# Mukaddes Kitap

Институт перевода Библии

## Mukaddes Kitap


Creative Commons: BY-NC-ND 4.0

© Институт перевода Библии; Информацию о лицензии этого издания можно найти здесь: https://creativecommons.org/licenses/by-nc-nd/4.0/deed.ru


Институт перевода Библии


Институт перевода Библии, 101000 Москва, Главпочтамт, а/я 360


ibt_inform@ibt.org.ru


Правила использования текстов библейских переводов ИПБ: https://ibt.org.ru/ru/rules


## Giriş


Eliňizdäki Mukaddes Kitap her bir adam üçin iň wajyp kitapdyr! Bu kitap arkaly adamzat öz Ýaradyjysy Hudaýy tanap, Onuň biz üçin niýetlän ajaýyp maksadyny öwrener we iman edip, baky ýaşaýşa eýe bolar. Beýik patyşa bolan Dawut pygamber Hudaýyň Sözi barada öz mezmurlarynyň birinde: «Seniň sözüň – çyra aýaklaryma, ol – ýagtylyk meniň ýodama» diýip aýdýar. Hudaýyň Sözi, dogrudan-da, her bir ynsanyň durmuşy üçin çyradyr, ýöreýän ýoluny ýagtyldýan nurdur! Goý, Hudaý bu kitaby okaýan her bir ynsana pähim-paýhas berip, Öz Sözüniň ummasyz baýlygyny oňa bagyş etsin!


Kitaplaryň atlary

Mukaddes Kitabyň düzümine girýän kitaplaryň atlary dürli-dürlüdir:

•Kitap ýa-da onuň esasy bölegi belli bir adam tarapyndan ýazylyp, şol adamyň ady bilen atlandyrylýar, mysal üçin, «Süleýmanyň pähimleri».
•Kitap haýsydyr bir adam barada ýazylyp, şol adamyň adyna laýyklykda atlandyrylýar, mysal üçin, «Rut».
•Kitap ysraýyl halkynyň taryhynyň haýsydyr bir döwrüni beýan edip, şol döwürdäki wakalara, ýagdaýlara laýyklykda atlandyrylýar, mysal üçin, «Ysraýyl serdarlary». Bular barada has giňişleýin maglumaty almak üçin, her kitabyň başynda berilýän giriş bölümine göz aýlaň.


Mukaddes Kitabyň düzümine girýän kitaplar şu toparlara bölünýär:

•Köne Äht
◦Töwrat (Gelip çykyş – Kanun taglymaty)
◦Ir döwürdäki pygamberler; bu kitaplar topary käwagt «Taryhy kitaplar» diýlip hem atlandyrylýar (Ýeşuwa – Patyşalar (Ikinji kitap))
◦Ýazgylar, şeýle topara Zebur we Süleýmanyň pähimleri ýaly kitaplar girýär. (Ýyl ýazgylary – Nagmalar nagmasy)
◦Beýleki pygamberler (Işaýa – Malaky)
•Täze Äht
◦Hoş habarlar. Muňa dört kitap degişli bolup, olar dürli adamlar tarapyndan ýazylandyr. Olar özleriniň şaýat bolan wakalaryny beýan edýärler.
◦«Resullaryň işleri» atly kitap Luka tarapyndan ýazylandyr. Ol bu kitapda Isa Mesihiň göge göterilenden soň bolan wakalary beýan edýär.
◦Hatlar. Bular Pawlus, Petrus we Ýohanna ýaly awtorlaryň mesihi ýygnaklara ýazan hatlarydyr.
◦«Ýohanna gelen aýanlyk» edebiýatyň aýratyn görnüşi bolup, onda Hudaýdan gelen görnüşler we aýanlyklar beýan edilýär.

Ýokarda agzalan kitaplar toplumlarynyň her biri özüne mahsus bolan žanrda ýazylandyr. Şonuň üçin-de okyjy kitaby okanda, onuň žanr aýratynlygyny hasaba almalydyr.

«Köne Äht» we «Täze Äht» kitaplaryna goşmaça sözbaşylar berilýär. «Köne Ähtiň» düzümine pygamberleriň kitaplarynyň hem girýändigine garamazdan, oňa türkmen okyjylaryna giňden tanyş bolan «Töwrat» we «Zebur» diýen goşmaça sözbaşylar berildi. «Täze Äht» kitabyna «Injil» diýen goşmaça sözbaşy berilse-de, onuň düzümine «Injilden» başga kitaplar we imanlylar ýygnaklaryna ýazylan hatlar girýär.


Hudaýyň atlary

Köne Äht kitaby türkmen diline asyl nusgadan, ýagny ýewreý dilinden terjime edildi. Bu kitabyň ýewreý dilindäki asyl nusgasynda Hudaýyň birnäçe ady duş gelýär. Onuň «Elohim» ady has köp ulanylyp, ol türkmen diline «Hudaý» diýip terjime edildi. Onuň beýleki ady Ýahwe bolup, ol hem «Hudaý» diýmegi aňladýar. Bu at türkmen diline «Reb» diýip terjime edildi. «Reb» sözi Hudaýyň äht baglaşan, Özüni halkyna aýan eden ýa-da ynsan keşbinde peýda bolan ýagdaýlaryna degişli wakalarda ulanyldy. Hudaýyň «El-Şaddaý» ady türkmen diline «Gudratygüýçli» diýip, «El-Elýon» bolsa «Beýik Hudaý» diýip terjime edildi. Hudaýyň kitapda seýrek duş gelýän «Adonaý» ady «Taňry» diýip terjime edildi. Hereket edýän, beýik işleri amala aşyrýan Hudaýy suratlandyrmak üçin ýewreý dilinde utgaşdyrylyp ulanylan «Ýahwe Elohim» ady türkmen diline «Hudaýymyz Reb» diýip terjime edildi.

Täze Äht kitabynyň asyl nusgasy grek dilinde ýazylyp, onda Hudaý babatda «kurios» diýen söz ulanylýar. Kitabyň ýazga geçirilen döwründe bu söz «aga» ýa-da «hojaýyn, eýe» diýmegi aňladýardy. Köne Ähtiň grek dilindäki terjimesinde Hudaýyň «Ýahwe» we «Adonaý» atlary hem «kurios» diýip terjime edilendir. Şonuň üçin-de, Täze Äht kitabynda adamlar Isa Mesihe «kurios» diýip ýüzlenenlerinde, Ony Hudaý hökmünde kabul edendikleri äşgär bolýar. Şeýle ýagdaýlarda «kurios» sözi türkmen diline «Reb» diýip terjime edildi. Mundan başga-da, Isa Mesih ölümden direlenden soň Oňa Kurios Isa Mesih diýip ýüzlenilip, bu at türkmen diline «Rebbimiz Isa Mesih» diýip terjime edildi.


Mukaddes Ýazgylar we taryhy wakalar

Mukaddes Ýazgylarda beýan edilýän wakalara doly we dogry düşünmek üçin, olara şol döwürde bolup geçen taryhy wakalar bilen umumy baglanyşykda garamalydyr. Aşakda Mukaddes Ýazgylarda beýan edilen taryhy döwürleriň we imperiýalaryň ady berilýär:

1.Ybraýym pygamberiň döwrüne çenli bolup geçen wakalar. Hudaý dünýäni ýaradýar. Ol Adam atany we How enäni ýaradyp, olary Erem bagynda ýerleşdirýär. Emma olar Hudaýyň emrini bozansoňlar, Eremden mahrum edilýärler. Olaryň nesli köpelip, ýer ýüzüne ýaýraýar, günä içinde ýaşap, öz durmuşlaryna gümra bolup, Ýaradany unudýar. Hudaýyň muňa juda gahary gelip, tutuş adamzady ýok etmegi niýet edinýär. Ol Öz niýetini berjaý etmek üçin, ýer ýüzüne elhenç sil iberýär-de, Nuh pygamber bilen onuň maşgalasyndan başga tutuş adamzady ýok edýär. Hawa, Hudaý şol silde diňe Nuh pygamberi we onuň maşgalasyny halas edýär, sebäbi olar diri Hudaýa iman edip, Oňa sežde edýärdiler. Beýan edilýän wakalaryň şu tapgyry Nuhuň nesilleriniň Babyl minarasyny gurşy we tutuş adamzadyň nesil daragtynyň döreýşi bilen tamamlanýar.
2.Ybraýym pygamber baradaky wakalar. Hiç perzendi bolmadyk Ybraýym pygambere Hudaý bir ogul berjekdigini, ondan beýik bir millet ýaratjakdygyny wada berýär. Mundan başga-da, Hudaý pygambere onuň nesline «bal bilen süýt akýan» Kengan topragyny-da miras berjekdigini wada edýär. Ybraýym pygamber wada berlen ýurda göçüp, ol ýerde çadyrda bir çarwadar kimin ýaşaýar. Hudaý Ybraýymyň agtygy Ýakuba «Ysraýyl» diýip at berýär. Ysraýylyň on iki ogly bolup, olar tutuş halkyň nesilbaşylary bolýar. Ysraýylyň Ýusup atly söýgüli ogly doganlary tarapyndan Müsür gulçulygyna satylsa-da, Hudaý ony ýalňyz goýmaýar. Ýusup pygamber Hudaýyň kömegi bilen tutuş Müsür ýurdunda ikinji derejeli adam bolýar. Ol açlyk döwründe tutuş ýurdy we öz atasynyň maşgalasyny halas edýär. Onuň nesli Müsürde juda köpelýär, emma Ýusup pygamber aradan çykandan soň, olar Müsür ýurdunda gul bolýarlar.
3.Müsürden çykyş we wada edilen topragy eýelemek baradaky wakalar:
a.Musa Ysraýylyň neslini müsür gulçulygyndan azat edýär. Ysraýylyň ogullaryndan dörän tireler çölde Hudaýa eýerip, Ondan Mukaddes Kanuny kabul edýärler. Hudaý olara lewi tiresini ruhanyçylyga bellemegi we Özi üçin mukaddes çadyry ýasamagy buýurýar. Bu çadyr Hudaýa sežde etmek üçin niýetlenendi.
b.Ýeşuwa ysraýyllary Ybraýym pygambere wada berlen topraga – Kengana getirýär. Olar bu topragy şol ýerde ýaşap ýören tirelerden basyp alýarlar. Bu tireleriň aglaba bölegi Nuh pygamberiň Ham we Ýafes atly ogullarynyň nesilleridi. Ybraýym pygamber bolsa Nuh pygamberiň nowbahar ogly Samyň neslidi. Ysraýylyň duşmanlary bolan ammonlar we mowaplar bolsa Lutuň nesilleridi. Basylyp alnan ýurt on iki bölege bölünip, ysraýyl tireleriniň arasynda bije boýunça paýlanylýar. Ýusubyň iki oglundan iki tire emele gelýär, sebäbi Ysraýyl pygamber dünýäden ötmänkä olary öz ogullary hökmünde kabul edip, ak pata beripdi. Şonuň üçin-de, on iki bölege bölünen toprak Ysraýylyň on bir oglunyň nesilleriniň arasynda mülk hökmünde paýlanylýar. Ysraýylyň Lewi oglunyň nesilleri bolsa ruhanyçylyga bellenensoňlar, toprakdan hiç mülk almaýarlar, sebäbi Ysraýyl Hudaýy Rebbiň Özi olaryň mülküdi.
4.On iki tiräniň bir patyşalygy emele getirişi baradaky wakalar:
a.Şawul patyşa Ysraýylyň ilkinji patyşasy bolýar. Soňra Dawut pygamber Ysraýyla patyşa bolýar we on iki tiräni birleşdirip, bir milleti emele getirýär-de, öz çäklerini giňeldýär.
b.Süleýman pygamber Rebbe sežde etmek üçin dünýäde deňi-taýy bolmadyk ybadathanany gurýar.
5.Patyşalygyň bölünmegi baradaky wakalar. Süleýman pygamber aradan çykandan soň, onuň iki oglunyň arasynda uruş başlanýar. Ýurduň demirgazygyndaky on tire Süleýmanyň ogullarynyň birini goldap, Ysraýyl patyşalygyny emele getirýär. Ýahuda we benýamin tireleri bolsa Süleýmanyň beýleki ogluny goldap, ýurduň günortasynda Ýahuda patyşalygyny emele getirýär. Ýahuda we Ysraýyl patyşalyklary pygamberleriň ýazgylarynda köp ýatlanylýar. Demirgazyk patyşalygy babyllylar tarapyndan basylyp alynýar, ilaty bolsa Babyla sürgün edilýär.
6.Sürgünlik döwri ybadathana weýran edilýär, günorta patyşalygy bolan Ýahudanyň abraýly we görnükli adamlary, maşgalalary babyllylar tarapyndan ýesir alynýar.
7.Dikeldiş döwri – Pars imperiýasy döränden soň ýahudylara öz watanyna, Ysraýyla dolanmak rugsat edilýär. Olar öz ýurduna dolanyp, şäheri we ybadathanany dikeldýärler.
8.Köne we Täze Ähtiň aralygyndaky döwür – Makedoniýa imperiýasy. Ortaýer deňzi makedoniýalylar tarapyndan basylyp alynýar. Makedonlar grek dilini ýaýradyp, bilim ulgamyny ösdürip ýaýbaňlandyrýarlar.
9.Isa Mesihiň durmuşy we hyzmaty. Şol döwürde ýahudylar Rim imperiýasyna garaşly bolup, onuň bellän patyşalarynyň golastynda ýaşaýardylar. Şeýle patyşalaryň biri-de Hirod bolup, ol Rim imperatoryna doly garaşly bolupdyr.
10.Ilkinji mesihiler ýygnagy. Isa Mesih göge göterilenden soň, Oňa iman edenleriň sany barha artýar. Güýçli yzarlanmalara, sögülmelere we ejirlere garamazdan, olaryň sany barha köpelýär. Mesihi ýygnaklar Orta Gündogardan Rim imperiýasynyň Aziýa welaýatyna (häzirki Türkiýe), hatda Ýewropa ýurtlaryna çenli ýaýraýar.


Mukaddes Ýazgylaryň žanrlary

Mukaddes Ýazgylaryň terjimesinde üç dürli žanr: kyssa (beýan etme), goşgy (ýa ak goşgy) we goşgy žanrynda ýazylan proza ulanyldy. Goşgy žanrynda ýazylan proza doly kapyýa eýe bolmasa-da, goşgy ýaly okalýar. Şonuň üçin-de, şeýle žanrda ýazylan pygamberlik kitaplary terjime edilende, olar goşgy görnüşde rejelendi. Ýewreý şygryýetinde «parallelizm» usuly giňden ulanylýar. Şeýle usulda ýazylan goşgularyň birinji setirinde beýan edilýän pikir ikinji setirinde gaýtalanyp, manysy has giňişleýin düşündirilýär.


Golýazmalar

Köne Äht kitaby türkmen diline ýewreý dilinde ýazylan Masoretik tekstlerinden terjime edildi. Bu Masoretik tekst Bibliýa Hebraýikanyň soňky neşirinde çap edildi. Zerurlygyň dörän ýagdaýlarynda şu neşiriň teklip eden alternatiw düşündirmelerinden hem ugur alnyp, olara degişli çykgytlar berildi. Täze Äht kitaby grek dilindäki golýazmadan (Birleşen Mukaddes kitap jemgyýeti, 4‑nji neşiri) terjime edildi. Bu görnüşdäki aýatlaryň Tekstus Reseptus bilen tapawutly bolan ýagdaýlarynda olara hem degişli çykgytlar berildi.


Çykgytlar

Terjimede çykgytlaryň birnäçe görnüşleri ulanyldy. Olaryň iň ýönekeýi okyja düşnüksiz ýa-da näbelli bolan söze düşündiriş berýär. Şeýle sözler kitabyň ahyrynda berilýän Sözlükde hem ýerleşdirilendir. Çykgytlaryň ýene bir görnüşi terjime edilen asyl nusgadaky aýatlaryň başga görnüşiniň bardygyny hem görkezýär. Şeýle aýatlaryň arasyndaky tapawut jikme-jik görkezilmese-de, haýsy asyl nusgadan alnandygy mälim edilýär.


Ölçeg birlikleri

Mukaddes Ýazgylaryň terjimesinde ölçeg birliklerini aňlatmak üçin mysgal, gadak, batman ýaly gadymy köne türkmen ölçeg birikleri ulanyldy. Olaryň häzirki döwürdäki takmynan ölçegini görkezmek üçin degişli çykgytlar berildi. Şeýle-de, çykgytlarda köne ýewreý we grek ölçegleri ulanyldy. Siz bu ölçeg birliklerini kitabyň ahyrynda berilýän tablisada görüp bilersiňiz.


Salgylanma aýatlary

Täze Ähtiň kitaplarynda Köne Ähtden mysal getirilende, onuň haýsy kitapdan alnandygyny görkezmek üçin salgylanma aýatlary berilýär. Bu okyja aýadyň ýa-da babyň asyl mazmunyny tapmagy ýeňilleşdirmek maksady bilen edildi.


Mukaddes Ýazgylaryň stili

Mukaddes Ýazgylaryň stili özboluşlydyr. Sebäbi onuň asyl nusgasynyň ýazylan döwründäki durmuş ýagdaýlarynyň, däp-dessurlarynyň käbirleri türkmen durmuşy we medeniýeti üçin nätanyşdyr. Şoňa görä-de, terjimeçiler asyl nusganyň manysynyň türkmen okyjysyna düşnükli bolmagy üçin bu işe örän seresaply çemeleşdiler. Olar asyl nusganyň manysynyň üýtgedilmegine ýa-da teswirlenmegine ýol bermezlik üçin, ony sözme-söz terjime etmekden ýa-da diňe manysyny terjime etmekden gaça durdular. Öňde goýlan meseläniň kyn bolandygyna garamazdan, terjime adaty okyja düşnükli bolup, manysynyň arassa, anyk we tebigy bolmagy üçin sada dilde edildi. Terjime stiliniň dürli bolmagy terjimeleriň hem dürli bolýandygyny aňladýar. Şonuň üçin-de, haýsydyr bir terjimäni başga terjime bilen deňeşdirip, onuň nädogry edilendigini aýtmak ýerliksizdir. Terjimeleriň birmeňzeş bolup, adalgalaryň ýa-da jümleleriň başgaça, okyja has düşnükli tärde berilmegi ahmaldyr. Mundan başga-da, terjimeleriň hemmesi belli bir derejede düşündirmelere eýedir. Terjimäniň dowamynda duş gelen ikimanyly sözlemleriň aglaba böleginiň düşündirilmeleri okyjynyň paýyna galdyryldy. Ýöne manysy örän çylşyrymly we aýdyň bolmadyk aýatlaryň käbirleri sadalaşdyrylyp, okyja düşnükli bolar ýaly terjime edildi. Şeýle aýatlaryň terjimesinde köp alymlar tarapyndan bu babatda kabul edilen düşündirişlerden ugur alyndy.


Mukaddes Kitap Terjime instituty

## Köne Äht


Gelip çykyş

Müsürden çykyş

Lewiler

Çölde

Kanun taglymaty

Ýeşuwa

Ysraýyl serdarlary

Rut

1 Şamuwel

2 Şamuwel

1 Patyşalar

2 Patyşalar

1 Ýyl ýazgylary

2 Ýyl ýazgylary

Ezra

Nehemýa

Ester

Eýýup

Zebur

Süleýmanyň pähimleri

Wagyz

Nagmalar

Işaýa

Ýermeýa

Ýermeýanyň agysy

Ezekiýel

Danyýel

Hoşeýa

Ýowel

Amos

Abadýa

Ýunus

Mika

Nahum

Habakuk

Sepanýa

Hagaý

Zakarýa

Malaky


### Gelip çykyş


Giriş

[1]

[2]

[3]

[4]

[5]

[6]

[7]

[8]

[9]

[10]

[11]

[12]

[13]

[14]

[15]

[16]

[17]

[18]

[19]

[20]

[21]

[22]

[23]

[24]

[25]

[26]

[27]

[28]

[29]

[30]

[31]

[32]

[33]

[34]

[35]

[36]

[37]

[38]

[39]

[40]

[41]

[42]

[43]

[44]

[45]

[46]

[47]

[48]

[49]

[50]


#### Giriş


Gelip çykyş


Gelip çykyş Töwradyň ilkinji kitabydyr. Onuň gadymy golýazmasy ýewreýçe ýazylandyr. Kitabyň ýewreýçe ady «gelip çykyş» ýa-da «başda» diýmegi aňladyp, ol kitabyň ilkinji sözüdir. Bu kitapda dünýäniň ýaradylyşy, tutuş adamzadyň, şol sanda ysraýyl halkynyň gelip çykyşy beýan edilýär.

Gelip çykyşyň birinji bölüminde (1 – 11‑nji baplar) Ybraýym pygamberiň döwrüne çenli bolup geçen wakalar we şol döwürde ýaşan adamlar hakynda gürrüň berilýär.

Hudaýyň ýaradan zatlarynyň ählisi ajaýypdy. Emma ilkinji ynsanlar: Adam ata we How ene Rebbi diňlemän, günäniň dünýä aralaşmagyna sebäp boldular. Adamlaryň edýän günäsi gitdigisaýy artyp, Hudaýyň sabyr käsesi pürepür bolansoň, Ol tutuş adamzady sil arkaly ýok etmegi ýüregine düwdi. Reb tutuş adamzatdan diňe Nuh pygamberi we onuň maşgalasyny aman galdyrmak isledi, sebäbi olar Rebbe ybadat edip, dogruçyldylar. Hudaý olara özlerini, haýwanlaryň we guşlaryň her görnüşinden bir jübütini halas etmek üçin, uly gämi ýasamagy buýurdy. Gämi taýýar bolandan soň, heniz görlüp-eşidilmedik sil gelip, ýer ýüzündäki ähli adamlary, janly-jandarlary ýok etdi.

Silden soň Nuh pygamberiň nesli ýene-de ýer ýüzüne ýaýrady. Ýöne olaryň köpüsi Rebbe ybadat etmeklerini bes etdiler.

Kitabyň galan böleginde (12 – 50‑nji baplar) Ybraýym pygamber we onuň maşgalasy baradaky taryhy wakalar beýan edilýär. Ybraýym pygamber Rebbe iman edip, örän dogruçyl adamdy. Ol Hudaýyň görkezen ýurduna – Kengan ýurduna öz maşgalasy bilen göçdi. Hudaý ondan bir beýik halk ýaratjakdygyny, bu halka şol ýurdy miras berjekdigini, onuň nesli arkaly tutuş adamzady ýalkajakdygyny wada edip, onuň bilen äht baglaşdy. Ybraýym hem özüniň hiç perzendiniň ýokdugyna garamazdan, Hudaýyň beren bu wadasyna ynandy.

Ýyllar geçýärdi, emma Ybraýym pygamber bilen Saranyň heniz-de çagalary ýokdy. Şonda Sara öz gyrnagy Hajary Ybraýyma aýallyga berýär. Şeýdip, hezreti Ysmaýyl dünýä inýär. Ybraýym bu wada berlen oguldyr öýdüp, örän begenýär. Emma Hudaý wada berlen ogluň Ybraýymyň öz aýalyndan, ýagny Saradan doguljakdygyny ýene-de bir gezek aýdýar. Wagt geçip, wada edilen ogul, ýagny hezreti Yshak dünýä inýär. Emma Hudaý söýgüli ogluňy gurbanlyk ber diýip, Ybraýymyň imanyny synap görmekçi bolýar. Ybraýym Hudaýyň sözünden çykman, Yshagy Oňa gurbanlyk bermek üçin hanjary ýokary galdyran pursadynda, Ol onuň imanynyň näderejede güýçlüdigini görüp, gurbanlyk üçin bir goç berýär. Ybraýymyň şeýle imany Hudaýyň nazarynda dogrulyk saýylýar. Hudaý Ybraýyma beren wadasyny berjaý edip, onuň ogly Ysmaýyl pygamberden arap halkyny, ogly Yshak pygamberden bolsa ýewreý halkyny ýaradýar.

Bulardan başga-da, kitapda Ybraýym pygamberiň ogly Yshak we agtygy Ýakup pygamberleriň durmuşlary jikme-jik beýan edilýär.

Ýokarda agzalyp geçilen «äht» düşünjesi ilkinji gezek Gelip çykyş kitabynda duş gelýär. Ata-babalar berlen ähte minnetdar bolansoňlar, Hudaýa höwes bilen ybadat edýärdiler, Oňa ýakma gurbanlyklaryny berýärdiler. Ol Özüni olara aýan eden Hudaýdyr. «Ýakma gurbanlygy» we şular ýaly birnäçe gurbanlyk adalgalary, haýwanlar babatdaky «haram» we «halal» diýen düşünjeler hem ilki Gelip çykyşda duş gelýär.

Hudaý hezreti Ysmaýyla-da, hezreti Yshaga-da birnäçe tireleriň nesilbaşylary boljakdyklaryny wada edýär. Ol Ybraýym pygamberiň agtygy Ýakuba «Ysraýyl» (Ysraýyl pygamber) diýip at berýär. Ysraýylyň körpe ogly Ýusup pygamber doganlary tarapyndan Müsüre gul edilip satylýar. Emma Hudaýyň beren akyldarlygy we başarjaňlygy arkaly Ýusup Müsüriň häkimi bolýar. Kengan ýurduna düşen açlyk zerarly Ýakubyň doganlary Müsüre gelip, ol ýerde ornaşýarlar. Ýusup öz ata-babalarynyň ýurdunda uzakda ýaşamaly bolýandygyna garamazdan, Hudaýyň Öz halkyna beren wadasyny bir gün berjaý etjekdigini bilýärdi.

«Meniň sanaglym dolup barýar, ýöne Hudaý hökman siziň dadyňyza ýetişer. Hudaý sizi Müsürden çykaryp, Ybraýyma, Yshaga we Ýakuba wada eden topragyna elter».

50:24

Dünýäniň we adamzadyň ýaradylyşy1:1–2:25
Günäniň we zorlugyň başy3:1-24
Adam atadan Nuh pygambere çenli bolan döwür4:1–5:32
Nuh pygamber we sil6:1–10:32
Babyl minarasy11:1-9
Samyň nesilleri11:10-32
Ata-babalar: Ybraýym, Yshak, Ýakup12:1–35:29
Ysawyň nesilleri36:1-43
Ýusup we onuň doganlary37:1–45:28
Ysraýyllar Müsürde46:1–50:26

#### 1‑nji bap


Hudaý dünýäni we adamzady ýaradýar

1Başda Hudaý gögi we ýeri ýaratdy[+]. 2Dünýä şekilsiz boşlukdy, suwlaryň ýüzi tüm-garaňkylyk bilen örtülendi. Suwuň ýüzünde Hudaýyň Ruhy[†] perwaz urýardy.

3Hudaý: «Ýagtylyk bolsun!» diýdi. Ýagtylyk peýda boldy. 4Hudaý ýagtylygyň gowudygyny görüp, ony tümlükden bölüp aýyrdy. 5Hudaý ýagtylygy gündiz, tümlügi bolsa gije diýip atlandyrdy. Şeýdip, gije geçip, daň atdy. Bu ilkinji gündi.

6Hudaý: «Suwlaryň aralygynda gümmez bolsun we ol suwy suwdan bölüp aýyrsyn!» diýdi. 7Şeýdip, Hudaý gümmez ýaratdy. Ol gümmeziň astyndaky suwy ýokarsyndaky suwdan bölüp aýyrdy. 8Hudaý gümmezi asman diýip atlandyrdy. Şeýdip, gije geçip, daň atdy. Bu ikinji gündi.

9Hudaý: «Asmanyň astyndaky suwlar bir ýere jemlensin we gury ýer emele gelsin!» diýdi. Bu şeýle-de boldy. 10Hudaý gury ýeri ýer, bir ýere jemlenen suwlary bolsa deňiz diýip atlandyrdy. Hudaý munuň gowudygyny gördi. 11Soňra Hudaý: «Ýerde her dürli ösümlikler emele gelsin. Tohum berýän her dürli ösümlikler we tohumy miwesiniň içinde bolan her dürli miweli agaçlar össün. Soňra olaryň tohumlaryndan dürli ösümlikler we agaçlar gögersin» diýdi. Bu şeýle-de boldy. 12Şeýdip, ýer tohum berýän her dürli ösümlikleri we tohumy miwesiniň içinde bolan her dürli miweli agaçlary öndürdi. Hudaý munuň gowudygyny gördi. 13Şeýdip, gije geçip, daň atdy. Bu üçünji gündi.

14Hudaý: «Gündizi gijeden aýyrmak üçin asmanda şamçyraglar bolsun. Goý, olar baýramçylyklary, günleri we ýyllary görkezsin. 15Şamçyraglar asmanyň gümmezinde bolup, ýer ýüzüne ýagty saçsynlar!» diýdi. Bu şeýle-de boldy. 16Şeýdip, Hudaý iki sany beýik şamçyragy – gündizi dolandyrmak üçin uly şamçyragy, gijäni dolandyrmak üçin kiçi şamçyragy hem-de ýyldyzlary döretdi. 17-18Ýeriň ýüzüne ýagtylyk bermek, gündiz bilen gijäni dolandyrmak we ýagtylygy garaňkylykdan tapawutlandyrmak üçin, Hudaý olary asmanda ýerleşdirdi. Ol munuň gowudygyny gördi. 19Şeýdip, gije geçip, daň atdy. Bu dördünji gündi.

20Hudaý: «Goý, suw janly-jandarlardan dolup-daşsyn we guşlar hem asmanyň gümmezinde uçsunlar» diýdi. 21Şeýdip, Hudaý äpet deňiz aždarlaryny, suwda ýüzýän dürli suw jandarlaryny we dürli guş-gumrulary ýaratdy. Ol munuň gowudygyny gördi. 22Hudaý: «Deňiz jandarlary örňäň, köpeliň, deňizleri dolduryň, ýer ýüzündäki guşlar köpeliň» diýip, olara pata berdi. 23Şeýdip, gije geçip, daň atdy. Bu bäşinji gündi.

24Hudaý: «Ýer öz görnüşlerine görä jandarlary: mallary, süýrenijileri hem-de haýwanlary öndürsin» diýdi. Bu şeýle-de boldy. 25Hudaý ýer ýüzünde dürli haýwanlary, mallary hem-de süýrenijileri döretdi. Ol munuň gowudygyny gördi.

26Onsoň Hudaý: «Indi Öz keşbimizde, Özümize meňzeş ynsany ýaradalyň. Goý, olar balyklaryň, guşlaryň, mallaryň, bütin ýer ýüzündäki haýwanlaryň[*] we ähli süýrenijileriň üstünden höküm sürsünler!» diýdi.

27Şeýdip, Hudaý Öz keşbinde ynsany ýaratdy,
hawa, Hudaý ony Öz keşbinde ýaratdy,
olary erkek we aýal edip ýaratdy[+].

28Hudaý erkege we aýala: «Örňäp, köpelip, ýer ýüzüni dolduryň we oňa eýeçilik ediň; balyklaryň, guşlaryň we ýer ýüzünde hereket edýän bütin jandarlaryň üstünden höküm sürüň» diýip pata berdi. 29Hudaý olara: «Indi Men size ýer ýüzünde tohum berýän ösümlikleri we tohumy miwesiniň içinde bolan miweli agaçlary berýärin, olar size iýmit bolar. 30Ýerdäki haýwanlaryň, gökdäki guşlaryň hemmesine we burnunda dirilik nepesi bolan ýer ýüzünde hereket edýän bütin jandarlara ähli gök otlary iýmit üçin berýärin» diýdi. Bu şeýle-de boldy. 31Hudaý Öz ýaradan zatlarynyň juda gowudygyny gördi. Şeýdip, gije geçip, daň atdy. Bu altynjy gündi.

#### 2‑nji bap

1Şeýdip, tutuş älem-jahanyň we ondaky ähli zatlaryň ýaradylyşy tamamlandy. 2Hudaý ýedinji günde ähli işini tamamlap, şol gün dynç aldy. 3Hudaý ýedinji güni aýratyn gün hökmünde ýalkady[†], sebäbi Ol şol gün ähli ýaradyş işlerini tamamlap, dynç aldy.


Adam ata bilen How ene Erem bagynda

4Hudaýymyz Reb[†] gögi we ýeri ýaradanda bolup geçen wakalar şulardyr:

Hudaýymyz Reb ýeri we gögi ýaradanda, 5-6ýer ýüzünde heniz gyrymsy agaç ýokdy, gök ot hem bitmändi, çünki Hudaýymyz Reb ýere ýagyş ýagdyrmandy we ýeri bejermek üçin entek hiç kimi ýaratmandy, emma ýeriň astyndan çykan suw tutuş topragy suwarardy. 7Hudaýymyz Reb toprakdan adam[*] ýaradyp, onuň burnuna dirilik nepesini üfledi. Şeýdip, adam janly barlyk boldy[+].

8Hudaýymyz Reb gündogarda ýerleşen Eremde[*] bag oturdyp, adamy şol ýerde ýerleşdirdi. 9Hudaýymyz Reb ol ýerde süýji, dürli-dürli owadan miweli agaçlary gögertdi. Bagyň ortarasynda iki sany daragt: ýaşaýyş daragty hem-de ýagşyny-ýamany saýgaryş daragty bardy[+].

10Erem bagyny suwarýan derýa Eremiň içinden akyp geçip, bagyň gutaran ýerinde dört derýa bölünýär. 11-12Birinji derýanyň ady Pişondyr; ol derýa altyna baý bolan bütin Hawyla ýurdunyň içinden akyp geçýär. Ol ýerde sap altyn, bdolah hem-de hakyk diýen gymmatbaha daşlar bar[+]. 13Ikinji derýanyň ady Gihondyr. Ol tutuş Kuş ýurdunyň içinden akyp geçýär. 14Üçünji derýanyň ady Tigrdir. Ol Aşuryň gündogaryndan akyp geçýär. Dördünji bolsa Ýewfrat derýasydyr[+].

15Erem bagyny işläp bejereri we oňa gözegçilik ederi ýaly, Hudaýymyz Reb adamy ol bagda ýerleşdirdi. 16Hudaýymyz Reb adama şeýle emr etdi: «Sen bagdaky islän agaçlaryň miwesinden arkaýyn iýip bilersiň. 17Ýöne ýagşyny-ýamany saýgaryş daragtynyň miwesinden iýmegin, çünki şondan iýen günüň sen hökman ölersiň».

18Hudaýymyz Reb: «Adama ýekelik ýagşy däl, oňa özüne laýyk kömekçi ýaradaýyn» diýdi.

19Hudaýymyz Reb ähli haýwanlary, guşlary toprakdan döretdi we adamyň olary atlandyryşyny görmek üçin, olary onuň ýanyna getirdi. Adam ähli janly-jandarlara näme at beren bolsa, şol-da olaryň ady boldy. 20Şunlukda, adam ähli mallara, guşlara, ähli haýwanlara at berdi. Ýöne adamyň özüne laýyk kömekçi tapylmady.

21Hudaýymyz Reb adamy agyr uka giderdi; adam ukudaka, Reb onuň bir gapyrgasyny alyp, boşap galan ýerini et bilen örtdi[+]. 22Hudaýymyz Reb adamyň bedeninden alan şol gapyrgasyndan aýal ýaratdy we ony adamyň ýanyna getirdi. 23Adam ony görüp: «Ine, süýegi öz süýegimden, teni öz tenimdendir; ol aýal bolar, çünki ol erkekden[*] alnandyr» diýdi. 24Şol sebäpden hem erkek ata-enesini taşlap, aýaly bilen birigýär we olaryň ikisi bir ten bolýar[+].

25Adam-da, onuň aýaly-da ýalaňaçdylar, olar heniz utanmany bilmeýärdiler.

#### 3‑nji bap


Adam ata bilen How ene Rebbiň tabşyrygyny bozýarlar

1Hudaýymyz Reb[†] tarapyndan ýaradylan haýwanlarynyň arasynda iň mekiri ýylandy. Ýylan aýaldan: «Dogrudanam, Hudaý size bagdaky agaçlaryň hiç birinden iýmäň diýdimi?» diýip sorady[+]. 2Aýal ýylana şeýle jogap berdi: «Bagdaky agaçlaryň miwelerinden iýmäge biziň ygtyýarymyz bar. 3Ýöne Hudaý: „Siz bagyň ortasyndaky agajyň miwesinden iýmelem dälsiňiz, oňa degmelem dälsiňiz, ýogsam ölersiňiz“ diýdi»[+]. 4Ýylan aýala şeýle diýdi: «Ýok, ýok! Ölmersiňiz. 5Şol agajyň miwesinden dadan günüňiz, Hudaý siziň gözüňiziň açyljakdygyny we edil Hudaý kimin boljakdygyňyzy hem-de ýagşyny-ýamany saýgarjakdygyňyzy bilýär». 6Aýal bu agajyň miwesiniň iýmit üçin gowudygyny, göze ýakymlydygyny we onuň akyl-paýhas berýändigini görüp, ondan alyp iýdi. Ýanyndaky adamsyna-da berdi, ol hem iýdi[+]. 7Olaryň gözleri açyldy we özleriniň ýalaňaçdyklaryny bildiler. Olar injir agajynyň ýapraklaryny biri-birine birleşdirip, özlerine örtgi edindiler.

8Salkyn aralaşanda, adam aýaly bilen bagda gezmeläp ýören Hudaýymyz Rebbiň sesini eşidip, bagdaky agaçlaryň arasynda Onuň huzuryndan gizlendiler. 9Hudaýymyz Reb adamy çagyryp: «Sen nirede?» diýdi. 10Adam: «Men bagda, Seniň sesiňi eşidip, gorkup gizlendim, çünki men ýalaňaçdym» diýdi. 11Beýik Hudaý ondan: «Ýalaňaçdygyňy saňa kim aýtdy? Iýme diýip gadagan eden agajymyň miwesinden iýdiňmi?» diýip sorady. 12Adam: «Miwäni Seniň maňa beren aýalyň alyp berdi. Men hem iýdim» diýdi. 13Hudaýymyz Reb aýaldan: «Bu näme etdigiň boldy?!» diýip sorady. Aýal: «Ýylan maňa aldap iýdirdi» diýdi.

14Hudaýymyz Reb ýylana:

«Şeýle edeniň üçin,
ähli mallaryň we haýwanlaryň
iň nälet siňeni sen bolarsyň.
Garnyňyň üstünde süýrenip gezersiň sen,
ömürboýy toprakdan iýmitlenersiň sen.
15Seniň bilen aýalyň,
seniň tohumyň bilen aýalyň tohumynyň arasyna,
duşmançylyk salaryn Men.
Ol seniň kelläňi owradar,
sen bolsa onuň dabanyndan çakarsyň» diýdi[+].

16Beýik Hudaý aýala şeýle diýdi:

«Göwrelilik döwrüňdäki hasratyňy has artdyraryn,
agyr burgy bilen dograrsyň çagalaryňy sen,
sen äriňe meýilli bolarsyň[*],
emma ol höküm sürer seniň üstüňden»[+].

17Adama bolsa Beýik Hudaý şeýle diýdi:

«Sen aýalyňyň gepine gitdiň,
„Iýme“ diýip, gadagan eden agajymyň miwesinden iýdiň.
Seniň eden işiň sebäpli, Men topragy näletländirin.
Sen toprakdan ömürboýy muşakgatlyk bilen iýmitlenersiň.
18Toprak saňa akbaş-ýandak öndürip berer.
Sen meýdan otlaryny iýersiň.
19Sen ýerden alnansyň we ýere dolanýançaň,
nany maňlaý deriňi döküp iýersiň.
Çünki topraksyň sen we ýene-de topraga öwrülersiň»[+].

20Adam aýalyna How[*] diýip at dakdy, sebäbi How ähli ýaşaýanlaryň enesi boldy. 21Hudaýymyz Reb adam bilen onuň aýalyna deriden eşikler edip, olary geýindirdi.

22Hudaýymyz Reb: «Ine, adam ýagşyny-ýamany saýgaryp, Biziň Birimiz kimin boldy. Olar indi ýaşaýyş daragtyna el uzadyp, onuň miwesindenem iýip, ebedi ýaşaýmasynlar» diýdi[+]. 23Şoňa görä öz alnan topragyny işläp bejereri ýaly, Hudaýymyz Reb adamy Erem bagyndan çykardy. 24Ol adamy bagdan kowdy; soňra Ol ýaşaýyş daragtyna barýan ýoly goramak üçin, bagyň gündogarynda keruplar[†][*] hem-de aýlanyp duran ýalynly gylyjy goýdy.

#### 4‑nji bap


Kabyl bilen Habyl. Ilkinji ganhorlyk

1Adam aýaly Howa ýanaşdy. How hamyla bolup, Kabyly dogurdy. How: «Rebbiň[†] kömegi bilen men bir ogul dünýä inderdim[*]» diýdi. 2Soňra ol Kabylyň dogany Habyly dogurdy. Habyl goýun çopany, Kabyl bolsa daýhan bolup ýetişdi. 3Birnäçe wagtdan soň Kabyl topragyň miwesinden Rebbe sadaka[†] getirdi. 4Habyl hem öz sürüsiniň ilkinji doglanlarynyň semizlerinden Rebbe sadaka getirdi. Reb Habyly we onuň sadakasyny kabul etdi. 5Emma Reb Kabyly we onuň sadakasyny kabul etmedi. Kabylyň muňa gaty gahary gelip, ýüzüni sallady. 6Reb Kabyla şeýle diýdi: «Näme üçin gaharlanýaň? Näme ýüzüňi sallaýarsyň? 7Eger sen dogry iş etseň, kabul edilmezmiň näme? Eger sen nädogry iş etseň, günä bosagada peýläp ýatandyr; günäniň seniň üstüňden höküm süresi geler. Ýöne sen günäniň üstünden agalyk etmelisiň!»[+]

8Kabyl öz dogany Habyla: «Ýör, çeträge çykaly»[*] diýdi. Meýdanda Kabyl Habyla topulyp, ony öldürdi. 9Reb Kabyldan: «Doganyň Habyl nirede?» diýip sorady. Ol: «Habarym ýok, men näme doganymyň sakçysymy?» diýdi. 10Reb Kabyla şeýle diýdi: «Sen nämeler etdiň?! Doganyňyň gany toprakdan Maňa perýat edýär. 11Indi sen näletlendiň we doganyňyň seniň eliň bilen dökülen ganyny özüne siňdiren toprakdan mahrum bolduň. 12Sen näçe jan çekseň-de, ýer saňa hasyl bermez, sen ýer ýüzünde gaçgak hem sergezdan bolarsyň». 13Kabyl Rebbe: «Jezam çekerden agyr. 14Ine, bu gün Sen meni mes toprakly ýerden kowduň. Men Seniň huzuryňdan gizlenip, ýer ýüzünde gaçgak we sergezdan bolaryn. Maňa duşan, meni öldürer» diýdi. 15Emma Reb oňa: «Ýok! Kabyly öldüren adamdan ýedi gezek öç alnar» diýdi. Reb Kabyla duşanyň ony öldürmezi ýaly, oňa bellik goýdy[+]. 16Soňra Kabyl Rebbiň huzuryndan gidip, Eremiň gündogaryndaky Not[*] ýurdunda mesgen tutdy.

17Kabyl aýalyna ýanaşdy. Onuň aýaly hamyla bolup, Hanogy dogurdy. Kabyl gala bina edip, oňa ogly Hanogyň adyny dakdy. 18Hanokdan Irat, Iratdan Mehuýaýyl, Mehuýaýyldan Metuşaýel, Metuşaýelden Lemek doguldy. 19Lemek iki aýal aldy: olaryň biriniň ady Ada, beýlekisiniňki bolsa Sillady. 20Ada Ýabaly dogurdy. Ýabal çadyrda ýaşaýan maldarlaryň atasydy. 21Onuň doganynyň ady Ýubaldy. Ýubal lira[†] we tüýdük çalýanlaryň atasydy. 22Silla Tubal-Kabyly dogurdy. Tubal-Kabyl bürünçden we demirden dürli gurallary ýasaýardy. Onuň Nagama atly aýal dogany bardy.

23Lemek aýallaryna şeýle diýdi:

«Eý, Ada we Silla,
maňa gulak asyň!
Aýallarym, sözümi diňläň!
Meni ýaralan adamy öldürerin,
meni uran juwan ýigidi öldürerin.
24Kabyl üçin ýedi gezek öç alynsa,
Lemek üçin ýetmiş ýedi gezek öç alnar».

25Adam ýene aýalyna ýanaşdy. How bir ogul dogurdy. Ol: «Kabylyň elinden ölen Habylyň deregine Reb maňa başga bir ogul berdi» diýip, onuň adyna Şis[*] dakdy. 26Şisden hem bir ogul doguldy; ol onuň adyna Enoş dakdy. Şol wagtdan başlap adamlar Rebbe ybadat edip başladylar.

#### 5‑nji bap


Adam atanyň nesilleri

1Adamyň nesilleri baradaky taryhy ýazgylar şeýledir. Hudaý ynsany ýaradanda, ony Öz keşbinde ýaratdy. 2Hudaý olary erkek we aýal edip ýaratdy; onsoň olara pata berip, olary «ynsan» diýip atlandyrdy[+]. 3Adam ýüz otuz ýaşyndaka, ondan öz keşbinde, özüne meňzeş bir ogul dünýä indi. Ol oglunyň adyna Şis dakdy[+]. 4Şis doglandan soň, Adam sekiz ýüz ýyl ýaşady we ondan ençeme ogul-gyz dünýä indi. 5Şeýdip, Adam jemi dokuz ýüz otuz ýyl ýaşap dünýäden ötdi.

6Şis ýüz bäş ýaşyndaka, ondan Enoş doguldy. 7Enoş doglandan soň, Şis sekiz ýüz ýedi ýyl ýaşady we ondan ençeme ogul-gyz dünýä indi. 8Şeýdip, Şis jemi dokuz ýüz on iki ýyl ýaşap dünýäden ötdi. 9Enoş togsan ýaşyndaka, ondan Keýnan doguldy. 10Keýnan doglandan soň, Enoş sekiz ýüz on bäş ýyl ýaşady we ondan ençeme ogul-gyz dünýä indi. 11Şeýdip, Enoş jemi dokuz ýüz bäş ýyl ýaşap dünýäden ötdi. 12Keýnan ýetmiş ýaşyndaka, ondan Mahalalel doguldy. 13Mahalalel doglandan soň, Keýnan sekiz ýüz kyrk ýyl ýaşady we ondan ençeme ogul-gyz dünýä indi. 14Şeýdip, Keýnan jemi dokuz ýüz on ýyl ýaşap dünýäden ötdi. 15Mahalalel altmyş bäş ýaşyndaka, ondan Ýeret doguldy. 16Ýeret doglandan soň, Mahalalel sekiz ýüz otuz ýyl ýaşady we ondan ençeme ogul-gyz dünýä indi. 17Şeýdip, Mahalalel jemi sekiz ýüz togsan bäş ýyl ýaşap dünýäden ötdi. 18Ýeret ýüz altmyş iki ýaşyndaka, ondan Hanok doguldy. 19Hanok doglandan soň, Ýeret sekiz ýüz ýyl ýaşady we ondan ençeme ogul-gyz dünýä indi. 20Şeýdip, Ýeret jemi dokuz ýüz altmyş iki ýyl ýaşap dünýäden ötdi. 21Hanok altmyş bäş ýaşyndaka, ondan Metuşela doguldy. 22Metuşela doglandan soň, Hanok ýene üç ýüz ýyl ýaşady we Hudaýyň huzurynda gezdi. Ondan ençeme ogul-gyz dünýä indi. 23Şeýdip, Hanogyň ýaşan günleri üç ýüz altmyş bäş ýyl boldy. 24Hanok Hudaýyň huzurynda gezdi; soňra ol birdenkä gaýyp boldy, sebäbi Hudaý ony Öz ýanyna alypdy[+]. 25Metuşela ýüz segsen ýedi ýaşyndaka, ondan Lemek doguldy.

26Lemek doglandan soň, Metuşela ýedi ýüz segsen iki ýyl ýaşady we ondan ençeme ogul-gyz dünýä indi. 27Şeýdip, Metuşela jemi dokuz ýüz altmyş dokuz ýyl ýaşap dünýäden ötdi. 28Lemek ýüz segsen iki ýaşyndaka, ondan bir ogul dünýä indi. 29Lemek: «Rebbiň[†] topragy näletländigi sebäpli, biz agyr zähmet çekmeli bolýarys. Bu çaga biziň elimize agyr zähmet çekmekden teselli berer» diýip, onuň adyna Nuh[†][*] dakdy[+]. 30Nuh doglandan soň, Lemek bäş ýüz togsan bäş ýyl ýaşady we ondan ençeme ogul-gyz dünýä indi. 31Şeýdip, Lemek jemi ýedi ýüz ýetmiş ýedi ýyl ýaşap dünýäden ötdi. 32Nuh bäş ýüz ýaşyndaka, ondan Sam, Ham we Ýafes dünýä indi.

#### 6-njy bap


Adamzadyň betpälligi

1Bütin dünýäde adamlar köpelip başlap, olardan ençeme gyzlar dünýä indi. 2Ylahy barlyklar[*] bu ynsan gyzlarynyň owadanlygyny görüp, olardan öz halanlaryny aýallyga aldylar[+]. 3Şol sebäpli Reb[†]: «Men adamzady ebedilik ýaşatmaryn, çünki olar tendir; onuň ömri ýüz ýigrimi ýyl bolar» diýdi[+]. 4Şol zamanda hatda ondan gijräkki döwürlerde-de, dünýäde nefiller[†][*] bardy. Olar ylahy barlyklar bilen ynsan gyzlarynyň nesilleridi. Nefiller gadym eýýamdan bäri belli, at-abraýly gahrymanlardy[+].

5Reb bütin dünýädäki adamzadyň betpälliginiň juda çökderdigini, olaryň kalbyndaky oý-pikirleriniň we niýetleriniň hemişe pislikden doludygyny gördi[+]. 6Ol adamzady ýaradandygyna ökündi we ýürekden gynandy[+]. 7Reb «Öz ýaradan ynsanlarymy haýwanlar, süýrenijiler we guşlar bilen birlikde ýer ýüzünden süpürip taşlaryn. Çünki Men olary ýaradandygyma ökünýärin» diýdi. 8Ýöne Nuh[†] Rebbiň nazarynda merhemet tapdy.


Nuh pygamber

9Nuhuň[†] maşgalasynyň kyssasy şeýledir. Nuh öz döwürdeşleriniň arasynda dogruçyl hem takwa adamdy. Ol Hudaýyň huzurynda gezdi[+]. 10Nuhuň Sam, Ham, Ýafes atly üç ogly bardy.

11Hudaýyň nazarynda ýer ýüzi azgynçylykdan we zulumdan doludy. 12Hudaý ýer ýüzündäki ähli janly-jandarlaryň azgynçylyga ýüz urandygyny gördi. 13Hudaý Nuha[†] şeýle diýdi: «Men bütin janly-jandarlaryň soňuna çykjak, çünki olar zerarly ýer ýüzi zulumdan doldy. Men olary ýer bilen bile ýok etjek. 14Özüňe serwi agajyndan bir gämi ýasa; onda otaglar ýasap, gämä içinden hem daşyndan şepbik çal. 15Gämini şeýle ýasamaly: onuň uzynlygy üç ýüz, giňligi elli we beýikligi otuz tirsek bolsun. 16Oňa üçek-de[*] ýasa, üçegiň boýy bir tirsek bolsun; gäminiň gapysyny gapdaldan aç. Gämini aşaky, ortaky we üstki gatlardan ybarat edip ýasa. 17Ine, Men bolsa ýer ýüzüne sil gönderip, gökleriň astyndaky burnunda dirilik nepesi bolan janly-jandarlaryň ählisini ýok etjekdirin; ýer ýüzündäki zatlaryň barysy öler. 18Emma Men seniň bilen äht[†] baglaşaryn. Sen ogullaryň, aýalyň hem gelinleriň bilen gämä münersiň. 19Diri galmaklary üçin, bir erkek, bir urkaçy edip, jandarlaryň-da her görnüşinden bir jübütini gämä alyp mün. 20Diri galmak üçin guşlaryň, mallaryň we süýrenijileriň hersi öz taýy bilen jübüt-jübüt bolup, seniň bilen gämä münerler. 21Şeýle hem sen özüňe hem ähli haýwanlara iýmit bolar ýaly öz ýanyň bilen dürli-dümen azyk-owkat alyp mün». 22Nuh Hudaýyň buýran zatlarynyň hemmesini ýerine ýetirdi.

#### 7‑nji bap


Nuh gämä münýär

1Reb[†] Nuha[†] şeýle diýdi: «Ähli maşgalaň bilen gämä mün, çünki Men seniň döwürdeşleriňiň içinden diňe seniň dogruçyl adamdygyňy gördüm. 2-3Haýwanlaryň tohumlaryny ýer ýüzünde diri saklamak üçin, olaryň halal görnüşleriniň erkeginden we urkaçysyndan ýedi jübüt, haram görnüşleriniň erkeginden we urkaçysyndan bir jübüt, şeýle hem guşlaryň erkeginden we urkaçysyndan ýedi jübüt al. 4Çünki Men ýedi günden kyrk gije-gündizläp ýere ýagyş ýagdyryp, Öz ýaradan janly-jandarlarymyň ählisini ýer ýüzünden süpürip taşlajakdyryn». 5Nuh Rebbiň buýran zatlarynyň hemmesini berjaý etdi. 6Ýere sil gelende, Nuh alty ýüz ýaşyndady. 7Nuh, onuň ogullary, aýaly we gelinleri silden gutulmak üçin gämä mündüler. 8-9Hudaýyň Nuha buýruşy ýaly, halal we haram haýwanlar, guşlardyr süýrenijiler erkek we urkaçy jynsynda jübüt-jübüt bolup, Nuh bilen gämä mündüler. 10Ýedi günden soň ýer ýüzüni sil aldy.

11Nuhuň[†] ömrüniň alty ýüzünji ýylynyň ikinji aýynyň on ýedinji güni – hut şol gün düýpsüz çuňlugyň ähli çeşmeleri böwsüldi, asman suw bentleri kimin açyldy. 12Kyrk gije-gündizläp, ýer ýüzüne dynman ýagyş ýagdy. 13Şol gün Nuh, onuň ogullary Sam, Ham, Ýafes, Nuhuň aýaly hem-de gelinleri gämä mündüler. 14-15Ähli haýwanlar, mallar, süýrenijiler we guşlar – ähli ganat-perliler hersi öz taýyna görä, burnunda dirilik nepesi bolan janly-jandarlaryň hemmesi jübüt-jübüt bolup, Nuh bilen gämä mündüler. 16Ähli erkek hem urkaçy janly-jandarlar Hudaýyň Nuha buýruşy ýaly gämä mündüler. Onsoň Reb gäminiň gapysyny ýapdy. 17Ýer ýüzünde sil kyrk gün dowam etdi. Suw gitdigisaýy joşdy we gämi ýerden ýokary göterildi. 18Ýerde suw joşup, juda köpeldi; gämi suwda ýüzüp ýördi. 19Suw ýerde şeýle bir joşdy welin, hatda ýer ýüzündäki bar belent daglar-da suwuň aşagynda galdy. 20Suw daglaryň depesinden on bäş tirsek ýokary galdy; daglaryň üsti suw bilen örtüldi. 21Ýer ýüzünde hereket edýän janly-jandarlaryň ählisi, guşlar-da, mallardyr haýwanlar-da, süýrenijilerdir ynsanlar-da ýok boldular. 22Gury ýerdäki burnunda dirilik nepesi bolan janly-jandarlaryň hemmesi öldi. 23Reb ýer ýüzündäki ähli janly-jandarlary süpürip taşlady; ynsanlar, mallar, haýwanlar, süýrenijiler we guşlar ýer ýüzünden süpürilip taşlandy. Diňe Nuh we onuň ýanyndakylar diri galdylar. 24Tutuş ýer ýüzüni ýüz elli günläp sil aldy.

#### 8‑nji bap


Nuh gämiden çykýar

1Nuh[†] hem-de onuň bilen gämide bolan haýwanlardyr mallaryň ählisini Hudaý ýatdan çykarmandy. Hudaý ýerde şemal öwüsdirdi; suw çekilmäge başlady.

2Düýpsüz çuňlugyň çeşmeleri beklendi,
Gökleriň penjireleri ýapyldy,
Gökdäki ýagyş diňdi.

3Suw ýer ýüzünden kem-kemden çekildi; ýüz elli günden soň suw peseldi. 4Gämi ýedinji aýyň on ýedisi güni Ararat daglarynda saklandy[+]. 5Onunjy aýa çenli suw peselmegini dowam etdi; onunjy aýyň biri güni daglaryň başy göründi.

6-7Kyrk günden soň Nuh öz ýasan gämisiniň penjiresini açdy-da, bir gargany çykaryp, uçuryp goýberdi; garga tä ýer guraýança uçup geziberdi. 8Soňra suwuň ýerden doly çekilendigini ýa-da çekilmändigini bilmek üçin Nuh[†] bir kepderini uçuryp goýberdi. 9Kepderi gonara ýer tapman, onuň ýanyna gämä dolanyp geldi, çünki ýeriň ýüzi entek hem suw bilen örtülendi. Nuh elini uzadyp kepderini tutdy-da, ony öz ýanyna gämä aldy. 10Nuh ýedi gün garaşandan soň, ýene-de kepderini uçuryp goýberdi. 11Kepderi agşam onuň ýanyna dolanyp geldi. Bu gezek onuň agzynda zeýtun agajynyň täze ýolnan ýapragy bardy. Nuh suwuň ýerden çekilendigine göz ýetirdi. 12Ol ýene ýedi gün garaşandan soň, kepderini üçünji gezek iberdi. Kepderi bu sapar yzyna dolanmady.

13Nuhuň[†] ömrüniň alty ýüz birinji ýylynyň ilkinji aýynyň birine suw ýerden çekilipdi. Nuh gäminiň üçegini söküp, daş-töweregine seretdi; ýeriň ýüzi sarygypdy. 14Ikinji aýyň ýigrimi ýedisine ýer bütinleý gurady. 15-17Reb Nuha: «Aýalyň, ogullaryň we gelinleriň bilen gämiden çyk. Ýanyňda bar bolan janly-jandarlaryň ählisini – ähli haýwanlary: guşlary, mallary, süýrenijileri özüň bilen gämiden alyp çyk. Goý, olar ýeriň ýüzüne ýaýrap, örňäp köpelsinler» diýdi[+]. 18Nuh aýaly, ogullary we gelinleri bilen gämiden çykdy. 19Ähli haýwanlar, ähli süýrenijiler, ähli guşlar – ýer ýüzünde hereket edýän bütin jandarlar öz görnüşleri bilen gämiden çykdylar. 20Nuh Rebbe[†] gurbanlyk[†] sypasyny[†] gurdy; ol halal haýwanlardyr guşlaryň birnäçesini aldy-da, olary gurbanlyk sypasynyň üstünde goýup, Rebbe ýakma gurbanlyk[†] berdi[+]. 21Reb ýakymly ysy alyp, Öz ýanyndan şeýle diýdi: «Mundan beýläk ýer hiç haçan ynsan zerarly näletlenmez, çünki onuň kalbyndaky päli-niýeti ýaşlygyndan bäri pisdir. Men indi hiç haçan bütin janly-jandarlary şu edişim ýaly heläklemerin[+]. 22Indiden beýläk ýerde ekişdir orumyň, aňzakdyr jöwzanyň, tomusdyr gyşyň hem-de gije-gündiziň ömürboýy yzy üzülmez».

#### 9-njy bap


Hudaý Nuh pygamber bilen äht edýär

1Hudaý Nuha[†] hem-de onuň ogullaryna şeýle pata berdi: «Örňäň, köpeliň, ýer ýüzüni dolduryň[+]. 2Ähli haýwanlar, guşlar, süýrenijiler we balyklar sizden juda gorkuda ýaşarlar; olaryň hemmesi siziň ygtyýaryňyza berilýär. 3Janly-jandarlaryň ählisi size iýmit bolar; edil gök ösümlikleri berşim ýaly, olaryň hemmesini Men size berýärin[+]. 4Ýöne olaryň etini gany bilen iýmäň. Jan gandadyr[+]. 5Siziň ganyňyzy dökene ölüm jezasyny bererin. Adam öldüren islendik haýwana ýa-da ynsana Men jeza bererin. 6Kimde-kim bir ynsanyň ganyny dökse, onuň gany hem ynsan tarapyndan dökülsin. Çünki Hudaý ynsany Öz keşbinde ýaradandyr[+]. 7Siz örňäp, köpeliň we ýer ýüzüne ýaýraň».

8Hudaý Nuha[†] we onuň ogullaryna ýüzlenip, şeýle diýdi: 9-10«Men indi siz we sizden soňky geljek nesliňiz bilen, şeýle hem siziň bilen gämiden çykan ähli jandarlar: guşlar, mallar we ýer ýüzündäki haýwanlaryň bary bilen äht baglaşýaryn. 11Men siziň bilen äht[†] baglaşýaryn. Indi hiç haçan bütin janly-jandarlar sil bilen heläklenmez we tutuş ýer ýüzüni weýran etjek sil gelmez. 12Meniň siz hem-de siziň bilen bolan ähli jandarlar bilen nesilden-nesle edýän ebedilik ähtimiň nyşany şudur: 13bulutlaryň arasynda ýerleşdiren älemgoşarym Meniň dünýä bilen eden ähtimiň nyşany bolar. 14-15Ýeriň ýüzüni bulut örtüp, bulutlaryň arasynda älemgoşar görnende, Men siziň we ähli janly-jandarlar bilen eden ähtimi ýatlaryn. Mundan beýläk Men hiç haçan bütin janly-jandarlary sil bilen heläklemerin. 16Bulutlarda älemgoşar peýda bolan mahaly ony görüp, Men ýer ýüzüniň ähli janly-jandarlary bilen eden baky ähtimi ýatlaryn». 17Hudaý Nuha: «Ýer ýüzündäki ähli janly-jandarlar bilen Meniň baglaşan ähtimiň nyşany, ine, şudur» diýdi.


Nuh we onuň ogullary

18Sam, Ham, Ýafes Nuhuň[†] gämiden çykan ogullarydy. (Ham Kenganyň[†] atasydy.) 19Nuhuň üç ogly şulardy. Tutuş ýer ýüzüniň ynsanlary şulardan ýaýrady. 20Nuhuň özi daýhandy. Ol ilki bilen üzüm agaçlaryny oturtdy. 21Ol şerap içip, ondan serhoş bolup, öz çadyrynyň ortarasynda ýalaňaç ýatyrdy[+]. 22Kenganyň kakasy Ham öz kakasynyň ýalaňaçdygyny görüp, muny beýleki iki doganyna habar berdi[+]. 23Sam bilen Ýafes geýim alyp, ony omuzlaryna atdylar we ýeňseleýin ýöräp baryp, kakalaryny geýindirdiler. Olar ýüzlerini başga tarapa öwrüp, kakalarynyň ýalaňaçlygyny görmediler. 24Nuh serhoşlygyndan açylansoň, körpe oglunyň özüne näme edendigine göz ýetirip şeýle diýdi:

25«Kengana[†] nälet siňsin,
ol doganlarynyň elinde,
gullaryň guly bolsun.
26Samyň Hudaýy Rebbe[†] alkyş bolsun!
Kengan[†] Sama gul bolsun.
27Hudaý Ýafesi örňetsin[*],
Ýafesiň nesilleri Samlaryň çadyrlarynda ýaşasyn,
Kengan[†] Ýafese gul bolsun».

28Nuh[†] silden soň ýene üç ýüz elli ýyl ýaşady. 29Ol jemi dokuz ýüz elli ýaşap dünýäden ötdi.

#### 10-njy bap


Nuhdan dörän milletler

1Nuhuň[†] ogullary Samyň, Hamyň hem-de Ýafesiň nesilleri şulardyr. Silden soň olardan şu çagalar doguldy.

2Ýafesiň nesilleri: Gomer, Magok, Madaý[†], Ýawan, Tubal, Meşek we Tiras. 3Gomeriň nesilleri: Aşkenaz, Ripat we Togarma. 4Ýawanyň nesilleri: Elişa, Tarşyş, Kitim we Dodanym[+]. 5Bulardan deňiz ýakasynda ýaşaýan milletler ýaýrady. Ine, Ýafesiň nesilleri şulardy. Olaryň hersi öz milletlerine görä, öz ýurtlarynda mesgen tutup, her tiräniň özüne mahsus bolan dili bardy.

6Hamyň nesilleri: Kuş, Müsür, Put we Kengan[†]. 7Kuşuň nesilleri: Seba, Hawyla, Sabta, Ragama we Sabteka. Ragamanyň nesilleri: Şeba we Dedan[+]. 8Kuşdan ýene Nimrot doguldy; ol ýer ýüzünde ilkinji edermen urşujydy. 9Nimrot Rebbiň[†] huzurynda batyr awçy bolup ýetişdi. Şol sebäpden hem il arasynda: «Rebbiň huzuryndaky Nimrot ýaly batyr awçy» diýilýär. 10Başda Nimrodyň şalygy Şingar ýurdundaky Babyl, Erek, Akat hem Kalne galalarynyň dördüsini öz içine alýardy. 11-12Nimrot ol ýurtdan Aşura çykyp, Ninewäni, Rehobotiri, Kalany hem-de Ninewe bilen beýik gala bolan Kalanyň aralygyndaky Reseni bina etdi[+]. 13-14Müsür lutlaryň, anamlaryň, lehablaryň, naptuhlaryň, patruslaryň, kasluhlaryň we kaptorlaryň atasydy; kasluhlardan hem piliştliler gelip çykdy. 15-18Kengandan onuň nowbahar ogly Sidon, soňra Het doguldy. Kengan ýabuslaryň, amorlaryň, girgaşlaryň, hiwileriň, arklaryň, sinleriň, arwatlaryň, semarlaryň we hamatlaryň hem atasydy. Soňra Kengan tireleri dumly-duşa ýaýradylar. 19Olaryň araçägi Sidondan[†] Gerara hem-de Gaza çenli, Gazadan Sodoma[†], Gomora[†], Adma, Seboýyma we Laşa çenli baryp ýetdi. 20Ine, Hamyň nesilleri şulardy. Olaryň hersi öz milletlerine görä, öz topraklarynda mesgen tutup, her tiräniň özüne mahsus bolan dili bardy.

21Ýafesiň agasy Samdan-da ençeme ogul dünýä indi. Ol ýewreýleriň[†][*] atasydy[+]. 22Eýlam, Aşur, Arpakşat, Lut[†] we Aram Samyň nesilleridir. 23Us, Hul, Geter we Maş Aramyň nesilleridir. 24Arpakşatdan Şela, Şeladan Eber doguldy. 25Eberden iki ogul dünýä indi, olaryň biriniň ady Pelekdi, onuň döwründe dünýädäki halk bölünipdi[*]; onuň doganynyň ady Ýoktandy. 26Ýoktandan Almodat, Şelep, Hasarmawet, Ýera, 27Hadoram, Uzal, Dikla, 28Obal, Abymaýyl, Şeba, 29Opyr, Hawyla we Ýobap doguldy. Bularyň hemmesi Ýoktanyň nesilleridir[+]. 30Olar Meşa bilen Separ aralygyndaky gündogar daglarda mesgen tutdular. 31Ine, Samyň nesilleri şulardy. Olaryň hersi öz milletlerine görä öz topraklarynda mesgen tutup, her tiräniň özüne mahsus bolan dili bardy.

32Nuhuň[†] ogullaryndan milletleri boýunça emele gelen tireler şulardyr. Silden soň olardan ençeme milletler döräp, olar tutuş ýer ýüzüne ýaýradylar.

#### 11‑nji bap


Babyl minarasy

1Tutuş ýer ýüzünde bir dil, birmeňzeş sözler bardy. 2Adamlar gündogardan göçüp barýarkalar, Şingar ýurdunda bir düzlügiň üstünden gelip, şol ýerde mesgen tutdular[+]. 3Olar biri-birlerine: «Geliň, kerpiç ýasap, ony gowy bişireliň» diýişdiler. Olar gurluşyk üçin daşyň ýerine kerpiç, palçygyň ýerine bolsa şepbik ulandylar. 4Soňra olar: «Ýer ýüzüne dagaman, özümizden bir at galdyrarymyz ýaly, geliň, bir gala we depesi göge ýetip duran minara guralyň» diýişdiler. 5Reb[†] ynsanlaryň gurýan galasyny hem-de minarasyny görmek üçin aşak indi. 6Reb: «Görsene, olar bir halk, olaryň dilleri-de bir. Bu olaryň niýetiniň başlangyjydyr; olar indi öz göwünlerine gelen zatlaryny etmekden saklanmazlar. 7Geliň, aşak ineliň-de, biri-biriniň gepine düşünmez ýaly, olaryň dilini garyşdyralyň» diýdi. 8Şeýdip, Reb ynsanlary bütin ýer ýüzüne dargatdy; olar gala gurmalaryny bes etdiler[+]. 9Şoňa görä-de, şol gala Babyl diýip at dakyldy, çünki Reb şol ýerde ähli ynsanlaryň dilini garjaşdyryp[*], olary bütin ýer ýüzüne dargadypdy.


Samyň nesilleri

10Samyň nesilleri şulardyr. Silden iki ýyl soňra, Sam ýüz ýaşyndaka, ondan Arpakşat doguldy. 11Arpakşat doglandan soň, Sam ýene bäş ýüz ýyl ýaşady we ondan ençeme ogul-gyz dünýä indi. 12Arpakşat otuz bäş ýaşyndaka, ondan Şela doguldy. 13Arpakşat Şela doglandan soň ýene dört ýüz üç ýyl ýaşady we ondan ençeme ogul-gyz dünýä indi. 14Şela otuz ýaşyndaka, ondan Eber doguldy. 15Şela Eber doglandan soň ýene dört ýüz üç ýyl ýaşady we ondan ençeme ogul-gyz dünýä indi. 16Eber otuz dört ýaşyndaka, ondan Pelek doguldy. 17Pelek doglandan soň Eber ýene dört ýüz otuz ýyl ýaşady we ondan ençeme ogul-gyz dünýä indi. 18Pelek otuz ýaşyndaka, ondan Reguw doguldy. 19Reguw doglandan soň Pelek ýene iki ýüz dokuz ýyl ýaşady we ondan ençeme ogul-gyz dünýä indi. 20Reguw otuz iki ýaşyndaka, ondan Seruk doguldy. 21Seruk doglandan soň Reguw ýene iki ýüz ýedi ýyl ýaşady we ondan ençeme ogul-gyz dünýä indi. 22Seruk otuz ýaşyndaka, ondan Nahor doguldy. 23Nahor doglandan soň Seruk ýene iki ýüz ýyl ýaşady we ondan ençeme ogul-gyz dünýä indi. 24Nahor ýigrimi dokuz ýaşyndaka, ondan Tera doguldy. 25Tera doglandan soň Nahor ýene ýüz on dokuz ýyl ýaşady we ondan ençeme ogul-gyz dünýä indi. 26Tera ýetmiş ýaşyndaka, ondan Ybram[†], Nahor hem-de Haran doguldy.


Teranyň nesilleri

27Teranyň nesilleri şulardyr. Teradan Ybram[†], Nahor we Haran doguldy. Harandan Lut[†] doguldy. 28Haran öz dogduk mekanynda, babyllylaryň Ur galasynda kakasy Tera dirikä aradan çykdy. 29Ybram bilen Nahor öýlendiler; Ybramyň aýalynyň ady Seraý[†], Nahoryňky bolsa Milkady. Milka Haranyň gyzydy. Haran Iskanyň hem kakasydy. 30Seraý önelgesizdi; onuň çagasy ýokdy. 31Tera ogly Ybramy, agtygy Haranyň ogly Luty, gelni bolan Ybramyň aýaly Seraýy öz ýanyna alyp, Kengan[†] topragyna gitmek üçin babyllylaryň Ur galasyndan çykyp gaýtdy. Olar Harana gelip, şol ýerde mesgen tutdular. 32Tera iki ýüz bäş ýaşynda Haranda aradan çykdy.

#### 12‑nji bap


Reb Ybramy saýlaýar

1Reb[†] Ybrama[†] şeýle diýdi: «Öz ýurduňy, kowumdaşlaryňy we ataňyň hojalygyny taşla-da, Meniň saňa görkezjek ülkäme git[+].

2Senden beýik millet ýaradyp,
Men seni ýalkaryn[†],
adyňy arşa götererin,
başgalar sen arkaly ýalkanarlar[†]
biri-birlerine pata bererler.
3Seni ýalkany[†] ýalkaryn,
seni näletläni-de näletlärin;
Ýer ýüzündäki ähli milletler
sen arkaly pata alarlar»[+].

4Ybram[†] Rebbiň aýdyşy ýaly ýola düşdi. Lut[†] hem onuň bilen bile gitdi. Harandan çykyp gaýdanda, Ybram ýetmiş bäş ýaşyndady. 5Ol aýaly Seraýy[†], doganynyň ogly Luty hem-de Harandaky ähli mal-mülküni we gullaryny alyp, Kengan ýurduna tarap ýola düşdi. Olar Kengana[†] geldiler. 6Ybram Kenganyň içi bilen Şekemiň golaýyndaky Moredäki dub agajyna çenli gitdi. Ol döwürlerde kenganlar[†] şol ýerde ýaşaýardylar.

7Reb Ybrama[†] görnüp: «Men şu ýurdy seniň nesliňe berjek» diýdi. Ybram ol ýerde özüne görnen Rebbe gurbanlyk[†] sypasyny[†] ýasady. 8Soňra ol ýerden Beýteliň gündogaryndaky daglyga tarap gitdi. Ol günbatardaky Beýtel we gündogardaky Aý galalarynyň arasynda öz çadyryny dikdi. Ybram ol ýerde Rebbe gurbanlyk sypasyny ýasap, Rebbe ybadat etdi. 9Soňra ol bir ýerden başga ýere göçüp-gonup, günorta tarap ýoluny dowam etdirdi.


Ybram bilen Seraý Müsürde

10Kenganda[†] gazaply açlyk başlandy. Şoňa görä, açlyk gutarýança, Ybram[†] wagtlaýyn Müsüre gitdi[+]. 11Olar Müsüre golaýlanlarynda, Ybram aýaly Seraýa[†]: «Men seniň juda owadan aýaldygyňy bilýärin. 12Müsürliler seni görüp: „Bu onuň aýaly“ diýerler; onsoň olar meni öldürerler, seni bolsa diri galdyrarlar. 13Olaryň sen üçin maňa ýagşylyk ederleri we seniň üstüň bilen meniň janymyň halas bolary ýaly, sen olara: „Men onuň aýal dogany“ diý» diýdi[+].

14Ybram[†] Müsüre gelende, müsürliler Seraýyň[†] juda owadandygyny gördüler. 15Seraýy gören faraonyň[†] köşk emeldarlary faraona Seraýyň gözelligini tarypladylar. Hatyn köşge äkidildi. 16Seraýyň hatyrasyna faraon Ybrama ýagşylyk etdi. Ol Ybrama dowarlar, öküzler, eşekler, gul-gyrnaklar we düýeler berdi. 17Reb Ybramyň aýaly Seraý sebäpli faraon we onuň köşgündäki adamlara elhenç keseller bilen ejir çekdirdi. 18Şonda faraon Ybramy ýanyna çagyryp: «Meni nä günlere saldyň?! Seraýyň öz aýalyňdygyny näme üçin maňa aýtmadyň? 19Näme üçin sen „Ol meniň aýal doganym“ diýdiň? Men Seraýy özüme aýallyga aldym-a! Ine, seniň aýalyň, ony al-da, gümüňi çek!» diýdi. 20Faraon Ybram barada öz adamlaryna buýruk berdi. Olar Ybramy aýalydyr bar emlägi bilen Müsürden öz ýoluna ugratdylar.

#### 13‑nji bap

1Ybram[†] aýalyny hem ähli emlägini alyp, Müsürden çykyp, Negep[†] çölüne gitdi. Lut[†] hem onuň ýanyndady.


Ybram bilen Lut biri-birinden aýrylyşýarlar

2Ybram[†] juda baýdy. Onuň süri-süri ownukly-irili mallary, altyn-kümüşleri bardy. 3-4Ybram Negep çölünden gaýtdy we bir ýerden başga ýere göçüp-gonup, Beýtele ýetdi. Ol Beýtel bilen Aýyň aralygyndaky öňki çadyr diken ýerine bardy we öňki ýasan gurbanlyk sypasynyň ýanynda Rebbe ybadat etdi.

5Ybram[†] bilen bile gelen Lutuň[†] hem ownukly-irili mallary we çadyrlary bardy. 6Mallary juda köp bolansoň, olara öri darlyk etdi. Şol sebäpli hem olar bile ýaşap biljek däldiler. 7Şeýdip, Ybramyň çopanlary bilen Lutuň çopanlarynyň arasynda dawa-jenjel turdy. Şol döwürlerde kenganlar[†] bilen perizler[†] hem Kengan[†] topragynda ýaşaýardylar. 8Şonda Ybram Luta: «Öz aramyzda-da, çopanlarymyzyň arasynda-da dawa-jenjel bolmasyn. Biz garyndaşdyrys[+]. 9Ine, tutuş ýurt seniň öňüňde ýaýylyp ýatyr. Biz aýrylyşaly. Sen saga gitseň, men sola giderin, sen sola gitseň, men saga giderin» diýdi.

10Lut[†] daş-töweregine göz aýlap, Iordan deresiniň Sogara çenli edil Rebbiň[†] bagy, Müsür topragy ýaly, bu ýeriň bol suwdan ganandygyny gördi. Bu Rebbiň Sodomy[†] we Gomorany[†] weýran etmezinden öňdi[+]. 11Lut özüne Iordan deresini saýlap alyp, gündogara tarap ýola rowana boldy. Şeýdip, olar aýrylyşdylar. 12Ybram[†] Kenganda[†], Lut bolsa Iordan deresindäki galalarda düşlediler. Lut çadyryny Sodomyň çetinde dikdi. 13Sodomyň halky pis işleri bilen Rebbe garşy uly günä etdiler[+].


Ybram Hebrona göçýär

14Lut[†] aýrylyp gidenden soň, Reb Ybrama[†] şeýle diýdi: «Häzirki oturan ýeriňden demirgazyga we günorta, gündogara we günbatara gözüňi aýla. 15Görýän tutuş ýurduňy Men saňa hem-de seniň nesliňe ebedilik berjekdirin[+]. 16Seniň nesliňi edil ýeriň çägeleri kimin san-sajaksyz ederin. Eger ýeriň çägeleri sanalyp bilinýän bolsa, onda seniň nesliň-de sanalyp bilner[+]. 17Bar, özüňe beriljek topraga boýdan-başa aýlanyp çyk. Men ony saňa berjek».

18Şeýdip, Ybram[†] göçüp, Hebronyň golaýyndaky Mamräniň dub tokaýjygyna geldi we şol ýerde düşläp, Rebbe gurbanlyk[†] sypasyny[†] ýasady.

#### 14‑nji bap


Ybram Luty halas edýär

1Omrapel Şingaryň, Arýok Elasaryň, Kedorlagomer Eýlamyň, Tidal bolsa Goýimiň patyşasydy. 2Bular Sodom[†] şasy Beranyň, Gomora[†] şasy Birşanyň, Adma şasy Şinabyň, Seboýym şasy Şemeberiň we Sogar diýip atlandyrylýan Bala şasynyň garşysyna urşa başladylar. 3Olar Siddim deresinde, ýagny Öli deňizde öz güýçlerini birleşdirdiler[+]. 4Bu şalar on iki ýyllap, Kedorlagomere gulluk etdiler, on üçünji ýyl bolsa oňa garşy baş göterdiler. 5-6On dördünji ýylda Kedorlagomer we onuň bilen birleşen şalar, Aşterotkarnaýymda rapalary, Hamda zuzylary, Şawekirýataýymda eýmimleri we çöl etegindäki Eýlparana çenli uzalyp gidýän Segir daglarynda horylary derbi-dagyn etdiler[+]. 7Olar Segir daglaryndan yzlaryna öwrülip, Eýnmişpat (ýagny Kadeş) galasyna geldiler we amalekleriň tutuş topragyny basyp alyp, Haseson Tamarda ýaşaýan amorlary-da ýeňlişe sezewar etdiler[+]. 8-9Onsoň Sodom, Gomora, Adma, Seboýym we Bala, ýagny Sogar şalary söweş meýdanyna çykdylar we bäş şa bolup, Siddim deresinde dört şanyň: Eýlam şasy Kedorlagomeriň, Goýim şasy Tidalyň, Şingar şasy Omrapeliň, Elasar şasy Arýogyň garşysyna söweşe girdiler[+].

10Siddim deresi içi şepbikli çukurlardan doludy. Sodom[†] bilen Gomora[†] şalary gaçyp barýarkalar, olaryň adamlaryndan käbirleri şol çukurlara ýykyldylar, beýlekileri bolsa daglara gaçdylar. 11Dört şa bolsa Sodomy we Gomorany talap, olja alan ähli mal-mülküdir azyklaryny alyp gitdiler. 12Olar Ybramyň[†] doganynyň ogly Luty-da[†] ähli mal-mülki bilen bile äkitdiler. Ol hem Sodomda ýaşaýardy.

13Gaçyp gutulanlardan biri gelip, bolan wakany Ybram[†] ýewreýe[†] habar berdi. Şol wagtlar Ybram Eşkol bilen Aneriň dogany amor Mamräniň dub tokaýjygynyň gapdalynda ýaşaýardy. Olar Ybramyň arkadaşlarydy.

14Öz doganynyň ogly Lutuň[†] ýesir düşendigini eşidip, hojalygynda doglup, söweşe türgenleşdirilen üç ýüz on sekiz sany esgeriň öňüne düşüp, Ybram[†] Dana çenli şol dört şanyň yzyndan kowdy[+]. 15Ybram esgerlerini toparlara bölüp, gije şalaryň üstüne çozup, olary derbi-dagyn etdi. Soňra Ybram olary ýene Damaskdan demirgazykda ýerleşen Hobaha çenli kowdy. 16Ybram olja alan ähli mal-mülküni, doganynyň ogly Luty, onuň ähli emlägini, aýallary hem halky yzyna gaýtaryp getirdi.


Mäliksadyk Ybrama pata berýär

17Ybram[†] Kedorlagomeri we onuň ýanyndaky şalary derbi-dagyn edip gelenden soň, Sodom[†] şasy ony garşylamak üçin Şawe deresine, ýagny şa jülgesine gitdi[+]. 18Beýik Hudaýyň ruhanysy[†] bolan Salim[†] şasy Mäliksadyk[†] Ybrama çörek bilen şerap getirdi[+]. 19Ol Ybrama pata berip:

«Ýeri-gögi ýaradan Beýik Hudaý Ybramy[†] ýalkasyn[†]!
20Duşmanlaryny onuň eline beren
Beýik Hudaýa alkyş bolsun!» diýdi.

Ybram[†] ähli zadyň ondan birini[†] Mäliksadyga[†] berdi[+]. 21Onsoň Sodom[†] şasy Ybrama: «Meniň adamlarymy yzyna ber, ähli mal-mülki bolsa özüň al» diýdi. 22-23Ybram Sodom şasyna şeýle diýdi: «„Ybramy men gurplandyrdym“ diýmeziň ýaly, saňa degişli zatlaryň hiç birini, hatda bir guşajygy ýa-da sapajygy hem almajakdygyma Ýeri-gögi ýaradan Beýik Hudaýyň – Rebbiň adyndan ant içýärin. 24Ýöne ýigitleriň iýen iýmitleri muňa degişli däldir. Şeýle hem meniň bilen giden Aner, Eşkol we Mamre hem öz paýlaryny alsynlar».

#### 15‑nji bap


Reb Ybram bilen äht edýär

1Şu wakalardan soň Ybrama[†] görnüş arkaly Rebbiň[†] sözi aýan boldy. Reb oňa şu sözleri aýtdy: «Ybram, gorkma! Men seniň galkanyňdyryn, seniň sylagyň juda uly bolar»[+]. 2Ybram: «Eý, Hökmürowan Reb, Sen maňa näme berjek? Meniň heniz-de perzendim ýok. Hojalygym damaskly Eligezere miras[†] galar. 3Sen maňa perzent bermänsoň, hojalygymdaky gulum maňa mirasdar bolar» diýdi. 4Ybrama Rebbiň şu sözi aýan boldy: «Ol seniň mirasdaryň bolmaz, öz biliňden önjek seniň mirasdaryň bolar». 5Soňra Reb Ybramy daşary çykaryp: «Asmana seret. Sen şol görünýän ýyldyzlary sanap bilseň sanaý. Seniň şonça-da nesliň bolar» diýdi[+]. 6Ybram Rebbe iman etdi we Reb ony dogry hasaplady[+].

7Reb Ybrama[†]: «Şu ýurda eýe bolmagyň üçin, seni babyllylaryň Ur galasyndan çykaran Reb Mendirin» diýdi. 8Ybram: «Eý, Hökmürowan Reb! Özümiň şu topragyň eýesi boljakdygymy men nädip bilerin?» diýdi[+]. 9Reb oňa: «Maňa üçýaşar göle, üçýaşar geçi, üçýaşar goç, gumry hem-de ýaş kepderi getir» diýdi. 10Ybram getirip, olaryň hersini iki bölege böldi we her bölegi beýleki böleginiň garşysynda goýdy. Ýöne ol guşlary bölmedi[+]. 11Ybram läşleriň üstünde aýlanyşýan çaýkelleri kowdy.

12Gün ýaşyp barýarka, Ybramy[†] agyr uky basmarlady; onuň üstüne elhenç gorky howpy abandy[+].

13Reb Ybrama[†] şeýle diýdi: «Sen şuny bilip goýgun: seniň nesliň ýat toprakda gelmişek hem gul bolup ýaşar we şol ýeriň halky olary dört ýüz ýyllap ezer[+]. 14Emma Men seniň nesliňi gul eden milletiň jezasyny bererin. Şondan soň olar ummasyz mal-mülki bilen ol ýerden çykarlar[+].

15Sen bolsa uzak ýaşarsyň, asudalykda ölüp, ata-babalaryňa gowşarsyň. 16Nesliňiň dördünji arkasy bu ýere dolanyp geler, çünki amorlaryň günäsi heniz jeza almak derejesine ýetenok»[+].

17Gün ýaşyp, garaňky düşende, tüsseli ojak hem-de ýalynly çyra görnüp, bular haýwan bölekleriniň arasyndan geçipmiş.

18-21«Müsür derýasyndan tä beýik Ýewfrat derýasyna çenli uzalyp gidýän şu ýurdy: keýnleriň, kenizleriň, kadmonlaryň, hetleriň, perizleriň, rapalaryň, amorlaryň, kenganlaryň[†], girgaşlaryň we ýabuslaryň ýaşaýan ýurduny Men seniň nesliňe berýändirin» diýip, hut şol gün Reb Ybram bilen äht edişdi[+].

#### 16-njy bap


Hajar we Ysmaýyl

1Ybramyň[†] aýaly Seraý[†] oňa çaga dogrup bermedi. Seraýyň Hajar atly müsürli bir gyrnagy bardy. 2Bir gün Seraý Ybrama: «Sered-ä, Reb[†] meni çaga dogurmakdan saklady. Sen meniň gyrnagym bilen ýat. Belki, ol maňa çaga dogrup berer» diýdi. Ybram Seraýyň sözüne gulak asdy. 3Şeýdip, Seraý müsürli gyrnagy Hajary öz adamsy Ybrama aýallyga berdi. (Bu waka bolup geçende, Ybram Kenganda[†] on ýyl ýaşapdy.)

4Ybram[†] Hajar bilen ýatdy we Hajar göwreli boldy. Hajar özüniň göwrelidigini bilenden soň, öz bikesine ýigrenç bilen seretdi. 5Seraý[†] Ybrama: «Meniň mertebämiň peselmegine sen sebäp bolduň! Öz gyrnagymy seniň goýnuňa beren mendirin. Ol özüniň göwrelidigini bileni bäri maňa ýigrenç bilen seredýär. Ikimizden haýsymyzyň mamladygymyzy, goý, Reb çözsün» diýdi[+].

6Ybram[†] Seraýa[†]: «Gyrnagyň öz eliňde. Sen oňa islän zadyňy et» diýdi. Şunlukda, Seraý Hajara juda ýowuz daraşyp ugrady. Hajar ondan gaçyp gitdi.

7-8Rebbiň perişdesi Hajary çöl içindäki, Şur ýolundaky suw gözbaşyndan tapdy. Ol ondan: «Eý, Seraýyň gyrnagy Hajar, nireden gelip, nirä barýarsyň?» diýip sorady. Hajar: «Bikäm Seraýdan gaçyp barýaryn» diýip jogap berdi[+]. 9Rebbiň perişdesi[†] Hajara: «Bikäň ýanyna dolan-da, oňa tabyn bol» diýdi. 10Rebbiň perişdesi sözüni dowam edip, Hajara: «Seniň nesliňi şeýle bir köpelderin welin, hatda olary sanap-da bolmaz.

11Sen häzir göwreli; seniň bir ogluň bolar.
Sen onuň adyna Ysmaýyl[†] dakarsyň,
çünki Reb seniň ahy-nalaňy eşitdi[*].
12Ol gulan ýaly bir adam bolar.
Ol her kese, her kes hem oňa garşy bolar.
Ol öz doganlarynyň hiç biri bilen oňuşmaz».

13«Men, hakykatdan-da, özüme üns berýän Hudaýy gördüm» diýip, Hajar özi bilen gepleşen Rebbi «Görýän Hudaý» diýip atlandyrdy. 14Şoňa görä-de Kadeş bilen Berediň arasyndaky ol guýy «Beýer-lahaýroý»[*] diýip atlandyrylandyr.

15Hajar Ybrama[†] bir ogul dogrup berdi. Ybram oglunyň adyna Ysmaýyl[†] dakdy. 16Hajar Ysmaýyly dogranda, Ybram segsen alty ýaşyndady.

#### 17‑nji bap


Ybraýym sünnetlenýär

1Ybram[†] togsan dokuz ýaşyndaka, Reb[†] oňa görnüp, şeýle diýdi: «Men Gudratygüýçli Hudaýdyryn. Sen Meniň nazarymda gez we takwa bol. 2Men seniň bilen äht[†] ederin we saňa juda köp nesil bererin». 3-4Şol wagt Ybram Onuň öňünde ýüzin düşdi. Hudaý oňa şeýle diýdi: «Seniň bilen edýän ähtim, ine, şudur: sen köp milletleriň atasy bolarsyň; 5indiden beýläk seniň adyň Ybram däl-de, Ybraýym[†] bolar, çünki Men seni köp milletleriň atasy[*] edýärin[+]. 6Men seni juda örňederin. Senden milletler hem şalar dörär. 7Men seniň bilen we seniň nesliň bilen nesilden-nesle dowam etjek ebedilik äht baglaşaryn. Men seniň hem-de seniň nesliňiň Hudaýy bolaryn. 8Häzirki gelmişek bolup ýaşap ýören ýeriň bolan Kengan[†] ýurduny tutuşlygyna Men saňa hem-de nesliňe ebedilik mülk edip bererin. Men olaryň Hudaýy bolaryn».

9Hudaý sözüni dowam edip, Ybraýyma[†] şeýle diýdi: «Sen we seniň nesliň nesilden-nesle Meniň ähtimi[†] berjaý etmelisiňiz. 10Siz Meniň sen we seniň geljekki nesliň bilen edýän ähtimiň şertlerini berjaý etmelisiňiz. Araňyzdaky erkekleriňiziň ählisini sünnetlemelisiňiz[†]. 11Ujydyňyzyň pürçügini kesdirip, sünnetleniň. Sünnet siz bilen Meniň aramdaky ähtiň nyşany bolar. 12Mundan beýläk öz nesliňizden, şeýle hem özüňizden bolman, kesekilerden satyn alan gullaryňyzdan doglan erkek çagalaryň hemmesi sekiz günlükkä sünnetlenmelidir[+]. 13Seniň öz hojalygyňda doglan gullaryň-da, satyn alan gullaryň-da sünnetlenmelidir. Şeýle etmek bilen, siziň teniňiz Meniň siz bilen eden ähtimiň bakydygyny görkezer. 14Ujydynyň pürçügini kesdirip, sünnetlenmedik erkek ähti bozan adam hökmünde öz halkynyň arasyndan çykarylsyn».

15Hudaý Ybraýyma[†]: «Indi aýalyňyň adyny Seraý[†] diýip tutma. Mundan beýläk onuň ady Sara[†][*] bolar. 16Men Sarany ýalkaryn[†]; ondan saňa bir ogul hem bererin. Men Sarany ýalkaryn; ol ençeme milletleriň enesi bolar. Onuň neslinden şalar dörär» diýdi. 17Ybraýym Onuň öňünde ýüzin düşdi; soňra ol gülüp, içinden: «Ýüz ýaşyndaky adamdanam, heý, çaga doglarmy?! Togsan ýaşyndaky Sara-da bir çaga dogrup bilermi?!» diýdi. 18Soňra Ybraýym ýene Hudaýa: «Ysmaýyly[†] mirasdarym[†] hökmünde kabul etsediň!» diýdi. 19Hudaý şeýle diýdi: «Ýok! Hut öz aýalyň Sara saňa bir ogul dogrup berer. Sen onuň adyna Yshak[†][*] dakarsyň. Men onuň özi we tutuş nesli bilen ebedilik äht[†] baglaşaryn. 20Men seniň Ysmaýyl hakda aýdanyňy-da eşitdim. Men Ysmaýyly ýalkap, örňedip, ony juda köpelderin. Ondan on iki sany tirebaşy dörär. Men Ysmaýyldan uly millet dörederin. 21Emma Men Öz ähtimi geljek ýylyň hut şu pursadynda Saradan doguljak Yshak bilen baglaşaryn». 22Hudaý Ybraýym bilen eden gürrüňini tamamlap ýokary göterildi.

23Ybraýym[†] Hudaýyň özüne buýruşy ýaly, hojalygyndaky erkekleriň hemmesini, ogly Ysmaýyly[†], öz hojalygynda doglan gullary we satyn alan gullaryny hut şol günüň özünde sünnetledi[†]. 24Ybraýym togsan dokuz ýaşynda sünnetlendi. 25-26Onuň ogly Ysmaýyl on üç ýaşynda sünnetlendi. Ybraýym bilen onuň ogly Ysmaýyl bir günde sünnetlendi. 27Ybraýymyň hojalygyndaky erkekleriň ählisi, onuň hojalygynda doglan gullary-da, kesekilerden satyn alan gullary-da onuň bilen bile sünnetlendiler.

#### 18‑nji bap


Üç myhman

1Bir gün Günüň jokrama yssy wagtynda Ybraýym[†] Mamräniň dub tokaýjygynyň ýanyndaky çadyrynyň agzynda otyrka, oňa Reb[†] göründi. 2Ybraýym töweregine seredip, aňyrrakda üç kişiniň durandygyny gördi. Ybraýym olary gören badyna, garşylamak üçin çadyrynyň agzyndan olara tarap ylgady. Ol iki bükülip, olara tagzym etdi. 3Ybraýym şeýle diýdi: «Eý, jenabym, eger men siziň göwnüňizden turan bolsam, onda öz guluňyzyň duşundan sowlup geçmäň. 4Men size aýagyňyzy ýuwar ýaly suw getirdeýin. Şu agajyň aşagynda dem-dynjyňyzy alaýyň. 5Size güýç-kuwwat berer ýaly bir bölek nan getireýin, çünki ýoluňyz bendäňiziň üstünden düşdi ahyryn! Soňra ýoluňyzy dowam etdirersiňiz». Olar: «Aýdyşyň ýaly edäý» diýdiler[+]. 6Ybraýym howlukmaç çadyra, Saranyň[†] ýanyna geldi-de, oňa: «Derrew üç kersen oňat undan hamyr ýugur-da, nan ýap» diýdi. 7Soňra Ybraýym mallaryna tarap ylgady-da, sürüden ýaş hem semiz bir göläni saýlap, ony hyzmatkär ýigide berdi. Onsoň hyzmatkär dessine nahar taýýarlamaga girişdi. 8Ybraýym gatyk, süýt hem bişirilen göläniň etini getirip, adamlaryň öňünde goýdy. Myhmanlar naharlandylar. Ybraýymyň özi bolsa olaryň ýanynda agajyň aşagynda durdy.

9Adamlar Ybraýymdan[†]: «Aýalyň Sara[†] nirede?» diýip soradylar. Ybraýym: «Sara ol taýda, çadyrda» diýip jogap berdi. 10Olaryň biri: «Indiki ýyl şu wagtlar men seniň ýanyňa ýene dolanyp gelerin we oňa çenli aýalyň Saradan bir ogul bolar» diýdi. Sara onuň arkasyndaky çadyryň agzynda bularyň gürrüňini diňläp durdy[+]. 11Ybraýym bilen Saranyň ikisiniň-de ýaşlary birçene barypdy; olar örän garrapdylar. Sarada aýbaşy gelmesi kesilipdi. 12Şoňa görä Sara içinden gülüp: «Men-de, adamym-da garry; şu ýaşdan soň men beýle şatlyga eýe bolup bilerinmi?!» diýdi[+]. 13Şonda Reb Ybraýymdan: «Näme üçin Sara „Şu ýaşdan soň men, heý, çaga dogrup bilerinmi?!“ diýip güldi?» diýip sorady. 14«Rebbiň başarmajak zady barmy?! Bellenen wagtda, indiki ýyl şu wagtlar ýanyňa dolanyp gelenimde, Saranyň bir ogly bolar» diýdi[+]. 15«Men gülmedim» diýip, Sara gorkusyna boýun almady. Reb: «Ýok, sen güldüň» diýdi.


Ybraýym Sodom üçin ýalbarýar

16Adamlar turup, Sodoma[†] tarap ýola düşdüler. Ybraýym[†] hem olary ugratmak üçin olar bilen bile gitdi. 17Reb şeýle diýdi: «Etjek bolýan işimi Ybraýymdan gizläýinmi?![+] 18Ybraýymdan beýik hem güýçli bir millet dörär. Ýer ýüzüniň ähli milletleri Ybraýymdan pata alarlar[+]. 19Dogruçyllyk hem adalatlylyk[†] bilen Rebbiň ýolundan ýöremekligi ogullaryna we nesillerine tabşyrsyn diýip, Men Ybraýymy saýladym. Eger olar Meniň aýdanlarymy berjaý etseler, onda Men Ybraýyma beren wadalarymyň hemmesini ýerine ýetirerin». 20Soňra Reb Ybraýyma: «Halkyň Sodom bilen Gomoranyň[†] garşysyna edýän ahy-nalasyny eşitdim; olaryň günäleri juda agyrdyr[+]. 21Men aşak düşüp göreýin. Olaryň etmişi, hakykatdan-da, Maňa ýetişi ýaly erbetmikä? Men anyklaýyn» diýdi.

22Şeýdip, adamlar ol ýerden gaýdyp, Sodoma[†] tarap ýola düşdüler. Ybraýym[†] bolsa Rebbiň huzurynda durdy. 23Ol Rebbe golaýlaşyp, Oňa şeýle diýdi: «Sen beýtseň, günäliniň oduna bigünä-de ýanmazmy?! 24Aýdaly, galada elli sany bigünä bar. Şol elli sany bigünä adamyň haky üçin oňa haýpyň gelmezmi? Sen şonda-da galany weýran edermiň? 25Günäli bilen bigünäniň arasyna parh goýman, bigünäni günäliler bilen bile öldürmäweri! Beýle iş etmeklik Senden daşda bolsun! Bütin Ýer ýüzüniň Kazysy – Sen adalatly[†] hereket etmeli ahyryn!»[+] 26Reb: «Eger-de Sodom galasyndan elli sany bigünä adam tapsam, onda Men olaryň hatyrasyna tutuş galany diri galdyraryn» diýdi[+]. 27Ybraýym oňa şeýle ýüzlendi: «Seniň öňüňde tozdur kül kimin bolsam-da, men Sen Taňrym bilen gepleşmäge ýürek edýän. 28Eger galadaky bigünäleriň sany kyrk bäş bolaýsa, şonda nädersiň? Bäş adamyň kemterlik edýändigi üçin Sen tutuş galany weýran edermiň?» Ol Ybraýyma: «Eger-de Men ol ýerden kyrk bäş sany bigünäni tapsam, onda ony weýran etmerin» diýip jogap berdi. 29Ybraýym Ondan ýene-de: «Aýdaly, galadan diňe kyrk sanysy tapylýar, onda näme?» Ol: «Eger Men ol ýerden kyrk sany bigünä tapsam, onda ony weýran etmerin» diýdi. 30Onsoň Ybraýym Taňra ýüzlenip: «Eý, Taňrym, geplesem maňa gaharyň gelmesin. Aýdaly, galadan otuz sanysy tapylýar, onda näme?» diýdi. Reb: «Eger ol ýerden otuz sany bigünä tapsam, onda Men ony weýran etmerin» diýdi. 31Ybraýym ýene-de ýüzlenip: «Men Sen Taňrym bilen gepleşmäge ýürek edýän. Aýdaly, galada ýigrimi sany bigünä bar» diýdi. Taňry: «Ýigrimi sany bigünäniň hatyrasy üçin Men galany weýran etmerin» diýdi. 32Ybraýym: «Eý, Taňrym, maňa gaharyň gelmesin! Men iň soňky gezek Saňa ýüz tutýaryn. Aýdaly, galada bary-ýogy on sany bigünä bar» diýdi. Taňry: «On bigünäniň hatyrasy üçin Men ony weýran etmerin» diýip jogap berdi.

33Reb Ybraýym[†] bilen gürrüňini tamamlandan soň, onuň ýanyndan gitdi. Ybraýym bolsa öýüne dolanyp geldi.

#### 19-njy bap


Sodom we Gomora weýran edilýär

1Agşamara hälki iki perişde[†] Sodom[†] galasyna geldi. Lut[†] galanyň derwezesinde otyrdy. Ol perişdeleriň gelýänini görüp, ýerinden turup, olaryň öňlerinden çykyp, olara iki bükülip tagzym etdi. 2Lut: «Eý, jenaplar, aýagyňyzy ýuwuň-da, bu gije öýüme myhman boluň. Ertir ir bilen turup, ýoluňyzy dowam etdirersiňiz!» diýdi. Olar: «Ýok, biz gijäni meýdançada geçireris» diýdiler[+]. 3Lut ýüreginden syzdyryp ýalbaransoň, olar onuň öýüne sowuldylar. Ol perişdeleri hezzetläp, olara petir bişirip berdi. Olar naharlandylar. 4Olar ýatmazdan öň, Sodomyň ýaşu-garry ähli erkek adamlary Lutuň öýüniň daşyny gabadylar. 5Olar Luta: «Şu gije öýüňe gelen adamlar nirede? Olary biziň ýanymyza çykar, biz olar bilen ýatjak» diýip gygyryşdylar[+]. 6-7Lut daşary çykyp, gapyny daşyndan ýapdy we ýygnanan adamlara: «Eý, doganlar, gabahatlykdan el çekiň. 8Meniň iki sany boý gyzym bar. Men şolary siziň eliňize bereýin. Siz olara islän zadyňyzy edäýiň, ýöne bu adamlara degmäň. Olar meniň öýümi penalap geldiler» diýdi. 9Emma olar Luta: «Aýryl gapydan» diýdiler. Olar soňra: «Gelmişek halyňa bize akyl öwretjek bolýaňmy? Indi biz seni olardan hem beter ederis» diýşip, gapyny döwmek üçin Luta topuldylar. 10Emma içerdäki adamlar gapyny açyp, Luty içeri saldylar-da, gapyny ýapdylar. 11Olar gapynyň agzynda duranlaryň uludan-kiçä ählisiniň gapyny tapyp bilmezleri ýaly gözlerini kör etdiler[+].

12Adamlar Luta[†] şeýle diýdiler: «Seniň bu ýerde ýene kimiň bar? Ogul-gyzyňmydyr, giýewiňmidir, garaz, galadaky özüňe degişli adamlaryň ählisini al-da, bu ýerden çyk. 13Biz Sodomy[†] weýran etjekdiris. Reb[†] bu ýeriň halkyna garşy edilýän uly ahy-nalalary eşidip, bizi Sodomy weýran etmäge iberdi». 14Lut özüne giýew boljaklaryň ýanyna baryp olara: «Basym bu ýerden çykyň, Reb galany weýran etjekdir» diýdi. Emma olar Lut degişýändir öýtdüler. 15Daň atandan soň perişdeler[†]: «Gala weýran edilende heläk bolmazyňyz ýaly, aýalyň bilen ýanyňdaky iki gyzyňy hem al-da, bu ýerden çyk!» diýip, Luty gyssap başladylar. 16Emma Lut ikirjiňlendi. Şol wagt adamlar Lutuň, onuň aýalynyň hem iki gyzynyň elinden tutup, Rebbiň merhemeti bilen olary aman-sag galadan alyp çykdylar. 17Galadan çykanlaryndan soň adamlaryň biri: «Indi gaç-da, başyňy gutar. Yzyňa garama! Düzlükde aýak çekme, göni daga gaç, ýogsam gala bilen bile heläk bolarsyň» diýdi.

18Ýöne Lut[†] oňa şeýle diýdi: «Ýok, ýok jenabym! 19Guluňyz seniň nazaryňda eýýäm merhemet tapdy. Sen meni ölümden halas edip, maňa ýagşylyk etdiň. Emma men daglara gaçyp bilmerin; men betbagtçylyga ýolugyp, ölerin diýip gorkýaryn. 20Şu golaýda kiçijik bir gala bar. Ol kiçi ahyryn. Özümi şol ýere atmaga maňa ygtyýar etseň, men ölümden halas bolaryn». 21Ol Luta: «Bolýar, seniň haýyşyňy ýerine ýetirerin. Men şol diýýän galaňy weýran etmerin. 22Sen basym gaç, çünki sen ol ýere baryp ýetýänçäň, men hiç zat edip bilmerin» diýdi. Şoňa görä-de ol gala Sogar[*] diýlip atlandyryldy.

23Gün doganda, Lut[†] Sogara gelip ýetdi. 24-25Şol wagt Reb Sodom bilen Gomora galalarynyň üstüne gökden otly kükürt ýagdyryp, bu iki galany daş-töweregi, ähli ilatydyr ösümlikleri bilen bile weýran etdi[+]. 26Lutuň aýaly yzyna garady we şol bada duz sütünine öwrüldi.

27Ybraýym[†] daň bilen turup, özüniň Rebbiň huzurynda duran ýerine gitdi. 28Ybraýym Sodoma[†], Gomora[†] we tutuş düzlüge tarap aşak seredip, ol ýurtdaky asmana göterilýän tüssäniň edil ojakdan çykýan ýalydygyny gördi.

29Şeýdip, Hudaý düzlükdäki iki galany weýran edende, Ybraýymy[†] ýatdan çykarmady; Lutuň[†] mesgen tutan galalaryny weýran edende, Hudaý Luty ol betbagtçylykdan halas etdi.


Mowaplaryň we ammonlaryň gelip çykyşy

30Lut[†] Sogarda galmakdan gorkup, iki gyzyny-da alyp, bu ýerden çykdy. Ol dagda mesgen tutup, gyzlary bilen bile bir gowakda ýaşaberdi. 31Bir gün gyzlaryň ulusy uýasyna: «Kakamyz garrap barýar; dünýä adatyna görä biziň ýanymyza girer ýaly ýer ýüzünde hiç bir erkek kişi ýok. 32Gel, kakamyza şerap içirip, onuň bilen ýataly. Şeýdip, biz öz kakamyzdan perzentli bolarys» diýdi.

33Gyzlar şol gije kakalaryny serhoş etdiler. Şeýdip, gyzlaryň ulusy öz kakasynyň ýanyna girip, onuň bilen ýatdy. Lut[†] gyzynyň haçan ýatyp, haçan turanyny-da bilmedi. 34Ertesi gün ýene gyzlaryň ulusy öz doganyna: «Men öten agşam kakam bilen ýatdym. Gel, bu gije-de ony serhoş edeli; sen hem onuň bilen ýat. Şeýdip, biz öz kakamyzyň üsti bilen perzentli bolarys» diýdi. 35Gyzlar bu gije hem kakalaryny serhoş etdiler. Bu gezek gyzlaryň kiçisi öz kakasynyň ýanyna girip, onuň bilen ýatdy. Lut onuň-da haçan ýatyp, haçan turanyny bilmedi.

36Şeýdip, Lutuň[†] iki gyzy-da öz kakasyndan göwreli boldy. 37Gyzlaryň ulusy bir ogul dogurdy we onuň adyna Mowap[†][*] dakdy. Ol häzirki mowaplaryň nesilbaşysydyr. 38Gyzlaryň kiçisi-de bir ogul dogurdy we onuň adyna Benamy[*] dakdy. Ol häzirki ammonlaryň nesilbaşysydyr.

#### 20‑nji bap


Ybraýym we Abymelek

1Ybraýym[†] ol ýerden Negep[†] çölüne göçüp, Kadeş bilen Şuruň aralygynda düşledi. Soňra ol Gerarda gelmişek bolup ýaşady. 2Ybraýym öz aýaly Sara «Ol meniň aýal doganym» diýdi. Geraryň şasy Abymelek adam iberip, Sarany[†] getirtdi[+].

3Hudaý Abymelegiň düýşüne girip, oňa: «Ärli aýaly ýanyňa aldyrdandygyň sebäpli sen ölersiň» diýdi. 4Emma Abymelek Sara[†] heniz ýakynlaşmandy. Abymelek: «Eý, Taňry! Sen bigünä halky-da ýok etjekmi?! 5Ybraýymyň[†] özi: „Bu meniň aýal doganym“ diýip aýtmadymy näme?! Aýalyň özi-de: „Ol meniň erkek doganym“ diýdi ahyryn. Men bu işi päk ýürek we ynsap bilen etdim» diýdi.

6Hudaý Abymelege düýşünde şeýle diýdi: «Seniň muny päk ýürekden edendigiňi Men bilýärin. Seni Özüme garşy günä etmeklikden saklan Mendirin. Şonuň üçin seniň oňa el urmagyňa ygtyýar bermedim. 7Indi bolsa sen aýaly öz adamsyna gaýtaryp ber, çünki onuň adamsy pygamberdir[†]. Ol seniň üçin dileg eder. Şeýdip, sen diri galarsyň. Aýaly yzyna gaýtarmasaň, sen we seniň ähli adamlaryň hökman ölersiňiz»[+].

8Abymelek daň bilen turdy we ähli emeldarlaryny çagyryp, olara düýşüni gürrüň berdi. Olar gaty gorkdular. 9Abymelek Ybraýymy[†] çagyryp, oňa: «Bu näme etdigiň boldy?! Seniň meni we meniň patyşalygymy beýle uly günä bilen ýazykly ederiň ýaly, meniň saňa garşy eden günäm näme?! Sen maňa asla edilmeli däl işi etdiň» diýdi. 10Abymelek ýene-de Ybraýymdan: «Sen näme maksat bilen beýle etdiň?» diýip sorady.

11Ybraýym[†] oňa şeýle jogap berdi: «Bu ýerde Hudaýdan gorkýan ýokdur öýtdüm we aýalym sebäpli özümi öldürerler diýip pikir etdim. 12Onsoňam ol meniň, hakykatdan-da, aýal doganym. Ikimiz atabir enebaşga dogandyrys, ol soň meniň aýalym boldy. 13Hudaý meni atamyň öýünden Öz saýlan ýurduna gitmäge çagyranda, men Sara[†]: „Sen maňa wepaly bol. Men barada soran her kişä bu meniň erkek doganym diý“ diýdim».

14Abymelek Ybraýyma[†] ownukly-irili mallar, gullardyr gyrnaklar berdi; aýaly Sarany[†] hem oňa gaýtaryp berdi. 15Abymelek Ybraýyma: «Ine, tutuş ýurdum seniň öňüňde ýaýylyp ýatyr. Sen islän ýeriňde ýaşa» diýdi. 16Abymelek Sara-da: «Doganyňa müň teňňe kümüş berdim. Bu ýanyňdakylara seniň bigünädigiňi görkezer. Sen doly aklanansyň» diýdi. 17-18Ybraýymyň aýaly Sara sebäpli Reb Abymelegiň köşgündäki aýallaryň ählisiniň ýatgysyny baglapdy. Ybraýym Hudaýa dileg etdi. Hudaý Abymelegiň özüni-de, aýalydyr gyrnaklaryny-da çaga dograrlary ýaly sagaltdy[+].

#### 21‑nji bap


Yshak dogulýar

1Reb[†] edil aýdyşy ýaly, Sara[†] beren wadasyny berjaý etdi. 2Sara göwreli bolup, Ybraýymyň[†] garran çagynda oňa bir ogul dogrup berdi. 3Ybraýym özüniň Saradan bolan oglunyň adyna Yshak[†] dakdy[+]. 4Hudaýyň buýruşy ýaly, Ybraýym Yshagy sekiz günlükkä sünnetledi[†][+]. 5Ogly Yshak doglanda, Ybraýym ýüz ýaşyndady. 6Sara: «Hudaý maňa begenç hem gülki getirdi. Oglumyň bolandygyny eşiden her kişi meniň bilen bile gülşer. 7Ybraýyma Sara çaga emdirer diýen bolsa, muňa ynanan tapylarmydy?! Emma, ine, ol gojalansoň, men oňa ogul dogrup berdim» diýdi. 8Çaga ulaldy, ony süýtden aýyrdylar. Şol gün, ýagny Yshagyň süýtden aýrylan güni Ybraýym uly toý tutdy.


Hajar bilen Ysmaýyl kowulýarlar

9Asly müsürli Hajaryň Ybraýymdan[†] bolan oglunyň öz ogly Yshagyň[†] üstünden gülýänini Sara[†] gördi[+]. 10Ol Ybraýyma: «Bu gyrnagy ogly bilen bile çykaryp kow. Gyrnagyň ogly oglum Yshak bilen mirasymyzy[†] paýlaşmaz» diýdi[+]. 11Emma ogly baradaky bu mesele Ybraýyma juda agyr degdi. 12Hudaý Ybraýyma şeýle diýdi: «Sen ogluň we gyrnagyň üçin gamlanma. Sara näme et diýse, şony-da et, çünki seniň adyň Yshagyň nesli arkaly dowam eder[+]. 13Gyrnagyňdan bolan ogluňdan hem bir millet ýaradaryn, çünki ol-da seniň perzendiňdir». 14Ybraýym daň bilen turdy-da, biraz nan hem bir meşik suw alyp, olary Hajaryň egnine atdy. Ol oglany Hajaryň gözegçiligine berip, ony goýberdi. Hajar gidip, Beýerşebanyň çölünde esli wagt entedi.

15Meşikdäki suw tükendi. Hajar oglany bir gyrymsy agajyň aşagynda taşlap gitdi. 16«Oglumyň ölenini bir görmäýin» diýip, gidip, oglundan okýetim uzaklykda oturyp, içigip-içigip aglady. 17-18Hudaý oglanyň sesini eşitdi. Hudaýyň perişdesi gökden Hajary çagyryp: «Hajar, näme boldy? Gorkma, Hudaý oglanyň sesini eşitdi. Bar, oglany ýerinden galdyr-da, elinden tut. Men ondan bir beýik millet ýaradaryn» diýdi. 19Hudaý Hajaryň gözüni açdy we ol bir suwly guýyny gördi. Ol baryp, guýudan meşigini doldurdy-da, ondan ogluna içirdi.

20Hudaý ol oglan bilen biledi. Ol ulalyp, çölde ýaşap, ökde kemançy bolup ýetişdi. 21Oglan Paran çölünde ýaşaýardy. Ejesi ony müsürli bir gyza öýerdi[+].


Ybraýym bilen Abymelek äht edişýärler

22Şol döwürde Abymelek patyşa öz harby serkerdesi Pikol bilen bile Ybraýymyň[†] ýanyna baryp, oňa: «Ähli işde Hudaý seniň bilen biledir. 23Sen maňa meniň tohum-tijime biwepalyk etmejekdigiňe, meniň saňa wepaly bolşum ýaly, seniň-de maňa we öz gelmişek bolup ýaşaýan ýurduňa wepaly boljakdygyňa sen Hudaýdan ant iç» diýdi. 24Ybraýym: «Ant içýärin» diýdi.

25Soňra Abymelegiň gullarynyň özünden suwly guýyny zor bilen alandyklary üçin Ybraýym[†] oňa närazylyk bildirdi. 26Abymelek oňa: «Muny men şu wagt eşidýärin. Ony kimiň edendiginden habarym ýok. Sen muny maňa habar bermediň» diýdi. 27Ybraýym Abymelege ownukly-irili mal berdi. Olar özara äht[†] baglaşdylar. 28Ybraýym ýedi sany guzyny sürüden çykaryp, aýry goýdy. 29Patyşa Ybraýymdan: «Näme üçin beýdýärsiň?» diýip sorady. 30Ol: «Sen şu ýedi guzyny menden al. Şeýle etmek bilen sen şol guýyny meniň gazdyrandygyma şaýatlyk edersiň» diýdi. 31Olar bu guýyny Beýerşeba[*] diýip atlandyrdylar, çünki bu ýerde olar özara ant içişipdiler[+]. 32Olar Beýerşebada äht baglaşanlaryndan soň, Abymelek öz harby serkerdesi Pikol bilen ol ýerden öz ýurduna, piliştlileriň[†] topragyna dolandy. 33Ybraýym Beýerşebada bir sany ýylgyn ekip, ol ýerde Baky Hudaý Rebbe ybadat etdi. 34Ybraýym piliştlileriň ýurdunda uzak wagtlap gelmişek bolup ýaşady.

#### 22‑nji bap


Hudaý Ybraýymy synaýar

1Şol wakalardan soň Hudaý Ybraýymy[†] synady. Hudaý oňa: «Ybraýym!» diýip seslendi. Ybraýym Oňa: «Lepbeý» diýip jogap berdi[+]. 2Hudaý: «Ogluňy, ýalňyz ogluňy, söýgüli ogluň Yshagy[†] al-da, Moryýa ýurduna bar we Meniň saňa görkezjek dagymyň üstünde Yshagy Hudaýa ýakma gurbanlygy[†] hökmünde hödür et» diýdi[+]. 3Ybraýym daň bilen turup, eşegini gaňňalady. Öz hyzmatkärlerinden ikisini hem-de Yshagy ýanyna aldy; ýakma gurbanlygy üçin odun döwüşdirdi we Hudaýyň özüne aýdan ýerine gitdi. 4Üçülenji gün Ybraýym ol ýeri uzakdan gördi. 5Ybraýym hyzmatkärlerine: «Siz şu ýerde, eşegiň ýanynda galyň. Oglum ikimiz beýleräge gidip, sežde edip[†], onsoň yzymyza dolanyp geleris» diýdi. 6-7Ol ýakma gurbanlygy üçin niýetlenen odunlary ogly Yshagyň omzuna goýdy, ot bilen pyçagy bolsa Ybraýymyň özi göterdi. Şeýdip, ikisi tirkeşip gitdiler. Olar gidip barýarkalar, Yshak birden: «Kaka!» diýip, Ybraýyma ýüzlendi. Ybraýym: «Näme, oglum?» diýdi. Yshak: «Ot-da, odun-da bar, ýöne ýakma gurbanlygy üçin janly nirede?» diýdi. 8Ybraýym: «Ýakma gurbanlyk janlysy bilen Hudaýyň özi üpjün eder, oglum» diýip jogap berdi. Olar ýollaryny dowam etdirdiler.

9Olar Hudaýyň Ybraýyma[†] görkezen ýerine gelip ýetdiler. Ybraýym ol ýerde gurbanlyk[†] sypasyny[†] ýasady. Odunlary onuň üstüne üýşürdi we ogly Yshagy[†] daňyp, ony odunlaryň üstünde ýatyrdy. 10Soňra ogluny gurban etmek üçin pyçagyny eline aldy. 11Onsoň Rebbiň[†] perişdesi[†] oňa gökden: «Ybraýym! Ybraýym!» diýip gygyrdy. Ybraýym Oňa: «Lepbeý» diýip jogap berdi. 12Perişde: «Oglana el gatma, oňa hiç zat etme. Indi Men seniň Hudaýdan gorkýandygyňy bilýärin. Sen öz ýalňyz ogluňy Menden gaýgyrmadyň» diýdi. 13Şol wagt Ybraýym başyny galdyryp, aňyrrakda gyrymsy agaçlaryň gür şahalaryna şahy çolaşan bir goçuň durandygyny gördi. Ybraýym baryp goçy tutdy we ony oglunyň deregine Rebbe ýakma gurbanlyk[†] edip berdi. 14Ybraýym bu ýere «Ýahwe ýire[*]» diýip at goýdy. (Häzirki aýdylýan «Rebbiň dagynda üpjün edilýär» diýen söz hem şondan galandyr.)

15Rebbiň perişdesi[†] gökden Ybraýymy[†] ikinji gezek çagyryp, 16oňa: «Reb şeýle diýýär: „Men Öz adymdan ant içýärin. Seniň bu işi edendigiň üçin, ýagny öz ýalňyz ogluňy Menden gaýgyrmandygyň üçin, 17Men hakykatdanam seni ýalkap[†], seniň nesliňi asman ýyldyzlarydyr deňiz ýakasynyň çägeleri deý köpelderin. Seniň nesliň öz duşmanlaryndan üstün çykar[+]. 18Meniň sözüme gulak asandygyň üçin, ýer ýüzüniň ähli milletleri seniň nesilleriň arkaly pata alarlar“» diýdi[+].

19Ybraýym[†] hyzmatkärleriniň ýanyna gaýdyp geldi. Olar ol ýerden Beýerşeba gaýtdylar. Ybraýym Beýerşebada ýaşady.

20Şol wakalardan soň Ybraýyma[†] şeýle habar geldi: «Doganyň Nahoryň aýaly Milka oňa ençeme ogul dogrup berdi. 21Onuň nowbahar oglunyň[†] ady Us, ondan kiçisi Büz, soňra Kemuwal, (bu Aramyň kakasydyr), 22Keset, Hazo, Pildaş, Ýidlap hem Betuwel. 23Betuwelden Rebeka doguldy». Milka şu sekiz ogly Ybraýymyň dogany Nahora dogrup berdi[+]. 24Onuň Rewuma atly gyrnak aýaly-da Tebany, Gahamy, Tahaşy hem-de Magakany dogurdy.

#### 23‑nji bap


Saranyň ölümi

1Sara[†] ýüz ýigrimi ýedi ýaşady; şu onuň ömür süren ýyllarydy. 2Sara Kengan[†] ýurdundaky Kirýatarbada, ýagny Hebronda dünýäden ötdi. Ybraýym[†] Sara üçin matam tutup, ýas baglamaga geldi[+]. 3Ol Saranyň jesediniň ýanyndan turdy we hetleriň[†] ýanyna baryp, olara: 4«Men siziň araňyzda ýaşaýan bir gelmişekdirin. Maňa öz araňyzdan aýalymy jaýlar ýaly ýer beriň» diýdi. 5-6Hetler Ybraýyma: «Bizi diňle agam, biz saňa Hudaýyň hormatlaýan adamy hökmünde garaýarys. Sen aýalyňy biziň iň gowy gonamçylygymyzda jaýla. Biziň hiç birimiz öz gonamçylygymyzy senden gaýgyrmarys we merhumyňy jaýlamakdan saklamarys» diýdiler. 7Ybraýym ýerinden turup, ol ýurduň halky bolan hetlere tagzym etdi. 8-9Ol olara ýüzlenip, şeýle diýdi: «Eger-de meniň merhumymy öz araňyzda jaýlamagyma razy bolsaňyz, onda Soharyň ogly Epronyň mülküniň çetindäki Makpela gowagyny maňa mülk hökmünde doly bahasyndan satmagyny haýyş edip beriň» diýdi. 10Şol wagt hetleriň arasynda Epron hem otyrdy. Epron hetlere, gala derwezesindäkileriň hemmesine eşitdirip, gaty ses bilen: 11«Ýok, jenabym, maňa gulak as. Men şol mülk ýeri öz kowumdaşlarymyň öňünde gowagy bilen bile saňa mugt berýärin. Arkaýyn merhumyňy jaýlaber» diýdi.

12-13Ybraýym hetleriň öňünde tagzym etdi we ol halaýyk eşider ýaly edip, Eprona: «Onda diňle, men şol mülk ýeriň hakyny saňa tölärin, sen ony al-da, maňa ol ýerde merhumymy jaýlamaga ygtyýar et» diýdi. 14-15Epron Ybraýyma: «Jenabym, maňa gulak as. Mülk ýeriň bahasy dört ýüz kümüş teňňedir. Ikimiziň aramyzda bu bir uly zat däl-le. Git-de, merhumyňy jaýlaber» diýdi. 16Ybraýym[†] Epron bilen ylalaşdy we Epronyň hetlere[†] eşitdirip aýdan mukdarynda, söwdagärleriň arasyndaky ölçege görä ölçäp, oňa kümüş berdi.

17-18Şunlukda, Epronyň Mamräniň gündogarynda ýerleşýän Makpeladaky mülki gowagydyr ähli baglary bilen bile Ybraýymyň eýeçiligine geçdi. Hetler-de, gala derwezesinde oturan ýaşulular-da muny ykrar etdiler. 19Şondan soň Ybraýym[†] öz aýaly Sarany[†] Mamräniň, ýagny Hebronyň gündogarynda ýerleşen Makpeladaky mülkündäki gowakda, Kengan[†] ýurdunda jaýlady. 20Şeýlelikde, hetleriň[†] şol mülki ondaky gowak bilen bile Ybraýyma gonamçylyk üçin berildi.

#### 24‑nji bap


Yshak we Rebeka

1Ybraýym[†] juda garrapdy. Reb[†] ony ähli zatda ýalkapdy[†]. 2-3Ybraýym öýüniň iň ulusyna, özüniň ähli işlerini dolandyrýan hyzmatkärine şeýle diýdi: «Eliňi uýlugymyň astynda goý-da, ogluma häzirki ýaşaýan ýerimdäki halkdan, Kengan[†] gyzlaryndan gelinlik tapmajakdygyňa Gögüň we Ýeriň Hudaýy Rebden ant iç. 4Meniň dogduk mekanyma, garyndaşlarymyň arasyna git-de, oglum Yshaga[†] gelinligi şol ýerden tapyp getir». 5Hyzmatkär Ybraýymdan: «Eger-de gyz meniň bilen bile bu ýere gelmek islemese, onda seniň ogluňy çykyp gaýdan dogduk mekanyňa alyp gideýinmi?» diýip sorady. 6Ybraýym oňa şeýle diýdi: «Oglumy ol ýere äkidäýme. 7Meni atamyň öýünden alyp gaýdyp: „Bu ýeri seniň nesliňe berjek“ diýip, wada eden Gögüň Hudaýy Reb Öz perişdesini[†] seniň öňüňden iberer. Şeýdip, sen ol ýerden oglum üçin bir gyz taparsyň. 8Eger ol gyz seniň bilen gaýtmak islemese, onda sen içen antyňdan azat bolarsyň. Ýöne hergiz oglumy ol ýere äkidäýmegin». 9Hyzmatkär elini Ybraýymyň uýlugynyň astynda goýup ant içdi.

10Hyzmatkär Ybraýymyň[†] düýelerinden onusyny hem-de onuň gymmatbaha sowgatlaryndan alyp, Mesopotamiýadaky[†] Nahoryň ýaşaýan galasyna tarap ýola düşdi. 11Ol gala baryp ýetdi we onuň daşyndaky guýynyň başynda düýelerini çökerdi; agşam çaglarydy, galanyň gyz-gelinleriniň suw almaga çykýan wagtlarydy. 12Soňra ol şeýle dileg etdi: «Eý, meniň jenabym Ybraýymyň Hudaýy Reb! Jenabym Ybraýyma merhemet et-de, meniň işimi oň et. 13Ine, men guýynyň başynda durun. Galanyň gyzlary guýudan suw çekmäge gelýärler. 14Men bir gyza: „Küýzäňi egniňden düşür-de, maňa birazajyk suw bersene, içeýin-le“ diýerin. Eger ol gyz maňa: „Al, iç, men seniň düýeleriňi-de suwa ýakaýyn“ diýse, ol Seniň guluň Yshak[†] üçin saýlan gyzyň bolar. Şonda men Seniň jenabyma merhemet edendigiňi bilerin».

15Ybraýymyň[†] hyzmatkäri heniz dileg edip otyrka, Rebeka egni küýzeli galadan çykyp gelýärdi. Ol Ybraýymyň inisi Nahor we onuň aýaly Milkanyň ogly Betuweliň gyzydy. 16Ol heniz erkek eli degmedik görmegeý, boý gyzdy. Rebeka aşak guýa inip, küýzesini suwdan doldurdy-da, yzyna dolandy. 17Hyzmatkär ylgap, onuň öňünden çykyp: «Küýzäňdäki suwdan birazajyk içeýin-le» diýdi. 18Ol: «Içiň, meniň jenabym» diýdi-de, dessine küýzesini egninden düşürip, oňa suw berdi. 19Rebeka Ybraýymyň hyzmatkärine suw bereninden soň: «Men siziň düýeleriňizi-de ganýança suwa ýakaryn» diýdi. 20Ol dessine küýzesindäki suwy nowa guýdy-da, suw çekmek üçin guýa tarap ylgady. Ol onuň düýeleriniň ählisi üçin guýudan suw çekdi. 21Ybraýymyň hyzmatkäri öz ýoluny Rebbiň açandygyny ýa-da açmandygyny biljek bolup, sesini çykarman gyzy synlap durdy. 22Düýeler suwdan gananlaryndan soň, Ybraýymyň hyzmatkäri agyrlygy bir mysgaldan gowrak bolan tylla burun halkasyny we her taýy on mysgal bolan goşa tylla bilezigi gyza berdi. 23Soňra ol gyzdan: «Sen kimiň gyzy? Ataň öýünde maňa we meniň ýoldaşlaryma gijäni geçirer ýaly ýer tapylmazmyka?» diýip sorady. 24Gyz oňa: «Men Nahoryň we Milkanyň ogly Betuweliň gyzydyryn. 25Bizde saman-da, ot-da köp, ýatar ýaly ýer hem bar» diýip jogap berdi. 26Ybraýymyň hyzmatkäri baş egip, Rebbe sežde etdi[†]. 27Ol: «Jenabym Ybraýymyň Hudaýy Rebbe alkyş bolsun, çünki Ol Öz sadyk söýgüsini meniň jenabymdan gaýgyrmady. Ol meni jenabymyň garyndaşynyň öýüne göni alyp geldi» diýdi. 28Gyz öýlerine bakan ylgady we baryp, öýündäkilere bolan wakany gürrüň berdi. 29-30Rebekanyň Laban diýen erkek dogany bardy. Laban öz gyz dogany Rebekanyň burun halkasyny, bilegindäki bileziklerini görüp, Rebekadan ol adamyň nämeler diýenini eşidip, guýa tarap ylgady. Ol guýynyň başyna gelende, ýaňky adam heniz hem düýeleriniň ýanynda durdy. 31Laban: «Näme üçin bu ýerde dursuň? Ýör, öýe gideli, eý, Rebbiň ýalkany[†], ýör öýe gideli. Men seniň üçin jaý, düýeleriň üçin hem ýer taýynladym» diýdi. 32Şeýdip, Ybraýymyň hyzmatkäri içeri girdi. Laban düýeleriň ýüküni düşürip, olaryň öňüne samandyr ot dökdi. Ol Ybraýymyň hyzmatkärine we onuň ýoldaşlaryna aýaklaryny ýuwarlary ýaly suw getirip berdi. 33Onuň öňüne nahar goýuldy, ýöne ol adam: «Habarymy alýançaňyz, naharlanjak däl» diýdi. Laban oňa: «Beýle bolsa, habaryňy beräý» diýdi.

34Ybraýymyň[†] hyzmatkäri şeýle diýdi: «Men Ybraýymyň hyzmatkäridirin. 35Reb meniň jenabyma köp bereket berdi. Ol meniň jenabymy baýadyp, oňa ownukly-irili mallar, altyn-kümüş, gul-gyrnaklar hem-de düýelerdir eşekler berdi. 36Jenabymyň aýaly Sara[†] garrandan soň, ol Ybraýyma ogul dogrup berdi. Ybraýym ähli emlägini ogluna berdi. 37-38Jenabym: „Ogluma ýaşaýan ýerim bolan Kengandan[†] gyz alma. Meniň öz dogduk mekanyma, garyndaşlarymyň ýanyna git-de, oňa şol ýerden gelinlik tapyp getir“ diýip, maňa ant içirdi. 39Men jenabyma: „Tapan gyzym meniň bilen gaýtmasa nädeýin?“ diýdim. 40Jenabym: „Nazarynda gezýän Rebbim Öz perişdesini[†] seniň öňüňden iberip, işiňi oň eder. Şeýdip, sen meniň dogduk mekanymdan, garyndaşlarymyň arasyndan ogluma gelinlik taparsyň. 41Meniň garyndaşlarymyň arasyna baranyňda, şonda sen maňa içen antyňdan azat bolarsyň; hatda olar saňa gyz bermeseler-de, sen maňa içen antyňdan azat bolarsyň“ diýdi. 42Ine, şeýdip, men guýynyň başyna gelip, şeýle dileg etdim: „Eý, jenabym Ybraýymyň Hudaýy Reb! Sen meniň işimi oň et. 43-44Ine, men guýynyň başynda durun. Guýudan suw çekmäge gelen gyzlardan birine: ‘Küýzäňdäki suwdan birazajyk içäýeýin’ diýenimde, ol maňa: ‘Al, iç, men seniň düýeleriňi-de suwa ýakaýyn’ diýse, goý, ol meniň jenabymyň ogly üçin saýlan gyzyň bolsun“ diýdim. 45Men heniz içimden edýän dilegimi soňlamankam, Rebeka egni küýzeli galadan suw almaga çykyp gelýärdi. Ol guýa baryp, ondan suw çekdi. Men oňa: „Maňa suw bersene“ diýdim. 46Ol dessine küýzesini egninden düşürdi-de: „Al, iç. Men siziň düýeleriňizi-de suwa ýakaýyn“ diýdi. Şeýdip, men suw içdim, ol düýeleri-de suwa ýakdy. 47Men ondan: „Sen kimiň gyzy?“ diýip soradym. Ol: „Men Nahoryň we Milkanyň ogly Betuweliň gyzydyryn“ diýip jogap berdi. Men oňa burun halkasy bilen bilezik berdim. 48Soňra men baş egip, Rebbe sežde etdim[†]. Yshak[†] üçin jenabymyň garyndaşynyň gyzyny almaga göni ýol görkezen jenabym Ybraýymyň Hudaýy Rebbi alkyşladym. 49Indi siz meniň jenabyma merhemet ediň-de, sadyklygyňyzy görkeziň we boljagyny ýa-da bolmajagyny maňa aýdyň. Onsoň men näme etmelidigi barada belli karara gelerin». 50Laban bilen Betuwel oňa şeýle jogap berdiler: «Bu Rebbiň işidir. Muny biz çözýän däldiris. 51Rebeka şu ýerde, ony al-da gidiber. Goý, ol Rebbiň aýdyşy ýaly, seniň jenabyňyň ogluna aýal bolsun». 52Ybraýymyň hyzmatkäri bu sözleri eşidende, dyza çöküp, Rebbe sežde etdi. 53Ol Rebeka altyndyr kümüş, şaý-sepler we geýimler çykaryp berdi, onuň ejesi bilen erkek doganyna-da gymmatbaha sowgatlar etdi. 54Soňra Ybraýymyň hyzmatkäri öz ýanyndaky adamlar bilen iýip-içdi we olar gijäni şol ýerde geçirdiler. Irden turanlaryndan soň ol: «Indi meni ýola salyň, men öz jenabymyň ýanyna dolanaýyn» diýdi. 55Emma gyzyň ejesi bilen dogany: «Goý, Rebeka hiç bolmasa on gün ýanymyzda bolsun, onsoň gidibersin» diýdiler. 56Ybraýymyň hyzmatkäri bulara: «Reb meniň işimi oň etdi. Siz meni eglemäň; maňa rugsat beriň, men öz jenabymyň ýanyna dolanaýyn» diýdi. 57Olar: «Gyzy çagyryp, onuň özünden sorap göreliň» diýdiler. 58Olar Rebekany çagyryp, ondan: «Sen şu adam bilen gitjekmi?» diýip soradylar. Rebeka: «Hawa, gitjek» diýip jogap berdi. 59Şunlukda, olar uýasy Rebekany, onuň enekesini, Ybraýymyň hyzmatkäri bilen onuň adamlaryny ugratdylar. 60Olar Rebeka pata berip, şeýle diýdiler:

«Eý, uýamyz!
Goý, senden müňläp-müňläp perzentler dünýä insin;
Nesliň öz duşmanlarynyň galalaryny basyp alsyn!»

61Rebeka bilen onuň gyrnaklary düýelere münüp, Ybraýymyň[†] hyzmatkäriniň yzyna düşdüler. Ybraýymyň hyzmatkäri Rebekany alyp, ýola rowana boldy. 62Bu wagt Yshak[†] Beýer-lahaýroýdan gaýdyp gelip, Negep[†] çöllüginde düşläpdi. 63Ol bir gün agşam daşarda gezmelemäge çykdy. Yshak başyny galdyryp, birnäçe düýäniň gelýändigini gördi. 64-65Rebeka Yshagy görüp, düýeden düşdi we Ybraýymyň hyzmatkärinden: «Biziň öňümizden gelýän adam kim?» diýip sorady. Hyzmatkär: «Ol meniň jenabym» diýip jogap berdi. Rebeka bürenjegini alyp, ýüzüni büredi. 66Hyzmatkär başdan geçirenleriniň baryny Yshaga gürrüň berdi. 67Yshak Rebekany ejesi Saranyň[†] ýaşan çadyryna alyp bardy. Yshak Rebeka öýlendi we ony söýdi. Şeýdip, Yshak ejesiniň ölümi üçin çekýän hasratyndan köşeşdi.

#### 25‑nji bap


Ybraýymyň ölümi

1Ybraýym[†] ýene-de Ketura atly bir aýala öýlendi. 2Ketura Ybraýyma Zimrany, Ýokşany, Medany, Midýany, Ýişbaky we Şuwany dogrup berdi. 3Ýokşandan Şeba we Dedan doguldy. Dedandan aşurlar, latuşlar we lagumlar döredi. 4Midýanyň ogullary: Eýpa, Eper, Hanok, Abyda we Eldaga. Bularyň hemmesi Keturanyň nesilleridi[+].

5Ybraýym[†] özüniň ähli emlägini Yshaga[†] berdi. 6Gyrnak aýallaryndan bolan ogullaryna bolsa Ybraýym özi dirikä sowgatlar berip, olary Yshakdan aýryp, gündogar topragyna iberdi.

7-8Ybraýym ýüz ýetmiş bäş ýyl ömür sürüp, garrap, öz durmuşyndan razy bolup, dünýäden ötdi we ata-babalaryna gowuşdy. 9-10Ogullary Yshak bilen Ysmaýyl Ybraýymy Makpela gowagynda, het Soharyň ogly Epronyň mülkünde, Mamräniň gündogarynda ýerleşýän Ybraýymyň hetlerden satyn alan ýerinde jaýladylar. Şunlukda, Ybraýym bilen onuň aýaly Sara ikisi-de şol ýerde jaýlandy[+]. 11Ybraýym[†] ölenden soň Hudaý onuň ogly Yshagy ýalkady[†]. Yshak[†] Beýer-lahaýroýyň golaýynda düşledi.


Ysmaýylyň nesilleri

12Ybraýymyň[†] aýaly Saranyň[†] Hajar atly müsürli gyrnagy bardy. Ybraýymyň bu gyrnak aýalyndan bolan ogly Ysmaýylyň[†] nesilleri şulardyr. 13-15Uludan kiçä Ysmaýylyň ogullarynyň atlary şunuň ýalydyr: nowbahar ogly Nebaýot, soňra Kedar, Adbeýel, Mibsam, Mişma, Duma, Masa, Hadat, Teýma, Ýetur, Napyş we Kedema[+]. 16Şular Ysmaýylyň nesilleriniň obalaryna we düşelgelerine görä atlarydyr. Olar on iki tirebaşydyrlar. 17Ysmaýyl ýüz otuz ýedi ýyl ömür sürüp, dünýäden ötdi we ata-babalaryna gowuşdy. 18Ysmaýylyň nesilleri Aşur tarapda, Müsüriň golaýynda, Hawyladan Şura çenli bolan aralykda ýaşadylar. Olar Ybraýymyň beýleki nesillerinden aýra ýaşadylar[+].


Ysaw we Ýakup

19Ybraýymyň[†] ogly Yshagyň[†] nesilleri şulardyr. 20Yshak Rebeka[†] öýlenende, ol kyrk ýaşyndady. Rebeka Padanaramdaky mesopotamiýaly[†] Betuweliň gyzy, mesopotamiýaly Labanyň aýal doganydy. 21Rebekadan perzent önmeýärdi. Yshak aýaly üçin Rebbe dileg etdi. Reb Yshagyň dilegini eşitdi we Rebeka göwreli boldy.

22Göwredäki ekiz çaga biri-biri bilen itekleşýärdi. Rebeka: «Näme üçin bu ejir meniň başyma düşdi?» diýip, Rebden sorady.

23Reb oňa şeýle jogap berdi:
«Göwräňde iki millet bar,
senden iki bäsdeş halk dörär.
Biri beýlekisinden rüstem çykar,
ulusy kiçisine gul bolar»[+].

24Wagty dolup, Rebeka ekiz ogul dogurdy. 25Olaryň ilkinji doglanynyň ýüzi gyzyl we teni edil possun geýnen ýaly tüýlekdi. Oňa Ysaw[*] diýip at goýdular. 26Soňra onuň ökjesinden ýapyşyp, ekiz taýy dünýä indi. Şonuň üçinem onuň adyna Ýakup[†][*] dakdylar. Çagalar doglanda, Yshak[†] altmyş ýaşyndady.

27Oglanlar ulalyp, Ysaw ökde awçy we meýdan adamy, Ýakup[†] bolsa ýuwaş hem öýdeçi adam bolup ýetişdi. 28Yshak[†] Ysawy söýýärdi, çünki Yshak onuň getirýän aw etlerini halaýardy. Rebeka bolsa Ýakuby söýýärdi.

29Günleriň bir güni Ýakup[†] merjimek çorbasyny bişirip ýörkä, Ysaw gaty ýadaw hem aç halda meýdandan geldi. 30Ol Ýakuba: «Gyzyl, şol gyzyl çorbaňdan maňa-da bersene. Men aç öldüm» diýdi. (Şol sebäpden hem oňa Edom[*] diýip at dakdylar.) 31Ýakup oňa: «Ilki öz nowbahar ogullyk[†] hakyňy maňa sat» diýdi[+]. 32Ysaw: «Men açlygymdan ölüp barýaryn, nowbahar ogullyk haky meniň nämäme derkar» diýdi. 33Ýakup oňa: «Onda ant iç» diýdi. Ysaw ant içip, öz nowbahar ogullyk hakyny Ýakuba satdy. 34Ýakup Ysawa nan hem gyzyl merjimek çorbasyny berdi. Ysaw iýip-içip bolandan soň, turup gitdi. Ine, şeýdip, Ysaw özüniň nowbahar ogullyk hakyna biperwaý garady[+].

#### 26-njy bap


Yshak Gerarda mesgen tutýar

1Ýurda Ybraýymyň[†] döwründäki ýaly başga bir açlyk düşdi. Yshak[†] Gerara, piliştlileriň[†] şasy Abymelegiň ýanyna gitdi[+]. 2-3Reb Yshaga görnüp, oňa şeýle diýdi: «Sen Müsüre gitmän, Meniň saňa görkezjek ýurdumda gelmişek bolup ýaşaber. Men seniň bilen bolaryn we seni ýalkaryn. Şu ýurdy tutuşlygyna Men saňa hem seniň nesliňe berjekdirin we ataň Ybraýyma eden wadamy ýerine ýetirjekdirin[+]. 4-5Ýer ýüzüniň ähli milletleri seniň nesilleriňden pata alarlar. Ybraýymyň Maňa gulak asandygy, Meniň özüne beren buýruklarymy, tabşyryklarymy, düzgünlerimi we kanunlarymy ýerine ýetirendigi üçin, Men seniň nesilleriňi asman ýyldyzlary deý köpelderin. Bu ýurdy tutuşlygyna Men seniň nesilleriňe bererin»[+].

6Şeýdip, Yshak[†] Gerarda düşledi. 7Ol ýeriň adamlary Yshakdan onuň aýaly hakynda soranda, ol «bu meniň aýalym» diýmäge gorkup, olara «bu meniň aýal doganym» diýdi. Yshak Rebeka[†] sebäpli bu ýeriniň halky özüni öldürer öýdýärdi, çünki Rebeka juda owadandy[+]. 8Onuň bu ýerde ýaşap ýörenine esli wagt bolupdy. Bir gün piliştlileriň[†] patyşasy Abymelek, Yshagyň aýaly Rebeka bilen oýnaşyp durandygyny penjireden gördi. 9Abymelek Yshagy öz ýanyna çagyryp, oňa: «Bu seniň aýalyň ahyryn! Sen näme üçin oňa „aýal doganym“ diýdiň?» diýip sorady. Yshak Abymelege: «Ol meniň aýalym diýsem, men öldürilerin öýtdüm» diýip jogap berdi. 10Abymelek oňa: «Näme üçin sen beýtdiň? Biziň adamlarymyzdan biri seniň aýalyňa ýanaşaýan bolsa, onda sen bizi günä goýardyň» diýdi. 11Soňra Abymelek: «Şu adama ýa-da onuň aýalyna degeniň başy ölümlidir» diýip, tutuş halka duýduryş berdi. 12Yshak ol ýurtda ekin ekip, şol ýylda hem ýüz esse artyk bugdaý hasylyny aldy, çünki Reb ony ýalkapdy[†]. 13Yshak gitdigisaýy baýap, döwletli adam boldy. 14Onuň süri-süri ownukly-irili mallary we köp sanly hyzmatkärleri bardy. Şol sebäpli hem piliştliler Yshaga görübilmezçilik etdiler. 15Kakasy Ybraýymyň[†] öz döwründe gullaryna gazdyran ähli guýularyny piliştliler toprakdan dolduryp, gömüp taşladylar[+]. 16Onsoň Abymelek Yshaga: «Bu ýerden git, çünki sen bizden zor çykdyň» diýdi. 17Yshak ol ýerden gidip, Gerar jülgesine baryp, şol ýerde çadyryny dikip ornaşdy. 18Yshak kakasy Ybraýymyň döwründe gazylyp, ol ölenden soň piliştliler tarapyndan gömlen guýulary täzeden gazyp, olary kakasynyň dakan atlary bilen atlandyrdy. 19-20Emma Yshagyň gullary jülgede guýy gazyp, ol ýerde bir gözbaşyny tapanlarynda, Geraryň çopanlary «suw biziňki» diýip, Yshagyň çopanlary bilen dawalaşdylar. Şeýdip, Yshak guýyny Esek[*] diýip atlandyrdy, çünki olar Yshak bilen bäsdeşlik etdiler. 21Soňra olar başga bir guýy gazdylar. Ol-da dawaly boldy. Ol guýyny Yshak «Sitna»[*] diýip atlandyrdy. 22Yshak ol ýerden göçdi we ýene-de bir guýy gazdy, ýöne oňa dawa eden bolmady, şol sebäpden hem ol: «Ahyrsoňy Reb bize giň meýdan berdi, indi biz bu ýurtda örňäris» diýip, soňky guýynyň adyna Rehobot[*] dakdy. 23Yshak ol ýerden Beýerşeba gitdi. 24Şol gije Reb Yshaga görnüp: «Men seniň ataň Ybraýymyň Hudaýydyryn. Gorkma, Men seniň bilen biledirin. Men Öz gulum Ybraýymyň hatyrasyna saňa pata bererin hem seniň nesliňi köpelderin» diýdi. 25Yshak ol ýerde gurbanlyk[†] sypasyny[†] ýasap, Rebbe ybadat etdi. Şol ýerde çadyryny dikdi. Onuň gullary bolsa guýy gazdylar. 26Onsoň Yshagyň ýanyna Gerardan Abymelek, Abymelegiň maslahatçysy Ahuzat hem onuň harby serkerdesi Pikol geldi. 27Yshak olara: «Siz meni ýigrenip, öz ýurduňyzdan kowup goýberip, ýene meniň ýanyma gelýärmisiňiz?» diýdi. 28-29Olar Yshaga şeýle jogap berdiler: «Rebbiň seniň bilen biledigine biziň gözümiz ýetdi. Şoňa görä biziň saňa ýagşylykdan başga hiç zat etmän, el gatman, seni parahatlyk bilen goýberişimiz ýaly, seniň-de bize ýamanlyk etmezligiň üçin özara ant içişip, şertnama baglaşaly diýdik. Indi Reb seni ýalkasyn»[+]. 30Yshak myhmanlary hezzetledi. Olar iýip-içdiler. 31Olar ir bilen turup, özara ant içişdiler. Yshak olary ugratdy. Myhmanlar Yshagyň ýanyndan razy bolup gaýtdylar. 32Şol gün Yshagyň hyzmatkärleri onuň ýanyna gelip, öz gazan guýulary hakynda oňa gürrüň berdiler. Olar Yshaga: «Biz suw tapdyk» diýdiler. 33Yshak guýa «Şeba»[*] diýip at dakdy. Şoňa görä-de bu galanyň adyna şu günki güne çenli Beýerşeba[*] diýlip gelinýär.


Ysawyň keseki aýallary

34Ysaw kyrk ýaşyna ýetende, het[†] Beýeriniň gyzy Ýehudyt we het Eýlonyň gyzy Bosmata öýlendi[+]. 35Bu gelinler Yshak[†] bilen Rebekany janyndan doýurdylar.

#### 27‑nji bap


Yshak Ýakuba pata berýär

1Yshak[†] garrap, gözden galypdy. Ol öz uly ogly Ysawy ýanyna çagyryp, oňa: «Oglum!» diýdi. Ysaw: «Näme, kaka?» diýdi. 2Yshak: «Men indi garradym, haçan öljegim belli däl. 3Indi sen aw enjamlaryňy – sagdakdyr ýaýyňy al-da, meýdana gidip, maňa aw awlap getir[+]. 4Ondan meniň halaýan tagamly naharymy bişirip ber; iýeýin-de, ölmezimden öň saňa pata bereýin» diýdi.

5-6Yshagyň ogly Ysawa aýdan sözlerini Rebeka diňläp durdy. Ysaw meýdana awa gidende, Rebeka ogly Ýakuba[†] şeýle diýdi: «Kakaň doganyň Ysawa: 7„Aw awlap gel-de, ondan meniň halaýan tagamly naharymy bişirip ber; men ondan iýeýin-de, ölmezimden öň Rebbiň[†] huzurynda saňa pata bereýin“ diýenini eşitdim. 8-9Indi maňa gulak as-da, meniň tabşyrygymy ýerine ýetirgin, oglum. Git-de, sürüden iki sany semiz owlak getir, men olardan kakaňyň halaýan tagamly naharyny bişireýin. 10Sen ony kakaňa iýmäge eltip berersiň, ol bolsa ölmezinden öň saňa pata berer». 11Ýakup ejesine şeýle jogap berdi: «Doganym Ysaw tüýlek adam, meniň derim bolsa tüýsüz. 12Eger kakam meni elläp göräýse, onda ol meniň özüni aldaýandygymy biler. Men pata almagyň deregine nälete galaryn». 13Ejesi Ýakuba: «Şol nälet, goý, maňa gelsin, oglum. Sen maňa gulak as-da, gidip owlaklary getir» diýdi. 14Şeýdip, Ýakup gidip, ejesine iki sany owlak getirip berdi. Ejesi Yshagyň[†] halaýan tagamly naharyny bişirdi. 15Soňra Rebeka uly ogly Ysawyň öýdäki gymmatbaha eşiklerini alyp, olary kiçi ogly Ýakuba geýdirdi. 16Onuň ellerini we boýnunyň tüýsüz ýerlerini owlak derisi bilen örtdi. 17Soňra Rebeka bişiren tagamly naharyny öz bişiren nany bilen bile ogly Ýakubyň eline tutdurdy.

18Ýakup[†] kakasynyň ýanyna gelip: «Kaka!» diýdi. Yshak[†]: «Hawa! Sen kim, oglummy?» diýdi. 19Ýakup kakasyna: «Men nowbahar ogluň[†] Ysawdyryn. Men seniň aýdyşyň ýaly edendirin. Indi dik otur-da, getiren aw etimden iýip, maňa pata beräý» diýdi. 20Yshak oglundan: «Awy nädip beýle çalt tapyp bildiň?» diýip sorady. Ýakup: «Hudaýyň Reb maňa tapmaga kömek etdi» diýip jogap berdi. 21Yshak Ýakuba: «Golaýragyma süýş, oglum. Seni elläp göreýin, seniň, hakykatdan-da, oglum Ysawdygyňy ýa-da däldigiňi bir bileýin» diýdi. 22Ýakup kakasy Yshagyň alkymyna bardy. Ol ogluny elläp gördi-de: «Ses Ýakubyň sesi, ýöne eller Ysawyň elleri» diýdi. 23Ýakubyň elleri edil Ysawyňky ýaly tüýlek bolansoň, Yshak ony tanaman, oňa pata berdi. 24Soňra Yshak ondan: «Sen, hakykatdan-da, meniň oglum Ysawmy?» diýip sorady. Ýakup: «Hawa, men şol» diýip jogap berdi. 25Yshak oňa: «Oglum, aw etiňi getir, iýeýin-de, saňa pata bereýin» diýdi. Ýakup nahary onuň öňünde goýdy; Yshak iýdi, Ýakup şerap getirdi, Yshak içdi. 26Yshak Ýakuba: «Gel, oglum, meni ogşa» diýdi. 27Ýakup kakasynyň alkymyna baryp, ony ogşady. Yshak onuň geýimleriniň ysyny aldy we oňa pata berdi:

«Ine, oglumyň bu ysy
Rebbiň bereket beren
meýdanyň ysy ýalydyr.
28Hudaý saňa
Gögüň çygyndan,
mes toprakly ýerden,
bol galla hem şerap bersin[+].
29Halklar saňa hyzmat etsinler,
il-uluslar saňa boýun egsinler.
Baştutan bol sen öz doganlaryňa,
doganlaryň saňa boýun egsinler.
Seni näletlän, näletlensin,
seni ýalkan[†], ýalkansyn!»


Ysaw Yshakdan pata sorap ýalbarýar

30Yshak[†] Ýakuba[†] pata berip, ol kakasynyň ýanyndan çykan dessine, dogany Ysaw awdan gaýdyp geldi. 31Ol hem kakasyna tagamly nahar bişirip getirdi-de: «Kaka, dik otur-da, getiren aw etimden iýip, maňa pata ber» diýdi. 32Yshak oňa: «Sen kim?» diýdi. Ol: «Men seniň nowbahar ogluň[†] Ysaw» diýip jogap berdi. 33Yshak tutuş göwresi bilen saňňyldap: «Onda seniň öň ýanyňdan maňa aw etinden nahar bişirip getiren kimdi? Men naharyň baryny iýip, oňa pata berdim-ä. Ol indi pataly bolar!» diýdi. 34Ysaw kakasynyň sözlerini eşidip, dady-perýat etdi. Ol kakasyna: «Eý, kaka, maňa-da pata ber, maňa-da!» diýip zarynlady. 35Yshak oňa: «Saňa berilmeli patany doganyň aldy, ol meni aldan eken» diýdi. 36Ysaw kakasyna: «Oňa Ýakup[*] ady ýöne ýere dakylmandyr. Ol meni ikinji gezek aldady. Ol başda nowbahar ogullyk hakymy aldy, ine, bu gün bolsa ol maňa berilmeli patany aldy» diýdi. Onsoň Ysaw: «Sen maňa hiç pata saklamadyňmy?» diýip, kakasyna özelendi[+]. 37Yshak oňa: «Men ony saňa baştutan etdim, ähli doganlaryňy oňa hyzmatkär edip berdim. Oňa nandyr şerap berdim. Indi men saňa näme bereýin, oglum!» diýdi. 38Emma Ysaw kakasyna: «Kaka, sende bary-ýogy ýeke pata barmydy näme, maňa-da pata ber-dä!» diýip, içigip-içigip aglady. 39Kakasy Yshak oňa şeýle jogap berdi:

«Seret, seniň mesgen tutjak ýeriňde gökden çyg düşmez,
ol mes toprakly ýerden uzak bolar.
40Gylyjyňa daýanyp ýaşarsyň,
doganyňa hyzmat edersiň.
Wagt geler, garşylyk görkezersiň.
Onuň zulumyndan dynarsyň»[+].

41Kakasyndan alan patasy üçin Ysaw Ýakuby[†] ýigrenýärdi. Ol öz ýanyndan: «Kakamyň ölüm pursady golaýlap gelýär. Kakamyň ýas günleri geçenden soň, men Ýakuby öldürerin» diýip oýlanýardy. 42Uly ogly Ysawyň sözleri Rebeka baryp ýetdi. Onsoň Rebeka kiçi ogly Ýakuby çagyrtdy-da, oňa şeýle diýdi: «Doganyň Ysaw senden ar almak üçin seni öldürmegiň küýüne düşüp ýör. 43Indi maňa gulak as, oglum! Eglenme-de, Harana, meniň erkek doganym Labanyň ýanyna gaç! 44-45Doganyň gahary ýatyşýança, eden işiň onuň ýadyndan çykyşýança, birsellem şol ýerde ýaşa. Soň men adam iberip, seni ol ýerden özüm aldyraryn. Bir günüň içinde ikiňizden hem mahrum bolasym gelenok».

46Soňra Rebeka Yshagyň[†] ýanyna gelip, oňa: «Men Ysawyň het[†] aýallaryndan halys irdim. Eger Ýakup[†] şu het gyzlaryndan birine öýlenäýse, onda men nädip ýaşaryn?!» diýdi[+].

#### 28‑nji bap

1Yshak[†] Ýakuby[†] öz ýanyna çagyryp, oňa pata hem tabşyryk berip, şeýle diýdi: «Sen het[†] gyzlaryna öýlenme! 2Sen Padanarama, babaň Betuweliň öýüne git-de, şol ýerde daýyň Labanyň gyzlaryndan birine öýlen[+]. 3Goý, Gudratygüýçli Hudaý seni ýalkap[†], örňedip, köpeltsin. Goý, Ol senden ençeme halklar döretsin. 4Hudaýyň Ybraýyma[†] beren ýurduny özümiziň häzirki gelmişek bolup ýaşap ýören ýurdumyzy eýelemegiň üçin, goý, Ol saňa we seniň nesilleriňe Ybraýyma beren patasyny bersin!»[+] 5Şondan soň Yshak Ýakuby iberdi. Ýakup Betuwel mesopotamiýalynyň[†] ogly, Ýakubyň we Ysawyň ejesi Rebekanyň[†] dogany Labanyň ýanyna Padanarama gitdi.


Ysaw başga aýala öýlenýär

6-7Yshagyň Ýakuba[†] pata berip, Padanaramdan birine öýleneri ýaly, ony ol ýere iberendigini we «kengan[†] gyzlaryna öýlenme!» diýip, Ýakuba tabşyryk berendigini we onuň kakasydyr ejesiniň sözüne gulak asyp, Padanarama gidendigini Ysaw eşitdi. 8-9Ysaw Kengan gyzlaryny kakasynyň halamaýandygyny bilip, Ysmaýylyň ýanyna gitdi we beýleki aýallarynyň üstüne Ybraýymyň ogly Ysmaýylyň gyzy, Nebaýotyň aýal dogany Mahalata öýlendi[+].


Ýakup Beýtelde düýş görýär

10Ýakup[†] Beýerşebadan çykyp, Harana tarap gitdi. 11Gün ýaşanda, ol bir ýerde düşledi. Ol bir daşy ýassanyp, şol ýerde ýatdy. 12Ýakup düýşünde ýerden asmana uzalyp gidýän basgançaklary gördi. Hudaýyň perişdeleri[†] şol basgançaklardan ýokary çykyp, aşak düşüp ýörmüşler. 13Basgançaklaryň çür başynda duran Reb şeýle diýýär: «Ataň Ybraýymyň[†] we Yshagyň[†] Hudaýy Reb Mendirin. Şu ýatan topragyňy Men saňa we seniň nesliňe bererin[+]. 14Seniň nesliň ýer ýüzüniň çägeleri kimin san-sajaksyz bolar. Olar gündogara, günbatara, demirgazyga hem-de günorta ýaýrarlar. Ýer ýüzüniň ähli halklary sen arkaly hem-de nesliň arkaly pata alarlar[+]. 15Men hemişe seniň bilen biledirin. Sen nirede bolsaň-da, Men seni goraryn we seni ýene-de şu ýurda gaýtaryp getirerin. Men seni terk etmerin we saňa beren wadamy ýerine ýetirerin». 16Ýakup oýanyp: «Hakykatdan-da, Reb şu ýerde. Men muny bilmändirin!» diýdi. 17Ol gorkup: «Bu nähili gorkunç ýer! Bu Hudaýyň öýi, gögüň derwezesi» diýdi. 18Ýakup daň bilen turdy we kellesiniň aşagyna goýup ýatan uly daşyny alyp, ony ýadygärlik hökmünde dikdi we onuň üstüne zeýtun ýagyny guýdy[+]. 19Ýakup bu ýere «Beýtel»[*] diýip at dakdy. Bu gala ozal Luz diýip atlandyrylýardy[+]. 20-21Ol soňra ant içip, şeýle diýdi: «Eger Hudaý meniň ýene-de sag-aman atamyň öýüne dolanyp gelerim ýaly, meniň bilen bile bolup, meni ýolda gorap, maňa iýmäge nan, geýmäge eşik berse, onda Reb meniň Hudaýym bolar[+]. 22Ýadygärlik diken bu dikme daşymy Hudaýyň öýi diýip hasaplaryn. Eý, Hudaý, Seniň maňa beren her bir zadyň ondan birini[†] men Saňa bererin»[+].

#### 29-njy bap


Ýakup Labanyň ýanyna barýar

1Soňra Ýakup[†] ýoluny dowam etdirip, gündogar halkyň ýurduna geldi. 2Ol başyny galdyranda, onuň gözi açyk meýdandaky bir guýa düşdi. Guýynyň başynda üç süri goýun ýatyrdy. Bu goýun sürüleri şol guýudan suwa ýakylýardy. Guýynyň agzynda ullakan bir daş bardy. 3Çopanlar sürüleriň baryny guýynyň başyna ýygnanlaryndan soň, daşy aýryp, dowarlaryny suwa ýakardylar-da, ýene-de daşy guýynyň agzyna goýardylar.

4Ýakup[†] ol ýerdäki adamlardan: «Doganlar, siz nireden?» diýip sorady. Olar: «Biz haranly» diýdiler. 5Ýakup olardan: «Siz Nahoryň agtygy Labany tanaýarmysyňyz?» diýip sorady. Olar: «Tanaýarys» diýdiler. 6Ýakup ýene-de olardan: «Ol sag-salamatmydyr?» diýip sorady. Olar: «Hawa, ol sag-gurgundyr. Hanha, onuň gyzy Rahel dowaryny sürüp gelýär» diýdiler. 7Soňra Ýakup: «Entek günortan çagy ahyryn; entek dowarlary ýygnardan ir; olary suwa ýakyň-da, äkidip bakyň» diýdi. 8Olar: «Çopanlar sürüleri ýygnaýança, biz dowarlary suwa ýakyp bilmeris; guýynyň agzyndaky daş aýrylandan soň, dowarlary suwa ýakyp bileris» diýdiler.

9Ýakup[†] olar bilen gepleşip durka, Rahel kakasynyň dowarlaryny guýa getirdi. Rahel çopandy. 10Ýakup Raheli öz daýysy Labanyň sürüsi bilen görende, ol guýynyň ýanyna bardy-da, onuň agzyndaky daşy aýryp, daýysy Labanyň dowarlaryny guýudan suwa ýakdy. 11Soňra ol Raheli ogşap, içigip-içigip aglady. 12Ýakup özüniň Raheliň kakasy bilen garyndaşdygyny, özüniň Rebekanyň[†] ogludygyny Rahele aýtdy. Rahel ylgap gidip, kakasyna habar berdi. 13Laban öz ýegeni Ýakubyň gelendigini eşidip, ylgap onuň öňünden çykdy. Ol Ýakuby gujaklap ogşady; ony öýüne alyp gaýtdy. Ýakup Labana bolup geçen wakalaryň hemmesini gürrüň berdi. 14Laban oňa: «Sen meniň öz süýegim, öz tenimsiň» diýdi.


Ýakup Rahele we Leýa öýlenýär

Ýakup[†] Labanyň öýünde bir aý ýaşandan soň, 15Laban oňa: «Garyndaşym diýip, sen maňa şeýdip, mugt hyzmat etjek ýörjekmi? Saňa näçe zähmet hak tölemeli? Aýt!» diýdi. 16Labanyň iki gyzy bardy. Ulusynyň ady Leýa, kiçisiniň ady bolsa Raheldi. 17Leýanyň gözleri mylaýymdy, Rahel bolsa syratlydy we owadandy. 18Ýakup Raheli söýdi. Ol Labana: «Kiçi gyzyň Rahel üçin men ýedi ýyl hyzmatyňy edeýin» diýdi. 19Laban: «Ony başga birine berenden, saňa berenim gowudyr. Meniň ýanymda boluber» diýdi. 20Ýakup Rahel üçin ýedi ýyllap Labanyň hyzmatyny etdi. Raheli juda söýýändigine görä, ýedi ýyl onuň üçin ýedi gün ýaly bolup geçip gitdi.

21Bir gün Ýakup[†] Labana: «Möhletim doldy, gelinligimi maňa ber, men onuň ýanyna gireýin» diýdi. 22Şeýdip, Laban töwerek-daşyny çagyryp, toý tutdy. 23Emma şol gije Laban Raheliň deregine uly gyzy Leýany Ýakubyň ýanyna alyp bardy; Ýakup Leýa ýanaşdy. 24(Laban hyzmatkäri Zilpany gyzy Leýa gyrnak edip beripdi.) 25Daň atdy, ine, görse bu Leýa eken. Ýakup Labana: «Bu näme etdigiň boldy? Men saňa Rahel üçin hyzmat etmänmidim näme? Sen näme üçin meni aldadyň?» diýdi. 26Laban oňa: «Ulusy otyrka, kiçisi durmuşa çykarylmaz. Bu biziň ilimiziň däbidir. 27Bir hepdelik toý dabarasy geçsin, saňa Raheli-de bererin, ýöne onuň üçin ýene ýedi ýyl hyzmatymy etmeli bolarsyň» diýdi[+]. 28Ýakup Laban bilen ylalaşdy. Bir hepdelik toý dabarasy geçenden soň, Laban kiçi gyzy Raheli-de Ýakuba berdi. 29(Laban hyzmatkäri Bilhany Rahele gyrnak edip beripdi.) 30Ýakup Rahele hem ýanaşdy. Ol Raheli Leýadan artyk söýýärdi. Ol Labana ýene-de ýedi ýyl hyzmat etdi[+].


Ýakubyň çagalary

31Reb Leýanyň söýülmeýändigini görüp, onuň ýatgysyny açdy. Rahelden bolsa çaga dogmaýardy[+]. 32Leýa göwreli bolup, bir ogul dogurdy. Ol ogluna Ruben diýip at goýdy, çünki ol: «Reb meniň betbagtlygymy gördi[*], indi meni adamym halar» diýdi. 33Ol ýene-de göwreli boldy we bir ogul dogurdy. Ol: «Reb meniň söýülmeýändigimi eşidip, maňa bu ogly hem berdi» diýdi. Leýa oglunyň adyna Şimgon[*] dakdy. 34Leýa üçünji gezek göwreli bolup, ýene-de bir ogul dogurdy. Ol: «Adamymyň ýüregi indi maňa baglansa gerek, çünki men oňa üç ogul dogrup berdim» diýdi. Şol sebäpden hem ol üçünji oglunyň adyna Lewi[*] dakdy. 35Leýa ýene-de göwreli bolup, bir ogul dogurdy. Ol: «Indi men Rebbe alkyş aýdaryn» diýip, oglunyň adyna Ýahuda[†][*] dakdy. Soňra ol çaga dogmakdan galdy.

#### 30-njy bap

1Rahel Ýakuba[†] çaga dogrup bermändigini görende, ol öz aýal doganyna göriplik etdi. Ol Ýakuba: «Maňa-da çaga ber, ýogsam, men ölerin» diýdi. 2Ýakubyň muňa gahary gelip: «Hudaý seni çagadan mahrum edýär. Men Hudaýmy näme?!» diýdi. 3Rahel oňa: «Gyrnagym Bilha bilen ýat. Goý, ol maňa senden ogul dogrup bersin. Şeýdip, Bilhanyň üsti bilen men hem çagaly bolaýyn» diýdi. 4Ol öz gyrnagy Bilhany Ýakuba aýallyga berdi; Ýakup onuň bilen ýatdy. 5Bilha göwreli bolup, Ýakuba bir ogul dogrup berdi. 6Onsoň Rahel: «Hudaý meni aklady, Ol, hakykatdanam, meniň dilegimi eşidip, maňa bir ogul berdi» diýip, oglanyň adyna Dan[*] dakdy. 7Raheliň gyrnagy Bilha ýene-de göwreli bolup, Ýakuba ikinji ogul dogrup berdi. 8Rahel: «Doganym bilen juda çynlakaý göreşdim we ýeňdim» diýip, oglunyň adyna Naftaly[*] dakdy.

9Leýa özüniň dogurmakdan galandygyna göz ýetirip, öz gyrnagy Zilpany Ýakuba[†] aýallyga berdi. 10Leýanyň gyrnagy Zilpa Ýakuba bir ogul dogrup berdi. 11Leýa: «Meniňki şowuna boldy» diýip, oglunyň adyna Gat[*] dakdy. 12Leýanyň gyrnagy Zilpa Ýakuba ikinji ogul dogrup berdi. 13Leýa: «Men bagtlydyryn! Gyzlar maňa bagtly diýerler» diýip, ikinji oglunyň adyna Aşer[*] dakdy.

14Bugdaý oragy döwründe bir gün Ruben ekin meýdanyna gitdi we ol ýerden selmelek köklerini[*] tapdy. Ruben ony ejesi Leýa getirip berdi. Rahel Leýanyň ýanyna gelip, oňa: «Ogluňyň getiren selmelek köklerinden maňa-da ber» diýdi. 15Leýa oňa: «Ärimi elimden alanyňy az görüp, indi oglumyň getiren selmelek köklerini-de alsam diýýärmiň?» diýdi. Rahel oňa: «Bolýar, selmelek kökleriniň deregine Ýakup[†] şu gije seniň bilen ýataýsyn» diýdi[+]. 16Agşamara Ýakup meýdandan gaýdyp gelýärkä, Leýa onuň öňünden çykyp: «Sen bu gije meniň ýanyma gir. Oglumyň getiren selmelek kökleri bilen seniň şu gijelik kireýiňi töledim» diýdi. Ýakup şol gije Leýa ýanaşdy. 17Hudaý Leýanyň dilegini eşitdi. Leýa göwreli bolup, Ýakuba bäşinji ogul dogrup berdi. 18Leýa: «Bu – öz gyrnagymy adamyma berenim üçin, Hudaýyň maňa beren muzdudyr» diýip, oglanyň adyna Ysakar[*] dakdy. 19Leýa ýene göwreli bolup, Ýakuba altynjy ogul dogrup berdi. 20Leýa: «Hudaý maňa ajaýyp sowgat etdi. Indi adamym maňa hormat goýar, çünki men oňa alty ogul dogrup berdim» diýip, altynjy oglunyň adyna Zebulun[*] dakdy. 21Ol soňra bir gyz dogurdy we onuň adyna Dina dakdy. 22Hudaý Raheli ýatdan çykarmandy. Ol Raheliň dilegini eşidip, onuň ýatgysyny açdy. 23Rahel göwreli bolup, bir ogul dogurdy. Ol: «Hudaý meniň aýybymy aýyrdy. 24Goý, Reb[†] maňa ýene-de ogul bersin!» diýip, onuň adyna Ýusup[†][*] dakdy.


Ýakup Laban bilen söwdalaşýar

25Ýusup[†] doglandan soň, Ýakup[†] Labana şeýle diýdi: «Meni goýber, men öz mekanyma, öz ýurduma gideýin. 26Meniň saňa nähili hyzmat edendigimi seniň özüň bilýänsiň. Men aýallarymdyr çagalarym üçin zähmet çekdim. Şonuň üçin sen olary maňa ber. Indi men gideýin». 27Laban oňa: «Men saňa bir zat aýdaýyn. Men Rebbiň özümi sen sebäpli bereketli edendigini pal üsti bilen bildim. 28Saňa näçe tölemelidigini aýt, men tölärin» diýdi. 29Şonda Ýakup oňa şeýle diýdi: «Meniň saňa nähili hyzmat edendigimi, dowarlaryňyň meniň döwrümde nähili köpelendigini sen özüň bilýänsiň. 30Meniň gelmezimden öň, seniň dowarlaryň sany azdy, olar men gelenimden soň köpeldi. Meniň aýak basan ýerimde[*], Reb saňa bereket berdi. Indi men öz hojalygym üçin haçan işläýin?» 31Laban oňa: «Men saňa näme bereýin?» diýdi. Ýakup: «Maňa hiç zat gerek däl. Eger sen meniň şu maslahatymy alsaň, onda men seniň dowarlaryňy ýene-de bakyp, olara göz-gulak bolaryn. 32Şu gün sen ähli sürülere aýlanyp, tegmiltli ýa-da menekli goýunlary, geçileri, gara guzulary sürüden aýyr. Olar meniň hyzmat hakym bolar. 33Soň sen şol berenleriňi görmäge geleniňde, meniň dogruçyldygymy görersiň. Eger meniň sürimde tegmiltsiz ýa-da meneksiz geçiler we gara däl goýunlar tapylaýsa, şonda sen olary ogurlyk hasaplap bilersiň». 34Laban: «Bolýar, goý, seniň diýşiň ýaly bolsun» diýdi. 35Emma şol günüň özünde Laban ala-mula we menekli erkeçleriň, tegmiltli we menekli, şeýle hem ak gatyşygy bolan geçileriň ählisini we gara goýunlaryň baryny sürüden çykaryp, öz ogullarynyň gözegçiligine berdi. 36Soňra Laban üç günlük ýola barabarlykda Ýakupdan arany açdy. Ýakup Labanyň beýleki galan sürüsini bakmagyny dowam etdirdi.

37Ýakup[†] derek, badam hem-de çynar agaçlarynyň öl çybyklaryny alyp, olaryň gabygyny ýol-ýol aýranda ak zolaklar peýda boldy. 38-39Ol zolakly çybyklary dowarlaryň öňünde suw içýän nowalaryna salyp goýdy. Dowarlar nowalardan suw içmäge gelenlerinde, çybyklaryň öňünde goça gelip, bogaz boldular we ala-mula, tegmiltli hem-de menekli owlak-guzulary guzladylar. 40Ýakup guzularyny aýry saklap, olary Labanyň ala-mula we gara dowarlarynyň garşysynda bakýardy. Şeýdip, Ýakup özüne süri edindi we ony Labanyň sürüsine goşmady. 41Sagdyn dowarlar goça gelenlerinde, çybyklaryň öňünde goça gelerleri ýaly, Ýakup çybyklary hemişe olaryň öňünde nowalarda goýardy. 42Hor dowarlar goça gelende bolsa Ýakup olaryň öňünde çybyk goýmaýardy. Şunlukda, sagdyn dowarlar Ýakubyňky, hor dowarlar Labanyňky bolýardy. 43Şeýdip, Ýakup juda baýady. Indi onuň süri-süri dowarlary, gul-gyrnaklary, düýeleri hem eşekleri bardy.

#### 31‑nji bap


Ýakup Labanyň ýanyndan gidýär

1-2Ýakup[†] Labanyň ogullarynyň: «Ýakup biziň kakamyzyň ähli emlägine eýe boldy. Ol özüniň bütin baýlygyny kakamyzyň hasabyna gazandy» diýen gürrüňini eşitdi. Ýakup Labanyň hem özüne bolan garaýşynyň öňküsi ýaly däldigini gördi. 3Onsoň Reb[†] Ýakuba: «Ata-babaňyň mekanyna, öz garyndaşlaryňyň arasyna dolan, Men seniň bilen bile bolaryn» diýdi. 4-5Şoňa görä Ýakup Rahel bilen Leýany meýdana, dowarlaryň ýanyna çagyryp, olara şeýle diýdi: «Görýärin welin, kakaňyzyň maňa garaýşy öňküsi ýaly däl. Ýöne kakamyň Hudaýy meniň bilendir. 6Kakaňyza meniň janymy aýaman hyzmat edendigimi siz bilýänsiňiz. 7Kakaňyz bolsa meni aldap, zähmet hakymy on gezek üýtgetdi, ýöne Hudaý oňa maňa zelel ýetirmäge ýol bermedi. 8Laban maňa: „Tegmiltli dowarlar seniň hakyň bolsun“ diýende, dowarlar uçdantutma tegmiltli guzulary guzladylar. Ol: „Ala-mula dowarlar seniň hakyň bolsun“ diýende bolsa, dowarlar uçdantutma ala-mula owlak-guzulary guzladylar. 9Şeýdip, Hudaý kakaňyzyň dowarlaryny ondan alyp, maňa berdi.

10Dowarlaryň höwre gelýän möwsüminde men bir düýş gördüm. Düýşümde çakyşýan tekelerdir geçiler diňe ala-mula, tegmiltli we hallymyş. 11Şonda düýşümde Hudaýyň perişdesi[†] maňa: „Ýakup[†]!“ diýip ýüzlendi. Men Oňa: „Lepbeý!“ diýip jogap berdim. 12Perişde: „Seret, çakyşýan tekelerdir geçiler diňe ala-mula, tegmiltli we hallydyr. Labanyň saňa edýän zatlarynyň ählisini Men gördüm. 13Men Beýtel Hudaýydyryn. Sen ol ýerde bir dikme daşyň üstüne zeýtun ýagyny guýupdyň we ant içipdiň. Indi sen bu ýurtdan git-de, öz dogduk mekanyňa dolan“» diýdi[+].

14Rahel bilen Leýa Ýakuba[†] şeýle jogap berdiler: «Atamyzyň öýünde bize ne paý, ne-de miras[†] bar. 15Ol bizi keseki hasaplamaýarmy näme?! Çünki ol bizi satdy, biz üçin tölenen kümüşleri-de satyp iýdi. 16Hudaýyň kakamyzyň elinden alan ähli baýlygy bize hem biziň çagalarymyza degişlidir. Indi sen Hudaýyň diýenini ýerine ýetir».

17-18Şeýdip, Ýakup[†] çagalarydyr aýallaryny düýelere mündürip, ähli mallaryny – Padanaramda toplan ähli mal-mülküni alyp, öz kakasy Yshagyň ýanyna – Kengan[†] ýurduna tarap ýola düşdi. 19Laban öz dowarlaryny gyrkmaga giden wagty, Rahel kakasynyň öý butlaryny[†] ogurlady. 20Ýakup bolsa özüniň bu ýerden gaçýandygyny Laban mesopotamiýalydan[†] gizlemek bilen, ony aldawa saldy. 21Şeýdip, Ýakup ähli emlägini alyp, ol ýerden gaçdy. Ol Ýewfrat derýasyndan geçip, Gilgat daglygyna tarap ýöneldi.


Laban Ýakuby yzarlaýar

22Üçünji gün Ýakubyň[†] gaçandygy hakdaky habar Labana gelip ýetdi. 23Laban garyndaşlaryny ýanyna alyp, ýedi günläp Ýakubyň yzyndan kowup, Gilgat daglygynda onuň yzyndan ýetdi. 24Şol gije Hudaý Laban mesopotamiýalynyň[†] düýşünde oňa: «Gulak as! Ýakuba ýagşydan-ýamandan zat diýme» diýdi. 25Laban Ýakubyň yzyndan ýetende, Ýakup daglykda öz çadyryny dikipdi. Laban hem öz garyndaşlary bilen Gilgat daglygynda öz çadyrlaryny dikdi.

26Laban Ýakuba[†] şeýle diýdi: «Bu näme etdigiň boldy? Näme üçin meni aldadyň we gyzlarymy söweşde ele salnan ýesirler ýaly edip alyp gaýtdyň? 27Näme sebäpden sen gaýtjakdygyňy menden ýaşyrdyň? Men seni şady-horramlyk hem aýdym bilen, deprek we lira[†][*] bilen ugradardym. 28Sen hatda maňa agtyklarymdyr gyzlarymy ogşamaga-da mümkinçilik bermediň. Sen akmaklyk etdiň. 29Saňa ýamanlyk etmäge meniň güýjüm ýetýär. Emma seniň ataňyň Hudaýy öten agşam maňa: „Gulak as! Ýakuba ýagşydan-ýamandan zat diýme“ diýip tabşyrdy. 30Bar, seniň gaýdanyň hiç diýeli. Men seniň ataň öýündäkileriň didaryna gaty zar bolandygyňy bilýärin. Ýöne meniň hudaýlarymy ogurlap gaýtmaň näme?»[+] 31Ýakup Labana şeýle jogap berdi: «Gyzlaryňy elimden alarsyň öýdüp gorkdum. 32Ýöne seniň hudaýlaryňy ogurlap gaýdan diri galmaz. Garyndaşlarymyzyň gözüniň alnynda ähli goşlary barlap çyk-da, özüňe degişli näme tapsaň, al-da gidiber». Hudaýlary Raheliň ogurlandygyndan Ýakup bihabardy.

33Laban Ýakubyň[†], Leýanyň we iki gyrnagyň çadyryny barlady, ýöne butlary[†] tapmady. Ol Leýanyň çadyryndan çykyp, Raheliňkä girdi. 34Rahel butlary alypdy we olary düýäniň howudynyň aşagynda gizläp, özi-de onuň üstünde oturypdy. Laban çadyryň ähli ýerini barlap çykdy, ýöne olary tapmady. 35Rahel kakasyna: «Kaka, seniň ýanyňda ýerimden turmaýanlygym üçin meni bagyşla, çünki häzir men görüm görýärin» diýdi. Laban hernäçe agtarsa-da, butlardan derek tapyp bilmedi. 36Ýakup gaharlanyp, Labana şeýle diýdi: «Beýle yzarlaryň ýaly, meniň näme etmişim, näme günäm bar? 37Sen meniň ähli zatlarymy dörüp çykdyň, emma öý goşlaryňdan, heý, tapan zadyň boldumy? Eger bir zat tapan bolsaň, hany, onda ony özüňiň we meniň garyndaşlarymyň öňünde goý, haýsymyzyň mamladygymyzy, goý, olaryň özi çözsün. 38Ine, ýigrimi ýyllap men seniňkide bolanymda, seniň goýunlaryňdyr geçileriň guzy ýa owlak düşüren däldir. Men seniň sürüleriňden ýekeje goç-da iýen däldirin. 39Ýyrtyjy haýwanlaryň parçalan mallaryny men seniň ýanyňa getirip hem durmadym; men hemişe ýitenleri öz boýnuma aldym. Gündiz ogurlanandygy-da, gije ogurlanandygy-da belli bolmadyklary sen menden talap etdiň. 40Gündiz jöwzadan, gije aňzakdan ejir çekerdim. Gijeleri çirim etmän geçirerdim. 41Öýüňde ýaşan ýigrimi ýylym, ine, şeýle geçdi. Iki gyzyň üçin on dört ýyl, dowarlaryň üçin alty ýyl hyzmatyňy etdim. Emma sen meniň zähmet hakymy on gezek üýtgetdiň. 42Eger atam Ybraýymyň[†] Hudaýy we kakam Yshagyň[†] Heder Edýäni meniň bilen bile bolmadyk bolsa, onda sen häzir hem meni boş kowup goýbererdiň. Hudaý meniň çeken ezýetlerimi hem zähmetimi görüp, öten agşam saňa duýduryş berdi».


Ýakup bilen Laban ylalaşýarlar

43Onsoň Laban Ýakuba[†]: «Aýallaryň meniň gyzlarym, çagalaryň meniň çagalarym, dowarlaryň meniň dowarlarym. Ine, şu görýän zatlaryň ählisi meniňkidir. Ýöne men öz gyzlarymy hem olaryň çagalaryny yzyna alyp bilmen ahyryn. 44Gel, ikimiz özara äht[†] edişeli. Bu äht ikimize şaýat bolsun» diýdi. 45Ýakup bir uly daşy aldy-da, ony dikdi[+]. 46Soňra ol öz garyndaşlaryna: «Daş toplaň» diýdi. Olar ýygnan daşlaryndan bir üýşmek ýasap, onuň gapdalynda naharlandylar. 47Ol üýşmegi Laban Ýagar-sahaduta[*], Ýakup bolsa Galet[*] diýip atlandyrdy. 48Labanyň: «Şu daş depesi bize şaýat bolsun» diýendigine görä, ol ýere Galet diýen at galdy. 49Bu uly daşa Mispa[*] diýip at dakyldy, çünki Laban: «Biri-birimizden uzak düşen mahalymyz, Reb bizi gözden salmasyn» diýdi. 50-51Laban Ýakuba ýene-de şeýle diýdi: «Eger gyzlaryma azar beräýseň ýa-da olaryň üstüne aýal alaýsaň, onda bilip goýgun, aralykda adam bolmasa-da, bize Hudaýyň Özi şaýatdyr. Ine, şu daş üýşmegi bilen şu dikme daş biziň ähtimize şaýatlyk etsin. 52Biri-birimiziň tarapymyza ýaman niýet bilen geçmeli däldigimize, goý, ine, şu üýşmek bilen şu dikme daş şaýatlyk etsin. 53Ybraýymyň[†] Hudaýy we Nahoryň hudaýy (olaryň atalarynyň hudaýlary) biziň dawamyzy çözsünler!» diýdi. Soňra Ýakup öz kakasy Yshagyň[†] Heder Edýäninden ant içdi[+]. 54Ýakup dagyň üstünde gurbanlyk[†] berip, garyndaşlaryny nahara çagyrdy. Olar naharlandylar we gije dagda ýatdylar. 55Laban daň bilen turup, agtyklarydyr gyzlaryny ogşap, olara pata berip, öz mekanyna gaýtdy.

#### 32‑nji bap


Ýakup Ysaw bilen duşuşyga taýynlanýar

1Ýakup[†] öz ýoly bilen gidip barýarka, Hudaýyň perişdeleri[†] ony garşylady. 2Ýakup olary görüp: «Bu Hudaýyň düşelgesi» diýdi. Şeýdip, Ýakup ol ýeri Mahanaýym[*] diýip atlandyrdy.

3-4Ýakup[†] Edom ýurdunyň Segir diýilýän ýerine, dogany Ysawyň ýanyna habarçy ýollap: «Meniň jenabym Ysawa şeýle diýiň» diýip, öz habarçylaryna şu sözleri aýtmaklygy buýurdy: «Seniň guluň Ýakup şeýle diýýär: „Men Labanyňkyda şu wagta çenli gelmişek bolup ýaşadym. 5Men ençeme öküzli, eşekli, dowarly hem gul-gyrnakly boldum. Seniň göwnüňi taparym ýaly, men saňa habar ýollaýaryn“». 6Habarçylar Ýakubyň ýanyna gaýdyp geldiler. Olar: «Biz seniň doganyň Ysawyň ýanyna bardyk. Ol seni garşylamaga gelýär. Onuň ýanynda dört ýüz adam bar» diýdiler. 7-8Muny eşidip, Ýakup juda gorkdy. Ol öz ýanyndan: «Eger Ysaw bir toparyň üstüne çozup, ony basyp alaýanda-da, beýleki topar gutular» diýip, öz adamlaryny, ownukly-irili mallaryny hem düýelerini iki topara böldi.

9Soňra Ýakup[†] şeýle dileg etdi: «Eý, maňa: „Öz ýurduňa, öz dogan-garyndaşlaryňyň arasyna dolan, Men saňa ýagşylyk ederin“ diýen Rebbim[†], atam Ybraýym[†] bilen kakam Yshagyň[†] Hudaýy![+] 10Men Seniň sadyk söýgiňe we wepalylygyňa mynasyp däldirin. Iordan derýasyndan[†] geçenimde, elimdäki hasamdan başga zadym ýokdy. Indi bolsa men iki toparyň eýesi boldum. 11Ýalbarýaryn, meni öz doganym Ysawyň elinden halas et! Men onuň gelip, biziň hemmämizi, çagalary hem olaryň ejelerini öldürerinden gorkýaryn. 12Sen maňa: „Men saňa ýagşylyk ederin, seniň nesliňi deňiz ýakasyndaky san-sajaksyz çägeler deý köpelderin“ diýipdiň»[+].

13-15Ýakup[†] ol gijäni şol ýerde geçirdi. Özünde bar bolan mallardan iki ýüz geçi bilen ýigrimi erkeji, iki ýüz goýun bilen ýigrimi goçy, otuz sany köşekli saglyk düýäni, kyrk sygyr bilen on öküzi we ýigrimi sany urkaçy eşek bilen on sany erkek eşegi öz dogany Ysawa sowgat etmek üçin saýlap aldy. 16Ýakup olary aýry-aýry sürüler edip, öz gullarynyň öňüne saldy we olara: «Menden öňde ýöräň we her süriniň arasynda çäk saklaň» diýip tabşyrdy. 17-18Ýakup olaryň ilkinjisine şeýle tabşyryk berdi: «Doganym Ysaw öňüňden çykyp: „Sen kimiň adamy? Ugruň nirä? Öňüňdäki süri kimiňki?“ diýip sorasa: „Bular guluň Ýakubyňky. Ýakup bulary öz jenaby Ysawa sowgat iberdi. Yzymyzdan onuň özi-de gelýär“ diýiň». 19Ýakup ikinji, üçünji guluna, sürüleriň yzyna düşüp giden ähli gullaryna-da şol bir tabşyrygy berip: «Ysawa duşanyňyzda, hut şol bir sözleri aýdarsyňyz. 20Şeýle hem siz: „Guluň Ýakup-da yzdan gelýär“ diýersiňiz» diýdi. Çünki Ýakup öz ýanyndan: «Şu öňden ugradýan sowgatlarym bilen men Ysawyň ýüregini ýumşadaryn. Soňra men onuň bilen ýüzbe-ýüz görşerin. Ol, belki, meni kabul eder» diýip oýlandy. 21Şeýdip, Ýakup sowgatlary özünden öň iberip, şol gijäni düşelgede geçirdi.


Ýakup göreş tutýar

22Şol gije Ýakup[†] turup, iki aýalyny, iki gyrnagyny hem-de on bir çagasyny alyp, Ýabok derýasynyň güzerinden geçdi. 23Olary derýanyň aňyrsyna geçirenden soň, Ýakup ýanyndaky mal-mülkleriniň ählisini hem derýanyň aňyrsyna iberdi. 24Ýakubyň ýeke özi galdy. Tä daň şapagy dogýança, bir kişi bilen göreş tutdy. 25Ýakubyň baş bermeýändigini görensoň, ol kişi Ýakubyň uýlugynyň oýjugyna urup, onuň uýlugyny ýazdyrdy. 26Ol Ýakuba: «Daň şapagy dogup gelýär, meni goýber!» diýdi. Ýakup oňa: «Tä maňa pata berýänçäň, men seni goýbermerin» diýdi. 27Ol adam Ýakupdan: «Adyň näme?» diýip sorady. Ol: «Ýakup» diýip jogap berdi. 28Ol adam Ýakuba: «Indi seniň adyň Ýakup däl-de, Ysraýyl[†] bolar, çünki sen Hudaý hem adamlar bilen göreş tutuşyp[*], olardan üstün çykdyň» diýdi[+]. 29Ýakup ondan: «Seniň adyň näme?» diýip sorady. Ol: «Meniň adymy näme üçin soraýarsyň?» diýip, şol ýerde Ýakuba pata berdi[+]. 30Ýakup ol ýeri «Peniýel»[*] diýip atlandyrdy. Ýakup: «Çünki men Hudaýy ýüzbe-ýüz görübem, diri galdym» diýdi[+]. 31Ýakup Peniýelden[*] çykyp barýarka, Gün dogdy. Ol uýlugyna deglendigi sebäpli agsaýardy. 32(Ysraýyllar henize çenli uýlukdaky siňri iýmeýärler, çünki Hudaý Ýakubyň uýlugyndaky siňre degipdi.)

#### 33‑nji bap


Ýakup Ysaw bilen duşuşýar

1Ýakup[†] töweregine seredip, Ysawyň dört ýüz adam bilen bile gelýändigini gördi. Şeýdip, ol çagalaryny Leýanyň, Raheliň we iki gyrnagynyň arasynda böldi. 2Gyrnaklaryny öz çagalary bilen bile öňde, Leýany öz çagalary bilen bile olaryň yzyndan, Rahel bilen Ýusuby[†] bolsa hemmesiniň yzyndan goýdy. 3Ýakubyň özi bolsa tutuş maşgalasynyň öňüne düşüp, doganyna golaýlaşýança, oňa ýedi gezek iki bükülip tagzym etdi. 4Emma Ysaw Ýakuba tarap ylgady; ol Ýakubyň boýnundan gujaklap, ony ogşady. Olar aglaşdylar. 5Soňra Ysaw töweregine seredip, aýallary hem çagalary gördi. Ol: «Ýanyňdakylar kim?» diýip sorady. Ýakup Ysawa: «Bular Hudaýyň öz guluňa merhemet bilen beren çagalarydyr» diýip jogap berdi. 6-7Onsoň gyrnaklar öz çagalary bilen, soňra Leýa öz çagalary bilen gelip, oňa tagzym etdiler. Iň soňundan bolsa Rahel bilen Ýusup gelip, oňa tagzym etdiler. 8Ysaw Ýakupdan: «Men mal sürüsi bilen gelýän adamlara duşdum. Olary näme üçin iberdiň?» diýip sorady. Ýakup oňa: «Olary men sen jenabymyň göwnüni tapmak üçin iberdim» diýip jogap berdi. 9Ysaw oňa: «Dogan, meniň özümiňki özüme ýeterlik, seniň öz zadyň özüňki bolsun» diýdi. 10Şonda Ýakup oňa: «Ýok, beýtme. Eger men seniň göwnüňden turan bolsam, onda sen meniň sowgatlarymy kabul et. Men seniň ýüzüňi görüp, hut Hudaýyň ýüzüni gören ýaly boldum. Sen meni açyk ýüz bilen garşy aldyň. 11Iberen sowgatlarymy kabul et. Hudaý meni ýalkady[†]. Mende hemme zat bar» diýdi. Şeýdip, Ýakup Ysawy sowgatlaryny kabul etmäge yrdy; Ysaw olary kabul etdi.

12Soňra Ysaw Ýakuba[†]: «Indi bu ýerden ugralyň, men siziň gapdalyňyzdan ýörärin» diýdi. 13Ýakup oňa şeýle jogap berdi: «Çagalaryň näzikdigini, sagylýan ownukly-irili mallaryň maňa aladadygyny, meniň jenabym bilýändir. Eger dowarlary gaty gyssasak, olaryň bary haram öler. 14Şoňa görä-de, jenabym, sen öz guluňyň öňünden gidiber. Men mallaryň hem çagalaryň aýagyna ýöräp, gyssanman barybererin. Jenabym, seniň bilen Segirde duşuşarys».

15Ysaw oňa: «Men hem öz adamlarymdan birnäçesini seniň ýanyňda galdyraýyn» diýdi. Emma Ýakup[†] oňa: «Beýtmek nämä gerek? Jenabym maňa eýýäm ýeterlik merhemet etdi» diýip jogap berdi. 16Ysaw öňden gaýdyp, şol gün Segire tarap ýola düşdi. 17Emma Ýakup Sukoda tarap gitdi. Ol ýerde özüne öý gurdy, mallaryna bolsa agyllar ýasady. Şol sebäpden-de ol bu ýeri «Sukot»[*] diýip atlandyrdy.

18Ýakup[†] Padanaramdan Kengandaky[†] Şekem galasyna sag-aman geldi. Ol galanyň eteginde düşledi[+]. 19Ýakup çadyryny diken ýerindäki bir bölek ýeri, Şekemiň atasy Hamoryň ogullaryndan ýüz kümüş teňňä satyn aldy[+]. 20Soňra Ýakup bu ýerde gurbanlyk[†] sypasyny[†] ýasap, ony El-Elohe-Ysraýyl[*] diýip atlandyrdy.

#### 34‑nji bap


Dina bilen Şekem

1Leýanyň Ýakuba[†] dogrup beren gyzy Dina ýerli halkyň gyzlaryny görmäge gitdi. 2Bu ýurduň begi, hiwilerden bolan Hamoryň ogly Şekem Dinany görüp, ony tutdy, zorlap, namysyna degdi. 3Şekem gyza ýürekden aşyk boldy. Ol gyzy söýdi we onuň göwnüni tapjak bolýardy. 4Şekem kakasy Hamora: «Şu gyzy maňa alyp ber» diýdi.

5Hamoryň oglunyň Dinany biabraý edendigini Ýakup[†] eşitdi. Onuň ogullary bolsa meýdanda mallaryň üstündedi. Ýakup ogullary gelýänçä sesini çykarmady.

6-7Ýakubyň ogullarynyň meýdandan gaýdyp gelýän wagty, Şekemiň kakasy Hamor Ýakup[†] bilen gepleşmek üçin onuň ýanyna gitdi. Oglanlar bu habary eşidip, gazap donuny geýdiler. Çünki Şekem Ýakubyň gyzy bilen ýatyp, ysraýyl halkyny ile ryswa edipdi[+]. 8Hamor Ýakuba şeýle diýdi: «Meniň oglum Şekem siziň gyzyňyza ölemen aşyk. Gyzyňyzy meniň ogluma aýallyga beräýiň[+]. 9Garyndaşlyk açalyň, gyz alşyp-berşeliň. 10Siz şu ýurtda biz bilen bile mesgen tutup, islän ýeriňizde ýaşap, söwda-satyk ediň we özüňize mülk ediniň». 11Soňra Şekem söze goşulyp, Dinanyň kakasyna we doganlaryna şeýle diýdi: «Maňa merhemet ediň, onsoň men size islän zadyňyzy bererin. 12Galyňmy, gymmatbaha serpaýlarmy, garaz, diliňiziň geplän zadyny men size bererin, maňa diňe şol gyzy aýallyga berseňiz bolýar»[+]. 13Emma Ýakubyň ogullary öz uýalary Dinany biabraý eden Şekeme we onuň kakasyna mekirlik bilen jogap berdiler. 14Olar şeýle diýdiler: «Uýamyzy sünnetsize[†] bermeris. Bu biziň üçin namys bolar[+]. 15Diňe şu şert bilen ylalaşarys: siziň ähli erkekleriňiz biziň ýaly sünnetlensin. 16Şeýtseňiz, onda biz siziň bilen gyz alşyp-berişmäge-de, siz bilen bile bir ýerde mekan tutmaga-da, bir halk bolmaga-da taýýardyrys. 17Eger-de siz biziň sözümize gulak asyp, sünnetlenmeseňiz, onda gyzymyzy alyp gideris».

18Bu şert Hamor bilen onuň ogly Şekeme ýarady. 19Şekem bu işi eglemedi, çünki ol Ýakubyň[†] gyzyny söýýärdi. Şekem maşgalada iň hormatlanýanydy. 20Hamor bilen Şekem ikisi gala derwezesindäki duşuşyk geçirilýän ýere gelip, halka şeýle ýüzlendiler: 21«Ol adamlar biziň dostlarymyzdyr. Goý, olar şu ýurtda mesgen tutup, söwda-satyk etsinler. Ýurdumyz giň ahyryn, ol bize-de, olara-da ýeter. Olar bilen gyz alşyp-berşeliň. 22Bu adamlar diňe şu şert bilen – biziň ähli erkeklerimiziň özleri ýaly sünnetlenmek[†] şerti bilen biziň aramyzda ýaşap, biziň bilen bir halk bolmaga razylaşarlar. 23Olar bilen razylaşalyň, goý, olar biziň bilen bile otursynlar. Onsoň olaryň ähli mallary we mal-mülkleri biziňki bolar!» 24Hamor bilen onuň ogly Şekemiň sözüni kabul edip, galanyň ähli erkekleri sünnetlendiler.

25Üç gün geçipdi. Erkekler heniz sünnetiň[†] yzasyny çekýärdiler. Ýakubyň[†] iki ogly, Dinanyň agalary Şimgon bilen Lewi gala duýdansyz hüjüm edip, ol ýerdäki erkekleriň ählisini uçdantutma gylyçdan geçirdiler. 26Hamor bilen onuň ogly Şekemi-de öldürip, Dinany Şekemiň öýünden alyp gaýtdylar. 27Ýakubyň beýleki ogullary öldürilenleriň ýanyna geldiler we öz uýalarynyň biabraý edilendigi üçin galany taladylar. 28-29Olar ownukly-irili mallary, eşekleri, galanyň içindäki hem meýdandaky ähli zatlary we olaryň ähli baýlyklaryny olja aldylar; aýallaryny we oglan-uşaklaryny ýesir aldylar we öýlerindäki bar zatlary taladylar. 30Ýakup Şimgon bilen Lewä: «Siz bu ýurduň ilaty bolan kenganlardyr[†] perizleri[†] maňa duşman edip, başymy bela sokduňyz. Biz azlyk edýändiris. Olar bize garşy baş göterip, meni bütin hojalygym bilen bilelikde gyrgyna bererler» diýdi. 31Ogullary Ýakuba: «Uýamyza loly[†] hökmünde garalmagyna ýol berip bolmaz ahyryn» diýdiler.

#### 35‑nji bap


Hudaý Beýtelde Ýakuba pata berýär

1Hudaý Ýakuba[†]: «Beýtele git-de, şol ýerde mesgen tut. Doganyň Ysawdan gaçyp barýarkaň, özüňe görnen Hudaýa gurbanlyk[†] sypasyny[†] ýasa» diýdi[+]. 2Şeýdip, Ýakup maşgalasyna we ýanyndakylara ýüzlenip: «Keseki hudaýlaryňyzy taşlaň, tämizleniň[†] we geýimleriňizi çalşyryň. 3Geliň, Beýtele gideliň. Ol ýerde hasratly günümde maňa kömek eden we giden ýerimde meniň bilen bolan Hudaýa gurbanlyk sypasyny ýasaýyn» diýdi. 4Şondan soň olar öz keseki hudaýlaryny we gulakhalkalaryny Ýakuba berdiler. Ýakup olary Şekemiň golaýyndaky dub agajynyň aşagynda gizledi[+].

5Soňra olar ýola düşdüler. Ýakubyň[†] ogullaryny hiç kim yzarlamaz ýaly, töwerekdäki galalaryň ählisiniň ilatyny Hudaýyň gorkusy gaplady. 6Ýakup öz adamlary bilen Kengandaky[†] Luza, ýagny häzirki Beýtele geldi. 7Ýakup ol ýerde gurbanlyk[†] sypasyny[†] ýasap, ol ýeri «Beýteliň Hudaýy» diýip atlandyrdy, sebäbi Ýakup doganyndan gaçyp barýarka, Hudaý Özüni şol ýerde oňa aýan edipdi[+]. 8Rebekanyň[†] enekesi Debora aradan çykdy we ol Beýteliň golaýyndaky dub agajynyň düýbünde jaýlandy. Şeýdip, bu agaç Alon-bakut[*] diýlip atlandyryldy[+].

9Ýakup[†] Padanaramdan gaýdyp gelenden soň, Hudaý Özüni Ýakuba ýene-de aýan edip, oňa pata berdi. 10Hudaý Ýakuba: «Seniň adyň häzir Ýakup, ýöne mundan beýläk seniň adyň Ýakup däl-de, Ysraýyl[†] bolar» diýdi. Şeýdip, Ol onuň adyna Ysraýyl dakdy[+]. 11Soňra Hudaý ýene: «Men Gudratygüýçli Hudaýdyryn. Örňäň, köpeliň. Senden millet we birtopar milletler dörär, seniň nesilleriňden şalar çykar[+]. 12Ybraýyma[†], Yshaga[†] beren ýurdumy saňa we seniň nesliňe bererin» diýdi. 13Soňra Hudaý Ýakup bilen sözleşen ýerinden ýokary göterilip gitdi. 14Ýakup Hudaýyň özi bilen gepleşen ýerinde uly daş dikdi we onuň üstüne içgi sadakasyny[†] hem-de zeýtun ýagyny guýdy[+]. 15Ýakup Hudaýyň özi bilen gepleşen ýerini Beýtel[*] diýip atlandyrdy[+].


Raheliň ölümi

16Olar Beýtelden ugradylar. Efrat welaýatyna ýetmäge sanlyja menzil galanda, ýolda Raheliň çagasynyň bolmaly pursady gelip, ony agyr burgy tutup ugrady. 17Agyr burgy tutýarka, göbegene oňa: «Gorkma, ine, seniň munyň-da ogul!» diýdi[+]. 18Jany çykyp barýan Rahel ogluna Benony[*] diýip at dakdy. Ýöne kakasy onuň adyna Benýamin[*] goýdy. 19Şeýdip, Rahel dünýäden ötdi. Ol Efrata, ýagny Beýtullahama gidilýän ýoluň gyrasynda jaýlanyldy[+]. 20Ýakup[†] Raheliň guburynyň üstünde bir uly daş dikdi. (Şol daş Raheliň guburynyň üstünde şu güne çenli hem dur.) 21Ysraýyl ýene ýoluny dowam etdirdi. Ol Eder diňiniň aňyrsynda öz çadyryny dikdi. 22-23Ysraýyl Ederde ýaşaýarka, onuň ogly Ruben öz kakasynyň gyrnak aýaly Bilha bilen ýatdy. Ysraýyl muny eşitdi.

Ysraýylyň on iki ogly bardy. Onuň Leýadan bolan ogullary: Ruben (nowbahar ogly), Şimgon, Lewi, Ýahuda, Ysakar, Zebulun;[+] 24onuň Rahelden bolan ogullary: Ýusup[†], Benýamin; 25onuň Raheliň gyrnagy Bilhadan bolan ogullary: Dan, Naftaly; 26onuň Leýanyň gyrnagy Zilpadan bolan ogullary: Gat we Aşer. Bu Ýakubyň[†] Padanaramda doglan ogullarydy.


Yshagyň ölümi

27Ýakup[†] Ybraýym[†] bilen Yshagyň[†] gelmişek bolup ýaşan ýeri bolan Mamrä, ýagny Kirýatarba (Hebrona) kakasy Yshagyň ýanyna geldi[+]. 28Yshak ýüz segsen ýyl ömür sürdi. 29Ol garrap dünýäden ötüp, ata-babalaryna gowuşdy. Ogullary Ysaw bilen Ýakup ony jaýlady[+].

#### 36-njy bap


Ysawyň nesilleri

1[•]Ysawyň, ýagny Edomyň nesilleri şulardyr[+]. 2-3Ysaw Kengan[†] gyzlaryna öýlendi. Ol het Eýlonyň gyzy Ada, hiwi Sibgonyň ogly Ananyň gyzy Oholybama hem-de Ysmaýylyň gyzy, Nebaýotyň aýal dogany Bosmata öýlendi[+]. 4Ada Ysawa Elipazy, Bosmat Reguwaly, 5Oholybama bolsa Ýeguşy, Ýaglamy we Korany dogrup berdi. Ine, şular Ysawyň Kengan ýurdundaka doglan ogullarydyr.

6Ysaw aýallaryny, ogul-gyzlaryny, hojalygyndakylaryň ählisini, mallaryny hem-de Kenganda[†] gazanan ähli emlägini alyp, dogany Ýakubyň[†] ýanyndan aýrylyp, başga ýere gitdi. 7Olaryň maly juda köpdi. Şeýle bolansoň, olar bir ýerde ýaşap biljek däldiler, olaryň dowarlaryna öri darlyk edýärdi. 8Ysaw, ýagny Edom Segir daglygynda ýaşady. 9Segir daglygyndaky edomlaryň atasy bolan Ysawyň nesilleri şulardyr. 10Olaryň atlary şeýledir: Ysawyň aýaly Adadan bolan ogly Elipaz, Ysawyň aýaly Bosmatdan bolan ogly Reguwal. 11Elipazyň ogullary: Teýman, Omar, Sepo, Gatam we Kenaz. 12Timna Ysawyň ogly Elipazyň gyrnak aýalydy. Ol Elipaza Amalegi dogrup berdi. Bular Ysawyň aýaly Adadan bolan nesilleridir[+]. 13Reguwalyň ogullary: Nahat, Zera, Şamma we Miza. Bular Ysawyň aýaly Bosmatdan bolan nesilleridir. 14Ysawyň aýaly Oholybama Sibgonyň agtygy, Ananyň gyzydy. Oholybama Ysawa şu ogullary: Ýeguşy, Ýaglamy we Korany dogrup berdi.

15-16Ysawyň nesillerinden dörän urugbaşylar şulardyr: Ysawyň nowbahar ogly Elipazyň ogullary: Teýman, Omar, Sepo, Kenaz, Kora, Gatam we Amalek. Şular Elipazyň Edom ýurdundaky ogullarydyr; olar Ysawyň Adadan bolan ogullarydyr. 17Ysawyň ogly Reguwalyň ogullary şulardyr: urugbaşylar Nahat, Zera, Şamma, Miza. Bular Reguwalyň Edom ýurdundaky ogullarydyr. Olar Ysawyň aýaly Bosmatdan bolan ogullarydyr. 18Ysawyň aýaly Oholybamadan bolan ogullary: Ýeguş, Ýaglam, Kora. Bular Ysawyň Ananyň gyzy Oholybamadan bolan ogullarydyr. 19Bularyň hemmesi Ysawyň, ýagny Edomyň ogullarydyr. Olar urugbaşylardyr.

20-21[•]Hory tiresinden Segiriň ogullary şulardyr: Lotan, Şobal, Sibgon, Ana, Dişon, Eser we Dişan. Olar ýurduň ýaşaýjylarydyr we horylaryň urugbaşylarydyr. Bular Segiriň Edom ýurdundaky ogullarydyr[+]. 22Lotanyň ogullary şulardyr: Hory, Homam. Timna Lotanyň aýal doganydy. 23Şobalyň ogullary: Alwan, Manahat, Eýbal, Şepo, Onam. 24Sibgonyň ogullary: Aýa, Ana (ol kakasynyň eşeklerini bakyp ýörkä, çölde gyzgyn suwly çeşmeleri tapdy). 25Ananyň çagalary: Dişon we gyzy Oholybama. 26Dişonyň ogullary: Hemdan, Eşban, Ýytran, Keran. 27Eseriň ogullary: Bilhan, Zagawan, Akan. 28Dişanyň ogullary: Us, Aran. 29-30Segir ýurdundaky uruglaryna görä hory urugbaşylary şulardyr: Lotan, Şobal, Sibgon, Ana, Dişon, Eser, Dişan.


Edom patyşalary

31[•]Ysraýyllara[†] hiç bir patyşa şalyk etmezden öň Edom ýurdunda höküm süren patyşalar şu aşakdakylardyr. 32Begoryň ogly Bala Edomda patyşalyk etdi. Onuň paýtagt galasynyň ady Dinhabady. 33Bala dünýäden ötüp, onuň ýerine Bosra galasyndan bolan Zeranyň ogly Ýobap patyşa boldy[+]. 34Ýobap dünýäden ötüp, onuň ýerine teýmanly Huşam patyşa boldy[+]. 35Huşam dünýäden ötüp, onuň ýerine Mowap[†] topragynda midýanlary[†] ýeňen, Bedatyň ogly Hadat patyşa boldy. Onuň paýtagt galasynyň ady Awytdy. 36Hadat dünýäden ötüp, onuň ýerine masrekaly Samla patyşa boldy. 37Samla dünýäden ötüp, onuň ýerine Ýewfrat derýasynyň boýundaky Rehobotdan bolan Şawul patyşa boldy. 38Şawul dünýäden ötüp, onuň ýerine Akboryň ogly Bagalhanan patyşa boldy. 39Akboryň ogly Bagalhanan dünýäden ötenden soň onuň ýerine Hadar patyşa boldy. Ol Pagu galasyndandy. Hadaryň aýalynyň ady Meheýtabeldi. Ol Matrediň gyzy, Meýzahabyň agtygydy.

40-43Uruglary, ýurtda mesgen tutýan ýerleri hem atlary boýunça Ysawdan dörän edom urugbaşylary şulardyr: Timna, Alwa, Ýetet, Oholybama, Ela, Pinon, Kenaz, Teýman, Mibsar, Magdyýel, Iram. Bu uruglaryň hemmesi Ysawdan dörediler[+].

#### 37‑nji bap


Ýusup we onuň doganlary

1Ýakup[†] öz kakasynyň gelmişek bolup mesgen tutan ýurdy bolan Kenganda[†] ýaşaýardy. 2Ýakubyň maşgalasynyň kyssasy şeýledir.

On ýedi ýaşly Ýusup[†], öweý ejeleri Bilhadan we Zilpadan bolan doganlary bilen bile süri bakýardy. Ýusup doganlarynyň eden işlerini kakasyna şugullaýardy. 3Ysraýyl[†] Ýusuby beýleki ogullaryndan has gowy görerdi, çünki ol Ýakubyň garran wagty doglupdy. Ýakup[†] oňa üýtgeşik don[*] tikipdi. 4Ýusubyň doganlary öz kakalarynyň Ýusuby özlerinden has ileri tutýandygyny gördüler. Şoňa görä-de, olar Ýusuby ýigrenerdiler we onuň bilen sözleri alyşmazdy.

5Bir gün Ýusup[†] düýş gördi. Ol düýşüni doganlaryna gürrüň berende, olar Ýusuby öňkülerindenem beter ýigrendiler. 6Ýusup olara şeýle diýdi: «Diňläň, men şeýle düýş gördüm. 7Biz ekin meýdanynda desse bogýarmyşyk. Birdenkä meniň dessäm ýerinden galyp, dikelip durýarmyşyn; siziň desseleriňiz bolsa onuň daşyna aýlanyp, oňa baş egýärmişler». 8Doganlary Ýusuba: «Bäh, sen biziň üstümizden hökümdarlyk edäýermikäň, bizi dolandyraýarmykaň?» diýdiler. Şeýdip, olar Ýusuby düýşi hem-de özleri barada aýdan sözleri üçin has-da beter ýigrendiler.

9Ýusup[†] ýene bir düýş gördi we ol ony-da doganlaryna gürrüň berdi. Ol: «Men ýene bir düýş gördüm. Onda Gün, Aý hem-de on bir sany ýyldyz maňa baş egýärmişler» diýdi. 10Ýusup muny kakasyna-da, doganlaryna-da gürrüň berdi. Kakasy oňa käýäp: «Bu nähili düýş boldugy? Bäh, men, ejeň, doganlaryň – hemmämiz saňa iki bükülip tagzym etmeli bolaýarmykak?» diýdi. 11Şeýdip, doganlary Ýusuba göriplik edýärdiler, ýöne bu sözler onuň kakasyny oýa batyrdy.

12-13Bir gün Ýusubyň doganlary kakalarynyň dowarlaryny bakmaga Şekeme giden wagtlarynda, Ysraýyl Ýusuba: «Doganlaryň Şekemde dowarlary bakyp ýörler. Sen olaryň ýanyna gidip gel» diýdi. Ýusup: «Bolýar, gidäýerin» diýdi[+]. 14Ýakup[†] Ýusuba[†]: «Git-de, doganlaryňdan habar al. Janlary sagmyka, dowarlar tükelmikä, bilip gel» diýip, ony Hebron deresiniň içi bilen ugratdy.

Ýusup[†] Şekeme geldi[+]. 15Meýdanda ondan-oňa aýlanyp ýörkä, oňa bir adam duşup: «Näme ideýärsiň?» diýip sorady. 16Ýusup: «Doganlarymy ideýärin. Aýtsana, olar mallaryny nirede bakýarkalar?» diýdi. 17Ol adam: «Olar bu ýerden gitdiler, men olaryň: „Dotana gideliň“ diýenlerini eşitdim» diýdi. Ýusup doganlarynyň yzyndan gidip, olary Dotandan tapdy[+].

18Doganlary Ýusuby[†] uzakdan görüp, heniz ýakynlaşmanka, ony öldürmegiň kastyna çykdylar. 19Olar biri-birlerine: «Hanha, düýş görüji gelýär. 20Geliň, ony öldürip, şu gurruk guýularyň birine taşlalyň-da, ony bir ýyrtyjy haýwan iýipdir diýeliň. Onsoň göreli-bakaly, onuň düýşleri çyn bolup çykaýarmyka!» diýişdiler.

21Muny Ruben eşidip: «Ýok, ony öldürmäliň» diýip, Ýusuby[†] halas etmäge çalyşdy. 22Ýusuby bularyň elinden halas etmek we ony sag-aman yzyna, kakasynyň ýanyna ibermek üçin, Ruben olara: «Ony şu çöldäki guýa taşlaň, ýöne oňa el gatyp, ganyna galaýmaň!» diýdi. 23-24Ýusup doganlarynyň ýanyna gelende, olar onuň egnindäki üýtgeşik donuny sypyrdylar-da, Ýusuby gurruk guýa taşladylar[+].

25Olar naharlanmaga oturanlarynda, Gilgatdan ysmaýyllaryň[†] kerweniniň gelýändigini gördüler. Düýelere hoşboý ysly otlar, melhem hem-de ladan[†] ýüklenendi. Olar bu ýükleri Müsüre alyp barýardylar. 26Ýahuda[†] doganlaryna: «Doganymyzy öldürip, ganhorlygymyzy gizlänimiz bilen gazanýan zadymyz näme?! 27Geliň, ony ysmaýyllara satalyň, goý, ol biziň elimizden jebir çekmesin, ol biziň doganymyzdyr, öz süýegimizdir» diýdi. Doganlary Ýahuda gulak asdylar[+]. 28Midýan[†] täjirleri ol ýerden geçip barýarkalar, doganlary Ýusuby[†] guýudan çykaryp, ony ýigrimi kümüş teňňä ysmaýyllara[*] satdylar. Olar bolsa Ýusuby Müsüre alyp gitdiler. 29Ruben guýa gaýdyp geldi we ol ýerden Ýusuby tapmansoň, ýakasyny ýyrtyp zarynlady.

30Ol doganlarynyň ýanyna baryp: «Oglan ýok, indi men nädeýin!» diýdi. 31Onsoň olar bir erkeji soýup, Ýusubyň[†] donuny onuň ganyna buladylar. 32Olar Ýusubyň üýtgeşik donuny kakalarynyň ýanyna eltip: «Biz bu dony tapdyk, seret, bu seniň ogluňyň don-a däldir-dä?» diýdiler. 33Ýakup[†] dony tanap: «Bu oglumyň dony! Ony bir ýyrtyjy haýwan iýipdir; Ýusup şek-şübhesiz parçalanypdyr» diýip aglady. 34Ýakup ýakasyny ýyrtyp zarynlap, ençeme günläp oglunyň ýasyny tutdy[+]. 35Ýakubyň ähli ogullarydyr gyzlary gelip, oňa göwünlik berjek boldular, emma oňa göwünlik berip bilmediler. Ýakup: «Şu hasratym bilen ölüler dünýäsindäki[†] oglumyň ýanyna gitjek» diýdi. Şeýdip, kakasy Ýusubyň ýasyny tutmagyny dowam etdirdi. 36Şol arada midýanlar[†] Ýusuby Müsürde faraonyň[†] janpenalarynyň baştutany Potypara satdylar.

#### 38‑nji bap


Tamar bilen Ýahuda

1Şol wagtlar Ýahuda[†] öz doganlaryndan aýrylyp, adullamly Hira diýen biriniň ýanyna gidip, şol ýerde ornaşdy. 2Ýahuda ol ýerde Şuga diýen bir kenganyň[†] gyzy bilen tanşyp, öýlenip, oňa ýanaşdy. 3Aýal göwreli bolup, bir ogul dogurdy. Ýahuda onuň adyna Er dakdy. 4Onuň aýaly ikinji gezek göwreli bolup, ýene-de bir ogul dogurdy. Ol oglanyň adyna Onan dakdy. 5Ol soňra ýene-de bir ogul dogurdy we onuň adyna Şela dakdy. Aýaly soňky ogluny dogranda, Ýahuda Kezipdedi.

6Ýahuda nowbahar ogly[†] Eri Tamar diýen gyza öýerdi. 7Emma Ýahudanyň nowbahar ogly Eri Rebbiň[†] nazarynda pislik edendigi üçin, Reb ony öldürdi. 8Ýahuda Onana: «Doganyňyň nesli ýitip gitmez ýaly, sen öz gelnejeňe ýanaşmaga borçlusyň» diýdi[+]. 9Emma Onan özünden önjek çagalaryň öz nesli bolmajakdygyny bilýärdi. Şol sebäpden-de ol her wagt gelnejesine ýanaşanda, çaga galmazlygy üçin tohumyny ýere dökerdi. 10Onan Rebbiň nazarynda pislik edendigi üçin, Reb ony öldürdi. 11Ýahuda gelni Tamara: «Sen ataň öýüne git-de, oglum Şela ýigit çykýança, ol ýerde dullugyňa ýaşaber» diýdi. Çünki Ýahuda Şela-da beýleki iki dogany ýaly öler öýdüp gorkýardy. Şeýdip, Tamar atasy öýüne gitdi.

12Esli wagtdan soň Ýahudanyň aýaly – Şuganyň gyzy aradan çykdy. Aýalynyň matamy sowlansoň, Ýahuda dosty adullamly Hira bilen öz gyrkymçylarynyň ýanyna Timna gitdi. 13Tamara: «Gaýynataň dowarlaryny gyrkdyrmaga Timna gidýär» diýip habar berdiler. 14Ol dulluk geýimini çalşyryp, ýüzüni büräp, daşyna örtgi oranyp, Timna gidilýän ýoluň ugrundaky Eýnaýymyň derwezesiniň agzynda oturdy. Çünki Tamar Şelanyň ýigit çykandygyny bilýärdi, emma ol heniz Şela berilmändi. 15Ýahuda ony gördi we ýüzi örtülgi bolansoň, ol loludyr öýtdi. 16Ýahuda bu aýalyň öz gelnidiginden bihabar bolansoň, oňa tarap öwrülip: «Meniň bilen ýatjakmy?!» diýdi. Ol Ýahudadan: «Eger seniň bilen ýataýsam, sen maňa näme berersiň?» diýip sorady. 17Ýahuda ol aýala: «Öz sürimden bir owlak ibererin» diýip jogap berdi. Ol Ýahuda: «Owlagy iberýänçäň, girew goýup bilermiň?» diýdi. 18Ýahuda ondan: «Saňa girew hökmünde näme bereýin?» diýip sorady. Ol aýal: «Boýnuňdan asylgy möhüriňi gaýşy bilen hem-de eliňdäki hasaňy ber» diýdi. Şeýdip, Ýahuda bulary oňa berip, onuň bilen ýatdy. Şunlukda, ol aýal ondan göwreli boldy. 19Aýal öýüne gidip, bürenjegini aýryp, ýene-de dulluk geýimini geýdi. 20Ýahuda girewine goýan zatlaryny ol aýaldan almak üçin, adullamly dostundan oňa bir owlak iberdi, ýöne ony tapmady. 21«Eýnaýymda, ýoluň ugrunda azgyn aýal[†] otyrdy, şol niredekä?» diýip, ol ýerli adamlardan sorady. Emma oňa: «Bu ýerde hiç haçan azgyn aýal bolmandy» diýip jogap berdiler. 22Ol Ýahudanyň ýanyna dolanyp geldi we oňa: «Men ony tapmadym, ýerli adamlar hem: „Bu ýerde hiç haçan azgyn aýal bolmandy“ diýýärler» diýdi. 23Ýahuda: «Biziň üstümizden gülmezleri ýaly, goý, ol zatlar şonuňky bolsun. Men owlagy iberdim, ýöne sen ol aýaly tapyp bilmediň» diýdi.

24Üç aýa golaý wagt geçenden soň, oňa: «Gelniň Tamar loluçylyga ýüz urup, göwreli bolupdyr» diýip habar berdiler. Ýahuda: «Ony daşary çykaryň-da, ýakyň» diýdi[+]. 25Tamary daşary çykaranlarynda, ol gaýynatasyna şu habary ýollap: «Men, ine, şu möhüriň, gaýşyň hem-de hasanyň eýesinden göwreli boldum. Seret-de, bulary tanap, olaryň kimiňkidigini bil!» diýip, girewine alan zatlaryny gaýynatasyna iberdi. 26Ýahuda öz zatlaryny tanap, şeýle diýdi: «Ol menden has mamla, sebäbi men ony oglum Şela dakmadym». Şondan soň, Ýahuda hiç haçan Tamar bilen ýatmady[+]. 27Aýy-güni dolup, dogurmaly pursady gelende, Tamaryň göwresinde ekiz çaganyň bardygy mälim boldy. 28Ol dogranda, ilki bir çaganyň eli çykdy. Göbegene «Şu öň doguldy» diýip, çaganyň goşaryna gyrmyzy sapak daňdy. 29Ýöne çaga elini ýene yzyna çekip aldy we onuň inisi ilki doguldy. Göbegene: «Sen nädip zor bilen çykdyň?» diýdi. Şol sebäpden hem onuň adyna Peres[*] dakyldy. 30Soňra eli gyrmyzy sapakly çaga doguldy. Onuň adyna Zera goýuldy.

#### 39-njy bap


Ýusup Potypara hyzmat edýär

1Ysmaýyllar[†] Ýusuby[†] Müsüre getirip, faraonyň[†] janpenalarynyň baştutany Potypara satdylar[+]. 2Reb[†] Ýusup bilen biledi. Ýusubyň işleri oňuna boldy; ol müsürli jenabynyň öýünde ýaşaýardy. 3Müsürli jenap Ýusubyň ähli işlerine Rebbiň kömek edýändigine we Onuň Ýusuba ähli işinde üstünlik berýändigine göz ýetirdi. 4Şeýdip, Ýusup jenabynyň göwnüni tapyp, oňa hyzmat etdi. Ol Ýusuby bütin hojalygynyň üstünden baştutan edip belläp, öz eýeçiligindäki ähli zatlary onuň ygtyýaryna berdi. 5Şondan soň Reb Ýusubyň hatyrasy üçin bu müsürliniň bütin hojalygyna we onuň öýündäki hem meýdandaky ähli mal-mülküne bereket berdi. 6Potypar ähli mal-mülküni Ýusubyň ygtyýarlygyna berdi. Ol indi öz damagyndan başga zada baş galdyrmaýardy.


Ýusup we Potyparyň aýaly

Ýusup[†] boý-syratly, juda görmegeý ýigitdi. 7Aradan birnäçe wagt geçenden soň, oňa Potyparyň aýalynyň göwni gidip: «Meniň bilen ýat» diýdi. 8Emma Ýusup mundan boýun gaçyryp, şeýle diýdi: «Jenabym öýüň hiç bir zady üçin baş galdyrmaýar. Ol öz eýeçiligindäki bar zatlary meniň baştutanlygyma berdi. 9Şu hojalykda meniň ygtyýarym onuňkydan ýokarydyr. Ol hojalygyň senden başga ähli zadyny maňa ynandy, çünki sen onuň aýalysyň. Onsoň nädip men beýle gabahat iş edip, Hudaýyň öňünde günä gazanyp bilerin?!»[+] 10Potyparyň aýaly Ýusuby özi bilen ýatmaga her gün yrjak bolsa-da, ol oňa gulak asmady.

11Bir gün Ýusup[†] öz işi bilen öýe girdi. Öýde hyzmatkärleriň hiç biri ýokdy. 12Potyparyň aýaly onuň eşiginden tutdy-da: «Meniň bilen ýat» diýdi. Emma Ýusup eşigini onuň elinde galdyryp, gaçyp daşary çykdy. 13-14Ýusubyň eşigini elinde galdyryp gaçandygyny gören aýal hyzmatkärlerini çagyryp, olara: «Görseňizläň, meniň ärim bu ýewreýi bizi biabraý etmek üçin getiripdir. Ol meniň bilen ýatjak bolup, otagyma geldi, men sesimiň ýetdiginden gygyrdym. 15Şonda ol eşigini ýanymda taşlap, daşary gaçyp gitdi» diýdi[+]. 16Soňra ol Ýusubyň jenaby gelýänçä, onuň eşigini öz ýanynda saklady. 17-18Ol Ýusubyň jenabyna-da öz hyzmatkärlerine aýdan sözlerini gaýtalady: «Seniň getiren ýewreý guluň meni biabraý etmek üçin otagyma geldi. Gykylyk turzanymy görüp, ol eşigini ýanymda taşlap gaçyp gitdi».

19Aýalynyň: «Guluň meni, ine, şeýtdi» diýen sözlerini eşidensoň, jenabyň gany depesine urdy. 20Ol Ýusuby tutup, patyşanyň tussaglarynyň saklanýan zyndanyna saldy. Şeýdip, Ýusup[†] zyndanda oturdy. 21Ýöne Reb Ýusup bilen bolup, oňa merhemet etdi. Ýusup zyndanyň başlygynyň göwnünden turdy[+]. 22Zyndanyň başlygy ol ýerdäki tussaglaryň ählisini Ýusubyň eline berdi. Ýusup zyndanyň ähli işi üçin jogapkärçilik çekdi. 23Zyndanyň başlygy Ýusubyň garamagyndaky zatlaryň hiç biri bilen gyzyklanmaýardy, çünki Reb Ýusup bilen bolup, her bir işinde oňa üstünlik berýärdi.

#### 40-njy bap


Ýusup tussaglaryň düýşüni ýorýar

1Birnäçe wagtdan soň, Müsür patyşasynyň baş sakysy bilen baş nan bişirijisi patyşanyň göwnüne degdiler. 2Bu ikisine faraonyň[†] gahary geldi. 3Ol bulary janpenalaryň baştutanynyň öýündäki zyndanda, Ýusubyň[†] saklanýan zyndanyna saldy. 4Janpenalaryň baştutany Ýusuby olaryň baştutany edip goýdy; Ýusup olara hyzmat etdi. Olar birnäçe wagt zyndanda boldular.

5Bir gije Müsür patyşasynyň tussaglykda saklanýan sakysy bilen nan bişirijisi düýş gördüler. Düýşleriň hersiniň özüne mahsus ýorgudy bardy[+]. 6Daň bilen Ýusup[†] bu ikisiniň ýanyna geldi; olar birhili ünjülidiler. 7Ol bu tussaglardan: «Bu gün näme sebäpden ünjüli görünýärsiňiz?» diýip sorady. 8Olar Ýusuba: «Biz düýş gördük, ýöne ony ýorup biljek adam ýok» diýip jogap berdiler. Ýusup olara: «Ýorgut Hudaýdan dälmidir näme?! Hany, düýşüňizi maňa gürrüň beriň» diýdi[+]. 9Baş saky düýşüni Ýusuba gürrüň berdi: «Düýşümde üzüm agajyny gördüm. 10Üzüm agajynyň üç şahasy barmyş. Ol ösüp, gülleýärmişin-de, onda üzüm salkymlary peýda bolýarmyş. 11Faraonyň[†] käsesi hem meniň elimdemiş. Men üzümi faraonyň käsesine sykyp, käsäni oňa uzadýarmyşym». 12Ýusup oňa şeýle diýdi: «Düýşüň ýorgudy, ine, şeýle: üç şaha üç gündür. 13Üç günden faraon seni zyndandan çykaryp, saňa ýene öňki wezipäňi berer. Sen faraona ýene-de edil öňki sakylyk eden wagtyňdaky ýaly onuň käsesini eline berersiň. 14Ýöne günüň gowulaşanda, meni hem ýatla; maňa ýagşylyk edäý. Faraonyň meni-de zyndandan çykarary ýaly, men hakda oňa gürrüň ber. 15Çünki men ýewreýleriň[†] ýurdundan ogurlanyp getirildim, hatda şu ýerde-de, Müsürde zyndana taşlanar ýaly, men hiç hili günä etmedim».

16Baş nan bişiriji Ýusubyň[†] düýş ýormaga ökdedigini görüp: «Men hem düýş gördüm. Depämde üç sebet çörek barmyş. 17Sebetleriň iň üstküsinde faraon[†] üçin undan bişirilen dürli nygmatlar barmyş, olary guşlar iýýärmiş» diýip, Ýusuba düýşüni gürrüň berdi. 18Ýusup oňa: «Düýşüň ýorgudy, ine, şeýle: üç sebet üç gündür. 19Ýene üç günden faraon seni zyndandan çykaryp, dardan asar; guşlar seniň etiňi iýerler».

20Üç günden soň faraon[†] öz doglan güni mynasybetli emeldarlary üçin meýlis gurady we baş saky bilen baş nan bişirijini-de zyndandan çykardyp, öz emeldarlarynyň öňünde duruzdy[+]. 21Edil Ýusubyň[†] ýorşy ýaly, faraon baş sakyny ýene öňki wezipesine belledi; ol faraona sakylyk etdi. 22Baş nan bişirijini-de Ýusubyň aýdyşy ýaly, patyşa dardan asdyrdy[+]. 23Baş saky bolsa Ýusup hakda pikir hem etmedi, ol ony ýadyndan çykardy.

#### 41‑nji bap


Ýusup faraonyň düýşüni ýorýar

1Iki ýyldan soň faraon[†] bir düýş gördi. Ol Nil derýasynyň kenarynda durmuşyn. 2Birdenkä ýedi sany bakylan, semiz sygyr derýadan çykyp, gamyşlygyň içinde otlamaga başlaýarmyş. 3Olardan soň bolsa derýadan ýedi sany süňkleri çykyşyp duran hor sygyr çykyp, kenarda öňküleriň ýanynda durýarmyş. 4Süňkleri çykyşyp duran şol hor sygyrlar beýleki ýedi semiz sygry iýýärmiş. Şol wagt hem faraon ukudan oýandy. 5Ol ýene uka gitdi we bu gezek başga bir düýş gördi. Bir baldakdan ýedi sany dok we oňat däne sümmüli ösüp çykýarmyş. 6Olardan soň bolsa gündogar ýeline guran ýedi sany puç däne sümmüli ösüp çykýarmyş. 7Soňra şol ýedi sany guran puç sümmül beýleki dok hem dykyz ýedi sümmüli iýýärmiş. Şol wagt hem faraon ýene-de ukudan oýandy we munuň düýşüdigine düşündi. 8Ir bilen faraonyň ruhy[†] ünjülidi. Ol Müsüriň ähli jadygöýleridir akyldarlaryny çagyryp, olara öz düýşüni gürrüň berdi, emma olaryň hijisi düýşleri ýorup bilmediler[+].

9Baş saky faraona[†] ýüzlenip, oňa şeýle diýdi: «Şu gün men hata iş edendigimi boýun alýaryn. 10Bir gün faraonyň baş nan bişiriji bilen maňa gahary gelip, bizi janpenalaryň baştutanynyň öýündäki zyndana saldy. 11Bir gije biziň ikimiz-de düýş gördük. Düýşleriň hersiniň özüne laýyk ýorgudy bolmalydy. 12Biziň ýanymyzda janpenalaryň baştutanynyň hyzmatkäri bolan bir ýewreý[†] ýigit hem bardy. Biz öz düýşümizi şoňa gürrüň berdik we ol biziň gören düýşlerimizi olaryň mazmunyna görä ýorup berdi[+]. 13Ýusubyň[†] ýorgudy dogry bolup çykdy. Men öňki wezipäme dolanyp geldim, baş nan bişiriji bolsa dardan asyldy». 14Faraon Ýusuby çagyrtdy. Ony dessine zyndandan çykardylar. Ýusup özüne serenjam berdi, geýimlerini çalşyrdy we faraonyň huzuryna geldi. 15Faraon Ýusuba: «Men bir düýş gördüm, ýöne ony ýorup bilýän ýok. Men sen düýş ýorup bilýärmişiň diýip eşitdim» diýdi. 16Ýusup faraona: «Ony ýorýan men däldirin; diňe Hudaý faraona bähbitli düşündiriş berer» diýdi[+]. 17Faraon Ýusuba düýşüni gürrüň berdi: «Men düýşümde Nil derýasynyň kenarynda durmuşym. 18Birdenkä derýadan ýedi sany bakylan, semiz sygyr çykyp, gamyşlygyň içinde otlap başlaýarmyş. 19Olaryň yzyndan bolsa derýadan ýene-de ýedi sany süňkleri çykyşyp duran hor sygyr çykýarmyş. Men şeýle hor sygyrlary bütin Müsürde hiç haçan görmändim. 20Soňra şol hor süňkleri çykyşyp duran sygyrlar öňki ýedi semiz sygry iýýärmişler. 21Emma olaryň semiz sygyrlary iýendigini hiç kim bilip biljek däldi, çünki olaryň entegem öňküleri ýaly süňkleri çykyşyp durmuşyn. Şol wagt hem men oýandym. 22Soňra ýene başga bir düýş gördüm. Bir baldakda ýedi sany dok we dykyz sümmül gögerýärmiş. 23Olardan soň bolsa ýedi sany gündogar ýeline guran puç sümmül ösüp çykýarmyş. 24Şol puç sümmüller hem öňki ýedi dok sümmüli iýýärmişler. Men muny jadygöýlere gürrüň berdim, emma muny maňa düşündirip bilen tapylmady».

25Ýusup[†] faraona[†] şeýle diýdi: «Jenabyň iki düýşüniň hem manysy birdir. Hudaý faraona Öz etjek zadyny aýan edipdir. 26Ýedi semiz sygyr bilen ýedi dok sümmül bu ýedi ýyldyr. Bu ikisi bir düýşdür. 27Soňky çykan ýedi hor sygyr bilen gündogar ýeline guran ýedi puç sümmül, ýedi ýyllap dowam etjek açlygy aňladýar. 28Meniň aýdyşym ýaly, Hudaý faraona Öz etjek zadyny görkezipdir. 29Bütin Müsür topragynda ýedi ýyl bolelinlik bolar. 30Soňra ýedi ýyl açlyk geler. Müsüriň öňki bolçulygy unudylar, çünki açlyk Müsüri ejizleder[+]. 31Soňky gelen açlyk bolçulygy unutdyrar, çünki ol juda agyr geler. 32Faraonyň şol bir düýşi iki gezek görmegi işiň Hudaý tarapyndan kesgitlenendigini we Hudaýyň ony tizara amala aşyrjakdygyny aňladýar. 33Şoňa görä-de, faraonyň düşbi, pähim-paýhasly adamy tapyp, ony Müsüre baştutan edip bellemegi zerurdyr. 34Faraon bütin Müsürde häkimler bellemelidir we olar ýedi ýyllyk bolçulykda Müsür ýurdunyň hasylynyň bäşden birini almalydyrlar. 35Goý, olar öňlerindäki geljek bolçulyk ýyllarynda galla toplap, ony galalarda faraonyň ygtyýarlygynda saklasynlar. 36Bu galla Müsür açlykdan heläk bolmaz ýaly, oňa ýedi ýyl azyk bolar».


Ýusup Müsüre hökümdarlyga bellenýär

37Faraona[†] we onuň ähli emeldarlaryna bu teklip ýarady. 38Faraon öz emeldarlaryna: «Biz Ýusupdan[†] başga Hudaýyň Ruhy[†] bolan adamy tapyp bilmeris» diýdi[+]. 39Soňra ol Ýusuba: «Hudaý şu zatlaryň ählisini saňa aýan etdi, seniň ýaly düşbi, pähim-paýhasly adam ýokdur. 40Sen meniň ýurdumda hökümdarlyk edersiň; halk saňa boýun eger. Men diňe şa tagtynda senden beýik bolaryn»[+]. 41Soňra faraon Ýusuba: «Ine, men seni tutuş Müsür topragyna hökümdar edip belleýärin» diýdi. 42Faraon barmagyndaky patyşalyk möhürini çykaryp, ony Ýusubyň barmagyna dakdy; oňa gymmatbaha lybaslar geýdirdi we boýnuna altyn zynjyr dakdy[+]. 43Soňra faraon Ýusuby özüniň weziriniň at arabasyna mündürtdi; Ýusubyň öňünden: «Tagzym ediň!» diýip jar çekdirdiler. Şeýdip, patyşa Ýusuby tutuş Müsür ýurduna hökümdar edip belledi. 44Faraon Ýusuba: «Faraon men bolsam-da, Müsüriň hiç bir ýerinde senden rugsatsyz çöp başy gymyldamaz» diýdi. 45Faraon Ýusuba Sopnat-Pagnyýa diýip, müsürçe at dakdy; ony Heliýopolys galasynyň ruhanysy[†] Potyperiň gyzy Asenada öýerdi. Şeýdip, Ýusup tutuş Müsür ýurduny dolandyryp başlady[+]. 46(Müsür patyşasy faraona hyzmat edip başlanda, Ýusup otuz ýaşyndady.) Ýusup faraonyň ýanyndan gaýdyp, bütin Müsüre aýlandy. 47Ýedi ýyllyk bolçulykda toprak bol galla berdi. 48Ýusup Müsür topragyndan ýedi ýylyň dowamynda önen ähli gallany ýygnap, galalarda ýerleşdirdi. Ol her galanyň töwereginden ýygnalan gallany şol galanyň özünde saklady. 49Şeýdip, Ýusup deňiz çägeleri deý köp galla hasylyny toplady, hatda ol soňabaka olary ölçemesini-de goýdy. 50Açlyk ýyllary başlamazyndan öň, Heliýopolys galasynyň ruhanysy Potyperiň gyzy Asenada Ýusuba iki ogul dogrup berdi. 51Ýusup: «Hudaý maňa ähli muşakgatlyklarymy hem-de atamyň öýüni unutmaga ýardam etdi» diýip, nowbahar oglunyň[†] adyna Manaşa[*] dakdy. 52Ol ikinji ogly bolanda: «Jebir çeken topragymda Hudaý meni örňetdi» diýip, onuň adyna Efraýym[*] dakdy.

53Müsüriň ýedi ýyllyk bolçulyk döwri tamamlandy. 54Ýusubyň[†] aýdyşy ýaly, ýedi ýyllyk açlyk başlandy. Ähli ýurtlarda açlyk boldy. Emma bütin Müsürde iýmit bardy[+]. 55Ahyry açlyk Müsür topragyna hem aralaşyp ugrady. Halk nalyş bilen faraondan[†] azyk sorap başlady. Faraon ähli müsürlilere: «Ýusubyň ýanyna baryň-da, şonuň diýeni bilen boluň» diýdi. 56Açlyk Müsüriň ähli ýerine ýaýrap, gitdigisaýy güýjeýärdi. Ýusup ammarlary açyp, Müsür halkyna galla satyp başlady. 57Ýusupdan galla satyn almak üçin, Müsüre dünýäniň ähli künjeklerinden adamlar geldiler, çünki bütin dünýäde açlyk barha güýjeýärdi.

#### 42‑nji bap


Ýusubyň doganlary Müsüre gelýärler

1Ýakup[†] Müsürde galla bardygyny bilip, öz ogullaryna: «Näme biri-biriňiziň ýüzüňize seredip otyrsyňyz? 2Men Müsürde galla bar diýip eşitdim. Aç ölesiňiz gelmeýän bolsa gidiň-de, galla satyn alyp geliň» diýdi. 3Şunlukda, Ýusubyň[†] doganlaryndan onusy Müsüre galla satyn almaga gitdi. 4Ýusubyň süýtdeş inisi Benýamini bolsa Ýakup «bir betbagtçylyga uçraýmasyn» diýip, doganlary bilen ibermedi. 5Müsüre galla satyn almaga gelenleriň arasynda Ysraýylyň[†] ogullary-da bardy, çünki Kenganda-da[†] açlykdy.

6Ýusup[†] Müsürde häkim bolansoň, ol bütin ýurduň halklaryna galla satýardy. Ýusubyň doganlary gelip, oňa iki bükülip tagzym etdiler[+]. 7Ýusup doganlaryny görenden tanady, ýöne tanamadyksyran boldy. Ol: «Nireden geldiňiz?» diýip, olar bilen haýbatly gepleşdi. Olar: «Biz Kengandan[†] azyk satyn almaga geldik» diýdiler. 8Ýusup doganlaryny tanasa-da, olar ony tanamadylar. 9Ýusup olar bilen baglanyşykly gören düýşlerini ýatlady we olara: «Siz ýurduň goragsyz ýerini aňtamaga gelen içalylarsyňyz» diýdi[+]. 10Olar Ýusuba: «Ýok, jenabym, biz gullaryňyz azyk satyn almaga geldik. 11Biziň ählimiz bir adamyň çagalarydyrys. Biz gullaryňyz ak ýürekli adamlardyrys, içaly däldiris» diýdiler. 12Ýusup olara ýene: «Ýok, siz ýurduň goragsyz ýerini aňtamaga gelipsiňiz» diýdi. 13Olar Ýusuba: «Biz gullaryňyz jemi on iki dogandyrys we Kenganda ýaşaýan bir adamyň ogullarydyrys. Körpämiz kakamyzyň ýanynda galdy, bir doganymyz ýitdi» diýip jogap berdiler. 14Ýusup olara şeýle diýdi: «Ýok, aýdyşym ýaly, siz içalysyňyz. 15Siz, ine, şeýle synalarsyňyz. Men faraonyň[†] adyndan ant içýärin. Siziň körpe iniňiz şu ýere gelmese, siz bu ýerden gitmersiňiz. 16Siziň biriňiz gidiň-de, doganyňyzy getiriň, beýlekileriňiz bolsa zyndanda gözegçilik astynda saklanarsyňyz. Şonda siziň dogry ýa-da ýalan sözleýändigiňiz belli bolar. Eger ýalan sözleýän bolsaňyz, faraonyň adyndan ant içýärin, onda siziň içaly boldugyňyzdyr». 17Şeýdip, Ýusup olary üç günläp zyndanda tussaglykda saklady.

18Üçülenji gün Ýusup[†] olara şeýle diýdi: «Eger meniň diýenimi etseňiz, onda diri galarsyňyz, çünki men Hudaýdan gorkýaryn. 19Eger siz, hakykatdan-da, ak ýürekli adamlar bolsaňyz, onda siziň biriňiz şu ýerde, zyndanda galyň, beýlekileriňiz bolsa aç oturan hojalyklaryňyza galla äkidiň. 20Onsoň körpe doganyňyzy meniň ýanyma getiriň. Eger şeýle etseňiz, bu siziň ýalan sözlemeýändigiňizi subut eder we siz ölümden gutularsyňyz». Doganlar onuň bilen razylaşdylar. 21Olar biri-birilerine şeýle diýişdiler: «Biz öz doganymyzyň garşysyna eden günämiz üçin jeza çekýäris. Ol bize nähililer ýalbarypdy, emma biz onuň çekýän hasratyna pisint etmändik. Şol sebäpli-de indi biz hasrat çekýäris». 22Ruben olara şeýle diýdi: «Men size „oglana sütem etmäň“ diýdim, emma siz maňa gulak asmadyňyz. Ine, indi bizden onuň ölümi üçin ar alynýar»[+]. 23Olar aýdylýan zatlara Ýusubyň düşünýändigini bilmeýärdiler, çünki ol olar bilen dilmajyň üsti bilen gepleşýärdi. 24Ýusup doganlarynyň ýanyndan aýrylyp aglady. Ol soň dolanyp gelip, olar bilen gepleşdi. Ol soňra Şimgony tutdurdy we Şimgon doganlarynyň gözüniň alnynda daňyldy.


Ýusubyň doganlary Kengana dolanýarlar

25Ýusup[†] olaryň horjunlarynyň galladan doldurylmagyny, olaryň getiren kümüş pullarynyň ýene-de yzyna, olaryň çuwallaryna salynmagyny we olara ýol üçin azyk berilmegini buýurdy. Bu şeýle hem edildi. 26Doganlar gallany eşeklerine ýükläp, ýola rowana boldular. 27Gijäni geçirmek üçin düşlän ýerlerinde olaryň biri eşegine iým bermek üçin çuwalyň agzyny açanda, onuň agzynda öz kümüş pulunyň ýatandygyny gördi. 28Ol doganlaryna: «Pulum yzyna gaýtarylypdyr, ol, ine, çuwalyň içinde ýatyr» diýip seslendi. Olaryň muňa ýürekleri ýaryldy. Olar gorkudan ýaňa titreşip, biri-birlerine: «Hudaýyň bize bu näme etdigi-kä?!» diýişdiler.

29Olar Kengana[†], öz kakalary Ýakubyň[†] ýanyna gelip, bolan işleriň ählisini oňa gürrüň berdiler. 30«Ol ýeriniň häkimi biz bilen hyrsyz gepleşdi, ol bizi içaly hasap etdi. 31Biz oňa: „Biz ak ýürekli adamlardyrys, içaly däldiris. 32Biz bir atadan bolan on iki dogandyrys; bir doganymyz ýitdi, körpämiz bolsa Kenganda kakamyzyň ýanynda galdy“ diýdik. 33Şonda ol bize şeýle diýdi: „Siziň ak ýürekli adamlardygyňyza göz ýetirmek üçin men, ine, şeýle etjek. Siziň biriňiz meniň ýanymda galarsyňyz, beýlekileriňiz bolsa aç oturan hojalyklaryňyza galla alyp gidersiňiz. 34Körpe iniňizi meniň ýanyma getiriň. Şonda men siziň içaly däl-de, ak ýürekli adamlardygyňyza ynanaryn. Şondan soň siziň doganyňyzy yzyna bererin we siz bu ýurtda söwda-satyk edip bilersiňiz“» diýip, kakalaryna hemmesini bolşy ýaly gürrüň berdiler.

35Çuwallaryny boşadanlarynda, olar we olaryň kakasy Ýakup[†] pully düwünçekleriniň çuwallardadygyny görüp gorkdular. 36Ýakup olara şeýle diýdi: «Bu zatlar meniň başyma geldi: siz meni çagalarymdan mahrum etdiňiz. Ýusuby-da[†], Şimgony-da ýokladyňyz, indem Benýamini äkitjek bolýarsyňyz». 37Ruben kakasyna: «Eger ony gaýtaryp getirmesem, onda meniň iki oglumy-da öldüräý. Benýamini meniň ygtyýaryma ber, men ony seniň ýanyňa gaýtaryp getirerin» diýdi. 38Ýakup: «Oglumy siziň bilen iberjek däl, çünki onuň agasy ölüp, ýeke özi galdy. Eger ýolda Benýamin bir betbagtçylyga uçraýsa, siz meni garrylyk çagymda ölüler dünýäsine[†] hasrat bilen iberersiňiz» diýdi.

#### 43‑nji bap


Ýusubyň doganlary Müsüre ikinji gezek gelýärler

1Kenganda[†] açlyk erbetdi. 2Müsürden getirilen galla gutaranda, Ýakup[†] ogullaryna: «Ýene gidiň-de, biraz azyk satyn alyp geliň» diýdi. 3Ýahuda[†] oňa şeýle diýdi: «Ol adam bize berk duýduryş berip: „Doganyňyz bilen gelmeseňiz, siz meni görmersiňiz“ diýdi. 4-5Benýamini biziň bilen iberseň, biz gideris hem saňa azyk satyn alyp geleris, ony ibermeseň, gitmeris. Çünki ol adam: „Doganyňyz bilen gelmeseňiz, siz meni görmersiňiz“ diýdi». 6Ysraýyl[†]: «Oňa ýene bir doganyňyzyň bardygyny aýdyp, maňa beýle ýamanlyk etmeli däl ekeniňiz-dä!» diýdi. 7Olar: «Ol bizden „Kakaňyz dirimi? Başga-da doganyňyz barmy?“ diýip, biz we biziň maşgalamyz hakynda sorag baryny ýagdyrdy. Biz hem onuň soraglaryna jogap bermeli bolduk. Onuň: „Doganyňyzy getiriň“ diýjegini biz nireden bileli ahyryn?» diýdiler. 8Ýahuda kakasy Ysraýyla şeýle diýdi: «Sen-de, biz-de, çagalarymyz-da açlykdan ölmän ýaşarymyz ýaly, oglany meniň bilen iber, biz gideli. 9Men Benýamine öz janym bilen jogap berjekdigime kepil geçýärin. Ony menden talap et. Eger men oglany saňa yzyna getirip, öňüňde goýmasam, onda, goý, men ömürbaky seniň öňüňde günäkär bolaýyn. 10Eger biz haýal-ýagallyga salmadyk bolsak, biz ol ýere eýýäm iki gezek gidip-gelerdik».

11Kakalary Ysraýyl olara şeýle diýdi: «Bolýar, gidiň, ýöne ýanyňyz bilen häkim üçin sowgat hökmünde, şu ýurduň iň oňat näz-nygmatlaryndan: biraz melhem, biraz bal, ladan[†], atyr, pisse hem badam äkidiň. 12Iki esse köp pul alyň, çuwalyňyzyň agzynda yzyna gaýtarylan öňki pullaryňyzy bolsa yzyna äkidiň. Belki, bir ýalňyşlyk bolandyr. 13Doganyňyzy hem alyň-da, ýene ol adamyň ýanyna dolanyň. 14Gudratygüýçli Hudaýyň Özi size ol adamyň öňünde rehim etsin; belki, ol beýleki doganyňyzy-da, Benýamini-de goýberäýedi-dä. Çagasyz galmaly bolsam, goý, galaýyn».

15Şeýdip, olar sowgatlary, iki esse pul hem Benýamini alyp, Müsüre gidip, ýene Ýusubyň[†] huzuryna bardylar. 16Ýusup olaryň arasynda Benýamini görüp, hojalygynyň baş hyzmatkärine: «Bu adamlary öýe äkit; bir mal soý-da, nahar taýýarla. Olar meniň bilen bile günortanlyk edinerler» diýdi. 17Ol hyzmatkär tabşyrylyşy ýaly, doganlary Ýusubyň öýüne alyp bardy. 18Doganlar gorkdular, çünki olar Ýusubyň öýüne getirildiler. Olar: «Muny geçen gezekki çuwallarymyzda yzyna gaýtarylan pul sebäpli, darap, bizi tutup gul edip, elimizden eşeklerimizi almak üçin edýändir» diýdiler.

19Şeýdip, olar Ýusubyň[†] hyzmatkäriniň ýanyna baryp, öýüň işiginde duran ýerlerinden onuň bilen gepleşdiler. 20Olar şeýle diýdiler: «Jenabym, bize gulak as. Biz bu ýere azyk satyn almak üçin öň hem gelipdik. 21Emma şeýle bir ýagdaý boldy. Gidişin, düşlän ýerimizde çuwallarymyzyň agzyny açdyk, görsek, getiren pullarymyz şol durşuna çuwallaryň agzynda goýlupdyr. Olary biz ýene-de gaýtaryp getirdik. 22Bu gezekki satyn aljak azygymyz üçin bolsa biz goşmaça pul getirdik. Pullary çuwalymyza kimiň salandygyndan biziň habarymyz ýok». 23Hyzmatkär olara: «Arkaýyn boluň, gorkmaň. Pullary çuwallaryňyza siziň we ataňyzyň Hudaýy siziň üçin salandyr. Pullaryňyzy men aldym» diýdi. Soňra hyzmatkär Şimgony olaryň ýanyna getirdi. 24Hyzmatkär olary Ýusubyň öýüne salyp, olara aýaklaryny ýuwar ýaly suw getirdi we olaryň eşeklerine iým berişdirdi. 25Doganlar bolsa günortana, Ýusubyň geler wagtyna çenli öz getiren sowgatlaryny taýýarladylar, çünki olara Ýusup bilen bile naharlanmalydyklary aýdylypdy.

26Ýusup[†] öýe gelende, doganlary Ýusuba öz sowgatlaryny berip, oňa tagzym etdiler. 27Ýusup olaryň hal-ahwallaryny soraşdyrdy. Soňra ol: «Garry ataňyz sag-gurgunmy? Ol aýatda dirimi?» diýdi. 28Olar: «Guluň kakamyz sag-gurgun gezip ýör» diýip, oňa dyza çöküp tagzym etdiler. 29Soňra Ýusup olara göz aýlady we öz süýtdeş dogany Benýamini görüp: «Körpämiz diýeniňiz şumy? Hudaý saňa merhemet etsin, oglum!» diýdi. 30Soňra Ýusup howlukmaçlyk bilen ol ýerden çykdy, çünki doganynyň didaryny görüp, onuň damagy doldy. Ol öz içki otagyna geçip aglady. 31Ýüz-gözüni ýuwup, özüni dürsänden soň bolsa: «Nahar getiriň» diýip buýurdy.

32Nahary Ýusuba[†] özbaşyna, doganlara özbaşyna we onuň bilen naharlanýan müsürlilere özbaşyna berdiler, çünki müsürliler ýewreýler[†] bilen bile naharlanmaklygy ýigrenç hasaplaýardylar[+]. 33Doganlar ýaş tertibi boýunça uludan-kiçä, Ýusubyň garşysynda oturdyldy. Olar muňa geň galyp, biri-birlerine seredişdiler. 34Olara nahar Ýusubyň saçagyndan berildi. Benýaminiň paýy beýlekileriňkiden bäş esse artykdy. Şeýdip, olar Ýusup bilen bile iýip-içip keýp çekdiler.

#### 44‑nji bap


Ýusubyň käsesi

1Ýusup[†] baş hyzmatkärine şeýle buýruk berdi: «Bu doganlaryň çuwallaryny olaryň göterip biljek azyklaryndan doldurarsyň; getiren pullaryny-da olaryň çuwallarynyň agzynda goýarsyň. 2Körpeleriniň çuwalyna bolsa onuň galla tölemek üçin getiren puly bilen meniň kümüş käsämi salarsyň». Baş hyzmatkär Ýusubyň buýrugyny ýerine ýetirdi. 3Bular daňdan eşekleri bilen ol ýerden ugradyldy. 4Olar heniz galadan uzaklaşmankalar, Ýusup baş hyzmatkärine: «Bar, yzlaryndan ýet-de, olara: „Ýagşylyga ýamanlyk bilen jogap bermäňiz näme? 5Bu meniň jenabymyň içýän, seredip, geljegi bilýän käsesi ahyryn. Siz pis iş etdiňiz“ diý» diýip buýurdy. 6Baş hyzmatkär doganlaryň yzyndan ýetip, olara Ýusubyň sözlerini gaýtalady.

7Olar şeýle diýdiler: «Näme sebäpden biziň jenabymyz beýle diýýärkä? Beýle iş etmändigimize biz ant içýäris. 8Biz öz çuwallarymyzdan çykan pullary-da Kengandan[†] yzyna getirdik. Onsoň biz seniň jenabyňyň öýünden altyn-kümşi näme üçin ogurlaly?! 9Eger käse gullaryňyň birinden çykaýsa, goý, şol adam öldürilsin. Galanlarymyz bolsa jenaba gul bolarys». 10Baş hyzmatkär: «Goý, siziň diýşiňiz ýaly bolsun, ýöne käse kimden çyksa, diňe şol maňa gul bolar, beýlekileriňiz bolsa boşadylarsyňyz» diýdi. 11Olar dessine çuwallaryny ýere düşürip, olaryň agzyny açdylar. 12Baş hyzmatkär ýaş tertibi boýunça uludan-kiçä hemmesiniň çuwalyny barlady. Käse Benýaminiň çuwalyndan çykdy. 13Muňa olar dady-perýat etdiler. Soňra olaryň hersi goşlaryny eşeklerine ýükläp, yzlaryna gala dolandylar.

14Ýusup[†] heniz öýdedi. Ýahuda[†] hem onuň doganlary Ýusubyň ýanyna gelip, onuň öňünde ýere ýüzin düşüp tagzym etdiler. 15Ýusup olara: «Bu näme etdigiňiz boldy?! Meniň ýaly adamyň geljegi bilip, kimiň günäkärdigini biljekdigi hakynda pikir etmediňizmi?» diýdi. 16Ýahuda oňa şeýle jogap berdi: «Näme diýip, näme aýtjagymyzy, özümizi nädip aklajagymyzy bilýän däldiris, jenabym! Gullaryňyň günäkärdigini Hudaý aýan etdi. Indi biziň barymyz özünden käse çykan-da, beýlekilerimiz-de siziň guluňyzdyrys». 17Emma Ýusup olara şeýle diýdi: «Ýok, beýle iş etmekden Hudaýyň Özi saklasyn. Käse kimden çykan bolsa diňe şol maňa gul bolar, galanlaryňyz bolsa sag-salamat kakaňyzyň ýanyna dolanarsyňyz».


Ýahuda Benýamin üçin ýalbarýar

18Şu sözlerden soň Ýahuda[†] Ýusubyň[†] golaýyna baryp: «Jenabym, öz guluňa iki agyz söz aýtmaga rugsat et. Maňa gaharlanmaň; siz faraon[†] kiminsiňiz. 19Jenabym gullaryňyzdan: „Kakaňyz ýa-da doganyňyz barmy?“ diýip soradyňyz. 20Biz saňa garry kakamyzyň bardygyny, onuň garrandan soň bolan bir körpe oglunyň bardygyny, ol oglanyň bolsa süýtdeş doganynyň ölüp, enesiniň çagalaryndan diňe ýeke özüniň galandygyny, ony kakasynyň juda söýýändigini aýdypdyk[+]. 21Siz bolsa öz gullaryňyza: „Ony getiriň, men bir göreýin“ diýdiňiz. 22Biz: „Oglan kakasyndan aýrylyp bilmez, eger ol aýrylaýsa, onuň kakasy jan berer“ diýdik. 23Ýöne siz: „Körpe doganyňyz bilen gelmeseňiz, siz meni asla görmersiňiz“ diýdiňiz. 24Guluň kakamyza seniň diýenleriňi gürrüň berdik. 25Onsoň kakam bize: „Ýene-de gidiň-de, biraz azyk satyn alyp geliň“ diýdi. 26Biz oňa: „Körpämizi biziň bilen iberseň, biz gideris, ýogsa gitmeris, çünki biz körpämiz bilen bile barmasak, häkimi görüp bilmeris“ diýdik. 27Şonda guluň kakamyz bize: „Aýalymyň maňa iki ogul dogrup berendiginden siziň habaryňyz bardyr. 28Birinden aýra düşdüm. ‘Ol parçalanypdyr’ diýdim. Şondan soň men ony asla görmedim. 29Indi muny-da alyp gitseňiz, olam ýolda bir betbagtçylyga uçraýsa, siz meni garrylyk çagymda ölüler dünýäsine[†] hasrat bilen iberersiňiz“ diýdi. 30Şu sözlerden soň oglany goýup, guluň kakamyzyň ýanyna biz nädip baraly?! Onuň jany oglunda ahyryn. 31Oglunyň ýanymyzda ýokdugyny görse, ol jan berer. Şeýdip, biz garry atamyzy ölüler dünýäsine hasrat bilen ibereris. 32Üstesine-de, men guluň: „Eger men oglany saňa gaýtaryp getirmesem, onda, goý, men ömürbaky seniň öňüňde günäkär bolaýyn“ diýip, oglana öz janym bilen jogap berjekdigime kepil geçdim. 33Şoňa görä, oglana derek jenaba men gul bolaýyn, ol bolsa, goý, doganlary bilen bile yzyna dolansyn. 34Çünki men oglany bu ýerde taşlap baryp, kakamyň ýüzüne nähili seredeýin. Men kakamyň çekjek hasratyny görmekden gorkýaryn».

#### 45‑nji bap


Ýusup öz doganlaryna syryny açýar

1Ýusup[†] hyzmatkärleriniň öňünde mundan artyk saklanyp bilmän: «Hemmeleri şu ýerden çykar» diýip gygyrdy. Ýusup öz doganlaryna syryny açanda, onuň ýanynda doganlaryndan başga adam ýokdy. 2Ýusup ses edip aglady. Onuň sesi müsürlilere we faraonyň[†] köşgündäkilere eşidildi. 3Ýusup doganlaryna: «Men Ýusup, kakam dirimi?» diýdi. Emma onuň doganlary muny eşidende, olaryň Ýusupdan gorkularyndan ýaňa dilleri tutuldy. 4Ýusup olara: «Golaýragyma gelseňizläň» diýdi. Olar Ýusubyň golaýyna geldiler. Ol sözüni dowam edip, şeýle diýdi: «Men siziň Müsüre satan doganyňyz Ýusupdyryn. 5Siz meni bu ýere satandygyňyz üçin gam çekip, puşman etmäň, çünki Hudaý adamlaryň janyny gorap saklamak üçin meni siziň öňüňizden Müsüre iberdi. 6Çünki ýer ýüzünde iki ýyldan bäri açlyk dowam edýär. Ýene-de bäş ýyllap ekin-tikin-de, hasyl-da bolmaz. 7Ýer ýüzünde siziň nesilleriňizi aman galdyrmak we sizi beýik gutulyş bilen halas etmek üçin Hudaý meni siziň öňüňizden iberdi. 8Şoňa görä-de, meni bu ýere siz däl-de, Hudaý iberdi. Hudaý meni faraona ata hökmünde goýup, onuň bütin köşgüniň eýesi etdi. Men tutuş Müsüriň hökümdarydyryn. 9Haýal etmän gidiň-de, kakamyň ýanyna baryp, oňa şeýle diýiň: „Ogluň Ýusup şeýle diýýär: ‘Hudaý meni tutuş Müsüriň hökümdary etdi, sen eglenmän meniň ýanyma gel. 10Sen Goşen welaýatynda mesgen tutarsyň; sen we seniň çagalaryňdyr agtyklaryň, ownukly-irili mallaryň, mahlasy, özüňde bar bolan ähli zatlaryň bilen meniň golaýymda bolarsyň. 11Bu açlyk ýene bäş ýyla çekjek. Siziň hiç biriňiz mätäçlik çekmez ýaly, men ol ýerde seni we seniň hojalygyňy hem ähli mallaryňy zerur zatlar bilen üpjün ederin’“. 12Meniň hakykatdan-da Ýusupdygymy siziň hemmäňiz we inim Benýamin-de öz gözüňiz bilen görüp dursuňyz. 13Siz kakama meniň Müsürdäki şan-şöhratym, bu ýerde gören zatlaryňyzyň ählisi hakynda gürrüň beriň we ony tizräk şu ýere alyp geliň». 14Soňra ol öz inisi Benýamini gujaklap aglady. Benýamin hem ony gujaklap aglady. 15Ýusup aglap, ähli doganlaryny gujaklap ogşady. Diňe şondan soň doganlary onuň bilen gepleşmäge başladylar.

16Ýusubyň[†] doganlarynyň gelendigi hakyndaky habar faraonyň[†] köşgüne baryp ýetdi. Muňa patyşa-da, onuň emeldarlary-da begendiler. 17Faraon Ýusuba şeýle diýdi: «Doganlaryňa şeýle diý: „Eşekleriňizi ýükläň-de, Kengana[†] dolanyň. 18Kakaňyzy hem, maşgalalaryňyzy hem alyp, meniň ýanyma geliň. Men Müsüriň iň saýlantgy ýerini size bererin. Siz mes toprakly ýurduň hasylyndan iýip doýarsyňyz“. 19Olara ýene-de şeýle diý: „Çagalaryňyz hem aýallaryňyz üçin Müsürden arabalar alyp, olary kakaňyz bilen bile şu ýere getiriň. 20Yzyňyzda galjak goş-golamlaryňyzyň aladasyny etmäň, çünki bütin Müsüriň saýlantgy näz-nygmatlary siziňki bolar“».

21Ysraýylyň[†] ogullary aýdylyşy ýaly-da etdiler. Faraonyň[†] tabşyrygy boýunça Ýusup[†] olara arabalar hem ýol azygyny berdi. 22Ýusup bularyň Benýaminden başgasynyň hersine bir laý, Benýamine bolsa üç ýüz kümüş teňňe bilen bäş laý geýim-gejim berdi. 23Kakasyna on erkek eşegi Müsüriň iň saýlama näz-nygmatlaryndan, on urkaçy eşegi bolsa kakasyna Müsüre gaýdyşyn ýol azygy bolar ýaly galladan, çörekden we azykdan ýükläp iberdi. 24Onsoň Ýusup doganlaryny ugradyp, olara: «Ýolda dawalaşaýmaň» diýdi.

25Şeýdip, olar Müsürden gaýdyp, Kengana[†] kakalary Ýakubyň[†] ýanyna dolanyp geldiler. 26Olar kakalaryna: «Ýusup[†] diri, ol tutuş Müsüriň hökümdary» diýip habar berdiler. Ýakup doňup galdy, çünki ol eşidýän zatlaryna ynanyp bilmedi. 27Emma olar Ýusubyň aýdanlarynyň ählisini Ýakuba gürrüň berenlerinden soň we özüni äkitmek üçin Ýusubyň iberen arabalaryny görenden soň, Ýakubyň ýüregi ýerine geldi. 28Ysraýyl: «Ýusubym diri, bes! Ölmänkäm gidip, onuň didaryny bir göreýin!» diýdi.

#### 46-njy bap


Ýakup we onuň maşgalasy Müsüre göçýär

1Ysraýyl[†] ähli zatlaryny alyp, ýola rowana boldy. Ol Beýerşeba gelip, kakasy Yshagyň[†] Hudaýyna gurbanlyklar[†] berdi[+]. 2Şol gije Hudaý Ysraýyla görnüp, oňa: «Ýakup[†]! Ýakup!» diýdi. Ysraýyl Oňa: «Lepbeý!» diýip jogap berdi. 3Hudaý oňa şeýle diýdi: «Men Hudaýdyryn, seniň ataňyň Hudaýydyryn. Sen Müsüre gitmekden gorkma. Men ol ýerde senden bir beýik millet ýaradaryn. 4Men seniň bilen bile Müsüre giderin we seni soň ýene-de öz topragyňa getirerin. Sen dünýäden öteniňde, Ýusup[†] seniň ýanyňda bolar»[+]. 5Onsoň Ýakup Beýerşebadan gaýtdy. Ysraýylyň ogullary kakalary Ýakuby, öz çagalarydyr aýallaryny, faraonyň[†] iberen arabalaryna mündürdiler. 6-7Ýakup ähli nesillerini: ogul-gyzlaryny, agtyklarydyr mallaryny we Kenganda[†] toplan ähli mal-mülklerini alyp, Müsüre geldi. 8[•]Ysraýyllaryň Ýakup we onuň bilen Müsüre gelen nesilleri şulardyr. Ýakubyň nowbahar ogly[†] Ruben[+]. 9Rubeniň ogullary: Hanok, Pallu, Hesron, Karmy[+]. 10Şimgonyň ogullary: Ýemuwel, Ýamyn, Ohat, Ýakin, Sohar hem-de kengan aýalyndan bolan ogly Şawul[+]. 11Lewiniň ogullary: Gerşon, Kohat, Merary[+]. 12Ýahudanyň[†] ogullary: Er, Onan, Şela, Peres, Zera. Bulardan Er bilen Onan Kenganda ölüpdiler. Peresiň ogullary: Hesron, Hamul[+]. 13Ysakaryň ogullary: Tola, Puwa, Ýop, Şimron[+]. 14Zebulunyň ogullary: Sarat, Eýlon, Ýahleýel[+]. 15Bu ogullary hem-de gyzy Dinany Leýa Ýakuba Padanaramda dogrup beripdi. Ýakubyň ähli ogul-gyzlarynyň jemi otuz üç sanydy. 16Gatyň ogullary: Sipýon, Hagy, Şuny, Esbon, Eri, Arody, Areli[+]. 17Aşeriň ogullary: Ýimna, Ýişwa, Ýişwi, Beriga hem-de gyzy Sera. Beragyň ogullary: Heber, Malkyýel[+]. 18(Bular Zilpanyň ogullarydyr. Laban Zilpany öz gyzy Leýa gyrnak edip beripdi. Ýakubyň Zilpa gyrnagyndan bolan nesliniň sany jemi on altydyr.) 19Ýakubyň Rahelden bolan ogullary: Ýusup, Benýamin. 20Müsürde Heliýopolys galasynyň ruhanysy[†] Potyperiň gyzy Asenat Ýusuba Manaşany we Efraýymy dogrup berdi[+]. 21Benýaminiň ogullary: Bala, Beker, Aşbel, Gera, Nagaman, Ehi, Roş, Mupym, Hupym we Art[+]. 22(Bular Ýakubyň Rahelden bolan neslidir. Olar jemi on dörtdür.) 23Danyň ogly: Huşym[+]. 24Naftalynyň ogullary: Ýahseýel, Guny, Ýezer, Şillem[+]. 25(Bular Bilhanyň ogullarydyr. Laban Bilhany öz gyzy Rahele gyrnak edip beripdi. Bilha Ýakuba jemi ýedi ogul dogrup berdi.) 26Gelinlerinden daşary Ýakuba degişli bolan we onuň bilen bile Müsüre gelen nesilleri jemi altmyş alty başdy. 27Ýusubyň Müsürde doglan iki ogly bilen birlikde Ýakubyň Müsürdäki tutuş hojalygy ýetmiş adamdan ybaratdy[+].


Ýakup maşgalasy bilen Müsürde mesgen tutýar

28Ýakup[†] Goşene barýan ýoly Ýusuba[†] görkezer ýaly, ol Ýahudany[†] öňden Ýusubyň ýanyna iberdi.

Ysraýylyň maşgalasy Goşen welaýatyna gelende, 29Ýusup[†] arabasyna münüp, kakasy Ysraýyly garşylamak üçin Goşene gitdi; Ýusup kakasyny görüp, ony gujaklap, onuň gujagynda uzak wagtlap aglady. 30Ysraýyl Ýusuba: «Didaryňy gördüm, indi ölsem-de armanym ýok. Sen diri ekeniň» diýdi. 31Ýusup doganlaryna hem kakasynyň tutuş hojalygyna ýüzlenip, şeýle diýdi: «Men gidip, faraona[†] habar bereýin. Oňa: „Kengandaky[†] doganlarym hem-de kakam tutuş hojalygy bilen meniň ýanyma geldiler. 32Olar çopandyrlar, çünki olar maldarçylyk bilen meşgullanýarlar. Olar özleri bilen ownukly-irili mallaryny we ähli goş-golamlaryny-da getiripdirler“ diýeýin. 33Faraon sizi çagyryp, sizden: „Siziň käriňiz näme?“ diýip sorar. 34Şonda siz oňa: „Biz gullaryň ata-babalarymyz ýaly ýaşlygymyzdan bäri maldarçylyk bilen meşgullanyp gelýändiris“ diýip jogap berersiňiz. Şeýle diýseňiz, ol size Goşen welaýatynda mesgen tutmaga rugsat berer, çünki müsürliler çopanlary juda ýigrenýändirler»[+].

#### 47‑nji bap

1-2Şeýdip, Ýusup doganlaryndan bäşisini alyp, Goşen welaýatyndan gaýtdy we faraonyň ýanyna gelip, oňa: «Kakam hem doganlarym özleriniň maşgalasy, ownukly-irili mallary we ähli goş-golamlary bilen Kengandan[†] geldiler. Olar häzir Goşende» diýdi. Onsoň Ýusup doganlaryny faraon bilen tanyş etdi. 3Faraon[†] olardan: «Käriňiz näme?» diýip sorady. Olar faraona: «Biz gullaryň ata-babalarymyz ýaly çopandyrys» diýip jogap berdiler. 4Olar faraona: «Ýowuz açlyk zerarly Kenganda dowarlarymyz üçin öri galmansoň, biz Müsürde gelmişek bolup ýaşamaga geldik. Şoňa görä-de, siz öz gullaryňyza Goşen welaýatynda mesgen tutmaga ygtyýar ediň» diýdiler.

5Faraon[†] Ýusuba[†] şeýle diýdi: «Kakaňdyr doganlaryň seniň ýanyňa gelipdirler. 6Müsüriň çar tarapy seniň üçin açykdyr. Olary ýurduň iň oňat ýerinde ýerleşdir. Goý, olar Goşen welaýatynda mesgen tutsunlar. Eger olaryň arasynda ukyplylary bar bolsa, olara meniň mallaryma seretdir». 7Soňra Ýusup kakasyny faraonyň huzuryna getirip, onuň bilen tanyş etdi. Ýakup[†] faraona pata berdi. 8Faraon Ýakupdan: «Näçe ýaşyňda?» diýip sorady. 9Ýakup: «Men göçüp-gonup ýüz otuz ýyl ýaşadym. Durmuşym gysga hem agyr boldy. Meniň ömrüm göçüp-gonup ýaşan ata-babalarymyňky ýaly uzak bolmady» diýdi[+]. 10Ýakup faraona ýene-de pata berip, onuň ýanyndan gaýtdy. 11Ýusup kakasydyr doganlaryny Müsürde ýerleşdirdi. Ýusup faraonyň özüne buýruşy ýaly edip, olara Müsüriň iň gowy ýeri bolan Ragmeses etrabyndan mülk berdi[+]. 12Ol kakasyny, doganlaryny we kakasynyň ähli hojalygyny – iň körpesine çenli azyk bilen üpjün etdi.


Açlyk ýowuzlaşýar

13Açlyk juda ýowuzlaşyp, hiç ýerde iýmit ýokdy. Açlyk Müsürdir Kenganyň[†] halklaryny halys ysgyndan gaçyrdy. 14Ýusup[†] galla satyp, Müsüriň hem Kenganyň ähli pullaryny syryp-süpürip aldy. Ol pullary faraonyň[†] köşgüne getirdi. 15Şunlukda, Müsüriň-de, Kenganyň-da pulunyň soňuna çykylansoň, ähli müsürliler Ýusubyň ýanyna gelip, oňa: «Bize azyk ber. Indi biz gözüňiziň alnynda öläýmeli bolarysmy?! Pulumyzdan galan zat ýok» diýdiler. 16Ýusup olara: «Eger puluňyz bolmasa, onda azygy mala çalşaýalyň» diýdi. 17Şeýdip, olar öz mallaryny Ýusuba getirip berdiler. Ýusup hem olaryň atlaryny, ownukly-irili mallaryny we eşeklerini azyga çalyşdy. Şol ýyl Ýusup halkyň mallaryny alyp, olary azyk bilen üpjün etdi. 18Bir ýyl geçdi. Indiki ýyl müsürliler ýene-de Ýusubyň ýanyna gelip, oňa şeýle diýdiler: «Biz jenabymyzdan hiç zady ýaşyrmarys; bar pullarymyzy gutardyk, mallarymyzy bolsa biz size berdik. Size berer ýaly tenimizden we mülklerimizden başga galan zat ýokdur. 19Indi biz gözüňiziň alnynda öläýmelimi, mülklerimiz çöle dönäýmelimi? Bizi mülklerimiz bilen bile al-da, bize azyk ber. Mülklerimiz bilen bile faraona gul bolaly. Biziň ölmezimiz ýaly, mülklerimiziň-de çöle dönmezi ýaly, siz bize tohum beriň».

20Şeýdip, Ýusup[†] Müsüriň ähli mülklerini faraon[†] üçin satyn aldy. Ähli müsürliler ýowuz açlyga döz gelip bilmän, öz mülklerini satdylar. Şeýlelikde, tutuş Müsür topragy faraonyň eline geçdi. 21Ýusup Müsüriň tutuş halkyny gula öwürdi[*]. 22Ol diňe ruhanylaryň[†] mülk ýerine degmedi, çünki ruhanylara faraon tarapyndan bellenen möçberde hak tölenilýärdi we olar şol tölenen hak bilen güzeran görýärdiler. Şol sebäpden hem olar öz mülklerini satmadylar.

23Ýusup[†] Müsür halkyna şeýle diýdi: «Faraon[†] üçin sizi ýerleriňiz bilen bile satyn aldym. Ine, tohum, alyň-da, ekiň. 24Siz alan hasylyňyzyň bäşden bir bölegini faraona berersiňiz, dörtden bir bölegini bolsa özüňize tohum üçin, hojalyklaryňyza we çagalaryňyza azyk üçin alarsyňyz». 25Olar: «Siz bizi halas etdiňiz; jenabymyz razy bolsa, biz faraona gul bolarys» diýdiler. 26Şeýdip, Ýusup ruhanylardan[†] başga hemmeleriň hasylynyň bäşden bir böleginiň faraona berilmelidigi hakynda höküm çykardy. Bu höküm şu günki güne çenli hem öz güýjündedir.


Ýakubyň iň soňky haýyşy

27Ysraýyllar[†] Müsüriň Goşen welaýatynda mesgen tutup, şol welaýatda özlerine mülk edindiler. Olar örňäp, juda köpeldiler.

28Ýakup[†] Müsürde on ýedi ýyl ýaşady. Ol ýüz kyrk ýedi ýyl ýaşady. 29Ölüm pursady golaýlanda, Ysraýyl Ýusuby[†] ýanyna çagyryp, oňa şeýle diýdi: «Eger meni söýýäniň çyn bolsa, onda eliňi uýlugymyň astynda goý-da, maňa wepaly boljakdygyňa hem sözümi tutjakdygyňa ant iç. Meni Müsürde jaýlamagyn. 30Ata-babalarymyň ýanynda ýatarym ýaly, meni Müsürden äkidip, şolaryň ýanynda jaýla». Ýusup oňa: «Aýdyşyň ýaly ederin» diýdi[+]. 31Ysraýyl Ýusuba: «Ant iç!» diýdi. Ýusup ant içdi. Onsoň Ysraýyl düşeginiň başynda tagzym etdi[+].

#### 48‑nji bap


Ýakup Efraýym bilen Manaşa pata berýär

1Şu wakalardan soň Ýusuba «Kakaň hassadyr» diýen habar geldi. Ýusup[†] iki ogluny Manaşa bilen Efraýymy ýanyna alyp ýola düşdi. 2Ýakuba[†]: «Ogluň Ýusup seni görmäge geldi» diýip habar berdiler. Ysraýyl[†] ähli güýjüni jemläp, düşeginde dikelip oturdy.

3-4Ýakup[†] Ýusuba şeýle diýdi: «Gudratygüýçli Hudaý Kengan[†] topragynda, Luzda[*] maňa görnüp: „Men seni örňedip, köpeldip, senden ençeme halklar dörederin. Kengan topragyny saňa we seniň nesilleriňe ebedi mülk edip bererin“ diýip pata beripdi[+]. 5Men Müsüre gelmezimden öň, bu ýerde doglan iki ogluň Efraýym bilen Manaşa edil Ruben bilen Şimgon ýaly meniň ogullarymdyr[+]. 6Olardan soňky doguljak ogullaryň seniňki bolsun. Olar Efraýym bilen Manaşadan miras[†] alarlar. 7Padanaramdan gaýdyp gelýärkäm, Kenganda Efrata[*] ýetmäge sähel aralyk galanda, ýolda Rahel dünýäden ötdi. Bu meni erbet gama batyrdy. Men ony Efrata (häzirki Beýtullahama) gidilýän ýoluň gyrasynda jaýladym»[+].

8Ysraýyl Ýusubyň[†] ogullaryny görüp, ondan: «Bular kim?» diýip sorady. 9Ýusup kakasyna: «Bular meniň ogullarym» diýip jogap berdi. Ýakup[†] Ýusuba: «Olary meniň ýanyma getir, men olara pata bereýin» diýdi. 10Garrylykdan ýaňa Ysraýylyň gözleri kütelişipdi we ol gowy görüp bilmeýärdi. Onsoň Ýusup ogullaryny kakasynyň alkymyna getirdi. Ýakup olary gujaklap ogşady.

11Ysraýyl Ýusuba[†]: «Men seniň didaryňy görmekden umydymy üzüpdim, ýöne Reb[†] maňa seniň çagalaryňy-da görkezdi» diýdi. 12Ýusup ogullaryny kakasynyň öňünden alyp, oňa iki bükülip tagzym etdi. 13Soňra Ýusup Efraýymy sagyna alyp, Ysraýylyň çep tarapyna, Manaşany bolsa çepine alyp, Ysraýylyň sag tarapyna golaý getirdi. 14Ýöne Ysraýyl ellerini çalşyryp, kiçi agtygy Efraýymyň başyna sag elini, uly agtygy Manaşanyň başyna bolsa çep elini goýdy. 15Ysraýyl Ýusuba pata berip, şeýle diýdi:

«Ata-babalarym Ybraýymyň[†] hem Yshagyň[†] nazarynda gezen Hudaýy,
ömürboýy tä şu güne çenli maňa garaşyk edip gelen Hudaý,
16meni ähli ýamanlykdan goran perişde[†]
bu oglanlary-da ýalkasyn[†]!
Goý, meniň adym, ata-babalarym Ybraýymyň[†] hem Yshagyň[†] ady
şu oglanlaryň üsti bilen dowam etsin!
Goý, olardan köp nesiller döresin!»

17-18Kakasynyň sag elini Efraýymyň başyna goýmagy, Ýusuba ýaramady. Ýusup: «Kaka, beýle däl. Nowbahar oglum, ine, budur, Manaşadyr. Sag eliňi onuň başyna goý» diýip, kakasynyň elini Efraýymyň başyndan aýryp, ony Manaşanyň başyna goýjak boldy. 19Ýöne kakasy beýle etmedi. Ol Ýusuba[†]: «Bilýän, oglum, bilýän. Manaşa hem beýik bolar we onuň nesillerinden hem beýik halk dörär. Emma onuň inisi Efraýym, agasyndan has beýik bolar we onuň nesillerinden juda köp milletler dörär» diýdi[+]. 20Şol gün Ysraýyl olara pata berip, şeýle diýdi:

«Ysraýyl halky kimdir birine pata berende:
„Hudaý sizi edil Efraýymy hem Manaşany ýalkaýşy[†] ýaly ýalkasyn“ –
diýip, siziň adyňyz bilen pata berer».

Şeýdip, Ysraýyl Efraýymyň adyny Manaşanyň adyndan öňe geçirdi.

21Soňra Ysraýyl Ýusuba[†]: «Meniň sanaglym dolup barýar. Emma Hudaý siziň bilen bile bolar we sizi ýene-de öz ata-babalaryňyzyň mekanyna elter. 22Indi men Şekemi[*] doganlaryňa däl-de, saňa berýärin; men ol mülk ýeri gylyjymdyr ýaýym bilen amorlardan basyp aldym» diýdi.

#### 49-njy bap


Ýakup ogullaryna pata berýär

1[•]Ýakup[†] öz ogullaryny çagyryp, olara: «Ýanyma ýygnanyşyň, men geljek günlerde size nämeleriň garaşýandygyny aýdyp bereýin» diýdi.


2«Eý, Ýakubyň[†] ogullary, toplanyň-da, diňläň,
gulak asyň kakaňyz Ysraýyla[†]!


3Eý, Ruben, meniň nowbahar oglum[†],
güýjüm-kuwwatym, jahyllyk çagymyň ilkinji miwesi,
hemme ogullarymdan iň mertebelisi we iň güýçlüsi sensiň.
4Suw kimin durnuksyzsyň sen,
indiden beýläk mertebäň belende galmaz seniň,
çünki sen öz ataň düşegine geçip,
ony harama çykardyň[+].


5Şimgon we Lewi dogandyr bular,
gylyçlaryny zalymlyk etmek üçin ulanýandyr olar,[+]
6gatnaşmaýyn men olaryň geňeşine asla,
goşulmaýyn men olaryň toparyna,
çünki gaharlaryna adamlary gyrdylar olar,
keýpihonlykda öküzleri maýyp-müjrüp etdiler olar.
7Nälet bolsun olaryň gahar-gazaplaryna, çünki bu zalymlykdyr,
nälet bolsun, olaryň sütemkärligine, çünki bu zabunlykdyr,
men Şimgonyň we Lewiniň nesillerini Ýakubyň[†] arasyna dagadaryn,
men olary Ysraýylyň arasyna pytradaryn[+].


8Eý, Ýahuda[†],
eliň duşmanlaryňyň ýakasynda bolar,
doganlaryň seni öwerler,
ataňyň ogullary saňa boýun egerler[+].
9Eý, oglum Ýahuda,
sen aw awlap, awuny iýip, dolanyp gelen şir balasy kiminsiň,
sen şir dek, ene şir dek çökýäň-de ýatýaň.
Şiri ýerinden gozgamaga milt edýän ýokdur[+].
10Şalyk hasasy Ýahudanyň elinden düşmez,
onuň nesilleri şalyk sürer elmydam,
Ol Şilo geler,
milletler oňa boýun bolarlar[+].
11Eşegini üzüm agajyna,
kürresini üzüm agajynyň iň gowusyna daňýandyr ol,
şeraba ýuwýandyr eginbaşyny,
üzüm şiresine ýuwýandyr donuny ol.
12Gözleri şerapdan goýudyr onuň,
dişleri süýtden akdyr.
13Deňiz kenarynda mesgen tutar Zebulun,
gämiler üçin duralga bolar onuň kenary,
Sidona[†] ýeter ýeriniň çäkleri[+].


14Horjunlarynyň arasynda ýazylyp ýatan,
kuwwatly eşek kysmydyr Ysakar.
15Ysakar dynç alynýan ýeriň amatlydygyny,
ýeriň göwne ýaramlydygyny gördi,
şeýdip, ol ýük çekmek üçin gerşini egip,
mejbury zähmet çekmeli boldy.


16Ysraýyl tireleriniň biri hökmünde,
Dan öz halkyna hökümdarlyk eder[+].
17Dan atyň üstündäki atlynyň yza serpileri ýaly,
atyň topugyndan çakýan
ýol ugrundaky ýylan deý,
ýodanyň boýundaky mar deý bolar[+].
18Halas etmegiňe garaşýandyryn men, ýa Reb[†]![+]


19Galtamanlar Gatyň üstüne hüjüm ederler,
emma Gat olaryň yzlaryndan ýetip,
olaryň üstlerine hüjüm eder.
20Topragyndan bol hasyl alar Aşer,
mynasyp näz-nygmatlar bilen üpjün eder şalary.


21Naftaly görmegeý çagaly
erkin suguna çalym edýär.


22Ýusup[†] bir miweli agaçdyr,
bulak başyndaky miweli daragtdyr,
şahalary diwardan aşýar.
23Ýaýçylar gazap bilen hüjüm etdiler Ýusuba[†],
ony atyp, yzyndan kowdular onuň.
24Emma Ýakubyň[†] Gudratly Hudaýy,
Ysraýylyň Çopany, Gaýasy tarapyndan
onuň ýaýy berk,
gollary gujurly edildi[+].
25Ataňyň Hudaýydyr saňa medet berjek,
ýokardaky asmanyň bereketleri bilen,
ýer astyndaky çuňluklaryň bereketleri bilen,
ene göwsi hem ene ýatgysynyň berekedi bilen
Gudratygüýçli Hudaý ýalkajakdyr[†] seni.
26Ataňyň beren patalary
baky daglaryň bereketlerinden,
ebedi baýyrlaryň baýlygyndan artykdyr,
şu patalar Ýusubyň[†]
başyna insin,
doganlarynyň arasyndan saýlananyň üstünde bolsun[+].
27Benýamin hyrsyz möjekdir,
ol irden awuny tutup iýip,
agşam galan awuny paýlaşdyrýandyr»[+].


28Ine, şular Ysraýylyň on iki tiresidir. Atasy olara pata berip, şulary aýtdy. Ýakup[†] ogullarynyň hersine olaryň özlerine laýyk pata berdi.


Ýakubyň ölümi

29-30Soňra Ýakup[†] ogullaryna şeýle tabşyryk berdi: «Indi meniň ölüp, ata-babalaryma gowuşmaly pursadym golaýlap gelýär. Meni Kengan[†] ýurdunda ýerleşýän, Mamräniň gündogaryndaky Makpela mülkündäki gowakda jaýlaň. Ybraýym bu gowagy we mülki gonamçylyk etmek üçin Epron hetden satyn alypdy. 31Ybraýym[†] we onuň aýaly Sara[†], Yshak[†] we onuň aýaly Rebeka hem şol gowakda jaýlandylar. Men Leýany hem şol ýerde jaýladym[+]. 32Ol mülk ýeri we ondaky gowak hetlerden[†] satyn alnandyr».

33Ýakup[†] ogullaryna tabşyryk berip bolandan soň, aýagyny düşegine ýygnap, dünýäden ötdi we ata-babalaryna gowuşdy.

#### 50‑nji bap

1Ýusup[†] özüni kakasynyň üstüne oklap, aglap, ony ogşady.

2Ol öz hyzmatyndaky lukmanlara kakasynyň jesedini mumyýalamagy buýurdy. Lukmanlar Ysraýylyň[†] jesedini mumyýaladylar. 3Bu iş kyrk güne çekdi, çünki mumyýalamak şonça wagty talap edýärdi. Müsürliler ýetmiş günläp Ysraýylyň ýasyny tutdular.

4-5Ýas günleri geçenden soň, Ýusup faraonyň köşgündäkilere şeýle diýdi: «Eger men siziň göwnüňizden turan bolsam, onda faraona şeýle diýiň: „Kakam ölmezinden öň: ‘Meniň sanaglym dolup barýar. Meni Kenganda[†] özüm üçin gazan gabrymda jaýlaň’ diýip ant içirdi. Indi, goý, ol maňa gidip, kakamy jaýlamaga rugsat bersin; onsoň men yzyma dolanaryn“». 6Faraon[†]: «Git-de, kakaňy ant içişiň ýaly jaýla» diýdi.

7Şeýdip, Ýusup[†] kakasynyň jesedini alyp ýola düşdi. Faraonyň[†] ähli emeldarlary, köşgüň we tutuş Müsüriň belent mertebeli adamlary, 8Ýusubyň tutuş hojalygy, onuň doganlarydyr kakasynyň hojalygyndakylaryň hemmesi-de onuň ýanyndadylar. Goşen welaýatynda diňe çagalar, ownukly-irili mallar galdy. 9Söweş arabalary we olaryň üstündäki esgerler-de Ýusup bilen gitdi. Bu ägirt uly mähelledi. 10Iordan derýasynyň[†] gündogaryndaky Atat harmany diýen ýere ýetenlerinde, olar ses edip aglaşdylar. Ýusup kakasy üçin ýedi günläp ýas tutdy. 11Atat harmany diýen ýerdäki ýasy görüp, Kenganyň[†] ýerli ilaty: «Müsürlileriň ýas tutuşy, gör, nähili agyr!» diýişdiler. Şoňa görä-de, Iordan derýasynyň gündogar tarapyndaky bu ýere Abelmisraýym[*] diýen at berildi. 12Şeýdip, Ysraýylyň ogullary kakalarynyň beren tabşyrygyny aýdyşy ýaly berjaý etdiler. 13Olar Ysraýyly Kengan topragyna getirip, Mamräniň gündogaryndaky Makpela mülkündäki gowakda jaýladylar. Ybraýym[†] bu gowagy gonamçylyk etmek üçin ýeri bilen bile Epron hetden[†] satyn alypdy[+]. 14Kakasyny jaýlandan soň, Ýusup doganlary hem-de olar bilen kakasyny jaýlamaga gelenleriň hemmesi bilen bilelikde Müsüre gaýdyp geldi.


Ýusup doganlaryna göwünlik berýär

15Kakalary ölenden soň, Ýusubyň doganlary «Eden ýamanlygymyz üçin Ýusup[†] kine saklap, bizden ar alsa näme?» diýip güman etdiler. 16-17Şunlukda, olar Ýusuba: «Kakamyz bize ölmeziniň öň ýanynda Ýusuba şeýle diýiň: „Doganlaryňyň jenaýat işini we eden günälerini bagyşla, çünki olar saňa ýamanlyk etdiler“ diýip tabşyrdy. Indi öz ataňyň Hudaýynyň gullary bolan biziň günämizi öt!» diýen habar ýolladylar. Bu habary eşidip, Ýusup aglady. 18Doganlarynyň özleri-de gelip, Ýusubyň öňünde ýüzin düşüp: «Biz seniň gullaryňdyrys» diýdiler. 19Ýusup olara: «Gorkmaň, men Hudaýmy näme?! 20Siz maňa ýamanlyk etmek islediňiz, emma görşüňiz ýaly, birtopar adamlary diri galdyrmak üçin Hudaý ol ýamanlygy ýagşylyga öwürdi. 21Siz gorkmaň. Men siziň-de, siziň çagalaryňyzyň-da aladasyny ederin» diýip, Ýusup olara mähirli sözler bilen göwünlik berdi.


Ýusubyň ölümi

22Şeýdip, Ýusup[†] kakasynyň hojalygy bilen bile Müsürde ornaşdy. Ol ýüz on ýyl ýaşady. 23Ýusup Efraýymyň üsti bilen çowluklar gördi. Manaşanyň ogly Makyryň çagalary Ýusubyň çagalary hasaplandy[+]. 24Ýusup doganlaryna: «Meniň sanaglym dolup barýar, ýöne Hudaý hökman siziň dadyňyza ýetişer. Hudaý sizi Müsürden çykaryp, Ybraýyma[†], Yshaga[†] we Ýakuba[†] wada eden topragyna elter» diýdi[+]. 25Soňra Ýusup Ysraýylyň ogullaryna ant içirip, şeýle diýdi: «Hudaý size nazar salanda, siz meniň süňklerimi-de öz ýanyňyz bilen alyp gidiň»[+]. 26Şeýdip, Ýusup ýüz on ýaşynda dünýäden ötdi. Onuň jesedi Müsürde mumyýalanyp, tabyda salnyp goýuldy.

### Müsürden çykyş


Giriş

[1]

[2]

[3]

[4]

[5]

[6]

[7]

[8]

[9]

[10]

[11]

[12]

[13]

[14]

[15]

[16]

[17]

[18]

[19]

[20]

[21]

[22]

[23]

[24]

[25]

[26]

[27]

[28]

[29]

[30]

[31]

[32]

[33]

[34]

[35]

[36]

[37]

[38]

[39]

[40]


#### Giriş


Müsürden çykyş


Müsürden çykyş kitabynda Ysraýylyň taryhyndaky iň wajyp waka beýan edilýär. Bu kitapda ysraýyl halkynyň gul bolup ýaşan ýurdy Müsürden çykyp gaýdyşy gürrüň berilýär. Kitap üç bölümden ybarat:

1) Musa pygamberiň çagyrylmagy we ýewreýleriň gulçulykdan azat edilmegi (1 – 13‑nji baplar). Hudaý Musa pygambere ýanyp duran çalyda görnüp, ony çagyrýar. Hudaý Özüni oňa Ýahwe, ýagny Mendirin ady bilen aýan edýär (Msr 3:14-15). Bu at Köne Äht kitabynda Hudaýyň iň möhüm ady bolup, ol köplenç «Reb» diýip terjime edildi. Musa pygamber Hudaýyň buýrugyna görä faraondan ysraýyl halkyny azat etmegi talap edýär. Emma faraon ondan boýun towlandan soň, Reb Müsüriň başyna on sany betbagtçylyk getirmegi Musa tabşyrýar. Ahyrsoňy, faraon ysraýyllara Müsürden gitmäge rugsat berýär.

2) Ysraýyllaryň Sinaý dagyna ýörişi (14 – 18‑nji baplar). Faraon ysraýyllary azat etmek pikirinden dänip, öz goşunyna olary yzyna gaýtarmagy buýurýar. Emma Reb ysraýyllary gorap, Müsür goşunyny weýran edýär. Ysraýyl halky bolsa çölüň içi bilen ýoluny dowam etdirýär. Reb olary azyk hem suw bilen üpjün edýär.

3) Sinaý dagynda Hudaýyň Öz halky ysraýyl bilen eden ähti. Hudaý ysraýyllara ýaşaýyş üçin ahlak, dini kanunlary we raýat hukuklaryny berýär. Şeýle hem Hudaý Ysraýyla ybadat öýüniň gurluşygy we enjamlaşdyrylyşy, ruhanylar we olaryň Rebbi Hudaýa ybadat etmek baradaky kanunlary berýär (19 – 40-njy baplar).

Kitabyň baş gahrymany Musa pygamberdir. Ol Hudaýyň halkyny Müsürden alyp çykmak üçin Reb tarapyndan saýlanylýar. Kitabyň ýigriminji babynda beýan edilýän On tabşyryk onuň iň meşhur bölümidir (20:1-17).

Müsür gulçulygy1:1-22
Musa pygamberiň dogluşy we ýaşlyk döwri2:1–4:31
Musa we Harun Müsür faraonynyň öňünde5:1–11:10
Pesah we Müsürden çykyş12:1–15:21
Gyzyl deňizden Sinaý dagyna tarap ýöriş15:22–18:27
Kanun we Äht19:1–24:18
Mukaddes çadyr we sežde etmek üçin düzgünler25:1–40:38

#### 1‑nji bap


Müsürliler ysraýyllary ezýärler

1Ine, Ýakubyň[†] Müsüre öz tutuş hojalyklary bilen gelen ogullarynyň atlary: 2Ruben, Şimgon, Lewi, Ýahuda[†], 3Ysakar, Zebulun, Benýamin, 4Dan, Naftaly, Gat, Aşer[+]. 5Ýakubyň ähli nesilleriniň sany jemi ýetmişdi. Ýusup[†] eýýäm Müsürdedi[+]. 6Wagtyň geçmegi bilen Ýusup we onuň ähli erkek doganlary, onuň döwürdeşleri dünýäden ötdi. 7Emma ysraýyl[†] ogullarynyň nesilleriniň tohum-tiji ýaýrap köpeldiler we olaryň sany juda artdy, şoňa görä hem tutuş Müsür olardan doludy.

8Indi bolsa Müsür tagtyna Ýusup[†] hakynda hiç zat bilmeýän başga bir täze patyşa çykdy[+]. 9Ol patyşa öz halkyna ýüzlenip: «Serediň, bize görä ysraýyllaryň sany köp we güýçli. Bu biziň üçin howply. 10Olar mundan artyk köpelmez ýaly, geliň, mekirlik bilen olaryň soňuna çykalyň. Ýogsam, uruş turaýsa, olar duşmanymyzyň tarapyna goşulyp, bize garşy söweşmekleri we biziň ýurdumyzdan çykyp gitmekleri mümkin» diýdi. 11Şeýlelikde, müsürliler ysraýyllary mejbury işledip, olary ezmek üçin, olaryň üstünden hojaýynlar bellediler. Ysraýyllar faraon[†] üçin Pitom we Ragmeses diýen galla saklanýan galalary gurdular[+]. 12Emma müsürliler ysraýyllara näçe zulum etseler-de, olar öňküsinden-de has köpeldiler we olaryň sany juda artdy. Müsürlileriň ysraýyllardan susty basyldy. 13-14Şeýdip, olar ysraýyllary zalymlyk bilen ezip, olary laý we kerpiç ýaly agyr işlerde, her hili meýdan işlerinde işledip, olaryň durmuşyny ajy ýaşaýşa öwürdiler. Ähli agyr işlerde olara rehimsizlik bilen sütem etdiler.

15Soňra biriniň adyna Şipra, beýlekisiniň adyna Puga diýilýän iki sany ýewreý[†] göbegenelerine Müsür patyşasy şeýle diýdi: 16«Siz ýewreý aýallaryna göbegene bolup hyzmat edýän wagtyňyz, serediň, eger ogul dogursalar, ol bäbegi öldüriň, eger gyz dogursalar, goý, onda ol ýaşabersin». 17Emma bu göbegeneler Hudaýdan gorkýan aýallar eken, olar Müsür patyşasynyň buýruşy ýaly etmän, gaýtam, erkek doglan çagalary-da diri galdyrypdyrlar. 18Şonuň üçin hem, Müsür patyşasy şol göbegeneleri ýanyna çagyryp, olardan: «Näme üçin siz beýle etdiňiz, erkek doglan çagalary hem diri galdyrdyňyz?» diýip sorady. 19Göbegeneler faraona[†]: «Sebäbi ýewreý aýallary Müsür aýallary ýaly däl, olar dogumly, olaryň ýanyna göbegene gelip ýetýänçä, olaryň özleri dograýýarlar» diýdiler. 20Hudaý hem bu göbegenelere garaşyk etdi, şeýdip, ysraýyl halky has köpeldi we güýçlendi. 21Göbegeneleriň Hudaýdan gorkýandygy sebäpli, Hudaý olara-da uly maşgala berdi. 22Soňra faraon ähli müsürlilere: «Ýewreýlerden doglan her bir ogul bäbegi alyp, Nil derýasyna taşlaň, emma gyz bäbek bolsa, goý, ol ýaşabersin» diýip buýruk berdi.

#### 2‑nji bap


Musa dogulýar

1Şol wagtlar lewilerden[†] bir adam öz tiresinden bir gyza öýlendi[+]. 2Onuň aýaly göwreli bolup, bir ogul dogurdy, ol çagasynyň ýakymlyjadygyny görüp, ony öýünde üç aý gizläp saklady. 3Ol aýal çagasyny mundan artyk gizlin saklap bilmejekdigine göz ýetirip, onuň üçin gamyşdan örülen sebet aldy-da, onuň daşyny suw geçmez ýaly şepbik bilen örtdi. Ol çagany şol sebediň içinde ýatyryp, ony derýanyň gyrasyndaky suwda ösüp oturan gamyşlaryň arasynda ýerleşdirdi. 4Jigisine näme bolarka diýip, çaganyň gyz dogany hem uzakdan seredip durdy.

5Şol wagt faraonyň[†] gyzy derýa suwa düşmäge geldi. Onuň kenizleri bolsa derýanyň kenarynda aýlanyp ýördüler. Birdenkä faraonyň gyzy gamyşlaryň arasyndaky sebedi görüp, ony getirmäge kenizleriň birini iberýär. 6Faraonyň gyzy sebedi açyp görse, ine, onuň içinde bir çaga aglap ýatyr. Onuň çaga ýüregi gyýlyp: «Bu ýewreý[†] çagalarynyň biridir» diýýär. 7Soňra çaganyň gyz dogany faraonyň gyzynyň ýanyna gelip: «Men gidip, çagany emdirer ýaly ýewreý aýallaryndan birini çagyraýynmy?» diýýär. 8Faraonyň gyzy: «Çagyraý» diýýär. Şeýdip, ol gyz gidip, çaganyň öz ejesini alyp gelýär. 9Faraonyň gyzy ol aýala: «Şu çagany äkit-de, muňa enekelik et. Men seniň hakyňy tölärin» diýýär. Şeýlelikde, bu aýal çagany äkidip, oňa enekelik edýär. 10Çaga ösüp kemala gelende, ol ony faraonyň gyzynyň ýanyna getirýär we faraonyň gyzy ony özüne ogullyga alýar. Ol: «Men muny suwdan çykardym» diýip, onuň adyna Musa[†][*] dakýar.


Musa Midýana gaçyp gutulýar

11Musa[†] ýigit çykandan soň, bir gün öz halky bolan ýewreýleriň[†] arasyna aýlanmaga çykdy we olaryň agyr iş zerarly çekýän jebrini gördi. Ol bir müsürliniň öz halkyndan bolan bir ýewreýi ýenjip duranyny gördi. 12Musa eýlesine-beýlesine göz gezdirdi, hiç kime gözi düşmänsoň, ol ýaňky müsürlini öldürdi we onuň jesedini çägä gömüp gizledi. 13Ertesi güni ol aýlanmaga çykanda, iki sany ýewreýiň öz aralarynda urşup duranlaryny gördi we olaryň günälisiniň ýanyna baryp: «Näme üçin sen öz ýewreýiňi urýarsyň?» diýip sorady. 14Ol adam: «Kim seni biziň üstümizden hökümdar ýa kazy edip goýdy? Düýnki müsürlini öldürişiň ýaly, meni hem öldürmekçimiň?» diýdi. Mundan soň Musa gorkdy we ol: «Meniň eden işim eýýäm aýan bolupdyr» diýip pikir etdi. 15Faraon[†] bu hakda eşidip, Musany öldürtmegiň küýüne düşdi. Emma Musa gaçyp, Midýan ýurdunda ornaşdy.

Bir gün Musa[†] bir guýynyň başynda otyrdy. 16Midýan ruhanysynyň[†] ýedi gyzy bardy. Şol wagt olar guýa gelip, öz kakalarynyň sürüsini suwa ýakmak üçin nowalary suwdan doldurdylar. 17Şonda beýleki çopanlar gelip, ol gyzlary kowdular, emma Musa bu gyzlara arka durup, olaryň sürüsini suwa ýakmaga kömekleşdi. 18Gyzlar öýlerine kakalary Reguwalyň[*] ýanyna gelenlerinde, olaryň kakasy: «Nädip siz bu gün öňkiňizden ir gelip bildiňiz?» diýip sorady[+]. 19Gyzlar: «Şu gün bizi bir müsürli adam çopanlardan gorady, ol hatda biziň sürimizi suwa ýakmaga hem kömek etdi» diýdiler. 20Ol gyzlaryna: «Hany, ol adam nirede? Näme üçin siz ony taşlap gaýtdyňyz? Ony çagyryň, biziň bilen duz-çörek iýsin» diýdi. 21Şeýlelikde, Musa bu adamyňkyda ýaşamaga razylaşdy we ol öz gyzy Syporany Musa durmuşa çykardy. 22Sypora Musa bir ogul dogrup berdi. Musa: «Men bir ýat ýurtda gelmişek boldum» diýip, onuň adyna Gerşom[*] dakdy.

23Köp wagtyň geçmegi bilen Müsür patyşasy dünýäden ötdi. Ysraýyllar[†] bolsa heniz hem gulçulykda ezilýändiklerinden nalap, kömek sorap perýat etdiler. Olaryň zulum astynda edýän ahy-nalasy Hudaýa baryp ýetdi. 24Hudaý olaryň nalyşyny eşitdi we Ol Ybraýym[†], Yshak[†] we Ýakup[†] bilen eden ähtini[†] ýadyna saldy[+]. 25Hudaý ysraýyllara nazar salyp, olaryň hal-ahwallarynyň nähilidigine düşündi[+].

#### 3‑nji bap


Reb Musa görünýär

1Şol wagtlar Musa[†] gaýynatasy Midýan ruhanysy[†] Ýitronyň sürüsini bakýardy. Bir gün ol sürüsini çölüň içi bilen sürüp, Hudaý dagy Horebe[*] geldi[+]. 2Oňa çalynyň ortarasynda alawly ot bolup, Rebbiň[†] bir perişdesi[†] göründi. Musa çalynyň ýanýandygyna garamazdan, onuň hiç otda ýanyp gutarmaýandygyny gördi. 3Musa: «Bu geň zady ýakynrak baryp göreýin-le, näme üçin çaly otda ýanmaýarka?» diýdi. 4Reb Musanyň ýakynlaşyp gelýändigini görende, çalynyň içinden oňa: «Musa! Musa!» diýip seslendi. Musa: «Lepbeý» diýip jogap berdi. 5Soňra Hudaý: «Mundan ýakyn gelme, aýagyňdaky çarygyňy çykar, çünki seniň bu duran ýeriň mukaddes[†] toprakdyr![+] 6Men seniň ata-babalaryňyň: Ybraýymyň[†], Yshagyň[†] we Ýakubyň[†] Hudaýydyryn» diýdi. Musa Hudaýa seretmekden gorkup, ýüzüni ýapdy[+].

7Soňra Reb ýene-de: «Men halkymyň Müsürde çekýän jebir-sütemini, hakykatdan-da, gördüm, olaryň müsür hojaýynlaryndan ýaňa nalaýandyklaryny eşitdim. Men olaryň çekýän jebir-jepalaryny bilýärin. 8Şonuň üçin hem Men olary müsürlileriň elinden azat etmek üçin aşak indim. Men olary süýt we bal akýan mes toprakly ýurda – kenganlaryň[†], hetleriň[†], amorlaryň, perizleriň[†], hiwileriň we ýabuslaryň[†] ýurduna alyp barjak[+]. 9Ine, indi Maňa ysraýyllaryň[†] ahy-nalasy gelip ýetdi, Men müsürlileriň olary zalymlyk bilen ezýändiklerini gördüm[+]. 10Häzir bolsa Men seni Öz halkym bolan ysraýyllary Müsürden alyp gaýtmak üçin faraonyň[†] ýanyna ibereýin» diýdi. 11Musa[†] bolsa Hudaýa: «Faraonyň ýanyna gidip, ysraýyllary Müsürden çykaryp getirer ýaly, men kim bolupdyryn?» diýdi. 12Hudaý oňa: «Seniň bilen boljak Mendirin. Sen halky Müsürden çykaryp getireniňde, Maňa şu dagda sežde edersiňiz[†]. Bu bolsa seni Meniň ýollandygymyň nyşany bolar» diýdi[+].

13Soňra Musa[†] Hudaýa: «Eger men ysraýyllaryň ýanyna baryp: „Meni siziň ýanyňyza ata-babalaryňyzyň Hudaýy iberdi“ diýsem, olar hem: „Onuň ady näme?“ diýip sorasalar, men olara näme jogap bereýin?» diýdi. 14Hudaý Musa: «Men Mendirin. Ysraýyllaryň ýanyna baryp: „Siziň ýanyňyza ‘Mendirin’ iberdi“ diýip aýt» diýdi[+]. 15Hudaý Musa ýene-de şulary aýtdy: «Ysraýyllaryň ýanyna seni ata-babalaryňyzyň Hudaýy bolan Rebbiň[*], ýagny Ybraýymyň[†], Yshagyň[†] we Ýakubyň[†] Hudaýynyň iberendigini aýt. Bu Meniň ebedilik adymdyr, şu at bilen Men nesilme-nesil ýatlanaryn. 16Sen bar-da, ysraýyl ýaşulularyny[†] bir ýere ýygna we olara ata-babalaryňyzyň Hudaýy Rebbiň, ýagny Ybraýymyň, Yshagyň we Ýakubyň Hudaýynyň saňa görnendigini we olaryň Müsürdäki hal-ahwallaryndan Meniň habarymyň bardygyny aýt. 17Men olary Müsür zulumyndan azat edip, süýt we bal akýan mes toprakly ýurda, ýagny kenganlaryň[†], hetleriň[†], amorlaryň, perizleriň[†], hiwileriň we ýabuslaryň[†] ýurduna eltmegi wada berendigimi olara gürrüň ber. 18Olar seniň sözüňe gulak asarlar, soňra ysraýyl ýaşululary bilen Müsüriň patyşasynyň ýanyna bararsyňyz hem-de oňa: „Ýewreýleriň[†] Hudaýy Reb biziň bilen duşdy. Indi bolsa Hudaýymyz Rebbe gurbanlyk[†] bermek üçin, bizi üç günlük çöle goýbermegiňi senden towakga edýäris“ diýiň. 19Müsüriň patyşasy gudratly gol bilen mejbur edilýänçä, sizi goýbermejekdigini Men bilýärin. 20Şonuň üçin hem, Men Müsüre göz görkezerin we onuň içinde etjek ähli geň gudratlarym bilen olaryň temmisini bererin. Şondan soň patyşa sizi goýberer[+]. 21Ysraýyllar Müsürden çykanlarynda, Men müsürlilere ysraýyllary sylar ýaly ederin. Ysraýyllar ol ýerden elleri boş çykmazlar[+]. 22Her bir ysraýyl aýaly müsürli goňşusyndan we öz öýünde ýaşaýan müsürli aýaldan altyn-kümüş şaý-sepler we geýim-gejimler sorap alarlar. Siz olary ogul-gyzlaryňyza dakarsyňyz we olary geýindirersiňiz. Siz müsürlileriň baýlyklaryny talap gaýdarsyňyz».

#### 4‑nji bap


Reb Musa gudratly güýç berýär

1Soňra Musa[†] Rebbe[†]: «Eger olar maňa ynanmasalar ýa-da sözüme gulak asman „Reb saňa görnen däldir“ diýseler, men näme edeýin?» diýdi. 2Reb Musadan: «Eliňdäki näme?» diýip sorady. Ol hem: «Hasa» diýdi. 3Reb: «Ony ýere taşla» diýdi. Musa ony ýere taşlady, ol hasa ýylana öwrüldi. Şonda Musa ondan gaçyp başlady. 4Emma Reb Musa: «Eliňi uzat-da, onuň guýrugyndan tut» diýdi. Musa elini uzadyp, ony tutan badyna, ýylan onuň elinde öňküsi ýaly hasa öwrüldi. 5Reb oňa: «Ine, muňa ynanarlar, olaryň ata-babalarynyň Hudaýy Rebbiň, ýagny Ybraýymyň[†], Yshagyň[†] we Ýakubyň[†] Hudaýynyň saňa görnendigine ynanarlar» diýdi.

6Reb Musa[†] ýene-de: «Eliňi donuňyň içine sok» diýdi. Ol hem elini donunyň içine sokdy. Ol elini daşyna çykaranda, onuň eli ak gar ýaly pis açdy. 7Soňra Hudaý oňa: «Eliňi yzyna donuňyň içine sal» diýdi. Musa elini ýene-de donunyň içine salyp, täzeden çykaranda, bedenindäki beýleki agzalar ýaly bolup, onuň eli öňki kaddyna geldi. 8Hudaý: «Eger olar saňa ynanmasalar ýa-da birinji görkezen alamatyňa ikirjiňlenseler, belki, olar seniň görkezen şu ikinji alamatyňa ynanarlar. 9Eger olar bu görkezen iki alamatyňa-da ynanmasalar ýa-da saňa gulak asmasalar, onda Nil derýasyndan biraz suw getirip, ony gury ýere dök. Şol getiren suwuň gury ýerde gana öwrüler» diýdi.

10Emma Musa[†] Rebbe: «Eý, Taňrym, Öz guluň bolan maňa geplemeziňden öňem, soňam hiç haçan men dilewar adam bolmadyk. Men gepe çeper däl, dilim tutuk ýaly» diýdi[+]. 11Reb oňa: «Adamyň agzyny kim ýaratdy? Ony lal ýa-da ker edýän kim? Kim oňa göreç berýär ýa-da kim ony kör edýär? Bu Men Reb dälmi näme[+]? 12Häzir bolsa ýola düş, Men saňa sözlemäge kömek ederin we saňa näme aýtmalydygyňy öwrederin» diýdi. 13Musa bolsa ýene-de: «Eý, Taňrym, ýalbarýaryn, şol ýere maňa derek başga birini iberäýsene» diýdi. 14Şundan soň Rebbiň Musa gahary geldi we oňa: «Lewiler[†] neslinden bolan doganyň Harun şol ýerde dälmi näme? Men onuň dile çeperdigini bilýärin. Ol eýýäm seni garşy almak üçin ýolda we ol seni görenine ýürekden begener. 15Sen oňa gepläp, sözleri onuň agzyna salyp berersiň. Men siziň ikiňize hem geplemäge kömek ederin we size näme etmelidigiňizi öwrederin. 16Saňa derek adamlar bilen Harun gepleşer. Ol seniň sözleýjiň bolar, sen bolsa onuň üçin Hudaý ýaly bolarsyň. 17Alamatlary görkezer ýaly, sen bu hasany hem öz ýanyň bilen al» diýdi.


Musa Müsüre dolanýar

18Musa[†] gaýynatasy Ýitronyň ýanyna gelip, oňa: «Maňa yzyma, Müsüre öz dogan-garyndaşlarymyň ýanyna gitmäge ygtyýar ber. Olar dirimikä, gidip göreýin» diýdi. Ýitro Musa: «Sag-aman gidip gel» diýdi. 19Midýanda Reb Musa: «Müsüre, yzyňa gaýdyber, çünki seniň janyňa kast etjek adamlaryň hemmesi öldi» diýdi[+]. 20Şeýlelikde, Musa aýalyny we ogullaryny eşege mündürip, yzyna, Müsür ýurduna gaýtdy. Ol öz ýany bilen keramatly hasany hem aldy.

21Reb Musa[†] şeýle diýdi: «Müsüre, yzyňa baranyňda, Meniň saňa beren güýjüm bilen faraonyň[†] öňünde ähli gudratlary görkezersiň. Emma Men faraony doňýürek adam ederin, şol sebäpli hem ol ysraýyl[†] halkyna gitmäge rugsat etmez[+]. 22Siz bolsa faraona şeýle diýiň: „Reb saňa şeýle aýdýaryn: Ysraýyl Meniň nowbahar oglum[†][+]. 23Maňa gulluk eder ýaly Meniň oglumy goýber diýdim, emma sen onuň gitmegine garşy bolduň. Seret, indi Men hem seniň ilkinji bolan ogluňy öldürerin“».

24Ýolda olar bir kerwensaraýda düşlänlerinde, Reb Musa[†] duşup, ony öldürmäge synanyşýar. 25Emma Sypora çakmakdaşdan edilen pyçagy alyp, oglunyň ujydynyň pürçügini kesýär-de, ony Musanyň aýagyna degirýär we oňa: «Hakykatdan-da, sen gan üsti bilen baglaşan ärimsiň» diýýär. 26Şundan soň Reb onuň ýanyndan aýrylýar. Sypora «Sen gan üsti bilen baglaşan ärimsiň» diýip, sünnet[†] sebäpli aýtdy.

27Reb Haruna: «Çöle git-de, Musanyň[†] öňünden çyk» diýdi. Şeýlelikde, Harun gidip, ony Hudaý dagynda garşy alyp, ony gujaklady. 28Soňra Musa Haruna Rebbiň oňa aýt diýip iberen zatlarynyň hemmesini aýtdy. Rebbiň oňa ýerine ýetirmeli diýip buýran ähli gudratly alamatlary hakynda hem gürrüň berdi. 29Musa bilen Harun Müsüre baryp, ysraýyl ýaşulularynyň[†] hemmesini bir ýere ýygnadylar. 30Harun Rebbiň Musa aýdanlarynyň ählisini olara gürrüň berdi. Halkyň öňünde ol alamatlary hem görkezdi. 31Adamlar oňa ynandylar. Ysraýyl halkyna Rebbiň nazar salandygyny we olaryň çekýän jebirlerini görendigini eşidenlerinde, olar başlaryny egip sežde etdiler[†].

#### 5‑nji bap


Musa bilen Harun faraonyň huzurynda

1Şundan soň Musa[†] bilen Harun faraonyň[†] ýanyna gidip, oňa şeýle diýdiler: «Ysraýyl[†] Hudaýy Reb[†] şeýle diýýär: „Meniň halkymy goýber, goý, olar çölde Meniň şanyma baýram etsinler“». 2Emma faraon: «Kimmiş Ol Reb, Onuň sözüne gulak asyp, men ysraýyllary goýberer ýaly? Men Rebbi bilmeýärin, ysraýyllaryň gitmegine ýol berjek däl» diýdi[+]. 3Soňra olar: «Ýewreýleriň[†] Hudaýy bize duşdy. Indi bolsa bize üç günlük çöle gidip, Hudaýymyz Rebbe gurbanlyk[†] bermäge rugsat et, ýogsam, Reb bizi gyrgyna berer ýa-da gylyç bilen biziň başymyzy alar» diýdiler. 4Emma Müsüriň patyşasy olara: «Eý, Musa we Harun, näme üçin siz bu halkyň elini işden sowadýarsyňyz? Öz işiňiz bilen boluň. 5Görýäňizmi, häzir bu ýerde olaryň sany biziň öz halkymyzyňkydan-da köp, siz bolsa olary işinden dyndarjak bolýarsyňyz» diýdi.

6Şol günüň özünde faraon[†] gul hojaýynlaryna we ysraýyllaryň özleriniň baş gözegçilerine şeýle buýruk berdi: 7«Mundan buýana bu halka kerpiç guýar ýaly saman bermäň. Goý, olar gidip, samany özleri tapsynlar. 8Emma olaryň guýýan kerpiçleriniň sany öňküsi bilen deň bolsun, ýekejesini hem kemeltmäň. Olar ýalta, şonuň üçin olar: „Bizi goýber, Hudaýymyza gurbanlyk[†] bereli“ diýşip gygyryşýarlar. 9Bu adamlaryň ünsi diňe işde bolar ýaly, has agyr işler bilen olaryň egninden basyň. Şonda olar ýalan geplere gulak gabartmazlar».

10Şeýlelikde, ysraýyllaryň gul eýeleri we olaryň baş gözegçileri çykyp, olara: «Faraon[†] şeýle diýýär: „Men size saman berjek däl. 11Nireden tapsaňyz, şondan tapyň, samany özüňiz ediniň, emma gündelik edýän işiňiz bolsa sähelçe-de azaljak däldir“» diýdiler. 12Şeýdip, halk özlerine saman edinmek üçin orlan meýdan gözläp, Müsüriň ähli ýerine dagadylar. 13Gul eýeleri olardan her günki etmeli işlerini edil saman bilen üpjün edilýän döwründäki ýaly ýerine ýetirmeklerini berk talap edýärdiler. 14Faraonyň gul eýeleri tarapyndan bellenen ysraýyllaryň baş gözegçileri urulýardylar we olardan: «Näme üçin siz bu gün guýmaly kerpiç paýyňyzy öňkiňiz ýaly doly ýerine ýetirmeýärsiňiz?» diýip hasabat soralýardylar.

15Ahyry ysraýyllaryň baş gözegçileri faraonyň[†] ýanyna gidip, oňa: «Näme üçin biz gullaryňa beýle daraýaň? 16Bize saman berilmeýär, muňa garamazdan, „Kerpiç guýuň!“ diýip buýruk berýärler. Ine, gullaryňy ýençýärler, emma günä seniň öz adamlaryňda ahyry» diýip arz edýärler. 17Emma faraon: «Siz baryp ýatan bir işýakmaz. Şonuň üçin hem siz: „Bizi goýber, gidip, Rebbe gurbanlyk[†] bereli“ diýýärsiňiz. 18Häzir bolsa gidiň-de işläň. Size saman berilmez, ýöne şonda-da kerpiji öňki mukdarda öndürersiňiz» diýdi. 19Ysraýyllaryň baş gözegçilerine her günki öndürilmeli kerpijiň sanynyň ýekejesiniň hem kemeldilmeli däldigini aýdanlarynda, olar özleriniň betbagtlyga uçrandyklaryna göz ýetirdiler. 20Olar faraonyň ýanyndan çykanlarynda, özlerine garaşyp duran Musa[†] bilen Haruna duşdular. 21Olar Musa bilen Haruna: «Faraon we onuň emeldarlary tarapyndan siz biziň başymyza bela getirdiňiz, bizi öldürer ýaly, olaryň eline gylyç berdiňiz. Munuň üçin Reb size göz görkezip, jezaňyzy berer» diýdiler.


Reb azatlygy söz berýär

22Soňra Musa[†] ýene-de Rebbe ýüzlenip: «Eý, Rebbim, näme üçin bu adamlara betbagtlyk getirdiň? Aslynda näme üçin meni goýberdiň[+]? 23Seniň adyňdan faraon[†] bilen gepleşmäge gelelim bäri, ol bu adamlara görgi baryny görkezdi. Sen bolsa Öz halkyňy azat etmek üçin ýekeje-de zat etmediň» diýdi.

#### 6-njy bap

1Emma Reb[†] Musa[†]: «Meniň faraona[†] näme etjegimi indi görersiň. Men ony gudratly golum bilen halkymy goýbermäge mejbur ederin, ol şu gudratly goluň zarbyndan ýaňa, olary hatda öz ýurdundan kowup çykarar» diýdi.

2Hudaý Musa[†] şeýle diýdi: «Men Rebdirin. 3Men Ybraýyma[†], Yshaga[†] we Ýakuba[†] Gudratygüýçli Hudaý bolup göründim, emma Özümi olara Reb adym bilen tanatmadym[+]. 4Men olara gelmişek bolup ýaşan ýurdy bolan Kengan[†] topragyny bermegi äht[†] etdim. 5Şeýle hem, Men ysraýyllaryň[†] Müsürde gulçulykdan ýaňa ezilýändikleri sebäpli edýän ahy-nalasyny eşitdim we Öz eden ähtimi ýatladym. 6Şonuň üçin hem ysraýyllara aýt: „Men Rebdirin. Men sizi Müsür zulumyndan çykaryp, gulçulykdan azat ederin. Gudratly güýç bilen we agyr jezalarym bilen Men sizi olardan azat ederin. 7Men sizi Öz halkym edip kabul ederin we Men siziň Hudaýyňyz bolaryn. Onsoň sizi Müsür gulçulygyndan boşadan Hudaýyňyz Rebbiň Mendigimi bilersiňiz[+]. 8Men sizi Ybraýyma, Yshaga we Ýakuba söz beren ýerime elterin we Men size ol ýeri eýelemäge berjekdirin. Men Rebdirin“»[+]. 9Musa bu sözleri ysraýyllara aýdyp berdi, emma olar göwnüçökgündikleri we rehimsiz ezilýändikleri sebäpli Musany diňlemediler.

10-11Soňra Reb Musa: «Git-de, Müsüriň patyşasy faraona aýt, goý, ol ysraýyllara Müsür ýurdundan çykyp gaýtmaga rugsat bersin» diýdi. 12Emma Musa[†] Rebbe: «Görýäňmi, entek ysraýyllar meni diňlänok, onsoň faraon[†] maňa nädip gulak assyn, men bir dilsiz-agyzsyz adam ýaly ahyryn» diýdi. 13Reb Musa we Harun bilen ysraýyllar we Müsüriň patyşasy faraon hakynda gepleşip, olara ysraýyllary Müsürden alyp çykmagy buýurdy.


Musa bilen Harunyň nesil daragty

14Bular ysraýyllaryň atalarynyň urugbaşylary: Ysraýylyň ilkinji ogly Rubeniň ogullary: Hanok, Pallu, Hesron we Karmy. Bular Rubeniň uruglarydy[+]. 15Şimgonyň ogullary: Ýemuwel, Ýamyn, Ohat, Ýakin, Sohar we kengan[†] aýalyndan bolan ogly Şawul. Bular Şimgonyň uruglarydy[+]. 16Lewiniň nesil daragtyna görä, onuň ogullarynyň atlary şulardyr: Gerşon, Kohat we Merary. Lewi bir ýüz otuz ýedi ýaşap dünýäden ötdi[+]. 17Gerşonyň ogullary: Libni we Şimgi uruglary bilen. 18Kohadyň ogullary: Imran, Ýishar, Hebron we Uzyýel. Kohat bir ýüz otuz üç ýaşap öldi. 19Merarynyň ogullary: Mahly we Muşy. Ine, bu aşakdakylar bolsa lewileriň[†] nesilleri boýunça uruglary[+]. 20Imran öz kakasynyň gyz jigisi Ýokebedi özüne aýal edip aldy, ol hem oňa Harun bilen Musany[†] dogrup berdi. Imran bir ýüz otuz ýedi ýaşap aradan çykdy[+]. 21Ýisharyň ogullary: Kora, Nepek, Zikri[+]. 22Uzyýel ogullary: Mişaýyl, Elsapan we Sitri[+]. 23Harun Eminadabyň gyzy, Nahşonyň gyz dogany Elişeba öýlendi we olaryň Nadap, Abyhu, Elgazar we Ytamar diýen ogullary boldy[+]. 24Koranyň ogullary: Asyr, Elkana we Abyýasap. Bular Koranyň uruglary bolupdyr[+]. 25Harunyň ogly Elgazar Putyýeliň gyzlarynyň birini özüne aýal edip aldy we ondan Pinehas diýen ogly boldy. Ine, şular lewileriň uruglary boýunça olaryň atalarynyň urugbaşylary bolupdyr[+].

26Rebbiň: «Ysraýyllary topar-topar edip, Müsürden alyp çyk» diýip buýruk beren adamlary ine, şu Harun bilen Musady[†]. 27Ysraýyllary, Müsürden alyp gaýtmak üçin, Müsür patyşasy faraon[†] bilen gepleşenler hem şular – Musa bilen Harundy.


Harun Musanyň sözleýjisi bolýar

28Şol gün Reb Müsürde Musa[†] ýüzlendi. 29Reb Musa: «Men Rebdirin. Meniň saňa aýdýanlarymyň hemmesini Müsüriň patyşasy faraona[†] ýetir» diýdi. 30Emma Musa Rebbe: «Men söze garyp adam, onsoň faraon meni nädip diňlesin» diýdi.

#### 7‑nji bap

1Soňra Reb[†] Musa[†] şeýle diýdi: «Faraonyň[†] öňünde Men seni Hudaý ýaly edýärin we doganyň Harun bolsa seniň pygamberiň ýaly bolar. 2Meniň saňa buýurýan tabşyryklarymyň ählisini sen aýtmalysyň, doganyň Harun bolsa faraondan ysraýyllary[†] öz ýurdundan goýbermegini sorar. 3Emma Men faraony doňýürek adam ederin. Hatda Men Müsürde alamatlarymyň we gudratlarymyň sanyny köpeltsem-de, 4faraon sizi diňlemez. Şundan soň Men Müsüre göz görkezip, olara agyr jezalar berip, Öz halkym bolan ysraýyllary topar-topar edip, Müsürden alyp çykaryn. 5Men golumyň güýjüni görkezip, Müsürden ysraýyllary alyp çykanymda, müsürliler Rebbiň Mendigime göz ýetirerler». 6Musa bilen Harun Rebbiň hut özlerine buýruşy ýaly etdiler. 7Faraon bilen gepleşen wagtlary Musa segsen, Harun bolsa segsen üç ýaşyndady.


Hasa ýylana öwrülýär

8Reb Musa[†] bilen Haruna ýüzlenip: 9«Eger faraon[†] size „Gudrat görkeziň“ diýse, Musa, sen Haruna: „Hasaňy al-da, faraonyň öňünde ony ýere taşla“ diý, şonda hasa ýylana öwrüler» diýdi. 10Şeýlelikde, Musa bilen Harun faraonyň ýanyna bardylar we Rebbiň buýruşy ýaly etdiler. Harun faraonyň we onuň emeldarlarynyň öňünde hasasyny ýere taşlady, ol ýylana öwrüldi. 11Faraon hem öz akyldarlaryny, jadygöýlerini ýygnady. Olar hem özleriniň gizlin usullary bilen şeýle etdiler. 12Olaryň hersi öz hasalaryny ýere taşladylar welin, olar hem ýylana öwrüldiler. Emma Harunyň hasasy olaryň hasalaryny ýuwutdy. 13Faraonyň ýüreginiň doňy entek hem çözülenokdy. Rebbiň aýdyşy ýaly, ol heniz hem bulara gulak gabartmaýardy.


Birinji betbagtçylyk: suw gana öwrülýär

14Soňra Reb Musa[†] şeýle diýdi: «Faraon[†] doňýürek adam, ol halky goýbermekden ýüz öwürýär. 15Faraonyň irden derýa suwa düşmäge çykýan wagty, sen onuň ýanyna bar. Oňa duşmak üçin, Nil derýasynyň ýanynda garaş, eliňe ýylana öwrülen hasany hem al. 16Soňra oňa şeýle diý: „Ýewreýleriň[†] Hudaýy Reb, ine, şulary aýtmak üçin meni seniň ýanyňa iberdi. Ol saňa: ‘Meniň halkymy goýber, goý, olar çölde Maňa ybadat etsinler’ diýdi. Ine, sen bolsa, entek hem muňa boýun bolmadyň. 17Reb şeýle diýýär: ‘Şu etjek işimi görüp, sen Meniň Rebdigimi bilersiň: Görýäňmi, men şu elimdäki hasa bilen Nil derýasynyň suwuna uran badyma, suw gana öwrüler. 18Nildäki balyklar öler we derýa porsar. Müsürliler Niliň suwundan içip bilmezler’“». 19Reb Musa: «Haruna aýt: „Hasasyny alsyn-da, Müsüriň ähli suwlaryna: olaryň derýalaryna, ýaplaryna, howuzlaryna we ähli suw howdanlaryna hasasy bilen urup çyksyn. Müsüriň ähli suwlary, hatda çelekdäki we daş küýzelerdäki suwlar hem gana öwrüler“» diýdi.

20Musa[†] bilen Harun Rebbiň buýruşy ýaly etdiler. Harun faraonyň[†] we onuň emeldarlarynyň öňünde hasasyny uzadyp, Nil derýasynyň suwuna urdy, Nil derýasynyň tutuş suwy gana öwrüldi. 21Nildäki balyklar ölüp, derýa porsady. Şeýlelikde, müsürliler Nil derýasyndan suw içip bilmediler, Müsüriň ähli suwy gana boýaldy. 22Emma Müsür jadygöýleri hem özleriniň gizlin usullary bilen şeýle etdiler. Şeýdip, faraonyň ýüregi doňlugyna galdy. Rebbiň aýdyşy ýaly, faraon olary diňlemedi. 23Faraon yzyna öwrüldi-de, öz jaýyna girip gitdi, ol muny hatda piňine-de almady. 24Niliň suwundan içip bilmeýändikleri üçin, ähli müsürliler agyz suw gözläp, Nil derýasynyň boýuny gazdylar.

25Rebbiň Nil derýasyny şeýle edeninden soň ýedi gün geçipdi.

#### 8‑nji bap


Ikinji betbagtçylyk: gurbagalar

1Soňra Reb[†] Musa[†] şeýle diýdi: «Faraonyň[†] ýanyna bar-da, oňa şeýle diý: „Reb saňa şeýle diýýär: ‘Meniň halkymy goýber, olar gidip, Maňa ybadat etsinler. 2Sen olary goýbermekden ýüz öwürseň, onda Men gurbagalar çozduryp, tutuş ýurduňa betbagtlyk getirerin. 3Nil derýasy gurbaga sürüsinden dolup, olar seniň öýüňe, köşgüňe we ýatýan düşegiňe çenli gelerler. Gurbagalar seniň emeldarlaryňyň we halkyňyň öýlerine dolar, olar hatda tamdyrlaryňyzyň içine we hamyr ýugrulýan jamyňyza çenli girerler. 4Gurbagalar seniň üstüňe, seniň halkyňyň we ähli emeldarlaryňyň üstüne çykarlar’“». 5Reb Musa: «Haruna aýt: „Goý, ol elindäki hasasyny uzadyp, derýalara, ýaplara we suw howdanlaryna urup, gurbagalar çykarsyn. Müsüriň ýerini gurbagalar gaplap alar“» diýdi. 6Şeýlelikde, Harun hasasy bilen Müsürdäki suwlara urup çykdy we gurbagalar peýda boldy. Tutuş Müsüriň ýeri gurbagalar bilen örtüldi. 7Emma jadygöýler hem özleriniň gizlin usullary bilen şeýle etdiler, olar hem Müsürde gurbagalar çykardylar.

8Soňra faraon[†] Musa[†] bilen Haruny çagyryp, olara: «Menden we halkymdan gurbagalaryň aýrylyp gitmegini sorap, Rebbe dileg ediň. Men bolsa halkyňyzy Rebbe gurbanlyk[†] bermäge goýbererin» diýdi[+]. 9Musa faraona: «Seniň üçin, emeldarlaryň we halkyň üçin haçan dileg etmelidigini maňa özüň aýdaý, şonda gurbagalar sizden we siziň öýleriňizden ýok bolup giderler, olar diňe Nil derýasynda galar» diýdi. 10Faraon hem oňa: «Ertir dileg edäý» diýdi. Musa oňa: «Goý, seniň aýdyşyň ýaly bolsun! Çünki sen biziň Hudaýymyz Reb ýaly başga hiç kimiň ýokdugyny bilersiň. 11Gurbagalar senden, siziň öýleriňizden, emeldarlaryňdan we halkyňdan aýrylyp, diňe Nil derýasynda galar» diýdi. 12Şeýlelikde, Musa bilen Harun faraonyň ýanyndan gaýtdylar. Musa faraonyň üstüne çozduran gurbagalaryny ýok etmegini sorap, Rebbe dileg etdi. 13Reb hem Musanyň dilegini ýerine ýetirdi. Öýlerdäki, howlulardaky we meýdanlardaky gurbagalar öldüler. 14Müsürliler ölen gurbagalary uly üýşmekler edip ýygnadylar, ýerden porsy ys haplap urdy. 15Faraon bu zatlary görüp, göwni aram tapdy. Soň ýene-de özüniň doňýürekligini etdi. Rebbiň aýdyşy ýaly, ol Musa bilen Haruna gulak asmady.


Üçünji betbagtçylyk: çirkeýler

16Soňra Reb Musa[†]: «Haruna aýt: „Goý, ol hasasyny alsyn-da, ýeriň tozuna urup çyksyn, şonda tutuş Müsüriň içinde çirkeýler peýda bolar“» diýdi. 17Olar şeýle hem etdiler. Harun eline hasasyny alyp, ýeriň tozuna urup çykdy welin, adamlaryň we haýwanlaryň üstüne çirkeýler çozdy. Tutuş Müsüriň ähli tozy çirkeýe öwrüldi. 18Jadygöýler hem öz gizlin usullary bilen çirkeý döretmäge synanyşdylar, emma olar muny başarmadylar. Şeýlelikde, çirkeýler adamlaryň we haýwanlaryň üstünde gezişip ýördüler. 19Jadygöýler faraona[†]: «Bu Hudaýyň işi» diýdiler. Emma faraonyň ýüregi doňdy we ol Rebbiň aýdyşy ýaly, olara gulak asmady.


Dördünji betbagtçylyk: siňekler

20Soňra Reb Musa[†]: «Irden tur-da, faraonyň[†] suwa düşmäge çykýan wagty oňa garaş we oňa şeýle diý: „Reb şeýle diýýär: ‘Meniň halkymy goýber. Olar gidip, Maňa ybadat etsinler. 21Eger sen Meniň halkymy ýene-de goýbermeseň, onda Men seniň üstüňe, seniň emeldarlaryňyň we halkyňyň üstüne we seniň öýüňe siňek sürüsini ibererin. Müsürlileriň öýleri siňek sürüsinden dolar, şeýle hem, olaryň ýaşaýan ýerleri siňek bilen gurşalar. 22Emma şol gün Men Öz halkymyň ýaşaýan ýeri bolan Goşen topragyny aýry goýjak. Ol ýerde hiç hili siňek sürüsi bolmaz, şonda sen Meniň bu ýurduň Rebbidigimi bilersiň. 23Men Öz halkymy seniň halkyňdan tapawutlandyraryn. Bu gudratly alamat ertir bolar’“». 24Reb şeýle hem etdi. Faraonyň öýi we onuň emeldarlarynyň öýleri güýçli siňek sürüsi bilen doldy. Siňeklerden ýaňa tutuş Müsür ýurdy weýran boldy.

25Soňra faraon[†] Musa[†] bilen Haruny ýanyna çagyrdyp, olara: «Baryň, gidiň-de, şu ýurtda Hudaýyňyza gurbanlyk[†] beriň» diýdi. 26Emma Musa: «Beýle etsek dogry bolmaz. Hudaýymyz Rebbe berýän gurbanlygymyzy müsürliler nejislik hasaplarlar. Eger biz müsürlilere nejislik edip, mal gurbanlygymyzy olaryň gözüniň alnynda bersek, onda olar bizi daşlap öldürmezlermi[+]? 27Hudaýymyz Rebbe berjek gurbanlygymyzy biz Onuň Özüniň buýruşy ýaly, üç günlük çöle gidip bermeli» diýdi. 28Faraon oňa: «Men size çöle gidip, Hudaýyňyz Rebbe gurbanlyk bermäge rugsat edýärin, ýöne siz gaty uzaga gitmeli dälsiňiz. Meniň üçin Rebbe dileg edäý» diýdi. 29Soňra Musa: «Ine, men häzir gidip, faraondan, onuň emeldarlaryndan we halkyndan siňek sürüsiniň aýrylyp gitmegini sorap, Rebbe dileg etjek. Ýöne faraon ýene-de ýalan sözläp, halky Rebbe gurbanlyk bermäge goýbermekden saklamawersin» diýdi.

30Şeýlelikde, Musa[†] faraonyň[†] ýanyndan gaýdyp, Rebbe dileg etdi. 31Reb hem Musanyň dilegini ýerine ýetirdi. Siňek sürüsi faraondan, onuň emeldarlaryndan we halkyndan aýrylyp ýok bolup gitdi, ýekeje siňek hem galmady. 32Emma faraon bu gezek hem doňýürekligine galdy we ysraýyllara[†] gitmäge rugsat etmedi.

#### 9-njy bap


Bäşinji betbagtçylyk: mallaryň gyrylmagy

1Soňra Reb[†] Musa[†]: «Faraonyň[†] ýanyna bar-da, oňa şeýle diýip aýt: „Ýewreýleriň[†] Hudaýy Reb şeýle diýýär: ‘Meniň halkymy goýber, olar gidip, Maňa ybadat etsinler’. 2Eger sen olary ýene-de saklap, goýbermekden boýun towlasaň, 3onda Reb meýdandaky mal-garalaryňyzy: atlaryňyzy, eşekleriňizi, düýeleriňizi we dowarlardyr sürüleriňizi gyrgyna berer. 4Emma Reb ysraýyl[†] mallary bilen Müsür mallarynyň arasynda tapawut goýjakdyr, ysraýyllara degişli mallaryň ýekejesi hem ölmez“» diýdi. 5Şeýle hem Reb bu işi Müsürde ertir etjekdigini aýdyp, onuň wagtyny mälim etdi. 6Ertesi gün Reb bu işi etdi: müsürlileriň ähli mallary gyryldy, emma ysraýyl mallarynyň ýekejesi hem ölmedi. 7Faraon ýagdaýy bilmäge adam ýollady, görse, ysraýyl mallarynyň biri hem ölmändir. Emma faraonyň ýüregi entek hem doňdy, ol halky ýene-de goýbermedi.


Altynjy betbagtçylyk: çybanlar we ýaralar

8Soňra Reb Musa[†] bilen Haruna: «Küreden goşawujyňyzy dolduryp kül alyň. Goý, Musa ony faraonyň[†] öňünde göge seçsin. 9Ol kül tutuş Müsürde tozana öwrüler. Tozan bolsa adamlaryň we haýwanlaryň bedenine siňip, olarda açyk iriňli çybanlar emele getirer» diýdi. 10Şeýlelikde, Musa bilen Harun küreden kül alyp, faraonyň öňünde durdular. Musa küli howa seçdi weli, adamlarda we haýwanlarda açyk iriňli çybanlar emele geldi. 11Müsür jadygöýleri bu çybanlardan ýaňa Musanyň ýanyna baryp bilmediler. Çünki çybanlar jadygöýleriň hem, ähli müsürlileriň hem üstünden inipdi. 12Emma Reb faraony doňýürek etdi. Ol Rebbiň Musa aýdyşy ýaly, olara gulak asmady[+].


Ýedinji betbagtçylyk: doly we ot

13Soňra Reb Musa[†] şeýle diýdi: «Irden tur-da, faraonyň[†] huzuryna bar we oňa şuny aýt: „Ýewreýleriň[†] Hudaýy Reb şeýle diýýär: ‘Meniň halkymy goýber, olar gidip, Maňa ybadat etsinler. 14Ýogsam, bu gezek Men seniň öz üstüňden, emeldarlaryňyň we halkyňyň üstünden ähli bela-beterlerimi indererin. Şonda sen bütin ýer ýüzünde Meniň ýaly hiç kimiň ýokdugyny bilersiň. 15Şu wagta çenli Men golumyň güýji bilen seni we seniň halkyňy gyrgyna berip, köküňiz bilen ýerden sogrup taşlap hem bilýärdim. 16Emma Men size Öz güýjümi görkezip, adymy tutuş dünýä jar etmek maksady bilen sizi diri saklap ýörün[+]. 17Sen entek hem Meniň halkyma garşy tekepbirlik edip, olaryň gitmegine rugsat etmersiň. 18Ine, ertir şu wagtlar Men Müsüriň taryhynda asla görlüp-eşidilmedik güýçli doly ýagdyrjakdyryn. 19Şonuň üçin hem häziriň özünde adam ýollap, meýdandaky bar bolan mal-garalaryňyzy we ähli zadyňyzy ýygnap, howpsuz ýere getiriň. Sebäbi öýüne getirilmän, meýdanda galan her bir adamyň we malyň üstünden güýçli doly ýagyp, olar öler’“». 20Faraonyň emeldarlarynyň arasynda Rebbiň sözünden gorkýanlary meýdandaky gullaryny we mallaryny derrew içeri ýygnadylar. 21Emma Rebbiň sözüni piňine almaýanlar özleriniň gullaryny we mallaryny meýdanda galdyrdylar.

22Soňra Reb Musa[†]: «Eliňi asmana uzat, şonda tutuş Müsüriň üstüne doly ýagar. Müsüriň meýdanlarynda galan adamlaryň, mallaryň we gögerip oturan ähli ösümlikleriň üstünden doly iner» diýdi. 23Şundan soň, Musa hasasyny asmana uzatdy we Reb gök gürledip doly ýagdyrdy, ýyldyrym çakyp, ýere ot düşdi. Şeýdip, Reb Müsürde güýçli doly ýagdyrdy[+]. 24Doly ýagýarka, doly bilen bir wagtda ýyldyrym çakyp, yzy üzülmän ýere ot düşüp durdy. Müsürliler millet bolaly bäri, onuň tutuş ýerinde hiç haçan şeýle güýçli doly ýagmandy. 25Doly tutuş Müsüriň meýdanlaryndaky ähli zatlary: adamlary we mallary weýran etdi, ol her bir ekin meýdanyny sandan çykardy. Şeýle hem, meýdandaky hemme agaçlaryny syndyrdy. 26Diňe ysraýyllaryň ýaşaýan ýeri bolan Goşen topragynda doly ýagmady.

27Soňra faraon[†] adam ýollap, Musa[†] bilen Haruny çagyrtdy we olara: «Bu gezek men günämi boýun alýan. Rebbiňki dogry, meniň we halkymyň edýäni nädogry[+]. 28Rebbe dileg et! Gök gürrüldemesini we doly ýagmasyny bes etsin! Men sizi goýberjek, ýöne siz ol ýerde uzak galmaly dälsiňiz» diýdi[+]. 29Musa oňa: «Men galadan çykyp, ellerimi Rebbe uzatdygym, gök gürrüldisi kesiler we dolynyň ýagmasy galar. Şonda sen bu dünýäniň Rebbiňkidigini bilersiň[+]. 30Emma seniň we emeldarlaryňyň entek hem Hudaýymyz Rebden gorkmaýandyklaryny men bilýärin» diýdi. 31(Zygyr[†] we arpa weýran boldy. Arpa gulak çykaryp otyrdy, zygyr bolsa pyntyklapdy. 32Emma bugdaýa we ýazlyk bugdaýa zeper ýetmändi, sebäbi olar gijräk gögerýärdi.) 33Şeýlelikde, Musa faraonyň ýanyndan gidip, galadan çykdy we asmana ellerini uzadyp, Rebbe dileg etdi. Şobada gök gürrüldisi we doly ýagmasy galdy. Ýere ýagyş guýmasy kesildi. 34Ýöne faraon ýagşyň, dolynyň we gök gürrüldisiniň kesilenini görende, ýene-de günä etdi. Faraon we onuň emeldarlary ýene-de doňýürekligini etdiler. 35Şeýdip, faraon öňküsi ýaly doňýürekligine galdy. Edil Rebbiň Musanyň üsti bilen aýdyşy ýaly, ol ysraýyllary goýbermedi.

#### 10-njy bap


Sekizinji betbagtçylyk: çekirtge sürüsi

1Şundan soň Reb[†] Musa[†]: «Faraonyň[†] ýanyna git. Olaryň arasynda gudratly alamatlarymy görkezmek üçin, Men faraony we onuň emeldarlaryny doňýürek etdim. 2Sen öz nesilleriňe we nebereleriňe Meniň müsürlileriň aňkasyny aşyryp, olaryň arasynda nähili gudratly alamatlar görkezendigimi gürrüň berersiň. Şonda siz Meniň Rebdigimi bilersiňiz» diýdi.

3Şeýlelikde, Musa[†] bilen Harun faraonyň[†] ýanyna baryp, oňa şuny aýtdylar: «Ýewreýleriň[†] Hudaýy Reb şeýle diýýär: „Meniň öňümde haçana çenli pespällikden boýun towlajak? Meniň halkymy goýber, goý, olar gidip, Maňa ybadat etsinler. 4Eger sen Meniň halkymy goýbermekden ýüz öwürseň, onda Men ertir seniň ýurduňa çekirtge ibererin[+]. 5Çekirtgeler ýeriň ýüzüni örterler, olardan ýaňa ýeriň ýüzi görünmez. Doly ýagandan soňky galan zatlaryňyzy we meýdandaky ösüp oturan ähli agaçlaryňyzy çekirtgeler iýerler. 6Seniň öýleriň, ähli emeldarlaryňyň we tutuş müsürlileriň öýleri çekirtgeden dolar. Dünýä ineli bäri, şu güne çenli şeýle zady siziň ata-babalaryňyz hem gören däldir“». Soňra Musa yzyna öwrülip, faraonyň ýanyndan çykyp gaýtdy.

7Faraonyň[†] emeldarlary gelip, oňa: «Bu adam haçana çenli bize duzak boljakka? Halky goýber, goý, gidip, Hudaýy Rebbe ybadat etsin. Müsüriň weýran bolýandygyna sen näme entek hem düşüneňokmy?» diýdiler. 8Şeýdip, Musa[†] bilen Haruny yzyna, faraonyň ýanyna çagyrdylar. Faraon olara: «Gidiň-de, Hudaýyňyz Rebbe ybadat ediň! Ýöne sizden kimler gider?» diýip sorady. 9Musa oňa: «Biz garry-ýaşlarymyz bilen, ogul-gyzlarymyz bilen, mal-garadyr dowarlarymyz bilen bile gideris, sebäbi biz Rebbiň şanyna baýram etmeli» diýdi. 10Faraon olara: «Siz aýallaryňyz we oglan-uşaklaryňyz bilen gitmäge menden rugsat alyp bilen günüňiz, goý, Reb sizlik bolsun! Görýäňizmi, siziň päliňiz düzüw däl eken. 11Ýok! Rebbe ybadat etmäge diňe erkekleriňiz gider, siziň öz islegiňiz hem şudy ahyryn» diýdi. Soňra Musa bilen Harun faraonyň huzuryndan kowuldylar.

12Şundan soň, Reb Musa[†]: «Eliňdäki hasaňy Müsür topragyna urup, çekirtgeler çykar. Olar Müsür ýurduna çozarlar we doly ýagandan soňky galan ähli zatlary, ähli bag-bakjalary iýerler» diýdi. 13Şeýlelikde, Musa elindäki hasasyny Müsür topragyna urup çykdy. Reb şol gün uzakly gün we uzakly gije gündogar ýelini turuzdy. Ertesi irden bu gündogar ýeli çekirtgeler getirdi. 14Çekirtgeler tutuş Müsür topragyna inip, tutuş ýurdy boýdan-başa eýelediler. Şeýle san-sajaksyz çekirtge sürüsi öň hiç haçan bolan däldir, indi hem bolmaz. 15Çekirtgeler tutuş ýurduň ýüzüni örtendigi sebäpli, ýeriň üsti garalypdy. Olar ýurtdaky doly ýagandan soňky galan ähli bag-bakjalary we ähli agaçlaryň miwelerini iýdiler. Tutuş Müsür topragynda ne agaç, ne-de bag-bakja galdy, ýekeje-de ýaşyl zat galmady. 16Faraon[†] derrew Musa bilen Haruny çagyrdyp, olara: «Bu bolan ähli zatdan soň, men ýene-de siziň we Hudaýyňyz Rebbiň garşysyna günä etdim[+]. 17Şonuň üçin hem indi meniň günämi ötüň we bu nejis betbagtçylygyň menden aýrylmagyny sorap, ýene-de birje gezek Hudaýyňyz Rebbe dileg edäýiň» diýdi[+]. 18Şeýdip, Musa faraonyň ýanyndan gaýdyp, Rebbe dileg etdi. 19Reb hem şemaly günbatardan örän güýçli öwüsýän ýele öwrüp, çekirtgeleri syryp-süpürip, Gyzyl deňze[*] getirip taşlady. Tutuş Müsür ýurdunda ýekeje-de çekirtge galmady. 20Emma Reb faraony ýene-de doňýürek etdi, ol ysraýyllary[†] goýbermedi.


Dokuzynjy betbagtçylyk: garaňkylyk

21Şundan soň Reb Musa[†]: «Eliňdäki hasaňy asmana uzat, şonda Müsür ýurduna garaňky düşüp, ony tümlük gaplap alar» diýdi. 22Şeýdip, Musa elindäki hasasyny asmana uzatdy we tutuş Müsür ýurdy üç günläp garaňka gaplandy. 23Olar hatda bir-birlerini hem görüp bilmediler. Üç günläp olaryň hiç biri hiç ýere gozganyp hem bilmedi, emma ähli ysraýyllaryň ýaşaýan ýerinde ýagtylyk boldy. 24Soň faraon[†] Musany ýanyna çagyrdyp, oňa: «Baryň, gidip, Rebbe ybadat ediň. Çagalaryňyz hem siziň bilen gidibersin, ýöne diňe sygyrlaryňyz bilen dowarlaryňyz bärde galsyn» diýdi. 25Emma Musa: «Sen Hudaýymyz Rebbe mal-garalarymyz bilen sadakalarymyzdyr[†] ýakma gurbanlyklarymyzy[†] bermäge-de rugsat etmelisiň. 26Biz mal-garalarymyzy hökman özümiz bilen alyp gitmeli, bärde ýekeje-de toýnakly galmaz. Biz olary Hudaýymyz Rebbe ybadat etmek üçin äkitmeli. Ol ýere baryp ýetýänçäk, biz Rebbe näme bilen ybadat etmelidigini bilemzok» diýdi. 27Emma Reb faraony doňýürek etdi, ol ysraýyllara gitmäge rugsat etmedi. 28Soňra faraon Musa jogap berip: «Gümüňi çek şu ýerden. Özüňden habardar bol! Gaýdyp meniň gözüme görünme. Çünki meniň gözüme görnen günüň, şol pursatda ölersiň» diýdi. 29Musa hem oňa: «Aýdyşyň ýaly bolar! Men indi hiç haçan seniň gözüňe görünmerin» diýdi.

#### 11‑nji bap


Iň soňky betbagtçylyk jar edilýär

1Reb[†] Musa[†] ýene-de: «Faraonyň[†] we Müsüriň üstünden ýene bir betbagtçylyk indererin. Şondan soň faraon size ol ýerden gitmäge rugsat eder. Ol sizi goýberende, öz ýurdundan büs-bütin kowup çykarar. 2Indi bolsa halka eşitdirip aýt, goý, her bir erkek we her bir aýal öz müsürli goňşusyndan altyn-kümüşden ýasalan şaý-sepler dilesin» diýdi. 3Reb müsürlilere ysraýyllary[†] sylar ýaly edipdi. Mundan başga-da, Müsür topragynda, faraonyň emeldarlarynyň we halkynyň öňünde Musa beýik adam bolupdy.

4Musa[†] faraona[†] şeýle diýdi: «Reb şeýle diýýär: „Men ýary gije töweregi Müsüriň içine aýlanyp çykaryn. 5Şonda ähli müsürlileriň nowbahar ogullary[†] öler. Tagtda oturan faraonyň nowbahar oglundan başlap, tä degirmen üwäp oturan hyzmatkär aýalyň nowbahar ogluna çenli öler. Ähli mallaryň hem ilkinji doglanlary öler. 6Tutuş Müsür ýurdunda uly ses bilen perýat ediler. Şeýle agy sesi öň hiç haçan bolan däldir, indi hem bolmaz. 7Emma ysraýyllaryň ýekeje adamyna-da, malyna-da zelel ýetmez, hatda olara it hem üýrmez. Şonda siz Men Rebbiň müsürliler bilen ysraýyllaryň arasynda tapawut goýýandygymy bilersiňiz“»[+]. 8Musa sözüni dowam edip, faraona: «Seniň ähli emeldarlaryň huzuryma gelip, maňa baş egerler we maňa: „Seniň özüň hem, yzyňa düşýän ähli halk hem gidewersin“ diýerler. Şundan soň men giderin» diýdi. Şeýdip, Musa gahar-gazaba münüp, faraonyň ýanyndan çykyp gaýtdy.

9Soňra Reb Musa[†]: «Faraon[†] seni diňlemez. Müsürde Meniň gudratlarym köpeler» diýdi. 10Musa bilen Harun faraonyň öňünde bu gudratlaryň hemmesini ýerine ýetirdiler. Reb faraony ýene doňýürek etdi, ol ýurdundan ysraýyllary goýbermedi.

#### 12‑nji bap


Pesah baýramy

1[•]Reb[†] Müsürde Musa[†] bilen Haruna şeýle diýdi: 2«Bu aý siziň üçin aýlaryň başlangyjy bolar. Siziň üçin bu aý ýylyň ilkinji aýy[*] bolar. 3Ysraýyl[†] halkyna aýt, goý, şu aýyň onunjy güni her bir maşgalabaşy öz hojalygy üçin soýmaga bir janly saýlap alsyn. 4Eger bir hojalyk bir janlyny iýerden kiçi bolsa, onda olar özleriniň iň ýakyn goňşusy bilen bilelikde, hersiniň maşgala agzalaryna görä bir janlyny öz aralarynda paýlaşsynlar. 5Janlyňyz hiç hili şikessiz bolmalydyr. Muňa siz birýaşar tokly ýa-da birýaşar çebiş saýlap bilersiňiz. 6Siz ony şu aýyň on dördi gününe çenli saklaň we şol gün gije bütin ysraýyl jemagatynyň hersi öz saýlap goýan janlysyny soýup öldürer[+]. 7Soňra olar janlynyň ganyndan alyp, onuň eti iýiljek öýleriň gapylarynyň ikiýan söýesine hem-de üstki söýesine çalsynlar. 8Olar şol gije janlynyň etini otda kebap edip, petir we ajy gök otlar bilen iýsinler. 9Onuň etini bişirmän, çigligine ýa-da suwda gaýnadyp iýmäň. Ony diňe tutuşlygyna kellebaşaýagy we içgoşlary bilen birlikde otda kebap edip iýiň. 10Daňdana çenli ondan hiç zat galdyrman iýiň. Eger ertire çenli iýilmän artyp galsa, şol galan-gaçanlary otda ýakyň. 11Siz ony şu ýagdaýda iýmelisiňiz: ýol geýimiňiz egniňize, çarygyňyz aýagyňyza geýlen bolsun, hasaňyz eliňizde bolsun. Şeýle hem, siz ony çaltlyk bilen iýmelisiňiz. Bu Rebbiň Pesahydyr. 12Şol gije Men Müsüriň içine aýlanyp, müsürlileriň ähli nowbahar ogullaryny[†], adamlaryndan tä mallaryna çenli ilkinji doglan erkeklerini öldürerin. Men Müsüriň ähli hudaýlarynyň üstünden höküm çykararyn. Men Rebdirin[+]. 13Bolýan öýleriňiziň gapysyna çalnan gan siziň üçin nyşan bolar. Men ol gany görenimde, siziň üstüňizden sowlup geçerin. Men Müsüri jezalandyranymda, hiç hili betbagtlyk sizi weýran etmez.

14Bu gün siz üçin ýatlama güni bolar. Siz muny Meniň şanyma baýram edip bellärsiňiz. Soň siz bu baýramy nesilme-nesil ebedilik düzgün edip saklarsyňyz. 15Ýedi günläp siz petir iýmelisiňiz. Şu ýedi günüň ilkinji gününde, siz öýleriňizden hamyrmaýalary çykaryp taşlaň. Kimde-kim birinji günden tä ýedinji güne çenli aralykda hamyrmaýa goşulan zatdan iýse, onda ol ysraýyllaryň arasyndan kowlup çykarylsyn. 16Birinji günde we ýedinji günde siz mukaddes[†] ýygnanyşyk etmelisiňiz. Şol günler ýekeje iş hem edilmeli däldir, diňe öz iýjek zatlaryňyzy taýýarlaň. 17Şeýle hem, siz Petir baýramyny-da[†] bellemelisiňiz, sebäbi Men sizi Müsürden topar-topar edip, hut şol gün alyp çykdym. Şonuň üçin hem siz bu güni nesilme-nesil ebedilik düzgün edip saklamalysyňyz. 18Ilkinji aýyň on dördi güni agşamyndan tä şol aýyň ýigrimi biri güni agşamyna çenli siz petir iýmelisiňiz. 19Şu ýedi günüň dowamynda öýleriňizde ýekeje-de hamyrmaýa bolmasyn. Kimde-kim hamyrmaýaly zat iýse, ol gelmişek ýa-da ýerli bolsun, ysraýyl halkynyň arasyndan kowlup çykarylsyn. 20Siz hamyrmaýaly hiç zat iýmeli dälsiňiz. Ýaşap oturan ähli ýerleriňizde diňe petir iýmelisiňiz».

21Soňra Musa[†] ähli ysraýyl ýaşulularyny[†] çagyryp, olara şeýle diýdi: «Heriňiz maşgalaňyza görä özüňize janly saýlaň we ony Pesah baýramy[†] üçin soýuň. 22Bir bogdak käkilik otuny alyp, ony jamdaky janlynyň ganyna batyryp, gapynyň üstki söýesine we ikiýan söýesine çalyň. Daňdana çenli hiç kim öz öýüniň gapysyndan daşary çykmaly däldir[+]. 23Reb müsürlileri birýandan öldürip çykar. Gapynyň üstki we ikiýan söýesindäki gany görende, Reb ol gapydan sowlup geçer we janyňyzy almak üçin öýleriňize girmäge Ölüm perişdesi[†] rugsat etmez. 24Siziň özüňiz we ogullaryňyz bu baýramy ebedilik parz hökmünde bellemelisiňiz. 25Rebbiň size wada beren ýurduna baranyňyzda, siz bu baýramçylygy bellemelisiňiz. 26Çagalaryňyz sizden: „Bu baýram nämäni aňladýar?“ diýip soranlarynda,[+] 27siz olara: „Bu Rebbe berilýän Pesah gurbanlygydyr[†]. Müsürde Reb müsürlileri öldürende, ysraýyllaryň öýleriniň üstünden sowlup geçdi, biziň janymyzy aman galdyrdy“ diýip jogap beriň». Muňa ysraýyllar başlaryny egip, sežde etdiler[†].

28Soňra ysraýyllar baryp, edil Rebbiň Musa[†] bilen Haruna buýruşy ýaly etdiler.


Soňky betbagtçylyk: ilkinji erkek doglanlaryň ölümi

29Ýary gije Reb Müsüriň ähli nowbahar ogullaryny[†] öldürip çykdy. Tagtda oturan faraonyň[†] nowbahar oglundan başlap, zyndanda oturan bendiniň nowbahar ogluna çenli öldürdi, şeýle-de, mallaryň hem ähli ilkinji guzlanlaryny öldürdi. 30Gije faraonyň özi, onuň ähli emeldarlary, garaz, tutuş müsürliler ýerlerinden turdular. Müsürde uly dady-perýat boldy, çünki olaryň arasynda ölüsi bolmadyk ýekeje-de öý ýokdy. 31Faraon şol gijäniň özünde Musa[†] bilen Haruny çagyrdyp, olara: «Baryň, gidiň, meniň halkymyň arasyndan çykyň. Özüňizem halkyňyz bilen bile gidiň-de, öz aýdyşyňyz ýaly, Rebbe ybadat ediň. 32Öz soraýşyňyz ýaly, mallaryňyzdyr dowarlaryňyzy hem ýanyňyz bilen alyp gidiň. Maňa ak pata beriň!» diýdi. 33Müsürliler öz ýurdundan ysraýyllary çalt çykarmak üçin gyssaýardylar. Sebäbi olar: «Biziň hemmämiz öleris» diýişýärdiler. 34Şeýlelikde, ysraýyllar petirlik hamyrlaryny kendirige dolap, ony hamyr jamlara salyp, eginlerinde göterip gaýtdylar. 35Ysraýyllar edil Musanyň özlerine aýdyşy ýaly etdiler. Olar müsürlilerden altyn-kümüşden ýasalan şaý-sepler, şeýle hem, geýim-gejimler soradylar[+]. 36Reb hem müsürlilere ysraýyllary sylar ýaly edipdi. Olar ysraýyllaryň soran zatlaryny berdiler. Şeýdip, ysraýyllar müsürlileriň baýlygyny talap gaýtdylar[+].


Ysraýyllar Müsürden çykyp gaýdýarlar

37Şeýlelik bilen, ysraýyllar Ragmesesden Sukoda tarap ýola düşdüler. Olar aýallardan we çagalardan başga alty ýüz müň töweregi pyýada erkek adamdy[+]. 38Müsürlilerden hem bir topar märeke, şeýle hem, gaty köp mal-gara: sygyrlar we dowarlar ysraýyllara goşulyp gaýtdy. 39Ysraýyllar Müsürden alyp gaýdan hamyrlaryndan petir kökeler bişirdiler. Hamyr petirlikdi, sebäbi olar Müsürden gyssanmaç kowlup çykarylypdylar. Olar hatda özlerine ýol üçin azyk-owkat hem taýýarlap ýetişmändiler. 40Ysraýyllar Müsürde dört ýüz otuz ýyl ýaşadylar[+]. 41Dört ýüz otuzynjy ýylyň soňky güni, hut şol güni, Rebbiň halky topar-topar bolup, Müsürden çykdy. 42Bu gije Rebbiň ysraýyllara nazar salyp, olary Müsürden alyp çykan gijesidir. Şonuň üçin hem hut şu gije ähli ysraýyllaryň we olaryň nesilleriniň dik oturyp, muny Rebbe bagyş edýän gijesidir.


Pesah baýramynyň düzgünleri

43Soňra Reb Musa[†] bilen Haruna şeýle diýdi: «Pesahyň düzgünleri şudur: Ýeke gelmişek-de gurbanlykdan[†] iýmeli däldir. 44Emma pula satyn alan guluňyz sünnet[†] edilenden soň ondan iýip biler. 45Ýekeje gelmişek ýa-da günlükçi ondan iýmeli däldir. 46Ony bir jaýda oturyp iýiň. Ondan birje bölek eti hem öýden daşa çykarmaly dälsiňiz. Şeýle hem, janlynyň ýekeje süňki-de döwülmesin[+]. 47Ähli ysraýyl halky bu baýramy bellemelidir. 48Eger bir gelmişek gelip, siziň araňyzda ornaşyp, Rebbiň Pesahyny bellemek islese, onda, goý, onuň hojalygyndaky ähli erkekler sünnet edilsin. Şundan soň ol size goşulyp, muny belläp biler we ol siziň öz ýerli halkyňyza degişli adam hasap ediler. Emma sünnet edilmedik hiç bir adama ondan iýmek bolmaz. 49Ýerli adam üçin hem, araňyzda ýaşaýan her bir gelmişek üçin hem ýeke-täk bir kanun[†] bolmalydyr»[+]. 50Ysraýyllaryň hemmesi ähli zady edil Rebbiň Musa bilen Haruna buýruşy ýaly etdiler. 51Hut şol gün Reb ysraýyllary topar-topar edip, Müsürden çykardy.

#### 13‑nji bap

1-2Soňra Reb Musa: «Ilkinji doglan ähli erkek göbeklileri Maňa bagyş ediň. Ysraýyllaryň göwresinden ilkinji dünýä inen her bir ogul, şeýle hem, olaryň mallarynyň hem ilkinji erkek guzlany Meniňkidir» diýdi[+].


Petir baýramy

3Musa[†] halka şeýle diýdi: «Bu güni ýatda saklaň, çünki siz bu gün gul bolup ýaşan ýurduňyz Müsürden çykdyňyz. Ol ýerden Reb[†] sizi Özüniň beýik güýji bilen alyp çykdy. Hamyrmaýaly çörek iýilmeli däldir. 4Bu gün siz Müsürden Abyp aýynda çykýarsyňyz. 5Reb siziň ata-babalaryňyza söz beren süýt we bal akýan mes toprakly ýurt bolan kenganlaryň[†], hetleriň[†], amorlaryň, hiwileriň we ýabuslaryň[†] ýurduna getiren wagty hem siz şu aýda bu baýramy bellärsiňiz. 6Siz ýedi günläp petir iýmelisiňiz we ýedinji güni siz Rebbiň şanyna toý edersiňiz. 7Şol ýedi günüň dowamynda diňe petir iýiň. Siziň ýaşaýan ähli ýerleriňizde ýekeje-de hamyrmaýaly bişirilen çörek bolmasyn[+]. 8Ýedilenji gün bolsa ogluňa: „Men bulary Müsürden çykanymda Rebbiň maňa edenleriniň hatyrasy üçin şeýle edýärin“ diýip gürrüň ber. 9Goý, bu baýram eliňize baglanan ýaly ýa-da maňlaýyňyza daňlan ýaly bir ýatlama alamaty bolsun. Bu bolsa Rebbiň kanunynyň[†] elmydama diliňizde bolmagyny ýatladar, çünki Reb sizi gudratly goly bilen Müsürden alyp çykdy[+]. 10Şonuň üçin hem siz her ýyl şol bir belli wagtda bu kanuny ýerine ýetirmelisiňiz».


Ilkinji doglan erkekler hakynda

11«Reb size we ata-babalaryňyza söz berşi ýaly, sizi kenganlaryň[†] ýerine getirip, ony size berende, 12siz ilkinji doglan her bir erkek göbeklini Rebbiň huzuryna getirmelisiňiz. Mallaryňyzyň ähli ilkinji erkek doglanlary Rebbiňkidir. 13Her bir eşegiňiziň kürrelän kürresini guzyňyz bilen çalşyp, yzyna satyn alyň[†]. Eger yzyna satyn almasaňyz, onda onuň boýnuny omruň. Çagalaryňyzyň arasynda her bir nowbahar ogluňyzy[†] yzyna satyn alyň. 14Her haçan ogluň senden munuň nämäni aňladýandygyny soranda, oňa şeýle diý: „Reb Öz gudratly goly bilen bizi gul bolup ýaşan ýurdumyz Müsürden alyp çykdy[+]. 15Faraon[†] doňýüreklik edip, bizi goýbermekden ýüz öwreni üçin, Reb Müsüriň ähli ilkinji doglan ynsan ogullaryndan başlap, tä mallaryň ilkinji dogran erkek jynslylaryna çenli öldürip çykdy. Şonuň üçin hem ilkinji doglan ähli erkek jynslylary Rebbe gurban edýärin, ýöne nowbahar oglumy yzyna satyn alyp bilýärin“. 16Reb bizi Öz gudratly güýji bilen Müsürden alyp çykandygy üçin, bu baýram eliňize baglanan ýaly ýa-da maňlaýyňyza daňlan ýaly bir belgi bolsun».


Reb ysraýyllara ýol görkezýär

17Faraon[†] halky goýberende, Hudaý olary piliştlileriň[†] üstünden geçýän ýakyn ýol bilen alyp gitmedi. Çünki Hudaý bu halk ýolda urşa duçar bolaýsa, puşman edip, yzyna Müsüre dolanar öýtdi[+]. 18Şeýdip, Hudaý ysraýyllary[†] Gyzyl deňze gidýän çöllükden alyp gitdi. Ysraýyllar Müsürden urşa taýýar bolup, ýaragly çykypdylar. 19Musa[†] Ýusubyň süňklerini özi bilen aldy, sebäbi Ýusup[†] ysraýyllara: «Hudaý size nazar salar, şonda siz bu ýerden meniň süňklerimi hem öz ýanyňyz bilen alyp gidiň» diýip, olara ant içiripdi[+]. 20Ysraýyllar Sukotdan çykyp, çölüň çetindäki Etamda düşlediler[+]. 21Reb olaryň öňünden ýol görkezip, gündizine bulut sütüni bolup, gijesine bolsa ot sütüni bolup, olaryň ýollaryny ýagtyldýardy. Şonda olar gündiz hem, gije hem ýol ýöräp bilýärdiler[+]. 22Gündizine bulut sütüni, gijesine bolsa ot sütüni halkyň öňünden asla uzaklaşmaýardy.

#### 14‑nji bap


Ysraýyllaryň Gyzyl deňizden geçişi

1-2Ine, şonda Reb Musa: «Ysraýyllara aýt, goý, olar yzyna öwrülip, deňziň gyrasyndaky Bagalsepona golaý ýerde, Migdol bilen deňziň arasyndaky Pihahyrotda düşlesinler[+]. 3Faraon[†]: „Ysraýyllar[†] çölde azaşyp ýörendirler“ diýip pikir eder. 4Men faraony doňýürek ederin, ol ysraýyllaryň yzyndan kowalap gaýdar. Faraonyň we onuň goşunyny ýeňip gazanjak ýeňşim Maňa şöhrat[†] getirer. Şonda müsürliler Meniň Rebdigimi[†] bilerler» diýdi. Ysraýyllar özlerine aýdylyşy ýaly etdiler.

5Müsür patyşasyna ysraýyllaryň gaçandyklary barada aýdanlarynda, ol we onuň emeldarlary ysraýyllar hakdaky pikirlerini üýtgetdiler. Olar: «Ysraýyllary özümize gul bolmakdan boşadyp, bu biziň näme etdigimiz boldy?» diýişdiler. 6Şeýlelikde, faraon[†] söweş arabasyna[†] atlanyp, goşunyny hem öz ýany bilen alyp ugrady. 7Ol alty ýüz sany iň saýlama söweş arabalaryny we Müsüriň ähli beýleki söweş arabalaryny aldy. Olaryň hersiniň öz onbaşysy bardy. 8Reb Müsür şasy faraony doňýürek etdi. Ol Rebbiň goragy astynda gaýdan ysraýyllaryň yzyndan kowalap gaýtdy[+]. 9Faraonyň ähli söweş arabalary, olaryň üstündäki esgerleri bilen birlikde tutuş pyýada goşun bolup, müsürliler olaryň yzyndan kowdular. Olar deňziň kenarynda, Bagalseponyň golaýyndaky Pihahyrotda düşlän ysraýyllaryň yzyndan kowup, olara golaý geldiler.

10Faraon[†] olara ýakyn gelende, ine, birdenkä öz yzlaryndan müsürlileriň kowup gelýändiklerine ysraýyllaryň gözi düşdi. Olar gaty gorkdular we Rebbe perýat etdiler. 11Ysraýyllar Musa[†]: «Müsürde näme gabyr ýokmudy? Sen biziň çölde ölmegimiz üçin alyp gaýtdyňmy? Bizi Müsürden çykaryp, bu näme etdigiň boldy? 12Biz saňa Müsürde: „Bizi öz günümize goý, biz müsürlilere hyzmat edibereli“ diýip aýtmanmydyk? Biz çölde ölenimizden, müsürlileriň guly bolup ýören bolsak, müň paý gowy bolardy» diýdiler. 13Musa ysraýyllara: «Gorkmaň! Berk duruň we Rebbiň bu gün siziň üçin amala aşyrjak gutulyşyny görüň. Çünki siz bu günki görýän müsürlileriňizi gaýdyp hiç haçan görmersiňiz. 14Siziň üçin Reb söweşer. Siz diňe bu ýerde bolsaňyz bolýar» diýdi[+].

15Reb Musa[†]: «Näme üçin sen Maňa perýat edýärsiň? Ysraýyllara aýt, goý, olar öňe tarap gitsinler. 16Sen eliňdäki hasaňy uzat-da, deňziň suwuna ur. Deňziň suwy ikä bölüner we ysraýyllar şol gury ýer bilen ýöräp, deňizden geçerler. 17Men müsürlileri doňýürek ederin, şeýdip, olar siziň yzyňyzdan kowup gaýdarlar. Faraonyň[†], onuň bütin goşunynyň, söweş arabalarynyň we söweş arabaly esgerleriniň üsti bilen Men şöhrat[†] gazanaryn. 18Men faraonyň, onuň söweş arabalarynyň we söweş arabaly esgerleriniň üstünden şöhrat gazananymda, müsürliler Meniň Rebdigimi bilerler» diýdi.

19Şundan soň, Ysraýyl goşunynyň öňünden ýöreýän Hudaýyň perişdesi[†] olaryň yzyna geçdi. Olaryň öňünden süýşüp barýan bulut sütüni hem olaryň arka tarapyna geçip, 20Müsür goşuny bilen Ysraýyl goşunynyň arasyna gelip durdy. Bulut gije ysraýyllar tarapyny ýagty, müsürliler tarapyny bolsa garaňky etdi. Şeýdip, bütin gije bular biri-biriniň golaýyna baryp bilmediler.

21Soňra Musa[†] elindäki hasasyny deňze ýetirdi. Reb bolsa şol bütin gije güýçli gündogar ýeli bilen deňziň suwuny kowdy. Deňiz gury ýere öwrülip, suw ikä bölündi[+]. 22Ysraýyllar hem deňziň ortasyndaky şol gury ýer bilen geçdiler, suw sag tarapdan we çep tarapdan olara diwar bolup durdy. 23Müsürliler olary yzarlap gelýärdiler, faraonyň[†] ähli atlary, onuň söweş arabalary we söweş arabaly esgerleri olaryň yzyndan kowup, deňziň ortasyna girdiler. 24Daň atmazdan öň Reb ot we bulut sütüniniň içinden aşak, Müsür goşunyna tarap seretdi we olary aljyraňňy ýagdaýa saldy. 25Reb olaryň söweş arabalarynyň tigirlerini batga batyrdy, şonuň üçin hem, olara arabalaryny sürmek gaty kyn düşdi. Şonda müsürliler: «Ýörüň, ysraýyllardan gaçalyň, çünki Müsüriň garşysyna olar üçin Reb söweşýär» diýdiler.

26Soňra Reb Musa[†]: «Eliňi deňze tarap uzat, goý, suw müsürlileriň, olaryň söweş arabalarynyň we söweş arabaly esgerleriniň üstünden basyp, yzyna öwrülsin» diýdi. 27Şeýdip, Musa elini deňze tarap uzatdy welin, daňdan deňziň suwy öňki akymyna öwrüldi. Müsürliler ondan gaçyp çykmaga dyrjaşdylar, emma Reb müsürlileri deňziň ortasyna eltip taşlady. 28Suw yzyna dolup, ysraýyllaryň yzyndan deňze giren söweş arabalaryň, söweş arabaly esgerleriň, faraonyň[†] tutuş goşunynyň üstüni basyp örtdi. Olaryň ýekejesi hem diri galmady. 29Emma ysraýyllar deňizden gury ýer bilen geçdiler, suw olara sag we çep tarapdan diwar bolup durdy[+].

30Şeýlelikde, Reb şol gün ysraýyllary müsürlileriň elinden halas etdi. Ysraýyllar deňziň kenarynda ölüp ýatan müsürlileri gördüler. 31Rebbiň müsürlilere garşy görkezen beýik gudratyny görüp, ysraýyllar Rebden gorkdular. Olar Rebbe we onuň guly Musa[†] iman etdiler.

#### 15‑nji bap


Musanyň aýdymy

1Soňra Musa[†] bilen ysraýyllar[†] Rebbe[†] bagyşlap, şu nagmany aýtdylar:

«Men Rebbe nagma aýdaryn.
Ol şöhratly[†] ýeňiş gazandy.
Aty çapyksuwary bilen deňze gapgardy[+].


2Reb meniň güýjüm hem aýdymym.
Ol meniň Halasgärim[†] boldy.
Ol meniň Hudaýym, Ony alkyşlaryn.
Ol atamyň Hudaýy, Ony beýgelderin[+].


3Reb esgerdir.
Onuň ady Rebdir[+].


4Faraonyň[†] söweş arabalaryny
ähli goşuny bilen deňze zyňdy.
Saýlama urşujylary-da
Gyzyl deňizde gark boldy.


5Olary tolkunlar gaplap,
daş kimin çuň düýbe çökdüler.
6Ýa Reb, Seniň sag goluň
güýç-gudratda şöhratlydyr[†].
Ýa Reb, Seniň sag goluň
duşmany mynjyradýar[+].


7Özüňe garşy çykanlary
beýik ýeňşiň bilen çökerýäň.
Alawly gazabyňy inderip,
olary saman dek ýakýaň.


8Haýbatly demiňden,
suw dik ýokary galdy.
Tolkunlar diwar ýaly bolup,
çuň deňziň düýbi daş dek gatady[+].


9Duşman diýdi:
„Kowalaryn, yzlaryndan ýeterin.
Oljasyny bölüp, teşneligimi gandyraryn.
Gylyjymy ýalaňaçlap, olary ýok ederin“.


10Üflän ötgür demiňden,
deňiz olary gaplady.
Olar gurşun kimin
äpet suwa çökdüler.


11Eý, Rebbim, hudaýlaryň arasynda heý-de Seň ýalysy barmydyr?
Kim mukaddeslikde[†] Seniň ýaly beýik!
Geň gudratlaryňdan gorkup, halk Seni şöhratlar[†][+].


12Sag goluňy uzadanyňda,
olary ýer ýuwutdy.


13Sadyk söýgiň bilen
azat eden halkyňa baş bolduň.
Beýik güýjüň bilen olara
Mukaddes[†] mekanyňa ýol görkezdiň.
14Milletler[†] eşidende sandyraşýarlar.
Piliştlileriň[†] ýüregi ýarylara gelýär.


15Edomyň beglerini gorky basýar.
Mowabyň[†] serdarlaryny[†] ysytma tutýar.
Kenganyň[†] ilaty dowla düşýär[+].


16Seniň goluň gudratyndan,
olaryň üstüne howp we gorky inýär.
Öz azat eden halkyň geçip bolýança,
olar daş kimin doňýarlar.


17Sen halkyňy getirip,
Öz dagyňda oturdarsyň.
Ýa Reb, bu ýeri Öz öýüň üçin saýlarsyň.
Ýa Reb, mukaddes öýi[†] Özüň bina edersiň[+].
18Reb hemişelik we baky höküm sürer»[+].


19Faraonyň[†] atlary, söweş arabalary we söweş arabaly esgerleri bilen deňze girende, Reb deňziň suwuny yzyna gaýtaryp, olaryň üstünden inderdi. Emma ysraýyllar deňziň ortasyndan gury ýer bilen geçdiler. 20Soňra Harunyň aýal dogany Merýem pygamber[†] eline depregini aldy. Hemme aýallar hem depreklerini çalyp, tans edip, onuň yzyna düşdüler[+].

21Merýem olara şu aýdymy aýtdy:
«Rebbe nagma aýdyň.
Ol şöhratly[†] ýeňiş gazandy.
Aty çapyksuwary bilen deňze gapgardy»[+].


Ajy suw

22Şundan soň Musa[†] ysraýyllara baş bolup, olary Gyzyl deňizden alyp, Şur çölüne gaýtdy. Çölde olar üç gün ýörediler, emma suw tapmadylar[+]. 23Mara gelenlerinde, olar Maranyň suwundan içip bilmediler. Sebäbi ol ajydy. Şol sebäpli ony Mara[*] diýip atlandyrdylar. 24Adamlar Musa: «Biz indi näme içeli?» diýşip hüňürdeşdiler. 25Musa Rebbe perýat etdi. Reb oňa agaç bölegini görkezdi. Ol ony suwa taşlady welin, suw süýji suwa öwrüldi. Şol ýerde Reb olar üçin parzlar we hökümler berip, olary synady. 26Reb şeýle diýdi: «Eger-de siz Hudaýyňyz Rebbiň sözüne dykgat bilen gulak goýup, Onuň nazarynda dogry hasap edýän işlerini etseňiz, Onuň buýruklaryna boýun bolup, buýran ähli parzlaryny ýerine ýetirseňiz, onda Men müsürlileriň başyndan inderen apatlarymyň hiç birini siziň başyňyza salmaryn. Çünki Men size şypa berýän Rebdirin»[+].

27Soňra olar Eýlime geldiler. Ol ýerde on iki sany suwly çeşme we ýetmiş sany palma agajy bardy. Olar suwuň başynda düşlediler[+].

#### 16-njy bap


Manna we bedeneler

1Ähli ysraýyl[†] halky Eýlimden çykyp gaýtdy. Müsürden çykanlaryndan soň, olar ikinji aýyň on bäşi güni Eýlim bilen Sinaýyň[†] aralygynda ýerleşýän Sin çölüne geldiler[+]. 2Çölde ähli ysraýyl halky Musa[†] we Haruna igenmäge başlady. 3Olar şeýle diýdiler: «Biz Rebbiň[†] elinden Müsürde ölen bolsak gowy bolardy. Biz ol ýerde etli gazanlar ataryp, doýýançak nahar iýerdik. Siz bolsa bu tutuş jemagaty açlykdan öldürmek üçin çöle getiripsiňiz»[+].

4Reb Musa[†]: «Ine, Men size gökden çörek ýagdyrjak. Adamlar her gün gündelik paýyny ýygnamaga çykarlar. Men olary şeýle synap, Meniň kanunym[†] boýunça ýörejegini ýa ýöremejegini bilerin. 5Altynjy gün olar gündelik ýygnaýan paýy bilen deňeşdirende iki esse köp ýygnap, iki günlügini taýýarlap goýsunlar» diýdi. 6Şeýlelikde, Musa bilen Harun ähli ysraýyllara ýüzlenip: «Agşam siz özüňizi Müsürden alyp çykanyň Rebdigini bilersiňiz. 7Irden bolsa siz Rebbiň şöhratyny[†] görersiňiz, sebäbi Reb siziň Özüne garşy edýän zeýrençleriňizi eşitdi. Bizden nalar ýaly, biz kim bolupdyrys?» diýdiler[+]. 8Musa ýene-de: «Reb size agşamyna iýmäge et, ertirine bolsa doýýançaňyz çörek berer. Sebäbi Reb siziň Oňa garşy edýän şikaýatlaryňyzy eşitdi. Biz kim? Siziň igençleriňiz bize däl-de, Rebbe garşydyr» diýdi.

9Musa[†] Haruna: «Bütin ysraýyl halkyna aýt: „Indi olar Rebbiň huzuryna gelsinler, çünki Reb olaryň nalasyny eşitdi“» diýdi. 10Harun tutuş ysraýyl halkyna ýüzlenip geplän badyna, olar çölde buludyň içinde peýda bolan Rebbiň şöhratyny[†] gördüler. 11Reb Musa şeýle diýdi: 12«Men ysraýyllaryň nalyşyny eşitdim. Olara aýt: agşamyna et iýersiňiz, ertirine bolsa çörekden doýarsyňyz. Şonda siz Hudaýyňyz Rebbiň Mendigimi bilersiňiz».

13Agşam bedeneler uçup gelip, düşelgäni bürediler. Ir ertir bolsa, düşelgäniň töweregine çyg düşdi[+]. 14Çyg sowlanda, çölüň ýüzünde gyrawa meňzeş maýda inçe patrak ýaly zat galdy. 15Ysraýyllar muny görende, biri-birlerinden: «Bu näme?» diýşip soradylar. Çünki olar munuň nämedigini bilmeýärdiler. Musa[†] olara: «Bu size Rebbiň iýmäge beren çöregi. 16Rebbiň buýrugy şudur: her biriňiz ondan öz iýip biljegiňizi ýygnaň. Düşelgäňizdäki adam sanyna görä, her jan başyna bir omer[*] ýygyp alarsyňyz» diýdi[+]. 17Ysraýyllar şeýle hem etdiler. Olaryň käbiri köpräk, käbiri azrak ýygnady. 18Emma bir omer ölçegi bilen ölçänlerinde, köp ýygnanyňkydan artmady, az ýygnanyňky-da kem çykmady. Her kim öz iýip biljegini ýygnan eken[+]. 19Musa olara: «Ýekeje adam hem ondan ertire hiç zat galdyrmaly däldir» diýdi. 20Emma olar Musa gulak asmadylar. Ýygnanlaryndan birazragy ertire galdy. Ol bolsa gurtlap porsapdyr. Musanyň olara gaty gahary geldi. 21Her gün ertirine her kim bu berilýän çörekden öz iýip biljegini ýygnady. Gün gyzyp, yssy düşende, ol eredi.

22Altynjy güni olar adam başyna iki esseden, ýagny iki omer möçberinde ýygnadylar. Halkyň ähli ýolbaşçylary gelip, muny Musa[†] aýdanlarynda, 23Musa şeýle diýdi: «Rebbiň buýrugy şudur: ertir dynç alyş güni, bu Rebbe bagyş edilen mukaddes[†] Sabat günüdir[†]. Bişirjek zatlaryňyzy bişirip, gaýnatjak zatlaryňyzy gaýnadyň. Artan zatlaryňyzyň hemmesini ertir daňdana alyp goýuň»[+]. 24Şeýlelikde, olar Musanyň buýrugy boýunça ertire çenli ondan alyp goýdular. Ol ne porsady, ne-de gurtlady. 25Musa: «Muny şu gün iýiň, çünki bu gün Reb üçin Sabat günüdir. Bu gün siz olary meýdandan tapmarsyňyz. 26Alty günläp siz ondan ýygnarsyňyz, emma ýedinji gün bolan Sabat güni meýdanda ondan hiç zat tapmarsyňyz» diýdi.

27Ýedinji gün birnäçe adam ondan ýygnamaga çykdy, emma hiç zat tapmadylar. 28Reb Musa[†]: «Siz haçana çenli Meniň tabşyryklarymy we kanunlarymy[†] ýerine ýetirmekden boýun towlajaksyňyz? 29Serediň! Men size Sabat gününi[†] berdim. Şonuň üçin hem altynjy gün Men size çöregi iki günlük edip berýärin. Ýedinji gün her kim öz ýerinde galsyn, hiç kim daşary çykmasyn» diýdi. 30Şeýdip, adamlar ýedinji gün dynç aldylar.

31Ysraýyllar ol çöregiň adyna manna[†][*] diýip at goýdular. Ol kinzanyň tohumyna meňzeş ak we kiçi bolup, tagamy bal goşulyp bişirilen çelpek ýalydy. 32Musa[†]: «Rebbiň buýrugy şeýle: „Geljekki nesiller üçin bir omer möçberde manna saklaň, şonda olar Müsürden alyp çykanymdan soňra, çölde sizi nähili çörek bilen bakanymy görerler“» diýdi. 33Musa Haruna: «Bir golça alyp, onuň içine bir omer mannany sal. Geljekki nesiller üçin saklar ýaly, ony Rebbiň huzurynda goý» diýdi. 34Rebbiň Musa buýruşy ýaly, Harun ony saklamak üçin, Äht sandygynyň[†] öňünde goýdy. 35Ysraýyllaryň ornaşan ýurdy bolan Kengan[†] topragyna baryp ýetýänçäler, olar kyrk ýyllap manna iýdiler[+]. 36(Bir omer batmanyň ondan biri[†] bolýar.)

#### 17‑nji bap


Gaýadan çykan suw

1Ähli ysraýyl[†] halky Sin çölünden göçüp gaýtdy. Rebbiň[†] buýrugy boýunça olar ondan-oňa göçüp-gonup, ahyry Repidimde düşlediler, emma ol ýerde adamlar üçin içmäge suw ýokdy[+]. 2Olar Musa[†] bilen dawalaşyp, ondan içer ýaly suw talap etdiler. Musa olara: «Näme üçin siz meniň bilen dawalaşýarsyňyz? Näme üçin siz Rebbi synaýarsyňyz?» diýdi[+]. 3Emma halk gaty suwsapdy. Olar Musa igenip, oňa şeýle diýdiler: «Näme üçin sen bizi Müsürden alyp gaýtdyň? Bizi, çagalarymyzy we mal-garalarymyzy suwsuzlykdan öldürmek üçin getirdiňmi?» 4Şeýlelikde, Musa Rebbe dady-perýat edip: «Men bu halky näme edeýin? Olar meni daşlap öldürmäge taýýar ahyryn» diýdi[+]. 5Reb Musa: «Ysraýyllardan birnäçe ýaşulyny[†] ýanyňa alyp, halkyň öňünden ýöre. Nil derýasyna uran hasaňy hem eliňe alyp git. 6Men Horepdäki[*] gaýada seniň öňüňde duraryn. Gaýany ur, ondan suw çykar. Şeýdip, adamlar suw içip bilerler» diýdi. Musa ysraýyl ýaşulularynyň arasynda şeýle etdi[+]. 7Ysraýyllar: «Reb biziň aramyzdamy ýa-da ýok?» diýip dawalaşyp, Rebbi synadylar. Şol sebäpli Musa ol ýeri Masa[*] we Meriba[*] diýip atlandyrdy.


Ysraýyl halky amalekleri ýeňýär

8Soňra amalekler gelip, Repidimde ysraýyllar bilen söweşdi[+]. 9Musa[†] Ýeşuwa: «Biziň üçin adamlar saýla we git-de amalekler bilen uruş. Ertir men elime Hudaýyň hasasyny alyp, depäniň üstünde duraryn» diýdi. 10Ýeşuwa Musanyň aýdyşy ýaly, amalekler bilen söweşdi. Musa, Harun we Hur bolsa depäniň üstüne çykdylar. 11Musa elini göterip duranda, ysraýyllar ýeňýärdi, elini aşak goýberende bolsa, amalekler ýeňýärdi. 12Musanyň elleriniň ysgyny gaçdy. Şonda olar ony oturdar ýaly daş getirip goýup, Musany onuň üstünde oturtdylar. Harun bilen Hur onuň ellerini ýokary galdyryp, hersi bir ýandan tutup durdy. Olar tä Gün ýaşýança, onuň ellerini göterip durdular. 13Ýeşuwa amalekleri we olaryň goşunyny gylyçdan geçirip, gyran-jyran etdi.

14Reb Musa[†]: «Bu ýeňşi ýatdan çykarmazlary ýaly kitaba ýaz we Ýeşuwa hem eşitdirip aýt, Men amalekleriň tohum-tijini ýer ýüzünden süpürip taşlajakdyryn» diýdi[+]. 15Musa gurbanlyk[†] sypasyny[†] ýasady we oňa: «Reb meniň tugumdyr!» diýip at berdi. 16Ol: «Elim Rebbiň tugunda! Reb amalekleriň garşysyna nesiller boýy söweşer» diýdi.

#### 18‑nji bap


Ýitro Musanyň ýanyna gelýär

1Hudaýyň Musa[†] üçin we ysraýyllar[†] üçin eden ähli işleri baradaky we Rebbiň[†] olary Müsürden nähili çykarandygy baradaky habar Musanyň gaýynatasy, Midýan ruhanysy[†] Ýitro baryp ýetdi[+]. 2Ine, Musa aýaly Syporany we iki ogluny yzyna Midýana goýberensoň, olary Musanyň gaýynatasy Ýitro saklaýardy. 3Onuň bir oglunyň ady Gerşom[*] (Ol ony: «Men bir ýat ýurtda gelmişek boldum» diýip dakypdy), 4beýleki oglunyň ady Eligezerdi[*] (Onuň adyny bolsa: «Atamyň Hudaýy maňa ýardam berdi, Ol meni faraonyň[†] gylyjyndan gutardy» diýip, şeýle dakypdy). 5Musanyň gaýynatasy Ýitro onuň aýaly we iki ogly bilen Musanyň ýanyna çöle, onuň düşlän dagyna, Hudaýyň dagyna geldi. 6Kimdir biri Musa: «Gaýynataň Ýitro aýalyňy we iki ogluňy alyp, seniň ýanyňa gelýär» diýip habar berdi. 7Musa gaýynatasyny garşy almaga çykdy we dyzyna çöküp tagzym etdi we ony ogşady. Olar biri-biri bilen saglyk-amanlyk soraşanlaryndan soň, çadyryň içine girdiler. 8Musa Rebbiň ysraýyllar üçin faraona we müsürlilere eden ähli işleri barada, olaryň ýolda duçar bolan kynçylyklary, Rebbiň olary azat edişi barada gaýynatasyna ýekän-ýekän gürrüň berdi. 9Ýitro Rebbiň ysraýyllara eden ähli ýagşy işleri üçin we olary müsürlileriň elinden azat edenligi üçin gaty begendi.

10Ýitro: «Sizi müsürlileriň we faraonyň[†] elinden azat eden Rebbe alkyş bolsun! 11Indi men Rebbiň beýleki ähli hudaýlardan beýikdigini bilýärin, sebäbi Ol ysraýyllary tekepbirlik bilen ezýän müsürlileriň elinden halas etdi» diýdi[+]. 12Musanyň[†] gaýynatasy Ýitro Hudaýa ýakma gurbanlygyny[†] we beýleki sadakalary[†] berdi. Harun ähli ysraýyl ýaşululary[†] bilen birlikde Musanyň gaýynatasy bilen Hudaýyň huzurynda nahar iýmäge geldi.


Ýitro maslahat berýär


(Kanun taglymaty 1:9-18)

13Ertesi gün Musa[†] adamlara kazylyk etmäge çykdy. Adamlar ertirden agşama çenli Musanyň töwereginde durdular. 14Musanyň gaýynatasy onuň adamlar bilen edýän ähli işlerini görende: «Adamlara edýän bu işiň näme boldugy? Näme üçin şunça adamy ýeke özüň kabul edýärsiň, bütin halk ertirden agşama çenli seniň töweregiňde dur» diýdi. 15Musa gaýynatasyna: «Munuň sebäbi adamlar Hudaýyň islegini bilmek üçin, meniň ýanyma gelýärler. 16Olaryň dawasy bolsa, maňa gelýärler. Men hem iki dawagäriň arasyndaky dawany çözüp berýärin we Hudaýyň parzlaryny, Onuň kanunlaryny[†] olara aýan edýärin» diýdi. 17Musanyň gaýynatasy oňa şeýle diýdi: «Seniň edýän bu işiň gowy däl. 18Sen özüňi hem, adamlary hem kösäp, gynap ýörsüň. Bu iş seniň üçin gaty agyr. Seniň ýeke özüň muny ýerine ýetirip bilmersiň[+]. 19Indi meniň sözüme gulak goý. Men saňa maslahat berjek. Hudaý saňa ýar bolsun! Sen Hudaýyň öňünde halkyň wekili bolup, olaryň ýagdaýlaryny Hudaýa ýetir. 20Sen olara Hudaýyň parzlaryny we taglymatlaryny öwret. Olara haýsy ýoldan ýöremelidigini we näme iş etmelidigini görkez. 21Mundan başga-da, ähli adamlaryň içinden başarjaňlaryny, ýagny Hudaýdan gorkýan, dogruçyl we parany ýigrenýän adamlary saýla. Olary müň adamyň, ýüz adamyň, elli adamyň we on adamyň üstünden baştutan goý[+]. 22Goý, hemişe olar adamlara kazylyk etsinler. Uly dawalary saňa aýtsynlar, emma kiçi dawalary özleri çözsünler. Şonda seniň üçin aňsadrak bolup, agyr ýüküň ýeňlär. 23Hudaýyň buýruşy ýaly, şeýle etseň, onda sen bu işiň hötdesinden gelersiň. Bu adamlaryň ählisi hem öýlerine kanagatlanyp gaýdarlar».

24Şeýlelikde, Musa[†] gaýynatasynyň sözüne gulak goýdy. Onuň aýdan ähli zatlaryny ýerine ýetirdi. 25Musa ähli ysraýyllaryň içinden başarjaň adamlary saýlap, olary halka müňbaşy, ýüzbaşy, ellibaşy we onbaşy edip belledi[+]. 26Olar halka hemme wagt kazylyk etdiler. Olar çözmesi kyn dawalary Musa getirdiler, emma kiçi dawalary özleri çözdüler[+]. 27Soňra Musa gaýynatasyny ugratdy. Ýitro yzyna, öz ýurduna gaýtdy.

#### 19-njy bap


Ysraýyllar Sinaýa gelýärler

1-2Ysraýyllar Müsürden çykanlaryndan soň, edil üçünji aýyň birinji güni Sinaý çölüne geldiler. Olar Repidimden göçüp, Sinaý çölünde düşläp, dagyň eteginde ýerleşdiler[+]. 3Musa[†] Hudaý bilen duşuşmak üçin daga çykdy. Dagyň depesinden Reb[†] ony çagyryp, şeýle diýdi: «Ysraýyllara[†], ýagny Ýakubyň[†] nesline şuny aýt: 4„Müsürlilere näme edendigimi siz gördüňiz, bürgüdiň öz çagasyny ganatynda göterip gelşi ýaly, Men hem sizi ýanyma şeýdip alyp geldim[+]. 5Şonuň üçin hem indi siz Meniň sözüme boýun bolup, Meniň ähtimi[†] saklasaňyz, ähli halklaryň arasynda siz Meniň Öz saýlan halkym bolarsyňyz, çünki tutuş zemin Meniňkidir[+]. 6Siz Meniň üçin ruhanylar[†] bolup hyzmat edýän, Maňa bagyş edilen mukaddes[†] millet bolarsyňyz“. Ine, seniň ysraýyllara aýtmaly sözleriň şudur»[+].

7Şeýlelikde, Musa[†] gelip, ysraýyllaryň ýaşulularyny[†] çagyrdy we Rebbiň buýran sözleriniň hemmesini olara aýan etdi. 8Ähli adamlar birlikde: «Biz Rebbiň aýdanlarynyň barysyny ýerine ýetireris» diýip jogap berdiler. Musa hem halkyň jogabyny Rebbe ýetirdi[+]. 9Reb Musa: «Ine, seniň bilen gepleşenimde, adamlar eşider ýaly we olar saňa hemişelik ynanar ýaly, Men seniň ýanyňa goýy bulutda gelerin» diýdi.

Musa[†] halkyň sözlerini Rebbe aýdanda, 10Reb Musa şeýle diýdi: «Adamlaryň ýanyna bar, şu gün we ertir inlerini tämizlemegi[†] buýur, goý, olar geýimlerini-de ýuwsunlar[+]. 11Birigün taýýar bolsunlar. Sebäbi birigün Men ähli adamlaryň gözüniň alnynda aşak Sinaý[†] dagyna injek. 12Sen adamlar üçin dagyň töweregine araçäk belle we olara aýt, olar daga çykmasynlar ýa-da onuň araçägine aýak basmasynlar. Kimde-kim dagy ellese, ol öler. 13Oňa el degrilmezden daşlanyp öler ýa-da ok ýaý bilen atylar. Isle haýwan bolsun, isle ynsan bolsun, ol diri galmaz. Şahdan edilen surnaýyň owazy batly çalnandan soň, olar daga çykyp bilerler»[+]. 14Şeýdip, Musa dagdan aşak, adamlaryň ýanyna düşdi we olara inlerini tämizlemegi buýurdy. Olar geýimlerini hem ýuwdular. 15Musa halka: «Birigün taýýar boluň, aýalyňyza ýanaşmaň» diýdi.

16Birigün irden gök gürläp, ýyldyrym çakdy. Galyň bulut dagyň üstüne geldi we şeýle bir batly sesli surnaý çalyndy. Düşelgedäki ähli adamlar gorkup titreşdiler. 17Musa[†] adamlary Hudaý bilen duşurmak üçin, düşelgeden çykaryp getirdi. Olar dagyň eteginde durdular. 18Reb aşak ot içinde düşeni üçin, Sinaý[†] dagyny tüsse gaplady. Tüsse ojakdan çykýan ýalydy we tutuş dag güýçli sarsýardy. 19Surnaýyň owazy gitdigisaýy güýçlenýärdi. Musa gepledi, Hudaý oňa gök gürrüldili ses bilen jogap berdi. 20Reb Sinaý dagynyň depesine inende, Ol Musany dagyň depesine çagyrdy. Musa ýokary çykdy. 21Reb Musa: «Aşak düş-de, adamlara duýdur. Olar Meni görmek üçin serhedi bozmasynlar, ýogsam, olaryň köpüsi heläk bolar[+]. 22Hatda Meniň ýakynyma geljek ruhanylar[†] hem inlerini tämizlesinler[†], ýogsam Men olaryň-da jezasyny bererin» diýdi[+]. 23Musa Rebbe: «Adamlar Sinaý dagyna çykyp bilmezler, çünki bize dagyň daşyna araçäk belläp, ony mukaddeslemegi[†] Seniň Özüň tabşyrdyň ahyry» diýdi. 24Reb oňa: «Aşak düş-de, Haruny özüň bilen alyp gel, ýöne ruhanylar we adamlar Meniň ýanyma çykjak bolup, serhedi bozmasynlar, ýogsam, Men ol adamlary heläk ederin» diýdi. 25Şeýlelikde, Musa aşak düşüp, adamlara ähli zady gürrüň berdi.

#### 20‑nji bap


On tabşyryk


(Kanun taglymaty 5:1-21)

1[•]Onsoň Hudaý ähli şu sözleri diýdi: 2«Seniň gul bolup ýaşan ýurduň Müsürden alyp çykan Hudaýyň Reb[†] Mendirin[+]. 3Seniň Menden başga hudaýlaryň bolmasyn[+].

4Özüň üçin ýokarda gökde, aşakda ýerde ýa-da ýerasty suwlarda ýaşaýan zatlaryň hiç birine meňzeş şekilde but[†] ýasama[+]. 5Sen olara tagzym etme ýa-da olara gulluk etme, çünki Men Hudaýyň Reb gabanjaň Hudaýdyryn. Meni ýigrenýän atalaryň etmişiniň jezasyny olaryň çagalarynyň üçünji we dördünji arkasyna çekdirerin[+]. 6Emma kim Meni söýüp, buýruklarymy ýerine ýetirse, onuň müňlerçe nesline sadyk söýgimi görkezerin[+].

7Hudaýyň Rebbiň adyny boş ýere agzama, çünki Reb Öz adyny boş ýere agzan adamy jezasyz goýmaz[+].

8Mukaddes[†] Sabat gününiň[†] kanunlaryny[†] ýerine ýetir[+]. 9Alty günde ähli işleriňi edersiň. 10Emma ýedinji gün Hudaýyň Rebbe bagyşlanan dynç günüdir. Bu gün seniň özüň, ogul-gyzyň, gul-gyrnagyň, mal-garaň, galaňyzda ýaşaýan gelmişek hijisi bir iş hem etmesin. 11Çünki Reb ýeri, gögi, deňzi we olardaky ähli janly-jandarlary alty günde ýaratdy, ýedinji gün bolsa dynç aldy. Şonuň üçin hem Reb Sabat gününi aýratyn gün hökmünde ýalkady[†].

12Ata-eneňe hormat goý, şonda Hudaýyň Rebbiň özüňe beren ýerinde ömrüň uzak bolar[+].

13Adam öldürme[+].

14Zyna etme[+].

15Ogurlyk etme[+].

16Biriniň garşysyna ýalan şaýatlyk etme[+].

17Başga adamyň öýüne, aýalyna, gul-gyrnagyna ýa-da öküzine, eşegine oňa degişli zatlaryň hiç birine göz dikme»[+]. 18Ähli ysraýyllar[†] gök gürrüldisini, ýyldyrym çakyşyny we surnaýyň sesini eşidip, dagyň bolsa, tüsseleýändigini görüp, gorkudan ýaňa titreşdiler we uzakda durdular. 19Olar Musa[†]: «Bize sen geple, biz eşideris, ýöne, goý, Hudaý bize geplemesin, ýogsam, biz öleris» diýdiler[+]. 20Musa adamlara: «Gorkmaň, çünki Hudaý sizi synamak üçin we Ondan gorkup, günä etmezligiňiz üçin geldi» diýdi. 21Musa Hudaýyň bolýan tüm garaňkylygyna ýakynlaşanda, adamlar uzakda durdular.


Gurbanlyk sypasy

22Reb Musa[†] diýdi: «Şuny ysraýyllara ýetir: „Meniň siziň bilen Gökden gepleşenimi özüňiz gördüňiz. 23Özüňiz üçin Menden başga altyn-kümüşden hudaýlar ýasamaň. 24Meniň üçin toprakdan gurbanlyk[†] sypasyny[†] ýasaň we onuň üstünde goýunlaryňyzy, öküzleriňizi başbitin ýakma gurbanlygy[†] we salamatlyk gurbanlygy[†] edip hödürläň. Adym tutulyp ýatlanylan her bir ýere gelip, Men size ak pata bererin. 25Eger siz Maňa gurbanlyk sypasyny daşdan ýasasaňyz, ony ýonulan daşlardan ýasamaň, çünki gural ulansaňyz, siz ony harama çykararsyňyz[+]. 26Meniň gurbanlyk sypama basgançaklar bilen çykmaň, sebäbi ýalaňaç ýeriňiziň görünmegi mümkin“».

#### 21‑nji bap


Ýewreý gullary hakynda


(Kanun taglymaty 15:12-18)

1«Şu hökümleri ysraýyllara[†] ýetir: 2Siz ýewreý[†] guluny satyn alsaňyz, ol size alty ýyllap hyzmat eder, ýedinji ýyl bolsa ol hiç hili bergisiz azat adam bolar[+]. 3Eger ol sallah bolup gelse, sallahlygyna hem gider. Eger öýlenen gul gelse, onuň aýaly-da özi bilen gider. 4Eger hojaýyny guluna aýal alyp berse we ondan ogul-gyz dogulsa, onuň aýaly, çagalary hojaýyna degişli bolup galar-da, guluň ýeke özi gider. 5-6Emma gul: „Men hojaýynymy, aýalymy we çagalarymy söýýärin. Men azatlyga çykjak däl“ diýip jar etse, hojaýyn ony Hudaýyň huzuryna getirsin. Ony gapynyň ýanyna ýa-da bosaga getirip, temen bilen gulagyny deşsin. Soň ol gul hojaýynyna ömürboýy hyzmat eder»[+].

7«Bir adam öz gyzyny gyrnak edip satsa, ol gyrnak azatlyga guluň çykyşy ýaly çykyp bilmez. 8Eger gyrnak özüni saýlan hojaýynynyň göwnünden turmasa, gyrnagyň maşgalasy ony yzyna satyn alyp[†] biler. Hojaýynyň ony keseki adama satmaga haky ýokdur, sebäbi ol gyrnagyna adalatsyz[†] garapdyr. 9Eger hojaýyn ol gyrnagy ogluna gelinlik saýlasa, ol ony öz gyzy ýaly görmelidir. 10Eger hojaýyn özüne başga aýal edinse, ol birinji aýalyny hemişeki iýmitinden, geýim-gejiminden ýa-da är-aýallyk hukugyndan mahrum etmeli däldir[+]. 11Eger hojaýyn oňa şu üç zady etmese, ol aýal hiç zat tölemezden, azatlyga çykyp biler».


Zorluk hakda

12«Kim adam urup öldürse, ol ölüme höküm edilsin[+]. 13Emma ol ony bilkastlaýyn öldürmän, eýsem, bu Hudaý tarapyn bolsa, onda ol adam Meniň bellejek ýerime gaçyp gutulyp biler[+]. 14Emma bir adam başga birine hile gurap, ony bilkastlaýyn öldürse, ol hatda Meniň gurbanlyk[†] sypama[†] gaçan hem bolsa ony öldüriň[+].

15Kim atasyna-enesine el galdyrsa, ol ölüme höküm edilsin.

16Kim adam ogurlap satsa ýa-da ogurlanan adam onuň öýünden tapylsa, ol ölüme höküm edilsin[+].

17Atasyna ýa-da enesine gargan adam ölüme höküm edilsin[+].

18-19Iki adam dawalaşyp, biri beýlekisini daş bilen ýa-da ýumruk bilen ursa, ol hem ölmän galyp, düşekde ýatsa, soňra ol ýene-de aýak üstüne galyp, pişegiň kömegi bilen içeri-daşary girip-çykyp bilse, ony uran adam jezasyz galsyn. Ýöne ol onuň ýitiren wagty üçin tölesin we gowy gutulýança oňa seretsin.

20Kim guluny ýa-da gyrnagyny taýak bilen ursa, urlan hem onuň elinden ölse, uran jezalandyrylmalydyr. 21Emma ol gul ýa-da gyrnak birki gün ölmän ýaşasa, hojaýyna jeza bermeli däl. Çünki ol gul onuň hususy emlägidir.

22Adamlar uruşýan mahaly, göwreli aýala zeper ýetip, çagasy düşse, ýöne başga hiç hili zyýan etmese, oňa azar ýetiren adam ol aýalyň äriniň talap eden zatlaryny kazylaryň tassyklan möçberinde jerime tölemeli. 23Eger oňa başga bir ömür howply zyýan ýeten bolsa, onda jan ýerine jan almak bilen; 24göz ornuna göz, diş ornuna diş, aýak ornuna aýak almak bilen; 25ýanyk ýerine ýanyk, ýara ýerine ýara, gök ýerine gök salmak bilen jeza berilsin[+].

26Hojaýyn guluny ýa-da gyrnagyny urup, gözüni kör etse, gözüniň öwezine ony azat etsin. 27Eger-de kim guluny ýa-da gyrnagyny urup, dişini döwse, döwlen dişiň öwezine ony azat etsin».


Mal-garalar hakda

28«Eger bir öküz bir erkek adamy ýa-da aýaly süsüp öldürse, onda ol öküz daşlanyp öldürilsin. Onuň eti hem iýilmesin. Öküziň eýesi bolsa günäkär saýylmasyn[+]. 29Eger öküziň süsekdigi öňden mälim bolup, ony eýesine duýdursalar, emma ol adam şonda-da öküzine göz-gulak bolmasa we ol öküz erkek adamy ýa-da aýaly süsüp öldürse, onda öküz daşlanyp öldürilsin. Onuň eýesi bolsa ölüme höküm edilsin. 30Eger öküziň eýesinden hun talap edilse, ol özünden talap edilen huny doly töläp, öz janyny gutaryp biler[+]. 31Eger gara mal oglany ýa-da gyzy süsüp öldürse, oňa garşy hem şuňa meňzeş kanun[†] ulanylsyn. 32Eger öküz guly ýa-da gyrnagy süsüp öldürse, öküz eýesi guluň hojaýynyna altmyş bäş mysgal[*] kümüş jerime tölesin. Mal bolsa daşlanyp öldürilsin.

33Bir adam çukuryň üstüni açsa ýa-da çukur gazyp üstüni örtmese we oňa öküz ýa-da eşek gaçsa, 34çukury gazan adam ýetirilen zyýany tölesin. Ölen malyň maslygy bolsa onuň özüne galsyn[+]. 35Bir adamyň öküzi başga biriniň öküzini süsüp öldürse, onda olar diri öküzi satyp, onuň bahasyny deň bölüşmeli. Ölen maly hem deň ikä paýlamaly. 36Eger öküziň süsekdigi ozaldan belli bolup, ony eýesine duýdursalar, eýesi şonda-da oňa göz-gulak bolmasa, ol öküziň öwezine öküz bermelidir. Ölen malyň maslygy bolsa onuň özüne galmalydyr».

#### 22‑nji bap


Öwezine bermek hakda

1«Bir adam öküz ýa-da goýun ogurlap, ony soýsa ýa-da satsa, ol bir öküze derek bäş öküz, bir goýna derek dört goýun bermeli. Eger onuň hiç zady ýok bolsa, ogurlan zatlary üçin ol özüni gulçulyga satmaly[+]. 2Eger ogurlanan mal ogrynyň emläginiň içinden diri tapylsa, ol isle öküz bolsun, isle eşek ýa-da goýun bolsun, ogry onuň üçin iki esse tölemelidir.

3-4Eger ogry gije öý ýarýan pursady tutulsa we urlup öldürilse, ony öldüren adam ganhor hasaplanmaýar. Emma bu gündiz bolup geçse, onda ony öldüren adam ganhor hasaplanýar[+].

5Eger bir adamyň maly öz meýdanynda ýa-da üzüm bagynda otlap ýörkä azaşyp, başga biriniň meýdanyndaky zatlaryny iýse, ol oňa ýeten zeleliň öwezini öz meýdanynyň we üzüm bagynyň iň gowy hasyly bilen doldurmaly.

6Ýandaga düşen ot tutaşyp, desselenip goýlan ýa-da ösüp oturan bugdaý ýa-da ekin meýdany ýansa, onda ýangyny döreden adam ýetirilen zyýany doly tölemelidir. 7Eger bir adam puly ýa-da harydy goňşusyna saklamaga berse, ol hem onuň öýünden ogurlansa, onda ogry tutulan ýagdaýynda, goý, ol ogry iki esse tölesin. 8Eger ogry tapylmasa, öý eýesi öz goňşusynyň zatlaryna el urandygyny ýa-da urmandygyny mälim etmek üçin, Hudaýyň huzuryna getirilsin.

9Her bir emläk baradaky jedelde, ol öküz, eşek, goýun bolsun ýa-da geýim-gejim bolsun, her bir ýiten mal-gara ýa-da zat üçin biri: „Bu meniňki“ diýip dawa etse, şeýle ýagdaýda iki tarap hem Hudaýyň öňüne gelsin. Hudaý kimi günäkär hasaplasa, ol öz goňşusyna iki esse jerime tölemeli.

10Eger biri goňşusyna öz eşegini, öküzini ýa-da goýnuny, ýa-da islendik malyny saklamaga amanat berse, hiç kim görmänkä ol mal ölse, ýaralansa ýa-da alnyp gidilse, 11goňşusynyň emlägine el urmandygy hakda ikisiniň arasynda Rebbiň[†] adyndan ant içilsin. Amanat beren mal eýesi muny kabul etsin we oňa jerime tölemek gerek däl[+]. 12Emma mal amanady saklamaga alan adamdan ogurlanan bolsa, ol adam mal eýesine ýetirilen zyýanyň öwezini tölemelidir. 13Eger ony wagşy haýwan parçalan bolsa, goý, onuň maslygy subutnama hökmünde getirilsin. Parçalanan mal üçin jerime tölemeli däl.

14Eger bir adam goňşusynyň malyny wagtlaýyn sorap alandan soňra ýanynda eýesi ýok wagty ol mal ýaralansa ýa-da ölse, maly sorap alan adam onuň bahasyny doly tölemelidir. 15Emma eýesi şol wagt malyň ýanynda bolsa, sorap alan kişi oňa hiç zat tölemeli däldir. Eger-de mal kireýine berlen bolsa, ýetirilen zyýanyň öwezine diňe kireýiň muzdy tölenmelidir».


Dürli kanunlar

16«Eger-de bir adam özüne adagly bolmadyk boý gyzyň başyny aýlap, oňa ýanaşsa, galyň töläp, oňa öýlensin[+]. 17Emma atasy gyzyny oňa bermäge çürt-kesik garşy bolsa, onda ol adam boý gyz üçin berilýän galyňyň nyrhyny tölemelidir.

18Jadygöýlik bilen meşgullanýan her bir aýaly öldüriň[+].

19Kimde-kim haýwanlar bilen ýanaşsa, ol ölüme höküm edilsin[+].

20Kimde-kim ýeke-täk Rebden başga hudaýa gurbanlyk[†] berse, bütinleý ýok edilsin.

21Gelmişekleriň hukugyny kemsitmäň, olara sütem etmäň. Çünki özüňiz hem Müsürde gelmişek bolup ýaşapdyňyz[+]. 22Hiç bir dul hatyna ýa-da ýetime ezýet bermäň[+]. 23Eger ezýet berseňiz, olar hem maňa nalyş etseler, Men hökman olaryň perýadyny eşiderin. 24Men gazap atyna atlanyp, sizi gylyçdan geçirerin. Siziň aýallaryňyz dul galar, çagalaryňyz bolsa ýetim galar[+].

25Eger meniň halkymdan bir garyp biçärä pul karz berseňiz, süýthorlar kimin göterimine bermäň[+]. 26Eger goňşyňyň donuny girewine alsaň, Gün batmanka ony yzyna ber[+]. 27Çünki bu onuň ýeke-täk ýapynjasydyr. Onsuz ol näme ýapynyp ýatsyn? Eger ol Maňa nalyş etse, eşiderin, çünki Men rehimlidirin.

28Hudaýa sögme. Öz halkyňyň ýolbaşçysyny näletleme[+].

29Hasylyňyzyň üzüm şerbedinden we zeýtun ýagyndan bermeli sadakalaryňyzy[†] gijikdirmän beriň. Nowbahar ogullaryňyzy[†] Maňa bagyş ediň[+]. 30Mallaryňyzyň-da, dowarlaryňyzyň-da ilkinji erkek guzlanlaryny ýedi gün enesiniň ýanynda saklap, sekizlenji gün Meniň huzuryma getiriň[+].

31Siz Meniň mukaddes[†] halkymsyňyz. Şonuň üçin hem ýyrtyjylaryň meýdanda parçalan mallarynyň etini iýmäň. Ony itleriň öňüne oklaň»[+].

#### 23‑nji bap


Adalat we wyždan

1«Ýalan gep ýaýratma. Ýalana şaýatlyk edip, ýaramaz adama gol berme[+]. 2Erbet iş edýän köpçüligiň yzyna düşme. Bir dawada şaýatlyk edeniňde, köpçüligiň tarapynda durup, adalatdan[†] ýüz dönderme. 3Dawada garybyň-da tarapyny çalma[+].

4Öz duşmanyňyň azaşan öküzine ýa-da eşegine duşsaň, ony eýesine getirip ber[+].

5Eger seni ýigrenýän biriniň eşeginiň ýük astynda ýatanyny görseň, ony taşlap gitme. Oňa bu ýükden azat bolmaga kömek et.

6Dawada garyba adalatsyzlyk[†] etme[+]. 7Ýalan işden daşda dur. Bigünä we dogruçyl adamy öldürme, çünki Men günälini aklamaýaryn[+]. 8Para almaň, çünki para akyldarlaryň gözüni kör eder, dogrynyň işini ters eder[+].

9Gelmişege zulum etmäň. Gelmişegiň ýüregini bilýänsiňiz, çünki siziň özüňiz hem Müsürde gelmişek bolup ýaşapdyňyz»[+].


Ýedinji ýyl we ýedinji gün

10«Alty ýyl topragyňyza ekin ekip, onuň hasylyny ýygyň. 11Emma ýedinji ýyl topraga dynç beriň, ony şüdügär edip goýuň. Şonda ondan halkyňyzyň arasyndaky garyplar iýsin, ondan galanlaryny bolsa ýyrtyjy haýwanlar iýsin. Üzüm we zeýtun baglaryňyzy hem şeýle ediň[+].

12Alty günläp öz işleriňizi ediň, emma ýedinji gün dynç alyň. Şonda öküziňize we eşegiňize-de ýeňillik bolar. Öýüňizdäki guluňyz hem, gelmişek hem rahatlanar[+]. 13Meniň size aýdanlarymyň ählisini ýerine ýetiriň. Başga hudaýlary çagyrmaň, goý, olaryň atlary-da agzalmasyn»[+].


Üç baýram


(Kanun taglymaty 16:1-17)

14«Ýylda üç sapar Meniň şanyma baýram ediň:[+] 15Petir baýramyny[†] belläň. Meniň buýruşym ýaly, Abyp aýynyň bellenen günlerinde ýedi günläp petir iýiň, çünki siz Müsürden şol aýda çykdyňyz. Meniň öňümde hiç kim eli boş görünmesin[+]. 16Meýdanda çeken zähmetiňiziň ilkinji hasylyndan Galla baýramyny[†] belläň. Meýdandaky miweleriňizi ýygyp bolup, ýylyň ahyrynda bolsa hasyl toý beriň[+]. 17Ýylda üç gezek erkekleriňiziň hemmesi Men – Taňry Rebbiň[†] huzuryna gelsinler[+]. 18Maňa gurbanlyk[†] üçin öldürýän malyňyzyň ganyny hamyrmaýaly çörek bilen bermäň. Meniň baýramymyň şanyna gurban eden malyňyzyň ýagy ertire galmasyn. 19Ýeriňizde önen ilkinji saýlama miweleri Hudaýyňyz Rebbiň öýüne[†] getiriň.

Owlagy enesiniň süýdünde bişirmäň»[+].


Kengan baradaky wadalar we duýduryşlar

20«Sizi ýolda gorar ýaly we taýýarlan ýerime getirer ýaly, Men siziň öňüňizden perişde[†] iberýärin[+]. 21Onuň aýdanlaryna dykgat bilen gulak goýuň. Oňa garşy baş galdyrmaň. Ol siziň beýle etmişiňizi bagyşlamaz, çünki ol Meniň adym bilen geler.

22Eger siz oňa boýun bolup, Meniň ähli aýdanlarymy berjaý etseňiz, onda Men siziň duşmanlaryňyza duşman, ýagylaryňyza ýagy bolaryn[+].

23Meniň perişdäm siziň öňüňizden gidip, sizi amorlaryň, hetleriň[†], perizleriň[†], kenganlaryň[†], hiwileriň we ýabuslaryň[†] ýurduna getirer we Men olary gyryp ýok ederin[+]. 24Siz olaryň hudaýlaryna tagzym etmäň we olara gulluk etmäň. Olaryň dini adatlaryna uýmaň, gaýtam, olaryň butlaryny[†] döwüp, dikme daşlaryny kül-peýekun ediň[+]. 25Siz öz Hudaýyňyz Rebbe gulluk ediň, şeýtseňiz, Men siziň nanyňyza, suwuňyza bereket bererin. Siziň araňyzdan keselçiligi aýraryn[+]. 26Ýurduňyzda çagasy düşen ýa-da önelgesiz galan bolmaz. Ömrüňizi-de uzak ederin[+]. 27Men Öz haýbatymy siziň öňüňizden ugradaryn. Siziň garşyňyza çykan her bir halky aljyraňňylyga salyp, ähli duşmanlaryňyzy ýeňse berip gaçar ýaly ederin[+]. 28Men hiwilere, kenganlara we hetlere howp salyp, olary siziň öňüňizden kowup çykararyn[+]. 29Ýer boş galmaz ýaly we ýyrtyjy haýwanlar garşyňyza köpelmez ýaly, Men duşmanlaryňyzy siziň öňüňizden bir ýylyň dowamynda kowjak däl[+]. 30Siz köpelip, ýeri eýeleýänçäňiz, Men olary siziň öňüňizden ýuwaş-ýuwaşdan kowup çykararyn. 31Gyzyl deňizden piliştlileriň[†] deňzine çenli we çölden Ýewfrat derýasyna çenli araçäkleriňizi bellejek. Çünki olaryň ýaşaýjylaryny siziň eliňize berjek. Siz olary kowup çykaryň[+]. 32Siz olar bilen hem, olaryň hudaýlary bilen hem äht[†] baglaşmaň. 33Olar siziň ýurduňyzda ýaşamasynlar, ýogsam, olar sizi Maňa garşy goýup, günä etmäge mejbur ederler. Olaryň hudaýlaryna gulluk etseňiz, siz gürrüňsiz duzaga düşersiňiz»[+].

#### 24‑nji bap


Reb ysraýyllar bilen äht baglaşýar

1Soňra Reb[†] Musa[†]: «Sen, Harun, Nadap, Abyhu we Ysraýylyň[†] ýetmiş sany ýaşulusy[†] Meniň ýanyma gelip, Maňa uzakdan sežde ediň[†][+]. 2Musa, seniň ýeke özüň Meniň golaýyma gel, beýlekiler ýakynlaşmasynlar, halk hatda daga-da aýak basmasyn» diýdi.

3Musa[†] gelip, Rebbiň ähli sözlerini we ähli hökümlerini halka mälim etdi. Tutuş halk biragyzdan oňa: «Biz Rebbiň aýdan ähli sözlerini ýerine ýetireris» diýip jogap berdi[+]. 4Musa Rebbiň ähli sözlerini ýazdy. Ol daň bilen turup, dagyň eteginde gurbanlyk[†] sypasyny[†] ýasady. Ol Ysraýylyň on iki tiresine laýyklykda on iki sany uly daş dikdi. 5Soňra Musa Rebbe ýakma gurbanlyklary[†] we öküzler soýup, salamatlyk gurbanlyklary bermäge ysraýyllaryň ýaş ýigitlerini ugratdy. 6Musa gurbanlyk ganynyň ýarysyny alyp, legenlere guýdy, ýarysyny bolsa gurbanlyk sypasyna serpdi. 7Soňra Musa Äht[†] kitabyny eline alyp, ony halka eşitdirip okap berdi. Olar: «Rebbiň aýdanlarynyň ählisini ýerine ýetireris we oňa boýun bolarys» diýdiler. 8Musa gany alyp, halkyň üstüne sepeledi we olara: «Ine, ähli şu sözleriň esasynda, bu Rebbiň siziň bilen eden äht ganydyr» diýdi[+]. 9Soňra Musa, Harun, Nadap, Abyhu we ysraýylyň ýetmiş sany ýaşulusy[†] daga çykdy. 10Olar Ysraýylyň Hudaýyny gördüler. Onuň aýaklarynyň astyndaky meýdança edil ýakut daşyndan edilen ýalydy we asman ýaly dup-durudy[+]. 11Hudaý ysraýyllaryň baştutanlaryna el degirmedi. Olar hem Hudaýy gördüler we iýip-içdiler.


Musa Sinaý dagynda

12Reb Musa[†]: «Meniň ýanyma daga çykyp, ol ýerde garaş. Halka öwretmek üçin, Men saňa ýüzüne kanun[†] we tabşyryklarym ýazylan iki sany ýasy daş bölegini berjek» diýdi[+]. 13Şeýlelikde, Musa kömekçisi Ýeşuwa bilen ornundan turdy. Musa Hudaýyň dagyna çykmaga başlady[+]. 14Ol ýaşululara[†] şeýle diýdi: «Yzymyza gaýdyp gelýänçäk, bize şu ýerde garaşyň. Harun bilen Hur siziň bilen galýar. Kimiň näme işi bolsa, şolara ýüz tutup bilersiňiz».

15Soňra Musa[†] daga çykdy. Bulut dagy gaplady. 16Rebbiň şöhraty[†] Sinaý[†] dagyna ornaşdy. Bulut dagy alty günläp örtdi. Ýedinji gün Reb Musany buludyň içinden çagyrdy. 17Indi Rebbiň şöhratynyň görnüşi ysraýyllaryň gözüne dagyň depesinde lowlap ýanýan ot ýaly bolup göründi[+]. 18Musa buludyň içine girip, daga çykdy. Musa dagda kyrk gije-gündiz boldy[+].

#### 25‑nji bap


Mukaddes öý üçin sadakalar

1[•]Reb[†] Musa[†] şeýle diýdi: 2«Ysraýyllara[†] aýt, Maňa sadaka[†] bersinler. Meniň üçin her bir adamyň öz göwnünden çykaryp beren sadakasyny kabul ediň. 3Olardan kabul edip almaly sadakalaryňyz şulardyr: altyn, kümüş, bürünç; 4gök, badam, gyrmyzy ýüplük, nepis zygyr[†] mata, geçi ýüňi; 5goçuň eýlenen derisi, saýlama deri, akasiýa agajy; 6çyra üçin zeýtun ýagy, mesh ýagy[†] üçin we ýakymly ysly tütetgi[†] üçin hoşboý ysly zatlar; 7efoda[†][*] we gursakça dakmak üçin hakyk we başga gymmatbaha gaşlar. 8Men olaryň arasynda ýaşar ýaly, Maňa mukaddes öý[†] gursunlar[+]. 9Mukaddes çadyr[†] we onuň ähli esbaplary Meniň size görkezme berşim ýaly gurulsyn.


Äht sandygy

10[•]Akasiýa agajyndan sandyk ýasasynlar. Onuň uzynlygy iki ýarym tirsek, ini we beýikligi bir ýarym tirsek bolsun[+]. 11Onuň içini-de, daşyny-da sap altyna gaplap, onuň daş-töweregine altyndan jähek salsynlar. 12Sandyk üçin dört sany altyn halka ýasap, olary onuň dört aýagyna: ikisini bir tarapyna, beýleki ikisini beýleki tarapyna dakyň.

13Akasiýa agajyndan syryklar ýasap, olary altyna gaplaň. 14Sandygy özüňiz bilen göterip äkider ýaly, syryklary onuň gapdallaryndaky halkalardan geçiriň. 15Syryklar sandygyň halkalarynda galsyn we ondan aýrylmasyn. 16Meniň saňa berjek ýazgyly Ähtnamamy[†] hem sandykda goýarsyň.

17Soňra sap altyndan gapak ýasasynlar. Onuň uzynlygy iki ýarym tirsek, ini bolsa bir ýarym tirsek bolsun. 18Gapagyň her iki ýan çetinde döwme altyndan iki sany kerup[†][*] ýasat. 19Keruplaryň birini gapagyň bir çetinde, beýlekisini beýleki çetinde ýerleşdirsinler. Olary gapagyň her ýan çetinde goýup, gapak bilen bir bitewi edip berkitdir. 20Keruplar ganatlaryny gapagyň depesinde ýaýyp, onuň üstüne saýa salyp dursun. Olaryň ýüzleri biri-birine bakyp, göni gapaga tarap seredip dursunlar. 21Saňa berjek ýazgyly Ähtnamamy[†] sandygyň içinde goýup, gapagy hem onuň üstünden goý[+]. 22Äht sandygynyň[†] üstündäki, gapagyň ýokarsyndaky iki sany kerubyň aralygynda Men seniň bilen duşuşaryn we ysraýyllar üçin ähli buýruklarymy saňa bererin[+].


Hantagta

23[•]Akasiýa agajyndan hantagta ýasat. Onuň uzynlygy iki tirsek, ini bir tirsek we beýikligi bir ýarym tirsek bolsun. 24Ony sap altyna gapla we daş-töweregine altyndan jähek salsynlar. 25Hantagtanyň gyralaryna dört barmak giňlikde gurşaw etdir we gurşawyň daş-töweregine altyndan jähek saldyr. 26Hantagta üçin altyndan dört sany halka ýasat. Halkalary onuň dört künjündäki dört aýagyna berkitsinler. 27Hantagtany göterip äkider ýaly halkalardan geçen syryklary gurşawa ýakyn ýerleşdirsinler. 28Syryklary akasiýa agajyndan ýasap, olary altyna gapla. Hantagta şu syryklar bilen göterilmelidir. 29Ýakymly ysly tütetgi[†] üçin tabaklar we jamlar, sadaka[†] hökmünde şerap bermek üçin küýzeler we şakäseler ýasat. Olar sap altyndan bolsun. 30Hemişe hantagtanyň üstünde Maňa hödür çöregini[†] goý[+].


Çyradan

31[•]Sap altyndan çyradan ýasat. Çyradanyň esasy we şahasy döwme sap altyndan bolsun. Çyradanyň gülkäsesi, gül-gunçasy we gülýapragy özi bilen bir bitewi bolsun. 32Çyradanyň her gapdalyndan üç şaha çykyp, onuň jemi alty şahasy bolsun. 33Şahalarda badam gülüniň şekilinde gülkäse bolsun. Gül-gunçasy bilen gülýapragyny hem ýasaň. Beýleki şahalarda hem hut şunuň ýaly bolsun, umuman, alty şahanyň hemmesini bir meňzeş edip ýasaň. 34Çyradanyň ortasyndaky şahada badam gülüne meňzeş dört sany gülkäse bolup, olaryň hem gül-gunçasy we gülýapragy bolsun. 35Her jübütiň astynda bir gunça bolup, hemmesi bilelikde jemi alty şaha çyksyn. 36Çyradanyň gunçalaryny we şahalaryny bir bitewi edip ýasat. Onuň tutuş özi döwme sap altyndan ýasalsyn. 37Çyradan üçin ýedi çyra dak. Çyralar çyradanyň öňüne ýagty saçar ýaly, olary onuň depesine dak. 38Onuň müçenegi we nowasy sap altyndan bolsun. 39Çyradan we oňa degişli ähli enjamlar bir ýarym batman[*] sap altyndan ýasalsyn. 40Ine, sen bularyň hemmesini dagda saňa görkeziljek nusganyň esasynda ýasarsyň[+].

#### 26-njy bap


Mukaddes çadyr

1[•]Bulardan başga-da, sen on perdeden ybarat mukaddes çadyr[†] ýasat. Perdeler zygyr[†] matadan, gök, badam, gyrmyzy ýüplükden edilen bolsun. Ussat keşdeçiler olaryň ýüzüne owadanlap kerubyň şekilini nagyşlap çeksinler. 2Her perdäniň uzynlygy ýigrimi sekiz tirsek, ini dört tirsek bolup, ähli perdeleriň ölçegi bir meňzeş bolsun. 3Bäş perde bir aýry, beýleki bäş perde hem bir aýry edilip çatylsyn. 4Birinji bäş perdäniň iň soňkusynyň ujuna gök halka ýasa, ikinji bäş perdäniň hem iň soňkusyna şeýle edilsin. 5Birinji toplumyň iň soňkusynyň ujuna elli sany halka ýasa we ikinji toplumyň soňkusyna-da elli halka ýasasynlar. Halkalar biri-biriniň garşysynda ýerleşsin. 6Altyndan elli sany ildirgiç ýasat we perdeleri ildirgiç bilen biri-birine berkitdir. Şonda çadyr tutuş bir bitewi bolar.

7Şeýle hem, geçiniň ýüňünden edilen on bir perdeden ybarat mukaddes çadyryň[†] daşky örtügini ýasasynlar. 8Daşky örtügiň perdesiniň uzynlygy otuz tirsek, ini dört tirsek bolsun. On bir perdäniň-de ölçegi deň bolsun. 9Perdeleriň bäşisini biri-birine çatsynlar, galan altysyny hem şeýle etsinler. Altynjy perdäni çadyryň öň tarapynda iki gatlaň. 10Birinji toplumyň ortasyndan iň soňkusynyň ujuna elli sany halka ýasaň, ikinji toplumyňka hem şeýle ediň.

11Soňra bürünçden elli sany ildirgiç ýasat. Ildirgiçleri halkadan geçirip, çadyry birleşdir, şonda çadyr tutuş bir bitewi bolar. 12Perdeleriň galan bölegi, ýagny galan ýarysy çadyryň arka tarapyndan asylyp dursun. 13Çadyryň perdeleriniň her iki gapdaly bir tirsek uzyn bolsun. Soňra näme artykmaç galsa, olary her iki tarapyndan çadyry örtmek üçin asyň. 14Çadyr üçin goçuň eýlenen derisinden ýapynja ýasaň, onuň daşky örtügi üçin saýlama deriden ýene bir ýapynja ýasaň[+].

15[•]Mukaddes çadyr[†] üçin akasiýa agajyndan dikligine çarçuwalar ýasat. 16Her çarçuwanyň uzynlygy on tirsek, ini bir ýarym tirsek bolsun. 17Çarçuwalary biri-birine sepleşdirip durar ýaly, her çarçuwada iki sany gazyk bolsun. Çadyryň ähli çarçuwalary üçin şeýle edilsin. 18Mukaddes çadyr üçin çarçuwalary ine şeýle ýasaň: günorta tarapy üçin ýigrimi sany çarçuwa ýasap, 19şol ýigrimi çarçuwanyň aşagyndan kyrk sany kümüşden daban ýasasynlar. Her çarçuwanyň aşagyndan onuň gazygy üçin iki sany daban bolsun. 20Çadyryň ikinji, demirgazyk tarapy üçin hem ýigrimi çarçuwa ýasaň. 21Olaryň hem her çarçuwa ikiden, jemi kyrk sany kümüşden dabany bolsun. Her çarçuwanyň aşagyndan iki daban bejert. 22Çadyryň ýeňsesi bolan günbatar tarapy üçin alty çarçuwa ýasaň. 23Çadyryň arka tarapyndaky burçlar üçin iki çarçuwa ýasaň. 24Olar aşakdan hem, ýokardan hem bir halka birleşen bolmaly. Olaryň ikisi-de şeýle edilsin we olar iki burçy emele getirsin. 25Şeýdip, sekiz sany çarçuwa bolup, her çarçuwanyň aşagyndan iki daban ýasalyp, jemi on alty sany kümüşden dabany bolsun.

26Akasiýa agajyndan syryklar ýasat. Çadyryň bir tarapyndaky çarçuwalar üçin bäş syryk, 27beýleki tarapyndaky çarçuwalar üçin hem bäşisini we arka tarapy bolan günbataryndaky çarçuwalar üçin bäşisini ýasasynlar. 28Çarçuwalaryň ortasyndan geçýän syryk çadyryň bir ujundan beýleki ujuna çenli geçmelidir. 29Çarçuwalary altyna gaplat. Taýaklary saklar ýaly altyndan halkalar ýasat. Syryklary hem altyna gaplat. 30Mukaddes çadyry[†] dagda saňa görkezilen nusganyň esasynda gur.

31[•]Gök, badam, gyrmyzy ýüplükden we nepis zygyr[†] matadan tuty[†] ýasat. Onuň ýüzüne owadanlap kerubyň şekilini nagyşlap çeksinler[+]. 32Tutyny asmak üçin, akasiýa agajyndan dört sany sütün ýasat. Olary altyn bilen gaplaň. Bu sütünler üçin altyndan ildirgiçler ýasaň we kümüşden dört sany daban hem ýasaň. 33Tutyny ildirgiçden asyp, onuň iç tarapyna Äht sandygyny[†] getir. Bu tuty siziň üçin mukaddes otag[†] bilen iň mukaddes otagy[†] biri-birinden aýyrsyn[+]. 34Iň mukaddes otagdaky Äht sandygynyň gapagyny getirip goý. 35Hantagtany tutynyň daş tarapynda, çadyryň demirgazyk tarapynda goý. Çyradany bolsa hantagtanyň garşysynda, çadyryň günorta tarapynda goý. 36Çadyryň girelgesi üçin gök, badam, gyrmyzy ýüplükden we nepis zygyr matadan ýapynja ýasat. Ol keşde bilen nagyşlansyn. 37Bu ýapynja üçin akasiýa agajyndan bäş sany sütün dikip, olary altyna gaplat. Olaryň ildirgiçleri hem altyndan bolsun we olar üçin bürünçden bäş sany daban ýasat.

#### 27‑nji bap


Gurbanlyk sypasy

1[•]Akasiýa agajyndan gurbanlyk[†] sypasyny[†] ýasa. Onuň uzynlygy bäş tirsek, ini hem bäş tirsek bolsun. Gurbanlyk sypasy dörtburç şekilinde bolup, beýikligi hem üç tirsek bolsun. 2Gurbanlyk sypasynyň dört burçy-da ýokary çykyp dursun. Şu burçlar gurbanlyk sypasy bilen bir bitewi bolsun. Ony bürünç bilen gapla[+]. 3Gurbanlyk sypasy üçin kül gaplary, kül atarlar, legenler, çarşaklar we maňňallar ýasa. Olaryň hemmesi bürünçden bolsun[+]. 4Gurbanlyk sypasy üçin bürünçden torly gözenek ýasa. Onuň dört burçunyň hersine bürünçden halka ýasa. 5Halkalary gurbanlyk sypasynyň aşaky gurşawynda ýerleşdir, şonda gözenek gurbanlyk sypasynyň ýarysyndan aşakda bolar. 6Akasiýa agajyndan syryklar ýasa we olary bürünç bilen gapla. 7Gurbanlyk sypasyny iki tarapyndan göterip äkider ýaly, syryklary halkalardan geçir. 8Gurbanlyk sypasynyň daşyny tagtadan ýasap, gutusynyň içini boş goý. Ol saňa edil dagda görkezilişi ýaly ýasalsyn.

9[•]Mukaddes çadyryň[†] haýadyny gur. Haýadyň günorta tarapynda ýüz tirsek uzynlykda nepis zygyr[†] matadan perdeler as. 10Perdeler üçin ýigrimi sany sütün we olary saklajak ýigrimi sany dabany bürünçden ýasa; sütünleriň ildirgiçleri we jähekleri kümüşden bolsun. 11Demirgazyk tarapy üçin hem şeýle et. Onuň boýuna ýüz tirsek uzynlykda perdeler tut. Perdeler üçin ýigrimi sany sütün we ýigrimi sany dabany bürünçden ýasa, emma onuň ildirgiçleri we jähekleri kümüşden bolsun. 12Haýadyň günbatar tarapyna elli tirsek uzynlykda perdeler tutulsyn we ol perdeler üçin on sany sütün we on sany daban ýasa. 13Haýadyň öň tarapy bolan gündogar tarapynyň giňligi elli tirsek bolsun. 14Onuň bir tarapyna uzynlygy on bäş tirsek bolan perdeler tut. Olaryň hem üç sütüni we üç dabany bolsun. 15Beýleki tarapyna hem on bäş tirsek uzynlykda perdeler tut, onuň-da üç sütüni we üç dabany bolsun. 16Haýadyň girelgesine gök, badam, gyrmyzy ýüplükden we nepis zygyr matadan uzynlygy ýigrimi tirsek bolan perdeler tut we olary nagyşlar bilen keşdele. Onuň dört sütüni we dört dabany bolsun. 17Haýadyň töweregindäki ähli sütünler kümüş bilen jäheklensin. Onuň ildirgiçleri kümüşden, dabanlary bürünçden bolsun. 18Haýadyň uzynlygy ýüz tirsek, ini elli tirsek, beýikligi bäş tirsek bolsun. Onuň nepis zygyr matadan perdeleri we bürünçden dabanlary bolsun. 19Mukaddes çadyrda ulanylýan ähli esbaplar, onuň ähli gazyklary we onuň haýadynyň ähli gazyklary bürünçden bolsun.

20[•]Ysraýyllara[†] aýt, çyra hemişe ýanyp durar ýaly, goý, olar saňa çyra üçin sap zeýtun ýagyny getirsinler. 21Çyra Rebbe ýüz tutulýan çadyrda[†], Äht sandygynyň[†] öňündäki tutynyň[†] daş ýüzünde ýanyp dursun. Harun we onuň ogullary çyrany Rebbiň huzurynda ertirden agşama çenli ýaksynlar. Bu ysraýyllar üçin nesilme-nesil dowam etjek ebedilik düzgün bolsun[+].

#### 28‑nji bap


Ruhany geýimleri

1Ysraýyllaryň[†] arasyndan agaň Haruny we onuň ogullaryny öz ýanyňa al. Harun we onuň ogullary Nadap, Abyhu, Elgazar we Ytamar Maňa ruhany[†] bolup hyzmat etsinler. 2Agaň Harunyň hormatyny we owadanlygyny bezär ýaly, oňa ruhany geýimlerini tik. 3Meniň ukyp beren ökde ussalarymyň hemmesine aýt: Meniň ruhanym bolmaga Harunyň bagyş edilmegi üçin, onuň ruhany geýimlerini tiksinler. 4Olaryň tikjek geýimleri şulardan ybarat: gursakça, efot[†], don, nagyşly uzyn köýnek, selle we guşak. Agaň Harunyň we onuň ogullarynyň Maňa ruhany bolup hyzmat etmekleri üçin, bu ruhany geýimleri tikeniňizde, 5altyn, gök, badam, gyrmyzy ýüplük we nepis zygyr[†] mata ulansynlar.

6[•]Ukyply ökde ussalar efody[†] altyn sapakdan, gök, badam, gyrmyzy ýüplükden we nepis zygyr[†] matadan tiksinler. 7Her iki ujuny biri-birine baglaýan iki sany eginbagy bolup, ol hem berkidilsin. 8Efodyň ýüzündäki nagyşly kemer hem edil efodyň tikilişi ýaly tikilsin, ol altyndan, gök, badam, gyrmyzy ýüplükden we nepis zygyr matadan tikilsin. 9Iki sany hakyk daşyny al we olaryň ýüzüne Ysraýylyň on iki oglunyň adyny oýup ýaz. 10Olaryň dogluş tertibi boýunça altysynyň adyny bir daşa, beýleki altysynyň adyny başga bir daşa oýup ýaz. 11Nakgaşlaryň oýup möhür basyşy ýaly, Ysraýylyň ogullarynyň atlaryny şu iki daşa oýup ýaz. Olary altyn öýjüklere oturt. 12Ysraýylyň ogullary üçin ýatlama bolar ýaly, bu iki daşy efodyň eginbagyna dak. Rebbiň[†] huzurynda ýatlanar ýaly, Harun olaryň atlaryny iki egninde göterip gezsin. 13Gaşlar üçin altyndan iki sany öýjük ýasa. 14Sap altyndan ýüplük ýaly tow berlen iki sany zynjyr ýasa we şol örme zynjyrlary gaş öýjüklere berkit.

15[•]Inçe nagyşlar bilen höküm gursakçasyny tik. Ony efot[†] ýaly edip, altyn sapakdan, gök, badam, gyrmyzy ýüplükden we nepis zygyr[†] matadan tik. 16Gursakça iki gat bolup, uzynlygy bir garyş, ini hem bir garyş, dörtburç bolsun. 17Gursakçanyň ýüzüne dört hatar gaş dak. Birinji hatarda goýy gyzyl, sary, zümerret gaşlary;[+] 18ikinji hatarda pöwrize, gök ýakut, almaz; 19üçünji hatarda mämişi, ak we goňur ýakut, goýy gyrmyzy ýakut; 20dördünji hatarda altyn-sary, hakyk we ýaşyl gaşlar bolsun. Olar altyn gaş öýjüklere oturdylsyn. 21Ysraýylyň ogullarynyň atlaryna görä, gaşlar on iki sany bolup, on iki tiräniň hersiniň ady edil möhür basylan ýaly, her gaşyň ýüzüne oýulyp ýazylsyn. 22Gursakça üçin sap altyndan ýüplük ýaly tow berlen zynjyrlar ýasa. 23Gursakça üçin altyndan iki sany halka ýasa we olary onuň ýokarky iki ujuna dak. 24Örme iki altyn zynjyry gursakçanyň ujundaky iki halkadan geçir. 25Zynjyrlaryň beýleki iki ujuny iki gaş öýjügine, efodyň öň tarapyndaky eginbaglara berkit. 26Altyndan ýene iki sany halka ýasap, olary gursakçanyň aşaky iki içki ujuna, efodyň içki gatyna dak. 27Altyndan başga ýene iki sany halka ýasap, olary efodyň öň tarapyndaky eginbagynyň aşaky bölegine berkit. Olar efodyň nagyşly kemeriniň ýokarsynda ýerleşsin. 28Gursakça efotdan sallanyp gaçmaz ýaly, onuň halkalary gök ýüp bilen efodyň halkalaryna daňylsyn. Şonda gursakça efodyň nagyşly kemeriniň ýüzünde durar. 29Şeýlelikde, Harun mukaddes otaga[†] girende, ýüzünde Ysraýylyň ogullarynyň atlary ýazylan bu höküm gursakçasyny ýüreginiň üstünden dakyp barsyn. Şonda Men Reb halkymy hemişe ýatlap duraryn. 30Höküm gursakçada Urymy we Tummymy[†][*] goý. Harun Meniň huzuryma gelende, olary ýüreginiň üstünden dakyp gelsin. Meniň huzurymda Harun hemişe hökümimi ysraýyllara ýetirip gezer[+].

31[•]Efodyň[†] aşagyndan geýilýän dony gök matadan tik. 32Onuň ortasyndan kelle girip-çykar ýaly açyk ýer bolsun. Bu açyk ýeri ýyrtylmaz ýaly, oňa gyýa aýla. 33Gök, badam, gyrmyzy ýüplükden naryň şekillerini ýasap, olary donuň etegine dak. Nar şekilleriniň arasynda altyndan edilen jaňjagazlar bolsun. 34Şeýdip, nar şekilleri we altyn jaňjagazlar biri-biri bilen başaşa düzülsin. 35Harun hyzmat edýän wagty bu dony geýsin. Ol Meniň huzuryma mukaddes otaga[†] girende-çykanda jaňjagazlaryň sesi eşidilip dursun. Şonda ol ölmez. 36Sap altyndan bezeg şaýyny ýasa. Möhür dek, onuň ýüzüne „Rebbe bagyş edilen“ diýen sözleri oýup ýaz[+]. 37Bu bezegi gök sapak bilen selläniň öň tarapyna berkit. 38Harun muny maňlaýyna daksyn. Bu Meniň üçin nyşan bolar: ysraýyllar Maňa bagyşlap getiren sadakalary[†] babatda günä edenlerinde, bu günä Harunyň üstünde bolar. Şonuň üçin-de, Harun bu bezegi hemişe maňlaýyna daksyn, şonda olar Meniň huzurymda ýalkanarlar[†][+].

39Nepis zygyr[†] matadan nagyşly uzyn köýnek we selle tik. Nagyşlar bilen keşdelenen bil guşagyny hem tik[+].

40Harunyň ogullarynyň hormatyny we owadanlygyny bezär ýaly olara köýnekler, bil guşaklar we baş daňylar tik. 41Bulary agaň Haruna we onuň ogullaryna geýdir. Olar Maňa ruhany[†] bolup hyzmat etmekleri üçin, olaryň başlaryna ýag guýup[†] belle we Maňa bagyş et. 42Ýalaňaç ýerlerini ýapar ýaly, olara nepis zygyr[†] matadan bilinden buduna ýetip duran iç geýimlerini tik. 43Harun we onuň ogullary Rebbe ýüz tutulýan çadyra[†] hyzmat etmek üçin girenlerinde ýa-da mukaddes[†] ýerdäki gurbanlyk[†] sypasynyň[†] ýanyna baranlarynda bu geýimleri geýsinler. Şeýtseler, günäni öz üstlerine almazlar we ölmezler. Bu Harun üçin we onuň soňky nesilleri üçin ebedilik düzgün bolsun.

#### 29-njy bap


Harun we onuň ogullary ruhanylyga bagyş edilýär


(Lewiler 8:1-36)

1[•]Harun we onuň ogullary Meniň ruhanylarym[†] bolup hyzmat etmekleri üçin, olary Maňa şeýle bagyş et: bir sany ýaş öküzçe we hiç bir şikessiz iki sany goç al. 2Petir, ýaga ýugrulan külçe we ýüzüne ýag çalnan ýuka petir bişir. Olaryň hemmesini bugdaý unundan bişir[+]. 3Olary bir sebede salyp getir, şeýle hem, öküzi we iki goçy hem getir. 4Haruny we onuň ogullaryny Maňa ýüz tutulýan çadyryň girelgesine getir we olary suw bilen ýuwundyr. 5Soňra ruhany geýimleri bolan uzyn köýnegi, dony, efody[†] we gursakçany getirip, Haruna geýdir. Efodyň nagyşly kemerini dak. 6Onuň başyna selläni geýdir. Sellesine mukaddes[†] ýazgyny berkit. 7Mesh ýagy[†] alyp, onuň başyna guý. Şeýdip ony saýla[+]. 8Soňra onuň ogullaryny getir we olara hem uzyn köýnekleri geýdir. 9Olara bil guşaklaryny daň we başdaňylaryny daň. Haruny we onuň ogullaryny ruhany edip belle. Ruhanyçylyk olar üçin ebedilik düzgün bolsun. 10Maňa ýüz tutulýan çadyryň öňüne öküzi getir. Harun we onuň ogullary ellerini öküziň kellesine goýsunlar. 11Maňa ýüz tutulýan çadyryň girelgesinde, Meniň huzurymda öküzi soý. 12Öküziň ganyndan alyp, barmagyň bilen gurbanlyk[†] sypasynyň[†] ýokary çykyp duran burçlaryna çal. Galan ganyň hemmesini gurbanlyk sypasynyň düýbüne dök[+]. 13Içýagynyň hemmesini al, bagryň ýüzündäki ýagly perdäni, iki böwregini daşynyň ýagy bilen al. Olary gurbanlyk sypasynda ýak[+]. 14Emma öküziň läşini, onuň derisini, içgoşuny düşelgäniň daşynda ýak. Bu günä gurbanlygydyr[+].

15Soňra goçlaryň birini al. Harun we onuň ogullary goçuň kellesine ellerini goýsunlar. 16Goçy soýup, ganyny al we ony gurbanlyk[†] sypasynyň[†] çar tarapyna serp. 17Soň goçy böleklere böl. Onuň içgoşlaryny we aýaklaryny ýuwup, kellesini bir aýry, aýaklaryny bir aýry edip goý. 18Gurbanlyk sypasynyň üstünde tutuş goçy ýak. Bu Meniň üçin ýakma gurbanlygydyr[†]. Ot üsti bilen berilýän bu gurbanlygyň ýakymly ysy Maňa ýaraýar[+].

19Beýleki goçy al. Harun we onuň ogullary ellerini goçuň kellesine goýsunlar. 20Goçy soýup, ganyny al. Ony Harunyň we onuň ogullarynyň sag gulaklarynyň ýumşak ýerine çal. Şeýle hem, olaryň sag elleriniň we sag aýaklarynyň başam barmaklaryna çal. Galan gany bolsa gurbanlyk[†] sypasynyň[†] çar tarapyna serp. 21Soňra gurbanlyk sypasynyň üstündäki gandan alyp, mesh ýagyny[†] hem alyp, olary Harunyň hem onuň ogullarynyň üstüne we geýimlerine sepele. Şeýdip, Harun we onuň geýimleri, şeýle hem onuň ogullary we olaryň geýimleri Maňa bagyş ediler.

22Şeýle hem, goçuň ýagyny, guýruk ýagyny, içýagyny, bagryň ýüzündäki ýagly perdäni, iki böwregini daşynyň ýagy bilen we sag buduny al. (Çünki bu goç ruhanyçylyga[†] bellemek üçindir.) 23Meniň huzurymdaky çörekler salnan sebetden bir petir, ýaga ýugrulan bir külçe we bir sany hem ýüzüne ýag çalnan ýuka petir al. 24Olaryň hemmesini Harunyň we onuň ogullarynyň aýasyna ýerleşdir. Meniň huzurymda olary göterme sadakasy[†] hökmünde ýokary galdyr. 25Soňra bulary olaryň elinden alyp, ýakma gurbanlygynyň[†] üstünde goýup ýak. Huzurymda ot üsti bilen berilýän bu gurbanlygyň ýakymly ysy Maňa ýaraýar[+].

26Haruny ruhanyçylyga[†] bellemek üçin, soýlan goçuň döşüni al we ony Meniň huzurymda göterme sadakasy[†] edip ýokary galdyr. Ol döş seniň paýyň bolar. 27Ruhanyçylyga bellemek üçin soýlan goçuň döşüni göterme sadakasy we buduny üwreme sadakasy hökmünde Maňa bagyş et. Bular Haruna we onuň ogullaryna berilmelidir. 28Bu ysraýyl[†] halkyndan Haruna we onuň ogullaryna ebedilik paý hökmünde berilsin. Çünki bu sadaka ysraýyllaryň Reb[†] üçin berýän salamatlyk sadakasyndan alyp, ruhanylara berilýän sadaka bolsun.

29Harunyň mukaddes[†] lybasy özünden soň ogullaryna galsyn. Olar şol geýimlerde başlaryna ýag çalnyp, ruhanyçylyga[†] bellensinler[+]. 30Harunyň ýerine ruhany bolan ogly ol geýimleri Maňa ýüz tutulýan çadyra gelip, mukaddes otagda[†] hyzmat edýän wagty geýsin.

31Ruhanyçylyga[†] bellemek üçin soýlan goçy alyp, onuň etini mukaddes[†] ýerde gaýnadyň. 32Maňa ýüz tutulýan çadyryň girelgesinde Harun we onuň ogullary goçuň etini we sebetdäki çöregi iýsinler. 33Ruhanyçylyga bellenip, özlerini bagyş etmekleri üçin, bu günäden saplama gurbanlygynyň[†] naharyndan özleri iýsinler. Emma bulardan başga hiç kim mundan iýmeli däldir, sebäbi bu nahar mukaddesdir[+]. 34Eger ruhanyçylyga bellemek üçin soýlan malyň etinden ýa-da çörekden iýilmän ertir daňdana galsa, ony otda ýakyň. Ol iýilmeli däldir, sebäbi ol mukaddesdir.

35Haruny we onuň ogullaryny edil Meniň buýruşym ýaly, ýedi günden soň Maňa ruhanyçylyga[†] belle. 36Şeýle hem, günäden saplanmak üçin, her gün bir öküzi günä gurbanlygy edip ber. Gurbanlyk[†] sypasyny[†] päklemek üçin, günä gurbanlygyny ber we onuň üstüne ýag guýup[†] mukaddes[†] et[+]. 37Gurbanlyk sypasy üçin ýedi günläp päkleme geçirip, ony mukaddes et. Şonda gurbanlyk sypasy iň mukaddes bolar. Ony ellän kişi hem mukaddes bolar[+].


Gündelik gurbanlyklar


(Lewiler 6:8-13; Çölde 28:1-8)

38[•]Ine, gurbanlyk[†] sypasynda[†] ýakyp bermeli gündelik gurbanlyklaryňyz: iki sany birýaşar tokly. 39Olaryň birini ertirine, beýlekisini agşamyna soý. 40Birinji tokly bilen bir okara[*] saýlama bugdaý ununa bir küýze[*] zeýtun ýagyny garyp ber. Bir küýze şerap guýup, içgi sadakasy[†] üçin ulanyň. 41Agşamyna hem ertirine edişiň ýaly et. Beýleki toklyny soýup, onuň bilen hamyr we şerap ber. Ot üsti bilen berilýän bu gurbanlygyň ýakymly ysy Maňa ýaraýar[+]. 42Huzurymdaky Maňa ýüz tutulýan çadyryň girelgesinde bu adaty ýakma gurbanlygyny[†] nesilme-nesil ýerine ýetir. Siziň bilen gepleşmek üçin, ol ýerde Men siziň bilen duşuşaryn. 43Ol ýerde Men ysraýyllar bilen duşuşaryn. Ol ýer Meniň şöhratym[†] bilen mukaddes[†] bolar. 44Maňa ýüz tutulýan çadyry we gurbanlyk sypasyny mukaddes ederin. Şeýle hem, Maňa ruhany[†] bolup hyzmat etmekleri üçin, Haruny we onuň ogullaryny Özüme bagyş ederin. 45Men ysraýyllaryň arasynda ýaşaryn we olaryň Hudaýy bolaryn[+]. 46Aralarynda ýaşamak üçin olary Müsürden alyp çykan olaryň Hudaýy Rebbiň Mendigimi bilsinler. Olaryň Hudaýy Reb Mendirin.

#### 30-njy bap


Ýakymly ysly tütetgi üçin sypa

1[•]Ýakymly ysly tütetgi[†] üçin akasiýa agajyndan sypa[†] ýasa. 2Onuň uzynlygy-da, ini-de bir tirsek bolup, ol dörtburç bolsun. Onuň beýikligi iki tirsek bolup, çykyp duran burçlary bilen bile tutuş bir bitewi edilsin[+]. 3Onuň depesini, ähli taraplaryny we burçlaryny sap altyna gapla. Onuň daş-töweregine altyndan jähek çek. 4Onuň üçin altyndan iki sany halka ýasa we olary jähegiň aşagyndan biri-birine garşy edip, iki tarapyna dak. Sypany göterip gider ýaly, ol halkalardan syryklar geçir. 5Syryklary akasiýa agajyndan ýasa we olary altyna gapla. 6Sypany Äht sandygynyň[†] ýanyndan asylgy tutynyň[†] öňünde ýerleşdir. Ony Äht sandygynyň gapagynyň dogrusynda goý, çünki Men ol ýerde seniň bilen duşuşaryn[+]. 7Her gün irden Harun çyrany arassalap ýaglamaga gelende, bu sypanyň üstünde ýakymly ysly tütetgi ýaksyn. 8Ol agşam çyrany ýakmaga gelende-de şeýle etsin. Siz bu ýakymly ysly tütetgini Meniň huzurymda hemişe nesilme-nesil etmelisiňiz. 9Bu sypada başga hiç hili tütetgi ýakylmasyn, ýakma gurbanlygy[†] ýa-da galla sadakasy[†] berilmesin we onuň üstüne içgi sadakasy[†] guýulmasyn[+]. 10Ýylda bir gezek Harun onuň burçlarynda günäden saplanma gurbanlygyny bersin. Günäden saplanmak üçin öldürilen malyň ganyny döküp, ýylda bir gezek nesillerboýy günä gurbanlygyny ber. Sypa Rebbe[†] bagyş edilendir»[+].


Mukaddes çadyr üçin salgyt

11Reb Musa[†] şeýle diýdi: 12«Ysraýyllaryň[†] hasabyny almak üçin, ilat sanawyny geçir. Hasaba alnanlaryň hemmesi öz jany üçin Maňa töleg tölesin. Şonda töleg töläp hasaba alnan adamlaryň başyna hiç hili bela inmez[+]. 13Ine, hasaba alnanlaryň tölemeli zady: mukaddes öýüň[†] resmi ölçegi boýunça ýarym şekel kümüş. Bir şekel iki mysgala[*] deňdir. Maňa sadaka[†] hökmünde ýarym şekel kümüş bersinler[+]. 14Hasaba alnanlaryň ýaşy ýigrimi we ondan ýokary bolan adamlaryň her biri şu mukdarda Maňa sadaka bersin. 15Baýam, garybam şol ýarym şekeli tölesin. Töleg şundan az-da bolmasyn, köp-de. Siz şu sadakany Maňa bereniňizde, günäňizden saplanarsyňyz. 16Ysraýyllaryň günälerinden saplanmagy üçin, olardan pul ýygna we ony Maňa ýüz tutulýan çadyryň hyzmaty üçin sarp et. Jany üçin töleýän tölegi Meniň huzurymda ysraýyllara ýatlama bolar»[+].


Bürünç legen

17[•]Reb Musa[†] ýene-de şeýle diýdi: 18«Ýuwunmak üçin bürünçden legen ýasa. Onuň sütüni hem bürünçden bolsun. Ony Maňa ýüz tutulýan çadyr bilen gurbanlyk[†] sypasynyň[†] ortasynda goý we içine suw guý[+]. 19Şol suw bilen Harun we onuň ogullary ellerini we aýaklaryny ýuwsunlar. 20Olar Maňa ýüz tutulýan çadyra girenlerinde ýa-da gurbanlyk sypasynda ot üsti bilen Maňa gurbanlyk bermäge gelenlerinde, şol suw bilen ýuwunsynlar. Şonda olar ölmezler. 21Olar şol suw bilen ellerini, aýaklaryny ýuwsunlar, şonda olar ölmezler. Bu Harun üçin we onuň nesilleri üçin arkama-arka gaýtalanýan ebedilik düzgün bolsun».


Mesh ýagy

22Reb Musa[†] şeýle diýdi: 23«Ine, şu iň gowy hoşboý ysly zatlary al: ýarym put[*] mukdarda suwuk mür[†], çärýek put[*] mukdarda ýakymly ysly dalçyn we ýene-de çärýek put mukdarda hoşboý ysly gamyş, 24ýarym put mukdarda hindi dalçynyny al. Bularyň hemmesi mukaddes öýüň[†] resmi ölçegi bilen ölçensin we dört küýze[*] zeýtun ýagyny al. 25Ussatlyk bilen garyp, bulardan mesh ýagyny[†] ýasa. Bu mukaddes mesh ýagydyr[+]. 26-28Maňa ýüz tutulýan çadyra, Äht sandygyna, hantagta we onuň ähli enjamlaryna, çyradana we onuň ähli enjamlaryna, tütetgi sypasyna, ýakma gurbanlyk sypasyna we onuň ähli enjamlaryna, legene we onuň sütünine şu ýagy sepele[+]. 29Olary mukaddes et, şonda olar iň mukaddes zatlar bolar. Olara galtaşan hem mukaddes bolar[+]. 30Haruny we onuň ogullaryny ruhanylarym[†] bolup hyzmat etmekleri üçin, başlaryna ýag guýup[†], Maňa bagyş et[+]. 31Ysraýyllara aýt: Bu siziň üstüňiz bilen nesilme-nesil geçýän Meniň mukaddes mesh ýagymdyr. 32Bu mesh ýagyny adaty bedeniňize guýmak üçin ulanmaly däldir, başga her hili zatlar bilen garyşdyrmaly däldir. Bu mukaddesdir we siziň üçin hem mukaddes bolmalydyr. 33Ruhanydan başga kimde-kim şonuň ýaly atyr ýasasa we biriniň üstüne guýsa, öz halkynyň arasyndan kowlup çykarylar».


Tütetgi

34Reb Musa[†] şeýle diýdi: «Hoşboý ysly zatlary: balzamy, onikany, galbanumy we ýakymly ysly tütetgini[†] al. (Bularyň hemmesi deň möçberde bolsun.) 35Atyr ýasaýjy garyp, olardan hoşboý ysly tütetgi ýasa. Oňa duz hem goş, ol sap we mukaddes[†] bolsun[+]. 36Onuň bir bölegini külkeläp, siziň bilen duşuşýan ýerim bolan Äht sandygynyň[†] öňündäki Maňa ýüz tutulýan çadyrda goý. Bu siziň üçin iň mukaddes bolar. 37Şu usul bilen özüňiz üçin tütetgi taýýarlamaň. Muny Men-Rebbe bagyş edilen hasaplaň. 38Kim muny atyr hökmünde ulansa, öz halkynyň arasyndan kowlup çykarylar».

#### 31‑nji bap


Mukaddes çadyr üçin ussalar

1[•]Reb[†] Musa[†] şeýle diýdi: 2«Ine, Men ýahuda[†] tiresinden Huruň agtygy, Urynyň ogly Besaleli saýladym. 3Men ony Öz Ruhum[†] bilen doldurdym. Her dürli senet işinde Men oňa ukyp, akyl-paýhas we başarjaňlyk berdim[+]. 4Ol ökde nakgaş bolup, altyna-kümşe we bürünje dürli nagyşlar salsyn. 5Daşlary oýup gaşlary goýmakda, agaç ýonmakda, her hili ussaçylyk işinde oňa ussatlyk berdim. 6Şeýle hem, Besalel bilen işlär ýaly, Men dan tiresinden Ahysamagyň ogly Oholyýaby hem saýladym. Men ähli ökde ussalara-da ukyp berdim. Şeýlelikde, olar Meniň saňa buýran şu ähli zatlarymy ýasasynlar: 7Maňa ýüz tutulýan çadyr, Äht sandygy[†] we onuň üstüniň gapagy, çadyryň ähli esbaplary, 8hantagta we onuň enjamlary, sap altyndan edilen çyradan we onuň ähli enjamlary, tütetgi[†] sypasy[†], 9ýakma gurbanlyk[†] sypasy we onuň ähli enjamlary, legen we onuň sütüni, 10şeýle hem, nagyşlar bilen keşdelenen geýimler, ruhany[†] bolup gulluk edenlerinde geýmek üçin, Haruna we onuň ogullaryna niýetlenen mukaddes[†] lybaslary, 11mesh ýagy[†] we mukaddes öý[†] üçin ýakymly ysly tütetgi. Olar bulary edil Meniň saňa buýruşym ýaly etsinler».


Sabat güni

12[•]Reb Musa[†] ýene-de şulary diýdi: 13«Seniň özüň ysraýyllara[†] aýt, goý, olar Meniň Sabat günümiň[†] kanunlaryny[†] ýerine ýetirsinler, çünki bu Men bilen siziň araňyzdaky ähtiň[†] geljekki nesilleriňiz boýy dowam etjek nyşanydyr. Munuň bilen sizi mukaddes[†] halkym eden Rebbiň Mendigimi bilersiňiz. 14Sabat gününiň kanunlaryny ýerine ýetiriň, sebäbi bu gün siziň üçin aýratyndyr. Kimde-kim ony harlasa, ölüme höküm ediler. Şol gün iş eden adam öz halkynyň arasyndan kowlup çykarylar[+]. 15Alty günüň dowamynda işleriňizi edip boluň, emma ýedinji gün dynç alyň. Çünki ol Rebbe bagyş edilendir. Sabat güni iş eden adam ölüme höküm ediler. 16Şonuň üçin hem ysraýyllar Sabat gününiň kanunlaryny ýerine ýetirmelidirler, nesilme-nesil ony ebedi äht hökmünde ýerine ýetirmelidirler. 17Bu ysraýyl halky bilen Meniň aramdaky hemişelik belgidir, çünki Men alty günde Gögi we Ýeri ýaratdym. Ýedinji gün bolsa hemme işden dynyp, dynç aldym»[+]. 18Hudaý Sinaý[†] dagynda Musa bilen gepleşip bolansoň, oňa ýüzüne buýruklar ýazylan iki sany ýasy daş bölegini berdi. Ony Hudaýyň hut Özi ýazypdy[+].

#### 32‑nji bap


Altyn göle


(Kanun taglymaty 9:6-29)

1[•]Halk Musanyň[†] dagdan yzyna dolanman, ol ýerde köp eglenenini görüp, Harunyň daşyna üýşdüler we oňa: «Öňbaşçylyk eder ýaly, hany, bize bir hudaý ýasa, çünki bizi Müsürden çykaryp getiren Musa diýen adama näme bolanyny biz bilemzok» diýdiler[+]. 2Harun olara: «Aýallaryňyzyň, ogullaryňyzyň we gyzlaryňyzyň gulaklaryndaky altyn halkalary aýryp, maňa getirip beriň» diýdi[+]. 3Şeýlelikde, olaryň hemmesi gulaklaryndan altyn halkalaryny aýryp, Haruna getirip berdiler. 4Harun galyp etdi, olaryň altynlaryny eredip, ondan göläniň heýkelini ýasady. Adamlar muňa: «Eý, Ysraýyl[†], ine, sizi Müsürden çykaran hudaýyňyz şudur» diýişdiler[+]. 5Harun muny görende, onuň öňünde gurbanlyk[†] sypasyny[†] ýasady we jar edip: «Ertir Rebbiň[†] şanyna baýramçylyk ederis» diýdi. 6Ertesi gün halk irden turup, ýakma gurbanlygyny[†] we salamatlyk sadakasyny[†] berdi. Adamlar iýip-içmäge oturdylar, soňra turup oýnaşmaga başladylar[+].

7Reb Musa[†] şeýle diýdi: «Häziriň özünde aşak düş! Seniň Müsürden çykaran halkyň azgynçylyga ýüz urdy. 8Olar Meniň aýdan ýolumdan gaty çalt çykdylar. Olar özlerine göleden but[†] ýasap, oňa sežde etdiler[†]. Oňa sadaka[†] berip: „Eý, Ysraýyl, ine, sizi Müsürden çykaran hudaýyňyz şudur“ diýişdiler». 9Reb Musa ýene-de: «Men bu halkyň nähili boýnuýogyndygyny gördüm[+]. 10Indi Meni ýeke goý, çünki Men gazap atyna atlanyp, olary ýok edip taşlaýyn we senden bir beýik millet döredeýin» diýdi[+].

11Emma Musa[†] Hudaýy Rebbe ýalbaryp, şeýle diýdi: «Ýa Reb, näme üçin beýik güýjüň bilen we gudratly goluň bilen Müsür ýurdundan getiren bu halkyňa gahar edýäň[+]? 12Näme üçin müsürliler: „Hudaý olary dagda öldürmek üçin we ýer ýüzünden süpürip taşlamak üçin erbet niýet bilen alyp gaýdypdyr“ diýmeli? Gahar oduňy öçür, gaýtmyşym et. Öz halkyňyň üstünden bu bela-beteri inderme. 13Öz gullaryň Ybraýymy[†], Yshagy[†] we Ysraýyly ýadyňa sal. Seniň Özüň olara: „Men siziň nesilleriňizi asman ýyldyzlary deý köpelderin we nesilleriňize söz beren bu ähli ýeri size berjek. Olar ony müdimilik miras[†] alarlar“ diýipdiň»[+]. 14Şundan soň, Reb halkynyň üstünden bela-beter indermek pikirinden el çekdi[+].

15Soňra Musa[†] eline äht[†] ýazylan iki sany ýasy daş bölegini alyp, dagdan aşak gaýtdy. Bu ýasy daş bölekleriniň hersiniň iki tarapyna-da: öň tarapyna hem, arka tarapyna hem ýazylandy. 16Bu ýasy daşlar Hudaýyň işidi. Ýasy daşlaryň ýüzündäki oýulyp ýazylan ýazgylar Hudaýyň ýazgylarydy. 17Ýeşuwa halkyň gygyryşýan gykylygyny eşidip, Musa: «Düşelgeden urşuň sesi gelýär» diýdi. 18Emma Musa: «Bu ses ýeňijileriň sesem däl, ýeňlenleriňki hem däl. Bu eşidýänimiz aýşy-eşretiň sesidir!» diýdi. 19Ol düşelgä ýakyn gelen badyna, göläni we tans edip ýören adamlary gördi. Musa gahar-gazaba münüp, elindäki ýasy daş böleklerini zyňyp goýberdi, olar dagyň eteginde çym-pytrak boldy. 20Musa olaryň ýasan gölesini alyp, otda eretdi, soň ony külkeläp, suwa gardy-da, ondan ysraýyllara içirdi[+].

21Musa[†] Haruna: «Bu halka beýle uly günä gazandyrar ýaly, bular saňa näme etdiler?» diýdi. 22Harun oňa: «Jenabym, maňa gaharyň gelmesin, bu halkyň päliniň bozukdygyny özüň bilýärsiň-ä. 23Olar maňa: „Öňbaşçylyk eder ýaly, bize hudaý ýasa, çünki bizi Müsürden çykaryp getiren Musa diýen adama näme bolanyny bilemzok“ diýdiler. 24Şeýdip, men olardan kimde altyn bar bolsa, maňa getirip bermegini soradym. Olary alyp, otda eretdim, ondan hem şu göle emele geldi!» diýdi.

25Musa[†] Harunyň bu halky başyna goýberendigini gördi, olar duşmanlarynyň öňünde gülküdiler[+]. 26Soňra Musa düşelgäniň girelgesinde durup: «Kimde-kim Rebbiň tarapynda bolsa meniň ýanyma gelsin!» diýdi. Ähli lewiler[†] onuň daşyna üýşdi. 27Musa olara: «Ysraýyl Hudaýy Reb şeýle diýýär: „Siziň hemmäňiz gylyçlaryňyzy dakynyň! Siziň her biriňiz düşelgeleriň bir çetinden beýleki çetine çenli gapyma-gapy aýlanyp, öz garyndaşyňyzy, dostuňyzy we goňşyňyzy öldüriň“» diýdi[+]. 28Lewiler Musanyň buýruşy ýaly etdiler. Şol gün üç müňe golaý adam heläk boldy. 29Musa lewilere: «Şu gün siz Rebbiň gullugyna bellendiňiz. Her biriňiz öz ogluňyzy we garyndaşyňyzy öldürip, bu gün siziň özüňiz ýalkandyňyz[†]» diýdi.

30Ertesi gün Musa[†] halka: «Siz agyr günä gazandyňyz. Emma men häzir Rebbiň ýanyna çykaýyn, belki, sizi günäňizden sapladyp bilerin» diýdi. 31Şeýdip, Musa Rebbiň ýanyna gaýdyp geldi we Oňa: «Wah, bu halk özüne altyndan göle ýasap, agyr günä etdi. 32Ýöne indi Sen bularyň günälerini geçeweri, ýogsa-da meniň adymy Öz adamlaryňyň ady ýazylan kitabyňdan öçür» diýdi. 33Reb Musa: «Kimde-kim Maňa garşy günä etse, onuň adyny kitabymdan öçürip taşlaryn[+]. 34Indi bar, git-de, halky saňa aýdan ýerime äkit. Meniň perişdäm seniň öňüňden gitjekdir. Emma jeza güni gelende, Men olaryň eden günälerine görä jezasyny bererin» diýdi.

35Şeýlelikde, Reb halkyň üstünden betbagtçylyk inderdi, sebäbi olar Haruna göle ýasatdyrypdylar.

#### 33‑nji bap


Reb Sinaý dagyndan gitmegi buýurýar

1Reb[†] Musa[†]: «Baryň, bu ýeri taşlap gidiň. Sen we Müsürden getiren halkyň Ybraýymyň[†], Yshagyň[†] we Ýakubyň[†] nesillerine Meniň wada beren ýerime gidiň. 2Men siziň öňüňizden perişde[†] ibererin we kenganlary[†], amorlary, hetleri[†], perizleri[†], hiwileri we ýabuslary[†] kowup çykararyn[+]. 3Süýt we bal akýan baý toprakly ýurda gidiň. Emma Men siziň bilen gitjek däl, ýogsam siziň boýnuýogyn halkdygyňyz üçin, Men sizi ýolda ýok edip taşlaryn» diýdi[+].

4Halk bu ýakymsyz sözleri eşidip ýas tutdy, hiç kim şaý-sep dakynmady. 5Çünki Reb Musa[†]: «Ysraýyllara[†] aýt, olar boýnuýogyn halk, Men ýekeje pursat hem olar bilen bile gitsem, olary ýok edip taşlaryn. Şonuň üçin hem indi olar şaý-seplerini dakynmasynlar. Men olara näme etmelisini çözeýin» diýdi[+]. 6Şol sebäpli ysraýyllar şaý-sep dakynmalaryny goýdular. Olar Horep[*] dagyndan çykyp gaýtdylar.


Rebbe ýüz tutulýan çadyr

7Musa[†] düşelgäniň daşynda, ondan uzagrakda çadyr dikdi, ony Rebbe ýüz tutulýan çadyr[†] diýip atlandyrdy. Kimde-kim Rebden maslahat soramak islese, şol çadyra baryp bilýärdi[+]. 8Musa her gezek çadyra tarap ýörän wagty, ähli halk ýerinden turup, dik durardy. Musa tä çadyryň içine girýänçä, olaryň hersi öz çadyrlarynyň girelgesinde, onuň yzyndan seredip durardylar. 9Musa çadyra girende, bulut sütüni aşak düşüp, çadyryň girelgesinde durardy we Reb Musa bilen gepleşerdi. 10Bulut sütüniniň çadyryň girelgesinde duranyny görende, tutuş halk çadyrlarynyň girelgesinde durup sežde ederdiler[†]. 11Reb Musa bilen edil iki dostuň biri-biri bilen gepleşişi ýaly, ýüzbe-ýüz gepleşerdi. Soňra Musa düşelgä gaýdyp gelerdi, emma onuň ýaş kömekçisi Nunuň ogly Ýeşuwa çadyrda galardy.


Reb halky bilen bile bolmaga söz berýär

12Musa[†] Rebbe şeýle diýdi: «Ine, Sen maňa bu halky äkit diýdiň, ýöne meniň bilen kimi iberjekdigiňi aýan etmediň. Sen maňa: „Men seniň adyňy gowy tanaýaryn, sen Meniň nazarymda merhemet tapdyň“ diýdiň. 13Eger men dogrudan-da, Seniň göwnüňden turan bolsam, maňa Öz ýollaryňy görkez. Şonda men Seni gowy tanap, nazaryňda ýene-de merhemet taparyn. Ýatdan çykarma, bu millet Seniň Öz halkyňdyr». 14Reb Musa: «Men seniň bilen giderin we saňa parahatçylyk bererin» diýdi. 15Musa hem Oňa: «Eger Sen biziň bilen gitmeseň, onda bizi bu ýerden gitmeli etme. 16Eger biziň bilen gitmeseň, onda meniň we halkyňyň Seniň öňüňde merhemet gazanandygy nädip bilinsin? Şonuň üçin hem meniň we halkyňyň ýer ýüzündäki ähli halklardan aýratyndygymyzy görkez» diýdi[+].

17Reb Musa[†]: «Men seniň edil soran zadyňy ederin, sebäbi sen Meniň nazarymda merhemet tapdyň we Men seniň adyňy gowy tanaýaryn» diýdi. 18Musa: «Ýalbarýan, maňa şöhratyňy[†] görkezäý» diýdi. 19Reb oňa: «Men siziň öňüňizden bütin şan-şöhratym bilen geçerin we siziň öňüňizde Reb adymy jar ederin. Men islän adamyma merhemet, islän adamyma hem rehim-şepagat ederin[+]. 20Ýöne sen Meniň ýüzümi görmeli dälsiň, çünki Meni gören kişi diri galmaz» diýdi[+]. 21Reb sözüni dowam edip: «Ine, Meniň gapdalymdaky şu gaýanyň üstünde dur. 22Meniň şöhratym geçýänçä, Men seni gaýanyň jaýrygynda goýjak we Men geçýänçäm, seni elim bilen büräp duraryn. 23Soňra Men elimi aýraryn welin, sen Meniň arkamy görüp bilersiň. Emma Meniň ýüzüm görülmeli däldir» diýdi.

#### 34‑nji bap


Reb täzeden ysraýyllar bilen äht baglaşýar

1[•]Reb[†] Musa[†]: «Öňkä meňzeş edip, iki sany ýasy daş ýasa. Men olaryň ýüzüne şol seniň birinji döwen ýasy daşlaryň ýüzündäki sözleri ýazjak. 2Säher bilen taýýar bol. Sinaý[†] dagyna çykyp, dagyň depesinde Meniň huzurymda dur[+]. 3Seniň bilen hiç kim daga çykmasyn. Tutuş dagyň üstünde bir adam hem görünmesin. Dowarlaryňyzy, sygyrlaryňyzy hem dagyň eteginde bakmaň» diýdi[+]. 4Şeýdip, Musa öňkä meňzeş edip, ýene-de iki sany ýasy daş bölegini ýasady. Rebbiň buýruşy ýaly, ol säher bilen turup, Sinaý dagyna çykdy. Ol eline iki ýasy daş bölegini hem aldy. 5Reb bulut içinde aşak inip, Musanyň ýanynda durdy-da: «Men – Reb!» diýip, Öz adyny yglan etdi. 6Reb Musanyň öňünden geçip, şuny jar etdi: «Men Rebdirin, Rebdirin! Rehimli we merhemetli Hudaýdyryn. Men giň göwünli, örän wepaly, sadyk söýgä baýdyryn[+]. 7Müňlerçe nesillere sadyk söýgimi görkezerin. Etmişi, ýazygy we günäni bagyşlaýaryn. Ýöne günälini jezasyz hem goýmaýaryn. Atalarynyň etmişiniň jezasyny çagalaryna, olaryň çagalarynyň çagalaryna, olaryň üçünji we dördünji arkasyna çekdirerin»[+].

8Musa[†] derrew ýüzüni ýere berip sežde etdi[†]. 9Ol: «Eý, Taňry, eger men Seniň öňüňde merhemet tapan bolsam, goý, onda Taňrym biziň bilen gitsin. Bu halk boýnuýogyn bolsa-da, biziň etmişimizi, günämizi bagyşla we bizi Öz mirasdaryň[†] edip al» diýdi. 10Reb Musa şeýle diýdi: «Indi Men siziň bilen äht[†] baglaşjak. Seniň tutuş halkyňyň öňünde Men gudratlar görkezjek. Şeýle gudratlar tutuş ýer ýüzünde ýa-da hiç bir milletde görlüp-eşidilen däldir. Aralarynda ýaşaýan bu tutuş halkyň Men-Rebbiň edýän işini görer, çünki Men siziň üçin gorkunç zatlar ederin.

11Meniň bu günki buýurýan buýruklarymy ýerine ýetir. Seret, Men siziň öňüňizden amorlary, kenganlary[†], hetleri[†], perizleri[†], hiwileri we ýabuslary[†] kowup çykararyn. 12Barýan ýeriňiziň ýaşaýjylary bilen äht[†] baglaşmakdan ägä boluň, ýogsam ol äht sizi duzaga düşürer[+]. 13Siz olaryň gurbanlyk[†] sypalaryny[†] ýumrup taşlaň, dikme daşlaryny döwüp, Aşera butlaryny[†] çapyň[+]. 14Başga hudaýa sežde etmäň[†], sebäbi Gabanjaň atly Reb gabanjaň Hudaýdyr[+]. 15Baran ýeriňiziň ýaşaýjylary bilen äht baglaşmaň, sebäbi olar öz hudaýlaryna sežde ederler. Olar öz hudaýlaryna sadaka[†] beren wagty, olaryň arasyndan biri sizi çagyrsa, siz hem sadakada berlen nahardan iýersiňiz[+]. 16Siz ogullaryňyza olaryň gyzlaryndan aýal alyp berersiňiz. Öz hudaýlaryna sežde edip ýören bu gyzlar siziň ogullaryňyza hem şeýle etdirerler[+].

17Guýma butlar[†] ýasamaň[+].

18Petir baýramyny[†] belläň. Meniň size buýruşym ýaly, Abyp aýynyň bellenen günlerinde ýedi günläp petir iýiň, sebäbi siz Müsürden Abyp aýynda çykdyňyz[+].

19Ähli ilkinji doglan erkekler Meniňkidir. Siziň sygyrlaryňyzyň we dowarlaryňyzyň hem ilkinji erkek guzlanlary Meniňkidir[+].

20Eşegiň ilkinji kürrelän erkek kürresini goýnuň ilkinji toklusy bilen çalşyp, yzyna satyn alyň[†]. Eger çalyşmasaňyz, onda onuň boýnuny omruň. Ähli nowbahar ogullaryňyzy[†] hem çalşyp, yzyna satyn alyň.

Meniň öňümde hiç kim eli boş görünmesin[+].

21Alty günläp siz işlärsiňiz, emma ýedinji gün dynç alyň. Hatda sürüm döwri bolsa-da, hasyl döwri bolsa-da, dynç alyň[+]. 22Bugdaýyň ilkinji hasylyndan Galla baýramyny[†] belläň. Ýylyň ahyrynda hasyl toý beriň. 23Ýylda üç gezek ähli erkekleriňiz Ysraýyl[†] Hudaýy bolan Beýik Hudaýyň huzuryna gelsin[+]. 24Çünki Men siziň öňüňizden başga milletleri[†] kowup aýryp, serhetleriňizi giňelderin. Ýylda üç gezek Hudaýyňyz Rebbiň huzuryna gelseňiz, hiç kim siziň ýeriňize göz dikip bilmez.

25Maňa gurbanlyk[†] üçin soýýan malyňyzyň ganyny hamyrmaýaly çörek bilen bermäň. Meniň baýramymyň şanyna gurban eden malyňyzyň ýagy ertire galmasyn[+].

26Ýeriňizde önen ilkinji saýlama miweleri Hudaýyňyz Rebbiň öýüne[†] getiriň.

Owlagy enesiniň süýdünde bişirmäň»[+].

27Reb Musa[†] ýene-de: «Şu sözleri ýaz, çünki Men seniň bilen we Ysraýyl bilen şu sözleriň esasynda äht[†] baglaşdym» diýdi. 28Musa ol ýerde Reb bilen kyrk gije-gündizläp boldy. Ol ne çörek iýdi, ne-de suw içdi. Ol Äht sözleri bolan bu on tabşyrygy ýasy daşlaryň ýüzüne ýazdy[+].


Musanyň ýüzi nur saçýar

29Musa[†] eline Äht[†] ýazylan iki sany ýasy daş bölegini alyp, Sinaý[†] dagyndan aşak düşdi. Ol dagdan aşak inip gelýärkä, Hudaý bilen gepleşendigi üçin, onuň ýüzi nur saçýardy. Mundan onuň özi hem bihabardy[+]. 30Harun we ähli ysraýyllar Musanyň ýüzüniň nur saçýandygyny görenlerinde, olar onuň ýakynyna gelmäge gorkdular. 31Emma Musa olary öz ýanyna çagyrdy. Harun we halkyň ähli ýolbaşçylary onuň ýanyna geldiler. Musa olar bilen gepleşdi. 32Mundan soň ähli ysraýyllar onuň töweregine üýşdüler. Musa Sinaý dagynda Rebbiň özüne beren ähli tabşyryklaryny olara tabşyrdy. 33Musa olar bilen gepleşip bolandan soňra ýapynja bilen öz ýüzüni örtdi. 34Emma Musa Reb bilen gepleşmek üçin, Onuň huzuryna çatma giren wagty, tä daşary çykýança, ýapynjasyny aýrardy. Ol daşary çykyp, Rebbiň näme buýrandygyny ysraýyllara aýdan wagty,[+] 35olar Musanyň ýüzüni görüp bilýärdiler. Onuň ýüzi nur saçýardy. Soňra Musa Reb bilen gepleşmäge girýän wagtyna çenli, ýene-de ýapynja bilen ýüzüni örterdi[+].

#### 35‑nji bap


Sabat güni hakda kanunlar

1Musa[†] ähli ysraýyl[†] halkyny ýygnap, olara Rebbiň[†] ýerine ýetirmegi buýran zatlaryny aýtdy: 2«Alty günüň dowamynda ähli işiňizi ediň, emma Sabat gününi[†] Rebbe bagyş edip, dynç alyň. Şol gün iş eden adam ölüme höküm ediler[+]. 3Sabat güni ýaşaýan ýeriňiziň hiç bir ýerinde ot ýakmaň».


Mukaddes çadyr üçin sadaka

4[•]Musa[†] tutuş ysraýyl halkyna şeýle diýdi: «Ine, size Rebbiň buýrugy: 5Öz araňyzdan Rebbe sadaka[†] ýygnaň. Her kim göwnünden çykaran şu zatlary Rebbe sadaka bersin: altyn, kümüş we bürünç; 6gök, badam, gyrmyzy ýüplük, nepis zygyr[†] mata, geçi ýüňi; 7goçuň eýlenen derisi, saýlama deri, akasiýa agajy;[+] 8çyra üçin zeýtun ýagy, mesh ýagy[†] üçin we ýakymly ysly tütetgi[†] üçin hoşboý ysly zatlar; 9efoda[†] we gursakça dakmak üçin hakyk we başga gymmatbaha gaşlar.

10Araňyzdaky hemme ukyply senetçiler gelip, Rebbiň buýran ähli şu zatlaryny ýasasynlar: mukaddes çadyr[†], 11onuň daşky örtügi we ýapynjasy, ildirgiçleri, çarçuwalary, syryklary, sütünleri we olary saklaýan dabanlary; 12sandyk we onuň syryklary, gapagy, tutusy; 13hantagta we onuň syryklary, ähli enjamlary we Rebbe hödür çöregi[†]; 14yşyk üçin çyradan, onuň enjamlary we çyralary, çyra üçin ýag; 15tütetgi[†] sypasy[†], onuň syryklary, mesh ýagy[†] we hoşboý ysly zatlar, mukaddes çadyryň girelgesi üçin ýapynja; 16ýakma[†] gurbanlyk[†] sypasy we onuň bürünçden gözenegi, syryklary, ähli enjamlary, legeni we onuň sütüni; 17haýadyň perdeleri, onuň sütünleri, dabanlary, haýadyň derwezesi üçin ýapynja; 18Mukaddes çadyryň we haýadyň gazyklary, olaryň zynjyrlary; 19Mukaddes otagda[†] hyzmat etmek üçin, owadan tikilen mukaddes lybaslary; ruhany[†] Harunyň we onuň ogullarynyň ruhany bolup hyzmat etmekleri üçin olaryň ýörite geýimleri».

20Soňra ähli ysraýyl halky Musanyň[†] huzuryndan dagaşdylar. 21Her kim ýüreginden besläp, göwnünden çykaranyny Rebbe ýüz tutulýan çadyr[†] üçin, onuň hyzmaty üçin we mukaddes[†] lybaslar üçin Rebbe sadaka[†] getirdiler. 22Şeýlelikde, erkekler hem, aýallar hem birlikde geldiler. Olaryň hemmesi öz göwnünden çykaran bileziklerini, gulakhalkalaryny we möhür basylan ýüzükler, gülýakalar getirdiler. Olaryň hemmesi altyndan ýasalandy. Hemmeler altyndan ýasalan zatlaryny Rebbe sadaka bermek üçin getirdiler. 23Her kim özünde bar bolan gök, badam, gyrmyzy ýüplügini, nepis zygyr[†] matasyny, geçi ýüňüni, goçuň eýlenen derisini we saýlama deri getirdi[+]. 24Her kim kümüşden ýa-da bürünçden edilen zadyny Rebbe sadaka getirdi. Şeýle hem, her kim her bir işde ulanyp boljak akasiýa agajyny getirdi. 25Ähli ukyply çeper elli aýallar gök, badam, gyrmyzy ýüplükden we nepis zygyr matadan öz elleri bilen ören zatlaryny getirdiler. 26Ýüreklerine salnan ähli başarjaň aýallar geçiniň ýüňünden hem ýüplük ördüler. 27Ýolbaşçylar efodyň[†] we gursakçanyň gaşlaryny öýjüklerine oturtmak üçin hakyk we başga-da gymmatbaha gaşlar getirdiler. 28Olar ýakymly ysly tütetgi[†] üçin, çyra we mesh ýagy[†] üçin hoşboý ysly ösümlikleri we zeýtun ýagyny getirdiler. 29Ähli ysraýyl erkekleri we aýallary Rebbiň Musa buýran işi üçin göwnünden çykaran zatlaryny getirdiler. Olar muny Rebbe meýletin sadaka[†] hökmünde getirdiler.

30[•]Soňra Musa[†] ysraýyllara şeýle diýdi: «Ine, Reb ýahuda[†] tiresinden Huruň agtygy, Urynyň ogly Besaleli saýlady. 31Ol ony Öz Ruhy[†] bilen dolduryp, oňa dürli senetçilik işlerinde ukyp, akyl-paýhas we başarjaňlyk berdi. 32Ol ökde nakgaş bolup, altyna, kümşe we bürünje dürli nagyşlar saldy. 33Daşlary oýmakda, agaç ýonmakda, her hili ussaçylyk işinde oňa ukyp berdi. 34Şeýle hem Reb Besalele we dan tiresinden Ahysamagyň ogly Oholyýaba başga adamlara öwretmek ylhamyny hem berdi. 35Reb olara dürli senetçilik işlerinde ukyp berdi: ussaçylyk ýa-da nakgaşçylyk, ýa-da gök, badam, gyrmyzy ýüplük bilen we nepis zygyr[†] sapak bilen keşde çekmeklik, ýa-da dokmaçylyk berildi. Olaryň hemmesi ökde ussalar we nakgaşlardyr».

#### 36-njy bap

1Mukaddes öýüň[†] gurluşynyň her bir işini nähili ýerine ýetirmelisini biler ýaly, Reb[†] Besalele, Oholyýaba we başga-da her bir ökde ussalara ukyp hem akyl-paýhas berdi. Olar ähli işi Rebbiň buýrugy boýunça ýerine ýetirmelidiler 2Soňra Musa[†] Besaleli, Oholyýaby we başga-da Rebbiň ukyp beren ähli ökde ussalaryny ýygnady. Reb bu işi ýerine ýetirmegi olaryň ýüreklerine saldy. 3Olar mukaddes öýi gurmak üçin, ysraýyllaryň[†] getiren ähli meýletin sadakalaryny[†] Musadan aldylar. Ysraýyllar entek hem her gün irden Musa meýletin sadakalaryny getirýärdiler. 4Şeýlelikde, mukaddes öýüň her dürli işini ýerine ýetirýän hemme ökde senetçiler geldiler. Her kimiň etmeli işi bellenildi. 5Olar Musa: «Rebbiň bize buýran işini etmekde, halk zatlary gereginden artyk getirýär» diýdiler. 6Şonuň üçin hem Musa düşelgäniň içine şeýle buýruk bilen: «Mundan beýläk bir erkek ýa-da aýal mukaddes öý üçin sadaka edip, hiç hili zat getirmesin» diýip jar çekdirdi. Şeýdip, halk sadaka getirmesini kesdi. 7Çünki olaryň getiren zatlary eýýäm ähli işi ýerine ýetirmek üçin gereginden hem artykdy.


Ysraýyllar mukaddes çadyry ýasaýarlar

8[•]Ökde ussalar on perdeden ybarat mukaddes çadyr[†] ýasadylar. Olar perdeleri nepis zygyr[†] matadan, gök, badam, gyrmyzy ýüplükden edip, olaryň ýüzüne kerubyň şekilini owadanlap çekdiler. 9Her perdäniň uzynlygy ýigrimi sekiz tirsek, ini dört tirsek bolup, ähli perdeleriň ölçegi bir meňzeşdi.

10Olar bäş perdäni bir aýry, beýleki bäş perdäni hem bir aýry edip çatdylar. 11Birinji bäş perdäniň iň soňkusynyň ujuna gök halka ýasadylar, ikinji bäş perdäniň iň soňkusyna-da şeýle etdiler. 12Birinji toplumyň perdeleriniň iň soňkusynyň ujuna elli sany halka ýasadylar. Ikinji toplumyň soňkusyna-da elli halka ýasadylar. Halkalar biri-biriniň garşysynda ýerleşendi. 13Altyndan elli sany ildirgiç ýasap, perdeleri ildirgiç bilen biri-birine berkitdiler. Şeýdip, çadyr tutuş bir bitewi boldy.

14Şeýle hem, geçiniň ýüňünden edilen on bir perdeden ybarat mukaddes çadyryň[†] daşky örtügini ýasadylar. 15Her perdäniň uzynlygy otuz tirsek, ini dört tirsek bolup, on bir perdäniň-de ölçegini bir meňzeş etdiler. 16Perdeleriň bäşisini bir aýry çatyp, galan altysyny hem bir aýry çatdylar. 17Birinji toplumyň ortasyndan iň soňkusynyň ujuna elli sany halka ýasadylar, ikinji toplumyňka hem şeýle etdiler. 18Soňra bürünçden elli sany ildirgiç ýasap, olary halkadan geçirip, çadyry birleşdirdiler. Şonda çadyr tutuş bir bitewi boldy. 19Çadyr üçin goçuň eýlenen derisinden ýapynja ýasaldy we onuň üstüni örtmäge saýlama deriden ýene bir ýapynja ýasadylar[+].

20Mukaddes çadyr[†] üçin akasiýa agajyndan dikligine çarçuwalar ýasadylar. 21Her çarçuwanyň uzynlygy on tirsek, ini bir ýarym tirsek boldy. 22Çarçuwalary biri-biri bilen sepleşdirip durar ýaly, her çarçuwada iki sany gazyk dikdiler. Çadyryň ähli çarçuwalary üçin şeýle edildi. 23Mukaddes çadyryň çarçuwalaryny şeýle ýasadylar: onuň günorta tarapy üçin ýigrimi sany çarçuwa ýasaldy. 24Ýigrimi çarçuwanyň aşagyndan kyrk sany kümüşden daban ýasadylar. Her çarçuwanyň aşagyndan onuň gazygy üçin iki sany daban ýasaldy. 25Çadyryň ikinji tarapy bolan demirgazyk tarapy üçin hem ýigrimi çarçuwa ýasaldy. 26Olara hem her çarçuwa ikiden, jemi kyrk sany kümüşden daban ýasadylar. Her çarçuwanyň aşagyndan iki daban ýasadylar. 27Çadyryň arka tarapy bolan günbatar tarapy üçin, alty çarçuwa ýasaldy. 28Çadyryň arka tarapyndaky burçlar üçin iki çarçuwa ýasaldy. 29Olar aşakdan we ýokardan şol bir halka birleşdirlendi. Olaryň ikisi-de şeýle edilip, olar iki burçy emele getirdiler. 30Şeýdip, sekiz sany çarçuwa bolup, her çarçuwanyň aşagyndan iki daban ýasalyp, jemi on alty sany kümüşden daban ýasadylar.

31Mukaddes çadyryň[†] bir tarapyndaky çarçuwalar üçin akasiýa agajyndan bäş sany syryk ýasadylar. 32Çadyryň beýleki tarapyndaky çarçuwalar üçin bäşisini we arka tarapy bolan günbataryndaky çarçuwalar üçin bäşisini ýasadylar. 33Çarçuwalaryň ortasyndan geçýän taýagyny çadyryň bir ujundan beýleki ujuna çenli geçirdiler. 34Çarçuwalary altyna gaplap, syryklary saklar ýaly, altyndan halkalar ýasadylar. Syryklar hem altyna gaplandy.

35Gök, badam, gyrmyzy ýüplükden we nepis zygyr[†] matadan tuty[†] ýasadylar. Onuň ýüzüne owadan edip, kerubyň şekilini nagyşlap çekdiler. 36Perdäni asmak üçin, akasiýa agajyndan dört sany sütün ýasaldy. Olary altyn bilen gaplap, olara altyndan ildirgiçler we kümüşden dört sany daban ýasadylar. 37Şeýle hem, olar çadyryň girelgesi üçin gök, badam, gyrmyzy ýüplükden we nepis zygyr matadan perde ýasadylar. Ony keşde bilen nagyşladylar. 38Bu perde üçin akasiýa agajyndan bäş sany sütün dikip, onuň ýokarky örtüklerini we sütünlerini altyna gapladylar. Olaryň ildirgiçlerini hem altyndan edip, olara bürünçden bäş sany daban ýasadylar.

#### 37‑nji bap


Äht sandygy

1[•]Besalel akasiýa agajyndan sandyk ýasady. Onuň uzynlygy iki ýarym tirsek, ini we beýikligi bir ýarym tirsek boldy[+]. 2Onuň içini-de, daşyny-da sap altyna gaplady we onuň daş-töweregine altyndan jähek saldy. 3Sandyk üçin dört sany altyn halka ýasady we olary dört aýagyna: ikisini bir tarapyndaky aýaklaryna, beýleki ikisini beýleki tarapyndaky aýaklaryna dakdy.

4Ol akasiýa agajyndan syryklar ýasap, olary altyna gaplady. 5Sandygy göterip äkider ýaly, syryklary onuň gapdallaryndaky halkalardan geçirdi. 6Soňra ol sap altyndan gapak ýasady. Onuň uzynlygyny iki ýarym tirsek, inini bolsa bir ýarym tirsek etdi. 7Gapagyň her iki ýan çetinde döwme altyndan iki sany kerup[†] ýasady. 8Keruplaryň birini gapagyň bir çetinde, beýlekisini beýleki çetinde ýerleşdirdi. Olary gapagyň her ýan çetinde goýup, olary gapak bilen bir bitewi edip berkitdi. 9Keruplar ganatlaryny gapagyň depesinde ýaýyp, onuň üstüne saýa salyp durdular. Olaryň ýüzleri biri-biriniň garşysynda bolup, göni gapaga tarap seredýärdiler.


Hantagta

10[•]Şeýle hem ol akasiýa agajyndan hantagta ýasady. Onuň uzynlygy iki tirsek, ini bir tirsek we beýikligi bir ýarym tirsek boldy. 11Ony sap altyna gaplap, daş-töweregine altyndan jähek saldy. 12Hantagtanyň gyralaryna dört barmak giňlikde gurşaw etdi we gurşawyň daş-töweregine altyndan jähek saldy. 13Hantagta üçin altyndan dört sany halka ýasady. Halkalary onuň dört künjündäki dört aýagyna berkitdi. 14Hantagtany göterip äkider ýaly, halkalardan geçen syryklary gurşawa ýakyn ýerleşdirdi. 15Besalel akasiýa agajyndan syryklar ýasap, olary altyna gaplady. 16Hantagtada goýar ýaly sap altyndan gap-gaçlary: ýakymly ysly tütetgi[†] üçin tabaklar we jamlar, içgi sadakasy[†] üçin şakäseler we küýzeler ýasady.


Çyradan

17[•]Besalel sap altyndan çyradan ýasady. Çyradanyň esasyny we şahasyny hünärmentçilik usulynda döwme sap altyndan ýasap, onuň gülkäsesini, gül-gunçasyny we gülýapragyny özi bilen bir bitewi etdi. 18Çyradanyň her gapdalyndan üç şaha çykyp, jemi onuň alty şahasy boldy. 19Her şahanyň ujunda badamyň güli şekilinde gülkäse ýasap, onuň gül-gunçasy bilen gülýapragyny hem ýasady. Beýleki şahalarda hem hut şeýdip, alty şahanyň altysyny-da birmeňzeş edip ýasady. 20Çyradanyň ortasyndaky şahada badam gülüne meňzeş dört sany gülkäse bolup, olar hem gül-gunçasy bilen we gülýapragy bilen ýasaldy. 21Her jübütiň astynda bir gunça çykyp, hemmesi bilelikde jemi alty şahany emele getirýärdi. 22Çyradanyň gunçalaryny we şahalaryny bir bitewi edip ýasap, onuň tutuş özüni döwme sap altyndan ýasady. 23Çyradana ýedi çyra dakdy. Onuň müçenegini we nowasyny sap altyndan ýasady. 24Çyradany we oňa degişli ähli enjamlary bir ýarym batman[*] bolan sap altyndan ýasady.


Ýakymly ysly tütetgi üçin sypa

25[•]Ýakymly ysly tütetgi[†] üçin akasiýa agajyndan sypa[†] ýasady. Onuň uzynlygy bir tirsek, ini hem bir tirsek bolup, ol dörtburç boldy. Onuň beýikligi iki tirsek bolup, çykyp duran burçlaryny özi bilen bile bitewi edip ýasady. 26Onuň depesini, ähli taraplaryny we burçlaryny sap altyna gaplady. Onuň daş-töweregine altyndan jähek çekdi. 27Onuň üçin altyndan iki sany halka ýasady we olary jähegiň aşagyndan biri-birine garşy edip, iki tarapyna dakdy. Sypany göterip gider ýaly, ol halkalardan syryklar geçirdi. 28Syryklary akasiýa agajyndan ýasap, olary altyna gaplady.

29Ol atyr ýasaýjynyň garylmagy bilen mukaddes[†] mesh ýagyny[†] we ýakymly ysly tütetgi[†] hem taýýarlady[+].

#### 38‑nji bap


Ýakma gurbanlyk sypasy

1[•]Besalel akasiýa agajyndan ýakma[†] gurbanlyk[†] sypasyny[†] ýasady. Onuň uzynlygy-da, ini-de bäş tirsek bolup, ol dörtburçdy we onuň beýikligi hem üç tirsek boldy. 2Gurbanlyk sypasynyň dört burçy-da ýokary çykyp durandy. Besalel olary gurbanlyk sypasy bilen bir bitewi edip, ony tutuşlygyna bürünje gaplady. 3Ol gurbanlyk sypasynyň ähli enjamlaryny: kül gaplary, kül atarlary, legenleri, çarşaklary we maňňallary ýasady. Olaryň hemmesini bürünçden ýasady. 4Gurbanlyk sypasy üçin bürünçden torly gözenek ýasady. Ony gurbanlyk sypasynyň aşaky gurşawynda ýerleşdirdi. 5Torly gözenegiň dört burçunyň hersine syryklary saklar ýaly halka ýasady. 6Ol syryklary akasiýa agajyndan ýasap, olary bürünje gaplady. 7Gurbanlyk sypasyny iki tarapyndan göterip äkider ýaly, syryklary halkalardan geçirdi. Onuň daşyny tagtalardan ýasap, gutusynyň içini boş goýdy.

8Rebbe ýüz tutulýan çadyryň[†] girelgesinde hyzmat edýän aýallaryň ýüz görülýän aýnasyndan Besalel bürünçden legen ýasady we onuň durýan aýagyny hem bürünçden etdi[+].


Mukaddes çadyryň haýady

9[•]Besalel mukaddes çadyryň[†] haýadyny gurdy. Haýadyň günorta tarapynda ýüz tirsek uzynlykda nepis zygyr[†] matadan perdeler asdy. 10Perdeler üçin ýigrimi sany sütün we olary saklaýan ýigrimi dabany bürünçden ýasady, sütünleriniň ildirgiçlerini we jäheklerini kümüşden etdi. 11Demirgazyk tarapy üçin hem şeýle etdi. Onuň boýuna ýüz tirsek uzynlykda perdeler tutdy. Perdeler üçin bürünçden ýigrimi sany sütün we ýigrimi sany daban ýasady, emma onuň ildirgiçlerini we jäheklerini kümüşden ýasady. 12Haýadyň günbatar tarapy üçin elli tirsek uzynlykda perdeler tutdy we perdeler üçin on sany sütün we on sany daban ýasady. Sütünleriň ildirgiçleri we jähekleri kümüşden edilendi. 13Haýadyň öň tarapy bolan gündogar tarapynyň giňligi elli tirsek boldy. 14Onuň bir tarapyna uzynlygy on bäş tirsek bolan perdeler tutdy. Olaryň hem üç sütüni we üç dabany bardy. 15Beýleki tarapyna hem on bäş tirsek uzynlykda perdeler tutdy, onuň-da üç sütüni we üç dabany bardy. 16Haýadyň daş-töweregindäki ähli perdeler nepis zygyr matadan edilendi. 17Sütünler üçin dabanlar bürünçden edilendi, emma onuň ildirgiçleri we jähekleri kümüşdendi, onuň ýokarsynyň örtükleri hem kümüşdendi. Haýadyň ähli sütünleri kümüş bilen jäheklenendi. 18Haýadyň girelgesi üçin gök, badam, gyrmyzy ýüplükden we nepis zygyr matadan keşde bilen nagyşlanan ýapynja tikdiler. Onuň uzynlygy ýigrimi tirsek, beýikligi bäş tirsek bolup, ini hem edil haýadyň tutulary ýalydy. 19Ýapynjanyň bürünçden dört sany sütüni bilen dört sany dabany bardy. Onuň ildirgiçleri, ýokarsynyň örtükleri we halkalary kümüşdendi. 20Mukaddes çadyryň we onuň haýadynyň ähli gazyklary bürünçdendi.


Mukaddes çadyr

21Ine, mukaddes çadyryň[†], ýagny mukaddes äht[†] çadyrynyň gurluşynyň beýany: Bu Musanyň[†] buýrugy esasynda işlenip, ruhany[†] Harunyň ogly Ytamaryň görkezmesi boýunça lewileriň[†] ýerine ýetiren işidi[+]. 22Rebbiň Musa buýran ähli zatlaryny ýahuda[†] tiresinden Huruň ogly, Urynyň agtygy Besalel ýasady. 23Onuň ýanynda dan tiresinden Ahysamagyň ogly Oholyýap hem bardy. Ol zergär we ussady, gök, badam, gyrmyzy ýüplükden edilen mata we nepis zygyr[†] mata keşde çekýänçidi.

24Mukaddes öýüň[†] ähli gurluşyk işine ulanmak üçin, sadaka[†] edip getirilen altynyň jemi kyrk dokuz batman we ýarym put[*] boldy. Ol mukaddes öýüň resmi ölçegi bilen ölçeldi. 25Ilat sanawynda hasaba alnan halkdan ýygnalan kümşüň möçberi ýüz ýetmiş batman we ýarym çuwal[*] boldy. Ol hem mukaddes öýüň resmi ölçegi bilen ölçeldi[+]. 26Bu hasaba alnan, ýaşy ýigrimi we ondan ýokary bolan her adam başyna mukaddes öýüň resmi ölçegi bilen bir mysgaldan[*] düşýärdi. Ol ýerde jemi alty ýüz üç müň bäş ýüz elli erkek adam bardy[+]. 27Mukaddes öýüň sütüni üçin we tutynyň[†] sütüni üçin ýüz ýetmiş batman[*] kümüş ulanyldy. Ýüz sütün üçin ýüz ýetmiş batman kümüş, bir sütün üçin bir bitin ondan ýedi batman[*] kümüş ulanyldy. 28Besalel sütünleriň ildirgiçleri üçin, onuň ýokarky örtükleri we jähekleri üçin ýarym çuwal[*] kümüş ulandy. 29Sadaka üçin getirilen bürünjiň möçberi jemi ýüz ýigrimi batman[*] boldy. 30Mundan ol Rebbe ýüz tutulýan çadyryň[†] girelgesi üçin dabanlar ýasady, bürünç gurbanlyk[†] sypasyny[†] we onuň üçin bürünçden gözenek, gurbanlyk sypasynyň ähli enjamlaryny, 31şeýle hem, haýadyň ähli sütünlerini, onuň derwezesiniň sütünlerini, mukaddes çadyryň[†] we haýadyň ähli gazyklaryny ýasady.

#### 39-njy bap


Ruhany geýimleri

1[•]Mukaddes otagda[†] hyzmat etmek üçin gök, badam, gyrmyzy ýüplükden owadan nagyşlanan geýimler tikdiler. Rebbiň[†] Musa[†] buýruşy ýaly, olar Harun üçin mukaddes lybaslary tikdiler.

2Besalel efody[†] altyn sapakdan, gök, badam, gyrmyzy ýüplükden we nepis zygyrdan[†] dokalan matadan tikdi. 3Altyn böleklerini owradyp, sapak ýaly inçe kesip, ony gök, badam, gyrmyzy ýüplügiň we nepis zygyr sapagyň arasyna ussatlyk bilen goşdular. 4Her iki ujuny biri-birine baglaýan iki sany eginbag tikip, ony hem berkitdiler. 5Rebbiň Musa[†] buýruşy ýaly, onuň ýüzündäki nagyşly kemeri hem edil efodyň tikilişi ýaly altyndan, gök, badam, gyrmyzy ýüplükden we nepis zygyr matadan tikdiler.

6Hakyk daşlar taýýarlanyp, oňa nakgaşlaryň oýup möhür basyşy ýaly, Ysraýylyň[†] ogullarynyň atlaryny oýup ýazyp, olary hem altyn gaş öýjüklere oturtdylar. 7Rebbiň Musa[†] buýruşy ýaly, Ysraýylyň ogullaryna ýatlama daşlary bolmagy üçin bulary efodyň[†] eginbagyna dakdy.

8Inçe nagyşlar bilen gursakça tikdi. Ony efodyň[†] tikilişi ýaly edip, altyndan, gök, badam, gyrmyzy ýüplükden we nepis zygyr[†] matadan tikdi. 9Gursakçany iki gat edip, inini boýuny bir garyş edip, ony dörtburç şekilinde etdi. 10Gursakçanyň ýüzüne dört hatar gaş: birinji hatara goýy gyzyl, sary, zümerret gaşlary; 11ikinji hatara pöwrize, gök ýakut, almaz; 12üçünji hatara mämişi, ak we goňur ýakut, goýy gyrmyzy ýakut; 13dördünji hatara altyn-sary, hakyk we ýaşyl gaşlary dakdy. Olar altyn gaş öýjüklere oturdylandy. 14Ysraýylyň ogullarynyň atlaryna laýyklykda gaşlar on iki sany bolup, on iki tiräniň hersiniň ady edil möhür basylan ýaly edilip, her gaşyň ýüzüne oýulyp ýazylandy.


Gursakça

15Gursakça üçin sap altyndan örme zynjyrlar ýasaldy. 16Gursakça dakmak üçin, altyndan iki sany gaş öýjügi we iki sany altyn halka ýasap, olary gursakçanyň ýokarky iki ujuna ildirdi. 17Örme iki altyn zynjyry gursakçanyň ujundaky iki halkadan geçirdi. 18Zynjyrlaryň beýleki iki ujuny altyn gaş öýjüklere, efodyň[†] öň tarapyndaky eginbaglaryna berkitdi. 19Altyndan ýene iki sany halka ýasap, olary gursakçanyň iç ýüzündäki iki ujuna, efodyň iç gatyna dakdy. 20Altyndan ýene-de iki sany halka ýasap, olary efodyň öň tarapyndaky eginbagynyň aşaky bölegine berkitdi. Olar efodyň nagyşly kemeriniň ýokarsynda ýerleşendi. 21Rebbiň Musa[†] buýruşy ýaly, gursakçanyň efotdan sallanyp gaçmazlygy üçin, onuň halkalary gök ýüp bilen efodyň halkalaryna daňlandy. Şonda gursakça efodyň nagyşly kemeriniň ýüzünde durdy.


Beýleki ruhany geýimleri

22Besalel efodyň[†] aşagyndan geýilýän dony gök matadan tikdi. 23Onuň ortasyndan kelle girip-çykar ýaly açyk ýer goýdy. Bu açyk ýer ýyrtylmaz ýaly, oňa gyýa aýlady. 24Gök, badam, gyrmyzy ýüplükden nar şekillerini ýasap, olary donuň aşaky etegine dakdy. 25Sap altyndan jaňjagazlar ýasap, olary narlaryň arasyndan donuň tutuş etegine dakdy. 26Rebbiň Musa[†] buýruşy ýaly, bir nar bilen altyn jaňjagaz başaşa edilip, olar hyzmat edende geýmek üçin tikilen donuň tutuş etegine dakyldy.

27Olar Harun we onuň ogullary üçin nepis zygyr[†] matadan uzyn köýnekler hem tikdiler 28Şeýle hem, nepis zygyr matadan selle, başdaňy we ýüplükden içki geýimler tikdiler. 29Bilguşagy gök, badam, gyrmyzy ýüplükden we nepis zygyr matadan edilip, nagyşlar bilen keşdelendi. Bu Rebbiň Musa[†] buýruşy ýaly edildi.

30Sap altyndan bezeg şaýyny ýasady. Oýup möhür basylan dek, onuň ýüzüne «Rebbe bagyş edilen» diýen sözleri oýup ýazdy. 31Rebbiň Musa[†] buýruşy ýaly, muny gök sapak bilen selläniň öň tarapyna çatdy.


Musa edilen işleri gözden geçirýär

32Şeýlelik bilen, Rebbe ýüz tutulýan mukaddes çadyryň[†] ähli işi tamamlandy. Ysraýyllar ähli zatlary edil Rebbiň Musa[†] buýruşy ýaly ýasadylar. 33Soňra olar mukaddes çadyry Musanyň ýanyna getirdiler, şeýle hem: çadyr we onuň ähli esbaplary, onuň ildirgiçleri, çarçuwalary, syryklary sütünleri we olary saklaýan dabanlary; 34goçuň eýlenen derisinden we saýlama deriden ýapynja, tuty[†];[+] 35Äht sandygy[†] we onuň syryklary, gapagy, 36hantagta, onuň ähli enjamlary, Rebbe hödür çöregi[†]; 37yşyk üçin sap altyndan çyradan, onuň ähli enjamlary we çyralary, çyra üçin ýag; 38altyndan edilen sypany[†], mesh ýagy[†] we hoşboý ysly zatlar, mukaddes çadyryň girelgesi üçin ýapynja; 39bürünç gurbanlyk[†] sypasy, onuň bürünçden gözenegi, onuň syryklary we ähli enjamlary, legeni we onuň sütüni; 40haýadyň perdeleri, sütünleri we dabanlary, onuň derwezesi üçin ýapynja, onuň halkalary we gazyklary. Rebbe ýüz tutulýan mukaddes çadyryň hyzmaty üçin ähli esbaplar. 41Mukaddes otagda[†] hyzmat etmek üçin, owadan tikilen mukaddes lybaslary. Ruhany[†] Harunyň we onuň ogullarynyň ruhany bolup hyzmat etmekleri üçin ýörite geýimleri getirildi. 42Ysraýyllar ähli işi edil Rebbiň Musa buýruşy ýaly ýerine ýetirdiler. 43Musa ähli işiň edil Rebbiň buýruşy ýaly ýerine ýetirilendigini görende, ysraýyllara alkyş aýtdy.

#### 40-njy bap


Mukaddes çadyr Rebbe bagyş edilýär

1Reb[†] Musa[†] şeýle diýdi: 2«Birinji aýyň birinji güni Rebbe ýüz tutulýan mukaddes çadyry[†] gur. 3Äht sandygyny[†] getirip, onuň içinde goý we onuň öňünden tuty[†] tut. 4Hantagtany getirip, onuň enjamlaryny oturt. Çyradany getirip, onuň çyralaryny ýak. 5Tütetgi[†] üçin altyndan edilen sypany[†] Äht sandygynyň öňünde goý. Mukaddes çadyryň girelgesine ýapynja tut. 6Rebbe ýüz tutulýan mukaddes çadyryň girelgesiniň öňünde ýakma[†] gurbanlyk[†] sypasyny gur. 7Çadyr bilen gurbanlyk sypasynyň arasynda legen goýup, oňa suw guý. 8Tutuş daş-töwerege haýat gur we haýadyň derwezesine ýapynja tut. 9Soňra mesh ýagyny[†] alyp, çadyra we onuň ähli zatlaryna ýag guý[†]. Ony we onuň ähli esbaplaryny mukaddes et, şonda ol mukaddes bolar. 10Ýakma gurbanlygynyň sypasynyň üstüne we onuň ähli enjamlarynyň üstüne hem ýag sepele. Şeýdip, gurbanlyk sypasyny mukaddes et, şonda ol iň mukaddes bolar. 11Legene we onuň sütüniniň üstüne ýag sepeläp mukaddes et. 12Soňra Haruny we onuň ogullaryny Rebbe ýüz tutulýan çadyryň[†] girelgesine getirip, olary suw bilen ýuw. 13Haruna ruhany[†] geýimlerini geýdir we onuň başyna ýag guýup, Maňa bagyş et, şonda ol Maňa ruhany bolup hyzmat edip biler. 14Onuň ogullaryny hem getirip, olara uzyn köýnekleri geýdir. 15Atasyny bagyş edişiň ýaly, ogullaryny hem başyna ýag guýup bagyş et, şonda olar Maňa ruhany bolup hyzmat edip bilerler: bu ruhanyçylyk olar üçin nesilme-nesil ebedilik bolar».

16Musa[†] ähli zady edil Rebbiň özüne buýruşy ýaly etdi. 17Ikinji ýylyň birinji aýynyň birinji güni mukaddes çadyr[†] guruldy. 18Musa mukaddes çadyry şeýle gurdy: onuň dabanlaryny, çarçuwalaryny oturtdy, syryklaryny dakdy we sütünlerini dikdi. 19Musa Rebbiň özüne buýruşy ýaly edip, mukaddes çadyryň daşky örtügini we ýapynjasyny tutdy. 20Ol Äht[†] ýazgysyny alyp, sandygyň içinde goýdy we sandygyň syryklaryny dakyp, onuň üstüniň gapagyny ýapdy[+]. 21Musa Rebbiň buýruşy ýaly, Äht sandygyny[†] mukaddes çadyra getirip goýdy. Onuň öňünden tuty[†] asyp, ony aýratyn goýdy. 22Ol hantagtany tutynyň daşynda, Rebbe ýüz tutulýan mukaddes çadyryň demirgazygynda goýdy. 23Musa Rebbiň buýruşy ýaly edip, ol hödür çöregini[†] hantagtanyň üstünde goýup, Rebbiň huzuryna getirdi. 24Çyradany Rebbe ýüz tutulýan mukaddes çadyryň günorta tarapyna getirip, hantagtanyň garşysynda goýdy. 25Rebbiň özüne buýruşy ýaly, Musa Rebbiň huzurynda çyralary ýakdy. 26Altyndan edilen sypany[†] getirip, Rebbe ýüz tutulýan çadyrda[†], tutynyň öňünde goýdy. 27Musa Rebbiň buýruşy ýaly, onuň üstünde ýakymly ysly tütetgi[†] ýakdy. 28Ol mukaddes çadyryň girelgesi üçin ýapynja hem tutdy. 29Ol Rebbe ýüz tutulýan mukaddes çadyryň girelgesinde ýakma[†] gurbanlyk[†] sypasyny goýdy. Rebbiň buýruşy ýaly, onuň üstünde ýakma gurbanlygyny we galla sadakasyny[†] berdi. 30Rebbe ýüz tutulýan çadyr bilen gurbanlyk sypasynyň arasynda legeni goýdy we ýuwunmak üçin onuň içine suw guýdy. 31Musa, Harun we onuň ogullary şol suw bilen ellerini we aýaklaryny ýuwdular. 32Olar Rebbe ýüz tutulýan çadyra girenlerinde we gurbanlyk sypasynyň ýanyna gelenlerinde, Rebbiň Musa buýruşy ýaly ýuwundylar. 33Mukaddes çadyryň we gurbanlyk sypasynyň daş-töweregine haýat gurdy we haýadyň derwezesine ýapynja tutdy. Şeýdip, Musa ähli işi tamamlady.


Rebbiň şöhraty çadyry doldurýar

34Soňra Rebbe ýüz tutulýan mukaddes çadyry[†] bulut örtdi. Rebbiň şöhraty[†] mukaddes çadyry doldurdy[+]. 35Musa[†] Rebbe ýüz tutulýan çadyra[†] girip bilmedi, sebäbi ony bulut örtüp, mukaddes çadyry Rebbiň şöhraty doldurypdy. 36Her gezek bulut mukaddes çadyrdan aýrylyp süýşende, ysraýyllar[†] hem öz ýollaryny dowam etdirerdiler[+]. 37Emma bulut ol ýerden aýrylmasa, tä bulut süýşýänçä, olar hem göçmän oturardylar. 38Tutuş ysraýyl halky her gezek ýöriş edende, Reb olar üçin gündizine bulut, gijesine ot sütüni bolup, mukaddes çadyryň depesinde durýardy.

### Lewiler


Giriş

[1]

[2]

[3]

[4]

[5]

[6]

[7]

[8]

[9]

[10]

[11]

[12]

[13]

[14]

[15]

[16]

[17]

[18]

[19]

[20]

[21]

[22]

[23]

[24]

[25]

[26]

[27]


#### Giriş


Lewiler


Lewiler kitabynda Hudaýyň Musa pygambere beren kanunlary we tabşyryklary beýan edilýär. Kitap lewi tiresinden bolan adamlaryň hatyrasyna Lewiler diýip atlandyrylýar. Lewiler mukaddes çadyrda Rebbiň aýratyn hyzmatkärleridiler. Ruhanylar hem öz asly boýunça lewi tiresindendirler. Kitapda esasan-da ruhanylaryň we beýleki lewileriň borçlary beýan edilýär. Olar gurbanlyklar, Hudaýa sadakalar we Günäden saplanma güni ýaly dini baýramlary geçirýärler (16:1-34, 23:26-32). Islendik günä: agyr günä, ýeňil günä – tapawudy ýok, mukaddes öýi murdar edip bilýärdi. Şonuň üçin-de, günäden saplanmak üçin berilýän gurbanlyklar dürli-dürlüdi. Olaryň bary bu kitapda jikme-jik beýan edilýär. Bu gurbanlyklar adamlary Hudaý bilen ýaraşdyrmaga ýardam edýärdi. Şeýle hem Lewiler kitaby halal we haram mal, egin-eşik üçin ulanylmaly matalar, garyplar barada edilmeli alada hakyndaky kanunlardan ybaratdyr.

Kitapda her kyrk dokuz ýyldan bir ýyly baýram etmek barada gürrüň edilýär. Şol ýyl ýer başky eýesine gaýtarylyp berilmelidi (25:8-17). Her ýedinji ýyl topraga dynç bermek üçin, ýer ekişsiz galdyrylmalydy (25:1-6). Ýer hakyndaky kanunlar gaty wajypdy, çünki ýer aslynda Hudaýyňky bolup, hojalyklaryň we tutuş jemgyýetiň ykdysady esasydy.

Kitabyň köp bölegi kanunlardan ybaratdyr. Beýleki bölümlerde halk we ruhanylar Hudaýyň görkezmelerine gulak asanda ýa-da ret edende, olara näme bolýandygy beýan edilýär. Hudaý Özüne garşy baş göterenleri dessine jezalandyryp, Özüne gulak asanlara bolsa şu wadany berdi:

«Men siziň araňyzda bolup, siziň Hudaýyňyz bolaryn, sizem Meniň halkym bolarsyňyz. Müsürlileriň guly bolup galmasynlar diýip, sizi Müsürden alyp çykan Hudaýyňyz Reb Mendirin. Sizi olaryň elinden azat edip, başyňyzy dik tutduryp ýöreden Mendirin».

26:12-13

Sadakalar we gurbanlyklar baradaky kanunlar1:1–7:38
Harunyň we onuň ogullarynyň ruhanylyga bellenişi8:1–10:20
Halallyk we haramlyk baradaky kanunlar11:1–15:33
Günäden saplanma güni16:1-34
Durmuşda we Hudaýa sežde etmekde mukaddes bolmak baradaky kanunlar17:1–27:34
Dürli meseleler baradaky kanunlar17:1–20:27
Ruhanylar üçin düzgünler21:1–22:33
Dini baýramlar üçin görkezmeler23:1–25:55
Ýalkanyşlar we jezalar26:1-46
Rebbe wadalar we gurbanlyklar baradaky kanunlar27:1-34

#### 1‑nji bap


Ýakma gurbanlygy

1Reb[†] Özüne ýüz tutulýan çadyrdan Musany[†] çagyryp, oňa şeýle diýdi: 2«Ysraýyl[†] halkyna aýt: „Rebbe mal gurbanlyk[†] bermek isleýänler, goý, gara mallardan ýa-da dowarlardan bersinler[+]. 3Siz gara maly ýakma gurbanlyk berseňiz, malyňyz şikessiz öküzçe bolsun. Rebbiň bu gurbanlygy siziň adyňyzdan kabul ederi ýaly, siz bu ýakma gurbanlygyny[†] Rebbe ýüz tutulýan çadyryň[†] agzyna getiriň. 4Ýakma gurbanlyk berýän malyň eýesi, onuň kellesine elini goýsun we Hudaý ol maly sizi günäleriňizden saplaýan gurbanlyk hökmünde kabul eder. 5Soňra öküzçäniň eýesi Rebbiň huzurynda onuň damagyny çalsyn. Harunyň ogullary – ruhanylar[†] bolsa, onuň ganyny Rebbe hödür edip, ony Rebbe ýüz tutulýan çadyryň agzyndaky gurbanlyk sypasynyň[†] çar tarapyna serpsinler. 6Soňra gurbanlyk malynyň eýesi ony soýup böleklesin. 7Ruhany Harunyň ogullary gurbanlyk sypasynyň üstünde odun örüp, ot ýaksynlar. 8Soňra Harunyň ogullary – ruhanylar böleklenen eti, malyň kellesidir içýagy bilen bilelikde gurbanlyk sypasynyň üstünde ýanyp duran otda goýsunlar. 9Malyň garyn içegeleri we aýaklary suwa ýuwulsyn. Ruhany bolsa bularyň hemmesini gurbanlyk sypasynda ýaksyn. Rebbe tutuşlygyna ot üsti bilen berilýän bu ýakma gurbanlygynyň ysy Oňa ýakymlydyr[+].

10Dowarlardan alnan janly ýakma[†] gurbanlyk[†] berilýän bolsa, onda bu gurbanlyk janlysy hiç bir şikessiz goç ýa-da erkeç bolsun. 11Malyň eýesi gurbanlyk janlysynyň damagyny gurbanlyk sypasynyň[†] demirgazyk tarapynda, Rebbiň huzurynda çalsyn. Harunyň ogullary – ruhanylar[†] bolsa gurbanlyk janlysynyň ganyny gurbanlyk sypasynyň çar tarapyna serpsinler. 12Soňra malyň eýesi gurbanlyk janlysyny böleklesin. Ruhany bolsa ol bölekleri janlynyň kellesidir içýagy bilen bilelikde gurbanlyk sypasynda ýanyp duran otda goýsun. 13Gurbanlyk janlysynyň garyn içegeleri we aýaklary suwa ýuwulsyn. Onsoň ruhany bularyň hemmesini gurbanlyk sypasynda ýaksyn. Rebbe tutuşlygyna ot üsti bilen berilýän bu ýakma gurbanlygynyň ysy Oňa ýakymlydyr[+]. 14Eger Rebbe ýakma gurbanlyk hökmünde guş hödürlenilýän bolsa, onda siziň gurbanlyk guşuňyz gumry ýa-da kepderi bolsun[+]. 15Ruhany gurbanlyk guşunyň boýnuny ýolup, onuň kellesini gurbanlyk sypasynda ýaksyn. Onuň ganyny gurbanlyk sypasynyň gapdalyna akdyrsyn. 16Ruhany guşuň petekesini içindäki zatlary bilen bile alyp, gurbanlyk sypasynyň gündogar tarapyna, kül atylýan ýere taşlasyn. 17Soňra ruhany guşuň ganatlaryndan tutup, ony ikä bölsün, ýöne bölekleri biri-birinden doly bölüp aýyrmasyn. Onsoň ol guşy gurbanlyk sypasynda ýaksyn. Rebbe tutuşlygyna ot üsti bilen berilýän bu ýakma gurbanlygynyň ysy Oňa ýakymlydyr[+].

#### 2‑nji bap


Galla sadakasy

1Kimde-kim Rebbe[†] galla sadakasyny[†] bermekçi bolsa, ol sadaka saýlama bugdaý unundan berilsin. Sadaka berýän adam unuň üstüne zeýtun ýagyny guýup, ýakymly ysly tütetgini[†] onuň üstünde goýsun[+]. 2Onsoň galla sadakasy Harunyň ogullaryna – ruhanylara[†] getirilip berilsin. Ruhany zeýtun ýagyna garylan saýlama bugdaý unundan bir goşawujyny, ýakymly ysly tütetginiň baryny alyp, olary gurbanlyk[†] sypasynda[†] ýaksyn. Rebbiň ýoluna ot üsti bilen berlen bu sadaka paýynyň ysy Oňa ýakymlydyr[+]. 3Galla sadakasynyň galany Harun bilen onuň ogullarynyňky bolsun. Rebbe ot üsti bilen berilýän bu sadaka örän mukaddes[†] sadakadyr[+].

4Eger siz tamdyrda ýapylan petiri sadaka[†] bermekçi bolsaňyz, onda ol saýlama bugdaý unundan bişirilen, zeýtun ýagyna ýugrulan, hamyrmaýasyz külçeler ýa-da ojakda bişirilen, ýüzüne zeýtun ýagy çalnan çelpekler bolsun[+]. 5Eger tabada bişirilen galla sadakasyny[†] bermekçi bolsaňyz, onda ol saýlama bugdaý unundan, zeýtun ýagyna ýugrulyp bişirilen petir bolsun[+]. 6Sadaka berýän petiri dograp, üstüne zeýtun ýagyny guýsun – bu galla sadakasydyr. 7Eger siziň berýän galla sadakaňyz saçda bişirilen petir çörek bolsa, onda ol saýlama bugdaý unundan edilen hem-de zeýtun ýagyna ýugrulan bolsun. 8Rebbe şeýle bişirilen galla sadakasyny hödür ediň. Çörek ruhana getirilip berlenden soň, ol ony gurbanlyk[†] sypasynyň[†] ýanyna alyp barsyn. 9Ruhany[†] Rebbiň ýoluna berilýän bu sadaka paýyny galla sadakasyndan bölüp aýryp, ony gurbanlyk sypasynda ýaksyn. Rebbe ot üsti bilen berilýän bu sadakanyň ysy Oňa ýakymlydyr[+]. 10Galla sadakasynyň galan bölegi Harun bilen onuň ogullarynyňky bolsun. Rebbe ot üsti bilen berilýän bu sadaka paýy örän mukaddesdir[†].

11Rebbe sadaka[†] berjek çöregiňiz hiç wagt hamyrmaýaly bolmasyn. Çünki Rebbe ot üsti bilen berilýän bu sadaka hamyrmaýaly bolmaly däldir ýa-da bal goşulmaly däldir[+]. 12Siz bu zatlary Rebbe ekiniňiziň ilkinji hasyl sadakasy hökmünde berip bilersiňiz. Emma olar gurbanlyk[†] sypasynda[†] ýakymly ys çykarmak üçin ýakylmasyn[+]. 13Siz berýän galla sadakalaryňyza duz sepiň. Çünki duz Hudaýyňyz bilen baglaşan ähtiňiziň[†] nyşanydyr. Berýän sadakalaryňyzyň hemmesine duz sepiň[+].

14Eger siz ekiniňiziň ilkinji hasylyny Rebbe galla sadakasy[†] hökmünde hödür etmekçi bolsaňyz, ol döwlen täze bugdaý sümmülinden alnan we otda gowrulan bolsun[+]. 15Oňa zeýtun ýagyny goşup, ýakymly ysly tütetgini-de[†] onuň üstüne goýuň. Bu galla sadakasydyr. 16Onsoň ruhany[†] döwlen bugdaýyň belli bir mukdaryny we ýakymly ysly tütetgili zeýtun ýagyny alyp, olary gurbanlyk[†] sypasynda[†] ýaksyn. Bu Rebbiň ýoluna ot üsti bilen berlen sadaka paýydyr[+].

#### 3‑nji bap


Salamatlyk gurbanlygy

1Berýän sadakaňyz[†] salamatlyk gurbanlygy[†] bolup, siz uly mal öldürmekçi bolsaňyz, onuň öküz ýa sygyrdygynyň parhy ýok, ol şikessiz mal bolmalydyr[+]. 2Malyň eýesi gurbanlyk malynyň kellesine elini goýup, Rebbe ýüz tutulýan çadyryň[†] agzynda onuň damagyny çalsyn. Harunyň ogullary – ruhanylar[†] gurbanlygyň ganyny gurbanlyk sypasynyň[†] çar tarapyna serpsinler. 3-4Siz salamatlyk gurbanlygyndan bar içýaglary hem-de garyn içegeleriň daşyndaky bar ýagy, bildäki iki böwregi daşynyň ýagy bilen, bagryň ýüzündäki ýag perdesini böwrekler bilen bile alyp, olary Rebbe ot üsti bilen berilýän gurbanlyk paýy hökmünde hödür ediň. 5Onsoň Harunyň ogullary bulary gurbanlyk sypasynyň üstünde ýanyp duran otdaky ýakma gurbanlygy[†] bilen bile ýaksynlar. Rebbe ot üsti bilen berilýän bu gurbanlygyň ysy Oňa ýakymlydyr[+].

6Eger salamatlyk gurbanlygy[†] hökmünde Rebbe dowar süriňizden gurbanlyk[†] hödür etmekçi bolsaňyz, onda ol goçmy, goýunmy, tekemi, geçimi – parhy ýok, ol şikessiz dowar bolmalydyr. 7Eger siz goýun gurbanlyk bermekçi bolsaňyz, onda ony Rebbiň huzuryna getirmelisiňiz. 8Malyň eýesi gurbanlyk janlysynyň kellesine elini goýup, onuň damagyny Rebbe ýüz tutulýan çadyryň[†] öňünde çalsyn. Harunyň ogullary onuň ganyny gurbanlyk sypasynyň[†] çar tarapyna serpsinler. 9-10Malyň eýesi salamatlyk gurbanlygy üçin hödür edilen janlynyň ähli ýaglaryny: goýnuň türresiniň düýbünden kesilip alnan guýruk ýagynyňdyr içýaglarynyň baryny we garyn içegeleriň daşyndaky ýaglaryň baryny, bildäki iki böwregi daşynyň ýagy bilen, bagryň ýüzündäki ýag perdesini böwrekler bilen bile alyp, olary Rebbe ot üsti bilen berilýän gurbanlyk paýy hökmünde hödür etsin. 11Onsoň ruhany[†] bulary alyp, Rebbe ot üsti bilen berilýän iýmit sadakasy[†] hökmünde gurbanlyk sypasynda ýaksyn[+].

12Eger geçi gurbanlyk[†] bermekçi bolsaňyz, siz ony Rebbiň huzuryna getirmelisiňiz. 13Malyň eýesi onuň kellesine elini goýup, Rebbe ýüz tutulýan çadyryň[†] öňünde onuň damagyny çalsyn. Harunyň ogullary gurbanlyk janlysynyň ganyny gurbanlyk sypasynyň[†] çar tarapyna serpsinler. 14-15Malyň eýesi gurbanlyk janlysynyň bar içýaglaryny hem-de garyn içegeleriniň daşyndaky ähli ýagyny, bildäki iki böwregi daşynyň ýagy bilen we bagryň ýüzündäki ýag perdesini böwrekler bilen bile alyp, olary Rebbe ot üsti bilen berilýän gurbanlyk paýy hökmünde hödür etsin. 16Onsoň ruhany[†] bulary alyp, Rebbe ot üsti bilen berilýän iýmit sadakasy[†] hökmünde gurbanlyk sypasynda ýaksyn. Onuň ysy Rebbe ýakymlydyr. Gurbanlygyň ähli ýagy Rebbe hödür edilsin[+]. 17Siz nirede ýaşasaňyz-da, etiň ýagyny we ganyny iýmäň. Bu siziň bütin nesilleriňiz üçin ebedilik düzgün bolsun“»[+].

#### 4‑nji bap


Tötänlikden edilen günäler üçin berilmeli gurbanlyklar

1Reb[†] Musa[†] şeýle diýdi: 2-3«Ysraýyl halkyna aýt: „Kimde-kim Men Rebbiň size beren buýruklarymy tötänden bozup, günä etse, şeýle-de başyna ýag guýlup saýlanan baş ruhanynyň özi günä iş edip, halky ýazykly etse, onda ol şikessiz bir öküzçäni öldürip, ony Rebbe günä gurbanlygy hökmünde hödür etsin[+]. 4Öküzçäni Rebbe ýüz tutulýan çadyryň[†] agzyna, Rebbiň huzuryna getirsin we elini öküzçäniň kellesine goýup, Rebbiň huzurynda onuň damagyny çalsyn. 5Onsoň başyna ýag guýlup[†] saýlanan baş ruhany[†] öküzçäniň ganyndan birazragyny alyp, ony Rebbe ýüz tutulýan çadyra getirsin. 6Baş ruhany gana barmagyny batyryp, Rebbiň huzuryna – iň mukaddes otagyň[†] tutusynyň öňüne gany ýedi gezek sepelesin. 7Soňra baş ruhany Rebbe ýüz tutulýan çadyrdaky – Rebbiň huzuryndaky ýakymly ysly tütetgi[†] ýakylýan gurbanlyk[†] sypasynyň[†] şahlaryna biraz gan çalsyn. Öküzçäniň galan ganyny bolsa Rebbe ýüz tutulýan çadyryň agzyndaky ýakma gurbanlyk[†] sypasynyň düýbüne döksün[+]. 8-9Baş ruhany günä gurbanlygy hökmünde berlen bu öküzçäniň bar içýaglaryny, garyn içegeleriniň daşyndaky ýaglaryny, bildäki iki böwregi daşynyň ýagy bilen we bagryň ýüzündäki ýag perdesini böwrekler bilen bile alsyn. 10Baş ruhany bu malyň ýagyny-da edil salamatlyk gurbanlygy[†] üçin öldürilen öküziň ýaglarynyň alnyşy ýaly alyp, olary ýakma gurbanlyk sypasynda ýaksyn. 11-12Emma baş ruhany öküzçäniň derisini, bar etini, kellebaşaýagyny, garyn-içegelerini garyn-gajagy bilen, garaz, öküzçäniň diňe ýagyndan başga bar zadyny düşelgäniň daşyndaky bir halal ýere, kül üýşmeginiň üstüne çykardyp ýakdyrsyn[+].

13-14Eger bütin ysraýyl halky öz Hudaýy Rebbiň beren buýruklaryny tötänlikden bozup, günä etse, bu günä iş hem jemagatdan ýaşyrylyp, olaryň eden günäleriniň üsti açylan badyna, jemagat günä gurbanlygy hökmünde bir öküzçäni Rebbe ýüz tutulýan çadyryň öňüne getirsin[+]. 15Halkyň ýaşululary[†] Rebbiň huzurynda ellerini öküzçäniň kellesine goýup, şol ýerde onuň damagy çalynsyn. 16Başyna ýag guýlup[†] saýlanan baş ruhany[†] öküzçäniň ganyndan birazragyny alyp, ony Rebbe ýüz tutulýan çadyra[†] getirsin 17Onsoň baş ruhany barmagyny gana batyryp, ony ýedi gezek Rebbiň huzuryna – iň mukaddes otagyň[†] öňüne sepelesin[+]. 18Soňra baş ruhany Rebbe ýüz tutulýan çadyrda Rebbiň huzuryndaky gurbanlyk[†] sypasynyň[†] şahlaryna biraz gan çalsyn. Galan gany bolsa Rebbe ýüz tutulýan çadyryň agzyndaky ýakma gurbanlyk[†] sypasynyň düýbüne döksün. 19Baş ruhany öküzçäniň ähli ýagyny alyp, ony gurbanlyk sypasynda ýaksyn. 20Baş ruhany günä gurbanlygy üçin berlen öküzçe bilen näme eden bolsa, bu öküzçe bilen hem şeýle etsin. Ol günä gurbanlygy üçin berlen bu öküzçe bilen halky günäsinden saplasyn we Hudaý halkyň günäsini geçer. 21Soňra baş ruhany öküzçäni düşelgäniň daşyna çykardyp, ony-da birinji öküzçäni ýakdyryşy ýaly edip ýakdyrsyn. Bu halkyň günä gurbanlygydyr.

22-23Eger baştutanlardan biri öz Hudaýy Rebbiň beren buýruklaryny tötänlikden bozup, günä etse, ol günäsi barada oňa duýdurylan badyna, gurbanlyk hökmünde şikessiz bir erkeji getirsin. 24Ol erkejiň kellesine elini goýup, ýakma[†] gurbanlyk[†] malynyň öldürilýän ýerinde, Rebbiň huzurynda onuň damagyny çalsyn. Bu günä gurbanlygydyr. 25Ruhany[†] bolsa günä gurbanlygy üçin damagy çalnan janlynyň ganyna barmagyny batyryp, ony ýakma gurbanlyk sypasynyň[†] şahlaryna çalsyn. Galan gany bolsa ýakma gurbanlyk sypasynyň düýbüne döksün. 26Erkejiň bar ýagyny ruhany edil salamatlyk gurbanlygynyňky[†] ýaly edip, gurbanlyk sypasynda ýaksyn. Şeýdip, ruhany günä gurbanlygy üçin berlen erkeç bilen günälini günäsinden saplasyn we Hudaý onuň günäsini geçer.

27-28Eger ýönekeý halkdan biri Rebbiň beren buýruklaryny tötänlikden bozup, günä etse, ol günäsi barada oňa duýdurylan badyna, bir şikessiz geçini gurbanlyk bersin[+]. 29Ol elini günä gurbanlygy üçin berilýän janlynyň kellesine goýup, ýakma[†] gurbanlyk[†] malynyň öldürilýän ýerinde, Rebbiň huzurynda onuň damagyny çalsyn. 30Ruhany[†] onuň ganyna barmagyny batyryp, ol ony ýakma gurbanlyk sypasynyň[†] şahlaryna çalsyn. Galan gany bolsa ol sypanyň düýbüne döksün. 31Edil salamatlyk gurbanlygynyň[†] bar ýagyny alşy ýaly, ruhany bu geçiniň hem ähli ýagyny alsyn. Soňra Rebbe ýakymly ys çykarmak üçin ony gurbanlyk sypasynda ýaksyn. Şeýdip, ruhany günä gurbanlygy üçin berlen geçi bilen günälini günäsinden saplasyn we Hudaý onuň günäsini geçer[+]. 32Eger günäli kişi günä gurbanlygy üçin guzy bermekçi bolsa, onda ol şikessiz guzy bolsun. 33Malyň eýesi elini guzynyň kellesine goýup, ýakma gurbanlyk malynyň öldürilýän ýerinde, günä gurbanlygy hökmünde onuň damagyny çalsyn. 34Ruhany günä gurbanlygy üçin damagy çalnan janlynyň ganyna barmagyny batyryp, ony ýakma gurbanlyk sypasynyň şahlaryna çalsyn. Galan gany bolsa ol gurbanlyk sypasynyň düýbüne döksün. 35Salamatlyk gurbanlygy üçin öldürilen goýnuň bar ýagynyň alnyşy ýaly, bu günä gurbanlygy üçin hödürlenen guzynyň hem ähli ýagy alynsyn. Ruhany ony alyp, Rebbe ot üsti bilen berlen beýleki gurbanlyklar bilen bile gurbanlyk sypasynda ýaksyn. Şeýdip, ruhany günä gurbanlygy üçin berlen guzy bilen günälini günäsinden saplasyn we Hudaý onuň günäsini geçer.

#### 5‑nji bap


Günäli adamyň bermeli gurbanlygy

1Kimdir biri bolan işi görüp ýa-da bilibem, bolan işe şaýatlyk etmegi soralanda, ondan boýun gaçyrsa, ol öz jezasyny çekmelidir. 2Kimdir biri haram saýylýan zada: haram wagşy haýwanyň maslygyna ýa-da haram mal-garanyň maslygyna, ýa-da haram süýrenijileriň we mör-möjekleriň maslygyna tötänlikde galtaşsa, onda ol muny aňan badyna, haram we ýazykly saýylýandyr[+]. 3Kimdir biri haramlygyna, haram edýän islendik zada tötänlikden galtaşsa, onda ol muny aňan badyna, ýazykly saýylsyn[+]. 4Kimdir biri ýamanlyk ýa-da ýagşylyk etmek üçin, soňuny saýman tötänden ant içse, onda ol muny aňan badyna, nähili ant içilendigine garamazdan, ýazykly saýylsyn[+]. 5Eger kimde-kim şulardan birini edip, günä gazanandygyna göz ýetirse, ol eden günäsini boýun alsyn. 6Ol eden günäsi üçin töleg hökmünde sürüden bir urkaçy janlyny: goýny ýa-da geçini Rebbe[†] günä gurbanlygy[†] üçin getirsin. Ruhany[†] günä gurbanlygy üçin berlen goýun ýa-da geçi bilen günälini günäsinden saplasyn. 7Eger günäliniň goýna gurby çatmaýan bolsa, eden günäsi üçin töleg hökmünde Rebbe iki sany gumry ýa-da iki kepderi getirsin. Olaryň biri günä gurbanlygy, beýlekisi bolsa ýakma gurbanlygy[†] üçindir[+]. 8Ol bulary ruhana getirip bersin. Ruhany öňürti günä gurbanlygy üçin niýetlenen guşy Hudaýa hödür edip, onuň boýun oňurgasyny ýazdyrsyn, ýöne onuň kellesini ýolup aýyrmasyn. 9Onsoň ruhany günä gurbanlygy üçin berlen guşuň ganyndan gurbanlyk sypasynyň[†] gapdalyna biraz sepeläp, galan gany gurbanlyk sypasynyň düýbüne akdyrsyn. Bu günä gurbanlygydyr. 10Beýlekisini ruhany höküm boýunça, ýakma gurbanlygy üçin Hudaýa hödür etsin. Şeýdip, ruhany günä gurbanlygy üçin berlen gumry ýa-da kepderi bilen günälini günäsinden saplasyn we Hudaý onuň günäsini geçer.

11Eger günäliniň iki gumra ýa-da iki kepderä gurby çatmaýan bolsa, onda ol eden günäsi üçin sadaka[†] hökmünde ondan bir batmana barabar saýlama bugdaý ununy getirsin. Onuň üstüne zeýtun ýagy guýulmasyn ýa-da ýakymly ysly tütetgi[†] goýulmasyn, çünki bu günä gurbanlygydyr[†][+]. 12Ol ony ruhana getirip bersin. Ruhany[†] undan Rebbiň ýoluna hödürlenen paý hökmünde bir goşawuç alyp, ony Rebbe ot üsti bilen berilýän sadaka paýy bilen bile gurbanlyk sypasynda[†] ýaksyn. Bu günä gurbanlygydyr. 13Ýokarda agzalan günälerden birini eden günälini ruhany günä gurbanlygy üçin berlen un bilen günäsinden saplasyn we Hudaý onuň günäsini geçer. Galan un galla sadakasy[†] ýaly ruhanynyňky bolar“»[+].


Ýazyk gurbanlygy

14Reb Musa[†] şeýle diýdi: 15«Eger kimdir biri tötänlikde Rebbe berilmeli sadakalary[†] bermän günä gazansa, onda ol Rebbe ýazyk gurbanlygy[†] hökmünde sürüden şikessiz bir goç getirsin. Ýazyk gurbanlygynyň bahasy mukaddes öýüň[†] ölçegine görä kümüş bilen kesgitlensin[+]. 16Ol Hudaýa berilmeli sadakalarynyň baryny, üstüne goşmaça bäşden birini goşup, ruhana bersin. Ruhany[†] ýazyk gurbanlygyna berlen goç bilen günälini günäsinden saplasyn we Hudaý onuň günäsini geçer[+].

17Eger kimde-kim Rebbiň beren buýruklarynyň birini tötänlikde bozup, günä gazansa, ol ýazyklydyr we öz jezasyny çekmelidir. 18Rebbe ýazyk gurbanlygy[†] hökmünde sürüden bir şikessiz goç ýa-da şonuň ýerini tutjak zat getirsin. Ruhany[†] şu goç arkaly günälini tötänlikde eden günäsinden saplasyn we Hudaý onuň günäsini geçer. 19Bu seniň Rebbe garşy eden günäň üçin töleg hökmünde berilýän ýazyk gurbanlygydyr».

#### 6-njy bap

1Reb[†] Musa[†] şeýle diýdi: 2«Eger kimdir biri amanat ýa-da girew goýan kişä biwepalyk etse, ýa-da ogurlyk etse, ýa-da ony aldap, Rebbiň tabşyryklaryny bozsa,[+] 3-4ýa ýiten zady tapyp alybam, bu hakda ýalandan ant içip, ynsanyň edäýjek zatlarynyň birini edip günä gazanyp, soňam öz eden günäsine düşünip, zorluk ýa-da hile bilen alan ýa-da özüne amanat berlen, ýa-da biri tarapyndan ýitirilen we özüniň tapan zadyny, 5ýa-da ýalandan ant içen islendik zadyny bütinligine we onuň bäşden bir gymmatyny-da üstüne goşup, öz ýazygyny bilen badyna, ony eýesine gaýtaryp bersin[+]. 6Soňra ol özüniň Rebbe ýazyk gurbanlygy[†] hökmünde ruhana sürüden bir şikessiz goç ýa-da onuň ýerini tutjak başga bir zat getirip bersin. 7Onsoň ruhany[†] Rebbiň huzurynda günälini günäsinden saplasyn we şonda onuň nähili günä edendigine garamazdan, Hudaý onuň günäsini geçer».


Ýakma gurbanlygy


(Müsürden çykyş 29:38-43; Çölde 28:1-8)

8Reb Musa[†] şeýle diýdi: 9«Haruna we onuň ogullaryna tabşyr. Ýakma gurbanlygynyň[†] berliş kadasy şeýledir: Ýakma gurbanlygy uzakly gije gurbanlyk[†] sypasynyň[†] üstünde goýulmalydyr. Gurbanlyk sypasyndaky ot bolsa öçürilmeli däldir[+]. 10Ertesi irden ruhany[†] egnine nepis zygyr[†] matadan tikilen içki geýimini we onuň üstünden zygyr matadan tikilen lybaslaryny geýsin. Soňra ol gurbanlyk sypasynyň üstündäki otda ýanan ýakma gurbanlyk malynyň külüni aýryp, ony gurbanlyk sypasynyň gapdalynda goýsun[+]. 11Onsoň ruhany zygyr matadan tikilen lybaslaryny çykaryp, başga eşiklerini geýsin we küli düşelgäniň daşyna çykaryp, halal ýere döksün[+]. 12Gurbanlyk sypasynyň üstündäki ot mydama ýanyp dursun, ol hiç haçan sönmesin. Ertirlerine ruhany oduň üstüne odun atsyn. Ýakma gurbanlyk malynyň böleklenen etlerini onuň üstüne örsün. Salamatlyk gurbanlyklarynyň ýagyny-da otda ýaksyn[+]. 13Gurbanlyk sypasynyň üstünde hemişelik ot ýanyp dursun, ol hiç haçan öçmesin.


Galla sadakasy

14Galla sadakasynyň[†] berliş kadasy şeýledir: Ony Harunyň ogullary Rebbiň huzurynda, gurbanlyk[†] sypasynyň[†] öňünde bersinler[+]. 15Ruhany[†] galla sadakasynyň zeýtun ýagyna garylan saýlama unundan we onuň üstündäki ýakymly ysly tütetgiden[†] goşawujyny dolduryp alyp, olary Rebbiň ýoluna ot üsti bilen berilýän sadaka paýy hökmünde gurbanlyk sypasynda ýaksyn. Onuň ysy Rebbe ýakymlydyr. 16Onuň galanyny Harun we onuň ogullary iýsin. Ondan petir bişirilip, olar mukaddes[†] ýerde, Rebbe ýüz tutulýan çadyryň[†] howlusynda iýilsin. 17Ol hamyrmaýasyz bolsun. Men muny Rebbe ot üsti bilen berlen sadakalarymdan olaryň paýy hökmünde berdim. Edil günä gurbanlygy we ýazyk gurbanlygy[†] ýaly bu galla sadakasy hem örän mukaddes sadakadyr[+]. 18Harunyň neslinden bolan her bir erkek göbekli bu galla sadakasyndan iýip biler. Bu Rebbe ot üsti bilen berlen sadakalardan onuň nesilleri üçin ebedilik paýdyr. Bu galla sadakasyna Harunyň ogullaryndan başga galtaşan her kes betbagtçylyga uçrar»[+].

19Reb Musa[†] şeýle diýdi: 20«Harunyň we onuň ogullarynyň bellenen güni Rebbe bermeli sadakasy[†], ine, şundan ybaratdyr: saýlama bugdaý ununyň ondan bir batmanyny gündelik sadaka hökmünde bersinler. Onuň ýarysy ertirine, beýleki ýarysy agşamyna berilsin. 21Ol un zeýtun ýagyna ýugrulyp, saçda ýaga bişirilen petir bölekleri Rebbe ýakymly ys çykarmak üçin galla sadakasy[†] hökmünde hödür edilsin[+]. 22Galla sadakasyny Harunyň neslinden bolan, başyna ýag guýlup[†] saýlanan baş ruhany[†] taýýarlamalydyr. Bu sadaka Rebbe ebedilik paý hökmünde tutuşlygyna ýakylsyn[+]. 23Ruhanynyň berýän her bir galla sadakasy tutuşlygyna ýakylmalydyr, ol iýilmeli däldir».


Günä gurbanlygy

24Reb Musa[†] şeýle diýdi: 25«Haruna we onuň ogullaryna aýt: „Günä gurbanlygyň berliş kadasy şeýledir: günä gurbanlygy üçin berilýän malyň damagy Rebbiň huzurynda, ýakma[†] gurbanlyk[†] malynyň öldürilýän ýerinde çalynsyn. Bu örän mukaddes[†] gurbanlykdyr[+]. 26Ony günä gurbanlygy üçin hödür eden ruhany[†] iýsin. Ol mukaddes ýerde, Rebbe ýüz tutulýan çadyryň[†] howlusynda iýilsin. 27Harunyň ogullaryndan başga gurbanlyk malynyň etine galtaşan her kes betbagtçylyga uçrar. Eger onuň gany egin-eşige syçrasa, ol mukaddes ýerde ýuwulsyn. 28Gurbanlyk malynyň eti gaýnadylan toýun gap döwülsin. Eger ol bürünç gapda gaýnadylan bolsa, ol gap sürtgüç bilen sürtülip, suw bilen çaýkalsyn[+]. 29Ruhanylar urugyndan bolan her bir erkek göbekli ondan iýip biler. Bu gurbanlyk örän mukaddes gurbanlykdyr. 30Emma mukaddes otagda[†] günäden saplamak üçin, Rebbe ýüz tutulýan çadyryň içine gany getirilen günä gurbanlygy üçin berlen malyň eti iýilmeli däldir. Ol oda ýakylmalydyr[+].

#### 7‑nji bap


Ýazyk gurbanlygy baradaky düzgünler

1Ýazyk gurbanlygy[†] örän mukaddes[†] gurbanlykdyr[†]. Onuň berliş kadasy şeýledir:[+] 2ýazyk gurbanlyk malynyň damagy ýakma gurbanlyk[†] malynyň öldürilýän ýerinde çalnyp, onuň gany gurbanlyk sypasynyň[†] çar tarapyna serpilsin. 3-4Onuň ähli ýagy: guýruk ýagy, garyn içegeleriniň daşyndaky ýagy, bildäki iki böwregi daşynyň ýagy bilen we bagryň ýüzündäki ýag perdesi böwrekler bilen bile alnyp, Rebbe hödür edilsin. 5Ruhany[†] olary Rebbe[†] ot üsti bilen berilýän gurbanlyk hökmünde gurbanlyk sypasynda ýaksyn. Bu ýazyk gurbanlygydyr. 6Ruhany maşgalasyndan bolan her bir erkek göbekli ol mal etinden iýsin. Ol mukaddes ýerde iýilsin, çünki bu gurbanlyk örän mukaddes gurbanlykdyr. 7Ýazyk gurbanlygynyň berliş kadasy-da edil günä gurbanlygynyň berliş kadasy ýalydyr. Ýazyk gurbanlygynyň eti ýazyklyny günäsinden saplaýan ruhanynyňky bolsun[+]. 8Islendik kişiniň ýakma gurbanlygyny hödürleýän ruhany gurbanlyga berlen malyň derisini özüne alsyn. 9Tamdyrda, pitide ýa-da saçda taýýarlanan islendik galla sadakasy[†] ony Hudaýa hödürleýän ruhanynyňky bolsun[+]. 10Emma zeýtun ýagyna garylan ýa-da gury, bişirilmedik galla sadakasy Harun nesilleriniň arasynda deň paýlaşylsyn[+].


Salamatlyk gurbanlygy baradaky düzgünler

11Rebbe hödür edilýän salamatlyk gurbanlygynyň[†] berliş kadasy şeýledir:[+] 12-13eger kimdir biri salamatlyk gurbanlygyny Hudaýa şükür hökmünde hödürleýän bolsa, onda ol gurbanlyk beriljek mal bilen birlikde zeýtun ýagyna ýugrulan külçeler, ýüzüne zeýtun ýagy çalnan çelpekler we zeýtun ýagyna ýugrulyp, saýlama bugdaý unundan bişirilen petir we çörek hödür etsin[+]. 14Bularyň hersinden bir çöregi Rebbe üwreme sadakasy[†] hökmünde bersin. Olar salamatlyk gurbanlygynyň ganyny gurbanlyk sypasynyň[†] çar tarapyna serpýän ruhanynyňky[†] bolsun. 15Rebbe alkyş hökmünde berlen salamatlyk gurbanlygynyň eti bolsa hödür edilen güni iýilsin. Gurbanlyk etiniň ýekeje bölegi-de ertire galdyrylmasyn[+]. 16Eger hödür edýän sadakaňyz aýdylan ýa-da meýletin sadaka[†] bolsa, onda ol hödür edilen güni iýilsin. Ondan artyp galany ertesi gün iýilsin[+]. 17Ondan artyp galany bolsa, üçülenji gün oda ýakylsyn. 18Eger salamatlyk gurbanlygynyň etinden üçülenji gün iýilse, onda ol kabul bolmaz we ony hödür eden üçin hasaba alynmaz. Ol nejisdir, ondan iýen jezany çekmeli. 19Eger gurbanlyk malynyň eti islendik haram zada galtaşsa, ol iýilmesin, oda ýakylsyn, halal eti haram saýylmadyk kişi iýip biler. 20Eger kimde-kim haram bolubam, Rebbe hödür edilen salamatlyk gurbanlygynyň etinden iýse, ol öz halkynyň arasyndan kowlup çykarylsyn[+]. 21Eger kimde-kim islendik haram zada: ynsan haramlyklaryna, haram mala ýa-da islendik haram jandara galtaşybam, Rebbe hödür edilen salamatlyk gurbanlygynyň etinden iýse, ol öz halkynyň arasyndan kowlup çykarylsyn“». 22Reb Musa[†] şeýle diýdi: 23«Ysraýyl[†] halkyna aýt: „Öküziň, goýnuň ýa-da geçiniň hiç bir ýagyny iýmesinler[+]. 24Ölen malyň ýa-da ýyrtyjylaryň parçalan malynyň ýagy her hili maksatlar üçin ulanylyp bilner, emma ol hiç haçan iýilmeli däldir[+]. 25Kimde-kim Rebbe ot üsti bilen berilýän gurbanlyk malynyň ýagyndan iýse, ol ysraýyl halkynyň arasyndan kowlup çykarylsyn. 26Nirede ýaşaýandyklaryna garamazdan, guşuňkymy ýa-da haýwanyňkymy – parhy ýok, olar hiç hili gan iýmesinler[+]. 27Eger kimde-kim gan iýse, nämäniň ganydygynyň parhy ýok, ol öz halkynyň arasyndan kowlup çykarylsyn“».

28Reb Musa[†] şeýle diýdi: 29«Ysraýyl halkyna aýt: „Kim Rebbe salamatlyk gurbanlygyny[†] hödür etmekçi bolsa, ol Rebbe aýratyn sadakany[†] öz salamatlyk gurbanlygynyň malyndan bersin. 30Sadaka berýän adamyň özi gurbanlyk berlen malyň ýagyny onuň döşi bilen birlikde getirip, olary Rebbe ot üsti bilen berilýän göterme sadakasy hökmünde ýokary galdyrsyn. 31Ruhany[†] ýagy gurbanlyk sypasynda[†] ýaksyn, emma gurbanlyk malynyň döşi Harunyň ogullarynyňky bolmalydyr[+]. 32Şeýle hem salamatlyk gurbanlygyňyzyň sag buduny-da sadaka hökmünde ruhana beriň. 33Gurbanlyk malynyň paý hökmünde berilýän bu sag buduny, salamatlyk gurbanlygynyň ganyny we ýagyny hödürlän ruhany alsyn. 34Çünki Men ysraýyl halkyndan olaryň salamatlyk gurbanlyklaryndan Rebbe göterme sadakasy hökmünde hödürlenen döşi we sag budy aldym. Olary Men ysraýyl halkyndan ruhany Haruna we onuň ogullaryna ebedilik paý hökmünde berdim. 35Harunyň we onuň ogullarynyň Rebbe ruhany hökmünde gulluk etmäge başlan günlerinden bäri Rebbe ot üsti bilen berilýän sadakalardan olara degişli paý şudur“». 36Munuň ysraýyl halkyndan ebedilik parz hökmünde ruhanylara berilmelidigini, Haruny we onuň ogullaryny wezipä bellän güni Reb maňa buýurdy. 37Ýakma gurbanlygynyň[†], galla sadakasynyň[†], günä gurbanlygynyň, ýazyk gurbanlygynyň[†], belleme sadakasynyň we salamatlyk gurbanlygynyň berliş kadasy şulardan ybaratdyr. 38Sinaý[†] çölünde Reb Özüne gurbanlykdyr sadakalar bermekligi ysraýyl halkyna buýran güni Ol Musa bu tabşyrygy berdi.

#### 8‑nji bap


Musa Haruny we onuň ogullaryny ruhanylyga belleýär


(Müsürden çykyş 29:1-37)

1[•]Reb[†] Musa[†] şeýle diýdi: 2-3«Haruny we onuň ogullaryny, olaryň ruhanylyk lybaslaryny, mesh ýagyny, günä gurbanlygy üçin berilýän öküzçäni, iki sany goçy we petirli sebedi al-da, bütin halky Rebbe ýüz tutulýan çadyryň agzyna üýşür». 4Musa Rebbiň buýruşy ýaly-da etdi. Bütin halk Rebbe ýüz tutulýan çadyryň[†] agzyna ýygnandy. 5Musa halka ýüzlenip: «Men Rebbiň özüme beren şu aşakdaky tabşyryklaryny ýerine ýetirmelidirin» diýdi. 6Şundan soň, Musa Haruny we onuň ogullaryny öňe çykaryp, olardan ýuwunmaklaryny talap etdi. 7Soňra Musa Harunyň egnine uzyn köýnek we don geýdirip, onuň bilini guşak bilen guşady. Musa onuň donunyň üstünden efot[†] geýdirip, ony bezelen guşak bilen Harunyň arkasyna berkitdi. 8Onuň döşüne gursakça dakyp, onuň içine Urymy we Tummymy[†][*] saldy[+]. 9Musa Harunyň kellesine selle orady. Selläniň öň tarapynda bolsa, altyn bezegi – mukaddes[†] täji goýdy. Musa bar zady Rebbiň tabşyryşy ýaly etdi[+]. 10Soňra Musa mesh ýagy[†] alyp, ony mukaddes çadyra[†] we onuň içindäki ähli enjamlaryň üstüne sepeläp, olary mukaddes etdi[+]. 11Ýagdan ýedi sapar gurbanlyk[†] sypasynyň[†] üstüne sepeläp, ol gurbanlyk sypasyny, onuň ähli enjamlaryny, legeni we onuň sütünini mukaddes etdi. 12Bagyş etmek üçin, Musa Harunyň başyna mesh ýagyny guýdy[+]. 13Onsoň Musa Harunyň ogullaryny getirdi. Olaryň eginlerine köýneklerini geýdirip, billerine guşak guşap, kellelerine selle orady. Musa bar zady Rebbiň özüne tabşyryşy ýaly etdi. 14Soňra ol günä gurbanlygynyň öküzçesini idip getirdi. Harun we onuň ogullary, ellerini öküzçäniň kellesine goýdular. 15Musa öküzçäniň damagyny çaldy. Ol öküzçäniň ganyndan alyp, ony gurbanlyk sypasynyň şahlaryna barmagy bilen çalyp, gurbanlyk sypasyny halallady. Galan gany bolsa, ol gurbanlyk sypasynyň düýbüne dökdi. Şeýdip, Musa gurbanlyk sypasyny halallamak üçin ony mukaddes etdi[+]. 16Onsoň Musa garyn içegeleriň daşyndaky bar ýaglary we bagryň ýüzündäki ýag perdesini, iki böwregi daşynyň ýagy bilen alyp, olary gurbanlyk sypasynda ýakdy[+]. 17Emma öküzçäniň özüni, derisini, etini we içgoşuny Rebbiň özüne tabşyryşy ýaly, Musa düşelgäniň daşyna çykardyp ýakdyrdy[+].

18Soňra ol ýakma[†] gurbanlygy[†] üçin berilýän goçy getirdi. Harun we onuň ogullary ellerini goçuň kellesine goýdular. 19Goçuň damagy çalyndy. Musa[†] onuň ganyndan alyp, gurbanlyk sypasynyň[†] çar tarapyna serpdi. 20Ol goçy bölekledi, kellesini we içýagyny, onuň galan bölekleri bilen bile oda ýakdy. 21Goçuň garyn-içegeleri we aýaklary ýuwlandan soň, Musa goçy bütinligine gurbanlyk sypasynda ýakdy. Bu Rebbe ýaraýan ýakymly ys çykarmak üçin berilýän ýakma gurbanlygydy, ýagny Rebbiň Musa tabşyryşy ýaly, Rebbe ot üsti bilen berlen gurbanlykdy[+].

22Soňra ol hödür edilen ikinji goçy, belleme goçuny getirdi. Harun we onuň ogullary ellerini goçuň kellesine goýdular. 23Musa[†] goçuň damagyny çalyp, onuň ganyndan aldy. Harunyň sag gulagynyň ýumşak etli ýerine, sag eliniň we sag aýagynyň başam barmagyna gan çaldy[+]. 24Onsoň Harunyň ogullaryny öňe çykardylar. Musa olaryňam sag gulaklarynyň ýumşak etli ýerine, sag elleriniň we sag aýaklarynyň başam barmaklaryna gan çaldy. Galan gany bolsa ol gurbanlyk[†] sypasynyň[†] çar tarapyna serpdi. 25Soňra Musa goçuň ýaglaryny – guýruk ýagyny, garyn-içegeleriň daşyndaky bar ýaglary, bagryň ýüzündäki ýag perdesini, iki böwregi daşynyň ýagy bilen we sag budy aldy. 26Musa Rebbiň huzuryndaky petirli sebetden bir petiri, zeýtun ýagyna ýugrulan hamyrmaýasyz külçäni, bir çelpegi alyp, olary ýagyň we goçuň sag budunyň üstünde goýdy. 27Bu zatlaryň hemmesini Musa Harun bilen onuň ogullarynyň eliniň aýasynda goýup, Rebbe göterme sadakasy[†] hökmünde ýokary galdyrdy. 28Soňra Musa bu zatlary olaryň ellerinden alyp, olary gurbanlyk sypasynda, ýakma gurbanlygy[†] bilen bilelikde ýakdy. Bu Rebbe ot üsti bilen berlen ýakymly ysly belleme sadakasydy. 29Onsoň Musa döşi alyp, ony Rebbe göterme sadakasy hökmünde ýokary galdyrdy. Bu belleme goçundan Musanyň paýydy. Musa bar zady Rebbiň tabşyryşy ýaly etdi. 30Musa mesh ýagyndan[†] we gurbanlyk sypasynyň üstündäki gandan alyp, Harunyň üstüne we eşiklerine, onuň ogullarynyň üstüne we eşiklerine sepeledi. Şeýdip, Haruny we onuň eşiklerini, onuň ogullaryny we olaryň eşiklerini bagyş etdi. 31Onsoň Musa Haruna we onuň ogullaryna şeýle diýdi: «Eti Rebbe ýüz tutulýan çadyryň[†] agzynda bişiriň-de, ony şol ýerde belleme sadakalary üçin niýetlenen sebetdäki çörek bilen iýiň. Hudaý maňa: „Muny Harun we onuň ogullary iýsin“ diýdi. 32Etden we çörekden artanyny bolsa ýakyň. 33Belleme dabarasy tamamlanýança, siz ýedi günläp, Rebbe ýüz tutulýan çadyryň agzyndan daşlaşmaň. Çünki bellenme dabarasy ýedi gün dowam etmelidir. 34Bu günki ýerine ýetirilen her bir iş Rebbiň tabşyrygy boýunça, siziň günäleriňizden saplanmagyňyz üçin edildi. 35Siz ýedi gije-gündiziň dowamynda Rebbe ýüz tutulýan çadyryň agzynda bolup, Rebbiň buýrugyny berjaý ediň, ýogsam ölersiňiz. Maňa Rebbiň buýrugy şeýledir». 36Harun we onuň ogullary Rebbiň Musa arkaly beren ähli tabşyryklaryny berjaý etdiler.

#### 9-njy bap


Harun gurbanlyk berýär

1Sekizlenji gün Musa[†] Haruny, onuň ogullaryny we Ysraýyl[†] ýaşulularyny[†] çagyrdy. 2Ol Haruna şeýle diýdi: «Özüňe günä gurbanlygy[†] üçin bir şikessiz göläni, ýakma gurbanlygy[†] üçin hem bir şikessiz goçy alyp, olary Rebbe[†] hödür et. 3-4Ysraýyl halkyna-da aýt, goý, olar hem günä gurbanlygy üçin bir erkeji, ýakma gurbanlygy üçin hem şikessiz birýaşar göläni we guzyny Rebbiň huzurynda gurbanlyk edip bererleri ýaly, salamatlyk gurbanlygy üçin bir öküzçäni, bir goçy we zeýtun ýagyna garylan galla sadakasyny getirsinler, çünki bu gün Reb size görner». 5Olar Musanyň buýran zatlaryny Rebbe ýüz tutulýan çadyryň[†] öňüne getirdiler we bütin halk golaýa gelip, Rebbiň huzurynda durdy. 6Musa olara: «Rebbiň şöhratynyň[†] size görneri ýaly, Rebbiň size beren tabşyrygy şudur» diýdi. 7Onsoň Musa Haruna şeýle diýdi: «Gurbanlyk sypasyna[†] golaý bar-da, öz günä gurbanlygyňy we ýakma gurbanlygyňy ber, özüňi we halkyňy günälerinden sapla. Rebbiň buýruşy ýaly, halky beren gurbanlygy bilen günälerinden sapla».

8Harun gurbanlyk[†] sypasynyň[†] ýanyna baryp, özi üçin berilýän günä gurbanlygynyň gölesiniň damagyny çaldy. 9Harunyň ogullary gurbanlygyň ganyny ruhana getirip berdiler. Harun barmagyny gana batyryp, gurbanlyk sypasynyň şahlaryna çaldy we galan gany bolsa gurbanlyk sypasynyň düýbüne dökdi. 10Emma Harun günä gurbanlygy üçin berlen malyň ýagyny, iki böwregi daşynyň ýagy bilen we bagryň ýüzündäki ýag perdesini gurbanlyk sypasynda ýakyp, Rebbiň Musa[†] tabşyryşy ýaly etdi. 11Malyň galanyny ol deri bilen bile düşelgäniň daşynda ýakdy[+]. 12Soňra ol ýakma gurbanlyk[†] malynyň damagyny çaldy. Harunyň ogullary gurbanlygyň ganyny onuň ýanyna getirdiler, Harun gany gurbanlyk sypasynyň çar tarapyna serpdi. 13Harunyň ogullary ýakma gurbanlyk malyny böleklere bölüp, ony kellesi bilen bile Haruna getirip berdiler. Harun olary tutuşlygyna gurbanlyk sypasynda ýakdy. 14Harun garyn-içegeleri we aýaklary ýuwup, olary ýakma gurbanlygy bilen bilelikde gurbanlyk sypasynda ýakdy.

15Soňra Harun halkyň gurbanlygyny hödürledi. Ol halkyň günäleri üçin gurban ediljek erkeji getirip, onuň damagyny çaldy-da, öňki gurbanlyk[†] ýaly, muny hem günä gurbanlygy hökmünde hödürledi. 16Harun ýakma gurbanlygyny-da[†] hödürläp, ony düzgün boýunça hödür etdi. 17Onsoň ol galla sadakasyny[†] hödürläp, ondan goşawujyny dolduryp aldy-da, ony gurbanlyk sypasynda[†] ýakdy. Bu galla sadakasy ertirlerine berilýän ýakma gurbanlyklaryndan daşarydy. 18Harun halk üçin salamatlyk gurbanlygy[†] hökmünde berilýän öküziň we goçuň damagyny çaldy. Harunyň ogullary gany onuň ýanyna getirdiler. Harun gany gurbanlyk sypasynyň çar tarapyna serpdi. 19Şeýle hem, Harunyň ogullary öküziň we goçuň ýaglaryny: guýruk ýaglaryny, garyn-içegeleriň daşyndaky ýaglary, iki böwregi daşynyň ýagy bilen, bagryň ýüzündäki ýag perdesini Haruna getirip berdiler. 20Harun bu ýaglary döşleriň üstünde goýup, olary gurbanlyk sypanyň üstünde ýakdy. 21Soňra Musanyň[†] tabşyryşy ýaly edip, Harun döşleri we sag budy Rebbe göterme sadakasy hökmünde ýokary galdyrdy.

22Harun günä gurbanlygyny[†], ýakma gurbanlygyny[†], salamatlyk gurbanlygyny[†] berenden soň, ellerini halka tarap uzadyp, olara ak pata berdi we aşak düşdi. 23Musa[†] bilen Harun Rebbe ýüz tutulýan çadyra[†] girdiler, soňra daşary çykyp, halka ak pata berdiler. Şol wagt Rebbiň şöhraty[†] bütin halka göründi[+]. 24Rebbiň huzuryndan ot geldi, ot gurbanlyk sypasynyň[†] üstündäki günä gurbanlygyny we ýagy ýakyp, olary küle öwürdi. Bu ahwalaty gören bütin halk gygyryşyp ýüzin ýykyldy[+].

#### 10-njy bap


Nadabyň we Abyhuwyň eden günäsi

1Bir gün Harunyň ogullary Nadap bilen Abyhu kül atarlaryny alyp, oňa köz saldylar we onuň üstüne ýakymly ysly tütetgini[†] goýup, ony Rebbiň[†] huzuryna eltdiler. Emma bu ot mukaddes[†] däldi, çünki Reb ony olara hödürläň diýip tabşyryk bermändi[+]. 2Rebbiň huzuryndan duýdansyz ot gelip, Harunyň ogullaryny ýakyp kül etdi we olar Rebbiň huzurynda şol bada jan berdiler[+]. 3Onsoň Musa[†] Haruna: «Ine, bu Rebbiň: „Hyzmatymy edýän ruhanylar[†] Meniň mukaddesligime hormat goýmalydyrlar. Bütin halk Meni şöhratlamalydyr[†]“ diýeni şudur» diýdi. Harun sesini çykarmady[+]. 4Musa Harunyň daýysy Uzyýeliň ogullary Mişaýyl bilen Elsapany çagyryp, olara: «Öňe çykyň-da, garyndaşlaryňyzy mukaddes otagyň[†] öňünden aýryp, düşelgäniň daşyna çykaryň» diýdi[+]. 5Olar öňe çykyp, Musanyň aýdyşy ýaly, olary köýneklerinden tutup, düşelgäniň daşyna çykardylar. 6Soňra Musa Haruna we onuň ogullary Elgazar bilen Ytamara şeýle diýdi: «Saçlaryňyz daralmadyk bolmasyn, ýas baglap, ýakaňyzy ýyrtmaň. Eger siz şularyň birini etseňiz, ölersiňiz we Rebbiň gazaby bütin halkyň başyndan iner. Emma siziň garyndaşlaryňyz we bütin ysraýyl[†] halky Rebbiň ot üsti bilen ýok edenleri üçin ýas tutup bilerler[+]. 7Siz welin Rebbe ýüz tutulýan çadyryň[†] agzyndan aýrylyp, daşary çykmaň, ýogsam ölersiňiz, çünki depäňize Rebbiň mesh ýagy[†] sürtülendir». Olar Musanyň buýruşy ýaly etdiler[+].

8Reb Haruna şeýle diýdi: 9«Özüňem, ogullaryňam Rebbe ýüz tutulýan çadyra[†] çakyr ýa-da şerap içip girmäň, ýogsam ölersiňiz. Bu siziň nesilleriňiz üçin hem ebedilik düzgün bolsun[+]. 10Siz mukaddes[†] zat bilen ýönekeý zady, halal bilen haramy biri-birinden tapawutlandyrmalysyňyz[+]. 11Meniň Musa[†] arkaly size beren parzlarymy ysraýyl halkyna öwretmelisiňiz».

12Musa[†] Haruna we onuň galan ogullary Elgazar bilen Ytamara şeýle diýdi: «Rebbe ot üsti bilen berlen sadakalardan[†] artan galla sadakasyny[†] alyň. Ondan petir bişirip, ony gurbanlyk[†] sypasynyň[†] ýanynda iýiň, çünki ol örän mukaddes[†] sadakadyr. 13Siz ony mukaddes ýerde iýmelisiňiz. Bu Rebbe ot üsti bilen berilýän gurbanlyklar seniň we ogullaryňyň paýydyr. Çünki Reb maňa şeýle buýurdy[+]. 14Emma Rebbe göterme sadaka hökmünde berlen döş bilen üwreme sadaka hökmünde budy sen öz ogullaryň we gyzlaryň bilen bile islendik halal ýerde iýip bilersiň. Çünki bular ysraýyl halkynyň salamatlyk gurbanlyklaryndan saňa we seniň çagalaryňa berlen paýdyr. 15Üwreme sadakasy hökmünde budy we Rebbe ýokary galdyrylan göterme sadakasy hökmünde döşi olar Rebbe ot üsti bilen berilýän ýag gurbanlygy bilen birlikde getirsinler. Bular Rebbiň tabşyryşy ýaly, saňa we seniň ogullaryňa ebedilik berlen paý bolsun». 16Onsoň Musa günä gurbanlygynyň erkejini sorady, görse, ol eýýäm ýakylan eken. Muňa Musanyň gaty gahary gelip, ol Harunyň aman galan ogullary Elgazar bilen Ytamara şeýle diýdi:[+] 17«Näme üçin siz günä gurbanlygyny mukaddes öýüň[†] ýanynda iýmediňiz? Ol örän mukaddes gurbanlykdyr, ony size Reb Öz huzurynda halky günälerinden saplamagyňyz üçin berdi ahyryn. 18Gurbanlyk malynyň gany mukaddes otaga[†] getirilmändir. Meniň tabşyrygyma görä, siz bu gurbanlygy hökman mukaddes öýüň ýanynda iýmelidiňiz»[+]. 19Harun Musa ýüzlenip şeýle diýdi: «Ine, meniň ogullarym bu gün Rebbiň huzurynda günä hem-de ýakma gurbanlyklaryny[†] berdi. Meniň başymdan bolsa betbagtçylyk indi, muňa garamazdan, bu gün men günä gurbanlygyndan iýen bolsam, bu Rebbe ýararmydy?» 20Muny eşiden Musa onuň bilen razylaşdy.

#### 11‑nji bap


Halal we haram jandarlar


(Kanun taglymaty 14:3-21)

1[•]Reb[†] Musa[†] hem-de Haruna şeýle diýdi: 2-3«Ysraýyl halkyna aýt: „Gury ýerde ýaşaýan jandarlaryň arasyndan siziň iýip biljekleriňiz şulardyr: goşatoýnakly, gäwüşeýän islendik haýwany[+]. 4-6Emma gäwüş gaýtarýan haýwanlardan ýa-da goşatoýnakly haýwanlardan düýäni, atýalmany we towşany iýmeli dälsiňiz, çünki olar gäwüş gaýtarýarlar, emma olar goşatoýnakly däldirler, bular siziň üçin haramdyr. 7Goşatoýnaklydygyna garamazdan, doňuz hem toýnagy ýarykly bolsa-da, gäwüş gaýtarmaýar, bu siziň üçin haramdyr. 8Siz olaryň etini iýmäň we läşini-de ellemäň. 9Suwda ýaşaýan ähli jandarlardan şulary iýip bilersiňiz: akar suwda ýa-da deňizdedigine garamazdan, ýüzgüçli hem teňňeli jandarlaryň islendigini iýip bilersiňiz. 10Suwda ýaşaýan islendik ýüzgüçsiz we teňňesiz süýrenijiler we deňizdäki beýleki kiçi jandarlaryň ählisi siziň üçin nejisdir. 11Bu jandarlar ysraýyl[†] halky üçin nejisligine galsyn. Olaryň etini iýmäň, olaryň maslygyna galtaşmaň. 12Suwda ýaşaýan ýüzgüçsiz we teňňesiz jandarlaryň bary siziň üçin nejisdir. 13Guşlardan şu aşakdakylar siziň üçin nejisdir: bürgüt, garaguş we derýa bürgüdi; 14-16çaýçaňňalak, laçynyň ähli görnüşleri, garganyň ähli görnüşleri, düýeguş, hüwi, çarlak, gyrgynyň ähli görnüşleri; 17-19baýguş, jüptün, uly baýguş, ak baýguş, gotan we dazzarkel, leglek, hokgaryň ähli görnüşleri, hüýpüýpik we ýarganat. 20Dört aýakly, ganatly mör-möjekleriň hemmesi siziň üçin nejisdir. 21Ýöne dört aýakly ganatly mör-möjeklerden ýerde böker ýaly aýagy bogunlylaryny iýip bilersiňiz. 22Olardan çekirtge görnüşlileri, çöl çekirtge görnüşlileri, jyzlan görnüşlileri, ýaşyl çekirtge görnüşlileri iýip bilersiňiz[+]. 23Emma galan dört aýakly, ganatly mör-möjekleriň bary siziň üçin nejisdir.

24Kimde-kim olaryň maslygyna galtaşsa, ol agşama çenli haram saýylsyn. 25Kimde-kim bularyň maslygynyň islendik bölegini göterse, ol eşiklerini ýuwsun we agşama çenli haram saýylsyn[+]. 26Toýnakly bolup, emma toýnagy ýaryk bolmadyk ýa-da gäwüş gaýtarmaýan her bir haýwan siziň üçin haramdyr. 27Dört aýakly jandarlaryň arasynda penjesini ýere urup ýöreýänleriniň bary siziň üçin haramdyr. Kimde-kim bu haýwanlaryň maslygyna galtaşsa, ol agşama çenli haram saýylsyn. 28Olaryň maslygyny göteren adam eşiklerini ýuwsun, ol agşama çenli haram saýylsyn. Çünki bu haýwanlar siziň üçin haramdyr.

29-30Guryýer süýrenijilerden şular: ýalman, syçan, görnüşine görä uly suwulgan, hažžyk, zemzen, suwulgan, çäge suwulgany we hameleon siziň üçin haramdyr. 31Süýreniji jandarlardan şular size haramdyr. Kimde-kim olaryň maslygyna galtaşsa, ol agşama çenli haram saýylsyn. 32Bularyň biriniň maslygy bir zadyň üstüne gaçsa, şol zat haram bolar. Ol islendik ulanylýan zat: agaç gap bolsun, eginbaş bolsun, deri bolsun, halta bolsun – parhy ýok, olar suwa sokulyp çykarylmalydyr we ol agşama çenli haram saýylmalydyr. Şondan soň ol halal bolar[+]. 33Eger bu jandarlaryň biriniň maslygy islendik toýun gabyň içine düşse, onuň içindäki ähli zat haraplanar we ol gaby döwüň[+]. 34Islendik iýmit şular ýaly gapda ýuwulsa, ol iýmit haraplanar. Şular ýaly gapdan içilýän islendik içgiler-de haraplanar. 35Olaryň maslygynyň bir böleginiň üstüne gaçan islendik zat haraplanar. Tamdyrdygyna ýa-da ojakdygyna garamazdan, ol ýykylmalydyr. Olar harapdyr we siziň üçin hem harap bolmalydyr. 36Muňa garamazdan, çeşme ýa-da guýy halallygyna galar, emma bu jandarlaryň maslygyna galtaşan islendik adam we islendik zat haraplanar. 37Eger olaryň maslygynyň bir bölegi, ekilmek üçin aýry goýlan islendik tohumyň üstüne gaçsa, ol halallygyna galýandyr. 38Emma olaryň maslygynyň bir bölegi ezilen tohumyň içine gaçsa, onda tohum siziň üçin harapdyr. 39Eger halal jandarlaryň biri ölüp, onuň maslygyna galtaşan her kes, agşama çenli haram saýylsyn[+]. 40Onuň etinden iýen adam, eşiklerini ýuwsun we ol agşama çenli haram saýylsyn; onuň maslygyny göteren adam eşiklerini ýuwsun we ol agşama çenli haram saýylsyn.

41Guryýer süýrenijileriň bary siziň üçin nejisdir. Olar iýilmeli däldir. 42Siz garnynda süýşýän süýrenijileri, dört aýakly ýa-da köp aýakly süýrenijileri iýmeli dälsiňiz. Çünki olar siziň üçin nejisdirler. 43Süýrenip ýöreýän jandarlardan haýsydyr birini iýip, siz özüňizi haram etmäň. 44Hudaýyňyz Reb Mendirin. Şonuň üçin hem siz tämizlenip[†], mukaddes[†] boluň, çünki Men mukaddesdirin. Guryýer süýrenijilerini iýip, özüňizi haram etmäň[+]. 45Men – Reb sizi Müsür topragyndan siziň Hudaýyňyz bolmak üçin alyp geldim. Siz mukaddes bolmalysyňyz, çünki Men mukaddesdirin“». 46-47Bu kanun haram bilen halaly, iýilýän jandar bilen iýilmeýän jandary biri-birinden tapawutlandyrmak üçin niýetlenendir. Şeýle hem ýerde ýaşaýan haýwanlar, guşlar, suwda ýaşaýan jandarlar, guryýer süýrenijileri hakyndaky kanundyr[+].

#### 12‑nji bap


Dogrumdan soňky tämizleniş

1Reb[†] Musa[†] şeýle diýdi: 2«Ysraýyl[†] halkyna aýt: „Eger göwreli aýal ogul dogursa, edil aýbaşy görýän döwründäki ýaly, ol aýal ýedi günläp haramdyr[+]. 3Doglan çaga sekizlenji gün sünnet[†] edilsin[+]. 4Aýalyň gandan tämizleniş[†] döwri otuz üç gün dowam eder. Ol özüniň tämizleniş döwri gutarýança, hiç bir mukaddes[†] zada galtaşmasyn ýa-da mukaddes öýe[†] girmesin[+]. 5Eger aýal gyz dogursa, ol edil aýbaşy görýän döwründäki ýaly, iki hepdeläp haramdyr. Onuň gandan tämizleniş döwri altmyş alty gün dowam eder. 6Ogul üçinmi ýa-da gyz üçin – parhy ýok, aýal özüniň tämizleniş döwri tamamlanandan soň, ol ýakma[†] gurbanlygy[†] üçin birýaşar toklyny we günä gurbanlygy üçin bir kepderini ýa-da gumryny Rebbe ýüz tutulýan çadyryň[†] agzyndaky ruhana getirip bersin. 7Ruhany[†] bu ýakma gurbanlyk janlysyny Rebbiň huzurynda hödür edip, ol aýaly haramlygyndan tämizlesin. Şondan soň ol aýal gan akma haramlygyndan tämizlener. Ogul ýa-da gyz dograndygyna garamazdan, çaga dogran aýal üçin kanun[†] şeýledir. 8Eger dogran aýalyň tokla gurby çatmasa, onda ol iki gumryny ýa-da iki kepderini – birini ýakma gurbanlygy üçin, beýlekisini günä gurbanlygy üçin getirsin. Ruhany-da ol aýaly hödür eden ýakma gurbanlygy bilen haramlygyndan tämizlesin. Şondan soň ol aýal tämiz bolar“»[+].

#### 13‑nji bap


Deri keselleri hakda

1Reb[†] Musa[†] we Haruna şeýle diýdi: 2«Eger kimdir biriniň derisinde pakgarma, gotur ýa-da menek peýda bolup, ol deri keseline öwrülse, ol adam ruhany[†] Harunyň ýa-da onuň ogullarynyň biriniň ýanyna getirilsin. 3Ruhany onuň endamyndaky deri keselini barlasyn. Eger deriniň keselli ýeriniň gyllary agaryp, ol deriden aşak geçen bolsa, onda bu deri keselidir. Ruhany deri kesellini gözden geçirenden soň, ony haram diýip yglan etsin[+]. 4Emma keselliniň endamyndaky menek ak bolup, ol deriniň astyna geçmän, deriniň keselli ýeriniň gyllary agarmadyk bolsa, onda ruhany deri kesellini ýedi günläp aýry saklasyn. 5Ýedinji gün ruhany deri kesellini gözden geçirsin. Eger deri keseli endama ýaýraman, öňküligine galan bolsa, onda ruhany deri kesellini ýene-de ýedi günläp aýry saklasyn. 6Ýedinji günde ruhany ony ýene gözden geçirsin. Eger deri keseli solup, endama ýaýramadyk bolsa, ruhany deri kesellini tämiz[†] diýip yglan etsin. Bu diňe goturdyr, ol adam geýimlerini ýuwsun we diňe şondan soň ol tämiz bolar[+]. 7Ýöne deri keselli adam tämizlenmek üçin özüni ruhana görkezenden soň, gotur onuň endamyna ýaýrap ugrasa, ol ýene-de ruhanynyň ýanyna gelsin. 8Ruhany ony ýene-de gözden geçirsin. Eger gotur onuň endamyna ýaýran bolsa, ruhany deri kesellini haram diýip yglan etsin. Bu deri keselidir.

9Eger kimdir biri deri keseline ýoluksa, ol ruhanynyň[†] ýanyna getirilsin. 10-11Ruhany ony gözden geçirsin. Eger onuň derisinde ak pakgarma bolup, onuň üstündäki gyllar agaryp, açyk ýara dörän bolsa, bu ötüşen ýokançly deri keselidir. Ruhany deri kesellini haram diýip yglan etsin. Ruhana kesellini aýry saklamak gerek däldir, çünki ol haramdyr. 12-13Emma deri keseli endama ýaýrap, ol keselliniň başyndan aýagyna çenli bütin endamyny tutan bolsa, ruhany ony gözden geçirsin. Eger deri keseli onuň tutuş endamyna ýaýran bolsa, ruhany kesellini tämiz diýip yglan etsin. Diňe bütin endamynyň agaranlygy üçin keselli tämizdir. 14Emma keselliniň endamyndaky ýaranyň içindäki et gyzaran bolsa, ol şol günüň özünde haram diýip yglan edilsin. 15Ruhany ony ýene-de gözden geçirsin. Eger ruhany deridäki, ýaranyň içinde gyp-gyzyl et görse, ol deri kesellini haram diýip yglan etsin. Ýaranyň içinde gyzaran et harapdyr, çünki ol deri keselidir. 16Emma ýaranyň içinde gögeren gyp-gyzyl et agarsa, ol deri keselli adam ruhanynyň ýanyna gelsin. 17Ruhany ony gözden geçirsin. Eger ýaranyň içinde gögeren gyp-gyzyl et agaran bolsa, ruhany deri kesellini tämiz[†] diýip yglan etsin. Ol tämizdir.

18-19Eger biriniň endamyna çyban çykyp, gowulaşandan soň çybanyň ýerinde ak pakgarma ýa-da gyzylymtyl ak menek peýda bolsa, ol ruhana görkezilmelidir. 20Ruhany[†] ony gözden geçirsin, eger şol gyzylymtyl ak menek deriden aşak geçip, ondaky gyllar agaran bolsa, ruhany ol adamy haram diýip yglan etsin. Ol çyban çykan ýerden dörän deri keselidir. 21Emma ruhany deri kesellini gözden geçirende, gyzylymtyl ak menegiň üstündäki gyllar agarmadyk bolsa we ol deriden aşak geçmedik bolsa, onda ruhany deri kesellini ýedi günläp aýry saklasyn. 22Eger gyzylymtyl ak menek onuň bütin endamyna ýaýran bolsa, ruhany ony haram diýip yglan etsin. Bu ýokançly deri keselidir. 23Emma bu menek bir ýerde bolup, endama ýaýramadyk bolsa, onda bu çybandan galan yzdyr. Ruhany ol adamy tämiz[†] diýip yglan etsin.

24-25Eger kimdir biriniň endamynda ýanyk bolup, ol ýanyk ýarasy gyzylymtyl ak ýa-da çuw-ak menege öwrülse, ruhany ony gözden geçirsin. Eger menekdäki gyllar agaryp, menek deriden aşak geçen bolsa, bu ýanykdan dörän ýokançly deri keselidir. Ruhany ol adamy haram diýip yglan etsin. 26Emma ruhany[†] ony gözden geçirende, menekdäki gyllar agarman, menek deriden aşak geçmän, gaýtam onuň reňki öçüşen bolsa, ruhany ol adamy ýedi günläp aýry saklasyn. 27Ýedinji gün ruhany ony gözden geçirsin. Eger menek endama ýaýraýan bolsa, ruhany ol adamy haram diýip yglan etsin. Bu deri keselidir. 28Emma bu menek bir ýerde bolup, ol endama ýaýraman, gaýtam, onuň reňki öçüşen bolsa, bu ýokançly deri keseli däldir. Ruhany ol adamy tämiz[†] diýip yglan etsin, çünki bu ýanyk ýarasyndan galan yzdyr.

29-30Erkek adamyň ýa-da aýalyň kellesinde ýa-da eňeginde deri keseli peýda bolsa, ruhany ony gözden geçirsin. Eger deri keseli deriden aşak geçip, ondaky gyllar inçejik, sary bolsa, ruhany ony haram diýip yglan etsin. Ol gijilewükdir; ol kellede we eňekde dörän ýokançly deri keselidir. 31Ruhany[†] gijilewük kesellini gözden geçirsin. Eger gijilewük deriden aşak geçmedik bolsa we onda gara gyllar ýok bolsa, onda ruhany gijilewükli adamy ýedi gün aýry saklasyn. 32-33Ýedinji gün ruhany gijilewükli adamy gözden geçirsin. Eger gijilewük onuň endamyna ýaýramadyk bolsa we onda sary gyllar bolman, gijilewük deriden aşak geçmedik bolsa, ol keselli adam saçyny syrsyn, emma gijilewügiň üstüni syrmasyn. Ruhany ýaňky gijilewükli adamy ýene-de ýedi gün aýry saklasyn. 34Ýedinji gün ruhany gijilewük kesellini gözden geçirsin. Eger gijilewük endama ýaýramadyk bolsa we deriden aşak geçmedik bolsa, ruhany ony tämiz[†] diýip yglan etsin. Ol eşiklerini ýuwsun, şondan soň ol tämiz bolar[+]. 35-36Eger gijilewük keselli tämiz diýlip yglan edilenden soň, gijilewük onuň endamyna ýaýrasa, ruhany ony gözden geçirsin. Eger gijilewük endama ýaýran bolsa, onda ruhany sary gyllary tapjak bolup oturmasyn, ol haramdyr. 37Emma ruhanynyň pikiriçe gijilewük öňki durşuna galyp, oňa gara gyllar çykan bolsa, onda gijilewük gowulaşandyr. Ol adam tämizdir we ruhany ony tämiz diýip yglan etsin.

38-39Erkek adamyň ýa-da aýalyň derisinde ak menekler peýda bolsa, ruhany ony gözden geçirsin. Eger deridäki menekler agymtyl bolsa, bu deride ören örgündir, ol tämizdir. 40Eger bir adamyň saçy düşen bolsa, ol takyr kelledir, emma tämizdir[†]. 41Eger onuň maňlaý saçy we depe saçy düşen bolsa, ol takyr kelledir, emma tämizdir. 42Emma takyr kellede ýa-da maňlaýda gyzylymtyl ak menek peýda bolsa, bu onuň takyr kellesinde ýa-da maňlaýynda dörän deri keselidir. 43-44Ruhany ony gözden geçirsin. Eger onuň takyr kellesindäki ýa-da maňlaýyndaky ýokuşýan deri keseli ýaly gyzylymtyl ak menek bolsa, ol adam deri kesellidir we ol haramdyr. Ruhany deri kesellidigi üçin, ol adamy haram diýip yglan etsin. 45Ýokançly deri keseli bolan adam sal-sal eginbaş geýip, saçyny daramasyn we eli bilen agzyny tutup: „Men – haram, men – haram“ diýip gygyrsyn. 46Ýokançly deri keseli aýrylyp gidýänçä, ol haramdyr. Ol ýeke ýaşamalydyr we düşelgäniň daşynda bolmalydyr»[+].


Zeň hakda

47-49«Egin-eşige degişli kadalar şeýledir. Ýüňden ýa-da nepis zygyr matadan tikilen eşikde, zygyr süýümiň ýa-da ýüňüň erşinde ýa-da argajynda bolsun, deride ýa-da deriden edilen islendik zatda bolsun – parhy ýok, onuň ýaşylrak ýa-da gyzylrak öwüsýän ýeri bar bolsa, ol zeňdir we ol ruhana görkezilmelidir. 50Ruhany[†] zeňli zady gözden geçireninden soň, ony ýedi günläp aýry saklasyn. 51Ýedinji günde ruhany zeňli zady ýene-de gözden geçirsin. Eger zeň eşikde, erişde ýa-da argaçda, deride ýa-da islendik bir deriden edilen zatda bolsa, ýaýraýan ýokançly zeňdir we ol haraplanandyr. 52Erişden tikilen bolsun ýa-da argaçdan, ýüňden ýa-da nepis zygyr[†] matadan, ýa-da deriden – parhy ýok, ruhany ol zeň ýaýran eşigi oda ýaksyn.

53-54Ruhany ony gözden geçireninde, zeň eşige, erşe ýa-da argaja, ýa-da deriden edilen islendik zada ýaýramadyk bolsa, ruhany şol zeňli zadyň ýuwulmagyny buýursyn. Soňra ony ýene-de ýedi günläp aýry saklasyn. 55Zeň ýokuşan zat ýuwlandan soň, ruhany[†] ony gözden geçirsin. Eger zeňiň reňki üýtgemedik bolsa, hatda zeň ýaýramadyk bolsa-da, ol haraplanandyr. Zeň eşigiň içindemi ýa-da daşynda – parhy ýok, ony oda ýakyň.

56Eger ruhany[†] ony gözden geçirýärkä, bu zatlar ýuwlandan soň zeňiň reňkiniň öçüşendigini görse, ol zeňi eşikden, erişden ýa-da argaçdan, ýa-da deriden ýyrtyp aýyrsyn. 57Eger bu zeň eşikde, erişde ýa-da argaçda, ýa-da deriden edilen bir zatda peýda bolup, ol ýaýrap başlasa, zeňli zady oda ýakyň. 58Emma eşik, eriş, argaç ýa-da deriden edilen islendik zat ýuwlandan soň zeň aýrylan bolsa, onda ol ikilenç ýuwulsyn, şondan soň ol tämiz[†] bolar.

59Tämiz[†] ýa-da haraplanan diýip yglan etmek üçin, ýüň ýa-da nepis zygyr[†] matadan tikilen eşikde, erişde, argaçda ýa-da deriden edilen islendik zatda peýda bolan zeň baradaky kadalar şulardan ybaratdyr».

#### 14‑nji bap


Tämizleniş hakynda

1Reb[†] Musa[†] şeýle diýdi: 2«Ýokançly deri keselli adamyň tämizlenýän[†] döwründäki kadasy şeýledir: ýokançly deri kesellini ruhanynyň[†] ýanyna getirsinler[+]. 3-4Ruhany düşelgäniň daşyna çykyp, deri kesellini gözden geçirsin. Eger deri keselli adam keselden gutulan bolsa, ruhany tämizlenmeli adam üçin iki sany diri halal guşy, kedr agajynyň bölegini, goýy gyzyl reňkli sapagy we käkilik oty[†] getirmeklerini buýursyn[+]. 5Ruhany guşlaryň biriniň içi çeşme suwly toýun gabynyň üstünde soýulmagyny buýursyn. 6Onuň özi bolsa diri guşy, kedr agajynyň bölegini, goýy gyzyl reňkli sapagy we käkilik otuny alyp, olary çeşme suwunyň üstünde öldürilen guşuň ganyna batyrsyn. 7Onsoň ruhany deri keselinden tämizlenmeli adamyň üstüne gandan ýedi gezek sepeläp, ony tämiz diýip yglan etsin. Soňra ol guşy açyk meýdana uçuryp goýbersin[+]. 8Tämizlenmeli adam geýimlerini ýuwup, endamyndaky ähli tüýlerini syryp ýuwunsyn. Şonda ol tämiz bolar. Soňra ol düşelgä girsin, ýöne ýedi gün geçýänçä, öz çadyryna girmesin[+]. 9Ýedinji gün ol saçyny, sakgalyny, gaşyny, endamyndaky ähli tüýlerini syrsyn. Soňra ol geýimlerini ýuwup, suwa düşünsin. Şonda ol tämiz bolar.

10Sekizlenji gün ol adam iki sany bir ýaşar şikessiz goçy, bir sany şikessiz bir ýaşar guzyny, zeýtun ýagyna garylan ondan üç batmana barabar saýlama bugdaý ununy we bir şakäse zeýtun ýagyny galla sadakasy[†] hökmünde ruhana getirip bersin. 11Tämizleýän[†] ruhany[†] tämizlenýän adamy şu zatlar bilen bilelikde Rebbiň huzuryna, Rebbe ýüz tutulýan çadyryň[†] agzyna getirsin. 12Ruhany guzularyň birini alyp, ýazyk gurbanlygy[†] hökmünde bir şakäse zeýtun ýagy bilen bile, olary Rebbe göterme sadakasy hökmünde ýokary galdyrsyn. 13Ol guzyny mukaddes[†] ýerde – günä hem-de ýakma gurbanlyk[†] malynyň soýulýan ýerinde soýsun. Çünki ýazyk gurbanlygy-da, edil günä gurbanlygy ýaly, ruhanynyňky bolsun. Bu örän mukaddes gurbanlykdyr[+]. 14Ruhany ýazyk gurbanlygynyň ganyndan biraz alyp, ony tämizlenýän adamyň sag gulagynyň ýumşak ýerine, sag eliniň başam barmagyna we sag aýagynyň başam barmagyna çalsyn[+]. 15Ruhany şol bir şakäse zeýtun ýagyndan alyp, ony öz çep eliniň aýasyna guýsun. 16Onsoň çep elindäki ýaga sag eliniň barmagyny batyryp, ony ýedi gezek Rebbiň huzurynda sepelesin. 17Elinde galan ýagdan ruhany tämizlenýän adamyň sag gulagynyň ýumşak ýerine, sag eliniň başam barmagyna we sag aýagynyň başam barmagyna, ýazyk gurbanlygynyň malynyň gany sürtülen ýere çalsyn. 18Elindäki ýagyň galanyny ruhany tämizlenýän adamyň kellesine çalsyn. Şeýdip, ruhany ol adamy Rebbiň huzurynda haramlygyndan tämizlesin. 19Haram adamy haramlygyndan tämizlemek üçin, ruhany günä gurbanlygyny hödür etsin. Soňra ol ýakma gurbanlygynyň malynyň damagyny çalsyn. 20Ruhany gurbanlyk sypasynyň[†] üstünde ýakma gurbanlygyny we galla sadakasyny bersin. Şeýdip, ruhany ony haramlygyndan tämizlesin. Şondan soň ol adam tämiz bolar.

21Eger ol adam garyp bolup, bu zatlara gurby çatmasa, ol haramlygyndan tämizlenmek[†] üçin, Rebbe göterme sadaka[†] hökmünde bir ýaşar goçy, galla sadakasy[†] üçin zeýtun ýagyna garylan bir batmanyň ondan bir bölegine barabar bolan saýlama bugdaý ununy we bir şakäse zeýtun ýagyny ol ruhana getirip bersin. 22Şeýle hem ol iki gumrynyň ýa-da iki kepderiniň birini günä gurbanlygy[†], beýlekisini ýakma gurbanlygy[†] üçin hödür etsin. 23Sekizlenji gün gurbanlyk berýän adam bu gurbanlyklary özüniň tämizlenmegi üçin Rebbe ýüz tutulýan çadyryň[†] agzyna, Rebbiň huzuryna getirip, olary ruhana bersin. 24Ruhany[†] ýazyk gurbanlygynyň[†] goçuny we bir şakäse zeýtun ýagyny alyp, olary Rebbe göterme sadakasy hökmünde ýokary galdyrsyn. 25Ruhany ýazyk gurbanlygynyň goçuny soýup, onuň ganyndan birazragyny alyp, ony tämizlenýän adamyň sag gulagynyň ýumşak ýerine, sag eliniň we sag aýagynyň başam barmaklaryna çalsyn[+]. 26Ruhany zeýtun ýagyndan birazragyny, özüniň çep eliniň aýasyna guýsun. 27Onsoň ruhany sag eliniň barmagyny çep elindäki ýaga batyryp, ony ýedi gezek Rebbiň huzurynda sepelesin. 28Ruhany elindäki ýagdan tämizlenýän adamyň sag gulagynyň ýumşak ýerine, sag eliniň we sag aýagynyň başam barmaklaryna, ýazyk gurbanlygynyň goçunyň gany sürtülen ýere çalsyn. 29Elindäki ýagyň galanyny ruhany Rebbiň huzurynda tämizlenýän adamy haramlygyndan tämizlemek üçin, onuň kellesine çalsyn. 30-31Soňra ruhany ol adamyň gurbunyň çatyp getiren gumrularynyň ýa-da kepderileriniň birini günä gurbanlygy, beýlekisini bolsa ýakma gurbanlygy hökmünde galla sadakasy bilen birlikde hödür etsin. Şeýdip, ruhany tämizlenýän adamy Rebbiň huzurynda haramlygyndan tämizlesin. 32Deri keselli bolup, tämizlenmegi üçin sadaka bermäge gurby çatmaýan kişiler üçin kada şulardan ybaratdyr».


Jaýlardaky zeň hakda

33Reb Musa[†] bilen Haruna şeýle diýdi: 34-35«Siz Meniň mülk edip berýän Kengan[†] ýurduma baranyňyzdan soň, Men siziň öýleriňiziň birinde zeň döretsem, şol öýüň eýesi ruhanynyň ýanyna gelip: „Öýümde zeň peýda boldy“ diýsin. 36Ruhany[†] öýi gözden geçirmäge gitmezden öň, öýüň içindäki bar zatlaryň daşa çykarylmagyny buýursyn, ýogsam öýüň içindäki ähli zat haraplanar. Soňra ruhany öýi gözden geçirmäge gitsin. 37-38Ol zeň ýeri gözden geçirsin. Eger zeň öýüň diwarynda bolup, ýaşylymtyl ýa-da gyzylymtyl menekler görnüşinde diwarda çuň ornan bolsa, ruhany öýden daşa çykyp, öýi ýedi günläp gulplap goýsun. 39-40Ýedinji gün ruhany gelip, öýi ýene gözden geçirsin. Eger zeň öýüň diwarlaryna ýaýrap giden bolsa, ruhany zeň ýaýran daşlary aýyrdyp, olary galanyň daşyndaky harap zatlaryň zyňylýan ýerine taşlatsyn. 41Ruhany öýüň içiniň suwagyny gyrdyryp alyp, ony galanyň daşyndaky harap zatlaryň zyňylýan ýerine taşlatsyn. 42Aýrylan daşlaryň ýerine başga daşlar örülip, öý täzeden suwalsyn. 43-44Daşlary sökülip alnyp, suwagy gyrlyp aýrylyp, täzeden suwalandan soňam ol öýde zeň peýda bolsa, ruhany baryp, ol öýi ýene-de gözden geçirsin. Eger zeň öýe ýaýran bolsa, ol öý harap saýylsyn. 45Ol öý ýykylmalydyr, onuň daşlary, agaçlary we öýüň ähli suwaglary, galanyň daşyna, harap zatlaryň zyňylýan ýerine çykarylyp taşlansyn. 46Kimde-kim „öý ýapyk“ diýlip yglan edilen döwürde oňa girse, ol agşama çenli haram saýylsyn. 47Kimde-kim ol öýde ýatsa ýa-da naharlansa, ol geýimlerini ýuwsun[+].

48Öý suwalandan soňra ruhany[†] gelip, öýi gözden geçirsin. Eger öýe zeň ýaýramadyk bolsa, ruhany öýi tämiz[†] diýip yglan etsin, çünki bu zeňiň doly aýryldygydyr. 49Öýi halallamak üçin ruhany iki sany guşy, kedr agajynyň bölegini, goýy gyzyl reňkli sapagy we käkilik otuny alsyn[+]. 50Guşlaryň birini içi çeşme suwly toýun gabyň üstünde öldürsin. 51Onsoň kedr agajynyň bölegini, käkiligi, goýy gyzyl reňkli ýüpi diri guş bilen bilelikde alyp, olary çeşme suwly toýun gabynyň üstünde öldürilen guşuň ganyna batyrsyn-da, gany ýedi gezek öýüň içine sepelesin. 52Şeýdip, ruhany öýi guşuň gany, çeşme suwy, diri guşy, kedr agajynyň bölegini, käkilik otuny we goýy gyzyl reňkli sapak bilen halallasyn. 53Ruhany diri guşy galanyň daşyna çykaryp, ony açyk meýdana uçuryp goýbersin. Şeýdip, ol öýi halallasyn, şondan soň öý tämiz bolar.

54-56Her hili deri keselleri: gijilewük, geýimde we öýde peýda bolan zeň, deri pakgarmasy, gotur, menek ýaly her dürli deri keselleriň harapdygyny ýa-da tämizdigini kesgitleýän kadalar şulardan ybaratdyr»[+].

#### 15‑nji bap


Adamy murdar edýän zatlar

1Reb[†] Musa[†] bilen Haruna şeýle diýdi: 2«Ysraýyl[†] halkyna şeýle diý: „Bir erkegiň jyns agzalaryndan suwuklyk akýan bolsa, onda ol adam haramdyr. 3Suwuklyk akmasy bar adamyň haramlygy şundan ybaratdyr: onuň erkeklik agzasyndan suwuklygyň akmagy dowam edýänem bolsa, etmeýänem bolsa, ol haramdyr. 4Onuň ýatýan ýorgan-düşegi, üstünde oturýan islendik zady harapdyr. 5Onuň ýorgan-düşegine galtaşan her kes geýimlerini ýuwsun, suwa düşünsin. Ol agşama çenli haramdyr[+]. 6Suwuklyk akmasy bolan adamyň oturan ýerinde oturan her kes geýimlerini ýuwsun, suwa düşünsin. Ol agşama çenli haramdyr. 7Suwuklyk akmasy bar adamyň bedenine galtaşan her kes geýimlerini ýuwsun, suwa düşünsin. Ol agşama çenli haramdyr. 8Eger suwuklyk akmasy bar adam tämiz[†] adamlaryň üstüne tüýkürse, olar geýimlerini ýuwsunlar, suwa düşünsinler. Olar agşama çenli haramdyrlar. 9Suwuklyk akmasy bar adamyň münen islendik eýeri-de harapdyr. 10Suwuklyk akmasy bar adamyň oturan islendik zadyna galtaşan adam agşama çenli haramdyr. Haram adamyň oturan islendik zadyny göteren geýimlerini ýuwsun, suwa düşsün. Ol agşama çenli haramdyr. 11Suwuklyk akmasy bar adam elini ýuwman birine galtaşsa, ol adam geýimlerini ýuwsun, suwa düşünsin. Ol agşama çenli haramdyr. 12Suwuklyk akmasy bar adamyň ellän islendik toýun gaby döwülsin, agaçdan edilen gap bolsa, ol ýuwulsyn[+].

13Suwuklyk akmasy bar adam keselden gutulansoň, tämizlenmek[†] üçin ýedi güni sanap geçirsin. Ol geýimlerini ýuwup, akar suwa düşsün. Şondan soň ol tämiz bolar. 14Sekizlenji gün ol iki sany gumryny ýa-da iki kepderini Rebbiň huzuryna, Rebbe ýüz tutulýan çadyryň[†] agzyna getirip, olary ruhana bersin[+]. 15Ruhany[†] guşlaryň birini günä gurbanlygy[†], beýlekisini bolsa, ýakma gurbanlygy[†] üçin hödür etsin. Şeýdip, Rebbiň huzurynda ruhany ol adamy suwuklyk akmasy zerarly bolan haramlykdan tämizlesin.

16Eger haýsydyr bir erkegiň tohumy aksa, ol adam tutuş bedenini ýuwsun. Ol agşama çenli haramdyr[+]. 17Matadan ýa-da deriden edilen zada tohum degen bolsa, ol suw bilen ýuwulsyn. Ol zat agşama çenli harapdyr. 18Erkek aýalyna ýanaşyp, ondan tohum aksa, erkegem, aýalam suwa düşünsinler. Olar agşama çenli haramdyrlar.

19Aýbaşy görýän aýal ýedi güne çenli haramdyr. Kim oňa galtaşsa, ol agşama çenli haramdyr[+]. 20Aýbaşy görýän döwründe aýalyň düşenip ýatan her zady harap bolar. Aýalyň oturan her zady hem harapdyr. 21Onuň düşegine galtaşan adam geýimlerini ýuwsun, suwa düşünsin. Ol agşama çenli haramdyr. 22Ol aýalyň oturan zadyna galtaşan adam geýimlerini ýuwsun, suwa düşünsin. Ol agşama çenli haramdyr. 23Ol aýalyň ýorgan-düşegimi ýa-da üstünde oturan zady – parhy ýok, oňa galtaşan adam agşama çenli haramdyr. 24Eger erkek adam ol aýala ýanaşsa, aýalyň haramlygy erkege-de geçer we ol ýedi güne çenli haramdyr we onuň ýatan ýorgan-düşegi-de harapdyr[+].

25Eger aýalyň gan akmasy aýbaşy görýän döwründen daşary birnäçe günläp dowam etse, gan akmasy kesilýänçä, ol aýal edil aýbaşy görýän döwründäki ýaly haramdyr[+]. 26Onuň gan akmasy döwründe ýatýan ýorgan-düşegi, edil aýbaşy görýän döwründäki ýorgan-düşegi ýaly haram hasaplansyn. Aýalyň oturan islendik zady onuň aýbaşy görýän döwründäki ýaly haramdyr. 27Bu zatlara galtaşan her kes-de haram bolar. Ol eşiklerini ýuwup, suwa düşünsin. Ol agşama çenli haramdyr. 28Aýalyň gan akmasy kesilenden soň, aradan ýedi gün geçsin. Diňe şondan soň, ol tämiz[†] bolar. 29Sekizinji gün ol iki sany gumryny ýa-da iki kepderini alyp, Rebbiň huzuryna, Rebbe ýüz tutulýan çadyryň[†] agzyna getirip, olary ruhana bersin[+]. 30Ruhany[†] olaryň birini günä gurbanlygy[†], beýlekisini-de, ýakma gurbanlygy[†] hökmünde hödürläp, gan akmasy zerarly haram aýaly Rebbiň huzurynda haramlygyndan tämizlesin.

31Şeýdip, haramlyklary zerarly, mukaddes çadyrdan[†] daşda bolmaklaryny ysraýyl halkyna duýduryň. Maňa ýüz tutulýan öýi haraplap, olaryň özleri hem murdarlykda[†] ölmesinler[+]. 32-33Erkeklik jynsyndan suwuklyk ýa-da tohum akyp haram bolan kişi aýbaşy görýän aýal, suwuklyk akmasy bolan erkek ýa-da aýal we haram aýala ýanaşan erkek hakyndaky kadalar şulardan ybaratdyr“».

#### 16-njy bap


Günäden saplanma güni

1-2Harunyň mukaddes däl ot bilen Rebbiň huzuryna ýakynlaşandyklary sebäpli ölen iki oglunyň ölüminden soň, Reb Musa şeýle diýdi: «Doganyň Haruna aýt, ol tutynyň aňyrsyna – iň mukaddes otaga islän wagty girmesin, ýogsam ol öler. Çünki Men Äht sandygynyň gapagynyň üstünde bulut bolup görünýändirin[+][+]. 3Harun ilki bilen günä gurbanlygy üçin bir öküzçäni we ýakma gurbanlygy[†] üçin bir goçy gurbanlyk[†] bermezden öň iň mukaddes otaga[†] girmeli däldir. 4Harun iň mukaddes otaga girmezinden öň suwa düşünip, nepis zygyr[†] matadan tikilen mukaddes dony geýsin. Donuň aşagyndan zygyr matadan tikilen içki geýimleri geýsin we biline zygyr matadan edilen guşagy guşanyp, kellesine zygyr matadan selle oransyn[+]. 5Ysraýyl[†] halky bolsa günä gurbanlygy üçin iki erkeji we ýakma gurbanlygy üçin bir goçy ruhana getirip bersin. 6Harun özi üçin günä gurbanlygy hökmünde bir öküzçäni hödürläp, özüni we maşgalasyny günälerinden saplasyn. 7Soň ol iki erkeji alyp, Rebbiň[†] huzuryna, Rebbe ýüz tutulýan çadyryň[†] agzyna getirsin. 8Onsoň Harun iki erkeç üçin bije atsyn: bir erkeç Rebbe gurbanlyk hökmünde hödürlensin, beýlekisi bolsa günä alyp gidýän erkeç bolar. 9Harun Rebbe hödür edilmeli erkeji getirip, günä gurbanlygy hökmünde hödürlesin. 10Günä alyp gidýän erkeç bolsa halky günäsinden saplamak üçin, diriligine Rebbiň huzuryna getirilip, soňra çöle kowulsyn. 11Harun özi üçin günä gurbanlygy hökmünde bir öküzçäni hödürläp, özüni we maşgalasyny günälerinden saplasyn. Ol özi üçin günä gurbanlygy hökmünde bu öküzçäniň damagyny çalsyn. 12Harun Rebbiň huzuryndaky gurbanlyk sypasynda[†] ýanýan oduň közlerinden doldurylan kül atary we owradylan ýakymly ysly tütetgiden[†] iki gysym alyp, iň mukaddes otaga girsin. 13Ýakymly ysly tütetginiň tüssesi Äht sandygynyň[†] gapagynyň üstüni bürär ýaly, Harun ýakymly ysly tütetgini Rebbiň huzurynda oda atsyn, ýogsam ol öler[+]. 14Soňra ol öküzçäniň ganyndan alyp, ony barmagy bilen Äht sandygynyň gapagynyň üstüne we Äht sandygynyň öňüne ýedi gezek sepelesin. 15Soňra Harun halk üçin günä gurbanlygyna niýetlenen erkejiň damagyny çalyp, onuň ganyny iň mukaddes otaga getirsin. Onuň ganyny-da, öküzçäniň ganyny edişi ýaly, Äht sandygynyň gapagynyň üstüne we öňüne sepelesin. 16Ysraýyl halkynyň haramlyklary we olaryň bar etmişleri, günäleri zerarly Harun iň mukaddes otagy halallasyn. Ol Rebbe ýüz tutulýan öýi-de halallasyn, çünki Rebbe ýüz tutulýan bu öý murdarlykdan[†] doly düşelgäniň ortarasyndadyr. 17Harun günäden saplamak üçin, iň mukaddes otaga girip, özüni, maşgalasyny we bütin ysraýyl halkyny günälerinden saplap, daşaryk çykýança, Rebbe ýüz tutulýan otagda hiç kim bolmasyn. 18Soňra ol çykyp, Rebbiň huzuryndaky gurbanlyk sypasyny halallasyn. Öküzçäniň we erkejiň ganyndan alyp, gurbanlyk sypasynyň şahlaryna çalsyn[+]. 19Ol barmaklary bilen ýedi sapar gurbanlyk sypasynyň üstüne gan sepeläp, ony ysraýyl halkynyň haramlyklaryndan tämizläp[†], mukaddes etsin.

20Harun iň mukaddes otagy[†], Rebbe ýüz tutulýan öýi we gurbanlyk[†] sypasyny[†] halallandan soň, diri erkeji Rebbiň huzuryna getirsin. 21Onsoň Harun ellerini diri erkejiň başyna goýup, ysraýyl halkynyň bar pisliklerini, etmişlerini we günälerini boýun alsyn. Ruhany[†] şeýle etmek bilen halkyň günäsini erkeje geçirip, ony ýörite çöle boşadyp ibermek üçin bellenen adam bilen çöle ibersin. 22Erkeç olaryň ähli ýazyklaryny göterip, adam aýagy sekmedik bir ýere äkider. Ýaňky bellenen adam erkeji boşadyp çöle ibersin[+].

23Şondan soň Harun Rebbe ýüz tutulýan öýe girsin-de, iň mukaddes otaga[†] gireninde geýen nepis zygyr[†] matadan tikilen lybaslaryny çykaryp, olary iň mukaddes otagda goýsun[+]. 24Harun mukaddes ýerde suwa düşünip, özüniň gündelik geýýän geýimlerini geýsin. Soňra çykyp, özi üçin we halk üçin ýakma[†] gurbanlyklaryny[†] hödürläp, özüni hem-de halky günälerinden saplasyn. 25Ol günä gurbanlygynyň ýagyny gurbanlyk sypasynda[†] ýaksyn. 26Günä alyp gidýän erkeji çöle goýberen adam geýimlerini ýuwup, suwa düşüneninden soň, ol düşelgä girip biler[+]. 27Günä gurbanlygy hökmünde hödürlenen we günäden saplamak üçin ganlary iň mukaddes otaga getirilen öküzçe bilen erkejiň läşleri düşelgäniň daşyna çykarylsyn. Olaryň derisi, eti we garyn-gajagy ýakylsyn[+]. 28Olary ýakan adam geýimlerini ýuwup, suwa düşüneninden soň, ol düşelgä girip biler.

29Bu siziň üçin ebedilik düzgün bolsun: ýedinji aýyň[*] onunjy güni siz gije-gündiz agyz bekläp, işlemäň. Şol gün ýerli halk-da, araňyzda ýaşaýan gelmişekler-de işlemesin[+]. 30Çünki şol gün siz günäleriňizden tämizlenersiňiz[†]. Reb sizi ähli günäleriňizden tämizlär. 31Ol gün Sabat güni[†] bolup, siziň üçin doly dynçlyk günüdir. Şol gün siz gije-gündiz agyz bekläň. Bu siziň üçin ebedilik düzgün bolsun. 32Atasynyň ýerine ruhanylyga[†] bellenip, bagyş edilen ruhany nepis zygyr[†] matadan tikilen mukaddes[†] lybaslaryny geýip, sizi günäleriňizden saplasyn[+]. 33Ol iň mukaddes otagy[†], Rebbe ýüz tutulýan öýi, gurbanlyk[†] sypasyny[†] halallap, ruhanylary we bütin ysraýyl halkyny günälerinden saplasyn. 34Ysraýyl halkyny ähli günälerinden ýylda bir gezek saplamak siziň üçin ebedilik düzgün bolsun». Musa[†] Rebbiň tabşyryşy ýaly etdi.

#### 17‑nji bap


Ganyň mukaddesligi

1Reb[†] Musa[†] şeýle diýdi: 2«Haruna, onuň ogullaryna we bütin ysraýyl[†] halkyna aýt, Meniň olara tabşyrygym şeýledir: 3-4„Eger ysraýyllardan biri öküzçäni, guzyny ýa-da geçini Rebbe gurbanlyk hökmünde hödürlemek üçin, ýüz tutulýan çadyrynyň agzyna getirmän, onuň özi gurbanlyk malynyň damagyny düşelgäniň içinde ýa-da daşynda çalsa, ol kanuny bozandyr. Çünki ol gurbanlyk malynyň ganyny haram ýere dökdi we şonuň üçin-de ol halkdan çetleşdirilsin. 5Bu tabşyryk ysraýyl halkynyň açyk meýdanda gurbanlyklar[†] bermegini togtadar. Bu ysraýyl halkynyň öz gurbanlyklaryny Rebbe ýüz tutulýan çadyryň[†] agzyndaky ruhana getirip bermegi üçindir. Ruhany[†] ol gurbanlyklary Rebbe salamatlyk gurbanlyklary hökmünde hödür eder[+]. 6Ruhany gany Rebbe ýüz tutulýan çadyryň agzyndaky Rebbiň gurbanlyk sypasyna[†] serpsin we ýagy Rebbe ýakymly ys çykarmak üçin ýaksyn[+]. 7Ysraýyl halky mundan beýläk Rebbe ikilik edip, gurbanlyklaryny but[†] erkeçlerine hödür etmesinler. Bu olara nesilden-nesle ebedilik düzgün bolsun“[+]. 8-9Mundan başga-da olara şuny tabşyr: „Ysraýyl halkyndan ýa-da olaryň arasynda ýaşaýan gelmişeklerden biri ýakma gurbanlyk ýa-da islendik başga gurbanlyk berip, ony Rebbe hödür etmek üçin, Rebbe ýüz tutulýan çadyryň agzyna getirmese, ol adam öz halkyndan çetleşdirilsin[+]. 10Eger ysraýyl halkyndan ýa-da olaryň arasynda ýaşaýan gelmişeklerden biri gan iýse, Men ondan ýüz öwrerin we ony öz halkyndan çetleşdirerin[+]. 11Çünki her bir jandaryň jany onuň ganyndadyr. Şoňa görä-de, Men gany size gurbanlyk sypasynda janlaryňyzy günäleriňizden saplamagyňyz üçin berdim, çünki sizi günäleriňizden saplaýan gandyr[+]. 12Şonuň üçin Men ysraýyl halkyna şeýle diýdim: ‘Siziň hiç biriňiz ýa-da araňyzda ýaşaýan gelmişeklerden hiç biri gan iýmesin’. 13Ysraýyl halkyndan ýa-da araňyzda ýaşaýan gelmişeklerden biri iýilýän haýwany ýa-da guşy awlasa, ol onuň ganyny akdyryp, üstüni toprak bilen gömsün[+]. 14Çünki her bir jandaryň jany ganyndadyr. Şonuň üçin Men ysraýyl halkyna şeýle diýdim: ‘Hiç bir jandaryň ganyny agzyňyza almaň, çünki her bir jandaryň jany onuň ganyndadyr’. Ony iýen Meniň halkymdan çetleşdirilsin. 15Haram ölen ýa-da ýyrtyjylaryň parçalan haýwanynyň etini iýen kişi özüniň ýerli halkdan ýa-da gelmişekdigine garamazdan, geýimlerini ýuwsun, suwa düşünsin. Ol agşama çenli haramdyr we soňra tämiz[†] bolar[+]. 16Eger ol geýimlerini ýuwmasa ýa-da suwa düşmese, onda ol öz jezasyny çekmeli“».

#### 18‑nji bap


Gadagan edilýän jyns gatnaşyklary

1[•]Reb[†] Musa[†] şeýle diýdi: 2«Ysraýyl[†] halkyna şeýle diý: „Hudaýyňyz Reb Mendirin. 3Siz ýaşan ýeriňiz bolan Müsür ýurdunyň we sizi indi alyp barýan ýurdum bolan Kenganyň[†] adatlaryna eýermäň[+]. 4Siz Meniň hökümlerime, parzlaryma eýerip, olary berjaý ediň. Hudaýyňyz Reb Mendirin. 5Meniň parzlarymy, hökümlerimi berjaý ediň. Olary berjaý eden aman galar. Men Rebdirin[+].

6Hiç biriňiz öz mährem garyndaşyňyz bilen jyns gatnaşygyny etmäň. Men Rebdirin. 7Öz ejeň bilen jyns gatnaşygyny edip, kakaňy namysa goýma. Ol seniň ejeňdir, sen onuň bilen jyns gatnaşygyny etmeli dälsiň. 8Kakaňyň beýleki aýallary bilen-de jyns gatnaşygyny edip, kakaňy namysa goýma[+]. 9Isle bir öýde, isle başga ýerde doglan bolsun – parhy ýok, öz aýal doganyň bilen ýa-da kakaňyň ýa-da ejeňiň gyzy bilen jyns gatnaşygyny etme[+]. 10Öz ogluňdan bolan gyz agtygyň ýa-da öz gyzyňdan bolan gyz agtygyň bilen jyns gatnaşygyny etme, çünki sen olary biabraý etmek bilen, özüňi-de biabraý edýärsiň. 11Öweý eneňden bolan öweý aýal doganyň bilen jyns gatnaşygyny etme, çünki ol seniň kakaňdan önen aýal doganyňdyr. 12Öz ejekeň bilen jyns gatnaşygyny etme, ol seniň kakaňyň aýal doganydyr. 13Daýzaň bilen jyns gatnaşygyny etme, çünki ol seniň ejeňiň aýal doganydyr. 14Öz gelnejeňe golaýlaşyp, onuň bilen jyns gatnaşygyny etme, ol seniň gelnejeňdir. 15Öz gelniň bilen jyns gatnaşygyny etme, ol seniň ogluňyň aýalydyr[+]. 16Öz doganyň aýaly bilen jyns gatnaşygyny etme, sen öz doganyňy namysa goýarsyň[+]. 17Bir aýalyň hem özi, hem gyzy bilen jyns gatnaşygyny etme; bir aýalyň hem özi hem gyz agtygy bilen jyns gatnaşygyny etme. Olar seniň mährem garyndaşlaryňdyr, bu azgynlykdyr[+]. 18Aýalyň dirikä, onuň uýasyny oňa güni edip alma we onuň bilen jyns gatnaşygyny etme[+]. 19Aýbaşy görýän aýal bilen jyns gatnaşygyny etme[+]. 20Ýoldaşyň aýaly bilen jyns gatnaşygyny edip, özüňi haram etme[+]. 21Öz perzentleriňden hiç birini Molek[†] buty[†] üçin gurbanlyk[†] etme. Çünki şeýle etmek bilen sen öz Hudaýyň adyna ysnat getirersiň. Men Rebdirin. 22Aýal bilen jyns gatnaşygyny edişiň ýaly, erkek bilen jyns gatnaşygyny etme, bu nejislikdir[+]. 23Hiç bir erkek ýa-da aýal haýwan bilen jyns gatnaşygyny edip, özüni haram etmesin, bu azgynlykdyr[+].

24Şu nejislikleriň hiç biri bilen günä etmäň, çünki siziň öňüňizden kowýan milletlerim[†] şu pis işleri zerarly haram boldular. 25Şeýdip, ýurt harama çykdy. Men ýurdy etmişleri üçin jezalandyrdym. Ýurt öz ilatyndan ýüz dönderdi[+]. 26Emma siz Meniň parzlarymy, hökümlerimi berjaý edip, bu nejis işleri etmäň. Ýerli halk-da, araňyzda ýaşaýan gelmişekler-de şeýle pis işleri etmesinler. 27Çünki sizden öň bu ýurtda ýaşan ilat bu nejislikleriň baryny etdi we ýurt harama çykdy. 28Eger sizem ýurdy harama çykarsaňyz, ozalky milletden ýüz dönderişi ýaly, ýurt sizden-de ýüz dönderer. 29Kimde-kim bu nejisliklerden birini etse, ol öz halkyndan çetleşdirilsin. 30Sizden öňküleriň eden nejisliklerini gaýtalamazlygyňyz üçin, özüňizi şu zatlar zerarly haram etmezligiňiz üçin, Meniň buýrugymy berjaý ediň. Hudaýyňyz Reb Mendirin“».

#### 19-njy bap


Mukaddeslik we adalatlylyk

1Reb[†] Musa[†] şeýle diýdi:

2«Bütin ysraýyl[†] halkyna şeýle diý: „Mukaddes[†] boluň, çünki Men, siziň Hudaýyňyz Reb, mukaddesdirin[+]. 3Her biriňiz öz ene-ataňyzy sylaň, Sabat günümiň[†] kanunlaryny[†] ýerine ýetiriň. Hudaýyňyz Reb Mendirin[+]. 4Guýma butlary[†] we başga hili butlary ýasap, olara sežde etmäň[†]. Hudaýyňyz Reb Mendirin[+].

5Rebbe salamatlyk gurbanlygyny[†] hödür edeniňizde, gurbanlygyňyzyň kabul bolary ýaly, ony kada laýyklykda beriň[+]. 6Gurbanlyk malynyň eti hödür edilen güni ýa-da ertesi iýilsin. Üçünji güne galan et oda ýakylsyn. 7Eger et üçünji gün iýilse, ol haramdyr we siziň gurbanlygyňyz kabul bolmaz. 8Ol gurbanlykdan iýen öz jezasyny çeker, çünki ol Rebbe bagyş edilen zady harlandyr. Şol sebäpli bu adam öz halkynyň arasyndan kowlup çykarylsyn.

9Ýeriňiziň hasylyny ýygnanyňyzda, atyzlaryňyzyň gyra çetindäkilerini ormaň, hasylyňyzyň hoşasyny çöplemäň[+]. 10Üzüm baglaryňyzyň miweleriniň baryny ýygmaň, ýere gaçan üzümleri ýygnaman, olary garyp-gasara, gelmişeklere goýuň. Hudaýyňyz Reb Mendirin[+].

11Ogrulyk, hilegärlik etmäň, bir-biriňizi aldamaň[+]. 12Galp zat babatda Meniň adymdan ant içip, Hudaýyňyzyň adyna ysnat getirmäň. Men Rebdirin[+]. 13Ýoldaşyňyň hakyny iýme, ony talama. Günlükçiniň zähmet hakyny bir günem saklama[+]. 14Kere sögme, körüň öňünde büdrär ýaly zat goýma. Hudaýyňdan gork. Men Rebdirin. 15Höküm çykaranyňda adalatsyzlyk[†] etme. Garybyň tarapyny tutup ýa-da baýdan heder edip, adalatsyzlyk etme, ildeşiňe hemişe adalatly höküm çykar[+]. 16Öz halkyňyň arasynda ýalan gep gezdirme, adalatsyz höküm zerarly ildeşiňe howp abanýan bolsa, şaýat onuň arkasynda dursun[*]. Men Rebdirin[+]. 17Ýüregiňde ildeşiňi ýigrenme, günäsini onuň ýüzüne aýt, ýogsam senem günäkär bolarsyň[+]. 18Öz halkyňdan öç alma, olaryň hiç biri babatda içiňde kitüw saklama. Gaýtam, ýakynyňy özüňi söýşüň ýaly söý. Men Rebdirin[+].

19Siz Meniň parzlarymy berjaý ediň. Mal-garalaryňy başga görnüşdäki mallar bilen çaknyşdyrma. Ekin meýdanyňda iki hili tohumy bile ekme we iki hili matadan tikilen eşik geýme[+].

20Eger bir adam başga birine adaglanan, yzyna satyn alynmadyk[†] ýa-da azat edilmedik gyrnak bilen ýatsa, onda olaryň ikisine-de jeza berilsin, ýöne öldürilmesin. Çünki bu gyrnak azat edilen däldir. 21Ol adam özi üçin Rebbe ýüz tutulýan çadyryň[†] agzyna Rebbe ýazyk gurbanlygy[†] hökmünde bir goç getirsin. 22Onsoň ruhany[†] Rebbiň huzurynda bu ýazyk gurbanlygynyň goçy bilen, ony eden günäsinden saplasyn we Hudaý günäliniň eden günäsini geçer.

23Siz Kengan[†] ýurduna gelip, iýmit üçin her hili miweli agaçlary oturdanyňyzda, ilkinji üç ýylyň miwelerinden iýmeklik gadagan edilsin, olary iýmäň. 24Dördünji ýyl bolsa hemme miweler alkyş hökmünde Rebbe bagyş edilsin. 25Bäşinji ýyl welin, siz miweli agaçlaryň miwesinden iýip bilersiňiz, olar size bol miwe berer. Hudaýyňyz Reb Mendirin.

26Hiç bir eti gany bilen iýmäň. Siz pal atmaň, jadygöýlik etmäň[+]. 27Saçyňyzyň gyralaryny gyrkyp, sakgalyňyzy timarlamaň[+]. 28Merhum üçin bedeniňize tyg çekmäň, özüňizi tagmalamaň. Men Rebdirin[+]. 29Gyzlaryňyzy loluçylyga satyp, olary biabraý etmäň. Eger siz şeýle etseňiz, ýurt zynahorlyga berlip, ol azgynlykdan dolar[+]. 30Sabat günümiň[†] kanunlaryny[†] ýerine ýetirip, mukaddes öýüme[†] hormat goýuň. Men Rebdirin[+]. 31Jadygöýlere we palçylara ýüz tutmaň. Olardan maslahat sorap, özüňizi haram etmäň. Hudaýyňyz Reb Mendirin[+]. 32Uly ýaşulynyň[†] öňünde dik duruň, garryny sylaň, Hudaýyňyzdan gorkuň. Men Rebdirin[+].

33Ýurduňyzda öz araňyzda ýaşaýan gelmişeklere sütem etmäň[+]. 34Araňyzda ýaşaýan gelmişekler siziň üçin ildeşiňiz ýaly bolsun. Olary özüňizi söýşüňiz ýaly söýüň, çünki sizem Müsür ilinde gelmişek bolupdyňyz. Hudaýyňyz Reb Mendirin[+].

35Siz uzynlyk ölçäniňizde, çekimde ýa-da sanagda hiç kimi aldamaň. 36Siz hak terezileri, hak ölçeg daşlaryny, hak ölçegleri ulanyň. Sizi Müsür ýurdundan çykaran Hudaýyňyz Reb Mendirin[+]. 37Siz Meniň ähli parzlarymy, ähli hökümlerimi saklap, olary berjaý ediň. Men Rebdirin“».

#### 20‑nji bap


Rebbiň kanunlaryna boýun egmedikler üçin jezalar

1Reb[†] Musa[†] şeýle diýdi: 2«Ysraýyl[†] halkyna aýt: „Ysraýyl halkyndan ýa-da olaryň arasynda ýaşaýan gelmişeklerden kimdir biri öz perzentlerinden birini, Molek[†] buta[†] bagyş etse, ol adam öldürilsin. Ýurduň halky ony daşlap öldürsin[+]. 3Men hem ol adamdan ýüz öwrerin we ony öz halkym hökmünde görmerin. Çünki ol halk Meniň mukaddes öýümi[†] harama çykaryp, Meniň mukaddes adyma ysnat getirip, öz perzendini Molege bagyş etdi[+]. 4-5Eger ýurduň halky perzendini Molege berýän adamy görmezlige salyp öldürmese, Meniň Özüm ol adamdan we onuň maşgalasyndan ýüz öwrerin. Ony Molegiň yzyna eýerip, zynahorlyga ýüz uranlaryň bary bilen bile Öz halkymdan çetleşdirerin[+]. 6Eger kimde-kim biwepalyk edip, jadygöýleriň we palçylaryň yzyna eýerse, Men ondan ýüz öwrerin we ony Öz halkymdan çetleşdirerin[+]. 7Şonuň üçin siz iniňizi tämizläp[†], mukaddes boluň, çünki Hudaýyňyz Reb Mendirin[+]. 8Meniň parzlarymy saklap, olary berjaý ediň. Sizi mukaddes edýän Reb Mendirin. 9Kakasyny ýa-da ejesini näletlän adam öldürilsin. Öz kakasyny we ejesini näletländigi üçin, onuň gany öz boýnunadyr[+].

10Eger bir adam başga bir adamyň aýaly bilen jyns gatnaşygyny etse, ol azgyn erkek-de, aýal-da öldürilsin[+]. 11Kim kakasynyň aýaly bilen jyns gatnaşygyny etse, ol öz kakasyny namysa goýýandyr. Olaryň ikisi-de öldürilsin. Olaryň ganlary öz boýunlarynadyr[+]. 12Bir erkek öz gelni bilen jyns gatnaşygyny etse, olaryň ikisi-de öldürilsin, çünki bular azgynlyk etdiler. Olaryň ganlary öz boýunlarynadyr[+]. 13Bir erkek aýal bilen jyns gatnaşygyny edişi ýaly, erkek bilen jyns gatnaşygyny etse, olaryň ikisi-de nejis iş edendikleri üçin öldürilsin. Olaryň ganlary öz boýunlarynadyr[+]. 14Eger bir erkek bir aýala hem-de onuň ejesine-de öýlense, bu azgynlykdyr. Araňyzda azgynlyk bolmaz ýaly, ol adam aýaly we onuň ejesi bilen bile oda ýakylsyn[+]. 15Eger bir erkek bir haýwan bilen jyns gatnaşygyny etse, ol adam-da, haýwan-da öldürilsin[+]. 16Eger bir aýal bir haýwan bilen jyns gatnaşygyny etse, ol aýal-da, haýwan-da öldürilsin. Olar öldürilsin, olaryň ganlary öz boýunlarynadyr. 17Eger bir adam öz gyz doganyna, kakasynyň ýa ejesiniň gyzyna öýlense, olar köpçüligiň öňünde masgaralanyp, öz halkynyň arasyndan çykarylsyn. Ol adam öz gyz dogany bilen jyns gatnaşygyny edenligi üçin jezalandyrylmalydyr[+]. 18Eger bir adam aýbaşy görýän aýal bilen jyns gatnaşygyny etse, olaryň ikisi-de öz halkyndan çetleşdirilsin, çünki olar tämizlik[†] baradaky kadalary bozdular[+]. 19Öz daýzaň ýa-da ejekeň bilen jyns gatnaşygyny etme, çünki beýle etmek bilen sen özüňi namysa goýýansyň. Olaryň ikisine-de jeza berilmelidir[+]. 20Gelnejesi bilen jyns gatnaşygyny eden adam agasyny namysa goýýandyr. Bular öz jezalaryny çekip, dünýäden perzentsiz öterler[+]. 21Kimde-kim öz gelnejesine öýlense, bu haramlykdyr. Ol öz doganyny namysa goýýandyr, olar perzentsiz öterler[+].

22Mesgen tutmagyňyz üçin alyp barýan ýurdumyň sizden ýüz döndermezi ýaly, siz Meniň parzlarymy we hökümlerimi saklap, olary berjaý ediň. 23Öňüňizden kowup çykarýan milletiň adatlaryna eýermäň, çünki şeýle işler edendikleri üçin Men olary ýigrendim. 24Emma Men size şeýle diýdim: ‘Olaryň ýurduny siz miras[†] alarsyňyz, Men süýt we bal akýan, mes toprakly ýurdy size mülk edip bererin’. Sizi beýleki milletlerden[†] saýlap alan Hudaýyňyz Reb Mendirin[+]. 25Şonuň üçin hem siz halal haýwany haram haýwandan, halal guşy hem haram guşdan saýgaryň. Siziň üçin haram diýip aýrybaşgalan haýwanlarym, guşlarym ýa-da guryýer süýrenijileri bilen özüňizi haram etmäň[+]. 26Meniň üçin mukaddes[†] boluň, çünki Men – Reb mukaddesdirin we Men sizi beýleki halklardan Özümiňki bolmagyňyz üçin saýlap aldym[+]. 27Jadygöý, palçy bolan erkegu-aýal daşlanyp öldürilsin. Olaryň gany öz boýunlarynadyr“»[+].

#### 21‑nji bap


Ruhanylar mukaddes bolmalydyr

1Reb[†] Musa[†] şeýle diýdi: «Ruhanylar[†], ýagny Harun ogullary bilen gepleşip, olara şeýle diý: „Olaryň hiç biri öz garyndaşlaryndan bolan merhuma galtaşyp, özlerini haram etmesin[+]. 2-3Diňe mährem garyndaşy, ýagny ejesi, kakasy, ogly, gyzy, dogany, şonuň ýaly-da, durmuşa çykmadyk uýasy ölen ýagdaýynda ol merhuma galtaşyp, özüni haram edip biler. 4Emma ruhany aýalynyň garyndaşlaryndan bolan merhum üçin özüni haram edip, öz adyna ysnat getirmesin. 5Ýas tutýanlygynyň alamaty hökmünde, ruhanylar saçlaryny we sakgallaryny gyrkyp timarlamasynlar, bedenlerine tyg çekmesinler[+]. 6Ruhanylar özlerini Hudaýa bagyş etsinler we Hudaýyň adyna ysnat getirmesinler. Çünki Rebbe ot üsti bilen berilýän iýmit sadakasyny[†] hödürleýän şolardyr. Ruhanylar mukaddes[†] bolmalydyrlar[+]. 7Olar lola, azgyn aýala, ärinden aýrylan aýala öýlenmesinler. Çünki ruhanylar Hudaýa bagyş edilendir[+]. 8Siz ruhanylary mukaddes saýyň, çünki Hudaýyňyza iýmit sadakasyny olar hödürleýärler. Halk hem olary mukaddes saýsyn, sebäbi sizi mukaddes edýän Men – Reb mukaddesdirin[+]. 9Eger ruhanynyň gyzy loluçylyga baş urup, özüni biabraý etse, ol atasynyň adyna hem ysnat getirýär. Beýle gyz oda ýakylsyn[+]. 10Başyna mesh ýagy[†] guýlup, ruhanylyk lybaslaryny geýmek üçin bellenen baş ruhany ýas tutýandygyny görkezmek üçin, saçyny ýaýyp, lybaslaryny ýyrtmasyn[+]. 11Ol hiç bir ölä ýakynlaşyp, hatda öz kakasy ýa ejesi üçin hem özüni haram etmesin[+]. 12Baş ruhany mukaddes öýden[†] daşa çykyp, öz Hudaýynyň mukaddes öýüni harlamasyn, çünki ol Hudaýynyň mesh ýagy guýlup mukaddes edildi. Men Rebdirin[+]. 13Ol boý gyza öýlensin. 14-15Baş ruhany dula, ärinden aýrylana, azana ýa-da loly[†] aýala öýlenmesin. Ol halkynyň arasynda öz perzendiniň adyna ysnat getirmez ýaly, diňe öz tiresinden bolan gyza öýlensin. Çünki Men-Reb ony mukaddes edýändirin“»[+]. 16Reb Musa şeýle diýdi: 17«Harun bilen gepleşip, oňa şeýle diý: „Seniň tohum-tijiňiň geljekki nesilleriňden-de nogsanly adam Rebbe bagyş edilen iýmit sadakasyny hödür etmesin. 18-20Şikesli bolan kör ýa-da agsak, ýüzi erbet şikesli ýa-da dogabitdi maýyp adam, aýagy ýa-da eli döwük, küýki ýa-da igli, gözi şikesli ýa-da gijilewük keselli, demrewli bolan ýa-da erkekligi bolmadyk adam gurbanlyk sypasyna ýakynlaşmasyn[+]. 21Harunyň neslinden bolan nogsanly ruhany Rebbe ot üsti bilen berilýän sadakalary hödürlemesin; nogsanlydygy zerarly ol Hudaýa iýmit sadakasyny hödürlejek bolup, gurbanlyk[†] sypasyna[†] asla ýakynlaşmasyn. 22Nogsanly ruhany Hudaýa hödür edilen iýmitden, mukaddes we iň mukaddes iýmitden iýip biler. 23Emma ol tutynyň[†] ýanyna ýa-da gurbanlyk sypasyna golaýlaşmasyn. Çünki ol nogsanlydyr. Ol bu mukaddes zatlara ýakynlaşyp, olary harlamasyn. Ruhanylary mukaddes edýän siziň Hudaýyňyz Reb Mendirin“». 24Ine, Musanyň Haruna, onuň ogullaryna we bütin ysraýyl[†] halkyna aýdan zatlary şulardan ybaratdyr.

#### 22‑nji bap


Sadakalaryň mukaddesligi

1Reb[†] Musa[†] şeýle diýdi: 2«Haruna we onuň ogullaryna aýt: „Harun we onuň ogullary ysraýyl[†] halkynyň Maňa bagyş eden mukaddes[†] sadakalaryna[†] seresaply çemeleşsinler. Olar Meniň mukaddes adyma ysnat getirmesinler. Men Rebdirin“. 3Olara şeýle diý: „Eger siziň geljekki nesilleriňizden, tohum-tijiňizden biri, ysraýyl halkynyň Maňa bagyş eden mukaddes sadakalaryna haramlykda ýakynlaşsa, ol Meniň huzurymdan ýok edilsin. Hudaýyňyz Reb Mendirin[+]. 4-6Harun neslinden bolan ýokançly deri keseli ýa-da suwuklyk akmasy bolan erkek tämizlenýänçä, mukaddes sadakalardan iýmeli däldir. Jesede degip, haram bolan islendik zada galtaşan ýa-da tohum akan erkege ýa-da ynsany haram edýän guryýer süýrenijileriniň birine ýa-da haramlygy nämediginiň parhy bolmadyk ynsany haram edýän şu agzalan zatlardan birine galtaşan ruhany agşama çenli haramdyr. Ol suwa düşünmezden, mukaddes sadakalardan iýmesin[+]. 7Gün ýaşan çagy ruhany[†] tämiz[†] bolar, diňe şondan soň ol mukaddes sadakalardan iýip biler, çünki bu sadaka ruhanylar maşgalasyna degişlidir. 8Ruhany haram ölen ýa-da ýyrtyjylaryň parçalan haýwanynyň etinden iýip, özüni haram etmesin. Hudaýyňyz Reb Mendirin[+]. 9Ruhanylar Meniň buýruklarymy berjaý etsinler, ýogsam olar mukaddes çadyry[†] harlandyklary üçin, öz jezalaryny çekip ölerler. Olary mukaddes edýän Hudaýyňyz Reb Mendirin.

10Ruhany[†] maşgalasyndan bolmadyk adam mukaddes[†] sadakalardan[†] iýmeli däldir. Ruhanyňkyda wagtlaýyn ýaşaýan gelmişek ýa-da günlükçi mukaddes sadakalardan iýmesin[+]. 11Emma ruhanynyň satyn alan guly we onuň öýünde doglanlar onuň saçagyndan iýip biler[+]. 12Eger ruhanynyň gyzy ruhany maşgalasyndan bolmadyk birine durmuşa çyksa, ol hödür edilen mukaddes sadakalardan iýmeli däldir. 13Emma ruhanynyň gyzy aýrylyşyp ýa dul galyp, çagasy bolman, ýaşlygyndaky ýaly atasy öýüne dolanyp gelse, ol kakasynyň saçagyndan iýip biler, ýöne başga bir gelmişek ondan iýmesin. 14Eger bir adam tötänlikden mukaddes sadakadan iýse, onda ol onuň bahasynyň bäşden birini üstüne goşup, mukaddes sadakany ruhana bersin[+]. 15-16Ruhanylar ysraýyl halkynyň Rebbe hödür eden mukaddes sadakalaryny halkyň iýmegine ýol berip, özlerine degişli mukaddes sadakalary harlamasynlar. Bu halky ýazykly edip, başlaryna jeza getirdýändir. Çünki ol sadakalary mukaddes edýän Hudaýyňyz Reb Mendirin“».

17Reb Musa[†] şeýle diýdi: 18-19«Haruna, onuň ogullaryna we bütin ysraýyl halkyna aýt: „Ysraýyllarmy ýa-da Ysraýylda ýaşaýan gelmişek – parhy ýok, kim Rebbe ýakma gurbanlyk hökmünde hödürlenýän, öz aýdylan ýa-da meýletin sadakasyny hödür etse, siziň gurbanlygyňyzyň kabul bolary ýaly, gara malmy, goýun-geçi – parhy ýok, ol şikessiz erkek mal bolsun. 20Şikesli maly gurbanlyk[†] bermäň, çünki ol kabul bolmaz[+]. 21Eger kimde-kim aýdylan ýa-da meýletin sadaka[†] hökmünde gara mallardan ýa-da dowarlardan Rebbe salamatlyk gurbanlygyny[†] bermekçi bolsa, onuň kabul bolary ýaly, ol gurat, şikessiz mal bolsun. 22Kör, şikes ýeten ýa-da maýyp, baş keselli, gotur ýa-da demrewli maly Rebbe hödür etmäň, şeýle mallary Rebbe ot üsti bilen berilýän sadaka hökmünde gurbanlyk sypasynyň[†] üstüne goýmaň. 23Göwresinde artyklygy ýa kemisi bolan öküzçäni ýa guzyny meýletin sadaka hökmünde hödürläp bilersiňiz, ýöne ol aýdylan sadakanyň ýerine kabul bolmaz. 24Erkeklik tohumlygy ýenjilen, syndyrylan, ýolnan ýa-da kesilen maly Rebbe hödür etmäň, ýurduňyzda beýle iş edilmesin. 25Şeýle haýwanlary Rebbe iýmit sadakasy hökmünde hödür etmek üçin, gelmişegiň elinden almaň, çünki olar maýyp-müjrüp, şikesli bolandyklary üçin, Rebbe iýmit sadakasy hökmünde kabul bolmaz“».

26Reb Musa[†] şeýle diýdi: 27«Göle, guzy ýa-da owlak doglandan soň, ol ýedi günläp enesiniň ýanynda bolsun. Sekizinji günden başlap, ol Rebbe ot üsti bilen berilýän gurbanlyk[†] hökmünde kabul ediler[+]. 28Ýöne sygryň we onuň gölesiniň, goýnuň we onuň guzusynyň, ýagny malyň we onuň çagasynyň damagyny bir günde çalmaň[+]. 29Eger Rebbe şükür sadakasyny[†] hödür etseňiz, ony kabul bolar ýaly edip beriň[+]. 30Sadaka şol günüň özünde iýilsin, ondan ertire hiç zat galdyrylmasyn. Men Rebdirin[+].

31Siz Meniň buýruklarymy saklap, olary berjaý ediň. Men Rebdirin. 32Meniň ysraýyl halkynyň arasynda mukaddes[†] hasaplanarym ýaly, siz Meniň adyma ysnat getirmäň. Sizi mukaddes edýän Hudaýyňyz Reb Mendirin. 33Siziň Hudaýyňyz bolmak üçin, sizi Müsür ýurdundan çykaryp getiren Mendirin. Men Rebdirin»[+].

#### 23‑nji bap

1Reb[†] Musa[†] şeýle diýdi: 2«Ysraýyl[†] halkyna aýt: „Rebbiň dini baýramlary, ýagny siz tarapyndan mukaddes[†] ýygnanyşyklar hökmünde yglan edilmeli Meniň baýramlarym, ine, şulardyr.


Sabat güni, Pesah baýramy, Petir baýramy


(Çölde 28:16-25)

3Alty günläp işläň, ýedinji gün Sabatdyr, ol doly dynçlyk we mukaddes[†] ýygnanyşyk günüdir. Şol gün siz hiç hili iş etmäň. Nirede ýaşaýandygyňyza garamazdan, şol Sabat güni[†] Rebbe degişlidir[+]. 4Ine, Rebbiň şu baýramlaryny siz kesgitlenen wagtlarynda bellemelisiňiz. 5Birinji aýyň on dördüne Gün ýaşandan soň, Rebbe Pesah gurbanlygy[†] hödür edilsin[+]. 6Şu aýyň on bäşi Rebbiň Petir baýramydyr[†]. Siz ýedi günläp petir iýmelisiňiz. 7Şu günleriň ilkinji güni siz halky mukaddes ýygnanyşyga çagyryň. Şol gün siz işlemäň. 8Ýedi günläp Rebbe ot üsti bilen berilýän sadaka[†] paýlaryňyzy hödürläp, ýedinji güni siz halky mukaddes ýygnanyşyga çagyryň. Şol gün siz işlemäň“»[+].


Ilkinji miwelerden berilmeli sadaka

9Reb Musa[†] şeýle diýdi: 10«Ysraýyl halkyna aýt: „Size berjek ýurduma baryp, onuň hasylyny ýygnan mahalyňyz, ilkinji hasyl desselerini ruhana getirip beriň[+]. 11Ol siziň üçin kabul bolsun diýip, dessäni Rebbe sadaka[†] hökmünde ýokary galdyrsyn. Ruhany[†] ony Sabat gününiň[†] ertesi hödür etsin. 12Dessäni sadaka hökmünde ýokary galdyran günüňiz, siz Rebbe ýakma[†] gurbanlyk[†] hökmünde şikessiz toklyny hödürläň. 13Onuň bilen birlikde zeýtun ýagyna garylan ondan iki batman möçberindäki saýlama bugdaý ununy galla sadakasy[†] hökmünde beriň. Rebbe ot üsti bilen berilýän bu galla sadakanyň ysy Oňa ýakymlydyr. Hödür edilen içgi hökmünde bir küýze[*] şerap beriň. 14Hudaýyňyza bu sadakany hödür edýän günüňize çenli çörek, gowrulan bugdaý ýa-da täze bugdaý dänesini iýmäň. Bu siziň nirede ýaşaýandygyňyza garamazdan, bütin nesilleriňiz üçin ebedilik düzgün bolsun.


Galla baýramy

15Sabat gününiň[†] ertesi siz Rebbe göterme sadakasy[†] hökmünde hödür eden dessäňizi getiren günüňizden sanap, doly ýedi hepdäni geçiriň[+]. 16Ýedinji Sabadyň ertesi, ellinji gün Rebbe täze galla sadakasyny[†] hödürläň. 17Siz ýaşaýan ýerleriňizden iki çöregi Rebbe göterme sadakasy hökmünde hödür ediň. Olaryň her biri ondan iki batmana barabar saýlama bugdaý ununa ýugrulyp, ilkinji miwe hökmünde hamyrmaýaly bişirilen bolsun. 18Çörek bilen birlikde şikessiz toklulardan ýedisini, bir öküzçäni we iki goçy hödür ediň. Bular Rebbe ýakma[†] gurbanlyk[†] bolsun. Olar Rebbe ot üsti bilen berilýän galla sadakasy we hödür edilen içgi bilen birlikde Rebbe hödür edilsin. Onuň ysy Rebbe ýakymlydyr. 19Şeýle hem siz günä gurbanlygy üçin bir erkeji we salamatlyk gurbanlygy[†] üçin iki sany goçy hödürläň. 20Ruhany[†] bulary iki guzy we ilkinji hasyl çöregi bilen birlikde Rebbe göterme sadakasy hökmünde ýokary galdyrsyn. Bular Rebbe bagyş edilip, ruhanynyňky bolmalydyr. 21Şol gün siz halky mukaddes[†] ýygnanyşyga çagyryň. Şol gün siz işlemäň. Bu nirede ýaşaýandygyňyza garamazdan, siziň bütin nesilleriňiz üçin ebedilik düzgün bolsun. 22Ýeriňiziň hasylyny ýygnanyňyzda, atyzlaryňyzyň gyra çetlerindäkileri ormaň, hasylyňyzyň hoşasyny çöplemäň. Olary garyp-gasara we gelmişege goýuň. Hudaýyňyz Reb Mendirin“»[+].


Surnaý baýramy

23Reb Musa[†] şeýle diýdi: 24«Ysraýyl halkyna aýt: „Ýedinji aýyň birinji güni siziň üçin doly dynçlyk günüdir. Şol gün surnaýlar çalnyp ýatlanýan mukaddes[†] ýygnanyşyk günüdir[+]. 25Şol gün siz işlemäň. Siz Rebbe ot üsti bilen berilýän gurbanlygy[†] hödürläň“».


Günäden saplanma güni

26Reb Musa[†] şeýle diýdi: 27«Ýedinji aýyň onunjy güni günäden saplanma günüdir. Şol gün siziň üçin mukaddes[†] ýygnanyşyk güni bolsun. Siz gije-gündiz agyz bekläp, Rebbe ot üsti bilen berilýän gurbanlygy[†] hödürläň[+]. 28Şol gün siz hiç işlemäň, çünki bu siziň Hudaýyňyz Rebbiň huzurynda günäleriňizden saplanmagyňyz üçin, günäden saplanma günüdir. 29Kimde-kim şol gün gije-gündiz agyz beklemese[†], ol öz halkynyň arasyndan kowlup çykarylsyn. 30Şol gün haýsydyr bir iş eden adamy, Men öldürerin. 31Siz şol gün işlemäň, bu siziň bütin nesilleriňiz üçin nirede ýaşaýandyklaryna garamazdan, ebedilik düzgün bolsun. 32Ol gün siziň üçin Sabat, doly dynçlyk günüdir. Siz agyz bekläň. Aýyň dokuzy gününiň agşamyndan ertesi agşama çenli Sabat gününiň[†] kanunlaryny[†] ýerine ýetiriň».


Çatma baýramy

33Reb Musa[†] şeýle diýdi: 34«Ysraýyl halkyna aýt: „Şu ýedinji aýyň on bäşinden başlap, ýedi günüň dowamynda Rebbiň hormatyna Çatma baýramy[†] geçirilsin[+]. 35Onuň birinji güni siz halky mukaddes[†] ýygnanyşyga çagyryň. Şol gün siz işlemäň. 36Ýedi günläp, Rebbe ot üsti bilen berilýän gurbanlyk[†] paýlaryny hödürläň. Sekizinji gün halky mukaddes ýygnanyşyga çagyryň. Rebbe ot üsti bilen berilýän gurbanlyk paýlaryny hödürläň. Şol gün siz halky mukaddes ýygnanyşyga çagyryň we işlemäň.

37Mukaddes[†] ýygnanyşyklarda Rebbiň bellemegi buýran baýramlary şulardyr: Rebbe ot üsti bilen berilýän sadaka[†] paýlary: ýakma[†] gurbanlyklary[†], galla sadakalary, başga gurbanlyklary we hödür edilen içgileriň hemmesini öz bellenmeli günlerinde beriň. 38Bu baýramlar Rebbiň Sabat günlerinden, aýratyn sadakalaryňyzdan, Hudaýa aýdan sadakalaryňyzdan we Rebbe hödür eden ähli meýletin sadakalaryňyzdan[†] daşarydyr. 39Ýedinji aýyň on bäşinji güni, siz ýerleriňiziň hasylyny ýygnanyňyzda, ýedi günläp Rebbiň hormatyna baýram ediň. Birinji we sekizinji günleri doly dynç alyň, işlemäň[+]. 40Birinji gün oňat miweli agaçlaryň miwesini, palma şahalaryny, gür ýaprakly agaçlaryň we suw boýunda ösýän söwütleriň şahalaryny alyp, Hudaýyňyz Rebbiň huzurynda ýedi günläp şady-horramlykda boluň[+]. 41Her ýyl ýedinji aýda ýedi günläp Rebbiň şanyna baýram belläň. Bu siziň bütin nesilleriňiz üçin ebedilik düzgündir. 42Ýedi günläp çatmalarda ýaşaň, Ysraýylyň ähli ýerli halky çatmalarda ýaşasyn. 43Eger şeýle etseňiz, Meniň ysraýyl halkyny Müsürden alyp çykanymdan soň, olary çatmalarda ýaşadandygymy siziň nesilleriňiz bilerler. Hudaýyňyz Reb Mendirin“». 44Şeýdip, Musa[†] ysraýyl halkyna Rebbiň bellenmeli baýramlaryny yglan etdi.

#### 24‑nji bap


Mukaddes ýerdäki çyralar

1Reb[†] Musa[†] şeýle diýdi: 2«Ysraýyl[†] halkyna buýur: her gün yşyk bolar ýaly, saňa çyra üçin ýenjilen zeýtunyň sap arassa ýagyny getirsinler[+]. 3Harun çyrany Rebbe ýüz tutulýan çadyrda[†], Äht sandygynyň[†] öňündäki tutynyň[†] daşynda, Rebbiň huzurynda her gün agşamdan ertire çenli ýanyp durar ýaly edip goýsun. Bu siziň bütin nesilleriňiz üçin ebedilik düzgün bolsun. 4Ol çyralary sap altyndan bolan çyradanyň üstünde Rebbiň huzurynda her gün agşamdan ertire çenli ýanyp durar ýaly edip goýsun».


Rebbe hödür edilen çörek

5Reb Musa[†] şeýle diýdi: «Saýlama bugdaý unundan on iki sany çörek bişirt, olaryň her biriniň agramy ondan iki batmana barabar bolsun. 6Olary Rebbiň huzurynda sap altyndan bolan hantagtanyň üstünde alty-altydan iki hatar edip goý[+]. 7Her hatar çöregiň ýanynda Rebbiň ýoluna hödür edilen paý hökmünde sap arassa, ýakymly ysly tütetgiden[†] goý. Bu Rebbe ot üsti bilen berilýän sadaka[†] bolup, ol çöregiň ornuny tutar. 8Harun bulary adat boýunça her Sabat güni[†] Rebbiň huzurynda goýsun. Bu ysraýyl halkynyň ebedilik borjudyr. 9Bu çörekler Harun we onuň ogullarynyňkydyr. Olar mukaddes[†] ýerde iýilsin. Çünki Rebbe ot üsti bilen berilýän sadaka paýlarynyň içinde ruhanylar[†] üçin örän mukaddesi şudur. Bu siziň üçin ebedi parzdyr»[+].


Hudaýa dil ýetirmek we onuň jezasy

10Ysraýyllaryň arasynda ejesi ysraýylly, kakasy bolsa müsürli bolan bir adam bardy. Düşelgede bir ysraýylly aýalyň ogly bilen başga bir ysraýylly uruşmaga başladylar. 11Ysraýylly aýalyň ogly küpür gepläp, Rebbiň adyna dil ýetirdi. Onsoň ony Musanyň[†] ýanyna alyp geldiler. Onuň ejesiniň ady Şelomytdy, ol dan tiresinden bolan Dibriniň gyzydy. 12Reb özlerine näme etmelidigini aýan edýänçä, olar ýaňky adamy gabap goýdular[+].

13Reb Musa[†] şeýle diýdi: 14«Hudaýa dil ýetireni düşelgäniň daşyna çykar, ony eşidenleriň bary ellerini onuň kellesine goýsunlar we bütin halk ony daşlasyn[+]. 15Onsoň ysraýyl halkyna aýt: „Kim öz Hudaýyna dil ýetirse, onuň günäsi öz boýnunadyr[+]. 16Kimde-kim Rebbiň adyna dil ýetirse, ol ölüme höküm edilsin, ony bütin halk daşlasyn. Gelmişekmi ýa-da ýerli halk – parhy ýok, Rebbiň adyna dil ýetiren öldürilmelidir[+]. 17Adam öldüreniň özi-de ölüme höküm edilsin[+]. 18Mal öldüren onuň öwezini mal bilen tölesin[+]. 19Kim-de kim biriniň bedenine şikes ýetirse, onuň özüne-de edil şonuň ýaly şikes ýetirilsin[+]. 20Döwük ornuna döwük, göz ornuna göz, diş ornuna diş, kime nähili şikes ýetiren bolsa, onuň özüne-de şonuň ýaly şikes ýetirilsin. 21Mal öldüren onuň öwezini mal bilen tölesin, adam öldüren ölüme höküm edilsin. 22Gelmişek üçin hem, ýerli adam üçin hem kanun[†] birdir, çünki Hudaýyňyz Reb Mendirin“»[+].

23Musa[†] bu tabşyryklary ysraýyl halkyna bereninden soň, olar Rebbe dil ýetiren adamy düşelgäniň daşyna çykaryp daşladylar. Şeýle etmek bilen ysraýyl halky Rebbiň Musa beren tabşyrygyny ýerine ýetirdi.

#### 25‑nji bap


Mukaddes ýyl


(Kanun taglymaty 15:1-11)

1[•]Reb[†] Sinaý[†] dagynda Musa[†] şeýle diýdi: 2«Ysraýyl[†] halkyna aýt: „Meniň size berýän ýurduma baranyňyzda, siz Rebbiň hormatyna her ýedinji ýyl ýere ekin ekmän dynç beriň. 3Alty ýyl ýeriňe ekin ek, alty ýyl üzümçiligiňi puda we alty ýyl hasylyňy ýygna[+]. 4Emma ýedinji ýyl ýer bütinleý ekişsiz galdyrylsyn. Ol Rebbe bagyş edilen ýyl bolsun. Sen ekin meýdanyňa ekin ekme, üzümçiligiňi pudama. 5Hasyl ýygnalandan soň, sen özi gögereni orma, pudalmadyk üzümiň miwesini ýygnama, ýedinji ýyl ýer bütinleý ekişsiz galdyrylsyn. 6Ýeriň ekişsiz galdyrylan ýyly biten hasyl siziň üçin, gul-gyrnaklaryňyzdyr günlükçiler üçin we siziňkide wagtlaýyn ýaşaýan gelmişekler üçin iýmit bolsun. 7Şeýle hem ýeriň hasyly siziň mal-garalaryňyz we ýurduňyzdaky ýabany haýwanlar üçin iýmit bolsun.


Baýram ýyly

8Ýedi ýyly ýedi gezek sanap geçir. Şonda ol kyrk dokuz ýyl bolýandyr. 9Onsoň ýedinji aýyň onunjy güni surnaý batly çalynsyn. Günäden saplanma güni surnaý bütin ýurduňyzda çalynsyn[+]. 10Ellinji ýyly mukaddes[†] ýyl edip, siz ýurduň ýaşaýjylarynyň baryna azatlyk yglan ediň. Bu siziň üçin baýram ýyly[†] bolsun. Her kim öz mülküne, öz maşgalasyna dolanyp gelsin. 11Bu ellinji ýyl siziň üçin baýram ýyly bolsun. Ýere ekin ekmäň, özi gögereni ormaň, pudalmadyk üzümiň hasylyny ýygnamaň. 12Çünki bu baýram ýyly siziň üçin mukaddes ýyldyr. Bu ýyl siz diňe ekin meýdanynyň öz öndüren önümlerini iýiň.

13Bu baýram ýylynda[†] her kim öz mülküne dolanyp gelsin. 14Ýoldaşyňyza ýer satanyňyzda ýa-da satyn alanyňyzda biri-biriňizi aldamaň. 15Ýoldaşyňyzdan ýer satyn alanyňyzda, onuň bahasy indiki baýram ýylyna çenli, ýeriň öndürip biljek hasylyna görä kesilsin[+]. 16Eger baýrama çenli wagt köp bolsa, onda ýeriň bahasyny artdyryň. Eger baýrama çenli az wagt galan bolsa, onuň bahasyny aşak düşüriň, çünki siz ýeriň öndürjek belli bir mukdardaky hasylyny satyn alýarsyňyz. 17Siz birek-biregi aldamaň, Hudaýyňyzdan gorkuň, çünki Hudaýyňyz Reb Mendirin.

18Ýurduňyzda howpsuz ýaşaryňyz ýaly, Meniň parzlarymy berjaý ediň, hökümlerime boýun boluň. 19Ýer size öz miwesini eçiler, siz ondan doýup iýip, howpsuz ýaşarsyňyz. 20Emma kimdir biriniň: ‘Eger ekin ekmesek, hasyl ýygnamasak, onda biz ýedinji ýylda näme iýeris?’ diýip soramagy mümkindir. 21Men altynjy ýylda ýere şeýle bir bereket indererin welin, ol iki ýyla ýeterlik hasyl berer[+]. 22Sekizinji ýyl ekin ekeniňizde-de, siz öňki hasyldan iýersiňiz. Tä dokuzynjy ýyla çenli, täze hasyl ýetişýänçä, siz köne hasyldan iýersiňiz.


Satylan emläk hakda

23Ýer hemişelik satylmasyn, çünki ol Meniňkidir. Siz Meniň ýanymda gelmişek we kärendeçi ýalysyňyz[+]. 24Eýeleýän ähli ýeriňizde siz ony gaýtadan satyn almaga mümkinçilik dörediň. 25Eger öz garyndaşlaryňyzdan biri garyp düşüp, mülküniň bir bölegini satsa, onda onuň hossary gelip, onuň satan ýerini yzyna satyn alsyn[†][+]. 26-27Eger onuň ýeri pul töläp yzyna satyn alyp biljek hossary bolman, emma soň onuň özi baýap, ýeri yzyna satyn alar ýaly ýeterlik pul toplasa, onda ol ýeriň satylanyndan bäri geçen wagty hasaplap aýryp, galan puly satan adamyna gaýtaryp bersin we mülk hem eýesine gaýtarylyp berilsin. 28Emma eýesiniň ýeri yzyna satyn almaga ýeterlik puly bolmasa, onda satylan ýer baýram ýylyna[†] çenli ony satyn alan adamyň elinde galar. Ýöne baýram ýylynda ýer onuň ygtyýaryndan çykyp, mülk öňki eýesine gaýtarylyp berilsin[+].

29Eger biri galadaky öýüni satsa, ol satylan wagtyndan soňky bir ýylyň dowamynda öýi yzyna satyn alyp[†] biler. Eýesiniň öýi bir ýyla çenli yzyna satyn almaga haky bar. 30Eger galadaky öý bir ýyla çenli yzyna satyn alynmasa, öý ony satyn alan adamyň elinde hemişelik galar. Öý baýram ýylynda-da[†] satyn alanyň ygtyýaryndan çykmaz. 31Emma diwarsyz obalardaky öýler açyk meýdan bilen deň saýylsyn. Olar yzyna satyn alnyp bilner we baýram ýyly öz hakyky eýesine gaýtarylyp berilsin. 32Lewileriň[†] galalary barada aýtsak, lewiler özlerine degişli galalardaky öýlerini islän wagtlary yzyna satyn alyp bilerler[+]. 33Lewileriň biri özlerine degişli bolan galalaryň birindäki öýi satyp, ony yzyna satyn almasa, öý baýram ýyly onuň özüne gaýtarylyp berilsin. Çünki lewileriň galalaryndaky öýleri olaryň ysraýyl halkynyň arasyndaky mülkleridir. 34Emma olaryň galalarynyň töweregindäki açyk meýdanlar satylmaly däldir, çünki bu olaryň ebedilik mülküdir.


Garyplar hakda

35Eger garyndaşlaryňyzdan biri garyp düşüp, ol seniň kömegiňe mätäç bolsa, sen oňa araňyzda ýaşaýan gelmişeklere goldaw berşiň ýaly goldaw bermeli[+]. 36Ondan göterim alyp, peýda görjek bolma. Hudaýyňyzdan gork. Goý, olar siziň araňyzda ýaşasyn[+]. 37Kömege mätäje karz alan pulundan artyk töletme ýa-da peýda görmek üçin iýmiti oňa ýokary bahadan satma. 38Kengan[†] ýurduny size bermek üçin, siziň Hudaýyňyz bolmak üçin, sizi Müsürden alyp çykan Hudaýyňyz Reb Mendirin.

39Eger ildeşiňiň biri halys garyp düşüp, özüni saňa satsa, sen ony gul ýaly işletme[+]. 40Gaýtam, ol seniňkide wagtlaýyn ýaşaýan gelmişek ýa-da günlükçi bolsun. Ol baýram ýylyna[†] çenli seniňkide işlesin[+]. 41Baýram ýylynda bolsa ol öz çagalary bilen seniň ygtyýaryňdan çykyp, öz maşgalasyna, ata-babalarynyň mülküne dolanyp gelsin. 42Çünki ol Meniň Müsürden alyp çykan gulumdyr. Ol guluň satylyşy ýaly satylmaly däldir[+]. 43Siz oňa gödek daraşmaň, Hudaýyňyzdan gorkuň[+]. 44Eger size gul-gyrnak gerek bolsa, olary töweregiňizdäki milletlerden[†] satyn alyň. 45Öz araňyzda ýaşaýan gelmişekleriň arasyndan, olaryň siziň ýurduňyzda doglan çagalarynyň arasyndan gul-gyrnak satyn alyp bilersiňiz. Olar siziň eýeçiligiňizde bolarlar. 46Olary siz özüňizden soňky çagalaryňyza miras[†] hökmünde galdyryp bilersiňiz. Siz olary gul hökmünde ulanyp bilersiňiz, ýöne öz ysraýyl doganlaryňyza hiç kim gödeklik bilen daraşmasyn.

47-48Eger siziň araňyzda ýaşaýan gelmişekleriň biri baýap, öz ysraýyl doganlaryňyzdan biri garyp düşüp, özüni ýaňky gelmişege ýa-da gelmişegiň kowmyndan birine satsa, ol satylanyndan soň, onuň yzyna satyn alynmaga haky bardyr. Öz ysraýyl doganlaryndan biri ony yzyna satyn alyp biler[+][+]. 49Agasy ýa-da doganoglany, ýa-da öz kowmyndan bolan mährem garyndaşlarynyň biri ony yzyna satyn alyp[†] biler. Eger satylanyň özi baýasa, onda onuň özi özüni yzyna satyn alyp biler. 50Ol özüni satyn alan adam bilen, satylan ýylyndan bäri geçen ýyllary hasaplasyn. Baha baýram ýylyna[†] çenli galan wagta görä günlükçiniň zähmet hakynyň hasabyna görä hasaplanyp çykarylsyn. 51Eger baýram ýylyna çenli wagt uzak bolsa, onda ol özüniň satyn alnan bahasyna görä tölesin. 52Eger-de baýram ýylyna çenli galan wagt az bolsa, onda ol özüni satyn alan adam bilen hasaplaşyp, tölegi öz satylan wagtyndan bäri geçen wagta görä tölesin. 53Olar ýylyna hakyna tutulýan işçi hökmünde baý gelmişegiň ygtyýarynda bolar. Ýöne hojaýyn siziň gözüňiziň alnynda olara gödek daraşmasyn. 54Eger olar şeýle ýagdaýda yzyna satyn alynmasalar, olar we olaryň çagalary baýram ýylynda azatlyga çykarylmalydyrlar[+]. 55Çünki ysraýyl halky Meniň gullarym, Meniň Müsürden alyp çykan gullarymdyr. Hudaýyňyz Reb Mendirin.

#### 26-njy bap


Rebbiň tabşyryklaryny berjaý etmegiň sylagy

1[•]Özüňize butlar[†] ýasamaň, heýkeller we uly daşlar dikmäň. Sežde etmek üçin ýurduňyzda oýma daş dikmäň. Hudaýyňyz Reb[†] Mendirin[+]. 2Sabat günümiň[†] kanunlaryny[†] ýerine ýetirip, Meniň mukaddes öýüme[†] hormat goýuň. Reb Mendirin[+].

3-4Eger siz Meniň parzlaryma eýerip, tabşyryklarymy saklap, olary ak ýürekden berjaý etseňiz, Men siziň ýerleriňize gerek wagtynda ýagyş ýagdyraryn. Ýer hasyl berer, meýdan agaçlary-da miwe getirer[+]. 5Ekinleriňiz şeýle bir köp hasyl getirer welin, döwegiňiz üzüm ýygymyna çenli dowam eder. Üzüm ýygymy galla ekişine çenli dowam eder, çöregiňizi doýup iýersiňiz, ýurduňyzda howpsuzlykda ýaşarsyňyz. 6Men ýurda parahatçylyk bererin. Siz arkaýyn ýatyp turarsyňyz. Sizi gorkuzan bolmaz. Men ýurtdaky wagşy haýwanlaryň ýoguna ýanaryn. Ýurduňyzda uruş bolmaz[+]. 7Siz duşmanlaryňyzdan üstün çykarsyňyz. Uruşda duşmanlaryňyzy gyrarsyňyz. 8Bäşiňiz ýüzden, ýüziňiz müňden üstün çykarsyňyz. Uruşda duşmanlaryňyzy gyrarsyňyz[+]. 9Men sizi ýalkap[†], size köp çaga berip, sanyňyzy köpelderin. Men siziň bilen eden ähtimi[†] saklaryn. 10Siz uzak wagtlap saklanan öňki köne gallany iýersiňiz. Täze hasyla ýer açmak üçin, siz köne hasyly çykaryp taşlamaly bolarsyňyz. 11Men siziň araňyzda mesgen tutaryn. Men hiç haçan sizden ýüz öwürmerin[+]. 12Men siziň araňyzda bolup, siziň Hudaýyňyz bolaryn, sizem Meniň halkym bolarsyňyz[+]. 13Müsürlileriň guly bolup galmasynlar diýip, sizi Müsürden alyp çykan Hudaýyňyz Reb Mendirin. Sizi olaryň elinden azat edip, başyňyzy dik tutduryp ýöreden Mendirin[+].


Rebbe gulak asmazlygyň jezasy

14-16[•]Eger siz Maňa boýun egmän, ähli tabşyryklarymy berjaý etmän, parzlarymdan, hökümlerimden ýüz öwrüp, ähtimi bozsaňyz, Men siziň üstüňizden howp indererin. Bejerip bolmaýan, gözüňi kör edip, lütüňi çykarýan ysytmany Men siziň başyňyzdan indererin. Eken ekinleriňiz özüňize nesip etmez, olary duşmanlaryňyz iýer[+]. 17Men sizden ýüz öwrerin, duşmanlaryňyz sizden üstün çykarlar, ýagylaryňyz üstüňizden höküm sürerler. Siz yzyňyzda kowgy bolmasa-da, dowla düşüp gaçarsyňyz[+]. 18Şeýle betbagtçylyklardan soňam siz Maňa gulak asmasaňyz, onda Men size öňküden ýedi esse artyk jeza bererin. 19Men siziň buýsanýan güýjüňizi syndyraryn. Gökden ýagyş ýagmaz we ýerleriňiz gatap, daşa döner. 20Siz güýjüňizi biderek sarp edersiňiz, ýeriňiz hasyl, agaçlaryňyz miwe bermez.

21Eger siz Maňa garşy gitmegiňizi dowam edip, Maňa gulak asmasaňyz, boýnuýogynlygyňyz üçin Men size ýene-de ýedi esse artyk jeza bererin[+]. 22Üstüňize wagşy haýwanlary ibererin. Olar sizi çagalaryňyzdan jyda düşürerler, mallaryňyzy gyrarlar, sanyňyzy azaldyp, ýollaryňyzy çolardarlar[+]. 23-24Şu jezalardan soňam Maňa tarap öwrülmän, garşyma gitmegiňizi dowam etseňiz, onda Men hem siziň garşyňyza gidip, günäleriňiz üçin size ýene öňküden-de ýedi esse artyk jeza bererin. 25Men siziň ýurduňyzda uruş turzaryn. Ähtimi[†] bozanlygyňyz üçin, Men size hökman jeza bererin. Eger siz galalaryňyzda gaçyp gizlenseňiz, Men siziň araňyza gyrgyn keselini ibererin. Şeýdip, Men sizi duşmanyňyzyň eline bererin we olar siziň üstüňizden höküm sürerler. 26Men sizi çörekden kesenimde, on aýal diňe bir tamdyrda çörek ýapar. Olar çöregiňizi size ölçäp bererler. Siz ondan iýersiňiz, ýöne doýmarsyňyz[+]. 27-28Emma şonda-da Maňa gulak asman, garşyma gitmegi dowam etseňiz, Men gahar bilen size garşy gidip, günäleriňiz üçin size ýene öňküden-de ýedi esse artyk jeza bererin. 29Siz açlygyňyzdan ýaňa ogullaryňyzyň, gyzlaryňyzyň etini iýersiňiz[+]. 30Siziň seždegähleriňizi[†] ýykyp, ýakymly ysly tütetgi[†] ýakýan sypalaryňyzy[†] weýran ederin. Siziň maslyklaryňyzy ýykylan butlaryňyzyň[†] maslyklarynyň üstüne üýşürerin. Men sizi ret ederin[+]. 31Men siziň galalaryňyzy haraba öwrüp, siziň seždegähleriňizi ýer bilen ýegsan ederin, ýakymly ysly sadakalaryňyzy[†] kabul etmerin[+]. 32Siziň ýurduňyzy şeýle bir weýran ederin welin, onda ornaşmaga gelýän duşmanlaryňyz muňa haýran galarlar[+]. 33Men sizi gelmişek milletleriň[†] arasyna pytradyp, garşyňyza uruş turzaryn. Siziň ýurduňyz çolaryp, galalaryňyz haraba öwrüler[+]. 34Siz duşmanlaryňyzyň ýurdundakaňyz, haraba bolup ýatan boş ýer oňat dynç alar. Ýer näçe köp harabalykda ýatsa, ol şonça-da onuň hözirini görer[+]. 35Ol ýerde ýaşaýarkaňyz Sabat günleriňiz boş ýatmadyk ýer, şu wagt siz ýesirlikdekäňiz, boş ýatsyn. 36Duşmanlaryňyzyň ýurtlarynda diri galanlaryňyzyň ýüreklerine Men şeýle bir gorky salaryn welin, hatda ýapragyň şemala şygyrdaýan sesi-de sizi gaçmaga mejbur eder. Siz gylyçdan gaçýan ýaly gaçarsyňyz. Siz yzyňyzda kowgy bolmasa-da, bar ýaly bolup gaçarsyňyz. 37Sizi kowalaýan bolmasa-da, gylyçdan gaçýan dek, biri-biriňize büdreşip ýykylarsyňyz, sizde duşmanlaryňyza garşy durmaga mejal galmaz[+]. 38Siz gelmişek milletleriň arasynda heläk bolup, duşmanlaryňyzyň ýurdy sizi ýuwudar. 39Diri galanlaryňyz bolsa öz etmişleriňiz we atalaryňyzyň etmişleri zerarly duşmanlaryňyzyň ýurdunda çüýrärsiňiz.

40-42Siziň nesilleriňiz öz etmişlerini we atalarynyň etmişlerini, olaryň Maňa biwepalyk edip, Meniň garşyma gidendiklerini we Meniň hem olara garşy gidip, olary duşmanlarynyň ýurduna getirendigimi boýun alarlar. Siziň nesilleriňiz boýnuýogynlyk etmeklerini bes edip, öz günäleri üçin ötünç soranlaryndan soň, Men Ýakup[†] bilen eden ähtimi, Yshak bilen eden ähtimi, Ybraýym bilen eden ähtimi we ýurdy size bererin diýip eden wadamy ýatlaryn[+]. 43Çünki ýer halk tarapyndan terk edilip, ol haraba bolup ýatyr. Halk Meniň hökümlerimi ret edip, parzlarymdan ýüz öwrendigi üçin, öz duşmanynyň ýurdunda öz etmişiniň jezasyny çeksin. 44Emma bu zatlara garamazdan Men olar heniz duşmanlarynyň ýurdundakalar, olary ret edip, olardan ýüz dönderip, bütinleý heläk etmerin we olar bilen eden ähtimi[†] bozmaryn, çünki olaryň Hudaýy Reb Mendirin. 45Gaýtam, olar üçin, olaryň Hudaýy bolmak üçin, olaryň beýleki milletleriň[†] gözüniň alnynda Müsürden alyp çykan ata-babalary bilen eden ähtimi ýatlaryn. Men Rebdirin“». 46Rebbiň Sinaý[†] dagynda Musanyň[†] üsti bilen ysraýyl[†] halkyna beren parzlary, hökümleri we kanunlary[†] şulardan ybaratdyr.

#### 27‑nji bap


Rebbe aýdylan sadakalar hakynda

1Reb[†] Musa[†] şeýle diýdi: 2«Ysraýyl[†] halkyna aýt: „Eger kimdir biri Rebbe berlen wadany berjaý etmek üçin Rebbe bagyş edilen bolsa, ol adam şu möçberdäki bahalar bilen azat edilip bilner[+]. 3Ýigrimi ýaşdan altmyş ýaşa çenli bolan erkek adamyň bahasy mukaddes öýüň[†] kesgitlän ölçegine görä bir ýüz mysgal[*] kümüş bolsun. 4Eger aýal maşgala bolsa, ýetmiş mysgal[*] kümüş bolsun. 5Bäş ýaşdan ýigrimi ýaşa çenli bolan oglanlaryň bahasy kyrk bäş mysgal[*] kümüş, gyzlaryňky ýigrimi iki mysgal[*] kümüş bolsun. 6Bir aýlykdan bäş ýaşa çenli bolan oglanyň bahasy on bir mysgal[*] kümüş, gyzyň bahasy ýedi mysgal[*] kümüş bolsun. 7Ýaşy altmyş ýa-da ondan ýokary bolan erkek kişiniň bahasy otuz bäş mysgal[*] kümüş, aýalyňky ýigrimi iki mysgal kümüş bolsun. 8Eger kimdir biri Rebbe adam bermegi wada edip, soňam onuň boşadylmagy üçin tölenmeli bahany töläp bilmese, onda ony ruhanynyň[†] ýanyna getirsinler. Ruhany onuň ýagdaýyna görä baha kessin.

9Eger Rebbe wada berlen mal sadaka[†] hökmünde kabul edilse, onda hödür edilen her bir sadaka maly mukaddesdir[†]. 10Malyň eýesi maly başga oňat mal bilen çalyşmaly däldir. Eger bir mal başga mal bilen çalşylaýan ýagdaýynda, olaryň ikisi-de Rebbe degişlidir. 11Eger wada berlen mal Rebbe hödür edilmeýän haram mallardan bolsa, ol mal ruhanynyň[†] ýanyna getirilsin. 12Oňatdygyna ýa-da erbetdigine garamazdan, ruhany mala baha kessin. Ruhanynyň kesen bahasy gutarnykly baha bolsun. 13Eger malyň eýesi ony yzyna satyn almakçy[†] bolsa, ol ruhanynyň kesen bahasynyň üstüne ýene bäşden birini goşsun[+].

14Eger kimdir biri öýüni Rebbe bagyş etse, oňatmy ýa-da erbet – parhy ýok, ruhany[†] oňa baha kessin. Ruhany ony näçe bahalasa, şol baha gutarnykly baha bolsun. 15Eger-de öýüni bagyş eden adam ony yzyna satyn almakçy[†] bolsa, ol kesilen bahanyň üstüne ýene bäşden birini goşsun. Şondan soň öý öz eýesine gaýtarylyp berler. 16Eger kimdir biri öz mülkünden bir bölek ýeri Rebbe bagyş etse, ýeriň bahasy oňa ekiljek tohumyň mukdaryna görä kesilsin: bir eşek ýüki arpa tohumynyň gymmaty bir ýüz mysgal kümüş bolsun. 17Eger kimdir biri ýeri baýram ýyly[†] geçen badyna Rebbe bagyş etse, ýeriň bahasy ruhanynyň kesen nyrhynda galsyn[+]. 18Eger eýesi ýeri baýram ýylyndan has soňrak Rebbe bagyş etse, onda ruhany indiki baýram ýylyna çenli galan wagty hasaplap, bahany öňküden kemeltsin. 19Eger ýeri Rebbe bagyş eden adam ony yzyna satyn almakçy bolsa, onda ol ruhanynyň kesen bahasynyň üstüne bäşden birini goşsun. Şondan soň ýer öz eýesine gaýtarylyp berler. 20Emma ýeri ilki yzyna satyn alman, ony başga birine satsa, ýer eýesiniň ony yzyna satyn almaga haky ýokdur[+]. 21Emma baýram ýyly gelende, ýer bagyş edilen mülk hökmünde Rebbiňki bolar. Ol ýer ruhanynyň eýeçiligine geçer[+].

22-23Eger biri öz mülkünden daşary satyn alan ýerini Rebbe bagyş etse, ruhany ýeriň bahasyny baýram ýylyna çenli galan wagta görä hasaplap çykarsyn. Rebbe mukaddes sadaka hökmünde ýeriň bahasy şol günüň özünde tölensin. 24Baýram ýylynda[†] bolsa ýer mülk eýesine, ýagny satyn alnan adamyna geçer. 25Ähli bahalar, mukaddes öýüň[†] resmi ölçegine görä kesilsin, ýagny iki mysgal[*] bolsun[+].

26Mal-garanyň ilkinji doglany Rebbiňkidir. Ony hiç kim Rebbe bagyş edip bilmez. Öküz bolsun, owlak-guzy bolsun – parhy ýok, olar Rebbiňkidir[+]. 27Eger ol mal haram bolsa, onda malyň eýesi ruhanynyň[†] kesen bahasynyň üstüne bäşden birini goşup, ony yzyna satyn alsyn[†]. Eger mal yzyna satyn alynmasa, kesilen baha görä satylsyn[+].

28Rebbe bagyş edilen islendik zat: adam bolsun, haýwan bolsun ýa-da mülk berlen ýer bolsun – parhy ýok, ol satylyp ýa-da yzyna satyn alnyp[†] bilinmez. Bagyş edilen her bir zat ebedilik Rebbe degişlidir. 29Bütinleý ýok edilmeli ynsanlar hem yzyna satyn alnyp bilinmez. Olar hökman ölüme höküm edilsin[+].

30Ýerden önýän önümleriň ondan biri[†]: dänemi ýa-da miwe – parhy ýok, olaryň bary Rebbiňkidir. Olar Rebbe bagyş edilendir[+]. 31Eger kimdir biri öz ondan birini yzyna satyn almak[†] islese, ondan biriniň nyrhynyň üstüne bäşden birini goşsun[+]. 32Iri mallaryň we dowarlaryň ondan birini, ýagny çopanyň sanaýan her onunjy maly Rebbe bagyş edilsin. 33Hiç kim şikesli maly sadaka[†] bermesin. Şeýle hem mal çalşylmasyn. Eger ol çalşylaýsa, olaryň ikisem Rebbe degişli bolar. Siz olary yzyna satyn almaly dälsiňiz“».

34Rebbiň Sinaý[†] dagynda ysraýyl halky üçin Musa[†] beren buýruklary şulardan ybaratdyr.

### Çölde


Giriş

[1]

[2]

[3]

[4]

[5]

[6]

[7]

[8]

[9]

[10]

[11]

[12]

[13]

[14]

[15]

[16]

[17]

[18]

[19]

[20]

[21]

[22]

[23]

[24]

[25]

[26]

[27]

[28]

[29]

[30]

[31]

[32]

[33]

[34]

[35]

[36]


#### Giriş


Çölde


Çölde kitabynda ysraýyl halkynyň müsür gulçulygyndan soňky taryhy beýan edilýär. Ysraýyl halky Sinaý dagyndan wada berlen Kengan ýurduna ýetýänçä, kyrk ýyllap çölde gezmeli bolýar. Şonuň üçin-de, bu kitap Çölde diýip atlandyrylyp, şol kyrk ýylyň dowamynda bolup geçen wakalary beýan edýär.

Kitap üç bölümden ybaratdyr. Birinji bölümde (1:1–9:23) Hudaý Musa pygambere ysraýyl halkyny sanamagy buýurýar. Soňra Ol Musa ysraýyl halkyna düşelge gurup, lewileri hyzmata bellemek üçin görkezmeler berýär. Bu bölüm hemmeleriň Pesah baýramçylygyny belläp, Rebbe gurbanlyklar hödürlemegi bilen tamamlanýar.

Ikinji bölümde (10:1–21:35) ysraýyllaryň Iordan derýasynyň gündogarynda ýaşaýan millete tarap, ýagny Mowaba barýarkalar, ýolda bolup geçen wakalar beýan edilýär. Çölüň içinden geçilen bu ýol gaty agyrdy. Halk ýygy-ýygydan arz-şikaýat edip, Musanyň we Hudaýyň garşysyna baş göterýär. Ysraýyllar Kenganda ýaşaýan milletler barada eşidip, ýurda girmekden boýun towlaýarlar. Şonuň üçin-de, Reb olary jezalandyryp, kyrk ýyllap çölde ýaşadýar. Bu bölüm halkyň Mowapdaky Pisga dagynyň golaýynda düşlemegi bilen tamamlanýar.

Üçünji bölüm (22:1–36:13) ysraýyllaryň ýurduň diňe Iordan derýasynyň gündogar tarapyny – günortada Mowap araçäginden demirgazykda Jelile kölüne çenli aralygy basyp almagy bilen başlanýar. Mowap patyşasy ysraýyl halkyna nälet okatmak üçin, keseki Bilgam pygamberi hakyna tutýar. Emma ol pygamber halka nälet okaman, Rebbiň buýrugyna görä ony ýalkaýar.

Ysraýyllar Iordan derýasyndan geçip, Kengan ýurduny basyp almaga taýýarlyk görýärler. Ýöne halkyň bir bölegi Iordan derýasynyň gündogarynda galmagy makul bilýär. Şeýdip, Ysraýyllar ikinji gezek hasaba alynýar. Reb Ýeşuwany Ysraýyla baştutan belleýär we oňa tireleriň arasynda ýurdy paýlamaga kömek eder ýaly, başga baştutanlary-da saýlaýar. Kitap Rebbiň ysraýyllara goşmaça kanunlary bermegi bilen tamamlanýar.

Çölde kitaby gozgalaňçy, ruhdan düşen we Rebbiň öz aladasyny etjegine ynanmakdan boýun gaçyran halk hakyndadyr. Kitapda Rebbiň uruşda halky gorap, ýowuz çölde olary azyk, suw bilen üpjün edişi görkezilýär. Reb Özüniň ysraýyllary ýok etmek islemeýändigini ençeme gezek aýdýar. Reb, edil Harunyň dileg edişi ýaly, olary ýalkamak isleýär:

«Goý, Reb sizi ýalkap, Öz penasynda saklasyn! Reb güler ýüzi bilen baksyn, size merhemet etsin! Reb size nazaryny salyp, salamatlyk bersin!»

6:24-26.

Sinaý dagynda: ýola düşmäge taýýarlyk1:1–9:23
Çölde: başbozarlar, ölüm we ýeňiş10:1–21:35
Mowap düzlüginde: ýurda girmäge taýýarlyk22:1–36:13

#### 1‑nji bap


Musa ysraýyllary hasaba alýar

1Reb[†] Sinaý[†] çölünde ysraýyl[†] halkynyň Müsürden çykanynyň ikinji ýylynyň ikinji aýynyň birinji güni Özüne ýüz tutulýan çadyryň içinde Musa[†] şeýle diýdi:[+] 2«Uruglaryna we kowumlaryna görä bütin ysraýyl halkynyň her bir erkegini ýekeme-ýeke hasaba al[+]. 3Ýaşy ýigrimi we ondan ýokary bolan ysraýyl goşunynda söweşe ukyply hemme adamy Harun ikiňiz topar-topar edip, ýazyp hasaba almalysyňyz. 4Ýanyňyzda her tireden bir adam, ýagny öz urugynyň baştutany bolsun. 5Size kömek etmeli adamlar şulardyr:

Ruben tiresinden Şedeýuryň ogly Elisur;[+]
6şimgon tiresinden Suryşadaýyň ogly Şelumyýel;[+]
7ýahuda[†] tiresinden Eminadabyň ogly Nahşon;[+]
8ysakar tiresinden Sugaryň ogly Netanel;[+]
9zebulun tiresinden Helonyň ogly Eliýap[+].
10Ýusubyň[†] ogullaryndan:
efraýym tiresinden Emihudyň ogly Elişama;
manaşa tiresinden Pedahsuryň ogly Gamlyýel[+].
11Benýamin tiresinden Gidgonynyň ogly Abydan;[+]
12dan tiresinden Emişadaýyň ogly Ahygezer;[+]
13aşer tiresinden Okranyň ogly Pagyýel;[+]
14gat tiresinden Deguwalyň ogly Elýasap;[+]
15naftaly tiresinden Eýnanyň ogly Ahura»[+].

16Bular öz kowumlary we tireleri üçin ysraýyl halkynyň içinden bellenen baştutanlardy.

17Musa[†] bilen Harun bu atlary bellenen adamlary ýanlaryna alyp, 18-19ikinji aýyň birinji güni halky ýygnadylar. Rebbiň Musa buýruşy ýaly edip, ýaşy ýigrimi we ondan ýokary bolan adamlar öz uruglaryna we kowumlaryna görä atlaryny ýekeme-ýeke mälim etdiler. Şeýdip, Musa Sinaý çölünde olaryň sanyny ýazyp aldy. 20Ysraýylyň nowbahar ogly[†] Rubeniň nesillerinden söweşmäge ukyply, ýaşy ýigrimi we ondan ýokary bolan erkek adamlar uruglaryna we kowumlaryna görä ýekeme-ýeke hasaba alyndy. 21Ruben tiresinden hasaba alnanlar kyrk alty müň bäş ýüz adam boldy[+].

22Şimgonyň nesillerinden söweşmäge ukyply, ýigrimi we ondan ýokary ýaşly, sanawda bolan erkek adamlar uruglaryna we kowumlaryna görä ýekeme-ýeke hasaba alyndy. 23Şimgon tiresinden hasaba alnanlar elli dokuz müň üç ýüz adam boldy[+].

24Gatyň nesillerinden söweşmäge ukyply, ýaşy ýigrimi we ondan ýokary bolan erkek adamlar uruglaryna we kowumlaryna görä ýekeme-ýeke hasaba alyndy. 25Gat tiresinden hasaba alnanlar kyrk bäş müň alty ýüz elli adam boldy[+].

26Ýahudanyň nesillerinden söweşmäge ukyply, ýaşy ýigrimi we ondan ýokary bolan erkek adamlar uruglaryna we kowumlaryna görä ýekeme-ýeke hasaba alyndy. 27Ýahuda tiresinden hasaba alnanlar ýetmiş dört müň alty ýüz adam boldy[+].

28Ysakaryň nesillerinden söweşmäge ukyply, ýaşy ýigrimi we ondan ýokary bolan erkek adamlar uruglaryna we kowumlaryna görä ýekeme-ýeke hasaba alyndy. 29Ysakar tiresinden hasaba alnanlar elli dört müň dört ýüz adam boldy[+].

30Zebulunyň nesillerinden söweşmäge ukyply, ýaşy ýigrimi we ondan ýokary bolan erkek adamlar uruglaryna we kowumlaryna görä ýekeme-ýeke hasaba alyndy. 31Zebulun tiresinden hasaba alnanlar elli ýedi müň dört ýüz adam boldy[+].

32Ýusubyň[†], ýagny Efraýymyň nesillerinden söweşmäge ukyply, ýaşy ýigrimi we ondan ýokary bolan erkek adamlar uruglaryna we kowumlaryna görä ýekeme-ýeke hasaba alyndy. 33Efraýym tiresinden hasaba alnanlar kyrk müň bäş ýüz adam boldy[+].

34Manaşanyň nesillerinden söweşmäge ukyply, ýaşy ýigrimi we ondan ýokary bolan erkek adamlar uruglaryna we kowumlaryna görä ýekeme-ýeke hasaba alyndy. 35Manaşa tiresinden hasaba alnanlar otuz iki müň iki ýüz adam boldy[+].

36Benýaminiň nesillerinden söweşmäge ukyply, ýaşy ýigrimi we ondan ýokary bolan erkek adamlar uruglaryna we kowumlaryna görä, ýekeme-ýeke hasaba alyndy. 37Benýamin tiresinden hasaba alnanlar otuz bäş müň dört ýüz adam boldy[+].

38Danyň nesillerinden, söweşmäge ukyply, ýaşy ýigrimi we ondan ýokary bolan erkek adamlar uruglaryna we kowumlaryna görä ýekeme-ýeke hasaba alyndy. 39Dan tiresinden hasaba alnanlar altmyş iki müň ýedi ýüz adam boldy[+].

40Aşeriň nesillerinden söweşmäge ukyply, ýaşy ýigrimi we ondan ýokary bolan erkek adamlar uruglaryna we kowumlaryna görä ýekeme-ýeke hasaba alyndy. 41Aşer tiresinden hasaba alnanlar kyrk bir müň bäş ýüz adam boldy[+].

42Naftalynyň nesillerinden söweşmäge ukyply, ýaşy ýigrimi we ondan ýokary bolan erkek adamlar uruglaryna we kowumlaryna görä ýekeme-ýeke hasaba alyndy. 43Naftaly tiresinden hasaba alnanlar elli üç müň dört ýüz adam boldy[+]. 44Her biri öz tiresine wekilçilik edýän Ysraýylyň on iki baştutanynyň kömegi bilen Musanyň[†] we Harunyň tarapyndan hasaba alnanlar şulardy. 45Ysraýyl goşunynda söweşe ukyply, ýaşy ýigrimi we ondan ýokary bolanlaryň ählisi öz kowumlaryna görä hasaba alyndy. 46Olaryň jemi alty ýüz üç müň bäş ýüz elli adam boldy[+].

47Emma lewiler[†] öz tirelerine görä hasaba alynmadylar. 48Reb Musa[†] şeýle diýipdi: 49«Diňe lewi tiresiniň adamlaryny hasaba alma, olary ysraýyl halky bilen bile sanama. 50Oňa derek olary mukaddes[†] äht[†] çadyryna, onuň ähli esbaplaryna we oňa degişli zatlaryň hemmesine jogapkär edip goý. Mukaddes çadyry[†] we onuň ähli esbaplaryny olar götersinler we oňa gözegçilik etsinler, öz çadyrlaryny onuň töwereginde diksinler. 51Mukaddes çadyr göçürilmeli bolanda, ony lewiler ýygnasynlar. Mukaddes öý[†] dikilmeli bolanda, ony lewiler diksinler. Lewilerden başga, kim oňa golaýlaşsa, onuň jezasy ölümdir. 52Ysraýyllaryň hersi bölünen tire toparyna görä, öz düşelgesinde öz tugy astynda düşlesinler. 53Emma lewiler ysraýyl halkynyň başyna Hudaýyň gazaby inmez ýaly, çadyrlaryny mukaddes äht çadyrynyň töwereginde diksinler. Mukaddes äht çadyryny goramak keşigini-de lewiler çeksinler»[+]. 54Ysraýyllar edil Rebbiň Musa tabşyryşy ýaly etdiler.

#### 2‑nji bap


Tireleriň ýerleşiş we ýöriş tertibi

1Reb[†] Musa[†] bilen Haruna şeýle diýdi: 2«Ysraýyl[†] tireleri düşlände, hersi öz düşelgesinde öz uruglarynyň tugy astynda çadyrlaryny diksinler. Olar çadyrlaryny Rebbe ýüz tutulýan çadyrdan[†] uzagrakda diksinler. 3Ýahuda[†] goşunlary mukaddes çadyryň[†] gündogarynda öz tugy astynda düşelgesini gursun. Ýahudalaryň baştutany Eminadabyň ogly Nahşondyr[+]. 4Onuň goşunynda hasaba alnanlar ýetmiş dört müň alty ýüz adamdyr. 5Onuň ýanynda ysakar tiresiniň düşelgesi bolsun. Ysakarlaryň baştutany Sugaryň ogly Netaneldir. 6Onuň goşunynda hasaba alnanlar elli dört müň dört ýüz adamdyr. 7Onuň gapdalynda zebulun tiresi çadyryny diksin. Zebulunlaryň baştutany Helonyň ogly Eliýapdyr. 8Onuň goşunynda hasaba alnanlar elli ýedi müň dört ýüz adamdyr. 9Ýahuda düşelgesindäki hasaba alnan goşunyň jemi bir ýüz segsen alty müň dört ýüz adam. Ýörişe ilkinji bolup şolar çyksynlar[+].

10Günorta gapdalynda, öz tugy astynda ruben goşunlarynyň düşelgesi bolsun. Rubenleriň baştutany Şedeýuryň ogly Elisurdyr. 11Onuň goşunynda hasaba alnanlar kyrk alty müň bäş ýüz adamdyr. 12Onuň ýanynda şimgon tiresiniň düşelgesi bolsun. Şimgonlaryň baştutany Suryşadaýyň ogly Şelumyýeldir. 13Onuň goşunynda hasaba alnanlar elli dokuz müň üç ýüz adamdyr. 14Onuň gapdalynda gat tiresi çadyryny diksin. Gatlaryň baştutany Reguwalyň ogly Elýasapdyr. 15Onuň goşunynda hasaba alnanlar kyrk bäş müň alty ýüz elli adamdyr. 16Ruben düşelgesindäki hasaba alnan goşunyň jemi bir ýüz elli bir müň dört ýüz elli adam. Olar ýörişe ikinji bolup çyksynlar[+].

17Lewileriň[†] düşelgesi Rebbe ýüz tutulýan çadyr[†] bilen bilelikde beýleki düşelgeleriň ortasynda ýöremelidir. Edil düşleýişleri ýaly, her bir adam öz ornunda, öz tugy astynda ýörişe çyksyn[+].

18Günbatar gapdalynda öz tugy astynda efraýym goşunlarynyň düşelgesi bolsun. Efraýymlaryň baştutany Emihudyň ogly Elişamadyr. 19Onuň goşunynda hasaba alnanlar kyrk müň bäş ýüz adamdyr. 20Onuň ýanynda manaşa tiresiniň düşelgesi bolsun. Manaşalaryň baştutany Pedahsuryň ogly Gamalyýeldir. 21Onuň goşunynda hasaba alnanlar otuz iki müň iki ýüz adamdyr. 22Onuň gapdalynda benýamin tiresiniň düşelgesi bolsun. Benýaminleriň baştutany Gidgonynyň ogly Abydandyr. 23Onuň goşunynda hasaba alnanlar otuz bäş müň dört ýüz adamdyr. 24Efraýym düşelgesindäki goşunyň jemi bir ýüz sekiz müň bir ýüz adam. Olar ýörişe üçünji bolup çyksynlar[+].

25Demirgazyk gapdalynda, öz tugy astynda dan goşunlarynyň düşelgesi bolsun. Danlaryň baştutany Emişadaýyň ogly Ahygezerdir. 26Onuň goşunynda hasaba alnanlar altmyş iki müň ýedi ýüz adamdyr. 27Onuň ýanynda aşer tiresiniň düşelgesi bolsun. Aşerleriň baştutany Okranyň ogly Pagyýeldir. 28Onuň goşunynda hasaba alnanlar kyrk bir müň bäş ýüz adamdyr. 29Onuň gapdalynda naftaly tiresiniň düşelgesi bolsun. Naftalylaryň baştutany Eýnanyň ogly Ahuradyr. 30Onuň goşunynda hasaba alnanlar elli üç müň dört ýüz adamdyr. 31Dan düşelgesindäki goşunyň jemi bir ýüz elli ýedi müň alty ýüz adam. Olar iň soňky bolup, hersi öz tugy astynda ýörişe çyksynlar»[+].

32Ysraýyllaryň uruglaryna görä hasaba alnanlarynyň jemi şeýledi. Düşelgelerdäki hasaba alnan goşunyň jemi alty ýüz üç müň bäş ýüz elli adam boldy[+]. 33Rebbiň Musa[†] buýruşy ýaly, lewiler[†] beýleki ysraýyllaryň arasynda hasaba alynmady[+].

34Ysraýyllar edil Rebbiň Musa[†] buýruşy ýaly etdiler. Olaryň her biri öz tugy astynda ýerleşip, öz urugyna we kowumyna görä, aýdylan tertipde ýörişe çykdylar.

#### 3‑nji bap


Harunyň ogullary

1Rebbiň[†] Sinaý[†] dagynda Musa[†] bilen gepleşen wagty Harunyň we Musanyň nesilleri şulardy: 2Harunyň dört ogly bardy, olaryň atlary şulardyr: Nadap, Abyhu, Elgazar we Ytamar. Nadap onuň nowbahar ogludy[†][+]. 3Harunyň ogullaryndan ruhanyçylyga[†] bellenip, bagyş edilenleri şulardyr. 4Emma Nadap bilen Abyhu Sinaý çölünde mukaddes[†] bolmadyk ody Rebbiň huzurynda hödür edendikleri üçin öldüler. Olardan zürýat galmady. Elgazar bilen Ytamar bolsa atalary Harunyň ýaşan döwründe ruhany bolup hyzmat etdiler[+].


Lewileriň borçlary

5Onsoň Reb Musa[†] şeýle diýdi: 6«Lewi tiresini getir-de, ruhany[†] Harunyň hyzmatynda goý, olar oňa kömek etsinler[+]. 7Olar mukaddes çadyryň[†] hyzmatyny edip, Harun we tutuş halk üçin Rebbe ýüz tutulýan çadyryň[†] goramak keşigini çeksinler. 8Olar ysraýyllaryň[†] hatyrasyna mukaddes çadyryň hyzmatyny edip, Rebbe ýüz tutulýan çadyryň ähli esbaplaryna gözegçilik etsinler. 9Lewileri[†] Harunyň we onuň nesilleriniň ygtyýaryna ber. Olar ysraýyllaryň arasyndan Harunyň ygtyýaryna doly berlendir[+]. 10Haruny we onuň ogullaryny hasaba al. Ruhanyçylyk wezipesini diňe şolar ýerine ýetirmelidirler, olardan başga kim mukaddes çadyra golaýlaşsa, onuň jezasy ölümdir»[+]. 11Onsoň Reb Musa şeýle diýdi: 12«Men lewileri ysraýyllaryň nowbahar ogullaryna[†] derek kabul edip aldym. Lewiler Meniňkidir, 13çünki nowbahar ogullaryň bary Maňa degişlidir. Müsürde nowbahar ogullary öldüren günüm, Ysraýylda haýwanu-ynsanyň ilkinji doglanlarynyň baryny Özüme bagyş etdim. Olar Meniňkidir. Men Rebdirin»[+].


Musa lewileri hasaba alýar

14Soňra Sinaý[†] çölünde Reb Musa[†]: 15«Lewileriň[†] bir aýlyk we ondan ýokary ýaşda bolan erkek göbeklileriniň hemmesini uruglaryna we kowumlaryna görä ýazyp hasaba al» diýdi. 16Onsoň Musa Rebbiň sözüne görä olary özüne buýrulyşy ýaly hasaba aldy. 17Lewi ogullarynyň atlary şulardyr: Gerşon, Kohat, Merary[+]. 18Uruglaryna görä Gerşonyň ogullarynyň atlary şulardyr: Libni we Şimgi[+]. 19Uruglaryna görä Kohadyň ogullary: Imran, Ýishar, Hebron we Uzyýel[+]. 20Uruglaryna görä Merarynyň ogullary: Mahly we Muşy. Kowumlaryna görä lewi uruglary şulardyr[+].

21Gerşondan libni we şimgi uruglary gelip çykandyr, bularyň ikisi hem Gerşonyň uruglarydyr. 22Olaryň bir aýlyk we ondan ýokary ýaşda bolan erkek göbeklileriniň sany ýedi müň bäş ýüz adam boldy. 23Gerşon uruglary mukaddes çadyryň[†] ýeňsesinde, günbatar gapdalynda çadyr dikmelidiler[+]. 24Gerşon uruglarynyň baştutany Laýeliň ogly Elýasapdy. 25Gerşon ogullary Rebbe ýüz tutulýan çadyra[†] degişli gorag hyzmatlaryndan şulara: mukaddes çadyryň içki we daşky örtüklerine, çadyryň girelgesi üçin ýapynja,[+] 26haýadyň perdelerine, mukaddes çadyryň we gurbanlyk[†] sypasynyň[†] daşyndaky haýadyň derwezesiniň ýapynjasyna, onuň zynjyrlaryna we bulara degişli ähli hyzmatlara jogapkärdirler.

27Kohatdan imram, ýishar, hebron, uzyýel uruglary gelip çykandyr, bularyň bary Kohadyň uruglarydyrlar[+]. 28Bularyň ýaşy bir aýlyk we ondan ýokary bolan erkek göbeklileriniň sany sekiz müň alty ýüz boldy. Bular mukaddes[†] zatlary goramaklyga jogapkärdirler. 29Kohat uruglary mukaddes çadyryň[†] günorta gapdalynda düşlemelidiler. 30Kohat uruglarynyň baştutany Uzyýeliň ogly Elisapandy. 31Olar gorag hyzmatlaryndan şulara: sandyga, hantagta, çyradana, gurbanlyk[†] sypasyna[†], mukaddes öýüň[†] enjamlaryna, ýapynja we bulara degişli ähli hyzmatlara jogapkärdirler[+]. 32Ruhany[†] Harunyň ogly Elgazar lewi baştutanlarynyň başlygydy we mukaddes zatlara jogapkärçilik çekýän lewileriň[†] üstünden garaýardy[+].

33Merarydan mahly we muşy uruglary gelip çykandyr. Bularyň ikisi hem Merarynyň urugydyr. 34Olaryň bir aýlyk we ondan ýokary ýaşda bolan erkek göbeklileriniň sany alty müň iki ýüz boldy. 35Merary uruglarynyň baştutany Abyhaýyl ogly Suryýeldi. Olar mukaddes çadyryň[†] demirgazyk tarapynda düşlemelidiler. 36Merary ogullary mukaddes çadyra degişli gorag hyzmatlaryndan şulara: onuň çarçuwalaryna, taýaklaryna, sütünlerine we olary saklaýan dabanlara, ähli esbaplaryna we bulara degişli ähli hyzmatlara jogapkärdirler[+]. 37Şeýle hem haýadyň daşyndaky sütünleriň dabanlary, gazyklary we zynjyrlary bilen bile olara tabşyryldy.

38Musa[†] bilen Harunyň we onuň ogullarynyň düşelgesi gündogar tarapda, Rebbe ýüz tutulýan öýüň öňünde, ýagny mukaddes çadyryň[†] girelgesiniň öňünde bolsun. Olar ysraýyllaryň hatyrasyna mukaddes öýi[†] goramak keşigini çekerler. Olardan başga kim muňa golaýlaşsa, onuň jezasy ölümdir. 39Rebbiň buýrugyna görä, Musa bilen Harunyň uruglaryna görä hasaba alan, bir aýlyk we ondan ýokary ýaşda bolan lewileriň[†] erkek göbeklileriniň sany ýigrimi iki müň boldy[+].


Ysraýylyň nowbahar ogullary yzyna satyn alynýar

40Soňra Reb Musa[†] şeýle diýdi: «Ysraýylyň bir aýlyk we ondan ýokary ýaşda bolan ähli nowbahar ogullaryny[†] ýekeme-ýeke sana we ýazga geçir. 41Olaryň deregine lewileri[†] Men–Reb üçin kabul et, olaryň mallaryny bolsa ysraýyllaryň ilkinji doglan mallarynyň öwezine kabul et». 42Şeýdip, Musa Rebbiň özüne buýruşy ýaly, ysraýyllaryň nowbahar ogullarynyň ählisini hasaba aldy. 43Atlary bilen hasaba alnan bir aýlyk we ondan ýokary ýaşda bolan erkek göbeklileriň jemi sany ýigrimi iki müň iki ýüz ýetmiş üç boldy.

44Onsoň Reb Musa[†] şeýle diýdi: 45«Ysraýyllaryň nowbahar ogullarynyň[†] deregine lewileri[†], mallarynyň deregine bolsa lewileriň mallaryny kabul et. Lewiler Meniňkidir, Men Rebdirin. 46Ysraýylyň nowbahar ogullary lewilere garanda iki ýüz ýetmiş üç adam artykmaç boldy. Olary satyn almak üçin, 47adam başyna mukaddes öýüň[†] resmi ölçegi boýunça bäş şekel kümüş al. Bir şekel iki mysgala[*] deňdir[+]. 48Lewileriň sanyndan artykmaçlary satyn almaga tölenen puly Haruna we onuň ogullaryna ber». 49Şeýdip, Musa lewileriň sanyndan artyk bolanlaryň öwezine töleg pullaryny aldy. 50Ysraýylyň nowbahar ogullaryndan mukaddes öýüň resmi ölçegi bilen ol bir put[*] kümüş aldy. 51Onsoň Rebbiň buýrup aýdyşy ýaly, Musa töleg pullaryny Haruna we onuň ogullaryna berdi.

#### 4‑nji bap


Lewi uruglarynyň borçlary

1Reb[†] Musa[†] bilen Haruna şeýle diýdi: 2«Beýleki lewilerden[†] aýratynlykda, uruglaryna we kowumlaryna görä kohatlaryň 3Rebbe ýüz tutulýan çadyrda[†] işlemäge ýarawly, otuz ýaşdan elli ýaşa çenli bolanlarynyň hemmesini hasaba al[+].

4Kohatlaryň Rebbe ýüz tutulýan çadyrda[†] ýerine ýetirmeli hyzmaty iň mukaddes[†] zatlar bilen baglanyşyklydyr. 5Düşelge göçmeli bolanda, Harun we onuň ogullary çadyra girip, iň mukaddes otagy[†] bölüp duran tutyny[†] aýyrsynlar we onuň bilen Äht sandygyny[†] basyrsynlar. 6Onuň üstüni saýlama deriden edilen ýapynja bilen ýapyp, üstüne gök keteni çeksinler we sandygyň syryklaryny ýerine goýsunlar[+]. 7Hödür çörekleri[†] goýulýan hantagtanyň üstüne gök keteni ýazyp, onuň üstünde tabaklary we jamlary, içgi sadakasy[†] üçin küýzeleri we şakäseleri goýsunlar. Hemişelik çörek hem onuň üstünde bolsun. 8Soňra olaryň üstünden gyrmyzy mata ýapyp, ony hem saýlama deriden edilen ýapynja bilen basyrsynlar we onuň syryklaryny ýerine oturtsynlar. 9Çyradany, onuň çyralaryny, müçeneklerini, nowalaryny we zeýtun ýagy salynýan ähli gaplaryny gök keteni bilen basyrsynlar. 10Onsoň ähli enjamlary bilen bilelikde ony saýlama deriden edilen ýapynja bilen basyryp, zemmeriň üstünde goýsunlar. 11Altyndan edilen sypanyň[†] üstüne gök keteni ýapyp, ony saýlama deriden edilen ýapynja bilen basyrsynlar we onuň syryklaryny ýerine oturtsynlar. 12Mukaddes öýde[†] ybadat edilende ulanylýan ähli enjamlary alyp, olary gök ketenä dolasynlar we saýlama deriden edilen ýapynja bilen basyrsynlar. Onsoň olary zemmeriň üstünde goýsunlar. 13Gurbanlyk[†] sypasynyň üstünden küli aýryp, üstüne gyrmyzy matany ýapsynlar. 14Onuň üstüne gurbanlyk sypasynyň ähli enjamlaryny, ýagny ybadat edilende ulanylýan maňňallary, çarşaklary, kül atarlary, legenleri goýup, üstüne saýlama deriden edilen ýapynjany ýapsynlar we syryklaryny ýerine oturtsynlar. 15Düşelge göçmeli bolanda, Harun we onuň ogullary mukaddes öýi we onuň ähli esbaplaryny basyryp bolansoňlar, kohatlar bulary götermäge gelerler. Ýöne olar mukaddes zatlara galtaşmasynlar, ýogsam ölerler. Ine, kohatlaryň çadyrdaky göterjek zatlary şulardyr[+]. 16Ruhany[†] Harunyň ogly Elgazara çyra ýagyna, ýakymly ysly tütetgä, adaty galla sadakasyna[†] we mesh ýagyna[†] gözegçilik etmek tabşyrylsyn. Şeýle hem oňa tutuş mukaddes çadyr[†] we onuň içindäki ähli enjamlary, mukaddes otag we onuň enjamlary tabşyrylsyn»[+].

17Onsoň Reb Musa[†] bilen Haruna şeýle diýdi: 18«Lewileriň[†] arasynda kohat urugynyň ýok bolup gitmegine ýol bermäň. 19Olar iň mukaddes[†] zatlara galtaşanlarynda ölmän aman galarlary ýaly, siz şeýle ediň: Harun we onuň ogullary içeri girip, kohatlaryň hersiniň ýerine ýetirmeli hyzmatyny ýa-da götermeli ýüküni görkezsin. 20Emma kohatlar mukaddes zatlara sähel salymlyk hem seretmeli däldirler, ýogsam olar ölerler»[+].

21Soňra Reb Musa[†] şeýle diýdi: 22-23«Uruglaryna we kowumlaryna görä gerşonlaryň Rebbe ýüz tutulýan çadyrda işlemäge ýarawly, otuz ýaşdan elli ýaşa çenli bolanlarynyň hemmesini ýazyp hasaba al. 24Gerşon uruglarynyň etmeli işleri we daşamaly ýükleri şulardan ybarat:[+] 25olar mukaddes çadyryň[†] tutularyny, Rebbe ýüz tutulýan çadyry[†] we onuň ýapynjasyny, onuň saýlama deriden edilen daşky ýapynjasyny we girelgesindäki perdäni, 26haýadyň perdelerini, mukaddes çadyryň we gurbanlyk[†] sypasynyň[†] daşyndaky haýadyň derwezesiniň ýapynjasyny we onuň zynjyrlaryny, olara degişli ähli esbaplary götersinler. Bu zatlar bilen baglanyşykly işleriň hemmesini etsinler. 27Ýük daşamagy we başga işleri – ähli hyzmatlary gerşonlar Harunyň we onuň ogullarynyň buýrugy esasynda bitirsinler. Göterýän zatlaryny goramaklyga olary borçly ediň. 28Ruhany[†] Harunyň ogly Ytamaryň gözegçiligi astynda gerşonlaryň Rebbe ýüz tutulýan çadyr bilen baglanyşykly etmeli işleri we gorag wezipeleri, ine, şulardyr.

29-30Indi bolsa uruglaryna we kowumlaryna görä merarylary Rebbe ýüz tutulýan çadyrda işlemäge ýarawly otuz ýaşdan elli ýaşa çenli bolanlarynyň hemmesini ýazga geçir. 31Rebbe ýüz tutulýan çadyrda[†] hyzmat etmek bilen olaryň götermeli we goramaly zatlary şulardyr: mukaddes çadyryň[†] çarçuwalary, taýaklary, sütünleri we olary saklaýan dabanlary,[+] 32haýadyň sütünleri we dabanlary, gazyklary, zynjyrlary, olara degişli ähli enjamlar. Olaryň götermeli zatlaryny atma-at sanap tabşyryň. 33Ruhany[†] Harunyň ogly Ytamaryň gözegçiligi astynda merarylaryň Rebbe ýüz tutulýan çadyr bilen baglanyşykly etmeli işleri, ine, şulardyr». 34Onsoň Musa[†] bilen Harun we halkyň ýolbaşçylary uruglaryna we kowumlaryna görä kohatlary ýazga geçirdiler. 35Rebbe ýüz tutulýan çadyrda işlemäge ýarawly otuz ýaşdan elli ýaşa çenli bolanlarynyň 36uruglaryna görä hasaba alnany iki müň ýedi ýüz elli adam boldy. 37Bu Rebbe ýüz tutulýan çadyrda hyzmat eden ähli kohatlaryň uruglarynyň baş sanydyr. Rebbiň Musanyň üsti bilen buýruşy ýaly, olary Musa bilen Harun hasaba aldy. 38Uruglaryna we kowumlaryna görä hasaba alnan gerşonlaryň sany şudur: 39Rebbe ýüz tutulýan çadyrda işlemäge ýarawly otuz ýaşdan elli ýaşa çenli bolanlary 40uruglaryna we kowumlaryna görä iki müň alty ýüz otuz adam boldy. 41Bu Rebbe ýüz tutulýan çadyrda hyzmat eden ähli gerşonlaryň uruglarynyň baş sanydyr. Rebbiň buýruşy ýaly, olary Musa bilen Harun hasaba aldy. 42Uruglaryna we kowumlaryna görä, merarylaryň sany şudur: 43Rebbe ýüz tutulýan çadyrda işlemäge ýarawly otuz ýaşdan elli ýaşa çenli bolanlary 44uruglaryna görä jemi üç müň iki ýüz adam boldy. 45Bu Rebbe ýüz tutulýan çadyrda hyzmat eden ähli merarylaryň uruglarynyň baş sanydyr. Rebbiň Musanyň üsti bilen buýruşy ýaly, olary Musa bilen Harun hasaba aldy. 46Musa bilen Harunyň we ysraýyl[†] ýolbaşçylarynyň uruglaryna we kowumlaryna görä hasaba alan, 47Rebbe ýüz tutulýan çadyrda işlemäge we ýük götermäge ýarawly, otuz ýaşdan elli ýaşa çenli bolan 48lewileri[†] sekiz müň bäş ýüz segsen adam boldy. 49Rebbiň Musanyň üsti bilen beren buýrugyna görä, her bir adamyň ýerine ýetirmeli işi we götermeli ýüki belli edildi. Rebbiň buýruşy ýaly, olar Musa tarapyndan hasaba alyndylar.

#### 5‑nji bap


Düşelgäni tämiz saklamak

1Reb[†] Musa[†] şeýle diýdi: 2«Ysraýyllara[†] buýruk ber: ýokançly deri we akma kesellini ýa-da ölä galtaşyp haram bolany,[+] 3erkek kişimi ýa aýal parhy ýok, Ysraýyl düşelgesini harama çykarmaz ýaly, düşelgeden hökman çykaryň, çünki olaryň arasynda Men ýaşaýaryn»[+]. 4Ysraýyllar şeýle hem etdiler, olary düşelgeden çykardylar. Rebbiň Musa diýenleriniň ählisini ysraýyllar berjaý etdiler.


Günäniň öwezini dolmak

5Reb Musa[†] şeýle diýdi: 6«Ysraýyllara aýt: eger erkek ýa-da aýal bir adamyň garşysyna günä etse we Rebbe dönüklik edip, günä gazansa,[+] 7ol eden günäsini boýun alsyn we günäsi üçin öwezlik tölegini tölesin. Ýene onuň üstüne öwezlik tölegiň bäşden bir bölegini goşup, jebir çeken kişä bersin[+]. 8Eger jebir çeken ölse we hun almaga hossary bolmasa, onda edilen günä üçin tölenen hun Rebbe bagyş edilip, ruhana berilsin. Bu günäkäriň günäsini saplamak üçin üstesine goç hem berilsin. 9Ysraýyllaryň ähli mukaddes[†] sadakalarynyň[†] arasyndan getirilen her bir sadaka ruhanyňkydyr[†]. 10Hemmäniň berýän mukaddes sadakalary ruhanyňkydyr, kim näme berse ruhanyňkydyr».


Biwepa aýal hakynda

11Reb Musa[†] şeýle diýdi: 12«Ysraýyllara aýt: eger biriniň aýaly ters ýola düşüp, biwepalyk etse, 13başga bir adam bilen ýatyp, muny äri bilmese, şeýdibem, aýal günäli bolsa-da, aýyby äşgär bolmasa, garşysyna şaýat tapylmasa we ol bu iş üstünde tutulmasa,[+] 14äri bolsa was-was keseline uçrap, günäli aýalyna müňkür bolsa ýa-da aýaly günäli bolmasa-da oňa müňkürlik etse, 15onda äri aýalyny ruhanynyň[†] ýanyna alyp gelsin. Aýaly üçin berilmeli sadakany[†], ýagny bir batmanyň ondan biri[†] arpa ununy getirsin. Munuň müňkürlik galla sadakasydygy[†], ýagny etmişi äşgär edýän sadakadygy üçin, unuň üstüne zeýtun ýagy guýulmasyn, onuň üstüne ýakymly ysly tütetgi-de[†] goýulmasyn[+]. 16Onsoň ruhany ol aýaly getirip, Rebbiň huzurynda duruzsyn. 17Ruhany mukaddes[†] suwdan toýun gaba guýup alsyn we mukaddes çadyryň[†] içinden toprak alyp, suwa guýsun. 18Ruhany ol aýaly Rebbiň huzurynda durzup, onuň saçyny ýaýsyn we onuň goşawujyna müňkürlik sadakasyny, ýagny etmişi ýatladyp durýan aýyplama sadakasyny guýsun. Ruhany öz elinde nälet getirjek ajylyk suwuny saklasyn. 19Ruhany aýala kasam içirip şeýle diýsin: „Eger sen başga bir adam bilen ýatmadyk bolsaň, öz äriňiň ygtyýaryndakaň günä etmedik bolsaň, onda nälet getirýän bu ajylyk suwy saňa zeper ýetirmesin“. 20-21Ruhany aýala nälet antyny içirip şeýle diýsin: „Emma sen öz äriňiň ygtyýaryndakaň ters ýola düşüp, günäli bolsaň we başga adam bilen ýatan bolsaň, Reb seni Öz halkyňyň arasynda ýigrenje we gargyşa sezewar etsin. Goý, Reb seniň uýat ýeriňi guratsyn, garnyň çişip gitsin. 22Bu nälet getirýän suw seniň içiňe ornap, garnyňy çişirsin, uýat ýeriňi guratsyn!“

Aýal hem „Omyn[†]. Omyn“ diýsin[+]. 23Onsoň ruhany[†] bu nälet sözlerini ýazyp, ony ajylyk suwunda ýuwsun. 24Nälet getirýän ajylyk suwuny aýala içirmeli. Nälet getirýän ajylyk suwy aýalyň içine ornap, güýçli agyry döreder. 25Ruhany müňkürlik sadakasyny[†] aýalyň elinden alyp, ony Rebbiň huzurynda ýokary galdyrsyn we gurbanlyk[†] sypasyna[†] alyp gelsin. 26Onsoň ruhany Rebbiň ýoluna berilýän paý hökmünde galla sadakasyndan[†] bir goşawujyny alyp, ony gurbanlyk sypasynda ýaksyn. Soňra aýala suwy içirsin. 27Aýala suwy içirenden soň, eger aýal günäli bolup, ärine biwepalyk eden bolsa, nälet getirýän suw onuň içine ornap, güýçli agyry döreder. Ol aýalyň uýat ýeri gurar, garny çişer. 28Emma aýal günäli bolman tämiz[†] bolsa, oňa hiç hili zeper etmez we ýene-de çaga dogrup biler. 29Aýal öz äriniň ygtyýaryndaka ters ýola düşüp, özüniň günälidigine müňkür bolan ýagdaýynda kanun[†] şudur. 30Ýa-da äri was-was keseline uçrap, aýalyna müňkürlik edip başlasa, onda ol aýalyny Rebbiň huzuryna getirsin we ruhany ol aýal babatda bu kanuny ulansyn. 31Äri ýazykly bolmaz, emma aýaly welin eden günäsi üçin jezasyny çeksin».

#### 6-njy bap


Nazyrlyk düzgüni

1Reb[†] Musa[†] şeýle diýdi: 2«Ysraýyllara[†] aýt: eger erkek ýa aýal nazyr[†] bolmaga kasam içip, özüni Rebbe bagyş etse,[+] 3onda ol şerapdan we çakyrdan datmasyn. Şerap sirkesini-de, başga sirke-de ulanmasyn, üzüm şerbedini-de içmesin, ter üzüm-de, kişmiş-de iýmesin. 4Nazyrlyk döwrüniň bütin dowamynda üzümden öndürilen hiç bir zady, hatda üzümiň gabygyny ýa dänesini-de agzyna almasyn. 5Nazyr bolmaga kasam içen döwrüniň bütin dowamynda onuň kellesine hiç bir päki degmesin, özüni Rebbe bagyş eden günleri gutarýança, nazyr bolan adam mukaddesdir[†], ol saçyny ösdürsin[+]. 6-7Onuň saçy Rebbe bagyş edilendiginiň nyşanydyr. Özüni Rebbe bagyş eden günlerinde ol jesede golaýlaşmasyn. Hatda onuň atasy ýa enesi, dogany ýa uýasy öläýende-de, ol özüni haram etmesin[+]. 8Nazyrlyk döwrüniň bütin dowamynda bu adam Rebbe bagyş edilen adamdyr.

9Eger gapdalyndakylaryň biri duýdansyzlykda ölüp, nazyryň[†] mukaddes[†] saçyny haram etse, onda ol tämizlenilýän[†] gün bolan ýedinji güni saçyny syrsyn. 10Sekizinji gün ol iki gumryny ýa-da iki kepderi çagasyny getirip, Rebbe ýüz tutulýan çadyryň[†] girelgesinde ruhana bersin[+]. 11Ruhany[†] olaryň birini günä gurbanlygy[†], beýlekisini bolsa ýakma gurbanlygy[†] hökmünde hödür edip, nazyry günäsinden saplasyn, çünki ol jesede golaýlaşandygy zerarly ýazykly bolupdy. Nazyr şol günüň özünde saçyny täzeden bagyş etsin. 12Ol nazyrlyga täzeden başlamak üçin, özüni Rebbe bagyş etsin we ýazyk gurbanlygy[†] hökmünde birýaşar erkek tokly getirsin. Çünki mukaddes edilen saçyň haram bolandygy üçin, öňki günler hasap edilmeýär.

13Nazyrlyk[†] möhleti gutaranda, nazyrlar üçin şu düzgüni berjaý etsinler: ony Rebbe ýüz tutulýan çadyryň[†] girelgesine getirsinler. 14Ol Rebbe öz peşgeşini hödür etsin, birýaşar şikessiz erkek toklyny ýakma[†] gurbanlygy[†] hökmünde, birýaşar şikessiz urkaçy toklyny günä gurbanlygy hökmünde, şikessiz bir goçy bolsa salamatlyk gurbanlygy[†] hökmünde hödür etsin[+]. 15Bir sebet petiri, saýlama bugdaý unundan zeýtun ýagyna ýugrulan külçeleri, ýüzüne zeýtun ýagy çalnan çelpekleri, olar bilen bile galla we içgi sadakasyny[†] bersin[+]. 16Ruhany[†] bulary Rebbiň huzurynda hödür etsin, olaryň günä hem-de ýakma gurbanlygyny-da hödür etsin. 17Bir sebet petir bilen goçy salamatlyk gurbanlygy hökmünde hödür etsin. Şeýle hem ruhany galla hem içgi sadakasyny-da hödür etsin. 18Soňra nazyr Rebbe ýüz tutulýan çadyryň girelgesinde, Rebbe bagyş edilen saçyny syryp, salamatlyk gurbanlygynyň aşagynda ýanyp duran oda taşlasyn. 19Nazyr Rebbe bagyş edilen saçyny syryp bolansoň, ruhany goçuň gaýnan bir buduny, sebetden bir petiri we ýüzüne zeýtun ýagy çalnan bir çelpegi alyp, olary nazyryň eline bersin[+]. 20Onsoň ruhany göterme sadakasy hökmünde olary Rebbiň huzurynda ýokary galdyrsyn. Göterme sadaka hökmünde döş hem, üwreme sadaka hökmünde but[†] hem ruhany üçin mukaddes[†] paýdyr. Şondan soňra nazyr bolan adam şerap içip biler[+]. 21Ine, kasam içip, nazyr bolandygy we onuň Rebbe bagyş edilendigi üçin berilýän nazyrlyk gurbanlyklary hakyndaky düzgün şulardan ybaratdyr. Eger ol nazyrlyk kasamynyň talap edýän zatlaryndan başga-da sadaka bermegi wada beren bolsa, onda beren wadasyny doly berjaý etsin».


Ruhany patasy

22Reb Musa[†] şeýle diýdi: 23«Haruna we onuň ogullaryna aýt, ysraýyllara pata bersinler. Siz olara şeýle diýiň:[+]

24„Goý, Reb sizi ýalkap[†], Öz penasynda saklasyn![+]
25Reb güler ýüzi bilen baksyn, size merhemet etsin![+]
26Reb size nazaryny salyp, salamatlyk bersin!

27Şeýdip, Harun we onuň ogullary ysraýyllara Meniň adym bilen pata bersinler, Men hem olary ýalkaryn[†]“».

#### 7‑nji bap


Baştutanlar sadakalaryny getirýärler

1Musa[†] mukaddes çadyry[†] dikip bolup, içiniň ähli esbaplary bilen birlikde onuň üstüne ýag sepeläp mukaddes etdi. Gurbanlyk[†] sypasyny-da[†] onuň ähli enjamlary bilen birlikde onuň üstüne ýag sepeläp mukaddes etdi[+]. 2-3Şondan soň ilat sanawyna ýolbaşçylyk eden ysraýyl baştutanlary, ýagny urugbaşylary we tirebaşylary öz sadakalaryny Rebbiň huzuryna getirdiler. Olar alty sany üsti örtülgi araba bilen on iki öküzi – her iki baştutan üçin bir araba we her baştutan üçin bir öküzi mukaddes çadyryň öňüne getirdiler. 4Onsoň Reb[†] Musa şeýle diýdi: 5«Olaryň sadakalaryny[†] kabul edip al, Rebbe ýüz tutulýan çadyrda[†] edilýän işler üçin gerek bolar. Olary lewilere[†] her biriniň bitirýän işlerine görä ber». 6Musa arabalary we öküzleri getirip, lewilere berdi. 7Ol edýän işlerine görä iki araba bilen dört öküzi gerşonlara berdi[+]. 8Dört araba bilen sekiz öküzi bolsa edýän işlerine görä merarylara berdi. Olar ruhany[†] Harunyň ogly Ytamaryň ýolbaşçylygy astynda işleýärdiler[+]. 9Emma ol kohatlara hiç zat bermedi, çünki olaryň wezipesi mukaddes zatlary eginlerinde daşamakdy[+].

10Gurbanlyk[†] sypasynyň[†] üstüne ýag sepeläp, mukaddes[†] edilenden soň, baştutanlar hem onuň bagyş ediliş dabarasyna sadakalar[†] hödürlediler. Olar öz sadakalaryny gurbanlyk sypasynyň öňüne getirdiler. 11Reb Musa[†]: «Gurbanlyk sypasynyň bagyş edilişine her gün bir baştutan öz sadakalaryny hödür etsin» diýdi.

12Birinji gün ýahuda[†] tiresinden Eminadabyň ogly Nahşon sadakalaryny[†] hödür etdi[+]. 13Onuň sadakalary şulardan ybaratdy: Mukaddes öýüň[†] resmi ölçegi bilen agramy üç ýüz elli mysgal[*] bolan kümüş tabak, agramy ýüz elli mysgal[*] bolan kümüş legen. Olaryň ikisem galla sadakasy[†] üçin zeýtun ýagy bilen garylan saýlama bugdaý unundan doludy. 14Içi tütetgiden[†] doly, agramy ýigrimi mysgal[*] bolan altyn jam[+]. 15Ýakma[†] gurbanlygy[†] üçin bir öküzçe, bir goç, birýaşar erkek tokly[+]. 16Günä gurbanlygy üçin bir teke[+]. 17Salamatlyk gurbanlygy[†] üçin hem iki öküz, bäş goç, bäş teke we bäş sany birýaşar erkek tokly. Ine, şular Eminadabyň ogly Nahşonyň sadakalarydy[+].

18Ikinji gün ysakarlaryň baştutany Sugaryň ogly Netanel sadakalaryny[†] hödür etdi[+]. 19Onuň sadakalary şulardan ybaratdy: mukaddes öýüň[†] resmi ölçegi bilen agramy üç ýüz elli mysgal bolan kümüş tabak, agramy ýüz elli mysgal bolan kümüş legen. Olaryň ikisem galla sadakasy[†] üçin zeýtun ýagy bilen garylan saýlama bugdaý unundan doludy. 20Içi tütetgiden[†] doly, agramy ýigrimi mysgal bolan altyn jam. 21Ýakma[†] gurbanlygy[†] üçin bir öküzçe, bir goç, birýaşar erkek tokly. 22Günä gurbanlygy üçin bir teke. 23Salamatlyk gurbanlygy[†] üçin hem iki öküz, bäş goç, bäş teke we bäş sany birýaşar erkek tokly. Ine, şular Sugaryň ogly Netaneliň sadakalarydy.

24Üçünji gün zebulunlaryň baştutany Helonyň ogly Eliýap sadakalaryny[†] hödür etdi[+]. 25Onuň sadakalary şulardan ybaratdy: mukaddes öýüň[†] resmi ölçegi bilen agramy üç ýüz elli mysgal bolan kümüş tabak, agramy ýüz elli mysgal bolan kümüş legen. Olaryň ikisem galla sadakasy[†] üçin zeýtun ýagy bilen garylan saýlama bugdaý undan doludy. 26Içi tütetgiden[†] doly, agramy ýigrimi mysgal bolan altyn jam. 27Ýakma[†] gurbanlygy[†] üçin bir öküzçe, bir goç, birýaşar erkek tokly. 28Günä gurbanlygy üçin bir teke. 29Salamatlyk gurbanlygy[†] üçin hem iki öküz, bäş goç, bäş teke we bäş sany birýaşar erkek tokly. Ine, şular Helonyň ogly Eliýabyň sadakalarydy.

30Dördünji gün rubenleriň baştutany Şedeýuryň ogly Elisur sadakalaryny[†] hödür etdi[+]. 31Onuň sadakalary şulardan ybaratdy: mukaddes öýüň[†] resmi ölçegi bilen agramy üç ýüz elli mysgal bolan kümüş tabak, agramy ýüz elli mysgal bolan kümüş legen. Olaryň ikisem galla sadakasy[†] üçin zeýtun ýagy bilen garylan saýlama bugdaý unundan doludy. 32Içi tütetgiden[†] doly, agramy ýigrimi mysgal bolan altyn jam. 33Ýakma[†] gurbanlygy[†] üçin bir öküzçe, bir goç, birýaşar erkek tokly. 34Günä gurbanlygy üçin bir teke. 35Salamatlyk gurbanlygy[†] üçin hem iki öküz, bäş goç, bäş teke we bäş sany birýaşar erkek tokly. Ine, şular Şedeýuryň ogly Elisuryň sadakalarydy.

36Bäşinji gün şimgonlaryň baştutany Suryşadaýyň ogly Şelumyýel sadakalaryny[†] hödür etdi[+]. 37Onuň sadakalary şulardan ybaratdy: mukaddes öýüň[†] resmi ölçegi bilen agramy üç ýüz elli mysgal bolan kümüş tabak, agramy ýüz elli mysgal bolan kümüş legen. Olaryň ikisem galla sadakasy[†] üçin zeýtun ýagy bilen garylan saýlama bugdaý unundan doludy. 38Içi tütetgiden[†] doly, agramy ýigrimi mysgal bolan altyn jam. 39Ýakma[†] gurbanlygy[†] üçin bir öküzçe, bir goç, birýaşar erkek tokly. 40Günä gurbanlygy üçin bir teke. 41Salamatlyk gurbanlygy[†] üçin hem iki öküz, bäş goç, bäş teke we bäş birýaşar erkek tokly. Ine, şular Suryşadaýyň ogly Şelumyýeliň sadakalarydy.

42Altynjy gün gatlaryň baştutany Deguwalyň ogly Elýasap sadakalaryny[†] hödür etdi[+]. 43Onuň sadakalary şulardan ybaratdy: mukaddes öýüň[†] resmi ölçegi bilen agramy üç ýüz elli mysgal bolan kümüş tabak, agramy ýüz elli mysgal bolan kümüş legen. Olaryň ikisem galla sadakasy[†] üçin zeýtun ýagy bilen garylan saýlama bugdaý unundan doludy. 44Içi tütetgiden[†] doly, agramy ýigrimi mysgal bolan altyn jam. 45Ýakma[†] gurbanlygy[†] üçin bir öküzçe, bir goç, birýaşar erkek tokly. 46Günä gurbanlygy üçin bir teke. 47Salamatlyk gurbanlygy[†] üçin hem iki öküz, bäş goç, bäş teke we bäş birýaşar erkek tokly. Ine, şular Deguwalyň ogly Elýasabyň sadakalarydy.

48Ýedinji gün efraýymlaryň baştutany Emihudyň ogly Elişama sadakalaryny[†] hödür etdi[+]. 49Onuň sadakalary şulardan ybaratdy: mukaddes öýüň[†] resmi ölçegi bilen agramy üç ýüz elli mysgal bolan kümüş tabak, agramy ýüz elli mysgal bolan kümüş legen. Olaryň ikisem galla sadakasy[†] üçin zeýtun ýagy bilen garylan saýlama bugdaý unundan doludy. 50Içi tütetgiden[†] doly, agramy ýigrimi mysgal bolan altyn jam. 51Ýakma[†] gurbanlygy[†] üçin bir öküzçe, bir goç, birýaşar erkek tokly. 52Günä gurbanlygy üçin bir teke. 53Salamatlyk gurbanlygy[†] üçin hem iki öküz, bäş goç, bäş teke we bäş birýaşar erkek tokly. Ine, şular Emihudyň ogly Elişamanyň sadakalarydy.

54Sekizinji gün manaşalaryň baştutany Pedahsuryň ogly Gamlyýel sadakalaryny[†] hödür etdi[+]. 55Onuň sadakalary şulardan ybaratdy: mukaddes öýüň[†] resmi ölçegi bilen agramy üç ýüz elli mysgal bolan kümüş tabak, agramy ýüz elli mysgal bolan kümüş legen. Olaryň ikisem galla sadakasy[†] üçin zeýtun ýagy bilen garylan saýlama bugdaý unundan doludy. 56Içi tütetgiden[†] doly, agramy ýigrimi mysgal bolan altyn jam. 57Ýakma[†] gurbanlygy[†] üçin bir öküzçe, bir goç, birýaşar erkek tokly. 58Günä gurbanlygy üçin bir teke. 59Salamatlyk gurbanlygy[†] üçin hem iki öküz, bäş goç, bäş teke we bäş birýaşar erkek tokly. Ine, şular Pedahsuryň ogly Gamlyýeliň sadakalarydy.

60Dokuzynjy gün benýaminleriň baştutany Gidgonynyň ogly Abydan sadakalaryny[†] hödür etdi[+]. 61Onuň sadakalary şulardan ybaratdy: mukaddes öýüň[†] resmi ölçegi bilen agramy üç ýüz elli mysgal bolan kümüş tabak, agramy ýüz elli mysgal bolan kümüş legen. Olaryň ikisem galla sadakasy[†] üçin zeýtun ýagy bilen garylan saýlama bugdaý unundan doludy. 62Içi tütetgiden[†] doly, agramy ýigrimi mysgal bolan altyn jam. 63Ýakma[†] gurbanlygy[†] üçin bir öküzçe, bir goç, birýaşar erkek tokly. 64Günä gurbanlygy üçin bir teke. 65Salamatlyk gurbanlygy[†] üçin hem iki öküz, bäş goç, bäş teke we bäş birýaşar erkek tokly. Ine, şular Gidgonynyň ogly Abydanyň sadakalarydy.

66Onunjy gün danlaryň baştutany Emişadaýyň ogly Ahygezer sadakalaryny[†] hödür etdi[+]. 67Onuň sadakalary şulardan ybaratdy: mukaddes öýüň[†] resmi ölçegi bilen agramy üç ýüz elli mysgal bolan kümüş tabak, agramy ýüz elli mysgal bolan kümüş legen. Olaryň ikisem galla sadakasy[†] üçin zeýtun ýagy bilen garylan saýlama bugdaý unundan doludy. 68Içi tütetgiden[†] doly, agramy ýigrimi mysgal bolan altyn jam. 69Ýakma[†] gurbanlygy[†] üçin bir öküzçe, bir goç, birýaşar erkek tokly. 70Günä gurbanlygy üçin bir teke. 71Salamatlyk gurbanlygy[†] üçin hem iki öküz, bäş goç, bäş teke we bäş sany birýaşar erkek tokly. Ine, şular Emişadaýyň ogly Ahygezeriň sadakalarydy.

72On birinji gün aşerleriň baştutany Okranyň ogly Pagyýel sadakalaryny[†] hödür etdi[+]. 73Onuň sadakalary şulardan ybaratdy: mukaddes öýüň[†] resmi ölçegi bilen agramy üç ýüz elli mysgal bolan kümüş tabak, agramy ýüz elli mysgal bolan kümüş legen. Olaryň ikisem galla sadakasy[†] üçin zeýtun ýagy bilen garylan saýlama bugdaý unundan doludy. 74Içi tütetgiden[†] doly, agramy ýigrimi mysgal bolan altyn jam. 75Ýakma[†] gurbanlygy[†] üçin bir öküzçe, bir goç, birýaşar erkek tokly. 76Günä gurbanlygy üçin bir teke. 77Salamatlyk gurbanlygy[†] üçin hem iki öküz, bäş goç, bäş teke we bäş birýaşar erkek tokly. Ine, şular Okranyň ogly Pagyýeliň sadakalarydy.

78On ikinji gün naftalylaryň baştutany Eýnanyň ogly Ahura sadakalaryny[†] hödür etdi[+]. 79Onuň sadakalary şulardan ybaratdy: Mukaddes öýüň[†] resmi ölçegi bilen agramy üç ýüz elli mysgal bolan kümüş tabak, agramy ýüz elli mysgal bolan kümüş legen. Olaryň ikisem galla sadakasy[†] üçin zeýtun ýagy bilen garylan saýlama bugdaý unundan doludy. 80Içi tütetgiden[†] doly, agramy ýigrimi mysgal bolan altyn jam. 81Ýakma[†] gurbanlygy[†] üçin bir öküzçe, bir goç, birýaşar erkek tokly. 82Günä gurbanlygy üçin bir teke. 83Salamatlyk gurbanlygy[†] üçin hem iki öküz, bäş goç, bäş teke we bäş birýaşar erkek tokly. Ine, şular Eýnanyň ogly Ahuranyň sadakalarydy.

84Gurbanlyk[†] sypasynyň[†] üstüne ýag sepeläp, mukaddes[†] edilenden soň, ysraýyl[†] baştutanlarynyň onuň bagyş ediliş dabarasyna hödür eden sadakalary[†], ine, şulardan ybaratdy: on iki kümüş tabak, on iki kümüş legen we on iki altyn jam. 85Her kümüş tabagyň agramy üç ýüz elli mysgaldy we her kümüş legeniň agramy ýüz elli mysgaldy. Ähli kümüş gaplaryň agramy mukaddes öýüň[†] resmi ölçegi bilen alty müň mysgaldy[*]. 86Içi tütetgiden[†] doly, her biriniň agramy ýigrimi mysgal bolan on iki sany altyn kepjäniň jemi agramy mukaddes öýüň resmi ölçegi bilen iki ýüz kyrk mysgaldy[*]. 87Ýakma gurbanlygy[†] üçin ýanynyň galla sadakasy[†] bilen bagyş edilen mallaryň sany on iki öküz, on iki goç, on iki birýaşar erkek tokly we günä gurbanlygy üçin on iki teke boldy. 88Salamatlyk gurbanlygy[†] üçin bagyş edilen mallaryň jemi sany: ýigrimi dört öküz, altmyş goç, altmyş teke we altmyş birýaşar erkek tokly boldy. Bular gurbanlyk sypasyna ýag sepeläp, mukaddes edilenden soň, onuň bagyş ediliş dabarasyna hödür edilen sadakalardyr.

89Musa[†] Reb bilen gepleşmek üçin, Rebbe ýüz tutulýan çadyra[†] girende, iki kerubyň[†][*] arasyndan gelýän sesi eşidýärdi. Bu iki kerup Äht sandygynyň[†] gapagynyň üstündedi. Şeýdip, Reb Musa bilen gepleşerdi[+].

#### 8‑nji bap


Harun çyralary ýerleşdirýär

1Reb[†] Musa[†] şeýle diýdi: 2«Haruna aýt: ol çyralary çyradana oturdanda, olaryň ýagtysy çyradanyň öňüne düşer ýaly edip oturtsyn». 3Harun şeýle hem etdi. Rebbiň Musa buýruşy ýaly, ol çyralary çyradanyň öňüne ýagty saçar ýaly edip ýerleşdirdi. 4Çyradanyň gurluşy şeýledi: aýagyndan tä çyra oturdylýan güllerine çenli döwme sap altyndan ýasalandy. Harun çyradany Rebbiň Musa görkezen nusgasy boýunça ýasady.


Lewiler Rebbe bagyş edilýär

5Reb Musa[†] şeýle diýdi: 6«Ysraýyllaryň[†] arasyndan lewileri[†] bölüp aýyr-da, olary tämizle[†]. 7Olary tämizlemek üçin şeýle et: olaryň üstüne tämizlik suwuny sepele, onsoň olar bedenindäki ähli tüýleri syrsynlar, eşiklerini ýuwsunlar, şeýdip, özlerini tämizlesinler[+]. 8Soňra olar bir öküzçe bilen galla sadakasy[†] üçin zeýtun ýagyna garylan saýlama bugdaý ununy alsynlar. Sen hem günä gurbanlygy[†] üçin bir öküzçe al[+]. 9Onsoň lewileri Rebbe ýüz tutulýan çadyryň[†] öňüne getirip, bütin ysraýyl jemagatyny ýygna. 10Lewileri Rebbiň huzuryna getiren mahalyň ysraýyllar ellerini lewileriň kellesine goýsunlar. 11Harun lewileri ysraýyllaryň berýän göterme sadakasy hökmünde Rebbe bagyş etsin. Şonda olar Rebbiň hyzmatyny edip bilerler. 12Onsoň lewiler ellerini öküzçeleriň kellesine goýsunlar. Olaryň birini günä gurbanlygy üçin, beýlekisini-de lewileri günäsinden saplamak üçin, ýakma gurbanlygy[†] hökmünde Rebbe bagyş etsinler. 13Soňra lewileri Harunyň ogullarynyň öňünde durzup, olary Rebbe bagyş et.

14Şeýdip, sen lewileri[†] ysraýyllaryň arasyndan saýlap alarsyň, indi olar Rebbiňki bolarlar[+]. 15Sen lewileri tämizläp[†], olary Rebbe bagyş edeniňden soň, olar Rebbe ýüz tutulýan çadyrda[†] hyzmat etmek üçin içeri girip bilerler. 16Çünki ysraýyllaryň arasynda olar indi bütinleý Rebbe degişlidirler. Reb lewileri ähli ysraýyl aýallarynyň ilkinji dogran ogullarynyň öwezine Özüne aldy[+]. 17Çünki ysraýyllaryň arasynda haýwan bolsun, ynsan bolsun parhy ýok, ilkinji doglanlar Rebbiňkidir. Müsür ýurdunda nowbahar ogullary[†] gyran güni, Reb olary Özüne bagyş etdi. 18Ol lewileri bolsa ysraýylyň nowbahar ogullarynyň öwezine tutuşlygyna Özüne aldy. 19Onuň üstesine-de, Ol ysraýyllardan lewileri Haruna we onuň ogullaryna peşgeş hökmünde berdi. Çünki lewiler ysraýyllara derek Rebbe ýüz tutulýan öýde işleýändikleri üçin, ysraýyllary günälerinden saplarlar. Lewiler ysraýyllary mukaddes[†] zatlara has golaý gelmekden gorarlar, ýogsam ysraýyllar heläk bolarlar»[+].

20Musa[†] bilen Harun we bütin ysraýyl halky lewiler[†] üçin aýdylan zatlary etdiler. Ysraýyllar Rebbiň lewiler hakda Musa buýranlarynyň baryny berjaý etdiler. 21Lewiler özlerini tämizläp[†], eşiklerini ýuwdular. Onsoň Harun olary göterme sadakasy[†] hökmünde Rebbiň huzurynda hödür etdi we tämizlemek üçin, olary günälerinden saplady. 22Şondan soňra lewiler Harunyň we onuň ogullarynyň ygtyýarlygynda Rebbe ýüz tutulýan çadyra[†] hyzmat etmäge girdiler. Olar lewiler hakda edil Rebbiň Musa buýruşy ýaly hem etdiler. 23Reb Musa şeýle diýdi: 24«Lewilere degişli düzgün şeýledir: ýaşy ýigrimi bäş we ondan ýokary bolanlar Rebbe ýüz tutulýan çadyryň hyzmatyny etmelidirler[+]. 25Elli ýaşdan soň olar hyzmatdan boşadylmalydyrlar we mundan beýläk gulluk etmeli däldirler. 26Olar Rebbe ýüz tutulýan çadyry goramak keşigini çekýän öz lewi doganlaryna kömek edip bilerler. Ine, sen şeýdip, lewileriň ýerine ýetirýän borçlaryny şunuň ýaly kadalaşdyrgyn».

#### 9-njy bap


Pesah baýramy

1Ysraýyllaryň[†] Müsürden çykanlaryndan soňky ikinji ýylyň birinji aýynda[*] Reb[†] Sinaý[†] çölünde Musa[†] bilen gepleşip, şeýle diýdi: 2«Ysraýyllar kesgitlenen wagtda Pesah baýramyny[†] bellesinler[+]. 3Şu aýyň on dördüne, bellenen wagtda, agşamara ony ähli düzgünlere we kada-kanuna laýyklykda geçirsinler». 4Şeýlelikde, Musa ysraýyllara Pesah baýramyny bellemelidiklerini aýtdy. 5Şoňa görä, ysraýyllar Sinaý çölünde birinji aýyň on dördüne, agşamara Pesah baýramyny bellediler. Ysraýyllar Rebbiň Musa tabşyran zatlarynyň ählisini berjaý etdiler. 6Emma ölä galtaşanlygy zerarly haram bolanlar-da bardy. Olar şol gün Pesah baýramynyň geçirilişine gatnaşyp bilmediler. Şonuň üçin olar Musa bilen Harunyň ýanyna gelip:[+] 7«Ölä galtaşyp haram bolsak-da, biz näme üçin beýleki ysraýyllar bilen bile Rebbe bellenen wagtda gurbanlyk[†] bermeli dälmişik?» diýdiler. 8Musa olara: «Garaşyň, siz hakda Rebbiň näme tabşyryk berýänini bileýin» diýdi.

9Reb Musa[†] şeýle diýdi: 10«Ysraýyllara aýt, siziň biriňiziň ýa-da nesilleriňizden biriniň ölä galtaşyp, haram bolandygyna ýa-da uzak saparda bolandygyna garamazdan, Rebbiň Pesah baýramyny[†] belläp bilersiňiz. 11Olar ikinji aýyň on dördüne, agşam Pesah gurbanyny soýup, ony petir we ajy otlar bilen iýsinler[+]. 12Ertire çenli gurbanlykdan[†] hiç zat galmasyn we onuň ýekeje süňki-de döwülmesin. Pesah baýramy özüniň ähli kada-kanunlaryna laýyklykda bellensin[+]. 13Emma kimde-kim tämizdigine[†] we uzak ýola gitmändigine garamazdan, Pesah baýramyny bellemese, onda ol Rebbe berilmeli sadakany[†] bellenen wagtynda bermänligi üçin, halkyň arasyndan kowlup çykarylsyn. Beýle adam eden günäsi üçin jezasyny çekmelidir. 14Eger araňyzda ýaşaýan gelmişeklerden biri Rebbiň Pesah baýramyny bellese, onda ol ony ähli kada-kanunlara laýyklykda geçirsin. Asly ysraýylly bolan üçin hem, gelmişek üçin hem bir düzgün bolsun»[+].


Mukaddes çadyry bürän bulut

15Mukaddes çadyryň[†], ýagny äht[†] çadyrynyň gurlan güni, ony bulut gaplap aldy. Agşamdan tä ertire çenli bulut oda meňzäp, mukaddes çadyryň depesinde durdy[+]. 16Bu hemişe şeýle boldy, gündizlerine mukaddes çadyry büreýän bulut gijelerine oda meňzeýärdi. 17Bulut çadyryň üstünden göterilensoň, ysraýyllar ýola düşerdiler. Bulut nirä gelip dursa, ysraýyllar hem şol ýerde düşelge gurardylar[+]. 18Ysraýyllar Rebbiň buýrugy bilen ýola düşüp, Rebbiň buýrugy bilen hem düşlärdiler. Bulut mukaddes çadyryň depesinde näçe wagtlap saklansa, olar hem öz düşelgelerinde şonça wagt saklanardylar. 19Hatda buludyň mukaddes çadyryň depesinde saklanmagy uzaga çekse-de, ysraýyllar Rebbiň buýrugyny berjaý edip göçmezdiler. 20Käwagtlar bulut mukaddes çadyryň depesinde diňe sanlyja gün görnerdi, olar hem Rebbiň buýrugyna görä düşelgelerinde bolup, soňra Rebbiň buýrugy bilen hem ýola düşerdiler. 21Käwagtlar bolsa bulut diňe agşamdan ertire çenli saklanardy, bulut irden göterilensoň, olar ýola düşerdiler. Gündiz bolsun, gije bolsun – parhy ýok, bulut ýokary göterilende ysraýyllar hem ýola düşerdiler. 22Bulut mukaddes çadyryň depesinde iki gün saklansa-da, bir aý saklansa-da, hatda ondan hem uzak wagtlap saklanmagyny dowam etse-de, ysraýyllar düşlän ýerlerinden göçmezdiler. Emma bulut göterilen badyna, olar ýene ýola düşerdiler. 23Ysraýyllar Rebbiň buýrugy bilen düşläp, Rebbiň buýrugy bilen hem ýola düşerdiler. Olar Rebbiň Musa[†] arkaly berýän buýruklaryny berjaý etdiler.

#### 10-njy bap


Kümüş surnaýlar

1Reb[†] Musa[†] şeýle diýdi: 2«Özüňe döwme sap kümüşden iki sany surnaý ýasa. Olary jemagaty çagyrmak we düşelgeleri göçürmek üçin ulanarsyň. 3Iki surnaý deň çalnanda, bütin jemagat seniň ýanyňa, Rebbe ýüz tutulýan çadyryň[†] girelgesine ýygnansyn[+]. 4Eger surnaýlaryň biri çalynsa, onda ysraýyl[†] ýolbaşçylary, ýagny tire baştutanlary seniň ýanyňa ýygnansynlar. 5Surnaý gysga-gysga çalynsa, gündogar tarapdaky düşelgeler ýola çyksyn[+]. 6Surnaý ikinji gezek gysga çalynsa, onda günorta tarapdaky düşelgeler ýola düşsün. Düşelgäniň göçmelidigini aňladýan surnaý gysga çalynsyn[+]. 7Emma jemagaty ýygnamak gerek bolanda, surnaý uzak çalynsyn, gysga çalynmasyn. 8Surnaýlary ruhany[†] Harunyň ogullary çalsynlar. Bu siziň we geljekki nesilleriňiz üçin ebedilik düzgün bolsun[+]. 9Ýurduňyzda siziň üstüňize çozan duşmana garşy söweşe çykanyňyzda, surnaýlar bilen söweş sazyny çalyň. Şonda Hudaýyňyz Reb sizi ýatlar we duşmanlaryňyzdan halas eder[+]. 10Şat günüňizde, bellemeli baýramlaryňyzda we her aýyň başynda, ýakma[†] we salamatlyk gurbanlygyňyzyň[†] başynda surnaýlary çalyň. Olar siziň Hudaýyňyz Rebbiň huzurynda ýatlanmagyňyz üçin hyzmat eder. Hudaýyňyz Reb Mendirin»[+].


Ysraýyllar Sinaý dagyndan gidýärler

11Ysraýyllaryň Müsürden çykanlaryndan soňky ikinji ýylyň ikinji aýynda, aýyň ýigrimisi güni mukaddes[†] äht[†] çadyrynyň depesinden bulut göterildi. 12Ysraýyllar göçmäge taýýarlanyp, Sinaý[†] çölünden çykyp ugradylar. Bulut Paran çölüne gelip durdy[+]. 13Olar ilkinji gezek Rebbiň Musa[†] arkaly beren buýrugy bilen ýola düşdüler. 14Ýahudalaryň[†] düşelgesi topar-topar bolup, öz tugy astynda ilkinji bolup ýola düşdi. Bu tutuş topara Eminadabyň ogly Nahşon baştutanlyk edýärdi[+]. 15Ysakar tiresiniň toparyna Sugaryň ogly Netanel baştutanlyk edýärdi. 16Zebulun tiresiniň toparyna Helonyň ogly Eliýap baştutanlyk edýärdi.

17Onsoň mukaddes çadyr[†] söküldi we ony göterýän gerşonlar bilen merarylar ýola düşdüler[+]. 18Soňra rubenleriň düşelgesi topar-topar bolup, öz tugy astynda ýola düşdi. Bu tutuş topara Şedeýuryň ogly Elisur baştutanlyk edýärdi[+]. 19Şimgon tiresiniň toparyna Suryşadaýyň ogly Şelumyýel baştutanlyk edýärdi. 20Gat tiresiniň toparyna bolsa Deguwalyň ogly Elýasap baştutanlyk edýärdi.

21Soňra mukaddes[†] zatlary göterýän kohatlar ýola düşdüler. Bular baryp ýetýänçä, gerşonlar we merarylar mukaddes çadyry[†] dikerdiler[+]. 22Soňra efraýymlaryň düşelgesi topar-topar bolup, öz tugy astynda ýola düşdüler. Bu tutuş topara Emihudyň ogly Elişama baştutanlyk edýärdi[+]. 23Manaşa tiresiniň toparyna Pedahsuryň ogly Gamlyýel baştutanlyk edýärdi. 24Benýamin tiresiniň toparyna bolsa Gidgonynyň ogly Abydan baştutanlyk edýärdi.

25Iň soňunda düşelgeleriň yzky goragy hökmünde danlaryň düşelgesi topar-topar bolup, öz tugy astynda ýola düşdi. Bu tutuş topara Emişadaýyň ogly Ahygezer baştutanlyk edýärdi[+]. 26Aşer tiresiniň toparyna Okranyň ogly Pagyýel baştutanlyk edýärdi. 27Naftaly tiresiniň toparyna bolsa Eýnanyň ogly Ahura baştutanlyk edýärdi. 28Ysraýyllar göçenlerinde topar-topar bolup, şu tertipde giderdiler.

29Musa[†] gaýynatasy midýanly Reguwalyň ogly Hobaba: «Biz Rebbiň „size berjek“ diýen ýerine tarap ýola düşýäris. Ýör, biziň bilen git, biz saňa ýagşylyk ederis. Çünki Reb Ysraýyla ýagşylyk etjekdigini wada berdi» diýdi[+]. 30Emma Hobap oňa: «Ýok, men gitjek däl. Men öz ýurduma, garyndaşlarymyň ýanyna gitjek» diýdi. 31Musa oňa: «Bizi taşlap gitme! Çünki çölde düşlejek ýerlerimizi sen gowy bilýärsiň, bize ýolbeletçilik et. 32Eger biziň bilen gitseň, Rebbiň bize etjek ýagşylyklaryny seniň bilen paýlaşarys» diýdi[+].

33Onsoň ysraýyllar Rebbiň dagyndan gaýdyp, üç gün ýörediler. Olaryň düşlejek ýerini tapmak üçin, Rebbiň Äht sandygy[†] hem ýoluň bütin dowamynda olaryň öňünden barýardy. 34Düşelgeden çykyp ugranlary bäri Rebbiň buludy gündiz olaryň üstündedi[+].

35Her sapar Äht sandygy[†] ýola düşende, Musa[†] şeýle diýerdi:

«Galkyn, eý, Reb! Goý, duşmanlaryň dargasyn,
seni ýigrenýänler Seniň öňüňden gaçsyn»[+].

36Äht sandygy[†] saklananda bolsa ol şeýle diýerdi:

«Eý, Reb, müňlerçe ysraýyl kowumlaryna sary öwrül!»

#### 11‑nji bap


Halkyň şikaýatlary

1Halk görýän görgüleri hakda Rebbe[†] eşitdirip, şikaýat edip başlady. Reb muny eşidende gaty gaharlandy. Onsoň Rebbiň ody olaryň garşysyna tutaşyp, ýangyn düşelgäniň bir çetini ýok etdi[+]. 2Halk Musa[†] perýat etdi, Musa-da Rebbe ýalbaryp dileg etdi. Ot söndi[+]. 3Şonuň üçin hem ol ýere Tabgera[*] diýip at goýdular. Çünki Rebbiň iberen ody olaryň garşysyna tutaşypdy.

4Ysraýyllaryň[†] arasyndaky gelmişeklerden ýygnananlaryň açgözlügi artdy. Hatda ysraýyllar hem sojaşyp, şeýle eňreýärdiler: «Wah, indi et iýmäge-de zar bolduk[+]. 5Müsürde mugtja iýýän balyklarymyz, hyýarlarymyz, gawunlarymyz, soganlarymyz, düýp soganlarymyz, sarymsaklarymyz ýat boldy-la. 6Mannadan[†] başga görýän zadymyz bolmansoň, ysgyn-mydarymyz galmady»[+].

7Manna[†] kinzanyň tohumyna meňzeş bolup, reňki-de sakyzyňky ýaly sarymtyl akdy. 8Halk çykyp, ony ýygnardy we degirmende üwärdi ýa-da sokuda döwerdi. Soňra gazanda gaýnadyp, ondan petir kökeler bişirerdiler. Onuň tagamy zeýtun ýagyna ýugrulyp bişirilen çelpegiň tagamy ýalydy[+]. 9Düşelgäniň üstüne gije düşýän çyg bilen bile manna-da ýagardy.

10Musa[†] halkyň, her maşgalanyň öz çadyrynyň agzynda aglaýandyklaryny eşitdi. Rebbiň muňa juda gaharynyň gelendigi üçin, Musanyň jany ýanýardy. 11Onsoň Musa Rebbe şeýle diýdi: «Näme üçin Sen Öz guluňy beýle gynaýarsyň? Bütin halkyň ýüküni meniň boýnuma atar ýaly, näme sebäpden men Seniň nazaryňda merhemet gazanmadym? 12Bu giden halky garnymda göterip, men dogrupmydym näme? Sen maňa: „Olary süýtden aýrylmadyk çagany enekesiniň göterişi deý, gujagyňda göter“ diýer ýaly, olaryň ata-babalaryna ant içip söz beren ýurduňa çenli meniň göterip barmagymy isleýärmiň? 13Bütin halka ýeter ýaly eti men nireden tapaýyn? Çünki olar meniň ýanyma gelip: „Bize iýmäge et ber“ diýip, eňreşip durlar. 14Bütin halkyň garamatyny meniň bir özüm çekip bilmen, çünki bu meniň üçin juda agyr[+]. 15Maňa beýle daraşandan, eger Seniň nazaryňda merhemet gazanan bolsam, gowusy, Sen meniň janymy al, men hem bu azaplardan dynaýyn»[+].


Ýetmiş ýaşuly

16Reb Musa[†] şeýle diýdi: «Halkyň arasynda olaryň baştutanlary we serkerdeleri hökmünde tanalýan ýetmiş ýaşulyny[†] Meniň ýanyma ýygna. Olary Maňa ýüz tutulýan çadyra getir, goý, olar seniň ýanyňda dursunlar[+]. 17Men aşak inip, ol ýerde seniň bilen gepleşerin. Saňa beren Ruhumdan[†] alyp, olara-da bererin. Ana onsoň, halkyň garamatyny ýeke özüň çekmersiň, halkyň garamatyny olar seniň bilen deň çekişerler[+]. 18Halka-da aýt, ertir üçin inlerini tämizläp[†], mukaddes[†] etsinler, çünki ertir olar et iýerler. „Wah, indi et iýmäge-de zar bolduk. Müsürde ýaşaýşymyz, mundan has oňatdy“ diýip nalaýanyňyzy Reb eşitdi. Şonuň üçin Reb size iýer ýaly et berjek[+]. 19Bir gün ýa iki gün däl, bäş gün ýa on gün däl, ýa-da ýigrimi gün däl, 20eýsem, tutuş bir aýlap, tä aşa düşýänçäňiz, tä irýänçäňiz et iýersiňiz. Çünki siz araňyzda bolan Rebbi ret etdiňiz we Onuň huzurynda: „Näme üçin biz Müsürden çykdyk?“ diýip agladyňyz». 21Emma Musa Rebbe şeýle diýdi: «Bu halk alty ýüz müň adamdan ybarat. Sen bolsa olary bir aýlap et bilen bakaryn diýýärsiň[+]. 22Ähli dowarlary we mal-garalary öldüreniňde, olary doýrup bolarmy? Deňizdäki ähli balyklary tutanyňda, bular doýarmy?» 23Reb Musa: «Rebbiň güýjüniň çägi barmy näme? Meniň size aýdan sözlerim berjaý bolýarmy ýa ýok, ine, görersiň!» diýdi[+].

24Musa[†] çykyp, Rebbiň sözlerini halka ýetirdi. Halkyň arasyndan ýetmiş ýaşulyny[†] ýygnap, olary çadyryň töwereginde duruzdy. 25Onsoň Reb buludyň içinde aşak inip, Musa bilen gepleşdi. Onuň üstündäki ruhdan alyp, ýetmiş ýaşulynyň üstüne goýdy. Ruh[†] ýaşulularyň üstüne inen badyna, olar joşup pygamberlik edip[†] başladylar, ýöne olar soňra gaýdyp beýle etmediler.

26Eldat we Meýdat atly iki adam düşelgede galypdy. Olar saýlanan ýetmiş ýaşulynyň[†] arasyndadylar, emma çadyra gitmän galypdylar, ine, onsoň olar düşelgede joşup pygamberlik edip[†] başladylar. 27Bir ýaş ýigit ylgap gelip, Musa[†]: «Eldat bilen Meýdat düşelgede pygamberlik edýär» diýdi. 28Muňa Musanyň kömekçisi, onuň saýlan adamlarynyň biri bolan Nunuň ogly Ýeşuwa: «Agam, Musa, olara gadagan et!» diýdi. 29Emma Musa oňa: «Sen meniň üçin gabanjaňlyk edýärmiň? Käşgä Rebbiň bütin halky pygamber bolsady we Reb Öz Ruhuny[†] olaryň baryna bersedi!» diýip jogap berdi. 30Soňra Musa bilen ysraýyl ýaşululary düşelgä dolandylar.


Bedeneler

31Reb bir ýel öwüsdirdi. Düşelgäniň çar tarapy ýeliň getiren bedeneleri bilen gurşaldy. Bedeneler bir günlük ýol aralygynda ýerden iki tirsek beýiklikde uçuşyp ýördüler[*][+]. 32Halk şol güni gije-gündizläp we ertesi güni bedeneleri tutup ýygnady. Iň az ýygnan kişi on eşek ýüki bedene ýygnady. Soňra olary düşelgäniň töweregine serdiler. 33Emma halk entek etiň hemmesini iýip ýetişmänkä, Reb gazaplanyp, düşelgä elhenç gyrgynçylyk iberdi.

34Şeýlelikde, ol ýer Kibrothatawa[*] diýip atlandyryldy, sebäbi olar şol ýerde açgözlük edenleri jaýladylar.

35Onsoň ysraýyl halky Kibrothatawadan Haserota göçdi[+].

#### 12‑nji bap


Merýemiň we Harunyň göripligi

1Merýem bilen Harun Musanyň[†] efiopiýaly aýala öýlenendigi üçin ýazgardylar. (Hakykatdanam Musanyň ikinji aýaly Efiopiýadandy.) 2Olar: «Reb[†] diňe bir Musa bilen gepleşmän, biziň bilenem gepleşdi ahyryn» diýdiler. Reb olaryň bu diýenlerini eşitdi. 3Musa juda kiçigöwünli adamdy, beýle adam ýer ýüzünde başga ýokdy. 4Birdenkä Reb Musa, Haruna we Merýeme: «Üçiňizem Maňa ýüz tutulýan çadyra geliň» diýdi. Onsoň olaryň üçüsi-de ol ýere gitdiler. 5Reb bulut sütüni görnüşinde aşak indi we çadyryň girelgesinde durup, Harun bilen Merýemi çagyrdy. Olar öňe çykdylar. 6Reb olara şeýle diýdi: «Meniň sözlerime gulak salyň:

„Eger araňyzda pygamberler[†] bar bolsa,
Men-Reb görnüşlerde Özümi aýan edip,
Olar bilen düýşde gepleşýärin[+].
7Ýöne gulum Musa[†] bilen beýle däldir,
Ol tutuş halkymyň sadyk ýolbaşçysydyr[+].
8Men onuň bilen syrly däl-de, açyk, ýüzbe-ýüz gepleşýärin.
Hatda ol Men Rebbiň keşbini-de görýär.

Siz näme üçin gulum Musanyň[†] ýüzüne gelmäge gorkmadyňyz?“»[+] 9Olara garşy Rebbiň gahary geldi we Reb ol ýerden gitdi. 10Bulut çadyryň depesinden syrylanda, Merýem deri keseline uçrap, ak gar ýaly pis açdy. Harun Merýeme tarap seredip, onuň deri keseline uçrandygyny gördi[+]. 11Onsoň Harun Musa: «Jenabym, akmaklyk edip gazanan günämiz üçin bizi jezalandyrma. 12Merýemiň bedeni ýarysy çüýrän halda eneden öli doglan çaganyňka meňzemesin» diýdi. 13Onsoň Musa Rebbe perýat edip: «Eý, Hudaýym, oňa şypa ber» diýip ýalbardy. 14Emma Reb Musa: «Eger atasy onuň ýüzüne tüýküren bolsady, ol ýedi günläp utançly halda bolmazmydy? Goý, ol ýedi günläp düşelgäniň daşynda bolsun. Ol soňra ýene düşelgä girip biler» diýip jogap berdi[+]. 15Şeýdip, Merýem ýedi günläp düşelgäniň daşynda saklanyldy. Ol düşelgä girizilýänçä, halk ol ýerden göçmedi.

#### 13‑nji bap


Musa Kengana içalylar iberýär


(Kanun taglymaty 1:19-33)

1[•]Şondan soň halk Haserotdan göçüp gaýdyp, Paran çölünde düşelge gurdy[+]. 2Reb[†] Musa[†] şeýle diýdi: 3«Meniň ysraýyllara[†] berýän Kengan[†] ýurdumy synlamak üçin, tireleriň hersinden bir serdary[†] içaly edip, ol ýere iber»[+]. 4Musa Rebbiň buýrugy bilen Paran çölünden adamlary ugratdy. Olaryň hemmesi ysraýyl serdarlarydy[+]. 5Olaryň atlary şulardyr: ruben tiresinden Zakuryň ogly Şammuwa; 6şimgon tiresinden Horynyň ogly Şapat; 7ýahuda[†] tiresinden Ýepunnäniň ogly Kalep;[+] 8ysakar tiresinden Ýusubyň[†] ogly Ýygal; 9efraýym tiresinden Nunuň ogly Hoşeýa; 10benýamin tiresinden Rapuwyň ogly Palty; 11zebulun tiresinden Sodynyň ogly Gadyýel; 12ýusup tiresinden, ýagny manaşa tiresinden Susynyň ogly Gady; 13dan tiresinden Gemallynyň ogly Emiýel; 14aşer tiresinden Mikaýylyň ogly Setur; 15naftaly tiresinden Wopsynyň ogly Nahby; 16gat tiresinden Makynyň ogly Gewuwal. 17Ýurdy gözden geçirmek üçin, Musanyň iberen adamlary şulardyr. Musa Nunuň ogly Hoşeýa Ýeşuwa[*] adyny berdi[+].

18Musa[†] olary Kengan[†] ýurduny gözden geçirmek üçin ugradanda, şeýle diýdi: «Mundan göni Negebe[†] gidip, daglyga çykyň. 19Ýurduň nähilidigini synlaň. Ol ýerde ýaşaýan halk güýçlümi ýa ejiz, köplükmi ýa azlyk? 20Olaryň ýaşaýan ýeri gowumy ýa-da erbet? Olar galalarda ýaşaýarmy ýa-da açyk meýdanda? 21Mes topraklymy ýa arryk, agaçlymy, agaçsyz? Batyrgaý hereket ediň we ol ýurduň miwelerinden getiriň».

Ol wagtlar üzümleriň ýetişýän möwsümidi. 22Şeýdip, olar ýola düşdüler we Sin çölünden tä Lebohamadyň golaýyndaky Rehop galasyna çenli bolan ýerleri gözden geçirdiler. 23Olar Negebe[†] çykdylar we Hebrona geldiler. Ol ýerde Ahyman, Şeşaý we Talmaý uruglary hem ýaşapdy. Olar Anagyň nesilleridi. (Hebron Müsürdäki Zogan galasyndan ýedi ýyl öň gurlupdy.)[+] 24Olar Eşkol deresine baranlarynda ol ýerden bir salkym üzümi şahasy bilen bile kesip aldylar we ony iki adam bolup taýakdan asyp göterdiler. Olar az-owlak nar bilen injir hem aldylar[+]. 25Ysraýyllaryň kesen üzüm salkymlaryndan soň, ol ýere Eşkol[*] deresi diýen at galdy.


Içalylaryň getiren habary

26Olar ýurdy kyrk günläp synlansoňlar, yzlaryna gaýtdylar. 27Olar Paran çölündäki Kadeşe, Musa[†] bilen Harunyň we bütin ysraýyl jemagatynyň ýanyna gaýdyp geldiler. Olar tutuş jemagata görüp-eşidenlerini habar berip, ol ýerden getiren miwelerini görkezdiler. 28Olar Musa şeýle diýdiler: «Biz seniň iberen ýurduňa bardyk. Ol ýerde, hakykatdanam, süýt we bal akýar, ine, bular hem şol ýeriň miwelerinden. 29Emma ol ýerde ýaşaýan halk biçak güýçli eken. Olaryň galalary berk diwarly we örän uly. Hatda ol ýerde biz Anagyň nesillerini-de gördük. 30Negep[†] ülkesinde amalekler, daglyk ýerlerde hetler[†], ýabuslar[†], amorlar, deňiz ýakasynda we Iordan derýasynyň[†] boýunda bolsa kenganlar[†] ýaşaýan ekenler»[+].

31Emma Kalep Musanyň[†] öňünde duran halkyň sesini kesip: «Derrew gideliň-de, ol ýurdy basyp alalyň, çünki olary ýeňmäge biziň hökman güýjümiz ýeter» diýdi[+]. 32Onuň bilen giden adamlar bolsa: «Biz ol halkyň garşysyna çykyp bilmeris, çünki olar bizden has güýçli» diýdiler[+]. 33Şeýlelikde, olar görüp gelen ýurdy hakynda ysraýyllara ýakymsyz zatlar aýdyp, şeýle diýdiler: «Biziň synlamak üçin içinden geçen ýurdumyz öz ilatyny özi iýip ýören ýurt eken. Ol ýerde ýaşaýan adamlaryň hemmesi gaty iri adamlar eken[+]. 34Biz ol ýerde nefilleri[†][*] (anaklar nefilleriň nesilleridir) gördük. Olaryň ýanynda özümizi edil çekirtge ýaly duýduk. Olara-da biz çekirtge ýalyjak bolup göründik»[+].

#### 14‑nji bap


Halk perýat edýär

1[•]Onsoň bütin halk gaty ses bilen perýat edip, şol gijäni aglap geçirdi. 2Bütin ysraýyl[†] halky Musa[†] bilen Harundan zeýrenişip, şeýle diýdi: «Biz Müsür ýurdunda ýa-da bu çöllükde ölen bolsak, mundan gowy bolardy![+] 3Näme sebäpden Reb[†] bizi gylyçdan geçirtmek üçin, aýallarymyz bilen çagalarymyzy ýesir etmek üçin bu ýurda alyp barýarka? Müsüre dolansak, gaýtam, biziň üçin gowy bolmazmy?» 4Şondan soň olar biri-birilerine: «Geliň, özümize baştutan saýlalyň-da, Müsüre dolanalyň» diýişdiler[+]. 5Musa bilen Harun bütin ysraýyl halkynyň öňünde ýüzin ýykyldylar[+]. 6Ýurdy synlamaga gidenleriň arasynda bolan Nunuň ogly Ýeşuwa bilen Ýepunnäniň ogly Kalep gynançdan ýaňa ýakalaryny ýyrtyp,[+] 7bütin ysraýyl halkyna şeýle diýdiler: «Synlamak üçin içinden geçen ýurdumyz juda gowy ýurt eken. 8Eger Reb bizden razy bolsa, bizi ol ýurda alyp baryp, süýt we bal akýan ýurdy bize berer. 9Ýöne siz Rebbiň garşysyna pitne turuzmaň we ol ýurduň ilatyndan gorkmaň. Çünki olar biziň höregimizdir, olaryň goragçysy olardan ýüz dönderdi, ýöne Reb biziň bilendir, olardan gorkmaň»[+]. 10Emma bütin jemagat olary daşlamaly diýip haýbat atdy.

Şonda Rebbe ýüz tutulýan çadyrda[†] ähli ysraýyllara Rebbiň şöhraty[†] göründi[+].


Musa halk üçin dileg edýär

11Reb Musa[†] şeýle diýdi: «Bu halk haçana çenli Meni äsgermän gezjekkä? Aralarynda görkezen ähli alamatlarymy görübem, bular haçana çenli Maňa ynanmakdan boýun towlajakkalar? 12Men bulary gyrgyna bererin we mirasdan[†] mahrum ederin. Senden bulara görä has beýik we has güýçli bir millet dörederin»[+]. 13-14Musa Rebbe şeýle diýdi: «Onda bu zatlary müsürliler eşiderler, onsoň olar muny biziň barýan ýurdumyzyň ýaşaýjylaryna aýdarlar, çünki bu ysraýyl halkyny Öz gudratyň bilen müsürlileriň arasyndan Sen alyp çykdyň. Bu ýurduň ýaşaýjylary bolsa, ýa Reb, Seniň bu ysraýyl halkynyň arasyndadygyňy, ýa Reb, olar bilen ýüzbe-ýüz görüşýändigiňi, Seniň buludyňyň olaryň depesindedigini we olara gündizine bulut sütüni, gijesine ot sütüni bolup, ýol görkezýändigiňi eýýäm eşitdiler[+]. 15Indem Sen, bu halkyň baryny birden gyrgyna berseň, onda Seniň şöhratyňy[†] eşiden milletler[†]: 16„Reb olary ant içip söz beren ýurduna getirip bilmändigi üçin, olary çölde gyrgyna berdi“ diýip aýdarlar[+]. 17Şonuň üçin hem, goý, indi Öz söz berip, şu aýdyşyň ýaly, Sen Rebbiň güýji beýik bolsun![+] 18Sen: „Men-Reb – giň göwünli, sadyk söýgä baý. Etmişi we ýazygy bagyşlaýaryn. Ýöne günälini jezasyz hem goýmaýaryn. Atalarynyň etmişiniň jezasyny çagalaryna, olaryň üçünji we dördünji arkasyna çekdirýärin“ diýipdiň. 19Müsürden çykalymyz bäri, bularyň günälerini bagyşlap gelşiň ýaly, halkyň bu etmişini-de Öz beýik sadyk söýgiňiň hatyrasyna bagyşla».

20[•]Reb şeýle jogap berdi: «Men seniň aýdyşyň ýaly bulary bagyşlaryn. 21Ýöne Men barlygymdan we bütin dünýäni dolduran şöhratymdan[†] kasam edýärin:[+] 22Meniň şöhratymy, Müsürde we çölde görkezen alamatlarymy gören, şonda-da Meni on gezek synap, Meniň sözüme boýun bolmadyklaryň hiç biri 23atalaryna wada beren ýurduma girmez. Meni äsgermedikleriň ýekejesi-de bu ýurdy görmez[+]. 24Emma gulum Kalebiň ruhy[†] olaryňky ýaly däl, ol bütin ýüregi bilen Meniň yzyma eýerdi. Şonuň üçin Men ony özüniň synlan ýurduna alyp bararyn. Onuň nesilleri ony eýelärler[+]. 25Indi bolsa amalekler bilen kenganlaryň[†] jülgelerde ýaşaýandyklary üçin, ertiriň özünde öwrülip, Gyzyl deňziň[*] ýoly bilen çöle tarap ýola düşüň».


Reb şikaýatçy halky jezalandyrýar

26Reb Musa[†] bilen Haruna şeýle diýdi: 27«Bu azgyn halk haçana çenli Meniň garşyma şikaýat etjekkä? Men ysraýyllaryň Meniň garşyma şikaýat edip hüňürdeşýändiklerini eşitdim. 28Olara aýt, Öz barlygymdan ant içip aýdýaryn, Men siziň nalap aýdan zatlaryňyzyň baryny öz başyňyza getirerin. 29Şu çölde läşiňizi sererin. Ilat sanawynda hasaba alnyp, ýaşy ýigrimi we ondan ýokary bolup, Menden nalanlaryň[+] 30hiç biri Meniň size ornaşmaga söz beren ýurduma girmez. Oňa diňe Ýepunnäniň ogly Kalep bilen Nunuň ogly Ýeşuwa girip biler[+]. 31Emma siziň ýesir düşer öýden perzentleriňizi welin Men ol ýere alyp bararyn. Siziň ýüz öwren ýurduňyzyň nähilidigini olar bilerler. 32Emma siziň läşleriňiz bu çöllükde serler. 33Siziň çagalaryňyz hem kyrk ýyllap çölde göçüp-gonup gezerler we siziň biwepadygyňyz üçin jebir çekerler. Bu siziň hemmäňiz ölüp gutarýançaňyz dowam eder[+]. 34Size ol ýurdy gözden geçirmäge kyrk gün gerek bolan bolsa, kyrk günüň her güni üçin bir ýyl, jemi kyrk ýyllap etmişleriňiz üçin jeza çekersiňiz. Sizden ýüz öwrenimde, Meniň nähili bolýandygymy siz şondan bilersiňiz[+]. 35Men-Reb şeýle diýmek bilen, bu aýdanlarymy Meniň garşyma birleşen bu azgyn halkyň başyndan indererin. Şu çöllükde bularyň baryny gyryp, ýok ederin».

36-37Musanyň ýurdy gözden geçirmäge iberen adamlary ol ýurt hakda getiren ýaramaz habarlary bilen halky Rebbe garşy öjükdirendikleri üçin, Onuň huzurynda gyrgyna berlip öldüler. 38Olardan diňe Nunuň ogly Ýeşuwa bilen Ýepunnäniň ogly Kalep diri galdy[+].

39[•]Musa[†] bu sözleri bütin ysraýyllara ýetirende, halk uly gaýga batdy. 40Halk daňdan ir bilen turup, daglyga çykmaga başlap: «Ine, biz Rebbiň söz beren ýerine barýarys, çünki biz günä gazandyk» diýdiler. 41Emma Musa olara şeýle diýdi: «Näme üçin siz Rebbiň buýrugyna garşy gitmegiňizi dowam edýärsiňiz? Onyňyz başa barmaz! 42Söweşe çykmaň, çünki Reb siziň araňyzda däl. Duşmanlaryňyza özüňizi paýhynlatmaň! 43Öňüňizde amalekler bilen kenganlar[†] bardyr we siz gylyçdan geçirilersiňiz. Çünki siz Rebbiň yzyna eýermekden boýun towladyňyz, Reb siziň bilen bolmaz»[+]. 44Emma olar men-menlik edip, daglyga dyrmaşyp çykdylar. Ýöne olaryň ýanynda Rebbiň Äht sandygy-da[†], Musa-da ýokdy, olar düşelgedediler. 45Onsoň şol daglykda ýaşaýan amalekler bilen kenganlar aşak indiler we Horma galasyna çenli olaryň yzyndan kowup, olary kül-peýekun etdiler[+].

#### 15‑nji bap


Sadakalar hakda

1Reb[†] Musa[†] şeýle diýdi: 2«Ysraýyllara[†] aýt, mesgen tutmagyňyz üçin Meniň size berýän ýurduma gireniňizde, 3gara maly ýa goýun-geçini Rebbe ot üsti bilen hödür edip, ondan aýdylan ýa-da meýletin sadaka[†] hökmünde bereniňizde we bellemeli baýramlaryňyzda edilişi ýaly, ýakma[†] gurbanlyk[†] ýa-da başga gurbanlyk bereniňizde, olaryň ýakymly ysy Rebbe hoş ýakýar[+]. 4Şu hili sadakany beren adam onuň ýany bilen bir küýze[*] zeýtun ýagyna ýugrulan, bir batmanyň ondan biri[†] möçberindäki saýlama bugdaý unundan galla sadakasyny[†] hem bersin. 5Mundan başga-da, siz ýakma gurbanlyk ýa-da başga gurbanlyk bilen bilelikde her bir toklynyň ýany bilen içgi sadakasy[†] hökmünde bir küýze şeraby hödürläň. 6Goçuň ýany bilen bir ýarym küýze[*] zeýtun ýagyna ýugrulan, bir batmanyň ondan iki möçberindäki saýlama bugdaý unundan galla sadakasyny beriň. 7Rebbe ýakymly ysly içgi sadakasy hökmünde bir ýarym küýze şeraby hödür ediň. 8Rebbe ýakma gurbanlyk ýa başga gurbanlyk, aýdylan sadaka ýa-da salamatlyk gurbanlygy[†] hökmünde öküz hödür etseňiz,[+] 9onda öküz bilen birlikde iki küýze[*] zeýtun ýagyna ýugrulan, bir batmanyň ondan üç möçberindäki saýlama bugdaý unundan galla sadakasyny hödür ediň. 10Içgi sadakasy hökmünde iki küýze şeraby hödür ediň. Ot üsti bilen berilýän bu sadakanyň ýakymly ysy Rebbe hoş ýakýar[+].

11Her bir öküzi, goçy, erkek toklyny ýa-da owlagy sadaka[†] bereniňizde şeýle ediň. 12Sadaka berilýän mallaryň sanyna görä onuň ýany bilen berilýän sadakanyň hem mukdary artdyrylsyn. 13Asly ysraýyl bolan her bir adam ot üsti bilen Rebbe ýakymly ysly sadaka bereninde, şu aýdylanlary berjaý etsin. 14Araňyzda mydamalyk ýa-da wagtlaýyn ýaşaýan gelmişeklerden biri ot üsti bilen Rebbe ýakymly ysly sadaka bermekçi bolsa, ol hem şu kadalary berjaý etsin. 15Eý, jemagat, siziň üçinem, araňyzda ýaşaýan gelmişekler üçinem düzgün birdir. Bu siziň geljekki nesilleriňize-de ebedilik düzgün bolsun. Rebbiň öňünde siz hem, gelmişek hem deňdir[+]. 16Size-de, araňyzda ýaşaýan gelmişeklere-de kada-kanunlar birmeňzeşdir». 17Reb Musa[†] şeýle diýdi: 18«Ysraýyllara aýt, Meniň sizi alyp barýan ýurduma gireniňizden soň, 19şol topragyň çöreginden iýeniňizde, siz ondan Rebbe sadaka berersiňiz[+]. 20Ilkinji ýugran hamyryňyzdan bir çöregi edil harmandan sadaka berşiňiz ýaly edip hödür ediň. 21Ilkinji hamyrdan Rebbe berýän bu sadakaňyz nesiller boýy dowam etsin.

22-23Eger siz tötänlikde ýalňyşyp, Rebbiň Musa aýdan bu buýruklaryny – Rebbiň Musa arkaly size buýran ähli tabşyryklaryny Rebbiň buýran gününden başlap, tä soňky nesilleriňize çenli berjaý etmeseňiz[+] 24we bu säwligi halk tötänlikde goýberen bolsa, onda bütin halk bir öküzçäni Rebbe ýakymly ysly ýakma[†] gurbanlygy[†] hökmünde hödür etsin. Onuň ýany bilen düzgüne görä galla we içgi sadakasyny[†] bersinler hem-de bir tekäni günä gurbanlygy hökmünde hödür etsinler[+]. 25Ruhany[†] bütin ysraýyl halkyny günäsinden saplasyn, şonda olaryň günäsi geçiler. Çünki halk tötänlikden günä etdi we olar öz sadakalaryny Rebbe ot üsti bilen berilýän sadaka hökmünde hödür etdiler. Öz ýalňyşlyklary üçin Rebbe günä gurbanlygyny berdiler. 26Bütin ysraýyl halkynyň hem, olaryň arasyndaky gelmişekleriň hem günäsi geçiler, çünki halk tötänlikden günä gazandy.

27Eger bir kişi tötänlikden günä etse, goý, ol günä gurbanlygy[†] üçin birýaşar urkaçy çebşi hödür etsin[+]. 28Ruhany[†] Rebbiň huzurynda ýalňyşyp günä edeni günäsinden saplasyn, onuň günäsi geçiler. 29Tötänlikde günä edip, araňyzda ýaşaýan asly ysraýyl bolan üçin hem, gelmişek üçin hem bir kanun[†] bolsun[+]. 30Emma asly ysraýyl bolan biri ýa-da gelmişeklerden biri tekepbirlik bilen günä iş edip, Rebbe dil ýetirse, halkyň arasyndan kowlup çykarylsyn[+]. 31Rebbiň sözüni äsgermän, Onuň tabşyrygyny bozandygy üçin, beýle adam bütinleý kowlup çykarylsyn, öz jezasyny çeksin».


Sabat güni işlän adam öldürilýär

32-33Ysraýyllar çöldekäler, Sabat güni[†] olar odun ýygyp ýören adamy gördüler we olar ony tutup, Musa bilen Harunyň we bütin jemagatyň huzuryna getirdiler[+]. 34Oňa näme edilmelidigi entek belli bolmansoň, olar ony tussag astyna aldylar[+]. 35Onsoň Reb Musa[†]: «Ol adam ölüme höküm edilsin. Ony Ysraýyl düşelgesiniň daşyna çykaryp, bütin jemagat daşlap öldürsin» diýdi[+]. 36Düşelgäniň daşyna çykaryp, edil Rebbiň Musa buýruşy ýaly, bütin halk ony daşlap öldürdi.


Geýimlerdäki gotazlar

37Reb Musa[†] şeýle diýdi: 38«Ysraýyllara aýt, olar nesilden-nesle geýimleriniň eteginiň her burçuna gotazjyk tiksinler we her bir gotazjyga gök ýüplük goşsunlar[+]. 39Her gezek gotazjyklara gözüňiz düşende, siz Rebbiň ähli tabşyryklaryny ýada salarsyňyz we olary berjaý edersiňiz, ýüregiňiziň we gözleriňiziň islegine kowalaşmarsyňyz. 40Şeýdip, Meniň ähli tabşyryklarymy ýatda saklap, olary berjaý edersiňiz we öz Rebbiňiz üçin mukaddes[†] bolarsyňyz[+]. 41Hudaýyňyz Reb Mendirin, Men sizi Müsürden siziň Hudaýyňyz bolmak üçin alyp çykdym. Hudaýyňyz Reb Mendirin!»[+]

#### 16-njy bap


Koranyň, Datanyň we Abyramyň gozgalaňy

1[•]Ine, lewi tiresiniň kohat urugyndan bolan Ýisharyň ogly Kora, ruben tiresinden Eliýabyň ogullary Datan bilen Abyram we Peletiň ogly On dagy[+] 2Musa[†] garşy baş göterdiler. Olar jemagatdan saýlanyp, halk baştutanlary bolan atly-abraýly ysraýyllaryň[†] iki ýüz ellisini ýanlaryna aldylar. 3Olar Musa bilen Harunyň garşysyna ýygnanyp: «Siz juda öte geçdiňiz! Bütin halk, her bir kişi mukaddesdir[†], Reb[†] hem olaryň arasyndadyr. Şonda-da siz özüňizi näme üçin Rebbiň jemagatyndan ýokary tutýarsyňyz?» diýdiler[+]. 4Musa muny eşidip, ýüzin ýykyldy[+]. 5Soňra ol Kora we onuň toparyna şeýle jogap berdi: «Özüniň kimdigini, kimiň mukaddesdigini we Rebbiň ýanyna kime golaýlaşmaga rugsat edilendigini Ol säher bilen aýan eder. Reb Öz saýlanyna ýanyna golaý barmaga rugsat eder[+]. 6Eý, Kora hem-de onuň ýoldaşlary, tütetgi[†] gaplaryňyzy alyň. 7Ertir olaryň içine ot salyp, Rebbiň huzurynda ýakymly ysly tütetgi ýakyň. Onsoň Reb kimi saýlasa, şol hem mukaddes bolar. Siz – lewiler[†], juda öte geçdiňiz!»[+] 8Soňra Musa Kora ýüzlenip, şeýle diýdi: «Eý, lewiler, maňa gulak salyň! 9Ysraýyl Hudaýy sizi ysraýyl halkynyň arasyndan saýlap aldy. Siz Rebbiň mukaddes çadyrynyň[†] hyzmatyny ederiňiz ýaly we halkyň öňünde durup olara hyzmat ederiňiz ýaly, Ol size Özüne ýakynlaşmaga mümkinçilik berdi. Size indi şu-da azmy[+]? 10Ol size we siziň bütin lewi doganlaryňyza Özüne golaý barmaga rugsat beren bolsa-da, siz munuň üstesine ruhanylyk[†] wezipesini hem talap edýärmisiňiz?! 11Sen ähli ýoldaşlaryň bilen bile Haruna garşy bolduň, hakykatda bolsa bu siziň Rebbe garşy boldugyňyzdyr»[+].

12Musa[†] Eliýabyň ogullary Datan bilen Abyramy çagyrmaga adam ugratdy. Ýöne olar şeýle jogap berdiler: «Biz barjak däl! 13Bizi çölde öldürmek üçin, süýt we bal akýan Müsür topragyndan çykaryp, şu ýere getireniňi az görýärmiň? Ýene-de üstümizden höküm hem sürjek bolýarmyň[+]? 14Bizi süýt we bal akýan ýurda getirmedigiň-ä belli, ýa bolmasa bize meýdanlary, üzümçilikleri mülk edip bermediň. Bu adamlaryň näme gözüni çykarjakmy? Biz barjak däl».

15Musanyň[†] muňa gaty gahary gelip, Rebbe: «Olaryň sadakalaryny[†] kabul etme, men olaryň hiç biriniň göwnüne degmändim, hatda olardan ýekeje eşek-de almandym» diýdi[+]. 16Musa Kora ýüzlenip şeýle diýdi: «Ähli ýoldaşlaryň ertir Rebbiň huzuryna gelsin, Harun ikiňizem şol ýere geliň. 17Her biriňiz öz tütetgi[†] gaplaryňyza ýakymly ysly tütetgi salyň, iki ýüz elli kişiniň her biri öz tütetgi gabyny göterip, Rebbiň huzuryna gelsin. Harun ikiňizem tütetgi gaplaryňyzy getiriň». 18Şeýdip, her kim öz tütetgi gabynda ot ýakyp, üstüne-de ýakymly ysly tütetgi goýup, Musa we Harun bilen bile Rebbe ýüz tutulýan çadyryň[†] girelgesinde durdular. 19Soňra Kora Musa bilen Harunyň garşysyna çykmak üçin, bütin jemagaty Rebbe ýüz tutulýan çadyryň girelgesine ýygnady, şonda bütin jemagata Rebbiň şöhraty[†] göründi.

20Reb Musa[†] bilen Haruna şeýle diýdi: 21«Siz bu jemagatdan bir gyra çekiliň, Men bulary bir demde ýok edeýin!»[+] 22Emma Musa bilen Harun ýüzin ýykylyp: «Eý, Hudaý, ähli adamzadyň gözbaşy bolan Hudaý, bir adam günä etdi diýip, bütin jemagata gazaplanýarmyň?» diýdiler[+].

23Reb Musa[†]: 24«Jemagata ýetir, goý, Koranyň, Datanyň we Abyramyň çadyrlaryndan daşrak çekilsinler» diýdi. 25Musa ýerinden turup, Datanyň we Abyramyň ýanyna gitdi, Ysraýyl ýaşululary-da[†] onuň yzyna düşdüler. 26Onsoň Musa halka ýüzlenip: «Ol azgynlaryň çadyrlarynyň golaýyna barmaň we olaryň hiç bir zadyny-da ellemäň, ýogsam olaryň günäleri zerarly sizem ýok bolarsyňyz» diýdi[+]. 27Jemagat Koranyň, Datanyň we Abyramyň çadyrlaryndan uzaga çekildi. Datan bilen Abyram bolsa daş çykyp, aýallary, çagalary bilen öz çadyrlarynyň girelgesiniň öňünde durdular. 28Musa şeýle diýdi: «Bu işleriň ählisini etmegim üçin meni Rebbiň iberenini, meniň özbaşdak hereket etmeýändigimi siz şu zatlardan bilersiňiz. 29Eger bu adamlar hem beýlekiler ýaly öz ajalyna ölseler, onda meni Rebbiň ibermedigidir[+]. 30Emma Reb entek görlüp-eşidilmedik bir zat edäýse, ýagny ýer darka ýarylyp, bu adamlary we olara degişli zatlaryň hemmesini ýuwutsa, olar hem diriligine ölüler dünýäsine[†] düşseler, şonda bu adamlaryň Rebbi äsgermezlik edendiklerine göz ýetirersiňiz»[+].

31Musa[†] bu zatlary aýdyp gutaran badyna, olaryň astyndaky ýer darka ýaryldy. 32Ýer agzyny açyp, olary we maşgalalaryny – Kora degişli bolan adamlaryň we emlägiň baryny ýuwutdy. 33Şeýdip, olar ähli goş-golamlary bilen bile diriligine ölüler dünýäsine[†] düşdüler. Olaryň yzyndan ýer ýapyldy we olar jemagatyň arasyndan gaýyp boldular[+]. 34Olaryň töwereginde duran ähli ysraýyllar bolsa, olaryň dady-perýadyny eşidenlerinde: «Ýer bizi-de ýuwudar!» diýşip gaçdylar. 35Onsoň Rebden bir ot çykyp, ýakymly ysly tütetgi[†] hödür eden iki ýüz elli kişini ýakyp ýok etdi[+].

36Reb Musa[†] şeýle diýdi: 37«Ruhany[†] Harunyň ogly Elgazara aýt, maňňallaryň mukaddesdigi[†] üçin olary oduň içinden çykarsyn we olaryň içindäki közleri çetde giň edip pytradyp taşlasyn. 38Jana kast edip, günä eden bu adamlaryň maňňallaryndan bolsa ýukajyk gapaklar ýasaň. Maňňallar Rebbiň huzuryna eltilensoň, mukaddes boldular. Goý, olar ysraýyllar üçin nyşan bolsunlar». 39Onsoň ruhany Elgazar ýandyrylan adamlar tarapyndan Rebbiň huzuryna eltilen bürünç maňňallary alyp, olardan gurbanlyk[†] sypasyny[†] ýapar ýaly gapaklar ýasatdy. 40Bu ysraýyllara Harunyň neslinden bolmadyk kişiniň Rebbiň huzurynda ýakymly ysly tütetgini[†] hödür etmeli däldigini, ýogsam Koranyň we onuň ýoldaşlarynyň gününe düşjekdigini ýatladyp durmak üçindi. Elgazar bularyň baryny edil Rebbiň Musa arkaly özüne aýdyşy ýaly etdi[+].

41Ýöne ertesi gün Ysraýyl ogullarynyň bütin jemagaty Musa[†] bilen Haruna garşy çykyp: «Rebbiň halkyny siz öldürdiňiz» diýdiler. 42Jemagat olara garşy toplananda, Musa bilen Harun Rebbe ýüz tutulýan çadyra[†] tarap öwrüldiler. Ine, görseler, ony bulut büräp, Rebbiň şöhraty[†] göründi. 43Onsoň Musa bilen Harun Rebbe ýüz tutulýan çadyryň öňüne geldiler. 44Reb Musa şeýle diýdi: 45«Bu jemagatyň arasyndan gyra çykyň, Men bulary bir demde ýok edeýin». Olar ýüzin ýykyldylar[+]. 46Musa Haruna şeýle diýdi: «Öz tütetgi[†] ýakylýan gabyňy al, oňa gurbanlyk[†] sypasyndan[†] köz alyp sal, onuň üstüne-de ýakymly ysly tütetgini goýup, halky günälerinden saplamak üçin, çaltlyk bilen olaryň arasyna bar. Çünki Rebbiň gahar-gazaby tutaşdy, gyrgynçylyk başlandy»[+]. 47Harun Musanyň buýruşy ýaly, tütetgi gabyny alyp, jemagatyň arasyna ylgap bardy. Ol gyrgynçylygyň başlanyny görende, közleriň üstüne ýakymly ysly tütetgini goýup, halky günäsinden saplady. 48Harun ölüler bilen dirileriň arasynda duransoň, gyrgynçylyk togtady[+]. 49Koranyň gozgalaňynda ölenlerden başga, gyrgynçylykdan ölenleriň sany on dört müň ýedi ýüz adam boldy. 50Gyrgynçylyk togtadylansoň, Harun Musanyň ýanyna, Rebbe ýüz tutulýan çadyryň girelgesine gaýdyp geldi.

#### 17‑nji bap


Harunyň hasasy

1Reb[†] Musa[†] şeýle diýdi: 2«Ysraýyllara[†] öz tire baştutanlarynyň hemmesinden, ýagny her tireden bir hasa – jemi on iki hasa ýygnap, olary saňa getirip bermeklerini tabşyr. Olaryň hersiniň atlaryny öz hasalaryna ýazyp goý. 3Harunyň adyny lewileriň[†] hasasyna ýaz. Çünki her tire baştutany üçin bir hasa bolmalydyr. 4Hasalary getirip, siziň bilen duşuşýan ýerim bolan Maňa ýüz tutulýan çadyrdaky Äht sandygynyň[†] öňünde goý[+]. 5Meniň saýlan adamymyň hasasy gögerer, şeýdip, Men ysraýyllaryň sizden närazylyklarynyň soňuna çykaryn». 6Musa Rebbiň sözlerini ysraýyllara ýetirdi. Olaryň tire baştutanlarynyň hemmesi hasalaryny, her tire üçin bir hasany – jemi on iki hasany Musa berdiler. Harunyň hasasy-da şolaryň arasyndady. 7Onsoň Musa hasany getirip, Rebbiň huzurynda äht[†] çadyrynda goýdy.

8Ertesi gün Musa[†] äht[†] çadyryna girdi, görse, ine, lewi tiresiniň beren, Harunyň ady ýazylan hasasy, hakykatdanam, gögeren eken. Onda pyntyklar, güller we ýetişen badamlar bardy[+]. 9Onsoň Musa hasalary Rebbiň huzuryndan alyp, ähli ysraýyllaryň öňüne çykardy. Olar bu ahwalata syn etdiler we her kim öz hasasyny aldy. 10Reb Musa şeýle diýdi: «Harunyň hasasyny yzyna getirip, Äht sandygynyň[†] öňünde goý. Ol pitneçiler üçin duýduryş alamaty hökmünde saklanar. Şeýdip, sen olaryň Menden närazy bolmaklarynyň soňuna çykarsyň, ýogsam olar ölerler». 11Musa hemme zady edil Rebbiň buýruşy ýaly etdi.

12Ysraýyllar Musa[†]: «Onda biziň işimiz gaýdypdyr! Biziň barymyz heläk bolarys! 13Kim Rebbiň mukaddes çadyryna[†] golaýlaşsa, ol öler. Şeýdip, indi biziň hemmämiz gyrlaýmalymy?» diýdiler.

#### 18‑nji bap


Ruhanylar bilen lewileriň borçlary

1Reb[†] Haruna şeýle diýdi: «Sen, seniň ogullaryň we urugyňyz bilen bilelikde mukaddes[†] zatlar bilen baglanyşykly edilen hata işlere jogapkär bolarsyňyz. Ruhanyçylyga[†] degişli bolan işlerde hata goýberilse, oňa diňe sen öz ogullaryň bilen bile jogapkär bolarsyň[+]. 2Ogullaryň bilen äht[†] çadyrynyň öňünde hyzmat edýärkäň, ataňyz Lewiniň tiresinden bolan ähli dogan-garyndaşlaryňyz size goşulyp, size hyzmat ederleri ýaly, olary-da ýanyňa getir[+]. 3Goý, olar tutuş öýi gorap, seniň üçin goramak işini ýerine ýetirsinler. Ýöne olar mukaddes öýüň[†] enjamlaryna ýa-da gurbanlyk[†] sypasyna[†] asla golaýlaşmasynlar, ýogsam olaram, sizem heläk bolarsyňyz. 4Ýüz tutulýan çadyryň işini ýerine ýetirmäge onuň ähli hyzmatyny etmäge sen jogapkär bolarsyň. Başga bir keseki size ýakynlaşmasyn. 5Mundan beýläk ysraýyllaryň[†] depesinden gazabym inmez ýaly, mukaddes ýeriň we gurbanlyk sypasynyň işlerini siziň özüňiz ediň[+]. 6Size peşgeş hökmünde, ysraýyllaryň arasyndan lewi doganlaryňyzy Meniň Özüm saýlap aldym. Ýüz tutulýan çadyryň hyzmatyny ederleri ýaly, olar Maňa bagyş edilendir. 7Emma sen ogullaryň bilen gurbanlyk sypasyna, iň mukaddes otaga[†] degişli işleriň ählisini yhlas bilen berjaý etmelisiň. Ruhanylygy size Men peşgeş berdim. Sizden başga oňa kim golaýlaşsa, onuň jezasy ölümdir»[+].


Ruhanylaryň paýy

8Reb Haruna şeýle diýdi: «Maňa berlen sadakalara[†] göz-gulak bolmagy saňa tabşyrdym. Ysraýyllaryň ähli mukaddes[†] sowgatlaryny ruhanyçylyk[†] paýyňyz hökmünde saňa we seniň ogullaryňa ebedilik berdim[+]. 9Iň mukaddes sadaka hökmünde otda ýakylmaýan zatlardan şular siziňki bolar: olaryň iň mukaddes zat hökmünde Maňa hödür edýän her bir sadakasy, galla sadakasymy[†], günä gurbanlygymy[†] ýa ýazyk gurbanlygymy[†], parhy ýok, bular saňa we seniň ogullaryňa degişlidir. 10Olary siz iň mukaddes zat hökmünde iýmelisiňiz, hemme erkekler olardan iýip bilerler. Bular siziň üçin mukaddesdir. 11Ine, bular hem siziňkidir: hödür edilen sowgatlary we ysraýyllaryň göterme sadakasy hökmünde berlen sadakalary Men saňa we seniň ogul-gyzlaryňa ebedilik paý edip berdim. Seniň maşgalaňdaky her bir tämiz[†] adam olardan iýip biler[+]. 12Olaryň Rebbe hödür edýän iň oňat zeýtun ýagyny, iň oňat şerabyny we bugdaýyny, iň oňat önümlerini size berdim[+]. 13Olaryň topragyndan önen ilkinji hasylyndan Rebbe getirilenleriniň hemmesi siziňki bolar. Seniň maşgalaňdaky her bir tämiz adam ondan iýip biler[+]. 14Ysraýylda Rebbe aýry goýlan hemme zat seniňki bolar[+]. 15Ynsan bolsun, haýwan bolsun, parhy ýok, Rebbe hödür edilýän her jandaryň ilkinji erkek doglan çagasy seniňki bolar. Emma ynsanyň we haram mallaryň ilkinji erkek doglan çagasyny yzyna satyn almalysyň[†][+]. 16Çagalar bir aýlyk bolanda, yzyna satyn almak bahasy mukaddes öýüň[†] resmi ölçegi boýunça bäş şekel kümüş bolsun. Bir şekel iki mysgala[*] deňdir[+]. 17Ýöne sygryň, goýnuň, geçiniň ilki guzlanlary üçin töleg alma, olar mukaddesdirler. Olaryň ganyny gurbanlyk sypasyna[†] tarap serpip, ýagyny-da Rebbe ot üsti bilen berilýän ýakymly ysly gurbanlyk hökmünde otda ýak[+]. 18Göterme sadakasynyň döşi we sag budy ýaly, sygryň, goýnuň, geçiniň ilki guzlanlarynyň eti hem seniňkidir[+]. 19Ysraýyllaryň Rebbe hödür edýän ähli mukaddes sadakalaryny saňa we seniň ogul-gyzlaryňa ebedilik paý hökmünde berdim. Bu seniň we nesilleriň bilen Meniň eden müdimilik ähtimdir[†]»[+]. 20Soňra Reb Haruna şeýle diýdi: «Olaryň topragynda seniň mülküň bolmaz, olaryň arasyndan saňa paý berilmez. Ysraýyllaryň arasyndaky seniň paýyň we mülküň Mendirin[+].


Lewileriň paýy

21Lewilere[†] Rebbe ýüz tutulýan çadyrda[†] edýän hyzmatlarynyň öwezine paý hökmünde ysraýyllaryň Maňa berýän hemme ondan birini[†] berdim[+]. 22Mundan beýläk ysraýyllar Rebbe ýüz tutulýan çadyra golaýlaşmasynlar, ýogsam olar günäleri üçin jeza çekip ölerler. 23Rebbe ýüz tutulýan çadyryň hyzmatyny lewiler etsinler, olar öz hata işlerine jogapkär bolarlar. Bu size nesiller boýy ebedilik parz bolsun. Ýöne ysraýyllaryň arasynda lewileriň mülki bolmaz. 24Sebäbi Men lewilere paý edip, ysraýyllaryň Maňa sadaka[†] hökmünde berýän ondan birini berdim». Şonuň üçin hem, Men lewilere ysraýyl halkynyň arasyndan miras[†] bermerin diýdim. 25Onsoň Reb Musa[†] şeýle diýdi: 26«Lewilere aýt, olara paý hökmünde beren ondan birimi ysraýyllardan kabul edip alanlarynda-da, ondan Maňa sadaka edip, ondan birleriň ondan birini bersinler[+]. 27Bu olar üçin täze harmandan berlen galla ýa-da täze şerap sadakasy bilen deň hasap ediler. 28Şeýdip, olar hem ysraýyllardan alýan ondan birinden Rebbe sadaka bersinler we Rebbiň sadakasyny ruhany[†] Haruna bersinler. 29Lewilere berilýän sowgatlardan Rebbiň sadaka paýyny bersinler. Hemmesiniň iň gowusyny Rebbiň mukaddes[†] paýy hökmünde bersinler. 30Lewilere ýene şuny aýt: daýhanyň sadaka bereninden soň galanyny özüne alşy ýaly, lewiler hem sadakanyň iň gowusyny hödür edenlerinden soň galanyny özlerine alsynlar. 31Olar we olaryň maşgalalary ony islendik ýerde iýip bilerler. Çünki ol Rebbe ýüz tutulýan çadyrda lewileriň edýän hyzmatynyň hakydyr. 32Onuň iň gowusyny sadaka bereniňizden soň, ondan iýseňiz, ýazykly bolmarsyňyz. Emma ysraýyllaryň berýän mukaddes sowgatlarynyň iň gowy bölegi sadaka berilmänkä iýip, harama çykarmaň, ýogsam ölersiňiz».

#### 19-njy bap


Tämizleýiş suwy

1Reb[†] Musa[†] bilen Haruna şeýle diýdi: 2«Rebbiň buýran kanunyndaky[†] parz şudur: ysraýyllar[†] size gurat, şikessiz, boýnuna boýuntyryk salynmadyk bir gyzyl sygyr getirsinler[+]. 3Ony siz ruhany[†] Elgazara berersiňiz. Sygry Ysraýyl düşelgesiniň daşyna alyp çykyp, Elgazaryň öňünde soýsunlar. 4Ruhany Elgazar onuň ganyna barmagyny batyryp, Rebbe ýüz tutulýan çadyryň[†] öňüne tarap ýedi gezek sepelesin[+]. 5Soňra sygyr derisi, eti, gany we içgoşy bilen bilelikde Elgazaryň gözüniň alnynda ýakylsyn[+]. 6Ruhany bir bölek kedr agajyny, käkilik otuny, gyzyl reňkli sapak alsyn-da, olary sygry ýakyp duran oda atsyn[+]. 7Onsoň ruhany geýimlerini ýuwsun we suwa düşsün, şondan soň ol Ysraýyl düşelgesine girip biler. Emma ol agşama çenli haramdyr[+]. 8Sygry oda ýakan adam hem geýimlerini ýuwsun we suwa düşsün. Ol hem agşama çenli haramdyr. 9Onsoň sygryň külüni tämiz[†] adamlaryň biri ýygnap alyp, düşelgäňiziň daşynda halal ýerde goýsun. Bu kül ysraýyl halky üçindir, ol tämizlik suwy üçin saklansyn. Bu günä gurbanlygynyň[†] bir görnüşidir[+]. 10Sygryň külüni ýygnan adam geýimlerini ýuwsun, ol agşama çenli haramdyr. Bu ysraýyllar üçin we olaryň arasynda ýaşaýan gelmişekler üçin ebedilik düzgündir[+].

11Jesede degen kişi ýedi günläp haramdyr. 12Üçünji we ýedinji günlerde ol özüni tämizlik[†] suwy bilen tämizlesin, şonda ol tämizlener. Emma ol özüni üçünji we ýedinji günlerde tämizlemese, tämiz bolmaz[+]. 13Jesede galtaşandan soň, özüni tämizlemedik adam Rebbiň mukaddes çadyryny[†] haram eder. Beýle adam Ysraýyldan kowlup çykarylsyn. Onuň üstüne tämizlik suwy sepilmändir, şonuň üçin ol haramlygyna galypdyr, onuň haramlygy entegem onuň boýnundadyr[+].

14Eger çadyrda biri ölse, şu kada ulanylsyn: çadyryň içindäki we şol wagt çadyra giren her bir adam ýedi gün haram hasaplansyn. 15Çadyryň içindäki agzy açyk bolan hemme gaplary haram bolar[+]. 16Eger kimde-kim meýdanda gylyçdan ölen ýa öz ajalyna ölen adamyň jesedine, ýa-da adam süňküne ýa mazaryna galtaşsa, ol ýedi gün haram saýylar. 17Haram saýylan adam üçin ýakylan günä gurbanlygynyň[†] külünden bir gaba salyp, onuň üstüne çeşme suwuny guýuň. 18Onsoň tämiz[†] adamlardan biri käkilik otuny suwa batyryp, çadyryň, onuň içindäki esbaplaryň üstüne sepelesin. Şeýle-de ol ýerdäki adamlaryň we meýdanda gylyçdan ölen ýa öz ajalyna ölen adamyň jesedine, ýa-da adam süňküne ýa mazaryna galtaşan kişiniň üstüne sepelesin[+]. 19Tämiz adam haram kişileriň üstüne suwy üçünji we ýedinji günler sepelesin. Ýedinji gün olar tämizlenerler. Soňra olar geýimlerini ýuwsunlar we suwa düşsünler, agşama çenli olar tämizlenerler[+]. 20Emma haram bolubam özüni tämizlemeýänler jemagatyň arasyndan kowlup çykarylsyn. Çünki olar Rebbiň mukaddes öýüni[†] haram edendirler. Olaryň üstüne tämizlik suwunyň sepilmändigi üçin, olar haramdyrlar[+]. 21Bu olar üçin ebedilik düzgün bolsun. Tämizlik suwuny sepýän adam geýimlerini ýuwsun. Tämizlik suwuny ellän adam agşama çenli haramdyr. 22Haram adamyň her bir ellän zady-da haram bolar. Haram adamy ellän kişi-de agşama çenli haramdyr»[+].

#### 20‑nji bap


Gaýadan çykan suw

1Bütin ysraýyl[†] jemagaty birinji aýda Sin çölüne geldi. Halk Kadeşde düşledi. Ol ýerde Merýem aradan çykdy we jaýlandy[+]. 2Olaryň düşlän ýerinde suw ýokdy, onsoň jemagat Musa[†] bilen Harunyň garşysyna toplandy[+]. 3Olar Musa bilen dawalaşyp, şeýle diýdiler: «Rebbiň[†] huzurynda dogan-garyndaşlarymyz ölende, biz hem gyrlan bolsak gowy bolardy![+] 4Näme üçin siz Rebbiň halkyny bu çöl-beýewana alyp geldiňiz? Bizi we mal-garalarymyzy bu ýere gyrmak üçin getirdiňizmi? 5Näme üçin siz bizi bu ýowuz ýere Müsürden alyp gaýtdyňyz? Bu ýerde ne ekin, ne injir, ne üzüm, ne-de nar biter, munda hatda içmäge suwam ýok ahyryn!» 6Onsoň Musa bilen Harun jemagatyň öňünden gitdiler we Rebbe ýüz tutulýan çadyryň[†] girelgesine baryp, ýere ýüzin ýykyldylar. Rebbiň şöhraty[†] bulara göründi[+]. 7Reb Musa şeýle diýdi: 8«Hasany al we doganyň Harun bilen halky ýygna. Onsoň olaryň gözüniň alnynda gaýa: „Suw ber!“ diýip buýruk ber. Şeýdip, halka gaýadan suw çykaryp berersiň we olaryň mallaryny suwa ýakarsyň». 9Musa Rebbiň buýruşy ýaly baryp, hasany aldy. 10Onsoň Musa Harun bilen bile halky gaýanyň öňüne ýygnap, olara: «Gulak goýuň, eý, pitneçiler! Biz indi siziň üçin şu gaýadan suw çykarmalymy?» diýdi[+]. 11Soňra Musa elini ýokary galdyryp, hasasy bilen gaýany iki gezek urdy welin, gaýadan şaglap, suw akyp başlady. Bütin halk we olaryň mallary suwdan gandylar. 12Emma Reb Musa bilen Haruna: «Maňa doly ynanman, ysraýyllaryň gözüniň alnynda Meniň mukaddesligimi[†] ykrar etmändigiňiz üçin, siz bu jemagaty olara beren ýurduma getirip bilmersiňiz» diýdi[+]. 13Ysraýyl halky bu ýerde Reb bilen dawa edeni üçin, bu suwuň çykan ýerine Meriba[*] diýip at berildi. Ol ýerde Reb Öz mukaddesligini görkezdi.


Edomdan geçmäge rugsat berilmeýär

14Musa[†] Kadeşden Edomyň patyşasyna şu habar bilen ilçiler ýollady: «Doganlaryňyz ysraýyl halky şeýle diýýär: „Biziň başymyzdan inen ähli kynçylyklardan habaryňyz bardyr[+]. 15Atalarymyz Müsüre gitdiler we ol ýerde uzak wagtlap ýaşadylar. Müsürliler bizi we atalarymyzy ezdiler[+]. 16Biz Rebbe dady-perýat etdik. Ol biziň sesimizi eşitdi we Öz perişdesini[†] iberip, bizi Müsürden çykardy. Ine, indi biz Kadeşde – siziň serhediňize golaý şäherçede durus[+]. 17Bize ýurduňyzyň içinden geçip gitmäge rugsat ber. Biz ekinleriň ýa üzümçilikleriň içinden ýöremeris ýa-da guýularyňyzdan suw içmeris. Tä siziň ýurduňyzdan çykýançak, saga-sola sowulman, diňe şaýoldan ýöräris“»[+]. 18Emma edomlylar şeýle jogap berdiler: «Ýurdumyzyň içinden geçmersiňiz, eger geçjek bolup synanyşaýsaňyz gylyç alyp, garşyňyza çykarys». 19Ysraýyllar: «Biz şaýoldan çykman ýöräris, eger biz we biziň mallarymyz siziň suwuňyzdan içäýsek, biz onuň üçin töleg töläris. Bize diňe pyýada geçip gitmäge rugsat berseňiz bolýar» diýdiler[+]. 20Ýöne olar: «Ýok, geçmersiňiz!» diýip jogap berdiler. Onsoň edomlylar agyr ýaraglanan uly goşun bilen olaryň garşysyna çykdylar. 21Edomlylar geçmäge ýol bermänsoňlar, ysraýyllar ol ýerden sowlup geçdiler[+].


Harunyň ölümi

22Bütin ysraýyl halky Kadeşden göçüp, Hor dagyna gelip düşdi[+]. 23Onsoň Reb Musa[†] bilen Haruna Hor dagynda, Edom topragynyň serhedinde şeýle diýdi: 24«Harunyň ölüp, öz ata-babalaryna gowuşmaly wagty ýetdi. Ol ysraýyllara wada beren ýurduma girmez, sebäbi siz Meriba çeşmesiniň ýanynda Meniň buýrugyma boýun egmändiňiz[+]. 25Haruny we onuň ogly Elgazary ýanyňa al-da, olary Hor dagyna çykar. 26Harunyň egninden ruhanylyk[†] lybaslaryny çykaryp, olary ogly Elgazara geýdir. Harun bolsa şol ýerde ölüp, öz ata-babalaryna gowşar»[+]. 27Musa Rebbiň buýruşy ýaly etdi. Ähli halkyň gözüniň alnynda olar Hor dagyna çykdylar. 28Musa Harunyň egninden ruhanylyk lybaslaryny çykaryp, onuň ogly Elgazara geýdirdi. Harun bolsa şol ýerde, dagyň depesinde jan berdi. Musa bilen Elgazar dagdan düşdüler[+]. 29Harunyň ölendigini gören bütin ysraýyl halky otuz günläp onuň üçin ýas tutdy[+].

#### 21‑nji bap


Ysraýyllar aratlylary ýok edýär

1Negep[†] çölündäki Arat galasynyň kengan[†] hany ysraýyllaryň[†] Atarym ýolundan gelýändigini eşidende, ol ysraýyllar bilen urşup, olaryň birnäçesini ýesir aldy[+]. 2Şonda ysraýyllar Rebbe[†] wada berip: «Eger hakykatdan hem bu halky biziň elimize berseň, olaryň galalaryny Saňa aýry goýlandygy üçin bütinleý ýok ederis» diýdiler[+]. 3Reb ysraýyl halkynyň sesini eşitdi we kenganlary[†] olaryň eline berdi. Ysraýyllar olary gyryp, olaryň galalaryny-da bütinleý ýok etdiler. Şondan soň ol ýere Horma[*] diýen at galdy.


Bürünç ýylan

4Onsoň ysraýyllar Hor dagyndan göçüp, Edom ýurdunyň daşyndan aýlanyp ötmek üçin, Gyzyl deňziň ýoly bilen gitdiler. Emma ýolda halk sabyrsyzlyk etdi[+]. 5Olar Hudaýyň we Musanyň[†] garşysyna: «Bizi Müsürden çölde gyrylmagymyz üçin alyp gaýtdyňyzmy? Bu ýerde ne çörek, ne-de suw bar. Bu tagamsyz iýmitden-de halys irdik» diýdiler[+]. 6Reb muňa jogap edip, halkyň arasyna zäherli ýylanlar iberdi. Olaryň zäherinden ysraýyllardan köp adam öldi. 7Halk Musanyň ýanyna gelip: «Rebbe we saňa dil ýetirip, biz günä iş etdik. Ýylanlary aramyzdan aýrar ýaly, Rebden dileg et» diýdiler. Musa halk üçin dileg etdi. 8Reb Musa: «Bir zäherli ýylanyň şekilini ýasa we ony uzyn syrygyň ujuna berkit. Ýylan çakan adam oňa sereden badyna sagalar» diýdi. 9Onsoň Musa sap bürünçden ýylan ýasap, ony syrygyň ujuna berkitdi. Her bir ýylan çakan adam oňa sereden badyna sagalyp, diri galardy[+].


Mowaba tarap ýöriş

10Ysraýyllar göçdüler we gelip, Obotda düşlediler[+]. 11Soňra Obotdan göçüp, Mowabyň[†] gündogaryndaky çöllükde, Iýeý Abarymda düşlediler[+]. 12Ol ýerden hem Zeret deresine göçüp bardylar[+]. 13Ol ýerden hem göçüp, Arnon jülgesiniň aňyrsynda, amorlaryň serhedinden bäri ýaýylyp ýatan çöllükde düşlediler. Arnon jülgesi Mowap bilen Amoryň arasyndan geçýän Mowabyň serhedi bolup hyzmat edýärdi[+]. 14-15Şeýdip, «Rebbiň söweşleri kitabynda» Supa ülkesindäki Wahep galasy hakynda, Arnon dereleriniň ýapgytlary hakynda, Mowabyň serhediniň boýy bilen Ar galasyna çenli ýaýylýan bu dereleriň ýapgytlary hakynda hem ýatlanylýar[+].

16Ysraýyllar ol ýerden Beýere[*], Rebbiň Musa[†]: «Halky bir ýere ýygna, olara suw berjek» diýen guýusyna tarap ýola düşdüler. 17Şonda olar şu aýdymy aýtdylar:

«Suwlaryň joşsun, eý, guýy! Munuň şanyna aýdym aýdalyň!
18Patyşalyk hasasy bilen,
soltanlyk naýzasy bilen,
baştutanlaryň açdy bu guýyny,
halk şazadalary gazdy bu guýyny».

Olar çöllükden Matana çenli, 19Matanadan Nahalyýele çenli, Nahalyýelden Bamota, 20Bamotdan bolsa çölüň üstüne abanyp duran Pisga dagynyň depesi bilen Mowap[†] topragynda ýerleşýän jülgä çenli gitdiler.


Ysraýyllar Sihon hanynyň ýerlerini eýeleýärler


(Kanun taglymaty 2:26–3:11)

21[•]Soňra ysraýyllar amorlaryň hany Sihona ilçiler ýollap, şeýle diýdiler: 22«Bize ýurduňyzyň içinden geçip gitmäge rugsat ber. Biz ekinleriň ýa üzümçilikleriň içine sowulmarys ýa-da guýularyňyzdan suw içmeris. Biz tä siziň ýurduňyzdan çykýançak, diňe şaýoldan ýöräris»[+]. 23Emma Sihon öz ýurdunyň içinden geçip gitmäge ysraýyllara rugsat bermedi. Ol bütin goşunyny ýygnap, ysraýyllaryň garşysyna çöle çykdy we Ýahasa gelip, olar bilen söweşe girdi. 24Ysraýyllar Sihony gylyçdan geçirip, onuň Arnondan Ýaboga çenli, tä Ammonyň serhedine çenli bolan ýerleriniň baryny eýelediler. Ammonyň serhedi bolsa güýçli goralýardy[+]. 25Ysraýyllar amorlaryň galalarynyň hemmesini basyp aldylar. Olar amorlaryň ähli galalarynda, hatda Heşbonda we onuň ähli obalarynda ornaşdylar. 26Heşbon galasy amorlaryň hany Sihonyň paýtagt galasydy. Sihon Mowabyň[†] öňki hany bilen urşup, onuň Arnona çenli bolan ähli ýerlerini basyp alypdy. 27Bu hakda bagşylar şeýle diýýärler:

«Heşbona geliň, goý, ol gurulsyn,
goý, Sihon galasy dikeldilsin.
28Çünki Heşbondan ot,
Sihonyň galasyndan ýalyn çykdy.
Mowabyň[†] Ar galasyny ýalyn gurşady,
Arnon depelerini-de, ýuwutdy ol[+].
29Waý, saňa, eý, Mowap[†]!
Siz heläk bolduňyz, eý, Kemoş[†][*] halky!
Ogullaryňyz bosgunlara öwrüldi,
gyzlaryňyz amor hany Sihonyň ýesiri boldular[+].
30Şeýdip, biz olary ýer bilen ýegsan etdik.
Heşbondan Dibona barýançak gyryldylar.
Meýdeba uzalýan Nopa çenli olary ýok etdik»[+].

31Şunlukda, ysraýyllar amorlaryň ýurdunda ornaşdylar. 32Musa[†] Ýazer galasyny gözden geçirmek üçin, içalylar ugratdy. Soňra ysraýyllar onuň töweregindäki obalary basyp aldylar we ol ýerdäki amorlary kowup çykardylar[+].


Ysraýyllar Og hanyň ýurduny eýeleýärler

33Soňra ysraýyllar Başan ýurduna tarap ýoluny dowam etdirdiler. Başan hany Og ysraýyllar bilen söweşmek üçin, Edreý galasynda ähli urşujylary bilen olaryň garşysyna çykdy[+]. 34Reb Musa[†]: «Men Ogy, onuň ähli halkyny we ýurduny seniň eliňe berdim. Ondan gorkma. Heşbonda hanlyk süren amor hany Sihony ýok edişiň ýaly, Ogy hem ýok et» diýdi[+]. 35Ysraýyllar Ogy, onuň ogullaryny we bütin goşunyny ýekeje adam goýman gyryp, onuň ýurduny eýelediler.

#### 22‑nji bap


Mowap patyşasy Bilgamy çagyrdýar

1Ysraýyllar[†] ýola düşüp, Iordan derýasynyň[†] boýunda, Ýerihonyň garşysynda ýerleşýän Mowap[†] düzlüginde düşlediler. 2Ysraýyllaryň amorlaryň başyna salan ähli işlerinden Sipor ogly Ballagyň habary bardy[+]. 3Mowaplylar ysraýyl halkynyň köpdügini görenlerinde, juda gorkdular. Şeýdip, mowaplylar ysraýyllar sebäpli dowla düşdüler. 4Onsoň mowaplylar Midýan ýaşulularyna[†] şeýle habar ýolladylar: «Öküziň meýdandaky otlary ýalmap-ýuwudyşy ýaly, bu gelýän mähelle hem töwerek-daşymyzdaky zatlaryň hemmesini ýalmap-ýuwudar».

Ol wagtlar Sipor ogly Ballak Mowabyň[†] patyşasydy. 5Ballak Begor ogly Bilgamy çagyrmak üçin çaparlar ýollady. Bilgam Ýewfrat derýasynyň boýunda, Petorda öz tohum-tijiniň arasynda ýaşaýardy. Ballak Bilgama: «Müsürden bir halk çykyp gelip, bütin ýer ýüzüne ýaýrady. Ine, indi olar meniň alkymyma dykylyp geldiler[+]. 6Şonuň üçinem gelip, olary meniň haýryma näletle. Çünki olar menden güýçli, belki şondan soň men olary ýeňip, ýurtdan kowup çykaryp bilerin. Çünki seniň ýalkanyňyň[†] ýalkanýandygyny, näletläniňiň bolsa näletlenýändigini men bilýärin» diýip habar iberdi[+].

7Onsoň Mowabyň[†] we Midýanyň ýaşululary[†] ellerine nälet üçin töleg hakyny alyp, Bilgamyň ýanyna gitdiler we Ballagyň habaryny oňa ýetirdiler. 8Bilgam olara: «Gijäni şu ýerde geçiriň, Reb[†] maňa näme diýse, men ony size ýetirerin» diýdi. Şeýdip, mowaply emeldarlar Bilgamyň ýanynda galdylar. 9Hudaý Bilgama görnüp: «Seniň ýanyňdaky adamlar kim?» diýip sorady. 10Bilgam Hudaýa şeýle jogap berdi: «Mowap patyşasy Sipor ogly Ballak maňa şeýle habar iberdi: 11„Müsürden bir halk çykyp, bütin ýer ýüzüne ýaýrady. Sen gel-de, meniň haýryma olary näletle, belki şondan soň men olaryň garşysyna söweşip bilerin we kowup çykararyn“». 12Emma Hudaý Bilgama: «Sen bular bilen gitme! Bu halky näletleme, çünki ol halk ýalkanandyr[†]!» diýdi. 13Bilgam ertesi turup, Ballagyň emeldarlaryna: «Öz ýurduňyza dolanyň, sebäbi Reb maňa siziň bilen gitmäge rugsat bermedi» diýdi. 14Onsoň mowaply emeldarlar Ballagyň ýanyna dolanyp gelip, oňa: «Bilgam biziň bilen gaýtmaga razy bolmady» diýdiler.

15Ballak bolsa indi öňkülerden-de has köp we has abraýly emeldarlaryny iberdi. 16Olar gelip, Bilgama şeýle diýdiler: «Sipor ogly Ballak şeýle diýýär: „Haýyş edýärin, meniň ýanyma gelmekden ýüz öwürmesene. 17Çünki men seniň sylag-serpaýyňy ýetirip, göwnüňiň islän zadyny bitirerin. Sen diňe gel-de, meniň üçin şol halky näletle“». 18Bilgam Ballagyň adamlaryna şeýle jogap berdi: «Ballak hatda öz öýündäki altyn-kümşüň baryny berse-de, men Hudaýym Rebbiň emrini bozup, hiç hili uly ýa-da kiçi iş edip bilmerin[+]. 19Gowusy siz hem bu gije şu ýerde galyň. Men Rebbiň maňa ýene näme diýjegini bileýin». 20Şol gije Hudaý Bilgama görnüp, oňa: «Eger bu adamlar seni çagyrmak üçin gelen bolsalar, sen olar bilen git, ýöne diňe Meniň aýdanlarymy edersiň» diýdi. 21Onsoň Bilgam ertesi irden turup, eşegini gaňňalady-da, mowaply[†] emeldarlar bilen ýola düşdi.


Bilgam, onuň eşegi we perişde

22Bilgam emeldarlar bilen gideninde, Hudaýyň gahary geldi. Onsoň Rebbiň perişdesi[†] Bilgama päsgel bermek üçin, onuň ýolunda durdy. Bilgam eşegini münüp barýardy we onuň iki hyzmatkäri-de ýanyndady. 23Eşek eli syrylan gylyçly, ýoluň üstünde duran Rebbiň perişdesini gören badyna ýoldan sowlup, atyzyň içine tutdurdy. Bilgam bolsa eşegi ýola çykarjak bolup saýgylamaga başlady[+]. 24Onsoň Rebbiň perişdesi üzümçiligiň içinden geçýän iki gapdaly diwar bolan darajyk ýodanyň ugrunda peýda boldy. 25Eşek Rebbiň perişdesini görüp, diwara tarap gysyldy. Bilgamyň aýagy-da diwar bilen aralykda gysylyp galdy we ol ýene-de eşegi saýgylap başlady. 26Rebbiň perişdesi ýene öňe gidip, indi ýodanyň ne saga, ne-de çepe öwrülip bolýan dar ýerinde peýda boldy. 27Eşek bu gezek Rebbiň perişdesini görüp, Bilgamyň astynda aşak çöküp ýatyberdi. Muňa Bilgamyň gaty gahary gelip, hasasy bilen ol janawary urmaga başlady. 28Onsoň Reb eşege dil bitirdi we eşek Bilgama: «Meni üç gezek beýle ýenjer ýaly, men saňa näme etdim?» diýdi. 29Bilgam eşege: «Sebäbi sen meni däliretdiň! Eger elimde gylyç bolsady, seni häziriň özünde öldürerdim!» diýip jogap berdi. 30Şonda eşek Bilgama: «Men seniň bütin ömrüňe münüp ýören eşegiň dälmi näme? Heý, mundan ozal şeýle gylyk görkezipmidim?» diýdi. Bilgam: «Ýok» diýip jogap berdi.

31Mundan soň Reb Bilgamyň gözüni açdy. Ol eli syrylan gylyçly Rebbiň perişdesiniň[†] ýolda durandygyny gördi. Bilgam tagzym edip, özüni ýüzinligine ýere goýberdi. 32Rebbiň perişdesi oňa şeýle diýdi: «Näme üçin sen eşegiňi üç gezek urduň? Men duşman hökmünde saňa päsgel bermek üçin çykdym, sebäbi sen Meniň nazarymda gabahat ýoldan barýarsyň. 33Eşek Meni gördi we üç sapar Meniň öňümden sowuldy. Eger ol sowulmadyk bolsa, hakykatdan hem Men seni öldürerdim, ony bolsa diri galdyrardym». 34Onsoň Bilgam Rebbiň perişdesine: «Men günä etdim, Seniň garşymda ýolda duranyňy bilmändirin. Indi Sen eger meniň gitmegimi oňlamaýan bolsaň, men öýüme gaýdaýyn» diýdi. 35Rebbiň perişdesi Bilgama: «Bu adamlar bilen git, ýöne diňe Meniň aýt diýen zatlarymy aýdarsyň» diýdi. Onsoň Bilgam Ballagyň emeldarlary bilen gitdi.

36Ballak Bilgamyň gelendigini eşidende, ony garşylamak üçin, Arnon jülgesiniň golaýynda, serhediň iň çetki nokadynda ýerleşýän Mowabyň[†] Ar galasyna gitdi[+]. 37Ballak Bilgama: «Seni çagyrtmak üçin adam ibermedimmi?! Näme üçin sen meniň ýanyma gelmediň? Megerem, özüňe mynasyp hezzet-hormat edip bilmez öýdensiň?» diýdi. 38Bilgam Ballaga: «Ine, men seniň ýanyňa geldim! Mende näme bir zat aýtmaga güýç barmydyr? Men diňe Hudaýyň agzyma salan sözlerini sözlärin» diýdi[+]. 39Onsoň Bilgam Ballak bilen ýola çykyp, Kirýathusota geldiler. 40Ballak öküzleri we goýunlary gurbanlyk[†] berip, olary Bilgama we onuň ýanyndaky emeldarlaryna iberdi.

41Ertesi gün Ballak Bilgamy alyp, ony Bamotbagala getirdi. Ol ýerden Bilgam ysraýyl halkynyň bir bölegini görüp bilýärdi.

#### 23‑nji bap


Bilgama gelen ilkinji aýanlyk

1Onsoň Bilgam Ballaga: «Maňa şu ýerde ýedi sany gurbanlyk[†] sypasyny[†] gur-da, ýedi öküz bilen ýedi sany goçy taýýarlap goý» diýdi[+]. 2Ballak Bilgamyň aýdyşy ýaly etdi. Onsoň Ballak bilen Bilgam her gurbanlyk sypasynda bir öküzi we bir goçy gurbanlyk berdiler. 3Soňra Bilgam Ballaga: «Sen bu ýerde öz ýakma gurbanlygyňyň[†] ýanynda dur, men gideýin. Ähtimal[†], Reb[†] maňa görner we Ol maňa näme diýse, men ony saňa ýetirerin» diýip, ol depä çykdy. 4Hudaý Bilgam bilen duşuşdy we Bilgam Oňa: «Men ýedi sany gurbanlyk sypasyny taýýarladym we olaryň her biriniň üstünde bir öküz bilen bir goçy gurbanlyk berdim» diýdi. 5Reb Bilgamyň agzyna aýtmaly sözlerini salyp: «Ballagyň ýanyna bar we oňa şulary aýt» diýdi. 6Bilgam Ballagyň ýanyna gaýtdy. Ballak Mowabyň[†] ähli emeldarlary bilen öz ýakma gurbanlyklarynyň ýanynda durdy. 7Onsoň Bilgam Hudaýdan gelen aýanlygy[†] habar berip, şeýle diýdi:

«Mowap[†] patyşasy Ballak meni gündogardaky daglardan,
Siriýa ýurdundan getirip, şeýle diýdi:
„Gel, meniň üçin Ýakuby[†] näletle,
gel-de, Ysraýyla[†] garga!“
8Hudaýyň näletlemedigini men nädip näletläýin?
Rebbiň gargamadygyna men nähili gargaýyn[+]?
9Gaýalaryň depesinden men Ysraýyly görýärin.
Baýyrlardan men oňa bakyp durun.
Ine, aýry ýaşaýan bir halkdyr ol,
milletler[†] arasynda aýry hasaplanýar[+].
10Ýakubyň[†] nesillerini kim sanap biler?
Ysraýylyň dörtden birini kim hasaplap biler?
Maňa-da dogruçyl adamlaryň ölüşi dek ölmäge,
ömrümiň ysraýylyňky deý gutarmagyna rugsat et!»[+]

11Onsoň Ballak Bilgama: «Sen meni nädäýdiň? Duşmanlaryma nälet okasyn diýip, seni ýörite şu ýere getirtdim. Sen bolsa olara hiç zat etmän, gaýtam, olary ýalkaýarsyň[†]!» diýdi. 12Bilgam oňa: «Men diňe seresaplylyk bilen Rebbiň agzyma salan sözlerini aýtmaýarynmy näme?» diýip jogap berdi.


Bilgama gelen ikinji aýanlyk

13Onsoň Ballak oňa: «Haýyş edýärin, meniň yzyma düş, başga ýere gideli, sen ol ýerden olaryň hemmesini däl, bir bölegini görersiň. Meniň üçin olary şol ýerden näletle» diýdi. 14Şeýdip, Ballak Bilgamy Zopym ýaýlasyna, Pisga dagynyň depesine alyp bardy. Ol ýerde ýedi sany gurbanlyk[†] sypasyny[†] gurup, olaryň hersiniň üstünde bir öküz bilen bir goçy gurbanlyk berdi. 15Bilgam Ballaga: «Men ol ýerde Reb bilen duşuşýançam, sen şu ýerde öz ýakma gurbanlyklaryň[†] ýanynda dur» diýdi. 16Reb Bilgama göründi we onuň agzyna söz salyp: «Ballagyň ýanyna baryp, şu zatlary aýt» diýdi. 17Bilgam gelende, Ballak Mowabyň[†] emeldarlary bilen öz ýakma gurbanlyklarynyň ýanynda durdy. Ballak ondan: «Reb näme diýdi?» diýip sorady. 18Bilgam indi boljak zatlardan habar berip, şeýle diýdi:

«Eý, Sipor ogly Ballak,
oýan-da, maňa gulak goý.
19Hudaý ynsan däl ahyryn,
ýalan sözlär ýaly.
Ol adam ogly däl, pikirini üýtgeder ýaly.
Heý, Onuň beren wadasynyň,
aýdan sözüniň bitmedigi barmy[+]?
20Ine, Ol maňa Ysraýyly ýalka[†] diýip emr etdi.
Hudaýyň Özi ýalkanda[†], men ony üýtgedip bilmeýärin.
21Men Ýakuba[†] hiç hili betbagtlyk ýokdugyny,
Ysraýylda bela-beteriň bolmajagyny görýärin.
Ysraýyl Hudaýy Reb olar bilendir.
Olar Ony öz patyşasy hökmünde alkyşlaýarlar.
22Olary Müsürden çykarýan Hudaýdyr,
ýabany öküziň güýji deý güýç bilen çykarýar[+].
23Ýakuba[†] hiç bir doga-jady täsir etmez,
Ysraýylyň garşysyna täleý garanyň peýdasy ýokdur.
Indi bolsa Ysraýyl we Ýakup[†] hakda:
„Gör, Hudaýyň eden zatlaryny!“ diýerler[+].
24Seret, halk şir dek oýanyp,
arslan deý ýerinden turýar!
Ol indi awuny iýip doýýança,
öldürenleriniň ganyndan ganýança köşeşmez»[+].
25Onsoň Ballak Bilgama: «Sen olary näletleme-de, ýalkama-da[†]» diýdi.

26Emma Bilgam Ballaga: «„Reb maňa näme diýse, men hem şony aýdaryn“ diýip, saňa aýtmadymmy näme?» diýip jogap berdi.

27Onsoň Ballak Bilgama: «Ýör, men seni başga bir ýere äkideýin, belki seniň olary şol ýerde näletlemegiň Hudaýyň göwnüne ýarar» diýdi. 28Onsoň Ballak Bilgamy alyp, çöle bakyp duran Pegor dagynyň depesine getirdi. 29Bilgam Ballaga: «Bu ýerde ýedi sany gurbanlyk[†] sypasyny[†] gur-da, meniň üçin ýedi öküz bilen ýedi goç taýýarlap goý» diýdi. 30Onsoň Ballak edil Bilgamyň aýdyşy ýaly edip, her bir gurbanlyk sypasynyň üstünde bir öküz bilen bir goçy gurbanlyk berdi.

#### 24‑nji bap


Bilgama gelen üçünji aýanlyk

1Bilgam Rebbiň[†] ysraýyl[†] halkyny ýalkamakdan[†] hoşal bolýandygyny bildi. Şonuň üçin hem ol öňküsi ýaly palçylyk edip ýörmedi-de, göni çöle tarap tutdurdy. 2Bilgam seredip, ysraýyl halkynyň düşelgede tire-tire bolup oturandygyny gördi. Şol pursat onuň üstüne Hudaýyň Ruhy[†] indi[+]. 3Onsoň ol geljekden söz açyp, şeýle diýdi:

«Begor ogly Bilgam sözleýär,
gözi bilen aýdyň görýän diýýär,
4Hudaýyň sözlerini eşidýän,
Gudratygüýçlüden görnüş görýän[†],
ýere ýüzin düşüp, gözüm bilen aýdyň görýän.
5Eý, Ýakup[†], çadyrlaryň ne ajap,
eý, Ysraýyl düşelgeleriň ne gözel!
6Giň jülgeler kimin uzalýar.
Derýa kenaryndaky baglar deý uzalyp,
Rebbiň eken hoşboý ysly agaçlary deý,
edil suw boýunda biten kedrler deý görünýär.
7Ysraýyl meşiginden suwlar çogar.
Tohumlary bol suw bilen suwarylar.
Onuň patyşasy Agakdan-da beýik bolar.
Patyşalygy bolsa has-da beýgeler.
8Hudaý olary Müsürden
ýabany öküziň güýji deý güýç bilen çykarýar.
Olar duşman milletlerini[†] iýip,
süňklerini çeýnärler,
peýkam bilen ýaralarlar[+].
9Ysraýyl edil arslan deý,
ene şir deý ýatar.
Kim ony turuzmaga milt eder?
Çünki Ysraýyly ýalkan[†] ýalkanar,
näletlän näletlener»[+].

10Onsoň Ballagyň kalbynda Bilgama garşy gazap ody tutaşdy. Ol ellerini şarpyldadyp, biri-birine urup, Bilgama şeýle diýdi: «Men seni duşmanlaryma nälet okatmak üçin çagyrypdym, sen bolsaň, eýýäm üç gezek olara ak pata berdiň[+]. 11Indi bu ýerden güm bol-da, öýüňe git! Men seni oňat sylaglajakdym, emma Reb saňa hiç bir sylagy rowa görmedi». 12Onda Bilgam Ballaga: «Men seniň ýollan adamlaryňa: 13„Ballak hatda öz öýündäki altyn-kümşüň baryny berse-de, men Hudaýym Rebbiň emrini bozup, öz erkime oňat iş hem, erbet iş hem edip bilmerin. Reb näme diýse, menem şony gaýtalaryn“ diýip aýtmanmydym? 14Ine, indi men öz ilime gaýtmankam, bu ysraýyl halkynyň geljek günlerde seniň halkyňa nämeler etjekdigi bilen seni habardar edeýin» diýdi.


Bilgama gelen dördünji aýanlyk

15Onsoň Bilgam geljekden söz açyp, şeýle diýdi:

«Begor ogly Bilgam sözleýär,
gözi bilen aýdyň görýän diýýär.
16Hudaýyň sözlerini eşidýän,
Beýik Hudaýdan bilim alýan,
Gudratygüýçlüden görnüş görýän[†],
ýere ýüzin düşüp, gözüm bilen aýdyň görýän.
17Men ony görýän, ýöne häzir däl,
oňa bakýan, ýöne ýakyn däl.
Ýakubyň[†] neslinden ýyldyz dörär.
Ysraýyldan bir şalyk hasasy göterilip,
Mowabyň[†] maňlaýyny ýarar,
Şisleriň başyny mynjyradar[+].
18Edom eýeleniler,
Segir öz duşmanlarynyň mülküne öwrüler.
Ysraýyl bolsa has kuwwatlanar[+].
19Ýakup[†] neslinden bolan biri höküm sürer,
galada diri galanlaryň baryny gyrar».

20Soňra ol amaleklere seredip, sözüni şeýle dowam etdi:

«Amalek milletleriň[†] naýbaşysydy,
emma onuň yzy müdimilik ýiter»[+].

21Onsoň ol keýnlere[†] bakyp, şeýle diýdi:

«Siziň mesgeniňiz howpsuz ýerde,
ol gaýanyň depesindäki höwürtge deý amandyr[+].
22Emma, eý, Keýn, aşurlar sizi ýesir alanda,
siz ýanyp ýok bolarsyňyz».

23Bilgam ýene-de sözüni dowam edip, şeýle diýdi:

«Hudaý bulary amal edende, ýaşajak adamlaryň dat gününe!
24Emma Kitimden gämiler gelip,
Aşur bilen Eberi gulçulykda ezerler,
olaryň yzy hem müdimilik ýiter»[+].

25Şondan soň Bilgam öýüne tarap ýola düşdi. Ballak hem öz ýoly bilen gitdi.

#### 25‑nji bap


Ysraýyllar keseki hudaýlara sygynýar

1Ysraýyllar[†] Şitimde ýaşaýarkalar, mowaply[†] aýallar bilen zyna etmäge başladylar[+]. 2Ol aýallar ysraýyllary öz hudaýlaryna hödür eden gurbanlyklaryna[†] çagyrýardylar. Ysraýyllar olaryň gurbanlyklaryndan iýip, olaryň hudaýlaryna sežde edýärdiler[†][+]. 3Şeýdip, ysraýyllar Bagalpegor butuna[†] özlerini bagyş etdiler. Ysraýyllaryň garşysyna Rebbiň[†] gahary geldi[+]. 4Onsoň Reb Musa[†]: «Rebbiň gahar-gazaby Ysraýyldan sowlar ýaly, halkyň ähli ýolbaşçylaryny getirip, olary öldürip, Günüň astynda ser» diýdi[+]. 5Musa ysraýyl serdarlaryna[†]: «Siziň her biriňiz öz adamlaryňyzyň arasynda Bagalpegor butuna sežde edýänlere goşulan her kesi öldüriň!» diýip buýruk berdi.

6Musa[†] we bütin ysraýyl halky Rebbe ýüz tutulýan çadyryň[†] işiginde aglaşyp durkalar, bir ysraýylly erkek kişi olaryň gözüniň alnynda bir midýanly aýaly öz maşgalasyna getirdi. 7Muny gören Elgazaryň ogly, ruhany[†] Harunyň agtygy Pinehas halkyň arasyndan çykyp, eline naýza aldy[+]. 8Ol ysraýyllynyň yzyndan çadyra girip, naýzany birbada olaryň ikisiniň hem – ysraýyllynyň hem, midýanly aýalyň hem garnyndan sokdy. Şol bada ysraýyl halkynyň arasyna iberilen gyrgynçylyk togtadyldy[+]. 9Emma gyrgynçylykdan eýýäm ýigrimi dört müň ysraýylly ölüpdi.

10Reb Musa[†] şeýle diýdi: 11«Ysraýyl halkyndan Meniň gaharymy Elgazaryň ogly, ruhany[†] Harunyň agtygy Pinehas gaýtardy, olaryň arasynda ol Maňa özüniň hakyky wepadardygyny görkezdi. Şonuň üçin men olary gabanyp, bütinleý ýok etmedim. 12Şoňa görä hem oňa şuny aýt: „Men onuň bilen parahatçylyk ähtimi[†] baglaşýaryn[+]. 13Pinehas öz Hudaýyna wepadarlygyny görkezip, ysraýyllary günäsinden saplandygy üçin, oňa we onuň nesline ruhanylygy müdimilik bagyş edýärin“»[+].

14Midýan aýaly bilen birlikde öldürilen ysraýyllynyň ady Saluwyň ogly Zimridi. Ol şimgon tire baştutanlarynyň biridi. 15Onuň bilen bile öldürilen aýalyň ady bolsa Suruň gyzy Kozbydy. Sur midýan tiresiniň baştutanlarynyň biridi[+].

16Reb Musa[†] şeýle diýdi: 17«Midýanlary[†] indi Ysraýylyň duşmany saýyň, olary gyryň![+] 18Ine, olaryň Pegorda eden işleri: olar gyz doganlary, midýanly tirebaşynyň gyzy Kozbynyň üsti bilen ysraýyllara duzak gurdular. Size hile salyp, duşman ýaly daraşdylar. Pegora gyrgynçylygyň gelmeginiň sebäpkäri bolany üçin Kozby öldürildi».

#### 26-njy bap


Musa ysraýyllary ikinji gezek hasaba alýar

1Reb[†] ysraýyllary[†] gyrgynçylyk bilen ýok etmegini bes edenden soň, Musa[†] bilen Harunyň ogly Elgazara: 2«Ýaşy ýigrimi we ondan ýokary bolan söweşe ukyply, bütin ysraýyl halkynyň her bir erkeginiň sanyny kowumlaryna görä ýekeme-ýeke hasaba al» diýdi[+].

3Ysraýyl halky bu wagt Iordan derýasynyň[†] boýunda, Ýerihonyň garşysynda ýerleşýän Mowap[†] düzlüginde düşelge gurupdy. Musa[†] bilen Elgazar ysraýyllara Rebbiň Musa buýruşy ýaly: 4«Ýaşy ýigrimi we ondan ýokary bolan adamlaryň hasabyny alyň» diýdiler.

Müsürden çykyp gelen ysraýyllaryň sanawy şulardyr:

5Ysraýylyň nowbahar ogly[†] Rubeniň nesillerinden: Hanogyň neslinden hanoklar urugy, Palluwyň neslinden pallular urugy,[+] 6Hesronyň neslinden hesronlar urugy, Karmynyň neslinden karmylar urugy[+]. 7Bularyň bary rubenleriň uruglarydyr, olar kyrk üç müň ýedi ýüz otuz adam boldy[+]. 8Palluwyň ogullaryndan Eliýap. 9Eliýabyň neslinden: Nemuwal, Datan we Abyram. Bular şol halkyň içinden saýlanan, Rebbe boýun egmän, Musa[†] bilen Harunyň garşysyna gozgalaň turzan Koranyň toparyna goşulan Datan bilen Abyramdyr[+]. 10Ýer ýarylyp, olary Kora bilen birlikde ýuwudypdy. Ol ýerdäki iki ýüz elli adam oda ýanypdy. Olar şeýdip, başgalara-da göz bolupdylar[+]. 11Koranyň ogullary bolsa ölmän galypdylar[+].

12Uruglaryna görä Şimgon ogullary şulardyr: Nemuwalyň neslinden nemuwallar urugy, Ýamynyň neslinden ýamynlar urugy, Ýakiniň neslinden ýakinler urugy,[+] 13Zeranyň neslinden zeralar urugy, Şawulyň neslinden şawullar urugy. 14Şimgon uruglary şulardan ybaratdyr, olar ýigrimi iki müň iki ýüz adamdyr[+].

15Uruglaryna görä Gat ogullary şulardyr: Seponyň neslinden seponlar urugy, Hagynyň neslinden hagylar urugy, Şunynyň neslinden şunylar urugy,[+] 16Oznynyň neslinden oznylar urugy, Eriniň neslinden eriler urugy, 17Arodyň neslinden arotlar urugy, Areliniň neslinden areliler urugy. 18Gat uruglary şulardyr, olar kyrk müň bäş ýüz adamdyr[+].

19Ýahudanyň[†] ogullary: Er we Onan. Olaryň ikisi hem Kengan[†] topragynda öldüler[+]. 20Uruglaryna görä Ýahudanyň ogullary şulardyr: Şelanyň neslinden şelalar urugy, Peresiň neslinden peresler urugy, Zeranyň neslinden zeralar urugy. 21Peres ogullaryndan bolanlar şulardyr: Hesronyň neslinden hesronlar urugy, Hamulyň neslinden hamullar urugy. 22Ýahudanyň uruglary şulardan ybaratdyr, olaryň adam sany ýetmiş alty müň bäş ýüz kişidir[+].

23Uruglaryna görä Ysakaryň ogullary şulardyr: Tolanyň neslinden tolalar urugy, Puwanyň neslinden punylar urugy,[+] 24Ýaşubyň neslinden ýaşuplar urugy, Şimronyň neslinden şimronlar urugy. 25Ysakar uruglary şulardyr, olaryň adam sany altmyş dört müň üç ýüz kişidir[+].

26Uruglaryna görä Zebulun ogullary şulardyr: Saradyň neslinden saratlar urugy, Eýlonyň neslinden eýlonlar urugy, Ýahleýeliň neslinden ýahleýeller urugy[+]. 27Zebulun uruglary şulardyr, olaryň adam sany altmyş müň bäş ýüz kişidir[+].

28Uruglaryna görä Ýusubyň[†] ogullary: Manaşa bilen Efraýym[+]. 29Manaşanyň ogullary: Makyryň neslinden makyrlar urugy. Makyr Gilgadyň atasydy, Gilgadyň neslinden gilgatlar urugy[+]. 30Gilgadyň ogullaryndan bolanlar: Igezeriň neslinden igezerler urugy, Helegiň neslinden helekler urugy, 31Asryýeliň neslinden asryýeller urugy, Şekemiň neslinden şekemler urugy, 32Şemidanyň neslinden şemidalar urugy, Heperiň neslinden heperler urugy. 33Heperiň ogly Selophadyň ogly ýokdy, ýöne onuň Mahla, Noga, Hogla, Milka we Tirsa atly gyzlary bardy[+]. 34Manaşa uruglary şulardan ybaratdyr, olaryň adam sany elli iki müň ýedi ýüz kişidir[+].

35Uruglaryna görä Efraýymyň neslinden döränler şulardyr: Şutelanyň neslinden şutelalar urugy, Bekeriň neslinden bekerler urugy, Tahanyň neslinden tahanlar urugy[+]. 36Bular Şutelanyň neslinden döränlerdir: Eranyň neslinden eranlar urugy. 37Efraýym uruglary şulardyr, olaryň adam sany otuz iki müň bäş ýüz kişidir. Uruglaryna görä Ýusubyň[†] nesilleri şulardy[+].

38Uruglaryna görä Benýaminiň ogullary şulardyr: Balanyň neslinden balalar urugy, Aşbeliň neslinden aşbeller urugy, Ahyramyň neslinden ahyramlar urugy,[+] 39Şefufamyň neslinden şufamlar urugy, Hupamyň neslinden hupamlar urugy. 40Balanyň Art we Nagaman atly ogullary bardy: Artyň neslinden artlar urugy, Nagamanyň neslinden nagamanlar urugy. 41Uruglaryna görä Benýaminiň nesilleri şulardy, olaryň adam sany kyrk bäş müň alty ýüz kişidir[+].

42Uruglaryna görä Danyň ogullaryndan bolanlar şulardy: Şuhamyň neslinden şuhamlar urugy. Bular Dan uruglarydy[+]. 43Şuham uruglarynyň hemmesiniň jemi altmyş dört müň dört ýüz adamdy[+].

44Uruglaryna görä Aşer ogullaryndan döränler şulardy: Ýimnanyň neslinden ýimnalar urugy, Ýişwiniň neslinden ýişwiler urugy, Beriganyň neslinden berigalar urugy[+]. 45Beriganyň ogullaryndan: Heberiň neslinden heberler urugy, Malkyýeliň neslinden malkyýeller urugy. 46Aşeriň gyzynyň ady Serady. 47Bular aşer uruglarydy, olaryň adam sany elli üç müň dört ýüz kişidir[+].

48Uruglaryna görä Naftalynyň ogullaryndan döränler: Ýahseýeliň neslinden ýahseýel urugy, Gunynyň neslinden gunylar urugy,[+] 49Ýezeriň neslinden ýezerler urugy, Şillemiň neslinden şillemler urugy. 50Bular naftaly uruglarydy, olaryň adam sany kyrk bäş müň dört ýüz kişidir[+].

51Sanalyp, hasaba alnan ysraýyllaryň jemi alty ýüz bir müň ýedi ýüz otuz adam boldy[+].

52Reb Musa[†] şeýle diýdi: 53«Adamlarynyň sanyna görä, ýerleri tireleriň arasynda mülk edip paýlaň[+]. 54Uly tirelere uly, kiçi tirelere kiçi mülk ýer beriň. Her bir tirä hasaba alnan sanyna görä mülk berilmelidir[+]. 55Ýurdy bije boýunça tireler arasynda paýlaşsynlar. Her kim öz tiresiniň paýyna görä eýelemelidir. 56Ýer bije atylyp paýlansyn, uly paýy uly tirä, kiçi paýy kiçi tirä beriň».

57[•]Uruglaryna görä lewileriň[†] sanawy: Gerşonyň neslinden gerşonlar urugy, Kohadyň neslinden kohatlar urugy, Merarynyň neslinden merarylar urugy. 58Bular hem Lewi uruglarydyr: libniler urugy, hebronlar urugy, mahlylar urugy, muşylar urugy, koralar urugy. Kohat Imranyň atasydy. 59Imranyň aýalynyň ady Ýokebetdi. Ol Lewiniň gyzydy we Müsürde doglupdy. Ýokebet bilen Imrandan Harun, Musa[†] we olaryň uýasy Merýem doguldy. 60Harunyň Nadap, Abyhu, Elgazar we Ytamar diýen ogullary boldy[+]. 61Emma Nadap bilen Abyhu Rebbiň huzurynda mukaddes[†] bolmadyk ody hödür edendikleri üçin öldüler[+]. 62Bir aýlyk we ondan ýokary ýaşyndaky hasaba alnan erkek göbekli lewiler ýigrimi üç müň adam boldy. Lewiler ysraýyllardan aýry hasaba alyndylar. Çünki olara Ysraýylda hiç bir paý berilmedi[+].

63Iordan derýasynyň[†] boýunda, Ýerihonyň garşysyndaky Mowap[†] düzlüginde Musa[†] bilen Elgazar Ysraýylyň ilat sanawyny geçirenlerinde, ähli tireleriň hasabyny aldylar. 64Musa bilen ruhany[†] Harunyň Sinaý[†] çölünde geçiren ilat sanawynda hasaba alanlarynyň ýekejesi-de bu gezekdäkileriň arasynda ýokdy. 65Çünki Reb olar hakda şeýle diýipdi: «Olaryň hemmesi çölde ölüp giderler. Ýepunnäniň ogly Kalep bilen Nunuň ogly Ýeşuwadan başga olaryň ýekejesi hem diri galmaz»[+].

#### 27‑nji bap


Selophadyň gyzlary

1[•]Onsoň Selophadyň gyzlary öňe çykdylar. Selophat Heperiň ogly, Gilgadyň agtygy, Makyryň çowlugy, Ýusubyň[†] ogly Manaşanyň ýuwlugydy. Ol Manaşanyň urugyndandy. Onuň gyzlarynyň atlary Mahla, Noga, Hogla, Milka we Tirsady[+]. 2Olar gelip, Musanyň[†], ruhany[†] Elgazaryň, baştutanlaryň we bütin halkyň öňünde, Rebbe ýüz tutulýan çadyryň[†] girelgesinde durup: 3«Biziň atamyz çölde jan berdi. Ol Rebbiň garşysyna baş göteren Koranyň toparyna goşulmady, ol öz günäsi üçin öldi we ondan ogul galmady[+]. 4Ogly bolmanlygy üçin, kakamyzyň ady öz urugynyň arasyndan ýitip gidäýmelimi? Kakamyzyň dogan-garyndaşlarynyň arasyndan bize-de mülk beriň» diýdiler[+].

5Musa[†] bularyň dawasyny Rebbiň dykgatyna ýetirdi. 6Reb Musa şeýle jogap berdi: 7«Selophadyň gyzlarynyň diýýäni dogry, sen hökman olara kakalarynyň dogan-garyndaşlarynyň arasyndan mülk ber hem-de kakalarynyň ýer paýyny olara geçir. 8Ysraýyllara-da[†] aýt, eger bir adam ölse we onuň yzynda ogly galmasa, onda onuň mülki gyzyna geçirilmelidir. 9Eger onuň gyzy hem bolmasa, onda onuň mülki doganlaryna berilsin. 10Eger onuň doganlary-da bolmasa, onda mülki atasynyň doganlaryna berilsin. 11Eger atasynyň doganlary-da bolmasa, onda mülki öz urugyndan oňa iň ýakyn bolan garyndaşyna berilsin. Men Rebbiň Musa buýruşym ýaly, ysraýyllara şeýle düzgün parz bolsun»[+].


Ýeşuwa Musanyň ýerine ýolbaşçy bellenýär

12Reb Musa[†] şeýle diýdi: «Abarym daglarynyň aralygynda ýerleşýän şu dagyň depesine çyk-da, Meniň ysraýyllara berýän ýurduma syn et[+]. 13Ony synlanyňdan soň, sen hem doganyň Harun ýaly, öz ata-babalaryňa gowşarsyň[+]. 14Çünki siz ikiňiz Sin çölünde halk Meniň garşyma baş göterende, Meniň emrime garşy çykdyňyz. Çeşmäniň boýunda, olaryň gözüniň alnynda Meniň mukaddesdigimi[†] ykrar etmediňiz». (Bu Sin çölündäki Kadeşiň golaýynda ýerleşýän Meriba çeşmesidir.)[+] 15Musa Rebbe: 16«Reb, ähli adamzadyň gözbaşy bolan Hudaý, goý, halkyň üstünden bir adamy ýolbaşçy bellesin[+]. 17Ol bellenen adam söweşde baştutan bolup, halkyň öňüne düşsün, goý, Rebbiň jemagaty çopansyz süri ýaly bolmasyn» diýdi[+]. 18Onda Reb Musa şeýle diýdi: «Meniň Ruhumdan[†] dolan Nunuň ogly Ýeşuwany saýla-da, elleriňi onuň üstünde goý[+]. 19Ony ruhany[†] Elgazaryň we bütin halkyň öňünde durzup, olaryň gözüniň alnynda ony halka ýolbaşçy belle[+]. 20Bütin ysraýyl halky tabyn bolar ýaly, oňa öz ygtyýarlyklaryňdan ber[+]. 21Emma ol her bir meselede ruhany Elgazara maslahat salsyn. Elgazar bolsa oňa Urymyň[*] kömegi bilen Rebbiň islegini bilip berer. Ýeşuwa we bütin ysraýyl halky hemme ýagdaýda şuňa garap iş tutsun». 22Musa Rebbiň özüne buýruşy ýaly etdi. Ol Ýeşuwany getirip, ruhany Elgazaryň we bütin halkyň öňünde duruzdy. 23Onsoň ellerini Ýeşuwanyň depesinde goýup, Rebbiň özüne aýdyşy ýaly, ony halkyň ýolbaşçysy belledi.

#### 28‑nji bap


Her gün berilmeli gurbanlyklar


(Müsürden çykyş 29:38-43; Lewiler 6:8-13)

1[•]Reb[†] Musa[†] şeýle diýdi: 2«Ysraýyllara[†] şeýle buýruk ber, Maňa berýän sadakalaryny[†] öz bellenen wagtynda hödür etsinler. Bular Meniň naharymdyr, Maňa ot üsti bilen berilýän ýakymly ysly gurbanlyklardyr[†][+]. 3Olara aýt, Maňa ot üsti bilen berjek gündelik ýakma gurbanlyklary[†] şikessiz iki sany birýaşar erkek tokly bolsun. 4Toklularyň birini ir bilen, beýlekisini agşamara bersinler. 5Toklular bilen bile galla sadakasy[†] üçin bir küýze[*] sap zeýtun ýagy bilen garylan, bir batmanyň ondan birine[†] barabar saýlama bugdaý ununy sadaka bersinler. 6Bu Sinaý[†] dagynda buýrulan gündelik ýakma gurbanlygy bolup, Rebbe ot üsti bilen berilýän ýakymly ysly gurbanlykdyr. 7Her tokly bilen bile içgi sadakasy[†] hökmünde Rebbe bir küýze şeraby hödür edip, ony mukaddes[†] ýerde guýsunlar. 8Beýleki toklyny agşamara, galla we içgi sadakasy bilen birlikde, edil irdenki ýaly hödür ediň. Bu ot üsti bilen Rebbe berilýän ýakymly ysly gurbanlykdyr. 9Sabat güni[†] şikessiz birýaşar erkek tokludan ikisini, zeýtun ýagy garylan bir batmanyň ondan iki möçberindäki saýlama bugdaý ununy we içgi sadakasyny hödür etsinler. 10Gündelik berilýän ýakma gurbanlygynyň we içgi sadakasynyň daşyndan, her Sabat güni berilýän ýakma gurbanlygy şudur[+].


Her aý berilmeli sadakalar

11Her aýyň başynda iki öküzçäni, bir goçy, şikessiz ýedi sany birýaşar erkek toklyny ýakma[†] gurbanlygy[†] hökmünde Rebbe bagyş etsinler[+]. 12Her öküz üçin galla sadakasy[†] hökmünde zeýtun ýagy garylan bir batmanyň ondan üç möçberindäki saýlama bugdaý ununy we goç üçin galla sadakasy hökmünde, zeýtun ýagy garylan bir batmanyň ondan iki möçberindäki saýlama bugdaý ununy hödür etsinler. 13Her tokly üçin galla sadakasy hökmünde zeýtun ýagy garylan bir batmanyň ondan bir möçberindäki saýlama bugdaý ununy Rebbe ot üsti bilen berilýän ýakymly ysly gurbanlyk hökmünde hödür etsinler. 14Her öküz üçin içgi sadakasy[†] hökmünde iki küýze şeraby, goç üçin bir ýarym küýze şeraby, her tokly üçin bolsa, bir küýze şeraby hödür etsinler. Ýyl boýy her täze Aýda berilmeli ýakma gurbanlygy şudur. 15Gündelik berilýän ýakma gurbanlygy bilen içgi sadakasyndan başga-da, Rebbe günä gurbanlygy üçin bir teke hödür edilsin.


Pesah gurbanlygy


(Lewiler 23:3-32)

16[•]Birinji aýyň on dördüne Rebbe Pesah gurbanlygy[†] hödür edilsin[+]. 17Şu aýyň on bäşi güni baýramdyr. Siz ýedi günläp petir iýmelisiňiz[+]. 18Şu günleriň ilkinji güni siz halky mukaddes[†] ýygnanyşyga çagyryň. Şol gün siz işlemäň. 19Rebbe ot üsti bilen berilýän ýakma gurbanlygy[†] hökmünde iki öküzçäni, bir goçy we şikessiz birýaşar erkek tokludan ýedi sanysyny hödür ediň. 20Olaryň galla sadakasy[†] zeýtun ýagy garylan saýlama bugdaý unundan bolsun. Her öküz üçin bir batmanyň ondan üç möçberindäki uny, goç üçin bolsa bir batmanyň ondan iki möçberindäki uny hödür etsinler. 21Ýedi toklynyň her biri üçin, bir batmanyň ondan bir möçberindäki uny hödür etsinler. 22Olar günälerinden saplanmak üçin, günä gurbanlygy hökmünde bir tekäni gurbanlyk etsinler. 23Bulary gündelik berilýän gurbanlyklara degişli bolup, irden berilýän ýakma gurbanlyklaryň daşyndan hödür etsinler. 24Şeýdip, olar her gün – ýedi günläp, ot üsti bilen Rebbe ýakymly ysly iýmit sadakasyny hödür etsinler. Bu gündelik berilýän ýakma gurbanlygydyr, ol içgi sadakasynyň[†] daşyndan berilsin. 25Ýedinji gün bolsa mukaddes ýygnanyşyk geçirsinler we şol gün işlemesinler.


Galla baýramyndaky sadakalar

26[•]Ilkinji Hasyl baýramy güni, ýagny Galla baýramynda[†] täze bugdaýdan Rebbe galla sadakasyny[†] hödür edeniňizde, mukaddes[†] ýygnanyşyk geçiriň we şol gün işlemäň. 27Iki öküzçäni, bir goçy, ýedi sany birýaşar erkek toklyny Rebbe ýakymly ysly ýakma[†] gurbanlygy[†] hökmünde hödür ediň. 28Galla sadakaňyz zeýtun ýagy garylan saýlama bugdaý unundan bolup, her öküz üçin bir batmanyň ondan üç, goç üçin bir batmanyň ondan iki, 29ýedi toklynyň her biri üçin bir batmanyň ondan bir möçberindäki undan berilsin. 30Günäleriňizden saplanmak üçin, bir tekäni gurbanlyk beriň. 31Olary gündelik berilýän ýakma gurbanlygynyň we galla sadakasynyň daşyndan, ýanynyň içgi sadakasy[†] bilen birlikde hödür ediň. Olar şikessiz bolmalydyrlar.

#### 29-njy bap


Surnaý baýramyndaky sadakalar

1Ýedinji aýyň birinji gününde siz mukaddes[†] ýygnanyşyk geçiriň we şol gün işlemäň. Bu gün siziň üçin surnaý çalynýan gündür[+]. 2Bir öküzçäni, bir goçy we şikessiz ýedi sany birýaşar erkek toklyny Rebbe[†] ýakymly ysly ýakma[†] gurbanlygy[†] hökmünde hödür ediň. 3Olaryň ýany bilen berilýän galla sadakasy[†] zeýtun ýagy garylan saýlama bugdaý unundan bolup, öküz üçin bir batmanyň ondan üç, goç üçin bir batmanyň ondan iki, 4her tokly üçin hem bir batmanyň ondan bir möçberindäki undan berilsin. 5Günäleriňizden saplanmak üçin bir tekäni günä gurbanlygy hökmünde hödür ediň. 6Bu täze Aýdaky gündelik berilýän ýakma gurbanlygynyň we olaryň düzgüne görä berýän galla we içgi sadakasynyň[†] daşyndandyr. Bular Rebbe ot üsti bilen berilýän ýakymly ysly sadakalardyr.


Günäden saplanma günündäki sadakalar

7Şu ýedinji aýyň onunjy güni siz mukaddes[†] ýygnanyşyk geçirip, öz islegiňizi terk edip, agyz bekläň, şol gün işlemäň[+]. 8Bir öküzçäni, bir goçy, ýedi sany birýaşar erkek toklyny Rebbe ýakymly ysly ýakma[†] gurbanlygy[†] hökmünde hödür ediň. Olar şikessiz bolmalydyrlar. 9Olaryň ýany bilen hödür edilýän galla sadakasy[†] zeýtun ýagy garylan saýlama bugdaý unundan bolup, öküz üçin bir batmanyň ondan üç, goç üçin bir batmanyň ondan iki, 10ýedi toklynyň her biri üçin hem bir batmanyň ondan bir möçberindäki undan berilsin. 11Günäden saplaýan günä gurbanlygynyň, gündelik berilýän ýakma gurbanlygynyň, onuň galla we içgi sadakasynyň[†] daşyndan bir tekäni günä gurbanlygy hökmünde hödür ediň.


Çatma baýramyndaky sadakalar

12[•]Ýedinji aýyň on bäşine siz mukaddes[†] ýygnanyşyk geçiriň, şol gün işlemäň. Rebbiň şanyna ýedi günläp baýram ediň[+]. 13On üç sany öküzçäni, iki sany goçy, on dört sany birýaşar erkek toklyny ot üsti bilen ýakymly ysly ýakma[†] gurbanlygy[†] hökmünde Rebbe hödür ediň. Olar şikessiz bolmalydyrlar. 14Olaryň ýany bilen berilýän galla sadakasy[†], zeýtun ýagy garylan saýlama bugdaý unundan bolup, on üç öküzçäniň her biri üçin bir batmanyň ondan üç, iki goçuň her biri üçin bir batmanyň ondan iki, 15on dört toklynyň her biri üçin bir batmanyň ondan bir möçberindäki undan berilsin. 16Gündelik berilýän ýakma gurbanlygynyň, galla we içgi sadakasynyň[†] daşyndan bir tekäni günä gurbanlygy üçin hödür ediň.

17Ikinji gün şikessiz on iki sany öküzçäni, şikessiz on dört sany birýaşar erkek toklyny hödür ediň. 18Öküzleriň, goçlaryň we toklularyň sanyna görä, olaryň ýany bilen berilýän galla we içgi sadakalaryny[†] hödür ediň. 19Gündelik berilýän ýakma[†] gurbanlygynyň[†], galla we içgi sadakasynyň[†] daşyndan bir tekäni günä gurbanlygy üçin hödür ediň.

20Üçünji gün şikessiz on bir sany öküzi, iki sany goçy, şikessiz on dört sany birýaşar erkek toklyny hödür ediň. 21Öküzleriň, goçlaryň we toklularyň sanyna görä, olaryň ýany bilen berilýän galla we içgi sadakalaryny[†] hödür ediň. 22Gündelik berilýän ýakma[†] gurbanlygynyň[†], galla we içgi sadakasynyň[†] daşyndan bir tekäni günä gurbanlygy üçin hödür ediň.

23Dördünji gün şikessiz on öküzi, iki goçy, şikessiz on dört sany birýaşar erkek toklyny gurbanlyk[†] hökmünde hödür ediň. 24Öküzleriň, goçlaryň we toklularyň sanyna görä, olaryň ýany bilen berilýän galla we içgi sadakalaryny[†] hödür ediň. 25Gündelik berilýän ýakma gurbanlygynyň[†], galla we içgi sadakasynyň[†] daşyndan bir tekäni günä gurbanlygy üçin hödür ediň.

26Bäşinji gün şikessiz dokuz öküzi, iki goçy, şikessiz on dört sany birýaşar erkek toklyny gurbanlyk[†] hökmünde hödür ediň. 27Öküzleriň, goçlaryň we toklularyň sanyna görä, olaryň ýany bilen berilýän galla we içgi sadakalaryny[†] hödür ediň. 28Gündelik berilýän ýakma gurbanlygynyň[†], galla we içgi sadakalarynyň daşyndan bir tekäni günä gurbanlygy üçin hödür ediň.

29Altynjy gün şikessiz sekiz sany öküzi, iki sany goçy, şikessiz on dört sany birýaşar erkek toklyny gurbanlyk[†] hökmünde hödür ediň. 30Öküzleriň, goçlaryň we toklularyň sanyna görä, olaryň ýany bilen berilýän galla we içgi sadakalaryny[†] hödür ediň. 31Gündelik berilýän ýakma gurbanlygynyň[†], galla we içgi sadakalarynyň daşyndan bir tekäni günä gurbanlygy üçin hödür ediň.

32Ýedinji gün şikessiz ýedi öküzi, iki goçy, şikessiz on dört sany birýaşar erkek toklyny gurbanlyk[†] hökmünde hödür ediň. 33Öküzleriň, goçlaryň we toklularyň sanyna görä, olaryň ýany bilen berilýän galla we içgi sadakalaryny[†] hödür ediň. 34Gündelik berilýän ýakma gurbanlygynyň[†], galla we içgi sadakalarynyň daşyndan bir tekäni günä gurbanlygy üçin hödür ediň.

35Sekizinji gün siz mukaddes[†] ýygnanyşyk geçiriň, şol gün işlemäň. 36Bir öküzi, bir goçy, şikessiz ýedi sany birýaşar erkek toklyny ot üsti bilen ýakymly ysly ýakma[†] gurbanlygy[†] hökmünde Rebbe hödür ediň. 37Öküzleriň, goçlaryň we toklularyň sanyna görä, olaryň ýany bilen berilýän galla we içgi sadakalaryny[†] hödür ediň. 38Gündelik berilýän ýakma gurbanlygynyň, galla we içgi sadakalarynyň daşyndan bir tekäni günä gurbanlygy üçin hödür ediň.

39Bulary siz aýdylan sadakaňyzyň[†], meýletin sadakaňyzyň[†], ýakma[†] gurbanlygyňyzyň[†], galla we içgi sadakalaryňyzyň, salamatlyk gurbanlygyňyzyň[†] daşyndan bellemeli baýramlaryňyzda Rebbe hödür ediň»[+].

#### 30-njy bap


Kasam hakda

1Şeýlelikde, Musa[†] Rebbiň[†] buýran zatlarynyň baryny ysraýyl[†] halkynyň dykgatyna ýetirdi. 2Soňra Musa ysraýyl tire baştutanlaryna şeýle diýdi: «Ine, Reb size şu zatlary buýurdy: 3„Eger bir adam Rebbe wada etse ýa-da her hili zatdan özüni saklamaga kasam içse, onda ol beren sözüni bozman, agzy bilen aýdan wadasyny berjaý etsin[+].

4Eger aýal maşgala ýaş wagty, entek atasy öýündekä, Rebbe wada etse ýa-da kasam içse, 5atasy-da gyzynyň eden wadasyny ýa-da kasamyny eşidibem oňa hiç zat diýmese, onda ol aýalyň eden wadasy ýa-da kasamy öz güýjünde galar. 6Emma atasy bulary eşidip, öz närazylygyny bildirse, gyzynyň eden wadasy, içen kasamy öz güýjüni ýitirýär. Atasynyň oňlamandygy sebäpli, Reb bu gyzy bagyşlar.

7Eger gyz wada edip ýa-da bir zat babatda oýlanman kasam içip, soňam durmuşa çyksa, 8äri hem bu zatlardan habarly bolubam hiç zat diýmese, onda gyzyň eden wadasy, içen kasamy öz güýjünde galar. 9Emma äri bu zatlary eşidip oňlamasa, onda aýalynyň eden wadasyny ýa-da oýlanman içen kasamyny ret eder we Reb berjaý etmedik kasamy üçin bu aýaly bagyşlar. 10Emma dul aýalyň ýa-da äri bilen aýrylyşan aýalyň eden wadasy, özüni saklamaga içen kasamy berjaý edilmelidir. 11Eger durmuşa çykan aýal wada eden ýa-da her hili zatdan özüni saklamaga kasam içen bolsa, 12äri-de muny eşidip, hiç zat diýmän, garşy bolmadyk bolsa, onda aýalyň eden wadasy ýa kasamy öz güýjünde galar. 13Emma äri bulary eşidip, öz närazylygyny bildiren bolsa, onda ol aýalynyň beren ähli wadalaryny, içen kasamyny ret edýär. Äriniň oňlamandygy sebäpli, wadasyny berjaý edip bilmedik bu aýaly Reb bagyşlar. 14Aýalynyň eden islendik wadasyny ýa-da içen kasamyny äri tassyklap ýa-da ret edip biler. 15Emma äri aýalynyň eden wadasyny ýa-da içen kasamyny eşidip, şol günüň özünde oňa garşy çykmadyk bolsa, onda aýalynyň eden wadasydyr kasamyny äri oňlan hasap ediler. Çünki äri olara garşy aýalyna hiç zat diýmändi. 16Ýöne äri olary eşiden badyna hiç zat diýmän, ony biraz wagtdan soň ret etse, onda aýalynyň günäleri äriniň boýnunadyr“».

17Är-aýalyň we entek atasy öýünde ýaşaýan gyz bilen atasynyň arasyndaky gatnaşyklar hakynda Rebbiň Musa[†] buýran düzgünleri şulardan ybaratdyr.

#### 31‑nji bap


Midýanlaryň garşysyna uruş

1Reb[†] Musa[†]: 2«Ysraýyllara[†] garşy eden işi üçin midýanlaryň[†] jezasyny ber. Soňra amanadyňy tabşyryp, öz ata-babalaryňa gowşarsyň» diýdi[+]. 3Onsoň Musa gelip, halka: «Midýanlaryň garşysyna uruşmak üçin öz araňyzdan esgerler saýlaň, goý, olar Rebbe eden işi üçin midýanlaryň jezasyny bersinler. 4Her ysraýyl tiresinden müň adamy urşa ýollaň» diýdi. 5Şeýlelikde, ysraýyl tireleriniň hersinden müň adam, jemi on iki müň ýaragly esger ýygnandy. 6Musa olary ruhany[†] Elgazaryň ogly Pinehas bilen bile urşa ugratdy. Pinehas ýanyna mukaddes öýüň[†] enjamlary bilen söweş sazyny çalar ýaly surnaýlar hem aldy[+]. 7Ysraýyllar Rebbiň Musa buýruşy ýaly, midýanlar bilen urşup, olaryň ähli erkek göbeklisini gyrdylar. 8Öldürilenleriň arasynda Ewi, Rekem, Sur, Hur we Reba atly bäş sany Midýan hany-da bardy. Begor ogly Bilgamy-da ysraýyllar gylyçdan geçirdiler[+]. 9Onsoň ysraýyllar midýan aýallarydyr çagalaryny ýesir alyp, midýanlaryň ähli mal-garalaryny, sürülerini we ähli zatlaryny olja aldylar. 10Midýanlaryň ýaşan ähli galalarydyr obalaryny ýakdylar. 11Talanyp alnan zatlary we ähli oljany, adamlardyr mallary bolsa alyp gaýtdylar. 12Onsoň olar ýesirleri, oljalaryny we talanyp alnan zatlary Iordan derýasynyň[†] boýunda, Ýerihonyň garşysynda ýerleşýän Mowap[†] düzlügindäki düşelgede bolan Musa bilen ruhany Elgazara we ysraýyl halkyna getirdiler.

13Musa[†], ruhany[†] Elgazar we bütin halkyň baştutanlary olary garşy almaga düşelgäniň daşyna çykdylar. 14Uruşdan gaýdyp gelen goşun serkerdelerine – müňbaşylara, ýüzbaşylara Musanyň gahary geldi. 15Musa olara: «Aýallaryň hemmesini diri galdyrdyňyzmy?» diýip ýüzlendi[+]. 16«Bu aýallar Bilgamyň maslahaty bilen Pegorda ysraýyllara Rebbe garşy dönüklik etdirdiler. Şonuň üçinem, Rebbiň halkynyň arasyna gyrgynçylyk aralaşdy[+]. 17Indi bolsa erkek göbekli ähli çagalary we erkek kişi bilen ýanaşan aýallaryň hemmesini öldüriň[+]. 18Emma erkek kişi bilen ýanaşmadyk ýaş gyzlaryň ählisini özüňiz üçin diri galdyryň[+]. 19Araňyzda kim adam öldüren ýa-da ölä galtaşan bolsa ýedi gün düşelgäniň daşynda galsyn. Üçünji we ýedinji günler özüňizi hem-de ýesirleriňizi tämizläň[†][+]. 20Bar eşikleri, deriden, geçi ýüňünden edilen her bir zady we agaçdan ýasalan gap-gaçlaryň ählisini tämizläň».

21Ruhany[†] Elgazar urşa gidip gelen esgerlere şeýle diýdi: «Rebbiň Musa[†] buýran kanunynyň[†] parzlary şulardan ybarat: 22altyn, kümüş, bürünç, demir, galaýy we gurşun ýaly 23oda çydamly zatlaryň ählisini oduň içinden geçirip halallaň. Ondan başga-da, olar tämizlik[†] suwy bilen hem halallansyn. Galan oda çydamsyz zatlar bolsa suwdan geçirilsin. 24Ýedinji gün eşikleriňizi ýuwmalysyňyz we tämiz bolmalysyňyz. Ondan soňra düşelgä girip bilersiňiz»[+].


Olja paýlanylýar

25Reb Musa[†] şeýle diýdi: 26«Sen, ruhany[†] Elgazar we halkyň urugbaşylary getirilen ähli oljany, aýallary we mal-garalary hasaplaň. 27Oljany iki bölege bölüp, bir bölegini urşa gatnaşan esgerlere, galanyny bolsa jemagata paýlaň[+]. 28Urşa gatnaşan esgerleriň paýyndan – ynsan, sygyr, eşek, goýun-geçiden Rebbe paç hökmünde bäş ýüzden birini aýry goýuň. 29Esgerleriň paýyndan alyp, ony Rebbe sadaka[†] hökmünde ruhany Elgazara beriň. 30Ysraýyllaryň paýyndan: ynsan, sygyr, goýun, geçi, ähli mal-garalaryň elliden birini alyp, Rebbiň mukaddes çadyryny[†] goraýan lewilere[†] beriň». 31Musa bilen ruhany Elgazar Rebbiň Musa buýruşy ýaly etdiler.

32Alnan oljanyň esgerlerden artany: alty ýüz ýetmiş bäş müň goýundyr geçi, 33ýetmiş iki müň iri mal, 34altmyş bir müň eşek 35we erkek bilen ýanaşmadyk otuz iki müň boý gyz. 36Urşa gatnaşan esgerleriň paýyna üç ýüz otuz ýedi müň bäş ýüz goýundyr geçi düşdi. 37Olardan alty ýüz ýetmiş bäş goýundyr geçi Rebbe paç hökmünde berildi. 38Iri malyň jemi otuz alty müň bolup, olardan paç hökmünde Rebbe ýetmiş ikisi berildi. 39Eşekleriň jemi sany otuz müň bäş ýüz bolup, olardan paç hökmünde Rebbe altmyş birisi berildi. 40Gyzlaryň jemi sany on alty müň bolup, olardan otuz ikisi Rebbe paç hökmünde berildi. 41Musa[†] Rebbiň özüne buýruşy ýaly, Rebbe berlen paçlaryň hemmesini sadaka[†] hökmünde ruhany[†] Elgazara berdi.

42-46Jemagatyň paýy hökmünde Musanyň esgerlerden aýran bölegi üç ýüz otuz ýedi müň bäş ýüz goýundyr geçiden, otuz alty müň iri maldan, otuz müň bäş ýüz eşekden we on alty müň gyzdan ybarat boldy. 47Rebbiň özüne buýruşy ýaly, Musa[†] ysraýyllaryň paýyndan her elli adamdan we mal-garalardan birini alyp, Rebbiň mukaddes çadyryny[†] goraýan lewilere[†] berdi.

48-49Soňra goşun serkerdeleri – müňbaşylar, ýüzbaşylar Musanyň ýanyna gelip, oňa şeýle diýdiler: «Biz gullaryň ýolbaşçylyk edýän goşunymyzdaky esgerleri sanap çykdyk. Olaryň ýekejesi hem kem däl. 50Biz öz tapan altyn şaý-seplerimizi: uly we kiçi bilezikleri, möhürli ýüzükleri, gulakhalkalary we asyklary öz günälerimizden saplanmak üçin, Rebbiň huzuryna sadaka[†] getirdik»[+]. 51Musa[†] bilen ruhany[†] Elgazar olardan ähli bezeg şaý-sepleri görnüşindäki altyny kabul edip aldylar. 52Müňbaşylardan we ýüzbaşylardan Rebbe sadaka hökmünde hödür edilen altynyň agramy on iki put[*] boldy. 53Urşa gatnaşan esgerler bolsa alan oljalaryny özlerine galdyrdylar[+]. 54Şeýdip, Musa bilen ruhany Elgazar müňbaşylardan, ýüzbaşylardan altyny kabul edip aldylar. Ony Rebbiň ýoluna berilýän paý hökmünde ysraýyllar üçin Rebbe ýüz tutulýan çadyra[†] getirdiler[+].

#### 32‑nji bap


Iordanyň gündogaryndaky tireler


(Kanun taglymaty 3:12-22)

1Rubenler bilen gatlaryň mal-garasy gaty köpdi. Ýazer we Gilgat topraklarynda mal bakmaga oňat ýerleriň bardygyny görenlerinde,[+] 2gatlar bilen rubenler gelip, Musa[†] bilen ruhany[†] Elgazara we halkyň baştutanlaryna şeýle diýdiler: 3«Atarot, Dibon, Ýazer, Nimra, Heşbon, Elgala, Sebam, Nebo we Begon ýaly 4Rebbiň[†] ysraýyl[†] halky üçin basyp alan ýerleri mal bakmaga amatly ýerlerdir. Siziň gullaryňyzyň bolsa mal-garasy bar»[+]. 5Olar şeýle dowam etdiler: «Eger biz siziň öňüňizde merhemet gazanan bolsak, goý, bu toprak biz gullaryňyza mülk edilip berilsin. Bizi Iordan derýasyndan[†] aňry geçirmäň».

6Musa[†] olara şeýle jogap berdi: «Doganlaryňyz urşa gidýärkä, siz bu taýda galmakçymy? 7Näme sebäpden Rebbiň özlerine beren ýurduna gitmezlikleri üçin, ysraýyllaryň ýüregine dowul saljak bolýarsyňyz? 8Ýurdy gözden geçirsinler diýip, Kadeşbarneýadan ugradan atalaryňyz hem şeýle edipdiler[+]. 9Eşkol deresine çenli gidip, ýurdy synlanlaryndan soň, olar gelip, Rebbiň özlerine beren ýurduna girmezlikleri üçin, ysraýyllaryň ýüreklerine gorky salypdylar. 10Ol gün Rebbiň gahary geldi we Ol ant içip, şeýle diýdi:[+] 11„Müsürden çykan ýaşy ýigrimi we ondan ýokary bolan adamlaryň hiç biri Ybraýyma[†], Yshaga[†] we Ýakuba[†] wada beren ýurdumy görmez. Çünki olar Maňa bütin kalplary bilen ynanmadylar[+]. 12Meniň wada beren ýurduma diňe Ýepunnäniň ogly Kalep bilen Nunuň ogly Ýeşuwa baryp biler, çünki olar Maňa bütin kalby bilen ynandylar“[+]. 13Onsoň Ysraýylyň garşysyna Rebbiň gahary geldi we Ol Öz nazarynda pislik eden nesil ölüp gutarýança, olary kyrk ýyllap çölde entetdi[+]. 14Ine, indi bolsa siz – günäkärleriň nesli, öz atalaryňyzyň ornuna geçip, Ysraýylyň garşysyna Rebbiň gahar-gazap oduny has-da tutaşdyrdyňyz! 15Eger siz Rebbiň yzyna eýermekden boýun towlasaňyz, Ol bütin halky ýene-de çölüň içinde ýeke taşlar. Siz hem halkyň ölümine sebäp bolarsyňyz».

16Onsoň rubenler bilen gatlar Musanyň[†] ýanyna gelip, oňa şeýle diýdiler: «Biz bu ýerde dowar sürülerimiz üçin agyllar we çagalarymyz üçin galalar gurjak. 17Emma biz söweşe taýýar bolup, gaýduwsyz esgerler hökmünde ysraýyllaryň öňünden gideris we olary barmaly ýerlerine çenli elteris. Şu wagt bolsa, biziň çagalarymyz bu ülkäniň ilatyndan goranyp, berkidilen galalarda ýaşarlar[+]. 18Ysraýyllaryň her biri öz mülküne eýe bolýança, biz öýümize gaýtmarys[+]. 19Biz olar bilen birlikde Iordanyň aňry gapdalyndan mülk ýer almarys, çünki biziň paýymyza Iordanyň bäri gapdaly, gündogar tarapy düşdi»[+].

20Şonda Musa[†] olara şeýle diýdi: «Eger siz şu aýdanlaryňyzy edip, gaýduwsyz esgerler hökmünde Rebbiň huzurynda söweşe gitseňiz, 21Reb duşmanlaryny gaçmaga mejbur edýänçä, gaýduwsyz esgerler hökmünde hemmäňiz Rebbiň huzurynda Iordanyň aňry tarapyna geçseňiz 22we ýurt Rebbe tabyn bolsa, ondan soň siz yzyňyza dolanyp bilersiňiz. Bu siziň Rebbiň we Ysraýylyň öňündäki borçlaryňyzy ýerine ýetirdigiňiz bolar we bu ülke Rebbiň huzurynda siziň mülküňiz bolar. 23Eger beýle etmeseňiz, Rebbe garşy günä iş etdigiňiz bolar we hökman gazanan günäňiziň jezasyny çekersiňiz. 24Çagalaryňyz üçin galalar, sürüleriňiz üçin agyllar guruň, ýöne beren wadaňyzy berjaý ediň».

25Onsoň gatlar bilen rubenler Musa[†] şeýle diýdiler: «Agamyz näme buýursa, biz gullaryň berjaý ederis. 26Çaga-çugalarymyz, aýallarymyz, dowarlarymyz we ähli mal-garalarymyz bu ýerde, Gilgat galasynda galar. 27Gullaryň bolan biz bolsa, gaýduwsyz esgerler hökmünde hemmämiz agamyzyň aýdyşy ýaly, derýadan geçip, Rebbiň huzurynda söweşe çykarys».

28Onsoň Musa[†] olar hakda ruhany[†] Elgazara, Nunuň ogly Ýeşuwa we ysraýyl tireleriniň urugbaşylaryna şeýle buýruk berdi: 29«Eger gatlar bilen rubenler gaýduwsyz esgerler hökmünde hemmesi Rebbiň huzurynda siziň bilen Iordandan geçseler we ol ýurt size tabyn bolsa, onda siz olara Gilgat ülkesini mülk edip beriň. 30Emma olar gaýduwsyz esgerler hökmünde siziň bilen derýadan geçmeseler, onda siziň araňyzda Kengan[†] topragyndan mülk alarlar». 31Gatlar bilen rubenler şeýle jogap berdiler: «Reb seniň gullaryňa näme buýursa, biz şony-da berjaý ederis. 32Biz gaýduwsyz esgerler hökmünde Rebbiň huzurynda derýadan geçip, Kengan ýurduna gireris, ýöne bize miras[†] düşen mülkümiz, goý, Iordanyň şu gündogar gapdaly bolsun».

33Musa[†] gatlar bilen rubenlere we Ýusubyň[†] nesli bolan manaşa tiresiniň ýarysyna amor hany Sihonyň ýurduny we Başanyň hany Oguň ýurduny, olaryň töweregindäki galalarydyr obalary bilen birlikde berdi. 34Onsoň gatlar Dibon, Atarot, Aroger, 35Atrotşopan, Ýazer, Ýogboha, 36Beýtnimra we Beýtharan ýaly berk galalary dikeltdiler we dowarlar üçin agyllar gurdular. 37Rubenler bolsa Heşbon, Elgala, Kirýataýym, 38Nebo, Bagalmegon (olar käbir galanyň atlaryny çalyşdylar) we Sibma galasyny täzeden gurdular. Olar täzeden guran galalaryna başga atlar dakdylar. 39Manaşanyň ogly Makyryň nesilleri gidip, Gilgady basyp aldylar we ol ýerden amorlary kowdular[+]. 40Musa Gilgady Manaşanyň ogly Makyryň nesillerine berdi. Olar ol ýerde mesgen tutdular[+]. 41Manaşanyň ogly Ýaýyr gidip, olaryň obalaryny basyp aldy we olaryň adyna Hawotýaýyr[*] goýdy[+]. 42Noba gidip, Kenaty we onuň töweregindäki obalary basyp alyp, ol ýere Noba diýip, öz adyny dakdy.

#### 33‑nji bap


Müsürden Mowaba çenli ýöriş

1Musa[†] bilen Harunyň ýolbaşçylygy astynda tireme-tire ýöreýän ysraýyllaryň[†] Müsürden çykanlaryndan soňky düşlän düşelgeleri şulardyr. 2Musa Rebbiň[†] emri bilen düşlän düşelgelerini her gezek ýazyp belledi. Olaryň düşlän düşelgeleri şulardyr: 3ysraýyllar birinji aýyň on bäşine Pesah baýramynyň[†] ertesi güni müsürlileriň gözüniň alnynda arkaýynlyk bilen Ragmeses galasyndan çykyp gaýtdylar[+]. 4Ol wagt müsürliler Rebbiň gyran nowbahar ogullaryny[†] jaýlaýardylar. Reb hatda olaryň hudaýlaryny-da jezalandyrypdy[+].

5Ysraýyllar Ragmesesden çykyp, Sukotda düşlediler[+]. 6Soňra Sukotdan çykyp, çölüň gyrasyndaky Etamda düşlediler[+]. 7Etamdan çykyp, olar yzlaryna, Bagalseponyň gündogaryndaky Pihahyrota tarap öwrülip, Migdolyň golaýynda düşlediler[+]. 8Pihahyrotdan çykyp, deňziň içi bilen çöle tarap gitdiler. Etam çölünde üç günläp ýöräp, Marada düşlediler[+]. 9Ysraýyllar Maradan çykyp, Eýlime geldiler. Ol ýerde on iki sany suwly çeşme we ýetmiş sany palma agajy bardy. Olar suwuň başynda düşlediler[+]. 10Eýlimden çykyp gelip, Gyzyl deňziň kenarynda düşlediler. 11Gyzyl deňziň kenaryndan gaýdyp, Sin çölünde,[+] 12Sin çölünden gaýdyp, Dopkada, 13Dopkadan çykyp gelip, Aluşda, 14Aluşdan çykyp gelip, Repidimde düşlediler. Ol ýerde halk üçin içmäge suw ýokdy[+]. 15Soň Repidimden çykyp, Sinaý[†] çölünde,[+] 16Sinaý çölünden çykyp gelip, Kibrothatawada,[+] 17Kibrothatawadan çykyp gelip, Haserotda,[+] 18Haserotdan çykyp gelip, Ritmada, 19Ritmadan çykyp gelip, Rimmonperesde, 20Rimmonperesden çykyp gelip, Libnada, 21Libnadan çykyp gelip, Risada, 22Risadan çykyp gelip, Kehelatada, 23Kehelatadan çykyp gelip, Şeper dagynda, 24Şeper dagyndan çykyp gelip, Haradada, 25Haradadan çykyp gelip, Makhelotda, 26Makhelotdan çykyp gelip, Tahatda, 27Tahatdan çykyp gelip, Terada, 28Teradan çykyp gelip, Mitkada, 29Mitkadan çykyp gelip, Haşmonada, 30Haşmonadan çykyp gelip, Moserotda, 31Moserotdan çykyp gelip, Beneýagakanda[+]. 32Beneýagakandan çykyp gelip, Horhagydgatda, 33Horhagydgatdan çykyp gelip, Ýotbatada,[+] 34Ýotbatadan çykyp gelip, Abronda, 35Abrondan çykyp gelip, Esýongeberde,[+] 36Esýongeberden çykyp gelip, Sin çölünde (ýagny Kadeşde),[+] 37Kadeşden çykyp gelip, Edomyň serhedindäki Hor dagynda düşlediler[+].

38Ruhany[†] Harun Rebbiň buýrugy bilen Hor dagyna çykdy. Ol şol ýerde ysraýyllaryň Müsürden çykanlaryndan soňky kyrkynjy ýylynyň bäşinji aýynyň birinji güni amanadyny tabşyrdy[+]. 39Hor dagynda ölen Harun bir ýüz ýigrimi üç ýaşyndady.

40Negepde[†] ýaşaýan kengan[†] Arat hany ysraýyllaryň gelýändigi hakda eşitdi[+].

41Ysraýyllar Hor dagyndan gaýdyp, Salmonada düşlediler. 42Salmonadan çykyp, Punonda düşlediler. 43Punondan çykyp, Obotda düşlediler[+]. 44Obotdan çykyp, Mowap[†] ýurdundaky Iýeý Abarymda düşlediler[+]. 45Iýeý Abarymdan çykyp, Dibongatda düşlediler. 46Dibongatdan çykyp, Almondyblataýmada düşlediler. 47Almondyblataýmadan çykyp, Nebonyň golaýyndaky Abarym daglarynda düşlediler[+]. 48Abarym daglaryndan gaýdyp, Iordan derýasynyň[†] boýunda, Ýerihonyň garşysynda ýerleşýän Mowap düzlüginde düşlediler[+]. 49Olar Iordan derýasynyň boýunda, Beýtýeşimotdan tä Abelşitime çenli Mowap düzlüginde düşelge gurup oturdylar[+].


Kenganyň basylyp alynmaly ýerleri

50Iordanyň boýunda, Ýerihonyň garşysyndaky Mowap[†] düzlüginde Reb Musa[†] bilen gepleşip, oňa şeýle diýdi: 51«Ysraýyllara aýt, Iordan derýasyndan[†] geçip, Kengana[†] baranlarynda, 52ýurduň ilatynyň hemmesini kowup çykarsynlar. Olaryň ähli daş we guýma butlaryny[†] döwsünler, seždegählerini[†] ýok etsinler[+]. 53Ýurdy basyp alyp, ol ýerde mesgen tutsunlar, çünki Men ony olara mülk edip berdim. 54Ýurdy bije boýunça tireler arasynda paýlaşsynlar. Uly tirä uly mülk, kiçi tirä-de kiçi mülk berilsin. Kimiň bijesi çyksa, mülk hem şonuňky bolar. Mülk tirelere görä paýlansyn[+]. 55Emma ysraýyllar ýerli ilaty kowup çykarmasalar, onda ol ýerde galanlar ysraýyllaryň gözlerine dürtülen iňňe, böwürlerine sanjylan tiken ýaly bolarlar. Ýaşajak ýurtlarynda olar ysraýyllary ezerler. 56Men hem olara çekdirjek azaplarymy ysraýyllaryň başyndan indererin».

#### 34‑nji bap


Ýurduň serhetleri

1[•]Reb[†] Musa[†] şeýle diýdi: 2«Ysraýyllara[†] şeýle buýruk ber: „Siz Kengan[†] ýurduna gireniňizde, size mülk hökmünde berilýän bu topragyň serhetleri çäklendirilendir. 3Siziň günorta serhediňiz Sin çölünden Edom serhediniň boýuna uzalyp gider. Ol gündogarda Öli deňziň günorta kenaryndan başlanýandyr[+]. 4Soňra serhet Içýan geçidiniň günortasyndan öwrülip, Sin çölüne geçer. Ondan Kadeşbarneýanyň günortasyna çenli, Hasaradara tarap uzalyp, Asmona tarap geçer. 5Serhet Asmondan öwrülip, Müsür derýasyna tarap uzalyp gider we onuň çeti Ortaýer deňzine baryp ýeter.

6Ortaýer deňzi we onuň kenary siziň günbatar serhediňiz bolup hyzmat eder. Bu siziň günbatar araçägiňiz bolar.

7Siziň demirgazyk araçägiňiz şeýle bolar: Ortaýer deňzinden Hor dagyna çenli aralykda öz serhediňizi bellärsiňiz[+]. 8Hor dagyndan Lebohamada çenli öz serhediňizi bellärsiňiz we serhet ondan soň Sedat galasynyň içinden geçer[+]. 9Araçäk Sedatdan gündogara Ziprona tarap uzalyp, onuň bir ujy Hasareýnana ýeter. Bu siziň demirgazyk serhediňiz bolar.

10Gündogar serhediňiz demirgazykda Hasareýnandan başlanyp, günorta Şepama tarap uzalyp gider. 11Serhet Şepamdan Aýynyň gündogar gapdalyndaky Ribla tarap öwrülip, Kinneret deňziniň gündogar ýapgydyna çenli baryp ýeter[+]. 12Soňra serhet Iordanyň boýy bilen aşaklygyna gidip, onuň çeti Öli deňze baryp ýeter. Daş-töwereginde şeýle serhetleri bolan bu ýurt siziň ýurduňyz bolar“»[+]. 13Musa[†] ysraýyllara buýruk berip, şeýle diýdi: «Rebbiň size bije atyp, dokuz tiräniň we günbatardaky manaşa tiresiniň arasynda paýlamagy emr eden mülki, ine, şu toprakdyr. 14Ruben, gat tireleri we gündogardaky manaşa tiresi uruglaryna görä özleriniň mülküni eýýäm aldylar. 15Bu iki tire we manaşa tiresiniň ýarysy özlerine mülki Iordanyň aňyrsyndan, Ýerihonyň gündogaryndan aldylar».


Tire ýolbaşçylary

16Reb Musa[†] şeýle diýdi: 17«Ýeri size mülk edip paýlap berjek adamlar, ine şulardyr: ruhany[†] Elgazar we Nunuň ogly Ýeşuwa[+]. 18Mülki paýlamak üçin her tireden bir adamy ýolbaşçy hem saýlaň. 19Ýolbaşçy saýlanmaly adamlar şulardyr: ýahuda[†] tiresinden Ýepunnäniň ogly Kalep[+]. 20Şimgon tiresinden Emihudyň ogly Şamuwel. 21Benýamin tiresinden Kislonyň ogly Elidat. 22Dan tiresinden Ýoglynyň ogly Buky serdar[†]. 23Ýusubyň[†] nesilleri: manaşa tiresinden Efodyň[†] ogly Hannyýel serdar. 24Efraýym tiresinden Şiptanyň ogly Kemuwal serdar. 25Zebulun tiresinden Parnagyň ogly Elisapan serdar. 26Ysakar tiresinden Azanyň ogly Paltyýel serdar. 27Aşer tiresinden Şelomynyň ogly Ahyhut serdar. 28Naftaly tiresinden Emihudyň ogly Pedahel serdar». 29Rebbiň Kengan[†] ýurdunda ysraýyllara mülk paýlap bermegi emr eden adamlary şulardan ybaratdy.

#### 35‑nji bap


Lewilere berilmeli galalar

1[•]Iordan derýasynyň[†] boýunda, Ýerihonyň garşysynda ýerleşýän Mowap[†] düzlüginde Reb[†] Musa[†] şeýle diýdi: 2«Ysraýyllara[†] şeýle buýruk ber, goý, olar özlerine miras[†] düşen mülklerinden lewilere[†] ýaşar ýaly galalar bersinler. Şol galalaryň töweregindäki öri meýdanlaryny-da lewilere bersinler. 3Bu galalar lewileriň ýaşamagy üçindir. Galalaryň töweregindäki öri meýdanlary bolsa lewileriň sürüleri we ähli mal-garalary üçindir. 4-5Galanyň diwaryndan çar tarapa müň tirsek aralyk goýup, onuň gündogar we günorta taraplaryny iki müň tirsek, günbatar we demirgazyk taraplaryny-da iki müň tirsek edip, lewilere beriljek galalaryň öri meýdanlaryny dörtburç şekilinde ölçäň».


Gaçybatalga galalary


(Kanun taglymaty 19:1-13; Ýeşuwa 20:1-9)

6«Lewilere[†] berýän galalaryňyzyň altysy gaçybatalga galalary bolsun. Bulardan başga ýene kyrk iki galany lewilere beriň[+]. 7Lewilere öri meýdanlary bilen birlikde jemi kyrk sekiz gala beriň. 8Olara berjek galalaryňyz tire paýy görnüşinde bolsun. Galalary köp bolan uly ysraýyl tiresinden köp gala, galalary az bolan kiçiräk tireden bolsa az gala alnyp, her tire öz mülk paýyna görä lewilere bersin». 9[•]Soňra Reb Musa[†] şeýle diýdi: 10«Ysraýyllara aýt, Iordan derýasyndan[†] geçip, Kengan[†] topragyna gireniňizde, 11özüňiz üçin gaçybatalga galalaryny saýlaň. Tötänlikde adam öldüren ganhor, goý, şol ýere gaçsyn[+]. 12Bu galalar ganhora jemagatyň öňünde höküm çykarylýança, öldürileniň hossaryndan gaçybatalga bolup hyzmat etsin.

13Özüňiz üçin jemi alty sany gaçybatalga galasyny belläň: 14olaryň üçüsi Iordan derýasynyň[†] gündogar tarapynda, üçüsi hem Kengan[†] topragynda bolsun. 15Bu alty gala ysraýyllara we araňyzda ýaşaýan gelmişeklere, göçüp gelenlere gaçybatalga bolup hyzmat etsin. Tötänlikde adam öldürip, ganhor bolan adam ol ýere gaçyp biler.


Ganhorlyk we ar almak hakda

16Eger-de biri demirden ýasalan zat bilen başga birini urup öldürse, ol adam ganhordyr. Ganhoryň jezasy ölüm bolsun. 17Eger biri adama degende öldürip biljek daş bilen adam urup öldürse, ol ganhordyr. Ganhoryň jezasy ölüm bolsun. 18Ýa-da biri adama degende öldürip biljek agaç bölegi bilen adam urup öldürse, ol ganhordyr. Ganhoryň jezasy ölüm bolsun. 19Dökülen gan üçin öldürileniň hossary ganhory öldürer. Ol öz gandaryny duşan ýerinde öldürsin. 20Şunuň ýaly-da, eger biri başga bir adamy ýigrenýändigi üçin itekläp ýa-da başga biri bukuda ýatyp, oňa tarap bir zat zyňyp öldürse, 21ýa-da duşmançylykdan ony eli bilen urup öldürse, onda ony öldüren adam ölüme höküm edilsin. Ol adam ganhordyr, öldürileniň hossary ganhory duşan ýerinde öldürsin.

22Emma biri duşmançylyk etmezden, bir adamy tötänlikde itip goýberse ýa-da bukuda ýatyp peýlemezden, oňa tarap bir zat zyňyp goýberse,[+] 23ýa-da adama degende öldürip biljek daşy seretmän zyňyp, tötänlikde bir adamyň ganyna galsa, öldüren bilen öleniň arasynda duşmançylyk bolmandygyna we öldüreniň oňa şikes ýetirmek islemändigine garamazdan, 24ganhor bilen öldürileniň hossarynyň arasyndaky dawany şu kada-kanunlar boýunça jemagat çözsün. 25Jemagat öldürileniň hossarynyň elinden ganhory halas etsin we ony başdaky gaçyp baran gaçybatalga galasyna ugratsyn. Depesine mukaddes[†] ýag guýlup[†] bellenen baş ruhany[†] ölýänçä, ganhor şol ýerde bolmalydyr[+]. 26Emma ganhor ilki gaçyp baran gaçybatalga galasynyň çäginden daşa çyksa 27we öldürileniň hossary ony tapyp öldürse, öldürileniň hossary ganhor saýylmaly däldir. 28Çünki ganhor baş ruhany ölýänçä, gaçybatalga galasynyň daşyna çykmaly däldir. Ol diňe baş ruhany ölenden soň, öz öýüne gaýdyp biler.

29Bular siz nirede ýaşasaňyz-da, nesiller boýy size parz we höküm bolsun.

30Eger bir adam başga bir adamy öldürse, şaýatlaryň görkezmesi esasynda ol ölüme höküm edilsin, emma diňe bir şaýadyň görkezmesi esasynda ol ölüme höküm edilmeli däldir[+]. 31Ölüm jezasyna höküm edilen ganhoryň janynyň öwezine hun alynmasyn, ganhor öldürilmelidir[+]. 32Gaçybatalga galasyna gaçyp baran biriniň baş ruhany[†] ölmezden öň öz topragyna gaýdyp barmagy üçin ondan töleg almaň. 33Gan topragy harama çykarýandyr, öz ýaşaýan topragyňyzy haramlamaň. Dökülen gany toprakdan diňe ganhoryň gany bilen ýuwup bolar[+]. 34Meniň mekan tutan topragymy, ýagny öz ýaşaýan ýeriňizi haramlamaň. Çünki ysraýyl halkynyň arasynda ýaşaýan Reb Mendirin»[+].

#### 36-njy bap


Durmuşa çykan gyzlaryň mülki

1[•]Makyryň ogly, Manaşanyň agtygy, Ýusubyň[†] çowlugy bolan Gilgadyň nesilleriniň urugbaşylary öňe çykyp, Musanyň[†], ýolbaşçylaryň we ysraýyl[†] tireleriniň urugbaşylarynyň öňünde şeýle diýdiler: 2«Reb[†] ýurdy bije atyp, mülk hökmünde ysraýyllara paýlap ber diýip, agamyz Musa emr etdi. Doganymyz Selophadyň mülküni onuň gyzlaryna bermegi hem Reb agamyza buýurdy. 3Eger Selophadyň gyzlary Ysraýylyň başga tiresinden bolanlara durmuşa çyksalar, onda olaryň mülki biziň mülkümizden aýrylyp, baran ärleriniň tiresine goşular. Şeýdip, bijede biziň mülk paýymyz kemeler. 4Ysraýyllaryň baýram ýyly[†] gelende bolsa, gyzlaryň mülki ärleriniň tiresiniň mülküne goşular. Şeýlelikde, olaryň mülki biziň tirämiziň mülkünden alnar»[+].

5Onsoň Musa[†] Rebbiň emri boýunça ysraýyllara şeýle buýurdy: «Ýusubyň[†] tiresiniň nesilleriniň diýýäni dogrudyr. 6Selophadyň gyzlary hakda Reb şeýle diýdi: „Olar islän adamsyna durmuşa çykyp bilerler, ýöne olaryň barjak kişileri öz tirelerinden bolsun. 7Ysraýyllaryň mülki bir tireden başga bir tirä geçmeli däldir. Ähli ysraýyllar öz tireleriniň mülküne eýelik etsinler[+]. 8Islendik ysraýyl tiresinden mülk alan gyz, öz tiresinden bolan kişä durmuşa çyksyn. Şonda her bir ysraýylly öz atalarynyň mülküne müdimilik eýelik edip biler[+]. 9Hiç bir mülk bir tireden başga bir tirä geçmeli däldir. Ysraýyl tireleriniň her biri öz mülküne eýelik etsin“».

10Selophadyň gyzlary Rebbiň Musa[†] buýruşy ýaly hem etdiler. 11Onuň gyzlary Mahla, Tirsa, Hogla, Milka we Noga öz kakasynyň doganlarynyň ogullaryna durmuşa çykdylar. 12Olar Ýusubyň[†] ogly Manaşanyň nesilleriniň uruglaryndan bolan kişilere durmuşa çykdylar. Şeýdip, olaryň mülki öz atalarynyň tiresinde galdy.

13Iordan derýasynyň[†] boýunda, Ýerihonyň garşysynda ýerleşýän Mowap[†] düzlüginde Rebbiň Musa[†] arkaly ysraýyllara beren parzlardyr hökümleri şulardan ybaratdy.

### Kanun taglymaty


Giriş

[1]

[2]

[3]

[4]

[5]

[6]

[7]

[8]

[9]

[10]

[11]

[12]

[13]

[14]

[15]

[16]

[17]

[18]

[19]

[20]

[21]

[22]

[23]

[24]

[25]

[26]

[27]

[28]

[29]

[30]

[31]

[32]

[33]

[34]


#### Giriş


Kanun taglymaty


Ysraýyl halky Iordan derýasyndan geçip, Kengany basyp almagyň öňüsyrasyndady. Emma Hudaý Musa pygamberi ysraýyllary Kengan ýurduna getirmekden saklady. Çölde kitabynda Hudaý Musanyň Iordan derýasynyň gündogarynda öljekdigini aýdypdy. Musa ysraýyl halkynyň öňünde hoşlaşyk sözüni sözläp, halka Hudaýyň kanunlaryny ýatlatdy.

Şeýle hem Musa ysraýyllara geçen kyrk ýyly ýatlatdy. Hudaý ysraýyllary Müsürden halas edip, çölde olaryň aladasyny etdi, emma ysraýyllar Hudaýa hemişe wepaly bolmadylar, Ony diňlemediler.

Musa ysraýyllara Rebbe ybadat edip, Onuň tabşyryklaryny berjaý etseler, duşmanlaryndan üstün çykyp, güýçli halk boljakdygyny aýtdy. Emma ähti bozup, butlara sežde etseler, Rebbiň halka nejis nälet siňdirjekdigi barada duýdurdy. Bu näletiň netijesinde duşmanlar olardan üstün çykarlar, olar öz ýurtlaryndan we janlaryndan mahrum bolarlar. Şeýle-de, bu kitap geljekki patyşanyň özüni nähili alyp barmalydygyny öwredýär.

Halk çöllükde1:1–3:29
Musa pygamber halky Äht bilen tanyşdyrýar4:1–11:32
Ähtiň talaplary12:1–26:19
Ähtiň däp-dessurlary27:1–30:20
Musa pygamberiň soňky sözi31:1–34:12

#### 1‑nji bap


Halk Horepden çykýar

1Ine, bu sözler Musanyň[†] Iordan derýasynyň[†] gündogarynda – çöllükde ýaşaýan tutuş ysraýyl[†] halkyna aýdan sözleri. Olar Supuň garşysyndaky Araba düzlüginde, Paran galasy bilen Topel, Laban, Haserot we Dizahap galalarynyň aralygynda ýaşaýardylar. 2Horep[*] dagyndan Kadeşbarneýa çenli aralyk Segir daglygynyň üsti bilen gideniňde, on bir günlük ýoldy[+]. 3Kyrkynjy ýylyň on birinji aýynyň birinji güni, Musa Rebbiň[†] buýruşy ýaly edip, ysraýyllara Onuň buýruklaryny ýetirdi[+]. 4Bu Musanyň Heşbonda höküm süren amorlaryň hany Sihony, şeýle hem, Aştarotda we Edreýde höküm süren Başan ýurduň hany Ogy ýeňenden soň boldy[+]. 5Musa Iordanyň gündogarynda – Mowap[†] ýurdundaka ysraýyllara şu kanuny[†] beýan etmäge başlady: 6«Hudaýymyz Reb Horep dagynda şeýle diýdi: „Siz bu dagda uzak wagt bolduňyz[+]. 7Indi ýörişiňizi dowam ediň, amorlaryň ýaşaýan daglygyna, şeýle hem, goňşy ülkelere: Araba düzlügine, daglyga, günbatar baýyrlyklara, Negep[†] çölüne, deňiz ýakasyndaky Kengan[†] ýurduna, Liwana we beýik Ýewfrat derýasyna çenli gidiň[+]. 8Ine, Men bu ýurdy siziň öňüňizde goýdum. Meniň ata-babalaryňyz Ybraýyma[†], Yshaga[†], Ýakuba[†] we olaryň nesillerine bermegi wada eden ýurduma gidiň-de, ony mülk ediniň“»[+].


Musa halka baştutanlar belleýär


(Müsürden çykyş 18:13-27)

9«Şol wagt men size şeýle diýdim: „Sizi ýeke özüm başaryp biljek däl[+]. 10Hudaýyňyz Reb sizi köpeltdi. Şonuň üçin-de bu gün siziň sanyňyz asmandaky ýyldyzlar deý kän[+]. 11Size söz berşi ýaly, ata-babalaryňyzyň Hudaýy Reb, goý, siziň sanyňyzy mundan-da müň esse artdyrsyn we sizi ýalkasyn[†]![+] 12Ýöne meniň ýeke özüm ähli dawalaryňyzyň agyr ýüküni gerdenimden nädip aýrarkam? 13Her tiräňizden akylly-paýhasly, düşbi we tejribeli adamlary saýlaň“. 14Siz maňa: „Seniň netijä gelen pikiriň gowy pikir“ diýip jogap berdiňiz. 15Şeýlelikde, men siziň her tiräňizden saýlanan bu akylly-paýhasly we tejribeli adamlary siziň üstüňizden baştutan edip, müňbaşylar, ýüzbaşylar, ellibaşylar, onbaşylar goýdum we beýleki baştutanlary belledim[+]. 16Şol wagt men size kazylary hem belledim we olara: „Halkyň arasyndaky dawalara üns berip gulak goýuň, isle ol ýerli bolsun, isle gelmişek bolsun, iki adamyň arasyndaky dawany adalatly[†] çözüň[+]. 17Siz kazylyk edeniňizde, tarapgöýlik etmeli dälsiňiz: uly dawany-da, kiçi dawany-da deň diňläň. Hiç kimden gorkmaň, çünki çözgüt Hudaýdandyr. Size çözmesi kyn düşen dawany maňa getiriň, ony özüm diňlärin“ diýdim[+]. 18Şeýdip, şol wagt men size etmeli ähli işleriňizi tabşyrdym».


Kadeşbarneýa içalylar iberilýär


(Çölde 13:1-33)

19[•]«Soňra Hudaýymyz Rebbiň edil bize buýruşy ýaly, biz Horep dagyndan çykyp, amorlaryň ýaşaýan daglygynyň üsti bilen tä Kadeşbarneýa baryp ýetýänçäk, siziň gören ägirt uly we ýowuz çölüňiziň içi bilen gitdik. 20Ol ýerde men size şeýle diýdim: „Hudaýymyz Rebbiň bize berjek amorlaryň ýaşaýan daglygyna-da gelip ýetdik. 21Ine, Hudaýyňyz Reb bu ýurdy size berdi. Gidiň-de, ata-babalaryňyzyň Hudaýy Rebbiň size söz berşi ýaly, ony mülk ediniň. Gorkmaň, dowla düşmäň“[+]. 22Emma siziň hemmäňiz şonda meniň ýanyma gelip: „Geliň, ýurdy gözden geçirmek üçin öz aramyzdan adamlary ýollalyň. Olar biziň gitjek ýolumyz hakda, barjak galalarymyz barada habar getirerler“ diýdiňiz. 23Bu pikir meniň göwnüme makul boldy. Men her tireden bir adam alyp, jemi on iki adam saýladym. 24Olar ýola düşüp, daglyga tarap gitdiler. Eşkol deresine ýetenlerinde, olar ony gowy gözden geçirdiler. 25Yzlaryna dolanyp gelenlerinde, olar bize şol ýurduň miwe önümlerinden ýygyp getirdiler. Olar: „Hudaýymyz Rebbiň bize berýän ýurdy gowy ýurt eken“ diýen habary getirdiler. 26Emma siz ol ýere gitmek islemediňiz. Hudaýyňyz Rebbiň buýrugyna garşy baş göterdiňiz. 27Siz çadyrlaryňyzda hüňürdeşip şeýle diýdiňiz: „Reb bizi ýigrenýär, Ol bizi amorlaryň eline berip ýok etmek üçin Müsürden çykaryp getiripdir. 28Biz ol ýere nädip gideli? Ol ýere goýberen doganlarymyzyň: ‘Ol ýerdäki adamlar bizden güýçli we uzyn boýly. Olaryň galalary göge ýetip duran beýik we berk diwarly galalardyr! Biz ol ýerde hatda anaklary-da gördük’ diýen habary biziň ýüregimizi howsala saldy“. 29Men size şeýle diýdim: „Olardan gorkmaň, dowla düşmäň. 30Müsürde we çölde edil gözüňiziň alnynda siziň üçin söweşişi ýaly, ýene-de öňüňizden ýöräp, siziň üçin söweşjek Hudaýyňyz Rebdir[+]. 31Çölde ýol boýy ýöriş edip, şu ýere gelip ýetýänçäňiz, edil enäniň öz çagasyny elinde göterip gelşi ýaly, Hudaýyňyz Rebbiň sizi nähili gorap getirendigini özüňiz gördüňiz[+]. 32-33Emma siz şonda-da gijesine ot, gündizine bulut görnüşinde düşlejek ýeriňizi, ýörejek ýoluňyzy görkezip, öňüňizden gidýän Hudaýyňyz Rebbe ynam etmediňiz“»[+].


Reb ysraýyllary jezalandyrýar

34[•]«Siziň sözleriňizi eşidip, Rebbiň gaty gahary geldi we ant içip: 35-36„Meniň siz üçin ata-babalaryňyza söz beren gowy ýurdumy Ýepunne ogly Kalepden başga bu pis nesliň hiç biri görmez. Muny diňe Kalep görer. Men-Rebbe ýürekden wepalydygy üçin Men oňa we onuň nesillerine aýak basan ýurduny berjek“ diýdi[+]. 37Siz sebäpli Rebbiň hatda maňa-da gahary gelip, Ol maňa şeýle diýdi: „Sen hem ol ýurda aýagyňy sekmersiň[+]. 38Ol ýurda seniň kömekçiň Nunuň ogly Ýeşuwa barar. Sen ony golda, çünki ýerleri ysraýyllara mülk edip paýlap berjek ýeke-täk adam şoldur“[+]. 39Onsoň Reb tutuş halka: „Uruşda ýesir düşer öýden perzentleriňiz, ýagny bu günki gün ýagşyny-ýamany saýgarmaýan çagalaryňyz ol ýere bararlar. Men bu ýurdy olara berjek, olar muny mülk edinerler. 40Emma siz bolsa Gyzyl deňziň[*] ýoly bilen yzyňyza, çöle tarap ýöriş ediň“ diýdi. 41Siz maňa: „Biz Rebbe garşy günä etdik! Hudaýymyz Rebbiň bize buýruşy ýaly, biz gidip söweşmäge taýýar“ diýip jogap berdiňiz. Şeýlelikde, ähliňiz söweş ýaraglaryňyzy dakynyp, daglyga çykmak ýeňil bolar öýdüp pikir etdiňiz. 42Reb maňa: „Olara aýt: gitmesinler, uruşmasynlar, çünki Men olaryň arasynda bolmaryn. Şonuň üçin hem olar duşmanlaryndan ýeňlerler“ diýdi. 43Men muny size ýetirdim, emma siz gulak asmadyňyz. Siz Rebbiň buýrugyna garşy baş göterip, men-menlik bilen daglyga gitdiňiz. 44Ol daglykda ýaşaýan amorlar garşyňyza çykyp, Segirden Horma çenli sizi arylar deý kowalap ýençdiler. 45Siz yzyňyza dolanyp gelip, Rebbe dady-perýat etdiňiz. Reb siziň sesiňize ne gulak saldy, ne-de üns berdi.

46Soňra siz uzak wagtlap Kadeşbarneýada galdyňyz»[+].

#### 2‑nji bap

1«Rebbiň[†] maňa aýdyşy ýaly, biz Gyzyl deňziň ýoly bilen çöle tarap gaýtdyk we ençeme günläp Segir daglygynyň töwereginde aýlanyp gezdik»[+].


Ysraýyllar Edomyň we Mowabyň içinden geçýärler

2«Soňra Reb maňa şeýle diýdi: 3„Siz bu daglygyň daşynda gaty köp aýlandyňyz. Indi sen demirgazyk tarapa öwrül 4we adamlardan şulary talap et: ‘Siz häzir Segirde ýaşaýan garyndaşlaryňyz Ysawyň nesilleriniň üstünden geçmeli. Olar sizden gorkarlar, şonuň üçin siz örän seresap boluň. 5Olar bilen urşa girişmäň, çünki Men size olaryň ýerinden ýekeje garyş-da ýer berjek däl. Çünki Segir daglygyny Men Ysawa mülk berdim[+]. 6Siz iýjek iýmitiňizi hem, içjek suwuňyzy hem olardan satyn alyp iýip-içiň’“. 7Hudaýyňyz Reb, hakykatdan-da, siziň her bir tutan işiňize bereket berdi. Siziň bu ummasyz çölüň içi bilen barýandygyňyzy Ol bilýärdi. Şol geçen kyrk ýylyň içinde, Hudaýyňyz Reb siziň bilen bile boldy. Siz hiç zada zar bolmadyňyz[+].

8Şeýdip, biz Segirde ýaşaýan garyndaşlarymyz Ysawyň nesilleriniň üstünden geçdik. Eýlat we Esýongeberden Araba düzlügine gidýän ýol bilen gidip, Mowap[†] çölüne tarap ugradyk[+]. 9Reb maňa: „Mowaplara duşman gözi bilen garama ýa-da olar bilen urşa girme, çünki Ar galasyny Lutuň[†] nesillerine mülk berendigim sebäpli, Men size olaryň ýerinden mülk edip, hiç zat berjek däl“ diýdi[+]. 10(Ol ýerde anaklar ýaly uzyn boýly, güýçli we köp sanly eýmimler ýaşaýardy[+]. 11Olar hem anaklar ýaly rapalar[†] saýylýardy. Emma mowaplar olary eýmimler diýip atlandyrdylar[+]. 12Şeýle hem Segirde horylar ýaşaýardylar, emma Ysawyň nesilleri olary kowup çykardylar. Ysraýyllaryň[†] Rebbiň mülk beren ýerinde edişleri ýaly, Ysawyň nesilleri-de olary ýok edip, ýerlerinde özleri ornaşdylar.)[+] 13Reb: „Indi bolsa Zeret deresinden geçeliň“ diýdi. Şeýdip, Rebbiň buýrugyna görä, biz Zeret deresinden geçdik[+]. 14Kadeşbarneýadan ýola düşüp, Zeret deresinden geçýänçäk, dogry otuz sekiz ýyl geçdi. Rebbiň aýdyşy ýaly, şol döwrüň içinde bu nesliň urşujylary ölüp gutardy[+]. 15Hawa, tä Ysraýyl düşelgesindäki urşujylaryň ählisi ölüp gutarýança, hut Rebbiň Özi olara garşy boldy.

16Halkyň arasyndaky ähli urşujylar ölüp gutaran badyna, 17Reb maňa şeýle diýdi: 18„Bu gün siz Ar galasynda Mowabyň[†] araçägini kesip geçersiňiz. 19Ammonlaryň serhedine golaýlaşanyňyzda, olara duşmançylyk gözi bilen garamaň, olar bilen urşa girmäň, sebäbi Men ammonlaryň ýerini size mülk berjek däldirin, çünki Men ol ýeri Lutuň[†] nesillerine berdim“[+]. 20(Aslynda bu ýer rapalaryň[†] ýeri hasaplanýardy. Olar bu ýerde öňden bäri ýaşaýardylar. Ammonlar olara zamzumlar diýip at berdiler[+]. 21Zamzumlar anaklar ýaly uzyn boýludylar, güýçlüdiler we san taýdan köp adamlydylar. Muňa garamazdan, Reb olary ammonlaryň öňünden ýok etdi. Ammonlar olary kowup çykaryp, olaryň ýerinde özleri ornaşdylar. 22Reb Segirde ýaşaýan Ysawyň nesilleri bilen hem şeýle etdi. Olaryň öňünden horylary ýok etdi. Ysawyň nesilleri horylary kowup çykaryp, olaryň ýerinde özleri ornaşdylar. Hatda olar şu güne çenli hem şol ýerde ýaşaýarlar[+]. 23Kaptordan çykyp gaýdan kaptorlylar Gaza galasyna çenli gidýän obalarda ýaşaýan awalary ýok edip, olaryň ýerinde özleri ornaşdylar.)[+] 24[•]„Tur, ýola düş! Arnon jülgesinden geç! Ine, Men Heşbondaky amorlaryň hany Sihony we onuň ýerini seniň eliňe berdim. Ýurdy eýelemäge başla, Sihon bilen urşa gir. 25Şu günden başlap, Men ýer ýüzündäki ähli halkyň üstünden gorky we howp salaryn. Seniň adyňy eşidenlerinde, olar gorkudan ýaňa titreşer durarlar“»[+].


Ysraýyllar Sihon bilen Og hany derbi-dagyn edýärler


(Çölde 21:1-30)

26«Şeýdip, men Kedemot çölünden Heşbonyň hany Sihona, ine, şu parahatçylyk sözlerini aýdyp, ilçileri ýolladym: 27„Maňa öz ýurduňyň üstünden geçmäge rugsat et. Diňe ýoldan ýöräýin, saga hem, çepe hem sowulmaýyn[+]. 28Iýmäge iýmitimizi, içmäge suwumyzy sizden satyn alaly. Pyýadalap diňe ýoluňdan geçsem bolýar. 29Segirde ýaşaýan Ysawyň nesilleri ýaly we Arda ýaşaýan mowaplar[†] ýaly, sen hem maňa Iordandan geçip, Hudaýymyz Rebbiň bize berýän ýurduna ýetmek üçin öz ýurduňyň üstünden geçmäge rugsat et“. 30Emma Heşbonyň hany Sihon bize ýurdunyň üstünden geçmäge rugsat etmedi. Çünki Hudaýyňyz Reb şu günki görşüňiz ýaly, ony siziň eliňize bermek üçin, onuň kalbyny gatadyp, doňýürek etdi. 31Reb maňa: „Ine, Men Sihony we onuň ýurduny saňa bermäge girişdim. Indi sen hem onuň ýerini eýelemäge başla“ diýdi. 32Şeýlelikde, Sihon ähli urşujylary bilen Ýahasda biziň garşymyza söweşmäge çykdy. 33Hudaýymyz Reb ony biziň elimize berdi. Biz Sihonyň özüni, onuň tohum-tijini we ähli urşujylaryny gyrdyk. 34Şol bir wagtyň özünde onuň ähli galalaryny basyp aldyk. Ähli galalaryndaky erkekleri, aýallary we çagalary bütinleý ýok etdik. Ol ýerde ýekeje-de adam galdyrmadyk. 35Diňe mal-garalary, şeýle hem basyp alan galalarymyzyň baýlyklaryny olja edip aldyk. 36Arnon jülgesiniň gyrasyndaky Aroger galasyndan başlap (jülgäniň özündäki gala hem degişlidir), tä Gilgada barýança, biziň üçin ýekeje-de berk gala ýokdy. Hudaýymyz Reb olaryň hemmesini biziň elimize berdi[+]. 37Muňa garamazdan, Hudaýymyz Rebbiň bize tabşyryşy ýaly, Ýabok derýasynyň boýunda we daglykdaky galalarda ýaşaýan ammonlaryň ýerine çozup girmedik».

#### 3‑nji bap

1[•]«Soňra biz Başan ýurduna tarap ýolumyzy dowam etdirdik. Başan hany Og söweşmek üçin, Edreýde ähli urşujylary bilen biziň garşymyza çykdy. 2Reb[†] maňa: „Men Ogy, onuň ähli halkyny we ýurduny seniň eliňe berdim. Ondan gorkma. Heşbonda hanlyk süren amor hany Sihony ýok edişiň ýaly, Ogy hem ýok et“ diýdi[+]. 3Şeýlelikde, Hudaýymyz Reb Başan hany Ogy hem-de onuň ähli urşujylaryny biziň elimize berdi. Biz olaryň ýekejesini hem diri galdyrman, hemmesini gyrdyk. 4Şol bir wagtyň özünde biz onuň ähli galalaryny basyp aldyk. Ol ýerde basyp alynmadyk ýekeje-de gala galmady. Biz olaryň jemi altmyş galasyny, Oguň Başandaky hanlygy bolan tutuş Argop topragyny basyp aldyk[+]. 5Bularyň hemmesi berk diwarly, gulp bilen ýapylýan iki gat derwezeli berk galalardy. Bulardan başga obalar-da köpdi. 6Edil Heşbonyň hany Sihony ýok edişimiz ýaly, biz olary hem bütinleý ýok etdik. Ähli galalardaky erkekleri, aýallary we çagalary bütinleý ýok etdik[+]. 7Emma ähli mal-garalary we galalardaky baýlyklary özümize olja edip aldyk. 8Şeýdip, biz Iordanyň aňyrsynda amorlaryň iki hanynyň ýurduny basyp aldyk. Arnon jülgesinden Hermon dagyna çenli 9(Sidonlylar[†] Hermon dagyna Sirýon diýýärler, amorlar bolsa oňa Senir diýýärler),[+] 10belent tekizlikdäki ähli galalary, tutuş Gilgady, Salka we Edreýe çenli Başandaky Oguň hanlygynda bolan ähli galalary basyp aldyk. 11(Rapalardan ýeke-täk diri galan Başan hany Ogdy. Oguň tabydy gara daşdan bolup, tirsek ölçegi bilen onuň uzynlygy dokuz tirsek, ini hem dört tirsekdi. Ony ammonlaryň Raba galasynda şu günki gün hem görüp bolýar)»[+].


Iordanyň gündogarynda ýer paýlanylýar


(Çölde 32:1-42)

12«Men şol wagtky basyp alan ýerimizi paýladym. Men ruben we gat tirelerine Arnon jülgesiniň çetindäki Arogeriň demirgazygyny, şeýle hem Gilgat daglygynyň ýarysyny onuň galalary bilen bile berdim[+]. 13Gündogardaky manaşa tiresine bolsa Gilgadyň galan ýarysyny we Oguň hanlygy bolan tutuş Başany, ýagny tutuş Argop topragyny berdim. (Tutuş Başan rapalaryň[†] ülkesi diýip atlandyrylýardy.) 14Manaşa tiresinden Ýaýyr diýen adam geşurlylaryň we magakatlylaryň araçägine çenli bolan tutuş Argopy aldy we ol ýerleri Başandan soň öz adyna görä, Hawotýaýyr[*] diýip at berdi. (Ol şu güne çenli hem şeýle atlandyrylýar.)[+] 15Makyra Gilgady berdim[+]. 16Emma ruben we gat tirelerine Gilgat bilen Arnon jülgesiniň aralygyndaky ýerleri berdim. Jülgäniň ortasy olaryň günorta araçägi bolup, olaryň demirgazyk araçägi bolsa ammonlaryň araçägi bolan Ýabok derýasydyr[+]. 17Günbatar araçäk Iordan derýasy[†] bolup, Kinneretden Araba deňzine, ýagny Öli deňze çenli bolan Araba düzlügi we Pisga dagynyň etekleri oňa degişlidir[+]. 18Şol wagt men size şeýle buýruk berdim: „Ine, Hudaýyňyz Reb bu ýurdy mülk edinmek üçin size berdi. Ähli söweşijileriňiz ýaraglansynlar-da, ysraýyl[†] doganlaryňyzyň öňünden ýöresinler. 19Diňe aýallaryňyz, çagalaryňyz we mal-garalaryňyz meniň size beren galalarymda galsynlar. Men siziň köp mal-garalaryňyzyň bardygyny bilýärin[+]. 20Reb doganlaryňyza-da siziňki ýaly parahatçylyk berenden soň we olar hem Hudaýyňyz Rebbiň Iordanyň aňyrsyndan özlerine berýän mülk ýerini eýelänlerinden soň, her biriňiz meniň size beren mülküme dolanyp gelip bilersiňiz“[+]. 21Şol wagt men Ýeşuwa hem tabşyryk berip: „Hudaýyňyz Rebbiň bu iki hana näme edenini öz gözüňiz bilen gördüňiz. Reb siziň üstünden geçjek ähli hanlyklaryňyzy şeýle eder[+]. 22Olardan gorkmaň, çünki siz üçin söweşjek Hudaýyňyz Rebbiň hut Özüdir“ diýdim»[+].


Musa Kengana barmaga rugsat edilmeýär

23«Şol wagt men Rebbe ýalbaryp şeýle diýdim: 24„Ýa Hökmürowan Reb, Sen Öz beýikligiňi we gudratyňy guluňa ýaňy görkezip başladyň. Ýerde we gökde haýsy hudaý Seniňki ýaly işleri we gudratlary amala aşyryp biler![+] 25Maňa Iordanyň aňyrsyna geçip, gowy ýurdy, ýagny daglygy we Liwany görmäge rugsat et“. 26Emma Rebbiň siz sebäpli maňa gahary gelip, Ol maňa gulak asmady. Reb maňa: „Besdir indi! Gaýdyp Maňa bu hakda aýtma![+] 27Pisga dagynyň depesine çyk-da, günbatara, demirgazyga, günorta we gündogara seret. Gowuja seretgin, çünki sen Iordandan aňry geçmersiň[+]. 28Emma Ýeşuwa tabşyr, ony ruhlandyr we güýçlendir, sebäbi halka baş bolup, Iordandan geçjek we seniň görjek şol ýurduňy olara mülk edip paýlap berjek Ýeşuwadyr“ diýdi[+]. 29Şeýdip, biz Beýtpegor galasynyň garşysyndaky jülgede saklandyk»[+].

#### 4‑nji bap


Musa ysraýyllara boýun egmegi buýurýar

1«Eý, ysraýyl[†] halky, indi meniň size öwredýän parzlaryma we düzgünlerime gulak goýuň. Şonda siz ata-babalaryňyzyň Hudaýy Rebbiň[†] özüňize berýän ýurduna gidip, ony mülk edinersiňiz[+]. 2Siz meniň buýruklarymyň üstüne hiç zat goşmaly-da däl, ondan hiç zat aýyrmaly-da dälsiňiz. Ýöne Hudaýyňyz Rebbiň meniň üstüm bilen berýän buýruklaryny ýerine ýetiriň[+]. 3Rebbiň Bagalpegorda näme edenini, ýagny Hudaýyňyz Rebbiň Bagalpegor butunyň[†] yzyna eýerenleriň ählisini araňyzdan nähili ýok edenini öz gözüňiz bilen gördüňiz[+]. 4Hudaýyňyz Rebbe wepaly bolanlaryňyzyň hemmesi bu gün diri. 5Ine, edil Hudaýym Rebbiň maňa tabşyryşy ýaly, siziň mülk edinmäge barýan ýurduňyzda berjaý etmegiňiz üçin men size bu parzlary we hökümleri öwretdim. 6Olary yhlas bilen berjaý ediň, çünki bu beýleki halklara akyl-paýhaslydygyňyzy we juda düşünjelidigiňizi görkezer. Bu parzlary eşidenler: „Dogrudan hem, bu millet akylly we düşünjeli eken!“ diýerler[+]. 7Haçan çagyrsak, Hudaýymyz Reb ýanymyzda. Şeýle Hudaýly beýik millet nirede bar[+]? 8Häzir meniň size öwredýän bu tutuş Kanunym[†] ýaly adalatly[†] parzlarydyr hökümleri bolan başga beýik millet barmyka[+]? 9Ýöne habardar boluň, özüňizi goraň. Şeýdip, ömürboýy gözüňiz bilen gören zatlaryňyzy ýadyňyzdan çykarmaň, unutmaň. Olary çagalaryňyza, çagalaryňyzyň çagalaryna-da aýdyp beriň[+]. 10Siz Horepde Hudaýyňyz Rebbiň huzurynda duranyňyzda, Reb maňa şeýle diýdi: „Halkyňy Meniň huzuryma üýşür. Men olara Öz sözlerimi eşitdirjek, şonda olar bütin ömrüne Menden gorkmagy öwrenerler we çagalaryna hem öwrederler“[+]. 11Siz ýakyn gelip, dagyň eteginde durduňyz. Dagyň alawlap ýanýan ody al-asmana galdy we dagy goýy tüsse bilen gara bulut gaplady[+]. 12Reb oduň içinden size seslendi. Siz Onuň sözlerini eşitdiňiz, emma Onuň Özüni görmediňiz, diňe sesini eşitdiňiz. 13Reb size Ähtini[†] mälim edip, ony berjaý etmegiňizi tabşyrdy. Bu – on tabşyrykdy we Ol ony iki sany ýasy daşyň ýüzüne ýazdy[+].

14Şol wagt siziň Iordan derýasyndan[†] geçip mülk edinjek ýurduňyzda berjaý etmegiňiz üçin size şu parzlary we hökümleri öwretmegi Reb maňa tabşyrdy. 15Reb Horepde ot içinden size seslenende, siz Onuň Özüni görmediňiz. Habardar boluň we özüňizi goraň. 16-18Özüňiz üçin but ýasap, azgynçylyga baş urmaň. Erkek ýa aýal şekilinde, ýerdäki haýwan, howada uçýan ganatly guş, ýerde süýrenýän süýreniji şekilinde, ýerden aşakdaky suwlarda ýaşaýan balyk şekilinde özüňize hiç hili but ýasamaň[+]. 19Gözleriňizi asmana dikip, Güni, Aýy, ýyldyzlary – ähli asman jisimlerini göreniňizde, aldawa düşmäň we olara sygynyp gulluk etmäň. Çünki Hudaýyňyz Reb sygynmak üçin olary asmanyň astyndaky başga halklara berdi[+]. 20Emma Reb sizi demir ojagy bolan Müsürden çykaryp getirip, görüp durşuňyz ýaly, sizi Özüniň saýlan aýratyn halky etdi[+].

21Rebbiň siz sebäpli maňa gahary geldi. Ol meniň Iordandan geçmejekdigime ant içdi. Hudaýyňyz Rebbiň size mülk berýän gowy ýurduna men girmeli däl[+]. 22Çünki men Iordandan aňry geçmän, şu ýerde ölerin, emma siz ol gowy ýurdy mülk edinmek üçin Iordandan geçersiňiz. 23Gaty seresap boluň. Hudaýyňyz Rebbiň siziň bilen eden ähtini[†] ýatdan çykarmaň. Şeýle hem, Hudaýyňyz Rebbiň gadagan eden zatlarynyň hiç biriniň şekilinden but[†] ýasanmaň. 24Çünki Hudaýyňyz Reb ýakyp-ýandyryjy bir otdur, Ol gabanjaň Hudaýdyr[+]. 25Siziň çagalaryňyz we çagalaryňyzyň çagalary doglup, bu ýurtda uzak ýaşasaňyz, her hili zadyň şekilinde but ýasap azmaň. Bu Hudaýyňyz Rebbiň nazarynda pis işdir, bu Onuň gaharyny getirýändir. 26Şeýle edäýseňiz, bu gün ýer we gök size garşy şaýatdyr. Iordandan geçip eýelän ýurduňyzda basym tutuşlaýyn heläk bolarsyňyz, siz ol ýerde uzak ýaşaman, gaýtam, bütinleý ýok edilersiňiz[+]. 27Reb sizi başga halklaryň arasyna dargadyp goýberer. Rebbiň ýol görkezjek milletleriniň[†] arasynda galjaklaryňyzyň sany gaty az bolar[+]. 28Ol ýerde siz adamlar tarapyndan ýasalan hudaýlara, agaçdan we daşdan ýasalan, ne görýän, ne eşidýän, ne iýýän, ne-de ys alýan başga hudaýlara gulluk edersiňiz[+]. 29Olaryň içinden siz Hudaýyňyz Rebbi agtararsyňyz. Tutuş ýüregiňiz we janyňyz-teniňiz bilen gözleseňiz, siz Ony taparsyňyz[+]. 30Ahyrky günlerde, bu zatlaryň ählisi başyňyzdan inende, betbagtçylyga uçranyňyzda, siz Hudaýyňyz Rebbe dolanyp, Oňa gulak asarsyňyz. 31Çünki Hudaýyňyz Reb rehimli Hudaýdyr. Ol sizi taşlap gitmez ýa-da ýok etmez. Ol ata-babalaryňyza wada eden ähtini unutmaz.

32Dogulmazyňyzdan öňki geçen asyrlardan bäri, Hudaý tarapyn ýer ýüzünde adamzadyň ýaradylanyndan tä şu güne çenli geçen zamandan soraň. Gögüň bu ujundan ol ujuna çenli sorap çykyň, heý, şunuň ýaly beýik waka öň boldumyka? Ýa şunuň ýaly waka hakynda eşidipmidiňiz[+]? 33Siziň ýaly oduň içinden seslenen Hudaýyň sesini eşidip, diri galan halk başga-da barmyka[+]? 34Hudaýyňyz Rebbiň Müsürde gözüňiziň alnynda siziň üçin eden işleri ýaly iş edip, başga haýsy hudaý özi üçin bir halky bela-beterler, alamatlar, mugjyza, uruş, güýç-gudrat, äpet elhençlikler bilen başga halkyň arasyndan alyp çykdy? 35Bular size Rebbiň Hudaýdygyny, Ondan başga hiç bir Hudaýyň ýokdugyny bilmegiňiz üçin görkezildi[+]. 36Ol sizi terbiýelemek üçin, asmandan size Öz sesini eşitdirdi. Ýerde Ol size beýik ot görkezdi. Siz oduň içinden Onuň sesini eşitdiňiz[+]. 37Ol ata-babalaryňyzy söýýändigi sebäpli, olaryň özlerinden soňky nesillerini saýlady. Ol sizi hut Özüniň beýik güýji bilen Müsürden alyp çykdy. 38Özüňizden uly we güýçli halklary öňüňizden kowup çykardy we görşüňiz ýaly, olaryň ýerini size mülk bermek üçin sizi şu ýere getirdi. 39Indi bilip goýuň we ýadyňyzda saklaň, çünki ýokarda – gökde, aşakda – ýerde Reb Beýik Hudaýdyr. Ondan başga hiç Hudaý ýokdur[+]. 40Siziň we sizden soňky nesilleriňiziň gowy günler görmekleri üçin, bu gün meniň üstüm bilen Onuň size berýän parzlaryny we tabşyryklaryny berjaý ediň. Şonda Hudaýyňyz Rebbiň size ebedilik berýän ýerinde uzak wagtlap ýaşarsyňyz».


Gaçybatalga galalary

41[•]Soňra Musa[†] Iordanyň gündogaryndan üç galany belledi. 42Aralarynda öň hiç hili duşmançylygy bolmadyk bir adamy tötänden öldüren ganhor bu galalaryň birine gaçyp baryp, başyny gutaryp biler. 43Musa şu galalary: ruben tiresinden tekiz çölde Beseri, gat tiresinden Gilgatda Ramody we manaşa tiresinden Başanda Golany belledi.


Musa Kanuny wagyz etmäge başlaýar

44Musanyň[†] ysraýyllaryň öňünde goýan Kanuny[†] şudur. 45Ine, Müsürden çykanlaryndan soň Musanyň ysraýyllara aýdan düzgünleri, parzlary we hökümleri. 46Ol bulary Iordanyň gündogarynda, Beýtpegoryň garşysyndaky jülgede, ýagny Heşbonda höküm süren amorlaryň hany Sihonyň ýurdunda aýtdy. Musa bilen ysraýyllar Müsürden çykanlaryndan soň amorlary derbi-dagyn etdiler. 47Olar Sihonyň ýurduny we Başan hany Oguň ýurduny, ýagny Iordanyň gündogaryndaky bu iki amor hanynyň ýurduny özlerine mülk edip aldylar[+]. 48Bu ýer Arnon jülgesiniň çetindäki Arogerden Sirýon dagyna (bu Hermon dagy) çenli uzalyp gidýär[+]. 49Şeýle hem, muňa tutuş Araba düzlüginiň gündogaryndaky Araba deňzine çenli bolan ýer we Pisga dagynyň etekleri hem degişlidir[+].

#### 5‑nji bap

1[•]Musa[†] ähli ysraýyllary[†] bir ýere jemläp, olara şeýle diýdi: «Eý, ysraýyl halky, bu günki meniň size ýetirýän parzlaryma we hökümlerime gulak goýuň. Olary öwrenip, yhlas bilen berjaý etmelisiňiz. 2Hudaýymyz Reb[†] Horepde biziň bilen äht[†] baglaşdy. 3Reb bu ähti ata-babalarymyz bilen baglaşmady, Ol ähti biziň bilen, bu günki gün, bu ýerde diri galanlarymyzyň hemmesi bilen baglaşdy. 4Reb dagda ot içinden siziň bilen ýüzbe-ýüz durup gepleşdi[+]. 5(Şol wagt Rebbiň sözlerini size ýetirmek üçin, Reb bilen siziň araňyzda men durdum, çünki siz otdan gorkup, daga çykmadyňyz)».


On tabşyryk


(Müsürden çykyş 20)

«Reb şu on tabşyrygy berdi:[+]

6„Seniň gul bolup ýaşan ýurduň Müsürden alyp çykan Hudaýyň Reb Mendirin[+]. 7Seniň Menden başga hudaýlaryň bolmasyn[+].

8Özüň üçin ýokarda – gökde, aşakda – ýerde ýa-da ýer asty suwlarda ýaşaýan zatlaryň hiç birine meňzeş şekilde but[†] ýasama[+]. 9Sen olara tagzym etme ýa-da olara gulluk etme, çünki Men Hudaýyň Reb – gabanjaň Hudaýdyryn. Meni ýigrenýän atalaryň etmişiniň jezasyny olaryň çagalarynyň üçünji we dördünji arkasyna çekdirerin[+]. 10Emma kim Meni söýüp, buýruklarymy ýerine ýetirse, onuň müňlerçe nesline sadyk söýgimi görkezerin[+].

11Hudaýyň Rebbiň adyny boş ýere agzama, çünki Reb Öz adyny boş ýere agzan adamy jezasyz goýmaz[+].

12Hudaýyň Rebbiň buýruşy ýaly, mukaddes[†] Sabat gününiň[†] kanunlaryny[†] ýerine ýetir[+]. 13Alty günde ähli işleriňi edersiň. 14Emma ýedinji gün Hudaýyň Rebbe bagyşlanan dynç günüdir. Bu gün seniň özüňem hiç iş etme, ogul-gyzyň, gul-gyrnagyň, öküziň ýa-da eşegiň, tutuş mal-garaň, galaňyzda ýaşaýan gelmişek – hijisi bir iş hem etmesin. Şonda siziň gul-gyrnagyňyz hem özüňiz ýaly dynç alyp biler. 15Müsür ýurdunda özüňiň hem gul bolandygyňy ýadyňa sal. Hudaýyň Reb Özüniň güýç-gudraty bilen seni ol ýerden çykaryp getirdi. Şonuň üçin hem Hudaýyň Reb saňa Sabat gününiň kanunlaryny ýerine ýetirmegiňi buýurdy.

16Hudaýyň Rebbiň buýruşy ýaly, ata-eneňe hormat goý, şonda Hudaýyň Rebbiň saňa berjek ýerinde ömrüň uzak bolup, gowy günler görersiň[+].

17Adam öldürme[+].

18Zyna etme[+].

19Ogurlyk etme[+].

20Biriniň garşysyna galp şaýatlyk etme[+].

21Başga kişiniň aýalyna göz dikme. Başga biriniň öýüne, ýerine, gul-gyrnagyna ýa öküzine, eşegine, oňa degişli zatlaryň hiç birine göz dikme“[+].

22Reb bu sözleri dagda ot içinden, buludyň we tüm garaňkylygyň içinden gaty ses bilen tutuş jemagata aýtdy. Başga hiç zat goşmady. Ol bu sözleri iki sany ýasy daşyň ýüzüne ýazyp, maňa berdi»[+].


Halk gorkýar

23«Dag lowlap ýanýarka, Rebbiň garaňkylygyň içinden gelýän sesini eşideniňizde, ähli tirebaşylaryňyzdyr ýaşulularyňyz[†] ýanyma gelip, 24maňa şeýle diýdiňiz: „Ine, Hudaýymyz Reb bize Öz şöhratyny[†] we beýikligini görkezdi. Biz Onuň ot içinden çykýan sesini eşitdik. Bu gün biz Hudaý ynsan bilen gepleşse-de, ynsanyň diri galyp biljek ekendigini gördük. 25Näme üçin biz bu gün ölmeli? Çünki bu beýik ot bizi ýandyrar. Emma Hudaýymyz Rebbiň sesini mundan artyk eşitsek biz öleris[+]. 26Çünki ot içinden gepleýän diri Hudaýyň sesini eşidip, adamzat arasynda biz ýaly ölmän galan barmy? 27Seniň özüň golaý bar-da, Hudaýymyz Rebbiň aýtjak zatlarynyň hemmesini diňle. Soňra Hudaýymyz Rebbiň aýdanlarynyň hemmesini bize ýetir. Biz saňa gulak asarys we berjaý ederis“[+]. 28Meniň bilen gepleşen wagtyňyz, Reb siziň maňa aýdan sözleriňizi eşidip, maňa şeýle diýdi: „Men bu halkyň saňa aýdanlaryny eşitdim. Olaryň hemmesi dogry[+]. 29Käşgä olar diňe şu pikirde bolup, Menden gorkup, ähli buýruklarymy hemişe saklasadylar, onda olar we olaryň çagalary hemişe eşretde ýaşardylar! 30Bar, git-de olara: ‘Çadyrlaryňyza dolanyň!’ diý. 31Emma sen bu ýerde Meniň ýanymda gal. Ähli tabşyrygy, parzlarymdyr hökümleri olara öwrederiň ýaly, Men olary saňa aýdaryn. Goý, olar bulary mülk edip berjek ýurdumda berjaý etsinler“». 32Musa[†] halka: «Şonuň üçin hem indi siz Hudaýyňyz Rebbiň buýruşy ýaly ýerine ýetirmekde gaty seresap bolmalysyňyz. Olardan saga-da, çepe-de gyşarmaň[+]. 33Diňe Hudaýyňyz Rebbiň görkezen ýolundan ýöräň. Şonda siz diri galyp, gowy günler görersiňiz we mülk edinjek ýurduňyzda uzak wagtlap ýaşarsyňyz» diýdi[+].

#### 6-njy bap


Iň wajyp tabşyryk

1«Hudaýyňyz Rebbiň[†] size öwret diýip maňa tabşyran ähli tabşyryklary, parzlarydyr hökümleri – ine, şulardyr. Siz bulary Iordandan geçip, mülk edinjek ýurduňyzda ýerine ýetirmelisiňiz. 2Çagalaryňyz, çagalaryňyzyň çagalary bilen bile Hudaýyňyz Rebden gorkup, Onuň size meniň üstüm bilen berýän ähli buýruklarydyr parzlaryny ömürboýy berjaý ediň. Şonda ömrüňiz uzak bolar[+]. 3Şonuň üçin hem, eý, ysraýyl[†] halky, gulak goý. Olary yhlas bilen ýerine ýetiriň, şonda gowy günler görersiňiz we ata-babalaryňyzyň Hudaýy Rebbiň size söz berşi ýaly, süýt we bal akýan ýurdunda has köpelip ýaýrarsyňyz[+].

4Eý, ysraýyl halky, gulak goý. Hudaýymyz Reb ýeke-täk Rebdir[+]. 5Hudaýyňyz Rebbi tutuş ýüregiňiz, ähli güýjüňiz bilen jan-tenden söýüň[+]. 6Meniň bu günki buýurýan şu sözlerimi ýüregiňizde saklaň. 7Bulary çagalaryňa hem öwret, öýde-de, ýolda-da, ýatanyňda-turanyňda-da şular hakda söz sözlegin[+]. 8Olary bellik hökmünde eliňe dak, maňlaýyňa nyşan edip belle[+]. 9Olary jaýyňyň gapylarynyň söýelerine we derwezelerine ýazyp goý»[+].


Boýun egmezlige garşy duýduryş

10«Hudaýyňyz Reb sizi ata-babalaryňyz Ybraýyma[†], Yshaga[†], Ýakuba[†] wada eden ýurduna eltjek. Ol ýurt öz gurmadyk uly we owadan galalaryňyzdan,[+] 11öz gazanmadyk harytlaryňyzdan doly öýlerden, öz gazmadyk guýularyňyzdan, öz oturtmadyk üzüm we zeýtun baglaryňyzdan ybaratdyr. Siz olardan iýip doýanyňyzda, 12gaty seresap boluň! Gul bolup ýaşan ýurduňyz Müsürden çykaryp getireniň Rebdigini ýatdan çykarmaň. 13Hudaýyňyz Rebden gorkuň, diňe Oňa gulluk ediň we Onuň adyndan ant içiň[+]. 14Başga hudaýlaryň, daş-töweregiňizdäki halklaryň hudaýlarynyň hiç biriniň yzyna düşmäň. 15Çünki araňyzdaky Hudaýyňyz Reb gabanjaň Hudaýdyr. Hudaýyňyz Rebbiň gazaby size garşy tutaşsa, Ol sizi ýer ýüzünden ýok edip taşlar[+]. 16Masada edişiňiz ýaly, Hudaýyňyz Rebbi synamaň[*][+]. 17Hudaýyňyz Rebbiň özüňize buýran tabşyryklaryny, düzgünleridir parzlaryny yhlas bilen ýerine ýetiriň. 18Rebbiň nazarynda dogry we gowy işler ediň, şonda gowy günler görersiňiz. Rebbiň ata-babalaryňyza wada eden ýurduna baryp, ony özüňize mülk edinersiňiz. 19Rebbiň söz berşi ýaly, öňüňizden ähli duşmanlaryňyzy Onuň Özi kowup çykarar[+]. 20Wagt gelip, çagalaryňyz sizden: „Hudaýymyz Rebbiň size buýran bu düzgünleriniň, parzlarynyň we hökümleriniň näme manysy bar?“ diýip sorasalar,[+] 21siz olara şeýle jogap beriň: „Biz Müsürde faraonyň[†] gullarydyk, emma Reb Öz gudratly goly bilen bizi Müsürden çykaryp getirdi[+]. 22Reb Müsüre, faraona we onuň tutuş hojalygyna garşy gözümiziň alnynda beýik we gorkunç alamatlardyr mugjyzalar görkezdi[+]. 23Ol ata-babalarymyza wada eden ýurduny bize bermek üçin Müsürden çykaryp getirdi. 24Soňra Hudaýymyz Reb biziň Ondan gorkup, bu parzlaryň hemmesini ýerine ýetirmegimizi buýurdy. Şonda bu günki ýaly, janymyz sag bolup, görjegimiz gowulyk bolar. 25Hudaýymyz Rebbiň bize buýruşy ýaly, Onuň huzurynda bu buýruklaryň ählisini yhlas bilen ýerine ýetirsek, biz dogry saýylarys“»[+].

#### 7‑nji bap


Rebbiň ýörite saýlan halky

1«Hudaýyňyz Reb[†] sizi mülk edinjek ýeriňize getirende, Ol sizden has güýçli we köp sanly halklary öňüňizden kowup çykarar. Olar hetler[†], girgaşlar, amorlar, kenganlar[†], perizler[†], hiwiler hem-de ýabuslar[†] jemi ýedi milletdir[+]. 2Hudaýyňyz Reb olary siziň eliňize berende, siz olary dargadyp, bütinleý ýok edip taşlamalysyňyz. Olar bilen äht[†] baglaşmaň we olara rehimdarlyk etmäň[+]. 3Olar bilen garyndaşlyk açmaň. Olar bilen gyz alşyp-berişmäň[+]. 4Çünki olar çagalaryňyzy başga hudaýlara gulluk etdirdip, Rebbiň yzyna eýermekden ýüz öwürderler. Şonda Rebbiň gahary size garşy tutaşyp, Ol sizi derrew ýok edip taşlar[+]. 5Emma siz olar bilen şeýle ediň: olaryň gurbanlyk[†] sypalaryny[†] ýumrup taşlaň, dikme daşlaryny döwüp, Aşera butlaryny[†] ýykyň we beýleki butlaryny hem oda ýakyň[+]. 6Çünki siz Hudaýyňyz Reb üçin mukaddes[†] halksyňyz. Hudaýyňyz Reb Özüniň gymmatly halky bolmagyňyz üçin ýer ýüzündäki ähli halklaryň arasyndan sizi saýlady[+].

7Rebbiň sizi ýürekden söýmeginiň we saýlamagynyň sebäbi, bu siziň beýleki halklardan san taýdan köp bolmagyňyz däldir, siz ähli halklaryň arasynda san taýdan iň azysyňyz[+]. 8Munuň sebäbi Reb sizi söýdi we ata-babalaryňyza eden wadasynda durdy. Reb sizi Müsürden gudratly goly bilen çykaryp, onuň patyşasy faraonyň[†] elinden – gulçulykdan azat etdi[+]. 9Şonuň üçin hem Hudaýyňyz Rebbiň hakyky Hudaýdygyny bilip goýuň. Ol ynamdar Hudaýdyr. Ol Özüni söýenleriň we buýruklaryny ýerine ýetirenleriň müňlerçe nesline sadyk söýgüsini we ähtini[†] saklaýar[+]. 10Emma Ol Özüni ýigrenýänleriň ýigrençlerini öz başlaryndan inderip, olary şobada ýok edýär[+]. 11Şonuň üçin hem meniň bu günki size ähli tabşyryklarymy, parzlarymdyr düzgünlerimi yhlas bilen ýerine ýetiriň».


Boýun egmekden gelýän ýalkanma

12«Şu hökümlere gulak goýup, olary yhlas bilen ýerine ýetirseňiz, Hudaýyňyz Reb ata-babalaryňyza wada eden ähtine[†] sadyk galar[+]. 13Reb sizi söýer, ýalkar[†] we köpelder. Ol ata-babalaryňyza wada eden ýurdunda siziň örňäp ösmegiňize, ýeriňizden alynýan önüme, dänäňize, şerabyňyza we ýagyňyza, şeýle hem, mal-garalaryňyzyň köpelmegine, sürüleriňiziň sanynyň artmagyna bereket berer. 14Halklaryň içinde iň ýalkanany siz bolarsyňyz. Siziň araňyzda nesilsiz erkek ýa-da önelgesiz aýal, gysyr mal bolmaz[+]. 15Reb sizi her hili kesellerden gorar. Müsürde gören ähli aýylganç keselleriňiz size ýokuşmaz. Olary sizi ýigrenýänlere ýokuşdyrar[+]. 16Hudaýyňyz Rebbiň eliňize berjek ähli halklaryny ýok edip taşlaň, olara rehim etmäň, olaryň hudaýlaryna sygynmaň, sebäbi bu siziň üçin duzak bolar[+].

17Siz öz-özüňize: „Bu halklaryň sany biziňkiden köp, biz bulary nädip kowup çykararkak?“ diýip, 18olardan gorkmaň. Diňe Hudaýyňyz Rebbiň faraony[†] we tutuş Müsür halkyny näme edendigini hökman ýadyňyza salyň. 19Öz gözüňiz bilen gören beýik synaglary, alamatlary, mugjyzalary, güýç-gudraty bilen Hudaýyňyz Reb sizi Müsürden çykaryp getirdi. Hudaýyňyz Reb siziň gorkýan halklaryňyzyň hemmesini-de şeýle eder[+]. 20Mundan başga-da, Hudaýyňyz Reb diri galanlar we gaçgaklar ýok bolýança, olary howsala salar[+]. 21Olardan gorkmaň, çünki siziň araňyzdaky Hudaýyňyz Reb beýik we haýbatly Hudaýdyr[+]. 22Hudaýyňyz Reb bu halklary siziň öňüňizden ýuwaş-ýuwaşdan kowup çykarar. Siz olaryň soňuna çalt çykyp bilmersiňiz, ýogsam siziň garşyňyza ýyrtyjy haýwanlar köpeler[+]. 23Emma Hudaýyňyz Reb olary siziň eliňize berer, olaryň hemmesi ýok bolýança, olary uly howsala salar. 24Reb olaryň hanlaryny-da siziň eliňize berer, siz olaryň adyny asmanyň astyndan öçürip taşlaň. Olary ýok edýänçäňiz, hiç kim siziň öňüňizde durup bilmez[+]. 25Olaryň hudaýlarynyň butlaryny[†] ýakyň. Özüňize almak üçin olardaky altyna, kümşe göz gyzdyrmaň, sebäbi bu size duzak bolar. Çünki bu Hudaýyňyz Reb üçin nejis zatdyr[+]. 26Munuň ýaly nejis zady öýüňize getirmäň, ýogsam siziň özüňiz hem şonuň ýaly bütinleý ýok edilersiňiz. Ony ýigreniň we ret ediň, çünki ol bütinleý ýok edilmeli zatdyr».

#### 8‑nji bap


Rebbi unutmazlyk baradaky duýduryşlar

1«Bu günki meniň berýän bu buýruklarymyň ählisini yhlas bilen ýerine ýetirmelisiňiz. Şonda siz ýaşarsyňyz, köpelersiňiz we Rebbiň[†] ata-babalaryňyza wada eden ýurduna gidip, ony mülk edinersiňiz. 2Hudaýyňyz Rebbiň kyrk ýyllap şu çölden sizi alyp gelen uzak ýoluny unutmaň. Ol siziň ýüregiňizde näme bardygyny, Onuň buýruklaryny ýerine ýetirýändigiňizi ýa-da ýerine ýetirmeýändigiňizi bilmek üçin, sizi Özüne boýun egdirip synaga saldy[+]. 3Ol sizi Özüne boýun egdirip aç goýdy we siziň hem, ata-babalaryňyzyň hem görmedik iýmiti bolan manna[†][*] bilen sizi naharlady. Ol muny ynsanyň diňe çörek bilen ýaşaman, eýsem, Rebbiň agzyndan çykýan her bir sözi bilen hem ýaşap biljekdigine düşünsin diýip etdi[+]. 4Bu kyrk ýylyň içinde siziň geýen geýimleriňiz ýyrtylyp tozmady, aýaklaryňyz-da gabarmady[+]. 5Siz şuny ýüregiňizde saklaň, edil ata öz ogluny terbiýeleýşi ýaly, Hudaýyňyz Reb hem sizi terbiýeleýändir[+]. 6Şonuň üçin hem Hudaýyňyz Rebbiň ýolundan ýöräň we Ondan gorkuň, Onuň buýruklaryny ýerine ýetiriň. 7Çünki Hudaýyňyz Reb sizi gowy ýurda alyp barýar. Ol ýerde çeşmeler, bulaklar, şeýle hem, jülgelerden we daglardan akýan ýerasty suwlary bardyr[+]. 8Ol ýerde bugdaý, arpa, üzüm, injir, nar, zeýtun agaçlary we bal bardyr. 9Ol ýerde garnyňyz dok bolar, hiç zada zar bolmarsyňyz. Ol ýurduň daşlary demirden bolup, daglaryndan mis gazyp çykararsyňyz. 10Siz iýip-içip doýanyňyzdan soň, özüňize gowy ýurt bereni üçin Hudaýyňyz Rebbe alkyş aýdarsyňyz.

11Şonuň üçin hem siz ägä boluň, Onuň bu günki meniň üstüm bilen berýän tabşyryklaryny, hökümleridir parzlaryny ýerine ýetirmekden ýüz öwrüp, öz Hudaýyňyz Rebbi unutmaň. 12Garnyňyz doýanda, ýaşamak üçin kaşaň jaýlar guranyňyzda, 13mal-garalaryňyzdyr dowarlaryňyz, altyn-kümşüňiz köpelip, ähli zatlaryňyza bereket inende, 14gul bolup ýaşan ýurduňyz Müsürden çykaryp getiren Hudaýyňyz Rebbi unudyp, tekepbirlik etmäň[+]. 15Beýik we elhenç çöllügiň içi bilen, zäherli ýylanly we içýanly gurak, tozap ýatan ýerlerden sizi Ol alyp geçdi. Kert gaýadan siziň üçin Ol suw çykardy[+]. 16Sizi Özüne boýun egdirmek üçin synaga salyp, iň soňunda size ýagşylyk etmek üçin, çölde ata-babalaryňyzyň görmedik iýmiti bolan manna[†] bilen sizi diňe Ol naharlady[+]. 17Siz öz-özüňize: „Men öz güýjüm bilen ýa-da öz golumyň gudraty bilen bu baýlygy topladym“ diýmäň[+]. 18Gaýtam, Hudaýyňyz Rebbi ýadyňyzda saklaň, çünki baýlyk toplamaga güýji Ol berýändir. Şonda Ol şu günki görşüňiz ýaly, ata-babalaryňyza wada eden ähtini[†] tassyklar. 19Eger siz Hudaýyňyz Rebbi ýadyňyzdan çykaryp, başga hudaýlaryň yzyna düşüp, olara sygynyp gulluk etseňiz, onda bu gün men size açyk duýdurýaryn: siz hökman heläk bolarsyňyz. 20Reb siziň öňüňizden halklary ýok edişi ýaly, sizi hem heläk eder. Çünki siz Hudaýyňyz Rebbe gulak asmadyňyz[+].

#### 9-njy bap


Halkyň Rebbe boýun egmezligi

1Eý, ysraýyl[†] halky, gulak sal: indi siz Iordan derýasyndan[†] geçip, özüňizden beýik we güýçli halklaryň ýerlerini mülk edip alarsyňyz. Olaryň galalary göge ýetip duran beýik we berk diwarly galalardyr. 2Bilşiňiz ýaly, bu güýçli we uzyn boýly halk Anagyň nesilleridir. Siz olar hakda: „Anaklaryň garşysyna kim çykyp biler?“ diýlenini eşidensiňiz[+]. 3Bu gün muny bilip goýuň: ýakyp ýok edýän ot kimin Hudaýyňyz Rebbiň[†] Özi siziň öňüňizden geçer. Rebbiň Özi olary gyryp, size boýun egdirer. Şonda Rebbiň söz berşi ýaly, siz olary kowup çykaryp, derrew ýok edersiňiz[+]. 4Hudaýyňyz Reb olary siziň öňüňizden kowup çykaranda, siz öz-özüňize: „Reb dogruçyllygym sebäpli, meni bu ýurda mülk edinmek üçin getirdi“ diýmäň. Bu halklaryň erbetligi sebäpli, Reb olary siziň öňüňizden kowup çykarýar[+]. 5Olaryň ýurduny eýelemegiňiz, siziň dogruçyldygyňyz ýa-da päk ýüreklidigiňiz üçin däldir. Bu halklaryň erbetdigi sebäpli, Hudaýyňyz Reb olary siziň öňüňizden kowup çykarýar. Şeýle hem, Reb muny ata-babalaryňyz Ybraýyma[†], Yshaga[†], Ýakuba[†] wadasyny ýerine ýetirmek üçin edýär[+]. 6Bilip goýuň: Hudaýyňyz Reb bu gowy ýurdy size dogruçyllygyňyz üçin berýän däldir, çünki siz boýnuýogyn halksyňyz[+].

7Hudaýyňyz Rebbiň çölde nähili gaharyny getirendigiňizi ýadyňyza salyň we ony unutmaň. Müsür ýurdundan çykan günüňizden, tä bu ýere gelen günüňize çenli siz Rebbe garşy baş göterdiňiz. 8Siz hatda Horepde Rebbiň gaharyny getirdiňiz. Rebbiň size şeýle bir gahary geldi, hatda Ol sizi ýok edip taşlamaga-da taýýardy[+]. 9Men iki ýasy daş bölegini almaga, ýagny Rebbiň siz bilen eden äht[†] daşlaryny almaga daga çykanymda, men kyrk gije-gündizläp dagda boldum. Ol ýerde men ne çörek iýdim, ne-de suw içdim[+]. 10Reb maňa Öz eli bilen ýazylan iki sany ýasy daş bölegini berdi. Dagda üýşen günüňiz Rebbiň oduň içinden aýdan ähli sözleri şol daşlaryň ýüzüne ýazylandy[+]. 11Kyrk gije-gündiz diýlende, Reb maňa iki ýasy daşy – äht daşlaryny berdi. 12Soňra Reb maňa: „Bar, bu ýerden çalt aşak düş, çünki seniň Müsürden çykaryp getiren bu halkyň azgynçylyga baş urdy. Olar Meniň buýran ýolumdan gaty çalt çykdylar. Olar özlerine but[†] ýasadylar“ diýdi[+]. 13Reb ýene-de maňa: „Men bu halkyň boýnuýogyndygyny gördüm. 14Indi Meni olary ýok etmekden saklama, çünki Men olary ýok edip, olaryň adyny asmanyň astyndan öçürip taşlaýyn-da, senden olara görä has güýçli we has köp sanly halk döredeýin“ diýdi[+]. 15Şeýlelikde, men dagdan düşüp, yzyma gaýtdym. Dag alawlap ýanýardy. Iki sany ýasy äht daş bölekleri hem elimdedi. 16Soňra men siziň özüňize göläniň şekilinde but ýasap, dogrudan hem Hudaýyňyz Rebbe garşy günä edendigiňizi gördüm. Siz Rebbiň buýran ýolundan gaty çalt çykdyňyz. 17Şonda men elimde saklap duran iki ýasy daş bölegini zyňyp goýberdim, olar siziň gözüňiziň alnynda çym-pytrak boldy. 18Soňra men öňki ýaly ýüzin düşüp, kyrk gije-gündizläp Rebbiň huzurynda boldum. Ne çörek iýdim, ne-de suw içdim. Rebbiň nazarynda pis işleri edip, Onuň gaharyny getirmek bilen eden ähli günäleriňiz üçin men şeýle etdim[+]. 19Çünki Reb gazap atyna atlanyp, sizi ýok eder öýdüp gorkdum. Emma Reb ol gezegem meni diňledi. 20Rebbiň Haruna hem gaty gahary gelipdi. Ol ony-da ýok etmäge taýýardy. Emma men şol wagtyň özünde Harun üçin hem towakga etdim. 21Soňra men ýasan günäli butuňyz bolan göläni alyp, ony otda eretdim. Ony ýenjip, kül ýaly owratdym-da, dagdan akýan çeşmä sepip goýberdim[+].

22Tabgerada-da, Masada-da, Kibrothatawada-da Rebbiň gaharyny getirdiňiz[+]. 23Reb size: „Baryň, Meniň size berýän ýurdumy eýeläň“ diýip, Kadeşbarneýadan sizi iberende, siz Hudaýyňyz Rebbiň buýrugyna garşy baş göterdiňiz, Oňa ne ynandyňyz, ne-de gulak asdyňyz[+]. 24Meniň sizi tanan günümden bäri, siz Rebbe garşy çykyp gelýärsiňiz.

25Reb sizi ýok etmegi ýüregine düwende, men kyrk gije-gündizläp Onuň öňünde ýüzin düşüp ýatdym. 26Men Rebbe ýüzlenip, şeýle dileg etdim: „Eý, Hökmürowan Reb, Öz saýlan aýratyn halkyňy ýok etme. Sen olary Öz beýikligiň bilen gulçulykdan azat edip, gudratly goluň bilen Müsürden çykaryp getirdiň[+]. 27Öz gullaryň Ybraýymy[†], Yshagy[†] we Ýakuby[†] ýadyňa sal. Bu halkyň boýnuýogyndygyna, erbetligine we günäsine üns berme. 28Ýogsam, Seniň bizi alyp çykan ýurduňdaky adamlar bize: ‘Reb olary söz beren ýerine getirip bilmedi. Reb olary ýigrenýändigi sebäpli, çölde öldürmek üçin Müsürden çykaryp getiripdir’ diýerler[+]. 29Emma bu Seniň beýik gudratyň we güýjüň bilen Müsürden çykaryp getiren Öz saýlan aýratyn halkyň ahyryn“[+].

#### 10-njy bap


Reb on tabşyrygy gaýtadan ýasy daşlara ýazýar

1[•]Şol wagt Reb[†] maňa: „Ýene-de öňkä meňzeş edip, iki ýasy daş bölegini we olary goýar ýaly bir sandyk ýasa. Soňra Meniň ýanyma – daga çyk[+]. 2Men bu daşlaryň ýüzüne seniň öňki kül-peýekun eden daşlaryňyň ýüzündäki sözleri ýazjak. Sen olary sandyga salyp goý“ diýdi[+]. 3Şeýdip, men akasiýa agajyndan sandyk ýasadym we öňkä meňzeş, iki sany ýasy daş bölegini ýasap, daga çykdym. Ol iki ýasy daş bölegi hem elimdedi[+]. 4Soňra Reb dagda üýşen günüňiz ot içinden size aýdan on tabşyrygyny edil öňkä meňzeş sözler bilen bu iki daşyň ýüzüne ýazyp, maňa berdi[+]. 5Men dagdan aşak düşdüm we daşlary sandyga saldym. Rebbiň maňa buýruşy ýaly, daşlar häzir hem ol ýerde dur[+].

6Şondan soň ysraýyllar[†] Beýerot-beneýagakandan gaýdyp, Mosera geldiler. Ol ýerde Harun öldi we ony şol ýerde jaýladylar. Onuň ýerine onuň ogly Elgazar ruhany[†] boldy[+]. 7Ol ýerden olar Gudgoda geldiler. Gudgodadan bolsa akyp duran çeşmeli Ýotbata diýen ýere ýöriş etdiler[+].

8Şol mahal Reb: „Äht sandygymy[†] götersinler, huzurymda gurbanlyklar[†] hödürläp hyzmat etsinler, Meniň adymdan pata bersinler“ diýip, lewi tiresini saýlady. Olar şu güne çenli hem şeýle edýärler[+]. 9Şonuň üçin hem Lewi tiresine öz ysraýyl doganlarynyň arasyndan paý hem, mülk hem berilmedi. Hudaýyňyz Rebbiň söz berşi ýaly, olaryň paýy Rebbiň Özüdir[+].

10Edil birinji gezekdäki ýaly, men dagda kyrk gije-gündizläp galdym. Bu gezek hem Reb meni diňledi. Reb sizi ýok etmek pikirinden el çekdi[+]. 11Reb maňa: „Tur, bu halka baş bol, ýörişiňizi dowam ediň. Olar Meniň ata-babalaryna wada eden ýurduma baryp, ony mülk edinsinler“ diýdi[+].


Rebbiň edýän talaby

12Indi, eý, Ysraýyl, Hudaýyňyz Reb sizden näme talap edýär? Hudaýyňyz Reb sizden Özünden gorkmagyňyzy, diňe Onuň ýolundan ýöräp, Ony söýmegiňizi, tutuş ýüregiňiz bilen jan-tenden Hudaýyňyz Rebbe gulluk etmegiňizi isleýär[+]. 13Şeýle hem, gowy günler görmegiňiz üçin, Rebbiň bu günki meniň üstüm bilen berýän tabşyryklarydyr parzlaryny ýerine ýetiriň[+]. 14Şeýle-de gök, gökleriň gögi, ýer ýüzi we onuň üstündäki ähli zatlar Hudaýyňyz Rebbiňki bolsa-da,[+] 15Reb diňe siziň ata-babalaryňyzy ýürekden söýdi we bu günki görşüňiz ýaly, ähli halklaryň arasyndan olaryň soňky nesilleri bolan sizi saýlady[+]. 16Siz özüňizi sünnet[†] etmek bilen birlikde tutuş ýüregiňizi-de Rebbe bagyş ediň we mundan buýana boýnuýogynlygyňyzy goýuň[+]. 17Çünki siziň Hudaýyňyz Reb hudaýlaryň Hudaýy, taňrylaryň Taňrysydyr. Ol beýik Hudaýdyr, gudratly we haýbatlydyr. Ol tarapgöýlik etmeýär we para almaýar[+]. 18Ol ýetimiň we duluň hakyny alyp berýär. Gelmişekleri gowy görüp, olary iýmit we geýim-gejim bilen üpjün edýär[+]. 19Siz hem gelmişekleri gowy görmelisiňiz, çünki siziň özüňiz hem Müsürde gelmişek bolupdyňyz[+]. 20Hudaýyňyz Rebden gorkuň, diňe Oňa gulluk ediň, Oňa bil baglaň, Onuň ady bilen ant içiň[+]. 21Ol siziň şöhratyňyzdyr[†]. Öz gözüňiz bilen gören äpet we elhenç alamatlaryny siziň üçin görkezen Hudaýyňyz Oldur. 22Siziň ata-babalaryňyz Müsüre gidende ýetmiş adamdy. Ine, häzir bolsa Hudaýyňyz Reb siziň sanyňyzy asmandaky ýyldyzlar deý köpeltdi[+].

#### 11‑nji bap


Söz berlen ýurtdaky ýalkanyşlar

1Şonuň üçin hem Hudaýyňyz Rebbi[†] söýüň, Onuň buýruklaryny, parzlarydyr hökümlerini we tabşyryklaryny hemişe ýerine ýetiriň. 2Bu gün şuny ýatda saklaň, men şuny Hudaýyňyz Rebbiň terbiýesini görmedik-bilmedik çagalaryňyza aýdýaryn: siziň çagalaryňyz Rebbiň beýikligini, Onuň gudrat-güýjüni, 3Müsüriň patyşasy faraona[†] hem onuň tutuş ýurduna görkezen alamatlarydyr gudratlaryny, 4Müsür goşuny atlary we söweş arabalary bilen siziň yzyňyzdan kowup gaýdanynda, şu gün görşüňiz ýaly, Gyzyl deňizde olary Rebbiň nähili gark edenini,[+] 5bu ýere ýetip gelýänçäňiz, çölde size Rebbiň nämeler edenini,[+] 6ruben tiresinden Eliýabyň agtyklary Datan bilen Abyrama Rebbiň näme edenini, ýagny ähli ysraýyllaryň[†] arasynda ol ikisini, tutuş hojalygy, çadyrlary we olara degişli ähli janly-jandary bilen bile ýeriň agzyny açyp, nähili ýuwudanyny görmediler[+]. 7Emma siz Rebbiň görkezen bu beýik gudratlarynyň ählisini öz gözüňiz bilen gördüňiz.

8Bu gün men size Rebbiň ähli buýruklaryny ýetirýärin, siz olary berjaý ediň. Şonda siz güýçlenersiňiz we Iordan derýasyndan[†] geçip, eýelemäge barýan ýurduňyzy mülk edinersiňiz. 9Rebbiň ata-babalaryňyza we olaryň nesillerine bermegi wada eden süýt we bal akýan ýurdunda uzak ömür sürersiňiz[+]. 10Çünki siziň gidip, mülk edinjek ýurduňyz Müsür ýurdy ýaly däldir. Siz Müsürde ýere tohum ekip, gök-bakja ideg eden ýaly, ony zor aýakdan suwarardyňyz. 11Emma siziň gidip mülk edinjek ýurduňyzda daglar we jülgeler bardyr. Topragy asmandan ýagýan ýagyş suwarýar[+]. 12Ol ýeriň aladasyny edýän Hudaýyňyz Rebdir. Ýylyň başyndan tä ahyryna çenli Hudaýyňyz Rebbiň gözi hemişe ol ýerdedir[+].

13Onuň bu günki meniň üstüm bilen berýän her bir buýrugyna gulak goýup, Hudaýyňyz Rebbi söýüp, tutuş ýüregiňiz bilen jan-tenden Oňa gulluk etseňiz,[+] 14Ol siziň topragyňyza güýz hem ýaz ýagyşlaryny öz wagtynda ýagdyrar. Siz dänäňizi, şerabyňyzy we ýagyňyzy ýygnarsyňyz[+]. 15Şeýle hem, Ol mal-garalaryňyz üçin ekin meýdanlaryňyzda ot gögerder. Siziň garnyňyz dok bolar[+]. 16Ýöne seresap boluň, aldanyp ýoldan çykaýmaň, başga hudaýlara sygynyp, olara gulluk edäýmäň. 17Ýogsam size Rebbiň gahary gelip, Ol asmany ýapyp taşlar. Şonda hiç hili ýagyş ýagmaz we ýeriňiz hasyl bermez. Rebbiň size berýän gowy ýurdunda siz tiz heläk bolarsyňyz[+].

18Rebbiň bu sözlerini ýüregiňize hem kalbyňyza siňdiriň. Olary bellik hökmünde eliňize dakyň, maňlaýyňyza nyşan edip belläň[+]. 19Bulary çagalaryňyza hem öwrediň, öýde-de, ýolda-da, ýatanyňyzda-turanyňyzda-da diňe şular hakda sözläň[+]. 20Olary jaýyňyzyň gapylarynyň söýelerine we derwezelerine ýazyp goýuň[+]. 21Şonda Rebbiň ata-babalaryňyza bermegi wada eden ýurdunda siziň çagalaryňyz we özüňiz uzak ömür sürersiňiz. Asman ýeriň üstünde näçe dursa, şol ýurtda şonça-da ýaşarsyňyz.

22Hudaýyňyz Rebbi söýüp, Onuň ýolundan ýöräp, Oňa bil baglap, meniň size berýän bu buýruklarymyň ählisini yhlas bilen ýerine ýetirseňiz, 23Reb bu halklaryň hemmesini siziň öňüňizden kowup çykarar. Siz özüňizden güýçli we köp sanly halklary kowup çykararsyňyz. 24Aýak basan her bir ýeriňiz siziňki bolar. Siziň ýeriňiz çöllükden Liwana çenli, beýik Ýewfrat derýasyndan Günbatar deňzine çenli uzalar[+]. 25Garşyňyzda hiç kim durup bilmez. Özüniň söz berşi ýaly, Hudaýyňyz Reb siziň aýak basjak ähli ýeriňize gorky we howsala salar[+].


Alkyşlar we näletler

26Seret, bu gün men siziň öňüňizde alkyş we nälet goýaryn:[+] 27Hudaýyňyz Rebbiň bu günki meniň üstüm bilen berýän buýruklaryna boýun egseňiz, alkyş alarsyňyz[+]. 28Emma özüňize nätanyş bolan başga hudaýlaryň yzyna eýerip, Hudaýyňyz Rebbiň bu günki meniň üstüm bilen berýän buýruklaryndan ýüz öwrüp, olara boýun egmeseňiz, onda siz näletlenersiňiz[+]. 29Hudaýyňyz Reb sizi mülk edinjek ýeriňize getirende, Gerizim dagynda alkyş aýdarsyňyz, Eýbal dagynda bolsa nälet okarsyňyz[+]. 30Siziň bilşiňiz ýaly, bu iki dag Iordanyň we günbatar ýoluň aňyrsyndadyr. Olar Araba düzlüginde ýaşaýan kenganlaryň[†] ýerindäki Gilgal galasynyň garşysynda, Moreniň dub agaçlarynyň ýanyndadyr[+]. 31Siz Iordandan geçip, Hudaýyňyz Rebbiň size berýän ýerini eýelemäge gideniňizde we ony eýeläp, ol ýerde ýaşanyňyzda, 32meniň üstüm bilen bu günki siziň öňüňizde Rebbiň goýan ähli parzlaryny we hökümlerini yhlas bilen ýerine ýetirmelisiňiz.

#### 12‑nji bap


Diňe bir ýerde sežde etmek hakynda

1Ata-babalaryňyzyň Hudaýy Rebbiň[†] size eýelemäge beren ýurdunda bütin ömrüňiziň dowamynda yhlas bilen berjaý etmeli parzlaryňyz we hökümleriňiz şulardyr: 2siziň kowup çykarjak milletleriňiziň[†] öz hudaýlaryna hyzmat edýän beýik daglarynyň depesindäki, baýyrlyklardaky we gür ýaprakly her bir agajyň astyndaky ähli ýerlerini ýykyp ýumruň[+]. 3Olaryň gurbanlyk[†] sypalaryny[†] ýumrup taşlaň, dikme daşlaryny döwüp, Aşera butlaryny[†] oda ýakyň. Olaryň hudaýlarynyň butlaryny parçalap, olaryň adyny ol ýerden ýok ediň[+]. 4Siz Hudaýyňyz Rebbe bu milletleriň ýoly bilen sežde etmeli[†] dälsiňiz. 5Emma Hudaýyňyz Reb ähli tireleriň arasynda Özüne ybadat edilmegi üçin ýer saýlar we siz şol ýeri gözläp taparsyňyz. Siz ol ýere baryň,[+] 6we özüňiziň ýakma gurbanlyklaryňyzy[†], mal sadakalaryňyzy[†], hasylyňyzyň ondan birini[†], üwreme sadakalaryňyzy, aýdan sadakalaryňyzy, meýletin sadakalaryňyzy[†] we mal-garalaryňyzdyr dowarlaryňyzyň ilkinji erkek guzlanlaryny eltiň. 7Ol ýerde siz Hudaýyňyz Rebbiň huzurynda öz hojalygyňyz bilen bilelikde iýip-içip, Hudaýyňyz Rebbiň siziň ähli işleriňize bereket bereni üçin şatlanyň[+]. 8Bu gün biziň bu ýerdäki hereket edişimiz ýaly, hereket etmeli dälsiňiz. Biziň hemmämiz öz islegimize görä hereket edýäris[+]. 9Çünki siz entek Hudaýyňyz Rebbiň salamatlyk we mülk berjek ýerine baryp ýetmediňiz[+]. 10Iordandan geçip, Hudaýyňyz Rebbiň size mülk berjek ýerinde ýaşanyňyzda, daş-töweregiňizdäki ähli duşmanlaryňyzdan Reb size parahatçylyk alyp berer we siz howpsuz ýaşarsyňyz[+]. 11Şonda siz Hudaýyňyz Rebbiň Özüne ybadat etmek üçin saýlajak ýerine meniň buýran ähli zatlarymy: ýakma gurbanlyklaryňyzy, mal sadakalaryňyzy, hasylyňyzyň ondan birini, üwreme sadakalaryňyzy, Rebbe göwnüňizden çykaryp aýdan sadakalaryňyzy getiriň[+]. 12Siz ogul-gyzlaryňyz, gul-gyrnaklaryňyz bilen Hudaýyňyz Rebbiň huzurynda şatlanyp baýram ediň. Bu baýramçylyga araňyzda ýaşaýan lewileri[†] hem çagyryň, sebäbi olaryň ýer paýy ýa mülki ýokdur[+]. 13Seresap boluň, ýakma gurbanlyklaryňyzy islän ýeriňizde berip ýörmäň. 14Siz ony tireleriňiziň içinde diňe Rebbiň saýlajak ýerinde beriň. Siz ol ýerde ýakma gurbanlyklaryňyzy berip, meniň buýurýan ähli zatlarymy ýerine ýetirersiňiz.

15Muňa garamazdan, Hudaýyňyz Rebbiň beren berekedine görä, ýaşaýan ýeriňizde islän wagtyňyz mal öldürip, etini iýip bilersiňiz. Ol keýik bolsun ýa-da sugun, parhy ýok, ondan haram adam hem, tämiz[†] adam hem iýip biler. 16Emma siz ol maly gany bilen iýmeli dälsiňiz. Onuň ganyny suw döken ýaly edip, ýere döküň[+].

17Galalaryňyzda hiç biriňiz dänäňiziň, şerabyňyzyň we ýagyňyzyň ondan birini[†], mal-garalaryňyzdyr dowarlaryňyzyň ilkinji erkek guzlanlaryny, göwnüňizden çykaryp aýdan sadakalaryňyzy[†], meýletin we üwreme sadakalaryňyzy iýmeli dälsiňiz. 18Bulary Hudaýyňyz Rebbiň huzurynda, ýagny Onuň saýlajak ýerinde ogul-gyzlaryňyz, gul-gyrnaklaryňyz bilen we galalaryňyzda ýaşaýan lewiler[†] bilen bile iýiň. Öz eden ähli işleriňiz üçin Hudaýyňyz Rebbiň huzurynda şatlanyň. 19Ol ýerde lewileri äsgermezlik etmekden ömürboýy ägä boluň[+].

20Hudaýyňyz Reb Özüniň söz berşi ýaly, siziň ýerleriňizi giňeldende, seniň et iýesiň gelip: „Men et iýjek“ diýseň, sen islän wagtyň et iýip bilersiň. 21Hudaýyňyz Rebbiň Özüne ybadat etmek üçin saýlajak ýeri sizden daş bolsa, meniň buýruşym ýaly, Rebbiň size beren mal-garalarydyr dowarlaryndan soýuň. Siz olary galalaryňyzda islän wagtyňyz iýip bilersiňiz. 22Şeýle hem, ol keýik bolsun ýa-da sugun, parhy ýok, ondan haram adam hem, tämiz[†] adam hem iýip biler. 23Emma gaty seresap boluň, eti gany bilen iýmeli dälsiňiz, çünki gan jandyr. Siz gany et bilen iýmeli dälsiňiz[+]. 24Eti gany bilen iýmäň, onuň ganyny suw döken ýaly edip, ýere döküň. 25Eti gany bilen iýmäň, şonda sizden soňky çagalaryňyz hem, siziň özüňiz hem gowy günler görersiňiz, sebäbi siz Rebbiň nazarynda dogry işleri edýärsiňiz.

26Siz bagyş eden zatlaryňyzy we aýdan sadakalaryňyzy[†] Rebbiň saýlajak ýerine getiriň. 27Ýakma[†] gurbanlyklaryňyzyň[†] ganyny hem, etini hem Hudaýyňyz Rebbiň gurbanlyk sypasyna[†] getiriň. Başga berýän gurbanlyklaryňyzyň ganyny hem Hudaýyňyz Rebbiň gurbanlyk sypasyna döküň, ýöne olaryň etini iýip bilersiňiz.

28Meniň size bu günki buýurýan bu sözlerimiň ählisine gulak goýup, berjaý ediň, şonda sizden soňky çagalaryňyz hem, siziň özüňiz hem gowy günler görersiňiz. Sebäbi siz Hudaýyňyz Rebbiň nazarynda gowy we dogry işler edýärsiňiz.


Butlara sygynmaklyga garşy duýduryş

29Hudaýyňyz Reb siziň eýelejek ýeriňizdäki halklary siziň öňüňizden ýok edende we olary kowup çykaryp, ýerine özüňiz ornaşanyňyzda 30ägä boluň. Olar siziň öňüňizden ýok edilenden soň hem, olaryň bolşy ýaly duzaga düşäýmäň. „Bu halklar hudaýlaryna nädip sežde edýärler[†]? Biz hem şeýle ederis“ diýip, olaryň hudaýlaryna degişli soraglar bermäň[+]. 31Siz Hudaýyňyz Rebbe munuň ýaly sežde etmäň, sebäbi olar öz hudaýlaryna Rebbiň ýigrenýän nejis işleriniň ählisini edýärler. Olar hatda hudaýlaryna öz ogullarydyr gyzlaryny oda ýakýarlar[+]. 32Meniň buýranlarymyň ählisini yhlas bilen ýerine ýetirmelisiňiz. Olaryň üstüne hiç zat goşmaň hem, olardan hiç zat aýyrmaň hem[+].

#### 13‑nji bap

1Eger araňyzdan pygamberler[†] ýa-da düýş ýorujylar peýda bolup, alamat ýa-da mugjyza görkezseler,[+] 2ol alamat ýa-da mugjyza ýerine düşse we olar size: „Geliň, keseki hudaýlaryň yzyna eýereliň, olara sygynyp gulluk edeliň“ diýseler,[+] 3siz ol pygamberleriň ýa-da düýş ýorujylaryň gepine gulak asmaň. Çünki Hudaýyňyz Reb[†], hakykatdan hem, Özüni tutuş ýüregiňiz bilen jan-tenden söýýändigiňizi ýa-da söýmeýändigiňizi bilmek üçin sizi synap görýär. 4Hudaýyňyz Rebbiň yzyna eýeriň, diňe Ondan gorkuň, Onuň buýruklaryny ýerine ýetiriň, Oňa gulak asyň, gulluk ediň, Oňa bil baglaň. 5Sizi Müsürden çykaryp getiren, gulçulykdan azat eden Hudaýyňyz Rebbe dönüklik edip sözländigi üçin we Hudaýyňyz Rebbiň buýran ýolundan çykandygy üçin, şol pygamberi ýa-da düýş ýorujyny ölüme höküm ediň. Şeýdip, siz öz araňyzdan pisligi aýryp taşlaň[+].

6-7Eger kimde-kim, hatda öz erkek doganyňyz, ejeňiziň ogly ýa-da öz ogul-gyzyňyz, söýgüli aýalyňyz, iň ýakyn dostuňyz: „Geliň, gidip, başga hudaýlara gulluk edeliň“ diýip, ne özüňiziň, ne-de ata-babalaryňyzyň tanaýan hudaýlaryna, ýeriň bu ujundan ol ujuna çenli bolan, daş-töweregiňizdäki size ýakyn ýa-da uzakda ýerleşýän halklaryň hudaýlaryna gizlinlikde sizi aldap yrmakçy bolsalar, 8siz beýle adamlar bilen razylaşmaň, olara gulak asmaň. Olara geçirimlilik etmäň ýa-da rehimiňiz inip, olary goramaň[+]. 9Gaýtam, olary hökman öldüriň. Olary ilki öz eliňiz bilen daşlaň, soňra bütin halk jezalandyrsyn[+]. 10Gul bolup ýaşan ýurduňyz Müsürden çykaryp getiren Hudaýyňyz Rebden ýüz öwürtmäge synanyşandyklary üçin, olary daşlap öldüriň[+]. 11Soňra ähli ysraýyllar[†] muny eşidip gorkarlar we gaýdyp munuň ýaly pislik etmezler.

12Hudaýyňyz Rebbiň size ýaşamaga berjek galalarynyň birinde araňyzdan erbet adamlar çykyp, 13galanyň ýaşaýjylaryny tanamaýan hudaýlaryna gulluk etmäge çagyryp, olary ýoldan çykarmakda baş bolandyklaryny eşitseňiz,[+] 14yzarlap derňäň we gowy sorag-ideg ediň. Eger günäkärlenme dogry tapylyp, bu nejis iş araňyzda edilen bolsa, 15galanyň ýaşaýjylaryny gylyçdan geçiriň. Ondaky ähli zatlary bütinleý ýok ediň, hatda mal-garalaryny-da gyryň. 16Ondan alnan ähli oljany meýdançada bir ýere ýygnaň. Soňra galany we ondan alnan ähli oljany Hudaýyňyz Rebbe başbitin ýakma[†] gurbanlygy[†] hökmünde oda ýakyň. Ol ýer hemişelik harabaçylyga öwrülsin, hiç haçan täzeden gurulmasyn[+]. 17-18Rebbe aýry goýlandygy üçin ýakylmaly zatlaryň hiç biri eliňde bolmasyn. Şonda Reb gahar-gazabyndan köşeşip, size rehimdarlyk eder. Eger siz Hudaýyňyz Rebbiň sözüne gulak asyp, Onuň nazarynda dogry işleri etseňiz we Onuň bu günki meniň üstüm bilen berýän ähli buýruklaryny yhlas bilen ýerine ýetirseňiz, onda Ol ata-babalaryňyza söz berşi ýaly, Özüniň rehimdarlygy bilen sizi köpeltjekdir[+].

#### 14‑nji bap

1Siz Hudaýyňyz Rebbiň[†] perzentlerisiňiz. Siz öli üçin bedeniňize ýara salmaň we maňlaý saçyňyzy gyrkmaň[+]. 2Çünki siz Hudaýyňyz Reb üçin mukaddes[†] halksyňyz. Reb Özüniň gymmatly halky bolmagyňyz üçin, sizi ýer ýüzündäki ähli halklaryň içinden saýlady[+].


Halal we haram haýwanlar hakynda


(Lewiler 11:1-21)

3[•]Siz haram hasaplanýan haýwanlaryň hijisini iýmeli dälsiňiz. 4Siz, ine, şu haýwanlaryň etini iýip bilersiňiz: öküz, goýun, geçi, 5keýik, sugun, jeren, ýabany geçi, dag tekesi, saýgak we dag goçy. 6Toýnagy ýarykly we gäwüş gaýtarýan her bir haýwanyň etini iýip bilersiňiz. 7Emma düýäni, towşany, atýalmany iýmeli dälsiňiz, çünki olar gäwüş gaýtarsalar hem, toýnagy ýarykly däldirler, olar siziň üçin haramdyr. 8Şeýle hem doňuz, onuň toýnagy ýarykly bolsa-da, gäwüş gaýtarmaýar, bu haramdyr. Siz olaryň etini iýmäň we läşini-de ellemäň.

9Suwda ýaşaýan ähli jandarlaryň: ýüzgüçlilerini we teňňelilerini iýip bilersiňiz. 10Ýüzgüçsiz we teňňesiz jandarlary iýmäň. Olar siziň üçin haramdyr. 11Halal hasaplanýan ähli guşlary iýip bilersiňiz. 12Emma, ine, şu guşlaryň: bürgüdiň, garaguşuň, derýa bürgüdiniň, 13-15çaýçaňňalagyň, laçynyň ähli görnüşleriniň, garganyň ähli görnüşleriniň, düýeguşuň, hüwiniň, çarlagyň, gyrgynyň ähli görnüşleriniň etini iýmeli dälsiňiz; 16-18baýguşuň, jüptüniň, uly baýguşuň, ak baýguşuň, gotanyň we dazzarkeliň, leglegiň, hokgaryň ähli görnüşleriniň, hüýpüýpigiň we ýarganatyň etini iýmeli dälsiňiz. 19Ähli ganatly mör-möjekler siziň üçin haramdyr. Olary iýmeli dälsiňiz. 20Halal hasaplanýan her bir ganatly jandary iýip bilersiňiz. 21Haram ölen haýwanlaryň hiç biriniň etini iýmäň. Olary galalaryňyzda ýaşaýan gelmişeklere iýmäge beriň, keseki ýurtlulara satyň. Çünki siz Hudaýyňyz Reb üçin mukaddes[†] halksyňyz.

Owlagy enesiniň süýdünde bişirmäň[+].


Hasylyň ondan biri hakda

22Her ýyl meýdanlaryňyzda ýetişen hasylyň ondan bir bölegini aýra goýup,[+] 23dänäňiziň, şerabyňyzyň we ýagyňyzyň ondan birini[†], şeýle hem mal-garalaryňyzdyr dowarlaryňyzyň ilkinji erkek guzlanlaryny Hudaýyňyz Rebbiň huzurynda, ýagny Onuň Özüne ybadat edilmegi üçin saýlajak ýerinde iýersiňiz. Şonda siz Hudaýyňyz Rebden hemişe gorkmagy öwrenersiňiz. 24Emma Hudaýyňyz Rebbiň Özüne ybadat etmek üçin saýlajak ýeri sizden uzak bolup, Hudaýyňyz Rebbiň size bereket beren zatlarynyň ondan bir paýyny uzak ýoldan getirmeli bolsaňyz, 25onda bu zatlary satyp, pula öwrüň. Puly alyň-da, Hudaýyňyz Rebbiň saýlajak ýerine gidiň. 26Puluňyzy islän zadyňyza sarp ediň: öküz, goýun, şerap ýa-da çakyr – göwnüňiziň islän zadyny alyň. Ony Hudaýyňyz Rebbiň huzurynda iýip, tutuş hojalygyňyz bilen bile şatlanyp, baýram ediň. 27Galalaryňyzda ýaşaýan lewileri[†] äsgermezlik etmäň, sebäbi olaryň siziňki ýaly ýer paýy ýa-da mülki ýokdur[+]. 28Her üçünji ýylyň ahyrynda ýeriňizden önýän önümlerden şol ýyl üçin tutuş ondan birini beriň we olary galalaryňyzda ýygnap goýuň[+]. 29Siziňki ýaly ýer paýy we mülki ýok lewiler, şeýle hem galalaryňyzda ýaşaýan gelmişekler, ýetimler we dullar gelip, ondan iýip doýsunlar. Şonda Hudaýyňyz Reb siziň etjek ähli işleriňize bereket berer.

#### 15‑nji bap


Ýedinji ýyl


(Lewiler 25:1-7)

1Her ýedinji ýylyň ahyrynda özüňizden alnan karzlary geçiň[+]. 2Karzlaryňyzy ötmegiň ýoly şeýledir: her bir ysraýylly[†] öz ysraýyl doganynyň karzyny geçsin. Ondan karzyny bermegi talap etmesin, çünki karz geçmekligi Rebbiň[†] Özi yglan etdi. 3Keseki ýurtludan karzyňy sorap bilersiň, emma öz ysraýyllyňyň karzyny geç[+]. 4-5Diňe Hudaýyňyz Rebbe gulak asyp, Onuň bu günki meniň üstüm bilen berýän ähli buýruklaryny yhlas bilen ýerine ýetirseňiz, Hudaýyňyz Reb mülk edip berjek ýerinde size bereket berer. Siziň araňyzda mätäç bolmasyn. 6Hudaýyňyz Reb söz berşi ýaly, size bereket berende, köp halklara karz berersiňiz, emma özüňiz karz almarsyňyz. Köp halklaryň üstünden siz hökümdarlyk sürersiňiz, emma olar siziň üstüňizden hökümdarlyk sürmezler[+].

7Hudaýyňyz Rebbiň size berjek ýerindäki galalarda ysraýyl doganyňyzyň biri mätäçlik çekse, doňýürek bolmaň, zada mätäç doganyňyz üçin eliňizde baryny aýamaň. 8Onuň üçin eliňizi açyň, oňa näme gerek bolsa ýeterlikçe karz beriň[+]. 9Seresap boluň, kalbyňyzda erbet pikir bolmasyn. Siz: „Ýedinji ýyl – karz geçiş ýyly golaý“ diýip, açgözlük edip, mätäç ysraýyl doganyňyza hiç zat bermän goýmaň. Ýogsam, doganyňyz siziň garşyňyza Rebbe dady-perýat eder we siz ýazykly bolarsyňyz. 10Siz karz bereniňizde, eliňiz hem, göwnüňiz hem açyk bolsun, çünki Hudaýyňyz Reb şonuň hasabyna siziň ähli işleriňize we her bir başlan işiňize bereket berer. 11Ýer ýüzünde hemişe ýeter-ýetmezler bolar. Şonuň üçin hem, men size: „Ýerleriňizde ýaşaýan garyplara we mätäç ysraýyl doganlaryňyza eliňiz giňden açyk bolsun“ diýýärin[+].


Ýewreý gullary hakda


(Müsürden çykyş 21:1-11)

12Eger öz ýewreý[†], ýagny ysraýyl doganlaryňyzdan gul ýa-da gyrnak size satylsa, olar size alty ýyllap hyzmat eder. Ýedinji ýyl siz ony azatlyga goýbermelisiňiz[+]. 13Guluňyzy azatlyga goýbereniňizde, siz ony eli boş goýbermeli dälsiňiz. 14Sürüleriňizden, harmanyňyzdan we şerabyňyzdan oňa jomartlyk bilen beriň, şeýle hem Hudaýyňyz Rebbiň bereket eçilip, size beren zatlaryndan oňa sowgatlar beriň. 15Müsürde özüňiziň hem gul bolandygyňyzy we Hudaýyňyz Rebbiň sizi ol ýerden azat edendigini ýadyňyza salyň. Şol sebäpli bu gün men size bu buýrugy berýändirin. 16Emma gul: „Men azatlyga çykjak däl, sebäbi men seni we hojalygyňy söýýärin we gün-güzeranym hem gowy“ diýse, 17bir temen alyp, onuň gulagyny gapa diräp deşiň. Soňra ol siziň hemişelik guluňyz bolar. Gyrnagyňyzy hem şeýle ediň[+]. 18Gullaryňyzy azatlyga goýbereniňizde gynanmaň, sebäbi olar alty ýylyň içinde günlükçilik üçin alnan bahadan iki esse artyk hyzmat etdiler. Şonda Hudaýyňyz Reb siziň ähli işleriňize bereket berer.


Ilkinji doglan erkek mallar

19Mal-garalardyr dowarlaryňyzyň ilkinji guzlan erkegini Hudaýyňyz Reb üçin aýryp goýuň. Sygryňyzyň ilkinji gölelän öküzçesine iş etdirmäň, dowaryňyzyň ilkinji guzlan goçuny gyrkmaň[+]. 20Siz hojalygyňyz bilen bile olary her ýyl Hudaýyňyz Rebbiň huzurynda, Onuň saýlajak ýerinde iýersiňiz. 21Bu mallaryň biri şikesli bolsa, ýagny agsak ýa-da kör bolup, şikesi uly bolsa, ony Hudaýyňyz Rebbe gurban etmäň[+]. 22Keýigi ýa-da suguny iýişleri ýaly, ony ýaşaýan ýeriňizdäki haram adam hem, tämiz[†] adam hem iýibersin. 23Ýöne siz maly gany bilen iýmeli dälsiňiz. Gany suw döken ýaly edip, ýere döküň[+].

#### 16-njy bap


Pesah baýramy


(Müsürden çykyş 12:1-20; Lewiler 23:4-8)

1[•]Abyp aýynda Hudaýyňyz Rebbiň[†] hormatyna Pesah baýramyny[†] beriň. Çünki Hudaýyňyz Reb sizi Müsürden Abyp aýynda gije çykaryp getirdi. 2Reb Özüne ybadat edilmegi üçin saýlajak ýerinde dowarlaryňyzdan we mal-garalaryňyzdan Hudaýyňyz Rebbe Pesah gurbanlygyny[†] beriň. 3Gurbanlyk etini hamyrmaýaly çörek bilen iýmeli däldir. Ony ýedi günläp petir bilen, ýagny ezýet çöregi bilen iýiň. Çünki siz Müsürden howlukmaç çykyp gaýtdyňyz. Şonuň üçin hem Müsürden çykyp gaýdan günüňizi ömürboýy ýatlarsyňyz[+]. 4Ýedi günüň dowamynda ýaşaýan ýeriňizde hiç hili hamyrmaýa görünmesin. Birinji güni ikindinara öldüren gurbanlygyňyzyň etinden ertire galmasyn[+]. 5Pesah gurbanlygyny bermäge Hudaýyňyz Rebbiň size berjek galalarynyň hemmesinde rugsat berilmeýär. 6Ony Hudaýyňyz Rebbiň Özüne ybadat edilmegi üçin saýlajak ýerinde beriň. Pesah gurbanyny diňe şol ýerde, Müsürden çykan günüňizdäki wagtda, agşamara Gün ýaşar wagtlary beriň. 7Siz ony Hudaýyňyz Rebbiň saýlajak ýerinde bişirip iýiň. Ertesi güni yzyňyza – çadyrlaryňyza gaýdyberiň. 8Alty günläp petir iýiň, ýedinji gün bolsa Hudaýyňyz Reb üçin mukaddes[†] ýygnanyşyk ediň, başga hiç iş etmäň.


Galla baýramy

9Bugdaý orup başlan ilkinji günüňizden başlap, ýedi hepdäni sanaň[+]. 10Soňra Hudaýyňyz Reb üçin Galla baýramyny[†] belläň. Hudaýyňyz Rebbiň özüňize beren berekedine görä meýletin sadakaňyzy[†] getiriň. 11Siziň özüňiz, ogul-gyzlaryňyz, gul-gyrnaklaryňyz, galalaryňyzda ýaşaýan lewiler[†], şeýle hem araňyzdaky gelmişekler, ýetimler we dullar Hudaýyňyz Rebbiň huzurynda, ýagny Hudaýyňyz Rebbiň Özüne ybadat edilmegi üçin saýlajak ýerinde şatlansynlar. 12Özüňiziň hem Müsürde gul bolandygyňyzy ýatlap, şu parzlary yhlas bilen ýerine ýetiriň[+].


Çatma baýramy

13Däne we üzüm hasylyňyzy ýygnanyňyzdan soň, ýedi günläp Çatma baýramyny[†] belläň[+]. 14Bu baýramçylykda siziň özüňiz, ogul-gyzlaryňyz, gul-gyrnaklaryňyz, şeýle hem galalaryňyzda ýaşaýan lewiler[†], gelmişekler, ýetimler we dullar – hemmäňiz bile şatlanyň. 15Rebbiň saýlajak ýerinde ýedi günläp Hudaýyňyz Reb üçin şu baýramy belläň. Çünki Hudaýyňyz Reb siziň hasylyňyza we başlan her bir işiňize bereket berer. Şonuň üçin siz bu baýramda doly şatlanyp bilersiňiz. 16Ähli erkekleriňiz ýylda üç gezek: Petir baýramynda[†], Galla baýramynda[†] we Çatma baýramynda Hudaýyňyz Rebbiň huzuryna – Onuň Öz saýlajak ýerine gelsinler. Olaryň hijisi Rebbiň huzuryna eli boş barmasyn. 17Her biriňiz Hudaýyňyz Rebbiň beren berekedine görä sowgatlar eltiň.


Adalatlylyk hakynda

18Hudaýyňyz Rebbiň özüňize berjek galalarynda tireleriňiziň arasyndan kazylar we baştutanlar belläň. Olar halkyň hal-ýagdaýyny adalatly[†] çözsünler[+]. 19Adalatsyzlyk, tarapgöýlik etmäň, para almaň. Para danalygyň gözüni kör eder we dogrynyň işini ters eder[+]. 20Adalatyň, diňe adalatyň gözleginde boluň, şonda siz ýaşap, Hudaýyňyz Rebbiň berjek ýurduny mülk edinersiňiz.


Butlara sygynmagyň jezasy

21Hudaýyňyz Rebbe guran gurbanlyk[†] sypaňyzyň[†] ýanynda Aşera buty[†] hökmünde agaç dikmäň[+]. 22Şeýle hem özüňize dikme daşlary gurmaň, çünki bu zatlar Hudaýyňyz Rebbiň ýigrenýän zatlarydyr.

#### 17‑nji bap

1Hudaýyňyz Rebbe[†] ýetmezli, şikesli öküzi ýa-da goýny gurban etmäň. Çünki bu Hudaýyňyz Rebbe nejislikdir[+]. 2-3Hudaýyňyz Rebbiň berjek galalarynda araňyzdan Onuň nazarynda pis iş edýän erkek ýa-da aýal tapylyp, ol başga hudaýlara gulluk edip, Rebbiň gadagan eden zatlary bolan Güne, Aýa ýa-da her hili asman jisimlerine sežde edip, Rebbiň ähtini bozmagy mümkin. 4Bu hakda size habar berilse, siz ony derňäp, gowy sorag-ideg ediň. Eger günäkärlenme dogry tapylyp, şeýle nejis iş Ysraýylda[†] edilen bolsa, 5onda siz günä eden erkegi ýa-da aýaly derwezäniň daşyna getirip, erkekdigine ýa-da aýaldygyna garamazdan, ony daşlap öldüriň[+]. 6Ölüme höküm edilen adamy iki ýa-da üç şaýadyň güwäsi bilen öldüriň. Diňe bir şaýadyň güwäsi bilen öldürmäň[+]. 7Ölüme höküm edileni ilki şaýatlar öz elleri bilen daşlasynlar, soňra ähli halk daşlap öldürsin. Şeýdip, siz öz araňyzdan pisligi aýryp taşlaň[+].


Kazylar hakynda

8Galalaryňyzda gandar bilen ar alyjynyň arasyndaky gan döküşikli dawalar, hak-hukugyň üstünde ýa-da uruşda siziň üçin çözmesi kyn dawalar ýüze çyksa, Hudaýyňyz Rebbiň saýlajak ýerine baryň. 9Ol ýerde siz lewi ruhanylary[†] we şol döwürde hyzmat edýän kazylar bilen maslahatlaşyň. Olar size her dawanyň çözgüdini mälim ederler[+]. 10Rebbiň saýlajak ýerindäki aýdylan çözgüt boýunça iş tutuň. Olaryň size beren görkezmeleriniň hemmesini yhlas bilen ýerine ýetiriň. 11Olar size näme tabşyrsa, berjaý ediň, çykarylan höküm boýunça iş tutuň. Özüňize aýdylan çözgütden saga-da, çepe-de sowulmaň. 12Kimde-kim Hudaýyňyz Rebbiň Özüne hyzmat etmek üçin bellän ruhanysyna ýa-da kazysyna tekepbirlik edip boýun egmese, ol adam ölüme höküm edilsin. Şeýdip, siz Ysraýyldan pisligi aýryp taşlaň. 13Bütin halk muny eşidip gorkar we mundan buýana hyýanatçylyk etmez.


Patyşa saýlamak hakynda

14Siz Hudaýyňyz Rebbiň özüňize berjek ýurduny mülk edinip, ol ýerde ornaşanyňyzda: „Biz hem daş-töweregimizdäki beýleki halklar ýaly özümize patyşa saýlalyň“ diýersiňiz[+]. 15Siz özüňize diňe Hudaýyňyz Rebbiň saýlan adamyny patyşa edip belläň. Saýlan patyşaňyz öz ysraýyl doganlaryňyzyň biri bolsun. Ysraýyl doganyňyzdan bolmadyk keseki ýurtlyny özüňize patyşa saýlamaň[+]. 16Patyşa özi üçin köp at edinmesin ýa-da özüne köp at edinmek üçin, yzyna Müsüre adamlaryny ibermesin. Çünki Reb size: „Indi siz hiç haçan yzyňyza dolanmarsyňyz“ diýipdi[+]. 17Ýüreginiň Rebden dönmezligi üçin, patyşa özüne köp aýal, şeýle hem, köp möçberde altyn-kümüş edinmesin[+]. 18Ol şalyk tagtynda oturanda, lewi ruhanylarynda[†] saklanýan Hudaýyň Kanunynyň[†] täze göçürmesini alsyn. 19Goý, ol bu Kanunyň göçürmesini ýanynda saklasyn we ony ömrüniň ähli günlerinde okasyn. Şonda ol öz Hudaýy Rebden gorkup, bu Kanunyň ähli sözlerini we parzlaryny yhlas bilen ýerine ýetirer[+]. 20Ol özüni beýleki ysraýyl doganlaryndan ýokary saýmasyn we bu buýrukdan saga-da, çepe-de sowulmasyn. Şonda onuň we nesilleriniň şalygy Ysraýylda uzak ýyllar höküm sürer.

#### 18‑nji bap


Lewi ruhanylarynyň paýy

1Lewi ruhanylary[†], tutuş lewi tiresi ysraýyllar[†] bilen birlikde ýer paý ýa-da mülk almazlar. Olar Rebbiň[†] paýy diýlip berilýän gurbanlyklardan[†] iýip bilerler. 2Halkyň beýleki tireleriniňki ýaly, ysraýyl doganlarynyň arasynda olaryň mülki ýokdur. Söz berşi ýaly, Rebbiň Özi olaryň mülküdir[+]. 3Halk öküzini ýa-da goýnuny Rebbe gurban etmek üçin getirende, olardan ruhanylara şular degişlidir: malyň bir öň aýagy, iki äňi we garny[+]. 4Ilkinji däne hasylyňyzy, ilkinji täze şeraby we zeýtun ýagyny, şeýle hem, goýnuňyzyň ilkinji gyrkymyny ruhana bermelisiňiz[+]. 5Çünki Hudaýyňyz Reb Öz adyndan halka hyzmat etmek üçin, ähli tireleriňiziň içinden Lewini we onuň ogullaryny hemişelik ruhany edip saýlady. 6Eger lewi tiresinden biri Ysraýylda öz ýaşaýan galasyny taşlap, Rebbiň saýlajak ýerine barsa (ol islän wagty baryp bilýär),[+] 7ol ýerde Rebbiň huzurynda durup hyzmat edýän ähli lewi doganlary ýaly, Hudaýy Rebbiň adyndan hyzmat etsin. 8Öý goşlaryny satyp alan girdejisine garamazdan, onuň iýmäge deň paýy bardyr.


Nejis adatlara garşy duýduryş

9Hudaýyňyz Rebbiň özüňize berjek ýurduna baranyňyzda, ol halklaryň nejis adatlaryny berjaý etmegi öwrenmäň[+]. 10Siziň araňyzda hiç kim ogluny ýa-da gyzyny oda ýakyp, gurbanlyk[†] bermesin. Palçylyk etmäň, müneçjim ýa-da bilgiç bolmaň, jadygöýlik etmäň[+]. 11Şeýle hem, hiç biriňiz gözbagçylyk edip, arwah-jynlar ýa-da ruhlar bilen maslahatlaşmaň, ýa-da çözgüdiň jogabyny ölülerden gözlemäň[+]. 12Çünki bu işleri edýänler Reb üçin nejisdir. Ine, şu nejis işleri üçin Hudaýyňyz Reb olary siziň öňüňizden kowup çykarýar. 13Hudaýyňyz Rebbiň öňünde kämil boluň. 14Siziň kowup çykarjak bu halklaryňyz müneçjimlere we palçylara gulak asýarlar. Hudaýyňyz Reb bolsa, size beýle etmäge rugsat bermeýär.


Musa ýaly pygamber

15Hudaýyňyz Reb siziň üçin öz halkyňyzyň arasyndan meniň ýaly pygamber[†] çykarar. Siz şol pygambere gulak asyň[+]. 16Horep[*] dagynda üýşen günüňiz, siz Hudaýyňyz Rebden haýyş edip: „Hudaýymyz Rebbiň sesini mundan artyk eşitmäli we bu beýik ody indi görmäli, ýogsam biz öleris“ diýipdiňiz[+]. 17Reb maňa: „Olaryň aýdýanlary dogry[+]. 18Men olar üçin öz halkynyň arasyndan seniň ýaly pygamber çykararyn. Meniň buýran zatlarymyň ählisini halka aýdar ýaly, Men sözlerimi pygamberiň agzyna salyp bererin[+]. 19Kimde-kim Meniň adymdan sözleýän pygamberiň sözlerine gulak asmasa, ol adam bilen Meniň Özüm hasaplaşaryn. 20Emma başga hudaýlaryň adyndan sözleýän pygamber ýa-da Meniň buýurmadyk zadymy, hyýanatçylyk edip, Meniň adymdan sözleýän pygamber ölüme höküm ediler“ diýdi[+]. 21Siz öz-özüňize: „Biz Rebbiň aýtmadyk sözüni nädip bileli?“ diýersiňiz. 22Eger bir pygamber Rebbiň adyndan sözlän bolsa, ol iş hem başa barmasa ýa-da hakykata öwrülmese, ol söz Rebden däldir. Ony pygamberiň özi toslap tapandyr, siz ol pygamberden gorkmaň.

#### 19-njy bap


Gaçybatalga galalary hakda


(Çölde 35:6-34; Ýeşuwa 20:1-9)

1[•]Hudaýyňyz Reb[†] size berjek ýurdunyň halklaryny ýok edende, siz olary kowup çykaryp, olaryň galalarynda we öýlerinde ornaşanyňyzda, 2-3Hudaýyňyz Rebbiň mülk edip berjek ýurduny üç bölege bölüp, her bölekden bir galany saýlaň. Adam öldüren ganhor olaryň birine gaçyp baryp gutulyp biler ýaly, bu galalara barmak üçin ýollar çekiň. 4Ganhor ol ýere, ine, şeýle ýagdaýda gaçyp baryp, diri galyp biler: tötänlikde başga birini öldüren bolsa we ol ikisiniň arasynda öň hiç hili duşmançylyk ýok bolsa, ol ýere gaçyp gutulyp biler. 5Aýdaly, bir adam beýleki bir adam bilen tokaýa odun çapmaga gidýär. Olaryň biri agaç çapyp durka, palta sapyndan sypyp, ýanyndaka degýär we ol hem şondan ölýär. Şeýle ýagdaýda ol ganhor bu galalaryň birine gaçyp gutulyp biler[+]. 6Eger ýol gaty uzak bolsa, öldürileniň hossary öç almak üçin ganhoryň yzyndan gazap bilen kowalap ýetip öldürer. Emma olaryň arasynda öň duşmançylygyň ýokdugy üçin, ol öldürilmeli däldir. 7Şonuň üçin hem men size: „Özüňize üç galany saýlaň“ diýip buýruk berdim.

8-10Hudaýyňyz Rebbi söýüp, hemişe Onuň ýolundan ýöräp, meniň bu günki size berýän buýruklarymyň ählisini yhlas bilen berjaý etseňiz, Hudaýyňyz Reb ata-babalaryňyza söz berşi ýaly, ýeriňizi giňelder. Ol ata-babalaryňyza wada eden ähli ýerini size berer. Şonda Hudaýyňyz Rebbiň size mülk berjek ýerinde bigünä adamyň gany dökülmez ýaly, bigünä ganyň astynda galmazyňyz ýaly, bu üç galanyň üstüne ýene-de üç gala goşuň[+]. 11Emma bir adamyň başga biri bilen duşmançylygy bolup, bukuda ýatyp, onuň üstüne çozup, ony öldürse, soňra-da ol bu galalaryň birine gaçyp barsa,[+] 12ganhoryň galasyndaky ýaşulular[†] adam iberip, günäkäri ol ýerden getirtmeli. Ony öldürmek üçin öldürileniň hossarynyň eline beriň. 13Oňa rehim etmäň, bigünä gany Ysraýyldan[†] ýuwup aýryň, şonda siz gowy günler görersiňiz[+].

14Hudaýyňyz Rebbiň size mülk edip berjek ýurdunda goňşyňyz bilen öňki nesilleriňiziň düzen araçäk daşyny süýşürmäň[+].


Şaýatlyk etmek hakynda

15Jenaýat ýa-da günä eden adamyň günäsini boýnuna goýmak üçin, oňa bir adamyň şaýatlygy ýeterlik däldir. Ol iki ýa-da üç şaýadyň güwäsi bilen tassyklansyn[+]. 16Eger bir ýalançy şaýat birine ýaramaz niýet bilen günä ýüklese,[+] 17onda dawagärleriň ikisi hem Rebbiň huzuryna, şol döwürde hyzmat edýän ruhanylaryň[†] we kazylaryň huzuryna barsyn[+]. 18Kazylar gowy edip derňew geçirsinler. Eger şaýat adam ýalan güwälik berip, başga biriniň garşysyna ýalan sözleýän bolsa, 19onda siz şol günäkärlenýäne nähili jezany niýetlän bolsaňyz, şol jezany ýalan güwälik edene beriň. Şeýdip, siz öz araňyzdan pisligi aýryp taşlaň[+]. 20Beýlekiler muny eşidip gorkarlar. Siziň araňyzda gaýdyp, hiç haçan şunuň ýaly jenaýat edilmez. 21Ýalan sözleýän adama rehim etmäň. Jan ornuna jan, göz ornuna göz, diş ornuna diş, aýak ornuna aýak almak bilen oňa jeza beriň[+].

#### 20‑nji bap


Uruşmak hakynda

1Duşmanyňyza garşy urşa çykanyňyzda we olaryň atlarynyň, söweş arabalarynyň we goşunynyň özüňiziňkiden agdykdygyny göreniňizde, siz olardan gorkmaň. Çünki sizi Müsürden çykaryp getiren Hudaýyňyz Reb[†] siziň bilendir[+]. 2Urşa girişmeziňizden öň, ruhany[†] gelip, esgerleriň öňünde söz sözlesin. 3Ruhany olara şeýle diýsin: „Eý, ysraýyl[†] halky, gulak goý! Bu gün siz duşmanlaryňyza garşy söweşe girýärsiňiz. Olardan gorkup, ýüregiňiz sarsmasyn, aljyrap, dowla düşmäň. 4Çünki duşmanlaryňyzyň garşysyna söweşip, siziň ýeňiş gazanmagyňyz üçin, Hudaýyňyz Reb urşa siziň bilen bile gider“. 5Soňra baştutanlar esgerlere ýüzlenip, şeýle diýsinler: „Kim täze jaý gurup, heniz onda ýaşamadyk bolsa, ol adam yzyna – öýüne gaýtsyn, ýogsam ol uruşda wepat bolaýsa, onuň öýünde başga biri ýaşar. 6Araňyzda üzüm bagyny oturdyp, entek onuň miwesinden datmadyk adam bar bolsa, goý, ol öýüne gaýtsyn, ýogsam ol uruşda wepat bolaýsa, üzümiň ilkinji miwesini başga biri iýip hezil eder. 7Araňyzda boý gyza adaglanyp, entek oňa öýlenmedik bar bolsa, goý, ol hem öýüne gaýtsyn, ýogsam ol uruşda wepat bolaýsa, ol gyza başga biriniň öýlenmegi mümkin“[+]. 8Baştutanlar sözlerini dowam etdirip: „Araňyzda gorkýanyňyz ýa-da towşan ýürekliňiz bar bolsa, goý, ol hem öýüne gaýtsyn, ýogsam ol ýoldaşlaryny-da özi ýaly towşan ýürek eder“ diýsinler[+]. 9Baştutanlar goşunyň öňünde söz sözläp bolanlaryndan soň, olara serkerdeler bellesinler.

10Duşmanyňyza garşy söweşmek üçin, gala ýakyn geleniňizde, olara parahatçylygy teklip ediň. 11Eger olar parahatçylygy kabul edip, size boýun bolsalar, onda ol ýerdäki ähli halk size mejbury hyzmat etsin. 12Eger olar parahatçylykdan ýüz öwrüp, size garşy uruş yglan etseler, siz ol galanyň daşyny gabaň. 13Hudaýyňyz Reb ony siziň eliňize berende, siz olaryň ähli erkeklerini gylyçdan geçiriň. 14Aýallaryny, çagalaryny, mal-garalaryny, galada bar bolan ähli zady özüňize olja edip alyň. Hudaýyňyz Rebbiň duşmanyňyzdan alyp beren oljasyny hözirini görüň[+]. 15Bu ýerdäki halklara degişli bolmadyk, sizden has uzakda ýerleşýän galalaryň hem hemmesini şeýle ediň.

16Ýöne Hudaýyňyz Rebbiň size mülk edip berjek bu halklaryň galalarynda bolsa ýekeje-de janly-jandar diri galmaly däldir. 17Hudaýyňyz Rebbiň size buýruşy ýaly hetleri[†], amorlary, kenganlary[†], perizleri[†], hiwileri we ýabuslary[†] bütinleý ýok edip taşlamalysyňyz[+]. 18Şonda olar öz hudaýlaryna gulluk etmekdäki nejis işleriniň hiç birini size öwredip bilmezler we siz Hudaýyňyz Rebbe garşy günä etmersiňiz.

19Siz uzak wagtlap galanyň daşyny gabap, ony basyp almak üçin urşanyňyzda, ol ýeriň agaçlaryny çapyp ýok etmäň. Çünki meýdandaky agaçlar duşman hasaplanyp, gabawa salynýan däldir. Siz olaryň miwesinden iýersiňiz[+]. 20Siz diňe miwe getirmeýän agaçlary ýok edip bilersiňiz. Olary çapyp, özüňize garşy uruşýan halkyň galasy ýykylýança, şol galanyň garşysyna hüjüm etmekde ulanyň.

#### 21‑nji bap


Näbelli ganhor tarapyndan öldürilenler hakynda

1Hudaýyňyz Rebbiň[†] size mülk edip berýän ýurdunda kim tarapyndan öldürilendigi näbelli bir jeset meýdanda tapylsa, 2ýaşulularyňyz[†] we kazylaryňyz gidip, jesediň golaýyndaky galalara çenli bolan aralygy ölçesinler. 3Jesediň golaýyndaky galanyň ýaşululary öň hiç işde ulanylmadyk, boýnuna boýuntyryk salynmadyk bir ýaşar göläni alsynlar[+]. 4Ýaşulular bu göläni heniz sürülmedik we ekilmedik ýere – akar suwuň boýuna getirip, onuň boýnuny omursynlar. 5Soňra ruhanylar[†], ýagny Lewiniň ogullary gelsinler, çünki Hudaýyňyz Reb Özüne hyzmat eder ýaly we Öz adyndan halka pata berer ýaly, olary ruhany edip saýlady. Ähli uruşlary we dawalary olar çözýärler[+]. 6Jesediň iň golaýyndaky galanyň ähli ýaşululary akar suwuň boýunda boýny omrulan ýaş göläniň üstünde ellerini ýuwsunlar. 7Soňra olar şeýle sözleri jar çeksinler: „Bu gana biziň elimiz bulaşmady, kimiň edenini-de gözümiz bilen görmedik. 8Ýa Reb, Öz azat eden halkyňy – ysraýyllary[†] bagyşla. Nähak dökülen ganyň günäsini Öz halkyň Ysraýylyň arasynda galdyrma“. Şonda olar şol ganyň günäsinden boşarlar[+]. 9Şeýdip, nähak dökülen ganyň günäsini öz araňyzdan aýryp, Rebbiň nazarynda dogry işleri edersiňiz[+].


Ýesir düşen aýala öýlenmek hakda

10Duşmanlaryňyza garşy urşa çykanyňyzda, Hudaýyňyz Reb olary siziň eliňize berse, siz hem olary ýesir alsaňyz 11we ýesirleriň arasyndan bir owadan aýala göwnüňiz gidip, oňa öýlenmekçi bolsaňyz, 12ony öýüňize alyp geliň. Ol aýal saçyny syrsyn we dyrnaklaryny alsyn[+]. 13Egnindäki ýesirlik geýimlerini çykaryp, seniň öýüňde tutuş bir aý oturyp, ene-atasynyň ýasyny tutsun. Şondan soň sen onuň ýanyna girip, onuň adamsy bolarsyň, ol hem seniň aýalyň bolar. 14Emma soňrak ony halamasaň, sen ol aýaly boşatmalysyň. Sen onuň namysyna degendigiň üçin, ony gyrnak hökmünde satmaly dälsiň.


Nowbahar ogluň paýy

15Bir adamyň iki aýaly bolup, birini halap, beýlekisini halamaýan bolsa, olaryň ikisi-de oňa ogul dogrup berse we halamaýan aýalynyň ogly onuň nowbahar ogly[†] bolsa,[+] 16bir gün emlägini ogullaryna paýlanda, ol halamaýan aýalyndan bolan nowbahar oglunyň paýyny halaýan aýalynyň ogluna bermesin. 17Ol halamaýan aýalynyň ogluny nowbahar oguldygyny boýun alyp, oňa ähli zadyndan iki esse paý bermelidir, çünki ol ogul onuň juwanlyk çagynyň ilkinji miwesidir. Ilkinji ogullyk haky onuňky bolmalydyr[+].


Boýun egmezek ogul

18Eger biriniň hötjet, boýun egmezek, ata-enesine gulak asmaýan, olaryň terbiýesini almaýan ogly bar bolsa,[+] 19ata-enesi ony tutup, şol ýerdäki galanyň derwezesiniň golaýyna, ýaşulularyň[†] ýanyna getirsin. 20Olar galanyň ýaşulularyna: „Biziň bu oglumyz dikdüşdi we gyňyr. Ol bize boýun egenok. Ol açgöz hem içegen“ diýsinler[+]. 21Soňra galanyň ähli erkekleri ony daşlap öldürsinler. Şeýdip, siz öz araňyzdan pisligi aýryp taşlaň. Ähli ysraýyllar muny eşidip gorkarlar.


Jenaýatçynyň jesedi

22Eger biri jenaýat edip, ölüm jezasyna höküm edilse we siz ony agaçdan asyp öldürseňiz,[+] 23onuň jesedini agaçdan uzak gije asyp goýmaň. Siz ony hökman şol gün jaýlamalysyňyz, çünki agaçdan asylan adam Hudaý tarapyndan näletlenendir. Hudaýyňyz Rebbiň size mülk edip berýän ýerini harama çykarmaň[+].

#### 22‑nji bap


Ýaşaýyş üçin gündelik parzlar

1Biriniň azaşyp gelen öküzini ýa-da goýnuny görübem görmediksirän bolmaň. Ol mallary eýesine getirip beriň[+]. 2Eger eýesi sizden uzakda ýaşaýan bolsa ýa-da ony tanamaýan bolsaňyz, mallary öýüňize getiriň. Eýesi idäp gelýänçä saklap, eýesi gelende olary berersiňiz. 3Kimdir biriniň ýitiren eşegini, geýim-gejimini – ýitiren islendik zadyny tapanyňyzda hem şeýle ediň. Öz kömegiňizi gaýgyrmaň. 4Biriniň eşeginiň ýa-da öküziniň ýolda ýykylyp ýatanyny görübem görmezlige salmaň. Ony aýaga galdyrmaga kömek ediň.

5Aýal erkek geýimini, erkek hem aýal geýimini geýmeli däldir. Çünki munuň ýaly işler etmek Hudaýyňyz Rebbiň[†] nazarynda nejislikdir.

6Eger agaçda ýa-da ýerde guşuň höwürtgesiniň üstünden gelseňiz we ene guş çagalary bilen, ýa-da ýumurtgalarynyň üstünde oturan bolsa, ene guşy çagalary bilen bile almaň[+]. 7Ene guş, goý, gitsin, onuň diňe çagalaryny alyň, şonda siz gowy günler görüp, ömrüňiz uzak bolar.

8Täze jaý gursaňyz, jaýyň üçegi üçin germew tutuň, ýogsam biri ýykylar-da, öýüňizde nähak gan döküler. 9Üzüm bagyňyzda iki hili ekin ekmäň, ýogsam eken ekiniňiz hem, üzümçiligiň hasyly hem Mukaddes öýe[†] berler[+]. 10Öküz bilen eşegi bile goşup ýer sürmäň. 11Ýüň we zygyr[†] goşulyp dokalan geýimleri geýmäň. 12Egniňize geýýän donuňyzyň burçlaryna gotaz tikiň[+].


Jynsy gatnaşyklar hakynda

13Bir adam bir gyza öýlenip, oňa ýanaşandan soň, ony halaman, 14gyzy günäkärläp: „Men bu gyza öýlendim, ýöne onuň ýanyna girenimde, bu gyz çykmady“ diýip, oňa töhmet atsa, 15gyzyň ata-enesi onuň päkligi hakyndaky subutnamany äkidip, derwezäniň agzynda galanyň ýaşulularyna[†] görkezsin. 16Gyzyň atasy ýaşululara: „Men gyzymy bu adama durmuşa çykardym, emma ol meniň gyzymy halaman, 17‘Bu gyz çykmady’ diýip, nähak günäkärledi. Emma gyzymyň päkligini görkezýän subutnama, ine, şu ýerde“ diýsin. Soňra olar bu subutnama matany galanyň ýaşulularynyň öňünde ýazyp görkezsinler. 18Galanyň ýaşululary ol adamy gamçy bilen jezalandyrsynlar. 19Ýaşulular oňa iki ýüz elli mysgal[*] kümüş jerime salyp, bu puly gyzyň atasyna bersinler, sebäbi ol adam Ysraýylyň[†] päk gyzyna töhmet atdy. Ol gyz töhmet atan adamyň aýaly bolup galsyn. Ol adama ömürboýy ondan aýrylyşmaga rugsat berilmeýär.

20Eger ol adamyň aýdanlary dogry bolup, ol gyzyň gyzlygy ýok bolsa, 21ony atasy öýüniň girelgesine getirsinler-de, galanyň erkekleri daşlap öldürsinler, sebäbi ol atasy öýünde loluçylyk edip, Ysraýylda masgaraçylykly iş edipdir. Şeýdip, siz öz araňyzdan pisligi aýryp taşlaň. 22Eger bir adamy başga biriniň aýaly bilen ýatyrka tutsaňyz, olaryň ikisini hem öldüriň. Şeýdip, siz Ysraýyldan pisligi aýryp taşlaň[+]. 23Eger bir boý gyz birine adaglanan bolsa, başga bir adam galada bu gyza duşup, oňa ýanaşsa, 24olaryň ikisini hem galanyň derwezesiniň ýanyna getirip, daşlap öldüriň. Bu gyz galada bolubam, kömek sorap gygyrmandygy üçin, ol adam bolsa öz ysraýyl doganynyň gelinligini zorlandygy üçin öldüriň. Şeýdip, siz öz araňyzdan pisligi aýryp taşlaň. 25Emma ol adam adaglanan boý gyza çola ýerde duşup zorlan bolsa, onda diňe zorlan erkegi öldüriň. 26Gyza bolsa hiç zat etmäň. Ol ölüm jezasyna laýyk jenaýat etmändir. Sebäbi bu ýagdaý edil biriniň üstüne topulyp, ony öldüren ýalydyr. 27Çünki ol adam bu gyzy çola ýerde tapdy. Adaglanan gyz kömek sorap çagyryp gygyran hem bolsa, ol ýerde ony halas etmäge hiç kim bolmandyr. 28Eger bir adam adaglanmadyk boý gyza duşsa, ony tutup, onuň bilen ýatsa we olar bu işiň üstünde tutulsalar, 29gyza ýanaşan adam gyzyň atasyna ýüz on mysgal[*] kümüş bersin. Ol gyz onuň aýaly bolar. Ol adam gyzy zorlandygy sebäpli, ömürboýy ondan aýrylyşmaga ygtyýar berilmeýär[+].

30Ogly öz atasyny namysa goýup, onuň aýallaryndan aýal almasyn[+].

#### 23‑nji bap


Rebbiň jemagatyna girip bilmeýän adamlar

1Erkeklik tohumlygy ýenjilen ýa-da kesilen adam Rebbiň[†] jemagatyna girmeýär[+].

2Bikanun doglan Rebbiň jemagatyna girmeýär. Hatda olaryň soňky nesilleriniňem hiç biri Rebbiň jemagatyna girmeýär.

3Ammonlar hem, mowaplar[†] hem Rebbiň jemagatyna girmeýär. Hatda olaryň soňky nesilleriniň hiç biri Rebbiň jemagatyna girmeýär[+]. 4Sebäbi siz Müsürden çykyp gaýdanyňyzda, olar ýolda sizi duz-çörek we suw bilen garşy almadylar. Olar sizi näletlemek üçin, Mesopotamiýada[†] Petor galasyndan bolan Begoryň ogly Bilgamy hakyna tutdular[+]. 5Emma Hudaýyňyz Reb Bilgamy diňlemekden ýüz öwrüpdi. Ol sizi söýensoň, şol näleti alkyşa öwrüpdi[+]. 6Ömrüňiziň bütin dowamynda hiç wagt olaryň salamatlygy we abadanlygy ugrunda çalyşmaň.

7Edomlaryň hijisini ýigrenmäň, çünki olar siziň garyndaşlaryňyzdyr. Müsürlileriň hem hijisini ýigrenmäň, çünki siz olaryň ýurdunda gelmişek bolup ýaşadyňyz[+]. 8Olaryň agtyklary Rebbiň jemagatyna girip biler.


Harby düşelgäniň tämizligi

9Duşmanlaryňyza garşy söweşmek üçin düşläniňizde özüňizi her hili haramlykdan goraň. 10Eger araňyzdan biriniň gije tohumy akyp, haram bolsa, düşelgäňizden daşary çyksyn. Ol düşelgäňize girmeli däldir[+]. 11Agşam düşende, ol ýuwunsyn, Gün batandan soň, ol düşelgäňize girip biler. 12Aýak ýoly üçin düşelgäňiziň daşynda belli bir hajathana ýeriňiz bolmalydyr. 13Aýak ýoluna çykanyňyzda, ýanyňyz bilen kepje alyp gidiň. Täret edip bolanyňyzdan soň, çukur gazyp, täretiňizi gömüň. 14Çünki Hudaýyňyz Reb sizi halas etmek üçin we duşmanlaryňyzy siziň eliňize bermek üçin düşelgäňiziň içine aýlanar. Şonuň üçin düşelgäňiz päk bolmalydyr, Reb araňyzda nejis zat görüp, sizden ýüz öwürmesin[+].


Gaçýan gullar hakda

15Hojaýynlaryndan gaçyp, ýanyňyza gelen gullary yzyna eltip bermäň. 16Olar siziň araňyzda, öz saýlan islendik galasynda, göwünleriniň islän ýerinde siziň bilen bile ýaşabersinler. Olary horlamaň.


Loluçylyk hakda

17Ysraýyl[†] gyzlarynyň hiç biri sežde edilýän[†] ýerde azgyn aýal[†] bolup işlemesin. Ysraýyl ogullarynyň hem hiç biri munuň ýaly iş etmesin[+]. 18Olaryň azgyn aýallykdan gazanan hakyny aýdylan sadakalaryň[†] tölegi hökmünde Hudaýyňyz Rebbiň öýüne[†] getirmäň. Çünki bularyň ikisi hem Hudaýyňyz Reb üçin nejislikdir.


Karz bermek hakda

19Ysraýyl doganyňyza pul, azyk, beýleki zatlary peýda görmek niýeti bilen karz bermäň. 20Peýda görmek üçin keseki ýurtla karz berseňiz bolar, emma öz ysraýyl doganyňyza karzy peýda görmek üçin bermäň. Şonda Hudaýyňyz Reb siziň mülk edinjek ýurduňyzda etjek ähli işleriňize bereket berer[+].


Aýdylan sadaka hakda

21Hudaýyňyz Rebbe sadaka[†] aýdan bolsaňyz, ony gijikdirmän beriň, çünki Hudaýyňyz Reb aýdan sadakaňyzy sizden hökman talap eder. Eger siz ony ýerine ýetirmeseňiz, günä gazanarsyňyz[+]. 22Sadaka aýtmadyk bolsaňyz, onda günä gazanmarsyňyz. 23Ýöne Hudaýyňyz Rebbe öz agzyňyz bilen aýdan sadakaňyzy aýdyşyňyz ýaly, diliňiziň geplän zadyny yhlas bilen ýerine ýetiriň.


Biriniň üzüm we bugdaýyny iýmek hakda

24Eger siz biriniň üzüm bagyna girseňiz, onuň üzüminden tä doýýançaňyz iýseňiz iýiň, ýöne ondan gaba salyp ýanyňyz bilen alyp gaýtmaň. 25Eger siz biriniň ekin meýdanyna girseňiz, bugdaýyň dänesini eliňiz bilen ýygsaňyz, ýygyň, emma onuň bugdaýyna orak salmaň[+].

#### 24‑nji bap

1Eger bir adam bir gyza öýlense, ýöne ondan kemçilik tapandygy üçin ony halamasa, onda, goý, ol aýalynyň eline talak hatyny ýazyp bersin we ony öýünden çykaryp goýbersin[+]. 2Ol aýal onuň öýünden gidip, başga birine durmuşa çykyp biler. 3Emma ol aýalyň ikinji adamsy hem halaman, onuň eline talak hatyny berip, öýünden kowsa (ýa-da onuň ikinji baran adamsy ölse), 4kowup goýberen birinji äri onuň haramdygy üçin, ony ikilenç özüne aýal edip almaga hakly däldir, çünki beýle etmek Rebbe[†] nejislikdir. Hudaýyňyz Rebbiň size mülk edip berýän ýerini harama çykarmaň[+].

5Eger bir adam täze öýlenen bolsa, ol urşa gitmesin ýa-da oňa hiç hili jogapkärçilikli iş tabşyrylmasyn. Ol bir ýyl öýünde galyp, öz alan aýaly bilen şady-horramlykda ýaşasyn[+].


Girewler, adam ogurlygy, ýokanç deri keseli hakda

6Hiç kimiň degirmenini ýa-da degirmen daşyny girewine almaň, çünki bu onuň durmuşyny girewine aldygyňyz bolar.

7Eger biri başga bir ysraýyllyny[†] ogurlap gul etse ýa-da ony satsa, ol ogurlan adam öldürilsin. Şeýdip, siz öz araňyzdan pisligi aýryp taşlaň[+].

8Deri keselinden gaty ägä boluň. Meniň lewi ruhanylaryna[†] buýruşym ýaly, olaryň size öwredýän her bir zadyny üns bilen ýerine ýetiriň[+]. 9Müsürden çykyp gaýdanyňyzda, ýolda Hudaýyňyz Rebbiň Merýemi nädendigini ýadyňyza salyň[+].


Karz bermek we girew almak hakda

10Birine bir zat karz berseňiz, öýüne girip, ondan girew almaň. 11Karz alan adamyň özi size girew getirýänçä, daşarda oturyň. 12Eger ol adam garyp bolsa, onuň girewine berýän donunda ýatmaň. 13Onuň girewini Gün batmanka yzyna eltip beriň, şonda ol öz donunda ýatar we size alkyş aýdar. Şeýle hem bu Hudaýyňyz Rebbiň huzurynda saňa dogrulyk saýylar[+]. 14Isle ol öz ysraýyl doganyňyz bolsun, isle ýurduňdaky galalarda ýaşaýan gelmişek, garaz, garyp we mätäç günlükçiniň işlän hakyny tutup galmaň[+]. 15Her gün siz olaryň hakyny Gün ýaşmanka tölemelisiňiz. Sebäbi olar garyp we olaryň gün-güzerany şoňa baglydyr. Ýogsam olar siziň garşyňyza Rebbe nalyş bilen ýüz tutarlar we siz günä gazanarsyňyz[+].


Adalatlylyk hakynda

16Atalar ogullary üçin ölüme höküm edilmesin. Ogullar hem atalary üçin ölüme höküm edilmesin. Her kim diňe öz eden jenaýatyna görä ölüme höküm edilsin[+]. 17Gelmişege ýa-da ýetime höküm edilende, egrilik etmäň. Duluň geýimini girewine almaň[+]. 18Özüňiziň hem Müsürde gul bolandygyňyzy we Hudaýyňyz Rebbiň sizi ol ýerden azat edendigini ýadyňyzdan çykarmaň. Şonuň üçin men size şeýle etmegi buýurýaryn.


Hasyl ýygnamak hakynda

19Siz meýdanda hasylyňyzy ýygnanyňyzda, ol ýerde ýadyňyzdan çykaryp galdyran dessäňizi getirmek üçin, yzyňyza gaýtmaň. Ol gelmişege, ýetim-ýesire we dula galsyn. Şonda Hudaýyňyz Reb siziň ähli işleriňize bereket berer[+]. 20Siz zeýtun agajyňyzyň miwesini kakanyňyzda, onuň galan-gaçanyny çöplemäň. Olar gelmişege, ýetim-ýesire, dula galsyn. 21Üzüm baglaryňyzyň üzümini ýyganyňyzda, galan-gaçanyny ýygmaň. Olary gelmişek üçin, ýetim-ýesir üçin we dul aýal üçin galdyryň. 22Özüňiziň hem Müsürde gul bolandygyňyzy ýadyňyzda saklaň. Şonuň üçin men size şeýle etmegi buýurýaryn.

#### 25‑nji bap


Jezalar hakynda

1Iki adam dawalaşsa, goý, olar kazylaryň ýanyna barsynlar. Kazylar olaryň arasyndaky dawany çözüp, dogryny dogry, günäkäri günäkär diýip jar etsinler[+]. 2Eger günäkär urulmaga laýyk bolsa, kazy öz gözüniň alnynda ony ýatyryp, eden günäsine görä sanap gamçylatsyn. 3Iň ýokary çägi kyrk gamçydyr, şondan artyk bolmasyn. Eger kyrk gamçydan köp ursaňyz, onda ysraýyl[†] doganyňyz gözüňiziň alnynda mertebesini ýitirer[+].

4Harman döwýän öküziň agzyny baglamaň[+].


Ölen dogany üçin berjaý edilmeli borç

5Aga-ini bile ýaşaýan bolsa, olaryň biri ölse we onuň hem ogly ýok bolsa, ol merhumyň aýaly başga bir kesekä äre gitmesin. Ol öleniň dogany onuň ýanyna girip, oňa öýlenmelidir we oňa doganynyň ärlik borjuny ýerine ýetirmelidir[+]. 6Ol aýalyň dogran ilkinji oglunyň adyna ölen doganynyň adyny daksyn. Şonda ol merhumyň ady Ysraýyldan öçüp gitmez[+]. 7Eger ol adam doganynyň dul galan aýalyna öýlenmek islemese, dul aýal gala derwezesiniň agzyna ýaşulularyň[†] ýanyna gelip: „Meniň ärimiň dogany öz agasynyň adyny Ysraýylda galdyrmakdan ýüz öwürýär. Ol doganynyň deregine meniň üçin ärlik borjuny berjaý etmeýär“ diýsin. 8Soňra galanyň ýaşululary merhumyň doganyny çagyryp, onuň bilen gepleşsinler. Eger ol şonda-da öz diýenini tutup: „Men oňa öýlenmek islemeýärin“ diýse, 9onda doganynyň aýaly ýaşulularyň gözüniň alnynda onuň ýanyna baryp, onuň aýagyndaky çepegini çykaryp, onuň ýüzüne tüýkürsin we oňa: „Öz doganynyň öýüni dikeltmeýän adama, ine, şeýle edýärler“ diýip, muny jar etsin[+]. 10Bütin Ysraýylyň içinde onuň nesli „çepegi çykarylan öý“ hökmünde belli bolsun.


Adalatlylyk hakda

11Iki adam urşup durka, biriniň aýaly gelip, ärini halas etjek bolup, urup duran adamyň uýat ýerinden tutsa, 12ol aýalyň elini çapyň. Oňa rehimdarlyk etmäň. 13Torbaňyzda iki dürli: biri agyr, biri ýeňil terezi daşy bolmasyn. 14Öýüňizde biri uly, biri kiçi bolan iki dürli ölçeg gaby bolmasyn[+]. 15Siziň diňe doly we dogry terezi daşyňyz, şeýle hem, hakyky ölçegiňiz bolsun. Şonda Hudaýyňyz Rebbiň[†] size berjek ýerinde ömrüňiz uzak bolar. 16Çünki adalatsyzlyk[†] edýänleriň hemmesi Hudaýyňyz Rebbiň nazarynda nejisdir.


Amalekleri öldürmek hakdaky buýruk

17Müsürden çykyp gaýdanyňyzda, amalekleriň size näme edendigini ýadyňyza salyň[+]. 18Ysgyn-mydarsyz galan wagtyňyz, olar Hudaýdan gorkman, ýolda üstüňize çozup, siziň yzda galanlaryňyzyň hemmesini gyrdylar. 19Şonuň üçin hem, Hudaýyňyz Rebbiň size mülk edip beren ýerinde ýaşanyňyzda – Hudaýyňyz Reb size ähli duşmanlaryňyzyň elinden parahatçylyk alyp berende, amalekleri hiç kim ýatlamaz ýaly, olaryň adyny asmanyň astyndan ýok edip taşlamagy ýatdan çykarmaň[+].

#### 26-njy bap


Ilkinji hasyldan berilýän sadakalar

1Hudaýyňyz Rebbiň[†] mülk edip berýän ýurduna gelip, ol ýerde ornaşanyňyzda, 2Onuň size berýän bu ýeriniň ähli miweleriniň ilkinji hasylyndan sebede salyp, Özüne ybadat edilmegi üçin Hudaýyňyz Rebbiň saýlajak ýerine baryň[+]. 3Siz şol döwürde hyzmat edýän ruhanynyň[†] ýanyna baryp, oňa: „Bu gün men Rebbiň ata-babalarymyza wada eden ýurduna gelendigimi Hudaýyňyz Rebbiň huzurynda jar edýärin“ diýiň. 4Ruhany siziň eliňizden sebedi alyp, Hudaýyňyz Rebbiň gurbanlyk[†] sypasynyň[†] öňünde goýsun. 5Sen Hudaýyňyz Rebbiň huzurynda şeýle diý: „Sergezdan siriýaly meniň ata-babamdy. Ol birnäçe adam bilen Müsüre gitdi we ol ýerde gelmişek bolup ýaşady. Ondan köp sanly beýik, güýçli halk emele geldi[+]. 6Müsürliler bizi ezdiler, gynadylar, agyr işler bilen egnimizden basdylar[+]. 7Biz ata-babalarymyzyň Hudaýy Rebbe dady-perýat etdik. Reb biziň sesimize gulak asdy we biziň çekýän jebirlerimizi, agyr zähmetimizi we ezilýändigimizi gördi[+]. 8Reb Öz gudraty we güýji bilen, äpet elhençlikleriniň güýji bilen, alamatlary we mugjyzalary bilen bizi Müsürden çykaryp getirdi[+]. 9Ine, bizi bu ýere getirip, bize süýt we bal akýan ýurdy berdi[+]. 10Şeýdip, men Rebbiň özüme beren ýeriniň ilkinji miwesini getirdim“. Siz ony Hudaýyňyz Rebbiň huzurynda goýup, Onuň huzurynda baş egip sežde ediň[†]. 11Soňra Hudaýyňyz Rebbiň özüňize we öýüňize eçilen bolelinligi üçin lewiler[†] we araňyzda ýaşaýan gelmişekler bilen bile şatlanyp baýram ediň.

12Üçünji ýylda (hasylyň ondan biri[†] berilýän ýyly) ähli hasylyňyzyň ondan birini lewilere[†], gelmişeklere, ýetimlere we dullara bereniňizde, olar galalaryňyzda ondan iýip doýsunlar[+]. 13Soňra siz Hudaýyňyz Rebbiň huzurynda şeýle diýiň: „Men öýümden Seniň mukaddes[†] paýyňy aýyrdym. Seniň maňa beren buýruklaryňyň esasynda men ony lewilere, aramyzda ýaşaýan gelmişeklere, ýetimlere we dullara berdim. Men Seniň buýruklaryňdan hiç ýana çykmadym, olaryň hiç birini ýatdan çykarmadym. 14Men ýas tutýan wagtym mukaddes paýyňdan iýmedim. Murdar[†] wagtym men ondan hiç zat paýlamadym. Men ondan hiç zady ölä hödür etmedim. Edil maňa buýruşyň ýaly edip, Hudaýym Reb, Saňa boýun egdim[+]. 15Mukaddes mekanyň asmandan bize seredip, Öz halkyň Ysraýyly[†] ýalka[†] we ata-babalarymyza söz berşiň ýaly, bize bagyş eden süýt we bal akýan ýurduňa bereket inder“[+].


Rebbiň saýlan halky

16Hudaýyňyz Rebbiň bu günki size berýän şu parzlaryny we hökümlerini berjaý ediň. Olary tutuş ýüregiňiz bilen jan-tenden ýerine ýetiriň. 17Bu gün siz Rebbiň öz Hudaýyňyz bolmagyny gazanyp, Onuň ýolundan ýörejekdigiňizi, Onuň parzlarydyr tabşyryklaryny we hökümlerini ýerine ýetirip, Oňa gulak asjakdygyňyzy mälim etdiňiz. 18Bu gün Reb söz berşi ýaly, Ol sizi Özüniň gymmatly halky hökmünde saýlandygyny we Onuň buýruklaryny ýerine ýetirmelidigiňizi mälim etdi[+]. 19Çünki Ol şöhratda[†], meşhurlykda we sylag-hormatda Özüniň ýaradan ähli milletlerinden[†] sizi ýokarda goýdy. Ol Öz söz berşi ýaly, siz Hudaýyňyz Rebbiň mukaddes[†] halky bolarsyňyz»[+].

#### 27‑nji bap


Eýbal dagynda gurlan gurbanlyk sypasy

1Soňra Musa[†] Ysraýylyň[†] ýaşululary[†] bilen halka şeýle tabşyryklar berdi: «Bu günki meniň size tabşyrýan ähli buýruklarymy berjaý ediň. 2Iordan derýasyndan[†] geçip, Hudaýyňyz Rebbiň[†] size berýän ýurduna giren günüňiz, uly daşlary dikip, olara hek çalyň[+]. 3Ata-babalaryňyzyň Hudaýy Rebbiň söz berşi ýaly, Iordandan geçip, Hudaýyňyz Rebbiň berýän süýt we bal akýan ýurduna gireniňizde, bu Kanunyň[†] ähli sözlerini daşlaryň ýüzüne ýazyň. 4Şeýlelikde, siz Iordandan geçeniňizde, meniň bu günki buýruşym ýaly, şol daşlary Eýbal dagynda dikip, olara hek çalyň. 5Şol ýerde Hudaýyňyz Rebbe daşdan gurbanlyk[†] sypasyny[†] guruň, daşlary taýýarlanyňyzda demir gurallar ulanmaň[+]. 6Hudaýyňyz Rebbiň gurbanlyk sypasy demir degmedik daşlardan ýasalsyn. Soňra onuň üstünde Hudaýyňyz Rebbe ýakma gurbanlygyny[†] beriň. 7Hudaýyňyz Rebbiň huzurynda şatlanyp, salamatlyk gurbanlygyny[†] beriň, ony şol ýerde iýiň[+]. 8Bu Kanunyň ähli sözlerini daşlaryň ýüzüne düşnükli edip ýazyň»[+].

9Soňra Musa[†] we lewi ruhanylary[†]: «Eý, ysraýyl halky, ümsüm bol we gulak goý! Hut şu gün siz Hudaýyňyz Rebbiň halky bolduňyz[+]. 10Şonuň üçin hem siz Hudaýyňyz Rebbe gulak asyp, Onuň bu günki meniň üstüm bilen size berýän tabşyryklaryny we parzlaryny ýerine ýetiriň» diýip, ähli ysraýyllara ýüzlendiler.


On iki nälet

11Şol gün Musa[†] ysraýyl halkyna şeýle tabşyryklar berdi: 12«Iordan derýasyndan[†] geçeniňizde, şimgon, lewi, ýahuda[†], ysakar, ýusup[†] we benýamin tireleri alkyş sözleri aýtmak üçin Gerizim dagynyň öňünde dursunlar[+]. 13Ruben, gat, aşer, zebulun, dan we naftaly tireleri bolsa nälet sözleri okamak üçin Eýbal dagynyň öňünde dursunlar. 14Şundan soň lewiler[†] gaty ses bilen ähli ysraýyllara şuny jar etsinler:

15„Kimde-kim Rebbe nejis bolan senet işlerini edip, but[†] ýa-da şekil ýasap, ony gizlin ýerde sežde etmek[†] üçin goýsa, goý, oňa nälet bolsun!“ Ähli halk „Omyn[†]!“ diýsin[+].

16„Ata-enesini kemsiden adama nälet bolsun!“ Ähli halk „Omyn[†]!“ diýsin[+].

17„Goňşusynyň araçäk daşyny süýşürene nälet bolsun!“ Ähli halk „Omyn[†]!“ diýsin[+].

18„Köri ýoldan azaşdyrana nälet bolsun!“ Ähli halk „Omyn[†]!“ diýsin[+].

19„Gelmişege, ýetime we dul hatyna adalatsyzlyk[†] eden adama nälet bolsun!“ Ähli halk „Omyn[†]!“ diýsin[+].

20„Öz atasyny namysa goýup, onuň aýaly bilen ýatana nälet bolsun!“ Ähli halk „Omyn[†]!“ diýsin[+].

21„Islendik haýwan bilen ýanaşana nälet bolsun!“ Ähli halk „Omyn[†]!“ diýsin[+].

22„Bir atadan ýa-da bir eneden bolan gyz dogany bilen ýatana nälet bolsun!“ Ähli halk „Omyn[†]!“ diýsin[+].

23„Öz gaýynenesi bilen ýatana nälet bolsun!“ Ähli halk „Omyn[†]!“ diýsin[+].

24„Gizlinlikde adam öldürene nälet bolsun!“ Ähli halk „Omyn[†]!“ diýsin[+].

25„Nähak gan dökmek üçin para alana nälet bolsun!“ Ähli halk „Omyn[†]!“ diýsin[+].

26„Bu kanunlaryň[†] sözlerini oňlamaýana, olary ýerine ýetirmeýäne nälet bolsun!“ Ähli halk „Omyn[†]!“ diýsin[+].

#### 28‑nji bap


Boýun egmeklikden gelýän bereketler

1[•]Eger siz diňe Hudaýyňyz Rebbe[†] gulak asyp, Onuň bu günki meniň üstüm bilen berýän ähli buýruklaryny yhlas bilen ýerine ýetirseňiz, Hudaýyňyz Reb sizi ýer ýüzündäki ähli milletlerden[†] beýgelder[+]. 2Eger siz Hudaýyňyz Rebbe gulak assaňyz, üstüňize bereket ýagyp, sizi bereket gurşap alar.

3Galalaryňyza hem, atyzlaryňyza hem bereket ýagar.

4Hudaýyňyz Reb her bir etjek işiňize bereket berer, köp ogul-gyzly bolarsyňyz, mal-garalaryňyzyň sany artyp, topragyňyzyň hasyly bol bolar.

5Sebediňiz doly bolar, saçagyňyz bereketli bolar.

6Nirä gitseňiz hem, näme etseňizem bereketli bolarsyňyz[+].

7Reb size garşy baş göteren duşmanlaryňyzy siziň öňüňizde derbi-dagyn eder. Olar siziň üstüňize bir tarapdan çozup, yzlaryna çar tarapa gaçarlar[+]. 8Reb siziň ammarlaryňyza, başlan her bir işiňize bereket inmegi üçin buýruk berer. Hudaýyňyz Reb özüňize berýän ýurdunda sizi ýalkar[†][+]. 9Eger siz Hudaýyňyz Rebbiň buýruklaryny ýerine ýetirip, Onuň ýolundan ýöreseňiz, Ol söz berşi ýaly, sizi Özüniň mukaddes[†] halky eder[+]. 10Ýer ýüzündäki ähli halklar siziň Reb tarapyndan saýlanandygyňyzy görerler we olar sizden gorkarlar. 11Ata-babalaryňyza wada eden ýurdunda ýaşanyňyzda, Reb siziň örňäp ösmegiňizi, mal-garalaryňyzyň artmagyny we topragyňyzyň hasylyny bolluk bilen eçiler. 12Reb Özüniň baý hazynasy bolan asmany açyp, ýeriňize wagtynda ýagyş ýagdyrar we başyna baran her bir işiňizde bereket berer. Siz köp halklara karz berersiňiz, emma özüňiz hiç kimden karz almarsyňyz[+]. 13Hudaýyňyz Rebbiň bu günki meniň üstüm bilen size berýän buýruklaryna boýun egip, olary yhlas bilen ýerine ýetirseňiz, Reb sizi aýakda däl-de, başda goýar. 14Başga hudaýlara gulluk etmek üçin, olaryň yzyna düşmeseňiz, meniň bu günki berýän buýruklarymyň hijisinden ýüz öwürmeseňiz, olardan saga-sola sowulmasaňyz, siz diňe belentde bolarsyňyz, pesde bolmarsyňyz.


Boýun egmezlikden gelýän näletler

15[•]Emma siz Hudaýyňyz Rebbe boýun bolman, Onuň bu günki meniň üstüm bilen berýän ähli tabşyryklaryny we parzlaryny yhlas bilen ýerine ýetirmeseňiz, onda, goý, şu näletleriň ählisi siziň başyňyzdan insin we sizi gurşap alsyn[+].

16Galalaryňyza, atyzlaryňyza nälet bolsun.

17Sebediňize, saçagyňyza nälet bolsun.

18Örňäp ösmegiňize, topragyňyzyň hasylyna, sygyrlaryňyzyň we dowarlaryňyzyň artmagyna nälet bolsun.

19Nirä gitseňiz hem, näme etseňizem size nälet bolsun.

20Etjek bolýan ähli işleriňiziň üstünden Reb betbagtçylyk, howsala we şowsuzlyk inderer. Menden ýüz öwrüp, pis işler edendigiňiz üçin, siz gyrlyp, tiz heläk bolarsyňyz. 21Mülk edinmek üçin baran ýeriňizden ýok edýänçä, Reb sizi gyrgyna berer. 22Reb size bedeni igledýän keselden, gyzdyrmadan, çişmeden, ysytmadan, gurakçylykdan, ýakyp ýandyrýan epgekden we heňden ýaňa ejir çekdirer. Tä doly heläk bolýançaňyz, şeýle külpetler sizden aýrylmaz[+]. 23Depäňizdäki asman mise, aýagyňyzyň astyndaky ýer bolsa demre döner. 24Reb ýeriňize ýagdyrýan ýagşyny tozana öwrer. Siz doly gyrylýançaňyz, üstüňize asmandan diňe gum ýagar[+].

25Reb sizi duşmanlaryňyzyň öňünde ýeňlişe sezewar eder. Siz olaryň garşysyna bir tarapdan hüjüm etseňiz, yzyňyza gaçanyňyzda çar tarapa gaçarsyňyz. Başyňyzdan inen bela-beterler ýer ýüzündäki ähli şalyklary howsala salar[+]. 26Siziň jesetleriňiz asmandaky guşlara we ýerdäki haýwanlara iýmit bolar. Olary kowmaga adam tapylmaz[+]. 27Reb size Müsürde görkezen başly ýaralar bilen: örgün, iriňli ýaralar we gijilewük bilen ejir çekdirer. Siz olardan saplanyp bilmersiňiz[+]. 28Reb sizi dälireder, gözüňizi kör eder, akylyňyzdan azaşdyrar. 29Garaňkylykda körleriň sermenekläp ýöreýişleri ýaly, gündiz hem ýoluňyzy sermeläp ýörärsiňiz, emma siz ýoluňyzy tapyp bilmersiňiz. Sizi dyngysyz ezerler we talarlar, siziň dadyňyza hiç kim ýetmez[+]. 30Bir gyza adaglanarsyňyz, emma onuň bilen başga biri ýatar. Jaý gurarsyňyz, emma onda özüňiz ýaşamarsyňyz. Üzüm agaçlaryny oturdarsyňyz, emma onuň miwesinden iýmersiňiz[+]. 31Öküziňizi gözüňiziň alnynda soýarlar, emma onuň etinden iýmersiňiz. Edil gapdalyňyzda eşegiňizi ogurlarlar, emma yzyna getirmezler. Goýunlaryňyzy duşmanlaryňyza bererler. Size kömek eden bolmaz. 32Ogullaryňyz we gyzlaryňyz gözüňiziň alnynda başga halklara berler. Günuzyn olary agtarmakdan ýaňa, gözüňiziň nury öçer, emma eliňizden gelen zat bolmaz[+]. 33Tanamaýan bir halkyňyz ýeriňiziň hasylyny iýip, çeken agyr zähmetiňiziň hözirini görer. Siz dyngysyz ezilip gynalarsyňyz[+]. 34Siziň gözüňiz bilen görjek görgüleriňizden ýaňa, akylyňyz çaşar. 35Reb dyzyňyza, aýagyňyza, ökjäňizden tä süýr depäňize çenli agyryly çybanlar çykarar[+]. 36Reb sizi we siziň üstüňizden goýlan patyşany özüňiziň, hatda ata-babalaryňyzyň hem tanamaýan-bilmeýän halkynyň üstünden elter. Ol ýerde siz agaçdan we daşdan ýasalan başga hudaýlara gulluk edersiňiz[+]. 37Rebbiň sizi elten ähli halklarynyň arasynda olar üçin gorky bolarsyňyz, dile düşüp, gülki bolarsyňyz[+].

38Meýdana köp tohum sepersiňiz, emma az hasyl alarsyňyz, çünki ony çekirtge iýip ýok eder[+]. 39Üzüm agaçlaryny ekip, olara seredersiňiz. Emma onuň ne hasylyny ýygnarsyňyz, ne-de şerabyndan içersiňiz, çünki ony gurçuk iýer[+]. 40Siziň tutuş ýurduňyzda zeýtun agaçlary gögerer, emma siz özüňize zeýtun ýagyny guýmarsyňyz, çünki onuň miwesi ýere döküler. 41Ogullaryňyz we gyzlaryňyz bolar, emma siz olary ýitirersiňiz, çünki olar ýesir edilip äkidiler[+]. 42Ähli agaçlaryňyzyň we ekin meýdanlaryňyzyň hasylyny çekirtgeler iýip gider. 43Araňyzda ýaşaýan gelmişekler sizden has ýokary göteriler, siz bolsa kem-kemden pese düşersiňiz. 44Olar size karz bererler, emma siz olara karz berip bilmersiňiz. Olar başda bolarlar, siz bolsa aýakda galarsyňyz.

45Şu näletleriň ählisi size siňip, tä ýok bolýançaňyz, sizi gurşap alar. Sebäbi siz Hudaýyňyz Rebbe boýun egmän, bu gün Onuň size meniň üstüm bilen berýän tabşyryklaryny we parzlaryny ýerine ýetirmediňiz. 46Bu külpetler siziň we nesilleriňiziň arasynda başga halklar üçin hemişelik alamat we mugjyza bolsun. 47Sebäbi siz ähli zadyň bereketli bolmagy üçin Hudaýyňyz Rebbe şadyýanlyk we joşgunly ýürek bilen gulluk etmediňiz[+]. 48Şonuň üçin hem siz aç-suwsuz, ýalaňaç we hemme zada zar bolup, Reb tarapyndan siziň garşyňyza iberilen duşmanyňyza gulluk edersiňiz. Reb sizi tä ýok edip taşlaýança, boýnuňyzdan demir boýuntyryk asyp, sizi ezer[+]. 49Reb uzak ýerden, ýeriň aňrujundan size olaryň diline düşünmeýän bir halkyňyzy getirer. Bu halk sizi bürgüt kimin ýuwudar[+]. 50Şol ýüzi hyrsyz halk ýaşy-garryny sylamaz, rehim-şepagat etmez. 51Siz ýok bolup gidýänçäňiz, olar mal-garalaryňyzy, ýeriňiziň hasylyny iýerler. Siz heläk bolýançaňyz, siziň ne dänäňiz, ne şerabyňyz, ne ýagyňyz, ne-de sygyrlaryňyzdyr dowarlaryňyz galar[+]. 52Olar Hudaýyňyz Rebbiň size beren ýerine gelip, siziň bil baglan ähli beýik we berk diwarly galalaryňyzy gabawa salarlar[+]. 53Duşmanyňyz siziň daşyňyzy gabap, çykgynsyz ýagdaýa salanda, siz açlykdan ýaňa öz bagryňyzdan önen perzentleriňizi – Hudaýyňyz Reb tarapyndan berlen ogul-gyzlaryňyzyň etini iýersiňiz[+]. 54Araňyzdaky iň mylaýym we eli açyk adam barja iýmitini öz doganyndan, söýgüli aýalyndan, diri galan çagalaryndan gysganar. 55Ol çagalarynyň etinden olaryň hijisine bermez, sebäbi duşman ähli galalaryňyzy gabap, sizi çykgynsyz ýagdaýa salanda, olara iýmäge hiç zat galmaz. 56Araňyzdaky sahy we näzik aýal, öz sahylygyndan we näzikliginden ýaňa aýagyny ýere basmaýan zenan naharyny öz mähriban adamsyndan, ogul-gyzyndan gysganar. 57Duşmanyňyz galalaryňyzy gabap, sizi çykgynsyz ýagdaýa salanda, şol aýal dogranyndan soň, hatda satanynyň arasyndan çykan çagasynyň ýoldaşyny gysganyp, öz dogran çagalaryny hem açlykdan ýaňa ogrynça iýer[+].

58Beýik we haýbatly Hudaýyňyz Rebden gorkup, bu kitapda ýazylan bu Kanunyň[†] ähli sözlerini yhlas bilen ýerine ýetirmeseňiz, 59onda Reb sizi we siziň nesilleriňizi elhenç belalara, agyr we yzy üzülmeýän jebirlere, emi ýok kesellere duçar eder. 60Ol siziň Müsürde wagtyňyz sizi gorkuzan ähli keselleriňizi siziň başyňyzdan inderer. Ol keseller size ornaşyp galar[+]. 61Hatda şu Kanun kitabynda[†] ýazylmadyk beýleki ähli ýokanç keselleri we dertleri, tä siziň baryňyz gyrylýançaňyz, Reb siziň başyňyzdan inderer. 62Siz asman ýyldyzlary ýaly köpdüňiz, emma siz az bolup galarsyňyz, sebäbi siz Hudaýyňyz Rebbe boýun egmediňiz[+]. 63Reb size ýagşylyk edip, siziň sanyňyzy köpeldende, näçe lezzet alan bolsa, sizi gyryp ýok edende hem şonça lezzet alar. Mülk edinmek üçin baran ýeriňizden siz sogrulyp taşlanarsyňyz[+]. 64Reb sizi ýeriň bir ujundan beýleki ujuna çenli ähli halklaryň arasyna dargadyp goýberer. Ol ýerde siz özüňiziň-de, ata-babalaryňyzyň-da tanamadyk we bilmedik agaçdan we daşdan ýasalan başga hudaýlara gulluk edersiňiz[+]. 65Ol halklaryň arasynda siz janyňyza aram tapmarsyňyz we aýagyňyzyň dynjyny almaga ýer tapylmaz. Ol ýerde Reb size bükgüldeýän ýürek, kütelen gözler we synan göwün berer. 66Janyňyz suw üstünde bolar. Siz gije-gündiz gorkuda bolup, sizde ýaşaýşa hiç hili umyt bolmaz. 67Ýüregiňizi gaplajak gorky we gözüňiziň görjek zatlary sebäpli, ertirlerine siz: „Wah, tizräk agşam düşsedi!“ diýersiňiz, agşamyna bolsa: „Wah, tizräk daň atsady!“ diýersiňiz[+]. 68Siziň indi gaýdyp görmejekdigiňize söz beren ýolumdan, Reb sizi gämiler bilen ýene-de yzyňyza Müsüre alyp gider. Ol ýerde siz özüňizi gul we gyrnak edip duşmanlaryňyza satuwa hödürlärsiňiz, emma sizi satyn alan bolmaz»[+].

#### 29-njy bap


Reb Mowapda ysraýyllar bilen äht edýär

1Ine, Horepde edilen ähtden[†] daşary, Rebbiň[†] Musa[†] Mowapda[†] ysraýyllar[†] bilen baglaşmagy buýran ähtiniň şertleri şulardyr[+]. 2Musa ähli ysraýyllary ýygnap, olara şeýle diýdi: «Siz Rebbiň gözüňiziň alnynda Müsüre, faraona[†], onuň ähli emeldarlaryna we tutuş ýurduna näme edendiginiň hemmesini gördüňiz. 3Siz bu gudratly synaglary, alamatlary we beýik mugjyzalary öz gözüňiz bilen gördüňiz. 4Emma şu güne çenli Reb size düşünmegiňiz üçin akyl, görmegiňiz üçin göz, eşitmegiňiz üçin gulak bermedi[+]. 5Reb: „Men sizi kyrk ýyllap çölde aýladym. Egniňize geýen eşigiňiz ýyrtylmady, aýagyňyza geýen çarygyňyz könelmedi[+]. 6Siz çörek iýmediňiz, şerap, çakyr içmediňiz. Men muny Hudaýyňyz Rebbiň Mendigimi biliň diýip etdim“ diýdi[+]. 7Bu ýere geleniňizde, Heşbonyň hany Sihon we Başan ýurdunyň hany Og biziň garşymyza söweşe çykdylar, emma biz olary derbi-dagyn etdik[+]. 8Biz olaryň ýerini alyp, rubenlere, gatlara we manaşa tiresiniň ýarysyna mülk edip berdik[+]. 9Şonuň üçin hem, edýän her bir işiňizde üstünlik gazanar ýaly, bu ähtiň şertlerini yhlas bilen ýerine ýetiriň[+].

10-11Bu gün tire baştutanlaryňyz, ýaşulularyňyz, ýolbaşçylaryňyz, Ysraýylyň ähli erkekleri, siziň çagalaryňyz, aýallaryňyz, araňyzda ýaşaýan gelmişekler, odunyňyzy çapýanlar, suwuňyzy daşaýanlar – ähliňiz bu ýere üýşüp, Hudaýyňyz Rebbiň huzurynda dursuňyz[+]. 12Bu gün Hudaýyňyz Rebbiň siziň bilen baglaşýan ähtine[†] ant içip girişersiňiz. 13Çünki Ol size we ata-babalaryňyz Ybraýyma[†], Yshaga[†] we Ýakuba[†] söz berşi ýaly, bu gün Ol sizi Öz halky edip alar we Hudaýyňyz bolar[+]. 14-15Hudaýymyz Reb bu gün biziň ýanymyzda – Öz huzurynda duranlar bilen däl-de, eýsem bolmadyklar bilenem wada edip äht baglaşýar.

16Müsürde nähili ýaşandygymyzy, dürli halklaryň arasyndan ötüp-geçip, bu ýere nä günlük bilen gelendigimizi bilýänsiňiz. 17Siz olaryň arasynda agaçdan, daşdan, altyndan we kümüşden ýasalan nejis butlary[†] gördüňiz. 18Ägä boluň, bu gün siziň araňyzda Hudaýymyz Rebden ýüregi sowaşyp, şol halklaryň hudaýlaryna gulluk edýän erkek ýa aýal, maşgala ýa-da tire bolmasyn. Araňyzda şeýle adamlaryň bolmagy, ajy we zäherli ösümligiň köki ýalydyr[+]. 19Bu edilen wadany eşiden her biriňiz öz-özüňizi öwmäň we ýüregiňizde: „Biz tekepbirlik ýolumyzdan gitsek hem aman galarys“ diýip pikir etmäň. (Şeýle pikir ýagşynyň-da, ýamanyň-da başyna bela getirer.) 20Reb şeýle tekepbir adamlary bagyşlamaz. Çünki Rebbiň gahary we gazap ody olara garşy tutaşar. Bu kitapda ýazylan ähli näletler olaryň başyndan iner we Reb olaryň adyny asmanyň astyndan öçürip taşlar[+]. 21Bu Kanun kitabynda[†] ýazylan ähtiň[†] ähli näletleri boýunça, olar betbagtçylyga duçar bolar ýaly, Reb olary Ysraýylyň ähli tireleriniň arasyndan aýratyn goýar.

22Sizden soňky nesiller, siziň çagalaryňyz, şeýle hem uzak ýurtdan geljek kesekiler bu ýurtda bolýan weýrançylyklary, siziň üstüňizden Rebbiň lagnat inderişini görüp: 23„Kükürt! Duz! Tutuş ýurt ýanýar! Hiç zat ekilmez, hiç zat gögermez, gaýdyp hiç hili ösümlik ösmez. Reb gazap atyna atlanyp, Sodom[†], Gomora[†], Adma we Seboýym galalaryny ýok edişi ýaly ýykyp-ýumurdy!“ diýerler[+]. 24Ähli milletler[†]: „Reb bu ýurdy näme üçin beýle etdikä? Bu gahar-gazabyň sebäbi nämekä?“ diýşip geň galarlar[+]. 25Olar şeýle netijä gelerler: „Munuň sebäbi şudur: ysraýyllar özlerini Müsürden çykaryp getiren ata-babalarynyň Hudaýy Reb bilen baglaşan ähtini[†] ret etdiler[+]. 26Olar Rebden ýüz öwrüp, başga hudaýlara gulluk etdiler. Özleriniň tanamaýan we Rebbiň olara sežde etmäge[†] ygtyýar bermedik hudaýlaryna sežde etdiler. 27Şonuň üçin hem Rebbiň bu ýurda gahary gelip, bu kitapda ýazylan ähli näletleri bu ýurduň üstünden ýagdyrdy[+]. 28Reb olary güýçli gahar bilen, gazap atyna atlanyp, öz ýurtlaryndan kowup çykaryp, şu günki görşüňiz ýaly, başga ýurda äkidip taşlady“[+].

29Gizlin syrlar Hudaýymyz Rebbe degişlidir. Emma bu Kanunyň[†] ähli sözlerini ýerine ýetirmek üçin aýan edilen zatlar ebedilik bize we biziň çagalarymyza degişlidir[+].

#### 30-njy bap


Täzeden dikeltme we ýalkanyş

1Men siziň öňüňizde alkyşlar we näletler goýdum. Olar siziň başyňyza düşende, siz Hudaýyňyz Rebbiň[†] sizi dargadyp goýberen milletleriniň[†] arasyndakaňyz, bu ýalkanyşlary[†] we näletleri ýadyňyza salsaňyz[+] 2we Hudaýyňyz Rebbe dolanyp, meniň bu günki size tabşyryşym ýaly, özüňiz hem, çagalaryňyz hem tutuş ýüregiňiz bilen jan-tenden Oňa gulak assaňyz,[+] 3diňe şonda Hudaýyňyz Reb size öňki abadançylygyňyzy gaýtaryp berer we rehim-şepagat eder. Hudaýyňyz Reb sizi dargadyp goýberen başga halklarynyň içinden ýene-de yzyňyza ýygnar[+]. 4Hatda siz dünýäniň ol çetine sürgün[†] edilen hem bolsaňyz, Hudaýyňyz Reb sizi ol ýerden ýygnap, yzyňyza getirer[+]. 5Hudaýyňyz Reb sizi ata-babalaryňyzyň mülk ýerine elter. Siz ol ýeri eýelärsiňiz. Ol ata-babalaryňyza garanda, size has köp bereket berip, sanyňyzy has-da artdyrar. 6Hudaýyňyz Reb Özüne boýun egdirmek üçin siziň ýüregiňizi we nesilleriňiziň ýüregini üýtgeder, şonda siz Hudaýyňyz Rebbi tutuş ýüregiňiz bilen jan-tenden söýüp ýaşarsyňyz[+]. 7Hudaýyňyz Reb bu ähli lagnatlary duşmanlaryňyza we size zulum eden garşydaşlaryňyzyň üstüne ýagdyrar[+]. 8Şondan soň siz ýene-de Rebbe gulak asarsyňyz, Onuň bu günki meniň üstüm bilen berýän ähli buýruklaryny ýerine ýetirersiňiz. 9-10Eger siz Hudaýyňyz Rebbe gulak asyp, şu Kanun kitabynda[†] ýazylan Onuň tabşyryklarydyr parzlaryny berjaý etseňiz, Hudaýyňyz Rebbe tutuş ýüregiňiz we janyňyz-teniňiz bilen dolansaňyz, Hudaýyňyz Reb her bir etjek işiňize bereket berer, ogul-gyzyňyz köp bolar, mal-garalaryňyzyň sany artyp, ýeriňiziň hasyly bol bolar. Çünki Reb ata-babalaryňyza ýagşylyk edeninde lezzet alşy ýaly, size ýagşylyk edeninde hem lezzet alar.


Ýaşaýşy saýlamaga çagyryş

11Hakykatdan-da, Onuň bu günki meniň üstüm bilen berýän buýrugy siziň üçin kyn däl ýa-da el ýetmez ýaly gaty uzakda däl. 12„Biz ony eşidip, ýerine ýetirer ýaly, kim biziň üçin göge çykyp, ony bize getirip berer?“ diýmezligiňiz üçin, ol gökde däldir[+]. 13Ýa-da siziň: „Biz ony eşidip, ýerine ýetirer ýaly, kim biziň üçin deňziň aňry tarapyna geçip, ony bize getirip berer?“ diýmezligiňiz üçin, ol deňziň aňyrsynda däldir. 14Ýok, bu sözler size juda ýakyndyr. Ýerine ýetirmegiňiz üçin bu siziň agzyňyzda we ýüregiňizdedir. 15Ine, bu gün men siziň öňüňizde ýaşaýyş we ýagşylyk, ölüm we ýamanlyk goýýaryn[+]. 16Meniň bu gün tabşyryşym ýaly, Hudaýyňyz Rebbi söýüp, Onuň ýolundan ýöreseňiz, Onuň tabşyryklaryny, parzlarydyr hökümlerini berjaý etseňiz, onda siz ýaşarsyňyz we köpelersiňiz. Mülk edinmek üçin baran ýeriňizde Hudaýyňyz Reb sizi ýalkar[†]. 17Emma ýüregiňiz Ondan dönüp, gulak asman ýoldan çykyp, başga hudaýlara sygynyp gulluk etseňiz, 18onda tutuşlaýyn heläk boljakdygyňyzy bu gün size jar edýärin. Iordan derýasyndan[†] geçip, mülk edinjek ýeriňizde uzak ýaşamarsyňyz. 19Bu gün siziň öňüňizde ýaşaýyş we ölüm, alkyş we nälet goýandygyma size garşy şaýat bolmaga asmany we ýeri çagyrýaryn. Ýaşaýşy saýlaň, şonda siziň özüňiz hem ýaşarsyňyz, nesilleriňiz-de ýaşar. 20Hudaýyňyz Rebbi söýüň, Oňa gulak asyň we Oňa bil baglaň, çünki ýaşaýşyňyzyň we ömrüňiziň uzaklygy Ondadyr. Bu Rebbiň ata-babalaryňyz Ybraýyma[†], Yshaga[†], Ýakuba[†] bermegi wada eden ýurdunda ýaşamagyňyz üçindir»[+].

#### 31‑nji bap


Ýeşuwa Musanyň orunbasary saýlanýar

1Musa[†] ähli ysraýyl[†] halkynyň öňünde sözüni soňlap, şeýle diýdi: 2«Men häzir bir ýüz ýigrimi ýaşymda. Mundan beýläk men baştutan bolup biljek däl. Reb[†] maňa: „Sen Iordandan aňry geçmersiň“ diýdi[+]. 3Hudaýyňyz Rebbiň Özi siziň öňüňizden geçer. Ol ähli halklary siziň öňüňizden ýok eder we siz olaryň ýerini mülk edinersiňiz. Rebbiň söz berşi ýaly, Ýeşuwa size baş bolup, derýadan geçer[+]. 4Reb amorlaryň hany Sihon bilen Ogy öldürip, olaryň ýurduny weýran edişi ýaly, bu halklary hem şeýle eder[+]. 5Reb olary size tabşyrar, siz hem olary meniň buýruşym ýaly edersiňiz[+]. 6Dözümli we mert boluň! Olardan gorkmaň, dowla düşmäň, sebäbi siziň bilen gitjek hut Hudaýyňyz Rebbiň Özüdir. Ol sizi hiç wagt ýeke taşlamaz, terk etmez»[+]. 7Soňra Musa Ýeşuwany çagyryp, ähli ysraýyllaryň gözüniň alnynda şeýle diýdi: «Dözümli we mert bol, çünki Rebbiň ata-babalaryňyza wada eden ýurduna bu halk bilen gitjek ýeke-täk sensiň. Bu ýurdy olara mülk edip paýlap berjek hem diňe sensiň![+] 8Rebbiň Özi seniň öňüňden gider. Ol seniň bilen bolar. Ol seni hiç wagt ýeke taşlamaz, terk etmez. Gorkma we dowla düşme!»


Kanun kitabyny unutmazlyk hakda

9Soňra Musa[†] şu Kanuny[†] ýazyp, ony Rebbiň Äht sandygyny[†] göterýän lewi ruhanylaryna[†] we Ysraýylyň ähli ýaşulularyna[†] berdi. 10Musa olara şeýle buýruk berdi: «Her ýedinji ýylyň – karzlaryň geçilýän ýylynyň ahyrynda, Çatma baýramynda[†],[+] 11ähli ysraýyllar Hudaýyňyz Rebbiň huzuryna, Onuň Öz saýlajak ýerine gelenlerinde, siz şu Kanuny ähli ysraýyllara eşitdirip okaň[+]. 12Ähli halky: erkekleri, aýallary, çagalary, şeýle hem galalaryňyzda ýaşaýan gelmişekleri ýygnaň. Olar bu barada eşidenlerinde, Hudaýyňyz Rebden gorkup, bu Kanunyň ähli sözlerini yhlas bilen ýerine ýetirmegi öwrensinler[+]. 13Olaryň bu Kanuny bilmeýän çagalary hem Iordan derýasynyň[†] aňyrsyndaky mülk ýerlerinde ýaşanlarynda muny eşidip, Hudaýyňyz Rebden gorkmagy öwrensinler».

14Reb Musa[†]: «Seniň ölmeli wagtyň golaýlaşdy. Ýeşuwany çagyr-da, ikiňiz hem Maňa ýüz tutulýan çadyra baryň, Men oňa buýruklarymy mälim etjek» diýdi. Şeýlelikde, Musa bilen Ýeşuwa ikisi Rebbe ýüz tutulýan çadyra[†] bardylar[+]. 15Reb çadyrda bulut sütüni görnüşinde peýda boldy. Bulut sütüni çadyryň girelgesinde durdy[+]. 16Reb Musa şeýle diýdi: «Tizara sen ölüp, ata-babalaryňa gowşarsyň. Şondan soň bu halk barýan ýerindäki keseki halklaryň hudaýlaryna sežde etmek[†] bilen zyna ederler. Olar Meniň bilen eden ähtini[†] bozup, Meni terk ederler[+]. 17Şol gün Meniň gahar-gazabym olaryň üstünden iner. Men olary terk edip, olardan ýüz öwrerin. Olar şobada heläk bolarlar, olaryň üstünden köp bela-beterler iner. Şol gün olar: „Aramyzda Hudaýymyzyň ýokdugy sebäpli, bu bela-beterler biziň üstümizden indimikä?“ diýerler[+]. 18Olaryň başga hudaýlara tarap öwrülip, eden ähli erbetlikleri üçin, şol gün Men olardan hökman ýüz öwrerin.

19Şonuň üçin hem indi bu aýdymy ýazyp alyň we ysraýyllara öwrediň, olar okasynlar. Şonda bu aýdym Maňa ysraýyllaryň garşysyna şaýat bolar[+]. 20Çünki Men olary ata-babalaryna wada eden ýurduma – süýt we bal akýan ýurda getirenimde, olar iýip-içip, garynlary dok bolup mesirgäp, başga hudaýlara sygynyp, olara gulluk ederler. Meni ýigrenip, Meniň ähtimi[†] bozarlar[+]. 21Başlaryna ençeme agyr külpetler inende, olaryň nesilleri bu aýdymy dillerinden düşürmezler, şonda bu aýdym olara şaýatlyk eder. Çünki Men wada beren ýurduma olary getirmezden öň hem, hatda häzir hem olaryň nähili pikirdediklerini öňünden bilýärin». 22Edil şol gün Musa[†] bu aýdymy ýazyp, ysraýyllara öwretdi. 23Soňra Reb Nunuň ogly Ýeşuwanyň etmeli işlerini tabşyrdy we oňa: «Dözümli we mert bol, çünki ysraýyllary Meniň söz beren ýurduma getirjek sensiň. Men seniň bilen bolaryn!» diýdi[+].

24Musa[†] bu Kanuny[†] onuň iň soňky sözüne çenli kitaba ýazyp gutardy[+] 25we Rebbiň Äht sandygyny[†] göterýän lewilere[†] şeýle buýruk berdi: 26«Bu Kanun kitabyny[†] alyp, Hudaýyňyz Rebbiň Äht sandygynyň ýanynda goýuň. Goý, ol şol ýerde size garşy şaýat bolup galsyn[+]. 27Çünki men siziň nähili başbozar we boýnuýogyn halkdygyňyzy gowy bilýärin. Men entek dirikäm, siz Rebbe garşy pitne turuzýarsyňyz, ölenimden soň, siz, gör, näçe gezek pitne turzarsyňyz! 28Tireleriňiziň ähli ýaşulularyny[†] we baştutanlaryňyzy meniň ýanyma ýygnaň. Men bu sözleri olara eşitdirip aýtjak. Goý, asman bilen ýer olara garşy şaýat bolsun. 29Çünki ölenimden soňra, meniň size buýran ýolumdan çykyp, büs-bütin azgynçylyga baş urjakdygyňyzy men bilýärin. Ahyrky günlerde başyňyzdan bela-beter iner, sebäbi siz Rebbiň nazarynda pis iş edip, öz etmişleriňiz sebäpli Onuň gaharyny getirersiňiz»[+].

30Soňra Musa[†] bu aýdymyň sözlerini tutuş Ysraýyl jemagatyna eşitdirip, iň soňky sözüne çenli okady.

#### 32‑nji bap


Musanyň aýdymy

1«Eý, asman, gulak goý, Men sözläýin.
Eý, zemin, aýdýanlarymy eşit[+].
2Taglymatym ýagyş deý ýagsyn,
sözlerim çyg deý düşsün.
Ýagsyn ot üstüne çisňeýän ýagmyr deý,
maýsalaryň üstüne inýän çabga deý![+]
3Çünki Rebbiň[†] adyny jar ederin.
Beýikdigi üçin Hudaýymyzy öwüň!
4Ol Gaýadyr, işleri kämildir,
bütin ýollary hakdyr.
Wadasynda durýan Hudaýdyr.
Dogry hem adyldyr[+].
5Bu azgyn hem ters nesil Oňa hyýanat etdi.
Ýazygyňyz sebäpli indi siz Onuň çagalary dälsiňiz.
6Eý, akmak[†] hem nadan[†] halk,
şumy Rebbe jogabyňyz?
Sizi ýaradyp, berkarar eden,
Ol – Atamyz dälmi[+]?
7Öten günleri ýada salyň,
geçen nesillere nazar aýlaň.
Ataňyzdan soraň, aýdyp bersin,
ýaşulularyňyz[†] gürrüň bersin[+].
8Mülk paýlanda özge halklara,
olary aýry-aýry bölüp çykanda,
çäk çekdi olara Beýik Hudaý,
ylahy barlyklaryň[*] sanyna görä[+].
9Öz halkydyr Rebbiň paýy,
öz paýy üçin Ýakuby[†] miras[†] aldy Ol[+].
10Ol Ýakuby[†] gurak bir ýurtdan tapdy,
güwläp ýatan çölden tapdy.
Onuň gaýgy-aladasyny etdi,
gözüniň göreji deý gorap saklady[+].
11Çagalarynyň üstüne ganat gerýän bürgüt deý,
höwürtgesinden olara uçmagy öwretdi.
Ganatyny gerip, olary tutdy,
ganaty bilen olary daşady[+].
12Oňa ýol görkezen ýeke-täk Reb boldy,
onuň bilen bolmady keseki hudaý.
13Reb ony ýer ýüzüniň belentliginde gezdirdi,
meýdan önümi bilen naharlady.
Gaýadan akan bal bilen,
çakmak daşdan çykan zeýtun ýagy bilen bakdy[+].
14Sygyr ýagydyr goýnuň süýdi bilen,
semiz goç-guzular bilen,
Başan ýurduň öküzleridir erkeji bilen,
iň saýlama bugdaý bilen bakdy.
Üzümden edilen gyrmyzy şerapdan içirdi.
15Ýöne Ýeşurun[*] semredi, depmäge başlady.
Garnyny ýag alyp agyrlaşdy.
Özüni ýaradan Hudaýyndan ýüz öwürdi,
ret etdi Halasgär[†] Gaýasyny[+].
16Keseki hudaýlar bilen Ony gabandyrdylar,
nejis zatlar bilen gaharyny getirdiler[+].
17Olar Hudaýa däl-de, jynlara,
tanamaýan hudaýlaryna,
ata-babalarynyň gorkmadyk hudaýlaryna,
ýaňy peýda bolan hudaýlara gurban kesdiler[+].
18Sen özüňi ýaradan Gaýany unutdyň,
dünýä inderen Hudaýy ýatdan çykardyň[+].
19Muny gören Rebbiň olara gahary geldi,
olaryň ogul-gyzlaryny ret etdi.
20Ol diýdi: „Gizläýin olardan ýüzümi,
soňuny göreýin olaryň.
Çünki biderek nesildir olar,
biwepa perzentlerdir.
21Olar hudaý bolmadyklar bilen Meni gabandyrdylar,
boş butlar[†] bilen gaharymy getirdiler.
Men hem millet bolmadyklar bilen olary gabandyraryn,
akmak[†] bir halk bilen olaryň gaharyny getirerin[+].
22Çünki ot bolup tutaşar Meniň gazabym,
ölüler dünýäsiniň[†] düýbüne çenli ýanar.
Ýeri nygmatlary bilen bile ýuwudar ol ot,
daglaryň binýadyny ýakyp kül eder[+].
23Başlaryna belalar indererin,
oklarymy olara garşy ataryn[+].
24Gowrup barýan gytlyk,
ýakýan hassalyk,
gyrgyn ýok eder olary.
Iberýän ýyrtyjy haýwanlarym olara agyz salar,
ýerde süýrenýän ýylanlar zäherin pürker[+].
25Ýigit ýa-da gyz bolsun,
emýän körpe ýa çal goja, parhy ýok,
daşarda gylyç heläk eder,
içerde olary gorky öldürer[+].
26Ynsanlar arasyndan olary dagatmakdy,
olar hakdaky ýatlamany öçürip taşlamakdy pikirim.
27Emma duşmanyň öjükmeginden çekindim,
çünki duşman ýalňyş düşünmesin,
‘Bulary eden Reb däl eken,
biziň elimiz rüstem eken’ diýmesin[+].
28Ysraýyl[†] bir akylsyz halkdyr,
olarda hiç hili düşünje ýokdur[+].
29Dana bolsadylar, muňa düşünerdiler,
soňunyň näme boljagyny öňünden aňardylar.
30Ysraýyly Gaýasy satmadyk bolsa,
Reb olary ele bermedik bolsa,
nädip bir duşman olaň müňüsini kowar,
iki kişi on müňüsini gaçyrar[+]?
31Çünki biziň Gaýamyz ýaly däl olaň gaýasy,
duşmanymyzyň özi hem bilýär muny[+].
32Duşmanyň üzüm çybygy Sodom[†] çybygyndan,
Gomora[†] baglaryndandyr.
Üzümleri zäher-zakgun,
salkymlary ajydyr[+].
33Şeraplary ýylan zäheridir,
kepjebaşyň öldürýän awusydyr[+].
34Meniň ýanymda saklanmaýarmy bular,
hazynalarymda möhürlenen dälmi näme?
35Öç Meniňkidir, jezalandyrjak Mendirin,
çünki aýaklarynyň taýýan wagty geler.
Duşmanlaryň heläk boljak güni ýakyndyr,
jeza güni gaty golaýdyr“[+].
36Şeýdip, Öz halkyny Reb aklar,
Ol gulda hem, erkinde hem
ysgyn-mydar ýokdugyny görende,
Öz bendelerine rehim-şepagat eder[+].
37Soňra Ol diýer: „Hany, bularyň hudaýlary nirede?
Hany olaryň bil baglan gaýasy[+]?
38Gurbanlyklaryň[†] ýagyny iýen,
guýlan şeraplaryny içen
şol hudaýlaryňyz nirede?
Goý, turup, size kömek etsin olar,
bolsunlar-da siziň penakäriňiz!
39Indi görüň, ýeke-täk Hudaý Mendirin.
Menden başga hudaý ýokdur!
Öldürýän-de Mendirin, direldýän-de.
Ýaralaýan-da Mendirin, sagaldýan-da,
gutuljak ýokdur Meniň elimden[+].
40Elimi göge galdyryp,
ant içýärin: Men ebedi diri!
41Men lowurdaýan gylyjymy çarhlap,
höküm etmek üçin elime alsam,
duşmanlarymdan ar alaryn,
Meni ýigrenýänleň jezasyny bererin[+].
42Ölenleriň hem ýesirleriň ganyndan,
uzyn saçly duşmanlaryň ganyndan
oklarymy serhoş ederin,
gylyjymy etden doýraryn“[+].
43Onuň halky bilen şatlanyň, eý, halklar!
Çünki Ol gullarynyň ganynyň öjüni alar.
Duşmanlaryndan aryny alar,
Öz halkynyň ýurduny päklär,
olary günäsinden saplar»[+].

44Musa[†] Ýeşuwa bilen gelip, bu aýdymyň ähli sözlerini halka eşitdirip okap berdi. 45Musa bu sözleri tutuş Ysraýyla okap berenden soň, 46olara şeýle diýdi: «Bu günki meniň size aýdan sözlerimiň ählisini ýüregiňizde saklaň. Çagalaryňyza buýruň, goý, olar bu Kanunyň[†] ähli sözlerini yhlas bilen ýerine ýetirsinler[+]. 47Bular siziň üçin boş sözler däl-de, eýsem siziň durmuşyňyzdyr. Iordandan geçip, mülk edinjek ýurduňyzda şu aýdylanlar bilen siz uzak ömür sürersiňiz»[+].


Musa Kengan ýurduny görýär

48Reb şol gün Musa[†] şeýle diýdi: 49«Mowap[†] ýurdundaky Ýerihonyň garşysyndaky Abarym daglarynyň biri bolan Nebo dagyna çyk. Ysraýyllara mülk edilip beriljek Kengan[†] ýurduny gör[+]. 50Agaň Harunyň Hor dagynda ölüp, öz halkyna gowşuşy ýaly, sen hem şol çykan dagyňda ölüp, ata-babalaryňa gowşarsyň[+]. 51Çünki ikiňiz hem Sin çölünde, Kadeş galasynyň golaýyndaky Meriba çeşmesinde, ysraýyllaryň öňünde Maňa dönüklik etdiňiz. Ysraýyllaryň arasynda siz Meniň mukaddesligimi[†] ykrar etmediňiz[+]. 52Şonuň üçin hem, ol ýeri sen diňe uzakdan görersiň, ýöne Meniň ysraýyllara berjek ýerime girmersiň»[+].

#### 33‑nji bap


Musa Ysraýyl tirelerine pata berýär

1[•]Hudaýyň adamy Musanyň[†] ölmezinden öň, ysraýyllara[†] beren patasy, ine, şudur[+]. 2Ol şeýle diýdi:

«Reb[†] Sinaý[†] dagyndan geldi,
halkyna Segirden dogdy,
Paran dagyndan nur saçdy.
Ýanynda on müňlerçe perişde[†] bardy,
sag elinde lowlaýan ot bardy[+].
3Ýa Reb, Sen dogrudan-da halkyňy[*] söýýärsiň!
Ähli perişdeler[†] goluň astynda.
Olar aýagyňa ýykylyp,
Senden görkezme alýarlar.
4Ysraýyl jemagatyna miras[†] hökmünde
Musa[†] bize Kanun[†] berdi[+].
5Ysraýyl tireleri birleşende,
halk baştutanlary ýygnanda,
Reb Ýeşuruna patyşa boldy[+].


6Ruben halky az adamly bolsa-da,
goý, ýaşasyn, ölmesin!»


7Musa[†] Ýahuda[†] hakda şeýle diýdi:

«Ýa Reb, Ýahudanyň perýadyny eşit,
ony öz halkyna getir,
onuň ellerine kuwwat ber[*],
duşmanyna garşy oňa ýardamçy bol!»


8Lewi hakda şeýle diýdi:

«Ýa Reb, Tummymyňy[†] Lewä,
Urymyňy[†][*] sadyk guluňa ber.
Ony Masada[*] synadyň,
Meriba[*] çeşmesinde söweşdiň[+].
9Ol: „Ata-enem bar diýip,
olara seretmedim“ diýdi.
Doganyny tanamady,
çagalaryny unutdy.
Çünki lewiler[†] Seniň sözüňi tutdy,
Seniň ähtiňi[†] saklady[+].
10Seniň hökümleriňi Ýakuba[†],
Kanunyňy[†] Ysraýyla öwreder.
Seniň huzuryňda hoşboý buhur,
gurbanlyk[†] sypaňda[†] başbitin ýakma gurbanlygyny[†] ýakar.
11Ýa Reb, olara kuwwat ber,
elleriniň işini kabul et.
Kim olara hüjüm edip ýigrense,
bilini omur, gaýdyp aýaga galmasyn!»


12Benýamin hakda şeýle diýdi:

«Ol Rebbiň iň gowy görýäni, howpsuz ýaşar,
Beýik Hudaý bütin gün onuň üstüne ganat gerer,
ol Rebbiň dagynda mesgen tutar».


13Ýusup[†] hakda şeýle diýdi:

«Reb onuň ýerine bereket bersin.
Gökden ýagýan peşgeşler bilen,
Ýer astyndaky çuň suwlar bilen,[+]
14Günde ýetişen saýlama hasyly bilen,
her pasylyň iň ajap miwesi bilen,
15gadymy daglaryň iň gowy iýmişi bilen,
müdimi depeleriň bolçulygy bilen,[+]
16ýeriň iň gymmat peşgeşi we dolulygy bilen,
ýanýan çalyda Görneniň merhemeti bereket bersin.
Bu bereketler öz doganlarynyň arasyndan
saýlanyp-seçilen Ýusubyň[†] başyna ýagsyn[+].
17Ol ilkinji doglan öküz ýaly haýbatlydyr,
ýabany öküziňki kimindir onuň şahlary.
Bir şahy Efraýymyň on müňüsidir,
beýlekisi Manaşanyň müňüsidir.
Ol halklary şahlary bilen süser,
ýeriň ol ujuna çenli olary kowar»[+].


18Zebulun hakda şeýle diýdi:

«Eý, Zebulun, ýola düşeniňde şadyýan bol,
sen bolsa, Ysakar, çadyryňda şatlan!
19Halklary daga çagyrarlar,
ol ýerde dogry gurbanlyklar[†] keserler.
Deňizleriň baýlygyny,
gumda gömlen hazynany iýerler»[+].


20Gat hakda şeýle diýdi:

«Gatyň mülküni giňeldene alkyş bolsun!
Gat şir kimin ýaşaýar,
goly we başy goparyp taşlaýar[+].
21Ol özi üçin iň mes ýeri saýlady.
Çünki halk baştutanlarynyň ýygnagynda
serdaryň[†] paýy oňa berlendir.
Ysraýyl üçin Rebbiň adalatyny[†],
Onuň hökümini ol ýerine ýetirdi»[+].


22Dan hakda şeýle diýdi:

«Dan Başandan çykan,
şiriň çagasydyr»[+].


23Naftaly hakda şeýle diýdi:

«Eý, sen, Rebbiň merhemeti bilen,
Onuň berekedi bilen dolan Naftaly,
günbatary we günortany mülk edinersiň»[+].


24Aşer hakda şeýle diýdi:

«Ogullaryň iň bereketlisi Aşer bolsun!
Doganlaryň iň eý görülýäni ol bolsun!
Aýagyny zeýtun ýagyna batyrsyn!
25Kiltleri demirden we bürünçden bolsun!
Dyzynyň kuwwaty asla gaçmasyn!»


26«Eý, Ýeşurun, saňa kömek etmek üçin asmandan uçýan,
bulutlar arasyndan gudrat görkezýän,
seniň Hudaýyňa taý geljek ýokdur[+].
27Penakäriň gadymdan bar bolan ebedi Hudaýdyr!
Seni hemişe gollarynda göterer,
garşyňdan duşmanlaryňy kowar,
olary saňa ýok etmegi buýrar[+].
28Şeýdip, Ysraýyl howpsuz ýaşar,
däne we şerabyň bol ýerinde,
Ýakubyň[†] mekany abadan bolar.
Ol ýere asmandan çyg düşer[+].
29Sen nähili bagtly, eý Ysraýyl!
Seniň ýaly barmy başga?
Sen Rebbiň halas eden halkysyň!
Reb seni goraýan galkandyr, şanly gylyçdyr!
Duşmanlaryň saňa ýaranjaňlyk ederler,
sen olaryň arkasyndan basarsyň»[+].

#### 34‑nji bap


Musanyň ölümi

1Şundan soň, Musa[†] Mowap[†] düzlüginden Nebo dagyna, Ýerihonyň garşysyndaky Pisga depesine çykdy. Reb[†] oňa şu ähli ýeri: Gilgatdan tä Dana çenli ýerleri, 2tutuş Naftalyny, Efraýym we Manaşa topragyny, tutuş Ýahudadan[†] Günbatar deňzine çenli bolan ýerleri, 3Negep[†] çölüni we Ýeriho jülgesinden Sogara çenli ýerleriň ählisini görkezdi. Ýeriho Palma galasy diýlip hem atlandyrylýardy[+]. 4Soňra Reb Musa şeýle diýdi: «Ine, seniň nesilleriňe bermegi Ybraýyma[†], Yshaga[†] we Ýakuba[†] söz beren ýerim şudur. Men saňa ony öz gözleriň bilen görmäge rugsat berýärin, emma sen ol tarapa geçmersiň»[+]. 5Şeýdip, Rebbiň Öz buýruşy ýaly, Rebbiň guly Musa şol ýerde – Mowapda öldi. 6Reb ony Mowapda, Beýtpegoryň garşysyndaky jülgede jaýlady. Emma şu güne çenli onuň jaýlanan ýerini hiç kim bilmeýär[+]. 7Musa ýüz ýigrimi ýaşynda öldi. Onuň gözleri kütelmändi, güýç-kuwwaty azalmandy[+]. 8Ysraýyllar[†] Mowap düzlüginde otuz günläp Musanyň ýasyny tutdular.

Musanyň[†] ýas günleri sowuldy[+]. 9Nunuň ogly Ýeşuwa paýhaslylyk ruhundan[†] dolupdy, çünki Musa onuň üstüne ellerini goýupdy. Rebbiň Musa buýruşy ýaly, ysraýyllar oňa gulak asdylar[+].

10Şondan soň, Ysraýyldan Musa[†] ýaly Reb bilen ýüzbe-ýüz görşen başga bir pygamber çykmady[+]. 11Reb ony Müsürde faraona[†], onuň ähli gullaryna we tutuş ýurduna bir topar alamatlar we mugjyzalar görkezmek üçin iberipdi. 12Çünki tutuş Ysraýylyň gözüniň alnynda Musa ýaly bu ähli gudratlary, beýik we gorkunç işleri ýerine ýetiren başga hiç kim ýokdy.

### Ýeşuwa


Giriş

[1]

[2]

[3]

[4]

[5]

[6]

[7]

[8]

[9]

[10]

[11]

[12]

[13]

[14]

[15]

[16]

[17]

[18]

[19]

[20]

[21]

[22]

[23]

[24]


#### Giriş


Ýeşuwa


Ýeşuwa kitabynda ysraýyllaryň Kengan ýurduny (häzirki Ysraýyl) eýeleýşi beýan edilýär. Hudaý birwagtlar Ybraýyma bu ýurdy onuň nesline mülk edip berjekdigini wada edipdi. Şu wadanyň berjaý bolmaly wagty ýetip gelende, ysraýyllar Müsürden çykyp gaýdýarlar. Emma olar Kengana ýetmezlerinden öň öz boýnuýogynlyklary zerarly 40 ýyllap Arap ýarym adasyndaky çölde sergezdan gezmeli bolýarlar. Şol döwürde olara Musa pygamber, soňra bolsa Ýeşuwa pygamber ýolbaşçylyk etdi.

Kengan mes toprakly, giň ýaýlaly, beýik dagly ýurtdy. Ysraýyllar bu ýurda ýetmek üçin, Iordan derýasyndan geçmelidiler. Derýadan geçilmeli wagty onuň suwy joşup, ähli kenarlary bilen dolup-daşýardy. Emma Äht sandygyny göterýän ruhanylar derýanyň gyrasyna gelip, aýaklaryny suwa degren badyna, derýanyň akymy togtaýar. Şeýdip, tutuş halk derýanyň guran hanasyndan onuň beýleki kenaryna geçýär. Derýanyň joşgunly suwlarynyň togtamagy Hudaýyň olar bilendigini subut edýärdi.

Kengan ýurdunda ýaşaýan halklaryň gitdigisaýy artýan günäleri Rebbi gaty gaharlandyrýardy. Şonuň üçin-de, Ol ysraýyllara bu ýurtda ýaşaýan halklary ýok edip, olaryň mal-mülklerini, emläklerini bütinleý weýran etmegi buýurýar. Ysraýyllar Hudaýyň buýrugyna tabyn bolup, olja alnan zatlaryň baryny Oňa bagyş edýärler. Şunlukda, ysraýyllar Hudaýyň kömegi bilen Kengan ýurduny eýeleýärler.

Ysraýyllar Kengany eýelänlerinden soň, ol ýerde ekin ekip, mal-garalaryny bakyp başlaýarlar. Şol döwürde ysraýyl halkyna Nun ogly Ýeşuwa ýolbaşçylyk edýärdi. Nun ogluna bu ady Musa pygamber dakypdy. Kitap onuň hatyrasyna «Ýeşuwa» diýip atlandyrylýar. Ýeşuwa adynyň manysy «Reb ýeňiş berýär» diýmegi aňladýar.

Kenganyň basylyp alnyşy1:1–12:24
Ýer paýlanyşygy13:1–21:45
Iordan derýasynyň gündogaryndaky ýerler13:1-33
Iordan derýasynyň günbataryndaky ýerler14:1–19:51
Gaçybatalga galalary20:1-9
Lewilere berlen galalar21:1-45
Gündogar tireleriniň dolanmagy22:1-34
Ýeşuwanyň hoşlaşyk sözi23:1-16
Şekemde täzeden äht baglaşylmagy24:1-33

#### 1‑nji bap


Rebbiň Ýeşuwa buýrugy

1Reb[†] Özüniň guly Musa[†] ölenden soň, onuň kömekçisi Nun ogly Ýeşuwa şeýle diýdi:[+] 2«Meniň gulum Musa öldi. Indi Meniň ysraýyllara[†] berýän ýerime barmak üçin, seniň özüň hem tutuş halk Iordan derýasyndan[†] geçmäge taýýarlanyň[+]. 3Edil Musa söz berşim ýaly, her bir aýak basjak ýeriňizi Men size berjekdirin[+]. 4Günortadaky çölden başlap, demirgazykdaky Liwan daglaryna çenli, hetleriň[†] tutuş ülkesi, gündogardaky beýik Ýewfrat derýasyndan günbatardaky Ortaýer deňzine çenli ýerler siziňki bolar[+]. 5Ömrüňiň bütin dowamynda hiç kim seniň garşyňda durup bilmez. Musa bilen bolşum ýaly, Men seniň bilen hem bile bolaryn. Senden hiç wagt bir ädim-de daşlaşmaryn, hiç wagt seni ýeke taşlamaryn[+]. 6Dözümli hem mert bol! Meniň olaryň ata-babalaryna ant içip, söz beren ýerimi eýelemekde sen şu halka ýolbaşçy bolmalysyň[+]. 7Diňe dözümli hem mert bol! Gulum Musanyň özüňe tabşyran tutuş kanunyny[†] dykgat bilen ýerine ýetir. Nirä gitseň-de üstünlik gazanar ýaly, olardan hiç ýana sowulma[+]. 8Goý, bu Kanun kitaby[†] seniň diliňden düşmesin. Şondaky ýazylanlaryň hemmesini dykgat bilen ýerine ýetirer ýaly, ony gije-gündiz aňyňda sakla, şonda seniň ähli işleriňde üstünlik we abadanlyk hemraň bolar[+]. 9Men saňa şeýle buýruk berýändirin: dözümli hem mert bol! Gorkma we dowla düşme, çünki sen nirä gitseň-de, nirede bolsaň-da, Hudaýyň Reb seniň bilendir!»[+]


Ýeşuwa halka buýruklar berýär

10Soňra Ýeşuwa halkyň ýolbaşçylaryna şeýle buýruk berdi:[+] 11«Düşelgäniň içinden geçiň we ilata: „Ýol üçin azyk harajadyňyzy taýýarlaň, sebäbi siz ýene üç günden Iordan derýasyndan[†] geçip, Hudaýyňyz Rebbiň özüňize berjek ýerini eýelemäge gidersiňiz“ diýip tabşyryk beriň».

12Ýeşuwa ruben, gat tirelerine we manaşa tiresiniň ýarysyna ýüzlenip şeýle diýdi: 13«Rebbiň guly Musanyň[†] aýdanlaryny ýadyňyza salyň. Ol size: „Hudaýyňyz Reb siziň rahatlygyňyz üçin bu topragy size berýär“ diýipdi. 14Siziň aýallaryňyz, çagalaryňyz we mal-garalaryňyz, goý, Iordan derýasynyň[†] gündogar tarapynda – Musanyň size beren ýerinde galsyn. Emma araňyzdaky ähli urşujylar ýaraglanyp, doganlaryňyzyň öňünden derýadan geçsinler[+]. 15Tä Reb doganlaryňyza-da siziňki ýaly parahatçylyk berýänçä we tä olar hem Hudaýyňyz Rebbiň özlerine berýän ýerini eýeleýänçäler, siz olara kömek ediň. Şondan soň siz Rebbiň guly Musanyň Iordan derýasynyň gündogaryndaky özüňize beren ýerine dolanyp gelip, oňa eýelik edersiňiz»[+].

16Olar Ýeşuwa şeýle jogap berdiler: «Bize buýran tabşyryklaryňyň ählisini ýerine ýetireris we nirä iberseň-de gideris. 17Biz edil Musa[†] boýun egşimiz ýaly, saňa hem boýun egeris. Ýöne Hudaýyň Reb elmydama Musa bilen bolşy ýaly, seniň bilen hem bile bolsun. 18Kimde-kim seniň sözüňe garşy çykyp, seniň tabşyran her bir buýrugyňa boýun bolmasa, onuň jezasy ölümdir. Diňe dözümli hem mert bol!»

#### 2‑nji bap


Rahap ysraýyl içalylaryna kömek edýär

1Şeýlelikde, Nunuň ogly Ýeşuwa Şitimden iki ýaş ýigidi gizlinlikde içalylyk etmäge iberip: «Baryň, ol ýurdy we Ýeriho galasyny gözden geçirip geliň» diýdi. Olar gidip, loluçylyk bilen gününi görýän Rahap atly aýalyň öýünde düşlediler we gijäni geçirmek üçin ol ýerde galdylar[+].

2Ýerihonyň hanyna: «Ýurdumyzy gizlinlikde gözden geçirmek üçin, gije bu ýere birnäçe näbelli ysraýyllar[†] gelipdir» diýip habar berildi. 3Şonda Ýeriho hany Rahaba şeýle buýruk iberdi: «Öýüňe gelen adamlary biziň elimize ber! Sebäbi olar biziň tutuş ýurdumyzy gözden geçirmek üçin gelipdirler».

4Emma bu aýal ol iki adamy öz öýünde gizläp, hanyň iberen adamlaryna: «Dogrudan-da, meniňkä adamlar geldiler, ýöne olaryň niredendiklerinden meniň habarym ýok. 5Olar garaňky düşüp, gala derwezesiniň ýapylýan wagty çykyp gitdiler, olaryň nirä gidendiklerini men bilemok. Haýal etmän yzlaryndan kowsaňyz, olary ele salmagyňyz mümkin» diýdi[+]. 6Emma Rahap ol adamlary üçegiň ýokarsyna çykaryp, ol ýerdäki zygyr[†] üýşmeginiň arasynda gizläpdi. 7Kowguçylar galadan çykan badyna derwezeler ýapyldy. Olar ysraýyl içalylaryny gözläp, tä Iordan derýasynyň[†] güzerine çenli gitdiler[+].

8Bu adamlar ýatmankalar, Rahap tamyň üçegine çykyp, olaryň ýanyna geldi 9we olara şeýle diýdi: «Rebbiň[†] bu ýurdy size berendigini men bilýärin. Bizi gorky gurşap aldy we bu ýeriň ähli ilaty siz sebäpli dowla düşdi[+]. 10Müsürden çykanyňyzda, Rebbiň siziň öňüňizde Gyzyl deňziň[*] suwuny guradandygyny biz eşitdik. Iordan derýasynyň[†] gündogaryndaky amorlaryň Sihon hem-de Og diýen iki hanyny siziň bütinleý ýok edendigiňizden hem habarymyz bar[+]. 11Bulary eşidenimizde, ýüregimiz bükgüldedi, sizden gorkymyz sebäpli bizde ysgyn-mydar galmady. Siziň Hudaýyňyz Reb gökde hem, ýerde hem Hudaýdyr[+]. 12Şoňa görä-de, meniň size rehimdarlyk edişim ýaly, siziň hem maňa we atamyň maşgalasyna rehim etjekdigiňize öz Hudaýyňyz Rebden ant içiň. Size doly ynanar ýaly maňa bir nyşan beriň[+]. 13Meniň ata-enemi, erkek we aýal doganlarymy, olara degişli bolanlaryň hemmesini diri galdyrjakdygyňyza, bizi ölümden halas etjekdigiňize söz beriň».

14Olar Rahaba: «Eger biziň işimiziň syryny açmasaň, onda, goý, janymyz size pida bolsun! Reb bu ýurdy bize beren wagtynda, biz hem size, hakykatdan-da, rehimdarlyk ederis» diýdiler[+].

15Ol aýalyň öýi galanyň diwarynda ýerleşýärdi. Rahap penjireden tanap sallap, ol adamlary aşak düşürdi[+]. 16Onsoň Rahap olara: «Kowguçylara duşmazyňyz ýaly daglyga tarap gidiň we olar yzyna dolanyp gelýänçäler, üç günläp ol ýerde gizleniň, soňra öz ýoluňyz bilen gidiberiň» diýdi.

17-18Ol adamlar Rahaba şeýle diýdiler: «Eger biz bu ýurdy basyp alanymyzda, bizi aşak düşüren penjiräňe şu gyzyl ýüpi daňmasaň we kakaňy, ejeňi, doganlaryňy, ataňyň ähli maşgalasyny öz öýüňe ýygnamasaň, biz hem seniň içiren antyňdan azatdyrys. 19Eger-de kimde-kim seniň öýüňden daşary çyksa, ol ölümini özünden görsün, bu biziň günämiz bolmaz, emma seniň bilen öýüňde bolan adama el göterilse, onda biz onuň ölümini öz üstümize alýarys. 20Ýatdan çykarma, eger sen biziň işimiziň syryny açaýsaň, biz hem seniň içiren antyňdan azatdyrys».

21Rahap: «Siziň aýdyşyňyz ýaly bolar» diýip, olary ugradyp goýberdi we olar gidensoň, gyzyl ýüpi penjirä daňdy.

22Olar gidişine daglyga bardylar. Kowguçylar olary gözläp, ýoluň ähli ýerlerini agtardylar, emma tapmadylar. Kowguçylar yzyna dolanýançalar, olar üç günläp daglykda boldular. 23Şeýlelikde, ol iki adam daglykdan geçip, yzyna gaýtdy. Olar Iordan derýasyndan[†] geçip, Nunuň ogly Ýeşuwanyň ýanyna geldiler we bolan işleriň hemmesini oňa gürrüň berdiler. 24Olar Ýeşuwa: «Dogrudan-da, Reb tutuş ýurdy biziň elimize beripdir. Ol ýerde ýaşaýan ähli halk biz sebäpli dowla düşýär» diýdiler.

#### 3‑nji bap


Ysraýyllar Iordan derýasyndan geçýärler

1Ýeşuwa we ähli ysraýyllar[†] ir bilen turup, Şitimden çykyp ugradylar. Iordan derýasyndan[†] geçmezden öňürti, olar gijäni geçirmek üçin onuň kenarynda düşlediler[+]. 2Üç günden soň ýolbaşçylar düşelgäniň içinden geçip, 3halka şeýle buýruk berdiler: «Hökmürowan Rebbiň[†] Äht sandygyny[†] göterýän lewi ruhanylaryny[†] gören badyňyza, öz düşelgäňiziň daşyna çykyp, olaryň yzyna düşüň[+]. 4Çünki siz öň bu ýoldan ýöräp görmändiňiz, olar size nirä gitmelidigini görkezerler. Olaryň yzy bilen ýöräň, emma gaty golaý barmaň, olar bilen araňyz iki müň tirsek bolsun».

5Ýeşuwa halka ýüzlenip: «Iniňizi tämizläň[†], sebäbi ertir Reb siziň araňyzda gudrat görkezip başlar» diýdi. 6Soňra Ýeşuwa ruhanylara[†] Äht sandygyny[†] eginlerine göterip, halkyň öňünden ýöremegi buýurdy. Olar aýdylyşy ýaly etdiler[+]. 7Reb Ýeşuwa: «Şu gün Men seni ähli ysraýyllaryň gözüniň alnynda beýgeltjek, goý, olar Meniň Musa[†] bilen bile bolşum ýaly, seniň bilen hem bile bolýandygymy bilsinler. 8Äht sandygyny göterýän ruhanylar Iordan derýasyna[†] çala girip, aýaklary suwa degen badyna, sen olara durmaklygy buýur» diýdi.

9Ýeşuwa ysraýyllara ýüzlenip: «Bäri geliň-de, öz Hudaýyňyz Rebbiň sözlerine gulak salyň» diýip, olary çagyrdy. 10Ol sözüni dowam edip, şeýle diýdi: «Hudaýyňyz siziň öňüňizden şu halklary: kenganlary[†], hetleri[†], hiwileri, perizleri[†], girgaşlary, amorlary we ýabuslary[†] kowup çykarjakdyr. Onuň şu etjek işlerinden siz diri Hudaýyň öz araňyzdadygyny bilersiňiz[+]. 11Ine, bütin ýer ýüzüniň Taňrysynyň Äht sandygy[†] siziň öňüňizden Iordan derýasyndan[†] geçer[+]. 12Şunlukda, siz Ysraýylyň on iki tiresiniň hersinden bir adamy saýlaň[+]. 13Bütin ýer ýüzüniň Taňrysy Rebbiň Äht sandygyny göterýän ruhanylaryň[†] aýaklary Iordan derýasynyň suwuna degen badyna, ýokardan akýan suwlar kesilip, edil diwar ýaly bolup durar»[+].

14Şeýlelikde, adamlar çadyrlaryny ýygnap, Iordan derýasyndan[†] geçmek üçin ugradylar, Äht sandygyny[†] göterýän ruhanylar[†] olaryň öňlerine düşdüler. 15Şol wagty bugdaý oragy döwri bolansoň Iordan derýasynyň suwy joşup, ähli kenarlary bilen dolup-daşýardy. Muňa garamazdan, Äht sandygyny göterýän ruhanylar derýanyň gyrasyna gelip, aýaklaryny suwa degren badyna,[+] 16derýanyň akymy togtady. Onsoň suwlar olardan uzakdaky Saretanyň golaýynda ýerleşýän Adama galasynyň deňinde ýygnanyp, bir üýşmek bolup durdy. Şeýle hem, Araba deňzine, ýagny Öli deňze gelip guýýan suwlaryň akmasy bütinleý kesildi. Adamlar derýadan Ýeriho tarap geçdiler[+]. 17Rebbiň Äht sandygyny göterýän ruhanylar bolsa tä ysraýyllaryň hemmesi gury ýerden geçip gutarýançalar, derýanyň hanasynyň ortasynda durdular. Şeýdip, tutuş ysraýyl halky gury ýerden geçdi[+].

#### 4‑nji bap


Ýadygärlik daşlary goýulýar

1Tutuş halk Iordan derýasyndan[†] geçip bolandan soň, Reb[†] Ýeşuwa: 2«Halkyň arasyndan on iki sany adam, ýagny her tireden bir adam saýla. 3Olara Iordan derýasynyň ortasyndan, edil ruhanylaryň[†] aýagynyň duran ýerinden on iki sany daşy getirmegi buýur. Olar şol daşlary siziň gije düşlejek düşelgäňize getirip goýsunlar» diýdi[+].

4Soňra Ýeşuwa her tireden saýlanan on iki adamy çagyrdy. 5Ýeşuwa olara şeýle diýdi: «Öz Hudaýyňyz Rebbiň Äht sandygynyň[†] öňünden ýöräp, Iordan derýasynyň[†] ortasyna tarap gidiň. Ysraýyl[†] halkynyň tire sanyna görä, her biriňiz egniňize bir daşy göterip getiriň. 6Bu daşlar siziň üçin ýadygärlik bolsun. Geljekde çagalaryňyz sizden bu daşlaryň nämäni aňladýandygyny soranlarynda, bular size subutnama bolar[+]. 7Ysraýyllar üçin Rebbiň Äht sandygynyň öňünde Iordan derýasynyň suwunyň kesilendigini, Äht sandygy göterilip getirilende, suwlaryň yza çekilendigini olara gürrüň beriň. Şeýlelikde, bu daşlar ysraýyllar üçin asyrlar boýy subutnama bolar».

8Ysraýyllar Ýeşuwanyň tabşyryşy ýaly etdiler. Olar Rebbiň Ýeşuwa buýruşy ýaly, Ysraýylyň her tiresi üçin bir daşy – on iki sany daşy Iordan derýasynyň[†] ortasyndan düşelgä getirip, olary şol ýerde goýdular. 9Ýeşuwa hem başga on iki sany daşy Iordan derýasynyň ortasynda, Rebbiň Äht sandygyny[†] göterýän ruhanylaryň[†] duran ýerinde goýdy. (Ol daşlar biziň günlerimizde hem şol ýerde dur.)

10Ysraýyllara berjaý etmeli diýip, Rebbiň Ýeşuwa beren hemme buýruklary ýerine ýetýänçä, Rebbiň Äht sandygyny[†] göterýän ruhanylar[†] Iordan derýasynyň[†] ortasynda durdular. Bu Musanyň[†] Ýeşuwa diýşi ýaly boldy. Ysraýyllar derýadan çaltlyk bilen geçdiler. 11Olaryň hemmesi geçip bolandan soňra Rebbiň Äht sandygyny göterýän ruhanylar geçdiler we olar halka baş bolup, adamlaryň öňünden ýörediler. 12Rubenler, gatlar we gündogardaky manaşa tiresi Musanyň aýdyşy ýaly, ýaraglanyp ysraýyllaryň öňünden geçdiler[+]. 13Güýçli urşujylaryň kyrk müňe golaýy Rebbiň huzurynda söweşe taýýar bolup, Ýeriho düzlügine geldiler.

14Şol gün Reb ähli ysraýyllaryň gözüniň alnynda Ýeşuwany beýgeltdi. Olar Musadan[†] gorkuşlary ýaly, ömrüniň bütin dowamynda Ýeşuwadan hem gorkdular.

15-16Reb Ýeşuwa: «Äht sandygyny göterýän ruhanylara: „Iordandan çykyň“ diýip buýruk ber» diýdi. 17Ýeşuwa hem buýrugy ýerine ýetirdi. 18Rebbiň Äht sandygyny[†] göterýän ruhanylar[†] suwdan çykyp, aýaklary gury ýere degen badyna, Iordanyň suwy ýene-de öz hanasyna öwrülip, öňküsi ýaly dolup-daşyp akyp başlady.

19Ysraýyllar Iordandan birinji aýyň onunjy güni çykdylar we Ýeriho galasynyň gündogar tarapyndaky Gilgalda düşlediler. 20Ýeşuwa olaryň Iordandan alan on iki sany daşyny Gilgalda goýdurdy. 21Ol ysraýyllara şeýle diýdi: «Geljekde siziň nesilleriňiz öz atalaryndan bu daşlaryň nämäni aňladýandygyny soranlarynda, 22siz olara ysraýyl halkynyň Iordan derýasynyň[†] içinden gury ýer bilen geçendigini düşündiriň. 23Çünki Gyzyl deňizden geçenimizde, Hudaýyňyz Rebbiň biziň üçin onuň suwuny guradyşy ýaly, siz geçýänçäňiz Iordanyň suwuny-da guradandygyny olara aýdyň[+]. 24Ol muny ýer ýüzündäki ähli halklar Rebbiň beýik gudratyny bilsin diýip etdi. Şeýle-de Ol muny Hudaýyňyz Rebden hemişe gorkmagyňyz üçin etdi»[+].

#### 5‑nji bap

1Iordan derýasynyň[†] günbataryndaky ähli amor hanlary we deňziň ýakasynda ýaşaýan ähli kengan[†] hanlary ysraýyllar[†] Iordan derýasyndan geçýänçä, Rebbiň[†] ony guradandygyny eşidenlerinde, olaryň ýüregi bükgüldedi. Ysraýyllar sebäpli olarda hiç hili güýç-gurbat galmady.


Ysraýyllar Gilgalda sünnetlenýärler

2Şol wagt Reb Ýeşuwa: «Çakmak daşyndan pyçaklar ýasa we öň ysraýyllaryň ata-babalarynyň sünnetlenişi[†] ýaly, bulary hem sünnetle» diýdi. 3Şeýlelikde, Ýeşuwa özüne aýdylyşy ýaly etdi we sünnet edilýän ýer Gibegat Haralot[*] diýlip atlandyryldy. 4Ýeşuwanyň ysraýyllary näme üçin sünnetländiginiň sebäbi şudur: Müsürden çykyp gaýdan, söweş ýaşyna ýeten ähli erkekler ýöriş edenlerinde ýolda, çölde öldüler[+]. 5Müsürden çykan şol erkekleriň hemmesi sünnetlenendi, emma soňra çölde doglan oglanlar sünnetlenmedikdiler. 6Ysraýyl halky kyrk ýyllap çölde sergezdan gezdi. Müsürden çykan urşujylaryň hemmesi öldi, çünki olar Rebbiň sözüne gulak asmandylar. Ata-babalaryna ant içip, söz beren süýt we bal akýan ýurdy Reb olara görkezmejekdigine kasam etdi[+]. 7Şol adamlaryň ogullary ösüp kemala geldi, emma olar sünnetlenmändiler, ine, şol sebäpli Ýeşuwa olary sünnetledi[+]. 8Halkyň ähli erkekleri sünnetlenenden soň tä gutulýançalar düşelgede galdylar. 9Soňra Reb Ýeşuwa: «Bu gün Men sizden Müsür gulçulyk ryswasyny aýryp taşladym» diýdi. (Şol ýer häzirki güne çenli hem Gilgal[*] diýlip atlandyrylýar)[+].

10Aýyň on dördi güni agşam ysraýyllar Ýeriho düzlügindäki Gilgalda düşlänlerinde Pesah baýramyny[†] bellediler[+]. 11Ertesi gün olar Kenganyň[†] hasylyndan birinji gezek petir we gowurga iýdiler. 12Olar bu ýurduň önümlerinden birinji gezek iýen gününiň ertesi mannanyň[†][*] ýagmasy galdy. Ysraýyllar şondan soň manna ýaganyny görmediler. Olar şol ýyl Kengan ýurdunda bitýän iýmitlerden iýdiler[+].


Ýeşuwa we gylyçly adam

13Ýeşuwa Ýeriho galasyna golaý baryp, başyny galdyryp seredende, onuň eli syrma gylyçly duran bir adama gözi düşdi. Ýeşuwa onuň ýanyna baryp: «Sen hem biziňkileriň birimiň ýa-da duşmanmysyň?» diýip sorady[+]. 14Ol adam: «Hijisi hem däl. Men Rebbiň gökdäki goşunynyň serkerdesi, ýaňyja geldim» diýip jogap berdi. Ýeşuwa ýere ýüzin düşüp sežde etdi[†] we oňa: «Agam, sadyk guluňa näme hyzmat?» diýip sorady. 15Rebbiň goşunynyň serkerdesi oňa: «Çarygyňy çykar, çünki seniň duran bu ýeriň mukaddes[†] toprakdyr!» diýdi. Ýeşuwa aýdylyşy ýaly etdi[+].

16Şol wagty Ýerihonyň derwezeleri ysraýyllardan gorkýandyklary üçin gulply goralyp saklanýardy. Hiç kim ol ýere girip-de, çykyp-da bilmeýärdi.

#### 6-njy bap


Ýeriho galasy ýykylýar

1Onsoň Reb[†] Ýeşuwa şeýle tabşyrdy: «Ine, Men Ýeriho galasyny we onuň edermen urşujylary bilen birlikde onuň hanyny seniň eliňe berýärin. 2Ähli urşujylaryň bilen alty günüň dowamynda, günde bir gezek galanyň daşyndan aýlan. 3Goý, ýedi ruhanynyň[†] hersi goçuň şahyndan edilen bir surnaýy alyp, Äht sandygynyň[†] öňünden ýöresin. Ýedinji gün siz galanyň daşyndan ýedi gezek aýlanyň, şol wagt ruhanylar hem surnaýlaryny çalsynlar. 4Batly çalnan surnaýlaryň seslerini eşiden badyňyza, ähliňiz gaty sesiňiz bilen gygyryň, şonda galanyň diwarlary ýykylar. Şol wagt ähli adamlar galanyň içine kürsäp girsinler»[+].

5Ýeşuwa ruhanylary[†] çagyryp, olara: «Rebbiň Äht sandygyny[†] göteriň, ýedi sany ruhany bolsa goçuň şahyndan edilen ýedi surnaýy göterip, Rebbiň Äht sandygynyň öňünden ýöresin» diýdi. 6Soňra ol öz adamlaryna galanyň daşyndan aýlanyp başlamagy we öňdäki ýaragly goşuna Rebbiň Äht sandygynyň öňünden ýöremekligi buýurdy.

7Edil Ýeşuwanyň buýruşy ýaly, ýedi ruhany[†] Rebbiň huzurynda surnaýlaryny çalyp, öňe ýörediler. Rebbiň Äht sandygyny[†] göterýänler hem olaryň yzyna düşdüler. 8Ýaragly goşun surnaýlaryny çalyp barýan ruhanylaryň öňünden gitdi we yzky gorag goşuny Rebbiň Äht sandygynyň yzyna düşdi. Tutuş şol wagt surnaý sesleriniň yzy üzülenokdy. 9Emma Ýeşuwa öz adamlaryna: «Özüm buýruk berýänçäm, sesiňizi çykarmaň, agzyňyzdan bir söz hem çykmasyn, diňe aýdan wagtym gygyryň, diňe şol wagt gygyryň» diýdi. 10Şeýlelikde, Ýeşuwa Rebbiň Äht sandygyny göterdip, ähli adamlar bilen bile galanyň daşyndan bir gezek aýlandy. Soňra adamlar yzlaryna düşelgä dolanyp geldiler we olar gijäni şol ýerde geçirdiler.

11Ertesi gün Ýeşuwa ir bilen turdy we ruhanylar[†] Rebbiň Äht sandygyny[†] göterip ugradylar. 12Goçuň şahyndan edilen ýedi surnaýy göterip barýan ýedi ruhany surnaýlaryny dynman çalyp, Rebbiň Äht sandygynyň öňünden ýörediler. Ýaragly goşun olaryň öňünden barýardy. Yzky gorag goşuny Rebbiň Äht sandygynyň yzyndan gelýärdi. 13Olar galanyň daşyndan ikinji gün hem bir gezek aýlandylar we yzlaryna düşelgä dolanyp geldiler. Olar şeýdip, alty gün aýlandylar.

14Ýedinji gün olar irden turup, öňki ýörän ýollary bilen galanyň daşyndan ýedi gezek aýlandylar. Diňe şol gün olar galanyň daşyndan ýedi gezek aýlandylar. 15Ýedinji aýlawda ruhanylar[†] surnaýlaryny çalanlarynda, Ýeşuwa öz adamlaryna gygyrmagy buýrup, şeýle diýdi: «Gygyryň! Çünki Reb bu galany size berdi! 16Bu gala we ondaky ähli zatlar Rebbe aýry goýlandygy üçin bütinleý ýok edilmeli. Loluçylyk bilen gününi görýän Rahapdan we onuň öýündäkilerden başga ýekeje adam hem diri galmaly däldir, sebäbi Rahap biziň iberen içalylarymyzy gizläp saklady[+]. 17Bütinleý ýok edilmeli zatlardan daşda duruň. Göz gyzdyryp, ol zatlardan ýekejesini alsaňyz-da, siz Ysraýyl[†] düşelgesine weýrançylyk we betbagtçylyk getirersiňiz[+]. 18Altyn-kümüşden, misden we demirden ýasalan ähli gap-gaçlar Rebbe bagyş edilendir. Olar Rebbiň gaznasyna goýulmalydyr». 19Şeýdip, adamlar gygyrdylar, ruhanylar surnaýlaryny çaldylar. Goşun surnaýlaryň sesini eşiden badyna şeýle bir uly şowhun turuzdy welin, galanyň diwarlary ýykyldy. Şol wagt goşun gala tarap okduryldy we ony basyp aldy[+]. 20Şunlukda, olar galadaky hemme erkekdir aýallary, ýaşu-garrylary, şeýle hem mal-garalary, goýunlary, eşekleri gylyçdan geçirip bütinleý ýok etdiler[+]. 21Soňra Ýeşuwa Ýeriho galasyna we onuň daş-töweregine içalylyk etmäge giden iki ýaş ýigide: «Rahabyň öýüne baryň we oňa, onuň öýündäkilerine söz berşiňiz ýaly, olary daşaryk alyp çykyň» diýdi. 22Ol iki ýaş ýigit Rahabyň öýüne gidip, ony, onuň ata-enesini, doganlaryny hem-de oňa degişli bolan adamlaryň hemmesini daşaryk alyp çykdy. Olar bu maşgalany tutuşlygyna getirip, Ysraýyl düşelgesiniň ýanynda ýerleşdirdiler[+]. 23Galany we onuň içindäki ähli zatlary otladylar, diňe altyn-kümüşden, misden we demirden ýasalan gap-gaçlar Rebbiň öýüniň[†] gaznasyna goýuldy. 24Ýeriho galasyna içaly bolup baranlary gizläp saklandygy üçin, Rahaby we onuň dogan-garyndaşlaryny Ýeşuwa diri galdyrdy. (Onuň nesilleri şu günki gün hem ysraýyllaryň arasynda ýaşaýarlar.)[+] 25Şol wagt Ýeşuwa kasam edip, şeýle diýdi:

«Kim bu Ýeriho galasyny täzeden gursa,
goý, oňa Rebbiň huzurynda nälet siňsin!
Onuň düýbüni tutan nowbahar ogluny[†] ýitirer,
derwezesini diken körpe oglundan dynar!»[+]

26Şeýlelikde, Reb Ýeşuwa bilen bile boldy. Ýeşuwanyň şöhraty[†] tutuş ýurda ýaýrady.

#### 7‑nji bap


Akanyň günäsi we jezasy

1Ýöne ýok edilmeli zatlardan almaly däl diýen buýruga ysraýyllaryň[†] hemmesi boýun egmediler. Ýahuda[†] tiresinden bolan Zeranyň çowlugy, Zabdynyň agtygy, Karmynyň ogly Akan Rebbe[†] aýry goýlan zatlardan alandygy üçin, Rebbiň gahary ysraýyllaryň başyndan indi[+].

2Ýeşuwa Ýerihodan birnäçe adamy Aý galasyna içalylyk etmek üçin iberdi. Aý galasy Beýteliň gündogar tarapynda, Beýtaweniň ýanynda ýerleşýärdi. Iberilen adamlar Aý galasyna gitdiler we ol ýerleri gowy gözden geçirdiler. 3Dolanyp gelenlerinden soň, olar Ýeşuwa: «Ähli adamlaryň ol ýere gitmegi hökman däl, goý, iki-üç müň adam gitsin-de, Aý galasyny basyp alsyn. Onuň ilaty az, ol ýere tutuş goşuny sürmegiň geregi ýok» diýdiler. 4Ysraýyllardan üç müňe golaý adam Aý galasyna tarap gitdi, emma Aý galasynyň ýaşaýjylary olary gaçmaga mejbur etdiler[+]. 5Aýyň halky olaryň otuz altysyny öldürdi we beýlekilerini bolsa derwezäniň agzyndan tä daş goparylýan ýere çenli kowalap, dagyň eteginde gyrdylar. Şonuň üçin tutuş halkyň susty basyldy we dowla düşüp, ýüregi ýarylara geldi.

6Ýeşuwa we Ysraýylyň ýaşululary[†] ýakalaryny ýyrtyp, özlerini ýüzinligine ýere oklap, başlaryndan gum sowrup, Rebbiň Äht sandygynyň[†] öňünde tä agşama çenli ýas tutup ýatdylar[+]. 7Ýeşuwa şeýle diýdi: «Eý, Hökmürowan Reb, Sen näme üçin bu halky Iordandan bärik getirdiň? Ýa-da bizi amorlaryň elinde gyrdyrmak üçin getirdiňmi? Biz Iordandan geçmän, öňki ýerimizde galyp ýaşaberen bolsak bolmaýarmydy näme?![+] 8Eý, Taňrym, ysraýyllar duşmanlaryndan ýeňse berip gaçanlaryndan soň, indi men näme aýdaýyn? 9Eger kenganlar[†] we beýleki halklar bu hakda eşitseler, olar biziň daşymyzy gabap alarlar hem-de biziň adymyzy ýer ýüzünden süpürip taşlarlar. Şonda Sen Öz beýik adyň üçin näme edip bilersiň?»[+]

10Reb Ýeşuwa şeýle diýdi: «Tur ýeriňden, näme üçin ýüzüňi sallaýarsyň? 11Ysraýyl günä iş etdi. Olar ýok edilmeli zatlardan alyp, Meniň olara buýran ähtimi[†] bozdular. Olar şol zatlardan ogurladylar we ýalan sözläp, olary öz öý goşlarynyň arasynda gizläp goýdular. 12Şonuň üçin hem ysraýyllar duşmanyň öňünde durup bilmediler. Olar uruşda ýeňse berip gaçdylar. Çünki olaryň özleri hem ýok edilip, ölüme sezewar edilmelidirler. Eger siz öz araňyzdaky şol ogurlanan zatlary aýryp ýok etmeseňiz, Men mundan beýläk siziň bilen bile boljak däl[+]. 13Ýeriňden tur-da, adamlara inlerini tämizlemegi[†] buýur. Goý, olar ertire çenli inlerini tämizläp päklensinler. Sebäbi Ysraýyl Hudaýy Reb şeýle diýýär: „Eý, Ysraýyl, ýok edilmeli zatlar seniň öz içiňde. Şoňa görä-de sen tä öz içiňden olary aýryp taşlaýançaň, öz duşmanlaryňyň öňünde durup bilmersiň. 14Şonuň üçin hem ertir irden öz ähli tireleriňiz aýry-aýrylykda tire-tire bolup öňe çyksyn. Meniň görkezen tiräm urug-urug bolup öňe çyksyn. Meniň görkezen urugym bolsa maşgala-maşgala bolup öňe çyksyn. Meniň görkezen maşgalam bolsa, goý, her biri ýeke-ýekeden öňe çyksyn[+]. 15Ýok edilmeli zatlardan ogurlan adam görkezilip, tutuş maşgalasy, ähli emlägi özi bilen birlikde oda ýakylsyn, sebäbi ol Rebbiň ähtini bozdy we Ysraýylyň arasynda masgaraçylykly iş etdi“».

16Ýeşuwa ertesi säher bilen turdy we ähli ysraýyllara tire-tire bolup öňe çykmaklaryny buýurdy we ýahuda tiresi görkezildi. 17Soňra ýahuda tiresiniň uruglaryna öňe çykmaklaryny buýurdy we Zeranyň urugy görkezildi. Soňra Zeranyň urugy maşgala-maşgala bolup öňe çykdy we Zabdynyň maşgalasy görkezildi[+]. 18Onsoň Ýeşuwa Zabdynyň maşgalasyna ýeke-ýekeden öňe çykmagy buýurdy we Karmynyň ogly, Zabdynyň agtygy, Zeranyň çowlugy Akan görkezildi; ol ýahuda tiresindendi.

19Soňra Ýeşuwa Akana: «Oglum, Ysraýyl Hudaýy Rebbi şöhratlandyr[†] we Oňa şükür et. Indi bolsa, näme eden bolsaň maňa aýt, menden hiç zat gizleme» diýdi[+]. 20Akan Ýeşuwa: «Hakykatdanam, men Ysraýyl Hudaýy Rebbiň öňünde günä iş etdim[+]. 21Men olja alnan zatlaryň arasyndan owadan Şingar donuny, bäş gadak[*] kümüş hem-de agramy bir ýarym gadak[*] bolan altyn tokgasyny görenimde, gözüm gidip, olary ogurladym. Aşagyna kümüş goýup, men olary çadyrymyň içinde ýere gömdüm» diýip jogap berdi[+].

22Ýeşuwa birnäçe adamy çadyry barlamaga iberdi. Olar göni çadyra kürsäp girdiler. Ýaňky aýdylan ähli zatlar aşagyna kümüş goýlup, ýere gömlen eken. 23Olar bu zatlaryň hemmesini çadyrdan çykaryp, Ýeşuwanyň we ähli ysraýyllaryň duran ýerine getirip, Rebbiň huzurynda goýdular. 24Ýeşuwa we ähli ysraýyllar Zeranyň çowlugy Akany we onuň ogurlan kümşüni, donuny, altyn bölegini, onuň ogul-gyzlaryny we ähli emlägini: öküzlerini, eşeklerini, goýunlaryny, çadyryny onuň özi bilen bile Akor jülgesine alyp geldiler. 25Ýeşuwa Akana: «Biziň başymyza nähili bela getiren bolsaň, indi Reb şol bela-beteri seniň öz başyňdan inderer» diýdi. Soňra ähli ysraýyllar ony maşgalasy bilen bile daşlap öldürdiler we olary oda ýakdylar. 26Akanyň üstünde uly daş üýşmegi emele geldi. Ol biziň günlerimize çenli saklanyp galypdyr. Diňe şondan soňra Rebbiň gahar-gazaby köşeşdi. Şonuň üçin ol ýer şu günler hem Akor[*] jülgesi diýlip atlandyrylýar[+].

#### 8‑nji bap


Ysraýyllar Aý galasyny weýran edýärler

1Soňra Reb[†] Ýeşuwa şeýle diýdi: «Hiç zatdan gorkma we dowla düşme. Öz urşujylaryňyň ählisini al-da, göni Aý galasyna ýöriş et. Görýäňmi, Men Aý galasyny, onuň hanyny, adamlaryny we ýerini seniň eliňe berjekdirin[+]. 2Sen Ýeriho galasy bilen onuň hanyny näme eden bolsaň, Aý galasy bilen onuň hanyny hem şonuň ýaly et. Ýöne ondan olja alan zatlaryňyzy we mal-garalaryňyzy öz araňyzda paýlaşyň. Duýdansyz çozmaga taýýar bolup, bir bölegiňiz galanyň ýeňsesinde bukuda oturyň»[+].

3Ýeşuwa we ähli goşun Aý galasyna gitmek üçin ýerlerinden turdular, Ýeşuwa olaryň arasyndan otuz müň sany edermen urşujyny saýlap alyp, olary gije ugratdy. 4Ýeşuwa olara şeýle buýruk berdi: «Siz galanyň arka tarapynda, onuň ýeňsesinde bukuda oturarsyňyz. Galadan gaty uzaga gitmäň we hemmäňiz taýýar bolup duruň[+]. 5Men ýanymdaky ýoldaşlarym bilen gala golaý bararys. Şol wagt Aýyň ýaşaýjylary edil öňki gezekki ýaly biziň garşymyza çykyp ugrarlar welin, biz olardan gaçyp başlarys[+]. 6Olar biziň yzymyzdan kowalap gaýdarlar. Biz olaryň ünsüni galadan sowarys, sebäbi olar bizi edil öňki gezekki ýaly, özlerinden gaçýandyrlar öýderler. Biz olardan gaçýan mahalymyz, 7siz bukudan çykyp, galany eýeläň. Çünki Hudaýyňyz Reb bu galany siziň eliňize berjekdir. 8Galany eýeläniňizde, Rebbiň buýruşy ýaly, ony otlaň. Hut meniň tabşyryşym ýaly ediň!»

9Şeýlelikde, Ýeşuwa olary ugratdy. Olar bukuda oturmak üçin gitdiler. Olar Aý galasynyň günbatar tarapynda, Beýtel bilen Aýyň aralygynda ýerleşdiler, emma Ýeşuwa galan adamlar bilen gijäni düşelgede geçirdi.

10Ýeşuwa ertesi irden turup, adamlaryň hemmesini ýygnady. Ol Ysraýyl[†] ýaşululary[†] bilen goşunyň öňüne düşüp, Aý galasyna tarap ugrady. 11Onuň bilen bile urşujylaryň ählisi gitdi, olar galanyň esasy girelgesine golaýlaşdylar. Olar Aýyň demirgazyk tarapyndan gelip düşlediler. Indi olar bilen Aý galasynyň arasynda diňe jülge bardy. 12Soňra Ýeşuwa bäş müňe golaý adamy galanyň günbatarynda, Beýtel bilen Aýyň aralygynda bukuda oturtdy. 13Goşunyň agramly bölegi galanyň demirgazygynda, galan bölegi günbatarynda ýerleşdi. Ýeşuwa bolsa şol gijäni jülgede geçirdi.

14Bu zatlary görende Aý galasynyň hany we onuň ähli adamlary çalt hereket etdiler. Galanyň hany erkek adamlary bilen bile irden turup, şol wagtyň özünde Araba düzlüginiň öňüne, ysraýyllar bilen söweşmäge öňki ýere çykdy. Emma özi üçin galanyň ýeňsesinde duzak gurlandygyndan Aýyň hanynyň habary ýokdy. 15Ýeşuwa we ähli ysraýyllar, hamala, olardan ýeňilýän ýaly bolup, çöle tarap gaçdylar. 16Olaryň yzyndan kowmak üçin galadaky ähli erkek adamlar çagyryldy. Olaryň hemmesi birigip, Ýeşuwanyň we onuň goşunynyň yzyndan kowalap, galadan daşlaşdylar. 17Aýda we Beýtelde ysraýyllaryň yzyndan kowalamadyk ýekeje-de erkek adam galmady. Şeýdip, olar öz galasyny goragsyz, alaň-açyk galdyrdylar.

18Şonda Reb Ýeşuwa: «Eliňdäki naýzany Aý galasyna tarap uzat, sebäbi Men ony seniň eliňe berjek» diýdi. Şeýlelikde, Ýeşuwa elindäki naýzasyny gala tarap uzatdy. 19Ol elini uzadan badyna, bukuda oturanlar çalasynlyk bilen oturan ýerlerinden çykyp, gala tarap okduryldylar. Olar galany eýeläp, derrew ony oda berdiler[+].

20Aý galasynyň adamlary yzlaryna seredende, galanyň tüssesiniň al-asmana galandygyny gördüler. Olaryň aňry hem, bäri hem gaçara ýeri ýokdy. Sebäbi çöle gaçyp barýan ysraýyllar hem kowguçylara garşy öwrülipdiler. 21Ýeşuwa we ähli ysraýyllar bukuda oturanlaryň galany eýeländiklerini we galanyň tüssesiniň asmana galandygyny görüp, yzlaryna dolandylar we Aýyň adamlaryny gyrmaga başladylar. 22Galany eýelän goşun duşmanyň öňünden çykyp, olary ysraýyllaryň ortalygynda galar ýaly edip, ähli tarapdan gabadylar-da, bir adamy hem diri galdyrman ýa-da gaçyrman, baryny gyrdylar[+]. 23Diňe Aý galasynyň hanyny diri tutup, ony Ýeşuwanyň ýanyna getirdiler[+].

24Ysraýyllar Aý galasynyň ähli ilatyny olaryň özlerini kowalap elten ýerinde gyrdylar. Olaryň iň soňkusy öldürilenden soň, ähli ysraýyllar Aý galasyna tarap öwrüldiler we ol ýerdäkileri gylyç bilen weýran etdiler. 25Tutuş Aý galasynda şol gün öldürilen ilatyň, aýal-erkek ählisiniň jemi on iki müň sany boldy. 26Ýeşuwa bolsa tä Aýyň ähli ilatyny bütinleý ýok edip gutarýançalar, uzadan naýzaly elini aşak goýbermedi. 27Rebbiň Ýeşuwa buýruşy ýaly, ysraýyllar ol galanyň diňe mal-garasyny we talap alan zatlaryny özlerine olja edip aldylar.

28Şeýlelikde, Ýeşuwa Aý galasyny oda ýakdy we ony tä şu günlere çenli ömürlik harabaçylyga öwürdi[+]. 29Aý galasynyň hanyny bolsa tä agşam düşýänçä agaçdan asyp goýdy. Gün ýaşan badyna, Ýeşuwa onuň jesedini agaçdan düşürip, galanyň derwezesiniň girelgesiniň öňüne taşlamagy buýurdy. Onuň üstüne tümmek edip, daş üýşürdiler. Şol daş üýşmegi biziň günlerimize çenli saklanyp galypdyr[+].


Ýeşuwa Musanyň kanunyny okaýar

30Şol wagt Ýeşuwa Eýbal dagynda Ysraýyl Hudaýy Rebbe gurbanlyk[†] sypasyny[†] gurdy[+]. 31Rebbiň guly Musanyň[†] ysraýyllara buýruşy we onuň Kanun[†] kitabynda ýazylyşy ýaly, gurbanlyk sypasy demir degmedik daşlardan guruldy. Onuň üstünde Rebbe ýakma[†] hem-de salamatlyk gurbanlyklaryny berdiler[+]. 32Ýeşuwa ysraýyllaryň gatnaşmagynda şol daşlaryň ýüzüne Musanyň kanunynyň nusgasyny ýazdy. 33Ähli ysraýyllar, onuň ýaşululary[†], ýolbaşçylary, kazylary we olaryň arasyndaky gelmişekler Rebbiň Äht sandygyny[†] göterýän lewi ruhanylarynyň[†] garşysynda, olaryň hem aňry gapdalyndan, hem bäri gapdalyndan iki topar bolup durdular. Rebbiň guly Musanyň: «Hudaýyň ak patasyny almaly pursadyňyz gelende, şeýle duruň» diýip buýruşy ýaly edip, olaryň ýarysy Gerizim dagynyň öňünde, beýleki ýarysy bolsa Eýbal dagynyň öňünde durdular[+].

34Soňra Kanun[†] kitabynda ýazylyşy ýaly, Ýeşuwa ähli alkyş we nälet sözlerini ýekeme-ýeke gaty ses bilen okady[+]. 35Tutuş Ysraýyl jemagatynyň, aýallaryň, çagalaryň we olaryň arasyndaky gelmişekleriň öňünde Ýeşuwa Musanyň[†] ähli buýruklaryny ýeke söz hem galdyrman okady[+].

#### 9-njy bap


Gibgonlylar ysraýyllary aldaýarlar

1Ysraýyllaryň[†] ýeňşi hakyndaky habar Iordanyň günbataryndaky ähli hanlara: het[†], amor, kengan[†], periz[†], hiwi, ýabus[†] hanlaryna baryp ýetdi. Olar daglyklarda, günbatardaky baýyrlyklarda, şeýle hem Ortaýer deňziniň tutuş kenar ýakasyndan tä Liwana çenli aralykda ýaşaýan hanlardylar. 2Olaryň hemmesi birleşip, Ýeşuwanyň we ysraýyllaryň garşysyna söweşe çykdylar[+].

3Emma golaýda ýaşaýan Gibgonyň ilaty Ýeşuwanyň Ýeriho we Aý galalaryny näme edendigini eşidenlerinde,[+] 4olar onuň ýanyna aldaw ýoly bilen barmagy ýüreklerine düwdüler. Olaryň bir topary ýol şaýyny tutup, köne horjunlaryny we ýyrtyk-ýyrtyk, ýama-ýama şerap meşiklerini eşeklerine ýükläp ýola düşdüler. 5Olaryň aýaklaryndaky çaryklary köne-sana ýamalydy, egin-eşikleri sal-saldy we ähli ýol çörekleri gaty-guty hem heňlidi. 6Olar Gilgaldaky Ýeşuwanyň düşelgesine gelip, oňa we ysraýyllara: «Biz siziň bilen ylalaşyk baglaşmak üçin uzak ýurtdan geldik» diýdiler[+].

7Ysraýyllar hiwilere: «Belki, siz bize golaý ýaşaýansyňyz. Eger şeýle bolsa, biz siziň bilen nähili ylalaşyk baglaşaly?» diýdiler. 8Olar Ýeşuwa: «Biz siziň sadyk gullaryňyz» diýdiler. Ýeşuwa olardan: «Siz kim we nireden geldiňiz?» diýip sorady.

9Olar şeýle gürrüň berdiler: «Biziň ýurdumyz örän uzakda ýerleşýär, biz siziň Hudaýyňyz Rebbiň[†] şöhratyny[†] eşidip geldik. Biz Onuň Müsürde bitiren ähli işlerinden habarly[+]. 10Iordanyň gündogaryndaky iki amor hanyny – Heşbonyň Sihon hany bilen Aştarotda ýaşan Başanyň Og hanyny Onuň näme edendigini biz bilýäris[+]. 11Şonuň üçin ýaşulularymyz[†] we ýurdumyzyň ähli adamlary bizi siziň ýanyňyza iberip: „Ýol harajady üçin gerek zatlaryňyzy alyň-da, ysraýyl halkyny garşylamaga gidiň. Olara duşanyňyzda, halkymyzyň olaryň gullarydygyny aýdyp, olardan biziň bilen ylalaşyk baglaşmagyny haýyş ediň“ diýdiler. 12Biziň çöreklerimize serediň, siziň ýanyňyza gaýdan günümiz öýde bulary düwenimizde, ýaňyja tamdyrdan çykandy. Häzir bolsa, siziň görşüňiz ýaly, bular gaty we heňli. 13Ine, bular biziň şerap meşiklerimiz. Biz olary dolduranymyzda, olar täzejediler, häzir bolsa olaryň hemmesi jaýryk-jaýryk boldular. Biziň egin-eşigimize we çarygymyza serediň. Uzak ýol olary sandan çykardy».

14Şeýdip, ysraýyllar olaryň çöreklerinden dadyp gördüler, ýöne bu hakda Rebden maslahat soramadylar[+]. 15Ýeşuwa olar bilen ylalaşyk baglaşdy we olary diri galdyrjakdygyna söz berdi, jemagat baştutanlary hem ony tassyklap kasam etdiler[+].

16Olar bilen ylalaşyk baglaşyp, üç gün geçenden soňra ysraýyllar olaryň goňşy bolup ýaşaýandyklaryny eşitdiler. 17Ysraýyllar ýöriş edip, üç gün diýlende olaryň Gibgon, Kepira, Beýerot, Kirýatýegarym galalaryna gelip ýetdiler[+]. 18Ysraýyllar olara hüjüm etmediler, sebäbi jemagat baştutanlary olara Ysraýyl Hudaýy Rebbiň adyndan kasam içipdiler. Soňra jemagat öz baştutanlaryna garşy nägilelik bilen hüňürdeşdi. 19Emma baştutanlar tutuş halka ýüzlenip: «Biz olara Ysraýyl Hudaýy Rebbiň adyndan kasam etdik. Şonuň üçin hem biz olara degmeris. 20Biz olar bilen şeýle ederis: öz eden kasamymyza Rebbiň gazaby başymyzdan inmez ýaly, olary diri galdyrarys. 21Goý, olar ýaşabersinler» diýdiler. Şeýlelikde, jemagat baştutanlarynyň eden teklibi boýunça olar ähli halk üçin odun çapýançy we suw daşaýançy boldular[+].

22Ýeşuwa gibgonlylary ýanyna çagyryp, olara: «Näme üçin siz bizi aldadyňyz? Siz: „Biz uzakda ýaşaýarys“ diýdiňiz, hakykatda bolsa biziň golaý goňşymyz ekeniňiz. 23Şu pursatdan başlap, siz näletlendiňiz, siz indi bize hemişelik gul bolarsyňyz. Siz Hudaýymyň öýi üçin odun çapýançy we suw daşaýançy bolarsyňyz» diýdi.

24Olar Ýeşuwa: «Hudaýyňyz Rebbiň ähli ýurtlary siziň eliňize bermegi we olaryň ýaşaýjylaryny gyrmagy Öz guly Musa[†] buýrandygyny bize aýtdylar. Siz sebäpli biz öz janymyzyň howp astyndadygyny bildik we şonuň üçin hem şeýle etdik[+]. 25Ine, indi biz seniň eliňde. Bize näme etmegi dogry we adalatly[†] hasap etseň, şony-da edäý» diýdiler[+].

26Şonda Ýeşuwa olary ysraýyllaryň elinden halas etmegi ýüregine düwdi, olary öldürmediler. 27Şeýlelikde, Ýeşuwa hut şol günüň özünde jemagat üçin we Rebbiň Özüniň saýlan ýerindäki gurbanlyk[†] sypasy[†] üçin olary odun çapýançy we suw daşaýançy edip belledi. Olar bu günki gün hem şeýle işleri edýärler.

#### 10-njy bap


Ýeşuwa Güne saklanmagy buýurýar

1Iýerusalimiň[†] hany Adonysedek Ýeşuwanyň Aý galasyny basyp alyp, ony bütinleý ýok edendigini, onuň hanyny hem edil Ýerihony we onuň hanyny ýok edişi ýaly, gylyçdan geçirendigini eşitdi. Gibgonyň ýaşaýjylarynyň bolsa Ysraýyl[†] bilen ýaraşyk baglaşyp, olaryň arasynda ýaşaýandyklaryny eşidende,[+] 2ol gaty gorkdy. Sebäbi Gibgon hem edil beýleki hanlaryň galalary ýaly bir uly galady. Ol Aý galasyndan hem uludy we onuň ähli adamlary edermen urşujylardy[+]. 3Iýerusalimiň hany Adonysedek şonuň üçin Hebronyň hany Hohama, Ýarmudyň hany Pirama, Lakyşyň hany Ýapyýa, Eglonyň hany Debire şeýle habar gönderdi: 4«Meniň ýanyma gelip, Gibgona hüjüm etmäge ýardam ediň, sebäbi gibgonlylar Ýeşuwa hem-de ysraýyllar bilen ýaraşyk baglaşypdyrlar».

5Soňra amorlaryň bäş sany hany: Iýerusalimiň[†] hany, Hebronyň hany, Ýarmudyň hany, Lakyşyň hany we Eglonyň hany özleriniň ähli goşun toparlary bilen bilelikde bir ýere ýygnanyşdylar. Olar Gibgonyň daşyny gabap, olaryň üstüne çozdular[+].

6Gibgonlylar Gilgaldaky düşelgesinde bolan Ýeşuwa: «Öz gullaryňdan el çekme, tizräk gel-de, bizi halas et. Bize kömek et, sebäbi daglykda ýaşaýan ähli amor hanlary biziň garşymyza güýç birikdiripdirler» diýip habar iberdiler.

7Şeýlelikde, Ýeşuwa özüniň ähli goşuny, edermen urşujylary bilen bile Gilgaldan çykyp ugrady. 8Reb[†] oňa: «Gorkma, ol hanlaryň ählisini Men seniň eliňe berdim. Olaryň hiç biri seniň öňüňde durup bilmez» diýdi[+].

9Gilgaldan çykanlaryndan soň, Ýeşuwa bütin gije ýol ýöräp, olaryň üstüne duýdansyz geldi. 10Reb hem ysraýyllary gören badyna olaryň ýüreklerine howsala düşer ýaly etdi. Ysraýyllar olary Gibgonda derbi-dagyn etdiler. Beýthoron geçelgesine gidýän ýol bilen Azeka we Makeda çenli gaçanlarynyň yzyndan kowalap, olary gyrdylar[+]. 11Olar Beýthoron dagynyň eňňidiniň ugry bilen ysraýyllardan gaçanlarynda, Reb Azeka barýança olaryň üstüne gökden uly daşlar ýagdyrdy, olar gyryldylar. Uly daşyň aşagynda galyp ölenler ysraýyllaryň öldürenlerinden köp boldy[+].

12Rebbiň amorlary ysraýyllaryň eline beren güni, Ýeşuwa Reb bilen gepleşdi we ysraýyllaryň gözleriniň alnynda şeýle diýdi: «Eý, Gün, dur, Gibgonyň üstünde! Eý, Aý, dur, Aýalon deräniň üstünde!» 13Halk duşmanyndan ar alyp bolýança, Gün saklandy we Aý durdy. Bu Ýaşur kitabynda ýazylgy dälmi eýsem? Hawa, Gün asmanyň ortasynda saklandy we uzynly gün diýen ýaly ýaşmaga howlukmady[+]. 14Rebbiň adamzadyň sesini eşiden şol güni ýaly gün öňde-soňda hiç haçan bolmandy, çünki Reb ysraýyllar üçin söweşdi[+].

15Soňra Ýeşuwa ähli ysraýyllar bilen bile Gilgaldaky düşelgä gaýdyp geldi.


Ýeşuwa bäş amor hanyny gylyçdan geçirýär

16Bäş han gaçyp, Makeda gowagynda gizlenipdiler. 17Olaryň gizlenen ýeri tapylyp, Ýeşuwa habar berildi. 18Ýeşuwa şeýle diýdi: «Uly daşlary gowagyň girelgesine söýäp goýuň we hanlara gözegçilik eder ýaly garawullar goýuň. 19Emma siziň özüňiz ol ýerde galmaly dälsiňiz. Duşmanlaryňyzyň yzyndan kowup, arkadan gelip, olary ýok ediň. Galalaryna girmäge olara ýol bermäň, çünki Hudaýyňyz Reb olary siziň eliňize berdi».

20Ýeşuwa we ysraýyllar olaryň iň soňkusyna çenli diýen ýaly ýok etdiler. Olaryň diri galanlarynyň birnäçesi gaçyp, berk galalara girip ýetişdiler. 21Soňra tutuş goşun sag-aman Makedadaky düşelgä, Ýeşuwanyň ýanyna gaýdyp geldi. Bir adamyň hem ysraýyllara garşy geplemäge gurby çatmady.

22Ýeşuwa adamlaryna: «Gowagyň agzyny açyň we şol bäş hany meniň ýanyma getiriň» diýip buýruk berdi. 23Olar şeýle hem etdiler. Şol bäş hany: Iýerusalim[†], Hebron, Ýarmut, Lakyş we Eglon hanlaryny gowakdan çykaryp, 24Ýeşuwanyň ýanyna getirdiler. Ýeşuwa ähli ysraýyllary çagyryp, özi bilen bile söweşen goşun ýolbaşçylaryna: «Öňe çykyň we aýaklaryňyzy bu hanlaryň boýnuna goýuň!» diýdi. Olar aýdylyşy ýaly etdiler[+].

25Ýeşuwa ýene-de ol ýolbaşçylara: «Gorkmaň we dowla düşmäň! Dözümli we mert boluň! Çünki Reb siziň bilen söweşýän her bir duşmany şeýle etjekdir» diýdi[+]. 26Ol bu hanlary öldürip, olaryň jesetleriniň hersini bir agaçdan asyp goýdy. Olar agaçdan agşama çenli asylgy durdular[+].

27Gün batanda, Ýeşuwanyň buýrugy boýunça olary alyp, öňki gizlenen gowagyna taşladylar we ullakan daşlar bilen gowagyň agzyny ýapdylar. Olar häzire çenli hem şol ýerde saklanyp galypdyrlar[+].


Ýeşuwa kenganlary basyp almagy dowam edýär

28Şol günüň özünde Ýeşuwa Makedany basyp aldy. Onuň ilatyny we hanyny gylyçdan geçirdi. Ol ýerde ýekeje-de diri adam goýman, hemmesini bütinleý ýok etdi. Ýeşuwa Makedanyň hanyny hem edil Ýerihonyň hanyny näme eden bolsa şonuň ýaly etdi[+].

29Soňra Ýeşuwa ähli ysraýyllar bilen Makedadan Libna gelip, onuň üstüne çozuş etdi. 30Reb bu galany hem onuň hany bilen bile ysraýyllaryň eline berdi, olar onuň ähli ilatyny gyrgyna berdiler, ol ýerde ýekeje-de janly zat galdyrmadylar. Ýerihonyň hanyny näme eden bolsalar, onuň hanyny hem şeýle etdiler.

31Ýeşuwa ähli ysraýyllar bilen Libnadan Lakyşa geldi, onuň daş-töweregini gabap, onuň üstüne çozdy. 32Söweşiň ikinji gününde Reb Lakyşy ysraýyllaryň eline berdi. Edil Libnadaky edişleri ýaly, ysraýyllar onuň içindäki adamlaryň ählisini gylyçdan geçirdiler. 33Şol wagt Lakyşa kömek etmek üçin, Gezeriň hany Horam geldi. Ýeşuwa ony hem ähli adamlary bilen birlikde ýekejesini-de diri galdyrman gyrdy.

34Ýeşuwa ähli ysraýyllar bilen Lakyşdan Eglona bardy. Onuň daş-töweregini gabap, onuň üstüne çozdy. 35Ýeşuwa şol günüň özünde ony basyp aldy, onuň ähli ilatyny edil Lakyşdaky edişi ýaly, şol gün gylyçdan geçirip, bütinleý ýok etdi.

36Ýeşuwa ähli ysraýyllar bilen Eglondan Hebrona baryp, onuň üstüne çozdular. 37Olar galany basyp alyp, ony we onuň hanyny, obalaryny hem ondaky ähli adamlary gylyçdan geçirdiler. Edil Eglondaky ýaly edip, olar galanyň içinde ýekeje-de diri adam galdyrman, bütinleý ýok etdiler.

38Soňra Ýeşuwa ähli Ysraýyl bilen Debire tarap yzyna öwrülip, oňa çozuş etdi[+]. 39Galasy bilen bile onuň hanyny we ähli obalaryny basyp aldy, ýekeje-de diri adam goýman, olaryň hemmesini gylyçdan geçirip, bütinleý ýok etdi. Olar Hebrona, Libna hem olaryň hanlaryna näme eden bolsalar, Debire we onuň hanyna hem şeýle etdiler.

40Şeýdip, Ýeşuwa ähli ýeri: daglyk ýerleri, Negep[†] çölüni, günbatar baýyrlyklary, dag eteklerini we olaryň ähli hanlaryny basyp aldy. Ysraýyl Hudaýy Rebbiň buýruşy ýaly, ol ýekeje-de diri adam galdyrman, ähli janly-jandary gyryp, bütinleý ýok etdi[+]. 41Ýeşuwa Kadeşbarneýanyň günortasyndan Gaza çenli, Goşeniň tutuş ýerini, Gibgonyň demirgazygyna çenli bolan ýerleri basyp aldy. 42Şol bir wagtyň özünde Ýeşuwa ol ýerleriň ähli hanlaryny we olara degişli ýerleri basyp aldy, sebäbi Ysraýyl Hudaýy Rebbiň hut Özi Ysraýyl üçin söweşdi.

43Şundan soň Ýeşuwa ähli ysraýyllar bilen bile Gilgaldaky düşelgä dolanyp geldi.

#### 11‑nji bap


Ýeşuwanyň demirgazykdaky söweşi

1Hasor hany Ýabyn ysraýyllaryň[†] bu ýeňişleri hakynda eşidende, Madonyň hany Ýobaba, Şimron hanyna we Akşap hanyna, 2şeýle hem, demirgazyk daglyklarda ýaşaýan hanlara, Kinnerediň günortasyndaky Araba düzlüginde, günbatar baýyrlykda we günbatar Napotdorda ýaşaýan hanlara, 3gündogar we günbatar kengan[†] hanlaryna, daglyklarda ýaşaýan amorlara, hetlere[†], perizlere[†], ýabuslara[†] we Hermon dagynyň etegindäki Mispa ülkesinde ýaşaýan hiwilere kömek etmeklerini sorap habar iberdi. 4Bu hanlar ähli goşunlary bilen geldiler, olaryň atlarynyň we söweş arabalarynyň sany juda köpdi. Olaryň sany edil deňiz kenaryndaky çäge ýaly köpdi, ägirt uly goşundy[+]. 5Ol hanlaryň hemmesi ysraýyllara garşy söweşmek üçin birleşip, Merom çeşmesiniň ýanynda düşelge gurdular[+].

6Reb[†] Ýeşuwa: «Sen olardan gorkma, sebäbi ertir şu wagtlar Men olaryň ählisini öldürip, ysraýyllaryň eline berjekdirin. Siz olaryň atlarynyň toýnaklaryny döwüň we arabalaryny otlaň» diýdi[+]. 7Şeýlelikde, Ýeşuwa ähli urşujylar bilen bile Merom çeşmesine duýdansyz gelip, olaryň üstüne çozdy. 8Reb olary ysraýyllaryň eline berdi. Ysraýyllar olary gylyçdan geçirdiler we Beýik Sidona[†], Misrepot Maýyma, gündogarda Mispe jülgesine çenli olaryň yzyndan kowup, olaryň iň soňkusyna çenli gyryp öldürdiler. 9Ýeşuwa Rebbiň özüne buýruşy ýaly edip, olaryň atlarynyň toýnaklaryny döwdi, at-arabalaryny bolsa otlady. 10Şol wagtyň özünde Ýeşuwa yzyna dolanyp gelip, Hasory basyp aldy we onuň hanyny gylyçdan geçirdi. (Hasor şol wagtky hanlyklaryň iň beýigidi.) 11Şeýle hem, ysraýyllar onuň içindäki ähli ýaşaýjylaryny gylyçdan geçirip, bütinleý ýok etdiler, ol ýerde ýekeje-de diri janly-jandar galdyrmadylar. Hasor galasyny bolsa oda berdiler. 12Rebbiň guly Musanyň[†] buýruşy ýaly, Ýeşuwa bu galalaryň hemmesini basyp alyp, onuň hanlarynyň ählisini gylyçdan geçirip, bütinleý ýok etdi[+]. 13Ysraýyllar Ýeşuwanyň otlan Hasor galasyndan başga, depelerde gurlan galalaryň hijisini otlamadylar. 14Galadaky olja alnan ähli zatlary we mal-garalary özlerine aldylar. Ilatyny bolsa iň soňkusyna çenli gylyçdan geçirip gyrdylar, ýekejesini hem diri galdyrmadylar. 15Edil Rebbiň Öz guly Musa buýruşy ýaly, Musa-da Ýeşuwa edil şonuň ýaly buýrupdy. Ýeşuwa buýrugy ýerine ýetirdi. Ol Rebbiň Musa beren buýruklarynyň ýekejesini-de galdyrman, ählisini berjaý etdi[+]. 16Şeýdip, Ýeşuwa şu ähli ýerleri: daglyklary, tutuş Negep[†] çölüni, Goşeniň ähli ýerini, günbatar baýyrlyklary, Araba düzlügini we Ysraýyl daglyklaryny baýyrlary bilen, 17Segir bilen ýanaşyk Halak dagyndan tä Hermon dagynyň günortasynda Liwan jülgesindäki Bagalgat galasyna çenli ýerleri basyp aldy we ol ýerleriň ähli hanlaryny boýun egdirip, olary gylyçdan geçirip öldürdi. 18Ýeşuwa ol hanlaryň hemmesi bilen uzak wagtlap urşupdy. 19Gibgonda ýaşaýan hiwilerden başga, ýekeje gala-da ysraýyllar bilen ýaraşyk baglaşmady. Beýlekileriň hemmesini söweşip aldylar[+]. 20Çünki ysraýyllara garşy söweşmekleri üçin olaryň ýüreklerini gatadan hut Rebbiň Özüdi. Edil Rebbiň Musa buýruşy ýaly, ysraýyllar olara hiç hili rehim-şepagat etmän, bütinleý ýok etdiler[+]. 21Şol wagt Ýeşuwa gidip, daglyklarda ýaşaýan anaklary gyrdy. Ýeşuwa Hebronda, Debirde, Anapda, tutuş Ýahuda[†] we Ysraýyl daglyklarynda ýaşaýan anaklary galalary bilen birlikde bütinleý ýok etdi[+]. 22Ysraýyllaryň ýerinde anaklardan ýekejesi hem galmady. Diňe Gazada, Gatda we Aşdotda olaryň ýek-tüki galdy[+]. 23Şeýdip, Ýeşuwa Rebbiň Musa basyp almaly diýen ýerleriniň hemmesini aldy we ol ýerleri bölüp, ysraýyllaryň tireleri boýunça olara mülk edip paýlap berdi. Şunlukda, ýer uruşdan dynyp rahatlandy[+].

#### 12‑nji bap


Musanyň basyp alan hanlary

1Ine, ysraýyllaryň[†] ýeňip alan ýerleriniň hanlary şulardyr. Ysraýyllar Iordan derýasynyň[†] aňyrsyndaky gündogar tarapa uzalyp gidýän Arnon jülgesinden Hermon dagyna çenli bolan ýerleri we tutuş Araba düzlüginiň gündogar tarapyny basyp aldylar. 2Hanlaryň biri Heşbonda ýaşan amor hany Sihondy. Onuň hanlygy Gilgadyň ýarysy we Arnon jülgesiniň ýakasyndaky Arogerden başlap, şol jülgäniň ortasyndaky galadan tä ammonlaryň araçägi bolan Ýabok derýasyna çenli aralygy öz içine alýardy[+]. 3Şeýle hem, ol Kinneret kölünden Araba deňzine, ýagny Öli deňze çenli bolan ýerlere, Araba düzlüginiň gündogarynda Beýtýeşimoda çenli barýan ýerlere we günbatarda Pisga dagynyň etegindäki ýerlere eýelik edýärdi. 4Beýleki han Başan hany Ogdy. Ol Aştarotda we Edreýde ýaşap, rapalaryň[†] iň soňkularynyň biridi[+]. 5Onuň hanlygyna Hermon dagy, Salka, bütin Başandan Geşuryň we Magakadyň araçäklerine çenli, Gilgadyň ýarysy, heşbon hany Sihonyň meýdanynyň araçägine çenli ýerler girýär. 6Rebbiň[†] guly Musa[†] we ysraýyllar olaryň hemmesini basyp aldylar. Musa olaryň ähli ýerlerini rubenleriň, gatlaryň we gündogardaky manaşa tiresiniň eýeçiligine berdi[+].


Ýeşuwanyň basyp alan hanlary

7Ýeşuwa we ysraýyllar Iordan derýasynyň[†] günbataryndaky ähli hanlary, Liwan jülgesindäki Bagalgatdan Segir bilen ýanaşyk Halak dagyna çenli ýerleri basyp aldylar. Ýeşuwa ol ýerleri bölüp, ysraýyllaryň tireleri boýunça mülk edip paýlap berdi. 8Daglykda, baýyrlykda, Araba düzlüginde, dag eteklerinde, çöllükde we Negep[†] çölünde ýaşaýan hetleriň[†], amorlaryň, kenganlaryň[†], perizleriň[†], hiwileriň we ýabuslaryň[†] ýerlerini ysraýyllara mülk edip berdi. 9Ine, Ýeşuwa we ysraýyllar şu galalaryň hanlaryny: Ýerihonyň, Beýteliň golaýyndaky Aýyň, 10Iýerusalimiň[†], Hebronyň, 11Ýarmudyň, Lakyşyň, 12Eglonyň, Gezeriň, 13Debiriň, Gederiň, 14Hormanyň, Aradyň, 15Libnanyň, Adullamyň, 16Makedanyň, Beýteliň, 17Tapuwanyň, Heperiň, 18Apegiň, Laşaronyň, 19Madonyň, Hasoryň, 20Şimronmeronyň, Akşabyň, 21Tagnagyň, Megidonyň, 22Kedeşiň, Karmeldäki Ýoknegamyň, 23Napotdoryň ýanyndaky Doruň, Jeliledäki[†] Goýymyň we 24Tirsanyň – jemi otuz bir hany basyp aldylar.

#### 13‑nji bap


Ysraýyllaryň indiki basyp almaly ýerleri

1Ýeşuwa garrap, gojalyk ýaşyna ýetende, Reb[†] oňa şeýle diýdi: «Indi sen örän garradyň, emma basylyp alynmaly ýerler entek gaty kän. 2Şol basylyp alynmaly ýerler şulardyr: piliştlileriň[†], geşurlaryň ähli ýerleri, 3günortada ýaşaýan awalar, Müsüriň gündogaryndaky Şihor derýasyndan demirgazyk Ekronyň araçägine çenli ýerler. Bu ýerler kenganlaryň[†] ýerleri hasaplanýar. Şeýle hem, oňa piliştlileriň bäş galasy: Gaza, Aşdot, Aşkelon, Gat we Ekron degişlidir[+]. 4Şeýle-de kenganlaryň tutuş ýeri, sidonlylara[†] degişli Megary bilen amorlaryň araçägi Apege çenli bolan ýerler. 5Geballylaryň ýerleri, bütin gündogar Liwan, Hermon dagyna golaý ýerleşen Bagalgatdan tä Lebohamat girelgesine çenli bolan ýerler[+]. 6-7Liwandan Misrepot Maýyma çenli ähli daglyklar we olaryň ähli ilaty, hatda sidonlylaryň ählisi hem degişlidir. Olary ysraýyllaryň öňünden Meniň Özüm kowup çykararyn. Ýöne sen bu ýerleriň hemmesini Meniň buýruşym ýaly, bije atyp, ysraýyllaryň dokuz tiresine we günbatardaky manaşa tiresine mülk edip paýlap ber».


Iordanyň gündogaryndaky ýerler

8Rebbiň guly Musanyň[†] rubenlere, gatlara we manaşa tiresiniň ýarysyna Iordan derýasynyň[†] gündogaryndan beren mülk ýerleri şulardyr:[+] 9Arnon jülgesiniň gyrasyndaky Arogerden başlap, şol jülgäniň ortasyndaky gala hem-de tutuş Meýdeba tekizliginden Dibona çenli bolan ýerler[+]. 10Şeýle hem, Heşbonda hökümdarlyk eden amor hany Sihonyň ähli galalaryndan tä ammonlaryň araçägine çenli bolan ýerler. 11Gilgat, Geşur, Magakat topragy, tutuş Hermon dagy we bütin Başandan tä Salka çenli bolan ýerler; 12Aştarotda we Edreýde hökümdarlyk eden Başan hany Oguň ähli hanlygy degişlidir (Og han rapalaryň[†] iň soňkularynyň biridi). Musa bulary derbi-dagyn edip, ýerlerinden kowup çykarypdy[+]. 13Emma ysraýyllar[†] Geşuryň we Magakadyň ilatyny ýurtlaryndan kowup çykarmadylar. Olar şu güne çenli hem ysraýyllaryň arasynda ýaşaýarlar[+]. 14Musa diňe lewi tiresine mülk bermedi. Rebbiň Musa aýdyşy ýaly, lewileriň[†] mirasy[†] Ysraýyl Hudaýy Reb üçin ot üsti bilen berilýän gurbanlyklardyr[†][+].


Ruben tiresiniň mülk ýeri

15Musa[†] ruben tiresine onuň uruglaryna görä mülk ýer beripdi. 16Olaryň ýeriniň tutýan meýdany Arnon jülgesiniň gyrasyndaky Arogerden, jülgäniň ortasyndaky galadan we bütin Meýdeba tekizliginden ybaratdyr. 17Şeýle hem, Heşbon galasy we tekizlikdäki ähli galalar: Dibon, Bamotbagal we Beýtbagal-megon, 18Ýahsa, Kedemot we Meýpagat, 19Kirýataýym, Sibma we jülgäniň depesindäki Seretşahar, 20Beýtpegor, Pisga dagynyň etegi we Beýtýeşimot hem şol araçäge degişlidir. 21Ruben tiresiniň mülküne Heşbonda hökümdarlyk eden amor hany Sihonyň tekizlikdäki ähli galalary we hanlygy degişlidir. Musa Sihony we ýurdunda ýaşap, onuň tarapdary bolan Midýan hanlaryny: Ewini, Rekemi, Sury, Hury we Rebany basyp aldy[+]. 22Ysraýyllar öz öldüren adamlarynyň arasynda Begor ogly Bilgamy hem gylyç bilen öldürdiler, ol palçylyk bilen meşgullanýardy[+]. 23Rubenleriň araçägi Iordan derýasynyň[†] kenary bolupdyr. Bu rubenleriň uruglaryna görä galalary we obalary bilen birlikde alan mülk ýerleri bolupdyr.


Gat tiresiniň mülk ýeri

24Ine, Musanyň[†] gat tiresine onuň uruglaryna görä beren mülk ýerleri: 25Ýazer galasy, Gilgadyň ähli galalary we ammonlaryň ýurdunyň ýarysy, Rabanyň gündogaryndaky Arogere çenli; 26Heşbondan Ramatmispä we Betonyma çenli, Mahanaýymdan Debiriň araçägine çenli; 27Beýtharam deresi, Beýtnimra we Sukot, Sapon, heşbon hany Sihonyň hanlygynyň galan bölegi. Onuň günbatar araçägi Iordandan Kinneret deňzine çenli bolupdyr. 28Ine, gatlaryň uruglaryna görä galalary we obalary bilen birlikde alan mülk ýerleri şulardyr.


Gündogardaky manaşa tiresiniň mülk ýeri

29Musa[†] gündogardaky manaşa tiresine onuň aýry-aýry uruglaryna görä ýer paýlap beripdi. 30Olaryň tutýan ýerleri Mahanaýym, tutuş Başan, Başan hany Oguň ähli hanlygy, Ýaýyryň ähli galalary – jemi altmyş gala;[+] 31Gilgadyň ýarysy, Aştarot we Edreý (Başan hany Oguň hanlyk eden galalary). Bular Manaşanyň ogly Makyryň nesilleri üçin olaryň uruglary boýunça berlen paý boldy[+]. 32Ine, şular Musanyň Iordan derýasynyň[†] aňyrsyndaky Mowap[†] düzlüginde, Ýerihonyň gündogarynda paýlan mülk ýerleridir. 33Emma Musa lewi tiresine mülk bermedi. Söz berşi ýaly, Ysraýyl Hudaýy Rebbiň Özi olaryň mülküdir[+].

#### 14‑nji bap


Ysraýyllar ýerleri paýlaşýarlar

1Ysraýyllaryň[†] Kenganda[†] alan mülk ýerleri şulardyr. Ol ýerleri Elgazar ruhany[†], Nunuň ogly Ýeşuwa we ysraýyl tireleriniň urugbaşylary olara mülk hökmünde paýlap berdiler[+]. 2Rebbiň[†] Musanyň[†] üsti bilen olara buýruşy ýaly, olar mülk ýerleri dokuz tiräniň we bir sany ýarym tiräniň arasynda bije atyşmak bilen paýlaşdylar[+]. 3Sebäbi Musa iki tirä we manaşa tiresiniň ýarysyna mülk ýeri Iordanyň gündogaryndan beripdi, emma lewi tiresine olaryň arasyndan mülk bermändi[+]. 4Ýusubyň[†] neslinden manaşa we efraýym tireleri gelip çykdy. Musa lewilere[†] ýerden paý bermändi, olara ýaşamak üçin diňe galalary, maldarçylyk we başga emläkleri üçin öri meýdanlaryny beripdi[+]. 5Şeýlelikde, ysraýyllar ýerleri Rebbiň Musa buýruşy ýaly edip paýlaşdylar.


Kalep Hebrony mülk alýar

6Ýahuda[†] tiresinden birnäçe adam Ýeşuwanyň ýanyna Gilgala geldi. Olaryň arasyndan Keniziň agtygy Ýepunnäniň ogly Kalep oňa şeýle diýdi: «Rebbiň Kadeşbarneýada ikimiz hakda Hudaýyň adamy Musa[†] aýdan sözlerini bilýänsiň[+]. 7Rebbiň guly Musa ýeri gizlinlikde gözden geçirmek üçin Kadeşbarneýadan meni iberende, men kyrk ýaşymdadym. Şonda men oňa ýüregimdäki jogaby getiripdim. 8Emma meniň bilen bile giden doganlarym halkyň ýüregine howsala saldylar, men bolsam diňe Hudaýym Rebbiň yzyna eýerdim[+]. 9Şol gün Musa kasam edip: „Aýagyňyň basjak ýerleri seniň we çagalaryňyň hemişelik mülki bolar, sebäbi sen tutuş kalbyň bilen Hudaýym Rebbiň yzyna eýerdiň“ diýipdi[+]. 10Şeýlelikde, Öz söz berşi ýaly, Reb meni diri galdyrdy, Rebbiň Musa söz beren döwründen bäri eýýäm kyrk bäş ýyl geçipdir. Şol döwür içinde ysraýyllar çölde sergezdan gezipdiler. Ine, indi men segsen bäş ýaşadym. 11Bu günki gün hem men Musanyň özümi iberen günündäki ýaly gujurly. Söweşmäge heniz hem gujur-gaýratym ýetjek. 12Şoňa görä-de, Rebbiň şol günki aýdan bu daglyklaryny maňa ber. Ol ýerde anaklaryň ýaşaýandygyny, galalarynyň uludygyny we olaryň berk saklanýandygyny şol gün özüň hem eşidipdiň. Rebbiň aýdyşy ýaly, men olary kowup çykararyn, Reb meniň bilen bile bolar»[+]. 13Ýeşuwa Ýepunnäniň ogly Kalebe ak pata berdi, oňa mülk ýer hökmünde Hebrony bagyş etdi. 14Keniziň agtygy Ýepunnäniň ogly Kalebiň Ysraýyl Hudaýy Rebbe ýürekden sygynandygy üçin, Hebron onuň hemişelik mülki bolup galdy. 15Hebronyň öňki ady Kirýatarba eken. Arba anaklaryň arasynda iň beýik adam eken. Şunlukda, ýer uruşdan dynyp rahatlandy[+].

#### 15‑nji bap


Ýahuda tiresiniň mülk ýeri

1Bije atyşykda ýahuda[†] tiresiniň uruglarynyň paýyna şu aşakdaky ýerler düşdi: günortada olaryň meýdany Edomyň araçägi bilen, günorta Sin çöllügine çenli baryp ýetýär. 2Olaryň günorta araçägi uzalyp gidýän günortadaky aýlaglardan, Öli deňziň gutarýan ýerinden başlanýar. 3Soňra ol günorta Içýan geçidine tarap dowam edip, Sin çölünden geçýär. Kadeşbarneýanyň günortasyndan Hesrona we Addara çykyp, ol ýerden Karka tarap öwrülýär. 4Soňra Asmondan geçip, Müsür derýasyna çenli uzalyp gidýär we Ortaýer deňzinde serhet gutarýar. Bu olaryň günorta araçägi bolar[+]. 5Ýahuda tiresiniň gündogar araçägi Öli deňiz bolupdyr. Bu gündogar araçäk demirgazyga tarap Iordan derýasynyň[†] Öli deňze guýýan ýerine çenli uzalyp gidýär. Demirgazykdaky araçäk Iordanyň deňze guýýan ýerinden, deňiz aýlagyndan başlanýar. 6Bu ýerden araçäk Beýthogla çenli baryp, demirgazykda Beýtarabadan geçýär we Ruben ogly Bohanyň ady dakylan daşa çenli gidýär[+]. 7Soňra araçäk Akor jülgesinden Debire çenli ýokary galyp, demirgazykda akymyň günortasynda ýerleşýän Adummym baýyrlyklarynyň garşysyndaky Gilgala tarap öwrülýär. Araçäk bu ýerden Eýnşemeş çeşmesine çenli dowam edip, Eýnrogele ýetýär. 8Bu ýerden araçäk ýabuslaryň[†] galasy Iýerusalimde[†] ýerleşýän düzlügiň günortasyndaky Benhinnom deresinden ýokary galýar. Soňra ol Benhinnom deresiniň günbatarynyň garşysyndaky daglaryň depesine çenli galyp, demirgazykdaky Rapa jülgesiniň ahyryna çenli barýar. 9Daglaryň gerşinden araçäk Neptowa çeşmesiniň gözbaşyna tarap aýlanýar. Ol ýerden hem Epron daglygyndaky galalara tarap gelýär. Soňra ol Bagala (bu Kirýatýegarym) tarap aşak düşýär. 10Soňra serhet günbatar Bagaladan Segir dagyna tarap aýlanýar, demirgazykda Kesalon galanyň Ýegarym daglaryna çenli gidip, Beýtşemeşe tarap öwrülýär we Timnanyň üsti bilen aýlanyp geçýär. 11Ol ýerden Ekronyň demirgazyk tarapyna gidýär we Şikarona tarap aýlanyp, Bagala dagynyň üsti bilen Ýabneýele gelýär. Iň soňunda araçäk Ortaýer deňzinde gutarýar. 12Ortaýer deňzi we onuň kenarlary günbatar araçägi emele getirýär. Ýahuda tiresiniň uruglarynyň ähli taraplaýyn araçägi, ine, şudur.


Kalep Hebrony we Debiri basyp alýar

13Rebbiň[†] buýruşy ýaly, Ýeşuwa ýahuda[†] tiresiniň mülk ýerindäki Kirýatarbany, ýagny Hebrony Ýepunnäniň ogly Kalebe berdi. Bu ýer Anagyň atasynyň hatyrasyna Kirýatarba diýip atlandyrylypdy[+]. 14Kalep ol ýerden anaklaryň üç urugyny: Şeşaýy, Ahymany we Talmaýy çykaryp kowdy. Bular Anagyň nesilleridir[+]. 15Bu ýerden ol Debiriň ilaty bilen uruşmaga gitdi. Debire öň Kirýatseper diýilýärdi[+]. 16Kalep: «Ýeňiş gazanyp, Kirýatseperi basyp alana, gyzym Aksany gelin edip berjek» diýdi[+]. 17Bu galany Kalebiň dogany, Kenazyň ogly Otniýel basyp aldy. Kalep öz gyzy Aksany oňa berdi. 18Toý güni Aksa öz kakasynyň ýanyna gidip, ondan ýer dilemek üçin Otniýelden razylyk aldy. Aksa baryp, eşeginden düşende, Kalep ondan: «Gyzym, näme dilegiň bar?» diýip sorady. 19Aksa kakasyna: «Maňa peşgeş bersene. Sen maňa Negep[†] çölüniň gurak ýerlerini berdiň, maňa suw bulaklaryny-da beräý!» diýdi. Şunlukda, Kalep ýokarky we aşaky çeşmeleri hem oňa bagyş etdi[+]. 20Ine, ýahuda tiresi öz uruglaryna görä şu ýerleri mülk edip aldy: 21Edomyň araçäginiň golaýyndaky günorta Negep çölünde olara şu galalar degişlidir: Kabseýel, Eder, Ýagur, 22Kina, Dimona, Adada, 23Kedeş, Hasor, Ýytnan, 24Zip, Telem, Begalot, 25Hasorhadat, Kirýothesron (bu Hasor), 26Emom, Şema, Molada, 27Hasargada, Heşmon, Beýtpelet, 28Hasarşugal, Beýerşeba, Bizýotiýa, 29Bagala, Iýeý, Esem, 30Eltolat, Kesil, Horma, 31Ziklag, Madmanna we Sansanna, 32Lewawot, Şilhim, Aýyn we Rimmon – olaryň obalary bilen bile jemi ýigrimi dokuz gala. 33Günbatar baýyrlyklarda: Eştawol, Sorga, Aşna, 34Zanowa, Eýngannym, Tapuwa, Eýnam, 35Ýarmut, Adullam, Soko, Azeka, 36Şagaraýym, Adytaýym, Gedera, Gederotaýym – obalary bilen bile jemi on dört gala.

37Senan, Hadaşa, Migdalgat, 38Dilegan, Mispe, Ýokteýel, 39Lakyş, Boskat, Eglon, 40Kabbon, Lahmas, Kitliş, 41Gederot, Beýtdagon, Nagama, Makeda. Bular obalary bilen bile on alty galadyr.

42Libna, Eter, Aşan, 43Ýeftah, Aşna, Nesiw, 44Kegila, Akzyp, Mareşa – obalary bilen bile dokuz galadyr.

45Ekron galasy we onuň ownukly-irili obalary, 46Aşdodyň golaýyndaky ähli galalar we obalar, Ekrondan Ortaýer deňzine çenli, 47Aşdot galasy we onuň ownukly-irili obalary, Gaza galasy we onuň ownukly-irili obalary bilen Müsür derýasyna we Ortaýer deňziniň kenarlaryna çenli.

48Daglyklarda: Şamyr, Ýatyr, Soko, 49Danna, Kirýatsanna (bu Debir), 50Anap, Eştemo, Anym, 51Goşen, Holon, Gilo – obalary bilen bile jemi on bir gala; 52Araw, Duma, Eşgan, 53Ýanum, Beýtapuwa, Apege, 54Humta, Kirýatarba (bu Hebron) we Sigor – obalary bilen bile dokuz gala; 55Magon, Karmel, Zip, Ýuta, 56Ýizregel, Ýokdegam, Zanowa, 57Keýn, Gibga, Timna – obalary bilen bile on gala; 58Halhul, Beýtsur, Gedor, 59Magarat, Beýtanot, Eltekon – obalary bilen bile jemi alty gala; 60Kirýatbagal (bu Kirýatýegarym) we Raba – obalary bilen bile iki gala.

61Çöllükde: Beýtaraba, Midin, Sekaka, 62Nibşan, Duz galasy, Eýngedi – obalary bilen bile jemi alty gala. 63Ýahudalar Iýerusalimde[†] ýaşaýan ýabuslary[†] kowup çykaryp bilmediler. Ýabuslar bu günki gün hem ol ýerde ýahudalar bilen bile ýaşaýarlar[+].

#### 16-njy bap


Efraýym bilen günbatardaky manaşa tireleriniň mülk ýeri

1Ýusubyň[†] nesilleriniň paýyna bije boýunça Ýerihonyň golaýyndaky Iordandan Ýeriho çeşmesiniň gündogaryna çenli bolan ýerler we Ýerihodan başlanyp, Beýtel daglygyna uzalyp gidýän çöllük düşdi. 2Araçäk Beýtelden Luza çykyp, Atarotda ýaşaýan arklaryň ýerine çenli barýar[+]. 3Soňra ol günbatara tarap aşak düşüp, ýapletleriň araçägine, aşaky Beýthoronyň we Gezeriň araçägine çenli gelip, deňizde tamamlanýar. 4Şeýlelikde, manaşa tiresiniň ýarysy we efraýym tiresi mülk ýerlerini aldylar.


Efraýym tiresiniň mülk ýeri

5Efraýymlaryň uruglaryna görä alan ýerleriniň araçägi şular bolupdyr: olaryň mülk ýerleriniň gündogar araçägi Atarotaddar bolup, ol ýokarky Beýthorona çenli barýar. 6Ol ýerden araçäk Ortaýer deňzi bilen dowam edip, Mikmetadyň demirgazygyna gelýär we Tanatşylonyň gündogar tarapyna öwrülip, Ýanowanyň gündogaryndan geçýär. 7Ýanowadan Atarotaddara we Nagara çenli aşak düşüp, Ýeriho birigip, Iordana baryp ýetýär. 8Araçäk Tapuwadan çykyp, günbatara Kana jülgesine tarap uzalyp gidýär-de, Ortaýer deňzine ýetip gutarýar. Ine, efraýym ýarym tiresine olaryň uruglaryna görä berlen ýerler şulardan ybarat. 9Efraýym nesillerine bular bilen birlikde manaşalara degişli bolan galalardyr obalar hem bölünip berildi. 10Efraýymlar Gezerde ýaşaýan kenganlary[†] kowup çykarmadylar. Kenganlar şu günler hem efraýymlaryň işini etmäge mejbur edilip, olaryň arasynda ýaşap ýörler[+].

#### 17‑nji bap


Günbatardaky manaşa tiresiniň mülk ýeri

1Şeýle hem, günbatardaky manaşa tiresi üçin bije atyldy. Manaşa Ýusubyň[†] nowbahar ogludy[†]. Manaşanyň ilkinji ogly, Gilgadyň kakasy Makyr ökde urşujy bolandygy üçin, bije boýunça onuň urugyna Gilgat we Başan berlipdi[+]. 2Manaşa tiresiniň beýleki uruglarynyň: Abygezeriň, Helegiň, Asryýeliň, Şekemiň, Heperiň we Şemidanyň hem bije boýunça Iordan derýasynyň[†] günbatar tarapynda paýlary bardy[+]. 3Manaşanyň ýuwlugy, Makyryň çowlugy, Gilgadyň agtygy, Heperiň ogly Selophadyň ogul perzendi ýokdy. Onuň diňe bäş gyzy bolup, olaryň atlary şulardyr: Mahla, Noga, Hogla, Milka we Tirsa[+]. 4Olar Elgazar ruhanynyň[†], Nunuň ogly Ýeşuwanyň we ýolbaşçylaryň ýanyna gelip, olara: «Reb[†] Musa[†] agalarymyzyň uruglary bilen birlikde bize hem mülk ýer bermegi buýrupdy» diýdiler. Ýeşuwa Rebbiň buýrugyna görä, olara hem bäş agasynyň uruglarynyň arasynda mülk berdi. 5-6Şeýlelikde, günbatardaky manaşa tiresine on paý ýer berildi. Sebäbi Manaşanyň gyz gowluklary hem ogul gowluklary bilen birlikde mülk aldylar. Manaşa tiresiniň beýleki uruglaryna Iordan derýasynyň gündogar tarapynda mülk berildi.

7Manaşa tiresiniň Iordan derýasynyň[†] günbatarynda tutýan meýdany Aşerden başlap, Mikmetada çenli, ýagny Şekemiň gündogar tarapyna çenli uzalyp, ol ýerden araçäk günorta tarap Eýntapuwanyň ýaşaýjylaryna çenli ýetýär. 8Tapuwa galasynyň daş-töweregi Manaşa degişlidi, emma Tapuwa galasy efraýymlylara degişli bolan Manaşanyň araçäginde ýerleşýärdi. 9Soňra araçäk Kana akymynyň günorta tarapy bilen aşak düşýär. Akymyň günortasyndaky galalar Manaşada ýerleşseler-de, Efraýyma degişli bolupdyr. Manaşanyň araçägi akymyň demirgazyk tarapynda bolup, ol Ortaýer deňzinde gutarýar. 10Günorta tarap Efraýyma, demirgazyk bolsa Manaşa degişli bolup, olaryň günbatar araçägi Ortaýer deňzi bolupdyr. Olaryň demirgazyk-günbatar tarapy – Aşer, demirgazyk-gündogar tarapy bolsa Ysakar bolupdyr. 11Ysakardan we Aşerden manaşalara obalary bilen Beýtşeýany, Iblegamy, şeýle-de Doruň (bu deňiz kenarynda), Endoruň, Tagnagyň, Megidonyň ilatyny we obalaryny berdiler. 12Manaşalar ol galalaryň ýaşaýjylaryny kowup çykaryp bilmediler we kenganlar[†] öz ýerlerinde galyp, ýaşamaklaryny dowam etdirdiler[+]. 13Ysraýyllar[†] güýçlenenden soňra, kenganlary özleri üçin mejbury iş edýänlere öwürdiler. Emma olary bütinleý kowup çykarmadylar.


Efraýym we manaşa tireleri ýer soraýarlar

14Ýusubyň[†] nesilleri Ýeşuwa: «Näme üçin sen bize bir bije paý we bir mülk ýer berýärsiň? Biziň bolsa adam sanymyz köp, bizi Reb ýalkady[†]» diýdiler[+]. 15Ýeşuwa olara: «Eger siziň adam sanyňyz köp bolsa we Efraýym daglyklary size darlyk edýän bolsa, onda tokaýlara gidiň-de, şol ýerde perizleriň[†] we rapalaryň[†] ýerinden özüňize ýer açyň» diýdi. 16Ýusubyň nesilleri oňa: «Bu daglyk meýdanlar biziň üçin ýeterlik däl. Düzlükde ýaşaýan ähli kenganlaryň[†], şeýle hem, Beýtşeýanda, onuň obalarynda we Ýizregel jülgesinde ýaşaýanlaryň demir söweş arabalary bar» diýdiler[+]. 17Soňra Ýeşuwa Ýusubyň nesilleri bolan manaşalara we efraýymlara ýüzlenip, şeýle diýdi: «Siz köp sanly we sizde uly güýç bar, şonuň üçin hem size diňe bir bije paý berip goýmaly däldir. 18Daglyk meýdanlar siziňki bolar. Ol ýer tokaýlyk bolsa-da, siz ony arassalasaňyz, onuň daşky serhetlerine çenli siziňki bolar. Kenganlaryň demir söweş arabalary bar bolsa-da, güýçli bolsalar-da, siz olary kowup çykarmagy başararsyňyz».

#### 18‑nji bap


Galan ýerleriň paýlanylyşy

1Tutuş ysraýyl[†] jemagaty Şiloda ýygnanyşdy we ol ýerde Rebbe ýüz tutulýan çadyr[†] guruldy. Çünki ähli ýerler ysraýyllara tabyn bolupdy[+]. 2Entek ysraýyllardan öz mülk ýerini almadyk ýene-de ýedi tire galypdy. 3Şonuň üçin hem Ýeşuwa olara şeýle diýdi: «Siz haçana çenli ata-babalaryňyzyň Hudaýy Rebbiň özüňize beren ýerlerini almaga biperwaý garap gezjeksiňiz? 4Her tireden üç adamy saýlaň, men olary ýerlere aýlanmaga iberjek, olar her tirä ýetýän mülk ýeri ýazga geçirsinler-de, meniň ýanyma alyp gelsinler. 5Ýerleri mülk paýyny almadyk ýedi tiräniň arasynda bölsünler. Ýahudalar[†] öz öňki ýerinde günortada galar, Ýusubyň[†] nesilleri bolsa demirgazykdaky ýerinde galar. 6Mülk ýeriň ýedi bölegini hem ýazga geçiriň-de, maňa getirip beriň. Men şu ýerde Hudaýymyz Rebbiň huzurynda siziň üçin bije ataryn. 7Siziň araňyzda lewileriň[†] paýy ýokdur, sebäbi olaryň paýy Rebbe ruhany[†] hökmünde gulluk etmekdir. Gatlar, rubenler we manaşa tiresiniň ýarysy eýýäm öz mülk ýerlerini Iordan derýasynyň[†] gündogaryndan aldylar. Bu ýerleri olara Rebbiň guly Musa[†] beripdi»[+]. 8Şeýdip, adamlar ýola düşdüler. Ýeşuwa ýerleri öwrenmäge gidýän ol adamlara şeýle buýruk berdi: «Ähli ýerleri aýlanyp çykyň we ony ýazga geçiriň-de, yzyňyza meniň ýanyma geliň. Men bu ýerde Şiloda Rebbiň huzurynda siziň üçin bije atjakdyryn». 9Şeýlelikde, adamlar ýerleriň içinden geçip, olary galama-gala ýedi bölege bölüp, gözden geçiriş kitabyna ýazdylar. Soňra olar Şilodaky düşelgä – Ýeşuwanyň ýanyna gaýdyp geldiler. 10Ol ýerde Ýeşuwa Rebbiň huzurynda bije atyp, ýerleri ysraýyllaryň tirelerine özleriniň bölüşleri ýaly paýlady.


Benýamin tiresiniň mülk ýeri

11Ilkinji bolup, benýamin tiresiniň uruglarynyň bijesi çykdy. Olaryň bijesine düşen paý ýahudalar[†] bilen Ýusup[†] nesilleriniň aralygyndaky ýerler boldy. 12Olaryň araçäginiň demirgazyk tarapy Iordan derýasyndan[†] başlanýar, soň araçäk demirgazykda Ýeriho gerşine çykyp, daglyklaryň üsti bilen günbatar tarapa öwrülip, Beýtawen çöllüginde gutarýar. 13Bu ýerden araçäk ilerligine Luzuň (bu öňki Beýtel) günorta gerşine çenli gelýär. Soňra aşaky Beýthoronyň günortasyndaky daglykdan Atarotaddara düşýär. 14Soňra ol ýerden aýlanyp, daglaryň günbatar tarapyna öwrülýär, ýahudalara degişli bolan Kirýatbagala (öňki Kirýatýegarym) gelýär. Bu olaryň günbatar tarapynyň araçägidir. 15Günorta araçäk Kirýatýegarymyň çetinden başlap, Neptowa çeşmesine çenli gelip ýetýär. 16Soňra araçäk Benhinnom deresiniň ýanyndaky daglaryň etegine çenli aşak düşüp, Rapa deresine gelýär. Ol demirgazyga Hinnom deresine tarap aşak dowam edip, ýabuslaryň[†] galasynyň günorta eňňidi bilen Eýnrogele baryp ýetýär. 17Indi bolsa araçäk demirgazykdan aýlanyp, Eýnşemeşe gelýär. Soňra Adummym geçidiniň garşysyndaky Geliloda çenli uzalyp, Ruben ogly Bohanyň daşyna tarap aşak düşýär[+]. 18Soňra Beýtarabanyň demirgazyk eňňidi bilen geçip, Araba düzlügine tarap aşak düşýär. 19Araçäk Beýthoglanyň demirgazygy bilen gidip, Öli deňziň demirgazyk aýlagynda we günortada Iordanyň çetinde gutarýar. Bu olaryň günorta araçägi bolupdyr. 20Olaryň gündogar araçägi Iordan bolupdyr. Bu benýamin tiresiniň uruglary boýunça ähli taraplaýyn araçäklenen mülk ýerleri bolupdyr. 21Ine, bular bolsa benýamin tiresiniň uruglary boýunça alan galalary: Ýeriho, Beýthogla, Emekkesis, 22Beýtaraba, Samaraýym, Beýtel, 23Awym, Para, Opra, 24Kepar-ammony, Opny, Geba – obalary bilen bile jemi on iki gala. 25Gibgon, Rama, Beýerot, 26Mispa, Kepira, Mosa, 27Rekem, Ýirpeýel, Tarala, 28Sela, Haýelep, Ýabus galasy (bu – Iýerusalim[†]), Gibga we Kirýatýegarym – obalary bilen bile on dört gala. Bu benýamin tiresiniň öz uruglaryna görä alan mülk ýeridir[+].

#### 19-njy bap


Şimgon tiresiniň mülk ýeri

1Ikinji gezek şimgon tiresiniň uruglarynyň bijesi çykdy. Olaryň mülki ýahuda[†] tiresiniň mülk ýeriniň içinden düşdi. 2Şimgon tiresiniň mülk ýerleri şular bolupdyr: Beýerşeba, Şeba, Molada,[+] 3Hasarşugal, Bala, Esem, 4Eltolat, Betul, Horma, 5Ziklag, Beýtmarkabot, Hasarsusa, 6Beýtlebaot, Şaruhen – obalary bilen bile on üç gala. 7Aýyn, Rimmon, Eter, Aşan – obalary bilen bile dört gala. 8Bagalatbegeriň we Negep[†] çölündäki Ramanyň daş-töweregindäki obalar hem şoňa girýärdi. Bularyň bary Şimgon tiresiniň öz uruglaryna görä alan mülk ýerleridir. 9Şimgon tiresine mülk ýer ýahudalaryň paýyndan bölünip berildi. Ýahudalaryň ýer paýlarynyň özlerinden artykdygy sebäpli, şimgon tiresi mülk ýerini olaryň paýyndan aldy[+].


Zebulun tiresiniň mülk ýeri

10Üçünji gezek zebulun tiresiniň uruglarynyň bijesi çykdy. Olaryň mülk ýeriniň araçägi Saryda çenli uzalýar. 11Araçäk günorta Margala çenli gidip, Dabbeşede baryp ýetýär we Ýoknegamyň gündogar akymyna gelýär. 12Soň Saryddan yzyna gaýdyp, Günüň dogýan tarapyna Kislot-tabora gelýär. Ol ýerden Daberada gelip, Ýapyýa tarap ýokary çykýar. 13Ol ýerden gündogara Gathepere we Etkazyna tarap geçýär, soňra Rimmona tarap dowam edip, Nega tarap öwrülýär. 14Demirgazyk araçäk Hannatona tarap aýlanyp, Ýyptahel jülgesinde gutarýar. 15Katat, Nahalal, Şimron, Ýydala, Beýtullaham – obalary bilen bile on iki gala. 16Ine, bular Zebulun tiresiniň uruglary boýunça alan mülk ýeri, olaryň galalary we obalarydyr[+].


Ysakar tiresiniň mülk ýeri

17Dördünji gezek ysakar tiresiniň uruglarynyň bijesi çykdy. 18Olaryň ýerine şular degişlidir: Ýizregel, Kesullot, Şunem, 19Haparaýym, Şiýon, Anaharat, 20Rabyt, Kişýon, Ebes, 21Remet, Eýngannym, Eýnhadda, Beýtpazzes. 22Araçäk Tabora, Şahasuma, Beýtşemeşe ýanaşyp, Iordanda gutarýar – obalary bilen bile alty gala. 23Ine, bular Ysakar tiresiniň uruglary boýunça alan mülk ýerleri, galalary we obalarydyr.


Aşer tiresiniň mülk ýeri

24Bäşinji gezek aşer tiresiniň uruglarynyň bijesi çykdy. 25Olaryň araçägi Helkat, Haly, Beten, Akşap, 26Alammelek, Amat, Mişal; günbatar Karmel dagyna çenli we Şihorlybnat galasyna çenli baryp ýetýär. 27Soňra araçäk yzyna gündogara Beýtdagona tarap aýlanyp, Zebuluna, Ýyptahel jülgesine, demirgazykda Beýtemege we Negiýele barýar. Soňra ol demirgazykda Kabula, 28Ebrona, Rehoba, Hammona, Kana we Beýik Sidona[†] çenli dowam edýär. 29-30Şundan soň serhet Rama öwrülip, berk Sur galasyna gelýär we ýene-de yzyna Hosa tarap aýlanyp, Ortaýer deňzinde gutarýar. Olaryň ýerlerine Mahalap, Akzyp, Umma, Apek, Rehop ülkeleri hem degişlidir. Olar obalary bilen bile jemi ýigrimi iki galadyr. 31Aşer tiresiniň uruglary boýunça alan mülk ýerleri, galalary we obalary, ine, şulardan ybaratdyr.


Naftaly tiresiniň mülk ýeri

32Altynjy gezek naftaly tiresiniň uruglarynyň bijesi çykdy. 33Olaryň araçägi Helepden, Saganannymdaky dub tokaýlaryndan, Adamynekepden we Ýabneýelden Lakkuma çenli gelip, ol Iordanda gutarýar. 34Serhet günbatara Aznottabora öwrülip, soň Hukoga barýar, günorta tarapdan Zebuluna, günbatar tarapdan bolsa Aşere we gündogar tarapdan Iordanyň ýakasynda bolan Ýahuda[†] ýanaşýar. 35Olara degişli bolan berk galalar şulardyr: Siddim, Ser, Hammat, Rakat, Kinneret, 36Adama, Rama, Hasor, 37Kedeş, Edreý, Eýnhasor, 38Ýyron, Migdalel, Horem, Beýtanat we Beýtşemeş – obalary bilen bile on dokuz gala. 39Bu bolsa naftaly tiresiniň uruglaryna görä düşen mülk ýerleri, galalary we obalarydyr.


Dan tiresiniň mülk ýeri

40Ýedinji gezek dan tiresiniň uruglarynyň bijesi çykdy. 41Olaryň paýyna düşen mülk ýerler şulardan ybarat: Sorga, Eştawol, Irşemeş, 42Şagalbyn, Aýalon, Ýytla, 43Eýlon, Timna, Ekron, 44Elteke, Gibeton, Bagalat, 45Ýehut, Beneýberak, Gatrimmon, 46Meýýarkon we Ýafonyň garşysyndaky ýerler bilen Rakon[+]. 47Emma dan tiresine öz ýerlerini eýelemek agyr düşdi, olar Leşeme garşy söweşe çykyp, ony basyp aldylar. Olary gylyçlap öldürip, ýerlerini özlerine mülk edip aldylar we ol ýerde ýerleşdiler. Olar Leşeme Dan diýip, atalary Danyň adyny goýdular[+]. 48Ine, bu bolsa dan tiresiniň uruglary boýunça alan mülk ýerleri, olaryň galalary we obalarydyr.


Ýer paýlamak işi tamamlanýar

49Mülk ýerleri araçäkläp bölüp gutaranlaryndan soň, ysraýyllar[†] öz aralaryndan Nunuň ogly Ýeşuwa mülk paý berdiler. 50Olar oňa Rebbiň[†] buýrugy boýunça Efraýym daglygyndaky Timnatserah galasyny berdiler. Bu galany onuň özi sorapdy. Ýeşuwa bu galany täzeden gurup, ol ýerde ornaşdy[+]. 51Ine, şular Elgazar ruhanynyň[†], Nunuň ogly Ýeşuwanyň we Ysraýyl tireleriniň urugbaşylarynyň Rebbe ýüz tutulýan çadyryň[†] girelgesinde, Şiloda Rebbiň huzurynda Ysraýyl tirelerine bije boýunça paýlap beren mülk ýerleridir. Şeýlelik bilen, olar ýerleri paýlamak işini tamamladylar.

#### 20‑nji bap


Gaçybatalga galalary


(Kanun taglymaty 19:1-13; Çölde 35:6-34)

1[•]Reb[†] Ýeşuwa şeýle diýdi:[+] 2«Ysraýyllara[†] aýt: Men size Musanyň[†] üsti bilen gaçybatalga galalary barada aýdypdym. Şolaryň haýsy galalar bolmalydygyny siz öz araňyzda kesgitläň. 3Tötänlikden ýa-da ýalňyşlyk bilen adam öldüren ganhor ol ýere gaçyp, özüni gorap biler. Goý, ol galalar ganhorlar üçin öldürileniň hossaryndan gaçybatalga bolsun. 4Kimde-kim şol galalaryň birine gaçyp barsa, ol adam galanyň girelgesinde, derwezäniň agzynda durup, şol galanyň ýaşulularyna[†] eşitdirip, öz ýagdaýyny habar bersin. Olar ol adamy öz ýaşaýjylarynyň biri hökmünde kabul edip, oňa öz aralarynda galada ýaşamaga orun bererler. 5Eger-de onuň yzyndan öldürileniň hossary ar almak üçin gelse, onda galadaky ýaşulular ganhory onuň eline bermeli däldirler, sebäbi ganhor onuň ýakynyny bilkastlaýyn öldürmändir. Öldüren adamy bilen onuň öň hiç hili duşmançylygy bolmandyr. 6Jemagat üýşüp, ganhor barada höküm çykarýança we tä şol wagtky baş ruhany[†] ölýänçä, goý, ol şol galada ýaşabersin. Soňra ol gaçyp gaýdan galasyna, öz öýüne dolanyp biler». 7Şeýlelik bilen, olar Naftaly daglygynda Jelilede[†] Kedeş galasyny, Efraýym daglygynda Şekemi we Ýahuda[†] daglygynda Kirýatarbany (Hebrony) bellediler. 8Şeýle hem Iordan derýasynyň[†] aňyrsyndan Ýerihonyň gündogarynda olar ruben tiresinden düzlükdäki çölde ýerleşýän Beseri, gat tiresinden Gilgatdaky Ramody, manaşa tiresinden Başandaky Golany bellediler. 9Bu galalar ähli ysraýyllar we olaryň arasynda ýaşaýan gelmişekler üçin gaçybatalga hökmünde bellenildi. Adamy tötänlikde öldüren ganhor şol galalara gaçyp baryp, ondan ar almakçy bolýan hossarlardan başyny gutaryp biler. Jemagat maslahatlaşyp, adalatly[†] höküm çykarýança, ol ganhor şol galada howpsuzlykda ýaşap biler.

#### 21‑nji bap


Lewilere berlen galalar

1[•]Lewi tiresiniň ýolbaşçylary Elgazar ruhanynyň[†], Nunuň ogly Ýeşuwanyň we ähli Ysraýyl[†] tireleriniň urugbaşylarynyň ýanyna geldiler. 2Lewiler[†] Kengan[†] ýurdunyň Şilo galasyna gelip, olara: «Reb[†] bize ýaşamak üçin galalar we iri şahly mallarymyz üçin öri meýdanlar bermegi Musa[†] arkaly buýrupdy» diýdiler. 3Şeýlelikde, Rebbiň buýrugy boýunça ysraýyllar lewilere öz mülk ýerlerinden şu aşakdaky galalary we öri meýdanlaryny berdiler. 4Ilkinji kohat urugynyň bijesi çykdy. Lewilerden bolan Harun ruhanynyň nesillerine bije boýunça ýahuda[†], şimgon we benýamin tirelerinden saýlanyp, on üç gala berildi[+]. 5Beýleki galan kohat urugyna bije boýunça efraýym, dan tirelerinden we günbatardaky manaşa tiresinden on gala berildi. 6Gerşon urugy hem bije atyşykda ysakar, aşer, naftaly tirelerinden we Başandaky manaşa tiresinden özlerine on üç gala aldylar. 7Merary urugy özlerine ruben, gat we zebulun tirelerinden on iki gala aldylar. 8Şeýlelikde, ysraýyllar Rebbiň Musanyň üsti bilen buýruşy ýaly, bu galalary öri meýdanlary bilen birlikde lewilere bije boýunça paýlap berdiler. 9-10Ysraýyllar lewilerden bolan kohat urugyndan Harunyň nesillerine ýahuda we şimgon tireleriniň haýsy galalaryny bermelidigini kesgitlediler, sebäbi olaryň bijesi birinji çykypdy. 11Ysraýyllar olara Kirýatarbany (Arba Anagyň kakasydy) beripdirler. Bu Ýahuda daglygyndaky Hebron galasy bolupdyr, onuň daş-töweregini öri meýdan tutýar[+]. 12Emma galanyň ýakynyndaky açyk meýdanlaryny we onuň obalaryny bolsa Ýepunne ogly Kalep mülk ýer hökmünde alypdy. 13Harun ruhanynyň nesillerine ganhorlar üçin gaçybatalga bolan Hebron galasyny we Libnany, 14Ýatyry, Eştemowany, 15Holony, Debiri, 16Aýyny, Ýutany, Beýtşemeşi, olaryň her biriniň öri meýdanlary bilen bile bu iki tireden jemi dokuz gala berdiler. 17Olar benýamin tiresinden hem şu galalary aldylar: Gibgony, Gebany, 18Anatody we Almony, olaryň hersiniň öri meýdanlary bilen bile jemi dört gala. 19Şu sanalan on üç gala öri meýdanlary bilen bile Harun ruhanynyň nesillerine berildi. 20Lewileriň kohat nesliniň galan bölegi bije boýunça efraýym tiresinden galalar aldylar. 21Olar ganhorlar üçin gaçybatalga bolan, Efraýym daglygyndaky Şekem galasyny, şeýle hem Gezeri, 22Kibsaýymy, Beýthorony öri meýdanlary bilen bile olara berdiler. Bular jemi dört galadyr. 23Olar dan tiresinden Elteke, Gibeton, 24Aýalon we Gatrimmon galalaryny öri meýdanlary bilen bile aldylar. Bular jemi dört galadyr. 25Olara günbatardaky manaşa tiresinden şu galalary: Tagnagy, Gatrimmony – jemi iki galany öri meýdanlary bilen bile berdiler. 26Şu ýokarda sanalan on gala, öri meýdanlary bilen birlikde kohat nesilleriniň galan bölegine berildi. 27Lewileriň gerşon urugyna gündogardaky manaşa tiresinden ganhorlar üçin gaçybatalga bolan Başandaky Golan galasy we Beýeşterag – jemi iki gala, olaryň öri meýdanlary bilen bile berildi. 28Ysakar tiresinden bolsa olara Kişýon, Daberat, 29Ýarmut, Eýngannym galalaryny – jemi dört galany olaryň öri meýdanlary bilen bile aldylar. 30Aşer tiresinden olara Mişal, Abdon, 31Helkat we Rehop galalary – jemi dört gala hersiniň öri meýdanlary bilen bile berildi. 32Olara naftaly tiresinden ganhorlar üçin gaçybatalga bolan, Jeliledäki[†] Kedeş galasy, şeýle hem Hammotdor, Kartan galalary – jemi üç gala öri meýdanlary bilen bile berildi. 33Şu sanalan on üç gala, olaryň öri meýdanlary bilen birlikde gerşon urugyna berildi.

34Lewileriň[†] galan merary urugyna bolsa zebulun tiresinden galalar berildi. Olara Ýoknegam, Korta, 35Rimmon, Nahalal galalary – jemi dört gala hersiniň öri meýdanlary bilen bile berildi. 36Ruben tiresinden olara Beser, Ýahsa, 37Kedemot, Meýpagat galalary – jemi dört gala hersiniň öri meýdanlary bilen bile berildi. 38Gat tiresinden olara ganhorlara gaçybatalga edilip bellenen Gilgatdaky Ramot galasy we Mahanaýym, 39Heşbon, Ýazer galalary öri meýdanlary bilen bile berildi. Bular jemi dört galadyr. 40Şeýlelikde, lewileriň galan merary urugynyň paýyna bije boýunça jemi on iki gala düşdi. 41Ysraýyllardan lewilere mülk hökmünde berlen galalaryň jemi öri meýdanlary bilen birlikde kyrk sekiz boldy. 42Şol galalaryň her biriniň daş-töweregini öri meýdan gurşap alýardy. Öri meýdansyz ýekeje-de gala ýokdy.

43Ine, Reb ysraýyllaryň ata-babalaryna ant içip söz beren ýeriniň ählisini olara berdi. Olar bu ýerleri eýeläp, ol ýerde ýaşadylar[+]. 44Reb olaryň ata-babalaryna söz berşi ýaly, olara ähli tarapdan parahatçylyk berdi. Olaryň duşmanlarynyň ýekejesi hem olaryň öňünde durup bilmedi. Reb olaryň duşmanlaryny öz ellerine berdi[+]. 45Rebbiň Ysraýyl nesillerine beren ajaýyp wadalaryndan ýekeje sözi hem ýerine ýetmän galmady. Olaryň ählisi hakykat ýüzünde berjaý boldy[+].

#### 22‑nji bap


Gündogar tireler öz mülklerine dolanýarlar

1Soňra Ýeşuwa ruben, gat tirelerini we gündogardaky manaşa tiresini ýanyna çagyryp, 2olara şeýle diýdi: «Siz Rebbiň[†] guly Musanyň[†] buýruklaryny ýerine ýetirdiňiz we meniň ähli tabşyryklaryma boýun bolduňyz[+]. 3Bütin şol wagtyň dowamynda siz doganlaryňyzy şu güne çenli ýeke taşlamadyňyz we öz Hudaýyňyz Rebbiň buýruklaryny dykgat bilen ýerine ýetirdiňiz. 4Ine, Hudaýyňyz Reb siziň doganlaryňyza söz berşi ýaly, olara parahatçylyk berdi. Şonuň üçin hem, indi siz öz öýleriňize, ýagny Rebbiň guly Musanyň Iordan derýasynyň[†] beýleki tarapynda size beren ýerlerine eýelik etmäge dolanyp baryň[+]. 5Emma Rebbiň guly Musanyň size beren buýruklaryny we kanunyny[†] doly berjaý ediň. Hudaýyňyz Rebbi söýüň, ähli ýerde Onuň ýolundan ýöräň, tabşyryklaryny ýerine ýetiriň, Oňa bil baglaň we bütin ýüregiňiz bilen jan-tenden Oňa gulluk ediň»[+]. 6Soňra ak pata berip, Ýeşuwa olary ugratdy we olar öz öýlerine gaýtdylar. 7Ine, manaşa tiresiniň ýarysyna Musanyň Başanda beren ýeri, emma Ýeşuwa beýleki ýarysyna Iordan derýasynyň demirgazyk tarapynda, öz doganlarynyň arasyndan berdi. Şeýlelikde, olara ak pata berip, öýlerine ugratdy[+]. 8Ýeşuwa olara: «Uly baýlyk bilen, süri-süri mal bilen, altyn-kümüş bilen, mis-demir bilen, köp egin-eşik bilen yzyňyza dolanyň. Duşmanlaryňyzy ýeňip, olardan alan oljalaryňyzy öz doganlaryňyz bilen paýlaşyň» diýdi[+]. 9Şeýlelikde, ruben, gat tireleri we gündogardaky manaşa tiresi Kenganyň[†] Şilo galasyndaky beýleki ysraýyllary[†] taşlap, Gilgada tarap, Rebbiň Musanyň üsti bilen olara beren mülk ýerlerine eýelik etmäge yzlaryna gaýtdylar.


Iordanyň ýanyndaky gurbanlyk sypasy

10Ruben, gat tireleri we gündogardaky manaşa tiresi Kenganda[†] Iordanyň golaýyna gelip, derýanyň ýakasynda äpet bir gurbanlyk[†] sypasyny[†] bina etdiler. 11Ine, rubenleriň, gatlaryň we gündogardaky manaşa tiresiniň Kenganyň araçäginde, Iordanyň boýunda, ysraýyllaryň tarapynda gurbanlyk sypasyny gurandyklary baradaky habar ysraýyl halkyna gelip ýetdi. 12Bu täzeligi eşidenlerinde, tutuş ysraýyl jemagaty Şiloda bir ýere ýygnanyp, olara garşy söweşmäge aýaga galdy. 13Soňra ysraýyllar Gilgada tarap – rubenleriň, gatlaryň we gündogardaky manaşa tiresiniň üstüne Elgazar ruhanynyň[†] ogly Pinehasy iberdiler[+]. 14Onuň bilen bile on sany ýolbaşçy hem gitdi. Olar ysraýylyň her tiresinden saýlanyp, hersi ysraýyl uruglarynyň baştutanydylar. 15Olar Gilgada – rubenleriň, gatlaryň we gündogardaky manaşa tiresiniň ýanyna gelip, olara şeýle diýdiler: 16«Rebbiň tutuş jemagaty şeýle diýýär: „Bu nähili dönüklik? Siz Ysraýyl Hudaýy Rebbiň garşysyna çykdyňyzmy? Siz Rebbe gulluk etmekden ýüz öwürdiňizmi? Siz öz gurbanlyk sypaňyzy gurup, Rebbe garşy baş göterýäňizmi[+]? 17Biziň üçin Pegoryň kanuny[†] bozany azmy näme? Çünki ol Rebbiň jemagatyna gyrgyn keselini getirdi. Biz entekler hem ondan tämizlenip[†] bilemzok[+]. 18Siz bolsa bu gün Rebden boýun towladyňyz! Eger siz bu gün Rebbe baş göterseňiz, ertir Ol tutuş ysraýyl jemagatyna göz görkezer. 19Eger siziň mülk ýerleriňiz päk bolmasa, onda Rebbiň topragyna – mukaddes çadyryň[†] duran ýerine geçiň-de, mülk ýeriňizi biziň aramyzdan alyň. Emma biziň Hudaýymyz Rebbiň gurbanlyk sypasyndan başga öz gurbanlyk sypaňyzy gurup, Rebbe we bize garşy baş götermäň. 20Ýadyňyzdamy, Zeranyň çowlugy Akan Rebbe aýry goýlan zatlardan ogurlap, dönüklik edipdi. Munuň üçin bolsa jeza tutuş ysraýyl jemagatynyň üstünden indi. Bu günä üçin onuň diňe ýeke özi ölmändi“»[+]. 21Ruben, gat tireleri we gündogardaky manaşa tiresi Ysraýyl tireleriniň urugbaşylaryna şeýle jogap berdiler: 22«Reb hudaýlaryň Hudaýydyr! Reb hudaýlaryň Hudaýydyr! Ol bilýändir, goý, ysraýyl halky hem bilsin: eger biz Rebbe boýun egmezlik ýa-da dönüklik eden bolsak, siziň bu gün bize rehimiňiz inmesin![+] 23Eger biz gurbanlyk sypamyzy Rebbi ret etmek üçin guran bolsak, onuň üstünde ýakma gurbanlygyny[†] ýa galla sadakasyny[†], ýa-da salamatlyk gurbanlygyny[†] bermek üçin guran bolsak, onda Rebbiň Özi bize berk jeza bersin. 24Hakykatda bolsa, biz muny ätiýaçlyk üçin etdik, sebäbi wagt geler, şonda siziň nesilleriňiziň biziň nesillerimizden: „Ysraýyl Hudaýy Reb bilen siziň näme işiňiz bar?“ diýip sorarlar. 25Reb Iordan derýasyny[†] biziň bilen siziň araňyzda araçäk edip goýdy. Siziň Rebde hiç hili paýyňyz ýok diýmezlikleri üçin, şeýle hem, siziň nesilleriňiz biziňkilere Rebbe sežde etmäge[†] ýol goýar ýaly, 26biz öz gurbanlyk sypamyzy gurmagy ýüregimize düwdük. Bu ýakma gurbanlygy üçin hem däl, mal sadakasy üçin hem däl. 27Emma bu siz bilen biziň we soňky nesillerimiziň arasynda subutnama bolmagy üçindir. Munda biz öz ýakma gurbanlyklarymyz, mal sadakalarymyzy we salamatlyk gurbanlyklarymyzy bermek bilen Rebbiň öňündäki borçlarymyzy Onuň huzurynda ýerine ýetireris. Wagt gelende, siziň nesilleriňiz biziň nesillerimize: „Siziň Rebde paýyňyz ýok“ diýip, hiç haçan aýdyp bilmezler. 28Şeýle hem, biz belli bir netijä geldik, haçan hem bolsa bir wagt olar bize we biziň nesillerimize şeýle diýäýseler, biz olara: „Ata-babalarymyzyň Rebbe guran bu gurbanlyk sypasynyň nusgasyna serediň, bu ýakma gurbanlygy ýa-da mal sadakasy üçin däl-de, siz bilen biziň aramyzda subutnama bolmagy üçindir“ diýeris. 29Mukaddes çadyryň öňünde duran Hudaýymyz Rebbiň gurbanlyk sypasyndan başga üýtgeşik gurbanlyk sypasyny gurmak we onda ýakma gurbanlygyny, galla sadakasyny ýa-da mal sadakasyny berip, Rebbi äsgermezlik edip, Ony ret etmeklik bizden daş bolsun!»

30Pinehas ruhany[†] we onuň bilen gelen jemagat baştutanlary, Ysraýyl tireleriniň urugbaşylary rubenleriň, gatlaryň we gündogardaky manaşa tiresiniň aýdanlaryny eşidenlerinde, bu sözlerden hoşal boldular. 31Elgazar ruhanynyň ogly Pinehas rubenlere, gatlara we gündogardaky manaşa tiresine: «Häzir biz Rebbiň öz aramyzdadygyny bilýäris, sebäbi siz Rebbe garşy dönüklik etmänsiňiz, gaýtam, siz bütin ysraýyl halkyny Rebbiň jezalandyrmagyndan halas etdiňiz» diýdi[+].

32Şundan soň Pinehas we ýolbaşçylar rubenleri we gatlary Gilgatda galdyryp, öz ýurduna dolanyp geldiler we ysraýyllara olaryň aýdanlaryny gürrüň berdiler. 33Şeýlelikde, ysraýyllar olaryň eden işinden hoşal boldular we Hudaýa alkyş aýtdylar. Şundan soň olar rubenleriň we gatlaryň ýaşaýan ýerlerine çozup, olar bilen uruş etmek we olary tozdurmak hakynda kelam agyz söz aýtmadylar. 34Rubenler we gatlar gurbanlyk[†] sypasyna[†] «Subutnama» diýip at berdiler. Olar: «Çünki bu biziň aramyzda Rebbiň Hudaýdygynyň subutnamasydyr» diýdiler[+].

#### 23‑nji bap


Ýeşuwanyň hoşlaşyk sözi

1Rebbiň[†] ysraýyllara[†] daş-töweregindäki ähli duşmanlaryndan parahatçylyk bereninden bäri köp wagt geçipdi we Ýeşuwanyň hem ýaşy birçene baryp, gojalyk ýaşyna ýetipdi[+]. 2Ýeşuwa ähli ysraýyllary, olaryň ýaşulularyny[†], baştutanlaryny, kazylaryny we ýolbaşçylaryny ýanyna çagyryp, olara şeýle diýdi: «Indi meniň köpüm geçip, azym galdy. 3Hudaýyňyz Rebbiň siziň bähbidiňiz üçin bu milletleriň[†] baryny nähili güne salandygyna özüňiz gözli şaýatsyňyz. Siziň üçin söweşen Hudaýyňyz Rebbiň hut Özüdir[+]. 4Ýadyňyzdadyr, men bu milletleriň we basyp alan beýleki milletlerimiň ähli ýerlerini, Iordan derýasyndan[†] Ortaýer deňziniň günbataryna çenli bolan aralygy siziň tireleriňize bije boýunça mülk edip paýlap berdim[+]. 5Hudaýyňyz Rebbiň Özi olary yza serpikdirip, siziň öňüňizden kowup çykarar. Hudaýyňyz Rebbiň size söz berşi ýaly, siz olaryň ýerlerini eýelärsiňiz[+]. 6Şonuň üçin hem Musanyň[†] Kanun kitabyndaky[†] ýazylanlaryň baryna boýun egip, ony doly ýerine ýetirmekde örän mert duruň. Ondan hiç ýana sowulmaň[+]. 7Araňyzda galyp, ýaşap ýören bu gelmişek milletler bilen garyşmaň, olaryň hudaýlarynyň atlaryny agzamaň, olaryň adyndan ant içmäň, olara gulluk edip, sežde etmäň[†][+]. 8Diňe şu günki bolşuňyz ýaly, Hudaýyňyz Rebbe bil baglaň[+]. 9Reb siziň öňüňizden beýik we güýçli milletleri kowup çykardy, şu wagta çenli olaryň ýekejesi hem siziň öňüňizde durup bilmedi[+]. 10Siziň biriňiz olaryň müňüsini gaçyrdyňyz, sebäbi Hudaýyňyz Reb edil söz berşi ýaly, siziň tarapyňyzda söweşdi[+]. 11Şonuň üçin hem siz Hudaýyňyz Rebbi jan-tenden söýüň. 12Emma siz Rebden ýüz öwrüp, araňyzda diri galan beýleki milletlere goşulsaňyz, olar bilen gyz alşyp-berşip, garyndaşlyk açsaňyz,[+] 13onda şuny bilip goýuň, çünki siziň Hudaýyňyz Reb şondan soň ol milletleri siziň öňüňizden kowup çykarmaz. Tersine, olar size duzak we tor bolarlar, tä Hudaýyňyz Rebbiň beren bu gowy ýerinden aýrylyp ýok bolýançaňyz, arkaňyzy gamçylap, gözüňize tiken bolup dürtülerler. 14Ine, görşüňiz ýaly, meniň sanalgym doldy. Hudaýyňyz Rebbiň size beren ähli ajaýyp wadalarynyň ýekejesi hem ýerine ýetmän galmandygyny siziň hut özüňiz mese-mälim bilýäňiz. Onuň her bir sözi amala aşdy, ýekejesi hem hakykata öwrülmän galmady[+]. 15Ýöne Hudaýyňyz Rebbiň her bir ajaýyp wadasynyň hakykata öwrülişi dek, Özüniň beren oňat ýerinden sizi ýok edýänçä, başyňyzdan bela-beterleri-de inderer[+]. 16Eger-de siz özüňize berjaý etmek üçin berlen Hudaýyňyz Rebbiň ähtini[†] bozsaňyz we başga hudaýlara gulluk edip, olara sežde etseňiz, onda Rebbiň gahar-gazaby siziň garşyňyza tutaşar. Siz Rebbiň beren bu oňat ýerinde şobada heläk bolarsyňyz».

#### 24‑nji bap


Ýeşuwa ysraýyllar bilen äht baglaşýar

1Şeýlelikde, Ýeşuwa ähli ysraýyl[†] tirelerini Şekeme ýygnady. Olaryň arasyndan Ysraýylyň ýaşulularyny[†], baştutanlaryny, kazylaryny we ýolbaşçylaryny çagyrdy. Olaryň özleri gelip, Hudaýyň huzurynda durdular. 2Soňra Ýeşuwa ähli halka ýüzlenip, şeýle diýdi: «Ysraýyl Hudaýy Reb[†] şeýle diýýär: „Siziň ata-babalaryňyz mundan köp ýyl öň Ýewfrat derýasynyň boýunda ýaşap, başga hudaýlara gulluk etdiler. Olaryň biri hem Ybraýym[†] bilen Nahoryň kakasy Terady[+]. 3Emma Men ataňyz Ybraýymy Ýewfrat derýasynyň boýundan äkidip, tutuş Kenganyň[†] ýerini berdim we onuň neberelerini köpeltdim. Men oňa Yshak[†] diýen bir ogul berdim[+]. 4Yshaga hem Ýakup[†] bilen Ysawy berdim. Men Ysawa Segir daglygyny mülk berdim, ýöne Ýakup nesilleri bilen Müsüre gitdi[+]. 5Soňra Men Musa[†] bilen Haruny Müsüre iberdim we olaryň arasynda eden ähli bela-beterlerim bilen müsürlilere göz görkezdim. Şondan soň sizi ol ýerden alyp çykdym[+]. 6Men siziň ata-babalaryňyzy Müsürden alyp çykanymda, siz deňze geldiňiz. Müsürliler at-arabalary we söweş arabaly esgerleri bilen siziň ata-babalaryňyzyň yzyndan Gyzyl deňze çenli kowaladylar[+]. 7Şonda ysraýyllar perýat edip, Men-Rebden kömek sorap ýalbaranlarynda, Men olar bilen müsürlileriň aralygyny tüm-garaňkylyga gapladym. Men müsürlileriň üstüni deňziň suwy bilen örtüp, gark etdim. Siz Meniň müsürlilere näme edenimi öz gözleriňiz bilen gördüňiz. Soňra siz uzak wagtlap çölde ýaşadyňyz[+]. 8Şeýdip, Men sizi Iordanyň gündogarynda ýaşaýan amorlaryň ýerine getirdim. Olar siziň garşyňyza uruşdylar, emma Men olary siziň eliňize berdim. Men olary siziň öňüňizde gyryp taşladym we siz olaryň ýerlerini özüňize mülk aldyňyz. 9Mowabyň[†] hany Sipor ogly Ballak Ysraýyla garşy uruşmaga taýýarlananda, ol Begor ogly Bilgama sizi näletlemek üçin habar iberdi[+]. 10Emma Men Bilgama gulak asmadym, şeýlelikde, ol ýene-de size ak pata berdi we Men sizi Ballagyň elinden halas etdim[+]. 11Soňra siz Iordan derýasyndan[†] geçip, Ýeriho geldiňiz. Ýerihonyň ýaşaýjylary hem edil hetler[†], amorlar, perizler[†], kenganlar[†], girgaşlar, hiwiler we ýabuslar[†] ýaly siziň garşyňyza çykdylar, emma Men olary hem siziň eliňize berdim[+]. 12Men iki amor hanyny howsala salyp, olary siziň öňüňizden kowup çykardym. Siz olary öz gylyçlaryňyz bilen ýa-da ok-ýaýlaryňyz bilen ýeňmediňiz[+]. 13Men size öz zähmetiňizi siňdirmedik ýerleriňizi we öz gurmadyk galalaryňyzy berdim, häzir siz ol ýerlerde ýaşap ýörsüňiz. Siz öz oturtmadyk üzüm we zeýtun baglaryňyzyň miwelerinden iýip ýörsüňiz“[+].

14Şonuň üçin hem indi siz Rebden gorkuň, Oňa ak ýürekden yhlas bilen gulluk ediň. Siz ata-babalaryňyzyň Ýewfrat derýasynyň aňyrsynda we Müsürde sežde eden[†] hudaýlaryny taşlaň. Diňe Rebbe gulluk ediň[+]. 15Rebbe gulluk etmegi makul görmeseňiz, onda şu gün kime gulluk etjekdigiňizi saýlaň: siz Ýewfrat derýasynyň aňyrsyndaky ata-babalaryňyzyň gulluk eden hudaýlaryna gulluk etjekmisiňiz ýa-da häzirki ýaşaýan ýeriňizdäki amorlaryň hudaýlaryna? Emma hojalygym bilen men bolsa Rebbe gulluk etjekdirin»[+]. 16Soňra adamlar Ýeşuwa şeýle jogap berdiler: «Biz hiç wagt Rebbe dönüklik etmeris! Başga hudaýlara gulluk etmek bizden daş bolsun! 17Hudaýymyz Rebbiň Özi bizi we ata-babalarymyzy Müsür gulçulygyndan alyp çykdy we gözümiziň alnynda köp gudratly işleri etdi. Biziň ýöräp geçen bütin ýollarymyzda, ähli milletleriň[†] arasynda Reb biziň janymyzy aman saklady. 18Biz bu ýere çozuş edenimizde, Reb bu ýerde ýaşaýan ähli amorlary biziň öňümizden kowup çykardy. Şonuň üçin biz hem Rebbe gulluk etjekdiris, sebäbi Ol biziň ýeke-täk Hudaýymyzdyr».

19Ýeşuwa halka: «Siz Rebbe gulluk edip bilmersiňiz, çünki Ol mukaddes[†] Hudaýdyr, Ol gabanjaň Hudaýdyr. Siziň ýazyklaryňyzy ýa-da günäleriňizi bagyşlamaz[+]. 20Eger siz Rebbi terk edip, keseki hudaýlara gulluk etseňiz, onda Ol size öň köp ýagşylyklar eden hem bolsa, sizden ýüz öwürer, näletläp, sizi ýok edip taşlar» diýdi[+]. 21Adamlar Ýeşuwa: «Ýok! Biz Rebbe gulluk ederis!» diýdiler. 22Soňra Ýeşuwa ýene-de olara: «Rebbe gulluk etmegi saýlap alandygyňyza siziň özüňiz hakyky şaýatsyňyz» diýdi. Olar hem: «Hawa, biz şaýatdyrys!» diýip jogap berdiler.

23Ýeşuwa halka ýüzlenip: «Indi öz araňyzdaky keseki hudaýlary aýryp taşlaň we tutuş ýüregiňiz bilen Ysraýylyň Hudaýy Rebbe tarap öwrüliň» diýdi. 24Halk oňa: «Hawa, biz Hudaýymyz Rebbe gulluk ederis we Onuň sözüne boýun egeris!» diýdi. 25Şeýlelikde, Ýeşuwa şol gün adamlar bilen äht[†] baglaşdy we Şekemde olar üçin parzlar we düzgünler çykardy. 26Ýeşuwa şeýle hem bu sözleri Hudaýyň Kanun kitabyna[†] ýazdy. Soňra ol äpet bir daşy alyp, Rebbiň mukaddes[†] ýerindäki dub agajynyň düýbünde goýdy[+]. 27Ol ähli halka ýüzlenip: «Görýäňizmi, şu daş biziň üçin subutnama bolar. Bu daş Rebbiň bize aýdan ähli sözlerini eşitdi. Eger siz Rebbe dönüklik edäýseňiz, bu daş size garşy subutnama bolar!» diýdi[+].


Ýeşuwanyň we Elgazaryň ölümi

28Soňra Ýeşuwa halkyň hersini öz mülk ýerine iberdi[+]. 29[•]Şundan soň Rebbiň guly Nun ogly Ýeşuwa ýüz on ýaşap öldi. 30Ony Gagaş dagynyň demirgazyk tarapyndaky Efraýym daglygynda, özüniň mülk ýeri bolan Timnatserahda jaýladylar[+]. 31Ýeşuwanyň ýaşan döwründe ysraýyl halky Rebbe gulluk etdi. Ýeşuwadan soň ýaşap, Rebbiň Ysraýyla eden ähli ägirt işlerini gözi bilen gören garrylaryň döwründe-de ysraýyl halky Rebbe gulluk etdi. 32Ysraýyllar Ýusubyň[†] jesedini Müsürden çykaryp, Şekeme getiripdiler. Olar ony Şekemiň kakasy Hamoryň ogullaryndan Ýakubyň[†] ýüz kümüş teňňä satyn alan ýerinde jaýladylar. Ol ýer Ýusubyň nesilleriniň mülk ýeri bolup galdy[+]. 33Harunyň ogly Elgazar hem öldi, ony Efraýym daglygynda, öz ogly Pinehasyň Gibga galasynda jaýladylar.

### Ysraýyl serdarlary


Giriş

[1]

[2]

[3]

[4]

[5]

[6]

[7]

[8]

[9]

[10]

[11]

[12]

[13]

[14]

[15]

[16]

[17]

[18]

[19]

[20]

[21]


#### Giriş


Ysraýyl serdarlary


Ysraýyl serdarlary kitaby ysraýyl halkynyň baştutansyz ýaşan döwrüni beýan edýär. Şol döwürde dagynyk ýaşap ýören ysraýyl tirelerini bütewi bir millete öwrüp biljek serdarlar gerekdi, sebäbi goňşy halklar olaryň üstüne çozup, halky dyngysyz ezýärdiler. Şonuň üçin-de, Reb ysraýyl tirelerini birleşdirjek serdarlary saýlaýardy. Bu serdarlar halka baştutanlyk edip, ysraýyllaryň duşmanlaryna garşy söweşýärdiler. Bulardan başga-da olar tireleriň ýer we beýleki emläkler babatdaky dawaly meselelerini çözýärdiler.

Şeýle serdarlaryň biri-de Şimşondy. Ol güýçli şahsy häsiýetleri bilen köpleri yzyna eýerdýärdi, ýöne öz etjek işlerinde käwagt ysraýyl halkyna geňeşmeýärdi. Emma ysraýyllaryň özleri hem etjek işlerinde köplenç Hudaýa geňeşmeýärdiler. Olar Onuň buýruklaryny bozup, bitabyn bolýardylar, başga halklaryň butlaryna sežde edýärdiler, özlerini müsür gulçulygyndan boşadan Hudaýy unudýardylar. Olaryň şeýle boýnuýogynlyklary zerarly Hudaý olary Öz penakärliginden mahrum edýärdi. Şonda goňşy halklar olaryň üstüne çozup, mal-mülklerini olja, ogul-gyzlaryny ýesir alýardylar. Ysraýyllaryň şeýle bitabynlyklary zerarly olar özlerine wada berlen ýurdy we aýratyn hukugy, ýagny Hudaýyň halky bolmak hukugyny ýitirmek howpy döreýärdi. Hudaýyň ysraýyllara ýurdy we Öz halky bolmak hukugyny berip, olar bilen äht baglanyşy barada Kanun taglymaty kitabynda beýan edilýär. Şol ähte laýyklykda, ysraýyl halky Hudaýa tabyndyklary üçin ýalkanyşa mynasyp, bitabynlyklary üçin gargyşa duçar bolmalydylar.

Ýeşuwanyň ölümine çenli bolan wakalar1:1–2:10
Ysraýyl serdarlary2:11–16:31
Dürli wakalar17:1–21:25

#### 1‑nji bap


Ysraýyllar kenganlar bilen söweşýärler

1Ýeşuwa ölenden soň, ysraýyllar[†]: «Kenganlaryň[†] garşysyna ilki haýsymyz söweşe çykmaly?» diýip, Rebden[†] soradylar[+].

2Reb: «Ýahuda[†] tiresi çykar: ine, Men bu ýurdy olaryň eline berjekdirin» diýdi.

3Ýahudalar şimgon tiresine: «Biziň paýymyza düşen ýer üçin kenganlaryň[†] garşysyna bile söweşmäge geliň. Biz hem siziň paýyňyza düşen ýer üçin söweşmäge bararys» diýdiler. Şimgonlar olar bilen bile gitdiler. 4Ýahudalar söweşe girdiler, Reb kenganlary we perizleri[†] olaryň eline berdi. Olar Bezek diýen ýerde duşmanyň on müňüsini öldürdiler. 5Bezekde olar Adonybezege sataşdylar, onuň bilen söweşip, ony ýeňdiler, kenganlary we perizleri derbi-dagyn etdiler[+]. 6Adonybezek gaçdy, ýöne onuň yzyndan kowup tutup, onuň elleriniň hem aýaklarynyň başam barmaklaryny çapdylar. 7Şonda Adonybezek: «Elleriniň hem aýaklarynyň başam barmaklary çapylan ýetmiş sany baştutan meniň saçagymdan gaçan çörek owuntyklaryny çöpläp iýipdi. Şolara edenlerimi indi Hudaý meniň özüme görkezýär» diýdi. Olar Adonybezegi Iýerusalime[†] getirdiler; ol şol ýerde öldi[+].

8Soňra ýahudalar Iýerusalimi[†] basyp alyp, onuň ilatyny gylyçdan geçirdiler we galany otladylar[+]. 9Ondan soň olar daglykda, Negepde[†] we günbatar baýyrlykda ýaşaýan kenganlaryň[†] garşysyna söweşe girdiler. 10Köne ady Kirýatarba bolan Hebronda ýaşaýan kenganlaryň üstüne çozup, Şeşaý, Ahyman we Talmaý baştutanlaryny boýun egdirdiler[+].

11Bu ýerden ol Debiriň ilaty bilen uruşmaga gitdi. Debire öň Kirýatseper diýilýärdi[+]. 12Kalep: «Ýeňiş gazanyp, Kirýatseperi basyp alana, gyzym Aksany gelin edip berjek» diýdi[+]. 13Bu galany Kalebiň dogany, Kenazyň ogly Otniýel basyp aldy. Kalep öz gyzy Aksany oňa berdi.

14Toý güni Aksa öz kakasynyň ýanyna gidip, ondan ýer dilemek üçin Otniýelden razylyk aldy. Aksa baryp, eşeginden düşende, Kalep ondan: «Gyzym, näme dilegiň bar?» diýip sorady. 15Aksa kakasyna: «Maňa peşgeş bersene. Sen maňa Negep[†] çölüniň gurak ýerlerini berdiň, maňa suw bulaklaryny-da beräý!» diýdi. Şunlukda, Kalep ýokarky we aşaky çeşmeleri hem oňa bagyş etdi.

16Keýnlerden[†] bolan Musanyň[†] gaýynatasynyň nesilleri ýahudalar bilen bilelikde Palma galasyndan çykyp, Aradyň golaýynda Negepdäki[†] Ýahuda çölüne ýaşamaga gitdiler. Ol ýerde olar amalekleriň arasynda ornaşdylar[+]. 17Soňra ýahudalar şimgonlar bilen bilelikde, Sepat galasynda ýaşaýan kenganlaryň[†] üstüne çozup, olary ýeňdiler. Olar galany Rebbe bagyş edip, bütinleý ýok etdiler we onuň adyna Horma[*] dakdylar. 18Ýahudalar Gaza, Aşkelon we Ekron galalaryny-da, olaryň daş-töweregindäki meýdanlary bilen bile basyp aldylar. 19Reb ýahudalar bilen biledi. Olar daglykda ýaşaýanlary ýeňip, olary kowup çykardylar, emma düzlükde ýaşaýanlary ýeňip bilmediler, sebäbi olaryň demir söweş arabalary bardy[+]. 20Musanyň wada edişi ýaly, Hebron Kalebe berildi. Ol bolsa anaklaryň üç urugyny ol ýerden kowup çykardy[+]. 21Benýaminler Iýerusalimde[†] ýaşaýan ýabuslary[†] kowup çykarmadylar, olar häli-häzire çenli hem benýaminler bilen bile bu ýerde ýaşap ýörler[+].

22Ýusubyň[†] nesilleri Beýteliň garşysyna söweşe çykdylar. Reb olar bilendi. 23Olar Beýtele (galanyň öňki ady Luzdy) gözden geçirmek üçin öz jansyzlaryny iberdiler[+]. 24Jansyzlar galadan gelýän bir adamy gördüler, ony tutup, oňa: «Eger bize galanyň girelgesini görkezseň, biz saňa rehimdarlyk ederis» diýdiler[+]. 25Ol adam bulara galanyň girelgesini görkezdi. Ýusubyň nesilleri galany gylyçdan geçirdiler, ýöne bu adama hem onuň kowum-garyndaşlaryna degmediler. 26Ol adam hetleriň[†] ýurduna baryp, ol ýerde gala gurdy we öň ýaşan galasynyň hatyrasyna onuň adyna Luz dakdy. Ol gala häzire çenli şol at bilen atlandyrylýar.

27Manaşalar Beýtşeýan, Tagnak, Dor, Iblegam, Megido galalarynyň we olara degişli obalaryň ilatyny kowup çykarmadylar, şeýdip, kenganlar[†] şol ýerde ýaşadylar[+]. 28Ysraýyllar güýçlenenden soňra, olar kenganlary bütinleý kowup çykarmadylar-da, mejbury iş edýänlere öwürdiler.

29Efraýymlar hem Gezerde ýaşaýan kenganlary[†] kowmadylar, kenganlar olar bilen bir ýerde ýaşadylar[+].

30Şeýlelikde, zebulunlar Kitron we Nahalal galalarynyň ilatyny kowmadylar, kenganlar[†] olar bilen ýaşaberdiler, ýöne kenganlar olary mejbury iş edýänlere öwürdiler.

31Aşerler Akko, Sidon[†], Ahlap, Akzyp, Helba, Afyk we Rehop galalarynyň ilatyny kowmadylar[+]. 32Şeýdip, aşerler şol ýeriň ilaty bolan kenganlaryň[†] arasynda ýaşaberdiler, çünki olary kowmadylar.

33Naftalylar Beýtşemeşiň, Beýtanadyň ilatyny – kenganlary[†] kowman, olaryň arasynda ýaşadylar. Emma olar Beýtşemeş bilen Beýtanadyň ilatyny mejbury iş edýänlere öwürdiler[+].

34Amorlar danlary daglyga tarap gysdylar, olary düzlüge goýbermediler[+]. 35Amorlar Heres dagynda, Aýalonda, Şagalbymda ýaşamagy ýüreklerine düwdüler; Ýusubyň[†] nesilleri güýçlenende, olar amorlary mejbury iş edýänlere öwürdiler. 36Amorlaryň serhedi Içýan geçidinden Sela gaýasyna çenli, hatda ondan hem aňry uzalyp gidýärdi[+].

#### 2‑nji bap


Ysraýyllar Rebbe biwepalyk edýärler

1Rebbiň[†] perişdesi[†] Gilgaldan Bohime gelip, şeýle diýdi: «Men sizi Müsürden çykaryp, ata-babalaryňyza söz beren ýurduma getirdim. Men şol mahal Özümiň siz bilen eden ähtimi[†] asla bozmajakdygymy we[+] 2bu ýurduň ilaty bilen siziň äht edişmeli däldigiňizi, olaryň gurbanlyk[†] sypalaryny[†] ýykyp-ýumurmalydygyňyzy aýdypdym. Ýöne siz sözüme gulak asmadyňyz. Bu näme etdigiňiz boldy[+]? 3Şonuň üçin hem indi Men size şuny aýdýaryn: Men olary siziň öňüňizden kowmaryn. Olar size duşman bolarlar, olaryň hudaýlary size duzak bolarlar»[+]. 4Rebbiň perişdesi bu sözleri aýdanda, ähli ysraýyllar[†] möňňürip aglaşdylar. 5Şonuň üçin olar bu ýeriň adyna Bohim[*] goýdular we şol ýerde Rebbe gurbanlyk berdiler.

6[•]Ýeşuwa adamlary öýli-öýüne ugradandan soň, ysraýyllar özlerine ýurtdan mülk berlen ýerlerine eýelik etmek üçin gitdiler. 7Ýeşuwanyň ýaşan döwründe ysraýyl halky Rebbe gulluk etdi. Ýeşuwadan soň ýaşap, Rebbiň Ysraýyla eden ägirt işlerini gözi bilen gören garrylaryň döwründe-de ysraýyl halky Rebbe gulluk etdi. 8Rebbiň guly Nun ogly Ýeşuwa ýüz on ýaşap öldi. 9Ony Gagaş dagynyň demirgazyk tarapyndaky Efraýym daglygynda, Timnaheresdäki öz mülkünde jaýladylar[+]. 10Şeýlelik bilen, tutuş bir nesil dünýäden ötdi we bu öňki nesliň deregine Rebbi bilmeýän we Onuň Ysraýyl üçin eden işlerinden habarsyz başga bir nesil kemala geldi[+].

11Soňra ysraýyllar Rebbiň ýigrenýän işlerini edip, Bagal[†] butlaryna[†] gulluk etdiler[+]. 12Olar ata-babalaryny Müsürden çykaran öz Hudaýy Rebbi terk edip, daş-töweregindäki ähli goňşy milletleriň[†] hudaýlaryna sygyndylar, olara baş egip sežde etdiler[†]. Şeýdip, olar Rebbiň gaharyny getirdiler[+]. 13Olar Rebbi terk edip, Bagal hem-de Aştoret butlaryna gulluk etdiler[+]. 14Rebbiň ysraýyllara gahary geldi. Reb olary talaňçylaryň eline berdi, olary taladylar. Reb olary çar tarapdan duşmanlaryň eline berdi. Olar duşman öňünde uzak durup bilmediler[+]. 15Rebbiň ant içip söz berşi ýaly, olar nirä söweşmäge çyksalar, Reb ysraýyllara garşy boldy. Ysraýyllar gaty köp ejir çekdiler[+].

16Ysraýyllary talaňçylaryň elinden halas etmek üçin Reb serdarlar[†] saýlap çykardy. 17Emma olar serdarlara-da gulak asmadylar. Tersine, başga hudaýlara sežde edip[†], Rebbe biwepalyk etdiler; Rebbiň buýruklaryny ýerine ýetiren ata-babalarynyň yzyna eýermän, gaýtam olaryň ýolundan juda tiz çykdylar[+]. 18Reb olar üçin ýolbaşçy serdary çykaranda, Reb serdar bilen bile bolardy, serdaryň ähli ýaşan ömründe, Reb ysraýyllary duşmanlarynyň elinden halas ederdi. Çünki olar sütemiň we zulumyň goly astynda bolanlarynda, Reb olara rehim ederdi[+]. 19Emma serdar ölen badyna, olar ýene öňki ýollaryna dolanýardylar, ata-babalaryndan beter bozulýardylar; başga hudaýlara gulluk edip, olara sežde ederdiler. Şeýdip, olar tekepbirlik bilen özleriniň bet işlerinden el üzmediler. 20Şoňa görä Rebbiň ysraýyllara gahary gelip, şeýle diýdi: «Bu halk olaryň ata-babalary bilen Meniň eden ähtimi[†] bozdy, sözüme gulak asmady, 21şu sebäpden Ýeşuwa ölmezden öň, kowulman galan halklaryň hiç birini-de, indi Men olaryň öňünden kowmaryn[+]. 22Şeýdip, olary şu halklar bilen synap görjek, ata-babalary ýaly olar hem Rebbiň ýolundan ýörärlermikä ýa-da ýok?» 23Reb bu halklary birbada kowup çykarmady. Olara Ýeşuwanyň ygtyýaryna berilmedik ülkelerde galmagyna rugsat berdi.

#### 3‑nji bap


Kenganda galan halklar

1Kengandaky[†] uruşlaryň hiç haýsysyna gatnaşyp görmedik ysraýyllary[†] synamak üçin, Reb[†] birnäçe milletleri[†] kowup çykarman öz ýurdunda galdyrdy[+]. 2Reb muny Ysraýylyň her bir nesline söweşmegi öwretmek üçin, esasan hem öň hiç haçan urşup görmedik, urşa hiç hili tejribesi ýok soňky nesil üçin etdi. 3Ine, Rebbiň şol galdyran milletleri: piliştlileriň[†] bäş hanlygy, ähli kenganlar[†], sidonlar[†], Bagalhermon dagyndan Lebohamada çenli aralykdaky Liwan dagynda ýaşaýan hiwiler. 4Rebbiň Musanyň[†] üsti bilen ata-babalaryna berlen buýruklaryna ysraýyllaryň gulak asýandyklaryny ýa-da gulak asmaýandyklaryny synamak üçin Reb şu halklary galdyrypdy. 5Ysraýyllar kenganlaryň, hetleriň[†], amorlaryň, perizleriň[†], hiwileriň we ýabuslaryň[†] arasynda mesgen tutdular. 6Olar bilen gyz alşyp-berişdiler, olaryň hudaýlaryna gulluk etdiler[+].


Otniýel serdar

7Ysraýyllar Rebbiň ýigrenýän işlerini etdiler, özleriniň Hudaýy Rebbi unudyp, Bagal[†] hem-de Aşera butlaryna[†] gulluk etdiler[+]. 8Şol sebäpden Rebbiň Ysraýyla gahary gelip, olary Siriýa patyşasy Kuşan-rişataýymyň eline tabşyrdy. Ysraýyllar sekiz ýyllap Kuşan-rişataýymyň gol astynda boldular. 9Olar Rebbe perýat edenlerinde, Reb olara Otniýel diýen bir halasgär[†] berdi. Ol Kalebiň inisi Kenazyň ogludy[+]. 10Rebbiň Ruhy[†] Otniýele indi; ol ysraýyllara serdar[†] bolup, urşa çykdy, Reb Siriýa patyşasy Kuşan-rişataýymy onuň eline berdi. Otniýel Kuşan-rişataýymy boýun egdirdi[+]. 11Ýurt kyrk ýyllap parahat ýaşady. Soňra Kenazyň ogly Otniýel aradan çykdy.


Ehut serdar

12Ysraýyllar ýene Rebbiň ýigrenýän işlerini etdiler. Reb hem Mowap[†] patyşasy Eglony ysraýyllaryň garşysyna güýçlendirdi, sebäbi ysraýyllar Rebbiň ýigrenýän işlerini etdiler. 13Eglon ammonlylar we amalekler bilen birleşdiler we ysraýyllara zarba urup, Palma galasyny eýeledi. 14Şeýlelikde, ysraýyllar on sekiz ýyllap Mowap patyşasy Eglonyň gol astynda galdylar.

15Ysraýyllar ýene-de Rebbe perýat edenlerinde, Reb olar üçin bir halasgär[†] berdi. Ol benýamin tiresinden Geranyň ogly Ehutdy, ol çepbekeýdi. Ysraýyllar Mowap[†] patyşasy Eglon üçin salgyt äkitmegi Ehuda tabşyrdylar[+]. 16Ehut özüne uzynlygy bir tirsek bolan iki ýüzli hanjar ýasandy. Ony donunyň aşagynda sag buduna dakyp, 17salgydy Mowap patyşasy Eglona äkitdi. Eglon gaty semiz adamdy. 18Ehut salgydy berdi we muny göterip gelen adamlary ugratdy. 19Ýöne onuň özi Gilgalyň gapdalyndaky ýonulan uly daşyň duran ýerinden yzyna öwrülip geldi-de: «Eý, patyşa, saňa aýtjak bir gizlin sözüm bar» diýdi.

Eglon: «Ümsüm boluň!» diýip, ýanyndakylaryň hemmesini daşaryk çykardy.

20Ehut şonda öz sergin otagynda ýeke galan patyşanyň ýanyna golaýlaşyp:

«Saňa Hudaýdan bir habar getirdim» diýende, patyşa tagtyndan turdy. 21Ehut çep eli bilen sag budundaky hanjaryny aldy-da, patyşanyň garnyna sokdy. 22Hanjar sapy bilen bile girip gitdi. Hanjar patyşanyň ýagly garnynda galdy. Ehut hanjaryny yzyna çykarmady, hanjarynyň ujy onuň arkasyndan çykdy, onuň içgoşy daşyna çykdy. 23Onsoň Ehut işigiň daş ýüzüne çykyp, sergin otagyň gapylaryny daşyndan gulplady. 24Ol daşaryk çykan badyna, patyşanyň nökerleri geldiler. Olar sergin otagyň gapylarynyň gulplydygyny görüp, patyşa aýak ýoluna gidendir öýtdüler. 25Juda köp garaşdylar, gapylar wagty bilen açylmansoň, ahyry açar alyp, gapylary açdylar. Görseler, olaryň hojaýyny ölüp ýatyrdy.

26Olar nämäniň-nämedigine düşünýänçäler, Ehut gaçdy we ýonulan uly daşyň gapdalyndan geçip, Seýire tarap zym-zyýat boldy. 27Ol bu ýere gelip, Efraýym daglygynda şahdan edilen surnaý çaldy. Ysraýyllar onuň bilen birlikde daglykdan indiler. Ehut olaryň öňündedi[+]. 28Ehut olara: «Meniň yzyma düşüň, Reb duşmanyňyz mowaplylary[†] siziň eliňize tabşyrdy» diýdi. Olar hem onuň yzy bilen aşak indiler we mowaplylardan Iordan derýasynyň[†] güzerlerini eýeläp, ol ýerden hiç kimi geçirmediler[+]. 29Şonda olar on müň sany daýaw hem batyr mowaplyny öldürdiler, olaryň ýekejesi-de aman galmady. 30Şeýlelikde, mowaplylar şol gün Ysraýylyň golastyna düşdüler. Soňra ýurt segsen ýyl parahat ýaşady.


Şamgar serdar

31Ehutdan soň Anat ogly Şamgar peýda boldy. Ol hem padyman taýagy bilen piliştlilerden[†] alty ýüz adamy öldürip, Ysraýyly olaryň elinden halas etdi[+].

#### 4‑nji bap


Debora bilen Barak

1Ehut ölenden soň, ysraýyllar[†] ýene-de Rebbiň[†] ýigrenýän işlerini etdiler[+]. 2Reb ysraýyllary Hasor galasynda höküm süren we kengan[†] halkyndan bolan Ýabyn atly hanyň eline berdi. Haroşet-hagoýym galasynda ýaşaýan Sisera onuň harby serkerdesidi[+]. 3Ysraýyllar Rebbe perýat edip, Ondan kömek soradylar, Oňa ýalbardylar, sebäbi Ýabynyň dokuz ýüz sany demir söweş arabasy[†] bardy we ol ýigrimi ýyl bäri ysraýyllary rehimsizlik bilen ezip gelýärdi.

4Şol döwürde ysraýyllara Lapydodyň aýaly Debora pygamber[†] serdarlyk[†] edýärdi. 5Ol Efraýym daglygynda, Rama bilen Beýteliň aralygyndaky palma agajynyň aşagynda oturýardy. Deboranyň buýrugyny eşitmek üçin ysraýyllar onuň ýanyna gelerdiler. 6Debora Abynogamyň ogly Baragyň yzyndan adam iberip, Kedeş galasynyň Naftaly diýen ýerine çagyrtdy we oňa şeýle diýdi: «Ysraýyl Hudaýy Reb saňa şeýle buýruk berdi: „Bar, naftalylardan we zebulunlardan on müň adamy ýanyňa al-da, olar bilen Tabor dagyna çyk[+]. 7Men bolsa harby serkerde Siserany, onuň söweş arabalaryny, agyr goşunyny Kişon derýasyna tarap getirip, seniň eliňe berjek“»[+]. 8Barak oňa: «Eger sen meniň bilen gitseň, men gideýin, ýogsam, men gitjek däl» diýdi. 9Debora oňa: «Bolýar, men seniň bilen gideýin; bu urşuň abraýy saňa nesip etmez, çünki Reb Siserany bir aýalyň eline berer» diýdi. Şeýle diýip, Debora Barak bilen bile Kedeş galasyna tarap ýola düşdi. 10Barak zebulunlar bilen naftalylary Kedeş galasyna üýşürdi, on müň adam onuň yzyna eýerdi. Debora olara ýoldaş boldy.

11Keýn tiresinden bolan Heber Kedeşiň golaýynda ýerleşen Saganannymda, dub agajynyň ýanynda çadyr gurupdy. Heber şol wagtlar beýleki keýnlerden[†] aýry ýaşaýardy. Keýn tiresi Musanyň[†] gaýynatasy Hobabyň nesillerindendi[+].

12Abynogamyň ogly Baragyň Tabor dagyna çykandygyny Sisera habar berenlerinde, 13ol öz ýanyndaky esgerlerini, ähli söweş arabalaryny we dokuz ýüz demir arabasyny Haroşet-hagoýymdan çagyryp, olary Kişon derýasynyň ýakasyna üýşürdi. 14Debora Baraga: «Tur, Rebbiň Siserany seniň eliňe berjek güni şu gündür. Rebbiň Özi seniň öňüňe düşer» diýdi. Şeýlelikde, Barak Tabor dagyndan aşak indi, onuň yzy bilen on müň adam gaýtdy. 15Baragyň goşuny bilen Siseranyň goşuny söweşip başlanda, Reb Siseranyň esgerlerini we söweş arabalaryny derbi-dagyn etdi. Sisera arabasyndan düşüp, pyýadalap gaçdy[+]. 16Barak Siseranyň söweş arabasyny[†] we bütin goşunyny Haroşet-hagoýyma çenli kowdy, olaryň baryny gylyçdan geçirdi, ýeke adamy-da diri goýmady.

17Sisera pyýada gaçyp, keýnlerden[†] bolan Heberiň aýaly Ýageliň ýaşaýan çadyryna bardy. Heber we onuň öýündäkiler Hasor hany Ýabyn bilen ylalaşykly ýaşaýardy. 18Ýagel golaýlap gelýän Siserany görüp, onuň öňünden çykdy we oňa: «Gel, agam, gel meniň ýanyma, gorkma» diýdi. Ol gelip, bu aýalyň çadyryna girdi. Aýal onuň üstüne kilim ýapyp, ony gizledi. 19Sisera aýala: «Men gaty suwsadym, maňa bir azajyk suw bersene» diýdi. Ýagel süýtli meşikden süýt alyp, Sisera içirdi-de, ýene onuň üstüni örtdi. 20Soňra Sisera Ýagele: «Sen gapynyň agzynda bol, eger biri gelip: „Bu ýerde adam barmy?“ diýip soraýsa, sen: „Ýok“ diýip jogap berersiň» diýdi. 21Sisera örän ýadawdy; ol uka gitdi. Ýagel çadyryň gazyklaryndan birini hem-de tokmagy alyp, gazygy assyrynlyk bilen Siseranyň gulak tozunda goýdy-da, üstünden tokmak bilen urdy. Gazyk onuň kellesini ýere ýelmeşdirdi. Ol dessine jan berdi. 22Barak Siserany yzarlap, çadyryň ýanyna geldi. Ýagel ony görüp, öňünden çykdy-da: «Gel bärik, men saňa ýitgiňi tapyp bereýin» diýdi.

Barak Ýageliň ýanyna girende, çekgesinden gazyk geçirilen, jansyz ýatan Siserany gördi.

23Şeýdip, şol gün Hudaý kengan[†] halkyndan bolan Ýabyn hany ysraýyllara tabyn etdi. 24Ysraýyllar gün-günden güýçlenip, Kengan hanlygyny doly syndyrdylar.

#### 5‑nji bap


Deboranyň aýdymy

1Şol gün ýeňiş mynasybetli Debora bilen Abynogamyň ogly Barak şeýle aýdym aýtdylar:


2«Ysraýyl[†] ýolbaşçylary aýaga galanda,
halk olara meýletin boýun bolanda,
Rebbe[†] alkyş aýdyň!


3Eý, patyşalar, eşidiň!
Eý, serkerdeler, diňläň!
Men Rebbe nagma aýtjak,
Ysraýyl Hudaýy Rebbe
bir owadan saz çaljak.


4Ýa Reb, Sen Segirden çykaňda,
Edomdan nyzamly aýak goşaňda,
ýer sarsyp titredi,
asmandan çagba ýagdy,
bulutlardan sil akdy[+].
5Sinaý[†] dagynda Rebbiň öňünde,
Ysraýyl Hudaýy Rebbiň öňünde
daglar sarsyp lerzana geldi[+].


6Ýageliň zamanynda
Anat ogly Şamgar höküm sürende,
kerwenleriň yzy kesilipdi,
ýolagçylar sowa ýoldan ýöräpdiler[+].
7Debora heniz gelmezinden öň,
ene hökmünde orta çykarmazyndan öň,
Ysraýyl obalarynda hiç kim galmandy.


8Olar täze hudaýlary saýlan wagty
uruş gala derwezesine gelip ýetipdi.
Ysraýylyň kyrk müň esgeriniň ählisi
ne galkanyn tapdy, ne-de naýzasyn[+].
9Eý, Ysraýyl serkerdeleri, ýüregim siz bilen,
gahrymanlarça söweşjekler bilen.
Rebbe şöhrat[†] bolsun!


10Muny aýdyň, adamlar,
ak eşek münüp gelýänler,
haly-palaslarda oturanlar,
ýoldan geçip barýanlar!
11Güzere eşidilýär sazyň owazy,
eşidýäs biz surnaýlaň sesin.
Ysraýyl serdarlarynyň[†] beýik işlerini,
Rebbiň ýeňşini wasp edýärler.
Rebbiň halky gala derwezesine ýöriş edýär.


12Oýan, eý, Debora, oýan!
Aýt, sen öz aýdymyňy aýt!
Eý, Abynogam ogly Barak, galkyn!
Öz duşmanlaryňy ýesir al![+]
13Diri galanlar öz serkerdesiniň ýanyna geldi,
Rebbiň halky uly güýç bilen maňa geldi.


14Amalek ýurdundaky efraýym
hem benýamin tirelerinden
uruş tälimin bilýänler geldiler.
Makyrdan ýolbaşçylar geldiler.
Zebulundan şa hasasyny göterýänler geldiler[+].
15Ysakar serkerdeleri Debora bilen biledi.
Hawa, ysakar halky Baraga wepalydy,
onuň yzyndan pyýadalap düzlüge düşdüler.
Emma ruben urugynda içini hümledýänler köpdi.
16Näme üçin siz agyllaryň ýanynda
çopan tüýdüginiň owazyna maýyl bolup oturdyňyz?
Rubeniň urugynda içini hümledýänler köpdi.


17Gilgat Iordanyň aňyrsynda galdy.
Danyň adamlary öz gämileri bilen galdy.
Aşeriň halky deňiz ýakasynda
öz gämi duralgalarynda galdy[+].
18Naftaly hem zebulun halklary
janlaryny howp astynda goýup,
söweş meýdanynda çaknyşdylar[+].


19Tagnakda we Megido suwlarynyň ýakasynda
Kengan[†] hanlary gelip söweşdiler;
emma olar ne kümüş, ne olja gazandylar[+].
20Asmandan ýyldyzlar lowurdap,
öz ýolunda Sisera bilen söweşdi.
21Kişonyň akymy – bu gadymy derýa
olary gark etdi.
Eý, janym! Güýjüňi jemläp, öňe git![+]


22At toýnagynyň ýer sarsdyrýan
sesi eşidildi.
23Rebbiň perişdesi[†] diýýär:
„Batyr esgerlere goşulmandygy üçin
Meroz galasyna gargaň,
onuň halkyna lagnat ýagdyryň!“.


24Keýnlerden[†] bolan Heberiň aýaly Ýagel
çadyrda ýaşaýan aýallar arasynda ýalkansyn[†]![+]
25Sisera suw diledi, Ýagel oňa süýt berdi.
Hanlara mynasyp käsede oňa gaýmak getirdi[+].
26Ol çadyrdan çykdy,
sol eline gazyk, sag eline tokmak aldy.
Tokmak bilen Siserany urup,
onuň kellesini mynjyratdy.
Ol gazygy eline aldy-da,
Siseranyň gulak tozunda goýup,
üstünden tokmak bilen kakdy[+].
27Sisera Ýageliň aýagynyň astynda,
ýatan ýerinde jan berdi.


28Siseranyň ejesi penjireden seredip,
gözüni ýola dikip durşuna perýat edýär:
„Oglumyň söweş arabalary näme üçin eglendikä?
Näme üçin atlarynyň aýak sesi eşidilenok?“.
29Akylly boýdaşlary oňa göwünlik berdiler.
Megerem, onuň özi-de özüne şeýle diýerdi:
30„Belki, olja paýlaşýandyrlar,
hersi özüne birki gyzy tutýandyr.
Sisera öz olja alan zatlaryndan
dürli reňkli geýimler saýlaýandyr,
nepis nagyşly geýimlerden
meniň üçin saýlaýandyr“.


31Goý, seniň duşmanlaryň hemmesi
şeýdip ýok bolsun, ýa Rebbim!
Seni söýýänler bar güýji bilen şöhle saçýan
Gün ýaly güýçli bolsun!»


Şondan soň ýurt kyrk ýyllap parahat ýaşady[+].

#### 6-njy bap


Midýanlar ysraýyllary ezýärler

1Ysraýyllar[†] ýene-de Rebbiň[†] ýigrenýän işlerini etmäge başladylar. Reb olary ýedi ýyllap midýanlaryň[†] eline berdi[+]. 2Ysraýyllar midýanlaryň golastynda galdylar. Midýanlaryň berýän köp jebir-sütemi sebäpli ysraýyllar daglaryň gowaklarynda we başga-da sümelgelerde özlerine gizlenmäge bukular gurdular. 3Ysraýyllar ýere tohum sepip, ekişe başlanlarynda, midýanlar, amalekler we gündogar halklar olaryň üstüne çozardylar. 4Olar Ysraýylyň ýerinde çadyrlar gurardylar we tä Gaza galasyna çenli ähli ekinleri ýok ederdiler. Ysraýyllara ne goýun, ne öküz, ne eşek hiç zat goýmazdylar[+]. 5Olar mallary hem çadyrlary bilen bile edil çekirtge çozan ýaly bolup gelerdiler; olaryň özleriniň hem, düýeleriniň hem san-sajagy ýokdy. Olar ýurdy wes-weýran ederdiler. 6Midýanlaryň sütemi sebäpli ysraýyllar gaty garyp düşdüler we Rebden kömek sorap, ýalbarmaga başladylar.

7Ysraýyllaryň midýanlardan[†] dady-perýat edip, Özüne ýalbarandyklaryna görä, Reb olara bir pygamber[†] iberdi. 8Şol pygamber olara: «Ysraýyl Hudaýy Reb size: „Müsür gulçulygyndan sizi Men çykardym. 9Kuwwatly müsürlileriň we size sütem edenleriň hemmesiniň elinden Men halas etdim. Men olary siziň öňüňizden kowup, şu ýerleri size berdim[+]. 10Size Hudaýyňyz Reb Mendigimi, amorlaryň topragynda ýaşasaňyz-da, olaryň hudaýlaryna sežde etmeli[†] däldigiňizi aýdypdym. Ýöne siz Meni diňlemediňiz“ diýip aýtdy» diýdi.


Gidegon serdarlyk edip başlaýar

11Ine, Rebbiň iberen perişdesi[†] Opra galasyna gelip, dub agajynyň aşagynda oturdy. Bu agaç abygezer urugyndan Ýowaş diýen adamyňkydy. Onuň ogly Gidegon midýanlar[†] bilmez ýaly, şol ýerdäki üzüm sykylýan çukurda bugdaý döwüp durdy[+]. 12Rebbiň perişdesi oňa görnüp: «Eý, edermen urşujy, Reb seniň bilendir!» diýdi. 13Gidegon oňa: «Eý, jenabym, eger Reb biziň bilen bolsa, onda nädip biziň başymyza şunça betbagtlyk gelýär? Ata-babalarymyz: „Reb bizi Müsürden alyp çykdy“ diýip, bize gürrüň berýärdiler. Hany, Rebbiň şol gudratlary? Indi Reb bizi terk edip, midýanlaryň eline berdi» diýdi[+]. 14Reb Gidegona bakyp: «Bar, şu güýjüň bilen git-de, ysraýyllary midýanlaryň elinden halas et. Seni Men iberýärin!» diýdi. 15Gidegon: «Ýa Reb! Men nädip Ysraýyly halas edip bilerin? Meniň urugym manaşa tiresiniň iň ejizidir. Men özüm hem maşgalamyzyň iň kiçisi ahyryn» diýdi[+]. 16Reb oňa: «Men seniň bilen bolaryn. Sen ähli midýanlary emgenmän gylyçdan geçirersiň» diýdi[+]. 17Şonda Gidegon Rebbe: «Eger menden razy bolsaň, onda Sen Özüňiň Rebdigiňi, meniň bilen Rebbiň gepleşýändigini subut edýän bir alamat görkez[+]. 18Saňa sadaka[†] getirip, öňüňde goýýançam, bu ýerden gitme» diýdi. Ol: «Sen gelýänçäň, garaşaryn» diýdi[+].

19Gidegon gidip, bir owlak soýdy we bir batman undan petir bişirdi. Eti sebede saldy, çorbasyny küýzä guýdy we bulary getirip, dub agajynyň aşagynda Onuň öňünde goýdy. 20Hudaýyň perişdesi[†] Gidegona: «Eti we petiri şu daşyň üstünde goý-da, üstünden çorbany guý» diýdi. Gidegon şeýle hem etdi[+]. 21Perişdäniň elinde hasasy bardy. Ol hasanyň ujuny et bilen petire degrende, daşdan ot çykdy. Ot daşyň üstündäki et bilen petiri ýakyp kül etdi. Hut şol wagt Rebbiň perişdesi gözden gaýyp boldy[+]. 22Gidegon Rebbiň perişdesiniň özi bilen gepleşendigine düşünende: «Eý, Hökmürowan Reb! Maňa kömek et! Men perişdäň bilen ýüzbe-ýüz boldum» diýip gygyrdy[+]. 23Reb oňa: «Howsala düşme, rahatlan! Gorkma, sen ölmersiň!» diýdi. 24Gidegon ol ýerde Rebbe gurbanlyk[†] sypasyny[†] gurdy we ony «Reb rahatdyr» diýip atlandyrdy. (Bu gurbanlyk sypasy abygezer urugynyň Opra galasynda, dubuň astynda henize çenli dur.)

25Şol gijäniň özünde Reb Gidegona: «Sen kakaňyň sürüsinden iki sany öküz getir, olaryň biri ýediýaşar öküz bolsun. Kakaňyň Bagala guran gurbanlyk[†] sypasyny[†] ýyk, onuň ýanyndaky Aşera butuny[†] çap. 26Soňra belentde Hudaýyňyz Rebbe gurbanlyk sypasyny gur. Ikinji öküzi soý-da, ony şol ýerde Aşera butundan alnan odun bilen ýakyp, ýakma gurbanlyk[†] edip ber» diýdi 27Gidegon özüniň adamlaryndan onusyny ýanyna alyp geldi-de, Rebbiň buýrugyny ýerine ýetirdi. Atasynyň öýündäkileriniň hem-de galanyň ilatynyň görerinden gorkup, Gidegon bu işi gije etdi.

28Galanyň adamlary irden turanlarynda Bagalyň[†] gurbanlyk[†] sypasynyň[†] ýykylandygyny, onuň ýanyndaky Aşera butunyň[†] çapylandygyny, täze gurlan gurbanlyk sypasynda ikinji öküziň ýakylandygyny gördüler. 29«Bu kimiň eden işikä?» diýşip, biri-birilerinden soradylar, ahyry sorap-idäp, muny Ýowaşyň ogly Gidegonyň edendigini bildiler. 30Adamlar Ýowaşa: «Ogluňy daşary çykar, ol ölmeli, sebäbi Bagalyň gurbanlyk sypasyny ýykypdyr, onuň ýanyndaky Aşera butuny çapypdyr» diýdiler 31Ýowaş özüniň töweregine üýşen mähellä: «Bagaly goramak size galypmy? Siz ony goldaýaňyzmy? Onuň tarapyny tutan daňdana çenli öler. Eger Bagal hudaý bolýan bolsa, özüni ýykandan aryny özi alsyn, Bagalyň özi hasaplaşsyn» diýdi. 32Şol günden başlap, Gidegony Ýerubagal[*] diýip atlandyrdylar, sebäbi ol Bagalyň gurbanlyk sypasyny ýykdy.

33Şu wakadan soň midýanlar[†], amalekler, gündogaryň beýleki halklary birleşdiler we Iordan derýasyndan[†] geçip, Ýizregel jülgesinde düşelge gurdular[+]. 34Gidegona Rebbiň Ruhy[†] indi. Şondan soň Gidegon surnaý çalyp, abygezer urugyny öz yzyna düşmäge çagyrdy[+]. 35Ol Manaşanyň ähli tirelerine adam iberip, ol ýeriň halkyny öz ýanyna toplady. Ol aşerlere, zebulunlara, naftalylara hem çaparlar ýollady. Olar hem söweşe çykdylar.

36Gidegon Hudaýa şeýle diýdi: «Ysraýyllary meniň üstüm bilen halas etjekdigiňe beren sözüň çyn bolsa, onda 37men harmanda goýun ýüňüni düşäýin. Eger daňdanyň çygy diňe ýüňüň üstüne düşüp, onuň töweregindäki ýerler gurulygyna galsa, onda Seniň Ysraýyly meniň üstüm bilen halas etjekdigiňe göz ýetirerin». 38Şeýle hem boldy. Ertesi irden Gidegon ýüňi sykyp, ondan bir jam suw aldy. 39Gidegon Hudaýa: «Meni ýazgarma. Senden ýene bir zat dilemäge maňa rugsat et: goýun ýüňi bilen ýene bir gezek synag edip göreýin. Goý, indi ýüň gurulygyna galsyn-da, onuň töweregindäki ýerler çyg bolsun» diýdi. 40Hudaý şol gije şeýle hem etdi: ýüň gury galyp, onuň töweregindäki ýerlere çyg düşdi.

#### 7‑nji bap


Gidegon midýanlar bilen söweşýär

1Ýerubagal (ýagny Gidegon) hem-de onuň ýanyndaky adamlar daňdan Harot çeşmesiniň başynda düşlediler. Midýanlaryň[†] düşelgesi olardan demirgazykda, More depesiniň ýanyndaky jülgededi.

2Reb[†] Gidegona: «Seniň ýanyňdaky goşun Meniň midýanlary[†] siziň eliňize bererimden juda köp. Ýogsam, ysraýyllar[†]: „Öz güýjümiz bilen halas bolduk“ diýşip, Meniň öňümde öwnerler[+]. 3Sen halka eşitdirip: „Kim gorkak we ýygra bolsa, Gilgat daglaryndan yzyna dolansyn“ diýip jar et» diýdi. Gidegon olary synagdan geçirdi. Ýigrimi iki müň adam yzyna gaýtdy. On müň adam şol ýerde galdy[+]. 4Reb Gidegona: «Entegem adam köp, olary suwuň ýakasyna getir. Men Özüm saňa olary saýlap bereýin. Meniň saňa: „Goý, seniň bilen gitsin“ diýen adamlarym seniň bilen gitsinler, „Seniň bilen gitmesin“ diýenlerim gitmeli däldirler, şolar gitmesinler» diýdi. 5Ol adamlary suwuň boýuna getirdi. Reb Gidegona: «Suwy itiň içişi ýaly dili bilen içenleri bir aýry duruz, dyzyna çöküp, eglip içenleri bir aýry duruz» diýdi. 6Suwy goşawujyna alyp, dili bilen içenler üç ýüz adam boldy; beýleki adamlaryň hemmesi dyzyna çöküp içdi. 7Reb Gidegona: «Suwy dili bilen içen üç ýüz adam bilen sizi halas ederin; midýanlary siziň eliňize bererin; galan ähli adamlar öz öýlerine gaýtsynlar» diýdi. 8Şeýdip, Gidegon beýleki ysraýyllaryň iýer-içer ýaly zatlaryny hem-de surnaýlaryny alyp, olaryň hemmesini öz çadyrlaryna goýberdi. Üç ýüz adamy bolsa alyp galdy. Midýanlaryň düşelgesi jülgede, olaryň aşak tarapyndady.

9Şol gije Reb oňa: «Tur, duşmanyň düşelgesine garşy söweşmäge düş, çünki Men olary seniň eliňe berýärin. 10Eger sen duşmanyň düşelgesine söweşe gitmäge gorksaň, öz hyzmatkäriň Fura bilen bile gidäý. 11Sen olaryň näme gürrüň edýänlerini diňlärsiň, şondan soň düşelgä garşy söweşmäge seniň elleriň kuwwatlanar» diýdi. Gidegon öz hyzmatkäri Fura bilen düşelgedäki ýaragly goşunyň göni üstüne gitdiler. 12Midýanlardyr[†] amalekler we gündogar halklaryň hemmesi jülgäniň boýuna edil çekirtge üýşen ýalydy. Düýeleri şeýle bir köpdi, olar edil deňiz ýakasyndaky çäge deý sansyz-sajaksyzdy[+]. 13Gidegon ol ýere gelende, bir adam dostuna gören düýşüni aýdyp berip otyrdy. Ol: «Düýşümde bir tegelek arpa çöregi midýanlaryň düşelgesiniň üstünden togalanyp, çadyra gelip urýar-da, ony ýykýar, çadyr yranyp dargaýar» diýýär. 14Beýleki dosty oňa: «Bu ysraýylly Ýowaşyň ogly Gidegonyň gylyjydyr. Midýanlary we onuň düşelgelerindäki tutuş goşunyny Hudaý onuň eline berdi» diýip jogap berýär.

15Gidegon bu düýşi diňläp, onuň ýorgudyny eşidenden soň, Rebbe sežde etdi[†]. Ol ysraýyllaryň düşelgesine dolanyp geldi-de: «Turuň, çünki Reb midýanlaryň[†] goşunyny siziň eliňize berdi» diýdi. 16Soňra Gidegon üç ýüz adamy üç bölüme böldi-de, hemmesiniň eline şahdan edilen surnaý, boş küýze we küýzäniň içine-de çyra salyp berdi[+]. 17Soň olara ýüzlenip: «Maňa serediň, meniň edenimi gaýtalaň. Olaryň düşelgesine golaýlanymyzda, meniň eden hereketimi siz hem edersiňiz. 18Men bilen ýanymdakylar surnaý çalarys, siz hem düşelgäniň daşyna aýlanyp surnaý çalyň hem-de „Reb üçin we Gidegon üçin!“ diýip gygyryň» diýip tabşyrdy[+].

19Gidegon bilen ýüz adam ýarygijäniň öň ýany, sakçylaryň ýaňy çalşylan wagty, düşelgäniň bir ujundan geldiler-de, surnaýlaryny çalyp, ellerindäki küýzelerini döwdüler. 20Üç bölümdäkileriň hemmesi-de surnaýlaryny çalyp, küýzelerini döwdüler. Çep elinde çyrany saklap, sag elinde surnaý çaldylar hem-de: «Reb üçin, Gidegon üçin söweşe çykalyň!» diýip gygyryşdylar. 21Her biri düşelgäniň töwereginde öz orunlarynda durdular: tutuş düşelgedäkileriň hemmesi ylgaşdylar, gygyryşdylar we gaçyp başladylar. 22Üç ýüz adamyň surnaý çalan wagtyndan başlap, Rebbiň emri bilen düşelgedäki midýanlar[†] biri-birini gylyçlap öldürdiler. Midýanlaryň goşuny Serera tarap Beýtşitta çenli, Tabadyň golaýyndaky Abelmeholanyň serhedine gaçdy[+]. 23Naftalylaryň, aşerleriň tiresinden hem-de manaşalaryň ähli kowumlaryndan bolan ysraýyllar çagyryldylar. Olar midýanlaryň yzyndan kowaladylar.


Gidegon we efraýymlar

24Soňra Gidegon tutuş Efraýym daglygynda ýaşaýanlara öz habarçylaryny ýollap: «Geliň, midýanlaryň[†] garşysyna söweşiň. Midýanlara üstünden geçmäge ýol bermez ýaly, Iordan derýasyny[†] we Beýtbara çenli bolan suw çeşmelerini eýeläň» diýdi. Hemme efraýymlar çagyryldy, olar Beýtbara çenli çeşmeleri we Iordan derýasyny eýelediler[+]. 25Midýanlaryň iki baştutanyny: Orebi we Zeýebi ele saldylar. Orebi Orep gaýasynda, Zeýebi bolsa üzüm sykylýan ýerde öldürdiler (soňra ol ýer Zeýep diýlip atlandyrylypdyr). Efraýymlar midýanlaryň yzyndan kowdular. Orep bilen Zeýebiň kellesini kesip, Iordanyň gündogarynda bolýan Gidegona eltip berdiler[+].

#### 8‑nji bap

1Soňra efraýymlar Gidegona: «Sen näme üçin beýle etdiň, näme üçin midýanlar[†] bilen söweşmäge gideniňde bizi çagyrmadyň?» diýdiler. Olar Gidegony gaty ýazgardylar[+]. 2Gidegon olara: «Siziň bitiren işiňiziň ýanynda meniňki dagy näme? Efraýym Abygezeriň ýygnan üzüminden köp ýygyp, özüni bagtly hasaplamanmydy näme? 3Hudaý Midýan baştutanlary Orep bilen Zeýebi siziň eliňize berdi. Men siziňkiçe iş bitirip bildimmi?» diýdi. Bu sözleri eşidip, efraýymlaryň gahary köşeşdi[+].


Gidegon midýanlary ýeňýär

4Gidegon ýadaw bolsa-da, duşmanyň yzyndan kowalamagy dowam edip, öz üç ýüz adamy bilen Iordan derýasyndan[†] geçdi. 5Ol Sukodyň ilatyna: «Meniň yzymdan gelýän adamlaryma çörek beriň, olar gaty ýadaw. Men midýan baştutanlary Zebah bilen Salmunnany yzarlap barýaryn» diýdi[+]. 6Emma Sukodyň ýolbaşçylary: «Seniň goşunyňa näme üçin çörek bereli? Zebahy we Salmunnany siz ele saldyňyzmy näme?!» diýdiler[+]. 7Gidegon: «Bolýar, Reb[†] Zebahy we Salmunnany meniň elime berenden soň, şu bolşuňyz üçin sizi çöl agajynyň tikenleri bilen hem-de böwürslen çybyklary bilen teniňizi parçalaryn» diýdi. 8Gidegon bu ýerden çykyp, Peniýele[*] gitdi we onuň ilatyna-da öňki aýdanlaryny gaýtalady, olar hem Sukodyň ilatynyň beren jogaby ýaly jogap berdiler[+]. 9Ol Peniýeliň ilatyna-da: «Ýeňiş bilen yzyma dolanyp gelenimde, şu diňiňizi ýykaryn» diýdi.

10Zebah bilen Salmunna Karkordady. Gündogaryň ilatyndan ýygnanan, tutuş goşundan diri galan on bäş müňe golaý esger hem olaryň ýanyndady. Olaryň ýüz ýigrimi müň söweşijileri bolsa öldürilipdi. 11Gidegon Noba bilen Ýogbohanyň gündogaryndaky kerwen ýoly bilen baryp, olaryň garaşmadyk wagtynda duýdansyz olara zarba urdy[+]. 12Midýanlaryň[†] Zebah bilen Salmunna atly iki baştutany gaçdy, emma Gidegon olary kowalap tutdy. Bütin goşun aljyraňňylyga düşdi.

13Ýowaşyň ogly Gidegon Heres geçidiniň üsti bilen uruşdan gaýdyp geldi. 14Ol Sukodyň ilatyndan bir ýaş ýetginjegi tutdy-da, ony sorag etdi. Ol Sukot baştutanlarynyň we ýaşulularynyň[†] ýetmiş ýedi sanysynyň adyny ýazyp berdi. 15Gidegon Sukodyň ilatynyň ýanyna gelip: «Siz: „Seniň ýadaw adamlaryňa çörek berer ýaly, Zebahy we Salmunnany ele saldyňyzmy näme?“ diýip, meniň üstümden gülüpdiňiz. Ine, Zebah bilen Salmunna» diýdi. 16Olar Sukodyň ýaşulularyny we galanyň ilatyny çöl agajynyň tikenleri hem-de böwürslen çybyklary bilen jezalandyrdylar. 17Penuwal diňini ýykyp, galanyň ilatyny gyrgyna berdiler[+].

18Gidegon Zebah bilen Salmunnadan: «Siziň Taborda öldürenleriňiz nähili adamlardy?» diýip sorady. Olar: «Seniň ýalydylar, şazada sypatlydylar[†]» diýip jogap berdiler. 19Gidegon: «Olar meniň süýtdeş doganlarymdy. Rebden ant içýärin, eger siz olary öldürmedik bolsaňyz, men hem sizi öldürmezdim» diýdi. 20Ol özüniň nowbahar ogly[†] Ýetere: «Tur, olary öldür!» diýdi. Ýetginjek gylyjyny çykarmady, sebäbi entek ýaş bolany üçin gorkýardy. 21Zebah bilen Salmunna Gidegona: «Tur-da, özüň bizi öldür, sebäbi erkek adamyň işini diňe erkek bitirip biler» diýdiler. Gidegon turup, Zebah bilen Salmunnany öldürdi-de, olaryň düýesiniň boýnundaky ýarym aý şekilli şaý-seplerini aldy[+].

22Ysraýyllar[†] Gidegona: «Seniň özüň, ogluň, agtygyň bize patyşa bolsun, çünki sen bizi midýanlaryň[†] elinden halas etdiň» diýdiler[+]. 23Gidegon olara: «Menem, meniň oglumam size patyşa bolmaz. Reb size patyşa bolar» diýdi. 24Gidegon olara: «Olja edip alan altyn gulak halkalaryňyzdan maňa heriňiz birini beriň» diýdi. (Duşmanda gulakhalka köpdi, çünki olar ysmaýyllardy[†].)[+] 25Olar: «Höwes bilen bereris!» diýip, ýere geýim düşäp, onuň üstüne adam başyna bir gulak halka taşladylar. 26Altyn-kümüş düwmelerden, midýan patyşalarynyň goýy gyrmyzy reňkli geýimlerinden hem-de olaryň düýeleriniň boýnuna dakylýan altyn halkalaryndan başga, onuň ýygnan diňe gulak halkalarynyň agramy takmynan bir batman[*] boldy. 27Gidegon olardan efot[†] ýasady we ony öz galasy bolan Oprada goýdy. Soňra ähli ysraýyllar ol ýere gatnap, efoda sežde etdiler[†]. Bu Gidegona hem-de onuň öýündäkileriň ählisine gurlan duzakdy[+]. 28Şeýlelikde, midýanlar ysraýyllara boýun egdiler hem-de şondan soň olara baş galdyrmadylar. Şeýdip, Gidegonyň döwründe ysraýyllar kyrk ýyllap parahat ýaşadylar.


Gidegonyň ölümi

29Ýowaşyň ogly Ýerubagal öz öýüne gidip, şol ýerde ýaşap başlady. 30Gidegon köp aýally bolansoň, onuň ýetmiş ogly bardy. 31Şekemde ýaşaýan gyrnagy hem oňa bir ogul dogrup berdi. Onuň ady Abymelekdi[+]. 32Gidegon gojalyk ýaşyna ýetip öldi, ony abygezer urugynyň Opra galasynda, öz atasy Ýowaşyň gubry goýlan gümmezde jaýladylar.

33Gidegon ölensoň, ysraýyllar Bagal[†] butlaryna[†] sežde edip[†], zyna etdiler; Bagalberiti özleriniň hudaýy saýyp başladylar. 34Ysraýyllar daş-töweregindäki ähli duşmanlaryň elinden halas eden özleriniň Hudaýy Rebbi ýatlamadylar. 35Şeýle hem, Ysraýyla we özlerine eden ähli haýyrly işleri üçin Ýerubagalyň (ýagny Gidegonyň) öýüne wepaly bolmadylar.

#### 9-njy bap


Abymelek

1Ýerubagalyň ogly Abymelek Şekeme baryp, daýylaryna we öz ejesiniň ähli kowumlaryna ýüzlenip: 2«Şekemiň ähli ilatyna şuny ýetiriň: Size Ýerubagalyň ýetmiş oglunyň ýolbaşçylyk edeni gowumy ýa bir adamyň? Meniň öz süýegiňizden we teniňizdendigimi unutmaň» diýdi. 3Onuň daýylary muny Şekemiň ilatyna ýetirip, olary ynandyrdylar, olaryň göwünleri Abymelege tarap öwrüldi. «Ol biziň doganymyz ahyryn» diýdiler. 4Olar Abymelege Bagalberit buthanasyndan[†] ýetmiş kümüş teňňe alyp berdiler. Belli bir işiň başyny tutman, işsiz, göwne gelenini edip, göwün hoşlap gezip ýören adamlara Abymelek şol kümüşleri berip, olary hakyna tutdy-da, öz yzyna düşürdi[+]. 5Abymelek Opra galasyna öz atasynyň öýüne geldi we Ýerubagalyň ýetmiş ogluny, ýagny öz doganlaryny bir daşyň üstünde öldürdi. Diňe Ýerubagalyň iň kiçi ogly Ýotam gaçyp gizlenip, diri galdy[+]. 6Şekemiň ähli ilaty we Beýtmillonyň ilatynyň hemmesi baryp, Şekemiň golaýyndaky dub agajynyň ýanynda Abymelegi patyşa diýip yglan etdiler[+].

7Bu hakda Ýotama gürrüň berenlerinde, ol Gerizim dagyna gidip, onuň depesine çykdy-da, belent ses bilen gygyryp, şeýle diýdi: «Eý, Şekemiň ilaty! Meni diňläň, eger şeýtseňiz, Hudaý hem siziň dilegiňizi diňlär[+].

8Günlerde bir gün agaçlar özlerine patyşa saýlamakçy boldular. Olar zeýtun agajyna ýüzlenip: „Bize patyşa bol“ diýipdirler[+].

9Zeýtun olara: „Men hudaýlara we adamlara berýän hezzetli ýagymy taşlap, başga agaçlaryň üstünden höküm sürmäge giderinmi?“ diýip jogap beripdir.

10Soňra agaçlar injir agajyna: „Gel-de, sen bize patyşa bol“ diýip ýüz tutupdyrlar.

11Injir olara: „Men özümiň şirin-şeker iýmişimi taşlap, agaçlaryň üstünden höküm sürmäge giderinmi?“ diýip jogap beripdir.

12Soň olar üzüm agajyna: „Gel-de, biziň üstümizden patyşalyk et“ diýipdirler. 13Üzüm agajy olara: „Men näme hudaýlaryň we adamlaryň göwnüni göterýän şirin-şerbetimi taşlap, agaçlaryň üstünden höküm sürmäge giderinmi?“ diýip jogap beripdir[+].

14Iň soňunda ähli agaçlar tikenli agaja: „Bize sen patyşa bolaý“ diýipdirler.

15Tikenli agaç beýleki agaçlara bakyp: „Eger siz meniň, hakykatdan hem, özüňize patyşa bolmagymy isleýän bolsaňyz, onda meniň saýamda bukulyň. Eger şeýtmeseňiz, onda tikenli agaçdan ot çykyp, Liwanyň kedr agaçlaryny ýakyp-ýandyrar“ diýipdir[+].

16Ine, indi bir seredip görüň, çynyňyz bilen ak ýürekden Abymelegi patyşa saýladyňyzmy? Ýerubagaly hem onuň öýüni nätdiňiz, onuň haýyrly işlerine mynasyp iş etdiňizmi? 17Meniň kakam siz üçin söweşdi, öz janyny gaýgyrmady. Ol sizi midýanlaryň[†] elinden halas etdi. 18Indi siz meniň kakamyň öýündäkileriniň garşysyna gidip, onuň ýetmiş ogluny bir daşyň üstünde öldürdiňiz, onuň gyrnagyndan bolan ogly Abymelegi bolsa Şekemiň ilatynyň üstünden patyşa edip goýduňyz, sebäbi ol siziň doganyňyz. 19Eger çynyňyz bilen ak ýürekden Ýerubagal bilen onuň maşgalasyna dogry iş eden bolsaňyz, onda Abymelege şatlanyň, ol hem size şatlansyn. 20Emma beýle etmedik bolsaňyz, onda, goý, Abymelekden ot çykyp, Şekemiň we Beýtmillonyň ilatyny ýaksyn. Şekemiň we Beýtmillonyň ilatyndan ot ýaýrap, Abymelegi köýdürsin». 21Soňra Ýotam Beýere gaçyp gitdi we ol ýerde dogany Abymelekden gizlenip ýaşady[+].

22Abymelek Ysraýyla[†] üç ýyl ýolbaşçylyk etdi. 23Hudaýyň emri bilen Şekemiň ilaty Abymelegiň garşysyna gidip başlady[+]. 24Bu Ýerubagalyň ýetmiş oglunyň nähak ganyny döken Abymelekden we oňa muny etmäge goltgy beren Şekem ilatyndan ar almak üçin şeýle boldy. 25Şekemliler dagyň ýokarsynda talaňçylary goýdular. Olar özleriniň deňinden geçýänleriň ählisini taladylar. Bu barada Abymelege habar ýetirildi.

26Abymelege garşy çykan Ýebediň ogly Gagal öz doganlary bilen Şekeme geldi. Şekemiň ilaty olara bil baglady. 27Olar meýdana çykyp, öz üzümlerini ýygdylar. Üzüm ýenjilýän sokuda ýenjip, sykyp suwuny aldylar. Baýram etdiler, öz hudaýlaryna sežde etdiler[†]. Iýip-içip, Abymelegi näletlediler. 28Gagal şonda: «Biz Abymelege gulluk eder ýaly, Abymelek kim? Biz nähili adam ekenik? Onuň atasy Ýerubagal dälmi? Onuň ýolbaşçysy Zebul dälmi? Gowusy, şekemlileriň atasy Hamoryň kowumlaryna gulluk ediň, Abymelege gulluk etmek nämä gerek[+]? 29Eger-de halk Abymelegi meniň elime berse, men ony kowardym we Abymelege: „Öz esgerleriňiň sanyny köpelt-de, söweşe çyk“ diýerdim» diýdi[+].

30Gagalyň aýdan sözlerini eşidende, galanyň ýolbaşçysy Zebulyň gahary kekirdegine geldi. 31Ol hilegärlik bilen Arumadaky Abymelege gizlin habar iberdi: «Ine, Gagal we onuň doganlary Şekeme gelip, halky seniň garşyňa aýaga galdyrýarlar. 32Siz şeýle ediň: özüň we ýanyňdakylar gije turuň-da, meýdanda bukuda esgerleri oturdyň. 33Irden, Gün doguberende, turuň-da, gala hüjüm ediň, Gagal we onuň ýanyndaky adamlar öňüňizden çykanda, sen olary aýaman, eliňde baryny et».

34Gije Abymelek we onuň ýanyndaky adamlar Şekemiň golaýynda dört topar edip, esgerlerini goýdular. 35Gagal gelip, galanyň derwezesiniň ýanynda durdy. Abymelek hem-de bukuda oturan adamlar bukudan çykyp ýörediler. 36Gagal gelýän adamlary görüp, Zebula: «Ana, dagyň ýokarsyndan adamlar aşak inip gelýärler» diýdi. Zebul oňa: «Dagyň kölegesi saňa adam bolup görünýändir» diýdi. 37Gagal ýene-de: «Ine, adamlar beýikden aşak inip gelýärler. Bir bölümiň esgerleri palçynyň dub agajyndan bärik gelýärler» diýdi. 38Zebul oňa: «Hany indi seniň „Biz Abymelege gulluk eder ýaly, ol kimmişin?“ diýen diliň nirede? Bular seniň şol äsgermedik adamlaryň dälmi näme? Bar, indi çyk-da, olar bilen söweş-dä!» diýdi. 39Gagal Şekem ilatynyň öňüne düşüp gitdi-de, Abymelek bilen söweşdi. 40Abymelek onuň yzyndan kowalady; Gagal ondan gaçdy. Gala derwezesine çenli aralykda bolan söweşde köp adam gyryldy. 41Abymelek Arumada galdy. Zebul Gagaly we onuň doganlaryny Şekemden çykaryp kowdy.

42Ertesi halk ekin meýdanyna çykdy. Bu barada Abymelege habar berdiler. 43Ol öz adamlaryny alyp, olary üç bölüme böldi-de, meýdanda bukuda oturtdy. Halkyň galadan çykanyny görende, duýdansyz olaryň üstüni basyp, olary gyrdyrdy. 44Abymelek we onuň ýanyndaky goşun bölümi galanyň derwezesiniň agzyna tarap süýşende, onuň beýleki iki bölümi meýdandakylaryň üstüne çozup, olary gyrdylar. 45Abymelek uzynly gün söweşdi we galanyň ilatyny gyryp, galany weýran etdi we ol ýere duz sepdirdi[+].

46Şekemiň golaýyndaky Eýlberit ybadathananyň[†] baştutanlary muny eşidip, ybadathananyň iň berk gorag ýerine girdiler. 47Abymelek bu hakda eşidende, 48ýanyndaky adamlar bilen Salmon dagyna gitdiler. Abymelek öz ýany bilen palta äkidip, agaç şahalaryny çapdy-da, egnine aldy we ýanyndakylara: «Men näme eden bolsam, siz hem derrew şony ediň» diýdi[+]. 49Esgerleriň her biri agaç çybyklaryny çapyp, Abymelegiň yzy bilen gitdiler we çybyklary ybadathananyň töweregine üýşürip, ony otladylar. Eýlberit ybadathanasyndaky müňe golaý erkekler we aýallar öldüler.

50Soňra Abymelek gidip, Tebez diýen galany gabady we ony eýeledi. 51Galanyň ortarasynda berk diň bardy. Aýal-erkek, umuman, galanyň ilatynyň hemmesi şol ýere gaçdylar. Olar diňiň içine girip, gapylaryny beklediler we onuň depesine çykdylar. 52Abymelek diňiň ýanyna gelip, onuň daşyny gabady, ony otlamak üçin gapylarynyň ýanyna bardy. 53Şonda bir aýal degirmen daşyny Abymelegiň kellesinden zyňyp, onuň kelleçanagyny döwdi[+]. 54Abymelek şol mahal öz ýanyndaky ýarag göterýän ýetginjegini çagyrdy-da, oňa: «Gylyjyňy ýalaňaçla-da, meni öldür, men barada „Ony aýal öldürdi“ diýlen gürrüň ýaýramasyn» diýdi. Ýetginjek dessine oňa gylyjyny saldy, ol jan berdi[+]. 55Abymelegiň ölenini gören ysraýyllaryň hersi öz öýli-öýüne dolandy.

56Şeýdip, Abymelegiň öz ýetmiş sany doganyny öldürip, atasynyň öýüne eden hyýanatçylygyny Hudaý onuň özüne görkezdi. 57Şekemiň ilatynyň eden ähli jenaýatçylygyny Hudaý olaryň öz başlaryna saldy. Olary Ýerubagalyň ogly Ýotamyň gargyşy tutdy.

#### 10-njy bap


Tola serdar

1Abymelekden soň Ysraýyly[†] halas etmek üçin ysakar tiresinden Dodonyň agtygy, Puwanyň ogly Tola aýaga galdy. Ol Efraýym daglygynda ýerleşýän Şamyr diýen ýerde efraýymlaryň arasynda ýaşady. 2Ol ýigrimi üç ýyl Ysraýyla serdar[†] boldy. Soňra ol dünýäden ötdi, ony Şamyrda jaýladylar.


Ýaýyr serdar

3Ondan soň, Ysraýyla ýigrimi iki ýyllap Gilgatly Ýaýyr serdar[†] boldy. 4Onuň otuz ogly bardy; olaryň hersi bir eşek münüp, Gilgadyň otuz galasyna öz hökümlerini ýöredýärdiler. Henize çenli şol galalar Hawotýaýyr[*] diýlip atlandyrylýar[+]. 5Ýaýyr aradan çykanda, ony Kamon galasynda jaýladylar.


Ysraýyllar ýene Rebbe ýalbarýarlar

6Ysraýyllar ýene Rebbiň[†] ýigrenýän işlerini edip başladylar. Ysraýyllar Bagal[†] bilen Aştoret butlaryna[†] hem-de Siriýanyň, Sidonyň[†], Mowabyň[†], Ammonyň, piliştlileriň[†] hudaýlaryna gulluk edip başladylar. Olar Rebbi terk edip, Oňa gulluk etmediler[+]. 7Şonuň üçin Rebbiň Ysraýyla gahary geldi. Ol ysraýyllary piliştlileriň we ammonlylaryň eline berdi. 8Şol ýyl olar ysraýyllary dargadyp, olara gaty azar berdiler. Iordanyň gündogaryndaky Gilgatda, ýagny amorlaryň ýerinde ýaşaýan ähli ysraýyllara olar on sekiz ýyllap sütem etdiler. 9Iň soňunda ýahuda[†], benýamin we efraýym tireleri bilen uruşmak üçin ammonlylar Iordandan geçdiler. Ysraýyllar uly gaýgy-alada galdylar. 10Olar Rebbe ýüzlenip: «Biz Seniň öňüňde günä etdik, öz Hudaýymyz Seni terk edip, Bagal butlaryna gulluk etdik» diýip eňreşdiler[+].

11Reb ysraýyllara şeýle diýdi: «Sizi müsürlileriň hem, amorlaryň hem, ammonlylaryň hem, piliştlileriň[†] hem elinden azat eden Men dälmi? 12Sidonlar[†], amalekler we mowaplylar[†] size sütem eden wagty Meni çagyranyňyzda, Men sizi olaryň elinden halas etdim. 13Siz Meni unutdyňyz we başga hudaýlara gulluk etdiňiz, şonuň üçin Men size indi rehim etjek däl. 14Baryň, öz saýlan hudaýlaryňyza ýüz tutuň, gysaja düşeniňizde, sizi, goý, şolar halas edibersinler»[+]. 15Ysraýyllar Rebbe ýüzlenip: «Biz Seniň öňüňde günäli, bize islän jezaňy berip bilersiň, ýöne bu gün bizi halas et!» diýdiler. 16Şeýdip, olar keseki hudaýlardan ýüz öwrüp, ýene Rebbe gulluk edip başladylar. Reb olara ýene-de dözmedi.

17Ammonlylar üýşüp, Gilgatda düşelge gurdular. Ysraýyllar ýygnanyp, Mispada düşelge gurdular. 18Gilgat halkynyň tirebaşylary biri-birilerine: «Ammonlylaryň garşysyna kim ilkinji bolup urşa başlasa, şol adam Gilgadyň tutuş ilatyna baştutan bolar» diýdiler.

#### 11‑nji bap


Ýeftah serdar

1Gilgat urugyndan Ýeftah diýen bir edermen urşujy bardy. Ýeftahyň ejesi lolydy[†]; kakasynyň ady Gilgatdy[+]. 2Gilgadyň öz nikaly aýalyndan birnäçe ogly bardy. Olar ulalyp, ýigit çykanlarynda, olar Ýeftaha: «Sen başga aýaldan bolan ogulsyň, şoňa görä sen biziň atamyzyň öýünden hiç zat miras[†] almarsyň» diýip, ony kowdular. 3Ýeftah öz doganlaryndan gaçyp, Top diýlen ýerde ornaşdy we daşyna üýşen bozgaklara baş bolup ugrady[+].

4Birnäçe wagtdan soň ammonlylar ysraýyllaryň[†] üstüne çozdular. 5Şonda Gilgadyň ýaşululary[†] Ýeftahy alyp gaýtmak üçin Top ülkesine gitdiler. 6Olar Ýeftaha: «Sen gel-de, bize serkerde bol, ammonlylar bilen urşaly» diýdiler. 7Emma Ýeftah olara: «Meni ýigrenip, atamyň öýünden kowanlar siz dälmi, eýsem? Bu günki gün başyňyza iş düşende, men size gerek boldummy?» diýdi. 8Şonda Gilgadyň ýaşululary Ýeftaha: «Şeýle bolan bolsa-da, biz indi saňa tarap öwrüldik. Ýör, bile ammonlylaryň garşysyna söweşeli! Sen biziň üstümizden, tutuş Gilgat halkyna baştutanlyk et!» diýdiler[+]. 9Ýeftah olara: «Eger-de siz ammonlylar bilen söweşmek üçin meni yzyma alyp gitseňiz, Reb[†] hem olary meniň elime berse, şonda men baştutanyňyz bolaryn» diýdi. 10Gilgat ýaşululary Ýeftaha: «Bize Reb şaýat bolsun, biz seniň sözüňden çykmarys» diýdiler[+]. 11Şeýlelikde, Ýeftah Gilgat ýaşululary bilen gitdi. Halk ony özüne baştutan we serkerde edip saýlady. Ýeftah şonda Mispada Rebbiň huzurynda söz sözledi.

12Ýeftah Ammon patyşasyna: «Sen meniň ýurdumyň üstüne çozar ýaly, aramyzda näme bolan zat bar?» diýen sözleri aýtmak üçin, onuň ýanyna öz ilçilerini iberdi. 13Ammon patyşasy Ýeftahyň ilçilerine şeýle jogap berdi: «Ysraýyllar Müsürden gaýdyp gelýärkäler, Arnondan Ýabok we Iordan derýalaryna çenli aralykdaky ýerlerimi meniň elimden aldylar; şol ýerleri maňa uruşsyz gaýdyp ber»[+]. 14Ýeftah Ammon patyşasynyň ýanyna täzeden ilçiler iberdi. 15Oňa şu aşakdakylary aýtmaklaryny buýurdy:

«Ýeftah muny aýdýar: ysraýyllar mowaplylaryň[†] we ammonlylaryň ýurduny almady,[+] 16sebäbi ysraýyllar Müsürden çykanlarynda, Gyzyl deňze[*] çenli çölüň üsti bilen gidip, Kadeşe geldiler[+]. 17Soňra olar: „Ýurduňyň içinden geçmäge bize rugsat et“ diýen haýyş bilen Edom patyşasyna öz ilçilerini iberdiler, emma Edom patyşasy diňlemedi. Ysraýyllar Mowap patyşasynyň ýanyna hem ilçiler ýolladylar, emma ol hem razy bolmady. Şoňa görä ysraýyllar Kadeşde galdylar[+]. 18Olar çölüň içi bilen Edom hem-de Mowap ýurdundan sowa geçdiler-de, Mowabyň gündogar araçäginde, Arnonyň aňyrsynda ýerleşdiler, emma Mowabyň meýdanynyň içine girmediler, çünki Arnon Mowabyň çägi bolup durýardy[+]. 19Soňra ysraýyllar Heşbon galasyna, amorlaryň hany Sihonyň ýanyna öz ilçilerini iberip: „Ýurduňyň içinden geçip, öz ýerimize aralaşmaga rugsat et“ diýdiler. 20Emma Sihon ysraýyllaryň geçip gitmegine razylyk bermedi. Ol öz halkyny ýygnap, Ýahsada düşelge gurdy we ysraýyllar bilen söweşe girdi[+]. 21Ysraýyl Hudaýy Reb Sihony hem-de onuň halkyny ysraýyllaryň eline berdi. Ysraýyllar olary ýeňdiler. 22Olar amorlaryň Arnondan Ýabok derýasyna çenli we çölden tä Iordana çenli bolan ähli ýerini basyp aldylar. 23Şeýdip, Ysraýyl Hudaýy Reb Öz halky Ysraýylyň bähbidi üçin amorlary basyp aldy. Indi hem sen olary yzyna aljak bolýarsyňmy? 24Sen öz hudaýyň Kemoşyň[†] özüňe beren ýeriniň üstünden eýelik edeňokmy näme? Biz hem Hudaýymyz Rebbiň biziň bähbidimiz üçin basyp alan ýerine eýelik edýäris[+]. 25Sen Mowap patyşasy Siporyň ogly Ballakdan gowumy näme? Ol Ysraýyl bilen tersleşdimi ýa uruşdymy[+]? 26Ysraýyllar eýýäm üç ýüz ýyl bäri Heşbonda we oňa degişli obalarda, Arogerde we oňa degişli obalarda hem-de Arnona ýakyn ähli galalarda ýaşap gelýärler. Siz näme üçin şonça wagtlap ol galalary eýelemediňiz? 27Men seniň öňüňde günäkär däl, sen bolsa meniň garşyma uruş başlap, maňa ýamanlyk edýärsiň. Indi, goý, höküm ýöredýän Reb ysraýyllar bilen ammonlylaryň arasynda hökümdar bolsun-da, höküm çykarsyn»[+]. 28Emma Ýeftahyň bu sözlerine Ammon patyşasy gulak asmady.

29Ýeftaha Rebbiň Ruhy[†] inipdi. Ol Gilgadyň we Manaşanyň üstünden geçdi. Ol Gilgatdaky Mispäniň üstünden geçip, ammonlylaryň üstüne gitdi[+]. 30Ýeftah Rebbiň öňünde ant içip, şeýle diýdi: «Eger Sen ammonlylary meniň elime berseň,[+] 31onda men ammonlylary ýeňip, yzyma dolanyp gelenimde derwezämden ilkinji çykan Seniňkidir. Men şony Rebbe ýakma[†] gurbanlyk[†] edip berjekdirin»[+]. 32Ýeftah derýadan geçip, ammonlylar bilen uruşmaga gitdi. Reb olary Ýeftahyň eline berdi. 33Ysraýyllar Arogerden Minnite çenli olaryň ýigrimi galasyny hem-de Abelkeramyma çenli aralygy gyrgyna berip, uly ýeňiş gazandylar. Şeýdip, ammonlylar ysraýyllara boýun egdiler[+].


Ýeftah we onuň gyzy

34Ýeftah Mispadaky öýüne gelende, onuň öz gyzy eli deprekli tans edip, öňünden çykdy; onuň ýeke gyzy bardy, başga ogly-da, gyzy-da ýokdy. 35Ol gyzyny görende, ýakasyny ýyrtyp: «Wah, gyzym, sen meniň bagtymy garaltdyň! Indi sen hem meni ynjalykdan gaçyrdyň! Çünki men Rebbiň öňünde öz agzym bilen kasam etdim, indi nädip ondan boýun gaçyraýyn» diýdi[+]. 36Gyz kakasyna: «Kaka, sen Rebbiň öňünde öz agzyň bilen näme kasam eden bolsaň, ýerine ýetiriber, çünki Reb seni Ammon duşmanlaryňdan üstün çykardy» diýdi. 37Ol ýene kakasyna: «Maňa iki aý möhlet ber. Men daga gidip, joralarym bilen gezim edeýin we durmuşa çykmakdan mahrum bolandygymyň agysyny aglaýyn» diýdi. 38Kakasy: «Bolýar, gidäý» diýip, ony iki aýlap goýberdi. Ol öz joralary bilen gitdi-de, dagda boý gyzlygyna öljegine iki aýlap ýas tutdy. 39Iki aý geçensoň, ol kakasynyň ýanyna dolanyp geldi. Kakasy gyzy barada eden kasamyny ýerine ýetirdi, ol boý gyzlygyna öldi. Şondan soň ysraýyl gyzlarynyň arasynda 40gilgatly Ýeftahyň gyzynyň ýasyny tutmak üçin, her ýylda dört gün daga gitmek däbi peýda boldy.

#### 12‑nji bap


Ýeftah efraýymlar bilen uruşýar

1Efraýymlar uruşmak üçin bir ýere ýygnandylar we Iordan derýasyndan[†] geçip, Safona geldiler. Olar Ýeftaha: «Sen näme üçin ammonlylar bilen uruşmaga gideniňde bizi çagyryp, özüň bilen alyp gitmediň? Biz seniň özüň bilen bilelikde öýüňi otlarys» diýdiler[+]. 2Ýeftah olara şeýle diýdi: «Meniň we meniň adamlarymyň ammonlylar bilen bir uly dawamyz bardy. Men sizi kömege çagyrdym, emma siz gelip, meni olaryň elinden gutarmadyňyz. 3Siziň meni halas etmejegiňize gözüm ýetende, men janymy howp astynda goýup, ammonlylaryň üstüne gitdim. Reb[†] olary meniň elime berdi. Indi näme bu gün siz meniň bilen uruşmaga geldiňizmi?» 4Ýeftah Gilgadyň ähli erkeklerini çagyrdy-da, efraýymlar bilen uruşdy. Gilgatlylar efraýymlary gyrdylar, sebäbi efraýymlar olara: «Eý, efraýym we manaşa halklarynyň arasynda ýaşaýan gilgatlylar! Siz Efraýymdan gaçan dönüklersiňiz!» diýipdiler. 5Gilgatlylar efraýymlaryň elinden Iordan derýasynyň güzerini aldylar. Diri galan efraýymlardan biri: «Iordan derýasyndan geçmäge rugsat edäýiň» diýse, Gilgadyň adamlary: «Sen efraýymly dälmi?» diýip sorardylar. Eger ol «Ýok» diýip jogap berse, 6olar oňa: «Hany, „şibbolet“ diýip aýt» diýerdiler. Şonda ol «sibbolet» diýäýse, onda ony Iordan derýasynyň güzerinde öldürerdiler. Çünki efraýymlar «ş» sesini aýdyp bilmeýändikleri üçin, oňa derek «s» sesini aýdýardylar. Şeýdip, gilgatlylaryň elinden kyrk iki müň efraýymly öldi.

7Ýeftah Ysraýylda[†] alty ýyllap serdar[†] boldy. Ol aradan çykanda, ony öz Gilgat galasynda jaýladylar.


Ybsan, Elon we Abdon

8Ýeftah aradan çykandan soň, beýtullahamly Ybsan Ysraýylda serdar[†] boldy. 9Onuň otuz ogly we otuz gyzy bolup, gyzlaryny başga tirelere durmuşa çykaryp, ogullaryny-da başga tirelerden öýerdi. Ol ýedi ýyl Ysraýylyň serdary boldy. 10Ybsan aradan çykanda, ony Beýtullahamda jaýladylar.

11Ondan soň zebulunly Elon Ysraýyla serdar[†] bolup, ony on ýyllap dolandyrdy. 12Elon aradan çykanda, ony Zebulundaky Aýalonda jaýladylar.

13Ondan soň pirgatonly Hilleliň ogly Abdon Ysraýyla serdar[†] boldy. 14Onuň kyrk ogly we otuz agtygy bolup, olaryň hersi bir eşek mündi. Ol Ysraýyla sekiz ýyllap serdar boldy. 15Hilleliň ogly Abdon aradan çykanda, ony Efraýymdaky amalekleriň ýaşaýan daglygynda, Pirgaton diýen ýerde jaýladylar.

#### 13‑nji bap


Şimşon serdaryň dogulmagy

1Ysraýyllar[†] ýene-de Rebbiň[†] ýigrenýän işlerini etdiler. Şol sebäpli Reb kyrk ýyllap ysraýyllary piliştlileriň[†] eline berdi[+].

2Şol döwürde Sorgada dan tiresinden Manowa diýen bir adam bardy; onuň aýaly önelgesizdi[+]. 3Rebbiň perişdesi[†] onuň aýalynyň ýanyna gelip: «Sen önelgesiz bolsaň-da, göwreli bolarsyň we bir ogul dograrsyň[+]. 4Sen özüňi aýap sakla, şerap, çakyrdan içme, haram zatlardan iýme. 5Çünki sen göwreli bolarsyň we ogul dograrsyň; onuň kellesine päki degmeli däldir, sebäbi enesiniň göwresinde galan gününden başlap, ol çaga Hudaýa nazyr[†][*] bolar, ol Ysraýyly piliştlileriň[†] elinden halas eder» diýdi[+]. 6Aýaly adamsynyň ýanyna gelip, şeýle diýdi: «Meniň ýanyma Hudaýyň adamy geldi, onuň daş keşbi Hudaýyň perişdesiniňki ýaly, haýbatly, gorkunçdy. Men onuň nireden gelenini soramadym, ol maňa öz adyny hem aýtmady. 7Ol maňa: „Sen göwreli bolarsyň, ogul dograrsyň, şerap, çakyrdan içme, haram zatlardan iýme, çünki göwrede galan gününden başlap, ol Hudaýa nazyr bolar“ diýip aýtdy».

8Manowa Rebbe ýüzlenip: «Ýa Reb! Goý, bize iberilen Hudaýyň adamy ýanymyza ýene-de gelsin hem-de bizden doguljak çaga näme etmelidigimizi öwretsin» diýip ýalbardy. 9Hudaý Manowanyň sesini eşitdi we Manowanyň aýaly meýdandaka, Hudaýyň perişdesi[†] onuň ýanyna geldi. Emma aýalyň adamsy ýanynda ýokdy. 10Aýaly şol wagt ylgap gidip: «Meniň ýanyma öňki gelip giden adam geldi» diýip, adamsyna habar berdi. 11Manowa aýaly bilen ol adamyň ýanyna bardy we ondan: «Meniň aýalym bilen gepleşen senmi?» diýip sorady. Perişde: «Men!» diýip jogap berdi. 12Manowa oňa: «Seniň aýdanlaryň amala aşanda, biz ol çaga nähili garamaly we oňa näme etmeli?» diýip sorady. 13Rebbiň perişdesi Manowa: «Goý, seniň aýalyň meniň aýdanlarymy etsin. 14Ol üzümden öndürilen zatlary iýmesin; şerap, çakyr datmasyn, haram zatlardan asla iýmesin. Aýalyň meniň buýranlarymyň ählisini berjaý etmelidir» diýdi.

15Manowa Rebbiň perişdesine[†]: «Seniň üçin bir owlagy taýýarlaýançak, seni ýoluňdan saklamaga rugsat et» diýdi[+]. 16Rebbiň perişdesi Manowa: «Sen meni saklasaň-de, men seniň naharyňy iýmerin, emma sen ýakma[†] gurbanlyk[†] taýýarlamak isleseň, onda ony Rebbe hödür et» diýdi. (Manowa bu adamyň Rebbiň perişdesidigini bilmeýärdi.) 17Manowa Rebbiň perişdesine: «Aýdanlaryň hakykat bolanda, biz seni alkyşlar ýaly, öz adyňy aýt» diýdi. 18Rebbiň perişdesi oňa: «Meniň adymy näme soraýarsyň? Ol örän täsindir!» diýdi[+].

19Manowa owlak bilen galla sadakasyny[†] daşyň üstüne getirip, täsin gudratlar edýän Rebbe berdi[+]. 20Gurbanlyk[†] sypasynyň[†] üstünden ýalyn asmana galyp ugranda, Rebbiň perişdesi[†] ýalyn bilen bile ýokary göterildi. Muny gören Manowa bilen onuň aýaly ýere ýüzin ýykyldylar. 21Rebbiň perişdesi Manowa bilen aýalyna şondan soň gaýdyp hiç görünmedi. Manowa onuň Rebbiň perişdesidigini şonda bilip galdy. 22Manowa öz aýalyna: «Dogrudan hem, biz hökman öleris, çünki biz Hudaýy gördük» diýdi[+]. 23Aýaly oňa: «Eger Reb bizi öldürmek islän bolsa, biziň elimizden ýakma gurbanlygymyzy[†] we galla sadakamyzy kabul etmezdi, bize şol täsinlikleri görkezmezdi, bu zatlary bize mälim etmezdi» diýdi.

24Aýaly ogul dogurdy we oňa Şimşon diýen at goýdy. Çaga ösüp kemala geldi, Reb oňa ak pata berdi[+]. 25Sorga bilen Eştawolyň aralygyndaky Mahanadanda bolanda Şimşony Rebbiň Ruhy[†] galkyndyryp başlady[+].

#### 14‑nji bap


Şimşon öýlenýär

1Günlerde bir gün Şimşon Timna gidende, piliştli[†] bir gyzy gördi[+]. 2Ol baryp, öz ejesine we kakasyna: «Men Timnada piliştli gyzlardan birini gördüm. Şony maňa alyp beriň» diýdi[+]. 3Emma ejesi bilen kakasy oňa: «Näme üçin sen sünnetsiz[†] piliştli halkdan gyz aljak bolýarsyň? Näme özli-özüňde, tutuş ilimizde sen öýlener ýaly gyz ýokmy?» diýdiler. Şimşon kakasyna: «Maňa şony alyp ber, sebäbi ol meniň göwnüme ýarady» diýdi[+]. 4Bu işiň Reb[†] tarapyndan bolýandygyny, piliştlileriň garşysyna çykmak üçin, Onuň amatly pursady gözleýändigini Şimşonyň ejesi bilen kakasy bilmeýärdi. Şol wagtlar ysraýyllaryň[†] üstünden piliştliler höküm sürýärdi. 5Şimşon, onuň ejesi we kakasy Timna tarap ugradylar. Olar Timnadaky üzümçilikden geçip barýarkalar, Şimşon bir ýaş ýolbarsyň arlaýan sesini eşitdi. 6Şimşona uly güýç bilen Rebbiň Ruhy[†] indi, ol ýolbarsy edil bir owlajygy bölekleýän ýaly edip, düýt-müýt etdi; onuň elinde hiç zat ýokdy. Ol bu eden işini ejesine-kakasyna aýtmady[+]. 7Baryp, ol gyz bilen gepleşdi; ol Şimşonyň göwnüne ýarady.

8Birnäçe günden soň Şimşon ol gyza öýlenmek üçin gideninde, ol şol ýolbarsyň maslygyny görmek üçin sowuldy. Seretse, ýolbarsyň maslygynda bal arylaryň öýjügi hem-de bal bar eken. 9Ol baldan goşawujyny dolduryp, ýolboýy ýalap iýip gitdi, ejesiniň we kakasynyň ýanyna gelende olara-da berdi. Olar hem iýdiler, emma baly ýolbarsyň maslygyndan alandygyny Şimşon olara aýtmady.

10Şimşonyň kakasy gyzyňka geldi, Şimşon şol ýerde, adatça, öýlenýän ýigitleriň edişi ýaly ýedi günläp toý tutdy. 11Toý başlananda, onuň ýanynda bile bolar ýaly, oňa otuz sany dost saýladylar. 12Şimşon olara: «Men size bir matal aýtjak; eger siz ony maňa toýuň ýedi gününiň dowamynda dogry çözüp berseňiz, onda men size otuz sany nepis don hem-de otuz laý köýnek bererin[+]. 13Eger-de çözüp bilmeseňiz, onda siz maňa otuz sany nepis don we otuz laý köýnek berersiňiz» diýdi. Olar Şimşona: «Matalyňy aýt, eşideli» diýdiler. 14Şimşon olara matalyny aýtdy:

«Iýegenden iýmit çykdy,
güýçlüden süýjülik çykdy».

Mataly üç günläp çözüp bilmediler.

15Dördünji gün[*] diýlende, olar Şimşonyň aýalyna: «Adamyňy yr, ol bize mataly çözüp bersin; ýogsam, özüňi-de, kakaňyň öýüni-de otlarys, siz bizi iň soňky zadymyza çenli talap, gedaý goýmak üçin çagyrypmydyňyz?» diýdiler[+]. 16Şimşonyň aýaly adamsynyň ýanynda aglap: «Sen meni ýigrenýärsiň, meni söýmeýärsiň, meniň ilimiň ýigitlerine matal aýtdyň, maňa ony çözüp bereňok» diýdi. Şimşon oňa: «Öz ejeme, kakama çözüp beripdirinmi, saňa çözüp berer ýaly» diýdi[+]. 17Onuň aýaly toýuň bütin dowamynda, ýedi günläp aglady. Aýaly özelenip duransoň, ahyrsoňunda, ýedinji gün diýende Şimşon oňa matalyň çözgüdini aýtdy. Şimşonyň aýaly öz iliniň ýigitlerine matalyň çözgüdini aýdyp berdi. 18Ýedinji gün diýlende, Gün batmazdan öň, ýigitler Şimşonyň ýanyna gelip:

«Baldan süýji,
ýolbarsdan güýçli näme bar?»

diýdiler.

Şimşon olara: «Siz meniň göläm arkaly ýer sürmedik bolsaňyz, mataly çözüp bilmezdiňiz» diýdi. 19Rebbiň Ruhy[†] oňa indi, ol Aşkelona gidip, ol ýerde otuz adamy öldürdi. Olaryň eşigini sypyryp aldy-da, mataly çözenlere bir laý köýnek getirip berdi. Onsoň ol gazaba münüp, öz kakasynyň öýüne gaýtdy[+]. 20Şimşonyň aýalyny bolsa, ol öýlenende, oňa iň ýakyn dost bolup oturana durmuşa çykardylar.

#### 15‑nji bap


Şimşon piliştlilerden ar alýar

1Birnäçe günden soň, bugdaý döwegi wagtynda Şimşon bir owlak alyp, aýalyny görmäge geldi. Şimşon ýatylýan otaga öz aýalynyň ýanyna girjekdigini aýdanda, aýalynyň kakasy oňa ýol bermedi. 2Aýalynyň kakasy oňa: «Sen öz aýalyňdan ýüz öwrensiň öýdüp, men ony toý wagtynda saňa iň ýakyn dost bolana äre berdim. Ine, onuň kiçi gyz jigisi ondan hem owadan dälmi? Aýalyňyň deregine, belki, şuny alarsyň?» diýdi. 3Şimşon olara: «Indi piliştlilere[†] ýamanlyk etsem, meniňki hak bolar» diýdi. 4Şimşon üç ýüz sany tilkini tutup, guýruklaryny jübüt-jübütden biri-birine daňdy. Soňra çyralary aldy-da, olary her iki tilkiniň guýrugynyň arasyna berkitdi. 5Ol çyralary otlap, piliştlileriň bişen bugdaýlarynyň arasyna goýberdi-de, olaryň orulmadyk bugdaýlaryny we küdelenen bugdaýlaryny, üzümlerini hem zeýtun agaçlaryny otlady.

6Piliştliler[†]: «Muny kim beýle etdikä? Bu timnalynyň giýewsi Şimşonyň işidir, sebäbi onuň gaýynatasy Şimşonyň aýalyny toý wagtynda Şimşona dost bolana alyp berdi» diýdiler. Şonuň üçin piliştliler ol aýaly we onuň kakasyny otladylar. 7Şimşon olara: «Siz şeýle etseňiz-de, men sizden arymy alýançam ynjalmaryn» diýdi. 8Şimşon olaryň üstüne gazap bilen topuldy-da, olaryň injiklerini we uýluklaryny döwüşdirdi. Şondan soň, ol Eýtam gaýasyndaky gowaga gitdi.

9Piliştliler[†] Ýahudada[†] düşelge gurdular we tä Lehä çenli ýaýradylar. 10Ýahudanyň ilaty olardan: «Siz näme üçin biziň garşymyza çykdyňyz?» diýip soranlarynda, olar: «Şimşon bize näme eden bolsa, biz hem oňa şeýle etmek niýeti bilen ony tutup äkitmäge geldik» diýdiler. 11Üç müň sany ýahudaly çykyp, Eýtam gaýasyndaky gowaga tarap gitdiler we baryp Şimşona: «Biziň üstümizden piliştlileriň höküm sürýändiklerini sen bileňokmy näme? Sen bizi näme üçin beýtdiň?» diýdiler. Şimşon: «Olar maňa näme eden bolsalar, men hem olara şony etdim» diýdi. 12Olar: «Biz seni daňyp, piliştlileriň eline bermek üçin geldik» diýenlerinde, Şimşon olara: «Meni öldürmejegiňize ant içiň» diýdi. 13Olar: «Ýok, öldürmeris, biz seni diňe daňarys-da, piliştlileriň eline bereris» diýdiler. Ony iki sany täze tanap bilen daňdylar-da, gowakdan çykaryp alyp gitdiler.

14Olar Lehä ýetenlerinde, piliştliler[†] ony uly gykylyk bilen garşyladylar. Şonda Rebbiň[†] Ruhy[†] güýç bilen Şimşona inip, oňa ägirt uly güýç berdi welin, onuň ellerini daňmak üçin ulanylan tanaplar edil otda ýanan zygyr[†] ýaly boldy. Onuň ellerindäki tanaplar çözülip gitdi[+]. 15Ol ýaňy ölen eşegiň guramadyk äňini tapyp, eline aldy-da, onuň bilen urup, müň adamy öldürdi[+]. 16Şimşon şonda şeýle diýdi:

«Bir eşek äňi bilen
iki topar ýygyny ýatyrdym.
Bir eşek äňi bilen
müň adamy öldürdim».

17Şu sözleri aýdyp, elindäki äňi taşlady we ol ýere Ramatlehi[*] diýip at dakdy.

18Ol özüniň örän suwsaýandygyny duýdy we Rebbe ýüzlenip: «Sen Öz guluňa beýik ýeňiş berdiň; indi bolsa men suwsuzlykdan ölüp, sünnetsiz[†] piliştlileriň[†] eline düşmelimi?» diýdi. 19Hudaý Lehide bir çukurjygy emele getirdi, ondan suw çykdy. Ol suwdan içip gandy, güýji yzyna gaýdyp geldi we ol kuwwatlandy. Şu günlere çenli Lehidäki şol ýere Eýnhakor[*] diýilýär.

20Ysraýylda[†] piliştlileriň[†] agalyk süren döwründe, Şimşon ýigrimi ýyllap ysraýyllara serdar[†] boldy.

#### 16-njy bap


Şimşon Gazada

1Günlerde bir gün Şimşon Gaza gelende bir loly[†] aýala sataşyp, şonuň bilen gitdi[+]. 2Gazanyň ilaty: «Şimşon bärik gelipdir» diýşip, töwerekde gaýmalaşdy. Olar: «Jahan ýagtylýança garaşarys, ony öldüreris» diýip, uzynly gije galanyň derwezesini garawulladylar. 3Şimşon ýarygijä çenli ýatdy, gijäniň ýarynda turdy-da, baryp, gala derwezesiniň gapylarynyň iki söýesini kiltleri bilen bilelikde goparyp, ony omzuna alyp, Hebronyň garşysyndaky dagyň depesine eltip goýdy.


Şimşon we Delila

4Şondan soň Şimşon Sorek jülgesinde ýaşaýan bir aýala aşyk boldy. Onuň ady Delilady. 5Piliştli[†] hanlar ol aýalyň ýanyna gelip: «Biz ony daňyp, özümize boýun egdirip biler ýaly, sen ugruny tap-da, onuň beýik güýjüniň nämededigini özüne aýtdyr. Şeýtseň, biziň herimiz saňa bir müň bir ýüz kümüş teňňe bereris» diýdiler[+].

6Delila Şimşondan: «Sen maňa aýtsana, beýle beýik güýji nireden alýarsyň? Seni näme bilen daňsaň, boýun egdirip bolar?» diýip sorady. 7Şimşon oňa: «Eger-de meni entek guramadyk ýedi sany ýaý kirşi bilen daňsalar, men güýçden gaçyp, beýleki adamlar ýaly bolaryn» diýdi. 8Piliştli[†] hanlar ol aýala entek guramadyk täzeje ýedi sany ýaý kirşini getirip berdiler. Ol şonuň bilen Şimşony daňdy. 9Şol wagt piliştlilerden birnäçe adamlar şol otagda bukulyp otyrdylar. Aýal Şimşona: «Şimşon! Seniň üstüňe piliştliler gelýärler» diýdi. Şimşon ýaý kirişlerini edil ot degen ýüplügiň ýolnuşy ýaly edip, üzüp taşlady. Onuň güýjüniň nämededigi bilinmän galdy.

10Delila Şimşona: «Sen meni samsyk hasap edýärsiň, ýalan sözleýärsiň. Indi beri aýdaý, seni näme bilen daňyp bolar?» diýdi. 11Şimşon oňa: «Eger-de meni öň ulanylmadyk täze ýüp bilen daňsalar, men güýçden gaçaryn, beýleki adamlar ýaly bolaryn» diýdi[+]. 12Delila täze ýüp alyp, ony daňdy-da, oňa: «Şimşon! Seniň üstüňe piliştliler[†] gelýärler» diýdi. Şol wagt piliştlilerden birnäçe adam şol otagda bukulyp otyrdylar. Şimşon ony-da ot degen ýüplügiň ýolnuşy ýaly edip, üzüp taşlady.

13Delila Şimşona ýene: «Sen meni samsyk hasap edýärsiň, ýalan sözleýärsiň. Aýtsana, seni näme bilen daňyp bolar?» diýdi. Ol: «Meniň saçymyň ýedi örümini gaty örersiň-de, ony dokma dokalýan gurala berk çekdirip daňarsyň. Şonda men güýçden gaçyp, beýleki adamlar ýaly bolaryn» diýdi. 14Delila Şimşony öz dyzynyň üstünde uklatdy. Ol uklanda, onuň saçynyň ýedi örümini aldy-da, olary pugta örüp, dokma dokalýan guralda çekdirip berkitdi hem-de oňa: «Seniň üstüňe piliştliler[†] gelýärler, Şimşon!» diýdi. Ol ukudan oýandy-da, dokma dokalýan guraly ondaky mata bilen bilelikde goparyp taşlady. Onuň güýjüniň nämededigi ýene bilinmän galdy.

15Delila oňa: «Seniň ýüregiň meniň bilen däl eken. Nädip sen maňa: „Men seni söýýärin“ diýip bilýärsiň? Üç gezek sen meni samsyk hasap etdiň, güýjüňiň nämededigini maňa aýtmadyň» diýdi[+]. 16Delila her gün sorap, Şimşonyň ýüregine düşdi. Ol ony halys irizip, janyndan bizar etdi. 17Şimşon ahyrsoňunda oňa öz ýüregini açdy: «Men entek ejemiň göwresindekäm Hudaýa nazyr[†] bolandygym üçin, meniň kelläme heniz päki degen däldir. Eger meniň saçym syrylsa, güýjüm menden gider; meniň güýjüm gaçyp, beýleki adamlar ýaly bolaryn» diýdi[+].

18Şeýdip, ol ähli syryny Delila açdy. Şundan soň, Delila: «Indi geliberiň, ol maňa öz ýüregini açdy» diýip aýtmaga piliştli[†] hanlara habarçy iberdi. Piliştli hanlar elleri kümüş pully geldiler. 19Delila Şimşony öz dyzynyň üstünde uklatdy. Onuň saçynyň ýedi örümini syrdyrmak üçin adam çagyrdy-da, oňa syrmagy buýurdy. Şimşon ejizlenip başlady, onuň güýji gaçdy. 20Delila: «Seniň üstüňe piliştliler gelýärler, Şimşon!» diýende, ol oýanyp, öňki gezekdäki ýaly öz-özüni boşatmakçy boldy. Emma ol Rebbiň[†] indi özünden ýüz öwrendigini bilmeýärdi. 21Piliştliler ony tutup, gözlerini oýdular. Gaza getirip, iki sany bürünç zynjyr bilen gandalladylar. Oňa zyndanda degirmen üwetdiler. 22Şol aralykda onuň kellesiniň syrylan ýerlerine saç çykyp başlady.


Şimşonyň ölümi

23Pilişt hanlary özleriniň hudaýy Dagona juda köp gurbanlyklar[†] berip, şady-horramlyk etmek üçin ýygnandylar. Olar: «Duşmanymyz Şimşony hudaýymyz biziň elimize berdi» diýişdiler[+]. 24Halk Şimşony görende: «Köpimizi öldürip, ýerlerimizi tozduran duşmanymyzy hudaýymyz biziň elimize berdi» diýşip, öz hudaýlaryny alkyşlamaga başladylar. 25Mes bolan jemagat: «Şimşony getiriň, goý, ol biziň göwnümizi açsyn» diýip gygyryşdy. Şimşony zyndandan getirip, onuň üstünden gülüp başladylar, masgaraladylar, soňra ony sütünleriň aralygynda duruzdylar. 26Şimşon elinden tutup, özüni idip ýören ýigdekçä: «Meni şu jaýy saklaýan sütünleriň ýanyna elt, şolara söýeneýin» diýdi. Ýigdekçe şeýle hem etdi. 27Jaýyň içi aýal-erkeklerden doludy; pilişt hanlary hem şol ýerdedi. Jaýyň üstünde-de üç müňe golaý aýal-erkek bardy. Olaryň bary Şimşona tomaşa edýärdiler.

28Şimşon Rebbi çagyrdy-da: «Eý, Hökmürowan Reb, meni ýadyňa sal. Eý, Hudaý! Maňa ýene bir gezejik kuwwat ber, iki gözüm üçin, piliştliler[†] bilen bir gezekde hasaplaşaýyn» diýdi. 29Şimşon jaýy saklaýan sütünleriň birine sag elini, beýlekisine çep elini diräp, olary ýerinden süýşürdi. 30Şimşon: «Goý, piliştliler bilen bile öleýin» diýip, bar güýji bilen sütünleri itende, jaý hanlaryň, jaýdaky ähli adamlaryň üstüne ýykyldy; Şimşonyň özi ölen wagty öldürenleri onuň bütin ömründe öldürenlerinden has köp boldy. 31Onuň doganlary, kakasynyň tutuş maşgalasy gelip, Şimşonyň jesedini äkitdiler we ony getirip, Sorga bilen Eştawolyň aralygynda, kakasy Manowanyň gubry goýlan gümmezde jaýladylar. Ol ysraýyllara[†] ýigrimi ýyllap serdar[†] boldy.

#### 17‑nji bap


Mikanyň butlary

1Efraýym daglygynda Mika diýen bir adam bardy. 2Ol öz ejesine: «Sen bir müň bir ýüz sany kümüş teňňäni ogurlatdyň, ony alana meniň ýanymda gargyş etdiň, seniň şol kümüşleriň mende, olary men aldym. Emma men olary häzir saňa gaýtaryp berýän» diýdi. Ejesi: «Reb[†] seni ýalkasyn[†], oglum!» diýdi[+]. 3Ol bir müň bir ýüz sany kümüş teňňäni ejesine gaýtaryp berdi. Ejesi oňa: «Oglum, men seniň üçin bu kümüşlerden oýma hem-de guýma but[†] ýasatmakçy bolup, öz elim bilen Rebbe niýetledim, olary saňa berýärin» diýdi[+]. 4Ogly olary ejesine gaýtaryp berende, ejesi iki ýüz sany kümüş teňňäni aldy-da, kümüş ussasyna berip, şol kümüşlerden oýma hem-de guýma but ýasatdyrdy; olar Mikanyň öýünde durdy[+]. 5Mika tarapyndan salnan bir sany ybadat edilýän öý bardy. Ol efot[†] we butlar ýasady hem-de öz ogullarynyň birini ruhany[†] edip belledi[+]. 6Şol döwürde ysraýyllaryň[†] patyşasy ýokdy. Her kim öz islänini edýärdi[+].

7Ýahudanyň[†] Beýtullaham galasynda bir ýigit ýaşaýardy. Ol lewi tiresindendi[+]. 8Ol ýaşamaga amatly bir ýer tapmak üçin Ýahudanyň Beýtullaham galasyndan çykyp gitdi. Ol Efraýym daglygynda ýaşaýan Mikanyň öýüne geldi. 9Mika ondan: «Nireden gelýärsiň?» diýip soranda, ol: «Ýahudanyň Beýtullaham galasyndan gelýärin, özüm hem lewilerdendirin[†]; ýaşar ýaly ýer gözleýärin» diýdi. 10Mika oňa: «Meniň öýümde galyber. Meniň geňeşçim hem ruhanym[†] bolarsyň. Men seniň garnyňy doýraýyn, ýylda bir laý geýim-gejim hem-de on sany kümüş teňňe bereýin» diýdi. 11Lewi ýigit Mikanyň öýünde galmaga razylyk berdi. Mika oňa öz ogly ýaly seretdi. 12Mika lewi ýigidini ruhanyçylyga belledi, şeýdip, bu ýaş ýigit Mikanyň öýünde ýaşaberdi. 13Mika: «Indi Rebbiň maňa ýagşylyk etjekdigini bilýärin, sebäbi lewi ýigidi meniň ruhanym boldy» diýdi.

#### 18‑nji bap


Lewi ýigidi we dan tiresi

1Şol döwürde ysraýyllaryň[†] patyşasy ýokdy. Danlar özlerine ýaşar ýaly ýer gözleýärdiler, sebäbi şol wagta çenli ysraýyllaryň tireleriniň arasynda olaryň mülk paýy heniz paýlanmandy[+]. 2Danlar öz urugyndan, Sorga hem Eştawol galalaryndan bäş sany daýaw erkek adamy ýer gözlemek hem-de maglumat toplamak üçin gizlinlikde ugratdylar.

Olara: «Baryň, assyrynlyk bilen ýer gözläň» diýdiler. Olar Efraýym daglygyna, Mikanyň öýüne gelip ýetdiler we gijäni şol ýerde geçirdiler[+]. 3Mikanyň öýünde bolanda, olar lewi ýigidini onuň sesinden tanadylar-da, içerik girdiler we ondan: «Seni bu ýere kim getirdi? Bu ýerde sen näme işleýärsiň? Näme sebäpden sen bu ýerde?» diýip soradylar. 4Bu ýigit olara Mikanyň özüne edenlerini aýtdy. «Men hakyna işe durdum, men onuň ruhanysy[†]» diýdi. 5Olar ruhana: «Sen Hudaýdan sorap, bize bilip ber, biz özümiziň ýolumyzyň şowly boljagyna-bolmajagyna göz ýetireli» diýdiler[+]. 6Ruhany olara: «Arkaýyn gidiberiň, siziň ýoluňyz Rebbiň[†] nazarynda» diýdi.

7Bu bäş adam ol ýerden gaýdyp, Laýyşa geldi. Onuň ilatynyň sidonlylar[†] ýaly parahat we asuda ýaşaýandygyny, olary sidonlaryň dolandyrýandygyny gördüler. Olaryň hemme zady bardy. Olar asuda we aladasyz ýaşaýardylar. Olar sidonlardan uzakda ýaşaýardylar we hiç kim bilen aragatnaşyk saklamaýardylar[+]. 8Soňra olar Sorga hem-de Eştawola öz tiredeşleriniň ýanyna gaýdyp geldiler; tiredeşleri olardan: «Gurtmy, tilki?» diýip soradylar. 9Olar: «Biz bir ýer gördük, topragy juda gowy. Siz näme beýle pikire batdyňyz, ikirjiňlenmäň-de, baryp, ol ýeri eýeläň. 10Siz ol ýerde hiç bir aladasy bolmadyk halky görersiňiz. Olaryň ýeri-de örän giň. Hudaý olary siziň eliňize berendir. Ol ýerde asyl ýetmezçilik edýän zat ýok» diýdiler.

11Danlardan bolan alty ýüz sany erkek adam ýaraglaryny dakynyp, Sorgadan we Eştawoldan çykyp ugradylar. 12Olar baryp, Ýahudadaky[†] Kirýatýegarymda düşelge gurdular. Şoňa görä ol ýer henize çenli Mahanadan[*] diýlip atlandyrylýar, bu Kirýatýegarymyň günbatarydyr[+]. 13Olar bu ýerden efraýymlaryň ýaşaýan daglygyna tarap gitdiler we Mikanyň öýüniň ýanyna geldiler.

14Laýyşy gözden geçirmäge öň gelip giden bäş adam öz doganlaryna: «Şu öýleriň birinde efot[†], oýma hem guýma but[†] we başga butlar bar, siz şony bilýärsiňizmi? Indi näme etmelidigiňizi özüňiz biliň» diýdiler. 15Bular ol ýere bardylar. Mikanyň topar bolup duran öýleriniň birinde bolýan lewi ýigidiniňkä girdiler, onuň bilen salamlaşdylar. 16Ýaraglaryny dakynan alty ýüz sany dan adamlary derwezäniň agzynda durdular. 17Ýer görmäge öňki gelen bäş adam öýe girip, efody, oýma hem guýma buty we başga butlary aldylar. Ruhany[†] derwezäniň agzynda ýaraglaryny dakynan alty ýüz adamyň ýanynda durdy. 18Mikanyň öýüne girip, efody, oýma hem guýma buty we başga butlary alanlarynda, ruhany olara: «Näme edýärsiňiz?» diýdi. 19Olar ruhana: «Sem bol! Ýör biziň bilen git, bize ýaşululyk[†] hem ruhanylyk edersiň. Diňe bir adama ruhanylyk etmek gowumy ýa-da Ysraýylyň tutuş bir tiresi bilen urugyna?» diýdiler. 20Ruhany begenip, efody, oýma hem guýma buty we başga butlary alyp, ýaňky gelen adamlar bilen gitdi. 21Olar çagalary, mallary, ähli goşlary öňden goýberip, ýola düşdüler.

22Olar Mikanyň öýünden uzaklaşyp başlanda, Mika danlar bilen söweşmäge goňşularyny çagyrdy. Olar danlaryň yzyndan kowaladylar, 23olaryň yzyndan gygyrdylar. Danlar Mika tarap öwrülip: «Saňa näme gerek? Ýa urşasyň gelýärmi?» diýdiler. 24Mika olara: «Siz meniň ýasadan hudaýlarym bilen ruhanymy[†] alyp gitdiňiz. Hany indi maňa näme galdy? Ýene-de: „Näme gerek?“ diýip soraýarsyňyz» diýdi[+]. 25Danlar oňa: «Sem bol, ýogsam, biziň gaharymyzy getirersiň, onsoň özüňiň-de, tutuş maşgalaňyň-da janyny jähenneme ibereris» diýdiler. 26Danlar öz ýollary bilen gidiberdiler, Mika bolsa olaryň özünden güýçlüdiklerini görüp, yzyna dolandy we öýüne gaýdyp geldi.

27Danlar Mikanyň ýasan sežde edilýän[†] zatlaryny hem-de onuň öýünde ýaşan ruhanyny[†] alyp, Laýyşa tarap gitdiler. Ol ýere baryp parahat we aladasyz ýaşaýan halky gylyçdan geçirip, galany otladylar[+]. 28Ol ýerdäkilere kömek eden tapylmady, sebäbi olar Sidondan[†] uzakdady, hiç kim bilen aragatnaşyk saklamaýardylar. Ol gala Beýtrehobyň golaýynda ýerleşýärdi, danlar galany täzeden gurdular-da, ol ýerde ýaşap başladylar[+]. 29Olar Ýakubyň[†] ogly Danyň hatyrasyna ol gala Dan diýen at berdiler; galanyň öňki ady Laýyşdy. 30Danlar sežde edilýän buty[†] oturtdylar. Musanyň[†] agtygy[*] Gerşomyň ogly bolan Ýonatanyň özi we onuň ogullary tä ýurt ýesirlige alynýança danlara ruhanylyk etdiler[+]. 31Hudaýyň öýüniň Şiloda bolan wagtynyň bütin dowamynda, Mika tarapyndan ýasalan sežde edilýän but şol ýerde saklandy[+].

#### 19-njy bap


Benýamin tiresi masgara iş edýär

1Şol döwürde ysraýyllaryň[†] patyşasy ýokdy. Efraýym daglygynda bir lewi ýaşaýardy. Ol Ýahuda[†] ýurdunyň Beýtullaham galasyndan bir gyrnak aýaly getirip, onuň bilen ýaşap başlady[+]. 2Ol aýal öýkeläp, lewiniň ýanyndan öz atasy öýüne, Beýtullaham galasyna gitdi; ol atasy öýünde dört aýlap boldy. 3Soňra adamsy aýaly bilen ýaraşyp, ony getirmek üçin yzyndan ugrady. Onuň ýanynda bir hyzmatkäri bilen iki sany eşegi bardy. Aýaly adamsyny atasy öýüne saldy. Gaýynatasy ony güler ýüz bilen garşylap, öz öýünde saklady. 4Gaýynatasy giýewsini öýünde galmaklyga yrdy. Olar bu ýerde iýip-içip, üç gün ýatdylar. 5Dördünji gün olar ir oýandylar, ol adam turup gitmekçi boldy. Aýalyň kakasy öz giýewsine: «Bir döwüm çörek iýiň, ýürekse ediniň, soň hemmäňiz bile gidersiňiz» diýdi. 6Olar oturyp, bile iýip-içdiler. Aýalyň kakasy öz giýewsine: «Ýene bir gün gal, keýpiňi sazla» diýdi. 7Ol adam ýene turup gitmekçi boldy, emma gaýynatasy ony galmaklyga yrdy. Ol ýene bir gije ýatdy. 8Bäşinji gün, irden ol turup gitmekçi boldy. Aýalyň kakasy oňa: «Bir zatlar garbanyň, öýleden soň gidersiňiz» diýdi. Olar bile iýip-içdiler. 9Ol adamyň özi, gyrnak aýaly we hyzmatkäri gitmekçi bolup ýerlerinden turanda, aýalyň kakasy giýewsine: «Seret, Gün ýaşyp, agşama golaýlap barýar. Bu gije-de bu ýerde ýatyň, dem-dynjyňyzy alyp, öýüňize ertir ir bilen turup gidersiňiz» diýdi. 10Emma ol adam ýatmaga razy bolman, turup gidiberdi. Ol Ýabusa[†], ýagny häzirki Iýerusalime[†] tarap gitdi. Onuň ýanynda ýükli eşekleri, gyrnak aýaly bardy[+].

11Olar Ýabusa[†] golaýlanlarynda, Gün ýaşyp barýardy. Hyzmatkär öz hojaýynyna: «Ýör, Ýabusa baraly-da, gijäni şol ýerde geçireli» diýdi. 12Hojaýyny oňa: «Ýok, biz Ysraýyla degişli bolmadyk bir kesekileriň galasyna barmarys, Gibga gideris. 13Gibga ýa-da Rama ýetjek bolaly, gijäni şolaryň birinde geçireris» diýdi. 14Şeýdip, olar ýollaryny dowam etdirdiler. Olar benýaminleriň Gibga galasyna ýetenlerinde, Gün batypdy. 15Olar gije Gibgada ýatmak üçin şol tarapa öwrüldiler. Baryp, galanyň meýdançasynda düşlediler; hiç kim olary öýüne çagyrmady.

16Bir goja özüniň ekin meýdanyndan öýüne gaýdyp gelýärdi. Ol bu ýere efraýymlaryň ýaşaýan daglygyndan gelip, Gibgada ýaşaýardy. Bu ýeriň ilaty bolsa benýaminlerdi. 17Goja gala meýdançasyndaky ýolagçylary görüp, olardan: «Nireden gelip, nirä barýarsyňyz?» diýip sorady. 18Ol adam: «Biz Ýahudanyň Beýtullaham galasyndan gelýäris, indi hem Efraýym daglygyna tarap, öýüme barýaryn. Bizi hiç kim öýüne çagyrmady. 19Eşeklerimiz üçin ot-iýmimiz, özüm, aýalym we hyzmatkärim üçin çörek hem şerap bar, hiç hili ýetmezçiligimiz ýok» diýdi. 20Goja oňa: «Arkaýyn bol, ýetmeýän zadyňy bereýin, ýöne meýdançada ýatma» diýdi[+]. 21Goja olary öz öýüne alyp bardy, eşeklerine iým berdi, olar aýaklaryny ýuwdular, iýip-içdiler.

22Olar ýaňy bir ýazylyp-ýaýnanlarynda, galanyň azgyn adamlary jaýyň daşyny gabadylar. Gapyny ýumruklap, öýüň hojaýynyna: «Öýüňe gelen erkegi daşaryk çykar, biz ony zorlajak» diýip gygyrdylar[+]. 23Öýüň hojaýyny daşaryk çykdy-da: «Ýok, doganlar, beýle azgynçylyk etmäň, ol meniň myhmanym, siz beýle aýyp iş etmäň. 24Içerde meniň el degmedik gyzym we ol adamyň gyrnak aýaly bar. Olary daşary çykaraýyn, olara islän işiňizi ediň, ýöne bu adama degmäň» diýdi. 25Emma olar garryny diňlemediler. Şonda ýaňky gelen adam öz gyrnak aýalyny zor bilen çykaryp, olaryň eline berdi. Adamlar uzak gije ol aýaly zorlap, namysyna degdiler. Daňdan olar ony goýberdiler. 26Daň agaranda, aýal adamsynyň myhman bolan öýüniň gapysyna gelip ýykyldy we jahan doly ýagtylýança, şol ýerde ýatdy.

27Gyrnak aýalyň hojaýyny ýoluny dowam etdirmek üçin irden gapyny açyp, daşaryk çykanda, onuň ellerini gapynyň bosagasynyň üstünde goýup ýatandygyny gördi. 28Ol aýalyna: «Tur, gideli» diýdi, emma aýaldan jogap bolmady, sebäbi ol eýýäm ölüpdi. Ol aýalyny eşegine ýükläp, öz öýüne alyp gitdi. 29Öýüne gelip, eline pyçak aldy-da, gyrnak aýalynyň on iki synasyny kesişdirip, on iki bölegi Ysraýylyň on iki tiresine paýlady[+]. 30Ol çaparlar ýollap, olara muny görenlere şuny aýtmagy tabşyrdy: «Ysraýyllaryň Müsürden gelen gününden bäri, munuň ýaly zat görlüp-eşidilmändi. Indi oýlanyp görüň, maslahatlaşyp, biziň näme etmelidigimizi aýdyň».

#### 20‑nji bap


Beýleki tireler benýaminlerden ar alýarlar

1Soňra demirgazykda Dandaky, günortada Beýerşebadaky we gündogarda Gilgatdaky ähli ysraýyllar[†] bu çagyryşa jogap berdiler. Olaryň hemmesi bir adam ýaly bolup, Mispada Rebbiň[†] huzurynda ýygnanyşdylar[+]. 2Ysraýyllaryň ähli tireleriniň ýolbaşçylary Hudaýyň adamlarynyň ýygnagyna üýşdüler. Gylyçlaryny ýalaňaçlan dört ýüz müň sany esger hem şol ýerdedi. 3(Benýaminler ysraýyllaryň Mispada üýşendiklerini eşitdiler.) Ysraýyllar: «Nädip beýle masgaraçylyk bolup bildi?» diýip soradylar.

4Öldürilen aýalyň adamsy lewi şeýle jogap berdi: «Men öz gyrnak aýalym bilen benýaminleriň Gibga galasyna baryp, gije şol ýerde ýatdyk. 5Gibganyň adamlary gije biziň ýatan jaýymyzyň daşyny gabadylar. Meni öldürjek boldular, meniň gyrnak aýalymy masgaralap, tä ölinçä zorladylar, ol öldi. 6Men gyrnak aýalymy ol ýerden getirip, kesişdirdim-de, Ysraýylyň ähli ýerine iberdim, çünki Ysraýylda kada-kanuna laýyk gelmeýän, masgaraçylykly iş etdiler[+]. 7Ine, siz ysraýyllar, hemmäňiz şu bolan işe serediň hem-de şu ýerde netije çykaryň» diýdi.

8Tutuş halk bir adam ýaly bolup turdy-da, şeýle diýdi: «Biziň hiç haýsymyz öz çadyrlarymyza gitmeris, öz öýümize dolanmarys. 9Indi biz Gibgany, gör, näderis: bije atyp, onuň üstüne kimiň gitmelidigini saýlarys. 10Ysraýyllaryň erkek adamlarynyň ondan birisi[†] goşun üçin iýer-içer ýaly zatlar getirer, galanlarynyň hemmesi benýaminleriň Gibgada masgaraçylykly iş edendikleri üçin, olary jezalandyrmaga gider». 11Ysraýyllar bir adam ýaly bolup, agzybirlik bilen Gibga galasynyň üstüne gitmek üçin ýygnandylar.

12Ysraýyllaryň ähli tiresi benýaminlere wekil iberip: «Sizde nähili beýle nejis iş edilipdir. 13Siz Gibgadaky şol azgyn adamlary biziň elimize tabşyryň, biz olary öldürip, erbetlikleri köki-damary bilen Ysraýyldan goparyp taşlarys» diýdiler. Emma benýaminler öz doganlary bolan ysraýyllary diňlemediler[+]. 14Benýaminler ysraýyllaryň garşysyna uruşmak üçin, benýaminlere degişli galalardan gelip, Gibga galasyna ýygnandylar. 15Şol gün benýaminleriň galalaryndan ýygnanyp, naýzalaryny ýalaňaçlan esgerleriniň sany ýigrimi alty müň adam boldy. Ondan başga-da, Gibga galasyndan ýygnanan esgerleriň sany ýedi ýüz adamdan ybarat boldy[+]. 16Şol adamlaryň içindäki ýedi ýüz sany saýlama esger çepbekeýdi, olaryň sapan bilen atýan daşy saçyň taryna degmän geçmezdi[+]. 17Diňe benýaminler däl, eýsem, ysraýyllar-da gylyçlaryny ýalaňaçlapdylar, olaryň sany dört ýüz müň adamdan ybaratdy, hemmesi-de uruşmaga ukyplydy[+].

18Ysraýyllar Beýtele bardylar-da: «Haýsymyz urşa ilki başlarys?» diýip, Hudaýdan soradylar.

Reb: «Ýahuda[†] öňürti başlar» diýdi[+].

19Ysraýyllar ertesi irden Gibganyň ýanynda düşelge gurup ýerleşdiler. 20Ysraýyllar benýaminleriň garşysyna çykdylar-da, Gibganyň golaýynda söweşmäge taýýarlanyp, nyzama durdular. 21Benýaminler Gibgadan çykdylar, şol gün ýigrimi iki müň ysraýyly ýere ýazdylar[+]. 22-23Ysraýyllar Rebbiň huzuryna gelip, tä agşama çenli aglap ýas tutdular we Ondan: «Biz öz doganymyz bolan benýaminler bilen ýene-de söweşe girelimi?» diýip soradylar. Reb: «Olaryň garşysyna çykyň» diýdi. Ysraýyllar dogumlanyp, şol öňküsi gün baryp duran ýerlerinde ýene-de söweşmäge nyzama durdular.

24Ysraýyllar ikinji gün diýlende benýaminleriň üstüne bardylar. 25Benýaminler şol güni Gibgadan ysraýyllaryň garşysyna çykdylar we olar bu gezek on sekiz müň iň güýçli edermen ysraýyl urşujylaryny gylyçdan geçirdiler.

26Şonda ähli ysraýyllar tutuş halk bolup, Beýtele bardylar. Olar oturyp, Rebbiň huzurynda agladylar we şol gün agşama çenli agyz beklediler[†]. Mal soýup, Rebbe ýakma[†] hem-de salamatlyk gurbanlygyny[†] berdiler. 27-28Hudaýyň Äht sandygy şonda şol ýerdedi we oňa Harunyň ogly Elgazaryň ogly Pinehas ýolbaşçylyk edýärdi. Ysraýyllar Rebden: «Doganymyz bolan benýaminleriň garşysyna söweşmäge gidelimi ýa-da ýok?» diýip soradylar. Reb: «Gidiň, ertir Men olary siziň eliňize bererin» diýdi[+].

29Ysraýyllar Gibganyň töwereginde bukuda adam goýdular[+]. 30Üçünji gün diýlende ysraýyllar benýaminleriň üstüne bardylar we söweşmek üçin Gibganyň ýanynda öňküleri ýaly nyzama durdular. 31Benýaminler ysraýyllaryň garşysyna hüjüm edip, galadan daşlaşdylar-da, Beýtele tarap gidýän ýolda hem-de Gibga tarap ekin meýdanynyň üsti bilen geçýän ýoluň üstünde ysraýyllary ýene-de öňküsi ýaly öldürdiler. Ysraýyllardan otuza golaý adam öldürildi. 32Benýaminler: «Biz olary öňki ýeňşimiz ýaly ýene ýeňeris» diýdiler. Ysraýyllar bolsa: «Olardan gaçaly-da, olaryň ünsüni ýollara tarap sowup, olary galadan daşlaşdyralyň» diýdiler. Şeýle hem etdiler[+]. 33Ähli ysraýyllar ýerlerinden turdular-da, Bagal-tamarada nyzama durdular. Ysraýyllaryň bukuda goýan adamlary Gibganyň günbatar tarapyndan bukudan çykdylar. 34Gibganyň ýanyna Ysraýylyň ähli ýerinden saýlanyp alnanlaryň on müňüsi geldi we gazaply söweş başlandy, ýöne benýaminler entek özlerine betbagtlyk garaşýandygyny bilmeýärdiler. 35Reb benýaminleri ysraýyllaryň öňünde ýeňlişe sezewar etdi. Şol gün ysraýyllar gylyçlaryny ýalaňaçlan ýigrimi bäş müň bir ýüz benýamini öldürdiler.

36Benýaminler özleriniň ýeňilýändiklerine düşündiler. Ysraýyllar öz orunlaryny benýaminlere berdiler, sebäbi olar Gibganyň golaýynda bukuda oturanlara bil baglapdylar. 37Bukudakylar Gibga tarap topuldylar-da, galadakylaryň ählisini gylyçdan geçirdiler[+]. 38Galadan ýokaryk galýan tüsse bukudakylaryň çozmagy üçin duýduryş bolsun diýip, ysraýyllar özara aýdyşdylar. 39Şeýlelikde, ysraýyllar söweş meýdanyndan yza çekilende, benýaminler ysraýyllaryň otuza golaý adamyny boýun egdirdiler. Olar: «Ine, ysraýyllar ýene-de öňküsi ýaly biziň öňümizde ýykylyp ýatyrlar» diýdiler welin, edil şol wagt 40galanyň depesinde tüsse sütün görnüşinde ýokary galyp başlady. Benýaminler yzyna seredenlerinde, tutuş galanyň depesinden tüssäniň göge göterilýändigini gördüler. 41Ysraýyllar yzlaryna dolandylar, benýaminler özleriniň betbagtlyga uçrandyklaryny görüp, yzlaryna gaýtmaga gorkdular. 42Olar ýola düşüp, çöle tarap ysraýyllardan gaçyp başladylar. Emma ysraýyllar olaryň yzlaryndan galman ýetip, olary öldürdiler, galadan çykanlaryny bolsa şol ýerde gyrdylar. 43Ysraýyllar benýaminleriň daşyny gabadylar-da, olaryň yzyndan kowup, Gibganyň gündogar tarapyna ýetende, olaryň ählisini boýun egdirip gyrdylar. 44Benýaminleriň on sekiz müň sany güýçli urşujylaryny öldürdiler. 45Galanlary çöle, Rimmon gaýasyna tarap gaçdylar, ýollarda ysraýyllar olaryň ýene bäş müňüsini öldürdiler we Gidoma çenli yzyndan kowaladylar-da, olaryň ýene iki müňüni öldürdiler[+].

46Benýaminlerden şol gün jemi ýigrimi bäş müň adam öldi, olaryň hemmesi-de güýçli edermen adamlardy. 47Galan alty ýüz sany benýamin çöle tarap Rimmon gaýasyna gaçdy we olar dört aýlap şol gaýada galdylar. 48Ysraýyllar ýene-de yzyna benýaminleriň üstüne gitdiler-de, galadaky ähli ilaty, mallary, çem gelen zatlary gylyçdan geçirdiler. Soňra şol ýerdäki galan ähli galalary otlap ýok etdiler.

#### 21‑nji bap


Ysraýyllar benýaminlere gyz berýärler

1Ysraýyllar[†]: «Hiç birimiz benýaminlere gyz bermeris» diýip, Mispada ant içdiler[+]. 2Ysraýyllar Beýtele gelip, Hudaýyň huzurynda agşama çenli gaty ses edip, zar-zar aglaşdylar. 3Olar: «Eý, Ysraýyl Hudaýy Reb[†]! Ysraýyla näme boldy? Ysraýyldan indi bir tire ýok bolup ýitip gitmelimi?» diýdiler. 4Ertesi güni ilat irden turup, ol ýerde mal öldürdiler, gurbanlyk[†] sypasyny[†] ýasap, ýakma[†] hem-de salamatlyk gurbanlygyny[†] berdiler.

5Ysraýyllar: «Rebbiň huzurynda bolup geçen ýygnanyşyga ysraýyl tirelerinden kim gelmedikä?» diýişdiler. Bu ýygnanyşyga gelmedikleriň öldüriljekdigi barada ant içilip kasam edildi. 6Ysraýyllaryň benýaminlere, ýagny öz doganlaryna nebisleri agyryp: «Indi ysraýyllaryň bir tiresi kesilip taşlandy[+]. 7Biz olara gyz bermezlige Rebbiň huzurynda ant içdik. Indi olaryň diri galanlarynyň aýal meselesini nähili çözmeli bolarkak? 8Mispadaky Rebbiň huzurynda bolan ýygnanyşyga Ysraýyl neslinden gelmedik barmy?» diýişdiler. Ýygnanyşyga Gilgatdaky Ýabeşden adam gelmändir[+]. 9Görseler, ol ýerde Gilgatdaky Ýabeşden bir adam hem ýok eken. 10Edermen ýigitleriň on iki müňüsini jemagat ol ýere iberip, olara: «Baryň, Ýabeşiň ilatyny, aýallaryny we çagalaryny gylyçlap öldüriň. 11Öýlenenleriniň hem-de durmuşa çykanlarynyň ählisini bütinleý ýok ediň, diňe gyzlara degmäň» diýip buýurdylar. Olar aýdylyşy ýaly-da etdiler[+]. 12Ýabeşiň ilatyndan dört ýüz sany boý gyzy özleri bilen alyp, Kengan[†] ýurdundaky Şilo galasyndaky düşelgä getirdiler[+].

13Halk Rimmon gaýasyndaky benýaminler bilen gepleşik geçirmek üçin, ol ýere adam iberdi, olar bilen ylalaşyk yglan edildi[+]. 14Şonda benýaminler Ysraýyla dolanyp geldiler we ysraýyllar diri galdyrylan Ýabeşiň gyzlaryny olara aýallyga berdiler; ýöne olaryň hemmesine gyz ýetmedi.

15Ysraýyl halky benýamin tiresine gynandy, sebäbi Reb Ysraýyl tireleriniň bütewüligini bozdy. 16Ýaşulular[†]: «Benýaminleriň aýallarynyň ýok edilendigine görä, bu galanlaryna aýal alyp bermeklik meselesini nätsekkäk?» diýişdiler. 17Olar: «Ysraýyllaryň bu tiresi ýitip gitmez ýaly, benýaminleriň diri galanlarynyň özleriniň mülki bolsun, 18ýöne biz olara gyz berip bilmeris, çünki: „Kim benýaminlä gyz berse, oňa nälet bolsun“ diýip ant içipdik» diýdiler. 19Onsoň olar: «Ine, Beýteliň demirgazygynda, Şekeme gidýän ýoluň gündogarynda we Liwanyň günortasynda ýerleşýän Şiloda her ýyl Rebbe bagyşlanan baýramçylyk bolýar» diýişdiler. 20Olar benýaminlere görkezme berip şeýle diýdiler: «Baryň-da, üzümçiligiň içinde oturyň. 21Şilonyň gyzlary üýşüp tans eden wagtlarynda, üzümçilikden çykyň-da, Şilo gyzlaryndan heriňiz birini tutup, olara öýleniň we benýaminlere degişli ýere äkidiň[+]. 22Gyzlaryň kakalary ýa-da doganlary biziň ýanymyza arz edip gelseler, biz olara: „Şolar üçin biz sizden ötünç soraýarys, olaryň beýtmeginiň sebäbi biziň söweşip, ýesir getiren gyzlarymyz olaryň hemmesine ýetmedi, siziň özüňiz hem olara gyzlaryňyzy bermediňiz“ diýip aýdarys» diýdiler. 23Benýaminler aýdylyşy ýaly hem etdiler; üýşüp tans edip ýören gyzlardan hersi birini ogurlap, öz mülklerine getirdiler we galalar gurup, ýaşap başladylar. 24Edil şol wagty ysraýyllar ol ýerden gaýdyp, hersi öýli-öýüne, öz tiresine we mülklerine dolanyp bardy.

25Şol döwürde ysraýyllaryň patyşasy ýokdy; her kim öz göwnüne gelenini ederdi[+].

### Rut


Giriş

[1]

[2]

[3]

[4]


#### Giriş


Rut


Rut kitabyndaky wakalar Ysraýyl sedarlary kitabynda beýan edilen gyzgalaňly wakalaryň döwründe bolup geçýär. Mowaply Rut diýen gyz bir ysraýylla durmuşa çykýar. Emma aradan birnäçe wagt geçenden soň, onuň adamsy ýogalyp, dul galýar. Onuň gaýynenesi Nagomy öz ata ýurdy Ýahuda dolanmakçy bolanda, Ruta ak pata berip, ony atasy öýüne goýberýär. Emma Rut: «Seni terk edip ýanyňdan gitmegi menden haýyş etme. Sen nirä gitseň, menem şol ýere gitjek. Sen nirede bolsaň, menem şol ýerde boljak. Seniň halkyň – meniň halkym, seniň Hudaýyň meniň Hudaýym bolar» diýýär. Rutuň gaýynenesine şeýle wepadarlygy, ysraýylyň Hudaýyna bolan çuňňur söýgüsi üçin Hudaý ony ýalkaýar. Rut öňki adamsynyň garyndaşyna durmuşa çykyp, Dawut pygamberiň enesi bolýar. Ruty şeýle ýalkamak bilen, Hudaý adamlaryň aslyna däl-de, onuň ýüregine garaýandygyny mälim edýär.

Nagomynyň Rut bilen Beýtullahama gaýdyp gelmegi1:1-22
Rutuň Bowaza duşmagy2:1–3:18
Bowazyň Ruta öýlenmegi4:1-22

#### 1‑nji bap


Elimelek maşgalasy bilen Mowaba göçüp gidýär

1Ýurdy serdarlaryň[†] dolandyrýan döwründe açlyk höküm sürýärdi. Ýahuda[†] ýurdunyň Beýtullaham galasyndan bir adam aýaly we iki sany ogly bilen Mowap[†] topragyna wagtlaýynça ýaşamaga gitdiler[+]. 2Ol adamyň ady Elimelek, aýalynyň ady Nagomy, ogullarynyň atlary bolsa Mahlon hem Kilýondy. Olar Ýahudanyň Beýtullaham galasyndan, efrat tiresindendiler. Olar Mowaba gelip, şol ýerde galdylar.

3Nagomynyň adamsy Elimelek aradan çykandan soň, ol iki ogly bilen dul galdy. 4Onuň ogullary mowaply[†] gyzlara öýlendiler. Gyzlaryň biriniň ady Orpa, beýlekisiniň ady Rutdy. Elimelegiň maşgalasy Mowapda on ýyl töweregi ýaşandan soň, 5ogullary Mahlon bilen Kilýon hem ölüp, Nagomy ogullaryndan hem adamsyndan mahrum boldy.


Nagomy bilen Rut Beýtullahama gaýdyp gelýärler

6Nagomy öz gelinleri bilen Mowap[†] ýurdundan gitmäge taýýarlanýardylar, sebäbi ol entek Mowap topragyndaka, Rebbiň[†] Öz halkyna nazar salyp, çörek berendigini eşidipdi. 7Olar öz ýaşaýan ýerlerinden çykyp, Ýahuda[†] tarap, üç bolup ýöräp ugradylar.

8Nagomy iki gelnine-de: «Baryň, ikiňiz hem ejeňiziňkä gaýdyberiň. Maňa we merhum gaýynataňyza hem-de adamyňyza hemişe wepalylyk görkezişiňiz ýaly, size-de, goý, Reb öz wepalylygyny görkezsin. 9Siziň durmuşa çykyp, indiki adamyňyz bilen rahat ýaşamagyňyza Reb ýardam etsin» diýip, olary ogşady. Emma olaryň ikisi-de ses edip aglaşdylar.

10Gelinleri: «Ýok, biz seniň bilen bile seniň halkyň arasyna gideris» diýdiler.

11Nagomy: «Gaýdyň gyzlarym! Siz näme üçin meniň bilen gitjek?! Indi men size öýlener ýaly ogul dogrup bilmen ahyryn. 12Gyzlarym, yzyňyza gaýdyň, öz ýoluňyz bilen gidiň! Men indi äre barardan garry. Eger-de: „Mende entek umyt bar“ diýip, edil şu gijäniň özünde meniň adamym bolup, ýene ogullary dünýä inderäýenimde-de, 13olar kemala gelýänçä, siz garaşarmydyňyz? Olara durmuşa çykmak üçin siz başga äre barman saklanarmydyňyz? Ýok, gyzlarym, meniň ýagdaýym siziňkiden has agyr, çünki meniň garşyma çykan – Rebbiň hut Özi» diýdi[+].

14Olar ýene-de ses edip aglaşdylar. Orpa gaýynenesini ogşap hoşlaşdy, emma Rut Nagoma ýapyşdy.

15Nagomy oňa ýüzlenip: «Ine, seniň eltiň öz halkynyň içine, öz hudaýlaryna dolandy, senem onuň yzy bilen gidäý» diýdi[+].

16Emma Rut: «Seni terk edip ýanyňdan gitmegi menden haýyş etme. Sen nirä gitseň, menem şol ýere gitjek. Sen nirede bolsaň, menem şol ýerde boljak. Seniň halkyň – meniň halkym, seniň Hudaýyň meniň Hudaýym bolar. 17Sen nirede ölseň, men-de şol ýerde ölüp, şol ýerde jaýlanjak. Eger-de ölümden başga zat meni senden aýyrsa, onda, goý, Reb maňa mundan hem beterini görkezsin» diýdi[+].

18Nagomy Rutuň yzyna gaýtmajagyna hem-de özi bilen galjagyna göz ýetirenden soň, oňa hiç zat diýmedi.

19Şeýdip, olaryň ikisi-de Beýtullahama çenli ýöräp gaýtdylar. Olar Beýtullahama gelip ýetenlerinde, bütin gala herekete gelip, aýallar: «Bu Nagomymy?!» diýip, bir-birlerinden soraşdylar.

20Nagomy olara garap: «Siz maňa Nagomy[*] diýmäň, Mara[*] diýiň, sebäbi Gudratygüýçli maňa gaty ajy durmuş berdi. 21Men bu ýerden gidenimde doly gidipdim, ýöne Reb meni yzyma boş gaýtardy. Reb hasrat çekdirýän wagtynda, siz nädip maňa Nagomy diýip bilýärsiňiz? Gudratygüýçli meni betbagt etdi» diýdi.

22Şeýlelikde, Nagomy özüniň mowaply[†] gelni Rut bilen Mowap ýurdundan yzyna gaýdyp geldi. Olar Beýtullahama arpa oragynyň başyna geldiler[+].

#### 2‑nji bap


Rut Bowazyň ekin meýdanynda işleýär

1Elimelegiň kowmyndan, ýagny Nagomynyň äriniň ýakyn garyndaşlaryndan bir tanymal hem-de baý adam bardy. Onuň ady Bowazdy[+].

2Mowaply[†] Rut Nagoma: «Men ekin meýdanyna gideýin, ol ýerde maňa öz yzyndan hoşa çöplemäge rugsat eden adam tapylsa, onuň yzyndan hoşa çöplärin» diýdi. Ol hem: «Gidiber, gyzym» diýdi. 3Rut gidip, orakçylaryň yzyndan hoşa çöplemäge başlady. Onuň tötänden giren ýeri Elimelegiň kowmyndan bolan Bowazyň ekin meýdany eken.

4Ine, Bowaz Beýtullahamdan geldi. Ol orakçylara: «Reb[†] siz bilen bolsun!» diýip ýüzlendi. Olar hem: «Seni-de Reb ýalkasyn[†]!» diýip jogap berdiler[+].

5Bowaz orakçylaryň ýolbaşçysyndan: «Bu gelin kim?» diýip sorady.

6-7Orakçylaryň ýolbaşçysy oňa: «Bu mowaply gelin. Ol Nagomy bilen Mowap ýurdundan gelen. Ol orakçylaryň yzyndan hoşa çöplemek üçin menden rugsat sorady. Irdenki gelşinden tä şu wagta çenli hoşa çöpläp ýör, işiň aralygynda teläriň astynda diňe bir salym dynç aldy» diýip jogap berdi.

8Bowaz Ruta: «Diňle, gyzym, hoşa çöplemäge başga ýere gitme. Bu ýerden aýrylma, biziň gelin-gyzlarymyzyň ýanynda bol. 9Gözüň orakçylaryň orak orýan meýdanynda bolsun, sen olaryň yzyndan ýöre. Men öz adamlaryma saňa azar bermezligi tabşyrandyryn. Suwsan wagtyň hyzmatkärleriň dolduran küýzelerindäki suwdan içersiň» diýip tabşyrdy.

10Rut iki bükülip tagzym edip: «Meniň bir kesekidigime garamazdan, sen men barada näme beýle aladalanýarsyň? Saňa beýle ýakymly görünmegime näme sebäp boldy?» diýdi[+].

11Bowaz oňa: «Seniň adamyň ölenden soň, öz gaýyneneňe eden ýagşylyklaryň barada hemme zat maňa mälim. Sen ene-ataňy, dogduk mekanyňy taşlap, hiç bir tanamaýan halkyň arasyna gelipsiň. 12Eden ýagşylyklaryň Rebden gaýtsyn! Seniň pena tapynan Rebbiň, Ysraýyl[†] Hudaýy sylagyňy bersin!» diýip jogap berdi[+].

13Rut: «Meniň jenabym, sende rehim-şepagat tapaýyn. Men seniň gyrnagyň bolmasam-da, mylaýym sözleriň bilen öz gyrnagyň göwnüni göterdiň» diýdi[+].

14Nahar wagty bolanda, Bowaz oňa: «Bärik gel-de, biraz nan alyp, şeraba batyryp iý» diýdi. Rut orakçylaryň ýanynda oturdy. Bowaz oňa gowurga uzatdy. Ol iýip doýdy, galanyny ýygnap goýdy. 15Ol hoşa çöplemek üçin ýerinden galanda, Bowaz özüne degişli erkek adamlara: «Desseleriň arasyndan-da çöplesin. Oňa hiç zat diýmäň[+]. 16Oňa desseleriňizden-de baş sogrup goýuň; çöplesin, käýemäň» diýip tabşyrdy. 17Ol agşama çenli meýdanda hoşa çöpledi, çöplänini döwdi. Ýarym batmana golaý arpa boldy.

18Onsoň ony göterip, gala geldi we ýygnan arpasyny gaýynenesine görkezdi. Rut özünden galan gowurgany çykaryp, gaýynenesine berdi.

19Gaýynenesi oňa: «Bu gün hoşany nireden çöplediň? Nirede işlediň? Sen barada aladalanan bu adamy Hudaý ýalkasyn[†]» diýdi. Rut gaýynenesine kimiň ýanynda hoşa çöpländigini aýtdy.

Rut: «Meniň bu günki hoşa çöplän ýerimiň eýesiniň ady – Bowaz» diýdi.

20Nagomy gelnine: «Wepalylygyny ölülerden, dirilerden gaýgyrmadyk Reb bu adamy ýalkasyn[†]! Bu adam biziň garyndaşymyzdyr, iň ýakyn hossarlarymyzyň biridir» diýdi.

21Mowaply[†] Rut: «Ol maňa: „Ekin meýdanymda orak orulýan möwsüm doly tamamlanýança, meniň işgärlerimiň ýanynda boluber“ diýdi» diýip, bolan zatlary gaýynenesine gürrüň berdi.

22Nagomy gelnine: «Hawa gyzym, ekin meýdanyna onuň gelin-gyzlary bilen bile çykanyň gowy, başga biriniň ekin meýdanynda saňa erkekler azar bererler» diýdi.

23Rut arpa oragynyň we bugdaý oragynyň möwsümi gutarýança, hoşa çöplän wagtynda Bowazyň gelin-gyzlarynyň ýanynda bolup, gaýynenesi bilen bile ýaşaberdi.

#### 3‑nji bap


Rut harmana barýar

1Gaýynenesi Nagomy Ruta ýüzlenip: «Gyzym, saňa gowy bolar ýaly, täze mesgen gözläýsem, oňat bolardy! 2Bowazyň gelin-gyzlary bilen bile hoşa çöplediň, şol Bowaz biziň ýakyn garyndaşymyz dälmi näme? Ol şu gije harmanda arpa sowurýar. 3Sen ýuwun-da, endamyňa ýag çal, iň gowy geýimleriňi geýip, harmana bar, ýöne ol iýip-içip bolýança, oňa görünme. 4Ol ýatmaga gidende, onuň nirede ýatýandygyny anykla; onsoň baryp, onuň ýorganyny aç-da, girip aýagujunda ýat. Näme etmelidigini onuň özi aýdar» diýdi. 5Rut oňa: «Seniň ähli diýenleriňi aýdyşyň ýaly ederin» diýdi. 6Şeýlelikde, harmana baryp, gaýynenesiniň hemme tabşyranlaryny ýerine ýetirdi.

7Bowaz iýip-içip, keýpini kökledi. Soň harmanyň gyrasyna ýatmaga gitdi. Rut bolsa assyrynlyk bilen gelip, onuň aýagujy tarapyndan ýorgany açyp, girip ýatdy. 8Ýarygije Bowaz tisginip oýandy, görse, aýagujunda bir aýal ýatyr. 9Bowaz oňa: «Sen kim?» diýdi. Ol: «Men Rut, seniň gyrnagyň. Meniň garamatymy öz üstüňe alsana, çünki sen biziň ýakyn hossarymyzsyň» diýip jogap berdi[+]. 10Bowaz: «Gyzym, goý, seni Reb[†] ýalkasyn[†], seniň soňky görkezen wepalylygyň ozalkyňdan-da has gowy, çünki sen haýsydyr bir garyp ýa baý ýaş ýigidiň yzyna düşüp gitmediň. 11Gyzym, gorkma; men seniň soran zatlaryňy ederin. Obamyzyň ähli adamlary seniň päk aýaldygyňy bilýär[+]. 12Dogry, menem hossaryňdyryn welin, ýöne saňa menden-de has ýakyn bir hossaryň bar. 13Bu gije sen şu ýerde ýat, ertir ol saňa hossar çyksa çykar, bolmasa-da, men özüm saňa hossarlyk ederin, Rebbiň barlygynda muňa ant içýärin! Ertire çenli sen şu ýerde boluber» diýdi. 14Şeýlelikde, Rut onuň aýagujunda ertire çenli ýatyp, daňdan alagaraňkylykda turdy. Bowaz: «Harmana aýal gelendigi bilinmesin» diýdi. 15Onsoň Ruta: «Ýapynjaňy getirip, ony ýere ýaz!» diýdi. Rut şeýle hem etdi. Bowaz arpadan galbir bilen alty gezek alyp, Rutuň ýapynjasyna guýdy-da, onuň omzuna goýdy. Soňra Bowaz gala tarap gitdi.

16Rut gelende, gaýynenesi oňa: «Gyzym, hany aýt, nämeler bolup geçdi?» diýdi. Ol hem Bowaz bilen bolan zatlaryň baryny aýdyp berdi. 17Soňra Rut: «Bowaz maňa „Gaýyneneň ýanyna eliň boş gitme“ diýip, ine, şu alty galbir arpany berdi» diýdi. 18Nagomy: «Gyzym, bu işiň soňunyň nähili boljakdygy belli bolýança, garaşyber, çünki ol bu işi şu gün bitirmän ynjalmaz» diýdi.

#### 4‑nji bap


Bowaz Ruta öýlenýär

1Bowaz galanyň derwezesiniň agzyna gelip oturdy. Şol wagt Bowazyň: «Ol saňa has ýakyn hossardyr» diýen adamy geçip barýardy. Bowaz ony gören badyna adyny tutup: «Bärik sowul, gel, şu ýerde otur» diýip, ony ýanyna çagyrdy. Ol gelip oturdy[+].

2Soňra Bowaz galanyň ýaşulularyndan[†] on adamy çagyrdy-da, «Geliň, ýanymda oturyň» diýdi. Olar oturdylar.

3Bowaz ýaňky ýakyn hossaryna: «Mowap[†] ýurdundan yzyna gelen Nagomy doganymyz Elimelegiň ýer paýyny satjak bolýar. 4Men muny bu ýerde oturanlaryň we halkymyň ýaşulularynyň[†] huzurynda saňa eşitdireýin diýdim, ony sen satyn al. Eger ýere eýelik edip biljek bolsaň-a et, eýelik edip bilmejek bolsaň-da, ony aýt, men bu barada bileýin. Sebäbi onuň iň ýakyn hossary sensiň, galyberse-de, mendirin» diýdi. Ýaňky ýakyn garyndaşy: «Eýelik ederin» diýdi[+]. 5Bowaz: «Eger-de sen Nagomynyň ýerini satyn alaýsaň, onda mowaply dul aýal Ruta öýlenmeli bolarsyň. Çünki Rutdan çaga dünýä inse, şol ýer çaganyň adyna geçer we öleniň ady dikeldiler» diýdi[+].

6Ýaňky ýakyn hossary: «Men oňa eýe çykyp biljek däl, eger eýe çykaýsam, onda, öz mirasymy[†] dagadaryn, ony sen alaý. Men beýle edip biljek däl» diýdi. 7Haýsydyr bir zada eýe çykylanda ýa-da ýer başga biriniň adyna geçirilende, muny makullamak üçin ozallar Ysraýylda[†] şeýle däp bardy: taraplaryň biri aýakgabynyň bir taýyny çykaryp, beýlekä uzadardy[+]. 8Şoňa görä ýaňky ýakyn hossary Bowaza: «Seniň özüň satyn alaý» diýip, aýakgabyny çykardy.

9Bowaz ýaşululara[†], derwezäniň agzyndaky adamlara: «Elimelegiň, Kilýonyň we Mahlonyň ähli emlägini Nagomydan meniň satyn alandygyma bu gün siz şaýatsyňyz. 10Şeýle hem merhumyň ady öz mirasynyň[†] üstünde berkarar bolup, doganlarynyň arasynda, dogduk mekanynda onuň ady ýitmez ýaly, Mahlonyň aýaly, mowaply[†] Ruty men özüme aýallyga alýaryn. Siz muňa şaýatsyňyz» diýdi[+].

11Derwezäniň agzyna üýşen ýaşulular[†] we beýleki adamlar Bowaza ýüzlenip: «Biz şaýatdyrys. Goý, Reb[†] seniň öýüňe geljek aýaly Rahel we Leýa ýaly etsin! Ol ikisinden ysraýyl halky emele gelendir. Efrat urugynyň arasynda seniň döwletiň artyp, adyň Beýtullahama dolsun![+] 12Şu gelniň üsti bilen Rebbiň saňa berjek perzentlerinden dörejek nesil Tamaryň Ýahuda[†] dogrup beren ogly Peresiň nesli ýaly bolsun!» diýdiler[+].


Nagomy şatlanýar

13Bowaz Ruta öýlendi. Ol onuň ýanyna girdi; Rut Rebbiň merhemeti bilen göwreli boldy we bir ogul dogurdy[+].

14Aýallar Nagoma: «Rebbe alkyş bolsun! Ol bu gün seni hossarsyz goýmady. Dünýä inen bu oglanyň ady Ysraýylda uly hormata eýe bolsun! 15Ol seniň durmuşyňy täzelär. Garranyňda, ol saňa arkadaýanç bolar. Seniň üçin ýedi oguldan hem artyk bolan bu gelniň saňa ogul dogrup berdi, ol seni söýýär» diýdiler[+].

16Nagomy çagany alyp, gujagyna gysdy we oňa eneke boldy.

17Goňşy aýallar çaga at goýup: «Nagomy üçin bir ogul doguldy» diýişdiler. Ony Obet diýip atlandyrdylar. Obet Dawudyň[†] kakasy Ýyşaýyň kakasydyr.


Dawut patyşanyň nesil daragty

18-22[•]Peresiň nesilleri şulardyr: Peresden Hesron, Hesrondan Ram, Ramdan Eminadap, Eminadapdan Nahşon, Nahşondan Salmon, Salmondan Bowaz, Bowazdan Obet, Obetden Ýyşaý, Ýyşaýdan bolsa Dawut[†] dünýä indi[+][+].

### 1 Şamuwel


Giriş

[1]

[2]

[3]

[4]

[5]

[6]

[7]

[8]

[9]

[10]

[11]

[12]

[13]

[14]

[15]

[16]

[17]

[18]

[19]

[20]

[21]

[22]

[23]

[24]

[25]

[26]

[27]

[28]

[29]

[30]

[31]


#### Giriş


Şamuwel pygamber


Birinji kitap


Şamuwel pygamber barada iki kitap ýazylyp, olar onuň hatyrasyna atlandyrylandyr. Hudaýyň ylhamyndan dolan bu pygamber ysraýyl halkynyň taryhynda görnükli orunlaryň birini eýeleýär.

Serdarlar döwri tamamlanyp barýardy. Ysraýyl halky daş-töwerekdäki halklarda bolşy ýaly, özlerine patyşa saýlamak isläp, muny Şamuwel pygamberden talap edýär. Şamuwel pygamber gelejekki patyşalaryň olara sütem etjekdigini, emläklerini, ogul-gyzlaryny zorluk bilen aljakdygyny, özi üçin işlemäge mejbur etjekdigini halka duýdurýar. Emma halk niýetinden dänmän, özlerine patyşa bellemegini Şamuwel pygamberden talap edýär.

Şamuwel pygamber halkyň islegini bitirmek üçin Hudaýa doga-dileg edýär. Hudaý hem oňa Kiş ogly Şawuly görkezýär. Şeýdip, ol ysraýyl halkynyň ilkinji patyşasy bolýar. Emma Şawul Hudaýyň tabşyryklaryny saklaman, Onuň buýruklaryna boýun bolmansoň, patyşalykdan mahrum edilýär. Hudaý onuň deregine goýun bakyp, gije-gündiz Hudaýa sežde nagmalaryny aýdýan pespäl, hoşgylaw we batyrgaý Dawut pygamberi saýlaýar. Ol ysraýyl halkyna hüjüm edýän piliştlileriň Jalut atly pälwanyny ýeňýär. Dawut Hudaýyň ylhamyndan we güýjünden dolup, ysraýyl halkyna görlüp-eşidilmedik ýeňişler getirýär.

Kitapda Rebbiň Dawut pygamber bilen baglanyşan ähti barada hem beýan edilýär. Dawut Rebbe sežde etmek üçin bir ybadathana gurmakçy bolýar. Emma Reb sežde öýüni Dawudyň oglunyň gurjakdygyny aýdýar. Şeýle-de Reb Dawudyň nesil şalygyny baky berkarar etjekdigini wada berýär.

Mundan başga-da, Dawut pygamber ökde sazanda bolup, Hudaýa ençeme mezmurlary bagyş edýär. Bu mezmurlar biziň günlerimizde-de aýdylýandyr!

Şamuwel pygamber Ysraýylyň soňky serdary1:1–7:17
Şamuwel Şawuly Ysraýylyň ilkinji patyşasy edip belleýär8:1–12:25
Reb Şawulyň patyşalygyny ret edýär13:1–15:35
Şamuwel Dawudy patyşalyga belleýär16:1–18:16
Şawul Dawudy öldürmekçi bolýar18:17–27:12
Şawulyň soňky söweşi28:1–31:13

#### 1‑nji bap


Şamuwel pygamber dogulýar

1Efraýym daglygyndaky Ramataýymsopym galasynda Elkana diýen bir adam ýaşaýardy. Efraýym tiresinden bolan bu adam Ýerohamyň ogly, Elihuwyň agtygy, Tohuwyň çowlugy we Supuň ýuwlugydy.

2Elkananyň Hanna hem-de Peninna atly iki aýaly bardy. Peninnanyň çagalary bardy, emma Hannadan perzent bolmaýardy. 3Elkana ýylyň-ýylyna Hökmürowan Rebbe[†] sežde etmek[†] hem Oňa gurbanlyk[†] bermek üçin, Şilo galasyna gidýärdi. Ol ýerde Eliýiň Hopny we Pinehas atly iki ogly bardy. Olar Rebbiň ruhanylarydy[†][+].

4Elkana her gezek Şiloda gurbanlyk[†] berende, gurbanlyk etinden aýaly Peninna hem-de onuň çagalarynyň hersine bir paýdan bererdi[+]. 5Emma ol Hanna iki paý bererdi. Çünki Reb Hannany önelgesiz edenem bolsa, Elkana ony söýýärdi. 6Rebbiň perzent bermeýändigi sebäpli, Hannanyň günüsi ony ynjadardy, kemsiderdi. 7Bu ýyllarboýy şeýle boldy. Her gezek Rebbiň öýüne[†] gidende, Hannanyň günüsi onuň derdini gozgaýardy.

Bir gün hem Hanna oturyp aglady we hiç zat datmady. 8Äri oňa: «Hanna, sen näme üçin aglaýaň, näme üçin hiç zat iýmeýäň, näme üçin beýle hasrat çekýäň? Seniň üçin men on oguldan-da artyk dälmi näme?!» diýdi[+]. 9Olar iýip-içip bolanlaryndan soň, Hanna ýerinden turup, Rebbiň huzuryna bardy. Eliý ruhany[†] şol wagt Rebbiň ybadathanasynyň[†] söýesiniň gapdalyndaky kürsüde otyrdy[+]. 10Hannanyň kalby hasratdan doludy. Ol gözünden boýur-boýur ýaş döküp durşuna, Rebden dileg etdi. 11Ol şeýle kasam etdi: «Eý, Hökmürowan Reb, Öz gyrnagyňyň çekýän hasratyna nazar sal, ony ýatla. Öz gyrnagyňy gözden salma-da, gaýtam, oňa bir ogul ber, men ony Saňa ömürlik nazyr[†][*] edeýin, onuň kellesine päki degmez»[+].

12Hanna Rebbiň huzurynda uzak wagt dileg edensoň, Eliý onuň agzyna seredip otyrdy. 13Hanna içinden dileg edensoň, onuň sesi eşidilmän, diňe dodaklary gymyldaýardy. Şoňa görä Eliý oňa serhoşdyr öýtdi. 14Eliý oňa: «Haçana çenli beýdip, entirekläp ýörjek? Bar, serhoşlykdan açylansoň gel» diýdi.

15Hanna oňa: «Ýok, agam, men serhoş däl, men ýarym göwün bir biçäre. Meniň çakyr-şerapdan içen zadym ýok. Men diňe Rebbiň huzurynda içimi dökýän. 16Gyrnagyňa ýaramaz aýaldyr öýtme. Men ajy gam-gussadan we gaýgy-hasratdan ýaňa dileg edýärin» diýip jogap berdi. 17Eliý oňa: «Bar, arkaýyn öýüňe gaýdyber, goý, Ysraýyl[†] Hudaýy dilegiňi kabul etsin» diýdi. 18«Öz gyrnagyňa merhemet et!» diýip, Hanna öz ýoluna gitdi. Soňra ol naharlandy. Ol indi gamgyn däldi[+].

19Ertesi irden turup, olar Rebbe sežde etdiler[†], soňra yzlaryna gaýtdylar we Ramadaky öz öýlerine dolanyp geldiler. Elkana öz aýaly Hanna ýanaşdy; Reb onuň dilegini kabul etdi. 20Şeýlelikde, Hanna göwreli bolup, bir ogul dogurdy. «Men muny Rebden diläp aldym» diýip, ol oglunyň adyna Şamuwel[*] dakdy.


Hanna Şamuweli Rebbe bagyş edýär

21Onuň äri Elkana tutuş maşgalasy bilen ýene ýyllyk gurbanlygyny[†] bermek üçin hem-de beren wadasyny ýerine ýetirmek üçin, Şilo gitmekçi bolanda, 22Hanna bu gezek onuň bilen gitmedi. Ol adamsyna: «Süýtden aýrylandan soň, men çagany Rebbiň huzuryna alyp bararyn, ol şol ýerde ömürlik galar» diýdi. 23Elkana oňa: «Bolýar, gözel göwnüň, çagaň süýtden aýrylýança garaşaý. Goý, Reb seniň wadaňy[*] amala aşyrsyn!» diýdi. Şunlukda, Hanna öýde galyp, çagany süýtden aýyrýança, oňa seretdi.

24Çagany süýtden aýrandan soň, üçýaşar öküz[*] bir batman un we bir tulum şerap bilen bilelikde Hanna ony Şilo galasyna Rebbiň öýüne[†] getirdi; çaga entek ýaşdy. 25Bir öküzi gurbanlyk[†] berenlerinden soň, olar çagany Eliýiň ýanyna alyp bardylar. 26Hanna Eliýä ýüzlenip: «Eý, agam, ömrüň uzak bolsun! Men şu ýerde huzuryňda durup, Rebden dileg eden aýal. 27Ine, şu çaga üçin dileg edipdim. Reb meniň dilegimi kabul etdi. 28Şoňa görä men ony Rebbe berýärin. Goý, ol tä ömri ötýänçä, Rebbiň hyzmatynda bolsun» diýdi.

Soňra ol şol ýerde Rebbe sežde etdi[†].

#### 2‑nji bap


Hanna Rebbe alkyş aýdýar

1Onsoň Hanna Rebbe[†] dileg etdi:

«Reb kalbymy şatlyga besledi,
Reb bilime kuwwat berdi.
Seniň halas edeniň üçin, men şadyýan!
Duşmanlarymyň üstünden gülýän[+].
2Reb mukaddesdir[†], Oňa taý bolmaz,
Ondan gaýry Hudaý bolmaz,
biziň Hudaýymyz deý Gaýa bolmaz[+].
3Buýsançdan doly sözlerden el göter.
Ulumsylyk bilen gep urma,
çünki ähli iş Rebbe aýandyr.
Hemmesine kazylyk edýän Şoldur.
4Güýçlüleriň ýaýy döwüldi,
ejizlere kuwwat geldi[+].
5Doklar bir döwüm çörek üçin günlükçi boldular,
açlar bolsa doýdular.
Önelgesiz aýal ýedi çaga dogurdy,
köp çagaly aýal perzentsiz galdy[+].
6Öldürýänem Rebdir,
direldýänem Rebdir.
Ölüler dünýäsine[†] inderýänem,
çykarýanam Rebdir[+].
7Gedaý goýýanam, baýadýanam Rebdir,
peseldýänem, beýgeldýänem Rebdir[+].
8Reb garyby aýak astyndan göterýär,
mätäji serdarlaryň[†] hataryna goşýar,
zibilhanadan çykaryp,
Reb ony hezzet tagtynda oturdýar,
çünki Ýeriň sütünleri Rebbiňkidir,
dünýäni şolaryň üstünde bina eden Oldur[+].
9Wepadarlaryny Öz penasynda saklar Ol.
Emma betniýetleri zulmatda ýitirim eder.
Çünki adam öz güýji bilen mäkäm däl[+].
10Parçalanjakdyr Rebbiň garşysyna çykanlar.
Olaryň garşysyna Gökde Ol nagra dartar.
Zeminiň çar künjünde Reb höküm eder.
Ol Öz patyşasyna güýç-kuwwat berer,
Öz seçip-saýlan patyşasyna ýeňiş getirer»[+].


11Soňra Elkana öýüne – Rama dolandy. Şamuwel bolsa Rebbe gulluk etmek üçin, Eliý ruhanynyň[†] ýanynda galdy.


Eliýiň ýaramaz ogullary

12Eliýiň ogullary ruhany[†] bolsalar-da, ýaramazdylar. Olar Rebbi sylamaýardylar,[+] 13halkyň öňünde öz ruhanylyk borçlaryna biperwaý garaýardylar. Kimdir biri gurbanlyk[†] berende, Eliýiň ogullarynyň hyzmatkäri eline üç dişli çarşak alyp gelerdi-de, 14ony gazan bolsa gazana, piti bolsa pitä, taba bolsa taba, okara bolsa okara sokardy-da, çarşaga ilenini alyp, ruhana bererdi. Olar sadaka[†] bermek üçin Şilo gelýän ysraýyllaryň[†] ählisi babatynda şeýle edýärdiler. 15Üstesine-de, gurbanlyk malyň ýagy heniz ýakylmanka, ruhanynyň hyzmatkäri sadaka berýäniň ýanyna baryp, oňa: «Ruhana gowurmalyk et ber. Ol seniň bişen etiňi näme etsin, oňa çig et gerek» diýerdi. 16Eger kimdir biri: «Etiň ýagy ýanýança sabyr et, soň geregiň et bolsun» diýäýse, onda ol oňa: «Ýok, eti häzir ber, ýogsam zor bilen alaryn» diýerdi[+]. 17Şunlukda, Rebbiň huzurynda bularyň günäsi juda agyrdy. Sebäbi olar Rebbe niýetlenen sadakany hormatlamaýardylar, ony äsgermeýärdiler.

18Şamuwel Rebbiň huzurynda hyzmat edýärdi. Ol nepis zygyr[†] matadan tikilen efot[†] geýip gezýärdi. 19Ejesi onuň özüne laýyk edip don tikip, her ýyl adamsy bilen bile gurbanlyk[†] bermäge gelende, ony Şamuwele bererdi. 20Gaýtjak bolanlarynda: «Rebbiň hyzmatyna bagyş eden ogluňyň öwezini dolar ýaly, goý, Reb saňa şu aýaldan ýene zürýatlar bersin» diýip, Eliý Elkana hem-de onuň aýalyna ak pata bererdi. Soňra olar öýlerine dolanardylar. 21Hawa, Hannany Reb ýene-de ýalkady[†]: Hannanyň üç ogly, iki gyzy boldy. Şamuwel bolsa Rebbiň huzurynda ösüp ulalýardy[+].

22Eliý juda garrapdy. Öz ogullarynyň ysraýyllar bilen nähili daraşýandyklaryny, olaryň Rebbe ýüz tutulýan çadyryň[†] gapysynda hyzmat edýän aýallar bilen ýatýandyklaryny ol eşitdi[+]. 23Ol ogullaryna şeýle diýdi: «Bu näme etdigiňiz boldy? Tutuş halk siziň ýaramaz işleriňiz hakynda gürrüň edýär. 24Beýtmäňiz bolanok, ogullarym! Rebbiň halkyndan meniň eşidýän habarym gowy däl. 25Eger adam adamyň garşysyna günä etse, Hudaý olara aralykçy bolar. Emma adam Rebbiň garşysyna günä etse, onda ony kim gorar?» Emma Eliýiň ogullary öz kakasynyň sözüne gulak asmadylar, çünki Reb olary öldürmegi ýüregine düwüpdi[+]. 26Ýaşajyk Şamuwel bolsa Rebbiň we adamlaryň söýgüsini gazanyp, ýaş babatda-da, pähim-paýhas babatda-da gününi sanap ösýärdi[+].


Eliýiň maşgalasyna garşy pygamberlik

27Bir gün bir pygamber[†] Eliýä şeýle habar getirdi: «Hawa, Reb saňa şeýle diýýär: „Ata-babaň Harun we onuň maşgalasy Müsürde faraonyň[†] gullary bolan wagtlary, Men Haruna Özümiň gudratymy görkezipdim[+]. 28Meniň ruhanym[†] bolup, gurbanlyk[†] sypamyň[†] üstüne çykyp, ýakymly ysly tütetgi[†] ýakyp, Meniň huzurymda efot[†] geýer ýaly, Ysraýylyň ähli tireleriniň içinden Men ony saýladym. Ysraýyllar tarapyndan berlen ýakma gurbanlyklaryndan[†] paý almaga diňe seniň ataňyň nesline rugsat berdim[+]. 29Indi näme üçin siz Meniň buýran gurbanlyklaryma we sadakalaryma[†] göz dikýärsiňiz? Näme üçin sen, Eliý, halkym Ysraýylyň sadakalarynyň iň saýlama ýerleri bilen özüňizi semretjek bolup, öz ogullaryňy Menden artyk hormatlaýarsyň?“ 30Şonuň üçin hem Ysraýyl Hudaýy Reb şuny aýdýar: „Seniň öz nesliň-de, ata-babaňyň nesli-de hemişelik Meniň huzurymda gezer diýip, Men öň söz beripdim. Emma indi Men-Reb muny aýdýandyryn: gaýtmyşym bolsun, çünki Men Özümi sylany sylaryn, äsgermezlik edeni bolsa ryswa ederin[+]. 31Şunlukda, siziň we siziň ata-babalaryňyzyň ganatyny gyrjak günlerim uzakda däl – sizden doglanlaryň hiç birine uzak ömür miýesser etmez[+]. 32Ysraýyla ediljek ýagşylyklara göripçilik bilen seredersiňiz. Siziň nesliňiz hiç wagt uzak ömür sürmez. 33Araňyzda gurbanlyk sypamdan mahrum edilmedik diňe bir adamy diri galdyraryn; ol hem sizi aglamakdan gözleriňizi kör, bagryňyzy gan eder. Tutuş erkek nesliňiz juwanlykda öler. 34Seniň iki ogluň Hopny bilen Pinehasyň başyna düşjek iş – olaryň ikisiniň-de bir günde ölmegi saňa bir alamat bolar[+]. 35Men Özüme göwnümden turjak we pisindim oturjak işleri etjek wepadar bir ruhany saýlaryn. Men onuň neslini ebedileşdirerin, ol ömürbaky Meniň seçip-saýlan patyşamyň huzurynda gezer[+]. 36Hawa, seniň aman galanlaryň: ‘Bir döwüm çörek taparym ýaly, maňa Öz ruhanylaryňyň arasyndan iş ber’ diýip, gara şaý ýa-da bir döwüm çörek üçin dyza çöküp, oňa ýalbararlar“».

#### 3‑nji bap


Reb Şamuwele görünýär

1Ýetginjek Şamuwel Eliýiň ýanynda Rebbiň[†] huzurynda hyzmat edýärdi. Ol günler Rebbiň sözi seýrek gelerdi, Rebden gelýän ylhamlar azdy[+]. 2Şeýle günleriň birinde çöňňeren gözleri bilen oňly saýgarmaýan Eliý öz düşeginde ýatyrdy. 3Şamuwel hem Hudaýyň sandygynyň saklanýan ýeri bolan Rebbiň ybadathanasynda[†] ýatyrdy. Hudaýyň çyrasy heniz sönmändi. 4-5Birden Reb: «Şamuwel! Şamuwel!» diýip, ony çagyrdy. Şamuwel: «Lepbeý!» diýip seslendi-de, Eliýiň ýanyna ylgady. Ol baryp: «Ine, men geldim» diýdi. Emma Eliý oňa: «Men seni çagyramok ahyryn, bar, ýatyber» diýdi. Şamuwel gidip ýatdy.

6Reb: «Şamuwel!» diýip, ony ýene çagyrdy. Şamuwel ýene turdy-da, Eliýiň ýanyna baryp, oňa: «Ine, men geldim» diýdi. Emma Eliý oňa ýene: «Men seni çagyramok ahyryn, oglum, bar, ýatyber» diýdi. 7Şamuwel heniz Rebbi ýakyndan tanamaýardy, Rebbiň sözi Şamuwele entek aýan bolmandy.

8Reb Şamuweli üçünji gezek çagyrdy. Ol ýene-de turdy-da, Eliýiň ýanyna baryp, oňa: «Ine, men geldim» diýdi. Şondan soň oglany Rebbiň çagyrýandygyna Eliý düşündi. 9Şoňa görä Eliý Şamuwele: «Bar, ýatyber. Eger Ol seni ýene çagyraýsa, Oňa: „Ýa Reb, aýdyber, guluň diňleýär“ diýip jogap berersiň» diýdi. Şamuwel ýene-de baryp, öz ýerinde ýatdy.

10Reb gelip, ol ýerde durdy we: «Şamuwel! Şamuwel!» diýip, ýene öňküleri ýaly ony çagyrdy. Şamuwel: «Ýa Reb, aýdyber, guluň diňleýär» diýip jogap berdi. 11Reb Şamuwele şeýle diýdi: «Hawa, Ysraýylda[†] eşideniň inini titretjek bir iş ederin[+]. 12Eliýiň nesline garşy aýdanlarymyň ählisini şol gün berjaý ederin. 13Onuň neslini ebedilik jezalandyrjakdygymy Men oňa aýdypdym. Çünki ol ogullarynyň Maňa dil ýetirendiklerini bilip hem, olary bu işden saklamady. 14Şoňa görä Eliýiň maşgalasynyň günäsi gurbanlyk[†] bilen-de, sadaka[†] bilen-de hiç wagt ýuwulmaz diýip, Men onuň nesline garşy ant içdim».

15Şamuwel daň atýança ýatdy. Soňra turup, Rebbiň öýüniň[†] gapylaryny açdy. Şamuwel bu gören görnüşini Eliýä duýdurmakdan gorkýardy. 16Emma Eliý: «Şamuwel, oglum» diýip, ony ýanyna çagyrdy. Şamuwel: «Ine, men geldim» diýip jogap berdi. 17Eliý Şamuwele: «Ol saňa näme diýdi? Menden ýaşyrma. Onuň aýdanlarynyň ýekejesini menden gizläýseň, goý, Hudaý saňa-da şony, hatda ondan-da beterini görkezsin» diýdi[+]. 18Şondan soň Şamuwel hiç zady gizlemän, hemmesini bolşy ýaly Eliýä gürrüň berdi. Eliý: «Ol Rebdir, goý, Ol Öz halanyny etsin» diýdi[+].

19Şamuwel ulalýardy. Onuň aýdanlarynyň ählisi hakykat ýüzünde berjaý bolýardy, çünki Reb onuň bilendi[+]. 20Şamuweliň Rebbiň ynamdar pygamberidigini[†] Dandan Beýerşeba çenli bütin Ysraýyl bildi[+]. 21Reb sözi arkaly Özüni Şamuwele Şiloda aýan edenden soň, Ol ýene-de şol ýerde görünmegini dowam etdirdi.

#### 4‑nji bap

1Şamuweliň sözi tutuş Ysraýyla[†] ýetdi.


Äht sandygy elden gidýär

Şonda ysraýyllar piliştlilere[†] garşy baş göterdiler. Ysraýyllar Ebenezerde, piliştliler bolsa Apekde düşelge gurdular. 2Piliştliler ysraýyllaryň garşysyna söweşmek üçin, hatara düzüldiler. Söweş ýaýbaňlanyp, ysraýyllar piliştlilerden ýeňildiler. Piliştliler söweş meýdanynda olaryň dört müň çemesi adamyny öldürdiler. 3Goşun düşelgä gaýdyp gelende, Ysraýylyň ýaşululary[†] şeýle diýdiler: «Näme üçin Reb[†] bizi piliştliler bilen söweşde ýeňlişe sezewar etdikä? Geliň, Rebbiň Äht sandygyny[†] Şilodan şu ýere alyp geleliň. Goý, ol biziň aramyzda bolup, bizi duşmanyň elinden halas etsin»[+]. 4Olar Şilo birnäçe adam iberip, keruplaryň[†][*] ýokarsynda tagt guran Hökmürowan Rebbiň Äht sandygyny getirdiler. Eliýiň ogullary Hopny bilen Pinehas hem Hudaýyň Äht sandygynyň ýanyndadylar[+]. 5Rebbiň Äht sandygy düşelgä getirilende, ähli ysraýyllar şeýle bir gygyryşdylar welin, olaryň gykylygyndan ýaňa hatda ýer sarsdy. 6-7Piliştliler bu gykylygy eşidip: «Ýewreýleriň düşelgesindäki bu gykylyk nämäniň alamatyka?» diýşip geňirgenişdiler. Ysraýyllaryň düşelgesine Rebbiň sandygynyň getirilendigini bilenlerinde bolsa, olar gorkup, şeýle diýdiler: «Olaryň düşelgesine hudaýlar gelipdir. Dat biziň günümize! Bu öň görlüp-eşidilen zat däl ahyryn. 8Dat biziň günümize! Bu kuwwatly hudaýlaryň elinden kim bizi halas edip biler? Her hili bela-beterler bilen bular çölde müsürlilere göz görkezen hudaýlar ahyryn. 9Eý, piliştliler, ýewreýleriň[†] öz gapyňyzda gul boluşlary ýaly, siziň hem olaryň gapysynda gul bolasyňyz gelmeýän bolsa, gaýrata galyň, mert boluň! Olar bilen mert durup söweşiň!»[+] 10Şondan soň piliştliler hüjüme geçdiler. Ysraýyllar ýeňlip, dyr-pytrak bolup, öýli-öýüne gaçdylar. Uly gyrgynçylyk boldy, ysraýyllaryň otuz müň pyýada esgerini öldürdiler. 11Hudaýyň sandygy elden gitdi, Eliýiň ogullary Hopny bilen Pinehas hem öldürildi[+]. 12Benýaminlerden biri gaçyp, söweş meýdanyndan çykdy we şol günüň özünde Şilo geldi. Ol ýakasyny ýyrtyp, başyndan gum sowrupdy[+]. 13Ol gelende, Eliý ýoluň ugrundaky kürsüsinde gözlerini zordan ýola dikip otyrdy, çünki Hudaýyň sandygynyň alnyp gidilmegi onuň ýüregini elendirýärdi. Ýaňky adam gala girip, bolan wakany habar berende, tutuş gala eňredi. 14Eliý bu zenzeläni eşidip: «Bu galmagal nämekä?» diýdi. Ol adam gyssanmaç gelip, Eliýi habardar etdi. 15(Şol wagt Eliý togsan sekiz ýaşyndady, onuň çöňňelen gözleri oňly saýgarmaýardy.)[+] 16Ýaňky adam Eliýä: «Men söweş meýdanyndan gelýärin. Men ol ýerden şu gün gaçyp gaýtdym» diýdi. «Näme boldy, oglum?» diýip, Eliý ondan sorady. 17«Ysraýyl piliştlilerden gaçdy, halk gyryldy, ogullaryň Hopny bilen Pinehas duşman elinden öldi, Hudaýyň sandygy elden gitdi» diýip, habar getiren adam jogap berdi. 18Hudaýyň sandygy agzalan badyna, Eliý oturan kürsüsinden çiň arkanlygyna derweze tarapa agyp gaýtdy. Ol garry hem agyr göwre bolansoň, boýny omrulyp jan berdi. Ol Ysraýyla kyrk ýyllap serdarlyk[†] etdi. 19Onuň gelni – Pinehasyň aýaly aýy-güni ýetik göwrelidi. Hudaýyň sandygynyň elden gidendigi, gaýynatasydyr adamsynyň-da ölendigi baradaky habary eşidende, ol göwresindäki çagany dogurdy, emma ol burgy agyrysyna döz gelip bilmedi. 20Ol demini sanap ýatyrka, ýanyndaky aýallar oňa: «Gorkma, ogluň boldy» diýdiler. Emma ol bulara ne üns berdi, ne-de jogap[+]. 21Hudaýyň sandygy elden gidensoň, gaýynatasydyr adamsy-da ölensoň, «Ysraýyldan şöhrat[†] gitdi» diýip, ol oglunyň adyna Ikabot[*] dakdy. 22Ol: «Ysraýyldan şöhrat gitdi, çünki Hudaýyň sandygy elden gitdi» diýdi[+].

#### 5‑nji bap


Äht sandygy piliştlileriň elinde

1Hudaýyň sandygyny ele salanlaryndan soň, piliştliler[†] ony Ebenezerden Aşdoda getirdiler[+]. 2Soňra piliştliler Hudaýyň sandygyny Dagon buthanasyna[†] salyp, ony Dagon butunyň ýanynda goýdular[+]. 3Aşdotlylar ertesi irden turup görseler, Dagon buty Rebbiň[†] sandygynyň öňünde ýüzin düşüp ýatan eken. Olar buty galdyryp, ýene öz ýerinde oturtdylar[+]. 4Olar ertesi irden turup görseler, Dagon buty ýene Rebbiň sandygynyň öňünde ýüzin düşüp ýatan eken. Bu sapar Dagonyň kellesi hem-de iki eli döwlüp, bosagada ýatyrdy, onuň diňe göwresi abat galypdy[+]. 5(Dagon ruhanylarynyň[†] hem-de Dagonyň Aşdotdaky buthanasyna gelýänleriň häli-häzire çenli-de buthananyň bosagasyny basmazlyklary şondan galdy.)[+]

6Reb aşdotlylary we Aşdodyň çäklerinde ýaşaýan halky agyr jezalandyrdy, olary gorkuzdy; endamlaryna çykuw çykaryp, olary howsala saldy we başlaryndan aýylganç külpet inderdi. 7Aşdotlylar bolan wakany görüp: «Ysraýyl[†] Hudaýynyň sandygyny bu ýerde mundan artyk saklamalyň, çünki Ol bize-de, hudaýymyz Dagona-da juda ýowuzlyk bilen göz görkezýär» diýdiler. 8Şeýlelikde, olar çaparlar gönderip, ähli piliştli[†] hanlary ýygnadylar we: «Ysraýyl Hudaýynyň sandygyny näme etsekkäk?!» diýip, olara sala saldylar. Olar: «Sandyk Gat galasyna äkidilsin» diýdiler. Şeýdip, olar Ysraýyl Hudaýynyň sandygyny Gat galasyna getirdiler. 9Emma olar ony bu ýere getirenlerinden soň, Reb bu gala hem göz görkezdi, galany aýylganç howsala gaplap aldy. Galanyň ilatynyň uludan-kiçä ählisiniň endamyna çykuw çykaryp, Reb olary ýowuzlyk bilen jezalandyrdy. 10Şondan soň olar Ysraýyl Hudaýynyň sandygyny Ekrona iberdiler. Emma Hudaýyň sandygy Ekrona getirilende, bu ýeriň halky: «Ysraýyl Hudaýynyň sandygyny özümizi-de, halkymyzy-da gyrgyna bermek üçin getirdiler-eý!» diýip bagyryşdylar. 11Şol sebäpden, olar çaparlar gönderip, ähli piliştli hanlary ýygnadylar we: «Ysraýyl Hudaýynyň sandygyny bu ýerden çykaryp, öz ýerine ibereliň, goý, ol bizi hem, halkymyzy hem heläk etmesin» diýdiler. Sebäbi tutuş galany aýylganç howsala gaplap alypdy. Reb olary juda agyr jezalandyrdy. 12Aman galanlara çykuw çykdy. Galanyň ilatynyň ahy-nalasy asmana göterildi.

#### 6-njy bap


Äht sandygy gaýdyp gelýär

1Rebbiň[†] sandygy ýedi aýlap piliştlileriň[†] ýurdunda boldy. 2Şondan soň piliştliler ruhanylardyr[†] palçylary çagyryp, olara: «Rebbiň sandygyny näme etsekkäk? Ony öz mekanyna nähili gaýtarmalydygyny bize aýdyň» diýdiler. 3Olar: «Eger siz Ysraýyl[†] Hudaýynyň sandygyny yzyna gaýtarmakçy bolsaňyz, onda ony boş goýbermäň, Hudaýa ýazyk gurbanlygyny[†] beriň. Şonda siz beladan gutularsyňyz we Onuň näme sebäpden özüňizi yzyny üzmän jezalandyrandygyna göz ýetirersiňiz» diýdiler[+]. 4Piliştliler: «Biz Oňa nädip ýazyk gurbanlygyny[†] bermeli?» diýip, olardan soradylar. Olar şeýle jogap berdiler: «Piliştli hanlaryň sanyna görä bäş sany çykuwyň, bäş sany-da syçanyň altyndan şekilini ýasaň. Çünki bu bela siziň özüňize-de, hanlaryňyza-da deň derejede degişlidir. 5Şoňa görä endamyňyza çykan çykuwlaryň hem-de ýurduňyza gyrgynçylyk getiren syçanlaryň altyndan şekillerini ýasap, Ysraýylyň Hudaýyny şöhratlandyryň[†]; şeýtseňiz, belki, Hudaý sizden, siziň hudaýlaryňyzdan we ýurduňyzdan el çeker. 6Näme üçin siz müsürlileriň we faraonyň[†] edişi ýaly doňýüreklik edýärsiňiz? Tä ysraýyllara Müsürden çykmaga ygtyýar berýänçäler, olaryň nähili aňkasyny aşyrandygyny ýadyňyzdan çykarmaň[+]. 7Indi täze araba hem-de heniz boýuntyryk salynmadyk iki sany sagynlyk sygyr tapyň-da, olary araba goşuň. Sygyrlaryň gölelerini bolsa, olaryň ýanyndan aýryp, dölede saklaň[+]. 8Rebbiň sandygyny şol arabada ýerleşdiriň; ýazyk gurbanlygy hökmünde Rebbe iberýän altyn şekilleriňizi hem guta salyp, onuň gapdalynda goýuň. Soňra ony ýola salyň, goý, ol öz ugruna gitsin. 9Ýöne oňa gözegçilik ediň. Eger ol öz mekanyna barýan ýol bilen – Beýtşemeşiň ýoly bilen gitse, onda bu aýylganç betbagtçylygy biziň başymyza Rebbiň saldygydyr, emma ol şol ýoldan gitmese, onda bu işde Onuň eliniň ýoklugydyr, munuň tötänlik boldugydyr».

10Adamlar aýdylyşy ýaly etdiler: iki sany sagynlyk sygyr tapyp, olary araba goşdular. Olaryň gölelerini bolsa dölä gabap goýdular. 11Rebbiň sandygyny hem-de altyndan ýasalan syçandyr çykuw şekilleri salnan gutyny piliştliler[†] araba ýüklediler. 12Sygyrlar saga-sola sowuljak bolman, göni Beýtşemeşe barýan uly ýol bilen molaşyp gitdiler. Tä Beýtşemeşiň araçägine çenli piliştli hanlar olaryň yzyndan galmadylar. 13Şol wagt beýtşemeşliler jülgede bugdaý orup ýördüler. Rebbiň sandygyna gözleri düşende, olar begendiler. 14Beýtşemeşli Ýeşuwanyň ekin meýdanyndaky ullakan daşyň ýanynda araba togtady. Olar arabanyň agaçlaryny döwüşdirip, odun etdiler-de, sygyrlary soýup, Rebbe ýakma[†] gurbanlyk[†] berdiler. 15Lewiler[†] Rebbiň sandygyny hem-de onuň ýanyndaky altyn şekiller salnan gutyny arabadan düşürip, şol ullakan daşyň üstünde goýdular. Şol gün beýtşemeşliler Rebbe ýakma we beýleki gurbanlyklary berdiler. 16Piliştlileriň bäş hany bu wakany gözi bilen gördi. Olar şol gün Ekrona dolanyp geldiler.

17Piliştlileriň[†] Rebbe ýazyk gurbanlygy[†] hökmünde iberen altyndan ýasalan çykuw şekilleriniň biri Aşdot üçin, biri Gaza üçin, biri Aşkelon üçin, biri Gat üçin, ýene biri bolsa Ekron galalary üçindir[+]. 18Altyndan ýasalan syçan şekilleri bolsa piliştlileriň bäş hany tarapyndan dolandyrylýan berk galalaryň we olaryň töweregindäki obalarynyň sanyna görä iberildi. Üstünde Rebbiň sandygy goýlan ullakan daş beýtşemeşli Ýeşuwanyň ekin meýdanynda şu güne çenli dur.

19Äht sandygynyň[†] içine seredendikleri üçin, Reb beýtşemeşlileri öldürdi. Halkyň içinden Ol ýetmiş adamy[*] öldürdi. Halk matam tutdy, çünki halky Reb gyrypdy[+].

20Beýtşemeşliler: «Rebbiň, ýagny bu mukaddes[†] Hudaýyň öňünde durup biljek barmy näme?! Ol bizden el çeker ýaly, biz sandygy kime ýollasakkak?» diýişdiler. 21Soňra: «Piliştliler[†] Rebbiň sandygyny yzyna iberipdirler. Geliň-de, ony alyp gidiň» diýen habar bilen olar Kirýatýegaryma çapar gönderdiler[+].

#### 7‑nji bap

1Şondan soň kirýatýegarymlylar gelip, Rebbiň[†] sandygyny alyp gitdiler. Olar ony depäniň üstünde ýaşaýan Abynadabyň öýüne getirdiler we onuň ogly Elgazary Rebbiň sandygyna gözegçilik etmäge bagyş etdiler[+].


Şamuwel Ysraýyla serdarlyk edýär

2Sandyk uzak wagtlap – ýigrimi ýyla golaý Kirýatýegarymda galdy. Şol arada tutuş ysraýyl[†] halky Rebbe nalyş etdi. 3Ahyry bir gün Şamuwel tutuş Ysraýyl nesline ýüzlenip, şeýle diýdi: «Eger siz bütin kalbyňyz bilen Rebbe dolanmakçy bolsaňyz, onda Aştoret we beýleki keseki hudaýlaryňyzdan geçiň, özüňizi Rebbe bütinleý bagyş ediň we diňe Oňa gulluk ediň. Şeýtseňiz, Ol sizi piliştlileriň[†] elinden halas eder»[+]. 4Şondan soň ysraýyllar Bagal[†] we Aştoret butlaryny[†] terk edip, diňe Rebbe gulluk etdiler[+].

5Şamuwel olara: «Hemmäňiz Mispada ýygnanyşyň, men ol ýerde siz üçin Rebbe dileg etjek» diýdi[+]. 6Olar Mispada ýygnanyşdylar. Olar guýudan suw çekip, ony Rebbiň huzurynda ýere döküp: «Biz Rebbiň öňünde günä gazandyk» diýip, şol gün agyz beklediler[†]. Şeýdip, Şamuwel Mispada ysraýyllara serdar[†] boldy[+].

7Ysraýyllaryň Mispada toplanyşandygyny eşiden piliştli[†] hanlar olara garşy baş göterdiler. Ysraýyllar muny eşidip, howsala düşdüler. 8Olar Şamuwele: «Hudaýymyz Rebbe biz üçin dileg etmäňi goýma, Ol bizi piliştlileriň elinden halas etsin» diýip ýüzlendiler. 9Şamuwel heniz otukmadyk bir guzyny Rebbe başbütin ýakma[†] gurbanlyk[†] berdi. Soň ol Ysraýyl üçin Rebbe perýat etdi; Reb oňa seslendi[+]. 10Şamuweliň Rebbe ýakma gurbanlyk berýän wagty, ysraýyllaryň üstüne çozmak üçin, piliştliler olaryň alkymyna geldiler. Emma Reb ol gün güňleç ses edip, piliştlileri aljyraňňylyga saldy; olar ysraýyllardan ýeňlip gaçdylar[+].

11Ysraýyllar Mispadan çykyp, piliştlileri[†] Beýtkaryň etegine çenli kowalap, olary gyrdylar. 12Şamuwel bir daşy alyp, ony Mispa bilen Şeniň arasynda dikeldip goýdy we «Reb bize şu güne çenli ýardam etdi» diýip, ol şol ýeri Ebenezer[*] diýip atlandyrdy[+].

13Şeýlelikde, piliştliler[†] boýun egdirildi we şondan soň gaýdyp olar ysraýyl topragyna aýak sekmediler. Tä Şamuwel dünýäden ötýänçä, Rebbiň goly piliştlileriň garşysyna boldy. 14Piliştliler ysraýyllardan basyp alan galalaryny – Ekrondan Gata çenli aralykdaky galalaryň ählisini yzyna gaýtaryp berdiler. Ysraýyllar öz topragyny piliştlilerden azat etdiler. Ysraýyl bilen amorlaryň arasynda asuda durmuş berkarar boldy.

15Şamuwel ömri ötýänçä, Ysraýyla serdar[†] boldy. 16Ol ýylyň ýylyna Beýtele, Gilgala, Mispa aýlanyp, şol ýerlerde Ysraýyly dolandyrardy. 17Ol soňra özüniň Ramadaky öýüne gaýdyp, şol ýerden hem Ysraýyla serdarlyk etdi. Ol Ramada Rebbe gurbanlyk[†] sypasyny[†] gurdy.

#### 8‑nji bap


Halk patyşa isleýär

1Şamuwel garrap, ýaşy birçene baransoň, öz ogullaryny Ysraýyla[†] serdar[†] goýdy. 2Onuň uly oglunyň ady Ýowel, kiçisiniň ady bolsa Abyýady. Olar Beýerşebanyň serdarydylar. 3Şamuweliň ogullary öz kakasynyň ýolundan gitmediler; gaýtam, diňe baýamagyň gamyny iýdiler, para aldylar, adalatdan[†] ýüz döndürdiler[+].

4-5Ysraýylyň ähli ýaşululary ýygnanyşdylar we Ramada oturýan Şamuweliň ýanyna baryp: «Indi seniň-ä ýaşyň birçene bardy, ogullaryň bolsa seniň yzyňy tutmadylar. Şoňa görä, beýleki milletlerde bolşy deý, üstümizden hökümdarlyk eder ýaly, bize-de bir patyşa belle» diýip, oňa ýüz tutdular[+].

6Ysraýyl ýaşulularynyň[†]: «Bize hökümdarlyk eder ýaly patyşa belle» diýen sözi Şamuwele ýaramady. Şamuwel Rebbe[†] dileg etdi. 7Reb Şamuwele şeýle seslendi: «Halkyň sözüni soňuna çenli diňle. Çünki olar seni däl-de, Meniň özleriniň patyşasy bolmagymy inkär etdiler. 8Özlerini Müsürden alyp çykan günümden bäri olar Menden ýüz öwrüp, keseki hudaýlara ybadat edip gelýärler. Indi olar sen babatda hem şeýle etmegiň kül-külüne düşüpdirler. 9Sen indi olara gulak as, ýöne öz üstlerinden höküm sürjek patyşanyň ýöretjek düzgünlerinden olary mazaly habardar et».

10Şamuwel Rebbiň sözlerini özünden patyşa talap edenleriň dykgatyna ýetirdi. 11Ol bulara şeýle diýdi: «Siziň üstüňizden höküm sürjek patyşa ogullaryňyzy goşunda gulluk etmäge mejbur eder: olaryň käbirleri söweş arabalarynyň sürer, käbirleri bolsa şanyň söweş arabalaryň öňünden ylgar[+]. 12Ol özi üçin müňbaşylar we ellibaşylar bellär. Kimsine öz ýerlerini agdardar, hasylyny ýygnadar, kimsine bolsa, uruş enjamlaryny we öz söweş arabalarynyň şaýlaryny ýasadar. 13Gyzlaryňyzy alyp, atyr ýasadar, aşpez eder, çörek bişirder. 14Şa siziň iň saýlama ýerleriňizi, üzümçilikleriňizi, zeýtun baglaryňyzy eliňizden alyp, öz hyzmatkärlerine berer[+]. 15Öz goşunbaşylarydyr hyzmatkärlerine bermek üçin, galla hem-de üzüm hasylyňyzyň ondan bir bölegini eliňizden alar. 16Ol sizi gul-gyrnaksyz goýar, iň saýlama mal-garalaryňyzy[*] we eşekleriňizi alyp, olary öz hajatlary üçin ulanar. 17Dowarlaryňyzyň-da ondan birini[†] alar, özüňiz bolsa onuň guluna öwrülersiňiz. 18Şonda siz öz saýlap-seçen patyşaňyzyň elinden dady-perýat edersiňiz. Emma ol gün Reb siziň dadyňyza ýetişmez»[+].

19Barybir halk Şamuweliň sözüne gulak asmady. Olar: «Ýok! Bizde patyşa bolsun! 20Şeýdip, biz hem beýleki milletlere[†] meňzäris. Biziň üstümizden patyşamyz hökmürowanlyk eder, öňümize düşer, uruşlarymyzda bize baş bolar» diýdiler. 21Şamuwel halkyň ähli aýdanyny diňledi we eşidenlerini Rebbiň dykgatyna ýetirdi. 22Reb Şamuwele: «Diýenlerini et-de, olara bir patyşa belle» diýdi. Şamuwel ysraýyllara: «Baryň, her kim öz galasyna gaýtsyn» diýdi.

#### 9-njy bap


Şawul Şamuwele duşýar

1Benýamin tiresinden Kiş atly bir baý adam bardy. Ol Abyýeliň ogly, Seroryň agtygy, Bekoradyň çowlugy, Apyýanyň ýuwlugydy[+]. 2Onuň Şawul atly ýaş hem görmegeý bir ogly bardy. Ysraýylda[†] boý-syrat babatda oňa taý ýokdy; beýlekiler onuň egnindendi. 3Bir gün Şawulyň kakasy Kiş öz urkaçy eşeklerini ýitirdi. Ol Şawula: «Hyzmatkärlerden birini ýanyňa al-da, eşekleriň gözlegine çyk» diýdi. 4Olar Efraýym daglygynyň we Şalyşa topragynyň içinden geçdiler, ýöne olar eşekleri tapmadylar. Soňra olar Şagalym topragynyň içinden geçdiler, ýöne ol ýerden hem eşekler tapylmady. Onsoň olar benýamin topragynyň içinden geçdiler, ýöne eşeklerden derek tapyp bilmediler[+]. 5Olar Sup topragyna ýetenlerinde, Şawul ýanyndaky hyzmatkärine: «Yzymyza gaýdaly, ýogsam, kakam eşeklere derek bizi gaýgy edip başlar» diýdi. 6Hyzmatkär oňa şeýle jogap berdi: «Ine, şu galada sylag-hormatly bir Hudaýyň adamy bar. Onuň aýdany hemişe dogry bolup çykýar. Ýör, şonuň ýanyna gideli. Belki, ol bize gitmeli ýolumyzy salgy berer»[+]. 7Şawul hyzmatkärine: «Eger gitsek, oňa näme äkideris? Torbalarymyzdaky çöreklerem-ä tükendi. Hudaýyň adamyna äkider ýaly bizde hiç hili sowgat ýok ahyryn. Hany, bizde näme bar?» diýdi. 8Hyzmatkär Şawula ýene: «Ine, mende bir kiçi kümüş teňňe bar. Men ony Hudaýyň adamyna bererin, ol bize ýol görkezer» diýdi. 9(Öňler Ysraýylda Hudaýdan sorap görmäge gidenlerinde, «Ýör, görgüriň ýanyna gideli» diýer ekenler, çünki häzirki pygambere[†] öňler görgür diýipdirler.) 10Şawul hyzmatkäre: «Gowy pikir, bolýar, ýör gideli» diýdi. Şeýdip, olar Hudaýyň adamynyň ýaşaýan galasyna gitdiler. 11Ýokarlygyna gala çykyp barýarkalar, olaryň öňünden suwa barýan gelin-gyzlar çykdy. Ol ikisi bulardan: «Görgür şu ýerdemi?» diýip soradylar. 12Olar şeýle jogap berdiler: «Hawa, hanha, öňüňizden barýar. Eglenmäň. Onuň gala gelip durşy, sebäbi depelikdäki seždegähde[†] bu gün halk gurbanlyk[†] berýär[+]. 13Nahar iýmek üçin, seždegähe çykmanka, edil gala giren ýeriňizde siz ony tapyp bilersiňiz. Çünki ol baryp, tä gurbanlyga pata berýänçä, adamlar nahar iýmezler. Ol barandan soň, çagyrylanlar nahary öňlerine alarlar. Indi haýal etmän ýokary çyksaňyz, siz ony taparsyňyz». 14Olar ýokarlygyna gala tarap gitdiler. Gala girip barýarkalar, seždegähe çykýan ýol bilen olara tarap Şamuwel ýöräp gelýärdi.

15Şawul gelmezinden bir gün öň Reb[†] Şamuwele şeýle diýipdi: 16«Ertir şu wagtlar Men seniň ýanyňa benýamin topragyndan bir adam ibererin. Sen onuň başyna ýag guýup[†], ony Meniň halkym Ysraýyla hökümdar bellärsiň. Ol Meniň halkymy piliştlileriň[†] elinden halas eder. Halkymyň ejir çekýändigini Men gördüm, çünki olaryň ahy-nalasy Maňa ýetdi»[+]. 17Şamuwel Şawuly görende, Reb oňa: «Ine, Meniň saňa aýdan adamym şu. Meniň halkyma baştutanlyk etjek şoldur» diýdi. 18Şondan soň derwezäniň agzynda Şawul Şamuweliň golaýragyna gelip: «Aýtsaňyzlaň, görgüriň öýi niredekä?» diýip, ondan sorady. 19Şamuwel Şawula şeýle jogap berdi: «Görgür mendirin. Öňüme düş, seždegähe[†] çykaly, siz bu gün meniň bilen bile naharlanarsyňyz. Ertir irden men siziň soraglaryňyza jogap bererin we sizi öz ýoluňyza ugradaryn. 20Üç gün mundan öň ýiten eşekleriňizi bolsa alada etmäň, olar eýýäm tapyldy. Tutuş Ysraýylyň baýlygy seniňki we ataňyň nesilleriniňki dälmi eýsem?!» 21Şawul oňa: «Men Ysraýylyň iň kiçi tiresi bolan benýamin tiresinden ahyryn, meniň maşgalamam tirämizde göze görünýän maşgala däl-ä. Näme üçin sen maňa beýle zatlary aýdýaň?» diýip jogap berdi[+]. 22Soňra Şamuwel Şawul bilen onuň hyzmatkärini uly bir otaga alyp bardy we ony çagyrylan otuz töweregi adamyň hemmesiniň üstünden töre geçirdi. 23Soňra Şamuwel aşpeze: «Aýratyn goý diýip buýran paýymy getir» diýdi. 24Aşpez bir budy üstüniň ýagy bilen bile getirip, Şawulyň öňünde goýdy. Şamuwel Şawula: «Ine, şu paý seniň üçin goýuldy. Al, iýiber, men muny ýörite seniň üçin goýdurdym, bu myhmanlary bolsa seniň bilen bile nahar iýmäge çagyrdym» diýdi. Şeýdip, ol gün Şawul Şamuwel bilen bile naharlandy. 25Olar seždegähden gala gaýdyp gelenlerinden soň, Şamuwel Şawul bilen üçegiň üstünde gepleşdi.


Şamuwel Şawuly hökümdarlyga belleýär

26Daň atanda: «Tur, men seni ugradaýyn» diýip, Şamuwel üçegiň üstünde ýatan Şawula gygyrdy. Şawul turandan soň, ol ikisi bile ýola çykdy. 27Olar galanyň çetine çykanlarynda, Şamuwel Şawula: «Hyzmatkäriňe aýt, goý, ol öňümizden ýöräbersin. Sen şu ýerde biraz aýak çek, men saňa Hudaýyň sözüni aýtjak» diýdi.

#### 10-njy bap

1Soňra Şamuwel ýagly küýzäni alyp, ýagy Şawulyň kellesinden guýdy-da, ony ogşap, şeýle diýdi: «Öz saýlan halkyna hökümdar bolmagyň üçin, Reb[†] seni belledi[+]. 2Şu gün meniň ýanymdan gideniňden soň, benýamin topragyndaky Selsada, Raheliň mazarynyň ýanynda saňa iki sany adam duşar. Olar: „Eşekleriňiz tapyldy. Kakaň eşeklerden geçip, ‘Ogluma näme bolduka?’ diýip, seniň gaýgyňy edip otyr“ diýerler[+]. 3Soňra ol ýerden gidersiň we Tabordaky dub agajynyň ýanyna bararsyň. Ol ýerde sen biri üç owlak, beýlekisi üç çörek, ýene biri bolsa bir tulum şerap alyp, Beýtele, Hudaýyň ýanyna barýan üç kişä duşarsyň. 4Olar saňa salam bererler we bir jübüt çörek hödür ederler; çörekleri alarsyň. 5Ondan gidip, Gibgadaky Hudaýyň baýryna bararsyň. Ol ýerde piliştlileriň[†] bir bölek goşuny bardyr. Gala giren ýeriňde, seždegähden[†] inip gelýän pygamberler[†] toparyna duşarsyň. Olar öňlerinde arfa, deprek, tüýdük we lira[†] çaldyryp, joşup, pygamberlik edip[†] gelýändirler. 6Şondan soň Rebbiň Ruhy[†] seniň kalbyňy eýelär; sen hem olar bilen bile joşup, pygamberlik edersiň we Rebbiň Ruhy seni bütinleý özgerder. 7Şol alamatlar ýerine ýetende, sen göwnüňe gelenini edip bilersiň, çünki Hudaý saňa ýardyr. 8Indi menden öň aşak, Gilgala in. Ýakma[†] we salamatlyk gurbanlyklaryny[†] bermek üçin, ol ýere men hem barjak. Ýedi gün garaşanyňdan soň, ýanyňa baryp, näme etmelidigiňi aýdaryn». 9Şawul Şamuweliň ýanyndan gaýtmak üçin yzyna öwrülende, Hudaý onuň kalbyny täzeledi. Bu alamatlaryň hemmesi şol gün ýerine ýetdi. 10Gibga galasyna gelenlerinde, olar topar tutup gelýän pygamberlere duşdular. Şonda Hudaýyň Ruhy Şawulyň kalbyny eýeledi. Ol pygamberler bilen bile joşup, pygamberlik etmäge başlady[+]. 11Ony öňden tanaýanlar bu ýagdaýy görüp: «Bu Kişiň ogluna näme bolup ýörkä? Şawul hem pygamberleriň arasyndamy?» diýişdiler. 12Ol ýerdäkileriň biri: «Bu pygamberleriň atalary kim bolupdyr-ka?» diýdi. «Şawul hem pygamberleriň arasyndamy?» diýleni şondan galandyr[+]. 13Şawul joşup, pygamberlik edip bolandan soň, seždegähe çykdy. 14Şawulyň daýysy: «Nirä bardyňyz?» diýip, ondan we onuň hyzmatkärinden sorady. Şawul: «Eşekleri agtardyk, ýöne olary tapyp bilmänimizden soň, Şamuweliň ýanyna gitdik» diýip jogap berdi. 15Şawulyň daýysy: «Ol size näme diýdi?» diýip, ondan sorady. 16Şawul daýysyna: «Ol bize eşekleriň tapylandygyny anyk aýtdy» diýdi. Ýöne Şamuweliň patyşalyk babatda aýdanlaryny ol daýysyna aýtmady.


Şawul patyşa hökmünde ykrar edilýär

17Soňra Şamuwel Mispada ysraýyl[†] halkyny Rebbiň huzuryna çagyryp, 18şeýle diýdi: «Ysraýyl Hudaýy Reb şeýle diýýär: „Men Ysraýyly Müsürden çykardym, ony müsürlileriň we beýleki şalyklaryň penjesinden halas etdim“[+]. 19Emma bu günki gün özüňizi zulumdan we jebir-jepadan alyp çykan Hudaýyňyzy siz ret etdiňiz. Siz: „Ýok, bize patyşa belle“ diýdiňiz. Indi tireme-tire, urugma-urug Rebbiň huzurynda hatara düzüliň»[+]. 20Soňra Şamuwel ysraýyl tireleriniň ählisini ýeke-ýekeden öňe çykardy. Olardan bije boýunça benýamin tiresi saýlanyp alyndy. 21Soňra Şamuwel benýamin tiresini maşgalama-maşgala öňe çykardy. Olardan Matrynyň maşgalasynyň bijesi çykdy. Olardan Kişiň ogly Şawulyň bijesi çykdy, ýöne olar ony idäp tapyp bilmediler. 22Olar: «Ol heniz bu ýere gelenokmy?» diýip, Rebden soradylar. Reb: «Ol, ine, ýüküň aňyrsynda gizlendi» diýip jogap berdi. 23Adamlar ony ol ýerden çykaryp getirdiler. Ol halkyň öňünde durdy; beýlekiler onuň egnindendi. 24Şamuwel halka: «Rebbiň saýlan adamyny görýäňizmi? Aramyzda şuňa taý geljegimiz ýokdur!» diýdi. Duranlaryň ählisi: «Ýaşasyn patyşa!» diýip gygyryşdylar[+]. 25Soňra Şamuwel halka patyşanyň düzgünlerini we kadalaryny düşündirdi. Olary kitaba ýazyp, şol ýerde, Rebbiň huzurynda goýdy. Şondan soň Şamuwel adamlary öýli-öýüne ugratdy[+]. 26Şawul-da Gibgadaky öz öýüne gitdi; Hudaý tarapyn ýüreklerine mertlik salnan esgerler oňa ýoldaş boldular. 27Käbir ýaramaz adamlar bolsa: «Şolmy indi bizi gorajak?» diýşip, oňa pisint etmediler. Olar oňa sowgat-serpaý-da etmediler, ýöne Şawul olara üns bermedi[+].

#### 11‑nji bap


Şawul ammonlary ýeňýär

1Ammonlaryň şasy Nahaş aýaga galyp, Gilgatdaky Ýabeş galasyny gabawa saldy. Ýabeşiň halky Nahaşa: «Biziň bilen ylalaşyk baglaş, biz saňa gul bolaly» diýdiler[+]. 2Ammonlaryň şasy Nahaş olara: «Men siziň ähliňiziň sag gözüňizi oýup, sizi tutuş Ysraýyla[†] wejera etmek şerti bilen ylalaşyk baglaşaryn» diýip jogap berdi[+]. 3Ýabeşiň ýaşululary[†] oňa: «Bize ýedi gün puryja ber; Ysraýylyň ähli ýerine çaparlar göndereli. Eger ol ýerden bize kömek eder ýaly adam tapylmasa, onda biz siziň ygtyýaryňyzda» diýdiler. 4Çaparlar Şawulyň ýaşaýan Gibga galasyna gelip, ýagdaýy halka habar berenlerinde, halk möňňürip aglady[+]. 5Hut şol mahal Şawul örüden öküzlerini alyp gelýärdi. Ol: «Näme boldy? Adamlar nämäniň ýasyny tutýarlar?» diýip sorady. Ýabeşden gelen çaparlaryň getiren habaryny oňa aýtdylar. 6Şawul ol sözleri eşidende, Hudaýyň Ruhy[†] onuň kalbyny eýeledi. Şawulyň gaty gahary geldi[+]. 7Ol iki sany öküzi soýup, olaryň etini dogrady. Soňra: «Kimde-kim Şawul bilen Şamuweliň yzyna düşmese, onuň-da öküzleriniň başyna şu öküzleriň güni geljekdir» diýen sözler bilen etleri çaparlar arkaly Ysraýylyň ähli ýerine iberdi. Onsoň halky Rebbiň[†] haýbaty gurşap aldy, olar bir adam ýaly bolup ýygnandylar[+]. 8Şawul olary Bezege ýygnady. Ol ýere Ysraýyldan üç ýüz müň adam, Ýahudadan[†] otuz müň adam toplandy[+]. 9Olar Ýabeşden gelen çaparlara: «Ertir Gün asmana galyberende, halas boljakdyklaryny Gilgatdaky Ýabeşiň halkyna aýdyň» diýdiler. Çaparlar gelip, muny olara habar berenlerinde, ýabeşliler begendiler. 10Ýabeşliler Nahaşa: «Ertir biz size boýun egeris, siz bize islän zadyňyzy edip bilersiňiz» diýip jogap berdiler. 11Daňyň ümüş-tamşynda Şawul adamlary üç topara böldi. Daň agaranda olar ammonlaryň düşelgesine aralaşdylar we Gün günortan bolýança, olary ýer bilen ýegsan etdiler. Diri galanlar dyr-pytrak bolup gaçdylar[+]. 12Soňra adamlar Şamuwele: «„Şawulmy indi bize patyşa boljak“ diýenler kimler? Getiriň, biz olary öldürjek» diýdiler. 13Emma Şawul halka: «Bu gün hiç kim öldürilmez, çünki bu gün Ysraýyly Reb halas etdi» diýdi. 14Soňra Şamuwel olara: «Ýörüň, Gilgala gideliň-de, ol ýerde Şawulyň şalygyny täzeden tassyklalyň» diýdi[+]. 15Şondan soň tutuş halk Gilgala gitdi. Ol ýerde olar Rebbiň huzurynda Şawuly täzeden patyşa diýip yglan etdiler we Rebbiň huzurynda salamatlyk gurbanlygyny[†] berdiler; Şawul we ähli ysraýyllar uly toý tutdular.

#### 12‑nji bap


Şamuweliň halka soňky sözi

1Soňra Şamuwel tutuş ysraýyl[†] halkyna şeýle diýip ýüzlendi: «Men siziň ähli diýeniňize gulak asdym. Size patyşa-da belledim[+]. 2Ine, indi size baş bolýan patyşaňyz hem bar. Men indi garradym, saç-sakgalym agardy. Ogullarym hem siziň araňyzda. Men ýaşlygymdan tä şu güne çenli size baş boldum. 3Ine, men. Rebbiň[†] we Onuň seçip-saýlanynyň huzurynda men barada şaýatlyk ediň: heý, men biriňiziň öküziňizi ýa eşegiňizi aldymmy? Heý, biriňize al saldymmy ýa biriňizi ynjytdymmy? Ýa biriňizden para alyp, onuň etmişine göz ýumdummy? Eger şeýle bolsa, meniň garşyma şaýatlyk ediň, men olary size gaýtaryp bereýin»[+]. 4Olar: «Sen bize al hem salmadyň, bizi ezmediňem, hiç zadymyza el-de urmadyň» diýdiler. 5Soňra Şamuwel olara: «Menden hiç hili nogsanlyk tapmandygyňyza bu gün Reb-de, Onuň seçip-saýlany hem şaýatdyr» diýdi. Halk: «Hawa, Ol şaýat» diýdi. 6Şamuwel sözüni dowam etdi: «Musany[†] we Haruny bellän, ata-babalaryňyzy Müsürden alyp çykan Rebdir. 7Indi bolsa turuň, men sizi hem-de ata-babalaryňyzy halas etmek üçin Rebbiň eden ähli dogry işleri esasynda Onuň huzurynda sizi ýazgaraýyn. 8Ýakup[†] Müsüre gidende, müsürliler olary ezdiler[*], şonda siziň ata-babalaryňyz Rebbe perýat etdiler. Onsoň Reb Musa bilen Haruny iberip, olary Müsürden alyp çykdy we şu ýerde ornaşdyrdy[+]. 9Ýöne siziň ata-babalaryňyz öz Hudaýyny – Rebbi unutdylar. Reb olary Hasor galasynyň şasy Ýabynyň leşgerbaşysy Siseranyň, piliştlileriň[†] we Mowap[†] şasynyň eline berdi; olar siziňkilere garşy uruşdylar[+]. 10Şonda ata-babalaryňyz: „Biz günä gazandyk. Rebden ýüz öwrüp, Bagal[†] we Aştoret butlaryna[†] gulluk etdik. Indi bizi duşmanlarymyzyň elinden al, biz Saňa gulluk etjek“ diýip, Rebbe perýat etdiler[+]. 11Şonda Ýerubagaly, Baragy[*], Ýeftahy we Şamuweli iberip, Reb sizi ähli duşmanlaryňyzyň elinden halas etdi. Şeýdip, siz asuda durmuşa ýetdiňiz[+]. 12Ammonlaryň şasy Nahaşyň üstüňize sürnüp gelýändigini göreniňizde bolsa, öz Hudaýyňyz Rebbiň şalygyndan boýun gaçyryp, menden özüňize patyşa talap etdiňiz[+]. 13Saýlap-seçip, diläp alan patyşaňyz, ine, dur. Hawa, ony size Reb berdi. 14Eger siz Rebden gorkup, Oňa gulluk etseňiz, Oňa gulak asyp, Rebbiň buýrugyna garşy baş götermeseňiz, siz we size hökümdarlyk edýän patyşa Hudaýyňyz Rebbiň yzyna eýerse, tutan işiňiz oňuna bolar. 15Emma Rebbe gulak asman, Onuň buýrugyna garşy baş göterseňiz welin, ata-babalaryňyza edişi ýaly, Reb size hem jeza berer[+]. 16Indi bolsa duran ýeriňizden gozganman, Rebbiň gözüňiziň alnynda görkezjek gudratyna tomaşa ediň. 17Häzir tomus, şeýle dälmi! Men Rebbi çagyrjak. Ol ýagyş ýagdyrar hem-de gögi gümmürdeder. Şonda özüňize patyşa soramak bilen Rebbiň öňünde juda pis iş edendigiňize siz göz ýetirersiňiz». 18Soňra Şamuwel Rebbi çagyrdy; Reb şol gün ýagyş ýagdyrdy we gögi gümmürdetdi. Adamlar Rebden we Şamuwelden juda gorkdular. 19Olar Şamuwele şeýle diýdiler: «Öz gullaryňyň aman galmagy üçin, Hudaýyň Rebbe dileg et. Biz şu pis iş, ýagny özümize patyşa talap etmek bilen öz günämizi has-da agraldypdyrys». 20Şamuwel halka şeýle diýdi: «Hawa, siz pis işlere baş goşduňyz, ýöne şonda-da gorkmaň. Rebden ýüz öwürmäň-de, tutuş kalbyňyz bilen Oňa gulluk ediň. 21Galp hudaýlaryň yzyna düşmäň. Olar size ne peýda berer, ne-de sizi gorar, çünki olar bihuda zatlardyr[+]. 22Şöhratly[†] adynyň hatyrasyna Reb Öz halkyny terk etmez, çünki Ol sizi Öz halky etmekden hoşal boldy[+]. 23Üstesine-de, siziň üçin dileg etmegimi bes edip, Rebbiň öňünde günä gazanmagymdan Rebbiň Özi saklasyn! Men size hözirli hem dogry ýol görkezjek[+]. 24Diňe Rebden gorkuň we Oňa tüýs ýürekden, wepadarlyk bilen gulluk ediň. Görüň, Ol siziň üçin nähili gudratly işleri etdi![+] 25Öz pis hereketleriňizden el çekmeseňiz welin, patyşaňyz bilen bile ýok edilersiňiz»[+].

#### 13‑nji bap


Şawul Rebbiň sözüne gulak asmaýar

1Şawul patyşa bolanda otuz ýaşlaryndady. Ol Ysraýyla[†] kyrk iki ýyl patyşalyk etdi. 2Şawul ysraýyllardan üç müň adamy saýlap aldy. Olaryň iki müňüsini ol Mikmaşda we Beýtel daglygynda öz ýanynda saklady; müňüsini bolsa ogly Ýonatan bilen benýamin topragyndaky Gibga galasynda ýerleşdirdi. Galanlaryny bolsa yzlaryna, öýli-öýüne ugratdy.

3Ýonatan piliştlileriň[†] Gebadaky goşunyny derbi-dagyn etdi. Bu habar piliştlilere baryp ýetdi. Şawul: «Goý, ýewreýler[†] eşitsinler!» diýip, mundan habardar etmek üçin, ýurduň ähli ýerinde şahdan edilen surnaý çaldyrdy[+]. 4Şawulyň piliştli goşuny derbi-dagyn edendigini ysraýyllar eşidenlerinde, piliştlileriň özleri bilen öjügendiklerini duýup, olar Gilgala Şawulyň ýanyna ýygnandylar.

5Üç müň söweş arabaly, alty müň söweş arabaly esgerleri we sansyz-sajaksyz goşun bolup, Ysraýyl bilen uruşmak üçin, piliştliler[†] başlaryny jemlediler. Beýtaweniň gündogaryndaky Mikmaşa baryp, olar ol ýerde özlerine harby düşelge gurdular[+]. 6Ysraýyllar çykgynsyz ýagdaýa düşendiklerini görenlerinde (çünki olaryň goşunlary gowy gysaja salnypdy), olaryň käsi gowaklarda, çukurlarda, gaýalarda, mazarlarda we gurruk guýularda gizlendiler[+]. 7Birnäçe ýewreý[†] bolsa Iordan derýasyndan[†] geçip, Gat hem-de Gilgat topragyna aralaşdy.

Şawul heniz Gilgaldady we onuň ýanyndaky goşun gorkudan ýaňa sandyraşýardy. 8Şamuweliň bellän möhletine görä, Şawul ýedi gün garaşdy, emma Şamuwel Gilgala gelmedi. Şawulyň ýanyndaky halk ondan çetleşip başlady[+]. 9Şonda Şawul halka: «Ýakma[†] we salamatlyk gurbanlygy[†] üçin mal getiriň» diýdi. Şeýdip, ol ýakma gurbanlygyny berdi. 10Şawul ýakma gurbanlyk bermekligi ýaňy gutardym edende, Şamuwel geldi. Garşylamak hem salamlaşmak üçin, Şawul onuň öňünden çykdy. 11Şamuwel oňa: «Näme iş bitirdiň?» diýdi. Şawul oňa şeýle jogap berdi: «Töweregimdäki halk menden çetleşip başlady, sen hem aýdan möhletiňde gelmediň, piliştliler[†] bolsa Mikmaşa ýygnandylar. 12Onsoň men: „Indi piliştliler Gilgala, meniň üstüme dökülerler. Men bolsa Rebden[†] medet hem dilemedim“ diýip oýlandym we ýakma gurbanlyk bermäge mejbur boldum». 13Şamuwel Şawula şeýle diýdi: «Akmaklyk etdiň, öz Hudaýyň Rebbiň emrini tutmadyň. Reb seniň Ysraýylyň üstünden edýän şalygyňy ömürlik ebedileşdirjekdi[+]. 14Ýöne, ine, indi seniň şalygyň dowam etmez. Reb Öz göwnünden turýan birini tapyp, ony Öz halkyna hökümdar bellär. Çünki sen Rebbiň emrini tutmadyň»[+]. 15Soňra Şamuwel Gilgaldan benýamin topragyndaky Gibga galasyna gitdi.

Şawul öz ýanyndaky adamlary sanady; jemi alty ýüz töweregi adam çykdy. 16Şawul, onuň ogly Ýonatan we olaryň ýanyndakylaryň ählisi benýamin topragyndaky Gebada galdy. Piliştliler[†] bolsa Mikmaşda düşelge gurupdylar. 17-18Piliştli hüjümçiler üç topara bölünip, öz düşelgelerinden çykdylar. Olaryň birinji topary Şugalyň Opra ýoluna tarap, beýlekisi Beýthorona, üçünji topar bolsa çölüň üsti bilen Sebogym jülgesinden serhede tarap öwrüldi.

19Ysraýyl ýurdunyň hiç bir ýerinde ýekeje-de demirçi ussa ýokdy. Sebäbi piliştliler[†] gylyçdyr naýza ýasamaga ýewreýlere[†] ýol bermeýärdiler. 20Şoňa görä, ähli ysraýyllar azaldyr kätmenlerini, paltadyr oraklaryny eltip, piliştlilere çarhladardylar. 21Azal we kätmen çarhlatmagyň nyrhy bir ýarym mysgal kümşe, paltadyr orak çarhlatmagyň nyrhy bolsa bir mysgal[*] kümşe barabardy. 22Şol sebäpli uruş wagtynda Şawul bilen Ýonatanyň adamlarynyň elinde ne gylyç, ne-de naýza bardy. Bu ýaraglar diňe Şawul bilen onuň ogly Ýonatanda bardy.

23Şol arada piliştli[†] goşunyň öňdäki bölümi Mikmaş geçelgesine gitdi.

#### 14‑nji bap


Ýonatanyň edermenligi

1Bir gün Şawulyň ogly Ýonatan öz ýaragyny göterýän nökerine: «Ýör, ol tarapdaky piliştlileriň[†] öňdäki bölüminiň üstüne gideli» diýdi. Ýöne ol muny kakasy Şawula aýtmady. 2Şawul şol wagt Gibganyň golaýynda ýerleşýän Migrondaky nar agajynyň aşagynda otyrdy. Onuň ýanyndaky goşunyň jemi alty ýüz adama golaýdy. 3Efot[†] geýnip gezýän Ahyýa hem şu ýerdedi. Ol Ikabodyň dogany bolan Ahytubyň ogludy. Ikabot Pinehasyň ogly, Rebbiň[†] Şilodaky ruhanysy[†] Eliýiň agtygydy.

Ýonatanyň gidenini häzir hiç kim bilmeýärdi[+]. 4Piliştli[†] goşunyň öňdäki bölümine barmak üçin, Ýonatan Boses hem Sene atly iki sany uçut gaýanyň arasynda ýerleşýän geçelgeden geçmelidi. 5Gaýalaryň demirgazykdakysy Mikmaşa, günortadakysy bolsa Geba tarap bakyp durdy. 6Ýonatan öz ýaraglaryny göterýän nökerine şeýle diýdi: «Ýör, şol sünnetsizleriň[†] üstüne gideli. Belki, Reb biziň işimizi oňuna eder. Çünki köpüň elinden ýa-da azyň elinden halas etmäge Reb üçin hiç hili kynçylyk ýokdur»[+]. 7Ýaragçy nöker Ýonatana: «Gözel göwnüň, ýör. Men seniň bilen; seniň islegiň – meniň islegim» diýdi. 8Soňra Ýonatan oňa şeýle diýdi: «Golaýrak baraly-da, olara görneli. 9Eger olar: „Ýanyňyza barýançak garaşyň“ diýseler, biz şol duran ýerimizde durarys, olara golaýlaşmarys. 10Ýöne olar: „Bäri geliň“ diýäýseler, onda olaryň ýanyna bararys. Çünki bu olary Rebbiň biziň elimize berendigini görkezýän bir alamat bolar». 11Şeýdip, olaryň ikisi-de piliştlilere göründiler. Piliştliler olary görüp: «Serediň! Ýewreýler[†] gizlenen garymlaryndan çykyp başladylar» diýip seslendiler[+]. 12Soňra Ýonatan bilen onuň ýaragçy nökerine piliştliler: «Bäri geliň, size aýtjak zadymyz bar» diýip gygyrdylar. Ýonatan öz ýaragçy nökerine: «Yzym bilen çykyber. Çünki Reb olary Ysraýylyň[†] eline berdi» diýdi. 13Ýonatan dyrmaşyp, ýokary çykdy. Ýaragçy nökeri-de onuň yzyndady. Piliştliler Ýonatanyň öňünde durup bilmän ýykylýardylar, ýaragçy nöker bolsa yzdan olary gyryp barýardy. 14Birinji söweş jeňinde Ýonatan bilen onuň ýaragçy nökeri her ýüz ädimden birbada ýigrimi töweregi adamy gyrdy. 15Düşelgedäkileri, meýdandakylary, ähli halky aýylganç gorky gaplap aldy. Bölümdäkiler, hatda hüjümçiler gorkudan ýaňa sandyraşdylar, ýer titredi we Rebden gelen güýçli gorky gaplap aldy.


Piliştliler ýeňilýärler

16Şawulyň benýamin topragyndaky Gibga galasynda goýan gözegçileri piliştlileriň[†] düşelgesinde turan başagaýlygy gördüler. 17Şawul öz ýanyndakylara: «Adamlary sanaň-da, kimiň ýokdugyny anyklaň» diýdi. Olar görseler, Ýonatan bilen onuň ýaragçy nökeri bu ýerde ýok eken. 18Şawul Ahyýa ruhana: «Hudaýyň sandygyny getir» diýdi. Çünki Hudaýyň sandygy şol gün ysraýyllaryň ýanyndady[+].

19Şawulyň ruhany[†] bilen gepleşip duran wagtyna çenli piliştlileriň[†] düşelgesinde dowam edýän başagaýlyk ýetjek derejesine ýetipdi. Şoňa görä Şawul ruhana: «Äht sandygyndan[†] eliňi aýyr» diýdi. 20Soňra Şawul we onuň adamlary toplanyşyp gitdiler-de, piliştliler bilen garpyşdylar. Çendenaşa aljyraňňylyga düşen piliştliler biri-birlerine gylyç salýardylar[+]. 21Öň piliştlileriň tarapyna geçip, olar bilen bile olaryň düşelgesine gelen ýewreýler[†] hem Şawul bilen Ýonatanyň ýanyndaky ysraýyllara goşuldylar. 22Piliştlileriň gaçanyny eşidip, Efraýym daglygynda gizlenen ysraýyllar hem söweş meýdanynda olaryň söbügine mündüler. 23Şeýdip, ol gün Reb Ysraýyla ýeňiş getirdi.

Söweş Beýtawene geçdi we Şawulyň ýanyndaky goşun hemmesi bile on müň adama golaýdy. Söweş Efraýym daglygyna ýaýrady.


Ýonatan bal iýýär

24Ol gün ysraýyllarda ysgyn-mydar galmandy, çünki Şawul: «Agşama çenli, men tä duşmanlarymdan arymy alýançam, duz dadana nälet bolsun» diýip, adamlara ant içiripdi. Şonuň üçin hem goşundan bir adam hem duz datmandy. 25Tutuş goşun arynyň öýjüklerinden doly bir ýeriň üstünden bardy. Ýeriň ýüzi baldan doludy. 26Öýjüklerinden bal akyp durandygyny görseler-de, urşujylaryň hiç biri ondan dadaýyn diýmedi, çünki olar öz içen antlaryndan gorkýardylar. 27Kakasynyň halka ant içirendiginden Ýonatan bihabardy. Ol elindäki hasasynyň ujuny bala batyryp, agzyna ýetirende, onuň gözleri ýalpyldap gitdi. 28Şol wagt adamlardan biri: «„Şu gün duz dadana nälet bolsun“ diýip, kakaň halka berk ant içirdi. Şol sebäpli-de halkda ysgyn-mydar galmady» diýdi. 29Ýonatan şeýle diýdi: «Kakamyň beýtmesi goşuna sütem etmek bolýar. Serediň, gözüm ýiteläýendir, sebäbi men şu baldan azajyk dadyp gördüm[+]. 30Eger-de häzir halk duşmanlardan alnan oljadan doýýança iýsedi, onda nähili gowy bolardy; olar, gör näçe piliştlini[†] gyrardylar». 31Mikmaşdan Aýalona çenli bolan aralykda şol gün ysraýyllar piliştlilere zarba urdular. Halkda ysgyn-mydar galmandy[+]. 32Ahyry, halaýyk ele salnan oljalaryň üstüne çozdy. Olar goýunlaryň, öküzlerdir sygyrlaryň damagyny çalyp, ganyny akdyrman, olaryň etini gany bilen bile bişirip iýdiler. 33«Ganly et iýip, halk Rebbiň öňünde günä gazanýar, ony bir görsene» diýip, Şawula habar berdiler. Ol: «Siz haýynlyk etdiňiz. Indi meniň ýanyma uly bir daşy togalap getiriň» diýdi[+]. 34Soňra: «Halkyň arasyna baryň-da, olara aýdyň, goý, her kim öz öküzini ýa-da goýnuny getirsin-de, şu ýerde soýup iýsin. Ganly et iýip, Rebbiň öňünde günä gazanmasynlar» diýip, Şawul sözüniň üstüni ýetirdi. Şoňa görä şol gije her kim öz öküzini getirip, şol ýerde soýdy. 35Şawul ol ýerde Rebbe bir gurbanlyk[†] sypasyny[†] ýasady. Bu onuň Rebbe ýasan ilkinji gurbanlyk sypasydy.

36Soňra Şawul: «Şu gije piliştlileriň[†] üstüne çozalyň-da, daňa çenli olaryň mallaryny talalyň. Olaryň biri-de biziň elimizden aman sypmasyn» diýdi. Adamlary oňa: «Gözel göwnüň» diýdiler. Emma ruhany[†]: «Geliň, ilki Hudaýa sala salalyň» diýdi. 37«Piliştlileriň yzyndan kowaýynmy? Olary Sen Ysraýylyň eline berersiňmi?» diýip, Şawul Hudaýa ýüzlendi. Emma Hudaý ol gün oňa jogap bermedi[+]. 38Soňra Şawul şeýle diýdi: «Eý, halkyň baştutanlary, ähliňiz şu ýere ýygnanyň. Bu günäniň nähili gazanylandygyny anyklalyň. 39Ysraýyly halas edýän Rebden ant içýärin, öz oglum Ýonatan günäkär bolsa-da, ol ölmelidir». Emma tutuş halkyň içinden hiç kim oňa jogap bermedi. 40Soňra ol ysraýyllaryň ählisine ýüzlenip: «Siz bir tarapda, oglum Ýonatan ikimiz hem beýleki tarapda duraly» diýdi. Adamlar Şawula: «Gözel göwnüň» diýdiler. 41Soňra Şawul: «Eý, Ysraýyl Hudaýy Reb! Näme üçin Sen bu gün Öz guluňa jogap bermeýärsiň? Eger oglum Ýonatan ikimiziň birden birimiz ýazykly bolsak, onda Urymy ber, eger-de Öz halkyň Ysraýyl günäkär bolsa, onda Tummymy[†] ber, ýa Ysraýyl Hudaýy Reb[*]» diýdi. Şeýlelikde, gurra taşlanyldy. Gurra Şawul bilen onuň ogly Ýonatana düşdi, halk bolsa bigünä bolup çykdy. 42Soňra Şawul: «Maňa we oglum Ýonatan ikimize gurra taşlaň» diýdi. Bu gezek gurra Ýonatana düşdi[+]. 43Şawul Ýonatana: «Hany, aýt, näme etdiň?» diýdi. Ýonatan oňa: «Elimdäki hasamyň ujuny bala batyrdym-da, baldan dadyp gördüm. Näme, indi men öläýmelimi?» diýdi. 44Şawul Ýonatana: «Eger men seni öldürmesem, onda Hudaý meniň özümi öldürer, hatda ondan beterini görkezer» diýdi. 45Şondan soň halk: «Ýonatany öldürjekmi? Ysraýyly şu beýik ýeňşe ýetireni öldürmekçimi?! Başa barmaz! Rebden ant içýäris, Ýonatana barmagyňam batyrmarsyň. Çünki bu gün ol Hudaýyň ýardam bermegi bilen söweşdi» diýip, Şawula garşylyk görkezdiler. Şeýdip, halk Ýonatanyň başyny ölümden gutardy[+]. 46Şundan soň Şawul piliştlileriň yzyndan kowalamakdan el çekdi; piliştliler öz ýerlerine dolandylar.


Şawulyň hökümdarlygy

47Ysraýyla şa bolandan soň, Şawul töweregindäki duşmanlarynyň ählisine: mowap[†], ammon, edom halklaryna, Soba şalaryna we piliştlilere[†] garşy uruşlar alyp bardy. Baran ýerinde-de, ol ýeňiş gazandy[*][+]. 48Mertlerçe söweşip, amalekleri gyrdy, ysraýyly talaňçylaryň howpundan dyndardy[+].

49Ýonatan, Ýişwi we Malkyşuwa Şawulyň ogullarydy. Onuň iki gyzynyň ulusynyň ady Merap, kiçisiniň ady bolsa Mikaldy[+]. 50Ahymagasyň gyzy Ahynogam Şawulyň aýalydy. Agasy Neriň ogly Abner onuň goşunbaşysydy[+]. 51Şawulyň kakasy Kiş bilen Abneriň kakasy Ner Abyýeliň ogullarydy[+].

52Şawul ömürboýy piliştlileriň[†] garşysyna ýowuz uruşlar alyp bardy. Ol nirede gujurly ýa batyr ýigit görse, ony öz ýanyna çekerdi[+].

#### 15‑nji bap


Şawul amalekleri derbi-dagyn edýär

1Şamuwel Şawula şeýle diýdi: «Reb[†] Öz halky ysraýyla[†] patyşa bellemek üçin meni seniň ýanyňa iberdi. Indi sen Rebbiň sözüne gulak as[+]. 2Hökmürowan Reb şeýle diýýär: „Men amalekleri jezalandyrjak, çünki olar ysraýyllar Müsürden gelýärkäler, ýolda olara garşy boldular[+]. 3Indi, bar, amalekleri gyr, olaryň ähli emlägini bütinleý ýok et. Olary diri galdyrma. Aýal-erkeginiň, çaga-çugasynyň, mal-garadyr dowarlarynyň, düýedir eşekleriniň baryny gyr“». 4Şundan soň Şawul öz urşujylaryny Telaýym galasyna toplap, olaryň sanyny aldy; iki ýüz müň pyýada goşunyň daşyndan Ýahudadan-da[†] on müň esger bardy[+]. 5Soňra Şawul amalekleriň galasyna gelip, çeşmäniň boýunda bukulyp ýatdy. 6Şawul keýnlere[†]: «Amalekler bilen bile paýhynlanasyňyz gelmeýän bolsa, ol ýerden çykyň; ysraýyl halky Müsürden çykyp gaýdanda, siz oňa ýardam edipdiňiz» diýip habar ýollady. Şunlukda, keýnler ol ýerden çykdylar[+].

7Şawul Hawyladan Müsüriň gündogaryndaky Şura çenli bolan aralykda amalekleri derbi-dagyn etdi[+]. 8Olar amalek patyşasy Agagy diri ele saldylar, halky bolsa gylyçdan geçirip, bütinleý ýok etdiler[+]. 9Ýöne olar Agagy we goýunlardyr öküzleri, baga bakylan mallary, guzularyň semizlerini mahlasy, gowy zatlary diri galdyrdylar we olary bütinleý ýok etmediler. Olar diňe derde ýaramajak zatlary bütinleý ýok etdiler.


Reb Şawuly ret edýär

10-11Rebbiň Şamuwele: «Şawuly patyşa edendigime ökünýärin, çünki ol Menden ýüz öwürdi, buýruklarymy ýerine ýetirmedi» diýen sözi aýan boldy. Bu Şamuweliň gaharyny getirdi. Ol bütin gijäni Rebbe perýat edip geçirdi[+]. 12Şamuwel daň bilen turup, Şawulyň gözlegine çykdy. «Şawul Karmel galasyna gidip, ol ýerde özüne ýadygärlik oturtdy, soňra bolsa Gilgala gitdi» diýip, Şamuwele habar berdiler[+]. 13Şamuwel Şawulyň ýanyna baranda, Şawul oňa: «Reb saňa ýar bolsun! Men Rebbiň emrini berjaý etdim» diýdi. 14Şamuwel oňa: «Onda bu goýunlaryň mälemesidir öküzleriň molamasy näme?» diýdi. 15Şawul oňa: «Adamlar bulary amaleklerden getirdiler. Halk semiz goýunlardyr öküzleri seniň Hudaýyň Rebbe gurbanlyk[†] bermek üçin diri goýdular, galanlaryny bütinleý ýok edip taşladyk» diýip jogap berdi. 16Soňra Şamuwel Şawula: «Besdir! Men saňa Rebbiň öten agşamky maňa diýen zadyny aýdyp berjek» diýdi. Şawul oňa: «Aýt» diýdi. 17Şamuwel oňa şeýle diýdi: «Özüňi ähmiýetsiz kiçi saýsaň-da, sen ysraýyl tireleriniň kethudasy dälmi eýsem? Reb seni Ysraýylyň üstünden şalyk sürmäge saýlady. 18Reb seni ýola salyp: „Bar, şol günälileri – amalekleri gyryp, bütinleý ýok edýänçäň, olara garşy uruş“ diýipdi. 19Näme üçin sen Rebbiň sözüne gulak asmadyň? Näme üçin sen olja kowalaşyp, Rebbiň ýigrenýän işlerini etdiň?» 20Şawul oňa şeýle jogap berdi: «Men Rebbiň sözüne gulak asdym. Men Rebbiň aýdan ýerine gitdim; amalekleriň patyşasy Agagy tutup getirdim, olaryň özlerini bolsa gyryp, bütinleý ýok etdim. 21Emma meniň adamlarym oljadan ýok edilmeli goýunlardyr öküzleriň iň semizlerini öldürmegiň deregine, olary Gilgalda seniň Hudaýyň Rebbe gurbanlyk bermek üçin şu ýere getiripdirler». 22Şamuwel şeýle diýdi:

«Rebbe ýakma[†] gurbanlyklardyr[†] sadakalar[†] bereniň bilen,
Onuň Özüne boýun egilişindäki ýaly göwni galkynarmyka?
Çünki boýun egmeklik gurbanlykdan[†],
gulak asmaklyk goçuň ýagyndan has belentdir[+].
23Çünki topalaň palçylyga barabar günädir.
Tekepbirlik şere we butparazçylyga[†] barabardyr.
Rebbiň sözüni ret edendigiň üçin
Reb hem seniň patyşa bolmaklygyňy ret etdi»[+].

24Şawul Şamuwele şeýle jogap berdi: «Men günä gazandym, çünki men Rebbiň buýrugyny ýerine ýetirmedim, seniň sözüňi tutmadym. Sebäbi men halkdan gorkup, halkyň diýeni bilen boldum. 25Emma indi ýalbarýaryn, günämi öt. Rebbe sežde ederim[†] ýaly, meniň bilen bile git». 26Şamuwel Şawula şeýle diýdi: «Seniň bilen gitmerin, çünki sen Rebbiň sözüni ret etdiň, Reb hem seniň Ysraýyla patyşa bolmaklygyňy ret etdi». 27Şamuwel gitmekçi bolup öwrülende, Şawul onuň donunyň synyndan ýapyşdy, don ýyrtyldy[+]. 28Şamuwel oňa şeýle diýdi: «Reb bu gün Ysraýyl patyşalygyny seniň eliňden ýyrtyp alyp, saňa görä has gowurak başga birine berdi[+]. 29Şeýle hem, Ysraýyl Şöhraty[†] ýalan sözlemez ýa-da pikirini üýtgetmez. Çünki Ol pikirini üýtgeder ýaly ynsan däldir»[+]. 30Soňra Şawul Şamuwele: «Men günä gazandym. Ýöne halkymyň ýaşulularynyň[†] öňünde we Ysraýylyň arasynda meni ryswa etme. Hudaýyň Rebbe sežde etmegim üçin, gaýdanyňda bile gideli» diýdi. 31Şunlukda, Şamuwel yzyna Şawul bilen bile gaýtdy; Şawul Rebbe sežde etdi. 32Soňra Şamuwel şeýle diýdi: «Amalekleriň patyşasy Agagy meniň ýanyma alyp geliň». Agak onuň ýanyna göwnühoş halda geldi. Agak öz ýanyndan «ölüm howpy sowuldy» diýip oýlandy. 33Şamuwel oňa: «Seniň gylyjyň aýallary öz çagalaryndan mahrum etdi. Seniň öz ejeň hem, goý, şol aýallar ýaly perzendinden mahrum bolsun» diýdi we Agagy Gilgalda Rebbiň huzurynda kerçäp taşlady. 34Soňra Şamuwel Rama, Şawul bolsa öz Gibgadaky öýüne gitdi. 35Şondan soň Şamuwel ömri ötýänçä Şawuly gaýdyp ýeke gezek görmese-de, onuň derdini çekip gezdi. Reb Şawuly Ysraýyla patyşa edendigine ökündi[+].

#### 16-njy bap


Dawut patyşalyga bellenýär

1Reb[†] Şamuwele şeýle diýdi: «Sen haçana çenli Şawulyň derdini çekip ýörjek? Men onuň Ysraýylyň[†] üstünden patyşalyk etmegini ret etdim! Hany bol, küýzäňi ýagdan doldur-da, ýola düş. Men seni beýtullahamly Ýyşaýyň ýanyna iberjek, çünki Men onuň ogullarynyň arasyndan birini Özüm üçin patyşa saýladym»[+]. 2Şamuwel: «Men nädip gideýin? Eger Şawul eşidäýse, ol meni öldürer» diýdi. Reb oňa şeýle diýdi: «Ýanyňa bir göle al-da, „Men Rebbe gurbanlyk[†] bermäge geldim“ diý. 3Ýyşaýy gurbanlyga çagyr. Meniň üçin onuň haýsy oglunyň başyna ýag guýmalydygyňy[†] soň Özüm saňa görkezerin». 4Şamuwel Rebbiň buýrugyny ýerine ýetirdi; ol Beýtullahama geldi. Galanyň ýaşululary[†] sandyraşyp, onuň ýanyna geldiler-de: «Eýgilikmi?» diýdiler. 5Şamuwel: «Eýgilik. Rebbe gurbanlyk bermek üçin geldim. Iniňizi tämizläň-de[†], meniň bilen gurbanlyga baryň» diýdi. Soňra ol Ýyşaý bilen onuň ogullaryny tämizläp, mukaddes[†] etdi we olary gurbanlyga çagyrdy[+]. 6Olar gelenlerinde, Şamuwel Eliýaby gördi we ol «Rebbiň seçip-saýlanynyň Onuň huzuryna gelendigine şek ýok» diýip pikir etdi[+]. 7Emma Reb Şamuwele: «Onuň daş keşbine ýa-da uzyn boýuna garama, çünki Men ony ret etdim. Sebäbi Rebbiň garaýşy adamyňky ýaly däldir. Adam daş keşbe seredýär, emma Reb kalba seredýär» diýdi[+]. 8Soňra Ýyşaý Abynadaby çagyryp, ony Şamuweliň alnyndan geçirdi. Şamuwel: «Reb muny-da saýlamady» diýdi. 9Soňra Ýyşaý Şamuweliň öňünden Şammany geçirdi. Ol: «Reb muny-da saýlamady» diýdi[+]. 10Ýyşaý ýedi oglunyň ýedisini-de şeýdip, Şamuweliň öňünden geçirdi. Şamuwel Ýyşaýa: «Reb bularyň hiç birini-de saýlamady» diýdi. 11Soňra ol Ýyşaýdan: «Ogullaryň hemmesi şularmy?» diýip sorady. Ýyşaý: «Ýene körpesi-de bar, ol goýun bakyp ýör» diýip jogap berdi. Şamuwel Ýyşaýa: «Ony getirt, çünki ol bu ýere özi gelýänçä, biz dyz epmeris» diýdi. 12Ýyşaý ony getirtdi. Ol gyzylmeňizdi, görmegeýdi, gözleri owadandy. Reb: «Bu şol, tur, onuň başyna ýag guýup saýla» diýdi. 13Soňra Şamuwel Dawudyň[†] agalarynyň öňünde ýagly küýzäni alyp, onuň üstünden ýag guýdy. Şol günden beýläk Rebbiň Ruhy[†] Dawudyň kalbyny eýeläp başlady. Şamuwel bolsa Rama gitdi[+].

14Rebbiň Ruhy[†] Şawuldan aýryldy. Reb tarapyndan iberilen jyn-arwah ony gorkuzýardy[+]. 15Hyzmatkärleri Şawula şeýle diýdiler: «Görýäňizmi, Reb tarapyndan iberilen jyn-arwah sizi gorkuzýar. 16Jenabymyz huzuryndaky hyzmatkärlerine lira[†] çalmaga ussat adamyň gözlegine çykmagy buýursa, Reb tarapyndan iberilen jyn-arwah siziň üstüňize inende, ol çalardy, siz bolsa gutulardyňyz». 17Şawul hyzmatkärlerine: «Ussat sazanda tapyň-da, ony ýanyma alyp geliň» diýdi[+]. 18Olaryň biri: «Ýogsa-da, men beýtullahamly Ýyşaýyň bir ogluny gördüm. Saza ussat, batyr ýigit, gaýduwsyz urşujy, dilewar hem görmegeý. Reb hem onuň bilen» diýdi. 19Şoňa görä, Şawul Ýyşaýa: «Goýun bakyp ýören ogluň Dawudy[†] meniň ýanyma iber» diýen habar bilen çapar ýollady. 20Ýyşaý ogly Dawudy Şawulyň ýanyna iberende, onuň ýany bilen bir eşege çörek, bir tulum şerap hem-de bir owlak ýükläp iberdi. 21Dawut[†] Şawulyň ýanyna gelip, oňa hyzmata durdy. Şawul Dawudy juda gowy gördi we ony özüniň ýaragçy nökeri etdi. 22Şawul Ýyşaýa: «Dawudyň meniň hyzmatymda galmagyna ygtyýar et, ol meniň göwnümden turdy» diýip, habar ýollady. 23Reb tarapyndan iberilen jyn-arwah Şawulyň üstüne inen wagty, Dawut lirasyny alyp çalardy, şonda jyn-arwah ondan el çekerdi we Şawul gutulyp ynjalardy.

#### 17‑nji bap


Jalut ysraýyllara gyjalat berýär

1Uruşmak üçin goşunlaryny jemlän piliştliler[†] Ýahudanyň[†] Soko galasyna toplandylar we Soko bilen Azekanyň aralygyndaky Epesdammym galasynda düşelge gurdular[+]. 2Şawul bilen ysraýyllar[†] hem toplandylar. Olar Ela jülgesinde düşelge gurdular we piliştliler bilen uruşmak üçin, sap-sap bolup durdular. 3Piliştliler bir depede, ysraýyllar bolsa beýleki tarapdaky depede ornaşdylar. Olaryň aralarynda jülge bardy. 4Piliştlileriň düşelgesinden Gat galasyndan Jalut atly bir pälwan öňe çykdy. Onuň boýy alty tirsek bir garyşdy[+]. 5Başynda bürünç tuwulga, egninde bolsa teňňeli sowut bardy. Sowudyň agramy üç batman[*] bürünje barabardy. 6Aýaklary bürünç dyzbentlidi, egnine bürünç naýza asylgydy. 7Naýzasynyň sapy pürs agajy ýalydy; naýzasynyň tygynyň agramy on ýedi gadak[*] demre barabardy. Öňünde-de galkançy nökeri bardy[+]. 8Jalut aýak çekdi-de, ysraýyl goşunyna tarap şeýle diýip gygyrdy: «Näme üçin nyzama durup, söweşe çykdyňyz? Men piliştli, siz bolsa Şawulyň gullary. Şeýle dälmi? Araňyzdan birini saýlap seçiň, goý, ol meniň ýanyma gelsin[+]. 9Eger ol meniň bilen tutluşyp, meni öldürip bilse, biz size gul bolarys. Ýöne men üstün çykyp, ony öldüräýsem, onda siz bize gul bolup, gullugymyzda durarsyňyz». 10Piliştli: «Men bu gün ysraýyl goşunyna gyjalat berýärin. Meniň bilen tutluşar ýaly adam beriň» diýdi. 11Piliştliniň bu sözlerini eşidende, Şawuly we ähli ysraýyllary aljyraňňylyk hem gorky gaplap aldy.


Dawut Şawulyň düşelgesinde

12Dawut[†] Ýahudanyň[†] Beýtullaham galasyndan efratly Ýyşaý diýen adamyň ogludy. Ýyşaýyň sekiz ogly bardy. Şawulyň döwründe Ýyşaý eýýäm garrap, ýaşy birçene baran adamdy. 13Ýyşaýyň uly üç ogly Şawul bilen bile söweşe gidipdi. Ol üçüsiniň iň ulusynyň ady Eliýap, ikinjisiniň ady Abynadap, üçünjisiniň ady bolsa Şammady[+]. 14Dawut iň kiçileridi; uly üç ogul Şawulyň ýanyndady. 15Dawut öz kakasynyň goýunlaryny bakmak üçin, Şawulyň ýanyndan käwagt Beýtullahama gelip-giderdi.

16Ol piliştli[†] kyrk günläp irden hem agşam orta çykyp, özüni görkezdi.

17Bir gün Ýyşaý ogly Dawuda[†] şeýle diýdi: «Bir batman gowurga bilen, ine, şu on sany çöregi al-da, derrew düşelgedäki doganlaryňa äkit. 18Bu on bölek peýniri bolsa olaryň müňbaşysyna ber. Agalaryňyň hal-ahwalyndan habar al-da, olardan bir nyşan getir»[+]. 19Şol wagt Şawul, Dawudyň doganlary we ähli ysraýyllar Ela jülgesinde piliştliler[†] bilen söweşip ýördüler. 20Dawut[†] irden turup, goýunlary sakça tabşyrdy. Ýyşaýyň tabşyryşy ýaly, azyklary alyp ýola düşdi. Dawut düşelgä gelende, goşun gykylyklap, söweş meýdanyna tarap barýardy. 21Ysraýyllar hem-de piliştliler söweşmek üçin sap-sap bolup, ýüzbe-ýüz durdular. 22Dawut zatlaryny sakça tabşyrdy-da, goşuna tarap ylgady. Agalarynyň ýanyna baryp, olar bilen salamlaşdy. 23Dawut agalary bilen gepleşip durka, ine, birden Gatdan piliştli Jalut pälwan goşunyň içinden çykdy-da, şol öňki sözlerini gaýtalady. Onuň aýdanlaryny Dawut eşitdi. 24Jaludy görenlerinde, ähli ysraýyllar gorkularyna gaçdylar. 25Ysraýyllar: «Bu öňe çykyp durany görýäňizmi? Ol Ysraýyla gyjalat bermek üçin çykýar. Şony öldürene patyşa ummasyz baýlyk bilen birlikde gyzyny-da berjek, maşgalasyny bolsa Ysraýylda salgytdan boşatjak» diýişdiler[+]. 26Dawut ýanyndakylardan: «Bu piliştlini öldürip, Ysraýyly şu aýypdan dyndarana näme ediljek diýdiňiz? Diri Hudaýyň goşunyna gyjalat berer ýaly, bu sünnetsiz[†] kim bolupdyr?» diyip sorady. 27Adamlar oňa: «Hawa, ony öldürene şeýle ediljek» diýip, öňki jogaby berdiler. 28Dawudyň adamlar bilen gepleşip duranyny görüp, gazaba münen iň uly agasy Eliýap oňa şeýle diýdi: «Seniň aşakda näme işiň bar? Çöldäki ojagaz goýunlaryňy kime taşlap gaýtdyň? Gedem hem gara ýüreg-ä sen. Söweşe tomaşa etmäge gelensiň sen». 29Dawut oňa: «Meniň eden zadym näme? Men indi geplemelem dälmi?» diýdi. 30Ol beýlesine öwrüldi-de, ýene-de öňki sözlerini gaýtalady. Adamlar hem oňa öňki jogaby berdiler. 31Dawudyň aýdanlaryny eşidenler muny Şawula ýetirdiler. Şawul ony getirtdi. 32Dawut Şawula: «Şol zerarly ýeke adamam özüni horlamasyn. Guluň gidip, ol piliştli bilen urşar» diýdi. 33Şawul Dawuda: «Bu piliştliniň garşysyna sen çykyp bilmersiň, sebäbi sen entek ýaş. Ol bolsa ýaşlygyndan bäri urşup ýören adam» diýdi. 34Emma Dawut Şawula şeýle diýdi: «Men guluň öz kakamyň goýunlaryny bakardym. Ýolbars ýa-da aýy gelip, sürüden bir guzyny alaýsa, 35men onuň yzyndan ýeterdim-de, ony öldürip, guzyny agzyndan alardym. Bardy-geldi ol maňa topulaýsa, sakgalyndan tutardym-da, ony urup öldürerdim. 36Guluň ýolbars-da, aýy-da öldürip gördi. Bu sünnetsiz piliştli hem şolaryň gününe düşer, çünki ol diri Hudaýyň goşunyna gyjalat berdi». 37Dawut sözüni dowam edip: «Meni ýolbarsdyr aýynyň penjesinden halas eden Reb[†] şu piliştliniň elinden hem halas eder» diýdi. Şawul Dawuda: «Bar, Reb saňa ýar bolsun!» diýdi. 38Soňra Şawul öz ýaraglaryny Dawuda dakdy, başyna öz bürünç tuwulgasyny, egnine bolsa teňňeli sowut geýdirdi. 39Dawut ýaraglarynyň üstünden Şawulyň gylyjyny biline baglady we ýörejek boldy, çünki ol bulary öň dakynyp görmändi. Onsoň Dawut Şawula: «Men bular bilen ýöräp bilemok, çünki men öň bulary dakynyp görmändim» diýdi. Şeýdip, Dawut bulary çykaryp taşlady.


Dawut Jaludy öldürýär

40Soňra Dawut[†] eline taýagyny aldy we çeşmeden bäş sany ýylmanak daş saýlap, torbasyna saldy. Sapanyny eline alyp, piliştlä golaýlaşdy. 41Piliştli[†] hem öz öňündäki galkançysy bilen bile Dawuda golaýlap gelýärdi. 42Dawuda gözi düşende, piliştli oňa äsgermezlik bilen seretdi, çünki Dawut ýaşdy, gyzylmeňizdi hem görmegeýdi. 43Piliştli Dawuda: «Üstüme taýakly geler ýaly, men näme itmi?» diýdi-de, öz hudaýlarynyň adyndan Dawuda gargady. 44Piliştli ýene Dawuda: «Hany, bir gelsene, etiňi ýyrtyjy guşlar bilen wagşy haýwanlara şam edeýin» diýdi[+]. 45Soňra Dawut piliştlä: «Sen meniň üstüme gylyçly, naýzaly we gamaly gelýärsiň, emma men seniň üstüňe seniň gyjalat beren Ysraýyl goşunynyň Hudaýy Hökmürowan Rebbiň adyndan gelýärin[+]. 46Şu gün Reb seni meniň elime berer we men seni urup, kelläňi keserin. Men bu gün piliştlileriň ählisiniň läşini ýyrtyjy guşlardyr ýabany haýwanlara şam ederin. Şonda tutuş ýer ýüzi Ysraýylda Hudaýyň bardygyny biler[+]. 47Şu ähli halk Rebbiň gylyçdyr naýzaly halas etmeýändigini biler, çünki söweş Rebbiňkidir. Ol sizi biziň elimize berer»[+]. 48Piliştli Dawuda golaýlaşanda, Dawut ol piliştli bilen uruşmak üçin, söweş meýdanyna tarap batly ylgap gitdi. 49Dawut elini torbasyna sokup, ondan bir daş çykardy-da, ony sapanyna salyp atyp goýberdi we piliştliniň maňlaýyndan urdy. Daş piliştliniň maňlaýyny deşdi we ol ýüzinligine ýere ýazyldy. 50Gylyçsyz, sapan hem-de daş bilen Dawut piliştliden üstün çykyp, ony urup öldürdi[+]. 51Soňra ol ylgap baryp, piliştliniň üstüne çykdy we onuň gylyjyny gynyndan sogrup aldy-da, gylyç bilen kellesini kesip taşlady. Öz pälwanlarynyň öldürilendigini görüp, piliştliler gaçdylar. 52Ysraýyllar we ýahudalar[†] gykylyklap aýaga galdylar, olar Gata we Ekronyň derwezelerine çenli piliştlileriň yzyndan kowdular. Ýaralanan piliştliler Gat[*] we Ekron galalaryna barýan Şagaraýym ýolunyň ugrunda serlip ýatyrdy[+]. 53Piliştlileriň yzyndan kowga giden ysraýyllar dolanyp geldiler we olaryň düşelgesini taladylar. 54Dawut piliştliniň kellesini alyp, Iýerusalime[†] getirdi, onuň ýaraglaryny bolsa öz çadyrynda goýdy[+].


Dawut Şawulyň huzurynda

55Dawudyň[†] Jalut piliştli[†] bilen uruşmaga barýanyny görende, Şawul öz goşunbaşysy Abnerden: «Bu ýigit kimiň ogly, Abner?» diýip sorapdy. Abner: «Patyşanyň ömri uzak bolsun, bilmedim» diýip jogap beripdi[+]. 56Patyşa: «Onuň kimiň ogludygyny anykla» diýipdi.

57Dawut[†] piliştlini[†] öldürip, yzyna dolanyp gelende, Abner ony Şawulyň huzuryna alyp bardy. Jalut piliştliniň kellesi hem onuň elindedi. 58Şawul ondan: «Ýigit, sen kimiň ogly bolarsyň?» diýip sorady. Dawut: «Seniň beýtullahamly hyzmatkäriň Ýyşaýyň ogly men» diýip jogap berdi.

#### 18‑nji bap

1Şawul bilen Dawut[†] gepleşip boldular. Şondan soň Dawudy Şawulyň ogly Ýonatanyň sulhy aldy. Ýonatan ony janyndan hem eziz gördi[+]. 2Şawul şol günden beýläk Dawudy öz ýanyna aldy we oňa öýüne gaýtmaga rugsat bermedi. 3Ýonatan Dawudy janyndan eziz görensoň, onuň bilen äht[†] edişdi. 4Ol öz egnindäki donuny, ýaraglaryny, hatda gylyjy, ýaýydyr guşagyny-da Dawuda berdi. 5Dawut Şawul özüni nirä iberse gitdi, baran ýerinde-de işi şowuna boldy. Netijede, Şawul ony öz goşunbaşysy edip goýdy. Mundan ähli halk-da, Şawulyň hyzmatkärleri-de hoşal boldular.


Şawul Dawuda göriplik edýär

6Dawut[†] Jalut piliştlini[†] öldürenden soň, adamlar öýlerine gaýdyp gelýärkäler, ähli Ysraýyl[†] galalaryndan gelen aýallar Şawul patyşany garşylamaga çykdylar. Olar deprekdir beýleki saz gurallaryny çalyp, şadyýan aýdymlar aýdýardylar, tans edýärdiler[+]. 7Aýallar şatlykdan ýaňa:

«Şawul müňüsini,
Dawut[†] on müňüsini öldürdi»

diýşip, aýdym aýdýardylar[+].

8Aýallaryň bu aýdýan sözi Şawula ýakmady, onuň juda gahary geldi. Ol: «Olar Dawuda[†] on müňüsini, maňa bolsa müňüsini berýärler. Oňa indi diňe patyşa bolaýmak galdy» diýdi. 9Şol günden beýläk Şawul Dawudy yzarlap başlady.

10Ertesi Hudaý tarapyndan iberilen jyn-arwah çaltlyk bilen Şawulyň kalbyna girdi. Ol öz öýünde arlamaga başlady. Dawut[†] hemişekisi ýaly lira[†] çalyp otyrdy. Şawulyň elinde naýza bardy[+]. 11«Dawudy diwara çüýläýin» diýen niýet bilen Şawul naýzany oňa tarap zyňdy. Emma Dawut iki gezek zyňlan naýzanyň öňünden sowlup ýetişdi.

12Şawul Dawutdan[†] gorkýardy, sebäbi Reb[†] onuň bilendi, Şawuly bolsa Reb terk edipdi. 13Şoňa görä Şawul Dawudy öz ýanyndan aýryp, müňbaşy edip goýdy. Dawut söweşde öz goşunyna baştutanlyk edýärdi. 14Dawudyň hemişe işi rowaçdy, çünki Reb onuň bilendi[+]. 15Onuň ähli işleriniň rowaç bolýandygyny görende, Şawul ondan gorkardy. 16Özlerine edenli baştutan bolup ýörensoň, tutuş Ysraýyl hem, Ýahuda[†] hem Dawudy gowy görýärdi.


Dawut Mikala öýlenýär

17Şawul Dawuda[†]: «Ine, meniň uly gyzym Merap. Men ony saňa berjek. Diňe meniň batyrym bolup, Rebbiň üçin mertlerçe söweşseň bolýar» diýdi. Çünki Şawul: «Goý, ol meniň elimden däl-de, piliştlileriň[†] elinden ölsün» diýip pikir edýärdi[+]. 18Dawut[†] Şawula: «Patyşanyň giýewsi bolar ýaly, men kim, meniň maşgalam we Ysraýyldaky ata-babamyň nesli kim?» diýdi[+]. 19Emma Şawulyň gyzy Merabyň Dawuda berilmeli pursady gelende, gyz oňa däl-de, meholatly Adryýele durmuşa çykaryldy[+]. 20Şondan soň Dawuda Şawulyň Mikal atly gyzy aşyk boldy. Bu barada Şawula aýdanlarynda, ol hoşal boldy. 21Şawul «Men ony Dawuda bererin, şeýdibem, oňa duzak guraryn. Piliştliler ondan öç alar» diýip oýlandy. Şonuň üçin ikinji gezek Şawul Dawuda: «Meniň giýewim bolmaga indi sen ikinji gezek mümkinçilik aldyň» diýdi. 22«Patyşa senden hoşal, ähli hyzmatkärleri hem seni gowy görýär. Patyşa giýew bolmak pursadyň geldi» diýen habary assyrynlyk bilen Dawuda ýetirmekligi Şawul öz hyzmatkärlerine buýurdy. 23Şeýlelikde, Şawulyň hyzmatkärleri patyşanyň sözlerini Dawuda ýetirdiler. Dawut olara: «Meniň ýaly ýoksul hem arzysyz adam üçin patyşa giýew bolmaklyk ýeňil işdir öýdýäňizmi?» diýdi. 24Dawudyň sözlerini hyzmatkärler Şawula ýetirdiler. 25Soňra Şawul olara: «Onda siz Dawuda: „Ýüz sany piliştlini sünnetläp[†], pürçüklerini getirip, duşmanlaryndan aryny alyp berseň, patyşa senden hiç hili galyň islänok“ diýip aýdyň» diýdi. (Şeýdip, Şawul piliştlileriň eli bilen Dawutdan dynmagy ýüregine düwüpdi.)[+] 26Şawulyň adamlary onuň sözlerini Dawuda ýetirenlerinde, ol patyşa giýew boljakdygyna begendi. Heniz bellenen gün gelip ýetmänkä, 27Dawut öz adamlary bilen gidip, iki ýüz sany piliştlini öldürdi. Patyşa giýew bolmak üçin, ol olaryň pürçüklerini başbütin getirip, oňa berdi. Şondan soň gyzy Mikaly Şawul Dawuda durmuşa çykardy. 28Emma Rebbiň Dawut bilen biledigine we öz gyzy Mikalyň-da oňa aşyk bolandygyna Şawul aýdyň göz ýetirdi. 29Şoňa görä onuň Dawutdan gorkusy has artdy we ol Dawuda ömürbaky duşman boldy.

30Piliştli[†] goşunbaşylar söweşe çykýardylar. Her söweşde-de Şawulyň beýleki goşunbaşylaryna garanda, Dawut[†] has uly ýeňişler gazanýardy. Şunlukda, Dawudyň abraýy has artdy.

#### 19-njy bap


Şawul Dawudyň kastyna çykýar

1Şawul öz ogly Ýonatana hem-de öz adamlaryna Dawudy[†] öldürmegi tabşyrdy. Emma Ýonatan Dawudy juda gowy görýärdi. 2Ol Dawuda: «Kakam seni öldürmegi ýüregine düwdi. Ertir daňdan hüşgär bol; bir amatly ýer tap-da gizlen. 3Menem seniň meýdanda gizlenen ýeriňe bararyn we kakamyň ýanynda durup, onuň bilen sen hakda gepleşerin. Eger bir zat aňaýsam, saňa habar bererin» diýdi. 4Ýonatan kakasy Şawulyň ýanynda Dawudy taryplap, şeýle diýdi: «Sen öz guluň Dawuda ýamanlyk etme, çünki sen ondan hiç bir ýamanlyk görmediň; gaýtam, sen ondan haýyr gördüň. 5Ol janyny howp astyna salyp, Jalut piliştli[†] bilen söweşdi. Şonda Reb[†] tutuş Ysraýyla[†] beýik ýeňiş getirdi. Sen bu işleri görüp hoşal bolduň. Şu zatlardan soň nädip sen Dawuda ýamanlyk etjek? Ol bigünä ahyryn. Ony öldürmäge esas ýok»[+]. 6Şawul Ýonatanyň sözüne ynandy we oňa: «Onuň janyna kast etmejekdigime Rebden ant içýärin» diýdi. 7Ýonatan Dawudy çagyryp, bu gürrüňleri oňa ýetirdi. Soňra ol Dawudy Şawulyň ýanyna alyp bardy. Şunlukda, Dawut[†] ýene öňküsi ýaly Şawula gulluga durdy.

8Ýene söweşler başlandy. Dawut[†] gidip, piliştliler[†] bilen söweşdi we olary uly ýeňlişe sezewar etdi; piliştliler gaçmaga mejbur boldular. 9Bir gün Şawul eli naýzaly öz öýünde otyrdy, Dawudam oňa saz çalyp berýärdi. Birden Reb tarapyndan iberilen jyn-arwah Şawulyň üstüne indi[+]. 10Şawul elindäki naýzasy bilen Dawudy diwara çüýlemegi ýüregine düwdi. Emma Dawut naýzanyň öňünden sowlup ýetişdi; naýza baryp, diwara çümdi. Dawut şol gije ýene-de gaçyp başyny gutardy.

11Şawul Dawudy[†] ertir daň bilen öldürmek üçin, onuň öýüni garawullaň diýip, öz adamlaryny iberdi. Aýaly Mikal Dawuda: «Eger-de şu gije başyňy gutarmasaň, ertir seni öldürerler» diýdi[+]. 12Soňra Mikal Dawudy penjireden çykaryp gaçyryp goýberdi. Ol gaçyp gizlendi[+]. 13Mikal bir buty[†] alyp, düşekde ýatyrdy; onuň başyna tüýli geçi derisini geýdirip, üstüne-de ýapynja atdy. 14Dawudy tutmak üçin, Şawulyň iberen adamlaryna Mikal: «Ol syrkawlap ýatyr» diýdi. 15Onsoň Şawul: «Dawudy öz gözüňiz bilen görüp, ony düşegi bilen bile alyp geliň, men ony öldürjek» diýip, öz adamlaryny iberdi. 16Şawulyň adamlary düşekde başyna tüýli geçi derisi geýdirilen buty görendiklerini oňa habar berdiler. 17Şondan soň Şawul Mikaly çagyryp, oňa: «Näme üçin meni aldap, meniň duşmanymy gaçyryp goýberip, oňa gizlenmäge mümkinçilik berdiň?» diýdi. Mikal oňa: «„Goýbermeseň öldürerin“ diýdi» diýip jogap berdi.

18Gaçyp başyny gutaran Dawut[†] Ramada ýaşaýan Şamuweliň ýanyna gelip, Şawulyň özüne edenleriniň baryny oňa gürrüň berdi. Soňra Şamuwel bilen bile Naýot galasyna gidip, şol ýerde galdy[+]. 19Dawudyň Ramadaky Naýot galasyndadygyny Şawula habar berdiler. 20Şawul Dawudy tutup getirmek üçin, öz adamlaryny iberdi. Olar Şamuweliň ýolbaşçylygynda joşup, pygamberlik edip ýören pygamberleriň toparyny gördüler. Şonda Şawulyň adamlarynyň-da üstüne Hudaýyň Ruhy[†] indi. Şunlukda, olar hem joşup, pygamberlik etmäge[†] başladylar[+]. 21Şawul muny eşidip, başga adamlary iberdi, ýöne olar hem joşup, pygamberlik edýänlere goşuldylar. Şawulyň üçünji gezekki iberen adamlary-da öňküleri ýaly boldular. 22Ahyrsoňy Rama Şawulyň özi gitdi. Ol Sekudaky ullakan howdanyň ýanyna baryp: «Şamuwel bilen Dawut nirede?» diýip, şol ýerdäkilerden sorady. Olaryň biri: «Olar Ramanyň Naýot galasynda» diýip jogap berdi. 23Şawul Ramanyň Naýot galasyna tarap barýarka, onuň hem üstüne Hudaýyň Ruhy indi. Ol tä Naýota barýança ýolboýy joşup, pygamberlik edip gitdi[+]. 24Ol hatda eşiklerini çykaryp, Şamuweliň öňünde pygamber ýaly joşdy we tutuş bir gije-gündizläp ýalaňaç süýnüp ýatdy. («Şawul hem pygamberleriň arasyndamy?» diýleni şondan galandyr.)[+]

#### 20‑nji bap


Ýonatan Dawuda kömek edýär

1Dawut[†] Ramadaky Naýot galasyndan gaçyp gaýtdy we Ýonatanyň ýanyna gelip, oňa: «Men näme etdim? Meniň ýazygym näme? Kastyma çykar ýaly, men seniň kakaňa näme ýamanlyk etdim?» diýdi[+]. 2Ýonatan oňa: «Aýdýanyň näme?! Sen ölmersiň. Wajyp bolsun, bolmasyn, parhy ýok, kakam menden ýaşyryn hiç zat etmeýär. Onsoň muny näme üçin ýaşyrsyn. Ýok, beýle zat bolup bilmez» diýdi. 3Dawut hem ant içip, şeýle diýdi: «Meni sulhuň alýandygyny kakaň gaty gowy bilýär; kakaň „Muny Ýonatana eşitdirmeli däl, eger eşidäýse, ol gynanar“ diýip pikir edýär. Ýöne Rebden[†] hem senden ant içýärin, indi men ajalyň öň ýanynda durun». 4Ýonatan Dawuda: «Seniň üçin islän zadyňy ederin» diýdi. 5Dawut Ýonatana şeýle diýdi: «Ertir Täze Aý baýramydyr[†]. Men patyşa bilen bile nahar edinmelidirin. Ýöne sen maňa gitmäge we üçünji gün agşama çenli meýdanda gizlenmäge rugsat ber. 6Eger kakaň meniň ýokdugymy biläýse, onda oňa: „Dawut öz galasy Beýtullahama gitmek üçin rugsat sorap, maňa köp ýalbardy. Çünki olar tutuş urug bolup gurbanlyk[†] berýän ekenler“ diýersiň. 7Eger ol „Bolýar“ diýäýse-hä, guluňa ne ýagşy, emma gaharlanaýsa, onda onuň niýetini ýamana düwenligidir. 8Öz guluňa wepaly bol, çünki biz mukaddes[†] äht[†] edişdik. Eger men ýazykly bolsam, onda meni özüň öldüräý, kakaňyň ýanyna eltip näme etjek?»[+] 9Ýonatan oňa: «Aýdýanyň näme?! Kakamyň saňa ýamanlyk etjegini bilerin-de, heý, onam saňa aýtmarynmy?!» diýdi. 10Soňra Dawut: «Eger kakaň gazaba münäýse, kim ony maňa habar berer?» diýip, Ýonatandan sorady. 11Ýonatan Dawuda: «Ýör, meýdana çykaly» diýdi. Şeýdip, ol ikisi meýdana çykdylar. 12Ýonatan Dawuda: «Ysraýyl[†] Hudaýy Reb şaýat bolsun! Men ertir ýa-da birigün şu wagtlara çenli kakamyň niýetini biljek bolaryn. Eger sen babatda onuň niýeti düzüw bolsa, men saňa habar ýetirerin. 13Emma ol ýamanlyk etmegi ýüregine düwäýse, menem ony saňa ýetirmesem, seni sag-salamat ýola salmasam, onda, goý, Reb maňa-da şony, hatda ondan-da beterini görkezsin. Reb kakama ýar bolşy ýaly, saňa-da ýar bolsun. 14-15Dirikäm Reb kimin maňa wepaly bol. Ölenimden soň bolsa, hatda Reb seniň ähli duşmanlaryňy ýer ýüzünden ýok etse-de, meniň neslime hemişe wepaly bol»[+]. 16Şunlukda, «Dawudyň duşmanlarynyň jezasyny, goý, Rebbiň Özi bersin» diýip, Ýonatan Dawudyň kowumy bilen äht edişdi. 17Ýonatan Dawuda özüne bolan söýgüsi üçin ýene ant içirtdi, sebäbi ol Dawudy janyndan hem eziz görýärdi[+]. 18Soňra Ýonatan Dawuda: «Ertir Täze Aý baýramy. Seniň ýokdugyň ornuňyň boşdugyndanam belli bolar. 19Birigün uzak ýöräp, git-de, öňki saparky gizlenen ýeriňde gizlen we daşyň ýanynda maňa garaş. 20Nyşana atan ýaly edip, men şol daşa tarap üç sany peýkam ataryn. 21Soňra men: „Bar, oklary tap-da getir“ diýip, bir ýetginjegi ibererin. Eger men oňa: „Oklar, hanha, bu tarapyňda, olary toplap getir“ diýäýsem, onda gelersiň. Rebden ant içýärin, bu seniň üçin howp-hatar ýok diýildigidir. 22Emma men ýetginjege: „Oklar, hanha, aňyrrakda“ diýäýsem, onda gaçgyn, çünki bu Reb seni ýola salýar diýildigidir. 23Biziň biri-birimiz bilen edişen ähtimize, goý, Reb ebedilik şaýat bolsun» diýdi.

24Şeýdip, Dawut[†] meýdanda gizlendi. Täze Aý baýramçylygy başlananda, patyşa gelip, saçak başyna geçdi. 25Ol adatdakysy ýaly diwara golaý ýerde ornaşdy. Ýonatan onuň garşysynda oturdy[*], Abner bolsa Şawulyň gapdalynda oturdy, Dawudyň orny boş durdy[+]. 26Ol gün Şawul sesini çykarmady, çünki ol: «Oňa bir zat bolandyr. Ol haramdyr, hawa, hakykatdan-da, ol tämiz[†] däldir» diýip oýlandy[+]. 27Emma Täze Aý baýramynyň[†] ertesi güni hem Dawudyň orny boşdy. Şawul ogly Ýonatana: «Ýyşaýyň ogly näme baýramçylykda düýnem, bu günem görünmedi?» diýdi. 28-29Ýonatan Şawula şeýle jogap berdi: «Dawut: „Maňa rugsat bersene. Galada biziňkiler urug bolup gurbanlyk berjekler; agam maňa gelsin diýipdir. Eger meni sylaýan bolsaň, onda rugsat ber, gidip, agalarymy göreýin“ diýip, Beýtullahama gitmek üçin özelenip ýalbardy. Şonuň üçin hem ol patyşanyň naharyna gelip bilmedi». 30Muny eşiden Şawul Ýonatany gazap bilen dalady: «Wah, hyýanatkär hem azgyn aýalyň dogmasy! Özüň hem-de ýalaňaç ejeň bihaýa bolmadyk bolsaňyz, sen Ýyşaýyň ogluny dost tutunarmydyň? Käşgä, men ony bilmeýän bolsam! 31Ýyşaýyň ogly ýer ýüzünde diri gezip ýörse, özüňe-de, patyşalygyňa-da rahatlyk bolmaz. Häziriň özünde adam iber-de, ony meniň ýanyma getirt, onuň başy ölümli». 32Soňra Ýonatan kakasy Şawula: «Ol näme üçin ölmeli? Ol näme etdi?» diýdi. 33Şol wagt Ýonatany öldürmegi ýüregine düwüp, Şawul naýzasyny oňa tarap zyňdy. Ýonatan öz kakasynyň Dawudyň janynyň kastyna ymykly çykandygyna şonda düşünip galdy. 34Ýonatan gazap bilen saçagyň başyndan turdy we kakasynyň Dawudy pisint etmeýändigine gaty gynanyp, aýyň ikinji güni hiç zat iýmedi. 35Ýanyna bir oglanjyk alyp, Dawut bilen duşuşmak üçin ol daň bilen meýdana tarap gitdi. 36Ýonatan oglanjyga: «Bar, ylga, şu oky tapyp getir» diýdi. Oglanjyk ylgap gitdi. Ýonatan onuň üstaşyry ýaýyny atyp goýberdi. 37Oglanjyk Ýonatanyň atan okunyň düşen ýerine ýetende: «Ok aňyrrakda dälmi näme? 38Bol basymrak, eglenme» diýip, Ýonatan oglanjygyň yzyndan gygyrdy. Ol oglanjyk oklary çöpleşdirip, öz hojaýynyna getirip berdi. 39Oglanjygyň hiç zatdan habary ýokdy. Muny diňe Ýonatan bilen Dawut bilýärdi. 40Ýonatan ýaraglaryny oglanjyga berip: «Al, şulary gala äkit» diýdi. 41Oglanjyk giden badyna Dawut günorta tarapdan peýda boldy. Ol ýüzüni ýere berip, üç gezek tagzym etdi. Soňra Ýonatan ikisi ogşaşyp aglaşdylar. Dawut has köp aglady. 42Soňra Ýonatan Dawuda: «„Özümize hem-de neslimize Reb ebedilik şaýat bolsun“ diýip, ikimiz hem Rebden äht[†] edişdik ahyryn. Bar, indi sen arkaýyn gidiber» diýdi. 43Şondan soň Dawut öz ýoluna gitdi, Ýonatan bolsa gala dolandy.

#### 21‑nji bap


Dawut Şawuldan gaçýar

1Dawut[†] Ahymelek ruhanynyň[†] ýanyna Nop galasyna geldi. Ahymelek gorkudan ýaňa sandyr-sandyr edip, Dawudy garşylamaga çykdy. Ol Dawuda: «Näme üçin ýeke özüň geldiň? Näme üçin ýanyňda hiç kim ýok?» diýip sorady[+]. 2Dawut Ahymelege: «Patyşa maňa bir ýumuş tabşyrdy. Ol: „Senden iberen bu ýumşum hakda hiç kim hiç zat bilmeli däldir“ diýdi. Şoňa görä, öz ýigitlerim bilen hem duşuşar ýaly ýer belleşdik. 3Häzir ýanyňda nämäň bar? Maňa bäş sany çörek ýa-da ýanyňda başga nämäň bar bolsa ber» diýdi. 4Ruhany oňa: «Mende adaty çörek ýok. Mende diňe Rebbe hödür edilen çörek[†] bar. Eger ýanyňdaky ýigitler golaýda aýala ýanaşmadyk bolsalar, siz ony iýip bilersiňiz» diýdi. 5Dawut ruhana şeýle jogap berdi: «Hawa, meniň, adatça, sapara gaýdanymda edişim ýaly, biz aýal bilen ýatmadyk. Ýanymdaky ýigitler ýönekeý sapara çykanlarynda-da inlerini päk saklaýarlar. Onsoň, olaryň öz inlerini bu gezek nähili päk saklajakdyklaryny biliber!» 6Şundan soň ruhany Rebbe hödür edilen çöreklerden başga çörek ýokdugy üçin oňa mukaddes[†] çörekleri berdi. Bu çörekler şol gün gyzgyn çörekler bilen çalşyrylypdy[+].

7Şawulyň çopanlarynyň başlygy edomly Döweg hem bu gün şol ýerdedi. Ol Rebbiň huzurynda dini dessurlary berjaý edýärdi[+]. 8Dawut[†] Ahymelege: «Ýanyňda naýza ýa gylyç ýokmy? Patyşanyň tabşyrygy juda gyssagly bolansoň, ýanyma ne gylyjymy alyp ýetişdim, ne-de başga ýaragymy» diýdi. 9Ahymelek oňa: «Ela jülgesinde seniň eliňden ölen Jalut piliştliniň[†] gylyjy şu ýerde, efodyň[†] ýeňsesinde mata dolangy ýatyr. Eger isleseň, şony alaý. Bu ýerde şondan başga ýarag ýok» diýdi. Dawut oňa: «Ondan gowy ýarag bolmaz, şony beräý» diýdi[+].

10Dawut[†] Şawuldan gaçyp, şol gün Gatyň hany Akyşyň ýanyna gitdi[+]. 11Akyş hanyň adamlary oňa: «Bu Ysraýylyň[†] patyşasy Dawut dälmi?

„Şawul müňüsini öldürdi,
Dawut[†] bolsa on müňüsini“

diýşip, ol hakda aýallar aýdym aýdyp, tansam edipdiler-ä» diýdiler[+]. 12Bu sözler Dawudy[†] uly iňkise goýdy we ol Gat hany Akyşdan juda gorkdy. 13Şeýlelikde, Dawut[†] olaryň ýanynda öz bolşuny üýtgetdi. Olaryň ýanynda ol özüni dälilige saldy, derwezäniň gapylaryny dyrnaçaklap, olaryň ýüzüni persala etdi; sakgalyna erniniň suwuny akdyran boldy[+]. 14Akyş han adamlaryna: «Oňa bir seretseňizläň, ol däli ahyryn. Näme üçin ony meniň ýanyma getirdiňiz? 15Näme özümde däli kemterlik edýändir öýdýäňizmi? Ýa onuň däliligine tomaşa etsin diýip getirdiňizmi? Heý, şeýle adamam bir meniň howlyma girmelimi?» diýdi.

#### 22‑nji bap

1Dawut[†] ol ýerden Adullam gowagyna gaçdy. Dawudyň agalary hem onuň atasynyň tutuş maşgalasy muny eşidip, onuň ýanyna geldiler[+]. 2Ezilýänler, bergi-borja batanlar hem närazylaryň ählisi onuň ýanyna ýygnanyşdylar. Şeýdip, Dawut ýanyna ýygnan dört ýüze golaý adama baştutan boldy[+]. 3Dawut ol ýerden Mowapdaky[†] Mispä gitdi. Ol Mowap patyşasyna: «Hudaýyň meni näme etjegi belli bolýança, kakam bilen ejemi öz ýanyňyzda saklap bilmezmisiňiz?» diýdi. 4Şeýdip, Dawut kakasy bilen ejesini Mowap patyşasynyň ýanyna getirdi. Dawudyň gowakda bolan döwründe olar onuň ýanynda boldular. 5Gat pygamber Dawuda: «Gowagy taşla, Ýahuda[†] ýurduna git» diýdi. Şoňa görä Dawut ol ýerden çykyp, Heret tokaýyna gitdi[+].


Şawul Nop galasynyň ruhanylaryny öldürýär

6Dawudyň[†] we onuň ýanyndakylaryň tapylandygyny Şawul eşitdi. Ol Gibgadaky bir depede, ýylgynyň aşagynda otyrdy; elinde naýzasy bardy, nökerleriniň ählisi onuň daşyny alyp durdular. 7Şawul ýanyndaky nökerlerine şeýle diýdi: «Eý, benýaminler – tiredeşlerim, indi gulak asyň. Ýyşaýyň ogly siziň her biriňize meýdanlar, üzümçilikler berermikä, ol sizi müňbaşylar hem ýüzbaşylar edermikä? 8Şonuň üçin meniň garşyma dildüwşük guradyňyzmy? Oglumyň Ýyşaýyň ogly bilen ülpet bolandygyny maňa habar bereniňiz bolmady. Bu günki gün, görşüňiz ýaly, oglum öz nökerimi meniň garşyma duzak gurmaga iteklände, biriňiziň-de maňa nebsiňiz agyrmady, ol hakda maňa dil ýarmadyňyz»[+]. 9Şol wagty Şawulyň nökerleriniň gapdalynda duran edomly Döweg: «Ýyşaýyň oglunyň Nop galasyndaky Ahytubyň ogly Ahymelegiň ýanyna gelenini gördüm[+]. 10Ol Dawut[†] üçin Rebbe[†] ýüz tutup, onuň sapary barada sorady we oňa azyk hem-de Jalut piliştliniň[†] gylyjyny berdi» diýdi[+]. 11Şawul Ahytubyň ogly Ahymelek ruhanyny[†], onuň tutuş maşgalasyny – Nop galasyndaky ähli ruhanylary getirmek üçin adam iberdi. Olaryň ählisi patyşanyň ýanyna geldiler. 12Şawul Ahymelege: «Indi maňa gulak as, eý, Ahytubyň ogly» diýdi. Ol: «Gulak asýaryn, hökümdarym» diýdi. 13Şawul oňa şeýle diýdi: «Näme üçin Ýyşaýyň ogly ikiňiz meniň garşyma dildüwşük guradyňyz? Näme üçin sen oňa çörekdir gylyç berdiň we onuň üçin Hudaýa ýüz tutup, onuň sapary barada soradyň? Görşüň ýaly, şeýdip, ol meniň garşyma duzak gurdy». 14Ahymelek Şawula şeýle jogap berdi: «Dawut seniň nökerleriňiň iň wepalysy ahyryn. Ol seniň giýewiň, baş janpenaň hem-de seniň köşgüňde iň hormatly adamdyr. 15Hudaýa ýüz tutup, Dawut barada bu meniň ilkinji gezek soraýşymmy näme? Ýok, meniň özümi-de, meniň atamyň maşgalasyndan kimdir başga birini-de, goý, patyşahym günäkärlemesin. Seniň guluňyň bu işden düýbünden habary ýokdur». 16Patyşa: «Ahymelek, seniň özüňiň-de, ataňyň maşgalasynyň-da öljegine şek ýokdur» diýdi. 17Patyşa ýanynda duran janpenasyna: «Bol, Rebbiň ruhanylaryny öldür, sebäbi olaram Dawudy goldaýarlar. Olar onuň gaçyp ýörenini bilibem, maňa habar bermändirler» diýdi. Ýöne patyşanyň nökerleri Rebbiň ruhanylaryna el götermediler. 18Soňra patyşa ruhanylary öldürmegi Döwege buýurdy. Edomdan bolan Döweg ruhanylary gyrdy. Şol gün ol nepis zygyr[†] matadan tikilen efot[†] geýnen segsen bäş ruhanyny öldürdi[+]. 19Şawul ruhanylaryň galasy bolan Nop galasyny gylyçdan geçirdi, ol erkekdir aýallary, çaga-çugalary, mal-garalary, eşekleri, dowarlary – hemmesini gylyçdan geçirdi.

20Ýöne Ahytubyň agtyklarynyň biri, Ahymelegiň ogullarynyň biri bolan Abýatar gaçyp, başyny gutardy we Dawudyň[†] yzyndan gitdi[+]. 21Abýatar Şawulyň Rebbiň ruhanylaryny[†] gyrgyna berendigini Dawuda habar berdi. 22Dawut[†] Abýatara şeýle diýdi: «Ol ýerde edomly Döwegi görüp, men onuň Şawula habar berjekdigini şol gün anyk bildim. Seniň ataňyň tutuş maşgalasynyň ölümi üçin men günäkär. 23Meniň ýanymda gal, özüňem gorkma, çünki meniň kastyma çykanyň, seniň hem kastyňa çykdygydyr, emma sen meniň penamdasyň»[+].

#### 23‑nji bap


Dawut Kegila galasyny halas edýär

1«Piliştliler[†] Kegila hüjüm edip, harmanlary talap ýörler» diýip, Dawuda[†] habar berdiler[+]. 2Dawut[†] Rebden[†]: «Gidip, piliştliler bilen söweşeýinmi?» diýip sorady. Reb Dawuda: «Bar, piliştliler bilen söweşe gir-de, Kegilany halas et» diýip jogap berdi. 3Ýöne adamlary Dawuda: «Biz bu ýerde – Ýahudada[†] gorkuşyp ýörkäk, Kegila – piliştli goşunyň üstüne nähili baraly?» diýdiler. 4Dawut ýene Rebbe ýüz tutdy. Reb oňa: «Hawa, Kegila git, piliştlileri seniň eliňe berjek» diýdi. 5Şeýlelikde, Dawut bilen onuň adamlary Kegila gidip, piliştliler bilen söweşdiler, olaryň mallaryny sürüp äkitdiler, olary agyr heläkçilige sezewar etdiler. Ine, şeýdip, Dawut Kegilanyň ilatyny halas etdi.

6Ahymelegiň ogly Abýatar gaçyp, Dawudyň[†] ýanyna gelende, onuň elinde efot[†] bardy[+].

7Dawudyň[†] Kegila gelendigini Şawula habar berdiler. Şawul: «Ony Hudaý meniň elime berdi, çünki ol meniň derwezeli, kiltli galama girip, öz-özüni tora salypdyr» diýdi. 8Kegila gidip, Dawudy gabawa salmak üçin, Şawul tutuş halky urşa çagyrdy. 9Şawulyň niýetiniň ýamandygyny bilende, Dawut[†] ruhany[†] Abýatara: «Efody[†] getir, Hudaýyň islegini bileli» diýdi[+]. 10Dawut: «Eý, Ysraýyl[†] Hudaýy Reb! Şawulyň men guluň sebäpli Kegilany ýok etmek üçin gelýändigini eşitdim. 11Indi şeýdip, Öz guluňyň eşidişi ýaly, Şawul gelermi? Eý, Ysraýyl Hudaýy Reb, guluňa aýdaý!» diýdi. Reb: «Ol geler» diýdi. 12Soňra Dawut: «Kegilanyň halky meni we adamlarymy Şawulyň eline berermi?» diýdi. Reb: «Berer» diýdi. 13Dawut alty ýüze golaý adamy bilen bile Kegiladan çykdy. Olar baryp bilen ýerlerine çenli saklanman ýörediler. Dawudyň Kegiladan gaçandygyny eşidende, Şawul ol ýere gitmek niýetinden el çekdi[+].


Dawut çölde gizlenýär

14Dawut[†] çöldäki gowaklarda, Zip çölündäki daglykda ýaşady. Şawul ony her gün agtardy, ýöne Reb Dawudy onuň eline bermedi[+]. 15Şawulyň öz kastyna çykandygyny Dawut Horeşdäki Zip çölündekä eşitdi. 16Şawulyň ogly Ýonatan Dawudyň yzyndan Horeşe geldi. Ol Dawudy Hudaýyň adyndan ruhlandyrdy. 17Ýonatan oňa: «Sen kakamyň eline düşerin öýdüp gorkma. Sen tutuş Ysraýyla patyşa bolmalysyň, men seniň weziriň bolmalydyryn. Muny kakamam bilýär» diýdi[+]. 18Soňra ol ikisi Rebbiň öňünde äht[†] edişdiler. Dawut Horeşde galdy, Ýonatan bolsa öýüne gitdi[+].

19Soňra birnäçe zipliler Gibga gidip, Şawula: «Dawut[†] biziň aramyzda – Horeşiň gowaklarynda, Ýeşimonyň günortasyndaky Hakyla dagynda gizlenip gezip ýör[+]. 20Eý, patyşa, islän wagtyň gel! Ony tutup, seniň eliňe bermek biziň bilen» diýdiler. 21Şawul olara şeýle diýdi: «Derdimi paýlaşanyňyz üçin Reb sizi ýalkasyn[†]! 22Gidiň-de, ýene bir gezek nirededigine anyk göz ýetiriň; ony kimiň görendigini ykjam anyklaň. Aýdyşlaryna görä ol juda mekir bolmaly. 23Onuň gizlenip biläýjek ýerleriniň ählisini gözden geçiriň we anygyna ýetiň-de, maňa belli habar getiriň. Şondan soň men siziň bilen bile giderin. Eger ol ýurduň bir ýerinde bar bolsa, men ony tutuş Ýahudadan[†] taparyn». 24Şeýlelik bilen Şawuldan öň olar Zipe gitdiler.

Dawut[†] adamlary bilen Magon çölünde, Ýeşimonyň günortasyndaky Araba düzlügindedi[+]. 25Şawul bilen onuň adamlarynyň öz gözlegine çykandyklaryny eşiden Dawut Magon çölündäki gaýa gelip, şol ýerde ornaşdy. Muny eşidip, Şawul Magon çölüne Dawudyň yzyndan gitdi. 26Şawul dagyň bir tarapyndan, Dawut bolsa adamlary bilen dagyň beýleki tarapyndan barýardy. Şawul bilen onuň adamlarynyň Dawudy we onuň adamlaryny gabawa salmaklaryna az wagt galypdy, Dawut gaçmaga howlugýardy. 27Şol wagt bir çapar gelip: «Howluk, ýurda piliştliler[†] çozdy» diýip, Şawula habar berdi. 28Şawul Dawudyň yzyndan kowmagyny bes edip, piliştliler bilen söweşmäge gitdi. Şoňa görä bu ýer «Gaçyş gaýasy» diýip atlandyryldy.

#### 24‑nji bap


Dawut Şawula rehimdarlyk edýär

1[•]Dawut[†] ol ýerden gidip, Eýngedi topragyndaky gowaklarda mesgen tutdy[+]. 2Şawul piliştlileri[†] kowmakdan gaýdyp gelende, «Dawut Eýngedi çölünde» diýip, oňa habar berdiler. 3Şawul tutuş Ysraýylyň[†] saýlama adamlaryndan üç müňüsini ýanyna alyp, Dawudy hem onuň adamlaryny idäp, Daggeçi gaýasyna tarap ýola düşdi. 4Ol ýoluň ýakasyndaky dowar agyllaryna geldi. Şol ýerde bir gowak bardy. Şawul aýak ýoly üçin şol gowagyň içine girdi. Şol wagt Dawut adamlary bilen bile gowagyň töründe otyrdy. 5Adamlary Dawuda ýüzlenip: «Rebbiň[†] saňa „Duşmanyňy eliňe bererin, sen oňa islän zadyňy edersiň“ diýen güni, ine, şu gündür» diýdiler. Dawut assyrynlyk bilen baryp, Şawulyň donunyň synyny kesdi. 6Muňa Dawudyň ýüregi gopan ýaly bolup gitdi[+]. 7Ol adamlaryna şeýle diýdi: «Jenabyma, Rebbiň saýlan adamyna beýle zat etmekden, oňa garşy el götermekden Rebbiň Özi saklasyn, çünki ol Rebbiň seçip-saýlanydyr»[+]. 8Şeýdip, Dawut öz adamlaryna käýedi we olara Şawulyň garşysyna uruşmaga rugsat bermedi. Şawul bolsa gowakdan çykyp, öz ýoluna gitdi[+].

9Soňra Dawut[†] hem gowakdan çykdy-da: «Eý, jenabym, patyşahym!» diýip, Şawulyň yzyndan gygyrdy. Şawul yzyna garanda, Dawut ýüzüni ýere berip, oňa tagzym etdi. 10Soňra ol Şawula: «„Dawut saňa ýamanlyk etmek isleýär“ diýýänleriň sözüne näme üçin ynanýarsyň? 11Şu gün gowagyň içinde Rebbiň özüňi meniň elime berendigini öz gözleriň bilen gördüň. Seni öldürmegi talap edenlerinde-de, men saňa rehim etdim. Men olara: „Öz jenabyma el galdyrmaryn, çünki ol Rebbiň Öz seçip-saýlanydyr“ diýdim. 12Eý, atam, donuňdan kesilen elimdäki şu kesindini görýäňmi, ine, seret. Donuňyň synyndan kesip aldym, ýöne seni öldürmedim. Saňa ýamanlyk etmek ýa-da haýynlyk etmek niýetimiň ýokdugy şundan hem belli ahyryn. Meni öldürmek üçin aňtap ýörenem bolsaň, men seniň öňüňde günä gazanmadym[+]. 13-14Ikimize, goý, Reb kazylyk etsin. Meniň arymy senden, goý, Reb alsyn. Köneleriň „Ýamanlyk ýamandan çykar“ diýişleri ýaly, men saňa garşy el götermerin[+]. 15Ysraýyl patyşasy kimiň garşysyna çykdy? Sen kimi yzarlap ýörsüň? Haýsydyr bir itiň maslygynymy ýa bir büränimi? 16Goý, bize Reb kazylyk etsin we höküm çykarsyn. Goý, muňa Onuň Özi seretsin, meni gorasyn we meni seniň eliňden halas etsin». 17Dawut sözüni gutaranda, Şawul: «Dawut, oglum, bu asyl senmidiň?» diýip, möňňürip aglady. 18Ol Dawuda şeýle diýdi: «Sen menden adalatly[†] ekeniň. Ýamanlygyma ýagşylyk bilen jogap berdiň. 19Şu gün sen özüňiň maňa garaýşyňyň gowudygyny görkezdiň. Reb meni seniň eliňe berse-de, sen meni öldürmänsiň. 20Heý, duşmanyny ele salan adamam bir ony aman goýarmy?! Seniň maňa şu günki edeniňi Reb ýagşylyk bilen gaýtarar[+]. 21Seniň hökman patyşa bolmalydygyňy, Ysraýyl patyşalygynyň seniň eliňde berkarar boljakdygyny men häzir bildim[+]. 22Men ölenimden soň nesillerimi ýok etmejekdigiňe, adymy atamyň neslinden aýyrmajakdygyňa Rebden ant iç». 23Şawulyň diýşi ýaly, Dawut onuň öňünde ant içdi. Şondan soň Şawul öýüne gitdi, Dawut bolsa adamlary bilen bile gowaga tarap gaýtdy.

#### 25‑nji bap


Dawut we Abygaýyl

1Şamuwel aradan çykdy; bütin Ysraýyl[†] ýygnanyp, onuň ýasyny tutdy. Ony Ramadaky öz mülkünde jaýladylar. Şondan soň Dawut[†] Paran çölüne gitdi[+].

2Magonda bir adam bardy. Onuň mülki Karmeldedi. Ol adam juda baýdy; onuň üç müň goýny, müň geçisi bardy. Ol Karmelde goýunlaryny gyrkdyrýardy. 3Onuň ady Nabal, aýalynyň ady Abygaýyldy. Aýaly akylly hem görmegeýdi, ýöne onuň özi deýýus hem hyrsyz adamdy. Ol Kalep neslindendi[+]. 4Nabalyň öz goýunlaryny gyrkdyrýandygyny Dawut[†] çölde eşitdi. 5Şonda Dawut on ýigidini şeýle tabşyryk bilen onuň ýanyna iberdi: «Karmele gidiň. Nabalyň ýanyna baryň-da, oňa menden salam aýdyň 6we şeýle diýiň: „Özüňiň, maşgalaňyň we ähliňiziň başyňyz abat bolsun! 7Men seniň gyrkymdadygyňy eşitdim. Seniň çopanlaryň biziň ýanymyzda boldular, biz olary ynjytmadyk. Karmelde bolan döwürlerinde olaryň hiç zady ýitmedi. 8Öz ýigitleriňden sorasaň aýdarlar. Indi senem meniň ýigitlerim bilen mylakatly bol, çünki biz ýanyňa sähetli güni geldik. Öz gullaryňa hem ogluň Dawuda nämäň bar bolsa bermegiňi towakga edýärin“».

9Dawudyň[†] ýigitleri Nabalyň ýanyna baryp, ýaňky aýdylanlaryň ählisini Dawudyň adyndan oňa aýtdylar-da, ondan jogaba garaşdylar. 10Ýöne Nabal Dawudyň ýigitlerine şeýle jogap berdi: «Dawut[†] diýýäniňiz kim ol? Ýyşaýyň ogly diýýäniňiz kim? Häzir öz hojaýynyndan gaçyp ýören hyzmatkär kän. 11Çöregimi, suwumy, gyrkymçylar üçin soýan malymyň etini getirip, nirelidigini-de bilmeýän adamlaryma berip goýberibereýinmi, hä?»[+] 12Şunlukda, Dawudyň ýigitleri yzlaryna dolandylar we gelip, bularyň hemmesini Dawuda aýtdylar. 13Dawut ýigitlerine: «Ähliňiz gylyjyňyzy dakynyň» diýdi. Olaryň ählisi gylyjyny dakyndy, Dawut hem gylyjyny dakyndy. Dört ýüze golaý adam Dawudyň yzyna düşdi, iki ýüz adam bolsa goşlaryň ýanynda galdy.

14Emma bir ýigit Nabalyň aýaly Abygaýyla şeýle diýdi: «Biziň hojaýynymyza salam aýtmak üçin, Dawut[†] çölden çaparlar ýollapdyr. Emma hojaýynymyz olary kemsitdi. 15Olar bize kän ýagşylyk edipdiler, bizi ynjytmandylar. Olaryň ýanynda bolan döwrümizde biziň hiç zadymyz ýitmändi. 16Bile goýunlarymyzy saklanymyzda, olar biziň daşymyzyň galasy bolupdylar. 17Indi şuny bil-de, näme etmelidigiň hakda oýlan, çünki biziň hojaýynymyza we onuň tutuş maşgalasyna garşy erbet karara gelnendir. Nabalyň häsiýeti juda ýaramaz, onuň bilen gepleşip bilýän adam ýok»[+].

18Şundan soň Abygaýyl wagt ýitirmän, iki ýüz çörek, iki tulum şerap, bäş goýnuň gowurdagyny, bir batman gowurgany[*], ýüz goşawuç kişmişi, iki ýüz goşawuç injir kişdesini aldy-da, olary eşeklere ýükledi. 19Ol hyzmatkärlerine: «Öňüme düşüň, men siziň yzyňyzdan ýörejek» diýdi. Ýöne ol adamsy Nabala hiç zat aýtmady. 20Abygaýyl dagyň ýapgyt tarapyndan eşekli inip gelýärkä, Dawut[†] hem adamlary bilen oňa tarap gelýärdi. Şeýdip, olar duşuşdylar. 21Şol wagt Dawut içini gepledip gelýärdi: «Haýp, çölde men bu adamyň ähli emlägini gorapdyryn. Onuň ýeke zady-da ýitmändi. Emma ol meniň ýagşylygyma ýamanlyk bilen jogap berdi. 22Eger daň atýança onuň erkek göbeklisiniň baryny gyrmasam, onda, goý, Hudaý maňa-da şony, hatda ondan-da beterini görkezsin»[+]. 23Abygaýyl Dawudy görende, eşekden howlukmaç düşdi-de, ýere ýüzin düşüp, oňa tagzym etdi[+]. 24Ol Dawudyň aýagyna ýykylyp, şeýle diýdi: «Günäsi, goý, meniň boýnuma bolsun, agam. Özüň bilen gepleşmäge gyrnagyňa ygtyýar et, onuň iki agyz sözüni diňle[+]. 25Haýyş edýärin, agam, bu nejis Nabalyň sözlerini göwnüňe alma. Onuň özi-de ady ýalydyr. Onuň ady Nabal, özi-de akmak[†][*]. Men keniziň agamyň, ýagny seniň iberen nökerleriňi görmändirin. 26Seni gan dökmekden we ar almakdan Rebbiň[†] Özi saklapdyr. Indi, eý, agam, Rebden we seniň adyňdan ant içýärin, agam, saňa ýamanlyk etmek isleýän duşmanlaryň, goý, Nabal ýaly bolsun[+]. 27Ine, şu sowgatlary gyrnagyň seniň ýigitleriňe bermek üçin agasyna getirdi. 28Öz gyrnagyňyň hyýanatçylygyny bagyşla. Rebbiň agamyň neslini abat etjegi şübhesizdir, sebäbi agam Reb üçin göreşýär. Ömürboýy senden ýamanlyk çykmaz[+]. 29Eger kimdir biri agamy yzarlasa ýa-da janyna kast etse, onda janyňy Hudaýyňyz Rebbiň aman saklasyn, duşmanlaryňy bolsa sapandan daş atan kimin edip öldürsin. 30-31Sen agam barada aýdan ähli ýagşylyklaryny ýerine ýetirip, Reb seni Ysraýyla hökümdar bellände, onda sen nähak gan dökmek ýa-da özüňi goramak üçin hasrata sebäp bolmarsyň, ynsabyň-da saňa yza bermez. Reb özüňi ýalkanda, gyrnagyňy ýatlagyn». 32Dawut Abygaýyla şeýle diýdi: «Şu gün meni saňa duşuran Ysraýyl Hudaýy Rebbe alkyş bolsun! 33Paýhasyňa berekella, özüňe berekella. Bu gün gan dökmekden hem öç almakdan meniň ellerimi sen sakladyň! 34Dogrusyny aýtsam, size hasrat getirmekden meni saklan Ysraýyl Hudaýy Rebden ant içýärin, eger sen haýal etmän meniň ýanyma gelmedik bolsadyň, onda daň atýança Nabalyň ýekeje erkek göbeklisini goýman gyrjagym şübhesizdi». 35Soňra Dawut onuň getiren zatlaryny aldy-da: «Arkaýyn öýüňe gaýdyber; sözüň kabul boldy, haýyşyň bitdi» diýdi.

36Abygaýyl Nabalyň ýanyna gaýdyp geldi. Ol öýünde şalarça meýlis gurap otyrdy. Ol çendenaşa serhoşdy, keýpi diýseň çagdy. Şoňa görä, daň atýança Abygaýyl oňa dil ýarmady. 37Ertesi irden, serhoşlykdan açylansoň, bolan işleriň baryny aýaly oňa gürrüň berdi. Bu zatlary eşiden Nabalyň ýüreginden tutdy, ol doňňara daşa döndi. 38On gün çemesi wagtdan soň Reb Nabaly urdy; ol öldi.

39Nabalyň ölendigini eşidende, Dawut[†] şeýle diýdi: «Meni kemsideni üçin, Nabaly günäkär saýan we Öz guluny ýaman işden saklan Rebbe alkyş bolsun! Reb Nabalyň ýaman niýetini onuň öz başyndan inderdi».

Dawut[†] Abygaýyla öýlenmek üçin oňa sawçy iberdi. 40Dawudyň adamlary Karmele Abygaýylyň ýanyna gelip, oňa: «Dawut bizi saňa sawçylyga iberdi» diýdiler. 41Ol ýerinden turdy-da, dyza çöküp tagzym etdi we şeýle diýdi: «Keniziňiz jenabymyň gullarynyň aýagyny ýuwmaga-da taýyn». 42Abygaýyl dessine eşege mündi. Ol bäş kenizini ýanyna alyp, Dawudyň sawçylarynyň yzyna düşdi. Şeýdip, ol Dawudyň aýaly boldy.

43Dawut[†] ýizregelli Ahynogama-da öýlendi. Bularyň ikisi-de onuň aýaly boldy[+]. 44Şawul bolsa Dawuda beren gyzy Mikaly gallymly Laýyşyň ogly Palta berdi[+].

#### 26-njy bap


Dawut Şawula ýene-de rehimdarlyk edýär

1[•]Zipliler ýene-de Şawulyň ýanyna Gibga gelip: «Dawut[†] Ýeşimon çölüniň garşysyndaky Hakyla dagynda gizlenýär» diýip, oňa habar berdiler[+]. 2Şawul Ysraýylyň[†] üç müň sany men diýen adamyny ýanyna alyp, Zip çölüne Dawudy tutmaga gitdi[+]. 3Şawul ýoluň golaýyndaky Ýeşimonyň garşysynda bolan Hakyla dagynda düşelge gurdy. Emma Dawut çölde galypdy. Şawulyň öz yzyndan çöle gelendigini bilende, 4Dawut jansyzlar iberip, Şawulyň hakykatdan hem gelendigini anyklady. 5Soňra Dawut Şawulyň düşelge guran ýerine geldi. Ol Şawulyň öz goşunbaşysy Neriň ogly Abner bilen bir ýerde bile ýatandygyny gördi. Şawul düşelgäniň içinde ýatyrdy, goşun bolsa onuň töwereginde düşelge gurupdy[+].

6Dawut[†] hetli[†] Ahymelek bilen Ýowabyň inisi Seruýanyň ogly Abyşaýa: «Haýsyňyz meniň bilen Şawulyň düşelgesine gitjek?» diýip sorady. Abyşaý: «Men gitjek» diýdi[+]. 7Şeýlelikde, Dawut bilen Abyşaý ikisi gije goşuna tarap gitdi. Şawul düşelgede uklap ýatyrdy, başujunda bolsa ýere sünjülen naýzasy bardy. Abner bilen goşun onuň daş-töweregini alyp ýatyrdy. 8Abyşaý Dawuda: «Hudaý bu gün duşmanyňy eliňe berdi. Indi maňa ygtyýar et: naýzany bir salanda, ony ýere çüýläýin – men ony ikinji gezege goýjak däl» diýdi. 9Emma Dawut Abyşaýa: «Ony öldürme, sebäbi Rebbiň[†] seçip-saýlan adamyna el götermek günä bolar» diýdi[+]. 10Dawut oňa ýene şeýle diýdi: «Rebden ant içýärin, ony ýa Reb urar, ýa ol öz ajalyna öler ýa-da söweşde öler[+]. 11Rebbiň seçip-saýlan adamyna el götermekden meni Rebbiň Özi saklasyn. Ýöne sen onuň başujundaky naýzany, suw küýzäni al, soň bu ýerden ökjäni götereli». 12Şeýlelikde, Dawut Şawulyň başujundaky naýzany, suw küýzäni aldy. Soňra olar gitdiler. Muny görenem, duýanam bolmady, hiç kim oýanmady hem. Olar uklap ýatyrdylar. Reb olary agyr uka gideripdi[+].

13Soňra Dawut[†] başga tarapa gitdi we uzagrakdaky baýryň depesine çykyp saklandy. Ara ep-esli bardy. 14Dawut goşuna hem-de Neriň ogly Abnere: «Abner! Jogap berjek dälmi?» diýip gygyrdy. Abner: «Patyşa gygyrýan kim bu?» diýip jogap gaýtardy. 15Dawut oňa: «Sen beýik adam dälmi näme? Ysraýylda saňa, heý, taý geljek barmyka? Onda näme üçin sen öz jenabyň patyşa gözegçilik etmediň? Çünki kimdir biri seniň jenabyň patyşany öldürmäge geldi. 16Bu eden işiňiz gowy däl. Rebden ant içýärin, sen ölüme mynasyp, sebäbi sen öz jenabyňa, Rebbiň seçip-saýlan adamyna gözegçilik edip bilmediň. Ine, seret, patyşanyň başujundaky naýzasy bilen suw küýzesi nirede?»

17Şawul Dawudyň[†] sesini tanady we: «Dawut[†], oglum, bu seniň sesiň ýaly-la» diýdi. Dawut: «Hawa, bu meniň sesim, eý, jenabym we patyşahym» diýdi. 18Soň Dawut ýene sözüni dowam etdi: «Jenabym, men guluňy näme sebäpden beýdip kowalap ýörsüň? Meniň eden zadym näme? Ýazygym näme? 19Eý, jenabym, patyşahym, indi öz guluňyň aýtjak sözlerine gulak sal. Eger seni meniň garşyma aýaga galdyran Reb bolsa, onda, goý, Ol gurbanlygy[†] kabul etsin. Ýok, eger ynsan ogullary bolsa, onda, goý, olara Rebbiň näleti siňsin! Çünki olar: „Bar, başga hudaýlara sygyn“ diýip, bu gün meni Rebbiň mülkünden berlen paýymdan kowup goýberdiler. 20Şoňa görä, goý, meniň ganym Rebbiň huzuryndan uzakdaky topraga dökülmesin. Eý, Ysraýylyň patyşasy, näme üçin sen meni aňtap ýörsüň? Men bir büre ahyryn!» 21Şawul Dawuda şeýle diýdi: «Men günä etdim. Yzyňa dolan, oglum, Dawut. Indi men saňa hiç wagt ýamanlyk etmerin, çünki bu gün meniň janym seniň üçin juda gymmatly boldy. Men akmak[†] bolupdyryn, juda ýalňyşypdyryn»[+]. 22Dawut oňa şeýle jogap berdi: «Ine, naýzaň, eý patyşahym! Goý, ony ýigitleriňden biri gelip, alyp gitsin. 23Reb her kimi öz adalatlylygy[†] hem-de wepalylygy üçin sylaglaýandyr. Şu gün Reb seni meniň elime berdi, ýöne men Rebbiň seçip-saýlan adamyna el götermek islemedim[+]. 24Seniň janyň bu gün meniň üçin gymmatly bolşy ýaly, goý, Reb hem meniň janymy gymmatly görsün. Goý, Ol meni ähli bela-beterlerden gorasyn». 25Şawul Dawuda şeýle diýdi: «Oglum, Dawut, Hudaý saňa ýar bolsun! Köp işler edersiň we hemişe işiň rowaç bolar».

Soňra Dawut[†] öz ýoluna gitdi, Şawul hem öz öýüne dolandy.

#### 27‑nji bap


Dawut piliştlileriň arasynda

1Dawut[†] öz ýanyndan şeýle diýdi: «Günlerde bir gün men Şawulyň elinden heläk bolaryn. Gowusy, men piliştlileriň[†] ýurduna gaçaýyn. Şeýtsem, Şawul meni Ysraýylyň[†] çäginden tapmak umydyny üzer; men onuň elinden halas bolaryn». 2Şeýdip, Dawut ýanyndaky alty ýüz adamy bilen bile Gatyň hany Magogyň ogly Akyşyň tarapyna geçdi[+]. 3Olar maşgalalary bilen bile Gatda Akyş hanyň ýanynda ornaşdylar. Iki aýaly ýizregelli Ahynogam we Nabalyň dul galan aýaly karmelli Abygaýyl hem Dawudyň ýanyndady[+]. 4Şawul Dawudyň Gata gaçandygyny eşidip, ony gözlemegini bes etdi.

5Dawut[†] Akyş hana şeýle diýdi: «Eger men seniň göwnüňden turan bolsam, onda ýurduň obalarynyň birinden maňa ýaşar ýaly ýer ber; goý, guluň öz ýanyňda patyşa galasynda ýaşamasyn». 6Şeýdip, Akyş han oňa Ziklagy berdi. Şoňa görä, Ziklag şu günki güne çenli hem Ýahuda[†] patyşalaryna degişli bolup gelýär[+]. 7Dawut piliştlileriň[†] ýurdunda bir ýyl dört aý ýaşady. 8Ol adamlary bilen bile geşurlaryň, girzileriň we amalekleriň üstüne çozuş etdi, bular Şura gidýän ýoluň ýakasynda, Müsüre çenli bolan aralykda gadym eýýämden bäri oturan ýerli ilatlardy[+]. 9Dawut ýurda çozuş edip, aýal-erkek diýmän gyrardy; dowarlardyr öküzleri, eşeklerdir düýeleri we geýim-gejimleri olja alyp, Akyş hanyň ýanyna dolanyp gelerdi. 10Akyş han: «Bu gün kimiň üstüne çozduň?» diýip soranda, ol: «Negep[†] çölündäki ýahudalaryň topragyna» diýip, ýa-da «Negep çölündäki ýerahmeýelleriň ýerlerine» diýip, ýa-da «Negep çölündäki keýnleriň[†] ýerlerine» diýip jogap bererdi[+]. 11«„Dawut şeýle-şeýle işler etdi“ diýip, biziň gürrüňimizi ederler» diýip, Dawut bir adamy-da Gata getirmezdi. Aýal-erkek diýmän, baryny gyrardy. Piliştlileriň ýurdunda bolan döwründe ol şeýle işler edipdi. 12Akyş han Dawuda ynanyp: «Ol öz halkynyň gözünden büs-bütin düşüp, meniň hemişelik guluma öwrüler» diýip pikir edýärdi.

#### 28‑nji bap


Şawul porhan aýala ýüz tutýar

1Şol günlerde piliştliler[†], Ysraýylyň[†] garşysyna uruşmak üçin, öz güýçlerini jemläpdiler. Akyş han Dawuda[†]: «Öz adamlaryňy-da alyp, meniň bilen bile bir goşunda söweşmelidigiňi, elbetde, sen bilýänsiň» diýdi. 2Dawut[†] oňa: «Örän oňat, sen hem öz guluňyň başarnygyny görersiň» diýdi. Akyş han Dawuda: «Gaty gowy, sen ömürboýy meniň janpenam bolarsyň» diýdi.

3Şamuwel ölüpdi we bütin ysraýyl halky onuň ýasyny tutupdy. Ony Ramada – öz galasynda jaýladylar. Şawul bolsa porhanlardyr jadygöýleri çykaryp kowupdy[+].

4Piliştliler[†] toplandylar we gelip, Şunemde düşelge gurdular. Şawul hem ähli ysraýyllary jemläp, Gilbowada düşelge gurdy[+]. 5Piliştlileriň goşunyny görende, Şawulyň gorkudan ýaňa ýüregi sarsyp gitdi. 6Şawul Rebbe[†] ýüz tutdy, ýöne Reb oňa ne düýşde, ne Urymyň üsti bilen, ne-de pygamberleriň[†] üsti bilen jogap berdi[+]. 7Soňra Şawul öz hyzmatkärlerine: «Maňa bir porhan aýal tapyň. Men onuň ýanyna gidip, ondan bir zady haýyş etjek» diýdi. Hyzmatkärler oňa: «Endorda bir porhan bar» diýdiler[+]. 8Şawul başga geýim geýip, daşky görnüşini üýtgetdi we ýanyna-da iki adam alyp, gije ol aýalyň ýanyna gitdi. Ol: «Meniň üçin ruhlara ýüz tut we adyny tutjak kişimi çagyr» diýdi. 9Aýal oňa: «Sen Şawulyň porhanlardyr jadygöýleri ýurtdan çykaryp kowandygyny bilibem, meni öldürmek üçin duzak gurjak bolýarmyň?» diýdi. 10Emma Şawul: «Rebden ant içýärin, şu işden saňa hiç hili zyýan ýetmez» diýip, Rebden ant içdi.

11Aýal ondan: «Men seniň ýanyňa kimi getirmeli?» diýip sorady. Ol: «Şamuweli» diýip jogap berdi. 12Aýal Şamuweli görende, çirkin gygyryp, oňa «Meni näme üçin aldadyň? Sen Şawul ahyryn!» diýdi. 13Patyşa oňa: «Gorkma. Näme görýäň?» diýdi. Aýal Şawula: «Ýerden çykyp gelýän ruhy[†] görýän» diýip jogap berdi. 14Şawul: «Görnüşi nähili?» diýdi. Aýal: «Egni donly bir garry adam ýerden çykyp gelýär» diýdi. Şondan soň Şawul onuň Şamuweldigine göz ýetirip, ýüzüni ýere berip, oňa tagzym etdi[+]. 15Şamuwel Şawula: «Näme üçin meni ýokary çykaryp, alada goýduň?» diýdi. Şawul şeýle jogap berdi: «Men çykgynsyz ýagdaýa düşdüm. Piliştliler[†] meniň garşyma uruşýarlar, Hudaý bolsa menden ýüz öwürdi. Indi Ol maňa pygamberleriň[†] üsti bilen-de, düýşde-de jogap bermeýär. Şoňa görä näme etmelidigimi öwrederiň ýaly, men seni çagyrdym»[+]. 16Şamuwel oňa şeýle diýdi: «Näme üçin, Reb özüňden ýüz öwrüp, saňa duşman bolansoň, menden soraýarsyň? 17Reb meniň üstüm bilen saňa aýdan zadyny etdi. Ol seniň eliňden patyşalygy alyp, ony saňa derek Dawuda[†] berdi[+]. 18Sebäbi sen Rebbiň sözüne gulak asmadyň, Onuň Amalegiň garşysyna bolan gazabyny ýerine ýetirmediň. Şonuň üçin hem Reb seni bu gün şu ýagdaýa saldy[+]. 19Üstesine-de, seniň bilen bilelikde Ol Ysraýyly piliştlileriň eline berer; ertir ogullaryň bilen bile meniň ýanyma gelersiň. Reb Ysraýyl goşunyny hem piliştlileriň eline berer»[+].

20Şol bada Şawul özüni ýere goýberdi, çünki Şamuweliň aýdanlaryndan ol öler ýaly gorkdy. Uzakly gün bütin gijesi bilen hiç zat iýmänsoň, onda güýç-gurbat galmandy. 21Ýaňky aýal Şawulyň ýanyna geldi we onuň öler ýaly gorkandygyny görüp, oňa şeýle diýdi: «Gyrnagyň saňa gulak asdy we başyny etegine salyp, seniň diýeniňi etdi. 22Indi senem gyrnagyňa gulak as. Men saňa bir döwüm çörek bereýin. Şony iýseň, ýola çykanyňda gurbatlanarsyň». 23«Ýok, iýjek däl» diýip, Şawul muny ret etdi. Onuň hyzmatkärleri we ýaňky aýal ony yrmaga çalyşdylar. Ol razylaşdy. Ol ýerinden turdy we düşegiň üstünde oturdy. 24Bu aýalyň mal ýatagynda bir semiz gölesi bardy. Ol ony dessine soýdy; hamyr ýugurdy we petir bişirdi. 25Ol ony Şawulyň hem onuň hyzmatkärleriniň öňünde goýdy. Olar ony iýdiler we şol gije öz ýollaryna gitdiler.

#### 29-njy bap


Piliştliler Dawuda ynanmazçylyk edýärler

1Piliştliler[†] öz güýçlerini Apekde jemlediler, ysraýyllar[†] bolsa Ýizregeldäki çeşmäniň boýunda ornaşdylar. 2Piliştli hanlar ýüz we müň adamlyk toparlary bilen barýardylar; Dawut[†] we onuň adamlary Akyş han bilen bile yzdan gelýärdiler.

3Piliştli[†] baştutanlar: «Ýewreýler[†] bu ýerde näme işleýär?» diýdiler. Akyş han olara şeýle jogap berdi: «Onuň Ysraýylyň şasy Şawulyň guly Dawutdygyny[†] siz bilýärsiňiz ahyryn. Bir ýyldan gowurak wagt bäri ol meniň ýanymda. Gelen gününden tä şu güne çenli men onuň ýaramaz iş edenini görmedim». 4Piliştli baştutanlar onuň üstüne heňkirip, şeýle diýdiler: «Ony yza, öz bellenen ýerine ugrat. Ol biziň bilen bile söweşe gitmesin, ýogsa ol biziň garşymyza urşar. Sebäbi öz hojaýynyna gowy görünmek üçin, onuň şu adamlaryň kellesini kesmekden gowy tär tapjak gümany barmy näme?

5„Şawul müňüsini öldürdi,
Dawut[†] bolsa on müňüsini“

diýlip, özi hakda tans edilip, aýdym aýdylan Dawut[†] dälmi bu?»[+] 6Şondan soň Akyş han Dawudy çagyryp, oňa şeýle diýdi: «Rebden[†] ant içýärin, sen bir dogruçyl adam. Maňa galsa seniň bilen bile söweşe giderdim. Ýanyma gelen günüňden tä şu güne çenli senden ýaramazlyk çykanyny görmedim. Şonda-da hanlara ýaranyp bilmeýärsiň. 7Indi parahatlyk bilen yzyňa dolan, piliştli[†] hanlaryň gaňyrşyna gaýtma». 8Dawut Akyş hana şeýle jogap berdi: «Meniň eden zadym näme? Ýanyňa gelen günümden tä şu güne çenli sen öz guluňdan näme erbetlik tapdyň? Näme üçin men öz jenabyň, patyşanyň duşmanlary bilen söweşmeli däl?» 9Akyş han Dawuda şeýle jogap berdi: «Seniň edil Hudaýyň perişdesi[†] ýaly päkdigiňi bilýärin. Ýöne piliştli baştutanlar: „Ol biziň bilen bile söweşe gitmesin“ diýdiler[+]. 10Indi sen we ýanyňda gelen patyşaňyň gullary daň bilen turup, meniň siz üçin bellän ýerime gidiň. Ýaramaz habary bolsa göwnüňe alma, çünki men senden razy. Ertir daň ýagtylan badyna ýola düşüň». 11Şeýlelikde, Dawut adamlary bilen bile piliştlileriň ýurduna tarap ugrady. Piliştliler bolsa Ýizregele gitdiler.

#### 30-njy bap


Dawut amalekler bilen uruşýar

1Dawut[†] bilen onuň adamlarynyň Ziklaga gelenlerine üç gün diýende, amalekler Negep[†] çölüne, ylaýta-da Ziklag galasynyň üstüne çozuş etdiler. Olar Ziklagy basyp aldylar we ýakyp-ýandyrdylar[+]. 2Amalekler aýallary, ýaşu-garry diýmän ol ýerdäkileriň ählisini ýesir aldylar, ýöne hiç kimi öldürmän, ýanlary bilen alyp, öz ýollaryna gitdiler. 3Dawut adamlary bilen gala gelende, olar onuň ýakyp-ýandyrylandygyny, aýallarydyr ogul-gyzlarynyň bolsa ýesir edilip äkidilendigini bildiler. 4Dawut we onuň ýanyndakylar tä ysgyndan gaçýançalar möňňürip aglaşdylar. 5Dawudyň iki aýaly, ýagny ýizregelli Ahynogam we karmelli Nabalyň dul galan aýaly Abygaýyl hem ýesir edilip äkidilipdi[+]. 6Dawudyň haly teňdi, çünki halk ony daşlamak isleýärdi. Sebäbi ogul-gyzlarynyň ýesir alnanyna adamlaryň jany ýanýardy. Emma Dawut öz Hudaýy Rebden[†] güýç aldy. 7Ol Ahymelegiň ogly ruhany[†] Abýatara: «Efody[†] getir» diýdi. Abýatar efody Dawudyň ýanyna getirdi[+]. 8Dawut: «Men bu galtamanlaryň yzyndan kowmalymy? Men olaryň yzyndan ýetip bilerinmi?» diýip, Rebbe ýüzlendi. Reb oňa: «Olaryň yzyndan kow. Sen hökman olaryň yzyndan ýetip, ýesirleri halas edersiň» diýip jogap berdi. 9-10Şunlukda, Dawut ýanyndaky alty ýüz adamy bilen bilelikde ýola düşdi. Olar Besor çaýyna geldiler. Gurbatdan düşen iki ýüz adam çaýdan geçip bilmän, şol ýerde galdylar. Emma Dawut dört ýüz adam bilen bile galtamanlary kowalamagyny dowam etdirdi[+].

11Olar sähralykdan bir müsürlini tapdylar we Dawudyň[†] ýanyna getirdiler; oňa iýmäge çörek, içmäge suw berdiler. 12Olar oňa bir goşawuç injir kişde bilen iki goşawuç kişmiş-de berdiler. Ol bulary iýenden soň gurbuna geldi, çünki ol üç gije-gündizläp hiç zat iýip-içmändi. 13«Kimiň adamy bolarsyň, nirelisiň?» diýip, Dawut[†] ondan sorady. Ol: «Men bir müsürli ýigit, bir amalegiň guly. Üç gün mundan öň ýaramadym, şonuň üçinem hojaýynym meni taşlap gitdi. 14Biz Negep[†] çölündäki keretleriň, Ýahudanyň[†] bir böleginiň we kalepleriň üstüne çozuş etdik, şeýle hem, Ziklagy ýakyp-ýandyrdyk» diýip jogap berdi[+]. 15Dawut oňa: «Meni şol galtamanlaryň ýanyna eltip bilermiň?» diýdi. Ol: «Eger meni öldürmejekdigiňe ýa-da hojaýynymyň eline bermejekdigiňe ant içseň äkideýin» diýdi[+].

16Ol Dawudy[†] galtamanlaryň ýanyna getirdi. Şol wagt olar iýip-içip, tans edip, çar tarapa ýaýrapdylar, çünki olar piliştlileriň[†] hem ýahudalaryň ýurdundan örän köp olja alypdylar. 17Dawut[†] daň agarandan tä agşama çenli olary gyrdy. Düýeli gaçan dört ýüz ýigitden başga ýekeje adam-da onuň elinden gutulyp bilmedi[+]. 18Dawut amalekleriň alan zatlarynyň ählisini we iki aýalyny yzyna gaýdyp aldy. 19Ownugu-iri zatlaryň ählisini, ogul-gyzlaryny, olja alnan zatlaryň baryny Dawut yzyna gaýtaryp getirdi; ähli zat ýerbe-ýerdi. 20Dawut başga-da ownuk hem iri mal sürülerini ele saldy. Olary beýleki mallaryň öňünden sürüp: «Ine, bu Dawudyň oljasy» diýýärdiler.

21Dawut[†] ysgyndan gaçyp, özi bilen gidip bilmän, Besor çaýynda galan iki ýüz adamyň ýanyna geldi. Olar Dawudy hem onuň adamlaryny garşylamaga çykdylar. Golaýlaşanlarynda Dawut olara salam berdi. 22Şonda Dawut bilen bile gelenleriň arasyndaky pis hem ýaramaz adamlar şeýle diýdiler: «Bizden galandyklary üçin, olar oljadan hiç zat almazlar. Olar diňe öz aýallary bilen çagalaryny alsynlar-da gidibersinler». 23Emma Dawut olara şeýle diýdi: «Rebbiň beren zadyny beýle etmäliň, gardaşlarym. Reb bizi gorady we üstümize çozan garakçylary biziň elimize berdi. 24Bu sözüňizi diňlän tapylarmyka? Söweşe giden bilen goşlaryň ýanynda galanyň paýy deň bolar; zatlar deň paýlaşylar»[+]. 25Şol günden beýläk Dawut muny Ysraýyl[†] üçin kanun[†] we parz edip goýdy. Bu kanun şu güne çenli dowam edip gelýär.

26Dawut[†] Ziklaga gelip, «Ine, şu Rebbiň duşmanlaryndan alnan oljadan size sowgat» diýip, öz dostlary bolan ýahuda ýaşulularyna[†] iberdi. 27Şeýle hem ol Beýteldäki, Negep[†] çölünde Ramotdaky, Ýatyrdaky, 28Arogerdäki, Sipmotdaky, Eştemowadaky, 29Rakaldaky, ýerahmeýelleriň galalaryndaky, keýnleriň[†] galalaryndaky,[+] 30Hormadaky, Borgaşandaky, Atakdaky, 31Hebrondaky öz adamlary bilen baran ýerleriniň ählisinde ýaşaýanlara olja alnan zatlardan iberdi.

#### 31‑nji bap


Şawulyň we onuň ogullarynyň ölümi


(1 Ýyl ýazgylary 10:1-12)

1[•]Piliştliler[†] Ysraýylyň[†] garşysyna söweş etdi. Ysraýyllar piliştlilerden gaçyp, Gilbowa dagynda köpüsi gyryldy[+]. 2Piliştliler Şawulyň we onuň ogullary Ýonatanyň, Abynadabyň hem-de Malkyşuwanyň yzyndan kowup ýetip, onuň ogullaryny öldürdiler[+]. 3Şawula garşy söweş güýçlendi, ýaýçylar ony tapdylar we agyr ýaraladylar. 4Şawul ýaragçy nökerine şeýle diýdi: «Gylyjyňy al-da, meni öldür; sünnetsizleriň[†] elinden ölüp, olara göz bolmaýyn». Emma onuň ýaragçy nökeri juda gorkdy we beýle etmek islemedi. Şoňa görä, Şawul öz gylyjyny aldy-da, onuň üstüne özüni oklady[+]. 5Şawulyň ölendigini gören ýaragçy nökeri-de öz gylyjynyň üstüne özüni oklap, onuň bilen bile öldi. 6Şeýdip, Şawulyň özi, üç ogly, ýaragçy nökeri hem-de ähli adamlary bir günde öldüler. 7Ysraýylyň ýeňlip gaçandygyny, Şawulyň hem onuň ogullarynyň ölendigini görüp, jülgäniň beýleki tarapynda we Iordan derýasynyň[†] aňyrsynda ýaşaýan ysraýyllar öz galalaryny taşlap gaçdylar; piliştliler gelip, olary eýelediler. 8Ertesi gün piliştliler öldürilenleri talamak üçin gelenlerinde, Gilbowa dagyndan Şawul bilen onuň üç oglunyň jesedini tapdylar. 9Olar Şawulyň kellesini kesip, ýaragyny aldylar we buthanalaryna[†] hem-de halkyna habar bermek üçin, tutuş piliştlileriň ýurduna çaparlar gönderdiler[+]. 10Şawulyň ýaragyny Aştoret hudaýlarynyň buthanasynda goýdular, jesedini bolsa Beýtşeýan galasynyň diwaryndan asyp goýdular[+]. 11Piliştlileriň Şawula edenlerini Gilgatdaky Ýabeşiň ilaty eşidende,[+] 12onuň gaýduwsyz adamlarynyň ählisi aýaga galdy. Olar uzak gije ýörediler. Baryp, Şawulyň hem onuň ogullarynyň jesetlerini Beýtşeýan galasynyň diwaryndan aýyrdylar; Ýabeşe gelip, jesetleri şol ýerde ýakdylar[+]. 13Soňra olaryň süňklerini getirip, Ýabeşdäki ýylgynyň aşagynda gömdüler we ýedi günläp agyz beklediler[†].

### 2 Şamuwel


Giriş

[1]

[2]

[3]

[4]

[5]

[6]

[7]

[8]

[9]

[10]

[11]

[12]

[13]

[14]

[15]

[16]

[17]

[18]

[19]

[20]

[21]

[22]

[23]

[24]


#### Giriş


Şamuwel pygamber


Ikinji kitap


Şamuwel pygamber baradaky ikinji kitapda Dawut pygamberiň patyşalyk süren ýyllary beýan edilip, Şamuwel pygamber birinji kitap dowam edýär. Dawut pygamber ysraýyl halkynyň taryhynda öçmejek yz galdyran patyşadyr. Ol öz şalyk süren döwründe ysraýyl goşunyna serkerdelik edip, Iýerusalim şäherini eýeleýär. Bu şäher soňra Ýahuda welaýatynyň we tutuş Ysraýyl döwletiniň paýtagty bolýar.

Dawut pygamberiň sadyk ýüregi, Hudaýyň buýruklaryna yhlas bilen ýapyşmagy Ony hoşnut edýärdi. Şonuň üçin-de, Hudaý Dawuda onuň nesliniň hiç wagt şalyk tagtyndan düşmejekdigini wada berýär.

Kitabyň ikinji bölüminde Dawut patyşanyň durmuş kynçylyklary beýan edilýär. Ol indi milli goşunyň gaýduwsyz ýaş serkerdesi däl. Ol ysraýyl halky üçin köp ýerleri eýeläp, indi tapdan düşen patyşa hökmünde suratlandyrylýar. Dawut käwagt rehimsizlik edip, öz göwün isleglerine we bähbitlerine kowalaşyp, Hudaýyň nazarynda pislik saýylýan günäleri edýär. Şeýle günäleri üçin Hudaý ony berk jezalandyrýar. Emma Dawudyň bir üýtgeşik häsiýeti bar: ol eden günäsine düşünen badyna toba edip, Hudaýdan ötünç soraýar, Onuň bilen gatnaşygy dikeltjek bolup jan-tenden yhlas edýär.

Dawut pygamber ömrüniň ahyrynda elden gideren şalygyny doly dikeldip bilmeýär. Emma muňa garamazdan, ondan soň onuň tagtyna ogly Süleýman çykýar. Patyşalar birinji kitapda Süleýmanyň şalyk süren döwri beýan edilýär.

Dawudyň Ýahudanyň üstünden hökümdarlyk etmegi1:1–4:12
Dawudyň tutuş Ysraýylyň üstünden hökümdarlyk etmegi5:1–9:13
Dawudyň Batşeba bilen eden günäsi10:1–12:31
Dawudyň maşgalasyndaky betbagtçylyklar13:1–14:33
Dawudyň patyşalygyndaky betbagtçylyklar15:1–20:26
Dawudyň hökümdarlygy hakyndaky beýleki maglumatlar21:1–24:25

#### 1‑nji bap


Şawulyň öldi habary

1Şawul ölenden soň, amalekleri ýeňip, dolanyp gelen Dawut[†] iki gün Ziklagda galdy[+]. 2Üçünji gün diýlende Şawulyň düşelgesinden ýakasyny ýyrtyp, başyndan gum sowran bir adam Dawudyň ýanyna geldi. Ol Dawudyň öňünde ýere ýüzin düşüp tagzym etdi. 3Dawut ondan: «Nireden gelýärsiň?» diýip sorady. Ol: «Men Ysraýyl[†] düşelgesinden gaçyp gaýtdym» diýdi. 4Dawut oňa: «Aýt, näme boldy?» diýdi. Ol: «Goşun ýeňlip gaçdy, adamlaryň köpüsi gyryldy. Şawul bilen onuň ogly Ýonatan hem öldi» diýdi. 5Dawut bu habary getiren ýaş ýigitden: «Şawul bilen onuň ogly Ýonatanyň ölenini nireden bilýäň?» diýip sorady. 6Ýaş ýigit Dawuda şeýle jogap berdi: «Edil şol wagt men Gilboga dagyndadym. Men Şawulyň naýzasyna söýenip duranyny, duşmanyň söweş arabalarynyň we olary sürýän esgerleriň bolsa oňa golaýlaşyp barýandyklaryny gördüm[+]. 7Şawul ýeňsesine seredende meni görüp, ýanyna çagyrdy. Men: „Näme agam?“ diýdim. 8Ol: „Sen kim?“ diýip sorady. „Men amalek tiresinden“ diýip jogap berdim. 9Soňra ol maňa: „Gel-de, meni öldür, çünki entek içimde janym bolsa-da, ajalym görnüp dur“ diýdi[+]. 10Menem bardym-da, ony öldürdim. Sebäbi men onuň indi diri galmajakdygyna göz ýetiripdim. Başyndaky täji bilen elindäki bilezigini jenabyma alyp gaýtdym, ine, olar jenabym». 11Muny eşiden Dawut ýakasyny tutup, geýimlerini ýyrtdy, onuň ýanyndakylar hem şeýtdiler[+]. 12Olar gylyçdan geçirilen Şawul üçin, onuň ogly Ýonatan üçin, Rebbiň[†] goşuny we ysraýyl halky üçin agşama çenli agyz bekläp, ýas tutup aglaşdylar. 13Dawut habar getiren ýaş ýigitden: «Sen nireli?» diýip sorady. Ol: «Men gelmişek bir amalegiň ogly» diýip jogap berdi. 14Dawut oňa: «Gorkman, Rebbiň seçip-saýlan adamyny öldürmäge nädip milt etdiň?» diýdi[+]. 15Soňra Dawut ýaş ýigitleriň birini ýanyna çagyryp: «Gel, şuny öldür!» diýdi. Ýigit ony urup öldürdi. 16Dawut amalege: «Döken ganyň öz başyňa barsyn. Çünki sen Rebbiň seçip-saýlan adamyny öldürendigiňe öz diliň bilen şaýatlyk etdiň» diýdi.

17Şawul we onuň ogly Ýonatan üçin, Dawut[†] şu agyny aýtdy. 18(Dawut bu «Peýkam aýdymyny» ýahuda[†] halkyna öwrenmegi buýurdy. Bu Dogruçyllyk kitabynda ýazylandyr.) Ol şeýle diýdi:

19«Eý, Ysraýyl, şöhratyň[†] dem-düýtsüz ýatyr depeleriňde!
Gerçekler nädip ýere ýazyldy?!
20Gatlylara aýtmaň muny,
Aşkelonyň köçelerinde ýaýmaň.
Ýogsam piliştlileriň[†] gyzlary joşar,
sünnetsizleriň[†] gyzlary heşelle kakar[+].
21Eý, Gilboga daglary!
Üstüňize çyg-da, ygal-da düşmesin!
Sizden hasyl önmesin!
Çünki gerçegiň galkany,
Şawulyň gaýdyp ýaglanmajak galkany
siziň üstüňizde syndy[+].


22Ýonatanyň ýaýy sowa geçmezdi
öldürilenleriň teninden,
Şawulyň gylyjy boş geçmezdi
gerçekleriň ýaýyndan.


23Söýgülidi, ezizdi
Şawul bilen Ýonatan.
Dirilikde, ölümde olar jyda düşmedi.
Çalasyndylar bürgütden,
güýçlüdiler arslandan.


24Eý, Ysraýyl gyzlary,
aglaň, Şawul üçin aglaň!
Al-elwan geýdiren üçin,
geýimiňizi zer bilen nagyşlan üçin aglaň!


25Gerçekler nädip ýere ýazyldy jeň meýdanynda!
Ýonatan dem-düýtsüz ýatyr depäňde.


26Seniň üçin halym teňdir, eý, Ýonatan dogan!
Juda eziz bolupdyň maňa.
Zenan söýgüsinden-de
artykdy söýgiň maňa[+].


27Gerçekler nädip ýere ýazyldy?!
Ok-ýaraglar döwüldi!»

#### 2‑nji bap


Dawut Ýahudanyň patyşasy bolýar

1Şondan soň Dawut[†]: «Ýahuda[†] galalarynyň birine gideýinmi?» diýip, Rebbe[†] ýüz tutdy. Reb: «Hawa, git!» diýip jogap berdi. Dawut: «Haýsyna gideýin?» diýip sorady. Reb: «Hebrona» diýdi[+]. 2Şunlukda, Dawut özi bilen iki aýalyny – ýizregelli Ahynogamy hem-de karmelli Nabalyň dul galan aýaly Abygaýyly alyp, Hebrona gitdi[+]. 3Dawut adamlaryny-da öz maşgalalary bilen bile äkitdi. Şeýdip, olar Hebron galasynyň obalarynda ornaşdylar[+]. 4Ýahudanyň adamlary geldiler we Dawudyň başyna ýag guýup[†], ony ýahuda tiresine patyşa bellediler.

Olar Şawuly Gilgatdaky ýabeşlileriň jaýlandygyny Dawuda[†] habar berenlerinde,[+] 5Dawut[†] çaparlaryň üsti bilen ýabeşlilere şeýle habar ýollady: «Öz jenabyňyz Şawuly jaýlap, oňa wepalylyk görkezendigiňiz üçin, Reb sizi ýalkasyn[†]! 6Reb size merhemet etsin hem wepalylyk görkezsin! Bu eden işiňiz üçin menem size ýagşylyk ederin. 7Gollaryňyz kuwwatly bolsun, özüňizem mert boluň! Jenabyňyz Şawul öldi, ýahuda halky meni patyşalyga belledi».


Abner Yşboşedi Ysraýylyň patyşasy edýär

8Neriň ogly Abner Şawulyň goşunbaşysydy. Ol Şawulyň ogly Yşboşedi Mahanaýyma getirdi[+]. 9Abner ony Gilgadyň, Aşuryň, Ýizregeliň, Efraýymyň, Benýaminiň hem-de tutuş Ysraýylyň[†] patyşasy etdi. 10-11Ysraýyla patyşalyk edip başlanda, Şawulyň ogly Yşboşet kyrk ýaşyndady. Ol iki ýyl patyşalyk etdi.

Emma ýahuda tiresi Dawudyň yzyna eýerdi. Hebronda ýahuda tiresine Dawut[†] ýedi ýyl alty aý bäri patyşalyk edýärdi[+].

12Neriň ogly Abner Şawulyň ogly Yşboşediň adamlary bilen bile Mahanaýymdan Gibgona gitdi. 13Seruýanyň ogly Ýowap bolsa Dawudyň[†] adamlary bilen çykyp, Gibgon howdanynyň ýanynda olar bilen gabatlaşdy. Bu iki toparyň hersi howdanyň bir tarapynda ýerleşdi[+]. 14Abner Ýowaba: «Goý, ýaş ýigitler öňe çyksynlar-da, başa-baş güýç synanyşsynlar» diýdi. Ýowap hem: «Goý, çyksynlar» diýdi. 15Olar öňe çykdylar. Benýamin tiresinden Şawulyň ogly Yşboşet tarapdan on iki adam, Dawudyň adamlaryndan hem on iki adam öňe saýlandy. 16Olar biri-biriniň kellesinden tutup, garşydaşynyň böwründen gylyçlaryny geçirdiler. Şeýdip, olaryň ählisiniň läşi serildi. Şoňa görä-de Gibgondaky ol ýere Helkathassurym[*] diýen at berildi. 17Şeýdip, ol gün juda ýowuz söweş başlandy. Abner bilen ysraýyllar Dawudyň adamlaryndan ýeňildiler.

18Seruýanyň üç ogly Ýowap, Abyşaý, Asahel dagy şol ýerdedi. Asahel edil keýik ýaly ýyldamdy[+]. 19Ol Abneri yzarlady. Ol hiç tarapa sowulman, göni onuň yzyndan barýardy. 20Abner yzyna seredip: «Asahel, bu senmi?» diýdi. Ol: «Hawa, men» diýip jogap berdi. 21Abner oňa: «Sagyňa ýa soluňa sowlup, ýaş esgerleriň birini tut-da, onuň zatlaryny tala» diýdi. Ýöne Asahel onuň yzyndan galmady. 22Abner Asahele ýene: «Meni kowalamaňy bes et! Birden seni ýere pylçap uraýmaýyn! Onsoň men seniň doganyň Ýowabyň ýüzüne nähili serederin?» diýdi. 23Ýöne Asahel yza gaýtmak islemedi. Şunlukda, Abner naýzasynyň ujuny onuň içinden geçirdi. Asahel ýykyldy, ýykylan ýerinde-de jan berdi. Onuň ölen ýerinden geçenleriň hemmesi ol ýerde aýak çekdiler.

24Soňra Ýowap bilen Abyşaý Abneriň yzyndan kowaladylar. Gün ýaşanda, olar Giýanyň garşysyndaky, Gibgon çölüne tarap gidýän ýoluň ýakasyndaky Omah depesine ýetdiler. 25Benýaminler Abneriň daşyna toplandylar-da, birleşdiler; olar bir depäniň üstüne çykyp durdular. 26Abner Ýowaba gygyryp şeýle diýdi: «Adamlaryň gylyçdan geçirilmeginiň, heý, soňy gelmezmi? Munuň soňunyň pajygaly boljagyny bileňokmy? Garyndaşlaryny kowalamagy bes etmegi üçin adamlaryňa haçan buýruk berjek?» 27Ýowap Abnere: «Diri Hudaýdan ant içýän! Eger özüň seslenmedik bolsaň, meniň adamlarym öz garyndaşlaryny tä daňdana çenli kowalardylar» diýdi. 28Ýowap şahdan edilen surnaý çaldy; adamlar saklandylar. Şondan soň olar ysraýyllary kowalamagy, olar bilen uruşmagy bes etdiler.

29Abner adamlary bilen uzak gije Iordan deresinden ýöredi. Olar Iordan derýasyndan[†] geçdiler; ertesi irden hem ýöräp, Mahanaýyma geldiler. 30Ýowap Abneri kowalamagy bes edenden soň, adamlaryny toplady. Dawudyň[†] adamlaryndan Asahelden başga-da on dokuzy kemdi. 31Dawudyň adamlary Abnere goşulan benýaminlerden üç ýüz altmyş adamy öldürdi. 32Olar Asaheli äkidip, Beýtullahamda – onuň öz kakasynyň gubry goýlan gümmeziň içinde jaýladylar. Soňra Ýowap adamlary bilen uzak gije ýol ýöräp, daň agaranda Hebrona geldi.

#### 3‑nji bap

1[•]Şawulyň adamlary bilen Dawudyň[†] adamlarynyň arasyndaky uruş uzaga çekdi. Dawut[†] gitdigisaýy güýçlenýärdi, Şawulyňkylar bolsa barha ejizleýärdiler.


Dawudyň Hebronda doglan ogullary

2Ine, şular Dawudyň[†] Hebronda doglan ogullarydyr: onuň nowbahar ogly[†] ýizregelli Ahynogamdan bolan Amnondy[+]. 3Ikinjisi karmelli Nabalyň dul galan aýaly Abygaýyldan bolan Kilapdy, üçünjisi Geşur patyşasy Talmaýyň gyzy Magakadan bolan Abşalomdy[+]. 4Dördünjisi Hagytdan bolan Adonyýady, bäşinjisi Abytaldan bolan Şepatýady[+]. 5Altynjy ogly Egladan bolan Ýitregamdy. Dawudyň bu ogullarynyň hemmesi Hebronda doguldylar.


Abner Dawuda goşulýar

6Şawul bilen Dawudyň[†] kowum-garyndaşlarynyň arasyndaky uruş dowam edýärdi. Şawulyň kowumyndan Abner barha güýçlenýärdi. 7Şawulyň Rispa atly bir gyrnagy bardy. Rispanyň atasyna Aýa diýýärdiler. Bir gün Yşboşet Abnere: «Näme üçin kakamyň gyrnagy bilen ýatdyň?» diýdi[+]. 8Yşboşediň sözlerine Abneriň juda gahary gelip, oňa şeýle diýdi: «Näme sen meni Ýahudanyň[†] tarapyna geçen bir köpek hasaplaýaňmy? Men bu günki güne çenli ataň Şawulyň nesline, onuň doganlaryna, dost-ýarlaryna wepaly bolup, seni Dawudyň eline düşmekden saklap gezdim. Şu aýal sebäpli bu gün sen maňa gara ýöňkejek bolýarmyň? 9-10Reb Şawulyň elinden patyşalygy aljakdygyna, Dandan Beýerşeba çenli uzalýan Ysraýylda hem Ýahudada Dawudyň patyşalygyny berkarar etjekdigine ant içdi. Indi ol hakda aýdylany ýerine ýetirmesem, goý, Hudaý maňa-da şony, hatda ondanam beterini görkezsin»[+][+]. 11Yşboşet Abnerden gorkansoň, oňa jogap gaýtaryp bilmedi.

12Abner Hebronda oturan Dawuda[†] çapar iberip: «Ýurt kimiňki? Gel, äht[†] baglaşaly, tutuş Ysraýylyň[†] seniň tarapyňa geçmegine menem goldaw bereýin» diýdi. 13Dawut[†]: «Bolýar, men seniň bilen äht edişeýin, ýöne bir şert bilen: meniň bilen görme-görşe geleniňde, Şawulyň gyzy Mikaly-da getirersiň, eger getirmeseň, meni görmersiň» diýdi[+]. 14Soňra Dawut: «Ýüz piliştliniň[†] pürçügini berip alan aýalym Mikaly özüme gaýtaryp ber» diýen habar bilen Şawulyň ogly Yşboşede çapar gönderdi[+]. 15Yşboşet adam iberip, Mikaly onuň adamsy Paltyýelden yzyna aldy. Paltyýel Laýyşyň ogludy[+]. 16Adamsy ýolboýy aglap-eňräp, Mikaly Bahuryma çenli ugratdy. Abner «Öýüňe gaýt!» diýensoň, Paltyýel yzyna dolandy.

17Abner ysraýyl ýaşulularyna[†] şeýle sözler bilen ýüzlendi: «Köp wagtdan bäri siz Dawudyň[†] özüňize patyşa bolmagyny isleýärsiňiz. 18Indi islegiňizi amala aşyryň, sebäbi Reb[†]: „Men Öz halkym Ysraýyly gulum Dawudyň üsti bilen piliştlilerden[†] hem onuň ähli duşmanlaryndan halas ederin“ diýip, Dawuda aýdypdy». 19Abner benýamin tiresi bilen hem gepleşdi. Soňra ähli ysraýyllaryň hem-de benýaminleriň islegini Dawuda ýetirmek üçin, ol Hebrona gitdi.


Abneriň ölümi

20Abner ýigrimi adam bilen bile Hebrona Dawudyň[†] ýanyna bardy. Dawut[†] olar üçin meýlis gurady. 21Abner Dawuda: «Men gideýin-de, tutuş Ysraýyly şa hezretleriniň ýanyna ýygnaýyn. Seniň öz göwün islegiňe görä şalyk sürmegiň üçin, goý, olar seniň bilen äht[†] baglaşsynlar» diýdi. Dawut Abneri goýberdi, ol sag-salamat çykyp gitdi. 22Ýowap Dawudyň adamlary bilen talaňçylykdan ýaňyja gaýdyp gelipdi. Olar köp olja alypdylar. Emma Abner Hebronda – Dawudyň ýanynda däldi, Dawut ony goýberipdi, ol sag-salamat çykyp gaýdypdy. 23Ýowap tutuş goşun bilen bile geldi. Neriň ogly Abneriň patyşanyň ýanyna gelendigini, patyşanyň ony goýberendigini, onuňam sag-salamat çykyp gidendigini Ýowaba habar berdiler. 24Ýowap patyşanyň ýanyna baryp: «Eden zadyň näme?! Öz aýagy bilen ýanyňa gelen Abneri näme üçin goýberdiň? 25Sen Neriň ogly Abneri tanaýaň ahyryn! Ol seni aldamak üçin, nirä gidip-gelýäniňi, näme iş edýäniňi bilmek üçin gelendir» diýdi. 26Ýowap Dawudyň ýanyndan çykansoň, Abneriň yzyndan çaparlar iberdi we ony Sira guýusyndan yzyna getirtdi. Emma Dawut mundan bihabardy. 27Abner Hebrona gaýdyp gelende, Ýowap onuň bilen ikiçäk gepleşjek bolýan kişi bolup, ony derwezäniň iç tarapyna çekdi-de, içine urup öldürdi. Şeýdip, Abner Ýowabyň dogany Asaheliň ganyna galandygy üçin öldürildi[+]. 28Dawut bu habary eşidip: «Özümem, patyşalygymam Neriň ogly Abneriň gany üçin Rebbiň öňünde hiç wagt günäkär bolmarys. 29Günä, goý, Ýowabyň hem onuň nesliniň boýnuna düşsün. Ýowabyň nesliniň arasynda iriň ýygnaýan ýaraly, pis açan ýa-da goltugy pişekli, gylyçdan ölýän ýa-da nana zar adamlar, goý, hemişe bolsun dursun» diýdi[+]. 30Şeýdip, Ýowap we onuň dogany Abyşaý Gibgonda bolan uruşda öz doganlary Asaheli öldüren Abneriň janyna kast etdiler[+].

31Dawut[†] Ýowap bilen onuň ýanyndaky ähli halka: «Ýakaňyzy ýyrtyp, jul geýniň-de[†], Abneriň ýasyny tutuň» diýdi. Dawut patyşa onuň tabydynyň yzyndan ýöredi. 32Abneri Hebronda jaýladylar. Onuň gubrynyň başynda patyşa ses edip aglady, tutuş halk-da oňa goşuldy. 33Patyşa Abner üçin agy aýtdy:

«Akmaklarça ölmeli däldiň, Abner!
34Gollaryň bagly däldi,
aýaklaryň gandally däldi!
Emma zalymlaryň goluna düşen biri kimin heläk bolduň!»

Abner üçin tutuş halk ýene-de aglady. 35Soňra ähli halk Dawudyň[†] ýanyna gelip, Gün batmazdan öň bir zatlar garbanmagy teklip etdiler. Emma Dawut[†]: «Eger Gün ýaşýança çörek iýsem ýa-da başga bir zat datsam, Hudaý maňa-da şony, hatda ondan-da beterini görkezsin» diýip ant içdi. 36Tutuş halk Dawudyň bu bolşuny görüp, ony makullady. Patyşanyň edýän ähli işinden hoşal bolşy ýaly, halk bu gezek hem ondan hoşal boldy. 37Neriň ogly Abneriň ölüminde Dawudyň eliniň ýokdugyna tutuş goşun we ähli ysraýyl halky şol gün göz ýetirdi. 38Patyşa adamlaryna ýüzlenip: «Bu gün Ysraýylyň bir beginiň, bir beýik adamynyň ölendigini bilýäňizmi? 39Hudaýyň başyma ýag guýlup[†] saýlan patyşasy bolsamam, mende bu gün güýç-gurbat ýok. Seruýanyň ogullary menden has güýçli. Ýamanlyk edeniň özüne-de Reb ýamanlyk görkezsin» diýdi[+].

#### 4‑nji bap


Yşboşet öldürilýär

1Hebronda Abneriň öldürilendigini eşidip, Şawulyň ogly Yşboşediň essi aýyldy, tutuş ysraýyl[†] halkyna howsala aralaşdy. 2Şawulyň ogly Yşboşediň hyzmatynda Bagana hem Rekap atly iki dogan bardy. Olar garakçy toparlaryň serkerdeleridiler. Olar benýamin tiresinden beýerotly Rimmonyň ogullarydylar. (Beýerot Benýamin topragynyň bir bölegi hasap edilýärdi[+]. 3Birwagtlar öz topraklaryny taşlap, Gitaýyma gaçyp baran beýerotlylar häzire çenli hem ol ýerde gelmişek bolup ýaşap ýörler.)[+]

4Şawulyň ogly Ýonatanyň Mepiboşet diýen iki aýagy-da agsak bir ogly bardy. Ýizregelden Şawul bilen Ýonatanyň öldi habary gelende, ol bäş ýaşyndady. Enekesi juda howlukmaçlyk bilen alyp gaçyp barýarka, ony elinden gaçyrypdy. Şeýdip, çaganyň aýagyna şikes ýetipdi[+].

5Yşboşet günortan dynç alýarka, Rimmonyň ogullary Rekap bilen Bagana günortanyň yssysynda onuň öýüne geldiler. 6-7Bu iki dogan bugdaý almaga gelen kişiler bolup, Yşboşediň içine urdular. Bu, ine, şeýle bolupdy: olar öýe girenlerinde, Yşboşet öz ýatýan otagynda uklap ýatyrdy. Olar onuň üstüne topuldylar-da, ony öldürip, kellesini kesip aldylar we ol ýerden çykyp gaçdylar. Soňra olar Iordan deresiniň ýoly bilen uzak gije ýörediler.

8Ol ikisi Yşboşediň kellesini Hebrona Dawudyň[†] ýanyna getirip, oňa: «Ine, şu seniň janyňa kast etmekçi bolan duşmanyň Şawulyň ogly Yşboşediň kellesi! Bu gün Reb[†] Şawuldan we onuň neslinden şa hezretleriniň aryny aldy» diýdiler. 9-10Dawut[†] beýerotly Rimmonyň ogullary Rekap bilen Bagana ýüzlenip: «Meni ähli bela-beterlerden goran Rebden ant içýärin, maňa biri Şawulyň öldi habaryny getiripdi we ol gowy habar getirendirin öýdüpdi. Ýöne men ony Ziklagda öldürdim. Getiren buşlugy üçin oňa şeýle „serpaý“ ýapylypdy[+][+]. 11Heý, onsoň siz – zalymlar bir bigünäni öz öýünde, öz düşeginde öldürersiňiz-de, sizi ýer ýüzünden ýok edip, onuň hununy sizden almarynmy?» diýdi. 12Soňra Dawut nökerlerine emr etdi; nökerler olary öldürdiler we el-aýaklaryny kesip, göwrelerini Hebrondaky howdanyň üstünden asdylar. Yşboşediň kellesini bolsa äkidip, Hebronda Abneriň gubry goýlan gümmezde jaýladylar.

#### 5‑nji bap


Dawut tutuş Ysraýyla patyşa bolýar


(1 Ýyl ýazgylary 11:1-9)

1[•]Ysraýylyň[†] ähli tireleri Hebrona Dawudyň[†] ýanyna baryp, oňa: «Biz seniň öz süýegiňden we teniňdendiris. 2Öňlerem – Şawul patyşamyzka-da sen ysraýyl goşunyna serkerdediň. Reb[†] saňa: „Meniň halkym Ysraýylyň çopany sen bolarsyň, Ysraýyla sen hökümdarlyk edersiň“ diýipdi» diýdiler[+]. 3Şeýdip, Ysraýylyň ähli ýaşululary[†] Hebrona Dawudyň ýanyna ýygnandylar. Şol ýerde Rebbiň huzurynda Dawut[†] patyşa olar bilen äht[†] edişdi. Ysraýylyň ýaşululary Dawudyň başyna ýag guýup[†], Ysraýyla patyşa bellediler. 4Dawut patyşa bellenende, otuz ýaşyndady; ol kyrk ýyl patyşalyk etdi[+]. 5Dawut Hebronda Ýahudanyň[†] üstünden ýedi ýyl, alty aý, Iýerusalimde[†] oturyp, tutuş Ysraýyl bilen Ýahuda otuz üç ýyl patyşalyk etdi[+].

6[•]Dawut[†] patyşa adamlaryny alyp, Iýerusalimde[†] ýaşaýan ýabuslaryň[†] üstüne ýöriş etdi. Ýabuslar Dawuda: «Sen bu ýere girip bilmersiň, hatda körlerdir agsaklaram seni yzyňa serpikdirip bilerler» diýýärdiler. Olar Dawut bu ýere girip bilmez diýip pikir edýärdiler[+]. 7Emma Dawut Sion[†] galasyny basyp aldy. Ol häzir «Dawut galasy» diýlip atlandyrylýar. 8Dawut şol gün: «Kimde-kim ýabuslary öldürmekçi bolsa, käriziň içinden geçip, Dawudy ýigrenýän körlerdir agsaklaryň üstüne çozsun» diýdi. («Körlerdir agsaklar Hudaýyň öýüne girip bilmezler» diýen gep şondan galdy.) 9Dawut galany eýeledi we ony «Dawut galasy» diýip atlandyrdy. Ol Millodan[†][*] başlap, galanyň tutuş töweregini täzeden gurdy[+].

10Dawut[†] gitdigisaýy güýçlenýärdi, sebäbi Hökmürowan Hudaý Reb onuň bilendi[+].

11[•]Sur[†] patyşasy Hiram Dawudyň[†] ýanyna ilçiler bilen kedr agaçlaryny, agaç ussalarydyr köşk gurujy ussalary iberdi. Olar Dawut[†] üçin köşk gurdular[+]. 12Şeýlelikde, Dawut özüni Rebbiň tutuş Ysraýylyň patyşasy hökmünde berkarar edendigine hem-de Öz halky Ysraýylyň hatyrasyna öz patyşalygyny beýgeldendigine düşündi.

13Dawut[†] Hebrondan gelenden soň, Iýerusalimde[†] ýene-de gyrnaklardyr aýallar aldy. Olardan hem Dawudyň ogul-gyzlary boldy. 14Onuň Iýerusalimde doglan çagalarynyň atlary şulardyr: Şammuwa, Şobap, Natan, Süleýman[†],[+] 15Ýybhar, Elişuwa, Nepek, Ýapyýa, 16Elişama, Elýada, Elipelet.

17[•]Dawudyň[†] tutuş Ysraýyla patyşalyga bellenilendigini eşidende, ähli piliştliler[†] aýaga galyp, onuň gözlegine çykdylar. Dawut[†] muny eşidip, çöldäki gala gitdi. 18Piliştliler gelip, Rapa jülgesine ýaýradylar[+]. 19«Men piliştlileriň garşysyna çykaýynmy? Sen olary meniň elime berermiň?» diýip, Dawut Rebbe ýüz tutdy. Reb oňa: «Bar, piliştlileri şübhesiz seniň eliňe berjekdirin» diýdi. 20Şeýlelikde, Dawut Bagalperasyma gelip, olary şol ýerde derbi-dagyn etdi. Ol: «Sil bentleriniň böwsülişi kimin, Reb-de duşmanlaryma meniň elim bilen zarba urdy» diýdi. Şol sebäpden hem bu ýere Bagalperasym[*] diýen at dakyldy[+]. 21Dawut bilen onuň adamlary piliştlileriň taşlap giden butlaryny[†] aldylar.

22Piliştliler[†] ýene gelip, Rapa jülgesine ýaýradylar. 23Dawut[†] Rebbe ýüz tutanda, Reb şeýle diýdi: «Olaryň öňünden çykma. Balzam agaçlary tarapdan gelip, olaryň ýeňsesinden ur. 24Balzam agaçlarynyň başlaryndan aýak seslerini eşideniňde, taýýar bol, sebäbi bu piliştlileriň goşunyny derbi-dagyn etmek üçin, Men – Rebbiň seniň öňüňe düşdügimdir»[+]. 25Dawut Rebbiň buýruşy ýaly etdi. Ol Gebadan Gezere çenli bolan aralykda piliştlileri gyrdy.

#### 6-njy bap


Dawut Äht sandygyny Iýerusalime getirdýär


(1 Ýyl ýazgylary 13:1-14; 15:1–16:3, 43)

1[•]Dawut[†] ýene-de Ysraýylyň[†] men diýen adamlaryndan otuz müňüsini toplady. 2Ol Hudaýyň Äht sandygyny[†] getirmek üçin, adamlary bilen bile Bagala Ýahuda[†] galasyna gitdi. Sandyk keruplaryň[†][*] arasynda tagt guran Hökmürowan Reb[†] diýip atlandyrylýar[+]. 3Olar Hudaýyň sandygyny täze araba ýükläp, baýyrlykda ýerleşýän Abynadabyň öýünden alyp çykdylar. Täze arabany Abynadabyň ogullary Uza bilen Ahýo sürüp barýardylar[+]. 4Uza Hudaýyň sandygynyň gapdalyndan[*], Ahýo bolsa sandygyň öňünden ýöräp barýardy. 5Dawut we tutuş ysraýyl halky Rebbiň huzurynda bar güýçleri bilen serwi agajyndan edilen dürli saz gurallaryny: lira[†], arfa, deprek, kimwaldyr kastanet çalyp tans edýärdiler.

6Nakonyň harman jaýyna ýetenlerinde, olaryň öküzleri büdredi, Uza elini uzadyp, Hudaýyň sandygyndan tutdy[+]. 7Uza garşy Rebbiň gahary geldi. Biperwaýlyk edendigi üçin, Hudaý ony şol ýerde öldürdi. Uza edil Hudaýyň sandygynyň ýanynda jan berdi. 8Dawut[†] Rebbiň Uzany öldürendigi üçin gaharlandy. (Ol ýer şu güne çenli Peres Uza[*] diýlip atlandyrylýar.) 9Dawut şol gün Rebden gorkup: «Rebbiň sandygyny nädip meniň ýanyma getirip bolarka?» diýdi. 10Şunlukda, Dawut Rebbiň sandygyny Dawut galasyna äkitmek islemedi. Ol sandygy Gat galasyndan bolan Obededomyň öýünde goýup gitdi. 11Rebbiň sandygy üç aýlap Obededomyň öýünde durdy. Reb Obededomy we onuň tutuş hojalygyny ýalkady[†][+].

12«Reb Obededomyň hojalygyny hem-de oňa degişli bolanlaryň ählisini Hudaýyň sandygy üçin ýalkady[†]» diýip, Dawut[†] patyşa habar berdiler. Dawut gidip, Hudaýyň sandygyny uly şatlyk bilen Obededomyň öýünden Dawut galasyna getirdi. 13Rebbiň sandygyny göterijiler alty ädim ýöränden soň, Dawut bir öküz bilen semiz göläni gurbanlyk[†] berdi. 14Dawut nepis zygyr[†] matadan tikilen efot[†] geýip, Rebbiň huzurynda bar güýji bilen joşup tans edýärdi[+]. 15Şunlukda, Dawut hem-de tutuş ysraýyl halky şatlyk bilen gygyryşyp, şahdan edilen surnaý çalyp, Rebbiň sandygyny getirýärdiler.

16Rebbiň sandygy Dawut[†] galasyna getirilende, Şawulyň gyzy Mikal penjireden seretdi. Dawudyň Rebbiň huzurynda bökjekläp tans edişini görüp, ol öz ýanyndan Dawuda göwnüýetmezçilik bilen seretdi[+]. 17Olar Rebbiň sandygyny getirip, Dawudyň onuň üçin ýörite guran çadyrynyň içinde öz ýerinde goýdular. Soňra Dawut Rebbiň huzurynda ýakma[†] hem salamatlyk gurbanlyklaryny[†] berdi[+]. 18Ol ýakma hem salamatlyk gurbanlyklaryny berip bolandan soň, Hökmürowan Rebbiň adyndan halka pata berdi[+]. 19Aýal-erkek diýmän, ysraýyl halkynyň hersine bir çörek, bir bölek et hem-de kişmiş paýlady. Şondan soň tutuş jemagat öýüne dargady.

20Dawut[†] öz maşgalasyna pata bermek üçin gaýdyp gelýärkä, Şawulyň gyzy Mikal öňünden çykyp, oňa şeýle diýdi: «Bir bolgusyzyň utançsyzlyk bilen ýalaňaçlanyşy ýaly, öz emeldarlarynyň gyrnaklarynyň öňünde ýarym-ýalaňaçlanyp, gör, bu gün ysraýyl patyşasy özüne nähili hormat gazandy!» 21Dawut Mikala şeýle diýdi: «Bu seniň ataňyň hem onuň nesliniň ýerine meni saýlan, meni Öz halky Ysraýyla hökümdar eden Rebbiň huzurynda boldy. Hawa, men Rebbiň huzurynda tans etjek[+]. 22Men özümi öňküdenem has kiçeldip, mertebämi peseltjek. Emma seniň diýýän gyrnaklaryň meni şöhrata[†] beslärler».

23Şawulyň gyzy Mikal dünýäden perzentsiz ötdi.

#### 7‑nji bap


Rebbiň Dawuda beren wadasy


(1 Ýyl ýazgylary 17:1-15)

1[•]Dawut[†] patyşanyň öz köşgünde ornaşan, Rebbiň[†] ony daş-töweregindäki ähli duşmanlaryndan gorap, oňa rahat durmuş beren döwrüdi. 2Şol günlerde patyşa Natan pygambere: «Seret, men-ä kedr agajyndan gurlan köşkde ýaşaýaryn, Hudaýyň sandygy bolsa bir çadyrda dur» diýdi[+]. 3Natan Dawuda: «Islän zadyňy ediber, sebäbi Reb seniň bilendir» diýdi.

4Emma hut şol gije Natana Rebbiň sözi aýan boldy: 5«Bar, gulum Dawuda[†] Reb şeýle diýýär diý: „Maňa mesgen tutar ýaly öý gurjak senmi? 6Men ysraýyl[†] halkyny Müsürden alyp çykan günümden bäri öýde mesgen tutmadym; çadyrymy ondan-oňa göçürip ýaşap ýördüm. 7Tutuş Ysraýyl bilen bolan ýerlerimiň ählisinde Öz halkym Ysraýyla baştutanlyk etmegi buýran serdarlarymyň[†], heý, birinden: ‘Näme üçin Maňa kedr agajyndan öý gurmadyňyz?’ diýip soradymmy?“ 8Indi sen Meniň gulum Dawuda Hökmürowan Reb ýene-de şeýle diýýär diý: „Men seni meýdanda goýun bakyp ýören ýeriňden alyp, Öz halkym Ysraýylyň hökümdary etdim[+]. 9Nirä gitseň ýanyňda boldum, öňüňdäki ähli duşmanlaryňy gyryp taşladym. Indi bolsa ýer ýüzündäki beýik adamlaryň ady kimin seniň adyňy belende göterjek[+]. 10Öz halkym Ysraýyl üçin bir ýer taýynlap, olary şol ýerde ýerleşdirjek. Şeýdip, olar öz ýerlerinde ýaşarlar. Mundan beýläk olaryň rahatlygy bozulmaz[+]. 11Halkym Ysraýyla serdarlar bellän döwrümden bäri sütem edişleri ýaly, betgylyk adamlar indi olara sütem etmezler. Men seni ähli duşmanlaryňdan gorap saklajak. Men-Reb seniň üçin bir öý bina etjekdigimi jar edýärin. 12Peýmanyň dolup, ata-babalaryňa gowşanyňda, ýeriňe öz ogluňy, öz biliňden önen zürýadyňy tagta çykaryp, onuň patyşalygyny kuwwatlandyraryn[+]. 13Meniň üçin öýi ol gurar. Men onuň şalyk tagtyny baky berkarar ederin[+]. 14Men oňa Ata, ol bolsa Maňa ogul bolar. Günä gazanaýsa welin, ony atanyň ogluny taýak bilen jezalandyryşy ýaly, Men hem ony jezalandyraryn[+]. 15Ýöne Şawuly mahrum edişim ýaly, ony Öz sadyk söýgimden mahrum etmerin. 16Seniň nesliň hem şalygyň Meniň huzurymda baky berkarar bolar. Şalyk tagtyň baky dowam eder“»[+]. 17Şeýlelikde, Natan tutuş bu aýanlygy[†], ýagny Rebbiň sözlerini Dawuda gürrüň berdi.


Dawudyň dogasy


(1 Ýyl ýazgylary 17:16-27)

18[•]Soňra Dawut[†] gelip, Rebbiň huzurynda oturdy-da, şeýle diýdi: «Ýa Hökmürowan Reb, men kim, meni şeýle derejä ýetirer ýaly meniň maşgalam kim? 19Ýa Hökmürowan Reb, bu zatlary hem az görýän ýaly, Sen Öz guluň nesliniň geljegi hakynda hem söz berdiň. Ýa Hökmürowan Reb, Sen ynsanlar bilen adatça şeýle iş salyşýaňmy?! 20Men Saňa başga näme diýip bilerin?! Ýa Hökmürowan Reb, Sen Öz guluňy tanaýarsyň ahyryn! 21Öz sözüňiň hatyrasyna, Öz göwün islegiňe görä bu beýik işi edip, guluňa bildirdiň. 22Eý, Hökmürowan Reb, Sen beýiksiň! Saňa taý geljek ýokdur, Senden başga Hudaý ýok! Muny öz gulaklarymyz bilen eşitdik[+]. 23Ýer ýüzünde Seniň halkyň Ysraýyla taý geljek halk barmyka?! Öz halkym bolsun diýip, Sen ony Müsür gulçulygyndan halas etdiň, beýik hem aýylganç işler bilen Öz adyňy şöhrata[†] beslemek üçin beýleki milletleri[†] we olaryň hudaýlaryny olaryň öňünden kowup çykardyň[+]. 24Hemişelik Öz halkym bolsun diýip, halkyň Ysraýyly Özüň üçin ebedi halk etdiň. Ýa Reb, Sen olaryň Hudaýy bolduň. 25Indi bolsa, Sen, ýa Hudaýymyz Reb, Öz guluň hem onuň nesli hakda aýdan sözüňi ebedi sakla-da, diýşiň ýaly et! 26Goý, ynsanlar „Hökmürowan Reb Ysraýylyň Hudaýydyr“ diýip, Seniň adyňy ebedilik belende götersinler. Guluň Dawudyň nesli Seniň öňüňde kuwwatlansyn. 27„Sebäbi, eý, Ysraýyl Hudaýy Hökmürowan Reb, Seniň nesliňi baky berkarar ederin“ diýip, guluňa Özüň aýan etdiň. Şoňa görä-de, guluň Saňa ýüzlenip, şu dilegi okamaga milt etdi. 28Ýa Hökmürowan Reb, Sen Hudaýsyň, Seniň sözleriň hakdyr. Şu ýagşylyklary guluňa Sen wada etdiň. 29Öz huzuryňda ebedi galsyn diýip, guluňyň nesline pata bermek, goý, Saňa hoş görünsin! Sebäbi, ýa Hökmürowan Reb, muny Özüň söz berdiň. Seniň pataň bilen, goý, guluňyň nesli baky pataly bolsun!»

#### 8‑nji bap


Dawut duşmanlaryny ýeňýär


(1 Ýyl ýazgylary 18:1-17)

1[•]Birnäçe wagtdan soň Dawut[†] piliştlilere[†] zarba urup, olary özüne tabyn etdi. Ol Metekamma galasyny piliştlileriň elinden aldy.

2Ol mowaplylary-da[†] ýeňdi. Olary ýerde hatara ýatyryp, ölçeg ýüpi bilen ölçäp, böleklere böldi. Her üç bölegiň birini diri galdyryp, iki bölegini öldürip çykdy. Şeýdip diri galan mowaplylar Dawuda[†] gul bolup, salgyt tölediler.

3Soňra Dawut[†] Ýewfrat derýasynyň töweregindäki agalygyny täzeden dikeltmek üçin giden Soba patyşasy Rehobyň ogly Hadadgezeri boýun egdirdi[+]. 4Dawut onuň bir müň ýedi ýüz sany söweş arabaly esgerlerini hem-de ýigrimi müň esgerli pyýada goşunyny ýesir aldy. Ol atlaryň ýüz araba ýeter ýalysyny goýup, galanlaryny maýyp etdi[+]. 5Damaskda ýaşaýan siriýalylar Soba patyşasy Hadadgezere kömege gelende, Dawut siriýalylaryň ýigrimi iki müňüsini öldürdi. 6Dawut Damaskda ýaşaýan siriýalylaryň arasynda goşun bölümlerini ýerleşdirdi. Siriýalylar Dawuda tabyn bolup, oňa salgyt tölediler. Dawudyň baran ýerinde Reb[†] oňa ýeňiş berýärdi. 7Dawut Hadadgezeriň gullarynyň göterýän altyn galkanlaryny alyp, Iýerusalime[†] getirdi[+]. 8Dawut patyşa Hadadgezeriň Beta hem-de Berotaý galalaryndan juda köp bürünç aldy.

9Hamat şasy Togy Dawudyň[†] Hadadgezeriň ähli goşunyny derbi-dagyn edendigini eşitdi. 10Hadadgezer bilen urşup, ondan üstün çykmagy mynasybetli Dawut[†] patyşany gutlamak hem-de hal-ahwal soraşmak üçin, Togy öz ogly Ýoramy Dawudyň ýanyna iberdi. Sebäbi Hadadgezer Togy bilen ýygy-ýygydan uruşýardy. Ýoram özi bilen kümüş, altyn hem bürünç sowgatlar äkitdi. 11-12Dawut bu sowgatlary-da ähli boýun egdirenlerinden: edomlylardan, mowaplylardan, ammonlylardan, piliştlilerden, amaleklerden hem-de Soba patyşasy Rehobyň ogly Hadadgezerden alan altyndyr kümüşleri bilen birlikde Rebbe bagyş etdi[+].

13Duz jülgesinde on sekiz müň edomlyny öldürenden soň, Dawudyň[†] meşhurlygy has-da artdy[+]. 14Ol Edomyň ähli ýerinde goşun bölümlerini ýerleşdirdi. Ähli edomlylar Dawuda tabyn boldular. Dawudyň giden ýerinde Reb oňa ýeňiş berýärdi[+].

15[•]Şeýdip, Dawut[†] tutuş Ysraýyla[†] patyşalyk edýärdi. Ol tutuş halkyny adyllyk hem hakykat bilen dolandyrýardy[+]. 16Seruýanyň ogly Ýowap onuň goşunbaşysydy; Ahyludyň ogly Ýehoşapat – baş emeldardy,[+] 17Ahytubyň ogly Sadok bilen Abýataryň ogly Ahymelek – ruhanydylar[†], Seraýa – kätipdi,[+] 18Ýehoýadanyň ogly Benaýa – keretler bilen peletleriň baştutanydy, Dawudyň ogullary bolsa ruhanydylar[+].

#### 9-njy bap


Dawut we Mepiboşet

1Dawut[†]: «Ýonatanyň hatyrasy üçin ýagşylyk ederim ýaly, Şawulyň neslinden galan barmyka?» diýip sorady[+]. 2Şawulyň neslinden Siba atly bir hyzmatkär bardy. Ony Dawudyň ýanyna çagyrdylar. Patyşa ondan: «Sen Sibamy?» diýip sorady. Siba: «Hawa, men şol guluň» diýip jogap berdi[+]. 3Patyşa ondan: «Şawulyň neslinden aman galan barmy? Hudaýyň hatyrasyna men oňa wepalylyk görkezjek» diýip sorady. Siba: «Ýonatanyň iki aýagy-da agsak bir ogly bar» diýip jogap berdi[+]. 4Patyşa ondan: «Ol nirede?» diýip sorady. Siba: «Ol Lodebarda, Emiýeliň ogly Makyryň öýünde» diýip jogap berdi[+]. 5Dawut patyşa Ýonatanyň ogluny Lodebardan, Emiýeliň ogly Makyryň öýünden getirtdi. 6Ýonatanyň ogly, Şawulyň agtygy Mepiboşet Dawudyň ýanyna geldi. Ol ýere ýüzin düşüp, patyşa tagzym etdi. Dawut: «Mepiboşet!» diýdi. Ol: «Hawa, men şol guluň!» diýip jogap berdi[+]. 7Dawut oňa: «Gorkma, kakaň Ýonatanyň hatyrasyna men saňa ýagşylyk etjek. Ataň Şawulyň ähli ýerlerini saňa gaýtaryp berjek. Sen hemişe meniň saçagymdan naharlanarsyň» diýdi. 8Mepiboşet oňa tagzym edip: «Men guluň öli bir it ahyryn, näme üçin sen maňa ýagşylyk edýäň?» diýdi. 9Soňra patyşa Şawulyň hyzmatkäri Sibany çagyryp, oňa: «Şawula hem onuň nesline degişli bolan zatlaryň ählisini jenabyňyň agtygyna berendirin. 10Sen ogullaryň we hyzmatkärleriň bilen ýeri onuň üçin bejerip, hasylyny ýygnarsyň, şonda ol jenabyňyň agtygynyň harajady bolar, emma jenabyňyň agtygy Mepiboşet hemişe meniň saçagymdan naharlanar» diýdi.

Sibanyň on bäş ogly bilen ýigrimi hyzmatkäri bardy[+]. 11Siba Dawut[†] patyşa: «Şa hezretleriniň men guluna emr eden zatlarynyň ählisi berjaý ediler» diýdi.

Mepiboşet edil Dawudyň[†] öz ogullarynyň biri ýaly onuň saçagyndan naharlanýardy. 12Mepiboşediň Mika atly ýaşajyk bir ogly bardy. Sibanyň öýünde ýaşaýanlaryň ählisi indi Mepiboşediň hyzmatkärleri boldular[+]. 13Mepiboşet Iýerusalimde[†] ýaşaýardy, sebäbi ol hemişe patyşanyň saçagyndan naharlanýardy. Onuň iki aýagy-da agsakdy.

#### 10-njy bap


Dawut Ammon hem-de amorlary derbi-dagyn edýär


(1 Ýyl ýazgylary 19:1-19)

1[•]Birnäçe wagtdan soň Ammon patyşasy Nahaş ölüp, ýerine ogly Hanun tagta çykdy[+]. 2Dawut[†]: «Nahaş maňa wepaly boldy, men hem onuň ogly Hanuna wepaly bolaýyn» diýdi. Ony kakasy üçin çekýän hasratyndan köşeşdirmek üçin, Dawut onuň ýanyna birnäçe çaparlar ýollady. Dawudyň çaparlary Ammon ýurduna baranda, 3ammon begleri öz patyşasyna şeýle diýdiler: «Dawut saňa köşeşdirijileri ataňyň hormaty üçin iberendir öýdýäňmi? Ol öz çaparlaryny galany basyp almak üçin, ony gözden geçirmäge iberendir». 4Şonda Hanun Dawudyň çaparlaryny tutup, olaryň sakgallarynyň deň ýarysyny syrdyryp, geýimlerini syrtlaryna çenli ortasyndan kesdirip, yzlaryna ugratdy. 5Bu hakda Dawuda habar berenlerinde, ol: «Sakgalyňyz ösýänçä, Ýerihoda boluberiň, soň gelersiňiz» diýen tabşyryk bilen olaryň öňünden adam iberdi, çünki olar gaty utanýardylar.

6Dawudy[†] özlerine duşman edendiklerine düşünip, ammonlar Beýtrehop bilen Sobadan siriýalylaryň ýigrimi müň esgerini, Topdan on iki müň adamy hem-de Magaka patyşasyny müň adamy bilen bile hakyna tutdular[+]. 7Dawut[†] muny eşidip, Ýowap bilen batyr esgerli tutuş goşuny olaryň garşysyna sürdi. 8Ammonlar çykyp, galanyň derwezesiniň agzynda söweşmek üçin nyzama durdular. Emma Soba bilen Rehop galalaryndan gelen siriýalylar we Topuň hem Magakanyň adamlary açyk meýdanda aýratyn nyzama durdular.

9Özüniň hem arkasynda, hem öňünde söweşiň ýaýbaňlanandygyny gören Ýowap Ysraýylyň[†] saýlama esgerlerini alyp, olary siriýalylaryň garşysyna nyzama duruzdy. 10Galan goşuny öz dogany Abyşaýyň eline berdi we olary ammonlaryň garşysyna nyzama duruzdy[+]. 11Ýowap: «Bardy-geldi siriýalylar menden güýçli çykaýsalar, sen maňa kömege ýetişersiň; bardy-geldi ammonlar senden güýçli bolup çykaýsalar, onda men saňa kömege ýetişerin. 12Mert bol, halkymyz üçin we Hudaýymyzyň galalary üçin dözümli söweşeli. Reb[†] bolsa Öz islänini eder» diýdi[+]. 13Şeýdip, Ýowap hem onuň goşunlary siriýalylara garşy söweşe girişdiler; duşmanlar Ýowapdan gaçdylar. 14Siriýalylaryň gaçanyny gören ammonlar Abyşaýdan gaçyp, gala girdiler. Şondan soň Ýowap ammonlar bilen söweşmesini bes edip, yzyna gaýtdy we Iýerusalime[†] geldi.

15Özleriniň ysraýyllardan ýeňlendiklerini gören siriýalylar bir ýere toplanyşdylar. 16Hadadgezer Ýewfradyň aňyrsyndaky siriýalylara habar ýollap, söweşe çykardy. Olar Hadadgezeriň goşunbaşysy Şobagyň baştutanlygynda Heýlam galasyna geldiler[+]. 17Dawut[†] muny eşidip, ähli ysraýyllary toplap, Iordan derýasyndan[†] geçdi we Heýlam galasyna geldi. Siriýalylar Dawudyň garşysyna nyzama durdular we söweşe girişdiler. 18Siriýalylar ysraýyllaryň goşunyndan gaçdylar. Dawut olaryň ýedi müň söweş arabaly esgerlerini hem-de pyýada goşundan kyrk müň adamy öldürdi. Ol siriýalylaryň goşunbaşysy Şobagy ýaralady; Şobak şol ýerde jan berdi. 19Hadadgezere tabyn bolan hanlaryň ählisi özleriniň ysraýyllardan ýeňlendiklerine göz ýetirdiler; olar bilen ylalaşyk baglaşyp, olara boýun egdiler. Siriýalylar hem mundan beýläk ammonlara kömek etmekden gorkdular.

#### 11‑nji bap


Dawut bilen Batşeba

1Ýaz paslynda, patyşalaryň ýörişe gidýän döwri Dawut[†] öz nökerlerini, ähli ysraýyl[†] goşunyny Ýowabyň ýolbaşçylygy astynda söweşe ýollady. Olar ammonlary kül-peýekun etdiler, Raba galasyny gabawa aldylar. Emma Dawut Iýerusalimde[†] galypdy[+].

2Bir gün agşamara Dawut[†] düşeginden turup, köşgüň üçegine çykdy-da, gezim etmäge başlady. Şol wagt suwa düşünip duran bir aýala onuň gözi düşdi. Aýal diýseň görmegeýdi. 3Aýalyň kimdigini bilmek islän Dawut onuň ýanyna adam iberdi. Iberilen gidip gelip, onuň Eligamyň gyzy, het[†] halkyndan bolan Uryýanyň aýaly Batşebadygyny Dawuda habar berdi[+]. 4Dawut adamlaryna aýaly getirmegi buýurdy. Aýal Dawudyň ýanyna geldi. Dawut aýbaşydan ýaňy arassalanan Batşeba bilen ýatdy. Soňra aýal öýüne gaýtdy[+]. 5Aýal göwreli boldy we Dawuda: «Men göwreli» diýip habar ýollady.

6«Het[†] halkyndan bolan Uryýany meniň ýanyma iber» diýip, Dawut[†] Ýowaba habar etdi. Ýowap Uryýany Dawudyň ýanyna iberdi. 7Uryýa ýanyna gelende, Dawut ondan Ýowabyň we goşunyň hal-ýagdaýy, urşuň gidişi hakda soraşdyrdy. 8Soňra ol Uryýa: «Öýüňe bar-da, dynjyňy al» diýdi. Uryýa patyşanyň köşgünden çykanda, onuň yzyndan patyşanyň sowgadyny hem äkitdiler. 9Emma Uryýa öz jenabynyň ähli nökerleri bilen bile şa köşgüniň gapysynda ýatdy; öýüne gitmedi. 10Onuň öz öýüne gitmändigini Dawuda habar berenlerinde, ol Uryýadan: «Sen ýaňyja ýoldan geldiň. Näme üçin öýüňe gitmediň?» diýip sorady. 11Uryýa Dawuda: «Äht sandygy[†] bilen ysraýyllardyr ýahudalar[†] çadyrdakalar, jenabym Ýowapdyr onuň nökerleri meýdandakalar, men iýip-içmek we aýalym bilen ýatmak üçin öýüme gideýinmi? Seniň ömrüňden hem janyňdan ant içýärin, men beýle iş edip bilmerin» diýdi. 12Dawut Uryýa: «Bu günem şu ýerde bol, ertir men seni yzyňa ugradaryn» diýdi. Şunlukda, Uryýa ol gün hem Iýerusalimde[†] galdy. 13Ertesi gün Dawut ony çagyryp, iýdirip-içirip serhoş etdi. Agşam Uryýa ýene-de öz öýüne gitmän, jenabynyň nökerleri bilen bile öňki ýatýan ýerine gitdi. 14Ertesi irden Dawut Ýowaba hat ýazyp, Uryýadan iberdi[+]. 15Dawut hatynda şeýle ýazdy: «Uryýany söweşiň iň gazaply gidýän ýerinde goý-da, onuň ýanyndan aýryl. Goý, ol ýaralanyp ölsün». 16Ýowap galany gabaw astynda saklap, gowy synlansoň, gaýduwsyz adamlaryň bar ýerini bilýärdi. Ol Uryýany şol ýerde goýdy. 17Galanyň adamlary çykyp, Ýowap bilen söweşmäge başladylar. Dawudyň nökerlerinden birnäçesi öldi. Öldürilenleriň arasynda het halkyndan bolan Uryýa-da bardy. 18Ýowap adam iberip, söweş baradaky maglumatlaryň ählisini Dawuda ýetirdi. 19Ol çapara şeýle diýdi: «Söweş hakyndaky habarlaryň ählisini patyşa gürrüň berip bolanyňdan soň, 20patyşa gazaba münüp: „Näme üçin gala beýle golaý bardyňyz? Olaryň sizi diwaryň üstünden oka tutjakdyklaryny bilmeýärmidiňiz näme? 21Ýerubagalyň ogly Abymelegi bir aýalyň öldürendigini bilmeýärmidiňiz? Tebezde ol aýal diwaryň üstünden oňa degirmen daşyny zyňyp öldürmänmidi? Näme üçin diwara gaty golaý bardyňyz?“ diýäýse, şol wagt: „Siziň het halkyndan bolan guluňyz Uryýa hem öldi“ diýersiň»[+].

22Çapar gidip, Ýowabyň tabşyranlarynyň ählisini Dawuda[†] gürrüň berdi. 23Ol Dawuda şeýle gürrüň berdi: «Duşmanyň güýji biziňkiden agdyk eken. Olar biziň garşymyza meýdana çykdylar, emma biz derwezäniň agzyna çenli olaryň yzlaryndan kowduk. 24Şonda ýaýçylar diwaryň üstünden seniň adamlaryňy oka tutdular; olaryň arasynda ölenleri hem boldy. Het[†] halkyndan bolan guluňyz Uryýa hem şonda öldi». 25Dawut[†] çapara: «Ýowaba aýt, goý, bu iş üçin ol köp alada galmasyn; gylyç kä oňa deger, kä muňa. Galanyň üstüne hüjümi güýçlendirsinler-de, ony ýumursynlar. Şu sözler bilen ony ruhlandyr» diýdi.

26Uryýanyň aýaly adamsynyň ölendigini eşidip, onuň ýasyny tutdy. 27Ýas gutarandan soň, Dawut[†] adam iberip, ol aýaly köşgüne getirtdi. Şeýdip, ol Dawudyň aýaly boldy. Ondan Dawudyň bir ogly boldy.

Ýöne Dawudyň[†] eden bu işi Rebbiň[†] nazarynda nejislikdi.

#### 12‑nji bap


Natan pygamber Dawuda käýeýär

1Reb[†] Dawudyň[†] ýanyna Natan pygamberi[†] iberdi. Ol Dawudyň ýanyna baryp, oňa şeýle diýdi: «Galalaryň birinde birisi baý, beýlekisi garyp bolan iki sany adam ýaşapdyr[+]. 2Baýyň süri-süri goýnudyr sygry bolupdyr. 3Garybyň bolsa bar baýlygy ýeke-täk guzujygy eken. Ol ony satyn alyp, öz ýanynda çagalary bilen bile ulaldypdyr. Ol öz eýesi bilen bir tabakdan iýip, bir käseden suw içipdir. Garyp ony öz gujagynda ýatyrýan eken. Ol oňa edil öz gyzy ýaly seredipdir. 4Günlerde bir gün ýaňky baý adamyň öýüne myhman gelipdir. Myhman üçin öz goýunlaryndan ýa-da sygyrlaryndan alyp soýmaga onuň gözi gyýman, hälki garybyň guzusyny alyp, şondan nahar taýýarlapdyr». 5Baýa juda gahary gelip, Dawut[†] Natana: «Rebden ant içýärin, bu adamyň başy ölümlidir. 6Şeýle edendigi hem rehimsizligi üçin, ol guzyny dört esse edip gaýtarar» diýdi[+]. 7Natan Dawuda şeýle diýdi: «Şol adam – sen! Ysraýyl[†] Hudaýy Reb şeýle diýýär: „Seni Ysraýyla patyşalyga saýlanam, Şawulyň elinden halas edenem Men[+]. 8Men saňa hojaýynyňyň hojalygyny berdim, aýallaryny gujagyňa saldym. Saňa ysraýyl bilen ýahuda[†] halkyny hem berdim. Bulary az gören bolsaň, onda ýene-de köp zatlary bererdim. 9Näme üçin sen Men-Rebbiň ýigrenýän işlerini etmek bilen, Meniň sözümi äsgermediň? Het[†] halkyndan bolan Uryýany söweşde gylyçdan geçirdip, onuň aýalyny özüňe aýal edindiň. Ony ammonlaryň gylyjy bilen öldürdiň[+]. 10Mundan beýläk gylyç müdimilik seniň nesliňiň depesinden düşmez. Sebäbi sen Meni äsgermediň we het halkyndan bolan Uryýanyň aýalyny özüňe aýal edindiň“». 11Reb şeýle diýýär: «Saňa erbetligi öz öýüňden dörederin. Aýallaryňy öz gözüňiň alnynda eliňden alyp, ýakynyňa bererin. Ol ýakynyň gündiziň günortany aýallaryň bilen ýatar[+]. 12Sen bu işi gizlin etdiň, emma Men muny tutuş Ysraýylyň gözüniň alnynda, gündiziň günortany ederin». 13Dawut Natana: «Men Rebbiň öňünde günä gazandym» diýdi. Natan Dawuda: «Reb seniň günäňi geçdi; sen ölmersiň[+]. 14Ýöne bu işi etmek bilen, sen Rebbi doly äsgermezlik etdiň, şol sebäpli senden doguljak çaga öler» diýdi. 15Şondan soň Natan öýüne gitdi.


Dawudyň ogly ölýär

Reb Dawudyň[†] Uryýanyň aýalyndan doglan ogluny urdy; çaga agyr keselledi. 16Dawut[†] çaga üçin Hudaýa ýalbardy, agyz bekledi[†], otagyna girip, bütin gijeler ýanyny ýere berip ýatdy[+]. 17Köşgüň ýaşululary[†] gelip, ony ýerden galdyrmak islediler. Emma ol ne ýerinden turdy, ne-de olar bilen bile nahar iýdi. 18Ýedinji gün diýlende, çaga ýogaldy. Dawudyň adamlary bu hakda oňa habar bermekden gorkdular. Olar: «Çaga heniz dirikä, ol biziň gepimize gulak asmady. Indi çaganyň ölendigini biz oňa nähili aýdarys? Özüne bir zat eder» diýip oýlandylar. 19Ýöne Dawut adamlarynyň arasynda bir hyşy-wyşynyň bardygyny görüp, çaganyň ýogalandygyna düşündi. Ol adamlaryna: «Çaga ýogaldymy?» diýdi. Olar: «Hawa, ýogaldy» diýdiler.

20Dawut[†] ýerinden galdy, ýuwundy, üstüne atyr sepdi we geýimlerini çalşyrdy. Soňra Rebbiň öýüne[†] gidip ybadat etdi. Soň öýüne gaýdyp geldi we naharlanjakdygyny aýtdy. Öňünde nahar goýdular, ol naharlandy. 21Adamlary oňa: «Çaga dirikä, agyz beklediň[†] we agladyň. Ol ýogalandan soň bolsa, turup naharlandyň. Bu näme etdigiň boldy?» diýdiler. 22Dawut: «Çaga dirikä, agyz bekledim, agladym. Sebäbi men: „Kim bilýär, belki, Reb maňa rehim eder, çaga gutular“ diýip oýlanypdym[+]. 23Emma ol ýogalansoň, men näme üçin agyz bekläýin? Men ony yzyna getirip bilerinmi? Men onuň ýanyna giderin welin, ol indi meniň ýanyma gelmez» diýip jogap berdi.


Süleýman dogulýar

24Dawut[†] aýaly Batşeba göwünlik berdi we onuň bilen ýatdy. Batşeba bir ogul dogurdy; Dawut onuň adyna Süleýman[†] dakdy. Reb çagany söýdi[+] 25we Rebbiň hatyrasy üçin, bu çaganyň adyna Ýedidýa[*] dakylmalydygy hakda Natan pygamberiň üsti bilen habar iberdi.

26[•]Indi Ýowap ammonlaryň Raba galasynyň garşysyna uruşýardy. Ol şa galasyny basyp aldy[+]. 27Ýowap Dawuda[†]: «Men Raba galasyna hüjüm edip, suw çeşmelerini eýeledim. 28Indi sen goşunyň galan bölegini topla we galanyň çar tarapyndan çozup, ony basyp al. Bolmasa galany özüm basyp alaryn we ol meniň adym bilen atlandyrylar» diýip habar iberdi. 29Dawut[†] ähli goşuny toplap, Raba galasyna hüjüm edip, ony boýun egdirdi. 30Dawut ammonlaryň patyşasynyň başyndan altyn täjini aldy; onuň agramy iki putdy[*], onuň ýüzüne gymmatbaha daş oturdylandy. Ony Dawudyň kellesine geýdirdiler. Dawut galadanam köp mukdarda olja aldy. 31Galanyň halkyny bolsa Dawut galadan göçürip byçgy, demir kätmen hem-de palta bilen işlenilýän işlere ýa-da kerpiç işlerine goýdy. Ol ammonlaryň ähli galalarynda şeýle edenden soň, ähli goşun bilen bile Iýerusalime[†] dolandy.

#### 13‑nji bap


Amnon we Tamar

1Aradan esli wagt geçdi. Dawudyň[†] ogly Abşalomyň Tamar atly bir owadan uýasy bardy. Dawudyň başga bir ogly Amnon oňa aşyk boldy. 2Öz enebaşga uýasy Tamara bolan yşk heserinden ýaňa gussa çekip, ol keselledi. Ol boý gyz bolansoň, oňa bir zat etmek Amnona kyn bolup görünýärdi. 3Ýöne Amnonyň Ýonadap diýen bir dosty bardy. Ýonadap Dawudyň dogany Şimganyň ogludy. Ol juda mekir adamdy[+]. 4Ýonadap Amnona: «Eý, şazada, gün-günden halyň perişan bolup barýar-la! Belki, munuň sebäbini maňa aýdarsyň?!» diýdi. Amnon oňa: «Doganym Abşalomyň uýasy Tamara aşyk boldum» diýdi. 5Ýonadap oňa: «Kesellän bol-da, düşegiňe geçip ýat. Kakaň halyňy soramaga gelende, oňa: „Uýam Tamar gelip, meni naharlasyn. Ol öz ýanymda nahar taýýarlasyn. Onuň öz ýanymda nahar taýýarlanyny göräýeýin hem-de nahary onuň öz elinden iýäýeýin“ diýip aýt» diýdi. 6Şunlukda, Amnon kesellän kişi bolup, düşegine geçip ýatdy. Patyşa halyny soramaga gelende, ol: «Uýam Tamar gelip, ýanymda tagamly kökeler bişirip bersedi, men onuň öz elinden iýsedim» diýdi.

7Dawut[†]: «Dogany Amnonyň öýüne barsyn-da, oňa nahar taýýarlasyn» diýip, Tamaryň yzyndan adam iberdi. 8Tamar doganynyň öýüne bardy. Amnon düşekde ýatyrdy. Tamar hamyr ýugrup, ony ýaýdy, doganynyň ýanynda tagamly kökeler bişirdi. 9Kökeleri tabaga saldy-da, getirip, onuň öňünde goýdy, ýöne ol iýmedi. Amnon: «Ýanymdakylaryň ählisi çyksyn» diýdi. Hemmeler onuň ýanyndan çykdylar. 10Şonda Amnon Tamara: «Kökeleri ýatjak jaýyma elt, men ony öz eliňden iýjek» diýdi. Tamar bişiren tagamly kökelerini dogany Amnonyň ýatjak jaýyna alyp bardy. 11Tamar kökeleri onuň ýanyna alyp gelende, Amnon oňa ýapyşyp: «Uýam, gel, bile ýataly-la!» diýdi. 12Tamar oňa şeýle diýdi: «Ýok, dogan, namysyma degme! Ysraýylda[†] munuň ýaly zat görlen däldir. Beýle nejis iş etme![+] 13Beýle masgaraçylykdan soň men nirä giderin?! Senem Ysraýylyň binamyslarynyň biri bolup galarsyň. Gowusy, git-de, patyşa bilen gepleş. Ol meni senden gaýgyrmaz». 14Ýöne Amnon oňa gulak asmagam islemän, ondan güýçli bolansoň, ony zorlady. 15Şondan soň onda Tamara bolan güýçli ýigrenç döredi. Bu ýigrenç onuň öňki yşk heserinden-de has güýçlüdi. Amnon oňa: «Çyk!» diýdi. 16Emma Tamar: «Ýok, dogan, kowmak bilen maňa edýän bu ýamanlygyň öňki eden ýamanlygyňdan hem uludyr» diýdi. Emma Amnon oňa gulak asmady. 17Ol hyzmatkär ýigidini çagyryp: «Şu aýaly öýden çykar-da, gapyny ýap» diýdi. 18Hyzmatkär ony öýden çykaryp, gapyny ýapdy. (Tamaryň egninde ýeňli uzyn köýnegi bardy. Ir döwürlerde şalaryň ýetişen gyzlary şeýle geýner ekenler.) 19Tamar başyndan kül sowrup, egnindäki köýneginiň ýakasyny ýyrtdy. Elleri bilen başyny tutup, ýolboýy möňňürip aglap gitdi.

20Dogany Abşalom oňa: «Saňa doganyň Amnon el urdumy? Häzirlikçe sesiňi çykarma, uýam, ol seniň doganyň. Munuň üçin özüňi horlama» diýdi. Şeýdip, Tamar dogany Abşalomyň öýünde ýalňyz ýaşaberdi.

21Bolan işi eşidende, Dawut[†] patyşanyň juda gahary geldi. 22Uýasynyň namysyna degendigi üçin, Abşalom Amnony ýigrenýärdi. Ýöne ol Amnona ýagşydan-ýamandan hiç zat diýenokdy.


Abşalom ar alýar

23Iki ýyldan soň Abşalom Efraýyma golaý bolan Bagalhasorda goýun gyrkdyrýardy. Ol patyşanyň ähli ogullaryny şol ýere çagyrdy. 24Abşalom patyşanyň ýanyna gelip: «Guluň häzir goýun gyrkdyrýar. Özüňiz hem-de adamlaryňyz men guluň bilen bile gidäýseňiz» diýdi. 25Emma patyşa oňa: «Ýok, oglum, hemmämiz gitmäli; biz saňa ýük bolarys» diýdi. Abşalom hernäçe ýalbarsa-da, Dawut[†] gitmäge razy bolmady, ýöne oňa ak pata berdi. 26Abşalom oňa: «Bolmasa, doganym Amnon gidäýsin» diýdi. Patyşa oňa: «Näme üçin ol seniň bilen gitmeli?» diýip sorady. 27Emma Abşalom ýalbaryp, Amnony we beýleki ähli ogullaryny özi bilen ibermäge patyşany razy etdi. 28Abşalom hyzmatkärlerine şeýle buýruk berdi: «Serediň, Amnon şerapdan serhoş bolanda, men: „Amnony uruň“ diýerin. Şonda siz ony öldürersiňiz. Gorkmaň. Size muny men buýurýandyryn. Gorkmaň, mert boluň!» 29Abşalomyň adamlary Amnony buýrulyşy ýaly etdiler. Şanyň beýleki ogullary bolsa öz gatyrlaryna münüp gaçdylar.

30Olar entek ýoldakalar, Dawuda[†]: «Abşalom seniň ogullaryňyň ýekesini-de goýman, baryny öldüripdir» diýip habar berdiler. 31Patyşa turup, ýakasyny ýyrtyp, ýer bagyrtlady. Onuň ýanyndaky adamlary-da ýakalaryny ýyrtdylar[+]. 32Emma Dawudyň dogany Şimganyň ogly Ýonadap: «Şa hezretleri: „Ogullarymyň baryndan dyndarypdyrlar“ diýip pikir etmesin. Öldürilen diňe Amnon. Bu Amnonyň öz uýasy Tamaryň namysyna degen gününden bäri Abşalomyň ýüregine düwen niýetidi[+]. 33Şoňa görä, goý, şa hezretleri ogullarynyň ählisi ölen ýaly bolup, özüni horlap oturmasyn. Diňe Amnon öldi» diýdi.

34Abşalom gaçyp gidipdi. Dag tarapdaky Horonaýym ýolundan bir topar adamyň gelýändigine gözegçi nökeriň gözi düşdi. 35Ýonadap patyşa: «Hanha, seret, guluňyň aýdyşy ýaly, ogullaryň gelýär» diýip, 36sözüni soňlap-soňlamanka, şanyň ogullary gelip ýetdiler. Olar ses edip aglaşdylar. Patyşa bilen onuň adamlary-da gözýaş döküp aglaşdylar.

37Abşalom gaçyp, Geşur patyşasy Emihudyň ogly Talmaýyň ýanyna gitdi. Dawut[†] bolsa uzak wagtlap oglunyň ýasyny tutdy[+].

38Geşura gaçyp baran Abşalom ol ýerde üç ýyl ýaşady. 39Amnonyň ölüminden soň, köp wagtyň geçmegi bilen Dawut[†] patyşa köşeşdi, ol indi Abşalomy yzarlajak hem bolmady[*].

#### 14‑nji bap


Abşalom Iýerusalime gaýdyp gelýär

1Patyşanyň Abşalom hakda pikir etmesini goýup bilmeýändigine Seruýanyň ogly Ýowap göz ýetirdi. 2Ýowap Tekowa galasyna adam iberip, ol ýerden bir dana aýaly getirtdi. Ýowap aýala: «Ýas lybasyna girersiň-de, ýas tutýan kişi bolarsyň; atyr sepinmersiň, özüňi esli wagtdan bäri bir merhumyň ýasyny tutýan ýaly alyp bararsyň;[+] 3patyşanyň ýanyna baryp, meniň diýenlerimi oňa aýdarsyň» diýip, aýtmaly sözlerini onuň agzyna salyp berdi.

4Tekowaly aýal patyşanyň huzuryna bardy-da, ýere ýüzin düşüp, oňa tagzym edip: «Kömek ediň, eý, şahym!» diýdi[+]. 5Patyşa: «Näme boldy?» diýip sorady. Aýal şeýle diýdi: «Wah, men bir äri ölen dul aýal. 6Gyrnagyňyzyň iki sany ogly bardy. Bir gün olar meýdanda uruşdylar. Ol ýerde olary aralamaga adam bolmansoň, biri beýlekisini urup öldürdi. 7Indi tutuş tire gyrnagyňyza garşy çykyp: „Doganyny öldüreni biziň elimize ber, onuň özüni-de öldürip, ondan doganynyň ganyny aljak. Şeýdip, biz mirasdary-da[†] öldürjek“ diýýärler. Şeýdip, olar ojagymyň galanja oduny-da söndürip, ýer ýüzünde adamymdan nam-nyşan galdyrmajak bolýarlar». 8Patyşa aýala: «Bolýar, gidiber, men sen hakda perman bererin» diýdi. 9Tekowaly aýal patyşa ýüzlenip: «Eý, şa hezretleri, günäsi meniň hem-de atamyň nesliniň boýnuna. Goý, şa hem-de onuň tagty günäden azat bolsun» diýdi[+]. 10Patyşa: «Eger biri bir zat diýäýse, meniň ýanyma alyp gel, hiç zat diýmez ýaly ederin» diýdi. 11Aýal: «Goý, şa hezretleri öz Hudaýy Rebden[†] ant içsin we öldürileniň hossary mundan beýläk adam öldürmesin, meniň oglumam diri galsyn» diýdi. Patyşa: «Rebden ant içýärin, ogluňa barmagyny batyran adam bolmaz» diýdi[+]. 12Aýal: «Ygtyýar etseňiz, şa hezretlerine gyrnagyňyzyň bir sözi bar» diýdi. Patyşa: «Aýt!» diýdi. 13Aýal şeýle diýdi: «Onda näme üçin Hudaýyň halkyna garşy beýle işleri küýüňe getirýäň? Şanyň bu aýdýanlary onuň özüni ýazgarýar, sebäbi siz kowan adamyňyzy gaýtaryp getirmeýärsiňiz. 14Dökülip, topraga siňip giden suw ýaly, ählimiz dünýäden öteris. Ýöne Hudaý jany almaz. Ol kowlanlary Özünden uzaklaşdyrmazlygyň alajyny tapýar[+]. 15Adamlar meni gorkuzansoň, şa hezretlerine şulary aýtmak üçin geldim. Men gyrnagyň: „Patyşa ýetireýin, belki, ol gyrnagynyň dilegini bitirer, 16meni diňlär hem-de öz gyrnagyny we onuň ogluny Hudaýyň halkyna beren mülkünden mahrum etjek bolýanlaryň elinden halas eder, 17şa hezretleriniň sözi meni köşeşdirer“ diýip pikir etdim. Sebäbi ol Hudaýyň perişdesi[†] ýaly, ýagşyny-ýamany seljerýär. Goý, Hudaýyň Reb seniň bilen bolsun!»[+] 18Patyşa aýala bakyp: «Bir zat sorajak, ýöne menden hiç zat ýaşyrma!» diýdi. Aýal: «Aýdyberiň, şa hezretleri!» diýdi. 19Patyşa: «Şu işlerde Ýowabyň eli-hä ýokdur-da?!» diýdi. Aýal: «Şa hezretleriniň ömri uzak bolsun! Patyşanyň aýdan zadyndan hiç kim saga-sola sowlup bilmez. Hut şa hezretleriniň aýdyşy ýaly, gyrnagyňy Ýowap iberdi we aýtmaly sözleriniň ählisini gyrnagyňyň agzyna ol salyp iberdi. 20Guluň Ýowap muny ýagdaýy üýtgetmek üçin etdi. Ýöne şa hezretleri Hudaýyň perişdesi ýaly danadyr; ol ýer ýüzünde bolup geçýän ähli işleri bilýär» diýip jogap berdi[+].

21Şondan soň patyşa Ýowaba: «Bolýar, men razy; bar, ýaş ýigidi – Abşalomy yzyna getir» diýdi. 22Ýowap ýere ýüzin düşüp tagzym etdi we patyşa alkyş aýtdy. Soňra ol patyşa: «Eý, şa hezretleri, öz islegini berjaý edendigiňize görä, siziň nazaryňyzda rehim-şepagat tapandygyny men guluňyz bilýär» diýdi. 23Şondan soň Ýowap Geşura gidip, Abşalomy Iýerusalime[†] getirdi[+]. 24Patyşa: «Goý, ol öz öýüne gitsin, meniň gözüme görünmesin» diýdi. Şeýdip, Abşalom patyşanyň gözüne görünmän, öz öýüne gitdi.


Dawut Abşalomy bagyşlaýar

25Görmegeýlikde Abşalom ýaly magtalýan adam tutuş Ysraýylda[†] ýokdy. Depesinden dyrnagyna çenli onuň ýekeje-de kemi ýokdy. 26Saçyny gyrkyp, (kellesine agram salýandygy üçin, ol her ýylyň ahyrynda saçyny gyrkardy) şanyň terezisi bilen onuň saçynyň agramy çekilip görlende, ol bäş ýüz mysgala[*] ýeterdi. 27Abşalomyň üç ogly bilen Tamar atly bir gyzy bardy. Tamar juda görmegeý boý gyzdy[+].

28Abşalom Iýerusalimde[†] iki ýyl ýaşady, ýöne şu döwrüň içinde ol ýeke gezegem patyşanyň gözüne görünmedi. 29Ahyrsoňy Abşalom patyşanyň ýanyna ibermek üçin, Ýowaby öz ýanyna çagyrdy. Emma Ýowap gelmedi. Ol ikinji ýola onuň yzyndan adam iberdi, ýöne Ýowap bu gezek hem gelmedi. 30Şondan soň Abşalom hyzmatkärlerine: «Ine, Ýowabyň ekin meýdany meniňki bilen ýanaşyk; onuň ol ýerde arpasy bar. Gidiň-de, şony otlaň» diýdi. Hyzmatkärler gidip, onuň ekin meýdanyny otladylar. 31Ýowap Abşalomyň öýüne baryp, oňa: «Näme üçin hyzmatkärleriň meniň ekin meýdanymy otlapdyrlar?» diýdi. 32Abşalom oňa şeýle jogap berdi: «Gelsin diýip, yzyňdan adam iberdim. „Meni Geşurdan näme üçin getirdiň? Ol ýerden gaýtmadyk bolsam, mundan gowy bolardy“ diýip aýtdyrmak üçin, seni patyşanyň ýanyna iberjekdim. Men häzir patyşanyň ýanyna gideýin. Eger günäkär hasaplasa, onda, goý, ol meni öldüräýsin!»[+] 33Şondan soň Ýowap patyşanyň ýanyna gidip, Abşalomyň sözlerini oňa ýetirdi. Patyşa Abşalomy çagyrdy. Ol patyşanyň huzuryna gelip, ýere ýüzin düşüp, oňa tagzym etdi. Patyşa Abşalomy ogşady.

#### 15‑nji bap


Abşalom gozgalaň turuzýar

1Şondan soň Abşalom bir söweş arabasyny[†], atlary hem-de öz öňünden ýörär ýaly elli adam taýýarlady[+]. 2Abşalom daň bilen turup, galanyň derwezesiniň golaýynda durardy. Eger kimdir biri haýsydyr bir dawany çözmek üçin, patyşanyň huzuryna barmak islese, Abşalom ony ýanyna çagyryp: «Haýsy galadan bolarsyň?» diýip sorardy. Gelen: «Guluň Ysraýylyň[†] pylan tiresinden» diýerdi[+]. 3Abşalom: «Sen mamla, aýdýanyň hak, ýöne şanyň ýanynda seni diňläre adam ýok» diýip jogap bererdi. 4Ol: «Ýurda diňe özüm serdar[†] bolsadym! Men dawaly mesele bilen ýa-da başga bir iş bilen ýanyma gelenleriň ählisiniň işine adalatly[†] serederdim» diýerdi[+]. 5Şeýle hem kimdir biri oňa tagzym etmek üçin golaýlaşmak islese, elini uzadyp ony bagryna basardy-da, ogşardy. 6Abşalom şanyň ýanyna arz-şikaýat bilen gelen her bir ysraýylly bilen şeýle ederdi. Şeýdip, ol ysraýyl halkyna özüni aldyrdy.

7Dört ýyldan[*] soň Abşalom Dawut[†] patyşa: «Rugsat berseň, Hebrona gidip, Rebbe[†] eden kasamymy ýerine ýetireýin. 8Men guluň Siriýa ýurdunyň Geşur galasynda ýaşaýarkam, „Eger Reb meni Iýerusalime[†] gaýtaryp eltse, men Oňa Hebronda sežde ederin[†]“ diýip kasam edipdim» diýdi[+]. 9Patyşa oňa: «Arkaýyn gidiber» diýdi. Şeýdip, ol Hebrona gitdi. 10Emma ol: «Şahdan edilen surnaý sesini eşiden badyňyza: „Abşalom Hebronda patyşa boldy!“ diýip yglan edersiňiz» diýen habar bilen Ysraýylyň ähli tireleriniň arasyna gizlin çaparlar ýollady. 11Iýerusalimden çagyrylan iki ýüz adam hem Abşalom bilen bile gitdi. Olar bolan işlerden bihabar bolansoň, ak göwün bilen Abşalomyň yzyna düşdüler. 12Abşalom gurbanlyk[†] berende, adam iberip, Dawudyň geňeşçisi giloly Ahytopeli çagyryp getirtdi. Güýçli dildüwşük boldy. Abşalomyň daşyna üýşýänleriň sany barha artýardy[+].


Dawut Iýerusalimden gaçýar

13Bir çapar gelip: «Ysraýyllaryň ýüregi Abşaloma baglanypdyr» diýip, Dawuda[†] habar berdi[+]. 14Dawut[†] Iýerusalimde[†] özi bilen bile bolan ähli adamlaryna: «Hany, boluň, gaçalyň! Ýogsam, bize Abşalomdan gutulma ýokdur. Howlukmasak, ol yzymyzdan ýetip, bizi tutar, başymyza bela getirer we galadakylary gylyçdan geçirer» diýdi[+]. 15Patyşanyň adamlary oňa: «Şa hezretleri näme islese, siziň gullaryňyz şoňa razy» diýdiler. 16Şeýdip, patyşa tutuş maşgalasyny yzyna tirkäp, ýola çykdy. Ol on gyrnak aýalyny öýe seretmek üçin goýup gitdi[+]. 17Patyşa ähli adamlaryny alyp, ýola düşdi. Olar galanyň çetinde saklandylar. 18Şanyň ähli adamlary onuň öňünden geçdiler. Ähli keretler, peletler hem-de Gat galasyndan şanyň yzyna düşüp gaýdan alty ýüz adam onuň öňünden geçdiler[+].

19Patyşa gatly Ytaýa şeýle diýdi: «Sen näme üçin bizden galman gelýärsiň? Yzyňa gaýt-da, täze patyşa bilen boluber. Sebäbi sen ýurdundan kowlan gelmişeksiň. 20Seniň geleniň düýn dälmi, bu günem men seni özümiz bilen bile sergezdan edeýinmi? Onsoňam nirä barýanymy özümem bilemok. Sen gaýt, ildeşleriňi-de özüň bilen äkit. Reb size merhemet etsin hem wepalylyk görkezsin». 21Emma Ytaý Dawut[†] patyşa: «Rebden hem-de şa hezretlerinden ant içýärin; ha ölüm bolsun, ha ömür – parhy ýok, şa hezretleri nirede bolsa, guluňyz hem şol ýerde bolar» diýdi[+]. 22Dawut Ytaýa: «Bolýar, bar geç» diýdi. Ytaý ýanyndaky ähli adamlarydyr bala-çagalary bilen bilelikde geçdi. 23Dawudyň adamlary geçip barýarka, tutuş ýurt nala çekip aglady. Patyşa tutuş goşuny bilen Kidron deresinden geçip, çöle tarap ýola düşdi[+].

24Abýatar belende çykyp durdy, Sadok hem ähli lewiler[†] bilen Hudaýyň Äht sandygyny[†] göterip alyp barýardy. Adamlaryň bary galadan çykyp bolýança, olar Hudaýyň sandygyny ýerde goýdular[+]. 25Patyşa Sadoga şeýle diýdi: «Hudaýyň sandygyny yzyna gala äkit. Eger men Rebbiň nazarynda merhemet tapan bolsam, Ol meni ýene-de yzyma gaýtaryp getirer; sandygy hem onuň durýan ýerini görmek maňa ýene miýesser eder. 26Emma Reb: „Men senden razy däl“ diýäýse, onda, ine, men; islänini edäýsin»[+]. 27Patyşa Sadok ruhana şeýle diýdi: «Sen öňden görüjisiň! Ogluň Ahymagasy hem-de Abýataryň ogly Ýonatany ýanyňa al-da, Abýatar bilen bile sag-salamat gala gaýt[+]. 28Sizden bir habar alýançam, çölde – derýanyň saý ýerinde garaşaryn». 29Şeýdip, Sadok bilen Abýatar Hudaýyň sandygyny göterip, yzyna Iýerusalime[†] äkitdiler we özleri hem şol ýerde galdylar.

30Dawut[†] aglap-eňräp Zeýtun dagyna çykdy. Başynda örtügi bardy, aýaklary ýalaňaçdy. Onuň ýanyndakylaryň-da ählisiniň başlary örtülgidi, gidip baryşlaryna olaram aglaýardylar[+]. 31«Ahytopel Abşalomyň ýanynda – dildüwşüge gatnaşanlaryň arasynda» diýip, Dawuda habar berdiler. Dawut: «Ýa Reb, Ahytopeliň maslahatlaryny puja çykarmagyňy dileýärin» diýdi[+].

32Dawut[†] Hudaýa sežde edilýän[†] belentligiň üstüne çykanda, onuň bilen duşuşmak üçin ark urugyndan ýakasyny ýyrtyp, başyndan gum sowran Huşaý diýen adam geldi[+]. 33Dawut oňa şeýle diýdi: «Eger meniň bilen bile gitseň, maňa ýük bolarsyň[+]. 34Sen gowusy gala git-de, Abşalomyň ýanyna baryp, kakasyna hyzmat edişiň ýaly, oňa-da hyzmat etjekdigiňi aýt. Şeýtseň, Ahytopeliň men babatdaky maslahatyny puja çykaryp bilersiň[+]. 35Ruhanylar[†] Sadok bilen Abýatar hem şol ýerde seniň ýanyňda bolarlar. Şa köşgünden eşidenleriňi şolara aýdarsyň. 36Sadogyň ogly Ahymagas bilen Abýataryň ogly Ýonatan hem şol ýerdedir. Şolaryň üsti bilen alan maglumatlaryňy maňa ýetirersiň»[+].

37Şeýdip, Dawudyň[†] dosty Huşaý Iýerusalime[†] geldi. Şol wagt Abşalom gala girip barýardy[+].

#### 16-njy bap


Dawut bilen Siba

1Dawut[†] belentlikden biraz daşlaşanda, Mepiboşediň hyzmatkäri Siba goşa eşeklere iki ýüz çörek, ýüz goşawuç kişmiş, ýüz goşawuç injir we bir meşik şerap ýükläp, Dawudyň öňünden çykdy[+]. 2Dawut patyşa oňa: «Bu zatlary näme üçin getirdiň?» diýdi. Siba: «Eşekler-ä patyşanyň maşgalasyna ulag bolar, çöreklerdir ir-iýmişler ýigitlere iýmit bolar, şeraby bolsa çöldäki argyn adamlar içerler» diýip jogap berdi[+]. 3Dawut: «Jenabyňyň agtygy nirede?» diýip sorady. Siba: «Ol Iýerusalimde[†]. Ol: „Ysraýyl[†] halky şu gün atamyň şalygyny maňa gaýtaryp bermeli“ diýýär» diýdi[+]. 4Dawut patyşa: «Mepiboşediň ähli zady indi seniňki» diýdi. Siba: «Saňa tagzym! Özüňiz merhemet ediň, eý, şa hezretleri!» diýdi.


Şimgi Dawudy näletleýär

5Dawut[†] patyşa Bahuryma gelende, Şawulyň garyndaşlaryndan Geranyň ogly Şimgi diýen adam ol ýerden çykdy. Ol gidip barşyna Dawuda sögünýärdi. 6Şimgi Dawutdyr onuň nökerlerini daşlady. Ähli esgerleri hem patyşanyň janpenalary Dawudyň sagynda hem solunda durdular. 7Şimgi: «Güm bol! Güm bol! Ganhor, deýýus! 8Ýerine şa bolan adamyň Şawulyň garyndaşlarynyň tutuş ganyny Reb[†] senden aldy. Ol şalygy ogluň Abşaloma berdi. Görýäňmi, öz pisligiňiň pidasy bolduň, sebäbi sen ganhor» diýip garganýardy. 9Seruýanyň ogly Abyşaý patyşa garap: «Bu itiň maslygy näme üçin şa hezretlerine gargap dur? Ygtyýar beriň, kellesini alaýyn» diýdi[+]. 10Patyşa bolsa: «Seruýanyň ogullary, bu siziň işiňiz däl, ol gargaýan bolsa, diýmek, Reb oňa „Dawuda garga“ diýendir. Şeýle bolsa, onuň edenine däl diýip biljek barmy?» diýdi[+]. 11Soňra Dawut Abyşaýa hem-de ähli adamlaryna: «Öz bilimden önen oglum kastyma çykansoň, bu benýaminden näme gowulyga garaşýaňyz?! Goý, gargasa gargabersin, oňa degmäň, sebäbi bu Rebbiň emridir. 12Belki, Reb çekýän ezýetimi görüp, şu günki gargyşyň ýerine maňa bähbitlisini eder» diýdi. 13Şeýdip, Dawut adamlary bilen öz ugruna gitdi. Baýryň etegi bilen, Dawudyň deňinden barýan Şimgi oňa gargaýardy, ony daşlaýardy, kesekleýärdi.

14Patyşa bilen onuň ýanyndaky ýadap surnugan goşun Iordan derýasyna[†] gelip, ol ýerde dynç aldylar.

15Abşalom bilen tutuş ysraýyl halky Iýerusalime[†] geldiler; Ahytopel hem olaryň ýanyndady. 16Dawudyň[†] dosty ark urugyndan bolan Huşaý Abşalomyň ýanyna baryp: «Patyşanyň ömri uzak bolsun! Patyşanyň ömri uzak bolsun!» diýdi[+]. 17Abşalom oňa: «Dostuňa wepalylygyň şumy seniň? Näme üçin dostuň bilen gitmediň?» diýdi. 18Huşaý: «Ýok, Rebbiň we şu adamlaryň, hem-de tutuş Ysraýylyň saýlan adamynyň tarapynda boljak, şonuň ýanynda galjak. 19Üstesine-de, men kime hyzmat etmeli? Onuň ogluna dälmi? Kakaňa nähili hyzmat eden bolsam, saňa-da şonuň ýaly hyzmat ederin» diýdi.

20Abşalom Ahytopele ýüzlenip: «Hany, maslahat beriň, biz näme etmeli?» diýdi. 21Ahytopel: «Kakaňyň öýe seretmek üçin goýup giden gyrnak aýallary bilen ýat. Şeýtseň, özüňi kakaňa duşman edendigiňi tutuş Ysraýyl eşider we seniň tarapyňdakylaryň goluna kuwwat berer» diýdi[+]. 22Şeýlelikde, üçegiň ýokarsynda Abşalom üçin çadyr gurdular. Abşalom bütin Ysraýylyň gözüniň alnynda kakasynyň gyrnak aýallarynyň ýanyna girdi[+]. 23Şol döwürde Ahytopeliň berýän maslahaty Hudaýdan soralan maslahat hasap edilerdi. Ahytopeliň ähli maslahaty Dawut[†] bilen Abşalomyň ikisi üçinem şeýledi.

#### 17‑nji bap


Huşaý Abşalomy aldawa salýar

1Ahytopel Abşaloma şeýle diýdi: «Ygtyýar et, on iki müň adamy saýlaýyn-da, şu gije Dawudyň[†] yzyndan kowalaýyn. 2Ýadap gurbatdan düşen wagty men onuň üstüne çozup, ony howsala salaýyn. Ýanyndaky ähli goşun gaçar, men diňe patyşanyň özüni öldürerin. 3Ýaş gelniň öz adamsynyň öýüne gelşi ýaly, ähli halkyň saňa tarap öwrülmegi üçin, seniň şol ideýän adamyň öldürilmegi wajypdyr. Şonda bütin halk parahatçylykda bolar». 4Maslahat Abşaloma-da, Ysraýylyň[†] ähli ýaşulularyna-da[†] ýarady.

5Abşalom: «Ark urugyndan bolan Huşaýy-da çagyr, onam diňläli, näme diýýär» diýdi[+]. 6Huşaý gelende, Abşalom oňa: «Ahytopeliň maslahat-a, ine, şeýle. Şonuň diýeni bilen bolubermelimi ýa özüň bir maslahat berýäňmi?» diýdi. 7Huşaý: «Ahytopeliň bu gezekki beren maslahaty gowy maslahat däl» diýip, 8sözüni dowam etdi: «Kakaňyň hem-de onuň adamlarynyň batyr ýigitlerdigini bilýänsiň. Olar sährada çagasyny elinden aldyran aýy ýaly ýowuz boldular. Üstesine-de, ataň tejribeli urşujydyr. Ol gijäni goşunyň arasynda geçirmez[+]. 9Häzir ol bir gowakda ýa-da başga bir ýerde gizlenendir. Ilkinji hüjümde biziňkilerden öleni bolaýsa, onda ony eşidenler: „Abşalomyň yzyna düşenler gyrlypdyr“ diýerler. 10Şonda arslan ýürek gaýduwsyz batyram gorkudan ýaňa pagyş-para erär, sebäbi kakaňyň batyr ýigitdigini, onuň ýanyndakylaryň-da gaýduwsyzdygyny tutuş Ysraýyl bilýär. 11Şoňa görä meniň maslahatym şeýle: Dandan Beýerşeba çenli ähli ysraýyllar deňiz kenarynyň çägeleriçe köplükde seniň ýanyňa toplansyn. Söweşde olara özüň baştutanlyk et[+]. 12Biz ony nirede bolsa-da tapyp, ýere çyg düşüşi ýaly bolup, onuň üstüne dökülmelidiris. Şonda onuň ne özi aman galar, ne-de ýanyndakylar. 13Eger-de ol gala tarap çekiläýse, onda ähli ysraýyllar ýüp getirerler we ol ýeriň iň soňky çaglyna çenli, galany jülgä çekeris». 14Abşalom bilen ähli ysraýyllar: «Ark urugyndan bolan Huşaýyň maslahaty Ahytopeliň maslahatyndan gowy» diýdiler. Sebäbi Reb[†] Abşalomy heläkçilige duçar etmek üçin, Ahytopeliň oňat maslahatyny puja çykarmak kararyna gelipdi[+].


Huşaý Dawudy habardar edýär

15Huşaý ruhanylar[†] Sadok bilen Abýatara şeýle diýdi: «Abşaloma hem-de ysraýyl ýaşulularyna[†] Ahytopel şeýle maslahat berdi, men hem beýle maslahat berdim. 16Indi haýal etmän, adam iberiň-de, Dawuda[†] şu habary ýetiriň: „Şu gije çölde – derýanyň saý ýerinde galman, aňry tarapa geçmese, patyşanyň özi-de, ýanyndaky tutuş goşun-da heläk bolar“». 17Göze ilmezlik üçin gala girip bilmeýändiklerine görä, Ýonatan bilen Ahymagas Eýnrogelde garaşýardylar. Bir gyrnak gelip, olara habar berýärdi, olar bolsa gidip, Dawuda aýdýardylar[+]. 18Emma bir gezek bir ýetginjek olary görüp, Abşaloma habar berdi. Ýonatan bilen Ahymagas haýal etmän gidip, Bahurymda biriniň öýüne bardylar. Şol adamyň howlusynda bir guýusy bardy; olar şol guýynyň içine girdiler. 19Hojaýynyň aýaly guýynyň agzyny örtgi bilen örtdi-de, üstüne däne serdi; ol ýerde hiç zat bilner ýaly bolmady[+]. 20Abşalomyň adamlary ol aýalyň öýüne gelip, ondan Ahymagas bilen Ýonatanyň nirededigini soradylar. Aýal olara: «Olar arykdan geçdiler» diýip jogap berdi. Gözleýänler ol ikisini gözläp tapmandan soň, Iýerusalime[†] dolandylar. 21Ýaňkylar gidenden soň, ol ikisi guýudan çykyp gitdiler-de, Dawut[†] patyşany habardar etdiler. Olar Ahytopeliň Dawudyň garşysyna eden maslahatyny aýdyp, Dawuda: «Bol, basymrak, suwdan geçip, ötägit» diýdiler. 22Şondan soň Dawut bilen onuň ýanyndaky goşun Iordan derýasyndan[†] geçdiler. Daň saz berýänçä, olar derýadan doly geçip gutardylar.

23Öz maslahatynyň ýer tutmandygyny gören Ahytopel eşegini gaňňalady-da, öz galasyna, öýüne gitdi. Baryp, maşgalasyna wesýet edenden soň bolsa özüni asdy. Ony kakasynyň gubry goýlan gümmezde jaýladylar[+]. 24Abşalom Ysraýylyň ähli adamlaryny ýanyna alyp, Iordan derýasyndan[†] geçende, Dawut[†] Mahanaýyma barypdy[+]. 25Abşalom Emasany Ýowabyň ýerine goşunbaşy edip goýdy. Emasa Ýytra diýen bir ysraýylyň ogludy. Ýytra Ýowabyň ejesi, Seruýanyň aýal dogany, Nahaşyň gyzy Abygaýyla öýlenipdi[+]. 26Ysraýyllar bilen Abşalom Gilgatda düşlediler. 27Dawut Mahanaýyma baranda, ammonlaryň Raba galasyndan Nahaşyň ogly Şoby, lodebarly Emiýeliň ogly Makyr, Rogelimden gilgatly Barzyllaý dagy[+] 28Dawut bilen onuň ýanyndaky adamlaryna ýorgan-düşek, gap-çanak, toýun gaplar, huruşlyk üçin bugdaý, arpa, un, gowurga, noýba, mäş, 29bal, süzme, goýun etini, sygyr süýdünden edilen peýnir getirdiler. Sebäbi olar goşunyň çölde aç-suwsuz hem ýadawdygyny aýdypdylar[+].

#### 18‑nji bap


Abşalomyň ölümi

1Dawut[†] ýanyndaky adamlary toplap, olary gözden geçirdi, olara ýüzbaşylardyr müňbaşylar belledi. 2Ol goşuny üç topara böldi: bir topara Ýowap, bir topara Seruýanyň ogly, Ýowabyň dogany Abyşaý, üçünji topara bolsa gatly Ytaý baştutanlyk edýärdi. Patyşa özüniň hem olaryň ýanlarynda boljakdygyny olara aýtdy[+]. 3Emma halk oňa: «Ýok, sen gitme, sebäbi eger biz gaçaýsak, olar bize ähmiýet bermezler. Ýarymyz gyrlaýanda-da, olar bize üns berip durmazlar. Sen biziň on müňümize barabarsyň, bize galadan kömek etseň, has gowy bolar» diýdi. 4Patyşa olara: «Siz nämäni isleseňiz, şony ederin» diýdi. Patyşa derwezäniň ýanynda durdy; tutuş goşun ýüz-ýüzden, müň-müňden düzülip, galadan çykdy. 5«Meniň hatyrama ýaş ýigit Abşalomy gorap saklaň» diýip, patyşa Ýowaba, Abyşaýa hem-de Ytaýa buýruk berdi. Abşalom barada şanyň baştutanlaryna beren bu buýrugyny bütin goşun eşitdi.

6Goşun Ysraýyl[†] bilen uruşmak üçin meýdana çykdy. Söweş Efraýym tokaýynda boldy. 7Ysraýyllar Dawudyň[†] adamlaryndan ýeňildiler. Şol gün uly gyrgynçylyk bolup, ýigrimi müň adam gyryldy. 8Söweş ýurduň ähli ýerini gurşap aldy. Ol gün tokaý sebäpli ölenler gylyçdan ölenlerden köp boldy[+].

9Abşalom Dawudyň[†] adamlaryna duýdansyz sataşdy. Ol gatyr münüp gelýärdi. Gatyr uly bir dub agajynyň aşagyndan geçende, Abşalomyň kellesi agajyň şahalaryna ilişdi. Ol ýer bilen gögüň arasynda asylyp galdy, gatyr onuň aşagyndan sypyp gitdi. 10Bir adam ony görüp: «Abşalom dub agajyndan asylyp galypdyr» diýip, Ýowaba habar berdi. 11Ýowap oňa: «Gören bolsaň, näme üçin ony şol ýeriň özünde urup ýere ýazmadyň? Meniň özüm saňa on kümüş teňňe bilen bir kemer bererdim» diýdi. 12Emma ol adam Ýowaba şeýle diýdi: «Müň kümüş berselerem, patyşanyň ogluna el galdyrmazdym, sebäbi patyşa: „Meniň hatyrama ýaş ýigit Abşalomy goraň“ diýip, saňa, Abyşaýa hem-de Ytaýa buýruk berendigini öz gulagymyz bilen eşitdik. 13Ikinji bir tarapdan, eger men haýynlyk edip, ony öldüren bolsam, (patyşadan ýaşyryn galjak zat barmy?), onda seniň özüňem meni ýazgarardyň». 14Ýowap: «Men seniň bilen beýdip, wagt ýitirip durup bilmerin» diýdi-de, üç sany naýza alyp, heniz dubda sallanyp duran diri Abşalomyň ýüreginden geçirdi. 15Ýowabyň ýaragyny göterýän on nökeri Abşalomy ara alyp, urup öldürdi.

16Ýowap adamlaryny söweşden saklamak üçin, şahdan edilen surnaý çaldyrdy. Onuň adamlary ysraýyllary kowalamaklaryny bes edip gaýdyp geldiler. 17Soňra Abşalomyň jesedini alyp, tokaýdaky çuň garyma taşladylar we üstüne ullakan edip, daş üýşürdiler. Ysraýyllaryň ählisi dargaşyp, öýli-öýüne gaçyp gitdiler[+]. 18Abşalom: «Meniň adymy ýatladar ýaly yzymda galjak oglum ýok» diýip, heniz dirikä, Patyşa jülgesinde özi üçin bir sütün dikipdi we oňa öz adyny dakypdy. (Oňa häzir hem Abşalomyň ýadygärligi diýilýär.)[+]


Dawut Abşalomyň ölendigini eşidýär

19Sadogyň ogly Ahymagas: «Ylgaýyn-da, Rebbiň[†] patyşany duşmanlarynyň elinden halas edendigini oňa buşlaýyn» diýdi. 20Ýowap oňa: «Bu gün buşlamak gerek däl. Buşluk habary bu gün däl-de, başga bir gün äkidersiň, sebäbi şanyň ogly öldi» diýdi. 21Ýowap efiopiýaly bir adama: «Bar, näme gören bolsaň, patyşa habar ber» diýdi. Efiopiýaly oňa tagzym etdi-de, ylgady. 22Sadogyň ogly Ahymagas ýene Ýowaba: «Näme bolsa, şol bolsun, efiopiýalynyň yzyndan menem ylgaýyn» diýdi. Ýowap: «Sen näme üçin onuň yzyndan ylgajak, oglum?! Saňa buşlara zat ýog-a» diýdi. 23Ol ýene: «Her niçigem bolsa, menem ylgaýyn» diýdi. Ýowap: «Bolýar, bar ylga!» diýdi. Ahymagas düzlük bilen ylgap, efiopiýalydan ozup geçdi.

24Dawut[†] şäher derwezesiniň içki hem daşky gapylarynyň arasynda otyrdy. Şol wagt gözegçi derwezehananyň ýokarsyna, diwara çykyp seretdi we kimdir biriniň ylgap gelýändigini gördi. 25Gözegçi gygyryp, muny patyşa habar berdi. Patyşa: «Eger ol ýeke bolsa, buşluk getirýändir» diýdi. Ol barha golaýlaşýardy. 26Soňra gözegçi ýene bir adamyň ylgap gelýändigini gördi. Ol: «Seret, ýene bir adam ylgap gelýär!» diýip, derwezebana gygyrdy. Patyşa: «Ol-da buşluk getirýändir» diýdi. 27Gözegçi: «Öňden gelýäniň ylgaýşy Sadogyň ogly Ahymagasyň ylgaýşyna çalym edýär» diýdi. Patyşa: «Ol gowy adam, gowy habar bilen gelýändir» diýdi[+]. 28Ahymagas patyşa: «Sag-salamatlyk!» diýip gygyrdy. Soňra ol ýere ýüzin düşüp, patyşa tagzym edip: «Hudaýyň Rebbe alkyş bolsun, Ol şa hezretlerine el galdyranyň almytyny berdi» diýdi. 29Patyşa: «Ýaş ýigit – Abşalom sag-salamatmy?» diýdi. Ahymagas: «Ýowap guluňy iberende, bir galmagal-a bardy, ýöne onuň nämedigini bilmedim» diýdi. 30Patyşa: «Bir gyra çekil-de, şol ýerde dur» diýdi. Ol bir gyra çekilip durdy.

31Soňra efiopiýaly geldi. Ol: «Şa hezretleri, buşluk! Garşyňa çykanlaryň hemmesiniň elinden Reb seni halas etdi» diýdi. 32Patyşa oňa: «Ýigdekçe – Abşalom sag-salamatmy?» diýdi. Efiopiýaly: «Şa hezretleriniň duşmanlarynyň oňa zyýan ýetirmek üçin, garşysyna çykanlaryň ählisiniň başyna şol ýigidiň güni gelsin» diýdi[+]. 33Patyşa sandyr-sandyr edip, derwezäniň üstündäki otaga çykyp aglady. Ol gelýärkä: «Wah, oglum, Abşalom! Jan oglum! Eý, jan oglum, Abşalom! Seniň ýeriňe men ölen bolsam bolmaýarmy, wah, jan oglum, jan oglum!» diýip aglaýardy.

#### 19-njy bap


Ýowap Dawuda käýeýär

1«Patyşa Abşalom üçin aglap, onuň ýasyny tutýar» diýip, Ýowaba habar berdiler. 2Ol günki ýeňiş tutuş goşun üçin ýasa öwrüldi. Sebäbi şol gün goşun patyşanyň öz ogly üçin hasrat çekýändigini eşitdi. 3Şol gün Dawudyň[†] esgerleri edil uruşdan gaçan ýaly bolşup, utanşyp ýuwaşlyk bilen gala girdiler. 4Patyşa ýüzüni aşak salyp: «Wah, oglum, Abşalom! Jan oglum, jan oglum, Abşalom!» diýip, gaty sesi bilen möňňürip aglaýardy. 5Ýowap patyşanyň öýüne gelip, oňa şeýle diýdi: «Sen bu gün özüňiň, ogul-gyzlaryňyň, aýallaryňdyr gyrnaklaryňyň janyny halas eden esgerleriňiň ýüzüni ýere saldyň. 6Sebäbi özüňi ýigrenýänleri söýüp, özüňi söýýänleri ýigrendiň. Sen goşunbaşylaryňdyr esgerleriňiň özüň üçin hiç kimdigini bu gün ap-aýdyň etdiň. Eger-de Abşalom diri galyp, biziň ählimiz ölen bolsak, onda seniň şatlanjak ekendigiňe men anyk göz ýetirdim. 7Indi bar-da, öz adamlaryň bilen mylakatly gepleş, Rebden[†] ant içýärin, eger gitmeseň, şu gije ýanyňda bir adamam galmaz. Bu bolsa seniň üçin ýaşlygyňdan tä häzire çenli gören ýamanlyklaryňyň baryndan beter bolar». 8Patyşa turdy-da, derwezäniň agzyna baryp oturdy. Muny tutuş goşuna habar berdiler. Ähli goşun patyşanyň huzuryna geldi.


Dawut Iýerusalime dolanýar

Şol wagt ysraýyllaryň[†] ählisi öz öýlerine gaçyp gitdiler[+]. 9Ysraýyl tireleriniň ählisi: «Dawut[†] bizi duşmanlarymyzyň elinden we piliştlilerden[†] halas etdi. Ol Abşalom zerarly ýurtdan gaçdy[+]. 10Başyna ýag guýup[†], özümize patyşa goýan Abşalomymyz-a uruşda öldi. Indi patyşany yzyna getirmek barada näme üçin dil ýarmaýarsyňyz?» diýip, özara jedelleşýärdiler.

11Dawut[†] patyşa Ýahudanyň[†] ýaşulularyna[†] aýtmak üçin, Sadok bilen Abýatar ruhanydan[†] şeýle habar iberdi: «Patyşany öýüne gaýtaryp getirmekde, soňa galasyňyz gelýärmi? Tutuş Ysraýylyň aýdanlary patyşa ýetdi[+]. 12Siz meniň garyndaşlarym, siz meniň öz süýegimden we tenimdensiňiz. Şonda-da patyşany öýüne gaýtaryp getirmekde, soňa galasyňyz gelýärmi?» 13Emasa bolsa şu sözlerimi aýdyň: «Sen meniň öz süýegimden we tenimden dälmi näme? Eger şu pursatdan başlap, Ýowabyň ýerine meniň goşunbaşym bolmasaň, goý, Hudaý maňa-da şony, hatda ondan beterini görkezsin»[+]. 14Şeýlelikde, Dawut bir adam ýaly edip, ýahudalaryň ählisiniň köňlüni özüne baglady. Olar: «Ähli adamlaryňam al-da, gel» diýip, patyşa habar ýolladylar.

15Şeýdip, patyşa yzyna, Iordana dolanyp geldi. Ýahudalar ony garşylamak hem-de Iordan derýasyndan[†] geçirmek üçin Gilgala geldiler[+].

16Bahurymdan benýaminli Geranyň ogly Şimgi, Dawut[†] patyşany garşylamak üçin, ýahudalar bilen howlugyşyp eňip gelýärdiler[+]. 17Onuň ýanynda benýaminden müň adam bardy. Şawulyň maşgalasynyň hyzmatkäri Siba on bäş ogluny hem-de ýigrimi hyzmatkärini ýanyna alyp, patyşanyň öňünden Iordan derýasyndan[†] geçdi[+]. 18Olar patyşanyň öý-içerisini geçirmek üçin we onuň huzurynda islän zadyny berjaý etmek üçin, derýanyň saý ýerinden geçdiler.

Patyşa Iordan derýasyndan[†] geçen badyna, Geranyň ogly Şimgi onuň öňünde tagzym edip, 19şeýle diýdi: «Jenabym, meni günäli hasaplamaň we şa hezretleriniň Iýerusalimden[†] çykan güni öz guluňyzyň eden ýamanlygyny ýatlamaň, ony göwnüňize almaň[+]. 20Sebäbi men guluňyz özümiň günäkärdigimi bilýärin. Şoňa görä-de, men şu gün Ýusubyň[†] nesillerinden ilkinji bolup, siz şa hezretlerini garşylamaga geldim». 21Seruýanyň ogly Abyşaý: «Näme üçin Şimgi öldürilmeli däl, ol Rebbiň seçip-saýlanyna gargady ahyryn» diýdi[+]. 22Emma Dawut[†] şeýle diýdi: «Eý, Seruýanyň ogullary, bu günki gün meniň bilen duşman bolar ýaly, biziň aramyzda näme bar? Men bu gün özümiň Ysraýylyň şasydygymy bilmeýärinmi näme? Bu gün Ysraýylda hiç kim öldürilmez»[+]. 23Patyşa ant içip, Şimgä: «Sen ölmersiň» diýdi[+].

24Şawulyň agtygy Mepiboşet Dawudy[†] garşylamaga geldi. Patyşanyň giden gününden tä ol sag-salamat dolanyp gelýänçä, ol öz aýaklaryny-da, geýimlerini-de ýuwmandy, sakgalyny hem bejermändi[+]. 25Ol patyşany garşylamak üçin Iýerusalimden[†] gelende, patyşa oňa: «Mepiboşet, sen näme üçin meniň bilen gitmediň?» diýdi. 26Ol şeýle jogap berdi: «Eý, şa hezretleri, meni hyzmatkärim aldady. Men oňa: „Eşegi gaňňalaýyn-da, oňa münüp, patyşa bilen gideýin“ diýdim, sebäbi men guluň agsak. 27Emma ol siz şa hezretleriniň ýanynda men guluňyza töhmet atdy. Emma şa hezretleri meniň üçin Hudaýyň perişdesi[†] ýalydyr. Indi näme ederin diýseňiz, ine, men[+]. 28Kakamyň ähli garyndaşlary şa hezretleriniň öňünde öldürilmäge degişli bolup durka, men guluňyzy öz saçagyňyzyň başyndakylaryň arasynda oturtdyňyz. Şondan soň patyşa şikaýat etmäge näme hakym bar?»[+] 29Patyşa oňa: «Öz ýagdaýlaryň hakynda gürlemegiň hajaty ýok. Men saňa we Siba ýeri paýlaşmagy buýruk berýärin» diýdi. 30Mepiboşet patyşa: «Şa hezretleriniň sag-salamat öýüne gelendigine görä, goý, hemmesini ol alsyn» diýdi.

31Gilgatly Barzyllaý Rogelim galasyndan geldi. Ol Iordan derýasyndan[†] patyşa bilen bile geçip, ony ugradyp barýardy. 32Ol juda garrydy – segsen ýaşyndady. Patyşa Mahanaýymda bolanda, Barzyllaý ony iýmit bilen üpjün edipdi, çünki ol juda gurply adamdy[+]. 33Patyşa Barzyllaýa: «Meniň bilen gidiber, Iýerusalimde[†] iýip-içjegiňi özüm alada ederin» diýdi. 34Emma Barzyllaý patyşa şeýle diýdi: «Patyşa bilen Iýerusalime gider ýaly, meniň ömrümiň ýene näçe ýyly galdyka? 35Häzir men segsen ýaşymda, göwne ýakymly-ýakymsyz zatlary saýgaryp bilemok. Men guluň öz iýip-içýän zatlarymyň tagamyny-da bilemok. Erkegu-aýal bagşylaryň seslerini eşidip bilemok. Şeýle bolsa, näme üçin men guluň şa hezretlerine ýük bolsun?![+] 36Guluň bolan men patyşa bilen diňe biraz ýol ýöräp, ony Iordan derýasyndan geçirmek isleýärin. Patyşa näme üçin meni beýle sylaglamaly? 37Men guluň yzyma gaýdyp, öz galamda, kakamyň, ejemiň guburlarynyň golaýynda öleýin. Ýöne, ine, şu ýerde guluň Kimham bar. Şa hezretleri bilen, goý, ol gidäýsin. Senem göwnüňe jaý bolan zady onuň üçin et» diýdi[+]. 38Patyşa oňa: «Kimham meniň bilen gider, men hem onuň üçin seniň islän zadyňy ederin, hawa, ähli islän zadyňy men seniň üçin ederin» diýdi. 39Tutuş goşun Iordan derýasyndan geçdi, patyşa-da geçdi. Ol Barzyllaýy ogşap, oňa pata berdi; Barzyllaý öz öýüne gaýtdy. 40Patyşa Gilgala tarap ýola düşdi, Kimham hem onuň bilen bile gitdi. Tutuş ýahuda halky we ysraýyl halkynyň ýarysy patyşany ugratdy.


Ysraýylyň nägileligi we Şebanyň gozgalaňy

41Bütin Ysraýylyň halky patyşanyň ýanyna gelip, oňa: «Näme üçin garyndaşlarymyz ýahudalar[†] sizi ogurladylar we patyşany maşgalasy hem adamlary bilen bile Iordan derýasyndan[†] geçirdiler?» diýdi. 42Tutuş ýahudalar ysraýyllara: «Sebäbi patyşa biziň ýakyn garyndaşymyz. Näme üçin muňa gaharyňyz gelýär? Biz, heý, patyşanyň hasabyna bir zat iýdikmi ýa patyşa bize serpaý ýapdymy?» diýdiler. 43Emma ysraýyllar ýahudalara: «Dawut[†] patyşada paýymyz siziňkiden köpdür, on paýymyz bar. Şonda-da näme üçin bizi äsgermezlik etdiňiz? Patyşany yzyna getirmekde ilkinji söz biziňki bolmaly dälmi näme?» diýip jogap berdiler. Emma ýahudalaryň sözi ysraýyllaryňkydan gazaply bolup çykdy[+].

#### 20‑nji bap

1Şol wagt benýamin tiresinden Bikriniň ogly Şeba diýen bir deýýus şol ýerdedi. Ol şahdan edilen surnaý çalyp, şeýle diýip gygyrdy: «Eý, ysraýyllar[†], paýymyz ýok Dawutda[†]! Paýymyz ýok Ýyşaýyň oglunda! Öýli-öýüňize dargaň!»[+]

2Şeýdip, ähli ysraýyllar Dawutdan[†] aýrylyp, Bikri ogly Şebanyň yzyna düşdüler. Ýöne ýahudalar özleriniň patyşasy Dawuda ygrarly bolup, Iordan derýasyndan[†] Iýerusalime[†] çenli onuň bilen bile boldular.

3Dawut[†] Iýerusalimdäki[†] öýüne geldi. Öýe seretmek üçin goýup giden on gyrnak aýallarynyň ählisini bir jaýa gabap, olary gorag astyna aldy; olary zerur zatlar bilen üpjün etdi, ýöne ýanlaryna girmedi. Gyrnak aýallar şeýdip, tä ölýänçäler dul ýaly ýaşadylar we gabawdan çykarylmadylar[+]. 4Patyşa Emasa: «Üç günüň dowamynda Ýahudanyň erkek göbeklilerini meniň ýanyma ýygna, özüňem şu ýerde bol» diýdi[+]. 5Emasa ýahudalary çagyrmaga gitdi. Ýöne gelmeli wagtynda gelmän gijä galdy. 6Dawut Abyşaýa: «Indi Bikri ogly Şeba bize Abşalomdanam köp zyýan berer. Öz jenabyňyň gullaryny al-da, onuň yzyndan kow, ýogsam, ol özüne berk galalar tapar-da, bizden sypar[†]» diýdi. 7Ýowabyň adamlary, keretler, peletler we ähli batyr ýigitler Iýerusalimden çykyp, Bikri ogly Şebanyň yzyndan kowmak üçin Abyşaýyň yzyna düşdüler[+]. 8Olar Gibgondaky ullakan daşyň ýanyna baranlarynda, Emasa olary garşylamaga çykdy. Ýowap harby geýimdedi, bilinde kemere dakylan gynly gylyjy bardy. Ol ýöräp gelýärkä, gylyjy gynyndan gaçdy. 9Ýowap Emasa: «Doganym, sag-gurgunmyň?» diýip, ogşamak üçin sag eli bilen Emasanyň sakgalyndan tutdy. 10Emasa Ýowabyň elindäki gylyjyna üns bermedi. Ýowap gylyjyny onuň garnyna sokup, içgoşuny ýere silkdi, gylyjy gaýtadan sokmaga zerurlyk galmady; Emasa öldi. Soňra iki dogan Ýowap bilen Abyşaý Bikri ogly Şebanyň yzyndan kowmaga başladylar[+]. 11Ýowabyň adamlaryndan biri Emasanyň jesediniň ýanynda durup: «Kim Ýowabyň tarapdary bolsa, kim Dawuda wepaly bolsa, Ýowabyň yzyna eýersin» diýdi. 12Emasa ýoluň ugrunda gana bulaşyp ýatyrdy. Ýaňky adam jesediň ýanyna barýanlaryň onuň ýanynda saklanýandyklaryny görüp, ony ýoldan bir gyra çekdi-de, üstüne geýim ýapdy. 13Emasanyň jesedi ýoldan aýrylandan soň, goşun Bikri ogly Şebanyň yzyndan kowmak üçin, Ýowabyň yzyna düşdi.

14Goşun Abelbeýtmagaka galasyna çenli tutuş demirgazyk tireleriniň içinden geçdi. Demirgazyk tireleriniň halky jemlenip birleşdiler-de, gala tarap Ýowabyň yzyna düşdi[+]. 15Olar baryp, Abelbeýtmagaka galasynda ony gabawa saldylar. Galanyň diwaryna çykmak üçin ýapgyt gurdular we diwary ýykmak üçin ony opurmaga başladylar. 16Bir akylly aýal galadan: «Gulak assaňyzlaň! Diňleseňizläň! Ýowaba aýdyň, men onuň bilen gepleşmek isleýärin» diýip gygyrdy. 17Ýowap onuň ýanyna baranda, ol aýal: «Sen Ýowapmy?» diýdi. Ol: «Hawa, men Ýowap» diýip jogap berdi. Aýal: «Onda öz gyrnagyňa gulak as» diýdi. Ýowap: «Diňleýärin» diýdi. 18Aýal şeýle diýdi: «Öňler: „Abelde maslahat alsynlar“ diýip aýdardylar, şeýdibem, işi tamamlardylar. 19Biz Ysraýylyň parahat hem wepadar adamlarydyrys. Ysraýyl galalarynyň enesi bolup duran galany näme üçin ýykmak isleýärsiň? Näme üçin Rebbiň[†] beren mirasyny[†] ýok etmek isleýärsiň?» 20Ýowap şeýle jogap berdi: «Ýok-la! Daş edewersin! Hudaý saklasyn! Galany ýykmak ýa-da ýok etmek meniň etjek işim däl! 21Bu beýle däl! Ýöne Efraýym daglygyndan Bikri ogly Şeba diýen biri Dawut[†] patyşanyň garşysyna çykdy. Onuň ýeke özüni elime ber, men galadan el çekeýin». Aýal: «Onuň kellesi diwardan üstaşyry saňa tarap zyňlar» diýdi. 22Aýal akylly pikiri bilen halkyň ýanyna gitdi. Olar Bikri ogly Şebanyň kellesini kesip, ony Ýowaba tarap zyňyp goýberdiler. Ýowap surnaý çaldy; olar galadan çekildiler. Hemmeler öýli-öýüne gitdi. Ýowap bolsa Iýerusalime[†] patyşanyň ýanyna gaýtdy.

23[•]Ýowap Ysraýylyň tutuş goşunyna baştutan boldy. Ýehoýadanyň ogly Benaýa bolsa keretleriň hem-de peletleriň baştutany boldy[+]. 24Adoram[*] gara zähmet bilen meşgul bolýanlaryň ýolbaşçysydy, Ahyludyň ogly Ýehoşapat baş emeldarydy[+]. 25Şewa – kätip, Sadok bilen Abýatar – ruhanylar[†] boldy[+]. 26Ýaýyrly Yra hem Dawudyň[†] ruhanysydy.

#### 21‑nji bap


Şawulyň nesilleri öldürilýär

1Dawudyň[†] döwründe üç ýyla çeken açlyk boldy. Dawut[†] Rebbe[†] ýüzlendi. Reb oňa: «Şawulyň gan dökmegi onuň özüniň we nesliniň boýnunadyr, sebäbi ol gibgonlylary gyrgynçylyga berdi» diýdi. 2Patyşa gibgonlylary çagyryp, olar bilen gepleşdi. (Gibgonlylar ysraýyllardan[†] däldirler, olar amorlaryň galyndylarydy. Ysraýyllar olara degmejekdiklerine ant içipdiler, ýöne Ysraýyl bilen Ýahuda[†] bolan yhlasy sebäpli, Şawul olary ýok etjek bolýardy.)[+] 3Dawut gibgonlylara: «Men siziň üçin näme edeýin? Rebbiň saýlan halkyna pata bermegiňiz üçin, bu günäden nädip saplanarkam?» diýdi. 4Olar: «Bize Şawuldan we onuň neslinden altyn ýa kümüş almak ýeterlik däl. Ysraýyldan kimdir birini biziň öldürmäge hakymyz ýok» diýdiler. Dawut olara: «Siz näme isleseňiz, şony-da etjek» diýdi. 5-6Olar: «Bizi tutuş Ysraýyldan çykarmak islän we dyr-pytrak eden adamyň neslinden bolan ýedi adamy biziň elimize ber. Biz olary Reb tarapyndan saýlanan Şawulyň Gibga galasynda Rebbiň huzurynda öldürip, Günüň astynda serjek» diýdiler. Patyşa olara: «Bolýar, men olary size bereýin» diýdi[+]. 7Ýöne Dawut patyşa özüniň Ýonatan bilen Rebbiň öňünde äht[†] edişendigi sebäpli onuň ogly Mepiboşede rehim etdi[+]. 8Dawut Aýanyň gyzy Rispanyň Şawula dogrup beren iki ogluny: Armony bilen Mepiboşedi, şeýle hem Şawulyň gyzy Merabyň[*] meholaly Barzyllaýyň ogly Adryýele dogrup beren bäş ogluny alyp,[+] 9olary gibgonlylaryň eline berdi. Gibgonlylar olary dagda Rebbiň huzurynda öldürip, ýeriň ýüzüne serdiler, olaryň ýedisem bilelikde öldi. Bu waka baharda, arpa oragynyň ilkinji günlerinde bolupdy[+].

10Aýanyň gyzy Rispa şol ýerdäki gaýanyň ýüzünde bir köne haltany düşendi-de, arpa oragynyň başyndan tä jesetleriň üstüne ýagyş ýagyp başlaýança, ol ýerde oturdy; ol jesetleri gündizine guşlardan, gijesine wagşy haýwanlardan gorady. 11Aýanyň gyzy, Şawulyň gyrnagy Rispanyň bu eden işini Dawuda[†] habar berdiler. 12Dawut[†] baryp, Şawul bilen onuň ogly Ýonatanyň süňküni Gilgatdaky ýabeşlilerden aldy. Piliştliler[†] olary Gilbogada öldürip, Beýtşeýan meýdançasynda asypdylar. Gilgatdaky ýabeşliler bolsa olary Beýtşeýan meýdançasyndan ogurlapdylar[+]. 13Dawut Şawul bilen onuň ogly Ýonatanyň süňklerini ol ýerden getirtdi. Öldürilip, ýeriň ýüzüne serlenleriň hem süňklerini topladylar. 14Dawudyň adamlary Şawul bilen Ýonatanyň süňklerini Benýamin topragynda – Selada, Şawulyň kakasy Kişiň gubry goýlan gümmezde jaýladylar. Olar patyşanyň ähli tabşyrygyny ýerine ýetirdiler. Şondan soň Hudaý ýurt üçin edilýän dilegleri kabul etdi[+].

15Piliştliler[†] Ysraýylyň garşysyna ýene urşa başladylar. Dawut[†] öz esgerleri bilen urşa çykyp, piliştliler bilen uruşdy we halys ysgyndan gaçdy. 16Piliştlileriň iri nesillerinden Ýişbibenop diýen bir adam bolup, ol agramy sekiz ýüz mysgal[*] bolan bürünç naýza, biline täze gylyç dakynandy. Ol Dawudy öldürmegi ýüregine düwdi[+]. 17Emma Seruýanyň ogly Abyşaý oňa kömege ýetişdi we piliştli bilen urşup, ony öldürdi. Şondan soň Dawudyň adamlary: «Indi sen biziň bilen bile söweşe çykma, goý, Ysraýylyň çyrasy sönmesin» diýip, oňa kasam etdiler[+].

18Şundan soň ysraýyllar bilen piliştliler[†] Gopda söweşe başladylar. Şonda huşaly Sibekaý iri adamlaryň neslinden bolan Sap diýen birini öldürdi[+]. 19Soňra olar piliştliler bilen Gopda ýene çaknyşdylar. Şonda beýtullahamly Ýagyryň ogly Elhanan gatly Jaludy öldürdi. Jaludyň naýzasynyň sapy pürs ýalydy[+]. 20Gat galasynda ýene uruş boldy. Ol ýerde ýene piliştlileriň iri neslinden, elleri we aýaklary alty-altydan ýigrimi dört barmakly şilliň uzyn biri bardy. 21Ysraýyla sögendigi üçin Dawudyň[†] dogany Şimganyň ogly Ýonatan ony öldürdi[+]. 22Bularyň dördüsi-de Gat galasynyň iri nesillerindendiler. Olar Dawudyň hem-de onuň esgerleriniň elinden öldüler[+].

#### 22‑nji bap


Dawudyň ýeňiş aýdymy


(Zebur 17)

1[•]Rebbiň[†] Dawudy[†] ähli duşmanlaryndan hem-de Şawuldan halas eden güni, ol Rebbiň şanyna şu aýdymy aýtdy:


2«Reb – meniň gaýam, galam hem Halasgärim[†],
3Hudaýym – pena edinýän gaýam,
galkanym, ýeňşim hem-de berkitmäm.
Halasgärim[†] meni zulumdan halas eýleýär![+]
4Men şan-şöhrata mynasyp Rebbi çagyrýaryn,
hem-de duşmanlarymdan halas bolýaryn[+].


5Ölüm tolkunlary maňa oraldy,
weýrançylyk silleri meni garbady[+].
6Ölüm dünýäsiniň tanaplary maňa saraldy,
ölüm duzaklary garşymdan çykdy[+].
7Gam-gussamyň içinde Rebbi çagyrdym,
öz Hudaýyma men perýat etdim.
Ol ybadathanasyndan[†] meň sesimi eşitdi;
Onuň gulagyna perýadym ýetdi[+].


8Şonda zemin çaýkandy hem endiredi,
ýeriň binýatlary sarsyp, lerzana geldi,
sebäbi Reb gazaba mündi[+].


9Gazabyndan ýaňa tüsse çykdy burnundan,
ýuwudyjy ot bilen köreýän közler çykdy agzyndan[+].
10Ol gökleri böwsüp, aşaga indi,
zulmat aýaklarynyň astynda bardy[+].
11Ol bir keruba mündi-de, uçdy,
ýeliň ganatlarynda gaýdy[+].
12Ol Özüne çadyr edindi tümlügi,
telär etdi goýy bulutlaryň ýagmyr tümüni[+]
13Huzurynyň ýalkymyndan ýaňa
köreýän közler alawlap tutaşdy.


14Reb göklerde güňleç gürledi,
seslendi Beýik Hudaý[+].
15Peýkamlary atyp, pytratdy ýagylaryny,
Ýyldyrymlar çakdyryp, weýran etdi olary[+].
16Şonda Rebbiň käýinjinden,
burnundan çykan deminden ýaňa
deňziň geçelgeleri göründi,
dünýäniň-de binýatlary açyldy[+].


17Ol belentden ýetdi hem meni aldy
Ol meni çuň suwlardan çekip çykardy[+].
18Halas etdi meni ýigrenýän güýçli ýagymdan,
çünki olar güýçlüdi menden[+].
19Olar betbagt günümde garşyma çykdy,
ýöne Reb meniň daýanjym boldy.
20Meni giň ýere çykardy hem halas etdi,
çünki Ol menden göwnühoş boldy[+].
21Ol dogrulygyma laýyk öwezini gaýtardy,
ellerimiň tämizligine[†] laýyk Ol sylaglady[+].
22Çünki men Rebbiň ýollaryndan ýöredim,
Hudaýymdan aýrylmak ýaly erbet işi etmedim.
23Çünki gözümiň alnyndady ähli kararlary,
özümden daşlaşdyrmadym Onuň parzlaryny.
24Men kämildim Onuň öňünde,
sakladym özümi günä etmekden[+].
25Şonuň üçin, dogrulygyma we päkligime görä,
Reb öwezini gaýtardy Öz nazarynda.


26Sadyklyk edýärsiň Sen sadyklara,
kämillik edýärsiň Sen kämillere,
27päklik edýärsiň Sen päk ynsanlara,
egrilere bolsa egriligine görä garaýarsyň Sen.
28Pesgöwünli halky halas edýärsiň,
emma tekepbir gözleri peseldýärsiň Sen[+].


29Ýa Reb, meniň çyram Sensiň,
Reb ýagtyldýar meň tümlügimi[+].
30Seniň bilen talaňçylara hüjüm ederin,
Öz Hudaýym bilen diwardan aşyp bilerin.


31Hudaý – Onuň ýoly kämildir, Rebbiň sözleri sapdyr,
Ony pena edinýänleriň baryna Reb galkandyr[+].
32Çünki Rebden başga Hudaý ýok!
Hudaýymyzdan başga gaýa ýok![+]
33Meniň berk galamdyr Hudaý,
kämil ýola atarýar Ol aýypsyz adamy.
34Ol aýaklarymy keýigiňki dek edýär,
belent ýerlerde meni ykjam duruzýar[+].
35Urşa türgen edýär Ol ellerimi,
gollarym egreldýär bürünçden ýaýy[+].


36Ýeňiş galkanyňy maňa berýärsiň,
Seniň kömegiň-de meni beýgeldýär.
37Gadamlarymyň astyndaky ýoly giňeldýäň,
meniň aýaklarym taýmaýar.


38Duşmanlarymy kowalaýyn, yzlaryndan ýeterin!
olary gyryp tükedýänçäm, dolanmaýaryn.
39Ýer bilen ýegsan etdim, ýaraladym, galyp bilmeýär,
aýaklarymyň astyna olar ýykylýar.
40Uruş üçin Sen bilime kuwwat berýärsiň,
garşyma çykanlary maňa tabyn edýärsiň[+].
41Boýun egdirýärsiň duşmanlarymy,
gyrýaryn men özümi ýigrenýänleri[+].
42Töweregine garadylar, olary halas edýän ýok;
Rebbi çagyrsalar-da, Ol jogap berenok[+].
43Olary tozan dek edip ýençdim,
köçeleriň palçygy kimin mynjyratdym[+].


44Öz halkymyň garşylygyndan meni halas eýleýäň,
Sen meni milletlere[†] baş edip goýýaň,
tanamadyk halkym tabyndyr maňa[+].
45Meni eşiden dessine boýun bolýarlar,
ýatlar maňa ýalym-ýulum edýärler[+].
46Kesekileriň ýüzi gorkudan ak tama dönýär,
olar galalaryndan titreşip çykýar,[+]


47Reb diridir! Meniň gutulyş Gaýam alkyşly bolsun!
Gutulyşymyň Hudaýy belende çykarylsyn!
48Ol meniň arymy alyp berýän Hudaýdyr,
Ol halklary maňa golasty edýär[+].
49Ol meni duşmanlarymdan halas eýleýär.
Sen meni ýagylarymdan üstün çykardýarsyň,
hem-de zalymlaryň elinden meni halas edýärsiň[+].


50Munuň üçin milletler[†] arasynda Seni alkyşlaryn, ýa Reb!
Seniň adyňa nagma aýdaryn![+]
51Öz patyşaňa uly ýeňişler getirýärsiň Sen!
Seçip-saýlan Dawudyna[†], onuň nesline,
elmydama sadyk söýgüsini görkezýär»[+].

#### 23‑nji bap


Dawudyň soňky sözleri

1Ine, Dawudyň[†] soňky sözleri şulardyr:

Belende göterilen Ýyşaý ogly Dawut[†] diýýär,
Ýakubyň[†] Hudaýynyň seçip saýlan adamy,
Ysraýylyň[†] şirin labyzly bagşysy şeýle sözleýär:


2«Rebbiň[†] Ruhy[†] meniň üstüm bilen gepleýär,
dilimde Onuň sözleri[+].
3Ysraýyl Hudaýy gepledi,
Ysraýylyň Gaýasy maňa şeýle diýdi:
„Halka adalatly[†] häkimlik eden,
Hudaýdan gorkup, halka baştutanlyk eden,[+]
4daň şapagy ýalydyr,
aýdyň asmanda dogan Gün ýaly,
otlaryň ýagyşdan soňky ýalkymydyr“.


5Meniň neslim hem Hudaýyň öňünde şeýle dälmi näme?!
Sebäbi Ol meniň bilen baky äht[†] baglaşdy,
bu äht[†] tertip-düzgünli we bozulmazdyr.
Meniň halas bolmagym, arzuwlarym Oňa bagly dälmi näme?![+]
6Ähli ýaramazlar zyňlan tiken ýalydyr.
Çünki tikeni elläp bolmaýar.
7Demir ýa-da naýza sapy ulanylýandyr olara,
hem duran ýerinde oda ýakylýandyr olar».


Dawudyň batyr ýigitleri


(1 Ýyl ýazgylary 11:10-41)

8[•]Dawudyň[†] batyr ýigitleriniň atlary, ine, şulardyr: tahkemonly Ýoşe Başebet. Ol serdarlaryň[†] baştutanydy. Ol naýzasy bilen bir wagtyň özünde sekiz ýüz adamy öldürdi. 9Ondan soňra üç batyr ýigidiň biri ahowa urugyndan Dodonyň ogly Elgazardyr. Söweşmek üçin toplanyşan piliştlilere[†] gyjalat berlende, ol Dawudyň ýanyndady. Ysraýyllar yza çekildiler, 10emma Elgazar ýerinden gozganmady; ol surnugýança, hatda eli gylyja ýelmeşýänçä söweşip, piliştlileri gyrdy. Reb şol gün beýik ýeňiş berdi. Halk onuň yzyna diňe olja ýygnamak üçin düşdi. 11Üçünjisi hararly Ageniň ogly Şammadyr. Piliştliler Lehide ýygnanyşypdylar. Ol ýerde mäşden doly bir ýer bardy. Goşun piliştlilerden gaçdy. 12Ýöne Şamma meýdançanyň ortarasynda durup, şol ýeri gorady we piliştlileri gyrdy. Reb uly ýeňiş berdi.

13Orak döwründe otuz serdaryň[†] üçüsi Dawudyň[†] ýanyna, Adullam gowagyna gitdi. Piliştlileriň[†] goşuny Rapa jülgesinde düşläpdi[+]. 14Dawut[†] şol wagt galadady. Piliştlileriň goşun bölümi bolsa Beýtullahamdady. 15Dawut arman edip: «Beýtullahamyň derwezesiniň ýanyndaky guýudan suw getirip beren bolsady, şondan bir içsemdim» diýdi. 16Şonda üç batyr ýigit piliştlileriň düşelgesini böwsüp geçdi-de, Beýtullahamyň derwezesiniň ýanyndaky guýudan suw alyp, ony Dawuda getirip berdi. Emma Dawut suwdan içmedi, ol ony Reb üçin ýere dökdi[+]. 17Ol: «Meni beýtmekden sakla, ýa Reb! Janlaryny howp astyna salyp giden adamlaryň ganyny, heý-de, men içip bilerinmi?!» diýip, suwdan içmek islemedi.

Bu üç batyr ýigit şeýle edermenlikler görkezipdi.

18Seruýanyň ogly Abyşaý üç batyr ýigidiň baştutanydy, ol Ýowabyň doganydy. Ol öz naýzasy bilen üç ýüz adamyň garşysyna uruşdy we olary öldürip, üç batyr ýigit ýaly meşhur boldy[+]. 19Ol otuz serdaryň[†] iň meşhurydy we baştutandy, ýöne üç serdaryň derejesine ýetip bilmändi.

20Ýehoýadanyň ogly Benaýa uly edermenlikler görkezen kabseýelli batyr ýigitdir. Ol mowaply[†] arslan ýürekli iki edermen urşujyny öldürdi, şeýle hem ol garly gün çukuryň içinde bir ýolbarsy öldürdi[+]. 21Ol soňra äpet bir müsürlini öldürdi. Müsürliniň elinde naýzasy bardy. Benaýa onuň garşysyna taýakly çykdy. Ol müsürliniň elinden naýzasyny alyp, ony öz naýzasy bilen öldürdi[+]. 22Ýehoýadanyň ogly Benaýa, ine, şeýle işleri edip, ol hem üç batyr ýigit ýaly meşhur boldy. 23Ol otuz serdaryň[†] arasynda iň meşhurydy, ýöne üç batyr ýigidiň biri däldi. Dawut[†] ony öz janpenalarynyň baştutany edip goýdy. 24Otuzlaryň arasynda ýene-de, ine, şular bardy: Ýowabyň dogany Asahel, beýtullahamly Dodonyň ogly Elhanan,[+] 25harotly Şamma we Elika, 26paltyly Heles, tekowaly Ikeşiň ogly Yra, 27anatotly Abygezer, huşaly Mebunnaý, 28ahowa urugyndan Salmon, netopaly Mahraý, 29netopaly Bagananyň ogly Helep, benýaminlerden gibgaly Ribaýyň ogly Ytaý, 30pirgatonly Benaýa, Gagaş jülgelerinden Hidaý, 31arbaly Abygalbon, bahurymly Azmawet, 32şagalbynly Elýahba, Ýaşeniň ogullary: Ýonatan, 33hararly Şamma, hararly Şararyň ogly Ahyýam, 34magakaly Ahasbaýyň ogly Elipelet, giloly Ahytopeliň ogly Eligam,[+] 35karmelli Hesro, arawly Pagary, 36sobaly Natanyň ogly Ýygal, gat tiresinden Bany, 37ammon halkyndan Selek, Seruýanyň ogly Ýowabyň ýaragyny göterýän nökeri beýerotly Nahraý, 38ýytra urugyndan Yra we Garep, 39het[†] halkyndan Uryýa. Bular jemi otuz ýedi adamdan ybaratdyr[+].

#### 24‑nji bap


Dawut ilat sanawyny geçirýär


(1 Ýyl ýazgylary 21:1-26)

1[•]Rebbiň[†] Ysraýyla[†] ýene gaty gahary geldi-de: «Bar, Ysraýyl bilen Ýahudanyň[†] adam sanyny bil» diýip, Dawudy[†] olaryň garşysyna öjükdirdi[+]. 2Patyşa Ýowaba hem-de goşunbaşylara: «Dandan Beýerşeba çenli ysraýyl tireleriniň ählisine aýlanyp, olary hasaba alyň, maňa ilatyň sany gerek» diýdi[+]. 3Emma Ýowap patyşa ýüzlenip: «Goý, şa hezretlerimiň gözüniň alnynda Hudaýyň Reb halkyňyň sanyny ýüz esse köpeltsin! Ýöne şa hezretlerine beýle etmek nämä gerek bolduka?!» diýdi[+]. 4Ýöne patyşanyň sözi Ýowabyňkydan hem-de goşunbaşylardan üstün geldi. Şunlukda, Ýowap bilen goşunbaşylar ysraýyl halkynyň hasabyny almak üçin patyşanyň ýanyndan ugradylar. 5Olar Iordan derýasyndan[†] geçip, Arogerde jülgäniň ortasyndaky galanyň günortasynda düşelge gurdular. Soňra olar Gatda ýerleşýän Ýazer tarapa gitdiler[+]. 6Olar Gilgada we hetleriň[†] ýurdy bolan Kadeşe bardylar. Soňra Danýagana, ol ýerden bolsa Sidonyň[†] töwereklerine bardylar. 7Ol ýerden Sur[†] galasyna we hiwileriň hem-de kenganlaryň[†] ähli galalaryna aýlandylar. Iň soňunda olar Ýahudanyň Negep[†] çölündäki Beýerşeba galasyna gitdiler[+]. 8Şeýdip, olar bütin ýurdy aýlanyp, dokuz aý ýigrimi gün diýlende Iýerusalime[†] dolanyp geldiler. 9Ýowap ilat ýazuwynyň netijesi bilen patyşany habardar etdi: Ysraýylyň eli gylyç tutup biljek adamlarynyň sany sekiz ýüz müň, Ýahudanyňky bolsa bäş ýüz müň adam bolup çykdy[+].

10[•]Ilat ýazuwyndan soň Dawudyň[†] ýüreginde ynjalyksyzlyk peýda boldy. Dawut[†] Rebbe: «Şu hereketim bilen Seniň öňüňde uly günä gazandym, akmaklyk etdim. Öz guluňy günä astynda goýma, ýa Reb! Ýalbarýaryn!» diýip, Rebbe ýüzlendi[+]. 11Ertesi irden Dawut entek turmanka, Dawudyň görgüri Gat pygambere Rebbiň şu sözi aýan boldy:[+] 12«Dawudyň ýanyna bar-da: „Reb seniň öňüňde üç şert goýýar; birini saýla, Ol şony hem amala aşyrjak“ diýip aýt». 13Gat muny Dawuda aýtdy we oňa: «Ýurduňa ýedi ýyl açlyk gelsinmi ýa üç aýlap duşmanlaryňa kowduryp, olardan gaçyp gezjekmi, ýa-da ýurduňa üç günläp gyrgyn keseli gelsinmi? Pikir et-de, belli karara gel; meni iberen Rebbe berjek jogabyňy aýt» diýdi. 14Dawut Gada: «Men erbet ýagdaýa düşdüm. Gowusy, Rebbiň eline düşeýin, ynsan eline düşmäýin. Rebbiň rehimdarlygy beýikdir» diýdi[+].

15Reb ir säherden başlap, tä bellenen möhlet dolýança, Ysraýyla gyrgyn keselini iberdi. Dandan Beýerşeba çenli aralykda ýaşaýan ilatdan ýetmiş müň adam bu keseliň pidasy boldy[+]. 16Perişde[†] Iýerusalimiň[†] halkyny gyrmak üçin oňa tarap elini uzadanda, Reb ýüregine düwen betbagtçylygyny goýbolsun etdi. Ol gyrýan perişdä: «Besdir! Indi eliňi çek» diýdi. Şonda Rebbiň perişdesi ýabuslardan[†] bolan Arawnanyň harman ýeriniň golaýyndady[+]. 17Dawut[†] adamlaryň başyna külpet getirýän perişdäni görende, Rebbe: «Wah, men günä gazandym, ine, men hata iş etdim. Ýöne bu bigünä halk näme etdi ahyryn? Goý, Sen diňe maňa hem atamyň nesline jeza ber» diýdi. 18[•]Şol gün Gat Dawudyň ýanyna baryp: «Bar, ýabuslardan bolan Arawnanyň harman ýerinde Rebbe gurbanlyk[†] sypasyny[†] gur» diýdi. 19Gatyň sözlerine eýerip, Dawut Rebbiň emri bilen çykyp gitdi. 20Patyşanyň adamlary bilen bile özüne tarap gelýändigini Arawna gördi; öňlerinden çykyp, iki bükülip, patyşa tagzym etdi. 21Soňra ol: «Şa hezretleri näme sebäpden gulunyň ýanyna geldikä?» diýdi. Dawut: «Rebbe gurbanlyk sypasyny gurmak üçin, seniň harman ýeriňi satyn almaga geldim. Şeýdip, halkyň başyna düşen betbagtçylyk sowlar» diýdi[+]. 22Arawna Dawuda şeýle diýdi: «Şa hezretleri ony alsyn-da, islän zadyny gurbanlyk bersin. Ine, ýakma gurbanlygy[†] üçin öküzler, ine-de odun üçin döwek döwýän gurallardyr öküzleriň boýuntyryklary[+]. 23Eý, patyşa, şu zatlaryň hemmesini Arawna size berýär. Goý, Hudaýyň Reb senden razy bolsun». 24Emma patyşa oňa: «Ýok, men olaryň bahasyny tölejek. Mugt düşen zady Hudaýym Rebbe gurbanlyk berjek däl» diýdi. Şunlukda, Dawut harman ýeri bilen öküzleri elli kümüş teňňä satyn aldy. 25Dawut ol ýerde Rebbe gurbanlyk sypasyny gurup, ýakma hem salamatlyk gurbanlyklaryny berdi. Reb ýurt üçin edilen dilegleri kabul etdi; gyrgyn belasy Ysraýyldan sowuldy[+].

### 1 Patyşalar


Giriş

[1]

[2]

[3]

[4]

[5]

[6]

[7]

[8]

[9]

[10]

[11]

[12]

[13]

[14]

[15]

[16]

[17]

[18]

[19]

[20]

[21]

[22]


#### Giriş


Patyşalar


Birinji kitap


Şamuwel pygamber we Patyşalar kitaplarynda Ysraýyl şalygynyň ir döwürden tä onuň ahyrky günlerine çenli bolup geçen taryhy beýan edilýär.

Bu kitapda Dawut pygamberiň ömrüniň ahyrky günleri barada gürrüň berilýär. Ol indi garrap, ýaşy birçene baran goja, saglygynyň hem öňküligi ýok. Dawut pygamber ysraýyl halkyna baştutanlyk etmegiň indi özüne aňsat däldigine düşünýär. Şonuň üçin-de, ol ogly Süleýmany patyşalyga belleýär.

Süleýman patyşalyga bellenilende, şeýle uly halka baştutanlyk etmek üçin Hudaýdan ilki bilen pähim-paýhas dileýär. Süleýmanyň bu dilegi Hudaýyň göwnüne ýaraýar. Şonuň üçin-de, Ol şeýle diýýär: «Özüňe uzak ömür, baýlyk dilemän ýa-da duşmanlaryňyň ölümini dilemän, eýsem ýagşy-ýamany saýgarar ýaly, akyl-paýhas diläniň üçin, Men saňa dilän zadyňy berýärin. Men saňa öňküleriň hiç birinde bolmadyk we senden soň hem hiç kimde bolup bilmejek akyl-paýhas, aň-düşünje bererin» (3:11-12).

Şunlukda, Süleýman pygamber Hudaýyň beren pähim-paýhasy bilen ysraýyl halkyna 40 ýyl baştutanlyk edýär, Hudaýa sežde etmek üçin ilkinji ybadathanany gurýar, pähim-paýhaslar kitabyny ýazýar. Ol öz döwrüniň iň tanymal patyşalarynyň biri bolýar. Ýöne onuň çendenaşalyga ýykgyn edendigini hem belläp geçmelidir. Mysal üçin, onuň döwründe halkdan ýygnalan salgydyň mukdary has-da artýar, aýaldyr gyrnaklarynyň sany juda köp bolýar.

Süleýman aradan çykandan soň onuň patyşalygy Demirgazyk we Günorta patyşalyklaryna bölünýär. Demirgazyk patyşalygy Ysraýyl, Günorta patyşalygy hem Ýahuda atlary bilen bellidir. Patyşalar kitaplarynyň ikisinde hem Ysraýyl we Ýahuda patyşalyklaryň Hudaýyň buýruklaryna näderejede tabyn bolandyklary beýan edilýär. Patyşalaryň diňe birnäçesi Rebbiň buýruklaryna tabyndylar. Beýleki patyşalar bolsa öz bitabynlyklary zerarly özlerini we tutuş halky Hudaýyň jezasyna sezewar etdiler. Şalyklaryň aman galan raýatlary Aşur we Babyla sürgün edilende, Ysraýyl we Ýahuda patyşalyklarynyň hökmürowanlygy tamamlanýar. Iýerusalimiň we ybadathananyň diwarlary babyllylar tarapyndan weýran edilýär. Emma wagtyň geçmegi bilen Ýahuda patyşalygy gaýtadan dikeldilýär. Bu wakalar Ezra we Nehemýa kitaplarynda beýan edilýär.

Bu kitapda Ylýas pygamber barada hem gürrüň berilýär. Ol Hudaýyň güýji arkaly mugjyzalardyr gudratlary görkezen pygamberdir.

Dawudyň patyşalygy tamamlanýar1:1–2:12
Süleýman patyşa saýlanylýar2:13-46
Süleýmanyň şalygynyň irki ýyllary3:1–4:34
Ybadathana gurulýar5:1–8:66
Süleýmanyň şalygynyň soňky ýyllary9:1–11:43
Patyşalyk bölünýär12:1–22:53
Demirgazyk tireleri gozgalaň turuzýar12:1–14:20
Ysraýylyň we Ýahudanyň patyşalary14:21–16:34
Ylýas pygamber17:1–19:21
Ysraýyl patyşasy Ahap20:1–22:40
Ýahuda patyşasy Ýehoşapat we Ysraýyl patyşasy Ahazýa22:41-53

#### 1‑nji bap


Dawut patyşanyň ömrüniň soňky ýyllary

1Dawut[†] patyşa garrap, ýaşy birçene ýetipdi. Onuň üstüni näçe ýapynja bilen basyrsalar-da, ol ýylnyp bilenokdy. 2Şonda onuň köşk emeldarlary oňa: «Siziň alyhezretiňiz, siziň üçin bir ýaş boý gyz gözlesinler; ol gyz patyşanyň huzurynda durup, oňa hyzmat etsin, jenabym patyşa golaý ýatyp, ony gyzdyrsyn» diýdiler[+]. 3Şeýdip, olar tutuş Ysraýylda[†] görmegeý, boý gyzyň gözlegine çykdylar we şunemli Abyşag atly bir gyzy tapyp, ony patyşanyň huzuryna getirdiler[+]. 4Gyz gaty görmegeýdi. Ol patyşa seretdi, oňa hyzmat etdi, ýöne patyşa oňa ýanaşmady.


Adonyýa özüni patyşa diýip yglan edýär

5Dawudyň[†] Hagytdan bolan ogly Adonyýa tekepbirlik bilen: «Men patyşa bolaryn» diýdi. Ol özi üçin söweş arabalaryny, söweş arabaly esgerleri hem-de öňünden ýörär ýaly elli sany esger taýynlady[+]. 6Kakasy Dawut[†] hiç haçan oňa: «Näme üçin beýle etdiň?» diýmändi. Adonyýa Abşalomdan soň doglan gaty görmegeý oglandy[+]. 7Adonyýa Seruýanyň ogly Ýowap we Abýatar ruhany[†] bilen dil düwüşdi. Şeýdip, ol ikisi Adonyýanyň tarapynda boldy[+]. 8Emma Sadok ruhany, Ýehoýadanyň ogly Benaýa, Natan pygamber, Şimgi, Regi hem-de Dawudyň batyr ýigitleri Adonyýanyň tarapynda däldiler[+].

9Adonyýa Eýnrogeliň golaýyndaky Ýylan gaýanyň ýanynda goýunlary, semiz öküzçeleri we mallary gurbanlyk[†] berip, ähli doganlaryny, patyşanyň ogullaryny, Ýahudanyň[†] ähli köşk emeldarlaryny çagyrdy[+]. 10Emma ol Natan pygamberi-de[†], Benaýany-da, Dawudyň[†] batyr ýigitlerini-de, öz dogany Süleýmany-da[†] çagyrmady[+].


Süleýman patyşa diýlip yglan edilýär

11Soňra Natan pygamber[†] Süleýmanyň[†] ejesi Batşeba şeýle diýdi: «Sen Hagytyň ogly Adonyýanyň patyşa bolandygyny we jenabymyz Dawudyň[†] mundan habarynyň ýokdugyny eşitmediňmi? 12Indi men saňa ogluň Süleýman ikiňiziň öz janyňyzy halas etmegiňiz üçin bir maslahat bereýin. 13Sen dessine Dawut[†] patyşanyň ýanyna git-de, ondan: „Eý, jenabym, sen menden soň seniň ogluň Süleýman patyşalyk eder, ol meniň tagtymda oturar diýip, maňa ant içmediňmi näme? Onda näme üçin häzir Adonyýa patyşalyk edýär?“ diýip soragyn[+]. 14Onsoň sen şol ýerde patyşa bilen gepleşip durkaň, men seniň yzyňdan girip, seniň aýdanlaryňy tassyklaryn».

15Şeýdip Batşeba patyşanyň içki otagyna geldi. Patyşa gaty garrapdy; şunemli Abyşag oňa seredýärdi. 16Batşeba patyşanyň öňünde dyza çöküp tagzym etdi. Patyşa ondan: «Näme arzyň bar?» diýip sorady. 17Batşeba oňa: «Eý, meniň jenabym: „Menden soň seniň ogluň Süleýman[†] patyşalyk eder, ol meniň tagtymda oturar“ diýip, maňa Hudaýyň Rebden[†] ant içipdiň. 18Emma häzir Adonyýa patyşalyk edýär, seniň bu zatlardan habaryň ýok. 19Ol birtopar semiz öküzçeleri, mallary hem-de goýunlary gurbanlyk[†] berip, patyşanyň ähli ogullaryny, Abýatar ruhanyny[†], goşun serkerdesi Ýowaby çagyrdy, ýöne ol guluň Süleýmany çagyrmady. 20Eý, jenabym, häzir bütin ysraýyl halkynyň gözi sendedir. Sen jenabymdan soň, onuň tagtynda kimiň oturmalydygyny olara aýt. 21Ýogsam jenabym dünýäden ötenden soň, men we oglum Süleýman etmişli saýylarys» diýdi.

22Batşeba patyşa bilen gepleşip durka, Natan pygamber[†] geldi. 23Patyşa: «Natan pygamber şu ýerde» diýip habar berdiler. Ol patyşanyň huzuryna geldi we ýüzin düşüp, oňa tagzym etdi. 24Natan oňa şeýle diýdi: «Eý, jenabym, sen: „Menden soň Adonyýa patyşalyk eder, ol meniň tagtymda oturar“ diýip aýtdyňmy näme? 25Adonyýa bu gün gidip, birtopar semiz öküzçeleri we mallary, goýunlary gurbanlyk[†] berip, patyşanyň ogullarynyň baryny, goşun serkerdelerini we Abýatar ruhanyny[†] çagyrdy. Olar Adonyýa bilen bile iýip-içip: „Ýaşasyn Adonyýa patyşa!“ diýýärler[+]. 26Ýöne Adonyýa men guluňy, Sadok ruhanyny, Ýehoýadanyň ogly Benaýany we guluň Süleýmany[†] çagyrmady. 27Eger bu iş jenabym patyşanyň tabşyrygy boýunça bolan bolsa, onda näme üçin gullaryňa jenabym patyşadan soň tagtda kimiň oturmalydygyny aýtmadyň?»

28Dawut[†] patyşa: «Batşebany meniň ýanyma çagyryň» diýdi. Batşeba patyşanyň huzuryna gelip, onuň öňünde durdy. 29Patyşa Rebden ant içip, şeýle diýdi: «Janymy her muşakgatdan gutaran Reb muňa şaýatdyr:[+] 30„Menden soň seniň ogluň Süleýman[†] patyşalyk eder, ol meniň tagtymda oturar“ diýip, Ysraýyl Hudaýy Rebden içen antymy bu gün hökman berjaý ederin». 31Onsoň Batşeba ýüzüni ýere berip, oňa tagzym etdi we: «Goý, jenabym Dawut patyşanyň ömri uzak bolsun!» diýdi[+].

32Dawut[†] patyşa: «Sadok ruhanyny[†], Natan pygamberi, Ýehoýadanyň ogly Benaýany meniň ýanyma çagyryň» diýdi. Olar patyşanyň huzuryna geldiler. 33Patyşa olara: «Meniň köşk emeldarlarymy ýanyňyz bilen alyň-da, oglum Süleýmany[†] meniň gatyryma mündürip, Gihona äkidiň[+]. 34Sadok ruhany bilen Natan pygamber şol ýerde onuň başyna ýag guýup[†], ony Ysraýylyň üstünden patyşalyga bellesinler; onsoň surnaý çalyň-da: „Ýaşasyn Süleýman patyşa!“ diýip gygyryň[+]. 35Siz onuň yzy bilen gelersiňiz, ol gelsin-de, meniň tagtymda otursyn we meniň ýerime patyşa bolsun. Çünki men ony Ysraýylyň we Ýahudanyň[†] patyşasy edip belledim» diýdi. 36Ýehoýadanyň ogly Benaýa patyşa jogap berip, şeýle diýdi: «Omyn[†]! Meniň jenabymyň Hudaýy Reb hem şeýle diýsin. 37Reb jenabym bilen bolşy ýaly, Süleýman bilen hem bolup, onuň şalygyny jenabym Dawut patyşanyň şalygyndan-da has gülletsin».

38Şeýdip, Sadok ruhany[†], Natan pygamber[†], Ýehoýadanyň ogly Benaýa, keretler hem peletler gidip, Süleýmany[†] Dawut[†] patyşanyň gatyryna mündürdiler-de, ony Gihona tarap äkitdiler[+]. 39Sadok ruhany Rebbe ýüz tutulýan çadyrdan[†] içi zeýtun ýagly şahy alyp, Süleýmanyň başyna ýag guýdy[†]. Soňra surnaý çalnyp, ähli adamlar: «Ýaşasyn Süleýman patyşa!» diýip gygyryşdylar. 40Olar tüýdük çalyp, şatlanyp, gygyryşyp, Süleýmanyň yzy bilen gitdiler. Olaryň sesi ýeri sarsdyrdy.

41Adonyýa bilen onuň ýanyndaky çagyrylanlaryň bary iýip-içip bolanlaryndan soň muny eşitdiler. Ýowap surnaý sesini eşidip: «Şäherdäki bu şowhun nämekä?» diýdi. 42Ol gepläp durka, Abýatar ruhanynyň[†] ogly Ýonatan geldi. Adonyýa: «Giriber, çünki sen hormatlanýan adamsyň, hoş habar getirensiň» diýdi[+]. 43Ýonatan Adonyýa şeýle diýdi: «Ýok, beýle däl, jenabymyz Dawut[†] patyşa Süleýmany[†] patyşa etdi. 44Patyşa Sadok ruhanyny, Natan pygamberi, Ýehoýadanyň ogly Benaýany, keretleri, peletleri onuň bilen iberdi. Olar ony patyşanyň gatyryna mündürdiler[+]. 45Sadok ruhany bilen Natan pygamber onuň başyna ýag guýup[†], ony Gihonda patyşalyga bellediler. Şol ýerden olar şatlanyşyp, gygyryşyp şähere tarap gaýtdylar. Bu adamlaryň şowhunly sesleridir. Siziň eşiden şowhunyňyz şoldur. 46Süleýman patyşalyk tagtynda oturýar[+]. 47Patyşanyň emeldarlary jenabymyz Dawut patyşany mübärekläp: „Goý, Hudaýyň Süleýmanyň adyny seniň adyňdan-da meşhur etsin, onuň şalygyny seniň şalygyňdan-da has gülletsin“ diýdiler. Patyşa hem düşeginiň üstünden Hudaýa sežde etdi[†][+]. 48Patyşa dowam edip, şeýle dileg etdi: „Şu gün gözümiň açyklygynda meniň perzentlerimiň birine tagtymy beren, Ysraýyl Hudaýy Rebbe alkyş bolsun“».

49Onsoň Adonyýanyň ýanyndaky çagyrylanlaryň bary gorkuşyp, ýerlerinden turup, hersi öz ýoluna gitdi. 50Adonyýa Süleýmandan[†] gorkusyna, dessine Rebbe ýüz tutulýan çadyra[†] gidip, özüni goramak üçin, şol ýerdäki gurbanlyk[†] sypasynyň[†] çykyp duran şahlaryndan ýapyşdy[+]. 51Süleýmana şeýle habar berdiler: «Ine, Adonyýa Süleýman patyşadan gorkýar, ol gurbanlyk sypasynyň şahlaryndan ýapyşyp: „Goý, Süleýman patyşa şu gün öz guluny öldürmejekdigi barada maňa ant içsin“ diýýär». 52Süleýman şeýle jogap gaýtardy: «Eger ol özüni laýyk alyp barsa, onuň ýekeje gylam gymyldamaz, eger-de ondan bir pislik tapylaýsa, onda ol öler»[+]. 53Şeýdip, Süleýman patyşa onuň yzyndan adam iberip, ony gurbanlyk sypasyndan getirtdi. Ol gelip, Süleýman patyşa tagzym etdi. Süleýman hem oňa: «Bar, öýüňe gaýt» diýdi.

#### 2‑nji bap


Dawudyň Süleýmana wesýeti

1Dawut[†] ölmeziniň öň ýanynda ogly Süleýmany[†] ýanyna çagyryp, oňa şeýle wesýet etdi: 2«Her kes kimin men-de dünýäden ötmeli pursadym golaý geldi. Sen tutanýerli bol, mert bol[+]. 3Öz Hudaýyň Reb[†] näme buýursa, ony ýerine ýetir; Rebbiň ýollaryndan ýöräp, Onuň parzlaryny, tabşyryklaryny, hökümlerini hem-de öwüt-ündewlerini Musanyň[†] kanunynda[†] ýazylyşy ýaly berjaý et. Şonda sen näme etseň-de, nirä gitseň-de, işiň şowuna bolar[+]. 4Onsoň Reb: „Eger seniň ogullaryň Maňa gulak goýup, bütin kalplary, jan-tenleri bilen Maňa iman edip ýaşasalar, ysraýyl[†] tagtyndan seniň nesliňiň arkasy kesilmez“ diýip, maňa beren wadasyny berjaý eder[+]. 5Şeýle hem Seruýanyň ogly Ýowabyň maňa näme edenini hem-de onuň Ysraýylyň iki goşunbaşysyny Neriň ogly Abneri hem-de Ýeteriň ogly Emasany öldürip, näme edenini özüň bilýänsiň. Ol uruş wagtyndaky gan üçin asudalyk wagtynda ar alyp, olary öldürdi. Ýowap eşiklerini uruş döwründäki ýaly gana bulady[+]. 6Sen pähim-paýhasyňa görä hereket et. Ýowap garrylyk çagynda ölüler dünýäsine[†] asudalykda inmesin. 7Gilgatly Barzyllaýyň ogullaryna mähirli bol. Sen olary zerur zatlar bilen üpjün et, çünki men doganyň Abşalomdan gaçanymda, olar maňa ýagşylyk etdiler[+]. 8Şeýle hem Bahurymdan bolan benýaminli Geranyň ogly Şimgi bardyr. Mahanaýyma barýarkam, ol maňa erbet gargyş etdi, ýöne ol Iordan derýasyna[†] meni garşylamaga gelende, men oňa: „Men seni öldürmerin“ diýip, Rebden ant içdim[+]. 9Emma sen Şimgini jezasyz galdyrma, çünki sen paýhasly adamsyň we oňa näme etmelidigiňi özüň bilersiň. Şimgi garrylyk çagynda ölüler dünýäsine asudalykda inmesin».


Dawudyň ölümi

10Onsoň Dawut[†] ata-babalaryna gowuşdy. Ony Dawut galasynda jaýladylar[+]. 11Dawut Ysraýylda kyrk ýyllap patyşalyk etdi. Ol ýedi ýyl Hebronda, otuz üç ýyl hem Iýerusalimde[†] patyşalyk etdi[+]. 12Şeýdip, Süleýman[†] kakasy Dawudyň tagtyna çykdy; onuň patyşalygy gaty mäkäm boldy[+].


Adonyýanyň ölümi

13Onsoň Hagytyň ogly Adonyýa Süleýmanyň[†] ejesi Batşebanyň ýanyna geldi. Batşeba ondan: «Eýgiligemi?» diýip sorady. Adonyýa hem: «Eýgilige» diýip jogap berdi. 14Soňra Adonyýa: «Seniň bilen bir gürrüňim bar» diýdi. Batşeba: «Aýdyber» diýdi. 15Adonyýa şeýle diýdi: «Sen bilýärsiň, men patyşa bolmalydym, bütin ysraýyl halky meniň patyşa bolmagyma garaşýardy. Emma bu başgaça boldy, meniň inim patyşa boldy, çünki bu patyşalyk Rebdendi[+]. 16Indi meniň senden bir haýyşym bar; ony ret etme». Batşeba hem oňa: «Aýdyber» diýdi. 17Adonyýa: «Haýyş edýärin, Süleýman patyşadan şunemli Abyşagy maňa aýallyga bermegini soraý. Ol saňa ýok diýmez» diýdi[+]. 18Batşeba: «Bolýar, men seniň üçin patyşa bilen gepleşerin» diýdi.

19Şeýlelikde, Batşeba Adonyýanyň adyndan gepleşmek üçin Süleýman[†] patyşanyň ýanyna gitdi. Patyşa ony garşy almaga ýerinden galyp, tagzym edip, tagtynda oturdy. Patyşanyň ejesi üçin hem bir tagt getirip goýdular, ol patyşanyň sag tarapynda oturdy. 20Soňra Batşeba: «Meniň bir kiçijik haýyşym bar; ony ret etme» diýdi. Patyşa hem oňa: «Haýyşyňy aýdyber eje, men ony ret etmen» diýdi. 21Batşeba: «Goý, şunemli Abyşag seniň doganyň Adonyýa aýallyga berilsin» diýdi. 22Süleýman patyşa ejesine şeýle jogap berdi: «Sen näme üçin şunemli Abyşagy Adonyýa üçin soraýarsyň? Onuň üçin patyşalygy hem sora! Çünki ol meniň uly doganymdyr; patyşalygy diňe onuň üçin däl-de, eýsem Abýatar ruhany[†] bilen Seruýanyň ogly Ýowap üçin hem sora!»[+] 23Onsoň Süleýman patyşa Rebden ant içip, şeýle diýdi: «Eger Adonyýa bu sözleri üçin öz jany bilen jogap bermese, Hudaý maňa-da muny we mundan hem beterini görkezsin. 24Meni dikeldip, kakam Dawudyň[†] tagtynda oturdan, wada berşi ýaly maňa we meniň nesillerime patyşalygy beren Rebden ant içýärin. Adonyýa hut şu günüň özünde öldüriler!»[+] 25Şeýdip, Süleýman patyşa Ýehoýadanyň ogly Benaýany Adonyýanyň ýanyna iberdi. Ol hem ony öldürdi[+].


Abýatar kowulýar

26Patyşa Abýatar ruhana şeýle diýdi: «Bar, öz Anatotdaky ýeriňe git, çünki sen ýaşamaga mynasyp dälsiň. Emma men seni şu wagt öldürjek däl, çünki sen kakam Dawudyň[†] öňünde Hökmürowan Rebbiň sandygyny göterdiň, sen kakamyň ähli muşakgatlyklaryny deň çekişdiň»[+]. 27Şeýdip, Süleýman[†] Abýatary Rebbe ruhany[†] hökmünde gulluk etmeklik hukugyndan mahrum etdi. Şeýdip, Rebbiň Şilodaky Eliý we onuň nesilleri baradaky aýdan sözleri berjaý boldy[+].


Ýowabyň ölümi

28Bu habar Ýowaba baryp gowşanda, ol Rebbiň çadyryna gaçyp baryp, gurbanlyk[†] sypasynyň[†] şahlaryndan ýapyşdy. Çünki Ýowap Abşaloma däl-de, Adonyýa goldaw beripdi[+]. 29Süleýman[†] patyşa: «Ýowap Rebbiň çadyryna gaçyp bardy, ol şol ýerde gurbanlyk sypasynyň ýanynda» diýip habar berdiler. Süleýman: «Bar, git-de, ony öldür» diýip, Ýehoýadanyň ogly Benaýany iberdi. 30Onsoň Benaýa Rebbiň çadyryna gelip, Ýowaba: «Saňa patyşanyň adyndan bärik çykmagyňy buýurýaryn» diýdi. Ýöne Ýowap: «Ýok, men şu ýerde öljek» diýdi. Soňra Benaýa ýene-de, yzyna gidip: «Ýowap maňa şu jogaby berdi» diýip, onuň ähli aýdanlaryny patyşa habar berdi. 31Patyşa şeýle jogap berdi: «Onuň aýdyşy ýaly et. Ony öldür-de, jaýla. Şeýdip, menden we kakam Dawudyň[†] beýleki nesilleriniň boýnundan Ýowabyň döken nähak ganynyň günäsini aýyr[+]. 32Reb onuň bu döken ganyny öz başyndan inderer. Çünki ol özünden-de dogruçyl hem-de gowy iki adamy, ýagny Ysraýylyň goşunbaşysy, Neriň ogly Abner bilen Ýahudanyň[†] goşunbaşysy Ýeteriň ogly Emasa bilen urşup, olary öldürdi, kakam Dawudyň bolsa mundan habary ýokdy[+]. 33Abneriň we Emasanyň gany ebedi Ýowabyň hem-de onuň nesilleriniň başyndan iner. Emma Reb Dawuda we onuň tagtda oturýan nesillerine ebedilik asudalyk berer». 34Onsoň Ýehoýadanyň ogly Benaýa gidip, Ýowaby öldürdi. Ol öz çöldäki mülkünde jaýlandy. 35Patyşa onuň ýerine Ýehoýadanyň ogly Benaýany goşunbaşy edip belledi. Abýataryň deregine bolsa, Sadogy ruhanylyga[†] belledi[+].


Şimginiň ölümi

36Soňra patyşa adam ýollap, Şimgini çagyrdyp, oňa şeýle diýdi: «Iýerusalimden[†] özüňe bir jaý sal-da, şol ýerde ýaşa, başga hiç ýere gitme[+]. 37Bilip goý, Kidron deresinden geçip, şol ýerden çykan günüň hökman ölersiň. Sen ölümi öz başyňa satyn alarsyň»[+]. 38Şimgi patyşa: «Seniň aýdýan zatlaryň mamladyr, jenabym. Guluňyz–men edil aýdyşyňyz ýaly hem eder» diýdi. Şeýdip, Şimgi esli wagtlap Iýerusalimde ýaşady.

39-40Üç ýyldan soň Şimginiň iki sany guly, Gatyň hany Magakanyň ogly Akyşyň ýanyna gaçyp bardylar. Şimgi: «Seniň gullaryň Gatda» diýen habary eşidip, turup, eşegini gaňňalap, mündi-de, gullaryny gözläp, Gata Akyşyň ýanyna gitdi. Şimgi gidip, gullaryny Gatdan yzyna getirdi[+]. 41-42Şimginiň Iýerusalimden Gata gidendigini we ýene yzyna dolanyp gelendigi baradaky habary Süleýmana ýetirenlerinde, patyşa adam iberip, Şimgini çagyrtdy we oňa: «Men saňa Rebden ant içirip: „Bilip goý, başyňa näme düşse-de, şol ýerden başga ýere giden günüňiň özünde, sen hökman ölersiň diýip duýdurmanmydym näme?“. Sen hem maňa: „Seniň aýdýanlaryň bary dogry. Men saňa gulak asaryn“ diýipdiň. 43Onda näme üçin Rebbe içen antyňy, meniň saňa beren tabşyrygymy berjaý etmänsiň?»[+] 44Patyşa sözüni dowam etdirip: «Kakam Dawuda[†] eden ähli ýamanlyklaryňy özüň bilýänsiň. Şol eden ýamanlyklaryňy Reb seniň öz başyňdan inderer[+]. 45Emma Süleýman[†] patyşa ýalkanar[†]. Dawudyň tagty Rebbiň öňünde baky berkär» diýdi[+]. 46Onsoň patyşa Ýehoýadanyň ogly Benaýa buýruk berdi; ol-da gidip, ony öldürdi.

Şeýdip, Süleýmanyň[†] patyşalygy berkedi.

#### 3‑nji bap


Süleýman Hudaýdan pähim-paýhas dileýär


(2 Ýyl ýazgylary 1:3-12)

1[•]Süleýman[†] Müsür patyşasy faraonyň[†] gyzyna öýlenip, patyşa bilen garyndaşlyk açdy. Ol öz öýi, Rebbiň[†] öýi hem-de Iýerusalimiň[†] daşyndaky diwarlar salnyp gutarylýança, aýalyny Dawut[†] galasyna getirdi[+]. 2Adamlar seždegählerde[†] gurbanlyk[†] berýärdiler, çünki henize çenli Rebbe ybadat öýi salynmandy.

3Süleýman[†] kakasy Dawudyň[†] wesýetlerini berjaý edip, Rebbi söýdi. Ýöne ol seždegählerde[†] gurbanlyk[†] berip, ýakymly ysly tütetgi[†] ýakdy[+]. 4Bir gün patyşa gurbanlyk bermek üçin Gibgona gitdi, çünki esasy seždegäh şol ýerdedi. Süleýman şol ýerde müňlerçe ýakma gurbanlyklaryny[†] beripdi[+]. 5Gibgonda gije Süleýmanyň düýşüne Reb girdi. Hudaý oňa: «Dile, dilän zadyňy bererin» diýdi[+]. 6Süleýman şeýle diýdi: «Guluň kakam Dawudyň ynamly, dogruçyl hem-de akýürekli bolany üçin, oňa beýik, sadyk söýgiňi görkezdiň. Bu gün oňa tagtynda oturmaga ogul berip, Öz beýik merhemetiňi görkezdiň. 7Indi, eý, Hudaýym Reb, Sen guluň–meni kakam Dawudyň ýerine patyşa etdiň. Men ýolbaşçylyk etmäge ukyby bolmadyk, tejribesiz, ýaş oglandyryn[+]. 8Guluň Seniň saýlan, san-sajaksyz halkyňyň arasyndadyr[+]. 9Şonuň üçinem halkyňy dolandyrar ýaly, ýagşy-ýamany saýgarar ýaly, Sen Öz guluňa pähim-paýhas ber, çünki Seniň san-sajaksyz halkyňy kim dolandyryp biler?»[+]

10Süleýmanyň[†] bu dilegi Taňra ýarady. 11-12Hudaý oňa şeýle diýdi: «Özüňe uzak ömür, baýlyk dilemän ýa-da duşmanlaryňyň ölümini dilemän, eýsem ýagşy-ýamany saýgarar ýaly akyl-paýhas diläniň üçin, Men saňa dilän zadyňy berýärin. Men saňa öňküleriň hiç birinde bolmadyk we senden soň hem hiç kimde bolup bilmejek akyl-paýhas, aň-düşünje bererin[+]. 13Men saňa dilemedik zatlaryňy, ýagny ömürboýy egsilmejek baýlyk bilen hormat bererin. Saňa taý geljek patyşa bolmaz[+]. 14Eger sen meniň parzlarymdyr tabşyryklarymy berjaý edip, kakaň Dawut[†] ýaly ýollarymdan ýöreseň, Men seniň ömrüňi-de uzaldaryn»[+]. 15Süleýman oýandy, görse, bu düýş eken. Soňra ol Iýerusalime[†] gelip, Rebbiň Äht sandygynyň[†] öňünde durup, ýakma[†] we salamatlyk gurbanlyklaryny[†] berip, ähli emeldarlary üçin meýlis gurdy[+].


Süleýmanyň paýhasly hökümi

16Bir gün iki sany azgyn aýal gelip, patyşanyň huzurynda durdy. 17Ol aýallaryň biri şeýle diýýär: «Eý, jenabym, men şu aýal bilen bir öýde ýaşaýaryn. Şu aýal öýdekä, meniň çagam dogulýar. 18Şondan üç gün soň munuň hem çagasy bolýar. Biziň ikimiz bile ýaşaýarys, öýde biziň ikimizden başga hiç kim ýok. 19Onsoň bir gije bu aýalyň ogly ölýär, sebäbi ol çagasynyň üstüne togalanypdyr. 20Ol ýary gije turup, men uklap ýatyrkam, meniň gapdalymda ýatan oglumy alyp, öz gujagynda, öz ölen ogluny bolsa meniň gujagymda goýupdyr. 21Men ertesi irden oglumy emdirjek bolsam, ol öli ýatyr. Men oňa dykgat bilen seretdim we çaganyň özümiňki däldigine magat göz ýetirdim». 22Emma beýleki aýal: «Ýok, diri çaga meniňki, ölen çaga seniňki» diýýär. Birinji aýal: «Ýok, ölen çaga seniňki, diri çaga meniňki» diýýär. Şeýdip, olar patyşanyň huzurynda jedelleşdiler.

23Onsoň patyşa şeýle diýýär: «Biriňiz: „Diri çaga meniňki, ölen çaga seniňki“ diýýärsiňiz, beýlekiňiz bolsa: „Ýok, beýle däl! Ölen çaga seniňki, diri çaga meniňki“ diýýärsiňiz». 24Soňra patyşa: «Maňa bir gylyç getirip beriň» diýýär. Patyşa gylyç getirip berýärler. 25Ol: «Diri galan çagany iki bölüň-de, ýarysyny birine, ýarysyny-da beýlekisine beriň» diýýär. 26Emma çagasy diri galan aýal: «Eý, jenabym, çagany oňa beriň; ony asla öldürmäň!» diýýär. Çünki ol aýalyň öz ogluna rehimi indi. Ýöne beýleki aýal: «Ol meniňki hem bolmasyn, seniňki hem bolmasyn, ony ikä bölüň» diýýär. 27Onsoň patyşa: «Diri galan çagany birinji aýala beriň, ony asla öldürmäň, ol onuň ejesidir» diýýär. 28Patyşanyň çykaran hökümini bütin ysraýyl[†] halky eşidip, oňa uly hormat goýdy. Paýhasly höküm çykarar ýaly Süleýman[†] patyşada Hudaýyň pähim-paýhasynyň bardygyny halk gördi[+].

#### 4‑nji bap


Süleýmanyň emeldarlary

1Süleýman[†] patyşa bütin Ysraýylyň[†] üstünden şalyk sürdi. 2Onuň ýanyndaky emeldarlar şulardy: Sadogyň ogly Azarýa ruhanydy[†],[+] 3Şişanyň ogullary Elihorep bilen Ahyýa kätiplerdi, Ahyludyň ogly Ýehoşapat baş emeldardy[+]. 4Ýehoýadanyň ogly Benaýa goşunbaşydy, Sadok bilen Abýatar ruhanylardy[+]. 5Natanyň ogly Azarýa häkimleriň üstünden garaýardy; Natanyň ogly Zabut bolsa hem ruhany, hem patyşanyň ýaranydy[+]. 6Ahyşar köşgüň baştutandy; Abdanyň ogly Adonyram bolsa mejbury işdäkileriň üstünden garaýardy[+].

7Bütin Ysraýylda Süleýmanyň[†] on iki sany häkimi bardy. Olaryň hersi patyşany we onuň öý-içerisini, gezekli-gezegine, ýylda bir aý azyk bilen üpjün etmelidi. 8Olaryň atlary şulardy: Efraýym daglyk ýurdunda Benhur, 9Makasda, Şagalbymda, Beýtşemeşde we Eýlonbeýthananda Bendeker, 10Arubot ülkesinde Benheset (Soko bilen bütin Heper ýurtlary hem oňa degişlidi), 11bütin Napatdor ülkesinde Benabynadap (ol Süleýmanyň gyzy Tapata öýlenipdi),[+] 12Tagnak, Megido ülkelerinde, Ýizregeliň etegindäki Saretanyň ýanyndaky bütin Beýtşeýan ülkesinde, Beýtşeýandan Abelmehola, Ýokmygamyň aňyrsyna çenli bolan aralykdaky ülkede Ahyludyň ogly Bagana,[+] 13Ramotgilgat ülkesinde Bengeber (Bengeberde Manaşanyň ogly Ýaýyryň Gilgatdaky obalary bardy. Başandaky Argop etrabynda berk diwarly, derwezeleri bürünç gözenekli altmyş sany uly gala hem oňa degişlidi),[+] 14Mahanaýym ülkesinde Ydonyň ogly Ahynadap, 15Naftaly ülkesinde Ahymagas (ol Süleýmanyň gyzy Bosmata öýlenipdi), 16Aşer we Begalot ülkelerinde Huşaýyň ogly Bagana, 17Ysakar ülkesinde Paruwanyň ogly Ýehoşapat, 18Benýamin ülkesinde Elanyň ogly Şimgi, 19amorlar patyşasy Sihon hem-de Başan patyşasy Oguň ýurdy bolan Gilgatda Urynyň ogly Geber. Ol bu ýeriň häkimidi[+].


Süleýmanyň patyşalygy

20Ýahuda[†] halky bilen ysraýyl halky deňiz ýakasyndaky çäge deý köpdi. Olar iýip-içip, hoşbagtlylykda ýaşadylar[+]. 21Süleýman[†] Ýewfrat derýasyndan piliştliler[†] ýurduna we Müsür serhedine çenli bolan bütin ýurda patyşalyk etdi. Olar Süleýmanyň ömrüniň ahyryna çenli oňa salgyt töläp, hyzmat etdiler[+].

22-23Süleýmanyň köşgüniň bir günlük azygy, iki ýüz ýigrimi bäş batman[*] ýokary hilli undan, dört ýüz elli batman[*] adaty undan, on sany baga bakylan öküzden, ýigrimi sany ýaýlada bakylan öküzden, ýüz sany goýundan, ondan daşary-da sugunlardan, jerenlerden, saýgaklardan hem-de semiz guşlardan ybaratdy. 24Çünki ol Ýewfrat derýasynyň günbataryndaky ähli welaýatlarda, Tipsadan Gaza çenli bolan aralykdaky Ýewfrat derýasynyň günbataryndaky ähli patyşalaryň üstünden höküm sürýärdi. Ol töweregindäki goňşy ýurtlarynyň ählisi bilen asudalykda ýaşady[+]. 25Süleýmanyň[†] bütin ömrüne Dandan Beýerşeba çenli aralykdaky tutuş Ýahudadaky we Ysraýyldaky her bir adam üzüm we injir agaçlarynyň aşagynda asudalykda ýaşady[+]. 26Şeýle hem Süleýmanyň söweş arabalaryna goşulýan atlary üçin kyrk müň sany at ýatagy, on iki müň atlysy bardy[+]. 27Şol häkimleriň her biri Süleýman patyşany we onuň saçagyndan iýmitlenýänleriň baryny, öz bellenen aýlarynda azyk bilen üpjün edýärdi. Olaryň hiç bir zady kemlik etmezdi. 28Olaryň hersi özüne tabşyrylyşyna görä, ýönekeý we saýlama atlar üçin olaryň saklanýan ýerine arpa we saman getirerdi.

29Hudaý Süleýmana[†] deňiz kenaryndaky çäge deý uçursyz akyl-paýhas, duýgurlyk hem-de düşünjelilik berdi. 30Süleýman pähim-paýhasynda bütin gündogarlylardan, bütin müsürlilerden öňe geçdi[+]. 31Çünki onuň pähim-paýhasy, islendik adamyňkydan, ezraly Eýtanyňkydan, Maholyň ogullary Heýmandyr Kalkolyňkydan we Dardanyňkydan-da ýitidi. Töweregindäki ähli milletleriň[†] arasynda onuň ady meşhurdy[+]. 32Süleýman üç müň tymsal aýtdy; onuň nagmalary bolsa müňden agdykdy[+]. 33Ol Liwandaky kedr agajyndan başlap diwaryň ýüzünde gögerýän käkilik otuna çenli bolan agaçlardan söz açardy, haýwanlar, guşlar, süýrenijiler we balyklar barada sözlärdi. 34Süleýmanyň pähim-paýhasy hakynda eşiden ýer ýüzündäki ähli patyşalar Süleýmany diňlemäge adam ýolladylar[+].

#### 5‑nji bap


Süleýman ybadathanany gurmaga taýýarlyk görýär


(2 Ýyl ýazgylary 2:1-18)

1[•]Sur[†] patyşasy Hiram Süleýmanyň[†] kakasynyň ornuna patyşalyga bellenendigini eşiden badyna, öz emeldarlaryny Süleýmanyň ýanyna iberdi; çünki Hiram Dawudyň[†] hemişelik ýarany bolupdy[+]. 2Süleýman hem Hirama adam iberip, şeýle diýdi: 3«Özüň bilýärsiň, kakam Dawut[†] töweregindäki uruşlar zerarly, duşmanlaryndan doly üstün çykýança, öz Hudaýy Rebbe[†] ybadat öýüni gurup bilmedi[+]. 4Ýöne häzir Hudaýym Reb maňa hemme tarapdan parahatçylyk berdi; mende ne ýagy, ne-de betbagtçylyk bar[+]. 5Şeýdip, Rebbiň kakam Dawuda: „Seniň ýeriňe tagtyňda oturtjak ogluň Maňa ybadat üçin öý gurar“ diýip aýdyşy ýaly, men Hudaýym Rebbe ybadat üçin öý guraýyn diýýärin[+]. 6Şoňa görä meniň üçin Liwanda kedr agaçlarynyň kesilmegini tabşyr. Meniň işçilerim seniň işçileriň bilen bile işlärler. Işçileriňe näçe diýseň, şonça-da hak töläýin; çünki özüň bilýärsiň, biziň aramyzda sidonlylar[†] ýaly agaç kesip bilýän adam ýok».

7Hiram Süleýmanyň[†] sözlerini eşidende, gaty şatlanyp: «Bu uly halkyň üstünden patyşalyk eder ýaly, Dawuda[†] şeýle akyl-paýhasly ogul beren Rebbe bu gün alkyş bolsun» diýdi. 8Hiram Süleýmana adam iberip: «Seniň maňa iberen sargydyňy eşitdim; men seniň kedr hem-de serwi agajy baradaky islegleriňi bitirerin. 9Meniň işçilerim agaçlary Liwandan deňze getirerler. Men olary bogduryp, deňiz üsti bilen akdyrdyp, aýdan ýeriňe eltdirip, şol ýerde çözdürerin. Sen gelip, olary äkidersiň. Sen hem meniň islegimi ýerine ýetirip, köşgümdäkileri azyk bilen üpjün et». 10Şeýdip, Hiram Süleýmany kedr hem-de serwi agaçlary bilen üpjün etdi. 11Süleýman bolsa Hirama onuň köşgündäkiler üçin azyk hökmünde kyrk müň çuwal[*] bugdaý, ýedi müň hum[*] sap ýag berdi. Süleýman Hirama her ýyl şunça azyk bererdi. 12Reb wada berşi ýaly, Süleýmana pähim-paýhas berdi. Hiram bilen Süleýmanyň arasynda asudalyk boldy. Olar öz aralarynda ylalaşyk baglaşdylar[+].

13Süleýman[†] patyşa ybadathananyň[†] gurluşygy üçin bütin Ysraýyldan[†] otuz müň işçini toplamagy buýurdy[+]. 14Olardan nobatma-nobat boýunça her aýda on müň adamy Liwana ýollady. Olar bir aý Liwanda, iki aý hem öýlerinde bolardylar. Adonyram bu mejbury işdäkileriň üstünden garaýardy[+]. 15Süleýmanyň dagda ýetmiş müň sany ýük daşaýany, segsen müň sany daş ýonujysy bardy. 16Mundan daşary Süleýmanyň işleýän adamlarynyň üstünden garaýan üç müň üç ýüz sany baştutany bardy. 17Olar patyşanyň tabşyrygy boýunça Rebbiň öýüniň[†] düýbüni tutmak üçin, uly gymmatbaha daşlar we ýonulan daşlar getirdiler[+]. 18Süleýmanyň binýatçylary bilen Hiramyň binýatçylary we geballylar Rebbiň öýüni gurmak üçin, daşlary ýonup, agaçlary kesip taýýarladylar[+].

#### 6-njy bap


Süleýman ybadathanany gurýar


(2 Ýyl ýazgylary 3:1-14)

1[•]Ysraýyllaryň[†] Müsürden çykyp gaýtmagynyň dört ýüz segseninji ýylynda, Süleýmanyň[†] patyşalygynyň dördünji ýylynda, ikinji aý bolan Ziw aýynda Rebbiň[†] öýi gurlup başlandy. 2Süleýman patyşanyň Reb üçin guran öýüniň uzynlygy altmyş tirsek, ini ýigrimi tirsek, beýikligi otuz tirsekdi. 3Rebbiň öýüniň[†] daşky otagynyň öňündäki eýwanynyň ini öýüň ini ýaly ýigrimi tirsekdi, uzynlygy öýüň öň tarapynda on tirsekdi. 4Ol Rebbiň öýüne gözenekli penjireler etdi[+]. 5Süleýman Rebbiň öýüniň daşky we içki otaglaryň, daşky diwarlaryna ýanaşdyryp, gapdal otaglaryny saldy[+]. 6Pürsler öýüň diwaryny deşmez ýaly, öýüň diwarynyň ýüzünden daş çykgytlar etdiler. Aşaky gatyň ini bäş tirsek, ortaky gatyň ini alty tirsek, üçünji gatyň ini ýedi tirsekdi.

7Rebbiň öýi[†] gurlanda öňden ýonulyp taýýarlanan daşlardan guruldy. Şol sebäpden öý gurulýarka ondan ne çekiç, ne palta, ne-de demir guralyň sesi eşidildi[+].

8Ortaky gatyň gapysy Rebbiň öýüniň[†] günorta tarapyndady; aýlawly basgançaklar bilen ortaky gata, ortaky gatdan üçünji gata çykyp bolýardy. 9Şeýdip, Süleýman[†] Rebbiň öýüniň gurluşygyny tamamlady. Ol öýüň üçegini kedr pürsleri we kedr tagtalary bilen basyrdy. 10Tutuş öýe ýanaşdyrylyp salnan otaglaryň her gatynyň beýikligi bäş tirsekdi. Ol otaglar öýe kedr pürsleri bilen birikdirildi.

11-12Süleýmana gurup ýören öýi hakynda Rebbiň şu sözi aýan boldy: «Eger sen Meniň parzlarymy berjaý edip, hökümlerime boýun bolup, ähli tabşyryklarymy saklap, olary berjaý etseň, Men kakaň Dawuda beren wadamy seniň üstüň bilen ýerine ýetirerin[+]. 13Men ysraýyllaryň arasynda ýaşap, Öz halkym ysraýyly terk etmerin»[+].

14Şeýdip, Süleýman[†] Rebbiň öýüni[†] gurup gutardy. 15Ol öýüň içki diwarlarynyň ýüzüne düýbünden üçegine çenli kedr tagtalaryny tutdy we öýüň poluny serwi agajyndan etdi. 16Ol öýüň arka tarapynda, düýbünden depesine çenli kedr agaçlaryndan beýikligi ýigrimi tirsek bolan diwar bina etdi. Ol muny iň mukaddes otag[†] bolan içki otag hökmünde gurdy[+]. 17Içki otagyň öňündäki daşky otagyň uzynlygy kyrk tirsekdi. 18Öýüň içi kedr tagtasyndan kesilip, kädä hem-de açylyp oturan güllere çalym edýän nagyşlar bilen haşamlanandy. Diwardaky daşlar görünmez ýaly, diwar tutuşlygyna kedr tagtasy bilen örtülendi[+]. 19Ol öýüň töründe Rebbiň Äht sandygyny[†] goýar ýaly içki otag taýýarlady. 20Içki otagyň uzynlygy-da, ini-de, boýy-da ýigrimi tirsekdi, oňa sap altyn çaýylandy. Ol şeýle hem kedr agajyndan ýasalan sypa-da[†] altyn çaýdy. 21Süleýman Rebbiň öýüniň içini sap altyn bilen örtdi; içki otagyň öňünden altyn zynjyrlar gerip, ony-da altyna gaplady.


Ybadathana bezelýär

22Soňra ol tutuş öýi kemsiz-köstsüz bolar ýaly, ony tutuşlygyna altyna gaplady. Hatda içki otagyň öňünde duran sypa[†] hem altyn çaýdy[+].

23Ol içki otagda her biriniň boýy on tirsek bolan zeýtun agajyndan iki sany kerup[†][*] ýasady[+]. 24Keruplaryň ikisiniň hem ganatynyň uzynlygy bäş tirsekdi. 25Olaryň hersiniň ganaty, ganatynyň bir ujundan beýleki ganatynyň ujuna çenli on tirsekdi. Keruplaryň ikisiniň ölçegi-de, şekili-de birdi. 26Keruplaryň ikisiniň-de beýikligi on tirsekdi. 27Süleýman[†] keruplary Rebbiň öýüniň[†] içki otagynda goýdy. Olaryň ganatlary, biriniň ganaty diwaryň bir tarapyna, beýlekisiniň ganaty diwaryň eýleki tarapyna ýeter ýaly gerlip goýlandy. Keruplaryň beýleki ganatlary öýüň ortasyna tarap gerlip durdy. 28Süleýman keruplara hem altyn çaýdy.

29Tutuş öýüň diwarlary, içki we daşky otaglaryň diwarlarynyň ýüzi oýulyp, keruplar[†], palma agaçlary we açylan güller bilen haşamlanandy. 30Ol öýüň içki we daşky otaglarynyň poluna hem altyn çaýdy.

31Süleýman[†] içki otaga zeýtun agajyndan gapylar ýasady. Gapylaryň germewleri we söýeleri bäş burçlydy. 32Zeýtun agajyndan ýasalan iki gapynyň ýüzi oýulyp, keruplar[†], palma agaçlary we açylan güller bilen haşamlanandy. Süleýman olara altyn çaýdy, keruplaryň we palma agaçlarynyň ýüzüne hem altyn çaýdy.

33Şeýle hem Süleýman[†] öýüň daşky otagynyň gapysyna zeýtun agajyndan dörtburç söýeler ýasady. 34Ol serwi agajyndan iki taýly gapy etdi, onuň iki taýy hem iki tarapa-da açylýardy[+]. 35Süleýman gapylaryň ýüzi oýulyp, keruplar[†], palma agaçlary bilen haşamlanan nagşyň üstüne altyn çaýdy. 36Ol üç hatar ýonulan daş we bir hatar kedr pürsünden içki howly gurdy[+].

37Süleýmanyň[†] patyşalygynyň dördünji ýylynda, Ziw aýynda Rebbiň öýüniň[†] düýbi tutuldy. 38Süleýmanyň patyşalygynyň on birinji ýylynda, sekizinji aý bolan Bul aýynda Rebbiň öýi meýilnama görä dolulygyna gurlup gutaryldy. Süleýmana öýi gurmak üçin ýedi ýyl gerek boldy.

#### 7‑nji bap


Süleýmanyň köşgi

1Süleýman[†] özüne-de köşk saldy. Ol köşgi on üç ýylda gurup gutardy[+].

2Ol «Liwan jeňňelli» atly köşk saldy. Onuň uzynlygy ýüz tirsek, ini elli tirsek, beýikligi otuz tirsek bolup, ol dört hatar kedr sütünleriniň üstünde guruldy. Sütünleriň üstünde kedr pürsleri goýuldy[+]. 3Her hatarda on bäş, jemi kyrk bäş sany pürs sütünleriň üstünde goýuldy. Ol köşgüň üçegi kedr tagtalary bilen basyryldy. 4Liwan jeňňeli atly köşgüň biri-birine bakyp duran üç hatar penjireleri bardy. 5Ähli gapylar we gapy söýeleri dört burçlydy. Olar biri-birine gapma-garşy, üç hatardy.

6Süleýman[†] uzynlygy elli tirsek, ini otuz tirsek bolan sütünler eýwanyny gurdy. Onuň öňünde sütünler bilen dikilen, üsti basyrylan dalan bardy[+].

7Soňra ol Tagt zalyny, ýagny höküm çykarylýan ýer bolan Höküm zalyny gurdy. Onuň diwarlary düýbünden depesine çenli kedr tagtalary bilen örtülendi[+].

8Süleýmanyň[†] öz ýaşaýan öýi Tagt zalynyň ýeňse tarapyndaky howluda birmeňzeş gurluşda salnandy. Süleýman öz aýaly bolan faraonyň[†] gyzyna-da şu zala meňzeş öý gurup berdi[+].

9Bularyň barysy daşardan köşgüň howlusyna, binýatdan çykyda çenli tutuşlygyna ölçege görä ýonulyp, ýargy bilen iki tarapy-da tekizlenen gymmatbaha daşlardan gurlandy. 10Bina ýonulan daşlardan, uly daşlardan, sekiz, on tirseklik daşlardan gurlandy. 11Bina daşlarynyň üstünden ölçege görä ýonulan gymmatbaha daşlar we kedr tagtalary goýuldy. 12Köşgüň howlusynyň töweregindäki haýatlar edil Rebbiň[†] öýüniň içki howlusy we öýüň eýwany ýaly üç hatar ýonulan daş we bir hatar kedr tagtasy bilen örülendi[+].


Hirama berlen tabşyryk


(2 Ýyl ýazgylary 3:15–5:1)

13[•]Süleýman[†] patyşa adam iberip, surly Hiramy getirtdi[+]. 14Hiram Naftaly tiresinden bolan bir dul hatynyň ogludy, kakasy hem surly bürünç ussasydy. Ol bürünçden zat ýasamakda gaty ussat, ökde we tejribeli ussady. Ol Süleýman patyşanyň çagyryşyny kabul etdi. Hiram Süleýmanyň bürünçden ýasalmaly zatlarynyň ählisini ýasady[+].

15Hiram iki sany bürünç sütün ýasady. Her sütüniň beýikligi on sekiz tirsek, töweregi on iki tirsekdi[+]. 16Ol şeýle hem sütünleriň depesinde goýmak üçin bürünçden guýlan iki sany täç ýasady. Her täjiň beýikligi bäş tirsekdi. 17Sütünleriň depesindäki täçler tor şekilli örme zynjyrlar bilen bezelendi. 18Ol her sütüniň depesindäki täçleriň üstüni bürär ýaly, her örme zynjyryň töweregine bürünçden ýasalan iki hatar nar aýlady. 19Eýwandaky sütünleriň depesindäki täçler liliýa gülüniň şekilinde bolup, olaryň beýikligi dört tirsekdi. 20Täçler iki sütüniň hem-de örme zynjyrlaryň ýokarsyndaky tegelek güberçek ýerde goýuldy. Her täjiň töweregine hatarlap, iki ýüz nar aýlandy. 21Ol sütünleri ybadathananyň[†] eýwanynda dikdi. Ol günortada sütün dikip, onuň adyna Ýakin dakdy. Ol demirgazykda-da sütün dikip, onuň adyna Bowaz dakdy. 22Sütünleriň depesinde liliýa şekilli nagyşlar bardy. Şeýdip, sütünleriň işi tamamlanyldy.

23Soňra ol bir gyrasyndan beýleki gyrasyna çenli on tirsek, beýikligini bäş tirsek edip, guýma bürünçden tegelek howuz[†] ýasady. Onuň töweregi otuz tirsekdi[+]. 24Howzuň erňeginiň aşagynda daşyna aýlanan, hersi on tirsek bolan iki hatar ökuz şekilli guýma nagyşlar bardy. Olar howuz bilen bile guýlup ýasalandy[+]. 25Howuz on iki öküziň üstünde durdy; öküzleriň üçüsi demirgazyga, üçüsi günbatara, üçüsi günorta, galan üçüsi hem gündogara bakyp durdy. Howuz olaryň üstünde ýerleşdirilip, öküzleriň arkasy iç tarapa bakyp durdy. 26Howzuň galyňlygy dört barmakdy, erňegi käsäniň erňegi ýaly açylan liliýa gülüniň şekilindedi. Ol ýedi ýüz hum[*] tutýardy.

27Ol on sany bürünç araba ýasady. Arabalaryň hersiniň uzynlygy, ini dört tirsek, beýikligi üç tirsekdi. 28-29Arabalaryň şekili şunuň ýaly: daşy çarçuwalanan, dört gyraňly tagtalar ýasalyp, olara ýolbarslaryň, öküzleriň we keruplaryň şekilleri haşamlanypdyr. Ýolbarslaryň we öküzleriň ýokarsyndaky we aşagyndaky çarçuwalara, egrem-bugram şekilli nagyşlar haşamlanyp salnandy. 30Her arabanyň dört bürünç tigri, bürünç oklary bardy; dört burçunda hem legeni saklamak üçin çykytlar bardy; çykytlaryň her gapdalyna egrem-bugram şekilli nagyşlar haşamlanyp salnandy. 31Her arabanyň ýokarsynda çarçuwajyga salnan tegelek agyz ýasaldy. Onuň beýikligi bir tirsekdi; onuň agzy tegelek bolup, ini bir ýarym tirsekdi; onuň agzynda haşamlar bardy, gapdallary tegelek däl-de dörtburçlydy. 32Dört tigir gapdal tagtalaryň aşagyndady, tigirleriň oklary araba bilen bile guýlup ýasalandy. Tigriň beýikligi bir ýarym tirsekdi. 33Tigirleriň ýasalyşy at arabalaryň tigirleriniň ýasalyşy ýalydy; olaryň oklarynyň, gurşawlarynyň, keýeleriniň, toplarynyň bary bile guýlup ýasalandy. 34Her arabanyň dört burçunda dört çykyt bardy. Çykytlar araba bilen bile guýlup ýasalandy. 35Arabanyň üstünde ýarym tirsek beýiklikdäki tagta sekisi bardy; arabanyň üstündäki tutawaçlar hem-de gapdal tagtalary araba bilen bile guýlup ýasalandy. 36Onuň çykytlarynyň hem-de gapdal ýüzüniň açyk ýerlerine haşamlanan keruplaryň[†], arslanlaryň hem-de palma agajynyň nagşy salnandy. Olaryň daşyna egrem-bugram şekiller haşamlanyp salnandy. 37Ine, Hiram on arabany şeýle ýasady. Olaryň barynyň guýluşy hem, ölçegi hem, şekili hem birdi.

38Şeýle hem Hiram on sany bürünç legen ýasady. Her legen on bäş hum[*] tutýardy; her legen dört tirsekdi; on arabanyň hersiniň üstünde bir legen bardy. 39Ol arabalaryň bäşisini Rebbiň öýüniň[†] günortasynda, beýleki bäşisini-de öýüň demirgazygynda goýdy. Ol howzy öýüň günorta-gündogar burçunda goýdy.

40-44Hiram şeýle hem gazanlar, kül atarlar, legenler ýasady. Bulardan başga-da, ol iki sütüni, sütünleriň depesindäki jam şekilli iki täji, şol täçleri bezäp duran iki sany örme zynjyry, şol zynjyrlara iki hatar edip dakmak üçin dört ýüz sany nary, on arabany, arabalaryň üstündäki on legeni, bir sany howzy hem-de howzuň astyndaky on iki öküzi ýasady. Şeýdip, Hiram Rebbiň öýünde Süleýman patyşa üçin etmeli işleriniň baryny tamamlady[+].

45Gazanlar, kül atarlar, legenler we Hiramyň Rebbiň öýi[†] üçin Süleýman[†] patyşa ýasap beren gaplarynyň bary ýalpyldawuk bürünçdendi. 46Patyşa bu gaplary Iordanyň düzlüginde, Sukot bilen Saretanyň arasyndaky toýun toprakly ýerde bürünçden guýdurdy[+]. 47Süleýman bu bürünç gap-gaçlarynyň agramyny çekdirmedi, çünki olar juda köpdi; olaryň agramyny hiç kim anyklamady[+].

48Şeýdip, Süleýman[†] Rebbiň öýündäki[†] ähli enjamlary: altyndan edilen sypany[†], üstünde Rebbe hödür çöregi[†] goýulýan altyn hantagtasyny,[+] 49-50içki otagyň öňünde bäşisi günortada, bäşisi demirgazykda goýlan sap altyn çyradanlary, gülleri, çyralary, ätişgirleri, käseleri, müçenekleri, legenleri, ýakymly ysly tütetgi ýakmak üçin ulanylýan gaplary, maňňallary, öýüň içki otagynyň, ýagny iň mukaddes otagyň hem-de öýüň mukaddes otagynyň gapylary üçin altyn petleleri ýasady[+][+].

51Şeýdip, Süleýman[†] patyşanyň Rebbiň öýi[†] üçin edilmeli ähli işleri tamamlandy. Süleýman kakasy Dawut[†] tarapyndan öýe bagyş edilen ähli zatlary: kümşi, altyny, we ähli enjamlary getirip, Rebbiň öýündäki hazynada goýdy[+].

#### 8‑nji bap


Süleýman Äht sandygyny ybadathana getirdýär


(2 Ýyl ýazgylary 5:2–6:2)

1[•]Onsoň Süleýman[†] Rebbiň[†] Äht sandygyny[†] Dawut[†] galasy bolan Sion[†] galasyndan getirtmek üçin, Ysraýylyň[†] ýaşulularyny[†], ähli tirebaşylaryny, ysraýyllaryň urugbaşylaryny Iýerusalime[†], öz huzuryna ýygnady[+]. 2Bütin ysraýyl halky ýedinji aý bolan Etanym aýynda, Çatma baýramynda[†] Süleýman patyşanyň ýanyna ýygnanyşdy[+]. 3Bütin Ysraýylyň ýaşululary geldiler we ruhanylar[†] sandygy göterdiler. 4Şeýdip, olar Rebbiň Äht sandygyny, Rebbe ýüz tutulýan çadyry[†] hem-de çadyryň içindäki ähli mukaddes[†] enjamlary getirdiler. Bularyň baryny ruhanylar bilen lewiler[†] Rebbiň öýüne[†] getirdiler. 5Süleýman patyşa we onuň huzuryna ýygnanan bütin ysraýyl halky Äht sandygynyň öňündedi. Olar san-sajaksyz goýunlary, öküzleri gurbanlyk[†] berdiler. 6Soňra ruhanylar Rebbiň Äht sandygyny öz ýerine, Rebbiň öýüniň iň mukaddes otagyna[†], keruplaryň[†] ganatlarynyň astyna getirip goýdular[+]. 7Keruplar ganatlaryny sandygyň üstüne gerip, sandygyň-da, onuň syryklarynyň-da üstüni örtýärdi[+]. 8Syryklar şeýle uzyndy welin, hatda olaryň uçlary iň mukaddes otagyň öňündäki mukaddes ýerdenem görnüp durdy, ýöne daşardan görünmeýärdi. Olar şu güne çenli hem şol ýerdedir. 9Sandygyň içinde Musanyň[†] goýan iki sany kanun[†] ýazylan daş böleginden başga hiç zat ýokdy; Musa bu iki daş bölegini ysraýyl halky Müsür ýurdundan çykandan soň, Rebbiň olar bilen äht[†] eden ýeri bolan Horep[*] dagynda sandyga salypdy[+]. 10Ruhanylar mukaddes otagdan daşary çykanlarynda, Rebbiň öýi bulutdan doldy[+]. 11Ruhanylar bulut zerarly Rebbiň huzurynda hyzmata durup bilmediler, çünki Rebbiň şöhraty[†] Hudaýyň öýüni doldurypdy.

12Şonda Süleýman[†] şeýle diýdi: «Reb tüm garaňkylykda mesgen tutjakdygyny aýtdy[+]. 13Men Saňa baky mesgen tutaryň ýaly, uçursyz gözel öý gurdum».


Süleýman halka ýüzlenýär


(2 Ýyl ýazgylary 6:3-11)

14[•]Onsoň patyşa halka tarap öwrülip, bütin ysraýyl jemagatyna ak pata berdi. Bütin ysraýyl jemagaty dik durdy[+]. 15-16Süleýman şeýle diýdi: «Kakam Dawuda: „Men ysraýyl halkymy Müsürden çykaralym bäri, Maňa ybadat etmäge öý gurmaklary üçin ysraýyl tirelerinden ýekeje şäheri-de saýlamadym. Men ysraýyl halkyma şalyk etsin diýip, Dawudy patyşalyga saýladym“ diýip beren wadasyny berjaý eden Ysraýyl Hudaýy Rebbe alkyş bolsun![+] 17Kakam Dawut[†] Ysraýyl Hudaýy Rebbe ybadat üçin öý gurmagy ýüregine düwüpdi[+]. 18-19Emma Reb kakam Dawuda: „Maňa ybadat üçin öý gurmagy ýüregiňe düwmek bilen sen gowy etdiň; ýöne şeýle-de bolsa öýi sen gurmarsyň. Seniň biliňden önen ogluň Maňa ybadat üçin öý gurar“ diýdi[+]. 20Ine, Hudaý Öz beren wadasyny berjaý etdi, çünki men kakam Dawudyň ýerine geçdim. Rebbiň wada berşi ýaly, men Ysraýylyň tagtynda otyryn. Ysraýyl Hudaýy Rebbe ybadat üçin öý gurdum[+]. 21Sandygy men şol öýde goýdum. Atalarymyzy Müsür topragyndan çykaranda, Rebbiň olar bilen eden ähti[†] şonuň içindedir».


Süleýmanyň dilegi


(2 Ýyl ýazgylary 6:12-42)

22[•]Soňra Süleýman[†] Rebbiň gurbanlyk[†] sypasynyň[†] hem bütin ysraýyl halkynyň öňünde durup, ellerini göge tarap uzatdy:[+] 23«Eý, Ysraýyl Hudaýy Reb, ýerde-de, gökde-de Seniň ýaly Hudaý ýokdur! Bütin kalplary bilen ýoluňdan ýöreýän gullaryň üçin Sen ähtiňi[†], sadyk söýgiňi saklaýarsyň[+]. 24Sen Öz guluň kakam Dawuda[†] beren wadaňy berjaý etdiň. Şu gün Seniň ähli aýdan sözleriň amala aşdy. 25Şonuň üçin hem, eý, Ysraýyl Hudaýy Reb, guluň kakam Dawuda: „Eger seniň ogullaryň seniň ýöreýşiň ýaly, Meniň hakykat ýolumdan ýöreseler, seniň nesliňden hiç bir adam Ysraýylyň tagtyndan aýrylmaz“ diýip beren wadaňy berjaý et[+]. 26Şonuň üçin hem, eý, Ysraýylyň Hudaýy, goý, Seniň guluň kakam Dawuda beren wadaň amala aşsyn![+]

27Emma Hudaý ýerde mesgen tutarmy? Seni hatda gök-de, gökleriň gögi-de içine sygdyryp bilmeýär. Onsoň meniň bu salan öýüm dagy nämejik![+] 28Ýöne şonda-da, ýa Beýik Hudaýym, Sen guluň dilegine hem-de ýalbaryşyna gulak sal-da, onuň bu gün ýürekden edýän ýalbaryşyny we dilegini kabul et. 29Gözleriň gije-gündiz: „Maňa şu ýerde ybadat ediler“ diýen öýüňde bolsun. Guluňyň şu ýere tarap bakyp edýän dilegini eşit[+]. 30Öz ysraýyl halkyň we men guluň şu ýere tarap bakyp dileg edenimizde, guluňyň, halkyň Ysraýylyň ýalbaryşlaryny eşit. Öz gökdäki mesgeniňden eşit-de, bizi bagyşla.

31Bir adam başga bir adama garşy günä edip, ant içmäge mejbur edilse, ol gelip, şu öýde Seniň gurbanlyk[†] sypaňyň[†] öňünde günäsizdigine ant içse,[+] 32şonda Sen gökde eşit-de, oňa jogap ber. Gullaryňa höküm edip, günälä günäsine görä jeza ber, günäsizi akla-da, dogrulygyna görä syla.

33Seniň halkyň Ysraýyl Saňa garşy günä edenligi zerarly duşman öňünde ýeňlişe sezewar bolanda, täzeden Saňa ýüz tutup, Seniň adyňy ykrar etse, şu öýde Saňa dileg edip, ýalbarsa,[+] 34şonda Sen gökde eşit-de, halkyň Ysraýylyň günäsini geçip, olary yzlaryna, atalaryna beren ýurduňa getir.

35Saňa garşy günä edendikleri zerarly gök ýapylyp, ýagmyr ýagmadyk mahaly, olar şu ýere tarap bakyp, dileg edip, Seniň adyňy ykrar etseler, Seniň hasrat çekdirenleriň hem öz günäleri üçin toba gelseler,[+] 36şonda Sen gökde eşit-de, Öz gullaryň bolan ysraýyl halkynyň günäsini geçip, olara dogry ýoldan ýöremegi öwret. Öz halkyňa miras[†] hökmünde beren ýurduňa ýagmyr ýagdyr[+].

37Eger ýurtda açlyk ýa gyrgyn keseli bolsa, epgek, ygaldan çüýremeklik, çekirtge ýa-da gurçuk peýda bolsa, eger duşmanlary öz islendik galalarynda olara sütem etseler, nähili bela, nähili kesel bolsa-da,[+] 38islendik adam ýa-da ysraýyl halky tarapyndan nähili dilegdir ýalbaryş edilen bolsa, her kes öz ýürek derdini bilip, şu öýe tarap ellerini gerse, 39şonda Sen gökde Öz mesgeniňde eşit-de, olary bagyşla we olara ýardam et. Her kese eden işine görä jogap ber, çünki her ynsanyň ýüregini diňe Sen bilýänsiň[+]. 40Şeýdip, olar Seniň atalarymyza beren ýurduňda ömürboýy Senden gorkup ýaşasynlar.

41-42Halkyň Ysraýyldan bolmadyk, ýöne Seniň beýik adyň, gudratyň hem-de Öz halkyň üçin eden beýik işleriň barada eşidip, uzak ýurtdan gelen keseki şu öýde dileg etse,[+] 43Sen Öz gökdäki mesgeniňde ony eşit-de, dünýäniň ähli halklarynyň ysraýyl halky ýaly Seniň adyňy bilip, Senden gorkup, Saňa ybadat üçin guran öýümi bilerleri ýaly, kesekiniň dilegine-de jogap ber.

44Eger halkyň Seniň iberen ýoluň bilen duşmanyna garşy söweşe çykyp, Seniň saýlan şäheriňe, meniň Saňa ybadat üçin guran öýüme tarap bakyp, Sen-Rebbe dileg etse, 45gökde olaryň dileglerini, ýalbaryşlaryny eşidip, olara duşmanlarynyň üstünden ýeňiş ber.

46Olar Saňa garşy günä etseler, – günä etmeýän adam ýokdur – Sen gazaplanyp, olary duşman eline berseň, duşman olary ýesir edip, ýakynu-uzak ýurda äkitse,[+] 47olar hem ýesirlige äkidilen ýurtlarynda oýlanyp toba edip, ýalbaryp: „Biz nähaklyk edip, günä gazandyk, pislik etdik“ diýip,[+] 48özlerini ýesir alan duşmanlarynyň ýurdunda päk kalplary we jan-tenleri bilen Saňa ýüzlenip, atalaryna beren ýurduňa, Öz saýlan şäheriňe, Saňa ybadat üçin guran öýüme tarap bakyp, dileg etseler,[+] 49şonda Sen Öz gökdäki mesgeniňde olaryň dileglerini, nalyşlaryny eşit-de, olaryň dadyna ýetiş. 50Saňa garşy günä eden halkyňy hem-de olaryň Saňa garşy eden ýazyklaryny bagyşla, ýesir alanlaryň olara rehimdarlyk ederleri ýaly, Sen Öz halkyňa duşmanlarynyň gözüniň öňünde rehimdarlyk et[+]. 51Çünki olar Seniň demir peç kimin lowlaýan Müsürden çykaran halkyňdyr, Seniň mirasyňdyr[†][+]. 52Öz guluň hem-de halkyň Ysraýyl islendik wagt Seni çagyranlarynda, Sen olaryň nalyşlaryny eşit. Goý, gözleriň olarda bolsun. 53Eý, Hökmürowan Reb, Sen atalarymyzy Müsürden çykaranyňda, guluň Musa[†] arkaly aýdyşyň ýaly, Özüňe mirasdar etmek üçin dünýäniň ähli halklarynyň arasyndan ysraýyl halkyny Öz halkyň hökmünde saýladyň»[+].


Süleýman dilegini soňlaýar

54Süleýman[†] Hudaýa dilegini, ýalbaryşyny tamamlandan soň, Rebbiň gurbanlyk[†] sypasynyň[†] öňünde ellerini göge gerip, dyza çöken ýerinden turdy[+]. 55Süleýman dik durup, bütin ysraýyl halkyna batly ses bilen pata berip, şeýle diýdi: 56«Wada berşi ýaly, ysraýyl halkyna parahatçylyk beren Rebbe alkyş bolsun. Ol Öz guly Musa[†] arkaly beren ýagşy wadalarynyň baryny berjaý etdi[+]. 57Hudaýymyz Reb biziň atalarymyz bilen bolşy ýaly, biziň bilenem bolsun, bizi hiç haçan taşlamasyn, terk etmesin. 58Onuň ýollaryndan ýörärimiz ýaly, Onuň atalarymyza beren tabşyryklaryny, parzlaryny hem-de hökümlerini berjaý ederimiz ýaly, biziň ýüreklerimizi Özüne tarap öwürsin[+]. 59-60Goý, meniň Rebbiň öňünde dile getiren sözlerim Beýik Hudaýa gije-gündiz ýakyn bolsun. Beýik Hudaý dünýäniň ähli halklarynyň Rebbiň Hudaýdygyny, Ondan başga Hudaýyň ýokdugyny bilerleri ýaly, Reb Öz guluny, ysraýyl halkyny gündelik zerur zatlar bilen üpjün etsin[+]. 61Şonuň üçin hem siz Onuň parzlaryna boýun bolup, Onuň tabşyryklaryny şu günki ýaly berjaý edip, Beýik Hudaýymyza ak ýürekden hyzmat ediň».


Ybadathana Rebbe bagyş edilýär

62[•]Onsoň patyşa we onuň ýanyndaky bütin ysraýyl halky Rebbiň huzurynda gurbanlyk[†] berdiler. 63Süleýman[†] Rebbe salamatlyk gurbanlygy[†] hökmünde ýigrimi iki müň öküz, bir ýüz ýigrimi müň goýun berdi. Şeýdip, patyşa we bütin ysraýyl halky Rebbiň öýüniň[†] açylyş dabarasyny etdiler. 64Şol günüň özünde Süleýman patyşa Rebbiň öýüniň öňündäki howlynyň ortasyny mukaddes[†] etdi. Patyşa şol ýerde ýakma gurbanlyklaryny[†], galla sadakasyny[†] we salamatlyk gurbanlyklarynyň ýaglaryny berdi, çünki Rebbiň huzuryndaky bürünç gurbanlyk sypasy[†] ýakma gurbanlygyny, galla sadakasyny, salamatlyk gurbanlygynyň ýag böleklerini tutardan gaty kiçidi[+].

65Şeýdip, Süleýman[†] we bütin ysraýyl halky – uly mähelle Lebohamatdan Müsür serhedine çenli bolan aralykda, Hudaýymyz Rebbiň huzurynda on dört günläp baýram etdiler[+]. 66Şundan soň Süleýman halky öýli-öýüne ugratdy. Olar patyşany ýalkap[†], Rebbiň Öz guly Dawuda[†], halky ysraýyla görkezen ähli ýagşylyklary üçin şatlanyp, göwnühoşlukda öýli-öýlerine gaýtdylar.

#### 9-njy bap


Reb ýene Süleýmana görünýär


(2 Ýyl ýazgylary 7:12-22)

1-2[•]Süleýman Rebbiň öýüni, öz köşgüni hem-de gurmaga meýil eden zatlarynyň baryny gurup gutaranda, Reb Gibgonda görnüşi ýaly, Süleýmana ikilenç göründi[+]. 3Reb[†] Süleýmana[†] şeýle diýdi: «Men seniň eden dilegiňi, ýalbaryşyňy eşitdim. Seniň guran bu öýüňi mukaddes[†] etdim. Maňa ol ýerde ebedilik ybadat ediler. Meniň nazarym we ýüregim hemişe şol ýerde bolar[+]. 4-5Eger-de sen kakaňyň ýöreýşi ýaly sap ýüreklilik, dogrulyk bilen Meniň ýolumdan ýöräp, tabşyran ähli zatlarymy edip, Meniň hökümlerimdir düzgünlerimi berjaý etseň, „Seniň nesliňden Ysraýyla höküm sürjek adam kemlik etmez“ diýip, kakaň Dawuda wada berşim ýaly, Ysraýylyň üstünden patyşalygyňy berkarar ederin[+][+].

6-7Emma siz ýa-da siziň ogullaryňyz Meniň yzyma eýermekden ýüz dönderseňiz, öňüňizde goýan tabşyryklarymy, parzlarymy berjaý etmän, gidip başga hudaýlara hyzmat edip, olara sežde etseňiz, onda Men ysraýyl halkyny özlerine beren ýerimden mahrum ederin. Özüme ybadat edilmegi üçin mukaddes eden bu öýümi ret ederin. Ysraýyl halky beýleki halklara gep hem gülki bolar[+]. 8Şu öý harabalyga öwrüler[*]. Onuň ýanyndan geçýän her bir kişi oňa haýranlar galyp, pyşyrdaşyp: „Reb näme üçin bu ýurdy, bu öýi beýle terk etdikä?“ diýer[+]. 9Onsoň ähli halklar: „Çünki ysraýyl[†] halky ata-babalaryny Müsür ýurdundan çykaran özleriniň Hudaýy Rebden ýüz dönderip, başga hudaýlara tarap öwrülip, olara sežde etdiler[†], olara hyzmat etdiler. Şonuň üçin hem Reb bu betbagtçylygy olaryň başyndan inderdi“ diýerler».


Süleýmanyň beýleki eden işleri


(2 Ýyl ýazgylary 8:1-18)

10[•]Süleýman[†] iki öýi, ýagny Rebbiň öýi[†] bilen öz köşgüni ýigrimi ýylda gurup gutardy[+]. 11Sur[†] patyşasy Hiramyň kedr hem-de serwi agaçlaryndan we altyndan Süleýman näçe islese berendigi üçin, Süleýman patyşa-da oňa Jelile[†] welaýatyndan ýigrimi galany berdi. 12Hiram Surdan Süleýmanyň özüne beren galalaryny görmäge geldi, ýöne onuň ol galalara göwni ýetmedi. 13Şonuň üçin hem ol: «Eý, dogan, maňa beren galalaryň dagy nähili?» diýdi. Şeýdip, olary Kabul[*] diýip atlandyrdylar. Olar şu güne çenli hem şeýle atlandyrylýar. 14Hiram bolsa Süleýman patyşa iki ýüz batman[*] altyn iberipdi.

15Süleýman[†] patyşa işçileri toplap, Rebbiň öýüni[†], öz köşgüni, Millony[†][*], Iýerusalimiň[†] diwaryny, Hasor, Megido, Gezer galalaryny täzeden dikeltdi[+]. 16Bu gala ozal Müsür patyşasy faraon[†] tarapyndan basylyp alnyp, oda berlipdi. Faraon galada ýaşaýan kenganlary[†] gyryp, ony inji hökmünde öz gyzyna – Süleýmanyň aýalyna beripdi[+]. 17-19Şundan soň Süleýman Gezeri, aşaky Beýthorony, Bagalaty, Ýahuda çöllüginde bolan Tadmory, özüniň ähli ammar galalaryny, söweş arabalarynyň saklanýan galalaryny, söweş arabaly goşunyň saklanýan galalaryny täzeden gurdy. Mundan başga-da, Iýerusalimde, Liwanda hem-de öz golastyndaky ýerleriň ählisinde gurmaga meýil eden zatlarynyň baryny gurdurdy[+][+]. 20Ysraýyl halkyndan bolmadyk amorlar, hetler[†], perizler[†], hiwiler hem-de ýabuslar[†] entek hem şol ýurtda ýaşaýardylar. 21Olar ysraýyllaryň bütinleý ýok etmedik halklarynyň nesilleridir. Süleýman olary gula öwürdi. Bu şu güne çenli hem şeýledir. 22Emma Süleýman ysraýyl halkyny gul etmedi. Olar Süleýmanyň esgerleri, köşk emeldarlary, harby serkerdeleri, ýarag göterijileri, söweş arabaly goşunynyň serkerdeleridiler[+].

23Süleýmanyň[†] işine baştutanlyk edýän ýolbaşçylar-da ysraýyl ogullaryndandy. Olar bäş ýüz elli adam bolup, agyr işde işleýän adamlara baştutanlyk etdiler.

24Faraonyň[†] gyzy Dawut[†] galasyndan çykyp, Süleýmanyň[†] özi üçin guran öýüne geldi. Soňra Süleýman galanyň gündogar tarapyny täzeden dikeltdi[+].

25Süleýman[†] Rebbe guran gurbanlyk[†] sypasynda[†] ýylda üç gezek ýakma gurbanlyklaryny[†], salamatlyk gurbanlyklaryny hödürlärdi, Rebbiň huzurynda ýakymly ysly tütetgi[†] ýakardy. Şeýdip, ol Rebbiň öýüni[†] doly gurup tamamlady.

26Süleýman[†] patyşa Edom ýurdunda, Gyzyl deňziň[*] kenarynda, Eýlatyň golaýynda bolan Esýongeberde gämiler ýasady[+]. 27Hiram öz emeldarlaryny Süleýmanyň emeldarlary bilen bile deňze belet bolan gämiçiler bilen iberdi[+]. 28Olar Opyra gidip, ol ýerden ýedi ýüz on batman töweregi altyn alyp, ony Süleýman patyşa getirip berdiler[+].

#### 10-njy bap


Şeba melikesi Iýerusalime gelýär


(2 Ýyl ýazgylary 9:1-12)

1[•]Şeba melikesi Süleýmanyň[†] Rebbe[†] goýýan hormatynyň at-owazasyny eşidip, ony kyn sowallar bilen synamaga Iýerusalime[†] geldi[+]. 2Şeba melikesi ummasyz baýlyk, hoşboý ysly zatlar, köp mukdardaky altyn we gymmatbaha daşlar ýüklenen düýeler bilen Iýerusalime geldi. Ol Süleýmanyň ýanyna gelip, ýüregine düwen ähli sowallary sorady[+]. 3Süleýman onuň ähli sowallaryna jogap berdi. Patyşa onuň ýekeje sowalyny-da jogapsyz galdyrmady. 4-5Şeba melikesi Süleýmanyň paýhasyny, onuň guran öýüni, saçagyndaky näz-nygmatlary, emeldarlarynyň ýaşaýan ýerlerini, hyzmatkärleriniň hyzmatyny, olaryň egin-eşiklerini, onuň sakylaryny, Rebbiň öýünde berýän ýakma gurbanlyklaryny görende, onuň bu zatlara akyly haýran boldy.

6-7Ol patyşa şeýle diýdi: «Ýurdumda işleriň hakda, parasatyň hakda eşiden sözlerim dogry eken, ýöne men gelip, öz gözlerim bilen görýänçäm, aýdylanlara ynanmadym. Maňa onuň ýarysyny hem aýtmandyrlar. Seniň pähim-paýhasyň, rowaçlygyň meniň eşidişimden has artyk eken. 8Seniň halkyň nähili bagtly! Hemişe huzuryňda bolup, pähim-paýhasyňy eşidýän emeldarlaryň nähili bagtly! 9Senden hoşal bolup, seni ysraýyl[†] tagtynda oturdan Hudaýyň Rebbe alkyş bolsun! Reb Ysraýyly ebedilik söýensoň, adalaty[†] we hakykaty berjaý etmegiň üçin seni patyşa etdi»[+]. 10Onsoň Şeba melikesi Süleýman[†] patyşa iki ýüz batman[*] altyn, köp mukdarda atyrlary we gymmatbaha daşlary berdi. Süleýman patyşa Şeba melikesiniňki ýaly şeýle köp mukdardaky hoşboý ysly zatlar hiç berilmändi.

11Hiramyň Opyrdan altyn getiren gämisi ol ýerden köp mukdarda sandal agajyny we gymmatbaha daşlary hem getirdi[+]. 12Patyşa sandal agajyndan Rebbiň öýüne[†], patyşanyň köşgüne söýeler, aýdymçylar üçin liradyr[†] arfalar ýasady; beýle sandal agajy şu güne çenli görlüp-eşidilmändi.

13Süleýman[†] patyşa Şeba melikesine öz eçilen zatlaryndan daşary onuň göwnüniň islän zadyny berdi. Şeýdip, Şeba melikesi emeldarlary bilen öz ýurduna dolandy.


Süleýmanyň baýlyklary


(2 Ýyl ýazgylary 9:13-28)

14-15[•]Süleýmana bir ýylda gelen altynyň agramy alyş-beriş edýän adamlardan, söwdagärleriň söwdasyndan, ähli arap şalaryndan, ýurduň häkimlerinden gelen altyndan daşary bir müň bir ýüz otuz batmandan gowrakdy[*]. 16Süleýman[†] patyşa döwme altyndan iki ýüz sany uly galkan ýasady. Her bir uly galkana, on ýedi gadak[*] altyn sarp edildi. 17Ol döwme altyndan üç ýüz galkan ýasady; her galkana dört ýarym gadak[*] altyn sarp edildi. Patyşa bulary «Liwan jeňňeli» atly köşgünde goýdy[+]. 18Patyşa tagtyny piliň süňki bilen haşamlap, sap altyna gaplady. 19Tagtyň alty basgançagy bardy, arka tarapdan tagtyň depesi tegelekdi, kürsiniň iki tarapynda hem tirseklikler, tirseklikleriň gapdalynda-da iki ýolbars durdy. 20Alty basgançagyň her tarapynda bir ýolbars, jemi on iki ýolbars durdy. Beýle zat entek asla hiç bir ýurtda ýasalmandy. 21Süleýmanyň gap-gaçlarynyň barysy altyndandy. Onuň «Liwan jeňňeli» atly köşgüniň ähli gap-gaçlary-da sap altyndandy. Kümüşden hiç zat ýokdy, sebäbi kümüş Süleýmanyň döwründe hiç zatça görülmeýärdi[+]. 22Çünki Süleýmanyň Hiramyň gämileri bilen birlikde deňizde gämileri bardy. Deňiz gämileri üç ýylda bir gezek gelip, altyn, kümüş, pil dişini, maýmynlary we tawuslary getirerdiler[+].

23Şeýdip, Süleýman[†] patyşa baýlykda, pähim-paýhasda ýer ýüzündäki ähli patyşalardan öňe geçdi[+]. 24Hudaýyň Süleýmanyň ýüregine salan paýhasyny eşitmek üçin bütin dünýä onuň didaryna zardy[+]. 25Süleýmanyň ýanyna gelen her kes ýylyň-ýylyna kümüşdir altyn enjamlardan, egin-eşiklerden, ýaraglardan, atyrlardan, atlardyr gatyrlardan ybarat bolan sowgatlaryny getirýärdi.

26Süleýman[†] söweş arabalary bilen arabaly esgerleri toplady; onuň bir müň dört ýüz söweş arabasy[†], on iki müň söweş arabaly esgerleri[*] bardy. Süleýman olaryň birnäçesini öz ýanynda Iýerusalimde[†], galanlaryny bolsa söweş arabalarynyň saklanýan galalarynda ýerleşdirdi[+]. 27Süleýman Iýerusalimde kümşi daşlar bilen deň etdi, kedr agajyny bolsa günbatar baýyrlykda gögerýän ýabany injir agajy kimin köpeltdi. 28Süleýmanyň atlary Müsürden we Keweden getirildi; patyşanyň täjirleri olary Keweden belli bir baha satyn aldylar[+]. 29Bir söweş arabasy on ýedi gadak[*] töweregi kümşe, bir at bolsa dört gadakdan gowrak kümşe satyn alnyp, olar Müsürden getirilýärdi. Şeýdip, bu söweş arabalary we atlar Süleýmanyň täjirleriniň üsti bilen bütin hetleriň[†] we Siriýanyň şalaryna satylýardy.

#### 11‑nji bap


Süleýman Rebden ýüz öwürýär

1Süleýman[†] faraonyň[†] gyzyndan başga-da mowaplardan[†], ammonlardan, edomlardan, sidonlylardan[†], hetlerden[†] birtopar keseki aýallara aşyk boldy. 2Reb[†] ysraýyl[†] ogullaryna: «Siz keseki milletlerden[†] gyz alşyp-berişmäň, çünki olar hökman sizi öz hudaýlaryna sežde etdirerler[†]» diýip aýdan milletlerindendiler. Emma Süleýman muňa garamazdan şu aýallara öýlendi[+]. 3Onuň ýedi ýüz şa aýaly, üç ýüz gyrnak aýaly bardy. Aýallary onuň ýüregini azdyrdylar. 4Süleýmanyň garrylyk çagynda aýallary onuň ýüregini keseki hudaýlara tarap öwürdiler. Süleýman kakasy Dawut[†] ýaly Hudaýy Rebbe wepaly bolmady[+]. 5Süleýman sidonlylaryň hudaýy Aştoreta, ammonlaryň nejis hudaýy Milkoma[*] sežde etdi[+]. 6Süleýman Rebbiň nazarynda ýigrenji işleri edip, kakasy Dawudyň bolşy ýaly Rebbe wepaly bolmady. 7Soňra Süleýman Iýerusalimiň[†] gündogaryndaky dagda Mowabyň nejis buty[†] Kemoş[†] we ammonlaryň hudaýy Molek[†] üçin seždegäh[†] gurdy[+]. 8Ol şeýle hem öz hudaýlaryna ýakymly ysly tütetgi[†] ýakyp, olara gurbanlyk[†] berer ýaly, ähli keseki aýallary üçin hem seždegähler gurdy.

9-10Rebbiň Süleýmana gaty gahary geldi. Süleýman özüne iki gezek görnüp, başga hudaýlaryň yzyna eýerme diýip tabşyryk beren Ysraýyl Hudaýy Rebbiň tabşyrygyny berjaý etmän, Ondan ýüz dönderipdi[+][+]. 11Şonuň üçin hem Reb Süleýmana[†] şeýle diýdi: «Seniň Meniň bilen eden ähtiňi[†] bilgeşleýin bozup, Meniň saňa tabşyran parzlarymy saklamandygyň üçin, Men patyşalygy hökman seniň eliňden alyp, ony köşk emeldarlaryňyň birine bererin[+]. 12Emma seniň kakaň Dawudyň[†] hatyrasy üçin Men muny seniň günleriňde etmerin; patyşalygy seniň ogluňyň elinden alaryn. 13Men bütin patyşalygy seniň eliňden alman, gulum Dawudyň hem-de Öz saýlan şäherim Iýerusalimiň[†] hatyrasy üçin, diňe bir tiräni seniň ogluňa bererin»[+].


Süleýmanyň duşmanlary

14Soňra Reb edomly Hadady Süleýmana[†] duşman etdi. Ol Edomda patyşa neslindendi. 15-16Çünki Dawut[†] Edomdaka, goşunbaşy Ýowap öldürilenleri jaýlamaga gidip, Edomdaky erkekleriň ählisini gyrypdy. Ýowap we bütin ysraýyllar Edomdaky erkekleriň ählisini gyrýançalar, alty aýlap şol ýerde galypdylar[+]. 17Emma Hadat kakasynyň emeldarlary bolan birnäçe edomlylar bilen gaçyp, Müsüre gidipdi; Hadat ol wagtlar ýaş oglandy. 18Olar Midýandan çykyp, Parana geldiler, Parandan hem ýanlaryna birnäçe adam alyp, Müsüre, Müsür patyşasy faraonyň[†] ýanyna bardylar. Patyşa Hadada ýaşamaga jaý we mellek ýer berip, ony azyk bilen üpjün etdi[+]. 19Hadat faraonyň mährini gazandy; ol öz aýalynyň gyz doganyny, ýagny melike Tahpeneýsiň gyz doganyny Hadada aýallyga berdi. 20Ol Hadada ogul dogrup berip, onuň adyna Genubat dakdylar. Tahpeneýs Genubaty faraonyň öýünde terbiýeledi. Genubat onuň ogullarynyň arasynda ösüp ulaldy. 21Hadat Müsürdekä, Dawudyň[†] ata-babalaryna gowşandygy hem-de Ýowap goşunbaşynyň ölümi barada eşidende, ol faraona şeýle diýdi: «Maňa öz ýurduma dolanmaga rugsat ber». 22Faraon ondan: «Ýurduňa gitmekçi bolar ýaly, meniň ýanymda näme kemiň bar?» diýip sorady. Ol: «Kem zadym ýok, ýöne maňa hökman gitmäge rugsat ber» diýip jogap berdi.

23Jenaby Soba patyşasy Hadadgezerden gaçyp giden Elýadanyň ogly Rezony hem Hudaý Süleýmana[†] duşman etdi[+]. 24Dawut[†] sobalylary öldürende, Rezon ýanyna adam ýygnap, bir leşgere baş boldy. Olar Damaska baryp, şol ýerde mesgen tutdular, onuň adamlary Rezony Damaskda patyşa etdiler[+]. 25Hadadyň ýamanlyk edişi ýaly, Süleýmanyň bütin ömrüne Rezon Ysraýyla duşman bolup, Ysraýyly ýigrendi hem-de Siriýa hökmürowanlyk etdi.


Rebbiň Ýarobgama beren wadasy

26Süleýmanyň[†] emeldarlarynyň biri bolan Seredadan efraýymly Nebadyň ogly Ýarobgam patyşa garşy çykdy. Onuň ejesi Seruga atly bir dul hatyndy. 27Onuň patyşa garşy el galdyrmagynyň sebäbi şeýledi: Süleýman Millony[†] täzeden dikeldip, kakasy Dawut[†] galasynyň diwarlarynyň ýykylan ýerlerini abatlady[+]. 28Ýarobgam başarjaň adamdy, bu ýaş ýigidiň iş başarjaňlygyny gören Süleýman ony manaşa we efraýym tirelerine degişli bolan mejbury işdäkileriň üstünden baştutan edip goýdy. 29Bir gün Ýarobgam Iýerusalimden[†] çykyp barýarka, ýolda oňa şiloly Ahyýa pygamber gabat geldi. Ahyýa täze eşikler geýipdi. Çola ýerde olaryň ikisinden başga adam ýokdy[+]. 30Ahyýa egnindäki täze eşigini çykardy-da, ýyrtyp on iki bölege böldi[+]. 31-33Soňra Ýarobgama şeýle diýdi: «On bölegini özüň üçin al, çünki Ysraýyl Hudaýy Reb şeýle diýýär: „Men patyşalygy hökman Süleýmanyň elinden alyp, on tiräni saňa bererin, ýöne gulum Dawudyň hatyrasy üçin hem-de Ysraýylyň bütin tirelerinden saýlap alan şäherim Iýerusalimiň hatyrasy üçin diňe bir tire Süleýmanyňky bolar. Çünki ol Meni terk edip, sidonlylaryň hudaýy Aştoreta, Mowabyň hudaýy Kemoşa, ammonlaryň hudaýy Milkoma sežde etdi. Süleýman kakasy Dawudyň yzyny tutmady. Ol Meniň nazarymda nähak işleri edip, parzlarymy, hökümlerimi berjaý etmedi, ýollarymdan ýöremedi[+][+]. 34Muňa garamazdan, Men bütin patyşalygy onuň elinden almaryn. Meniň tabşyryklarymy, parzlarymy berjaý eden, Öz saýlan gulum Dawudyň hatyrasy üçin, Men Süleýmany ömrüniň ahyryna çenli patyşa ederin. 35Emma patyşalygy Dawudyň oglunyň elinden alyp, ony on tire bilen saňa bererin. 36Maňa ybadat edilmegi üçin, Öz saýlan şäherim Iýerusalimde gulum Dawudyň neslinden biri hemişelik patyşalyk eder ýaly bir tiräni Süleýmanyň ogluna bererin[+]. 37Men seni Ysraýyla patyşa ederin we sen Ysraýyla göwnüňiň isleýşine görä patyşalyk edersiň. 38Gulum Dawudyň edişi ýaly, parzlarymy, tabşyryklarymy berjaý edip, Maňa gulak goýup, ýollarymdan ýöräp, Meniň nazarymda dogry işleri etseň, Men hemişe seniň bilen bolaryn. Men seni Ysraýyla patyşa ederin we edil Dawudyň nesillerini patyşa edişim ýaly, senden soň seniň nesilleriňi hem patyşa ederin[+]. 39Süleýmanyň günäleri üçin Men Dawudyň nesillerine jeza bererin, ýöne bu hemişelik bolmaz“». 40Şonuň üçin hem Süleýman Ýarobgamy öldürmäge synanyşdy, ýöne Ýarobgam Müsüre, Müsür patyşasy Şişagyň ýanyna gaçyp baryp, Süleýman dünýäden ötýänçä, şol ýerde boldy[+].


Süleýmanyň ölümi


(2 Ýyl ýazgylary 10:1-19)

41[•]Süleýmanyň[†] ähli galan we eden işleri hem-de akyl-paýhasy barada «Süleýmanyň işleri» diýen kitapda ýazylandyr. 42Süleýman Iýerusalimde[†] bütin Ysraýyla kyrk ýyl patyşalyk etdi. 43Süleýman ata-babalaryna gowuşdy. Ol kakasy Dawudyň[†] galasynda jaýlandy. Onuň ýerine ogly Rehabgam patyşa boldy.

#### 12‑nji bap


Demirgazyk tireleriniň gozgalaňy


(2 Ýyl ýazgylary 10:1-19)

1[•]Rehabgam Şekeme gitdi. Bütin ysraýyl[†] halky Rehabgamy patyşa etjek bolup, Şekeme gelipdi[+]. 2Nebadyň ogly Ýarobgam şol wagt Süleýmandan[†] gaçyp, Müsürde ýaşaýardy. Ol Rehabgam baradaky habary eşidenden soň, Müsürden gaýdyp geldi[+]. 3Tutuş ysraýyl jemagaty Ýarobgamy çagyrdyp alyp, onuň bilen bile Rehabgamyň ýanyna gelip, oňa: 4«Kakaň bize agyr zulum etdi. Indi sen kakaňyň bize eden agyr zulumyny ýeňlet we bize salan salgydyny azalt, şonda biz saňa gulluk ederis» diýdiler[+]. 5Rehabgam ysraýyl halkyna: «Gidiň-de, ýene-de üç günden meniň ýanyma dolanyp geliň» diýdi. Şeýdip, olar gitdiler.

6Onsoň Rehabgam patyşa kakasy Süleýmanyň[†] diri mahalynda onuň hyzmatynda duran ýaşulular[†] bilen geňeşip, olardan: «Bu halka nähili jogap bermegi maňa maslahat berýärsiňiz?» diýip sorady. 7Ýaşulular oňa: «Eger sen şu gün bu halka ýagşy hyzmat edip, olardan ýagşy sözüňi gaýgyrmasaň, olar saňa baky hyzmat ederler» diýip jogap berdiler. 8Emma Rehabgam ýaşulularyň beren maslahatyny äsgermän, özi bilen bile ösüp ulalan, huzurynda hyzmat edýän ýaş ýigitler bilen geňeşdi. 9Rehabgam ýaş ýigitlerden: «Siz: „Sen kakaňyň bize eden agyr zulumyny ýeňlet“ diýýän bu halka nähili jogap bermegi maňa maslahat berýärsiňiz?» diýdi. 10Onuň bilen bile ösüp ulalan ýaş ýigitler oňa: «Saňa „Kakaňyň bize eden agyr zulumyny ýeňlet“ diýýän bu halka öz külem barmagyň kakaňyň bilinden ýogyndygyny aýt. 11Kakam size agyr zulum eden bolsa, men size edilen zulumy has-da artdyraryn; kakam sizi çyrpy bilen jezalandyran bolsa, men sizi gamçy bilen jezalandyraryn diý» diýdiler.

12Şeýdip, patyşanyň: «Meniň ýanyma ýene-de üç günden dolanyp geliň» diýşi ýaly, Ýarobgam bilen bütin halk üçünji gün Rehabgamyň ýanyna geldiler. 13Patyşa halka rehimsizlik bilen jogap berdi. Ol ýaşulularyň[†] özüne beren maslahatyny ret etdi[+]. 14Rehabgam ýaş ýigitleriň beren maslahatyna eýerip, Ýarobgama we ysraýyl halkyna şeýle jogap berdi: «Kakam size agyr zulum eden bolsa, men size edilen zulumy has-da artdyraryn. Kakam sizi çyrpy bilen jezalandyran bolsa, men sizi gamçy bilen jezalandyraryn». 15Şeýdip, patyşa halky diňlemedi. Bu waka Rebbiň[†] şiloly Ahyýa arkaly Nebadyň ogly Ýarobgam barada aýdan sözüniň amala aşmagy üçin Reb tarapyndan şeýle tamamlanypdy[+].

16Patyşanyň özlerini diňlemejegini bilen ysraýyl halky oňa: «Biziň Dawut[†] bilen näme şärikligimiz bar? Ýyşaýyň oglunda mirasymyz[†] ýokdur. Eý, ysraýyllar, öýli-öýüňize gaýdyň! Eý, Dawudyň nesli, sen öz öýüňe seret!»

Şeýdip, ysraýyllar öz öýlerine dolandylar[+]. 17Emma Rehabgam diňe Ýahuda[†] şäherlerinde ýaşaýan ysraýyllara patyşalyk etdi. 18Rehabgam patyşa gullaryň baştutany Adoramy[*] Ysraýyla iberende, ysraýyl halky ony daşlap öldürdi. Rehabgam patyşa Iýerusalime[†] gaçmak üçin, howlukmaçlyk bilen öz at arabasyna mündi[+]. 19Şeýdip, Demirgazyk ysraýyl tireleri şu güne çenli Dawudyň[†] nesillerine garşy pitne turzup gelýärler.

20Ýarobgamyň gaýdyp gelendigini eşiden bütin ysraýyl halky onuň ýanyna adam ýollap, ony ýygnanyşyga çagyryp, tutuş Ysraýyla patyşa etdiler. Ýahuda tiresinden başga Dawudyň[†] nesilleriniň yzyna düşen bolmady[+].


Şemagýa pygamberlik edýär


(2 Ýyl ýazgylary 11:1-4)

21Rehabgam Iýerusalime[†] geldi. Demirgazyk ysraýyl tirelerine garşy urşup, patyşalygy Süleýmanyň[†] ogly Rehabgama gaýtaryp bermek üçin, bütin ýahuda[†] hem-de benýamin tirelerinden ýüz segsen müň saýlama urşujylar toplady. 22Emma Hudaýyň adamy Şemagýa Hudaýyň şu sözi aýan boldy:[+] 23«Süleýmanyň ogly, Ýahudanyň patyşasy Rehabgama, bütin ýahuda hem-de benýamin tirelerine hem-de galan halka 24Reb şeýle diýýär diý: „Siz doganlaryňyz bolan ysraýyl halkynyň garşysyna uruşmaň. Her kes öz öýüne gaýtsyn, çünki bu bolan waka Mendendir“». Olar Rebbiň sözüne gulak asyp, Onuň aýdyşy ýaly öýlerine gitdiler.


Ýarobgam Hudaýdan ýüz öwürýär

25Onsoň Ýarobgam Efraýym daglyk ýurdunda Şekem galasyny bina edip, şol ýerde mesgen tutdy. Soňra ol Şekemden gidip, Penuwaly bina etdi[+]. 26Onsoň Ýarobgam öz içinden şeýle diýdi: «Indi patyşalyk ýene-de Dawudyň[†] nesillerine gaýdyp geler. 27Eger bu halk Rebbiň öýünde[†] gurbanlyk[†] bermek üçin Iýerusalime[†] gitmegini dowam etdirse, onda olaryň ýüregi öz jenaby, Ýahuda[†] patyşasy Rehabgama tarap öwrüler. Olar meni öldürip, Rehabgamyň ýanyna öwrülip bararlar»[+]. 28Şeýdip, patyşa pikirini jemläp, iki sany altyn göle ýasap, halka ýüzlenip, şeýle diýdi: «Iýerusalime şu wagta çenli gatnanyňyz besdir. Eý, ysraýyllar, sizi Müsürden çykaran hudaýlaryňyz şulardyr»[+]. 29Ol altyn göläniň birini Beýtelde, beýlekisini hem Danda goýdy. 30Şeýdip, halk günä etdi. Halk sežde etmek[†] üçin Beýteldäki we[*] Dandaky altyn göläniň ýanyna uzak ýere gitdiler. 31Ýarobgam şeýle hem seždegähler[†] gurup, lewilerden[†] bolmadyk adamlardan ruhanylar[†] belledi.

32Ýarobgam sekizinji aýyň on bäşine Ýahudadaky geçirilen baýram ýaly baýram edip, gurbanlyk[†] sypasynda[†] gurbanlyk berdi. Ol öz ýasan gölelerine gurbanlyklar hödür etmek üçin, Beýtelde hem şeýle etdi. Onsoň ol Beýtelde öz guran seždegählerine[†] ruhanylar[†] belledi. 33Ýarobgam öz saýlan aýy bolan sekizinji aýyň on bäşine Beýtelde diken gurbanlyk sypasynyň ýanyna gitdi. Ol ysraýyl halky üçin baýram edip, ýakymly ysly tütetgi[†] ýakmak üçin gurbanlyk sypanyň ýanyna geldi.

#### 13‑nji bap


Ýahudaly Hudaýyň adamy

1Ýarobgam gurbanlyk[†] sypasynyň[†] ýanynda ýakymly ysly tütetgi[†] ýakjak bolup durka, Rebbiň[†] tabşyrygy boýunça Hudaýyň adamy Ýahudadan[†] Beýtele geldi[+]. 2Ýaňky Hudaýyň adamy Rebbiň tabşyrygy boýunça gurbanlyk sypasyna gygyryp şeýle diýdi: «Eý, gurbanlyk sypasy, Reb şeýle diýýär: „Ine, Dawudyň[†] neslinden bir ogul dünýä iner, onuň ady Ýoşyýa bolar. Ýoşyýa seždegählerde[†] ýakymly ysly tütetgi ýakýan ruhanylaryň[†] özlerini seniň üstüňde gurbanlyk eder. Üstüňde ynsanlaryň süňkleri ýakylar“»[+]. 3Hudaýyň adamy şol gün bir alamat berip, şeýle diýdi: «Rebbiň aýdan alamaty şudur: „Bu gurbanlyk sypasy çym-pytrak bolup, üstündäki kül dumly-duşa pytrar“». 4Onuň Beýteldäki gurbanlyk sypasyna gygyryp aýdan sözüni Ýarobgam eşitdi we gurbanlyk sypasynyň ýanyndan elini uzadyp: «Ony tutuň!» diýdi. Ýarobgamyň Hudaýyň adamyna garşy uzadan eli şol bada ysmaz bolup, ol elini yzyna çekip bilmedi. 5Hudaýyň adamynyň Rebbiň tabşyrygy boýunça görkezen alamatyna görä, gurbanlyk sypasy çym-pytrak bolup, üstündäki kül dumly-duşa pytrady. 6Patyşa oňa: «Hudaýyň Rebden maňa rehim etmegini sorap, elimiň gutulmagy üçin dileg edäý» diýdi. Şeýdip, Hudaýyň adamy Ýarobgamyň eliniň gutulmagy üçin Rebbe dileg etdi. Onsoň patyşanyň eli gutulyp, öňki halyna geldi[+]. 7Patyşa Hudaýyň adamyna şeýle diýdi: «Meniň bilen öýe gel-de naharlan. Maňa eden ýagşylygyň üçin men saňa sylag berjek». 8Emma Hudaýyň adamy patyşa: «Maňa patyşalygyň ýarysyny berseňem, men seniň bilen gitmerin. Bu ýerde çörek iýip, suw-da içmerin[+]. 9Çünki Reb maňa: „Ol ýerde çörek iýme, suw içme, giden ýoluňdan yzyňa gaýtma“ diýip tabşyrdy» diýip jogap berdi. 10Şeýdip, ol yzyna Beýtele gelen ýolundan gitmän, başga ýol bilen gaýtdy.

11Beýtelde bir garry pygamber[†] ýaşaýardy. Onuň ogullaryndan biri gelip, Hudaýyň adamynyň şol gün Beýtelde eden ähli işlerini oňa gürrüň berdi. Olar onuň patyşa diýenleriniň baryny kakalaryna aýdyp berdiler. 12Kakalary olardan: «Ol haýsy ýoldan gitdi?» diýip sorady. Onuň ogullary Ýahudadan gelen Hudaýyň adamynyň haýsy ýoldan gidendigini kakalaryna görkezdiler. 13-14Onsoň pygamber ogullaryna: «Maňa eşegimi gaňňalap beriň» diýdi. Olar oňa eşegini gaňňalap berdiler. Pygamber eşegine münüp, Hudaýyň adamynyň yzyndan gidip, ony tapdy. Ol dub agajynyň aşagynda otyrdy. Pygamber ondan: «Sen Ýahudadan gelen Hudaýyň adamymy?» diýip sorady. Ol hem: «Hawa, men şol» diýip jogap berdi. 15Ol Hudaýyň adamyna: «Ýör, öýe gideli, şol ýerde naharlanaý» diýdi. 16Emma Hudaýyň adamy: «Men seniň bilen yzyma, öýüňe gidip bilmen; men bu ýerde seniň bilen çöregem iýjek däl, suwam içjek däl. 17Çünki Reb maňa: „Ol ýerde çörek iýme, suw içme, giden ýoluňdan yzyňa gaýtma“ diýip tabşyrdy» diýdi. 18Onsoň ol pygamber Hudaýyň adamyna şeýle diýdi: «Men hem seniň ýaly bir pygamberdirin. Rebbiň tabşyrygy boýunça bir perişde[†] maňa: „Ol çörek iýip, suw içer ýaly ony yzyna öwür-de, özüň bilen bile öýüňe alyp gaýt“ diýdi». Ol Hudaýyň adamyny aldaýardy. 19Onsoň Hudaýyň adamy onuň bilen yzyna gaýtdy we onuň öýüne gelip, çörek edindi, suw içdi.

20Olar saçak başynda otyrkalar, ony yzyna alyp gaýdan pygambere[†] Rebbiň şu sözi aýan boldy. 21-22Ol Ýahudadan gelen Hudaýyň adamyna Reb şeýle diýýär diýdi: «Rebbiň sözüni diňlemän, Hudaýyň Rebbiň özüňe beren tabşyryklaryny saklamadyň. Yzyňa gaýdyp, çörek edinme, suw içme diýlen ýerden iýip-içendigiň üçin ata-babalaryňyň mazarynda jaýlanmarsyň». 23Hudaýyň adamy iýip-içip bolandan soň, oňa özüni yzyna alyp gaýdan pygamberiň eşegini gaňňalap berdiler. 24Hudaýyň adamy gidip barýarka, oňa ýolda bir ýolbars duşup, ony öldürdi. Onuň jesedi ýoluň üstünde ýatyrdy, eşek-de, ýolbars-da onuň gapdalynda durdy[+]. 25Adamlar geçip barýarkalar, ýolda ýatan jesedi hem-de jesediň gapdalynda duran ýolbarsy gördüler. Onsoň olar ýaňky garry pygamberiň ýaşaýan galasyna gelip, bu barada adamlara gürrüň berdiler.

26Hudaýyň adamyny ýoldan yzyna öwren bu pygamber[†] bolan wakany eşideninde: «Ol Rebbiň sözüne gulak asmadyk Hudaýyň adamydyr; Reb aýdan sözüne görä, ony arslana berip, arslan hem ony parçalap öldüren bolmaly» diýdi. 27Onsoň ol ogullaryna: «Maňa eşegi gaňňalap beriň» diýdi. Olar oňa eşegi gaňňalap berdiler. 28Ol pygamber gidip, Hudaýyň adamynyň ýolda ýatan jesedini tapdy. Eşek we ýolbars jesediň gapdalynda duran eken. Ýolbars Hudaýyň adamynyň jesedini iýmändir, eşegi-de parçalamandyr. 29Ol pygamber Hudaýyň adamynyň jesedini göterip, öz eşeginiň üstüne ýükledi-de, ony yzyna alyp gaýtdy. Ol ýas tutup, ony jaýlamak üçin gala geldi. 30Pygamber jesedi öz mazarlygynda goýup: «Wah dogan, dogan!» diýip, ogullary bilen Hudaýyň adamynyň ýasyny tutdy. 31-32Ol Hudaýyň adamyny jaýlap bolandan soň, ogullaryna şeýle diýdi: «Men ölenimde, meni şu pygamberiň jaýlanan mazarynda jaýlaň, meniň süňklerimi onuň süňkleriniň ýanynda goýuň. Çünki onuň Beýteldäki gurbanlyk sypasy barada we Samariýanyň galalaryndaky ähli seždegähler barada Rebbiň tabşyrygy boýunça gygyryp jar eden zatlarynyň bary hökman amala aşar».

33Bu wakadan soň hem Ýarobgam özüniň pis işlerinden el çekmedi. Ol ýene-de seždegählerde[†] ähli halklaryň arasyndan ruhanylar[†] belledi. Ruhany bolmaga isleg bildirenleriň baryny ruhanylyga belledi. 34Bu günä iş Ýarobgamyň nesilleriniň ýer ýüzünden tutuşlygyna ýok bolmagyna getirdi[+].

#### 14‑nji bap


Ýarobgamyň ogly ölýär

1Şol wagtlarda Ýarobgamyň ogly Abyýa syrkawlady. 2Ýarobgam öz aýalyna şeýle diýdi: «Bar, Ýarobgamyň aýalydygyň bilinmez ýaly başga geýime gir-de, Şilo git, çünki Ahyýa pygamber[†] şol ýerdedir. Ol meniň bu halka patyşa boljagymy aýdypdy[+]. 3Eliňe on çörek, külçeler, bir golça-da bal alyp, onuň ýanyna git; ol saňa oglumyza näme boljagyny aýdyp berer»[+].

4Ýarobgamyň aýaly şeýle-de etdi. Ol Şilo gidip, Ahyýanyň öýüne bardy. Ahyýa kördi, çünki gojalykdan ýaňa onuň gözleri çöňňelipdi. 5Onsoň Reb[†] Ahyýa: «Ýarobgamyň aýaly syrkaw ogly hakda soramaga geler» diýdi. Reb Ahyýa Ýarobgamyň aýalyna näme jogap bermelidigini aýtdy.

Ol gelende, nätanyş aýal bolup geldi. 6Emma ol aýal gapydan girip gelýärkä, Ahyýa onuň aýak sesini eşidip: «Eý, Ýarobgamyň aýaly, içeri giriber. Sen näme üçin nätanyş aýal bolan bolýarsyň? Mende seniň üçin gaty erbet habar bar. 7Git-de, Ýarobgama Ysraýyl[†] Hudaýy Reb şeýle diýýär diý: „Men seni halkyň arasyndan saýlap, halkym Ysraýylyň üstünden patyşalyga belledim[+]. 8Patyşalygy Dawudyň[†] neslinden alyp, saňa berdim. Emma sen Meniň tabşyryklarymy berjaý edip, Meniň nazarymda dogry işleri edip, bütin kalby bilen Maňa wepaly bolan gulum Dawut[†] ýaly bolmadyň[+]. 9Gaýtam, sen özüňden öňki patyşalaryň baryndan beter pislik etdiň. Sen guýma altyn göle butlaryny[†] ýasap, olara sežde edip[†], Meniň gaharymy getirdiň we Menden ýüz öwürdiň[+]. 10Şonuň üçin hem Men Ýarobgamyň nesilleriniň başyndan betbagtçylyk indererin. Isle azat bolsun, isle gul, parhy ýok, Ýarobgamyň neslinden bolan Ysraýyldaky her bir erkegi bütinleý ýok ederin. Dersiň syrylyp-süpürilip taşlanyşy ýaly, Men Ýarobgamyň nesilleriniň baryny iň soňkusyna çenli bütinleý ýok ederin[+]. 11Ýarobgamyň nesilleriniň galada ölenlerini itler, düzde ölenlerini guşlar iýer, çünki Reb şeýle diýdi“[+]. 12Indi sen tur-da, öýüňe git. Sen gala aýak basan badyňa, ogluň öler. 13Bütin ysraýyl halky onuň ýasyny tutup, ony jaýlar. Ýarobgamyň maşgalasyndan diňe şu oglan däbe görä jaýlanar. Çünki Ýarobgamyň neslinden diňe şu oglan Ysraýyl Hudaýy Rebbiň göwnünden turdy[+]. 14Reb Özi üçin Ysraýylyň üstünden bir patyşa goýar. Ol Ýarobgamyň neslini hut şu gün, edil şu pursatda ýok eder[+].

15Reb Ysraýyla jeza berer. Ol ysraýyl halkyny suwuň başynda yranýan gamyş kimin sarsdyrar. Reb ysraýyllary olaryň ata-babalaryna beren gowy ýurdundan çykaryp, olary Ýewfrat derýasynyň aňry tarapyna dargadar, çünki olar Aşera butlaryny[†] ýasap, Rebbiň gaharyny getirdiler[+]. 16Ýarobgamyň öz eden hem-de Ysraýyla etdiren günäleri zerarly, Reb Ysraýyly terk eder».

17Soňra Ýarobgamyň aýaly yzyna gaýtdy. Ol Tirsa gelip, öýüniň işigine ýeten badyna, onuň çagasy ýogaldy. 18Bütin ysraýyl halky çagany jaýlap, onuň ýasyny tutdular. Şeýdip, Rebbiň Öz guly Ahyýa pygamber[†] arkaly aýdan sözi amala aşdy.


Ýarobgamyň ölümi

19Ýarobgamyň galan işleri, onuň eden söweşleri we nähili patyşalyk edendigi barada ysraýyl patyşalarynyň ýyl ýazgylarynda ýazylandyr[+]. 20Ýarobgam ýigrimi iki ýyl patyşalyk etdi. Ol ata-babalaryna gowuşdy. Onuň ýerine ogly Nadap patyşa boldy.


Ýahuda patyşasy Rehabgam


(2 Ýyl ýazgylary 11:5–12:15)

21[•]Süleýmanyň[†] ogly Rehabgam Ýahudada[†] patyşalyk etdi. Rehabgam patyşa bolanda kyrk bir ýaşyndady; ol Rebbiň Özüne ybadat edilmegi üçin Ysraýylyň bütin tirelerinden saýlan şäheri Iýerusalimde[†] on ýedi ýyl patyşalyk etdi. Ejesi ammonly bolup, onuň ady Nagamady. 22Ýahuda halky Rebbiň nazarynda ýigrenji işleri edip, ata-babalarynyň eden günälerinden-de has beter günä etdiler. Olar Rebbiň gabanjaňlygyny oýardylar. 23Çünki olar hem her bir beýik baýyrda, gür ýaprakly her bir agajyň astynda özlerine seždegähleri[†], dikme daşlaryny hem-de Aşera butlaryny[†] gurdular. 24Şeýle hem ýurtdaky seždegähleriň azgyn erkekleri[†] bardy. Olar Rebbiň ysraýyllaryň öňünden kowup çykaran milletleriniň[†] nejis işlerini etdiler[+].

25Rehabgamyň patyşalygynyň bäşinji ýylynda Müsür patyşasy Şişak Iýerusalime[†] hüjüm etdi[+]. 26Ol Rebbiň öýündäki[†] hazynalaryň, patyşanyň köşgündäki hazynalaryň baryny talady. Ol Süleýmanyň[†] altyndan ýasadan ähli galkanlaryny hem alyp gitdi[+]. 27Rehabgam patyşa bolsa olaryň deregine bürünçden galkanlar ýasadyp, olary patyşanyň köşgüniň gapysyny saklaýan garawullaryň baştutanlarynyň eline berdi. 28Patyşa her sapar Rebbiň öýüne gidende, garawullar olary göterip getirip, soňra ýene yzyna garawulhana äkidýärdiler.

29Rehabgamyň galan işleri we ähli eden işleri barada Ýahuda patyşalarynyň ýyl ýazgylarynda ýazylandyr. 30Rehabgam bilen Ýarobgamyň arasynda hemişe uruş boldy. 31Rehabgam ata-babalaryna gowuşdy. Ol ata-babalarynyň ýanynda, Dawut[†] galasynda jaýlandy. Onuň ejesi ammonly bolup, ady Nagamady. Rehabgamyň ýerine ogly Abyýam patyşa boldy.

#### 15‑nji bap


Ýahuda patyşasy Abyýam


(2 Ýyl ýazgylary 13:1–14:1)

1[•]Nebadyň ogly Ýarobgamyň patyşalygynyň sekizinji ýylynda Abyýam Ýahuda[†] patyşa boldy. 2Abyýam Iýerusalimde[†] üç ýyl patyşalyk etdi; onuň ejesiniň ady Magakady. Ol Abyşalomyň gyzydy. 3Abyýam hem kakasynyň eden günälerini gaýtalady. Ol atasy Dawut[†] ýaly Rebbe[†] wepaly bolmady[+]. 4Muňa garamazdan, onuň Hudaýy Reb Iýerusalimi kuwwatlandyrmak üçin, Abyýam ölenden soň ornuna patyşa bolar ýaly, oňa bir ogul berdi. Hudaý Reb muny Dawudyň hatyrasy üçin etdi[+]. 5Çünki Dawut diňe hetli[†] Uryýa eden ýamanlygyndan başga bütin ömrüne Hudaýyň nazarynda dogry işleri etdi. Ol Rebbiň özüne beren tabşyryklarynyň baryny ömürboýy berjaý etdi[+]. 6Rehabgam bilen Ýarobgamyň arasynda başlan uruş Abyýamyň ömrüniň ahyryna çenli dowam etdi. 7Abyýamyň galan işleri we ähli eden işleri Ýahuda patyşalarynyň ýyl ýazgylarynda ýazylandyr. 8Abyýam ata-babalaryna gowuşdy. Ol Dawut galasynda jaýlandy. Onsoň onuň ýerine ogly Asa patyşa boldy.


Ýahuda patyşasy Asa


(2 Ýyl ýazgylary 15:16–16:6)

9[•]Ysraýyl[†] patyşasy Ýarobgamyň patyşalygynyň ýigriminji ýylynda Asa Ýahuda[†] patyşa boldy. 10Asa Iýerusalimde[†] kyrk bir ýyl patyşalyk etdi; onuň enesiniň ady Magakady. Ol Abyşalomyň gyzydy. 11Asa atasy Dawut[†] ýaly Rebbiň nazarynda dogry işleri etdi. 12Asa seždegähleriň[†] azgyn erkeklerini[†] ýurtdan çykaryp, öz ata-babalarynyň ýasan ähli butlaryny[†] ýok etdi[+]. 13Asa patyşa hatda ejesi Magakany melikelikden mahrum etdi, çünki ol Aşera üçin ýigrenji but ýasapdy. Asa Aşera butuny kesip, Kidron deresinde ýakdy[+]. 14Emma Ysraýyldaky seždegähler ýok edilmändi. Muňa garamazdan, Asanyň ýüregi bütin ömründe Rebbe wepaly boldy. 15Ol kakasynyň hem-de özüniň aýdan sadakalaryny[†], ýagny kümşi, altyny we gap-gaçlary Rebbiň öýüne[†] getirdi[+].

16Asa bilen ysraýyl patyşasy Bagşa bütin ömürlerine uruş etdiler. 17Ysraýyl patyşasy Bagşa Ýahudanyň üstüne çozdy. Ol Ýahuda patyşasy Asanyň ýanyna gelip-gitmek isleýänleriň ýoluny ýapmak üçin Rama galasyny berkitdi. 18Soňra Asa Rebbiň öýüniň[†] we patyşa köşgüniň hazynalarynda galan ähli kümüşdir altyny alyp, olary öz köşk emeldarlaryna berdi. Asa olary Tabrymmonyň agtygy, Hezýonyň ogly, Damaskda ýaşaýan Siriýa patyşasy Benhadada iberdi[+]. 19Asa öz emeldarlaryndan Benhadada şeýle habar ýollady: «Seniň kakaň bilen meniň kakamyň arasynda bolşy ýaly, ikimiziň aramyzda-da ylalaşyk bolsun. Men saňa kümüşdir altyn sowgat iberýärin. Sen git-de, Ysraýylyň patyşasy Bagşa bilen eden ylalaşygyňy boz, ol meniň üstümden sowulsyn». 20Benhadat Asa patyşanyň aýdanlaryna gulak asdy. Ol goşun serkerdelerini iberip, Yýony, Dany, Abelbeýtmagakany, tutuş Naftaly ýurdy bilen birlikde bütin Kinneredi basyp aldy. 21Bagşa muny eşidende, Ramany berkitmekden el çekip, Tirsada mesgen tutdy[+]. 22Soňra Asa patyşa Rama galasyndaky Bagşanyň berkitme üçin ulanyp ýören daşlaryny, agaçlaryny alyp gitmäge ýahudalara buýruk berdi. Asa patyşa bu daşdyr agaçlar bilen Benýamindäki Geba galasyny we Mispa galasyny berkitdi. 23Asanyň galan ähli işleri, onuň gaýduwsyz edermenlikleri, ähli eden işleri we berkiden galalary barada ýahuda patyşalarynyň ýyl ýazgylarynda ýazylandyr. Gojalan çagynda, ol aýakdan dert çekdi. 24Asa ata-babalaryna gowuşdy. Ol ata-babalarynyň ýanynda, atasy Dawut[†] galasynda jaýlandy. Ogly Ýehoşapat onuň ýerine patyşa boldy[+].


Ysraýyl patyşasy Nadap

25Ýahuda[†] patyşasy Asanyň patyşalygynyň ikinji ýylynda Ýarobgamyň ogly Nadap Ysraýyla patyşa boldy. Ol Ysraýylda iki ýyl patyşalyk etdi[+]. 26Nadap Rebbiň nazarynda ýigrenji işleri etdi. Ol kakasynyň ysraýyl halkyna etdiren günäli ýollaryndan ýöredi.

27Ysakar neslinden bolan Ahyýanyň ogly Bagşa Nadaba garşy dildüwşük gurdy. Bagşa piliştlilere[†] degişli bolan Gibetonda Nadaby öldürdi, çünki Bagşa bilen bütin ysraýyllar Gibetonyň daşyny gabapdylar[+]. 28Şeýdip, Bagşa ýahuda patyşasy Asanyň şalygynyň üçünji ýylynda Nadaby öldürip, onuň ýerine özi patyşa boldy. 29Ol patyşa bolan dessine Ýarobgamyň nesilleriniň baryny gyrdy, Rebbiň Öz guly şiloly Ahyýa arkaly aýdan sözüne görä, Ýarobgamyň nesillerinden bir adam hem diri galdyrylman, olaryň bary öldürildi[+]. 30Bu Ýarobgamyň Ysraýyl Hudaýy Rebbiň gaharyny getirendigi zerarly, öz eden we Ysraýyla etdiren günäleri zerarly boldy.

31Nadabyň galan işleri we ähli eden işleri barada ysraýyl patyşalarynyň ýyl ýazgylarynda ýazylandyr. 32Asa bilen ysraýyl patyşasy Bagşa bütin ömürlerini urşup geçirdiler.


Ysraýyl patyşasy Bagşa

33Ýahuda[†] patyşasy Asanyň şalygynyň üçünji ýylynda Ahyýanyň ogly Bagşa Tirsada bütin Ysraýylyň üstünden patyşalyk edip, ýigrimi dört ýyl höküm sürdi. 34Bagşa hem Ýarobgam ýaly Ysraýyla günä etdirip, Rebbiň nazarynda ýigrenji işleri etdi.

#### 16-njy bap

1Bagşa garşy Hananynyň ogly Ýehuwa Rebbiň[†] şu sözi aýan boldy:[+] 2«Sen hiç kimdiň, emma Men seni halkym ysraýyla[†] patyşa etdim. Sen Ýarobgamyň ýolundan ýöräp, halkym ysraýyla günä etdirip, olaryň günäleri bilen meniň gaharymy getirdiň[+]. 3Şonuň üçin hem Men Bagşany we onuň bütin nesillerini Nebadyň ogly Ýarobgamyň nesilleri ýaly ýok ederin[+]. 4Bagşanyň nesillerinden galada ölenlerini itler, düzde ölenlerini guşlar iýer»[+].

5Bagşanyň galan işleri, onuň edermenlikleri barada ysraýyl patyşalarynyň ýyl ýazgylarynda ýazylandyr. 6Bagşa ata-babalaryna gowuşdy. Ol Tirsada ata-babalarynyň ýanynda jaýlandy. Ogly Ela onuň ýerine patyşa boldy. 7Hananynyň ogly Ýehu pygambere[†] Bagşa we onuň nesillerine garşy Rebbiň şu sözi aýan boldy. Çünki Bagşa Ýarobgamyň nesilleri ýaly hereket etdi we Ýarobgamyň nesillerini öldürdi. Şeýdip, ol Rebbiň ýigrenýän işlerini edip, öz pis işleri bilen Onuň gaharyny getiripdi.


Ysraýyl patyşasy Ela

8Ýahuda[†] patyşasy Asanyň şalygynyň ýigrimi altynjy ýylynda Bagşanyň ogly Ela Tirsada Ysraýyla patyşa bolup, iki ýyl şalyk sürdi. 9Ela Tirsada öz köşk emeldary Arsanyň öýünde serhoş bolup otyrka, Zimri oňa garşy dildüwşük gurdy. Zimri söweş arabalarynyň ýarysynyň serkerdesidi[+]. 10Zimri gelip, Elany öldürdi we özi onuň ornuna patyşa boldy. Bu waka Ýahuda patyşasy Asanyň şalygynyň ýigrimi ýedinji ýylynda bolup geçdi.

11Zimri patyşa bolup, Elanyň tagtynda oturan badyna, Bagşanyň bütin nesillerinden, dogan-garyndaşlaryndan we dost-ýarlaryndan bolan bar erkegi öldürdi. 12Şeýdip, Zimri Bagşanyň ähli nesillerini ýok etdi. Rebbiň Ýehu pygamberiň[†] üsti bilen Bagşa garşy aýdan sözleri berjaý boldy[+]. 13Çünki Bagşa we onuň ogly Ela butlar[†] ýasap, günä etdiler we olar ysraýyl halkyna-da günä etdirip, Ysraýyl Hudaýy Rebbi gazaplandyrdylar. 14Elanyň galan işleri we ähli eden işleri barada ysraýyl patyşalarynyň ýyl ýazgylarynda ýazylandyr.


Ysraýyl patyşasy Zimri

15Ýahuda[†] patyşasy Asanyň patyşalygynyň ýigrimi ýedinji ýylynda Zimri Tirsada ýedi gün patyşalyk etdi. Ysraýyl goşunlary piliştlilere[†] degişli bolan Gibeton galasynyň daşyny gabapdylar[+]. 16Düşelgedäki goşunlar Zimriniň Ela patyşa garşy dildüwşük edip, ony öldürendigi baradaky habary eşidenlerinde, ysraýyl halky goşunbaşy Omryny düşelgede Ysraýyla patyşa etdiler. 17Şeýdip, Omry bütin ysraýyl halky bilen Gibeton galasyndan çykyp, Tirsanyň daşyny gabadylar. 18Zimri galanyň basylyp alnanyny görende, patyşa köşgüniň içki galasyna[†] girip, patyşanyň köşgüne ot berip, oda ýanyp öldi. 19Zimri Ýarobgamyň ýolundan ýöräp, Rebbiň nazarynda ýigrenji işleri etdi. Ol öz eden günäleri we Ysraýyla etdiren günäleri üçin öldi. 20Zimriniň galan işleri we guran dildüwşügi barada ysraýyl patyşalarynyň ýyl ýazgylarynda ýazylandyr.


Ysraýyl patyşasy Omry

21Zimri ölenden soň, ysraýyl halky iki bölege bölündi. Halkyň ýarysy Ginatyň ogly Tibnini patyşa etjek bolup, onuň yzyna eýerdi, galan ýarysy bolsa Omrynyň yzyna eýerdi. 22Omrynyň yzyna eýeren halk, Ginatyň ogly Tibniniň yzyna eýeren halkdan güýçli bolup çykdy. Şeýdip, Tibni ölüp, Omry onuň ornuna patyşa boldy. 23Ýahuda[†] patyşasy Asanyň şalygynyň otuz birinji ýylynda Omry Ysraýyla patyşa bolup, on iki ýyl şalyk etdi. Omry Tirsada alty ýyl şalyk sürdi.

24Omry Samariýa[†] baýyrlygyny Şemerden üç ýarym batman[*] kümşe satyn alyp, baýyrlykda şäher gurup, baýyrlygyň eýesi Şemeriň adyna görä guran şäherine Samariýa diýip at dakdy.

25Omry Rebbiň nazarynda ýigrenji işleri etdi. Onuň eden pis işleri özünden öňki patyşalaryň ählisiniňkiden çökder boldy[+]. 26Omry Nebadyň ogly Ýarobgam ýaly günä etdi. Ol ysraýyl halkyna-da günä etdirip, Ysraýyl Hudaýy Rebbi gazaplandyrdy. 27Omrynyň eden beýleki işleri we görkezen gaýduwsyzlygy hem edermenligi barada ysraýyl patyşalarynyň ýyl ýazgylarynda ýazylandyr. 28Omry ata-babalaryna gowuşdy. Ol Samariýada[†] ata-babalarynyň ýanynda jaýlandy. Ogly Ahap onuň ýerine patyşa boldy.


Ysraýyl patyşasy Ahap

29Ýahuda[†] patyşasy Asanyň patyşalygynyň otuz sekizinji ýylynda Omrynyň ogly Ahap Ysraýyla patyşa bolup, Samariýada[†] ýigrimi iki ýyl şalyk sürdi. 30Ahap Rebbiň nazarynda ýigrenji işleri etdi. Onuň eden pis işleri özünden öňki patyşalaryň ählisiniňkiden çökder boldy[+].

31Ahaba Nebadyň ogly Ýarobgamyň günäli ýollaryndan ýöremekligiň özem ýeterlikdi, ýöne ol onuň üstesine sidonlylaryň[†] patyşasy Etbagalyň gyzy Izebele öýlenip, Bagala sežde etdi[†][+]. 32Ahap Samariýada[†] Bagal[†] üçin guran buthanasynda[†] Bagal üçin gurbanlyk[†] sypasyny[†] gurdy[+]. 33Ahap hem aýal hudaýy Aşera butuny ýasady. Ahap Ysraýyl Hudaýy Rebbiň gaharyny getirmekde Ysraýylyň özünden öňki patyşalarynyň baryndan ozdurdy. 34Ahabyň döwründe beýtelli Hiýel Ýerihony täzeden dikeltdi. Hiýel onuň düýbüni tutanda, nowbahar ogly[†] Abyramy gurbanlyk etdi. Ýerihonyň derwezelerini oturdanda, ol iň kiçi ogly Seguby gurbanlyk berdi. Şeýdip, Rebbiň Nun ogly Ýeşuwa arkaly aýdan sözi berjaý boldy[+].

#### 17‑nji bap


Ylýas pygamberiň gurakçylyk hakyndaky habary

1Gilgatda ýaşaýan tişbeli Ylýas[†] Ahaba şeýle diýdi: «Men özümiň gulluk edýän Ysraýyl[†] Hudaýy Rebden[†] ant içýärin. Tä men buýruk berýänçäm, ýurtda iki-üç ýyllap ne çyg bolar, ne-de ýagyn»[+]. 2Ylýasa Rebbiň şu sözi aýan boldy: 3«Bu ýerden gündogara git-de, Iordanyň gündogaryndaky Kerit çeşmesiniň boýunda gizlen. 4Sen çeşme suwundan içersiň. Ol ýerde gargalara seni iýmitlendirmegi tabşyrandyryn». 5Ylýas Rebbiň tabşyryşy ýaly etdi. Ol gidip, Iordan derýasynyň[†] gündogaryndaky Kerit çeşmesiniň boýunda mesgen tutdy. 6Gargalar Ylýasa ertirine-de, agşamyna-da çörek bilen et getirip berýärdiler, ol çeşmäniň suwundan içýärdi. 7Wagtyň geçmegi bilen çeşme gurady, çünki ýurda ýagyş ýaganokdy.


Ylýas pygamber we sarepatly dul hatyn

8Ylýasa[†] Rebbiň şu sözi aýan boldy: 9«Tur, Sidonyň[†] Sarepat galasyna bar-da, şol ýerde mesgen tut, çünki ol ýerde Men bir dul hatyna seni iýmitlendirmegi tabşyrandyryn»[+]. 10Şeýdip, Ylýas Sarepata gitdi. Ol galanyň derwezesine geldi, görse, ol ýerde bir dul aýal çöpleme çöpläp ýördi. Ol aýaly çagyryp, oňa: «Maňa içmäge bir käse suw getiräý» diýdi. 11Ol aýal suw getirmäge barýarka, Ylýas ony yzyna çagyryp: «Bir döwüm çörek hem alyp gelsene» diýdi. 12Ol aýal, Ylýasa şeýle jogap berdi: «Hudaýyň Rebden ant içýärin, mende çörek ýok. Mende diňe haltaň düýbündäki bir goşawuç un bilen golçada biraz ýag bar. Ine, men häzir öýe gidip, şol barja un bilen özüm hem oglum üçin külçe bişirmek üçin çöpleme çöpläp ýörün. Biz ony iýeris, onsoň öleris». 13Ylýas oňa şeýle diýdi: «Sen alada etme. Bar öýüňe git-de, çöregiňi bişir. Şol barja unuňdan sen öňürti maňa bir kiçijik çörek bişirip getir. Ondan soň unuň galanyndan özüň we ogluň üçin çörek bişirersiň. 14Çünki Ysraýyl Hudaýy Reb şeýle diýýär: „Rebbiň ýagyş ýagdyrjak gününe çenli haltadaky un tükenmez, golçadaky ýag egsilmez“». 15Bu aýal gidip, Ylýasyň aýdyşy ýaly etdi. Ylýas bilen ýaňky aýal we onuň öý-içerisi bir goşawuç uny uzak wagtlap iýdiler. 16Şeýdip, Rebbiň Ylýas arkaly aýdan sözi berjaý bolup, haltadaky un tükenmedi, golçadaky ýag egsilmedi.

17Birnäçe wagt geçenden soň, ýaňky hojaýyn aýalyň ogly syrkawlady. Oglanyň haly ýaramazlaşyp, ol aradan çykdy. 18Onsoň ol aýal Ylýasa[†]: «Eý, Hudaýyň adamy, meniň bilen näme işiň bar? Sen maňa günämi ýatladyp, meniň oglumy öldürmäge geldiňmi?» diýdi. 19Ylýas hem oňa: «Ogluňy maňa ber» diýdi. Ylýas oglany aýalyň gujagyndan alyp, ony öz bolýan ýokarky gatdaky otagyna getirip, öz düşeginde ýatyrdy. 20Soňra ol Rebbe ýalbaryp, dileg etdi: «Eý, Hudaýym Reb, Sen näme üçin bu dul hatynyň başyna bela getirdiň? Ol maňa öz öýünden ýer berdi, Sen bolsa onuň ogluny öldürýärsiň!» 21Onsoň ol üç gezek çaganyň üstünde ýazylyp ýatdy-da, Rebbe ýalbaryp dileg etdi: «Eý, Hudaýym Reb, Saňa ýalbarýaryn, bu çagany direlt»[+]. 22Reb Ylýasyň dilegini eşitdi we çaga direldi. 23Ylýas çagany ýokarky otagdan getirip, ejesine berdi. Ylýas oglanyň ejesine: «Seret, seniň ogluň direldi» diýdi. 24Onsoň ol aýal Ylýasa: «Men indi seniň Hudaýyň adamydygyňy, Rebbiň sen arkaly aýdan sözüniň hakykatdygyny bilýärin» diýdi.

#### 18‑nji bap


Ylýas pygamber we Bagalyň pygamberleri

1Birnäçe wagt geçenden soň, guraklygyň üçünji ýylynda, Reb[†] Ylýasa[†] şeýle diýýär: «Bar, Ahabyň ýanyna git; Men ýurda ýagyş ýagdyrjak». 2Şeýdip, Ylýas Ahabyň ýanyna gitdi. Samariýada[†] açlyk gaty gazaplydy. 3-4Ahap köşgi dolandyrýan Abadýany çagyrdy. (Abadýa bütin kalby bilen Rebbe ybadat edýärdi. Izebel Rebbiň pygamberlerini öldürýärkä, Abadýa ýüz pygamberi äkidip, elli-elliden iki gowakda gizläp, çörek, suw bilen üpjün edipdi.)[+] 5Onsoň Ahap Abadýa şeýle diýdi: «Sen git-de, ýurduň bütin çeşmelerine, bütin ýaplaryna aýlan, belki, ot tapyp, atlary, gatyrlary we mal-garany horlamarys». 6Şeýdip, olar aýlanmak üçin ýurdy öz aralarynda paýlaşdylar. Ahabyň we Abadýanyň hersi bir tarapa gitdiler.

7Abadýa ýolda Ylýas[†] pygambere[†] duşdy. Abadýa ony tanap, öňünde baş egip, oňa şeýle diýdi: «Jenabym Ylýas, bu senmisiň?» 8Ylýas oňa: «Hawa, bu mendirin, bar, sen git-de, öz jenabyňa Ylýas şu ýerde diýip aýt» diýdi. 9Abadýa oňa şeýle jogap berdi: «Guluňy Ahabyň eline berip öldüreriň ýaly men näme günä etdim? 10Hudaýyň Rebden ant içýärin, jenap patyşanyň seni idäp, adam ibermedik ýurdy galmady. Her ýurduň baştutany: „Ylýas bu ýurtda däl“ diýip habar berende, Ahap oňa ant içirdi. 11Ýöne häzir sen maňa: „Bar-da, jenabyňa Ylýas şu ýerde diýip aýt“ diýýärsiň. 12Men seniň ýanyňdan giden badyma, Rebbiň Ruhy[†] seni äkider, men-de seniň nirededigiňi bilmerin. Şeýdip, men baryp, Ahaba seniň bardygyňy aýtsam, ol-da seni tapmasa, meni öldürer. Guluň ýaşlygyndan bäri bütin kalby bilen Rebbe ybadat edip gelýär[+]. 13Izebel Rebbiň pygamberlerini öldürende, ýüz adamy elli-elliden iki gowakda gizläp, olary çörek we suw bilen üpjün edenim jenabyma aýtmadylarmy näme? 14Sen indi: „Bar-da, jenabyňa Ylýas şu ýerde diýip aýt diýýärsiň“. Ol meni hökman öldürer». 15Ylýas: «Gulluk edýän Hudaýym Hökmürowan Rebden ant içýärin, men şu gün oňa hökman görnerin» diýdi. 16Şeýdip, Abadýa Ahabyň ýanyna gidip, oňa Ylýas barada habar berdi. Ahap Ylýas pygamberiň ýanyna gitdi.

17Ahap Ylýasy[†] görüp, oňa: «Ysraýyl[†] halkyny biynjalyk edýän senmisiň?» diýdi. 18Ylýas oňa şeýle jogap berdi: «Ysraýyl halkyny biynjalyk edýän men däldirin. Sen we seniň ata-babalaryň Rebbiň tabşyryklaryny terk edip, Bagalyň[†] yzyna eýerdiňiz. 19Şonuň üçin hem sen häzir bütin ysraýyllary, Izebeliň goldaýan dört ýüz elli Bagal butunyň[†] pygamberlerini[†] we dört ýüz Aşera butunyň pygamberlerini Karmel dagyna, meniň ýanyma ýygna».

20Şeýdip, Ahap bütin ysraýyl halkyna çaparlar ýollap, ähli pygamberleri[†] Karmel dagyna ýygnady[+]. 21Ylýas[†] bütin halka golaý gelip, şeýle diýdi: «Siz haçana çenli iki göwünli bolup, yraň atyp ýörjeksiňiz? Eger Reb Hudaý bolsa, onda Onuň yzyna eýeriň, eger-de Bagal[†] hudaý bolýan bolsa, onda onuň yzyna eýeriň». Halk oňa hiç hili jogap gaýtarmady[+]. 22Soňra Ylýas halka şeýle diýdi: «Rebbiň pygamberlerinden men, diňe men galdym, ýöne Bagalyň pygamberleri dört ýüz ellidir[+]. 23Goý, bize iki öküz bersinler. Bagalyň pygamberleri bir öküzi saýlap alyp, ony dograp, odunyň üstünde goýsunlar, ýöne ot ýakmasynlar; men hem beýleki öküzi taýýarlap, ony odunyň üstünde goýaryn, ýöne ot ýakmaryn. 24Onsoň siz öz hudaýyňyza, men hem Rebbe dileg ederin. Haýsy hudaý ot bilen jogap berse, şol hakyky Hudaýdyr». Bütin halk bu pikiri makullady. 25Onsoň Ylýas Bagal butunyň[†] pygamberlerine şeýle diýdi: «Özüňize bir öküz saýlaň-da, siz ony öňürti taýýarlaň, çünki siz köp. Onsoň hudaýyňyza dileg ediň, ýöne ot ýakmaň». 26Şeýdip, olar özlerine berlen öküzi alyp taýýarlap, ertirden günortana çenli Bagaldan dileg edip, gygyryşyp: «Eý, Bagal, bize jogap ber!» diýip, özleriniň guran gurbanlyk[†] sypasynyň[†] töwereginde bökjekleşip, tans etmeklerini dowam etdiler, ýöne ses-üýn bolmady, jogap beren-de bolmady. 27Ylýas günortan olary masgaralap, şeýle diýdi: «Batly gygyryň! Çünki ol hudaýdyr, belki, ol pikirlenýändir ýa-da aýak ýoluna çykandyr ýa-da syýahat etmäge gidendir, belki-de, ol ukudadyr, ony oýarmak gerekdir». 28Onsoň olar batly ses bilen gygyryşyp, öz adatlaryna görä, bedenlerinden gan akýança, gylyçlar, naýzalar bilen özlerini ýaraladylar. 29Wagt öýleden agyp, agşam gurbanlygy hödürlenmeli wagta çenli, olar uly goh-galmagal bilen tans edip, pygamberlik eden[†] boldular, ýöne ses-üýn bolmady, jogap beren-de bolmady[+].

30Onsoň Ylýas[†] bütin halka: «Meniň ýanyma geliň» diýdi. Olar onuň ýanyna geldiler. Ylýas ilki bilen Rebbiň ýykylan gurbanlyk[†] sypasyny[†] dikeltdi. 31Ylýas Ýakubyň[†] ogullarynyň tireleriniň sanyna görä on iki sany daş aldy, çünki Ýakuba Rebbiň «Seniň adyň Ysraýyl bolar» diýen sözi gelipdi[+]. 32Ol şol daşlardan Rebbe gurbanlyk sypasyny gurdy. Soňra ol gurbanlyk sypasynyň töwereginde iki kersen tohum sygjak çukur gazdy. 33Ondan soň ol odunlary bir ýere üýşürip, öküzi soýup bölekledi-de, olary odunlaryň üstünde goýdy. Soňra ol: «Dört çelegi suwdan dolduryň-da, olary ýakma gurbanlygynyň[†] üstüne we odunlaryň üstüne döküň» diýdi. 34Ylýas pygamber[†]: «Muny ýene bir gezek gaýtalaň» diýdi. Olar suwy ikinji gezek gaýtalap guýdular. Ol: «Muny üçünji gezek gaýtalaň» diýdi. Olar suwy üçünji gezek guýdular. 35Şeýdip, suw gurbanlyk sypasynyň töweregine akyp, çukury doldurdy.

36Agşam gurbanlyk[†] hödürlenmeli wagty Ylýas[†] pygamber[†] gurbanlyk sypasyna[†] golaý gelip, şeýle dileg etdi: «Eý, Ybraýymyň[†], Yshagyň[†], Ysraýylyň Hudaýy Reb, bu gün Sen Ysraýylda Hudaýdygyňy, meniň guluňdygymy, meniň bu ähli zatlary Seniň tabşyrygyň bilen edýändigimi subut et[+]. 37Dilegimi eşit, ýa Reb, maňa jogap ber! Bu halk Sen Rebbiň Hudaýdygyňy we olary yzlaryna, Özüňe çagyrýandygyňy bilsin». 38Şeýdip, Reb aşak ot inderip, ýakma gurbanlygyny[†], odunlary, daşlary we topragy ýandyrdy, hatda çukurdaky suwy-da guradyp taşlady[+]. 39Bütin halk muny görüp, ýüzin ýykylyp: «Reb Hudaýdyr! Reb Hudaýdyr!» diýdi[+]. 40Ylýas olara: «Bagalyň[†] pygamberlerini tutuň, olaryň ýekejesi-de gaçmasyn» diýdi. Adamlar olaryň baryny tutdular. Ylýas Bagalyň pygamberlerini Kişon çeşmesine getirip, olary şol ýerde öldürdi[+].


Gurakçylygyň soňy

41Ylýas[†] Ahaba: «Git-de, iýip-iç, çünki güýçli ýagşyň sesi gelýär» diýdi. 42Şeýdip, Ahap iýip-içmäge gitdi. Ylýas pygamber[†] bolsa Karmel dagynyň çür depesine çykyp, iki bükülip, kellesini dyzlarynyň arasynda goýdy. 43Ylýas pygamber öz hyzmatkärine: «Bar, deňze tarap seret» diýdi. Hyzmatkär deňze tarap seretdi-de: «Ol ýerde görünýän zat ýok» diýdi. Ol hyzmatkärine şol bir hereketi ýedi gezek gaýtalamagy buýurdy. 44Ýedinji gezekde hyzmatkär: «Seret, deňizden eliň aýasy kimin bir bölejik bulut ýokary galyp barýar» diýdi. Onsoň Ylýas pygamber hyzmatkärine: «Git-de, Ahaba at arabasyny taýýarlap, öýüne gitmegini tabşyr, ýogsam ýagyş ony ýolundan saklar» diýdi. 45Bir salymdan soň asmanyň ýüzüni gara bulut büräp, ýel turup, güýçli ýagyş ýagdy. Ahap arabasyna münüp, Ýizregel galasyna gitdi[+]. 46Ylýasa Rebbiň güýji geldi. Ol donuny biline guşap, tä Ýizregeliň derwezesine çenli uzak ýola Ahabyň öňünden ylgap gitdi[+].

#### 19-njy bap


Ylýas pygamber Sinaý dagynda

1Ahap Ylýasyň[†] bar eden zatlary, pygamberleri[†] nädip gylyç bilen öldürendigi barada aýaly Izebele gürrüň berdi. 2Onsoň Izebel Ylýasa çapar ýollap: «Ertir şu wagtlar men seniň özüňi hem şol öldürilen pygamberleriň gününe salmasam, goý, onda hudaýlar maňa-da muny we mundanam beterini görkezsin» diýdi. 3Ylýas bu habary eşidip gorkdy. Ol öz janyny gutarmak üçin gaçyp, Ýahudanyň[†] Beýerşeba galasyna geldi. Ol hyzmatkärini şol ýerde galdyrdy[+]. 4Ylýas pygamberiň özi bolsa çölde bir günlük ýol ýöräp, gelip, bir gyrymsy sübse agajynyň aşagynda oturdy-da, öz ölümini diläp: «Besdir, ýa Reb[†], indi meniň janymy al, çünki men atalarymdan gowy däldirin» diýdi[+]. 5Soňra ol gyrymsy sübse agajynyň aşagynda ýatdy-da, uka gitdi. Ine, birdenkä bir perişde[†] Ylýasy yrap: «Tur-da, iýip-iç» diýdi. 6Ylýas pygamber töweregine garanjaklady. Ine, görse, onuň başujunda gyzgyn daşyň üstünde bişirilen çörek bilen bir küýze suw bardy. Ol iýip-içip, ýene-de ýatdy. 7Rebbiň perişdesi ikinji gezek gelip, ony yrap: «Tur-da, iýip-iç, ýogsam bu syýahat gaty uzak we kyn bolar» diýdi. 8Ylýas pygamber turup iýip-içdi. Onsoň ol naharyň güýjüne kyrk gije-gündizläp ýol ýöräp, Hudaýyň dagy Horebe[*] geldi[+]. 9Ylýas pygamber ol ýerde bir gowaga girip, gijäni şol ýerde geçirdi.

Onsoň Ylýasa[†] Rebbiň şu sözi aýan boldy: «Ylýas, sen bu ýerde näme işläp ýörsüň?» 10Ylýas Oňa şeýle jogap berdi: «Men Hökmürowan Hudaý Rebbe gaty wepaly boldum. Ysraýyllar[†] Seniň ähtiňi[†] unudyp, Seniň gurbanlyk[†] sypalaryňy[†] ýykyp, Seniň pygamberleriňi[†] öldürdiler. Meniň diňe ýeke özüm galdym. Olar şu wagt meniň janyma kast etmek üçin meni yzarlap ýörler»[+].

11Reb Ylýasa[†]: «Daşary çyk-da, dagda Meniň huzurymda dur, çünki Men-Reb şol ýerden geçerin» diýdi. Rebbiň öňünde daglary, daşlary ýarýan şeýle bir güýçli ýel turdy, ýöne Reb ýeliň içinde geplemedi. Ýelden soň ýertitreme boldy, ýöne Reb ýertitremede hem geplemedi[+]. 12Ýertitremeden soň ot geldi, ýöne Reb oduň içinde-de geplemedi. Otdan soň mylaýym, pessaý ses geldi[+]. 13Ylýas muny eşidende, ýüzüni donuna büräp, daşary çykyp, gowagyň agzynda durdy. Ine, bir ses gelip, oňa: «Ylýas, sen bu ýerde näme işläp ýörsüň?» diýdi. 14Ylýas Oňa şeýle diýip jogap berdi: «Men Hökmürowan Hudaý Rebbe gaty wepaly boldum, çünki ysraýyllar Seniň ähtiňi[†] unudyp, Seniň gurbanlyk[†] sypalaryňy[†] ýykyp, pygamberleriňi[†] öldürdiler. Indi men ýeke galdym. Olar meniň janyma kast etmek üçin meni yzarlap ýörler»[+]. 15Onsoň Reb Ylýas pygambere şeýle diýdi: «Bar, çöl ýoly bilen yzyňa git-de, Damaska sowul. Ol ýere bar-da, Hazaýylyň başyna ýag guýup[†], ony Siriýanyň üstünden patyşalyga saýla[+]. 16Şeýle hem Nimşiniň ogly Ýehuwyň başyna ýag guýup, ony Ysraýylyň üstünden patyşalyga saýla; Abelmeholadan bolan Şapatyň ogly Elýaşanyň[†] başyna ýag guýup, ony öz ornuňa pygamberlige saýla[+]. 17Hazaýylyň gylyjyndan gutulany Ýehu öldürer, Ýehuwyň gylyjyndan gutulany bolsa Elýaşa öldürer[+]. 18Men Ysraýylda Bagal[†] butuna[†] sežde etmedik[†], ony öpmedik ýedi müň adamy aman galdyraryn»[+].


Elýaşa Ylýas pygamberiň şägirdi bolýar

19Şeýdip, Ylýas[†] ol ýerden gidip, Şapatyň ogly Elýaşany[†] tapdy. Ol ýer sürüp ýördi. Onuň öňünde on iki jübüt öküz bardy. Elýaşa on ikinji jübütiň ýanyndady. Onuň ýanyndan geçende, Ylýas öz donuny onuň egnine atdy. 20Elýaşa öküzlerini taşlap, Ylýasyň yzyndan ylgady. Elýaşa Ylýasa: «Men öňürti enem-atam bilen hoşlaşaýyn, onsoň seniň yzyňa düşeýin» diýdi. Ylýas oňa: «Bar, gidiber, ýöne sen meniň eden işimiň näme aňladýandygyny bilýänsiň» diýdi[+]. 21Elýaşa Ylýas pygamberiň ýanyndan gaýdyp, bir jübüt öküziň boýuntyryklaryny aýryp, olaryň damagyny çaldy. Azalyň agaçlaryny ýakyp, öküzleriň etlerini bişirip, halka paýlady, halk ony iýdi. Ondan soň Elýaşa gidip, Ylýas pygamberiň yzyna eýerip, onuň şägirdi boldy[+].

#### 20‑nji bap


Benhadat Samariýa hüjüm edýär

1Siriýanyň patyşasy Benhadat özüniň bütin goşunyny toplady. Onuň ýanynda atlar, söweş arabalary bilen birlikde otuz iki sany han bardy. Ol Samariýa[†] garşy ýöriş edip, onuň daşyny gabap, gala hüjüm etdi[+]. 2Benhadat gala ysraýyl[†] patyşasy Ahaba çaparlardan şeýle habar ýollady. 3Benhadat Ahaba: «Seniň kümşüň, altynyň meniňkidir; seniň iň owadan aýallaryň we iň güýçli ogullaryň-da meniňkidir» diýdi. 4Ysraýyl patyşasy Ahap Benhadada şeýle jogap berdi: «Eý, meniň jenap patyşam, seniň aýdyşyň ýaly bolar; men we meniň ähli zadym seniňkidir». 5Çaparlar ýene-de Ahabyň ýanyna dolanyp gelip: «Benhadat şeýle diýýär diýdiler: „Men saňa adam iberip, kümşüňi, altynyňy, aýallaryňy, çagalaryňy maňa getirip ber diýdim. 6Muňa garamazdan, men ertir şu wagtlar emeldarlarymy seniň ýanyňa ibererin. Olar seniň köşgüňi we seniň adamlaryň öýlerini döküp, gözlerine ýakan zatlaryny alyp gaýdarlar“» diýdi.

7Onsoň ysraýyl patyşasy ýurduň ähli ýaşulularyny[†] çagyryp, olara şeýle ýüzlendi: «Serediň! Bu adam pislik agtarýar! Ol çaparlar ýollap, meniň aýallarymy, ogullarymy, altyn-kümşümi talap etdi, men-de boýun gaçyrmadym»[+]. 8Onsoň ähli ýaşulular we halk Ahaba: «Benhadada gulak asma we onuň bilen ylalaşma» diýdiler. 9Şeýlelik bilen Ahap Benhadadyň çaparlaryna şeýle diýdi: «Jenabym patyşa şeýle diýiň: „Bu guluňdan ilki soran zatlaryňy bererin, ýöne seniň meniň köşgümi we ähli adamlaryň öýlerini döküp, gözüňe ýakan zatlaryňy alyp gitmek pikiriň bilen ylalaşmaýaryn“». Çaparlar gidip, oňa bu jogaby ýetirdiler. 10Benhadat ýene-de çaparlaryny Ahabyň ýanyna ýollap, şeýle diýdi: «Men Samariýany[†] ýer bilen ýegsan etmek üçin ägirt uly goşun getirerin. Eger Samariýadan esgerlerimiň owuçlaryny doldurmaga ýeterlik toz tapylsa, goý, onda hudaýlar maňa muny we mundanam beterini görkezsin». 11Ysraýylyň patyşasy Benhadada şeýle jogap berdi: «Söweşe ugraýan söweşden üstün çykyp, yzyna dolanyp gelýän esger kimin öwünmeli däldir». 12Benhadat bu habary eşidende, hanlar bilen çadyrda şerap içip otyrdy. Ol öz esgerlerine: «Nyzama duruň» diýdi. Olar gala hüjüm etmäge nyzama durdular.

13Şol wagt bir pygamber[†] ysraýyl patyşasy Ahabyň ýanyna baryp, Reb[†] saňa şeýle diýýär: «Bu ägirt uly goşuny görýärsiňmi? Şu gün Men ony seniň eliňe berýärin. Ana, şonda sen Meniň Rebdigimi bilersiň» diýdi. 14Ahap ol pygamberden: «Bu ýeňiş kimiň üsti bilen gazanylar?» diýip sorady. Ol pygamber: «Bu ýeňiş welaýat häkimleriniň hyzmatyndaky ýaş esgerleriň üsti bilen gazanylar» diýip jogap berdi. Onsoň Ahap: «Urşy kim başlar?» diýip sorady. Pygamber: «Sen başlarsyň» diýip jogap berdi. 15Onsoň Ahap welaýat häkimleriniň hyzmatyndaky ýaş esgerleri toplady, olar iki ýüz otuz ikidiler. Ondan soň ol Ysraýylyň bütin goşunyny toplady, olar ýedi müňdüler.

16-17Welaýat häkimleriniň hyzmatyndaky ýaş esgerler günortan hüjüme başladylar. Benhadat bolsa özi bilen ylalaşyk baglaşan otuz iki patyşa bilen çadyrda şerap içip, serhoş bolup otyrdy. Benhadadyň Samariýa iberen esgerleri oňa: «Bir topar esgerler Samariýadan çykyp gelýärler» diýip habar berdiler. 18Benhadat: «Ýaraşyk üçin gelenem bolsalar, uruşmak üçin gelenem bolsalar olary diri tutuň» diýdi.

19Welaýat häkimleriniň hyzmatyndaky ýaş esgerler eýýäm ýörişe çykypdylar. Ysraýyl goşuny-da olaryň yzy bilen gelýärdi. 20Olaryň hersi öz garşydaşyny öldürdi. Siriýalylar gaçdylar, ysraýyl goşuny olaryň yzlaryndan kowdy. Siriýa patyşasy Benhadat atly beýleki söweş arabaly goşuny bilen gaçyp gutuldy. 21Ysraýyl patyşasy Ahabyň baştutanlygyndaky ysraýyl goşuny ýörişe çykyp, siriýalylaryň atly goşunynyň we söweş arabalarynyň üstüne çozup, olary derbi-dagyn etdi.

22Soňra pygamber[†] ysraýyl patyşasynyň ýanyna gelip, oňa şeýle diýdi: «Git-de, güýç topla, seresaply meýilnama düz, çünki indiki baharda Siriýa patyşasy Benhadat täzeden seniň üstüňe hüjüm eder»[+].


Benhadadyň ikinji çozuşy

23Siriýa patyşasynyň emeldarlary oňa şeýle diýdiler: «Ysraýyllaryň hudaýlary baýyrlaryň hudaýlary bolansoň, olar bizden güýçli çykdylar. Eger olar bilen düzlükde uruşsak, biz hökman olardan güýçli çykarys. 24Sen şeýle hem patyşalary aýryp, olaryň ýerine welaýat häkimlerini belle. 25Söweşde ýitiren uly goşunyň ýaly, täzeden, şol bir mukdardaky atly we söweş arabaly ägirt uly goşun topla. Soňra olar bilen düzlükde uruş ederis, biz hökman olardan üstün çykarys». Patyşa olaryň sözüni diňläp, aýdyşlary ýaly hem etdi.

26Bahar paslynda Benhadat Siriýa goşunyny toplap, Ysraýylyň garşysyna uruş etmek üçin Apege gitdi[+]. 27Ysraýyl goşuny toplanyp, azyk bilen üpjün edilenden soň, olar siriýalylaryň garşysyna çykdylar. Ysraýyllar olaryň garşysynda iki hatar kiçi geçi sürüsi kimin nyzama durdular. Siriýalylaryň goşuny bolsa tutuş düzlügi doldurdy. 28Hudaýyň adamy Ysraýylyň patyşasynyň ýanyna gelip, Reb şeýle diýýär: «Siriýalylaryň: „Reb baýyr hudaýydyr, düz hudaýy däldir“ diýendikleri üçin, Men bu ägirt uly goşuny seniň eliňe berýärin. Ana, şonda sen Meniň Rebdigimi bilersiň» diýdi. 29Olar ýedi günläp, biri-biriniň garşysynda düşlediler. Onsoň ýedinji güni uruş başlanyp, ysraýyllar bir günüň içinde siriýalylaryň ýüz müň pyýada goşunyny gyrdylar. 30Siriýalylaryň aman galanlary Apek galasyna gaçyp girdiler. Gala gaçyp giren ýigrimi ýedi müň adamyň üstüne diwar ýykyldy.

Benhadat hem gala gaçyp, ol şol ýerdäki bir içki otagda gizlendi. 31Benhadadyň emeldarlary oňa: «Ysraýylyň patyşalary, rehimli patyşalar diýip eşitdik. Geliň, jul geýnip[†], boýnumyza ýüp salyp, özümiziň boýun egýändigimizi görkezmek üçin ysraýyl patyşasy Ahabyň ýanyna gideliň, belki-de, ol seni diri galdyrar» diýdiler. 32Şeýdip, olar jul geýnip, boýunlaryna ýüp salyp, ysraýyl patyşasynyň ýanyna baryp: «Seniň guluň Benhadat: „Haýyş edýärin, meni öldürme“ diýýär» diýdiler. Ahap: «Ol entäk dirimi? Ol maňa dogan ýalydyr» diýdi. 33Benhadadyň emeldarlary patyşadan ýagşy söze garaşýardylar. Olar patyşanyň agzyndan çykan dogan sözüni eşiden batlaryna, ony agzyndan kakyp alyp: «Hawa, Benhadat saňa dogan ýalydyr» diýdiler. Onsoň Ahap: «Baryň gidiň-de, Benhadady meniň ýanyma getiriň» diýdi. Şeýdip, Benhadat Ahap patyşanyň ýanyna geldi. Ahap Benhadady öz söweş arabasyna[†] mündürdi. 34Benhadat Ahaba: «Men kakamyň seniň kakaňdan alan galalaryny yzyna gaýtaryp bererin. Kakamyň Samariýada[†] bazarlar gurşy ýaly, sen hem Damaskda özüňe bazarlar gur» diýdi. Ahap: «Eger sen şu beren wadaňa wepaly bolsaň, men seni boşadaryn» diýdi. Şeýdip, Ahap Benhadat bilen äht[†] baglaşyp, ony boşatdy[+].


Pygamber Ahaby ýazgarýar

35Pygamberler[†] toparyndan bolan başga bir pygamber Rebbiň tabşyrygy boýunça öz ýoldaşyna: «Meni ur» diýdi. Ol pygamber ony urmakdan boýun gaçyrdy. 36Onsoň ol pygamber beýleki pygambere: «Rebbiň sözüne gulak asmandygyň üçin sen meniň ýanymdan giden badyňa, seni bir ýolbars öldürer» diýdi. Ýaňky pygamber beýleki pygamberiň ýanyndan gitdi. Ýolda oňa bir ýolbars gabat gelip, ony öldürdi[+]. 37Soňra ol başga bir adamy tapyp, oňa: «Meni ur» diýdi. Şeýdip, ol adam pygamberi urup, ony ýaralady. 38Soňra pygamber gözlerini sargy bilen daňyp, ýoluň boýunda patyşa garaşdy. 39Ahap patyşa ýoldan geçip barýarka, pygamber ony çagyryp, şeýle diýdi: «Jenabym, men–guluň söweş meýdanynyň ortarasynda söweşip ýörkäm, bir esger meniň ýanyma öz ýesir alan duşmanyny getirip: „Şu adamy öz ýanyňda sakla. Eger ol gaçaýsa, sen ony öz janyň bilen ýa-da iki putdan gowrak[*] kümüş bilen tölärsiň“ diýdi[+]. 40Men–guluň odur-budur işe güýmenip ýörkä, ýaňky adam ýitirim boldy». Ysraýyl patyşasy oňa: «Saňa edil öz aýdyşyň ýaly jeza berler» diýdi[+]. 41Pygamber haýal etmän gözlerindäki sargyny aýyrdy. Ysraýyl patyşasy bolsa dessine onuň pygamberleriň biridigini bildi. 42Onsoň pygamber Ahap patyşa: «Reb şeýle diýýär: „Meniň ölüme höküm eden adamymy eliňden goýberendigiň üçin seniň özüň onuň deregine ölersiň, onuň halkynyň başyna geljek bela seniň halkyňyň başyna geler“» diýdi. 43Ysraýylyň patyşasy Ahap ýüzüni sortduryp, öz öýüne Samariýa[†] gaharly gitdi.

#### 21‑nji bap


Ahap Nabodyň üzümçiligini eýeleýär

1Biraz wagtdan soň başga wakalar bolup geçdi. Ýizregel galasynda Samariýa[†] patyşasy Ahabyň köşgüniň ýanynda ýizregelli Nabodyň üzümçiligi bardy. 2Bir gün Ahap Naboda: «Maňa gök önüm ekmäge ýer bolar ýaly üzümçiligiňi maňa ber, çünki seniň üzümçiligiň meniň köşgüme ýakyndyr. Men onuň deregine saňa ondan has oňat bag bereýin. Eger isleseň, men saňa onuň bahasyny kümüş bilen töläýin» diýdi[+]. 3Emma Nabot Ahaba: «Ata-babalarymdan galan mirasy[†] saňa bermekden Hudaý saklasyn!» diýdi[+]. 4Ahap ýizregelli Nabodyň aýdan sözüne ýüzüni sortduryp, gaharly halda öýüne gaýtdy, çünki Nabot: «Atalarymyň mirasyny saňa bermerin» diýipdi. Ahap öýüne gelip, hiç zat iýip-içmezden düşegine geçip, ýüzüni ters öwrüp ýatdy[+].

5Aýaly Izebel Ahabyň ýanyna gelip, ondan: «Sen hiç zat iýmän-içmän, näme beýle ynjalyksyz görünýärsiň?» diýip sorady. 6Ahap aýalyna şeýle jogap berdi: «Men ýizregelli Naboda: „Üzümçiligiňi maňa kümşe sat ýa-da isleseň, onuň deregine saňa başga bir üzümçilik bereýin“ diýdim. Ol maňa: „Üzümçiligimi saňa satjak däl“ diýdi». 7Aýaly Izebel oňa: «Ysraýyla[†] patyşalyk edýän sen dälmi näme? Tur, naharyňy iý-de, göwnüňi hoşla; ýizregelli Nabodyň üzümçiligini saňa meniň özüm alyp bererin».

8Şeýdip, Izebel Ahabyň adyndan hatlar ýazyp, olary Ahabyň möhüri bilen möhürledi-de hatlary Ýizregel galasynda ýaşaýan ýaşululara[†], beglere iberdi[+]. 9Ol hatlarda şeýle ýazylypdy: «Agyz beklemegi[†] yglan ediň-de, Nabody halkyň öňünde törde oturdyň. 10Onuň garşysynda hem iki sany deýýus adamy oturdyň we olar: „Sen Hudaýy, patyşany näletlediň“ diýip, ol barada güwälik etsinler. Onsoň Nabody galadan daşaryk çykaryň-da, daşlap öldüriň»[+]. 11Ýizregel galasynyň adamlary, ýaşululary we begleri Izebeliň özlerine iberen hatynda tabşyryşy ýaly hem etdiler. 12Olar agyz beklemegi yglan edip, Nabody halkyň öňünde hormatly ýerde oturtdylar. 13Iki sany deýýus gelip, onuň garşysynda oturdy. Olar halkyň öňünde Nabot barada güwälik edip: «Nabot Hudaýy, patyşany näletledi» diýdiler. Şeýdip, olar Nabody galanyň daşyna çykaryp, şol ýerde daşlap öldürdiler. 14Soňra olar Izebele: «Nabot daşlanyp öldürildi» diýip habar iberdiler.

15Nabodyň daşlanyp öldürilendigi baradaky habary eşiden badyna, Izebel Ahabyň ýanyna baryp: «Git-de, ýizregelli Nabodyň saňa kümşe satmakdan boýun gaçyran üzümçiligini eýele, çünki Nabot öldürildi» diýdi. 16Ýizregelli Nabodyň öldürilendigi barada eşiden badyna, Ahap onuň üzümçiligini eýelemäge gitdi.

17Onsoň tişbeli Ylýas[†] pygambere[†] Rebbiň[†] sözi aýan boldy:[+] 18«Sen Samariýa[†] patyşalyk edýän ysraýyl patyşasy Ahabyň ýanyna git. Ol häzir Nabodyň üzümçiligindedir. Ol ony öz eýeçiligine almaga gitdi. 19Sen oňa Reb şeýle diýýär diý: „Sen ilki Nabody öldürdiň, indi hem onuň üzümçiligini eýeleýäňmi? Itler Nabodyň ganyny ýalan ýerinde seniň hem ganyňy ýalarlar“»[+].

20Ahap Ylýasa[†]: «Hä, duşmanym meni ahyry tapdyňmy?» diýdi. Ylýas oňa: «Hawa, men seni tapdym, çünki sen Rebbiň nazarynda ýigrenji işleri etmäge ýüz urduň! 21Şonuň üçin hem Reb şeýle diýýär: „Men seniň başyňdan bela inderip, seniň ýoguňa ýanaryn! Ysraýylda isle gul bolsun, isle-de azat, parhy ýok, Ahabyň erkek nesilleriniň baryny gyraryn[+]. 22Meniň gaharymy getirip, ysraýyl halkyna günä etdirenligiň üçin seniň nesilleriňi-de Nebadyň ogly Ýarobgamyň we Ahyýanyň ogly Bagşanyň nesilleri ýaly ederin“[+]. 23Şeýle hem Reb aýalyň Izebel barada şeýle diýýär: „Izebeli Ýizregel galasynyň golaýynda itler iýer[+]. 24Ahaba degişli bolanlaryň galada ölenlerini itler, düzde ölenlerini bolsa guşlar iýer“» diýdi[+].

25(Rebbiň nazarynda ýigrenji işleri etmekde Ahapdan ozduran adam bolmandy. Ol bu pis işleri aýaly Izebeliň itergisi bilen etdi[+]. 26Ahap Reb tarapyndan ysraýyllaryň öňünden kowup çykarylan amorlar ýaly butlara[†] sežde edip[†], iň nejis işleri etdi.)[+] 27Ahap bu sözleri eşidende, ýakasyny ýyrtyp, jul geýnip[†], agyz bekläp, julda ýatyp, uly gama batdy. 28Onsoň tişbeli Ylýasa[†] Rebbiň şu sözi aýan boldy: 29«Ahabyň özüni Meniň öňümde nähili kiçeldendigini gördüňmi? Onuň Maňa boýun egendigi üçin Men belany Ahabyň başyna onuň günlerinde getirmän, ogullarynyň günlerinde getirerin»[+].

#### 22‑nji bap


Mikaýa pygamber Ahaba duýdurýar


(2 Ýyl ýazgylary 18:2-27)

1[•]Üç ýyllap Siriýa bilen Ysraýylyň[†] arasynda hiç hili uruş bolmady. 2Üçülenji ýyl Ýahuda[†] patyşasy Ýehoşapat ysraýyl patyşasy Ahabyň ýanyna geldi[+]. 3Ysraýyl patyşasy Ahap öz adamlaryna: «Siz Ramotgilgadyň bize degişlidigini bilýärsiňizmi? Ramotgilgady Siriýa patyşasynyň elinden almak üçin biz entek hiç zat edemzok» diýdi[+]. 4Ahap Ýehoşapatdan: «Sen meniň bilen Ramotgilgada hüjüm etmäge gidersiňmi?» diýip sorady. Ýehoşapat ysraýyl patyşasyna: «Menem, halkam, atlaram seniň hyzmatyňdadyrys» diýip jogap berdi[+].

5Ýehoşapat sözüni dowam edip, Ysraýylyň patyşasy Ahaba: «Öňürti Rebden[†] sorap göräý» diýdi. 6Onsoň Ysraýylyň patyşasy Ahap dört ýüze golaý pygamberi[†] toplap, olardan: «Men Ramotgilgada hüjüm edeýinmi ýa-da etmäýinmi?» diýip sorady. Olar: «Hüjüm et, çünki Reb ony seniň eliňe berer» diýdiler[+]. 7Emma Ýehoşapat: «Bu ýerde sorar ýaly Rebbiň başga pygamberi ýokmy?» diýdi[+]. 8Ysraýylyň patyşasy Ahap Ýehoşapada şeýle jogap berdi: «Rebden sorap görmäge ýene bir pygamber bar, ol Ýymla ogly Mikaýa, ýöne men ony ýigrenýärin. Ol maňa hiç ýagşy zatlary pygamberlik etmän[†], gaýtam diňe betbagtçylyk hakynda pygamberlik edýär». Ýehoşapat: «Eý, patyşa, beýle zatlary diliňe alma» diýdi. 9Onsoň ysraýyl patyşasy Ahap köşk emeldaryny çagyryp: «Git-de, dessine Ýymla ogly Mikaýany şu ýere getir» diýdi. 10Ysraýyl patyşasy bilen Ýahuda patyşasy Ýehoşapat şalyk lybasyny geýip, Samariýanyň[†] derwezesiniň agzyndaky harmanda öz tagtlarynda otyrdylar. Ähli pygamberler olaryň öňünde pygamberlik edýärdiler. 11Kenagananyň ogly Sidkiýa özüne demir şahlar ýasap, şuny jar etdi: «Reb şeýle diýýär: „Sen şu şahlar bilen siriýalylaryň üstüne hüjüm edip, olardan üstün çykarsyň“»[+]. 12Ähli pygamberler şol bir zady pygamberlik edip: «Ramotgilgada git, sen ýeňiş gazanarsyň. Reb ony patyşanyň eline berer» diýdiler.

13Mikaýany getirmäge giden çapar oňa: «Ähli pygamberler[†] patyşa biragyzdan hoş sözleri aýdýarlar; sen hem şolar ýaly hoş sözleri aýt» diýdi. 14Mikaýa: «Rebden ant içýärin, Reb maňa näme diýse, men şony hem aýdaryn» diýdi[+].

15Mikaýa patyşanyň ýanyna geldi. Patyşa ondan: «Mikaýa, biz Ramotgilgada hüjüm edelimi ýa-da etmälimi?» diýip sorady. Mikaýa: «Hüjüm et, sen ýeňiş gazanarsyň. Reb ony seniň eliňe berer» diýip jogap berdi. 16Patyşa oňa: «Maňa Rebbiň adyndan hakykatdan başga zat aýtmazlygy saňa näçe gezek ant içirmeli?» diýdi. 17Onsoň Mikaýa: «Men bütin ysraýyllary daglardaky çopansyz goýun sürüsi kimin dagynyk halda gördüm. Reb şeýle diýýär: „Bularyň baştutany ýok, olaryň hersi sag-salamat öýüne gaýtsyn“ diýdi»[+]. 18Ysraýyl patyşasy Ahap Ýehoşapada: «Men saňa ol hiç haçan ýagşy zat hakda däl-de, eýsem, diňe betbagtçylyk hakda pygamberlik edýär[†] diýip aýtmadymmy näme?» diýdi.

19Onsoň Mikaýa şeýle diýdi: «Şonuň üçin hem sen Rebbiň sözüne gulak goý. Men Rebbiň Öz tagtynda oturanyny, gögüň ähli goşunlarynyň Onuň sagynda we solunda ýakyn duranyny gördüm[+]. 20Reb şeýle diýdi: „Ramotgilgada gidip heläk bolmagy üçin, Ahaby kim yryp biler?“ Biri bir zat diýdi, beýlekisi başga zat. 21Onsoň bir ruh[†] gelip, Rebbiň huzurynda durup, şeýle diýdi: „Ony men yraryn“. 22Reb ondan: „Nädip?“ diýip sorady. Ol Rebbe: „Men giderin-de, Ahabyň ähli pygamberlerini[†] ýalan sözlederin“ diýip jogap berdi. Onsoň Reb oňa: „Sen git-de, ony yr, sen muny başararsyň“ diýdi. 23Ine, görýäňmi, Reb seniň ähli pygamberleriňi ýalan sözletdi. Reb seniň başyňa bela getirer»[+].

24Onsoň Kenagananyň ogly Sidkiýa Mikaýa golaý gelip, ýaňagyna şarpyk çalyp: «Reb sözüni maňa aýan etmän, saňa aýan eder öýdýäňmi?» diýdi. 25Mikaýa: «Sen muny gizlenmek üçin içki otaga giren günüň bilersiň» diýip jogap berdi[+]. 26Ysraýyl patyşasy Ahap şeýle diýdi: «Mikaýany al-da, ony yzyna, galanyň häkimi Amona we şazada Ýowaşa eltip ber. 27Ýowaşa we Amona patyşa şeýle diýýär diý: „Mikaýany tussaghana salyň-da, men söweşden sag-salamat dolanyp gelýänçäm, oňa açlykdan ölmezi ýaly ýeterlik çörek bilen suw beriň“»[+]. 28Mikaýa: «Eger sen söweşden sag-salamat dolanyp gelseň, onda Reb men arkaly geplän däldir» diýdi. Soňra ol: «Eý, jemagat, muny hemmäňiz eşidiň» diýdi[+].


Ahabyň ölümi


(2 Ýyl ýazgylary 18:28-34)

29Şeýdip, Ysraýylyň patyşasy Ahap bilen Ýahuda[†] patyşasy Ýehoşapat Ramotgilgada hüjüm etmäge gitdiler. 30Ysraýyl patyşasy Ýehoşapada: «Meni tanamazlar ýaly, men söweşe eşigimi üýtgedip girjek, ýöne sen öz şalyk lybasyňy geý» diýdi. Şeýdip, Ysraýylyň patyşasy eşigini üýtgedip, söweşe girdi[+]. 31Siriýa patyşasy öz söweş arabalarynyň otuz iki serkerdesine: «Uly bilen-de, kiçi bilen-de uruşman, eýsem ýalňyz Ysraýylyň patyşasy Ahap bilen uruş ediň» diýip tabşyrdy. 32Söweş arabalarynyň serkerdeleri Ýehoşapady görenlerinde: «Şu hökman Ysraýylyň patyşasy bolmalydyr» diýip, oňa hüjüm etmek üçin şol tarapa sowuldylar. Ýehoşapat bar sesine gygyrdy. 33Söweş arabalarynyň serkerdeleri onuň Ysraýylyň patyşasy Ahap däldigini görenlerinde, yzlaryna dolandylar. 34Bir adam ýaýyny çekip, tötänden Ysraýylyň patyşasynyň sowudynyň arasyndan urdy. Patyşa öz arabaçysyna: «At arabasyny yza öwür-de, meni söweşiň içinden çykar, men ýaralandym» diýdi[+]. 35Şol gün söweş gaty gyzgalaňlydy. Patyşa öz söweş arabasynda[†] siriýalylara tarap bakyp durdy. Onuň ýarasynyň gany arabanyň içi bilen aşaklygyna syrygyp akýardy; ol agşamara öldi. 36Soňra Gün ýaşar çagynda, Ysraýylyň goşunynyň serkerdeleri: «Her kes öz galasyna, her kes öz ýurduna gitsin» diýip jar çekdirdiler.

37Şeýdip, patyşa öldi. Ahap patyşany Samariýa[†] getirip, şol ýerde jaýladylar. 38Ahabyň söweş arabasyny[†] bolsa Samariýa howzunyň başynda ýuwdular. Lolular hem şol howuzda suwa düşerdiler. Rebbiň ähli aýdanlary berjaý boldy: itler onuň ganyny ýalady[+]. 39Ahabyň galan işleri, ähli eden işleri, pil dişinden guran köşgi we ähli guran galalary barada ysraýyl patyşalarynyň ýyl ýazgylarynda ýazylandyr[+]. 40Şeýdip, Ahap ata-babalaryna gowuşdy. Ogly Ahazýa onuň ýerine patyşa boldy.


Ýahuda patyşasy Ýehoşapat

41[•]Ysraýyl patyşasy Ahabyň şalygynyň dördünji ýylynda Asanyň ogly Ýehoşapat Ýahuda[†] patyşa boldy[+]. 42Ýehoşapat Ýahuda patyşa bolanda otuz bäş ýaşyndady. Ol ýigrimi bäş ýyl Iýerusalimde[†] patyşalyk etdi; onuň ejesiniň ady Azuba. Ol Şilhiniň gyzydy. 43Ýehoşapat Rebbiň nazarynda dogry işlerini edip, kakasy Asanyň ýollaryndan ýöräp, olardan çykmady. Emma Ýahudadaky seždegähler[†] entek hem aýrylmandy. Halk entek hem seždegählerde gurbanlyk[†] berip, ýakymly ysly tütetgi[†] ýakýardy[+]. 44Ýahuda patyşasy Ýehoşapat ysraýyl patyşasy bilen ýaraşyk baglaşdy[+].

45Ýehoşapadyň galan işleri, görkezen gaýduwsyzlygy we eden söweşleri barada ýahuda patyşalarynyň ýyl ýazgylarynda ýazylandyr. 46Ýehoşapat kakasy Asanyň günlerinde goýbolsun edilen seždegähleriň[†] azgyn erkekleriniň[†] galanyny ýurtdan doly ýok etdi[+].

47Edomda hiç patyşa ýokdy, diňe ýahuda patyşasy tarapyndan bellenen wekil bardy[+]. 48Opyrdan altyn getirer ýaly Ýehoşapadyň deňiz gämileri bardy, ýöne olar Opyra ýetip bilmediler, çünki Esýongebere gelenlerinde, olaryň gämileri çagşady[+]. 49Şonda Ahabyň ogly Ahazýa Ýehoşapada: «Goý, meniň adamlarym seniň adamlaryň bilen gämilerde gitsinler» diýdi. Emma Ýehoşapat munuň bilen razylaşmady.

50Ýehoşapat ata-babalaryna gowuşdy. Ol atasy Dawut[†] galasynda, atalarynyň ýanynda jaýlandy. Onuň ornuna ogly Ýehoram patyşa boldy.


Ysraýyl patyşasy Ahazýa

51Ýahuda[†] patyşasy Ýehoşapadyň şalygynyň on ýedinji ýylynda Ahabyň ogly Ahazýa Samariýada[†] Ysraýyla patyşa boldy; ol Ysraýylda iki ýyl patyşalyk etdi. 52Ahazýa Rebbiň nazarynda ýigrenji işleri edip, öz ejesiniň, kakasynyň hem-de Ysraýyla günä etdiren Nebadyň ogly Ýarobgamyň ýollaryndan ýöredi. 53Ol Bagala sežde etdi[†] we edil öz kakasy ýaly, Ysraýyl Hudaýy Rebbiň gaharyny getirdi.

### 2 Patyşalar


Giriş

[1]

[2]

[3]

[4]

[5]

[6]

[7]

[8]

[9]

[10]

[11]

[12]

[13]

[14]

[15]

[16]

[17]

[18]

[19]

[20]

[21]

[22]

[23]

[24]

[25]


#### Giriş


Patyşalar


Ikinji kitap


Patyşalar baradaky ikinji kitapda Ysraýylyň Demirgazyk we Günorta patyşalyklarynyň taryhy beýan edilýär. Bu kitap iki bölümden ybaratdyr. Onuň birinji bölüminde b. e. öň IX asyryň ortalaryndan tä b. e. öň 722‑nji ýylda Demirgazyk patyşalygynyň paýtagty Samariýanyň synmagyna çenli bolan taryhy wakalar beýan edilýär. Kitabyň ikinji bölüminde ysraýyl halkynyň ýesirlige alnyp, b. e. öň 586-njy ýylda Günorta patyşalygynyň paýtagty Iýerusalimiň Babyl patyşasy Nebukadnesar tarapyndan weýran edilmegine çenli bolup geçen wakalar beýan edilýär. Kitap Gedalýanyň babyllylaryň gol astyndaky ýahuda halkyna häkimlik edişi baradaky we Ýahuda patyşasy Ýehoýakynyň Babyl türmesinden boşadylyşy baradaky wakalar bilen tamamlanýar.

Kitapda beýan edilen betbagtçylyklar Ysraýyl, Ýahuda patyşalarynyň we halkyň Hudaýy ret edip, butlara sežde edendikleri zerarly boldy. Emma Iýerusalimiň weýran edilip, ýahudalaryň Babyla sürgün edilmegi soňra Ysraýyl taryhynda uly özgerişlikleriň we ruhy galkynyşlaryň bolmagyna ýardam berdi.

Bölünen patyşalyk1:1–17:41
Elýaşa pygamber1:1–8:15
Ysraýyl we Ýahuda patyşalary8:16–17:4
Samariýanyň synmagy17:5-41
Ýahuda patyşalygy18:1–25:30
Hizkiýadan Ýoşyýa çenli bolan patyşalar18:1–21:26
Ýoşyýanyň şalyk sürmegi22:1–23:30
Ýahudanyň soňky patyşalary23:31–24:20
Iýerusalimiň synmagy25:1-30

#### 1‑nji bap


Reb Ahazýa patyşany jezalandyrýar

1Ysraýyl[†] patyşasy Ahap ölenden soň, Mowap[†] ýurdy Ysraýylyň garşysyna gozgalaň turuzdy[+].

2Bir gün Ahazýa Samariýa[†] şäherindäki köşgüniň ýokarky gatyndaky penjireden ýykylyp, şikeslendi. Onsoň ol: «Gidiň-de, Ekron hudaýy Bagalzebupdan soraň, men bu şikesden gutulyp bilerinmi?» diýip çaparlar ýollady[+]. 3Emma Rebbiň[†] perişdesi[†] tişbeli Ylýas[†] pygambere[†] şeýle diýdi: «Git-de, Samariýanyň patyşasynyň çaparlarynyň öňünden çykyp, olara: „Siz Piliştiň Ekron galasynyň hudaýy Bagalzebupdan patyşaňyz barada soramaga gider ýaly Ysraýylda Hudaý ýokmy näme?“ diý[+]. 4Bu eden işiň üçin Reb şeýle diýýär: „Sen ýatan düşegiňden galmarsyň, hökman ölersiň“». Şeýdip, Ylýas pygamber özüne berlen tabşyrygy berjaý etdi.

5Çaparlar patyşanyň ýanyna dolanyp geldiler. Patyşa olardan: «Siz näme üçin yzyňyza dolanyp geldiňiz?» diýip sorady. 6Olar şeýle jogap berdiler: «Öňümizden bir adam çykyp, bize Reb şeýle diýýär diýdi: „Sizi iberen patyşaňyzyň ýanyna baryň-da, oňa sen Ekron hudaýy Bagalzebupdan soramaga adam iberer ýaly, Ysraýylda Hudaý ýokmy näme? Munuň üçin sen ýatan düşegiňden galmarsyň, hökman ölersiň“ diýiň». 7Patyşa çaparlardan: «Öňüňizden çykyp, size bu sözleri diýen adamyň sypaty[†] nähilidi?» diýip sorady. 8Olar patyşa: «Ol düýe ýüňünden tikilen donludy we biline-de gaýyş guşak guşalandy» diýip jogap berdiler. Patyşa: «Ol tişbeli Ylýasdyr[†]» diýdi[+].

9Onsoň patyşa ellibaşyny ýanynyň elli adamy bilen Ylýasyň[†] ýanyna ýollady. Ellibaşy bir baýryň üstünde oturan Ylýasyň ýanyna gelip, oňa: «Eý, Hudaýyň adamy, patyşa saňa aşak düşmegi buýurýar» diýdi. 10Ylýas ellibaşa: «Eger men Hudaýyň adamy bolsam, goý, Hudaý gökden ot inderip, seni we seniň elli adamyňy ýakyp kül etsin» diýdi. Onsoň gökden ot inip, ellibaşyny we onuň elli adamyny ýakyp kül etdi[+].

11Patyşa ýanynyň elli adamy bilen ikinji ellibaşyny Ylýasyň[†] ýanyna ýollady. Ol hem Ylýas pygamberiň[†] ýanyna gelip, oňa: «Eý, Hudaýyň adamy, patyşa saňa tiz aşak düşmegi buýurýar» diýdi. 12Ylýas oňa: «Eger men Hudaýyň adamy bolsam, goý, Hudaý gökden ot inderip, seni we seniň elli adamyňy ýakyp kül etsin» diýdi. Onsoň gökden Hudaýyň ody inip, ol ellibaşyny we onuň elli adamyny ýakyp kül etdi.

13Patyşa ýanynyň elli adamy bilen üçünji ellibaşyny Ylýasyň[†] ýanyna ýollady. Şeýdip, üçünji ellibaşy Ylýasyň ýanyna gelip, öňünde dyza çöküp, ýalbaryp: «Eý, Hudaýyň adamy, meniň we bu elli guluňyň janyna haýpyň gelsin. 14Öňki iki ellibaşy elli adamy bilen gökden inen oda ýanyp kül boldy, emma indi seniň meniň janyma haýpyň gelsin» diýdi. 15Onsoň Rebbiň perişdesi[†] Ylýasa: «Onuň bilen aşak düş, ondan gorkma» diýdi. Şeýdip, Ylýas aşak düşüp, ellibaşy bilen patyşanyň ýanyna gitdi. 16Ylýas patyşa: «Reb şeýle diýýär: „Sen Ekron galasynyň hudaýy Bagalzebupdan gutulyşyň barada soramaga adam iberer ýaly Ysraýylda Hudaý ýokmy näme? Munuň üçin sen ýatan düşegiňden galmarsyň, hökman ölersiň“» diýdi.

17Şeýdip, Rebbiň Ylýasyň[†] üsti bilen aýdan sözüne görä, Ahazýa patyşa dünýäden ötdi. Ahazýa patyşa ölenden soň, ýerine dogany Ýoram patyşa boldy, sebäbi onuň ogly ýokdy. Ol Ýahuda[†] patyşasy Ýehoşapadyň ogly Ýehoramyň patyşalygynyň ikinji ýylynda Ysraýyla patyşa boldy. 18Ahazýanyň beýleki eden işleri ysraýyl patyşalarynyň ýyl ýazgylarynda ýazylandyr.

#### 2‑nji bap


Ylýas pygamber göge göterilýär

1Reb[†] Ylýas[†] pygamberi[†] harasat içinde göge götermekçi bolanda, ol Elýaşa[†] bilen Gilgaldan gaýdyp gelýärdi[+]. 2Ylýas pygamber Elýaşa: «Sen şu ýerde gal, çünki Reb maňa Beýtele gitmegi buýurdy» diýdi. Emma Elýaşa: «Rebden we seniň adyňdan ant içýärin, men senden galmaryn» diýip jogap berdi. Şeýdip, olaryň ikisi bile tirkeşip, Beýtele gitdiler. 3Beýteldäki pygamberler topary Elýaşanyň ýanyna gelip, ondan: «Sen Rebbiň şu gün jenabyňy ýanyňdan äkitjekdigini bilýärsiňmi?» diýip sorady. Elýaşa: «Hawa, men bilýärin, ýöne bu barada geplemek islämok» diýip jogap berdi.

4Ylýas[†] pygamber[†] Elýaşa[†]: «Sen şu ýerde gal, çünki Reb maňa Ýeriho gitmegi buýurdy» diýdi. Emma Elýaşa: «Rebbiň we seniň adyňdan ant içýärin, men senden galmaryn» diýip jogap berdi. Şeýdip, olaryň ikisi bile tirkeşip, Ýeriho gitdiler[+].

5Ýerihodaky pygamberler[†] topary Elýaşa[†] golaý gelip, ondan: «Sen Rebbiň şu gün jenabyňy ýanyňdan äkitjekdigini bilýärsiňmi?» diýip soradylar. Elýaşa: «Hawa, bilýärin, ýöne bu barada geplemek islämok» diýip jogap berdi.

6Ylýas[†] Elýaşa[†]: «Sen şu ýerde gal, çünki Reb maňa Iordan derýasyna[†] gitmegi buýurdy» diýdi. Emma Elýaşa: «Rebden we seniň adyňdan ant içýärin, men senden galmaryn» diýip jogap berdi. Şeýdip, olaryň ikisi-de bile tirkeşip, ýollaryny dowam etdirdiler. 7Elli adama barabar bolan pygamberler topary-da bular bilen bile gidip, uzagrakda olaryň garşysynda durdular. Ylýas bilen Elýaşa hem Iordanyň kenar ýakasynda durdular. 8Ylýas donuny alyp düýrledi-de, onuň bilen suwa urdy. Suw bölünip, iki tarapa çekildi. Olar derýanyň içindäki gury ýerden ýöräp kenara çykdylar[+].

9Iordan derýasyndan[†] geçenlerinden soň, Ylýas[†] pygamber[†] Elýaşa[†]: «Hudaýyň meni ýanyňdan alyp gitmezinden öň, menden islän zadyňy sora» diýdi. Elýaşa: «Seniň yzyňy ýörederim ýaly, maňa öz ruhuňdan[†] iki esse artyk ruh ber» diýdi[+].

10Ylýas[†] pygamber[†]: «Kyn zat dilediň. Emma muňa garamazdan, eger sen meniň öz ýanyňdan göterilip barýanymy görseň, diňe şonda dilegiň kabul bolar. Eger-de meni görüp bilmeseň, onda dilegiň bitmez» diýdi.

11Olar gürleşip gidip barýarkalar, birdenkä alaw atlaryna tirkelen alaw söweş arabasy[†] olary biri-birinden aýyrýar. Ylýas[†] harasat bilen göge göterilýär. 12Elýaşa[†] Ylýas pygambere seredip: «Eý, atam, atam! Ysraýylyň[†] söweş arabalary bilen söweş arabaly esgerleri!» diýip, bar sesi bilen gygyrýar. Şondan soň Elýaşa Ylýas pygamberi hiç haçan görmedi. Elýaşa öz eşiklerini ýyrtyp, ikä böldi[+]. 13Onsoň Elýaşa Ylýasdan gaçyp galan dony alyp, yzyna gidip, Iordanyň kenarynda durdy. 14Ol Ylýasdan gaçyp galan dony aldy-da, suwa urup: «Hany, Ylýasyň Hudaýy Reb nirede?» diýip gygyrdy. Elýaşa dony suwa uran badyna, suw bölünip, iki tarapa çekildi we Elýaşa kenaryň beýleki tarapyna geçdi.

15Ýerihodaky pygamberler[†] topary Elýaşany[†] bir menzil ýerden görüp: «Ylýasyň[†] ruhy[†] Elýaşada» diýişdiler. Onsoň olar Elýaşanyň öňünden çykyp, oňa tagzym etdiler. 16Olar Elýaşa: «Ine, gullaryň arasynda elli sany güýçli adam bar. Goý, olar gidip, seniň jenabyň Ylýasy gözlesinler. Belki, Rebbiň Ruhy ony äkidip, dagdyr jülgeleriň birine taşlandyr» diýdiler. Elýaşa olara: «Ýok, olary ibermäň» diýdi[+].

17Emma pygamberler[†] oňa ýalbaryp, ony mejbur edensoňlar, Elýaşa[†]: «Bolýar, iberiň» diýdi. Şeýdip, elli adam Ylýasyň[†] gözlegine çykdylar. Olar ony üç günläp gözlediler, ýöne tapyp bilmediler. 18Olar Elýaşanyň ýanyna dolanyp geldiler. Şol wagtlar Elýaşa Ýerihodady. Ol pygamberler toparyna: «Men size gitmäň diýmedimmi näme?» diýdi.


Elýaşa pygamberiň gudratlary

19Gala adamlary Elýaşa[†]: «Jenabym, görşüňiz ýaly galanyň ýerleşýän ýeri gowy, ýöne onuň suwunyň erbetdigi zerarly ýer hasylsyzlyga sezewar boldy» diýdiler. 20Elýaşa: «Maňa içine duz salnan täze gap getirip beriň» diýdi. Olar oňa içi duzly gaby getirip berdiler. 21Elýaşa suw çeşmesiniň başyna bardy-da, duzy onuň içine oklap: «Reb şeýle diýýär: „Men bu suwy tämizleýärin[†]. Mundan beýläk ölüm-de, hasylsyzlyk-da bolmaz“» diýdi. 22Elýaşanyň aýdyşy ýaly şol suw tä şu güne çenli hem tämizdir.

23Elýaşa[†] ol ýerden Beýtele gitdi. Ol gidip barýarka, galadan ýaş oglanlar çykyp, ony masgaralap: «Heý, kel, güm bol şu ýerden! Heý, kel, güm bol şu ýerden!» diýip gygyryşdylar[+]. 24Elýaşa yzyna öwrülip, oglanlara seredip, olara Rebbiň adyndan gargady. Biraz wagtdan soň, jeňňellikden iki sany aýy çykyp, kyrk iki oglany parçalady. 25Elýaşa ol ýerden Karmel dagyna gidip, dagdan Samariýa[†] galasyna dolanyp geldi[+].

#### 3‑nji bap


Ysraýyl Mowap bilen uruşýar

1Ýahuda[†] patyşasy Ýehoşapadyň patyşalygynyň on sekizinji ýylynda Ahabyň ogly Ýoram Ysraýyla[†] patyşa boldy. Ol Samariýada[†] on iki ýyl patyşalyk etdi. 2Ýoram Rebbiň[†] nazarynda ýigrenji işleri etdi. Emma ol kakasy, ejesi ýaly däldi, çünki ol kakasynyň Bagala diken daşyny aýyrdy[+]. 3Muňa garamazdan, Ýoram Nebadyň ogly Ýarobgam ýaly Ysraýyla günä etdirip, pis işleri etmekden el çekmedi[+].

4Mowap[†] patyşasy Meşanyň goýunlary san-sajaksyzdy. Ol Ysraýyl patyşasyna ýüz müň guzy bilen ýüz müň goçuň ýüňüni ibermelidi. 5Ahap ölenden soň Mowap patyşasy Ysraýyl patyşasyna garşy gozgalaň turuzdy[+]. 6Onsoň Ýoram dessine Samariýadan[†] gidip, bütin ysraýyl halkyny ýygnady. 7Ýoram Ýahuda patyşasy Ýehoşapada habar ýollap, ondan: «Mowap patyşasy maňa garşy uruş turuzdy. Sen meniň bilen Mowabyň garşysyna urşa gidersiňmi?» diýip sorady. Ýehoşapat Ysraýyl patyşasyna: «Menem, esgerlerimem, atly goşunymam seniň hyzmatyňdadyrys» diýip jogap berdi[+]. 8Onsoň Ýahuda patyşasy Ýehoşapat Ýoramdan: «Haýsy tarapdan hüjüm edeli?» diýip sorady. Ysraýyl patyşasy Ýoram: «Edom çölüniň ýoly bilen hüjüm ederis» diýip jogap berdi.

9Şeýdip, Ysraýyl, Ýahuda we Edom patyşalary bile ýola düşdüler. Olar ýedi günlük aýlawly ýoly geçenlerinden soň, pyýada goşun we olaryň ýanyndaky mallar üçin hiç hili suwlary galmady[+]. 10Ysraýyl patyşasy Ýoram: «Wah, Reb bizi, üç patyşany Mowabyň[†] eline bermek üçin bir ýere ýygnan eken» diýdi[+]. 11Emma Ýehoşapat: «Rebden sorap görer ýaly bu ýerde Rebbiň pygamberi[†] ýokmy?» diýdi. Onsoň Ysraýyl patyşasynyň emeldarlarynyň biri: «Şapadyň ogly Elýaşa[†] şu ýerde. Ol Ylýasyň[†] eline suw akydardy» diýip jogap berdi[+]. 12Ýehoşapat: «Onda Rebbiň sözi bar» diýdi. Şeýdip, Ysraýyl, Ýahuda hem-de Edom patyşalary bile tirkeşip, Elýaşanyň ýanyna gitdiler.

13Elýaşa[†] Ysraýyl patyşasyna: «Sen näme üçin meniň ýanyma gelýärsiň? Sen kakaňyň, ejeňiň pygamberleriniň ýanyna git» diýdi. Emma Ysraýyl patyşasy Ýoram oňa: «Ýok, Rebbiň hut özi bizi, üç patyşany diňe Mowabyň[†] eline bermek üçin bir ýere ýygnan eken» diýdi[+]. 14Elýaşa Ysraýyl patyşasyna şeýle diýdi: «Hyzmat edýän Hökmürowan Rebbimiň adyndan ant içýärin, men Ýahuda patyşasyna sarpa goýýanlygym üçin seniň bilen gepleşýärin, ýogsam men seniň ýüzüňe-de seretmezdim. 15Indi maňa bir sazanda getiriň».

Sazanda saz çalyp otyrka, Elýaşanyň[†] kalbyna Rebbiň güýji geldi[+]. 16Elýaşa şeýle diýdi: «Reb şeýle diýýär: „Şu gury jar hendeklerden dolar. 17Siz hiç hili ýel, ýagyş görmeseňiz-de, bu jar suwdan dolup, ähliňiz mal-garalaryňyz bilen bile şol suwdan içersiňiz“. 18Bu zatlar Reb üçin gaty aňsatdyr. Ol Mowaby-da[†] siziň eliňize berer. 19Siz mowaplylaryň ähli galalaryny, saýlama galalaryny basyp alyp, ähli miweli agaçlaryny çaparsyňyz, olaryň ähli suw çeşmelerini bentläp, ähli oňat ekerançylyk ýerlerini daşlardan dolduryp weýran edersiňiz»[+]. 20Ertesi gün gala gurbanlygyň[†] berilmeli wagty, birdenkä Edom tarapdan suw akyp başlap, ol ýer tutuşlygyna suwdan doldy[+].

21Üç patyşanyň özlerine garşy uruşmaga çykanyny eşiden mowaplylar[†] eli ýarag tutan ýaşlaryndan başlap, tä iň garrylaryna çenli baryny ýygnap, olary serhetde nyzama duruzdylar. 22Mowaplylar ertesi ir bilen turanlarynda, Gün suwuň ýüzüne şöhle saçýardy. Olar garşylaryndaky suwuň gan ýaly gyzyldygyny gördüler. 23Olar: «Bu gandyr. Patyşalar öz aralarynda urşup, biri-birlerini öldürendirler. Eý, mowaplylar, geliň, olaryň oljasyny talalyň!» diýip gygyryşdylar. 24Mowaplylar ysraýyllaryň düşelgesine gelende, ysraýyllar aýaga galyp, olaryň garşysyna hüjüme geçdiler. Ysraýyllar mowaplylary yzyna kowup çykardylar. Olar Mowaba çozup girip, urşy ol ýerde hem dowam etdirdiler. 25Ysraýyllar bütin Mowabyň galalaryny ýer bilen ýegsan edip, olaryň ähli oňat ekerançylyk ýerlerini daşdan dolduryp weýran etdiler, ähli suw çeşmelerini bentläp, ähli miweli agaçlaryny çapdylar. Diňe Mowabyň paýtagty Kirharasediň kerpiç diwarlary ýykylman galdy, ýöne sapanly esgerler ony hem gabap, galanyň üstüne hüjüm etdiler[+]. 26Mowap patyşasy duşmanlarynyň özünden üstün çykyp barýanyny görende, ýanyna ýedi ýüz sany gylyçly esger alyp, Edom patyşasynyň goşunlarynyň içinden böwsüp geçmekçi boldy, emma bu başa barmady. 27Onsoň Mowap patyşasy öz ornuna patyşa boljak nowbahar ogluny[†] galanyň diwarynda ýakma[†] gurbanlygy[†] hökmünde hödürledi. Ysraýyla garşy gahar-gazap möwjedi. Şonuň üçin hem ysraýyllar Mowapdaky söweşi bes edip, öz ýurtlaryna dolandylar[+].

#### 4‑nji bap


Elýaşa pygamber garyp dul aýala kömek edýär

1Pygamberlerden[†] bolan bir adamyň aýaly Elýaşa[†]: «Guluň ärim öldi. Sen bilýärsiň, guluň Rebbi[†] sylap, ondan gorkýardy. Algydarymyz iki çagamy özüne gul edinmek üçin alyp gitmäge gelipdir» diýip aglady[+]. 2Elýaşa ondan: «Saňa nähili kömek edip bilerin? Maňa aýt, öýüňizde näme bar?» diýip sorady. Ol aýal: «Seniň gyrnagyňyň öýünde bir golça ýagyndan başga zady ýok» diýip jogap berdi. 3Elýaşa şeýle diýdi: «Bar, daşary çyk-da, ähli goňşularyňdan boş gap dile, näçe köp ýygnap bilseň, şonça-da gowy. 4Onsoň ogullaryň bilen bile içeri girip, gapyny ýap-da, ýygnan gaplaryňa ýag guýup[†] başla, dolanlaryny bir gapdala aýyr-da goýyber». 5Ol aýal Elýaşanyň ýanyndan gaýtdy. Ol öýüne geldi-de, gapyny içinden ýapdy. Ogullary gaplary oňa getirip berýärdiler, ol doldurýardy. 6Gaplar dolanda, aýal ogluna: «Maňa ýene bir gap getirip ber» diýýärdi. Ogly oňa: «Başga gap ýok» diýip jogap berdi. Şondan soň ýag gelmesi kesildi. 7Ol aýal Hudaýyň adamynyň ýanyna gelip, oňa bar bolan zady gürrüň berdi. Elýaşa: «Bar ýaglary sat-da, karzyňy üz, galany hem ogullaryň bilen güzeran aýlamagyňyza ýeter» diýdi.


Elýaşa pygamber şunemli gurply aýala kömek edýär

8Günleriň birinde Elýaşa[†] Şunemiň üstünden geçip barýardy. Ol ýerde bir gurply aýal onuň çörege gelmegini haýyş etdi. Şeýdip, Elýaşa her sapar şol ýerden geçende, şol aýalyň öýüne çörege barardy[+]. 9Ol aýal adamsyna şeýle diýdi: «Hemişe ýanymyzdan geçýän bu adamyň Hudaýyň mukaddes[†] adamydygyna göz ýetirdim. 10Gel, oňa üçekde bir kiçijik otag salyp, onuň üçin ýorgan-düşek, saçak, oturgyç we çyra goýaly. Onsoň ol her sapar bize gelende, şol ýerde bolup biler».

11Bir gün Elýaşa[†] olara geldi we ýaňky kiçijik otaga çykyp, şol ýerde ýatdy. 12Elýaşa hyzmatkäri Geýhaza ýüzlenip: «Şunemli aýaly çagyr» diýdi. Hyzmatkäri ony çagyrdy. Bu aýal gelip, hyzmatkäriň öňünde durdy[+]. 13Elýaşa hyzmatkärine ýüzlenip: «Aýaldan: „Sen biziň üçin şunça zähmet çekipsiň. Saňa nähili kömek edip bileris? Seniň adyňdan patyşa ýa-da serkerde bilen gepleşeýinmi?“ diýip sora» diýdi. Aýal hem: «Men öz halkymyň arasynda ýaşaýaryn» diýip jogap berdi. 14Elýaşa hyzmatkärinden: «Men onuň üçin başga näme edip bilerin?» diýip sorady. Geýhazy oňa: «Dogrudanam, onuň ogly ýok, äri hem garry» diýip jogap berdi. 15Elýaşa: «Aýaly çagyr» diýdi. Hyzmatkäri ony çagyrdy, aýal gelip, gapynyň agzynda durdy. 16Elýaşa aýala ýüzlenip: «Ýene bir ýyldan, edil şu wagt gujagyňda ogluň bolar» diýdi. Aýal: «Ýok, jenabym, eý, Hudaýyň adamy, gyrnagyňy aldama» diýdi[+]. 17Emma ol aýal göwreli bolup, Elýaşanyň oňa aýdyşy ýaly, bir ýyldan, edil şol wagtda bir ogul dogurdy. 18Oglan ulalyp, günleriň birinde orakçylaryň arasyndaky kakasynyň ýanyna gitdi. 19Ol kakasyna: «Waý, kelläm, kelläm!» diýip gygyransoň, kakasy hyzmatkärine: «Ony ejesiniň ýanyna äkit» diýdi. 20Hyzmatkär ony göterip, ejesiniň ýanyna getirdi. Çaga günortana çenli ejesiniň dyzynda oturyp, onsoň öldi. 21Ejesi ony göterdi-de, ýokary çykaryp, Hudaýyň adamynyň düşeginde ýatyrdy. Onsoň ol gapyny ýapdy-da, çykyp gitdi. 22Aýal adamsyny çagyryp: «Gaýrat edip, hyzmatkärleriň birini eşegi bilen bile meniň ýanyma iber. Men tiz Hudaýyň adamynyň ýanyna gidip geleýin» diýdi. 23Adamsy ondan: «Bu gün aýyň başy däl ýa-da Sabat güni[†] däl. Sen näme üçin onuň ýanyna şu gün gitjek?» diýip sorady. Aýaly hem: «Hemme zat gowy, alada etme» diýip jogap berdi[+]. 24Aýal eşegi gaňňalap, hyzmatkärine: «Ýör, gaty sür, özüm aýdýançam eşegi haýallatma» diýdi. 25Şeýdip, aýal Karmel dagyna, Hudaýyň adamynyň ýanyna geldi. Hudaýyň adamy aýaly bir menzilden görüp, hyzmatkäri Geýhaza: «Seret, şunemli aýal gelýär! 26Sen tiz ylgap, aýalyň öňünden çyk-da, ondan: „Sag-salamatmysyň, adamyň sag-salamatmy? Çagaň sag-salamatmy?“ diýip sora» diýdi. Aýal hem: «Sag-salamatlykdyr» diýip jogap berdi. 27Aýal dagdaky Hudaýyň adamynyň ýanyna baryp, onuň aýagyna ýapyşdy. Geýhazy ony aýyrjak bolup, oňa golaý geldi, ýöne Hudaýyň adamy oňa: «Aýala degme, çünki onuň kalby ajy hasratdan doludyr. Reb muny menden ýaşyrdy, maňa bu barada hiç zat aýtmady» diýdi[+]. 28Onsoň aýal oňa: «Jenabym, men senden ogul diledimmi näme? Men saňa meni aldama diýmedimmi näme?» diýdi. 29Elýaşa Geýhaza şeýle diýdi: «Biliňi guşa-da, eliňe meniň hasamy alyp, ýola düş. Eger sen ýolda kimdir birine duşaýsaň, oňa salam berme, biri saňa salam berse, onuň salamyny alma. Sen meniň hasamy çaganyň ýüzüne goý»[+]. 30Onsoň çaganyň ejesi: «Rebden hem-de seniň adyňdan ant içýärin. Men sensiz hiç ýere gymyldamaryn» diýdi. Şondan soň Elýaşa ýerinden turup, ol aýalyň yzy bilen gitdi. 31Geýhazy olardan öňinçä baryp, hasany çaganyň ýüzüne goýdy, ýöne çaga demsiz-düýtsüz ýatyrdy. Geýhazy Elýaşanyň öňünden çykmaga gitdi. Ol oňa: «Çaga entek hem oýa däl» diýip habar berdi[+].

32Elýaşa[†] öýe girende, düşeginde ýatan öli çagany gördi. 33Şeýdip, ol içeri girip, gapyny ýapdy-da, Rebbiň adyna dileg etdi[+]. 34Onsoň ol düşege, çaganyň ýatan ýerine gelip, agzyny onuň agzyna, gözlerini onuň gözlerine, ellerini onuň ellerine goýup, çaganyň üstüne ýazylyp ýatdy. Şondan soň çaganyň endamy ýylap başlady[+]. 35Elýaşa ýerinden turup, otagda eýläk-beýläk gezmeledi. Onsoň ol ýene-de düşege geçip, ýatan çaganyň üstüne ýazylyp ýatdy. Çaga ýedi gezek asgyryp, gözlerini açdy. 36Elýaşa Geýhazyny çagyryp: «Şunemli aýaly çagyr» diýdi. Geýhazy ony çagyrdy. Aýal Elýaşanyň ýanyna geldi. Elýaşa oňa: «Ogluňy al» diýdi. 37Ol aýal gelip, tagzym edip, Elýaşanyň aýagyna ýykyldy. Onsoň ol ogluny alyp, çykyp gaýtdy[+].


Zäherli çorba

38Elýaşa[†] Gilgala dolanyp baranda, ýurtda açlyk höküm sürýärdi. Pygamberler topary onuň öňünde otyrdy. Elýaşa hyzmatkärine ýüzlenip: «Uly gazany atar-da, pygamberlere çorba bişirip ber» diýdi[+]. 39Pygamberleriň biri ot ýygmak üçin çöle gitdi. Ol ýabany üzüm agajyny tapdy. Ol şol agajyň miwesinden donuny dolduryp ýygdy. Ol ýabany miweleriň nämedigini bilmese-de, olary dograp, gazandaky çorbanyň içine atdy. 40Çorbadan adamlara guýup berdiler. Adamlar çorbany dadyp görüp: «Eý, Hudaýyň adamy, gazandaky çorbadan iýsek öleris» diýip gygyryşdylar. Adamlar ony iýip bilmediler. 41Elýaşa: «Maňa un getirip beriň» diýdi. Onsoň ol uny gazana atyp: «Adamlara çorba guýup ber, goý, olar iýsinler» diýdi. Şondan soň gazandaky çorbanyň zäheri aýryldy.


Elýaşa pygamber ýüz adamy doýurýar

42Bagalşalyşadan bir adam geldi. Ol Hudaýyň adamy üçin hasylynyň ilkinji ýetişen miwesinden oňa azyk getirdi. Ol Elýaşa[†] öz haltasynda ýigrimi sany arpa çöregi bilen täze bugdaý sümmüllerini getirip berdi. Elýaşa: «Bulary halka ber, goý, adamlar iýsinler» diýdi[+]. 43Emma hyzmatkäri oňa: «Bujagazy men ýüz adamyň öňünde nädip goýaýyn?» diýdi. Emma Elýaşa ýene-de gaýtalap: «Muny halka ber, goý, adamlar iýsinler, çünki Reb şeýle diýýär: „Hemmeler iýip doýarlar we nahar artyp hem galar“» diýdi. 44Şeýdip, hyzmatkär barja zatlary adamlaryň öňünde goýdy. Olar nahardan iýip doýdular we Rebbiň aýdyşy ýaly nahar artyp hem galdy.

#### 5‑nji bap


Nagaman ýokançly deri keselinden saplanýar

1Siriýa patyşasynyň Nagaman atly bir serkerdesi bardy. Ol jenabynyň öňünde iň abraýly hem-de iň uly hormata eýe bolan adamdy, çünki Reb[†] Nagamanyň üsti bilen Siriýa ýeňiş beripdi. Bu batyr ýigit ýokançly deri keselinden ejir çekýärdi[+]. 2Siriýalylar Ysraýyla[†] çozuşlarynyň birinde bir ysraýylly gyzjagazy ýesir alypdylar. Bu gyzjagaz Nagamanyň aýalynyň hyzmatyna berlendi. 3Bir gün şol gyzjagaz bikesine: «Wah, meniň jenabym Samariýa[†] şäherindäki pygamberiň[†] ýanyna gitsedi! Ol Nagamanyň deri keselini bejererdi» diýdi. 4Onsoň Nagaman patyşanyň ýanyna gidip, oňa ysraýylly gyzjagazyň aýdan zatlaryny gürrüň berdi. 5Siriýa patyşasy oňa: «Bar, git, men Ysraýyl patyşasyna seniň bilen hat hem ýollaýyn» diýdi.

Nagaman on ýedi batman[*] kümüş, alty müň altyn teňňe hem-de on laý egin-eşik alyp, Ysraýyl patyşasynyň ýanyna gitdi. 6Nagaman haty Ysraýyl patyşasyna getirip berdi. Hatda şeýle diýlip ýazylandy: «Şu haty okap, meniň hyzmatkärim Nagamany seniň ýanyňa iberendigimi bilersiň. Sen ony deri keselinden bejer». 7Ysraýyl patyşasy bu haty okap: «Jan alyp, jan berer ýaly men Hudaýmy? Näme üçin bu adam ýanyma adam ýollap, ony deri keselinden gutult diýýär? Ol meniň bilen dawalaşmaga bahana gözleýär» diýip, ýakasyny ýyrtyp gygyrdy[+].

8Hudaýyň adamy Elýaşa[†] Ysraýyl patyşasynyň ýakasyny ýyrtanyny eşidip, onuň ýanyna bir habarçy ýollap: «Sen näme ýakaňy ýyrtan bolýaň? Nagaman meniň ýanyma gelip, Ysraýylda bir pygamberiň bardygyny bilsin» diýdi. 9Şeýdip, Nagaman atlary we söweş arabalary bilen gelip, Elýaşanyň öýüniň işiginde durdy. 10Elýaşa onuň ýanyna bir habarçy ýollap: «Git-de, Iordan derýasynyň[†] suwuna ýedi gezek ýuwun, şonda sen keseliňden saplanyp tämizlenersiň[†]» diýdi[+]. 11Emma Nagamanyň muňa gahary gelip, şeýle diýdi: «Ol meniň üçin hökman daşary çykyp, ýanymda durup, öz Hudaýy Rebbe dileg edip, elini ýokançly deri keselli ýeriň üstüne goýup, ony bejerer öýtdüm. 12Damaskyň Abana we Parpar derýalary Ysraýyl suwlarynyň baryndan oňat dälmi näme? Men şol derýalarda ýuwnup, tämizlenip bilmeýärinmi näme?» Nagaman yzyna öwrüldi-de, gaharly gitdi. 13Emma Nagamanyň hyzmatkärleri onuň ýanyna gelip: «Eý, atamyz, eger pygamber saňa bir kyn iş buýran bolsa, sen ony etmezmidiň? Onuň saňa bar aýdan zady: „Ýuwun-da, tämiz bol“. Bu dagy nämejik?!» diýdiler. 14Şeýdip, Nagaman gidip, Hudaýyň adamynyň aýdyşy ýaly ýedi gezek Iordan derýasyna çümüp çykdy. Şondan soň onuň teni ýaş oglanyň teni ýaly bolup, ol keselinden saplandy we tämiz boldy.

15Onsoň Nagaman ýanyndakylar bilen bile Hudaýyň adamynyň ýanyna dolanyp bardy. Ol gelip, Elýaşanyň[†] öňünde durup: «Men indi tutuş ýer ýüzünde Ysraýylyň Hudaýyndan başga hiç bir hudaýyň ýokdugyna göz ýetirdim. Haýyş edýärin, bu guluň peşgeşini kabul edäý» diýdi[+]. 16Elýaşa: «Huzurynda hyzmat edýän Rebbimden ant içýärin, men hiç zat aljak däl» diýdi. Nagaman Elýaşa peşgeşi al diýip näçe ýalbarsa-da, ol almakdan boýun gaçyrdy[+]. 17Onsoň Nagaman şeýle diýdi: «Eger peşgeşi kabul etmejek bolsaňyz, onda, goý, bu guluňa Ysraýyldan iki gatyr ýüki toprak berilsin, çünki bu guluň mundan beýläk diňe Rebbe sadakalar[†] we ýakma[†] gurbanlyklaryny[†] hödürlär. 18Emma Reb meni şu işde bagyşlasyn: jenabym sežde etmek[†] üçin Rimmon buthanasyna[†] girende, meniň elimden ýapyşýar. Şonda men hem Rimmon buthanasynda onuň bilen sežde etmeli bolýaryn. Men ol ýerde sežde edenimde, goý, Reb men–guluňy bu iş üçin bagyşlasyn». 19Elýaşa pygamber: «Arkaýyn gidiber» diýip, Nagamany ugratdy.

Nagaman Elýaşanyň[†] ýanyndan gaýdyp, biraz ýol geçipdi. 20Hudaýyň adamy Elýaşanyň hyzmatkäri Geýhazy: «Meniň jenabym bu siriýaly Nagamana rehim edip, onuň özüne getiren peşgeşini kabul etmedi. Rebden ant içýärin, men onuň yzyndan ylgap gidip, ondan bir zatlar alaýyn» diýen pikire geldi[+]. 21Şeýdip, Geýhazy Nagamanyň yzyndan gitdi. Nagaman kimdir biriniň yzyndan ylgap gelýänini görüp, ony garşylamak üçin arabadan böküp düşdi-de: «Eýgilikmidir?» diýip sorady. 22Geýhazy şeýle jogap berdi: «Eýgilikdir. Meniň jenabym: „Efraýym daglyk ýurdundan pygamberler toparyndan iki sanysy edil şu wagt meniň ýanyma geldi. Şolara gaýrat edip bir ýarym batman töweregi[*] kümüş bilen iki laý eşik beräý“ diýip, meni seniň ýanyňa iberdi». 23Nagaman: «Üç batmandan artyk edip alaý» diýip, Geýhaza öz diýenini etdirdi. Nagaman üç batmandan gowrak[*] kümşi iki halta salyp, haltanyň agzyny daňdy. Ol olary iki laý eşigi bilen öz iki hyzmatkäriniň eline tutdurdy. Nagamanyň hyzmatkärleri bu haltalary göterip, Geýhazynyň öňünden ýöräp gitdiler. 24Olar gala ýetenlerinde, Geýhazy haltalary Nagamanyň hyzmatkärleriniň elinden alyp, öýde gizledi. Geýhazy hyzmatkärler bilen hoşlaşyp, olary yzlaryna ugratdy.

25Geýhazy jenabynyň ýanyna baryp, onuň öňünde durdy. Elýaşa[†] ondan: «Geýhazy, sen nirede bolduň?» diýip sorady. Geýhazy hem: «Guluň hiç ýere-de gitmedi» diýip jogap berdi. 26Emma Elýaşa gaharlanyp: «Nagaman seni garşylamak üçin arabasyndan düşende, men ruhda seniň bilen dälmidim? Bu kümüş, egin-eşik, zeýtundyr üzüm baglary, goýunlar, öküzler we gullardyr gyrnaklar alynýan wagtymy näme? 27Şonuň üçin hem Nagamanyň deri keseli senden we seniň nesliňden hiç haçan aýrylmasyn» diýdi. Şeýdip, Geýhazy gar ýaly duw-ak deri keseli bilen Elýaşanyň ýanyndan çykyp gaýtdy[+].

#### 6-njy bap


Palta suwuň ýüzüne çykýar

1Pygamberler[†] topary Elýaşa[†] şeýle diýdiler: «Görşüň ýaly seniň baştutanlygyňda ýaşaýan ýerimiz bize gaty darlyk edýär. 2Iordan derýasyna[†] gidip, her birimiz ol ýerden pürs ýygnap, şo taýda ýaşarymyz ýaly, jaý gurmaga bize rugsat et». Elýaşa pygamber olara gitmäge rugsat berdi. 3Onsoň pygamberleriň içinden biri oňa: «Sen hem öz gullaryň bilen gidäý» diýip ýalbardy. Elýaşa hem: «Bolýar» diýip jogap berdi. 4Şeýdip, Elýaşa pygamber olar bilen gitdi. Olar Iordan derýasyna gelip, agaç çapmaga başladylar. 5Olardan biri agaç çapyp ýörkä, paltasy uçup gidip, suwa gaçdy. Ol hem bar sesine gygyryp: «Wah, jenabym, ol amanat zatdy» diýdi. 6Onsoň Hudaýyň adamy: «Ol nirä gaçdy?» diýip sorady. Ol Elýaşa pygambere paltanyň gaçan ýerini görkezende, Elýaşa bir çybyk kesip alyp, ony edil paltanyň gaçan ýerine oklap, demir paltany suwuň ýüzüne çykartdy. 7Elýaşa: «Al ony» diýdi. Ol adam elini uzadyp, paltany aldy.


Elýaşa pygamber we Siriýa goşuny

8Siriýa patyşasy Ysraýylyň[†] garşysyna uruşýarka öz nökerleri bilen geňeşip, olara düşelgesiniň nirede boljakdygyny aýtdy. 9Emma Hudaýyň adamy Ysraýyl patyşasyna şol ýerden geçmän, ägä bolmagyny duýduryp habar ýollady, çünki siriýalylar şol ýerde bukuda otyrdylar. 10Ysraýyl patyşasy Hudaýyň adamynyň duýduran ýerinde ýaşaýan adamlara habar ýollady we olar habardar boldular. Elýaşa[†] şol ýer barada diňe birki gezek däl-de, birnäçe gezek duýduryş berdi.

11Siriýa patyşasynyň muňa gaty gahary geldi. Ol öz nökerlerini çagyryp, olardan: «Hany, maňa aýdyň, biziňkilerden kim Ysraýyl patyşasy bilen aragatnaşyk saklaýar?» diýip sorady. 12Onsoň onuň nökerleriniň biri şeýle diýdi: «Hiç kim, jenap patyşam. Ysraýylda Elýaşa[†] pygamber bar. Ol hatda seniň ýatýan otagyňda sözleýän her bir sözüňi-de Ysraýyl patyşasyna ýetirýär». 13Patyşa: «Gidiň-de, ony tapyň. Men adam iberip, ony ele salaryn» diýdi. Patyşa: «Elýaşa Dotanda» diýip habar berildi[+]. 14Şeýlelik bilen patyşa ol ýere atlar, söweş arabalary bilen uly goşun iberdi. Olar gije gelip, galanyň daşyny gabadylar.

15Hudaýyň adamynyň hyzmatkäri irden turup, daşary çykdy. Görse, atlar we söweş arabalary bilen gelen Siriýa goşuny galanyň daş-töweregini gabapdyr. Hyzmatkäri oňa: «Wah, jenabym, biz indi näme ederis?» diýip gygyrdy. 16Elýaşa[†]: «Gorkma, çünki biziň ýanymyzdakylaryň sany olaryňkydan köpdür» diýip jogap berdi[+]. 17Onsoň Elýaşa dileg edip: «Eý, Reb[†], meniň hyzmatkärimiň gözlerini açaý, goý, ol görsün» diýdi. Reb Elýaşanyň hyzmatkäriniň gözlerini açdy. Hyzmatkär dagda Elýaşanyň töwereginiň atlardyr söweş arabalary sypatyndaky[†] otdan doludygyny gördi[+]. 18Siriýalylar Elýaşanyň üstüne hüjüm edenlerinde, ol Rebbe dileg edip: «Bu halkyň gözlerini kör et» diýdi. Reb Elýaşanyň dileg edişi ýaly olaryň gözlerini kör etdi[+]. 19Elýaşa olara: «Gözleýän adamyňyzy bu ýerden tapyp bilmersiňiz, çünki siz ýalňyşlyk bilen şu ýere gelipsiňiz. Meniň yzyma düşüň, men sizi gözleýän adamyňyzyň ýanyna äkideýin» diýdi. Şeýdip, Elýaşa siriýalylary Samariýa[†] getirdi.

20Olar Samariýa[†] giren badyna, Elýaşa[†] dileg edip: «Eý, Reb, bularyň gözlerini aç, goý, olar görsünler» diýdi. Reb olaryň gözlerini açdy. Olar özleriniň Samariýadadygyny gördüler. 21Ysraýyl patyşasy siriýalylary görüp, Elýaşadan: «Jenabym, bulary gyryp ýok edeýinmi? Bulary öldüreýinmi?» diýip sorady. 22Elýaşa şeýle jogap berdi: «Ýok, bulary gyrma! Sen gyrjak bolýan adamlaryňy öz gylyjyň, öz ýaýyň bilen basyp aldyňmy näme? Olaryň öňlerinde iýip-içerleri ýaly çörek we suw goý. Şondan soň olar öz hökümdarlarynyň ýanyna gitsinler»[+]. 23Şeýdip, patyşa olar üçin gaty köp nahar taýýarlady. Siriýalylar iýip-içip bolanlaryndan soňra patyşa olary öz ýollaryna ugratdy. Siriýalylar öz hökümdarlarynyň ýanyna gitdiler. Şondan soň olar uzak wagtlap Ysraýylyň üstüne hüjüm etmediler.


Samariýadaky ýowuz açlyk

24Biraz wagt geçenden soň, Siriýanyň patyşasy Benhadat ähli goşuny toplap, Samariýanyň[†] garşysyna ýörişe çykyp, onuň daşyny gabady[+]. 25Gabaw edilen Samariýada elhenç açlyk başlandy. Samariýa halky bir eşegiň kellesini segsen kümüş teňňä, bir şakäse[*] kepderi derisini bolsa bäş kümüş teňňä satdy. 26Ysraýyl patyşasy galanyň diwarynyň üstünden geçip barýarka, bir aýal: «Eý, jenap patyşam, kömek et» diýip gygyrdy[+]. 27Patyşa hem: «Ýok, goý, Reb saňa kömek etsin. Men saňa nähili kömek edeýin? Mende ne bugdaý bar, ne-de şerap» diýdi. 28Patyşa ondan: «Näme arz-şikaýatyň bar?» diýip sorady. Aýal şeýle jogap berdi: «Bu aýal maňa: „Sen öz ogluňy ber, biz şu gün ony iýeris, ertir bolsa meniň oglumy iýeris“ diýdi. 29Şeýdip, biz meniň oglumy bişirip iýdik. Ertesi gün men oňa: „Ogluňy ber, iýeli“ diýdim. Emma ol ogluny gizläpdir»[+]. 30Patyşa bu aýalyň aýdan zatlaryny eşidip, ýakasyny ýyrtdy. Patyşa galanyň diwarynyň üstünden geçip barýarka, halk onuň eşikleriniň astyndan jul geýendigini[†] gördi. 31Patyşa ant içip: «Eger men şu gün Şapadyň ogly Elýaşanyň[†] kellesini almasam, goý, Hudaý maňa-da muny we mundan hem beterini görkezsin» diýdi. 32Şeýdip, patyşa öz huzuryndan bir çapary Elýaşanyň ýanyna ýollady.

Elýaşa[†] öz öýünde otyrdy. Ýaşulular[†] hem onuň bilen bile otyrdylar. Çapar gelip ýetmänkä, Elýaşa ýaşululara ýüzlenip, şeýle diýdi: «Bu ganhoryň meniň kellämi almaga bir çapary şu ýere ýollanyndan habaryňyz barmy? Seredip duruň, şol çapar gelende, gapyny ýapyň-da, ony içeri girizmäň. Anha, onuň yzyndan jenabynyň aýak sesem-ä eşidilýär». 33Elýaşa olar bilen gürleşip otyrka, patyşa onuň ýanyna gelip: «Men näme üçin mundan artyk Rebbe bil baglaýyn? Bu betbagtçylygy biziň başymyzdan inderen hut Rebbiň Özüdir!» diýdi.

#### 7‑nji bap

1Elýaşa[†] şeýle jogap berdi: «Rebbiň[†] sözüni eşit. Ol şeýle diýýär: „Ertir şu wagtlar Samariýanyň[†] derwezesiniň agzynda bir kersen saýlama un adaty baha, ýagny üç mysgala[*] golaý kümşe, iki kersen arpa-da adaty baha, ýagny üç mysgala golaý kümşe satylar“». 2Onsoň patyşanyň iň ýakyn nökerleriniň biri Hudaýyň adamyna: «Hatda Reb gökden penjireler açaýanda-da, heý, şeýle-de bir zat bolup bilermi?» diýdi. Emma Elýaşa: «Sen muny öz gözüň bilen görersiň, ýöne ondan iýmersiň» diýdi[+].


Siriýalylar gaçýarlar

3Samariýa[†] galasynyň derwezesiniň daşynda dört sany ýokanç deri keselli adam bardy. Olar biri-birlerine şeýle diýişdiler: «Näme üçin biz ölýänçäk, şu ýerde oturmaly? 4Gala gireli diýsek, galada elhenç açlyk höküm sürýär, biz ol ýerde öleris. Emma biz bu ýerde otursagam öleris. Gel, indi siriýalylaryň düşelgesine gaçyp gideli. Eger olar bizi diri galdyrsalar-a, ýaşarys, öldürseler-de öleris». 5Şeýdip, olar siriýalylaryň düşelgesine gitmek üçin alagaraňkyda turup, olaryň düşelgesiniň gyrasyndan bardylar. Ol ýerde hiç kim ýokdy. 6Çünki Taňry Siriýa goşunyna söweş arabalarynyňdyr atlarynyň sesini we ägirt uly goşunyň goh-galmagalyny eşitdiripdi. Olar biri-birlerine: «Ysraýyl[†] patyşasy bize garşy uruşmak üçin Het[†] patyşalaryny, Müsür patyşalaryny hakyna tutandyr» diýişdiler[+]. 7Şeýdip, siriýalylar gorkup, çadyrlaryny, atlarydyr eşeklerini we düşelgedäki bar zatlaryny şol durşuna taşlap, öz janlaryny halas etmek üçin alagaraňkyda yzlaryna gaçyp gidipdiler[+]. 8Bu ýokanç deri keselli adamlar düşelgäniň gyrasyna gelip, bir çadyra girip iýip-içdiler. Onsoň ol ýerden kümüş, altyn, egin-eşik äkidip, olary gizlediler. Soňra olar ýene-de yzlaryna öwrülip gelip, başga bir çadyra girdiler. Ol ýerdäki bar bolan zatlary äkidip, olary-da gizlediler.

9Onsoň olar biri-birlerine şeýle diýişdiler: «Biziň bu edişimiz dogry däl. Bu gün hoş habar günüdir. Eger biz dymyp, ertir daň atara garaşsak, biziň başymyza bela geler. Şonuň üçin hem ýörüň, gideliň-de, patyşanyň köşgündäkileriň baryna habar bereliň». 10Şeýdip, olar gelip, şäheriň derwezebanlaryny çagyrdylar we gygyryp: «Biz siriýalylaryň düşelgesine gitdik. Emma ol ýerde diňe daňylgy duran atlardyr eşeklerden we taşlap gidişleri ýaly duran çadyrlardan başga ne adam bar, ne-de ses-üýn» diýip habar berdiler. 11Ondan soň derwezebanlar gygyryp, patyşanyň köşgündäkilere jar etdiler. 12Patyşa gije turup, hyzmatkärlerine şeýle diýdi: «Siriýalylaryň bize näme etjek bolýandyklaryny men size aýdyp bereýin. Olar biziň açlykdan ýaňa ölüp barýanymyzy bilip, çölde gizlenmek üçin düşelgäni taşlap giden bolmalydyrlar. Siriýalylar: „Ysraýyllar şäherden çykanlarynda, biz olary diri tutarys-da, şähere gireris“ diýen pikirdedirler». 13Patyşanyň hyzmatkärleriniň biri: «Goý, birnäçe adam şäherde galan bäş aty alsyn-da, gidip, siriýalylaryň düşelgesini barlap gelsin. Çünki şäherde galanlaryň ykbaly-da edil öňki ölen ysraýyllaryňky ýaly bolar» diýdi. 14Şeýdip, olar iki adamy saýladylar, patyşa olary iki sany at we iki sany söweş arabasy[†] bilen Siriýa goşunynyň yzyndan iberdi. Patyşa olara: «Gidiň-de, bar zady anyklaň» diýip buýruk berdi. 15Şeýdip, olar siriýalylaryň yzyndan Iordan derýasyna[†] çenli gitdiler. Ýol boýy olaryň howlugyp, taşlap giden egin-eşiklerinden we beýleki goş-golamlaryndan doludy. Onsoň çaparlar yzlaryna dolanyp gelip, muny patyşa habar berdiler.

16Soň halk gidip, siriýalylaryň düşelgesini talady. Şeýdip, Rebbiň aýdyşy ýaly bir kersen saýlama un üç mysgala golaý kümşe, iki okara arpa-da üç mysgala golaý kümşe çalşyldy. 17Patyşa özüne iň ýakyn bolan nökerini derwezäniň agzynda goýdy. Halk ony derwezäniň agzynda basalady we ol öldi. Patyşa Hudaýyň adamynyň ýanyna gelende, nöker Hudaýyň adamynyň aýdyşy ýaly ölüpdi[+]. 18-19Çünki Hudaýyň adamynyň patyşa: «Ertir şu wagtlar Samariýanyň derwezesiniň agzynda iki okara arpa üç mysgala golaý kümşe, bir okara saýlama un üç mysgala golaý kümşe çalşylar» diýende, patyşanyň iň ýakyn nökeri Elýaşa pygambere: «Eger Reb gökden penjireler açyp, däne ýagdyraýanda-da, heý, şeýle zat bolup bilermi?» diýipdi. Elýaşa pygamber hem: «Sen ony öz gözleriň bilen görersiň, ýöne sen ondan iýmersiň» diýip jogap beripdi. 20Ol nöker babatda hakykatdan hem şeýle boldy. Halk ony derwezäniň agzynda basalady we ol öldi.

#### 8‑nji bap


Şunemli aýal ýerini yzyna alýar

1Elýaşa[†] ogluny direlden aýala şeýle diýipdi: «Tur-da, öý-içeriň bilen gidip, ýaşap biljek ýeriňde mesgen tut, çünki Reb[†] bu ýurduň başyna ýedi ýyllyk açlyk getirjek»[+]. 2Bu aýal Hudaýyň adamynyň tabşyryşy ýaly hem etdi. Ol öz öý-içerisi bilen piliştlileriň[†] ýurduna gidip, şol ýerde ýedi ýyl ýaşady. 3Ýedi ýyldan soň bu aýal piliştlileriň ýurdundan gaýdyp geldi. Ol öýüniň we ýeriniň yzyna gaýtarylyp berilmegini soramak üçin, patyşanyň huzuryna gitdi. 4Şol wagt patyşa Hudaýyň adamynyň hyzmatkäri Geýhazy bilen gepleşip otyrdy. Patyşa Geýhaza ýüzlenip: «Hany, onda maňa Elýaşanyň görkezen beýik gudratlary hakda aýdyp ber» diýdi[+]. 5Geýhazy Elýaşanyň ölüni direldişi barada gürrüň berip otyrka, Elýaşa tarapyndan ogly direldilen aýal patyşadan öýüniň we ýeriniň yzyna gaýtarylyp berilmegini soramaga geldi. Geýhazy hem: «Eý, jenap patyşam, ine, bu şol diýen aýalym bilen Elýaşanyň direlden oglany» diýdi. 6Patyşa bu aýaldan soranda, ol patyşa bolup geçen zatlar barada jikme-jik gürrüň berdi. Şeýdip, patyşa emeldarlarynyň birini çagyryp, şeýle buýruk berdi: «Bu aýalyň bar zadyny gaýtaryp ber, ýurdy taşlap giden gününden tä şu güne çenli melleginiň bar girdejisini hem yzyna ber» diýip emr etdi.


Elýaşa pygamber we Hazaýyl

7Elýaşa[†] Damaska geldi. Şol wagt Siriýa patyşasy Benhadat hassady. Patyşa: «Hudaýyň adamy şu ýere gelipdir» diýip habar berdiler[+]. 8Patyşa emeldary Hazaýyla şeýle diýdi: «Ýanyň bilen sowgatlar al-da, Hudaýyň adamyny garşylamaga git. Onsoň onuň üsti bilen Rebden sora: „Men şu hassalykdan sagalarmykam?“»[+]. 9Şeýdip, Hazaýyl özi bilen Damaskyň dürli-dümen harytlaryndan kyrk düýe ýüki sowgatlar alyp, Hudaýyň adamyny garşylamaga gitdi. Ol baryp, Elýaşanyň öňünde durup: «Siriýa patyşasy guluň Benhadat: „Men bu hassalykdan sagalarmykam?“ diýip soramak üçin meni seniň ýanyňa iberdi» diýdi. 10Elýaşa Hazaýyla: «Bar-da patyşa: „Sen hökman sagalarsyň“ diý, emma Reb maňa onuň hökman öljekdigini görkezdi» diýdi. 11Elýaşa Hazaýyla gözüni aýyrmazdan seretdi welin, Hazaýyl utanyp gyzardy. Onsoň Hudaýyň adamy aglady. 12Hazaýyl ondan: «Jenabym, sen näme üçin aglaýarsyň?» diýip sorady. Elýaşa şeýle jogap berdi: «Men seniň ysraýyl[†] halkynyň başyna ýowuz günleri getirjekdigiňi bilip aglaýaryn. Sen olaryň galalaryna ot berip, söweşde olaryň iň oňat esgerlerini gylyçdan geçirersiň, olaryň çagalarynyň kellelerini ýenjip, göwreli aýallarynyň garynlaryny dilersiň»[+]. 13Hazaýyl: «Köpekden parhy bolmadyk bu guluň beýle uly işleri eder ýaly kim bolupdyr?» diýdi. Elýaşa: «Reb maňa seniň Siriýa patyşa boljagyňy görkezdi» diýip jogap berdi[+]. 14Onsoň Hazaýyl Elýaşanyň ýanyndan gaýdyp, öz jenaby Benhadadyň ýanyna geldi. Benhadat ondan: «Elýaşa saňa näme diýdi?» diýip sorady. Hazaýyl: «Ol sen hökman gutularsyň diýdi» diýip jogap berdi. 15Emma ertesi gün Hazaýyl bir örtgi alyp, ony suwa batyrdy-da, patyşanyň ýüzüne ýapyp, ony bogup öldürdi. Onsoň onuň ýerine Hazaýylyň özi patyşa boldy.


Ýahuda patyşasy Ýehoram


(2 Ýyl ýazgylary 21:1-20)

16[•]Ysraýyl patyşasy Ahabyň ogly Ýoramyň şalygynyň bäşinji ýylynda, Ýahuda[†] patyşasy Ýehoşapadyň ogly Ýehoram Ýahuda patyşalyk edip başlady. 17Ýehoram patyşa bolanda otuz iki ýaşyndady. Ol Iýerusalime[†] sekiz ýyl patyşalyk etdi. 18Ahabyň nesilleriniň edişi ýaly, Ýehoram-da Ysraýyl patyşalarynyň ýollaryndan ýöredi, çünki Ahabyň gyzy onuň aýalydy. Ýehoram Rebbiň nazarynda ýigrenji işleri etdi[+]. 19Emma Reb Dawuda[†] onuň nesillerinden biriniň ömürlik tagtda oturjakdygyny wada berendigi we Öz guly Dawut[†] bilen äht[†] edendigi üçin Ýahudany derbi-dagyn etmek islemedi[+].

20Ýehoramyň döwründe edomlylar gozgalaň turzup, Ýahudanyň gol astyndan çykdylar we özlerine bir patyşa goýdular[+]. 21Onsoň Ýehoram söweş arabaly goşuny bilen Sagyra gitdi. Edomlylar Ýehoram bilen onuň serkerdeleriniň daşyny gabadylar, ýöne Ýehoram gije edomlylaryň gabawyny böwsüp geçdi. Onuň goşuny-da öýli-öýlerine gaçyp gaýtdy. 22Şeýdip, Edom şu güne çenli hem Ýahuda garşy gozgalaň turzup, oňa garaşsyz bolup gelýär. Edil şol wagtda Libna galasy hem Ýahudanyň garşysyna uruş turuzdy. 23Ýehoramyň beýleki işleri, onuň ähli eden işleri ýahuda patyşalarynyň ýyl ýazgylarynda ýazylandyr. 24Ýehoram ata-babalaryna gowuşdy. Ol Dawut[†] galasynda, atalarynyň ýanynda jaýlandy. Onsoň onuň ornuna ogly Ahazýa patyşa boldy.


Ýahuda patyşasy Ahazýa


(2 Ýyl ýazgylary 22:1-6)

25[•]Ysraýyl patyşasy Ahabyň ogly Ýoramyň şalygynyň on ikinji ýylynda Ýahuda[†] patyşasy Ýehoramyň ogly Ahazýa patyşa boldy. 26Ahazýa patyşa bolanda ýigrimi iki ýaşyndady. Ol Iýerusalime[†] bir ýyl patyşalyk etdi. Onuň ejesi Atalýa Ysraýylyň patyşasy Omrynyň agtygydy[+]. 27Ahazýa hem Ahabyň maşgalasynyň pis ýolundan ýöredi. Ol hem Ahabyň maşgalasy ýaly Rebbiň nazarynda ýigrenji işleri etdi, çünki Ahazýa olaryň giýewsidi.

28Ahazýa Ahabyň ogly Ýoram bilen Siriýanyň patyşasy Hazaýyla garşy uruşmak üçin Ramotgilgada gitdi. Siriýalylar şol ýerde Ýoramy ýaraladylar[+]. 29Ysraýyl patyşasy Ýehoram Ramotgilgatda Hazaýyla garşy urşup ýörkä, siriýalylaryň özüne salan ýaralaryny bejertmek üçin Ýizregele gaýdyp geldi. Ýahuda patyşasy Ýoramyň ogly Ahazýa ýaralanan Ahabyň ogly Ýoramy görmek üçin Ýizregele gitdi.

#### 9-njy bap


Ýehu Ysraýyla patyşa bellenýär

1Elýaşa[†] pygamberler toparyndan birini çagyryp, şeýle diýdi: «Biliňi guşap, eliňe şu zeýtun ýagly golçany alyp, Ramotgilgada git[+]. 2Ol ýere baryp, Nimşiniň agtygy, Ýehoşapadyň ogly Ýehuwy gözläp tap. Onuň ýanyna bar-da, ony ýoldaşlarynyň arasyndan alyp, içki otaga äkit[+]. 3Onsoň ýagly golçany al-da, ony Ýehuwyň depesinden guýup, Reb[†] şeýle diýýär diý: „Men seni Ysraýyla[†] patyşa edip belleýärin“. Onsoň sen ol ýerde hiç hili eglenme-de, tiz gaç»[+].

4Şeýdip, ýaňky ýaş pygamber[†] Ramotgilgada gitdi. 5Ýaş pygamber Ramotgilgada gelende, bu ýerde goşun serkerdeleri geňeş edip oturan ekenler. Ýaňky ýaş pygamber olaryň birine: «Eý, serkerde, men saňa bir habar getirdim» diýdi. Ýehu: «Haýsymyz üçin?» diýip sorady. Ýaş pygamber hem: «Seniň üçin, serkerde» diýip jogap berdi. 6Şeýdip, Ýehu turup, ýaş pygamber bilen bile içeri girdi. Ýaş pygamber hem onuň depesinden ýag guýup[†], şeýle diýdi: «Ysraýyl Hudaýy Reb şeýle diýýär: „Men seni Öz halkym bolan Ysraýyla patyşalyga belleýärin. 7Sen jenabyň Ahabyň maşgalasyny gyrarsyň. Meniň gullarym bolan pygamberleriň we hemme gullarymyň gany üçin Izebelden öç alaryn[+]. 8Çünki Ahabyň maşgalasynyň ýekejesi-de diri galmaz. Men Ysraýylda isle gul bolsun, isle azat – Ahapdan bolan ähli erkekleriň baryny gyraryn[+]. 9Men Ahabyň maşgalasyny Nebadyň ogly Ýarobgamyň nesilleri we Ahyýanyň ogly Bagşanyň nesilleri ýaly ederin[+]. 10Izebeli Ýizregel galasynyň golaýynda itler iýer, ony hiç kim jaýlamaz“». Onsoň ýaş pygamber şeýle diýdi-de, dessine öýden çykyp gaçdy[+].

11Ýehu daşa çykyp, patyşanyň serkerdeleriniň ýanyna gelende, olar ondan: «Eýgilikmidir? Bu däli seniň ýanyňa näme üçin gelipdir?» diýip soradylar. Ýehu: «Bu adamyň kimdigini we onuň gürrüňlerini özüňiz bilýäňiz-ä!» diýip jogap berdi[+]. 12Olar: «Ýok, bu ýalan. Bize hakykaty aýt» diýdiler. Onsoň Ýehu: «Onuň maňa bar diýen zady Reb şeýle diýýär: „Men seni Ysraýyla patyşa etmek üçin başyňa ýag guýup[†] saýlaýaryn“» diýdi. 13Onsoň olaryň bary dessine donlaryny çykaryp, basgançaklaryň üstüne Ýehuwyň aýagynyň astyna ýazdylar. Soňra surnaý çalyp: «Ýaşasyn Ýehu patyşa!» diýip jar etdiler[+].


Ysraýyl patyşasy Ýoram öldürilýär

14Şeýlelik bilen Nimşiniň agtygy, Ýehoşapadyň ogly Ýehu Ysraýyl patyşasy Ýorama garşy dildüwşük gurady. Şol wagt Ýoram bütin ysraýyl halky bilen birlikde Ramotgilgady Siriýa patyşasy Hazaýylyň hüjüminden goraýardy[+]. 15Emma Ýoram patyşa Ramotgilgatdaky Siriýa patyşasy Hazaýyla garşy uruşda siriýalylaryň özüne salan ýaralaryny bejertmek üçin Ýizregele gaýdyp gelipdi. Şeýdip, Ýehu beýleki goşun serkerdelerine: «Eger meniň bilen ylalaşsaňyz, Ýizregeldäki Ýorama habar ýetirilmez ýaly, ýekeje adamy-da Ramot galasyndan çykarmaň» diýdi. 16Ýehu şeýle diýdi-de, özüniň söweş arabasyna[†] münüp, Ýizregele gitdi, çünki Ýoram şol ýerde ýaralanyp ýatyrdy. Ýahuda[†] patyşasy Ahazýa hem Ýoramy görmek üçin Ýizregele gelipdi.

17Ýizregelde diňiň üstünde duran bir garawul bardy. Ol garawul Ýehuwyň ýakynlaşyp gelýän goşunyny görüp: «Men bize tarap gelýän bir topar esgeri görýärin» diýdi. Ýoram patyşa hem: «Bir atlyny olaryň öňünden iber. Ol baryp olardan: „Eýgilikmidir?“ diýip sorasyn» diýip buýruk berdi. 18Şeýdip, bir atly Ýehuwyň öňünden çykyp: «Patyşa: „Eýgilikmidir?“ diýip soraýar» diýdi. Ýehu oňa: «Eýgiligi näme etjek? Düş meniň yzyma!» diýip jogap berdi. Garawul hem: «Çapar olaryň ýanyna bardy, ýöne yzyna dolananok» diýip habar berdi. 19Onsoň Ýoram ikinji bir atlyny Ýehuwyň ýanyna ýollady. Ol hem olaryň ýanyna baryp: «Patyşa: „Eýgilikmidir?“ diýip soraýar» diýdi. Ýehu oňa: «Eýgiligi näme etjek? Düş meniň yzyma!» diýip jogap berdi. 20Garawul ýene-de: «Çapar olaryň ýanyna bardy, ýöne yzyna dolananok. Gelýäniň at çapdyryşy Nimşiniň agtygy Ýehuwyň at çapdyryşyna meňzeýär, çünki Ýehu aty aýagaldygyna çapdyrýandyr» diýip habar berdi.

21Ýoram: «Söweş arabasyny[†] taýýarlaň» diýdi. Olar onuň söweş arabasyny taýýarladylar. Ysraýyl patyşasy Ýoram bilen Ýahuda patyşasy Ahazýa hersi öz söweş arabasynda ýola düşdüler. Olar Ýehuwyň öňünden çykmaga gitdiler. Olar ýizregelli Nabodyň melleginde Ýehuwa sataşdylar[+]. 22Ýoram Ýehuwy görüp: «Ýehu, eýgilikmidir?» diýip sorady. Ýehu: «Ejeň Izebeliň edýän köp zynagärligi, jadygöýligi bilen eýgilik nireden bolsun?!» diýip jogap berdi. 23Onsoň Ýoram Ahazýa: «Bu haýynlykdyr, Ahazýa!» diýip gygyryp, at arabasyny yzyna öwürdi-de gaçdy. 24Ýehu bar güýji bilen ýaýyny çekip, Ýoramyň iki egniniň ortasyndan urdy. Ok onuň ýüreginden geçip, ol öz söweş arabasyna ýykyldy. 25Ýehu öz serkerdesi Bidkara şeýle diýdi: «Ony galdyr-da, ýizregelli Nabodyň mellegine taşla. Biz ata atlanyp, seniň bilen bile Ýoramyň kakasy Ahabyň yzyndan gelýärkäk, Rebbiň oňa garşy aýdan sözüni ýadyňa sal: 26„Düýn Men Nabodyň we onuň ogullarynyň ganyny Öz gözüm bilen gördüm. Men – Reb almytyňy edil şu mellekde berjekdigimi aýdýandyryn“. Şonuň üçin hem ony häzir Rebbiň aýdyşy ýaly mellege taşla»[+].


Ýehu Ýahuda patyşasy Ahazýany we şa aýaly Izebeli öldürýär

27Ýahuda[†] patyşasy Ahazýa muny görüp, Beýthagana tarap gaçdy. Ýehu onuň yzyndan kowup: «Ahazýany-da atyň» diýdi. Olar Iblegam galasynyň golaýyndaky Gur ýapgydynda Ahazýany arabasynyň üstünde atyp ýaraladylar. Onsoň Ahazýa Megido gaçyp baryp, şol ýerde öldi[+]. 28Ahazýanyň hyzmatkärleri onuň jesedini arabada Iýerusalime[†] getirip, ony şol ýerde Dawut[†] galasynda öz guburynda, atalarynyň ýanynda jaýladylar[+].

29Ahabyň ogly Ýoramyň patyşalygynyň on birinji ýylynda Ahazýa Ýahuda patyşa bolupdy.

30Ýehu Ýizregele gelende, muny Izebel eşidip, gözlerine sürme çekdi, saçlaryna timar berip, penjireden daşary seredip durdy. 31Ýehu derwezeden girende, Izebel: «Sen hem öz jenabyny öldüren Zimri ýalysyň! Eýgilige geldiňmi?» diýip sorady[+]. 32Ýehu başyny galdyryp, penjirä tarap seredip: «Kim meniň tarapymda? Kim bar?» diýip gygyrdy. Onsoň iki-üç sany köşk agtasy[†] ýokardan Ýehuwa seretdi. 33Ýehu olara: «Izebeli ýere taşlaň» diýip gygyrdy. Şeýdip, olar Izebeli ýere taşladylar. Onuň gany diwaryň, atlaryň ýüzüne syçrady. Atlar onuň jesedini basgyladylar. 34Onsoň Ýehu içeri girip, iýip-içip: «Bu näletlenen aýalyň ugruna çykyp, ony jaýlaň, çünki ol patyşanyň gyzydyr» diýdi[+]. 35Olar ony jaýlamaga gidenlerinde, onuň diňe kelle süňkünden, aýaklaryndan, eliniň penjelerinden başga hiç zat tapmadylar. 36Olar yzlaryna gelip, gören zatlaryny Ýehuwa gürrüň berdiler. Ýehu hem: «Ine, Rebbiň guly tişbeli Ylýas[†] arkaly aýdan sözi şudur: „Izebeliň maslygyny Ýizregelde itler iýer[+]. 37Izebeliň jesedi Ýizregelde ekin meýdanlaryna ders bolar. Şonuň üçin hem hiç kim ony ‘Bu Izebeldir’ diýip tanap bilmez“» diýdi.

#### 10-njy bap


Ýehu Ahabyň nesillerini öldürýär

1-2Ahabyň Samariýada ýetmiş ogly we ogul agtyklary bardy. Ýehu Samariýadaky Ýizregel baştutanlary bolan ýaşululara we Ahabyň nesillerine hossarlyk edýänlere şeýle mazmunly hat ýazyp iberdi: «Jenabyňyzyň ogullarydyr ogul agtyklary siziň ýanyňyzdadyr, şeýle hem atlar, söweş arabalary, gala we ýaraglar siziň hyzmatyňyzdadyr[+]. 3Haty alan dessiňize patyşaňyzyň ogullarydyr ogul agtyklaryndan iň mynasybyny saýlap, ony atasynyň tagtynda oturdyp, jenabyňyzyň ogullarydyr agtyklary üçin uruş ediň». 4Samariýanyň[†] baştutanlarynyň we Ahabyň nesillerine hossarlyk edýänleriň gorkudan ýaňa ýürekleri ýaryldy. Olar: «Seret, Ysraýyl[†] patyşasy Ýoram bilen Ýahuda[†] patyşasy Ahazýa Ýehuwa garşy durup bilmediler, onsoň biz nädip oňa garşy duraly» diýişdiler. 5Şeýdip, köşgi dolandyryjy, şäher häkimi, ýaşulular[†] we Ahabyň nesillerine hossarlyk edýänler Ýehuwa habar ýollap: «Biz seniň gullaryň, biz seniň diýeniň bilen bolarys. Biz hiç kimi patyşalyga bellemeris. Özüň nämäni makul bilseň, şony-da et» diýdiler. 6Onsoň Ýehu Samariýa ikinji hatyny ýollap şeýle diýdi: «Eger siz meniň tarapymda bolup, meniň diýenlerime boýun bolsaňyz, onda siz patyşaňyzyň ogullarydyr agtyklarynyň barynyň kellesini alyp, ertir şu wagt meniň ýanyma Ýizregele geliň». Ahabyň ýetmiş ogludyr agtyklary özlerini terbiýeläp ýetişdiren şäher baştutanlarynyň ýanyndadylar. 7Olar haty alyp, onda aýdylyşy ýaly patyşanyň ogullarydyr agtyklarynyň ýetmişisini hem tutup, olaryň kellelerini kesdiler. Olar patyşa ogullarynyňdyr agtyklarynyň kellelerini sebede salyp, Ýizregele Ýehuwyň ýanyna iberdiler[+]. 8Çapar gelip: «Patyşanyň ogullarynyňdyr agtyklarynyň kelleleri getirildi» diýip habar berdi. Ýehu: «Olary iki üýşmek ediň-de, ertire çenli derwezäniň agzynda goýuň» diýip tabşyryk berdi. 9Ertesi ir bilen Ýehu halkyň öňüne çykyp, şeýle diýdi: «Siz ýazyksyz adamlar. Jenabym Ýorama garşy dildüwşük gurup, ony öldüren men. Emma bu ýatanlary öldüren kim? 10Onda şuny bilip goýuň. Rebbiň[†] Ahabyň ogullarydyr ogul agtyklaryna garşy aýdan sözleriniň hiç biri hem ýerde galmaz, çünki Reb Öz guly Ylýas[†] arkaly diýen sözlerini berjaý etdi»[+]. 11Şeýdip, Ýehu Ahabyň Ýizregelde ýaşaýan garyndaşlarynyň baryny, onuň ähli baştutanlaryny, ýakyn dostlaryny, ruhanylaryny[†] gyryp, ýekeje adamy hem diri galdyrmady.

12-13Onsoň Ýehu Samariýa tarap ýola düşdi. Ol ýolda çopanlaryň Beýteket diýen düşelgesinde Ýahuda patyşasy Ahazýanyň garyndaşlaryna sataşyp, olardan: «Siz kim bolarsyňyz?» diýip sorady. Olar: «Biz Ahazýanyň garyndaşlarydyrys. Biz şazadalar bilen, şa aýalynyň ogullary bilen görme-görşe barýardyk» diýip jogap berdiler. 14Ýehu öz adamlaryna: «Bulary diri tutuň» diýdi. Olar Ahazýanyň garyndaşlaryny diri tutup, şol ýerdäki Beýteket guýynyň ýanynda olaryň kyrk ikisini hem öldürdiler. Ýehu olardan ýekejesini hem diri galdyrmady[+].

15Ýehu ol ýerden gaýdyp, özüni garşylamaga gelýän Rekabyň ogly Ýonadaba sataşdy. Ýehu oňa salam berip, ondan: «Meniň ýüregimiň seniňki bilen bir bolşy ýaly, seniň ýüregiň-de meniňki bilen birmi?» diýip sorady. Ýonadap hem: «Birdir» diýip jogap berdi. Ýehu: «Eger şeýle bolsa, onda eliňi uzat» diýdi. Ýonadap Ýehuwa tarap elini uzatdy. Ýehu ony araba mündürdi[+]. 16Ýehu oňa: «Meniň bilen git-de, Rebbe wepalydygymy gör» diýdi. Şeýdip, Ýehuwyň adamlary Ýehonadaby onuň söweş arabasyna[†] mündürdiler. 17Ýehu Samariýa[†] gelip, Rebbiň Ylýas[†] arkaly aýdan sözüne görä Ahabyň galan tohum-tijiniň baryny iň soňkusyna çenli gyryp ýok etdi[+].


Ýehu Bagala sežde edýänleri ýok edýär

18Onsoň Ýehu bütin halky ýygnap, olara ýüzlenip şeýle diýdi: «Siz Ahap Bagala wepaly boldy diýip pikir edýänsiňiz, emma meniň – Ýehuwyň Bagala Ahapdan has wepalydygymy görersiňiz[+]. 19Şonuň üçin hem şu wagt Bagalyň[†] pygamberleriniň[†], Bagala sežde edýänleriň[†], onuň ruhanylarynyň[†] baryny meniň ýanyma çagyryň. Olaryň ýekejesini hem galdyrmaň, çünki men Bagala uly gurbanlyk[†] hödür etjek. Olaryň içinden ýekejesi gelmän galaýsa, ol diri galmaz». Emma bu Ýehuwyň Bagala sežde edýänleri ýok etmek üçin guran hilesidi[+]. 20Ýehu öz adamlaryna: «Bagalyň hatyrasyna oňa sežde etmek üçin ýygnanyşyk gününi yglan ediň» diýip buýruk berdi. Ýehuwyň adamlary Bagala sežde edilmeli güni yglan etdiler. 21Ýehu tutuş Ysraýyla habar ýollady. Bagala sežde edýän ähli kişiler geldi, gelmän galan ýekeje adam hem ýokdy. Gelen adamlaryň bary Bagalyň buthanasyna[†] girdi. Buthana tä bosagasyna çenli adamdan doldy[+]. 22Ýehu Bagala sežde edilende geýilýän mukaddes[†] donlary saklaýan ruhana: «Bagala sežde edýänleriň baryna don getirip ber» diýdi. Ol sakçy hem olaryň baryna don getirip berdi. 23Onsoň Ýehu Rekabyň ogly Ýonadap bilen Bagalyň buthanasyna girdi. Ýehu Bagala sežde edýänlere ýüzlenip: «Töweregiňize seredip görüň, araňyzda Rebbe sežde edýänlerden hiç kim bolmasyn, diňe Bagala sežde edýänler bolsun» diýdi. 24Ondan soň Ýehu bilen Ýonadap gurbanlyklary we ýakma gurbanlyklary[†] hödürlemek üçin içeri girdiler. Ýehu buthananyň daşynda segsen adamy goýup, olara: «Siziň eliňize berýän bu adamlarymdan ýekejesi gaçyp gutulaýsa, olar üçin öz kelläňiz bilen jogap berersiňiz» diýdi[+].

25Ýehu ýakma[†] gurbanlygyny[†] berip gutaran badyna, esgerlere we olaryň serkerdelerine ýüzlenip: «Buthana[†] giriň-de, olaryň baryny gyryň, ýekejesini hem gaçyraýmaň» diýdi. Şeýdip, olar Bagalyň[†] gullarynyň baryny gylyçdan geçirdiler. Esgerler we serkerdeler olaryň jesetlerini daşary çykaryp taşladylar. Soňra olar Bagalyň buthanasyna ybadat edilýän içki otaga girdiler[+]. 26Şol ýerde olar Bagalyň buthanasyndaky dikme daşy daşary çykaryp, ony kül-owram etdiler[+]. 27Olar Bagalyň dikme daşyny ýykdylar. Bagalyň buthanasyny ýykyp, ony hajathana öwürdiler. Ol şu güne çenli hem şeýledir[+].

28Şeýdip, Ýehu Ysraýylda Bagala sežde edilmeginiň[†] soňuna çykdy. 29Emma Ýehu Nebadyň ogly Ýarobgamyň günäli işlerinden el çekmedi. Ýarobgam Beýteldäki we Dandaky altyn gölelere sežde edip, ysraýyl halkyna günä etdirdi[+]. 30Reb Ýehuwa: «Sen Meniň nazarymda dogry iş edip, Ahabyň tohum-tiji babatda Meniň ýüregimiň islegini ýerine ýetirdiň. Şonuň üçin hem seniň nesliň dördünji arka çenli Ysraýyla patyşa bolar» diýdi[+]. 31Emma Ýehu Ysraýyl Hudaýy Rebbiň kanunlaryny[†] bütin kalby bilen berjaý etmedi. Ol ysraýyl halkyna günä etdiren Ýarobgamyň günälerinden el çekmedi.


Ýehuwyň ölümi

32-33Şol döwürde Reb Ysraýylyň çäklerini kiçeltmäge başlady. Siriýa patyşasy Hazaýyl Iordan derýasynyň gündogaryndan gatlylara, rubenlilere we manaşalylara çenli bolan bütin Gilgat topragyny, Arnon jülgesiniň ýakasyndaky Arogerden Gilgada we Başana çenli bolan tutuş ýurdy basyp aldy[+][+]. 34Ýehuwyň galan işleri, ähli eden işleri we edermenlikleri barada ysraýyl patyşalarynyň ýyl ýazgylarynda ýazylandyr. 35Şeýdip, Ýehu ata-babalaryna gowuşdy. Ol Samariýada[†] atalarynyň ýanynda jaýlandy. Onsoň onuň ornuna Ýehuwyň ogly Ýehogahaz patyşa boldy. 36Ýehu Samariýada Ysraýyla ýigrimi sekiz ýyl patyşalyk etdi.

#### 11‑nji bap


Ýahuda şa aýaly Atalýa


(2 Ýyl ýazgylary 22:10–23:15)

1[•]Ýahuda[†] patyşasy Ahazýanyň ejesi Atalýa oglunyň öldürilendigini eşiden badyna, Ahazýa patyşanyň tohum-tijiniň baryny öldürtdi[+]. 2Emma Ýehoram patyşanyň gyzy, Ahazýa patyşanyň aýal dogany Ýehoşeba patyşanyň öldürilmeli ogullarynyň içinden Ýowaşy ogurlap, ony enekesi bilen ýatylýan otagda goýdy. Şeýdip, Ýehoşeba Ýowaşy Atalýadan gizledi we ol ölmän galdy. 3Ol Ýehoşeba bilen alty ýyllap Rebbiň[†] öýünde gizlenip gezdi. Şol döwürde Atalýa ýurtda şalyk edýärdi.

4Ýedinji ýylda Ýehoýada ruhany[†] Kari goşunynyň ýüzbaşylaryny we köşk garawullaryny öz ýanyna Rebbiň öýüne[†] çagyrdy. Onsoň Ýehoýada şol ýerde olar bilen äht[†] edişdi we olara ant içirip, soň Ahazýa patyşanyň ogly Ýowaşy olara görkezdi. 5Ýehoýada baştutanlara şeýle buýruk berdi: «Siz şeýle ediň: „Sabat güni[†] nobatçylyga geleniňiziň üçden biri patyşanyň köşgüni garawullasyn[+]. 6Beýleki üçden biriňiz Sur derwezesini garawullaň. Üçünji bölegiňiz bolsa derwezede beýleki garawullaryň arka tarapynda nobatma-nobat garawulçylyk ediň. 7Siziň Sabat güni nobatçylykdan boşaýan iki toparyňyz Rebbiň öýüni garawullamalydyr. 8Ähliňiziň eliňiz ýaragly bolsun, siz patyşanyň daşyny gabarsyňyz. Size ýakynlaşan adam öldürilsin. Patyşa girse-çyksa ýanynda boluň“».

9Serkerdeler Ýehoýada ruhanynyň[†] tabşyran zatlaryny onuň aýdyşy ýaly ýerine ýetirdiler. Olaryň hersi öz adamlaryny Sabat güni[†] nobatçylyk edenleri we nobatçylyk etmedikleri alyp, Ýehoýada ruhanynyň ýanyna geldiler. 10Ýehoýada ruhany Dawut[†] patyşanyň Rebbiň öýündäki[†] naýzalaryny, galkanlaryny serkerdelere berdi[+]. 11Garawullaryň hersi elleri ýaragly patyşany goramak üçin Rebbiň öýüniň günortadan demirgazyk tarapyna çenli gurbanlyk[†] sypasynyň[†] we öýüň töwereginde durdular. 12Onsoň Ýehoýada Ahazýa patyşanyň ogly Ýowaşy daşary çykaryp, başyna täç geýdirip, oňa patyşalyk ähtiň[†] nusgasyny berdi. Ýowaşyň başyna ýag guýup[†], ony patyşalyga bellediler. Garawullar Ýowaşy patyşa diýip yglan etdiler. Olar el çarpyşyp: «Ýaşasyn patyşa!» diýip gygyryşdylar[+].

13Atalýa garawullaryň we adamlaryň sesini eşidip, halkyň ýanyna Rebbiň öýüne[†] geldi. 14Görse, ine, patyşa adata görä sütüniň ýanynda durdy. Serkerdelerdir surnaýçylar-da patyşanyň ýanyndadylar. Ýurduň bütin halky şatlanyp, surnaý çalýardy. Atalýa ýakasyny ýyrtyp: «Haýynlyk! Haýynlyk!» diýip gygyrdy[+]. 15Onsoň Ýehoýada ruhany[†] goşun ýüzbaşylaryna: «Atalýany bu ýerden çykaryň. Onuň yzyna eýereni gylyçdan geçiriň» diýip buýruk berdi. Çünki ruhany: «Goý, ol Rebbiň öýünde öldürilmesin» diýipdi. 16Şeýdip, olar Atalýany tutdular. Ony At derwezesinden patyşanyň köşgüne getirip, şol ýerde öldürdiler[+].

17Halk Rebbiň halky bolar ýaly, Ýehoýada Rebbiň, patyşanyň we halkyň arasynda äht[†] etdi. Şeýle hem patyşa bilen halkyň arasynda-da äht etdi. 18Onsoň ýurduň bütin halky Bagalyň[†] buthanasyna[†] baryp, ony ýykdy. Ondaky gurbanlyk[†] sypalaryny[†], butlary döwüp, bölek-bölek edip taşladylar. Olar Bagalyň ruhanysy[†] Mattany gurbanlyk sypalarynyň öňünde öldürdiler. Onsoň Ýehoýada ruhany Rebbiň öýüne[†] garawullar goýdy[+]. 19Ol ýüzbaşylary, karileri, garawullary, ýurduň bütin halkyny özi bilen alyp gitdi. Olar patyşany Rebbiň öýünden garawullaryň derwezesiniň ýoly bilen köşge getirdiler. Ýowaş şa tagtynda oturdy. 20Şeýdip, ýurduň bütin ilaty şat boldy. Atalýa patyşanyň öýünde gylyç bilen öldürileninden soň, şäherde ümsümlik boldy.

21Ýowaş[*] patyşalyk edip başlanda, ýedi ýaşyndady.

#### 12‑nji bap


Ýahuda patyşasy Ýowaş

1[•]Ysraýyl[†] patyşasy Ýehuwyň şalygynyň ýedinji ýylynda Ýowaş patyşalyk edip başlady. Ol kyrk ýyllap Iýerusalimde[†] patyşalyk etdi. Onuň ejesi Beýerşebadan bolup, ady Sibýady. 2Ýowaş ömürboýy Rebbiň[†] nazarynda dogry işleri etdi, çünki Ýehoýada ruhany[†] oňa şeýle tälim beripdi. 3Muňa garamazdan, seždegähler[†] ýykylmandy. Halk entek-enteklerem şol seždegählerde gurbanlyk[†] berip, ýakymly ysly tütetgi[†] ýakýardy[+].

4Ýowaş ruhanylara[†] şeýle diýdi: «Siz mukaddes[†] sadaka[†] hökmünde Rebbiň öýüne[†] bagyş edilen kümşüň, ilat sanawynda toplanan kümşüň, her kimiň öz başyna düşen kesgitli möçberdäki beren kümşüniň we her adamyň Rebbiň öýüne meýletinlik bilen beren kümşüniň baryny ýygnaň. 5Goý, her bir ruhany şu hazynadarlaryň birinden kümüş alsyn-da, ony Rebbiň öýüniň bejerdilmeli ýeri bar bolsa, şony bejertmek üçin ulansyn». 6Emma Ýowaşyň patyşalygynyň ýigrimi üçünji ýylynda-da ruhanylar Rebbiň öýüniň bejerilmeli ýerlerini bejermändiler. 7Şonuň üçin hem Ýowaş patyşa Ýehoýada ruhany bilen birlikde beýleki ruhanylary hem çagyryp, olara: «Siz näme üçin Rebbiň öýüni bejermeýärsiňiz? Mundan beýläk siz kümüş ýygnamaň. Ýygnalan kümşi Rebbiň öýüni bejermäge beriň» diýdi. 8Şeýdip, ruhanylar halkdan kümüş almazlyga we Rebbiň öýüni-de özleri bejermezlige razylaşdylar.

9Onsoň Ýehoýada ruhany[†] bir sandygy alyp, onuň gapagyndan bir deşik açdy-da, ony gurbanlyk[†] sypasynyň[†] ýanynda, Rebbiň öýüne[†] girilýän ýeriň sag tarapynda goýdy. Gapyny garawullaýan ruhanylar Rebbiň öýüne getirilýän bar kümüşleri şol sandygyň içine salardylar[+]. 10Sandykda köp kümşüň toplanandygyny görenlerinde, patyşanyň kätibi bilen baş ruhany gelip, Rebbiň öýündäki bar kümşi sanap, torbalara salyp çekerdiler. 11-12Onsoň olar çekilen kümşi Rebbiň öýünde işleýän işçilere gözegçilik edýän baştutanlara bererdiler. Olar hem şol kümüşden neçjarlara, Rebbiň öýünde işleýän ussalara, daş örüjilere, daş ýonujylara iş hakyny tölärdiler. Şonuň ýaly hem olar kümşi Rebbiň öýüni bejertmek üçin agajy, ýonulan daşlary satyn almaga we bejeriş üçin zerur bolan başga zatlara harçlardylar. 13Emma Rebbiň öýüne getirilen kümüşden Rebbiň öýi üçin hiç hili kümüş legenler, müçenekler, şakäseler, surnaýlar ýa-da altyndan, kümüşden başga hiç hili gap-çanaklar ýasalmandy. 14Çünki ol kümüş Rebbiň öýüni bejerýän işçilere berilýärdi. 15Işçilere iş hakyny tölemek üçin ellerine kümüş berlen adamlardan kümşüň hetdi-hasaby[†] soralmaýardy, çünki ol adamlar sadyklyk bilen işleýärdiler[+]. 16Emma ýazyk sadakasy[†] bilen günä sadakasyna berlen kümüş Rebbiň öýüne getirilmedi, çünki ol ruhanylaryňkydy[+].

17Şol döwürde Siriýa patyşasy Hazaýyl Gatyň üstüne çozup, ony basyp aldy. Soňra ol Iýerusalime[†] hüjüm etmegi ýüregine düwdi[+]. 18Ýahuda[†] patyşasy Ýowaş atalary bolan Ýahuda patyşalary Ýehoşapadyň, Ýehoramyň, Ahazýanyň Rebbe bagyş eden bar zatlaryny, özüniň Rebbe bagyş eden bar zatlaryny, Rebbiň öýüniň[†] we patyşanyň öýüniň hazynalaryndaky altynyň baryny alyp, Siriýa patyşasy Hazaýyla iberdi. Şondan soň Hazaýyl Iýerusalimden el çekdi[+].

19Ýowaşyň beýleki işleri we ähli eden işleri ýahuda patyşalarynyň ýyl ýazgylarynda ýazylandyr. 20Ýowaşyň emeldarlary oňa garşy dildüwşük gurdular we ony Silla gidýän ýolda, Millonyň[†] öýünde öldürdiler[+]. 21Bu işi eden Ýowaşyň emeldarlary Şimgatyň ogly Ýozabat bilen Şomeriň ogly Ýehozabatdy. Ýowaş dünýäden ötdi we Dawut[†] galasynda, atalarynyň ýanynda jaýlandy. Onsoň onuň ýerine ogly Amazýa patyşa boldy.

#### 13‑nji bap


Ysraýyl patyşasy Ýehogahaz

1Ýahuda[†] patyşasy Ahazýanyň ogly Ýowaşyň patyşalygynyň ýigrimi üçünji ýylynda Ýehuwyň ogly Ýehogahaz Ysraýyla[†] patyşa bolup, Samariýada[†] on ýedi ýyl şalyk sürdi[+]. 2Ýehogahaz Rebbiň[†] nazarynda ýigrenji işleri etdi. Ol Nebadyň ogly Ýarobgamyň Ysraýyla etdiren günäli ýollaryndan ýöräp, günä etmekden el çekmedi[+]. 3Reb Ysraýyla garşy gahary geldi. Ol ysraýyllary gaýta-gaýta Siriýa patyşasy Hazaýylyň we Hazaýylyň ogly Benhadadyň eline berdi[+]. 4Ýehogahaz Rebbe ýalbardy, Reb hem ony eşitdi, çünki Reb Ysraýylyň çekýän sütemini, Siriýa patyşasynyň olara berýän ezýetini gördi[+]. 5Şonuň üçin hem Reb Ysraýyla bir halasgär[†] berdi. Şondan soň olar Siriýanyň golastyndan çykdylar. Şeýdip, ysraýyl halky öňküsi ýaly öz öýünde asudalykda ýaşady[+]. 6Muňa garamazdan ysraýyl halky Ýarobgamyň nesilleriniň Ysraýyla etdiren günälerinden el çekmän, gaýtam günä gazanmagyny dowam etdirdi. Aşera buty[†] hem Samariýada galdy[+]. 7Şeýdip, Ýehogahazyň diňe elli sany söweş arabaly esgerinden, on söweş arabasyndan[†] we on müň pyýada goşunyndan başga goşuny galmady, çünki Siriýa patyşasy olary harman tozy kimin ýok edipdi. 8Ýehogahazyň beýleki işleri, ähli eden işleri we edermenligi barada ysraýyl patyşalarynyň ýyl ýazgylarynda ýazylandyr. 9Şeýdip, Ýehogahaz ata-babalaryna gowuşdy. Ol Samariýada atalarynyň ýanynda jaýlandy. Onsoň onuň ýerine ogly Ýehowaş patyşa boldy.


Ysraýyl patyşasy Ýehowaş

10Ýahuda[†] patyşasy Ýowaşyň şalygynyň otuz ýedinji ýylynda Ýehogahazyň ogly Ýehowaş Ysraýyla patyşa bolup, Samariýada[†] on alty ýyl şalyk sürdi. 11Ýehowaş Rebbiň nazarynda ýigrenji işleri etdi. Ol Nebadyň ogly Ýarobgamyň Ysraýyla etdiren günälerinden el çekmän, gaýtam ony dowam etdirdi[+]. 12Ýehowaşyň beýleki işleri we ähli eden işleri, Ýahuda patyşasy Amazýa garşy eden uruşlarynda görkezen edermenligi barada ysraýyl patyşalarynyň ýyl ýazgylarynda ýazylandyr[+]. 13Şeýdip, Ýehowaş ata-babalaryna gowuşdy. Ol Samariýada Ysraýyl patyşalarynyň ýanynda jaýlandy. Onsoň onuň ýerine ogly Ýarobgam tagta çykdy.


Elýaşa pygamberiň ölümi

14Elýaşa[†] agyr keselläp ýatyrdy. Onuň ölmeli pursady golaýlanda, Ysraýyl patyşasy Ýehowaş Elýaşanyň halyny soramaga geldi. Ol: «Eý, atam, atam! Ysraýylyň söweş arabalary bilen söweş arabaly esgerleri!» diýip, sesli aglady[+]. 15Elýaşa Ýehowaşa: «Ýaýy hem oklary al» diýdi. Ýehowaş ýaý bilen oklary aldy. 16Elýaşa Ysraýyl patyşasyna: «Ýaýy çek» diýdi. Ýehowaş onuň aýdyşy ýaly ýaýy çekdi. Elýaşa ellerini patyşanyň elleriniň üstünde goýdy. 17Soňra ol Ýehowaşa: «Gündogar tarapdaky penjiräni aç» diýdi. Ýehowaş ol penjiräni açdy. Elýaşa Ýehowaşa: «At» diýdi. Ýehowaş atdy. Onsoň Elýaşa Ýehowaşa ýüzlenip, şeýle diýdi: «Bu Rebbiň ýeňiş okudyr, Siriýanyň üstünden ýeňiş okudyr! Sen Apekde siriýalylara garşy urşup, olary iň soňkusyna çenli gyryp ýok etmelisiň»[+]. 18Elýaşa dowam edip, Ýehowaşa: «Oklary al» diýdi. Ol hem oklary aldy. Elýaşa Ysraýyl patyşasyna: «Oklary ýere ur» diýdi. Ýehowaş hem oklary ýere üç gezek urdy-da saklandy. 19Onsoň Hudaýyň adamynyň oňa gahary gelip: «Sen bäş ýa-da alty gezek urmalydyň, şonda siriýalylary soňuna çenli gyrardyň. Indi sen Siriýany diňe üç gezek ýeňersiň» diýdi.

20Şeýdip, Elýaşa[†] dünýäden ötdi we ony jaýladylar. Mowaplylaryň[†] leşgerleri her baharda Ysraýyl topragyna çozup girerdiler. 21Bir sapar ysraýyllar ölüsini jaýlap durkalar, leşgerleriň gelýänini görüp, ýaňky ölini Elýaşanyň gabryna taşladylar-da gaçdylar. Ol öli adam Elýaşanyň süňklerine galtaşan badyna direlip, aýaga galdy.


Ysraýyl Siriýany ýeňýär

22Siriýa patyşasy Hazaýyl Ýehogahazyň bütin ömrüne Ysraýyla sütem edip gelipdi[+]. 23Emma Reb Ybraýym[†], Yshak[†] we Ýakup[†] bilen eden ähti[†] üçin ysraýyllara merhemet edip, rehim-şepagat görkezdi we olary goldady. Reb olary heläk etmek islemedi. Şu wagta çenli hem olary Öz huzuryndan kowmady.

24Siriýa patyşasy Hazaýyl dünýäden ötdi we onuň ýerine ogly Benhadat patyşa boldy. 25Ýehogahazyň ogly Ýehowaş Hazaýylyň ogly Benhadada garşy urşup, onuň kakasy Ýehogahaza garşy urşup alan galalarynyň baryny Benhadadyň elinden aldy. Ýehowaş Benhadady üç gezek ýeňlişe sezewar edip, Ysraýylyň galalaryny yzyna gaýtaryp aldy[+].

#### 14‑nji bap


Ýahuda patyşasy Amazýa


(2 Ýyl ýazgylary 25:1-24)

1[•]Ýehogahazyň ogly Ysraýyl[†] patyşasy Ýehowaşyň şalygynyň ikinji ýylynda Ýowaşyň ogly Amazýa Ýahuda[†] patyşa boldy[+]. 2Ol patyşa bolan wagty ýigrimi bäş ýaşyndady. Ol Iýerusalimde[†] ýigrimi dokuz ýyl patyşalyk etdi. Onuň ejesi Iýerusalimden bolup, ady Ýehogadyndy. 3Amazýa Rebbiň[†] nazarynda dogry işleri etse-de, atasy Dawut[†] ýaly däldi. Ol kakasy Ýowaşyň eden işleri ýaly işler etdi. 4Emma seždegähler[†] aýrylmady. Adamlar entek-enteklerem şol ýerlerde gurbanlyk[†] berip, ýakymly ysly tütetgi[†] ýakýardylar[+]. 5Amazýa öz patyşalygyny kuwwatlandyryp, patyşa wagty kakasyny öldüren hyzmatkärleri öldürdi[+]. 6Ýöne Musanyň[†] Töwratda[†] berlen tabşyryklaryny berjaý edip, Amazýa kakasyny öldüren hyzmatkärleriň ogullaryny öldürmedi, çünki Reb şol kitapda: «Atalar ogullary üçin ölüme höküm edilmesin. Ogullar hem atalary üçin ölüme höküm edilmesin. Her kim diňe öz eden jenaýatyna görä ölüme höküm edilsin» diýip tabşyryk beripdi[*][+].

7Amazýa Duz jülgesinde on müň sany edomlyny gyryp, Sela galasyny basyp aldy. Ol Sela galasyny Ýokteýel diýip atlandyrdy. Ol şu güne çenli hem şeýle atlandyrylyp gelýär[+].

8Onsoň Amazýa Ýehogahazyň ogly, Ýehuwyň agtygy Ysraýyl patyşasy Ýehowaşa çaparlar ýollap: «Gel, ýüzbe-ýüz görüşeli» diýdi. 9Ysraýyl patyşasy Ýehowaş Ýahuda patyşasy Amazýanyň ýanyna adam iberip, şeýle diýdi: «Liwandaky ýandak Liwandaky kedr agajyna sawçy ýollap: „Gyzyňy ogluma aýallyga ber“ diýip sorapdyr. Emma Liwandaky bir wagşy haýwan geçip barýarka ýandagy depeläpdir[+]. 10Elbetde, sen edomlylary gyrdyň we muňa seniň göwnüň galkdy. Şu ýeňşiňe guwan-da, öýüňde otur. Sen näme üçin uruşmaga bahana agtarýarsyň? Sen özüňiň we Ýahudanyň halkynyň başyna bela getirersiň».

11Emma Amazýa muňa gulak asmady. Şeýdip, Ysraýyl patyşasy Ýehowaş öz goşuny bilen Ýahuda patyşasy Amazýanyň üstüne gitdi. Ýehowaş Ýahudanyň Beýtşemeş diýen ýerinde Amazýa garşy uruşda onuň bilen ýüzbe-ýüz boldy[+]. 12Ýahudalar ysraýyl halkyndan ýeňlip, öz çadyrlaryna tarap gaçyp gitdiler. 13Ysraýyl patyşasy Ýehowaş Ahazýanyň agtygy, Ýowaşyň ogly Ýahuda patyşasy Amazýany Beýtşemeşde tutdy. Onsoň Ýehowaş Iýerusalime[†] gelip, Iýerusalimiň diwarynyň Efraýym derwezesinden Künç derwezesine çenli bolan dört ýüz tirsek aralygyny ýykdy[+]. 14Ýehowaş Rebbiň öýüniň[†] we patyşanyň öýüniň hazynalaryndaky altyn-kümşüň, gap-gaçlaryň baryny, bulardan daşary-da ýesir alnan adamlary alyp, Samariýa[†] dolanyp geldi[+].

15Ýehowaşyň beýleki işleri, ähli eden işleri, edermenligi we Ýahuda patyşasy Amazýa bilen eden urşy barada ysraýyl patyşalarynyň ýyl ýazgylarynda ýazylandyr[+]. 16Ýehowaş ata-babalaryna gowuşdy. Ol Samariýada[†] Ysraýyl patyşalarynyň ýanynda jaýlandy. Onsoň onuň ýerine ogly Ýarobgam patyşa boldy.

17[•]Ýowaşyň ogly Ýahuda patyşasy Amazýa Ýehogahazyň ogly bolan Ysraýyl patyşasy Ýehowaş ölenden soňra on bäş ýyl ýaşady. 18Amazýanyň beýleki işleri ýahuda patyşalarynyň ýyl ýazgylarynda ýazylandyr. 19Iýerusalimde[†] onuň garşysyna dildüwşük guraldy. Onsoň Amazýa Lakyşa gaçyp gitdi. Emma onuň yzyndan Lakyşa adam iberip, olar ony şol ýerde öldürdiler[+]. 20Onsoň Amazýanyň jesedini atlara ýükläp getirdiler-de, ony Iýerusalimde Dawut[†] galasynda, atalarynyň ýanynda jaýladylar. 21Bütin ýahuda halky Amazýanyň on alty ýaşyndaky ogly Uzyýany kakasy Amazýanyň ýerine patyşa etdi. 22Uzyýa kakasy Amazýa ata-babalaryna gowşandan soň, Eýlat galasyny täzeden dikeldip, ony Ýahuda gaýtaryp berdi[+].


Ysraýyl patyşasy Ýarobgam

23Ýowaşyň ogly Ýahuda[†] patyşasy Amazýanyň şalygynyň on bäşinji ýylynda Ýehowaşyň ogly Ysraýyl patyşasy Ýarobgam Samariýa[†] patyşa bolup, kyrk bir ýyl şalyk sürdi. 24Ýarobgam Rebbiň nazarynda ýigrenji işleri etdi. Ol Nebadyň ogly Ýarobgamyň Ysraýyla etdiren günälerinden el çekmedi[+]. 25Ýarobgam Ysraýyl Hudaýy Rebbiň Öz guly gatheperli Emitaýyň ogly Ýunus pygamber[†] arkaly aýdyşy ýaly, Ysraýyl çägini Lebohamatdan Araba deňzine çenli bolan aralykda täzeden dikeltdi[+]. 26Çünki Reb Ysraýylyň agyr muşakgatyny gördi. Ysraýylda olara kömek berer ýaly gulam, azat adamam galmandy[+]. 27Ýöne Reb Ysraýylyň adyny gökleriň astyndan öçürjek diýip aýtmandy. Reb ysraýyllary Ýehowaşyň ogly Ýarobgam arkaly halas etdi.

28Ýarobgamyň beýleki işleri, ähli eden işleri, edermenligi, nähili söweşeni we onuň öň Ýahuda degişli bolan Damasky we Hamaty Ysraýyla gaýtaryp berşi barada ysraýyl patyşalarynyň ýyl ýazgylarynda ýazylandyr[+]. 29Ýarobgam ata-babalaryna gowuşdy. Ol atalarynyň hem-de Ysraýyl patyşalarynyň ýanynda jaýlandy. Onsoň onuň ýerine ogly Zakarýa patyşa boldy.

#### 15‑nji bap


Ýahuda patyşasy Uzyýa


(2 Ýyl ýazgylary 26:1-23)

1[•]Ysraýyl[†] patyşasy Ýarobgamyň şalygynyň ýigrimi ýedinji ýylynda Amazýanyň ogly Ýahuda[†] patyşasy Uzyýa patyşalyk edip başlady[+]. 2Uzyýa patyşa bolanda on alty ýaşyndady. Ol Iýerusalimde[†] elli iki ýyl patyşalyk etdi. Onuň ejesi Ýekolýa Iýerusalimdendi. 3Uzyýa öz kakasy Amazýa ýaly Rebbiň[†] nazarynda dogry işleri etdi[+]. 4Muňa garamazdan Uzyýa seždegähleri[†] aýyrmady. Bütin halk entek-enteklerem şol ýerlere baryp gurbanlyk[†] berip, ýakymly ysly tütetgi[†] ýakýardy[+]. 5Reb oňa ýokançly deri keseli bilen ezýet berdi. Ol tä ölýänçä ýokançly deri keselinden ejir çekip, aýratyn ýerde ýaşady. Patyşanyň ogly Ýotam ýurtdaky halka baştutanlyk edip, köşgi dolandyrdy[+].

6Uzyýanyň beýleki işleri we ähli eden işleri ýahuda patyşalarynyň ýyl ýazgylarynda ýazylandyr. 7Uzyýa ata-babalaryna gowuşdy. Ol Dawut[†] galasynda, atalarynyň ýanynda jaýlandy. Onsoň onuň ýerine ogly Ýotam patyşa boldy.


Ysraýyl patyşasy Zakarýa

8Ýahuda[†] patyşasy Uzyýanyň şalygynyň otuz sekizinji ýylynda Ýarobgamyň ogly Zakarýa Ysraýyla patyşa bolup, Samariýada[†] alty aý şalyk sürdi. 9Zakarýa hem atalary ýaly Rebbiň nazarynda ýigrenji işleri etdi. Ol Nebadyň ogly Ýarobgam Ysraýyla etdiren günälerinden el çekmedi[+]. 10Ýabeşiň ogly Şallum Zakarýa garşy dildüwşük gurap, ony halkyň öňünde urup öldürdi-de, onuň ýerine özi patyşa boldy.

11Zakarýanyň beýleki işleri ysraýyl patyşalarynyň ýyl ýazgylarynda ýazylandyr. 12Rebbiň Ýehuwa: «Seniň nesilleriň dördünji arka çenli Ysraýyl tagtynda oturarlar» diýip beren wadasy berjaý boldy[+].


Ysraýyl patyşasy Şallum

13Ýahuda[†] patyşasy Uzyýanyň şalygynyň otuz dokuzynjy ýylynda Ýabeşiň ogly Şallum patyşa bolup, Samariýada[†] bir aý patyşalyk etdi. 14Onsoň Gadynyň ogly Menahym Tirsadan çykyp, Samariýa geldi. Ol Samariýada Ýabeşiň ogly Şallumy öldürip, özi onuň ýerine patyşa boldy[+]. 15Şallumyň beýleki işleri, guran dildüwşügi barada ysraýyl patyşalarynyň ýyl ýazgylarynda ýazylandyr. 16Şol döwürde Menahym Tirsadan başlap, Tipsada we onuň etraplarynda ýaşaýanlaryň baryny gyrdy. Özüne galanyň derwezesini açmandyklary üçin, olaryň baryny gyrdy we göwreli aýallarynyň garynlaryny ýardy.


Ysraýyl patyşasy Menahym

17Ýahuda[†] patyşasy Uzyýanyň şalygynyň otuz dokuzynjy ýylynda Gadynyň ogly Menahym Ysraýyla patyşa boldy. Ol Samariýada[†] on ýyl patyşalyk etdi. 18Menahym Rebbiň nazarynda ýigrenji işleri etdi. Ol bütin ömrüne Nebadyň ogly Ýarobgamyň Ysraýyla etdiren günälerinden el çekmedi[+]. 19Aşur patyşasy Pul[*] Ysraýyla hüjüm etdi. Menahym öz patyşalygyny kuwwatlandyrmaga kömek ederi ýaly, Pula bir müň ýedi ýüz batman[*] kümüş berdi[+]. 20Menahym Aşur patyşasyna kümüş bermek üçin Ysraýyldaky baýlaryň baryna jan başyna bir ýüz mysgaldan[*] gowrak kümüş salgyt saldy. Şondan soň Aşur patyşasy ýurtda galman yzyna gaýtdy.

21Menahymyň beýleki işleri we ähli eden işleri barada ysraýyl patyşalarynyň ýyl ýazgylarynda ýazylandyr. 22Menahym ata-babalaryna gowuşdy. Ogly Pekahýa onuň ýerine patyşa boldy.


Ysraýyl patyşasy Pekahýa

23Ýahuda[†] patyşasy Uzyýanyň şalygynyň ellinji ýylynda Menahymyň ogly Pekahýa Ysraýyla patyşa bolup, Samariýada[†] iki ýyl şalyk sürdi. 24Pekahýa Rebbiň nazarynda ýigrenji işleri etdi. Ol Nebadyň ogly Ýarobgamyň Ysraýyla etdiren günälerinden el çekmedi[+]. 25Öz serkerdesi Remalýanyň ogly Peka elli sany gilgatly bilen Pekahýa garşy dildüwşük gurady. Peka Samariýada köşgüň içki galasynda[†] Argop we Arýe bilen birlikde Pekahýanyň üstüne hüjüm edip, ony öldürip, ýerine özi patyşa boldy. 26Pekahýanyň beýleki işleri we ähli eden işleri ysraýyl patyşalarynyň ýyl ýazgylarynda ýazylandyr.


Ysraýyl patyşasy Peka

27Ýahuda[†] patyşasy Uzyýanyň şalygynyň elli ikinji ýylynda Remalýanyň ogly Peka Ysraýyla patyşa bolup, Samariýada[†] ýigrimi ýyl şalyk sürdi. 28Peka Rebbiň nazarynda ýigrenji işleri etdi. Ol Nebadyň ogly Ýarobgamyň Ysraýyla etdiren günälerinden el çekmedi[+].

29Ysraýyl patyşasy Pekanyň döwründe Aşur patyşasy Tiglatpileser gelip, Yýony, Abelbeýtmagakany, Ýanowany, Kedeşi, Hasory, Gilgady, Jeliläni we tutuş Naftaly ýurduny basyp alyp, olaryň halklaryny Aşura ýesir edip äkitdi. 30Onsoň Elanyň ogly Hoşeýa Remalýanyň ogly Peka garşy dildüwşük gurap, onuň üstüne hüjüm etdi we ony öldürdi. Soňra Uzyýanyň ogly Ýotamyň patyşalygynyň ýigriminji ýylynda Hoşeýa Pekanyň ýerine patyşa boldy. 31Pekanyň beýleki işleri we ähli eden işleri ysraýyl patyşalarynyň ýyl ýazgylarynda ýazylandyr.


Ýahuda patyşasy Ýotam


(2 Ýyl ýazgylary 27:1-9)

32[•]Remalýanyň ogly Ysraýyl patyşasy Pekanyň şalygynyň ikinji ýylynda Uzyýanyň ogly Ýahuda[†] patyşasy Ýotam patyşalyk edip başlady[+]. 33Ýotam patyşa bolan wagty ýigrimi bäş ýaşyndady. Ol Iýerusalimde[†] on alty ýyl patyşalyk etdi. Onuň ejesi Ýeruşa Sadogyň gyzydy. 34Ýotam kakasy Uzyýa ýaly Rebbiň nazarynda dogry işleri etdi[+]. 35Muňa garamazdan, ol seždegähleri[†] aýyrmady. Halk entek-enteklerem şol ýerlere baryp, gurbanlyk[†] berip, ýakymly ysly tütetgi[†] ýakýardy. Ýotam Rebbiň öýüniň[†] demirgazyk derwezesini gurdy[+]. 36Ýotamyň beýleki işleri we ähli eden işleri ýahuda patyşalarynyň ýyl ýazgylarynda ýazylandyr. 37Şol döwürde Reb Siriýa patyşasy Resini, Remalýanyň ogly Pekany Ýahudanyň garşysyna goýberip başlady[+]. 38Ýotam ata-babalaryna gowuşdy. Ol Dawut[†] galasynda, atalarynyň ýanynda jaýlandy. Ogly Ahaz onuň ýerine patyşa boldy.

#### 16-njy bap


Ýahuda patyşasy Ahaz


(2 Ýyl ýazgylary 28:1-27)

1[•]Remalýanyň ogly Pekanyň şalygynyň on ýedinji ýylynda Ýotamyň ogly Ahaz Ýahuda[†] patyşa boldy. 2Ahaz patyşa bolan mahaly ýigrimi ýaşyndady. Ol Iýerusalimde[†] on alty ýyl patyşalyk etdi. Ahaz atasy Dawudyň[†] yzyna eýermän, öz Hudaýy Rebbiň[†] nazarynda nädogry işleri etdi. 3Ahaz Ysraýyl[†] patyşalarynyň ýoly bilen ýöräp, Rebbiň ysraýyllaryň ýurdundan kowup çykaran milletleriniň[†] ýigrenji adaty boýunça öz ogluny otdan geçirdi[+]. 4Ol seždegählerde[†], baýyrlyklarda we gür ýaprakly her bir agajyň astynda gurbanlyk[†] berýärdi, ýakymly ysly tütetgi[†] tütedýärdi[+].

5Şol wagt Siriýa patyşasy Resin bilen Ysraýyl patyşasy Remalýanyň ogly Peka Iýerusalimiň[†] üstüne hüjüm edip, onuň daşyny gabadylar. Emma şonda-da ony ýeňip bilmediler[+]. 6Şol döwürde Siriýa patyşasy Resin Eýlaty aram halkyna gaýtaryp berdi we ýahudalary Eýlatdan kowup çykardy. Edomlylar Eýlata geldiler we olar şu güne çenli hem şol ýerde ýaşaýarlar[+]. 7Ahaz Aşur patyşasy Tiglatpileseriň ýanyna çaparlar ýollap: «Men seniň guluň hem-de ogluňdyryn. Gel-de, maňa garşy hüjüm edýän Siriýa patyşasy bilen Ysraýyl patyşasynyň elinden meni gutar» diýdi[+]. 8Ahaz Rebbiň öýündäki[†] we patyşanyň öýündäki hazynalarynda bar bolan altyndyr kümşi alyp, sowgat hökmünde Aşur patyşasyna iberdi[+]. 9Aşur patyşasy Ahazyň sözüne gulak asdy. Aşur patyşasy Damaska garşy hüjüm edip, ony basyp aldy-da, ilatynyň baryny Kire ýesir edip äkitdi we Resini öldürdi[+].

10Ahaz patyşa Aşur patyşasy Tiglatpileseri garşylamak üçin Damaska baranda, Damaskdaky gurbanlyk[†] sypasyny[†] görüp, onuň nusgasyny we teswirini edil bolşy ýaly edip, Uryýa ruhana iberdi[+]. 11Uryýa ruhany[†] Ahaz patyşanyň Damaskdan iberen nusgasyna görä gurbanlyk sypasyny ýasady. Uryýa muny patyşa Damaskdan gelmänkä ýasap gutardy. 12-13Ahaz patyşa Damaskdan gelende, gurbanlyk sypasyny gördi. Ol gurbanlyk sypasynyň ýanyna gelip, onuň üstünde öz ýakma gurbanlygyny we galla sadakasyny hödür etdi, içgi sadakasyny guýdy, salamatlyk gurbanlygynyň ganyny gurbanlyk sypasyna tarap serpdi. 14Ahaz patyşa Rebbiň huzuryndaky öýüň öň tarapynda, öz gurbanlyk sypasy bilen Rebbiň öýüniň[†] arasynda duran bürünçden ýasalan gurbanlyk sypasyny aýryp, ony öz gurbanlyk sypasynyň demirgazyk tarapynda goýdy[+]. 15Ahaz patyşa Uryýa ruhana şeýle tabşyryk berdi: «Ertiriň ýakma gurbanlygyny[†], agşamyň galla sadakasyny[†], patyşanyň ýakma gurbanlygyny, galla sadakasyny ýurduň tutuş ilatynyň ýakma gurbanlyklaryny, galla sadakalaryny, içgi sadakalaryny şu uly gurbanlyk sypasynyň üstünde ber we ýakma gurbanlygynyň hem-de gurbanlyklaryň ganlaryny gurbanlyk sypasyna serp. Emma bürünç gurbanlyk sypasyny meniň maslahat soramagym üçin ulanmaga goýuň»[+]. 16Uryýa ruhany-da Ahaz patyşanyň tabşyran zatlarynyň baryny aýdyşy ýaly ýerine ýetirdi.

17Onsoň Ahaz patyşa arabalaryň gapdallaryny kesip, olaryň üstündäki legeni aýyrdy. Ol howzy aşagyndaky bürünç öküzleriň üstünden aýryp, ony bir daş sekiniň üstünde goýdy[+]. 18Ahaz Sabat güni[†] üçin ulanylýan Rebbiň öýündäki[†] gurlan bassyrmany we patyşa üçin niýetlenen daşky girelgäni aýyrdy. Ol muny Aşur patyşasynyň göwnünden turmak üçin şeýle etdi[+]. 19Ahazyň beýleki işleri ýahuda patyşalarynyň ýyl ýazgylarynda ýazylandyr. 20Ahaz ata-babalaryna gowuşdy. Ol Dawut[†] galasynda, atalarynyň ýanynda jaýlandy. Ogly Hizkiýa onuň ýerine patyşa boldy.

#### 17‑nji bap


Ysraýyl patyşasy Hoşeýa

1Ýahuda[†] patyşasy Ahazyň şalygynyň on ikinji ýylynda Elanyň ogly Hoşeýa Ysraýyla[†] patyşa bolup, Samariýada[†] dokuz ýyl patyşalyk etdi[+]. 2Hoşeýa Rebbiň[†] nazarynda ýigrenji işleri etdi, ýöne ol özünden ozalky Ysraýyl patyşalary ýaly däldi. 3Aşur patyşasy Şalmaneser Hoşeýa garşy hüjüm etdi. Hoşeýa Şalmanesere tabyn bolup, oňa salgyt töledi[+]. 4Emma Aşur patyşasy Hoşeýanyň dönüklik edýänini gördi, çünki Hoşeýa Müsür patyşasy Sonuň ýanyna çaparlar ýollapdy hem-de ol her ýylkysy ýaly Aşur patyşasyna tölemeli salgydyny tölemändi. Şonuň üçin hem Aşur patyşasy ony tutup tussaghana saldy.


Ysraýyllar ýesir edilip äkidilýär

5Soňra Aşur patyşasy tutuş ýurdy eýeläp, Samariýa[†] bardy we üç ýyllap onuň daşyny gabady[+]. 6Hoşeýanyň şalygynyň dokuzynjy ýylynda Aşur patyşasy Samariýany basyp alyp, ysraýyllary Aşura ýesir edip äkitdi we olary Halada, Habor derýasynyň ýakasyndaky Gozanda we Madaý[†] galalarynda ýerleşdirdi[+].

7Bu ysraýyl halkynyň özüni Müsür patyşasy faraonyň[†] golastyndan azat edip, Müsürden çykaran Hudaýy Rebbiň garşysyna günä edendigi we başga hudaýlara sežde edendigi[†] üçin şeýle boldy[+]. 8Olar öz ýurtlaryndan Rebbiň kowup çykaran milletleriniň[†] adatlaryna we Ysraýyl patyşalarynyň çykaran adatlaryna eýerdiler[+]. 9Ysraýyl halky gizlinlikde Hudaýy Rebbiň garşysyna pis işleri etdi. Olar hemme ýerde – iň kiçi obadan tä uly gala çenli ähli ýerde seždegähleri[†] gurdy[+]. 10Olar her bir beýik baýyrda hem-de gür ýaprakly her bir agajyň astynda dikme daşlary we Aşera butlaryny[†] dikdiler[+]. 11Olar şol seždegählerde Rebbiň öz ýurtlaryndan kowup çykaran milletleriniň edişi ýaly sadakalar[†] berdiler. Olar pis işleri edip, Rebbiň gaharyny getirdiler. 12Olar Rebbiň: «Siz butlara sežde etmäň» diýip aýdan sözüne gulak asman, butlara sežde etdiler[+]. 13Emma Reb şonda-da ähli pygamberler[†] we görgürler arkaly ysraýyl we ýahuda[†] halklaryna duýduryş berip, şeýle diýipdi: «Siz bu pis ýollaryňyzdan dönüň, atalaryňyza tabşyran, gullarym pygamberler arkaly size ýollan kanunyma[†] görä Meniň tabşyryklarymy we parzlarymy berjaý ediň»[+]. 14Olar Rebbe gulak asmadylar we öz Hudaýy bolan Rebbe iman etmedik atalary ýaly boýnuýogynlyk etdiler[+]. 15Olar Rebbiň parzlaryny, atalary bilen eden ähtini[†], Onuň beren duýduryşlaryny ret etdiler. Olar dereksiz hudaýlaryň yzyna eýerip, özleri hem dereksiz adamlar boldular. Olar Rebbiň: «Töweregiňizdäki milletler ýaly ýaşamaň» diýip tabşyran milletleriniň yzlaryna eýerdiler[+]. 16Olar Hudaýy Rebbiň ähli tabşyryklaryndan ýüz dönderdiler-de, özleri üçin iki sany guýma göle butuny we Aşera butuny ýasap, asman jisimlerine sežde etdiler we Bagala gulluk etdiler[+]. 17Olar ogullaryny we gyzlaryny otdan geçirdiler, palçylyk we jadygöýlik bilen meşgullandylar. Olar Rebbiň nazarynda ýigrenji işlere baş urup, Onuň gaharyny getirdiler[+]. 18Reb Ysraýyla garşy gahardan ýaňa lowlap, olary ret etdi. Ýahuda tiresinden başga ýekeje adam-da galmady.

19Ýahuda halky hem öz Hudaýy Rebbiň tabşyryklaryny berjaý etmedi, ol-da ysraýyllaryň adatlaryna eýerdi[+]. 20Reb bütin Ysraýyl nesillerinden ýüz dönderdi. Ol olary jezalandyryp, talaňçylaryň eline berdi. Şeýdip, Reb olaryň baryny Öz huzuryndan ýok etdi[+].

21Reb Ysraýyly Dawudyň[†] nesilleriniň elinden alandan soň, ysraýyllar Nebadyň ogly Ýarobgamy patyşa etdiler. Ýarobgam ysraýyllary Rebbiň ýolundan azaşdyryp, olara uly günäler etdirdi[+]. 22-23Ysraýyl halky Ýarobgamyň eden günälerini gaýtalady. Rebbiň Öz gullary pygamberler arkaly aýdyşy ýaly, ysraýyl halkyny huzuryndan ýok edýänçä, olar günä etmekden el çekmediler. Şeýdip, olar öz ýurtlaryndan Aşura sürgün edildiler we olar tä şu güne çenli hem şol ýerdedirler.


Aşurlylar Ysraýylda mesgen tutýarlar

24Aşur patyşasy Babyldan, Kutdan, Awadan, Hamatdan we Separwaýymdan adamlary getirip, olary ysraýyllaryň ýerine Samariýanyň[†] galalarynda ýerleşdirdi. Olar Samariýany eýeläp, onuň galalarynda mesgen tutdular[+]. 25Bu dürli milletleriň[†] halklary Samariýada ilki ornaşan wagtlarynda Rebbe ybadat etmediler. Şonuň üçin hem Reb olaryň arasyna ýolbarslar iberdi. Ýolbarslar olaryň birnäçesini öldürdiler. 26Onsoň Aşur patyşasyna şeýle habar berildi: «Seniň ýesir edip, Samariýa şäherlerinde ýerleşdiren milletleriň Ysraýyl Hudaýynyň adatlaryny bilmeýärler. Şonuň üçin hem bu ýurduň Hudaýy olaryň üstüne ýolbarslar iberdi. Ýolbarslar-da olary öldürýärler». 27Onsoň Aşur patyşasy şeýle tabşyryk berdi: «Samariýadan sürgün[†] edilip getirilen ruhanylaryň[†] birini boşadyp, yzyna iberiň. Goý, ol ruhany gidip, Samariýada ýaşasyn hem-de şol ýerde ýaşaýan milletlere ýurduň Hudaýynyň hökümlerini öwretsin». 28Şeýdip, Aşur patyşasynyň Samariýadan sürgün edilip getirilen ruhanylaryndan biri Samariýa gelip, Beýtelde ýaşady we Samariýada ýaşaýan milletlere Rebbe nädip ybadat etmelidigini öwretdi[+].

29Emma muňa garamazdan, her millet öz hudaýlaryny ýasap, olaryň hersi öz ýaşaýan galalarynda samariýalylaryň[†] diken seždegählerinde[†] goýdy. 30Babyllylar Sukotbenot butuny[†], kutlylar Nergal butuny, hamatlylar Aşyma butuny, 31awalylar Nibhaz we Tartag butlaryny ýasadylar. Separwaýymlylar Adrammelek we Anammelek butlary üçin çagalaryny ýakma[†] gurbanlyk[†] hökmünde hödürlediler[+]. 32Olar seždegählerde özleri üçin gurbanlyk hödürlär ýaly, öz aralaryndaky dürli milletlerden[†] bolan ruhanylary[†] bellediler, şeýle hem olar Rebbe ybadat etdiler[+]. 33Şeýdip, olar hem Rebbe, hem aralaryndan sürgün[†] edilen milletleriniň adatlaryna görä öz hudaýlaryna sežde etdiler[†][+]. 34Olar şu güne çenli hem özleriniň ozalky adatlaryna eýerip, Rebbe sežde etmeýärler. Rebbiň Ysraýyl diýip atlandyran Ýakubyň[†] nesillerine beren tabşyryklaryny, kanunyny[†], hökümlerini we parzlaryny berjaý etmeýärler[+].

35Reb Ýakubyň[†] nesilleri bilen äht[†] edip, olara şeýle tabşyryk beripdi: «Siz keseki hudaýlara sežde etmäň[†], olaryň öňünde dyza çöküp, olara gullugam etmäň, gurbanlygam[†] bermäň[+]. 36Sizi beýik gudrat we güýç bilen Müsür ýurdundan çykaran Rebbe sežde ediň, Onuň öňünde dyza çöküp, Oňa gurbanlyk beriň[+]. 37Rebbiň siziň üçin ýazan tabşyryklaryny, kanunyny[†], hökümlerini we parzlaryny seresaplyk bilen berjaý ediň. Siz keseki hudaýlara sežde etmäň[+]. 38Meniň siziň bilen eden ähtimi unutmaň we keseki hudaýlara sežde etmäň. 39Siz diňe Hudaýyňyz Rebbe sežde ediň. Reb sizi ähli duşmanlaryňyzyň elinden gutarar». 40Emma olar Rebbiň sözüne gulak asman, özleriniň ozalky adatlaryna eýerdiler.

41Şeýdip, bu milletler[†] hem Rebbe, hem oýulyp ýasalan butlaryna[†] sežde etdiler[†]. Ata-babalary näme eden bolsalar, ogullary-da, nesilleri-de tä şu güne çenli şolaryň edenlerini gaýtalap gelýärler[+].

#### 18‑nji bap


Ýahuda patyşasy Hizkiýa


(2 Ýyl ýazgylary 29:1-2; 31:1)

1[•]Ysraýyl[†] patyşasy Elanyň ogly Hoşeýanyň patyşalygynyň üçünji ýylynda Ýahuda[†] patyşasy Ahazyň ogly Hizkiýa Ýahuda patyşa boldy. 2Hizkiýa patyşa bolan wagty ýigrimi bäş ýaşyndady. Ol Iýerusalimde[†] ýigrimi dokuz ýyl patyşalyk etdi. Onuň ejesiniň ady Abydy. Ol Zakarýanyň gyzydy. 3Hizkiýa atasy Dawut[†] ýaly Rebbiň[†] nazarynda dogry işleri etdi. 4Ol seždegähleri[†] ýok etdi, dikme daşlary ýykdy we Aşera butlaryny[†] kesip aýyrdy. Musanyň[†] ýasan bürünç ýylanyny parçalady, çünki ysraýyl halky şol günlere çenli bürünç ýylana ýakymly ysly tütetgi[†] ýakyp gelipdi. Ol bürünç ýylan Nehuştan diýip atlandyryldy[+]. 5Hizkiýa Ysraýyl Hudaýy Rebbe bil baglady. Ýahudada öňki-soňky bolan ähli patyşalaryň arasynda onuň ýalysy ýokdy[+]. 6Çünki Hizkiýa Rebbe wepaly bolup, hiç haçan Onuň yzyna eýermekden ýüz döndermedi we Rebbiň Musa beren tabşyryklaryny berjaý etdi. 7Reb onuň bilendi. Hizkiýa nirä gitse-de, onuň işi oňuna boldy. Ol Aşur patyşasyna garşy gozgalaň turuzdy we oňa gulluk etmekden boýun gaçyrdy. 8Hizkiýa iň kiçi obadan tä uly gala çenli bolan ýerlerde ýaşaýan piliştlileriň[†] baryny, şeýle hem Gazany we onuň çägindäkileri ýeňlişe sezewar etdi[+].

9Hizkiýanyň şalygynyň dördünji ýylynda, Elanyň ogly Ysraýyl patyşasy Hoşeýanyň şalygynyň ýedinji ýylynda Aşur patyşasy Şalmaneser Samariýanyň[†] üstüne hüjüm edip, onuň daşyny gabady[+]. 10Üçünji ýylda Şalmaneser Samariýany basyp aldy. Bu Hizkiýanyň patyşalygynyň altynjy we Ysraýyl patyşasy Hoşeýanyň şalygynyň dokuzynjy ýylynda bolup geçdi. 11Aşur patyşasy ysraýyllary Aşura ýesir edip äkitdi we olary Halada, Gozandaky Habor derýasynyň ýakasynda we Madaý[†] galalarynda ýerleşdirdi[+]. 12Ysraýyllar Hudaýy Rebbiň sözüne gulak asmandyklary üçin hem-de Onuň ähtinden[†], Rebbiň guly Musa[†] beren tabşyryklaryndan ýüz öwrendikleri üçin şeýle ýagdaýa düşdüler[+].


Aşurlylar Ýahuda hüjüm edýärler


(2 Ýyl ýazgylary 32:1-19; Işaýa 36:1-22)

13[•]Hizkiýa patyşanyň şalygynyň on dördünji ýylynda Aşur patyşasy Sanherip Ýahudanyň[†] ähli galalaryna garşy hüjüm edip, olary basyp aldy. 14Ýahuda patyşasy Hizkiýa Lakyş galasyndaky Aşur patyşasynyň ýanyna habar ýollap: «Hata etdim, meniň ýurdumdan git, talap eden zadyňy bereýin» diýdi. Aşur patyşasy Ýahuda patyşasy Hizkiýadan bäş ýüz on batman[*] kümüş bilen elli batman[*] altyn talap etdi[+]. 15Hizkiýa Rebbiň öýündäki[†] we patyşanyň öýündäki hazynalardan tapylan kümşüň baryny alyp, Aşur patyşasyna berdi[+]. 16Şol döwürde Ýahuda patyşasy Hizkiýa Rebbiň ybadathanasynyň[†] gapylarynyň we söýeleriniň üstüne çaýan altynyny-da alyp, Aşur patyşasyna berdi. 17Aşur patyşasy serkerdebaşysyny, köşk emeldaryny we wezirini uly goşun bilen Lakyşdan Iýerusalime[†] Hizkiýa patyşanyň ýanyna iberdi. Olar Iýerusalime gelip, ýokarky howdanyň arygynyň ýanynda durdular. Bu aryk Çyrpyjy meýdanynyň ýolunda ýerleşýärdi[+]. 18Olar patyşany çagyranlarynda, köşgi dolandyryjy Hilkiýanyň ogly Elýakym, Şebna kätip we Asafyň ogly Ýowa – patyşanyň baş emeldary olaryň ýanyna bardylar[+].

19Hizkiýanyň ýanyna baryp, beýik Aşur patyşasy şeýle diýýär diýiň: «Sen nämä bil baglaýarsyň? 20Sen harby ukybyň we güýç-kuwwatyň gürrüňini edýärsiň, emma olar boş sözlerdir. Sen kime bil baglap, meniň garşyma gozgalaň turuzdyň? 21Seret, ine, sen döwük gamyş kysymly Müsüre bil baglaýarsyň. Emma kim şol döwük gamşa hasa hökmünde söýense, şonuň eline batar. Müsür patyşasy faraon[†] hem özüne bil baglaýanlaryň hemmesi üçin şeýledir[+]. 22Eger sen maňa: „Biz Hudaýymyz Rebbe bil baglaýarys“ diýseň, onda Hizkiýanyň Ýahuda we Iýerusalime[†] ýüzlenip: „Siz Iýerusalimde şu gurbanlyk[†] sypasynyň[†] öňünde sežde ediň[†]“ diýip, onuň ýykan seždegähleri[†], gurbanlyk sypalary Hudaýyňky dälmi näme[+]? 23Indi gel-de, meniň jenabym Aşur patyşasy bilen bäsleş. Eger-de men size iki müň sany at bersem, siz olara münmäge şonça adam tapyp bilersiňizmi? 24Onsoň siz nädip jenabymyň iň pes derejeli serkerdesini ýeňip biljek? Siz söweş arabalary we söweş arabaly esgerleri bar diýip, Müsüre bil baglaýarsyňyzmy? 25Munuň üstesine-de, siz meni Rebden rugsatsyz bu ýurdy weýran etmäge gelendir öýdýärsiňizmi? Reb maňa şu ýurduň üstüne çoz-da, ony derbi-dagyn et diýdi».

26Onsoň Hilkiýanyň ogly Elýakym, Şebna we Ýowa baş wezire şeýle diýdiler: «Haýyş edýäris, biz gullaryň bilen öz düşünýän dilimizde – arameýçe gürleş. Biziň bilen ýahudalaryň dilinde[†] gürleşme, diwaryň üstündäki adamlar diňläp durlar»[+]. 27Emma baş wezir olara şeýle jogap berdi: «Jenabym meni bu sözleri diňe jenabyňyza we size aýtmak üçin ýolladymy näme? Diwaryň üstünde oturan adamlara aýtmak üçin hem ýollamadymy eýsem? Olar hem siziň ýaly öz nejasatlaryny iýip, öz peşewlerini içerler».

28Onsoň baş wezir dik durup, bar sesi bilen gygyryp, ýahuda dilinde gepledi. Ol: «Beýik patyşa bolan Aşur patyşasynyň sözüni diňläň. 29Patyşa şeýle diýýär: „Hizkiýa özüňizi aldatmaň! Ol sizi meniň elimden halas edip bilmez. 30Hizkiýa: ‘Reb bizi hökman halas eder we bu şäher Aşur patyşasynyň eline berilmez’ diýip, size Rebbe bil baglatmasyn. 31Hizkiýa gulak asmaň!“ Aşur patyşasy şeýle diýýär: „Meniň bilen ýaraşyk ediň-de, meniň ýanyma geliň. Şonda her kim öz üzümçiliginiň hem-de injir daragtynyň miwesinden iýip, öz guýusyndan suw içer[+]. 32Soňra men gelip, sizi öz ýurduňyza meňzeş bir ýurda alyp bararyn. Ol ýer bugdaý, şerap, çörek, üzümlik, zeýtun ýagy we bal mekanydyr. Şeýdip, siz ölmän, aman galarsyňyz. Hizkiýanyň: ‘Reb bizi halas eder’ diýip, aldamakçy bolýan sözlerine gulak asmaň[+]. 33Haýsy milletleriň[†] hudaýlary öz ýurduny Aşur patyşasynyň elinden halas edipdir? 34Hamadyň we Arpadyň hudaýlary nirede? Separwaýymyň, Henanyň we Ywahyň hudaýlary nirede? Samariýanyň[†] hudaýlary olary meniň elimden halas etdilermi[+]? 35Rebbiň Iýerusalimi[†] meniň elimden halas ederi ýaly, bu hudaýlaryň arasynda öz ýurtlaryny meniň elimden halas edeni barmy?“»[+]

36Emma halkdan ses çykmady, oňa jogap gaýtaran bolmady, çünki Hizkiýa patyşa: «Oňa jogap gaýtarmaň» diýip tabşyrypdy. 37Şeýdip, köşgi dolandyryjy Hilkiýanyň ogly Elýakym, Şebna kätip we Asafyň ogly Ýowa – patyşanyň baş emeldary dagy ýakalaryny ýyrtyp, Hizkiýanyň ýanyna gelip, oňa baş weziriň sözlerini aýdyp berdiler.

#### 19-njy bap


Hizkiýa Işaýa pygambere geňeşýär


(Işaýa 37:1-38)

1[•]Hizkiýa patyşa Rabşakanyň sözlerini eşidende, ýakasyny ýyrtyp, jul geýnip[†], Rebbiň[†] öýüne gitdi. 2Patyşa köşgi dolandyryjy Elýakymy, Şebna mürzäni we ýaşuly[†] ruhanylary[†] Amozyň ogly Işaýa pygamberiň[†] ýanyna iberdi. Hemmesi jul geýdiler[+]. 3Olar Işaýa pygambere şeýle diýdiler: «Hizkiýa patyşa şeýle diýýär: „Şu gün biz hasrat, jeza we ryswalyk astyndadyrys; biziň ýagdaýymyz dünýä injek bolup duran balasyny dogurmaga mejaly galmadyk aýalyňky ýalydyr[+]. 4Onuň alyhezreti Aşur patyşasynyň iberen baş weziriniň diri Hudaýy masgaralamak üçin aýdan ähli sözlerini, belki, Hudaýyň Reb eşidendir; Hudaýyň Reb şol sözleri üçin olary jezalandyrar. Indi aman galan adamlar üçin dileg et“»[+]. 5Hizkiýanyň hyzmatkärleri Işaýa pygamberiň ýanyna gelenlerinde, 6Işaýa pygamber olara şeýle diýdi: «Jenabyňyza aýdyň, Reb şeýle diýýär: „Aşur patyşasynyň hyzmatkärleriniň Meni kemsidip aýdan sözlerini eşideniň üçin olardan gorkma[+]. 7Men onuň içine bir ruh[†] ibererin welin, ol bir habar eşidip, öz ýurduna dolanar. Men ony öz ýurdunda gylyç bilen öldürderin“».


Aşur patyşasynyň haýbaty

8Baş wezir Aşur patyşasynyň Lakyşdan gaýdandygyny eşidip, yzyna dolandy. Ol patyşanyň Libna galasyna garşy urşup ýörendigini gördi[+]. 9Patyşa Efiopiýa patyşasy Tirhakanyň özi bilen uruşmaga çykandygyny eşidip, ol Hizkiýanyň ýanyna çaparlar ýollady. 10Aşur patyşasy Ýahuda[†] patyşasy Hizkiýa şeýle habar iberdi: «Seniň bil baglaýan Hudaýyň: „Iýerusalim[†] Aşur patyşasynyň eline berilmez“ diýip, seni aldamasyn. 11Aşur patyşasynyň ähli ýurtlary bütinleý ýok edip, halklaryň başyna nä günleri getirendigini eşidensiň. Indi siz halas edilermikäňiz? 12Ata-babalarymyň derbi-dagyn eden galalarynyň: Gozanyň, Haranyň, Resepiň ilatyny, Telasarda bolan Eden halkyny öz hudaýlary ata-babalaryňyň elinden halas etdimi[+]? 13Hamat, Arpat we Separwaýym galalarynyň şalary, Hena we Ywah galalarynyň şalary nirede?»[+]


Hizkiýanyň dilegi

14Hizkiýa haty çaparlaryň elinden alyp okady. Onsoň ol Rebbiň öýüne[†] baryp, haty Rebbiň öňünde açyp goýdy. 15Hizkiýa Rebbiň huzurynda dileg edip, şeýle diýdi: «Eý, keruplaryň[†][*] üstünde tagt guran Ysraýyl[†] Hudaýy Reb! Bütin dünýäniň patyşalyklarynyň Hudaýy Sensiň, Sen ýeke-täksiň. Ýeri-gögi ýaradan-da Sensiň[+]. 16Ýa Reb, gulak as-da, eşit, ýa Reb, gözleriňi aç-da gör. Sanheribiň diri Hudaýy masgaralap, aýdan sözlerini eşit[+]. 17Ýa Reb, hakykatdanam, Aşur patyşalary ähli milletleri[†] we olaryň ýurtlaryny weýran etdiler. 18Şol milletleriň hudaýlaryny oda atyp ýakdylar, olar hudaýlar däldi. Olar adamlaryň agaçdan we daşdan ýasan butlarydy[†][+]. 19Indi, eý, Hudaýymyz Reb, bizi Aşur patyşasynyň elinden halas et. Ýa Reb, goý, bütin dünýäniň ähli patyşalyklary Seniň ýeke-täk Hudaýdygyňy bilsinler»[+].


Işaýa pygamber Aşur patyşasy barada pygamberlik edýär

20Onsoň Amozyň ogly Işaýa pygamber[†] şeýle sözler bilen Hizkiýanyň ýanyna adam iberdi: «Ysraýyl Hudaýy Reb şeýle diýýär: „Aşur patyşasy Sanherip barada eden dilegiňi eşitdim. 21Men – Rebbiň ol barada aýdan sözleri şudur:

Sion[†] boý gyzy
ýigrenç bilen seni kemsidýär,
Iýerusalim[†] gyzy[*]
seniň üstüňden gülýär“.


22Sen kimi masgaralap, kime dil ýetirdiň?
Kimiň garşysyna sesiňe bat berip,
kime ulumsylyk bilen gabak galdyrdyň?
Ysraýylyň Mukaddesine[†]!
23Çaparlaryň arkaly
Taňryny masgaralap,
şeýle diýdiň:
„Birtopar söweş arabalarym bilen
daglaryň üstüne çykdym,
Liwanyň jümmüşine bardym,
onuň iň uzyn kedr agaçlaryny,
gözel serwi agaçlaryny çapdym.
Men onuň iň çola ýerine,
gür jeňňeline girdim[+].
24Keseki ýurtlarda guýular gazyp,
suwuny içdim.
Müsüriň ähli derýalaryny,
öz dabanym bilen guratdym“.


25„Eşitmediňmi näme sen
ozaldan şu netijä gelenimi?
Gadymdan bäri muny ýüregime düwdüm,
indi şu gün ony amala aşyrýaryn,
sen galalary weýran edersiň,
harabaçylyga öwrersiň[+].
26Bu galalaryň ilaty ejizdi,
aljyrap howsala düşdüler.
Olar meýdan ösümlikleriniň,
mymyk gök maýsalyklaryň,
tamyň üstündäki otlaryň,
ösmänkä gurap ýok bolşy dek boldular[+].


27Emma seniň oturyp-turşuňy,
girip-çykyşyňy,
Maňa garşy dyzaýşyňy bilýärin[+].
28Meniň garşyma dyzanlygyň,
gopbamlygyň
gulagyma gelip ýetendigi üçin,
burunlygymy burnuňa,
agyzzyrygymy-da agzyňa dakyp,
seni gelen ýoluň bilen
yzyňa ugradaryn Men“»[+].


29Işaýa pygamber[†] Hizkiýa şeýle diýdi: «Seniň üçin alamat şudur: „Şu ýyl we geljek ýyl siz özi biten zady iýersiňiz, üçünji ýyl bolsa özüňiz ekip, hasylyny orup alyň we üzüm baglaryny oturdyň-da, şolaryň miwelerini iýiň[+]. 30Ýahuda[†] nesilleriniň gutulyp aman galanlary ýene-de aşakda kök urup, ýokarda miwe bererler[+]. 31Aman galanlar Iýerusalimden[†], halas bolanlar Sion[†] dagyndan çykyp gelerler. Bu Rebbiň yhlasy bilen amala aşar“»[+].

32Reb Aşur patyşasy barada şeýle diýýär: «Ol bu şähere girmez, ok atmaz, bu şäheriň garşysyna galkanly çykmaz we şäheriň diwaryna ýaplap, ýapgyt gurmaz[+]. 33Ol gelen ýoly bilen yzyna gaýdar, ýöne bu şähere girmez. Muny Men – Reb aýdýandyryn. 34Men bu şäheri Özümiň hem-de gulum Dawudyň[†] hatyrasy üçin gorap, ony halas ederin».


Sanheribiň ýeňlişi we ölümi

35Edil şol gije Rebbiň perişdesi[†] gidip, aşurlylaryň düşelgesinde ýüz segsen bäş müň adamy öldürdi. Ertesi daňdan turup görseler, ol ýeri jesetden doly eken![+] 36Aşur patyşasy Sanherip düşelgäni taşlap, öz ýurduna gaýtdy. Ol Ninewä gelip, şol ýerde galdy[+]. 37Sanherip öz hudaýy Nisrokyň buthanasynda[†] oňa sežde edip[†] durka, ogullary Adrammelek bilen Sareser kakalaryny gylyç bilen öldürdiler-de, Ararat ýurduna gaçyp gitdiler. Onsoň onuň ýerine ogly Esarhadon patyşa boldy[+].

#### 20‑nji bap


Hizkiýa syrkawlaýar


(2 Ýyl ýazgylary 32:24-26; Işaýa 38:1-8,21-22)

1[•]Şol döwürlerde Hizkiýa syrkawlap, ölüm ýassygynda ýatyrdy. Amozyň ogly Işaýa pygamber[†] onuň ýanyna gelip: «Reb[†] şeýle diýýär: „Öýüňdäkilere wesýet et, çünki sen ölersiň, sen bu keselden gutulmarsyň“» diýdi. 2Onsoň Hizkiýa ýüzüni diwara tarap öwrüp, Rebbe dileg etdi: 3«Saňa ýalbarýaryn, eý, Reb, meniň Saňa wepalylyk bilen ak ýürekden hyzmat edenimi hem-de Seniň nazaryňda dogry işleri edenimi ýatla». Hizkiýa zar-zar aglady[+]. 4Işaýa pygamber entek ortaky howludan çykmanka, oňa Rebbiň şu sözi aýan boldy: 5«Yzyňa dolanyp bar-da, Meniň halkymyň hökümdary Hizkiýa atasy Dawudyň[†] Hudaýy Rebbiň şeýle diýýändigini aýt: „Men seniň dilegiňi eşitdim, seniň gözýaşlaryňy gördüm. Men seni hökman sagaldaryn we üçünji güni sen Rebbiň öýüne[†] bararsyň[+]. 6Men seniň ömrüňi on bäş ýyl uzaldaryn. Men seni we bu şäheri Aşur patyşasynyň elinden halas ederin. Men Iýerusalimi[†] Özümiň we gulum Dawudyň hatyrasy üçin goraryn“»[+]. 7Onsoň Işaýa pygamber Hizkiýanyň hyzmatkärlerine: «Ýenjilen injir getiriň-de, ony patyşanyň çybanynyň üstüne ýapyň. Şondan soň ol sagalar» diýdi.

8Hizkiýa Işaýa pygamberden[†]: «Rebbiň meni sagaltjakdygyna we üçünji güni meniň Rebbiň öýüne[†] barjakdygyma näme alamat bolar?» diýip sorady[+]. 9Işaýa Hizkiýadan: «Reb beren wadasyny ýerine ýetirer. Rebden saňa alamat şudur: şu wagt basgançakdaky kölege on basgançak öňe gitsinmi ýa-da on basgançak yza gaýtsynmy?» diýip sorady. 10Hizkiýa: «Kölegäniň on basgançak öňe uzamagy adaty zatdyr. Şonuň üçin-de, goý, kölege yza süýşsün» diýip jogap berdi. 11Işaýa pygamber Rebbi çagyrdy. Reb hem Ahazyň basgançagyna düşen kölegäni on basgançak yza süýşürdi[+].


Babyldan gelen çaparlar


(Işaýa 39:1-8)

12[•]Şol wagt Baladanyň ogly Babyl patyşasy Merodakbaladan Hizkiýa patyşanyň syrkawlandygyny eşidip, oňa wekillerinden hatlar bilen peşgeş ýollady. 13Hizkiýa Babyl patyşasynyň wekillerini diňläp, olara hazynasyndaky kümşüni, altynyny, hoşboý ysly zatlaryny, gymmatbaha ýaglaryny, ýarag gorhanasyny hem-de ammarlaryndaky zatlaryň baryny görkezdi. Ol köşgündäki we bütin patyşalygyndaky zatlaryň baryny wekillere görkezdi[+]. 14Onsoň Işaýa pygamber[†] Hizkiýa patyşanyň ýanyna gelip, ondan: «Bu adamlar saňa näme diýdiler? Olar seniň ýanyňa nireden geldiler?» diýip sorady. Hizkiýa hem: «Olar uzak ýurtdan Babyldan geldiler» diýip jogap berdi. 15Işaýa pygamber: «Olar seniň köşgüňde näme zatlary gördüler?» diýip, Hizkiýadan sorady. Hizkiýa: «Olar meniň köşgümde bolan zatlaryň baryny gördüler. Ammarlarymda olara görkezilmedik hiç bir zat galmady» diýip jogap berdi.

16-17Onsoň Işaýa pygamber Hizkiýa şeýle diýdi: «Rebbiň sözüni eşit: „Bir gün seniň köşgüňdäki zatlaryň hemmesi we atalaryňyň tä şu güne çenli ýygnan zatlarynyň bary Babyla äkidiler, ýekeje zat hem galdyrylmaz[+]. 18Seniň öz bagryňdan önen nesilleriň Babyla sürgün[†] edilip, şol ýerde patyşanyň köşgünde agtalar[†] bolarlar“»[+]. 19Onsoň Hizkiýa Işaýa pygambere[†]: «Rebbiň seniň üstüň bilen aýdan sözi ýagşy sözdür» diýdi. Çünki Hizkiýa: «Eger meniň döwrümde asudalyk we howpsuzlyk bolsa, oňa ýetesi näme bar?!» diýip pikir etdi.


Hizkiýanyň ölümi

20Hizkiýanyň beýleki işleri, görkezen edermenlikleri, onuň howdan we ýap gazyp, olardan şähere suw getirişi barada ýahuda[†] patyşalarynyň ýyl ýazgylarynda ýazylandyr[+]. 21Hizkiýa ata-babalaryna gowuşdy. Ogly Manaşa onuň ýerine patyşa boldy.

#### 21‑nji bap


Ýahuda patyşasy Manaşa


(2 Ýyl ýazgylary 33:1-25)

1[•]Manaşa patyşa bolanda on iki ýaşyndady. Ol Iýerusalimde[†] elli bäş ýyl patyşalyk etdi. Onuň ejesiniň ady Hepsibady. 2Rebbiň[†] ysraýyllaryň[†] arasyndan kowup çykaran milletleriniň[†] eden nejis işleri ýaly Manaşa hem Rebbiň nazarynda nejis işleri etdi 3Manaşa kakasy Hizkiýanyň ýok eden seždegählerini[†] dikeltdi. Ol Ysraýyl patyşasy Ahabyň edişi ýaly, Bagal[†] üçin gurbanlyk[†] sypalaryny[†] gurup, Aşera butlaryny[†] dikdi. Ol ähli asman jisimlerine sežde edip[†], şolara gulluk etdi[+]. 4Ol Rebbiň: «Iýerusalimde maňa ybadat ediler» diýen Rebbiň öýünde[†] butlar üçin gurbanlyk sypalaryny bina etdi[+]. 5Manaşa Rebbiň öýüniň iki howlusynda ähli asman jisimleri üçin gurbanlyk sypalaryny bina etdi[+]. 6Manaşa ogluny otdan geçirdi, gözbagçylyk we täleýe garamaklyk bilen meşgullandy. Ol palçylyk, jadygöýlik bilen iş salyşdy. Ol Rebbiň gaharyny getirip, Onuň nazarynda köp ýigrenji işleri etdi[+]. 7Manaşa ýasan oýma Aşera butuny Rebbiň öýünde goýdy. Bu öý Rebbiň Dawuda[†] we onuň ogly Süleýmana[†]: «Maňa şu öýde we bütin Ysraýyl tirelerinden seçip alan şäherim Iýerusalimde ybadat ediler. 8Eger olar meniň ähli tabşyryklarymy we gulum Musanyň[†] olara tabşyran kanunyny[†] berjaý etseler, Men mundan beýläk ysraýyl halkyny atalaryna beren ýurdumdan daşary çykartmaryn» diýen öýüdi[+]. 9Emma olar muňa gulak asmadylar. Manaşa halky şeýle bir azdyrdy welin, olar Rebbiň ysraýyl halkynyň öňünden kowup çykaran milletlerinden hem köp pis işleri etdiler.

10-11Reb Öz gullary pygamberler arkaly şeýle diýdi: «Ýahuda patyşasy Manaşa nejis işleri bilen özünden ozalky amorlaryň eden işlerinden-de has beter pis işleri etdi we öz butlary bilen Ýahuda günä etdirdi[+]. 12Şonuň üçin-de Ysraýyl Hudaýy Reb şeýle diýýär: „Ine, Men Iýerusalimiň[†] we Ýahudanyň[†] başyna şeýle bir betbagtçylyk getirerin welin, ol barada eşiden her kişiniň ýüregi ýarylar[+]. 13Men Samariýanyň[†] we Ahabyň nesilleriniň başyna nähili günleri salan bolsam, Iýerusalimiň başyna-da şol günleri salaryn. Bir kişiniň gap-çanagy süpürip, arassalap, düňderip goýşy ýaly, Men-de Iýerusalimi syryp-süpürip ýok ederin[+]. 14Mirasymdan[†] – ysraýyllardan aman galanlary taşlaryn-da, olary duşmanlarynyň eline bererin. Olar ähli duşmanlaryna talaň we olja bolarlar. 15Çünki olar Meniň ýigrenýän işlerimi edip, atalarynyň Müsürden çykan gününden, tä şu güne çenli Meni gazaplandyryp geldiler“».

16Manaşa ýahudalara günä etdirip, olar Rebbiň nazarynda ýigrenji işleri etdiler. Munuň üstesine-de, Manaşa Iýerusalimi[†] boýdan-başa bigünä gandan doldurdy[+]. 17Manaşanyň galan işleri we ähli eden işleri, günäleri barada ýahuda patyşalarynyň ýyl ýazgylarynda ýazylandyr[+]. 18Manaşa ata-babalaryna gowuşdy. Ol öz köşgüniň bagy bolan Uza bagynda jaýlandy. Ogly Amon onuň ýerine patyşa boldy[+].


Ýahuda patyşasy Amon

19[•]Amon patyşa bolan wagty ýigrimi iki ýaşyndady. Ol Iýerusalimde[†] iki ýyl patyşalyk etdi. Onuň ejesi Meşullemet ýotbaly Harusyň gyzydy. 20Amon kakasy Manaşa ýaly Rebbiň nazarynda ýigrenji işleri etdi. 21Ol kakasynyň ýörän ýollaryndan ýöräp, onuň sežde eden[†] butlaryna[†] sežde edip, şolara gulluk etdi[+]. 22Amon atalarynyň Hudaýy Rebbi terk edip, Onuň yzyna eýermedi. 23Amonyň nökerleri oňa garşy dildüwşük gurap, ony öz köşgünde öldürdiler. 24Emma ýurduň ilaty Amon patyşa garşy dildüwşük guranlaryň baryny öldürip, onuň ýerine ogly Ýoşyýany patyşa etdi. 25Amonyň beýleki işleri ýahuda[†] patyşalarynyň ýyl ýazgylarynda ýazylandyr. 26Ol Uza bagynda, öz guburunda jaýlandy. Onsoň ogly Ýoşyýa onuň ýerine patyşa boldy[+].

#### 22‑nji bap


Ýahuda patyşasy Ýoşyýa


(2 Ýyl ýazgylary 34:1-2)

1[•]Ýoşyýa patyşa bolan wagty sekiz ýaşyndady. Ol Iýerusalimde[†] otuz bir ýyl patyşalyk etdi. Onuň ejesi Ýedida boskatly Adaýanyň gyzydy[+]. 2Ýoşyýa Rebbiň[†] nazarynda dogry işleri etdi. Ol saga-sola sowulman, atasy Dawudyň[†] ýollaryndan ýöredi[+].


Töwrat tapylýar

3Ýoşyýanyň patyşalygynyň on sekizinji ýylynda patyşa Asalýanyň ogly, Meşullamyň agtygy Şapan mürzäni şeýle tabşyryk bilen Rebbiň öýüne[†] iberdi: 4«Baş ruhany[†] Hilkiýanyň ýanyna bar-da, oňa gapy sakçylarynyň halkdan ýygnap, Rebbiň öýüne getiren kümşüniň baryny sana diý[+]. 5-6Goý, ol kümüş Rebbiň öýüniň işine bellenen baştutanlaryň eline berilsin. Baştutanlar hem bu kümşi Rebbiň öýüni bejerýän işçilere, agaç ussalaryna we daş örüjilere hem-de beýleki gurluşykçylara bersin. Goý, olar bu kümşi Rebbiň öýüni bejerer ýaly agaç we ýonulan daş satyn almak üçin ulansynlar. 7Emma olaryň eline berlen kümşüň hetdi-hasaby[†] soralmasyn, çünki olar sadyklyk bilen işleýärler»[+].

8[•]Baş ruhany[†] Hilkiýa Şapan mürzä: «Men Rebbiň öýünden[†] Töwrady[†] tapdym» diýdi. Hilkiýa kitaby oňa berdi, ol hem bu kitaby okady[+]. 9Onsoň Şapan mürze[†] patyşanyň ýanyna gelip: «Seniň gullaryň Rebbiň öýündäki bar kümşi boşadyp, Rebbiň öýüniň işine bellenen baştutanlaryň eline beripdirler» diýip, bar zady oňa habar berdi. 10Şapan mürze patyşa ýene: «Hilkiýa ruhany maňa bir kitap berdi» diýdi. Onsoň ol kitaby alyp, patyşa sesli okap berdi.

11Patyşa Töwradyň[†] sözlerini eşidip, ýakasyny ýyrtdy. 12Onsoň patyşa Hilkiýa ruhana, Şapanyň ogly Ahykama, Mikaýanyň ogly Akbora, Şapan mürzä we öz hyzmatkäri Asaýa şeýle tabşyryk berdi:[+] 13«Baryň-da, tapylan bu kitapdaky aýdylýan sözlere görä meniň üçin, meniň halkym bolan bütin ýahuda[†] halky üçin Rebden soraň, çünki Rebbiň bize garşy lowlaýan gazaby gaty güýçlüdir. Biziň atalarymyz bu kitabyň biziň üçin ýazylan sözlerini berjaý etmediler»[+].

14Şeýdip, Hilkiýa ruhany[†], Ahykam, Akbor, Şapan we Asaýa dagy Hulda atly pygamber[†] aýalyň ýanyna gitdiler. Hulda egin-eşik sakçysy Harhasyň agtygy, Tikwanyň ogly Şallumyň aýalydy. Ol aýal Iýerusalimiň[†] ikinji bölüminde ýaşaýardy[+]. 15Hulda olara: «Ysraýyl[†] Hudaýy Reb sizi meniň ýanyma iberen adama şeýle diýýär: 16Reb şeýle diýýär diýiň: „Men Ýahuda patyşasynyň bu kitapda okan zatlaryna görä hökman bu ýere we bu ýerde ýaşaýanlaryň başyna bir betbagtçylyk indererin. 17Olaryň Meni terk edip, başga hudaýlara ýakymly ysly tütetgi[†] ýakyp, öz pis işleri bilen Meniň gaharymy getirendikleri üçin Meniň bulara bolan gaharym has tutaşdy, ol indi hiç haçan sönmez“[+]. 18Emma Ysraýyl Hudaýy Reb Özünden soramak üçin şu ýere ýollan Ýahuda patyşasyna onuň eşiden sözleri barada şeýle diýýär: 19„Meniň bu ýurdy weýran edip, onuň ýaşaýjylaryny näletlemek baradaky sözlerimi eşideniňde, seniň ýüregiň ýumşady. Özüňi Rebbiň huzurynda peseltdiň, ýakaňy ýyrtyp, öňümde dady-perýat etdiň. Şonuň üçin Men seniň dilegiňi eşitdim. Muny Men-Reb aýdýandyryn[+]. 20Indi Men seni atalaryňyň ýanyna ýygnaryn, sen asudalyk bilen öz gabryňa girersiň. Meniň bu ýere getirjek betbagtçylygymy sen görmersiň“». Olar bu habary patyşa ýetirdiler[+].

#### 23‑nji bap


Ýoşyýa butparazçylygyň soňuna çykýar


(2 Ýyl ýazgylary 34:3-7,29-33)

1[•]Onsoň Ýoşyýa patyşa Ýahudanyň[†] we Iýerusalimiň[†] ýaşulularynyň[†] baryny çagyrdyp, öz ýanyna toplady. 2Ýoşyýa patyşa bütin ýahuda halky, bütin Iýerusalim ilaty, ruhanylar[†], pygamberler[†], uludan-kiçä bütin halk bilen Rebbiň[†] öýüne gitdi. Patyşa Rebbiň öýünden[†] tapylan Äht[†] kitabyndaky sözleri olara sesli okap berdi[+]. 3Ýoşyýa sütüniň gapdalynda durup, Rebbiň tabşyryklaryny, permanlaryny, parzlaryny bütin kalby bilen, bütin jany-teni bilen berjaý edip, Rebbiň yzyna eýerjekdigine hem-de şu äht barada kitapda ýazylan sözleri berjaý etjekdikleri hakda Rebbiň huzurynda Onuň bilen äht edişdi. Bütin halk hem bu ähti oňlady[+].

4Bagala, Aşera we ähli asman jisimlerine sežde etmek[†] üçin edilen gap-gaçlaryň baryny Rebbiň ybadathanasyndan[†] çykarmak barada Ýoşyýa patyşa baş ruhany[†] Hilkiýa, ikinji derejeli ruhanylara we gapy sakçylaryna tabşyryk berdi. Onsoň şol gap-gaçlaryň baryny Iýerusalimiň[†] daşynda, Kidron deresinde ýakyp, olaryň külüni Beýtele äkitdiler[+]. 5Ýahuda patyşalarynyň ýahuda galalarynyň we Iýerusalimiň töweregindäki seždegählerde[†] ýakymly ysly tütetgi[†] ýakmak üçin bellenen butparaz[†] ruhanylary, şeýle hem Bagala, Güne, Aýa, ýyldyzlara we tutuş asman jisimlerine sadakalar[†] hödürleýän ruhanylary wezipelerinden boşatdy[+]. 6Ol Aşera butuny Rebbiň öýünden[†] Iýerusalimiň daşyna, Kidron deresine çykaryp, şol ýerde ýakdy. Onsoň ony ýenjip, kül edip, külüni adamlaryň gabyrlarynyň üstüne sepdi[+]. 7Ýoşyýa Rebbiň öýünde bolan azgyn erkekleriň[†] öýlerini-de ýykdy. Ol ýerde aýallar Aşera üçin dokma işlerini edýärdiler[+]. 8Ýoşyýa ýahuda galalaryndan ähli ruhanylary getirip, Gebadan Beýerşeba çenli ruhanylaryň ýakymly ysly tütetgi ýakýan seždegählerini harama çykardy. Ýoşyýa şäher häkimi Ýeşuwanyň şäher derwezesiniň çep tarapyndaky girelgesindäki seždegähleri ýok etdi. 9Seždegähleriň ruhanylaryna Rebbiň Iýerusalimdäki gurbanlyk[†] sypasynda[†] Rebbe gulluk etmäge rugsat edilmese-de, olar beýleki ruhanylaryň ülüşinden petir iýip bilýärdiler[+]. 10Ýoşyýa patyşa hiç kim ogluny ýa-da gyzyny Molek[†][*] üçin otdan geçirmesin diýip, Benhinnom deresindäki Topet diýen ýerini-de murdar[†] etdi[+]. 11Patyşa Rebbiň öýüniň girelgesinden Ýahuda patyşalary tarapyndan Güne çokunmaga bagyşlanan atlaryň heýkelini aýyrdy, atlar Natanmelek emeldaryň howlusynyň ýanyndady, şeýle hem ol Güne sežde etmek üçin ulanylýan arabalary ýakdy. 12Ýoşyýa Ýahuda patyşalary tarapyndan salnan Ahazyň ýokarky gatdaky jaýynyň üçeginde bolan gurbanlyk sypalaryny we Manaşanyň Rebbiň öýüniň iki howlusynda salan gurbanlyk sypalaryny ýykyp, olary kül-peýekun etdi. Ol gurbanlyk sypasynyň döwük böleklerini Kidron deresine taşlady[+]. 13Ysraýyl[†] patyşasy Süleýmanyň[†] Iýerusalimiň gündogaryndaky Heläk dagynyň günortasynda, sidonlylaryň[†] ýigrenji hudaýy Aştoret üçin, Mowabyň[†] ýigrenji buty Kemoş[†] üçin, ammonlaryň ýigrenji buty Milkom[*] üçin guran seždegählerini patyşa haramlady[+]. 14Ýoşyýa patyşa dikme daşlary kül-peýekun edip, Aşera butlaryny çapyp, olaryň ýerlerini adam süňkleri bilen doldurdy[+].

15Şeýle hem ol Ysraýyla günä etdiren Nebadyň ogly Ýarobgamyň Beýtelde guran gurbanlyk[†] sypasyny[†] seždegäh[†] bilen birlikde ýykdy. Ýoşyýa seždegähi kül-peýekun edip, ony ýakdy we Aşera butuny[†] hem ýakdy[+]. 16Ýoşyýa töweregine seredende, şol ýerdäki daglykdaky mazarlygy gördi. Onsoň ol şol ýere adam iberip, Rebbiň Hudaýyň adamynyň üsti bilen aýdan sözüne görä süňkleri mazarlardan çykartdy we olary gurbanlyk sypasynyň üstünde ýakyp, gurbanlyk sypasyny haram etdi[+]. 17Onsoň Ýoşyýa patyşa gala adamlaryndan: «Meniň bu görýän heýkelim näme?» diýip sorady. Olar oňa: «Bu Ýahudadan gelen hem-de seniň Beýteldäki gurbanlyk sypasynyň garşysyna eden işleriň barada pygamberlik eden[†] Hudaýyň adamynyň gabrydyr» diýip jogap berdiler[+]. 18Ýoşyýa patyşa: «Ony öz gününe goýuň, hiç kim onuň süňklerine el degirmesin» diýip tabşyryk berdi. Şeýdip, adamlar Hudaýyň adamynyň süňkleri bilen Samariýadan[†] gelen pygamberiň süňklerine el degirmediler. 19Mundan başga-da Ýoşyýa Samariýanyň galalaryndaky ähli seždegähleri ýok etdi. Ol ýerleri Ysraýyl patyşalary gurup, Rebbiň gaharyny getiripdiler. Ýoşyýa Samariýadaky seždegähleri-de, edil Beýteldäki gurbanlyk sypasyny edişi ýaly etdi. 20Ýoşyýa patyşa ol ýerdäki ähli seždegähleriň ruhanylaryny[†] gurbanlyk sypalarynyň üstünde öldürip, gurbanlyk sypalarynyň üstünde adam süňklerini ýakdy. Şondan soň Ýoşyýa Iýerusalime[†] dolanyp geldi[+].


Ýoşyýa Pesah baýramyny belleýär

21[•]Patyşa bütin halka tabşyryk berip: «Bu äht[†] kitabynda ýazylyşy ýaly Hudaýyňyz Rebbe bagyşlap, Pesah baýramyny[†] belläň» diýdi[+]. 22Ysraýyly dolandyran serdarlaryň[†] döwürlerinden bäri Ýahuda[†] we Ysraýyl patyşalarynyň bütin ömründe bu Pesah baýramy ýaly baýram hiç haçan bellenilmändi. 23Emma Ýoşyýa patyşanyň şalygynyň on sekizinji ýylynda bu baýram Iýerusalimde[†] Rebbe bagyşlap bellenildi.

24Şeýle hem Ýoşyýa Hilkiýa ruhanynyň[†] Rebbiň öýünden[†] tapan kitabynda ýazylan kanunda[†] aýdylan zatlary berjaý etmek üçin, Ýahudada, Iýerusalimde[†] edilýän ähli nejis işleriň, ähli öý butlarynyň[†], beýleki butlaryň, palçylaryň, jadygöýleriň barynyň soňuna çykdy[+]. 25Rebbe Musanyň[†] kanunyna laýyklykda bütin kalby, bar güýji bilen jan-tenden gulluk eden Ýoşyýa ýaly patyşa ondan öň hem, soň hem bolmady[+].

26Manaşanyň Rebbiň gaharyny getirip, eden pis işleri zerarly Onuň Ýahuda garşy tutaşan gazaby entek hem sowamandy[+]. 27Reb şeýle diýdi: «Men Ysraýyly huzurymdan ýok edişim ýaly, Ýahudany-da huzurymdan ýok ederin. Men saýlan şäherim Iýerusalimi[†] we „Maňa şu ýerde ybadat ediler“ diýen öýümi-de terk ederin»[+].


Ýoşyýanyň ölümi

28[•]Ýoşyýanyň patyşalygy baradaky başga wakalar we ähli eden işleri ýahuda[†] patyşalarynyň ýyl ýazgylarynda ýazylandyr. 29Ýoşyýa patyşanyň döwründe Müsüriň patyşasy faraon[†] Neko Aşur patyşasyna kömek bermek üçin, Ýewfrat derýasyna tarap ýola düşdi. Ýoşyýa hem ony garşylamaga gitdi. Emma faraon Neko Ýoşyýa Megidoda sataşyp, ony şol ýerde öldürdi[+]. 30Ýoşyýanyň hyzmatkärleri onuň jesedini Megidodan arabaly Iýerusalime[†] getirip, öz guburynda jaýladylar. Ýurduň bütin ilaty Ýoşyýanyň ogly Ýehogahazy getirip, başyna ýag guýup[†], kakasynyň ýerine patyşa goýdular[+].


Ýahuda patyşasy Ýehogahaz

31[•]Ýehogahaz patyşa bolanda ýigrimi üç ýaşyndady. Ol Iýerusalimde[†] üç aý patyşalyk etdi. Onuň ejesi Hamutal libnaly Ýermeýanyň gyzydy[+]. 32Ýehogahaz ata-babalary ýaly Rebbiň nazarynda ýigrenji işleri etdi. 33Faraon[†] Neko Iýerusalimde patyşalyk etmesin diýip, Hamat ýurdunyň Ribla diýen ýerinde, Ýehogahazy ýesir aldy. Ol ýurduň başyna bir ýüz ýetmiş batman[*] kümüş, bir ýarym batmana[*] golaý hem altyn salgyt saldy[+]. 34Faraon Neko Ýoşyýanyň ogly Elýakymy kakasy Ýoşyýanyň ýerine patyşa etdi we onuň adyny üýtgedip, Ýehoýakym goýdy. Soňra ol Ýehogahazy alyp, Müsüre geldi. Ýehogahaz şol ýerde öldi[+]. 35Ýehoýakym faraona kümüş bilen altyn berdi. Ol faraon Nekonyň tabşyrygyny ýerine ýetirmek üçin ýurda salgyt salyp, ýahuda[†] halkynyň her birinden baýlygyna garap, altyn we kümüş aldy.


Ýahuda patyşasy Ýehoýakym

36[•]Ýehoýakym patyşa bolanda ýigrimi bäş ýaşyndady. Ol Iýerusalimde[†] on bir ýyl patyşalyk etdi. Onuň ejesi Zebida rumaly Pedaýanyň gyzydy. 37Ýehoýakym edil ata-babalary ýaly Rebbiň nazarynda ýigrenji işleri etdi.

#### 24‑nji bap

1Ýehoýakymyň patyşalyk eden döwründe Babyl patyşasy Nebukadnesar onuň üstüne hüjüm etdi. Ýehoýakym üç ýyllap Babyl patyşasynyň hyzmatkäri bolsa-da, onuň garşysyna gozgalaň turuzdy[+]. 2Reb[†] Öz gullary pygamberler[†] arkaly aýdan sözüne görä, Ýahudanyň[†] halkynyň baryny gyrdyrmak üçin babyllylaryň, siriýalylaryň, mowaplylaryň[†] we ammonlylaryň goşunlaryny olaryň üstüne iberdi[+]. 3-4Hakykatdan-da, Rebbiň emri bilen ýahuda halkynyň başyna külpet indi. Manaşanyň bar eden günäleri we pis işleri hem-de onuň döken bigünä gany üçin Reb ýahuda halkyny huzuryndan kowmakçy boldy. Manaşanyň Iýerusalimi bigünä gandan doldurandygy zerarly Reb onuň günäsini geçmek islemedi[+]. 5Ýehoýakymyň patyşalygy baradaky beýleki wakalar we onuň ähli eden işleri ýahuda patyşalarynyň ýyl ýazgylarynda ýazylandyr. 6Şeýdip, Ýehoýakym ata-babalaryna gowuşdy. Ogly Ýehoýakyn onuň ýerine patyşa boldy. 7Müsür patyşasy öz ýurdundan çykmady, çünki Babyl patyşasy Müsür serhedinden Ýewfrat derýasyna çenli oňa degişli bolan ýerleriň baryny basyp alypdy.


Ýahuda patyşasy Ýehoýakyn


(2 Ýyl ýazgylary 36:9-10)

8[•]Ýehoýakyn patyşa bolanda on sekiz ýaşyndady. Ol Iýerusalimde[†] üç aý patyşalyk etdi. Onuň ejesi Nehuşta iýerusalimli Elnatanyň gyzydy. 9Ýehoýakyn edil kakasy Ýehoýakym ýaly Rebbiň nazarynda ýigrenji işleri etdi. 10Şol döwürde Babyl patyşasy Nebukadnesaryň goşunlary Iýerusalimiň üstüne hüjüm edip, onuň daşyny gabadylar. 11Leşgerleri şäheriň daşyny gabawda saklap ýörkäler, Nebukadnesar Iýerusalime geldi. 12Ýahuda[†] patyşasy Ýehoýakyn ejesi, hyzmatkärleri, serkerdeleri we köşk emeldarlary bilen birlikde Babyl patyşasyna tabyn boldular. Babyl patyşasy Ýehoýakyny patyşalygynyň sekizinji ýylynda ýesir aldy[+]. 13Rebbiň aýdyşy ýaly, Babyl patyşasy Rebbiň öýündäki[†] we patyşanyň öýündäki hazynalaryň baryny alyp gitdi. Ol Ysraýyl[†] patyşasy Süleýmanyň[†] Rebbiň öýünde ýasan ähli altyn gap-gaçlaryny kül-peýekun etdi[+]. 14Babyl patyşasy Iýerusalimiň tutuş ilatyny, onuň ähli emeldarlaryny, ähli batyr ýigitlerini, on müň sany adamyny, şeýle hem hünärmentlerini we demirçi ussalaryny ýesir edip äkitdi. Ol ýurtda garyp-gasarlardan başga ýekeje adam hem galdyrmady. 15Nebukadnesar patyşa Ýehoýakyny we patyşanyň ejesini, onuň aýallaryny we emeldarlaryny, ýurduň baştutanlaryny Iýerusalimden Babyla ýesir edip äkitdi[+]. 16Babyl patyşasy ýedi müň sany söweşijileri, müň sany hünärmentlerdir demirçi ussalary Babyla getirdi. Olaryň bary-da güýçli we urşa ukyply adamlardy. 17Babyl patyşasy Ýehoýakynyň ýerine agasy Matanýany patyşa edip, adyny üýtgedip, ony Sidkiýa diýip atlandyrdy[+].


Ýahuda patyşasy Sidkiýa


(2 Ýyl ýazgylary 36:11-16; Ýermeýa 52:1-3)

18[•]Sidkiýa patyşa bolanda ýigrimi bir ýaşyndady. Ol Iýerusalimde[†] on bir ýyl patyşalyk etdi. Onuň ejesi Hamutal libnaly Ýermeýanyň gyzydy[+]. 19Sidkiýa hem Ýehoýakym ýaly Rebbiň nazarynda ýigrenji işleri etdi. 20Rebbiň Iýerusalime we Ýahuda[†] halklaryna garşy bolan gahary tutaşýardy. Ol şonuň üçin olary Öz huzuryndan kowdy. Sidkiýa Babyl patyşasyna garşy uruş turuzdy[+].

#### 25‑nji bap


Iýerusalimiň synmagy


(2 Ýyl ýazgylary 36:17-21; Ýermeýa 52:3-30)

1Sidkiýanyň patyşalygynyň dokuzynjy ýylynyň onunjy aýynyň onuna Babyl patyşasy Nebukadnesar bütin goşuny bilen Iýerusalime[†] hüjüm edip, onuň garşysynda düşelge gurdy. Olar Iýerusalime girmek üçin, onuň daş-töwereginde ýapgyt gurdular[+]. 2Şeýdip, Sidkiýanyň patyşalygynyň on birinji ýylyna çenli Iýerusalim gabawda durdy. 3Dördünji aýyň[*] dokuzynjy gününde şäherde açlyk artyp, ýurduň ilaty iýmäge çöregem tapmady. 4Galanyň diwarynyň bir bölegi duşman tarapyndan ýykylypdy. Babyllylar galanyň daş-töweregini gurşap alan bolsalar-da, Sidkiýa ähli esgerleri bilen gije patyşanyň bagynyň gapdalyndaky iki diwaryň arasyndaky derwezeden çykyp, Iordan deresine tarap gaçyp gitdiler. 5Emma babyllylaryň goşuny patyşanyň yzyndan kowup, Ýeriho düzlüginde yzyndan ýetdi. Patyşanyň bar goşuny onuň ýanyndan gaçyp, dagaşyp gitdiler. 6Onsoň babyllylar patyşany tutup, Ribla getirdiler. Şol ýerde Babyl patyşasy oňa höküm çykardy[+]. 7Olar Sidkiýanyň ogullaryny onuň gözüniň alnynda öldürdiler. Onsoň olar şol ýerde Sidkiýanyň gözlerini oýdular-da, zynjyr bilen baglap, Babyla alyp gitdiler[+].


Ybadathana weýran edilýär

8Babyl patyşasy Nebukadnesaryň patyşalygynyň on dokuzynjy ýylynyň bäşinji aýynyň onunjy güni şanyň janpenalarynyň baştutany hem emeldary Nebuzaradon Iýerusalime[†] geldi[+]. 9Nebuzaradon Rebbiň[†] öýüne, patyşanyň öýüne we Iýerusalimiň ähli jaýlaryna ot berdi; ol uly jaýlaryň ählisini ýakdy[+]. 10Babyllylaryň janpenalaryň baştutany bilen gelen bütin goşuny Iýerusalimiň daş-töweregindäki diwarlaryny ýykdy[+]. 11Janpenalaryň baştutany Nebuzaradon halkyň şäherde aman galanlary, Babyl patyşasynyň tarapyna geçen gaçgaklary we beýleki galan ilaty ýesir edip äkitdi. 12Emma janpenalaryň baştutany ýurduň garyp-gasarlarynyň käbirlerini üzümçilik we daýhançylyk bilen meşgullansynlar diýip goýup gaýtdy.

13Babyllylar Rebbiň öýündäki[†] bürünç sütünleri, şeýle hem ol ýerdäki arabalary we bürünç howzy parçalap, ähli bürünji Babyla alyp gitdiler[+]. 14Olar ybadathana[†] hyzmaty üçin ulanylýan gazanlary, kül atarlary, ätişgirleri, ýakymly ysly tütetgi[†] ýakmak üçin ulanylýan gaplary we beýleki ähli bürünç gap-gaçlary Babyla alyp gitdiler[+]. 15Janpenalaryň baştutany bulardan başga-da maňňallary we legenleri alyp gitdi. Ol altyndan ýasalan zatlary altyny üçin, kümüşden ýasalan zatlary hem kümşi üçin alyp gitdi. 16Süleýmanyň[†] Rebbiň öýi üçin eden iki sütüniniň, bir howzunyň, arabalarynyň we ähli gap-gaçlaryň bürünjiniň agramy çäksizdi[+]. 17Bir sütüniň beýikliginiň özi on sekiz tirsekdi. Sütüniň depesinde-de bir sany bürünç täç bardy. Bir täjiň beýikligi üç tirsekdi we täjiň daş-töweregine aýlanan narlardyr örme zynjyrlar hem tutuş bürünçden ýasalandy[+].


Ýahuda halky Babyla ýesir edip äkidilýär

18Janpenalaryň baştutany baş ruhany[†] Seraýa bilen ikinji ruhany Sepanýany hem-de üç sany gapy sakçysyny Babyla ýesir edip äkitdi[+]. 19Ol şäherde galan esgerleriň baştutany edip bellenen bir harby serkerdäni, patyşanyň şäherden tapylan bäş sany maslahatçysyny, ýurduň ilatyny goşuna ýazýan serkerde mürzäni we ýurduň ilatynyň şäherden tapylan altmyş baştutanyny hemmeler bilen alyp gitdi. 20Janpenalaryň baştutany Nebuzaradon olary tutup, Hamat ýurdunyň Ribla galasyna, Babyl patyşasynyň ýanyna getirdi. 21Babyl patyşasy Hamat ýurdunyň Ribla galasynda olaryň baryny öldürdi. Şeýdip, ýahuda[†] halky öz ýurdundan ýesir edilip äkidildi.


Ýahuda häkimi Gedalýa


(Ýermeýa 40:7-9; 41:1-3)

22[•]Babyl patyşasy Nebukadnesar Ýahudada[†] galdyran halkynyň üstünden Şapanyň agtygy, Ahykamyň ogly Gedalýany häkimlige belledi[+]. 23Indi bütin goşunbaşylar we olaryň adamlary Babyl patyşasynyň Gedalýany häkim edip belländigi barada eşidenlerinde, Netanýanyň ogly Ysmaýyl[†], Kareýanyň ogly Ýohanan, netopaly Tanhumetiň ogly Seraýa we bir magakatlynyň ogly Ýazanýa dagy öz goşunlary bilen Mispa, Gedalýanyň ýanyna geldiler[+]. 24Gedalýa olara we olaryň goşunyna ýüzlenip, ant içip: «Babyllylaryň hökümdarlaryndan gorkmaň. Ýurtda mesgen tutup, Babyl patyşasyna gulluk ediň. Şonda size oňat bolar» diýdi. 25Emma ýedinji aýda patyşa neslinden bolan Elişamanyň agtygy, Netanýanyň ogly Ysmaýyl özüniň on adamy bilen Gedalýanyň ýanyna geldi we olar ony öldürdiler. Şeýle hem olar Mispada, Gedalýanyň ýanynda bolan ýahudalary we babyllylary-da öldürdiler[+]. 26Onsoň adamlaryň uludan-kiçä bary we goşunbaşylar Müsüre tarap ýola düşdüler, çünki olar babyllylardan gorkýardylar[+].


Ýehoýakyn ýesirlikden boşadylýar


(Ýermeýa 52:31-34)

27[•]Ýahuda[†] patyşasy Ýehoýakynyň ýesirliginiň otuz ýedinji ýylynyň on ikinji aýynyň ýigrimi ýedisine Ewilmerodak Babyla patyşa bolup, Ýahuda patyşasy Ýehoýakyny ýesirlikden boşatdy[+]. 28Ol Ýehoýakyn bilen mähirli bolup, tagtyny özi bilen Babyla sürgün[†] edilen başga patyşalaryň tagtlaryndan ýokarda goýdy. 29Şeýdip, Ýehoýakyn özüniň ýesirlikdäki eşiklerini çalşyrdy. Ol bütin ömrüne patyşanyň saçagyndan naharlandy. 30Onuň gündelik eklenji ömrüniň ahyryna çenli hemişe patyşa tarapyndan berildi.

### 1 Ýyl ýazgylary


Giriş

[1]

[2]

[3]

[4]

[5]

[6]

[7]

[8]

[9]

[10]

[11]

[12]

[13]

[14]

[15]

[16]

[17]

[18]

[19]

[20]

[21]

[22]

[23]

[24]

[25]

[26]

[27]

[28]

[29]


#### Giriş


Ýyl ýazgylary


Birinji kitap


Ýyl ýazgylarynyň birinji we ikinji kitaplary ýewreý dilinde «Ýyllaryň wakalary» ady bilen bellidir. Bu kitaplaryň, şeýle-de Ezra we Nehemýa kitaplarynyň awtory Ezra mürze hasaplanylýar.

Bu kitaplarda ysraýyl tireleriniň nesil daragtlary, Dawut we Süleýman pygamberleriň ömri we eden işleri beýan edilýär. Gelejekde halas etjek Mesih Patyşanyň gelerine umyt döretmek üçin, bu iki beýik pygamberiň ömür beýanlary nusgalyk hökmünde görkezilýär.

Nesil daragtlary we sanawlar1:1–9:44
Şawulyň ölümi10:1-14
Dawudyň şalyk sürmegi11:1–29:30
Kynçylyklar we üstünlikler11:1–22:1
Ybadathanany gurmak üçin görülýän taýýarlyk22:2–29:30

#### 1‑nji bap


Adam atadan Ybraýyma çenli bolan nesiller


(Gelip çykyş 10:2-5)

1[•]Adamdan Şis, Şisden Enoş, Enoşdan Keýnan, 2Keýnandan Mahalalel, Mahalalelden Ýeret, 3Ýeretden Hanok, Hanokdan Metuşela, Metuşeladan Lemek, Lemekden Nuh[†] doguldy. 4Nuhuň ogullary: Sam, Ham we Ýafes.

5Ýafesiň nesilleri: Gomer, Magok, Madaý[†], Ýawan, Tubal, Meşek we Tiras.

6Gomeriň nesilleri: Aşkenaz, Ripat we Togarma.

7Ýawanyň nesilleri: Elişa, Tarşyş, Kitim we Dodanym.

8Hamyň nesilleri: Kuş, Müsür, Put we Kengan[†].

9Kuşuň nesilleri: Seba, Hawyla, Sabta, Ragama we Sabteka.

Ragamanyň nesilleri: Şeba we Dedan.

10Kuşdan ýene Nimrot doguldy; ol ýer ýüzünde ilkinji edermen urşujydy.

11-12Müsür lutlaryň, anamlaryň, lehablaryň, naptuhlaryň, patruslaryň, kasluhlaryň we kaptorlaryň atasydy; kasluhlardan hem piliştliler gelip çykdy.

13-16Kengandan[†] onuň ilkinji ogly Sidon hem-de Het doguldy. Kengan ýabuslylaryň, amorlaryň, girgaşlaryň, hiwileriň, arklaryň, sinleriň, arwatlaryň, semarlaryň we hamatlaryň hem atasydy.

17Samyň nesilleri: Eýlam, Aşur, Arpakşat, Lut[†], Aram, Us, Hul, Geter, Meşek. 18Arpakşatdan Şela, Şeladan Eber doguldy. 19Eberden iki ogul dünýä indi, olaryň biriniň ady Pelekdi, onuň döwründe dünýädäki halklar bölünipdi[*]; onuň doganynyň ady Ýoktandy. 20Ýoktandan Almodat, Şelep, Hasarmawet, Ýera, 21Hadoram, Uzal, Dikla, 22Eýbal[*], Abymaýyl, Şeba, 23Opyr, Hawyla we Ýobap doguldy. Bularyň hemmesi Ýoktanyň nesilleridir.


Samdan Ybraýyma çenli bolan nesiller

24Sam, Arpakşat, Şela; 25Eber, Pelek, Reguw; 26Seruk, Nahor, Tera; 27Ybram[†], ýagny Ybraýym[†][+].


Ybraýymyň nesilleri


(Gelip çykyş 25:1-4,12-16; 36:10-14)

28[•]Ybraýymyň[†] ogullary: Yshak[†], Ysmaýyl[†][+]. 29-31Olaryň nesilleri şulardyr: Ysmaýylyň nowbahar ogly Nebaýot. Soňra Kedar, Adbeýel, Mibsam, Mişma, Duma, Masa, Hadat, Teýma, Ýetur, Napyş we Kedema doguldy. Bular Ysmaýylyň ogullarydyr.

32Ybraýymyň[†] gyrnak aýaly Keturanyň oňa dogrup beren ogullary: Zimran, Ýokşan, Medan, Midýan, Ýişbak we Şuwa. Ýokşandan Şeba we Dedan doguldy. 33Midýanyň ogullary: Eýpa, Eper, Hanok, Abyda we Eldaga. Bularyň hemmesi Keturanyň nesilleridi.

34Ybraýymdan[†] Yshak[†] doguldy. Yshagyň ogullary: Ysaw we Ysraýyl[†][+]. 35Ysawyň ogullary: Elipaz, Reguwal, Ýeguş, Ýaglam we Kora. 36Elipazyň ogullary: Teýman, Omar, Sepi[*], Gatam, Kenaz, Timna we Amalek. 37Reguwalyň ogullary: Nahat, Zera, Şamma we Miza.


Edomyň ýerli ilaty


(Gelip çykyş 36:20-28)

38[•]Segiriň ogullary: Lotan, Şobal, Sibgon, Ana, Dişon, Eser we Dişan. 39Lotanyň ogullary: Hory we Homam; Timna Lotanyň aýal doganydy. 40Şobalyň ogullary: Alýan[*], Manahat, Eýbal, Şepo we Onam. Sibgonyň ogullary: Aýa we Ana. 41Ananyň ogly: Dişon. Dişonyň ogullary: Hamran[*], Eşban, Ýytran we Keran. 42Eseriň ogullary: Bilhan, Zagawan we Ýagkan[*]. Dişanyň ogullary: Us we Aran.


Edomyň patyşalary


(Gelip çykyş 36:31-43)

43[•]Ysraýyllara hiç bir patyşa şalyk etmezden öňki Edom ýurdunda höküm süren patyşalar şu aşakdakylardyr: Begoryň ogly Bala. Onuň paýtagt galasynyň ady Dinhabady. 44Bala dünýäden ötüp, onuň ýerine Bosra galasyndan bolan Zeranyň ogly Ýobap patyşa boldy[+]. 45Ýobap dünýäden ötüp, onuň ýerine teýmanly Huşam patyşa boldy[+]. 46Huşam dünýäden ötüp, onuň ýerine Mowap[†] ýurdunda midýanlary[†] ýeňen, Bedatyň ogly Hadat patyşa boldy. Onuň paýtagt galasynyň ady Awytdy. 47Hadat dünýäden ötüp, onuň ýerine masrekaly Samla patyşa boldy. 48Samla dünýäden ötüp, onuň ýerine Ýewfrat derýasynyň boýundaky Rehobotdan bolan Şawul patyşa boldy. 49Şawul dünýäden ötüp, onuň ýerine Akboryň ogly Bagalhanan patyşa boldy. 50Bagalhanan dünýäden ötüp, onuň ýerine Hadat patyşa boldy. Onuň paýtagt galasynyň ady Pagudy. Meýzahabyň agtygy, Matrediň gyzy Meheýtabel onuň aýalydyr. 51Hadat dünýäden ötdi.

Edomyň urugbaşylary şulardy: Timna, Alwa, Ýetet,[+] 52Oholybama, Ela, Pinon, 53Kenaz, Teýman, Mibsar, 54Magdyýel we Iram. Bularyň hemmesi Edomyň urugbaşylarydy.

#### 2‑nji bap


Ysraýylyň nesilleri

1-2Ysraýylyň ogullary şulardyr: Ruben, Şimgon, Lewi, Ýahuda, Ysakar, Zebulun, Dan, Ýusup, Benýamin, Naftaly, Gat we Aşer[+].

3Ýahudanyň[†] ogullary şulardyr: Er, Onan we Şela. Bu üçüsi onuň kengan[†] aýaly Batşuwadan doglan ogullarydyr. Reb[†] Ýahudanyň nowbahar ogly[†] Eri Öz nazarynda betpäl bolany üçin öldürdi[+]. 4Ýahudanyň gelni Tamardan Peres hem Zera doguldy. Onuň jemi bäş ogly bardy[+].

5Peresiň ogullary: Hesron, Hamul[+].

6Zeranyň ogullary: Zimri, Eýtan, Heýman, Kalkol, Dara – jemi bäş ogul[+]. 7Karmynyň ogly: Akar[*]. Ol Rebbe bagyş edilen zady alyp, günä etdi we Ysraýylyň[†] başyna bela getirdi[*][+].

8Eýtanyň ogly Azarýa.


Dawut patyşanyň nesil daragty

9[•]Hesronyň ogullary: Ýerahmeýel, Ram we Kelubaý[*].

10Ramdan Eminadap, Eminadapdan ýahudalaryň[†] tirebaşysy Nahşon doguldy[+].

11-12Nahşondan Salma[*], Salmadan Bowaz, Bowazdan Obet, Obetden Ýyşaý doguldy.

13-16Ýyşaýdan onuň nowbahar ogly Eliýap, ikinji ogly Abynadap, üçünji ogly Şimga, dördünji ogly Netanel, bäşinji ogly Radaý, altynjy ogly Osem, ýedinji ogly Dawut[†] hem-de olaryň aýal doganlary Seruýa bilen Abygaýyl doguldy. Seruýadan Abyşaý, Ýowap hem-de Asahel atly üç ogul dünýä indi[+][+]. 17Abygaýyldan Emasa doguldy. Ysmaýyl[†] urugyndan bolan Ýeter Emasanyň kakasydyr[+].


Hesronyň nesilleri

18Hesronyň ogly Kalebiň Azuba hem-de Ýerigot atly aýallaryndan birnäçe çagasy boldy. Azubadan bolan ogullar, ine, şulardyr: Ýeşer, Şobap, Ardon.

19Azuba ölenden soň, Kalep Efraty aýallyga aldy; Efratdan Hur doguldy.

20Hurdan Ury, Urudan Besalel doguldy[+].

21Hesron Gilgadyň kakasy Makyryň gyzynyň ýanyna girdi. Hesron oňa öýlenende altmyş ýaşyndady. Ondan Segup doguldy[+]. 22Segupdan Ýaýyr doguldy. Gilgatda onuň ýigrimi üç galasy bardy[+]. 23Ýöne Geşur bilen Aram olardan Hawotýaýyry hem-de Kenaty obalary bilen bile – jemi altmyş gala aldylar. Şular Gilgadyň kakasy Makyryň nesilleridir[+].

24Hesron Kalepefratda dünýäden ötdi. Onuň aýaly Abyýa Aşhury dogdy. Aşhur Tekowa galasynyň düýbüni tutdy[+].


Ýerahmeýeliň nesilleri

25Hesronyň nowbahar ogly[†] Ýerahmeýeliň ogullary: nowbahar ogly Ram, Buna, Oren, Osem we Ahyýa[+]. 26Ýerahmeýeliň Atara atly ýene-de bir aýaly bardy. Ol Onamyň ejesidir.

27Ýerahmeýeliň nowbahar ogly[†] Ramdan Magas, Ýamyn we Eker doguldy.

28Onamdan Şammaý hem-de Ýada, Şammaýdan Nadap hem-de Abyşur doguldy.

29Abyşuryň aýalynyň ady Abyhaýyldy. Ondan Ahban hem-de Molyt doguldy.

30Nadapdan Selet we Apaýym doguldy. Seletden nesil galmady. 31Apaýymdan Ýişgi, Ýişgiden Şeşan, Şeşandan Ahlaý doguldy.

32Şammaýyň inisi Ýadadan Ýeter we Ýonatan doguldy. Ýeterden nesil galmady. 33Ýonatandan Pelet hem-de Zaza doguldy. Bular Ýerahmeýeliň nesilleridir.

34Şeşanyň ogly ýokdy, onuň diňe gyzlary bardy; ýöne Şeşanyň Ýarha atly bir müsürli guly bardy. 35Onsoň Şeşan guly Ýarha gyzyny aýallyga berdi. Onuň gyzyndan Ataý doguldy.

36Ataýdan Natan, Natandan Zabat, 37Zabatdan Eplal, Eplaldan Obet, 38Obetden Ýehu, Ýehudan Azarýa, 39Azarýadan Heles, Helesden Elgasa, 40Elgasadan Sismaý, Sismaýdan Şallum, 41Şallumdan Ýekamýa, Ýekamýadan Elişama doguldy.


Kalebiň nesilleri

42Ýerahmeýeliň inisi Kalebiň ogullary: nowbahar ogly[†] Meşa; ol Zibiň kakasydyr. Kalebiň ikinji ogly Mareşa; ol Hebronyň kakasydyr.

43Hebronyň ogullary: Kora, Tapuwa, Rekem we Şema. 44Şemadan Ýorkagamyň kakasy Raham; Rekemden Şammaý doguldy. 45Şammaýdan Magon doguldy. Magon Beýtsuryň kakasydyr.

46Kalebiň gyrnak aýaly Eýpadan Haran, Mosa we Gazez doguldy. Harandan ogul bolup, oňa Gazez doganynyň adyny dakdy.

47Ýahdaýyň ogullary: Regem, Ýotam, Geşan, Pelet, Eýpa we Şagap.

48Kalebiň gyrnak aýaly Magakadan Şeber hem-de Tirhana doguldy. 49Soňra ondan Şagap bilen Şewa doguldy. Şagap Madmannany esaslandyrypdy, Şewa Makbena bilen Gibgany esaslandyrypdy. Kalebiň hem bir gyzy bardy, onuň ady Aksady[+]. 50Ine, şular Kalebiň nesilleridir.

Kalebiň aýaly Efratdan nowbahar ogly[†] Hur doguldy. Huruň üç ogly bolup, birinjisiniň ady Şobaldy, ol Kirýatýegarymy esaslandyrypdy[+]. 51Onuň ikinji ogly Salma bolup, ol Beýtullahamy esaslandyrypdy, üçünji oglunyň ady Harep bolup, ol Beýtgaderi esaslandyrypdy.

52Kirýatýegarymy esaslandyran Şobal harowalaryň we manahatlaryň ýarysynyň atasydy. 53Şeýle hem Kirýatýegarymyň uruglary bolan ýytralaryň, putlaryň, şumatlaryň, mişralaryň-da atasydy. Sorga hem Eştawol şäherleriniň halky hem şu uruglardan gelip çykypdy[+].

54Beýtullahamy esaslandyran Salma netopalylaryň, Atrot Beýtýowabyň hem manahatlaryň ýarysy Sorga halkynyň atasydy. 55Ýagbesde ýaşan kätipleriň uruglary: tirgatlar, şimgatlar we sukatlar. Olar Rekabyň nesliniň atasy Hammatdan gelip çykan keýnlerdi[†][+].

#### 3‑nji bap


Dawudyň nesilleri


(2 Şamuwel 3:2-5; 5:4-5,14-16; 1 Patyşalar 2:11; 1 Ýyl ýazgylary 14:3-6; 29:27)

1[•]Ine, şular Dawudyň[†] Hebrondaka doglan ogullarydyr: ýizregelli Ahynogamdan bolan nowbahar ogly[†] Amnon; karmelli Abygaýyldan bolan ikinji ogly Danyýel[+]. 2Üçünji ogly Geşur şasy Talmaýyň gyzy Magakadan bolan Abşalom, dördünji ogly Hagytdan bolan Adonyýa;[+] 3Bäşinji ogly Abytaldan bolan Şepatýa; altynjy ogly aýaly Egladan bolan Ýitregam; 4Şu altysy Dawudyň[†] Hebrondaka bolan ogullarydyr. Ol bu ýerde ýedi ýyl alty aý şalyk sürdi.

Dawut[†] Iýerusalimde[†] otuz üç ýyl şalyk sürdi[+]. 5Bular Dawut Iýerusalimdekä doglanlardyr: Şimga, Şobap, Natan, Süleýman[†]; olar Emiýeliň gyzy Batşebadan bolan dört oguldylar[+].

6-8Bulardan soň ýene dokuz ogul doguldy: Ýybhar, Elişama, Elipelet, Noga, Nepek, Ýapyýa, Elişama, Elýada we Elipelet.

9Dawudyň[†] şu ogullaryndan başga gyrnaklaryndan bolan ogullary-da bardy. Onuň Tamar diýen gyzy hem bardy[+].


Süleýmanyň nesilleri

10Süleýmandan[†] Rehabgam, Rehabgamdan Abyýa, Abyýadan Asa, Asadan Ýehoşapat,[+] 11Ýehoşapatdan Ýehoram, Ýehoramdan Ahazýa, Ahazýadan Ýowaş,[+] 12Ýowaşdan Amazýa, Amazýadan Uzyýa, Uzyýadan Ýotam,[+] 13Ýotamdan Ahaz, Ahazdan Hizkiýa, Hizkiýadan Manaşa,[+] 14Manaşadan Amon, Amondan Ýoşyýa doguldy[+].

15Ýoşyýanyň ogullary: nowbahar ogly[†] Ýohanan, ikinji ogly Ýehoýakym, üçünji ogly Sidkiýa, dördünji ogly Şallum[+].

16Ýehoýakymyň nesilleri: Ýehoýakymdan Ýekonýa[*], Ýekonýadan Sidkiýa doguldy[+].

17-18Ýesir edip äkidilen Ýekonýanyň ogullary: Şeýaltyýel, Malkyram, Pedaýa, Şenasar, Ýekamýa, Hoşama we Nedabýa.

19Pedaýanyň ogullary: Zerubabyl we Şimgi. Zerubabylyň ogullary: Meşullam, Hananýa we Şelomyt olaryň aýal doganydy[+].

20Zerubabylyň beýleki bäş ogly: Haşuba, Ohel, Berekýa, Hasadýa we Ýuşapheset.

21Hananýanyň ogullary: Pelatýa we Ýeşagýa. Ýeşagýadan Repaýa, Repaýadan Arnan, Arnandan Abadýa, Abadýadan Şekanýa doguldy.

22Şekanýadan Şemagýa doguldy. Şemagýanyň ogullary: Hatuş, Ýygal, Baryýa, Negarýa we Şapat. Şunlukda, Şekanýanyň bir ogly we bäş agtygy – jemi alty adam boldy[+].

23Negarýanyň ogullary: Elýogeýnaý, Hizkiýa we Azrykam. Bular jemi üç oguldylar.

24Elýogeýnaýyň ogullary: Hodawýa, Elýaşyp, Pelaýa, Akup, Ýohanan, Delaýa we Anany. Bular jemi ýedi oguldylar.

#### 4‑nji bap


Ýahudanyň nesilleri

1Ýahudanyň[†] ogullary: Peres, Hesron, Karmy, Hur we Şobal[+].

2Şobalyň ogly Reýaýadan Ýahat, Ýahatdan Ahumaý we Lahat doguldy. Bular Sorgalylaryň uruglarydyr[+].

3-4Efratyň nowbahar ogly, Beýtullahamy esaslandyran Huruň ogullary şulardy: Eýtam, Penuwal we Ezer. Eýtamyň ogullary şulardy: Ýizregel, Ýyşma we Ýydbaş. Olaryň aýal doganynyň ady Haslelponydy. Penuwal Gedory esaslandyrypdy, Ezer Huşany esaslandyrypdy[+].

5Tekowanyň kakasy Aşhuryň Hela hem-de Nagara atly iki aýaly bardy[+]. 6Aşhuryň Nagara diýen aýalyndan Ahuzam, Heper, Temeni we Hahaştary doguldy. Bular Nagaranyň ogullarydy. 7-8Helanyň ogullary: Zeret, Sohar, Etnan we Kos. Kos Anubyň we Hasobebabyň kakasydy. Harumyň ogly Aharheliň nesli-de Kosdan gelip çykandyr.

9Ýagbes atly adam bardy; ol doganlarynyň arasynda iň abraýlysydy. «Agyry bilen dogurdym» diýip, ejesi onuň adyna Ýagbes[*] dakdy. 10Ýagbes: «Meni ýalkasadyň[†], meniň çäklerimi giňeltsediň, meniň bilen bolup, meni azapdan we ýamanlykdan gorasadyň» diýip, Ysraýylyň[†] Hudaýyna dileg etdi. Hudaý onuň islegini ýerine ýetirdi.

11Şuhanyň dogany Kelupdan Mehir, Mehirden Eşton doguldy. 12Eştondan Beýtrapa, Paseýa hem-de Irnahaş galasyny esaslandyran Tehinna doguldy. Bular Rekanyň ilatydy.

13Kenazyň ogullary: Otniýel, Seraýa. Otniýeliň ogly: Hatat we Megonotaý[+]. 14Megonotaýdan Opra doguldy. Seraýa Hünärmentler jülgesini döreden Ýowabyň kakasydy. Köp hünärmentleriň ýaşaýandygy üçin bu ýere şeýle at dakyldy.

15Ýepunnäniň ogly bolan Kalebiň ogullary: Yru, Ela we Nagam. Eladan Kenaz doguldy[+].

16Ýehalleleliň ogullary: Zip, Zipa, Tirýa we Asarel.

17Ezranyň ogullary: Ýeter, Meret, Eper we Ýalon. Merediň müsürli aýalyndan: Merýem, Şammaý we Eştemowa galasyny esaslandyran Ýyşba doguldy. 18Merediň müsürli aýaly faraonyň[†] gyzy Bitýady. Onuň ýahudaly aýalyndan Gedory esaslandyran Ýeret, Sokony esaslandyran Heber bilen Zanowany esaslandyran Ýekutyýel doguldy.

19Hodyýanyň aýaly bolan Nahamyň aýal doganynyň ogullaryndan garmly Kegila bilen magakatly Eştemowa doguldy.

20Şimonyň ogullary: Amnon, Rinna, Benhanan we Tilon.

Ýişginiň ogullary: Zohet we Benzohet.


Şelahyň nesilleri

21Ýahudanyň[†] ogly Şelanyň nesilleri şulardyr: Lekany esaslandyran Er, Mareşany esaslandyran Lagda, Beýtaşbeýadaky nepis zygyr[†] mata dokaýanlaryň urugy,[+] 22Ýokymyň, Kozebanyň adamlary, Ýowaş hem-de Saraf. Olar Mowap[†] bilen Ýaşubleheme häkim boldular. Bular gadymy wakalardyr. 23Bular Netagymyň hem-de Gederanyň ilatlarydy. Olar patyşa küýzegär bolup hyzmat etdiler.


Şimgonyň nesilleri

24Şimgonyň ogullary: Nemuwal, Ýamyn, Ýaryp, Zera, Şawul[+]. 25Şawuldan Şallum, Şallumdan Mibsam, Mibsamdan Mişma doguldy. 26Mişmanyň ogullary: Mişmadan Hammuwal, Hammuwaldan Zakur, Zakurdan Şimgi doguldy. 27Şimginiň on alty ogly, alty gyzy bardy, ýöne onuň doganlarynyň perzendi köp däldi. Şeýdip, Şimginiň nesilleri Ýahudanyňky[†] ýaly köpelmedi. 28-31Olar Beýerşebada, Moladada, Hasarşugalda, Bilhada, Esemde, Tolatda, Betuwalda, Hormada, Ziklagda, Beýtmarkabotda, Hasarsusymda, Beýtbirgide we Şagaraýymda ýaşadylar. Ine, şular şimgileriň Dawut[†] patyşa bolmazyndan öňki galalarydy[+]. 32Olaryň obalary: Eýtam, Aýyn, Rimmon, Token, Aşan – jemi bäş gala. 33Bu galalaryň töweregindäki Bagala çenli bolan obalary olaryň mesgen tutan ýerleridir. Olar nesil daragtyny ýazdylar. 34Olaryň urugbaşylary şulardy: Meşobap, Ýamlek, Amazýanyň ogly Ýoşa, 35Ýowel, Asyýeliň çowlugy Seraýanyň agtygy Ýoşybýanyň ogly Ýehu, 36Elýogeýnaý, Ýagakoba, Ýeşohaýa, Asaýa, Adyýel, Ýeşimiýel, Benaýa, 37Şemagýanyň gowlugy, Şimriniň ýuwlugy, Ýedaýanyň çowlugy, Allonyň agtygy, Şipginiň ogly Ziza. 38Şu atlary boýunça agzalanlar urugbaşylardyr.

Olaryň nesilleri juda köpeldi. 39Olar öz sürülerine öri gözläp, Gedora we jülgäniň gündogar tarapyna çenli baryp ýetdiler. 40Olar otluk, gowy öri meýdanlarynyň üstünden bardylar; bu ýer gaty giň, asuda hem rahatdy. Öň bu ýerde hamlar oturypdylar. 41Şu atlary ýazylanlar Ýahuda patyşasy Hizkiýanyň döwründe gelip, öz çadyrlarynda bolan hamlara we megunylara hüjüm edip, olary büs-bütinleý gyryp ýok edip, olaryň ýerlerinde ornaşdylar, sebäbi ol ýerde sürüleri üçin öri meýdan bardy[+]. 42Şimgonlaryň bir bölegi – erkek kişileriniň bäş ýüzüsi Ýişginiň ogullary Pelatýanyň, Negarýanyň, Repaýanyň hem-de Uzyýeliň baştutanlygynda Segir dagyna gitdiler[+]. 43Olar amalekleriň gaçyp, diri galanlaryny gyrdylar; olar şu güne çenli şol ýerde ýaşap gelýärler[+].

#### 5‑nji bap


Rubeniň nesilleri

1Ruben Ysraýylyň[†] nowbahar ogludy, ýöne ol atasynyň düşegini haramlandygy üçin nowbahar ogullyk[†] haky ondan alnyp, Ysraýylyň ogly Ýusubyň[†] perzentlerine berildi. Şoňa görä-de nesil daragtynda Ruben ilkinji ogul hasap edilmeýär[+]. 2Ýahuda[†] doganlarynyň arasynda güýçlüsi bolup, baştutan ondan gelip çykan bolsa-da, nowbahar ogullyk haky Ýusubyňkydy[+]. 3Ysraýylyň nowbahar ogly Rubeniň ogullary şulardy: Hanok, Pallu, Hesron we Karmy[+].

4Ýoweliň nesilleri: Şemagýa, Şemagýadan Gok, Gokdan Şimgi, 5Şimgiden Mika, Mikadan Reýaýa, Reýaýadan Bagal[†], 6Bagaldan Beýera doguldy. Beýerany Aşuryň patyşasy Tiglatpileser ýesir edip äkitdi. Beýera rubenleriň tirebaşysydy[+]. 7-8Nesil daragtlaryna görä Beýeranyň kowumlary bilen bolan garyndaşlary şulardyr: Ýegiýel baştutan; Zakarýa we Ýoweliň çowlugy, Şemanyň agtygy, Azazyň ogly Bala. Bu rubenler Nebo bilen Bagalmegona çenli uzalyp gidýän Aroger ülkesinde ýaşaýardylar[+]. 9Gündogara Ýewfrat derýasynyň bu tarapyndaky çölüň başlanýan ýerine çenli uzalyp gidýän ýerler hem Belanyň ýerleridi, sebäbi onuň Gilgatda maly juda köpelipdi[+]. 10Şawulyň döwründe rubenler hagarlar bilen urşup, olary ýeňip, Gilgadyň tutuş gündogaryna ýaýrap, hagarlaryň çadyrlarynda ýaşadylar[+].


Gadyň nesilleri

11Gatlar rubenleriň gapdalynda Salka galasyna çenli bolan Başan ülkesinde mesgen tutdular[+]. 12Başanda Ýowel iň wajyp urugyň baştutanydy, Şapam ikinji wajyp urugyň baştutanydy, Ýagnaý bilen Şapat bolsa beýleki uruglaryň baştutanydy. 13Olaryň garyndaşlary kowumy boýunça şulardyr: Mikaýyl, Meşullam, Şeba, Ýoraý, Ýagkan, Ziýa we Eber jemi ýedi. 14Olar Abyhaýylyň nesilleridir. Abyhaýyl Büzüň taňlygy, Ýahdonyň geňligi, Ýeşişaýyň gowlugy, Mikaýylyň ýuwlugy, Gilgadyň çowlugy, Ýarowanyň agtygy, Hurynyň oglydy. 15Gunynyň agtygy, Abdyýeliň ogly Ahy bularyň arasynda iň beýik urugbaşydy. 16Gatlar Gilgatdaky we Başandaky galalarynda hem-de Şaronyň öri meýdanlarynda ýaşadylar[+]. 17Ýahudanyň[†] patyşasy Ýotam hem-de Ysraýylyň patyşasy Ýarobgamyň döwründe bularyň hemmesi öz nesil daragtyna görä hasaba alyndylar[+].


Gündogar tireleriň goşunlary

18Rubenlerden, gatlardan hem-de gündogardaky manaşa tiresinden gylyçly-galkanly, ýaý bilen ok atýan, söweş tälimini alan, gulluga taýýar kyrk dört müň ýedi ýüz altmyş sany edermen esger bardy. 19Olar hagarlar, ýeturlar, napyşlar hem-de nodaplar bilen uruşdylar. 20Olar uruşda Hudaýa ahy-nala edip, kömek alandyklary üçin, hagarlaryň hem-de olaryň ýanyndakylaryň ählisini ele saldylar. Hudaý olaryň ahy-nalasyna jogap berdi, çünki olar Oňa ynandylar. 21Olar duşmanlarynyň elli müň düýesini, iki ýüz elli müň dowaryny, iki müň eşegini ele saldylar we ýüz müň adamyny ýesir aldylar. 22Köp adam öldi, sebäbi bu uruş Hudaýdandy. Şeýdip, rubenler, gatlar hem-de gündogardaky manaşa tiresi tä sürgünlik[†] döwrüne çenli hagarlaryň hem-de olaryň ýanyndakylaryň ýerlerinde ýaşadylar[+].


Gündogardaky manaşa tiresi

23Gündogardaky manaşa tiresiniň adamlary ýurtda mesgen tutup, Başandan Bagalhermona, Senire hem-de Hermon dagyna çenli ýaýradylar. Olar juda köpdi[+]. 24Ine, şular olaryň kowumbaşylarydyr: Eper, Ýişgi, Eliýel, Azryýel, Ýermeýa, Hodawýa we Ýahdyýel. Bular batyr ýigitler, meşhur adamlar we urug baştutanlarydy. 25Emma bular ata-babalarynyň Hudaýyndan dänip, Onuň öz öňlerinde derbi-dagyn eden ýurdunyň halkynyň hudaýlaryna sežde etmek[†] bilen zyna etdiler. 26Şoňa görä Ysraýyl Hudaýy Aşuryň patyşasy Pulyň ruhuny[†] oýardy. Bu patyşanyň beýleki ady Tiglatpileserdi. Ol rubenleri, gatlary, gündogardaky manaşa tiresini ýesir edip, olary Hala, Habora, Hara hem-de Gozan derýasyna getirdi. Olar şu güne çenli hem şol ýerdedir[+].

#### 6-njy bap


Lewiniň nesilleri

1[•]Lewiniň ogullary: Gerşon, Kohat we Merary[+]. 2Kohadyň ogullary: Imran, Ýishar, Hebron we Uzyýel[+]. 3Imranyň ogul-gyzy: Harun, Musa[†] we Merýem. Harunyň ogullary: Nadap, Abyhu, Elgazar we Ytamar[+].

4Elgazardan Pinehas, Pinehasdan Abyşuwa,[+] 5Abyşuwadan Buky, Bukydan Uzy, 6Uzydan Zerahýa, Zerahýadan Meraýot, 7Meraýotdan Amarýa, Amarýadan Ahytup, 8Ahytupdan Sadok, Sadokdan Ahymagas,[+] 9Ahymagasdan Azarýa, Azarýadan Ýohanan,[+] 10Ýohanandan Azarýa doguldy. Bu şol Süleýmanyň[†] Iýerusalimde[†] guran öýünde ruhanylyk[†] eden Azarýadyr. 11Azarýadan Amarýa, Amarýadan Ahytup, 12Ahytupdan Sadok, Sadokdan Şallum,[+] 13Şallumdan Hilkiýa, Hilkiýadan Azarýa 14Azarýadan Seraýa, Seraýadan Ýehosadak doguldy[+]. 15Nebukadnesaryň üsti bilen Reb[†] Ýahudanyň[†] we Iýerusalimiň halklaryny sürgün[†] eden döwründe Ýehosadak hem sürgün edildi[+].


Lewiniň beýleki nesilleri

16Lewiniň ogullary: Gerşon, Kohat we Merary[+]. 17Gerşonyň ogullarynyň atlary Libni hem-de Şimgidir. 18Kohadyň ogullary: Imran, Ýishar, Hebron we Uzyýel[+]. 19Merarynyň ogullary: Mahly we Muşy.

Nesillerine görä lewileriň[†] uruglary şulardyr:[+] 20Gerşonyň nesilleri: Gerşondan Libni, Libniden Ýahat, Ýahatdan Zimma, 21Zimmadan Ýowa, Ýowadan Ydo, Ydodan Zera, Zeradan Ýeýatraý doguldy.

22Kohadyň nesilleri: Kohatdan Eminadap, Eminadapdan Kora, Koradan Asyr, 23Asyrdan Elkana, Elkanadan Ebiýasap, Ebiýasapdan Asyr,[+] 24Asyrdan Tahat, Tahatdan Uryýel, Uryýelden Uzyýa, Uzyýadan Şawul doguldy.

25Elkananyň ogullary: Omasaý we Ahymot. 26Ahymotdan Elkana, Elkanadan Sopaý, Sopaýdan Nahat, 27Nahatdan Eliýap, Eliýapdan Ýeroham, Ýerohamdan Elkana doguldy.

28Şamuweliň ogullary: nowbahar ogly[†] Ýowel[*], ikinji ogly Abyýa.

29Merarynyň nesilleri: Merarydan Mahly, Mahlydan Libni, Libniden Şimgi, Şimgiden Uza, 30Uzadan Şimga, Şimgadan Hagyýa, Hagyýadan Asaýa doguldy.


Ybadathana sazandalary

31Äht sandygyny[†] Rebbiň öýünde[†] goýandan soň, Dawudyň[†] şol ýerde nagma aýtmaga bellän adamlary şulardyr[+]. 32Bular Süleýman[†] Iýerusalimde[†] Rebbiň öýüni gurýança, Rebbe ýüz tutulýan mukaddes çadyryň[†] öňünde nagma aýtdylar. Olar bellenilen düzgünler boýunça hyzmata durdular[+].

33Ol ýerde hyzmata duranlar hem-de olaryň nesilleri şulardyr: kohat urugyndan Ýoweliň ogly Heýman bagşy. Heýmanyň ata-babalary şulardyr: Şamuwel Ýoweliň atasy,[+] 34Elkana Şamuweliň atasy, Ýeroham Elkananyň atasy, Eliýel Ýoramyň atasy, Towa Eliýeliň atasy, 35Sup Towanyň atasy, Elkana Supuň atasy, Mahat Elkananyň atasy, Omasaý Mahatyň atasy, 36Elkana Omasaýyň atasy, Ýowel Elkananyň atasy, Azarýa Ýoweliň atasy, Sepanýa Azarýanyň atasy, 37Tahat Sepanýanyň atasy, Asyr Tahadyň atasy, Ebiýasap Asyryň atasy, Kora Ebiýasabyň atasy, 38Ýishar Koranyň atasy, Kohat Ýisharyň atasy, Lewi Kohadyň atasy, Ysraýyl[†] Lewiniň atasy.

39Onuň sagynda duran dogany Asaf, gerşon urugyndan bolup, Berekýanyň ogludy. Onuň ata-babalary şulardyr: Şimga Berekýanyň atasy,[+] 40Mikaýyl Şimganyň atasy, Bagaseýa Mikaýylyň atasy, Malkyýa Bagaseýanyň atasy, 41Etni Malkyýanyň atasy, Zera Etniniň atasy, Adaýa Zeranyň atasy, 42Eýtan Adaýanyň atasy, Zimma Eýtanyň atasy, Şimgi Zimmanyň atasy, 43Ýahat Şimginiň atasy, Gerşon Ýahatyň atasy, Lewi Gerşonyň atasy.

44Çep tarapynda olaryň merary urugyndan bolan garyndaşlary durdy. Olar şulardyr: Kişi Eýtanyň atasy, Abdy Kişiniň atasy, Malluk Abdynyň atasy,[+] 45Haşabýa Mallugyň atasy, Amazýa Haşabyň atasy, Hilkiýa Amazýanyň atasy, 46Emasy Hilkiýanyň atasy, Bany Emasynyň atasy, Şemer Banynyň atasy 47Mahly Şemeriň atasy, Muşy Mahlynyň atasy, Merary Muşynyň atasy, Lewi Merarynyň atasy.

48Olaryň garyndaşlary bolan lewiler[†] mukaddes çadyryň[†] – Hudaýyň öýüniň hyzmatyna bellendiler.


Harunyň nesilleri

49Harun bilen onuň nesilleri ýakma[†] gurbanlyk[†] sypasynda[†], ýakymly ysly tütetgi[†] sypasynda sadakalar[†] hödürlediler. Iň mukaddes otagyň[†] ähli işlerini etdiler. Hudaýyň guly Musanyň[†] tabşyryklaryna laýyklykda, olar ysraýyl halkyny günäsinden sapladylar[+]. 50Ine, şular Harunyň nesilleridir: Harundan Elgazar, Elgazardan Pinehas, Pinehasdan Abyşuwa,[+] 51Abyşuwadan Buky, Bukydan Uzy, Uzydan Zerahýa, 52Zerahýadan Meraýot, Meraýotdan Amarýa, Amarýadan Ahytup, 53Ahytupdan Sadok, Sadokdan Ahymagas doguldy.


Lewileriň mesgen tutan ýerleri

54-55[•]Lewileriň öz topraklarynda mesgen tutan ýerleri şulardyr: kohat urugyndan bolan Harunyň ogullarynyň bijesi çykyp, olara Ýahudadaky Hebrony hem-de onuň töweregindäki öri meýdanlary berdiler[+]. 56Ýöne ol galanyň ekin meýdanlarydyr obalary Ýepunnäniň ogly Kalebe berildi[+]. 57Harunyň ogullaryna gaçybatalga galalary bolan Hebron we Libna öri meýdanlary bilen bile, Ýatyr we Eştemowa öri meýdanlary bilen bile, 58Hilen öri meýdanlary bilen bile, Debir öri meýdanlary bilen bile, 59Aşan we Beýtşemeş öri meýdanlary bilen bilelikde berildi. 60Benýamin tiresiniň topragyndan hem öri meýdanlary bilen bilelikde Geba, öri meýdanlary bilen bilelikde Alemet hem-de öri meýdanlary bilen bilelikde Anatot berildi. Olaryň ähli galalary nesilleriniň sanyna görä on üçdür.

61Kohatlaryň galan nesillerine bije üsti bilen günbatardaky manaşa tiresiniň paýyndan on gala berildi. 62Gerşonlara nesilleriniň sanyna görä ysakar, aşer, naftaly hem-de Başandaky manaşa tirelerinden on üç gala berildi. 63Merarylara nesilleriniň sanyna görä, ruben, gat hem-de zebulun tirelerinden on iki gala berildi. 64Şunlukda, ysraýyllar bu galalary öri meýdanlary bilen bilelikde lewilere[†] berdiler. 65Şeýle hem ysraýyllar lewilere bije üsti bilen ýahuda[†], şimgon hem-de benýamin tireleriniň atlary agzalan galalaryny berdiler. 66Kohadyň nesillerinden käbirlerinde efraýym tiresinden alnan galalary bardy. 67Olara gaçybatalga galalary bolan Efraýym daglaryndaky Şekemi öri meýdanlary bilen bilelikde, şeýle hem Gezeri öri meýdanlary bilen bilelikde, 68Ýokmygamy öri meýdanlary bilen bilelikde, Beýthorony öri meýdanlary bilen bilelikde, 69Aýalony öri meýdanlary bilen bilelikde, Gatrimmony öri meýdanlary bilen bilelikde berdiler. 70Günbatardaky manaşa tiresinden öri meýdanlary bilen bilelikde Aneri, Kohadyň nesilleriniň galan bölegine öri meýdanlary bilen bilelikde Bilgamy berdiler.

71Gerşonlara: gündogardaky manaşa tiresinden: öri meýdanlary bilen bilelikde Başandaky Golany we öri meýdanlary bilen bilelikde Aştaroty; 72ysakar tiresinden: öri meýdanlary bilen bilelikde Kedeşi, öri meýdanlary bilen bilelikde Daberaty, 73öri meýdanlary bilen bilelikde Ramody, öri meýdanlary bilen bilelikde Anemi; 74aşer tiresinden: öri meýdanlary bilen bilelikde Maşaly, öri meýdanlary bilen bilelikde Abdony, 75öri meýdanlary bilen bilelikde Hukogy, öri meýdanlary bilen bilelikde Rehoby; 76naftaly tiresinden: öri meýdanlary bilen bilelikde Jeliledäki[†] Kedeşi, öri meýdanlary bilen bilelikde Hammony, öri meýdanlary bilen bilelikde Kirýataýymy berdiler. 77Merary urugynyň galanlaryna şu ýerler berildi: zebulun tiresinden öri meýdanlary bilen bilelikde Rimmono, öri meýdanlary bilen bilelikde Tabor, 78Ýerihodan başlap, Iordanyň aňyrsyna çenli, Iordanyň gündogar tarapy, ruben tiresinden: öri meýdanlary bilen bilelikde çöldäki Beser, öri meýdanlary bilen bilelikde Ýahsa, 79öri meýdanlary bilen bilelikde Kedemot, öri meýdanlary bilen bilelikde Meýpagat; 80-81gat tiresinden: öri meýdanlary bilen bilelikde Gilgatdaky Ramot, öri meýdanlary bilen bilelikde Mahanaýym, öri meýdanlary bilen bilelikde Heşbon, öri meýdanlary bilen bilelikde Ýazer.

#### 7‑nji bap


Ysakaryň nesilleri

1Ysakaryň ogullary: Tola, Puwa, Ýaşup we Şimron – jemi dört[+]. 2Tolanyň ogullary: Uzy, Repaýa, Ýeriýel, Ýahmaý, Ýybsam we Şamuwel. Olar tola urugynyň kowumbaşylarydyr. Dawudyň[†] döwründe olaryň ýigrimi iki müň alty ýüz sany batyr ýigitleri bardy. 3Uzydan Ýyzrahýa doguldy. Ýyzrahýanyň ogullary: Mikaýyl, Abadýa, Ýowel we Ýişiýa. Uzynyň ogly we agtyklary – jemi bäş; olaryň ählisi-de kowumbaşylardy. 4Nesil daragtyna görä nesilleriniň otuz alty müň adamly harby güýçleri bardy, çünki olar köp aýally hem-de köp ogullydylar. 5Ysakaryň ähli nesilleriniň arasynda batyr ýigitler bolan garyndaşlary nesil daragtlaryna görä jemi segsen ýedi müňdi[+].


Benýaminiň nesilleri

6Benýaminiň ogullary: Bala, Beker we Ýedigaýel – jemi üç[+]. 7Balanyň ogullary: Esbon, Uzy, Uzyýel, Ýerimot we Iri – jemi bäş. Bular kowumbaşylar, batyr ýigitlerdir. Olaryň nesil daragtyna görä sany ýigrimi iki müň otuz dörtdi. 8Bekeriň ogullary: Zemira, Ýogaş, Eligezer, Elýogeýnaý, Omry, Ýeremot, Abyýa, Anatot, Alemet. Şularyň hemmesi Bekeriň ogullarydyr. 9Nesil daragtyna görä batyr ýigitler bolan kowumbaşylaryň sany ýigrimi müň iki ýüz adamdy. 10Ýedigaýeliň ogullary: Bilhan. Bilhanyň ogullary: Ýeguş, Benýamin, Ehut, Kenagana, Zetan, Tarşyş we Ahyşahar. 11Ýedigaýeliň şu ogullarynyň hemmesi kowumbaşylardyr we batyr ýigitlerdir. Olaryň urşa ukyplysy on ýedi müň iki ýüzdi. 12Iriň ogullary: Şupym, Hupym; Huşym bolsa Aheriň ogludyr.


Naftalynyň nesilleri

13Naftalynyň ogullary: Ýahsyýel, Guny, Ýezer we Şallum. Şular Bilhanyň nesilleridir[+].


Manaşanyň nesilleri

14Manaşanyň ogullary: siriýaly gyrnak aýalyndan doglan Asryýel; Gilgadyň kakasy Makyr hem şondan doguldy[+]. 15Makyr Hupym bilen Şupymy öýlendirdi. Aýal doganynyň ady Magakady. Ikinjisiniň ady Selophaddy. Onuň diňe gyzlary boldy[+]. 16Makyryň aýaly Magaka bir ogul dogurdy we onuň adyna Pereş dakdy. Pereşiň inisiniň ady Şereşdi; onuň ogullarynyň ady Ulam hem-de Rekemdi. 17Ulamdan Bedan doguldy. Manaşanyň agtygy, Makyryň ogly Gilgadyň ogullary şulardyr. 18Gilgadyň aýal dogany Hammoleketden Yşhot, Abygezer we Mahla doguldy. 19Şemidanyň ogullary: Ahýan, Şekem, Likhi we Anygam[+].


Efraýymyň nesilleri

20Efraýymyň ogly Şutela, Şutelanyň ogly Beret, Berediň ogly Tahat, Tahadyň ogly Elgada, Elgadanyň ogly Tahat,[+] 21Tahadyň ogly Zabat, Zabadyň ogly Şutela.

Ezer we Elgat Efraýymyň ogullarydy. Ýerli gat halky olary mal sürülerini basyp almaga gelendikleri üçin öldürdi. 22Kakalary Efraýym ençe günläp olaryň ýasyny tutdy; doganlary oňa göwünlik bermäge geldiler. 23Efraýym aýalynyň ýanyna girdi. Aýaly göwreli bolup, bir ogul dogurdy we onuň adyna Beriga dakdy, sebäbi onuň öýünde betbagtçylyk[*] bardy. 24Ýokarky we aşaky Beýthorony hem-de Uzenşeýerany guran onuň gyzy Şeýerady[+].

25Repa onuň ogludy. Repadan Reşep, Reşepden Tela, Teladan Tahan, 26Tahandan Ladan, Ladandan Emihut, Emihutdan Elişama,[+] 27Elişamadan Nun, Nundan Ýeşuwa doguldy[+].

28Efraýymlaryň mülkleri we mesgen tutan ýerleri şulardyr: Beýtel galasy we onuň obalary, gündogarda Nagaran, günbatarda Gezer we onuň obalary, Şekem we onuň obalary, Aýa we onuň obalary. 29Manaşalaryň çäklerinden: Beýtşeýan galalary bilen, Tagnak galalary bilen, Megido galalary bilen, Dor galalary bilen. Şu galalarda Ysraýylyň[†] ogly Ýusubyň[†] ogullary mesgen tutdular[+].


Aşeriň nesilleri

30Aşeriň ogullary: Ýimna, Ýişwa, Ýişwi we Beriga; Sera bularyň aýal doganydy[+].

31Beriganyň ogullary: Heber bilen Malkyýel; Malkyýel Birzaýytyň kakasydy.

32Heberden Ýaplet, Şomer, Hotam hem-de olaryň aýal dogany Şuga doguldy.

33Ýapletiň ogullary: Pasak, Bimhal we Aşwat. Bular Ýapletiň ogullarydyr.

34Şemeriň ogullary: Ahy, Rohaga, Huba we Aram.

35Şemeriň dogany Helemiň[*] ogullary: Sopa, Ýymna, Şeleş we Amal.

36Sopanyň ogullary: Suwa, Harneper, Şugal, Beri, Ýymra, 37Beser, Hot, Şamma, Şilşa, Ýytran we Beýera. 38Ýeteriň ogullary: Ýepunne, Pispa we Ara.

39Ulanyň ogullary: Ara, Hannyýel we Risýa.

40Şularyň hemmesi Aşeriň nesilleridi, kowumbaşylardyr, saýlama batyr ýigitler hem-de begleriň begidir. Olaryň nesil daragtyna görä urşa ukyply ýigrimi alty müň adamy bardy.

#### 8‑nji bap


Benýaminiň nesilleri

1Benýaminiň bäş ogly bardy. Nowbahar ogly[†] Bala, ikinjisi Aşbel, üçünjisi Ahara, 2dördünjisi Noha, bäşinjisi Rapady[+].

3Balanyň ogullary: Adar, Gera, Abyhut, 4Abyşuwa, Nagaman, Ahowa, 5Gera, Şefufan we Huram.

6-7Ehudyň nesilleri Nagaman, Ahyýa we Gerady. Olar Geba halkynyň kowumbaşylarydy. Olar kowlup çykarylyp, Manahata ýesir edilip äkidildiler. Uza bilen Ahyhudyň kakasy Gera bulary göçüripdi.

8Şaharaýym öz aýallary Huşym bilen Bagarana talagyny bereninden soň, Mowap[†] ýurdunda onuň birnäçe ogly boldy. 9Onuň aýaly Hodeşden bolan ogullary şulardyr: Ýobap, Sibýa, Meşa, Malkam, 10Ýegus, Sakýa we Mirma. Olar kowumbaşydylar.

11Şaharaýymyň Huşymdan Abytup hem-de Elpagal diýen ogullary boldy. 12Elpagalyň ogullary: Eber, Mişgam, Onony hem-de galalary bilen bile Lody guran Şemet,[+] 13Beriga, Şema – bu ikisi Aýalonyň ilatynyň kowumbaşylarydylar; olar Gatyň ilatyny kowup çykardylar; 14Beriganyň ogullary şulardyr: Ahýo, Şaşak we Ýeremot, 15Zebadýa, Arat, Eder, 16Mikaýyl, Ýyşpa we Ýoha – bular Beriganyň ogullarydyr.

17Zebadýa, Meşullam, Hizki, Heber, 18Ýişmeraý, Ýizliýa we Ýobap – bular Elpagalyň ogullarydyr.

19Ýakym, Zikri, Zabdy, 20Eligenaý, Silletaý, Eliýel, 21Adaýa, Beraýa we Şimrat – bular Şimginiň ogullarydyr.

22Ýişpan, Eber, Eliýel, 23Abdon, Zikri, Hanan, 24Hananýa, Eýlam, Antotyýa, 25Ýipdeýa we Penuwal – bular Şaşagyň ogullarydyr.

26Şamşeraý, Şeharýa, Atalýa, 27Ýagareşýa, Eliýa we Zikri – bular Ýerohamyň ogullarydyr.

28Bular nesil daragtyna görä kowumbaşylardyr. Olar Iýerusalimde[†] ýaşadylar.


Şawul patyşanyň nesilleri

29[•]Gibgony esaslandyran adam şol galada ýaşady; onuň aýalynyň ady Magakady. 30Abdon olaryň nowbahar ogludy[†], onsoň Sur, Kiş, Bagal[†], Ner, Nadap, 31Gedor, Ahýo, Zeker we Miklotdy. 32Miklot Şimganyň kakasydy. Olar hem öz garyndaşlarynyň ýanynda – Iýerusalimde[†] ýaşadylar.

33Nerden Kiş, Kişden Şawul, Şawuldan Ýonatan, Malkyşuwa, Abynadap we Eşbagal[*] doguldy[+].

34Ýonatandan Meribagal[*], Meribagaldan Mika doguldy[+]. 35Mikanyň ogullary: Piton, Melek, Taryýa we Ahaz.

36Ahazdan Ýehogada, Ýehogadadan Alemet, Azmawet, Zimri, Zimriden Mosa doguldy. 37Mosadan Binega, Binegadan Rapa, Rapadan Elgasa, Elgasadan Asel doguldy.

38Aseliň Azrykam, Bokeru, Ysmaýyl[†], Şegarýa, Abadýa we Hanan atly alty ogly bardy. Şularyň hemmesi Aseliň ogullarydyr. 39Onuň dogany Ýeşugyň ogullary: nowbahar ogly[†] Ulam, ikinjisi Ýeguş, üçünjisi Elipelet. 40Ulamyň ogullary batyr ýigitler we ýaýçylardy; olaryň çagalarydyr agtyklary köpdi. Olaryň jemi bir ýüz ellidi.

Şularyň hemmesi benýaminlerdir.

#### 9-njy bap


Ýesirlikden gaýdyp gelenler

1[•]Ysraýyllaryň[†] hemmesi öz nesil daragtyna görä hasaba alnyp, olar Ysraýyl patyşalarynyň kitabyna ýazyldy.

Ýahudalar[†] Rebbe[†] biwepalyk edendikleri üçin Babyla sürgün[†] edildi[+]. 2Käbir ysraýyllar ilkinji bolup, galalardaky öz mülklerine ruhanylar[†], lewiler[†] hem-de ybadathana[†] hyzmatkärleri bilen dolanyp geldiler[+].

3Ýahuda, benýamin, efraýym hem-de manaşa tirelerinden Iýerusalimde[†] täzeden ornaşanlary şulardyr:

4Ýahudanyň ogly Peresiň neslinden: Banynyň ýuwlugy, Imriniň çowlugy, Omrynyň agtygy, Emihudyň ogly Utaý[+].

5Şilon urugyndan: nowbahar ogly[†] Asaýa hem-de onuň ogullary.

6Zeranyň neslinden: Ýeguwel hem-de onuň garyndaşlary – jemi ýahuda tiresinden alty ýüz togsan adam.

7Benýaminiň neslinden: Hasenuwanyň çowlugy, Hodawýanyň agtygy, Meşullamyň ogly Sallu; 8Ýerohamyň ogly Ýibneýa; Mikriniň agtygy, Uzynyň ogly Ela; Ýibniýanyň çowlugy, Reguwalyň agtygy, Şepatýanyň ogly Meşullam. 9Benýaminler nesil daragtyna görä dokuz ýüz elli alty adamdy. Ýokarda ady agzalanlaryň hemmesi kowumbaşylardy.


Iýerusalime dolanyp gelen ruhanylar

10Dolanyp gelen ruhanylardan[†]: Ýedaýa, Ýehoýaryp, Ýakin, 11Ahytubyň gowlugy, Meraýotyň ýuwlugy, Sadogyň çowlugy, Meşullamyň agtygy, Hilkiýanyň ogly, Hudaýyň öýüniň ýolbaşçysy Azarýa; 12Malkyýanyň çowlugy, Paşhuryň agtygy, Ýerohamyň ogly Adaýa; Immeriň gowlugy, Meşillemitiň ýuwlugy, Meşullamyň çowlugy, Ýahzeranyň agtygy, Adyýeliň ogly Magsaý. 13Ruhanylaryň sany bir müň ýedi ýüz altmyşdy. Olar kowumbaşylardy we ukyply adamlardy. Olar Hudaýyň öýünde hyzmat etmäge jogapkärdi.


Iýerusalimdäki lewiler

14Lewilerden[†]: Merary urugyndan Haşabýanyň çowlugy, Azrykamyň agtygy, Haşubyň ogly Şemagýa; 15Bakbakar, Hereş, Galal; Asafyň çowlugy, Zikriniň agtygy, Mikanyň ogly Matanýa; 16Elkananyň geňligi, Asanyň gowlugy, Berekýanyň ýuwlugy, Ýedutunyň[†] çowlugy, Galalyň agtygy, Şemagýanyň ogly Abadýa. Ol netopalylaryň obalarynda ýaşady.


Iýerusalimdäki ybadathana derwezebanlary

17Derwezebanlar şulardyr: Şallum, Akup, Talmon, Ahyman we olaryň garyndaşlary. Şallum olaryň baştutanydy[+]. 18Bular öň şa derwezesiniň gündogar tarapynda goýlupdylar. Olar lewileriň[†] düşelge derwezebanlarydylar. 19Kora urugyndan bolan Ebiýasabyň[*] agtygy, Koreniň ogly Şallum we onuň kowumdaşy koralar hem ata-babalarynyň Rebbiň mesgenine derwezebançylyk edişleri ýaly, Rebbiň mukaddes çadyryna[†] derwezebançylyk etdiler. 20Öň Elgazaryň ogly Pinehas olaryň ýolbaşçysy bolupdy. Reb onuň bilen boldy[+]. 21Meşelemýanyň ogly Zakarýa Rebbe ýüz tutulýan çadyryň[†] agzynda derwezebandy[+]. 22Derwezebanlyga bellenenleriň hemmesi iki ýüz on iki adamdyr. Olar öz obalarynda nesil daragtyna görä hasaba alyndylar. Olary Dawut[†] bilen görgür Şamuwel jogapkärli wezipä belledi[+]. 23Şular we olaryň nesilleri Rebbiň öýüniň[†], ýagny çadyryň derwezebanlarydylar. 24Derwezebanlar dört tarapdaky: gündogardaky, günbatardaky, demirgazykdaky hem-de günortadaky derwezeleri saklaýardylar. 25Olaryň obalarynda ýaşaýan doganlary nobatma-nobat her ýedi günden olary görmäge gelmelidiler[+]. 26Çünki lewilerden bolan dört ýolbaşçy derwezeban Hudaýyň öýüniň otaglarynyň hem-de hazynalarynyň hem ýolbaşçysydylar. 27Olar gijesine-de Hudaýyň öýüniň golaýynda bolardylar. Çünki ybadathana[†] gözegçilik etmek hem-de her gün irden ony açmak olaryň borjudy[+].


Beýleki lewiler

28Lewileriň[†] käbirleri hyzmat üçin goýlan enjamlara serederdiler, sebäbi olary sanap äkidip, sanabam getirmelidiler. 29Olaryň käbirleri beýleki esbaplara, mukaddes[†] enjamlara, saýlama una, şeraba, ýaga, ýakymly ysly tütetgä hem-de hoşboý ysly zatlara gözegçilik edýärdiler. 30Ruhany[†] ogullarynyň käbirleri hoşboý ysly zatlary taýýarlaýardylar[+]. 31Süýjüli kökeleri bişirmeklik Kora neslinden bolan Şallumyň nowbahar ogly[†] lewi Matytýa tabşyryldy. 32Kohat neslinden bolan garyndaşlarynyň käbirine Sabat güni[†] üçin hödür çöregi[†] taýýarlamagy tabşyryldy[+].

33Lewileriň[†] urugbaşylary bolan aýdymçylar ybadathananyň[†] otaglarynda ýaşaýardylar. Olar başga hyzmatlardan azatdylar, sebäbi olar gije-gündiz hyzmatdadylar[+]. 34Nesil daragtyna görä lewileriň urugbaşylary şulardylar. Olar Iýerusalimde[†] ýaşadylar.


Şawul patyşanyň ata-babalary we nesilleri

35[•]Gibgonyň kakasy Ýegiýel Gibgon galasynda ýaşaýardy; onuň aýalynyň ady Magakady. 36Onuň nowbahar ogly[†] Abdon, soňkulary: Sur, Kiş, Bagal[†], Ner, Nadap, 37Gedor, Ahýo, Zakarýa we Miklot. 38Miklotdan Şimeýam doguldy. Olar hem garyndaşlarynyň ýanynda Iýerusalimde[†] ýaşadylar. 39Nerden Kiş, Kişden Şawul, Şawuldan Ýonatan, Malkyşuwa, Abynadap we Eşbagal doguldy[+]. 40Ýonatandan Meribagal, Meribagaldan Mika doguldy. 41Mikanyň ogullary: Piton, Melek, Tahreýa we Ahaz. 42Ahazdan Ýagra[*], Ýagradan Alemet, Azmawet we Zimri. Zimriden Mosa doguldy. 43Mosadan Binega, Binegadan Repaýa, Repaýadan Elgasa, Elgasadan Asel doguldy. 44Aseliň alty ogly bolup, olaryň atlary: Azrykam, Bokeru, Ysmaýyl[†], Şegarýa, Abadýa we Hanandy. Şular Aseliň ogullarydy.

#### 10-njy bap


Şawul patyşanyň ölümi


(1 Şamuwel 31:1-13)

1[•]Piliştliler[†] Ysraýylyň[†] garşysyna söweş etdi. Ysraýyllar piliştlilerden gaçyp, Gilbowa dagynda köpüsi gyryldy[+]. 2Piliştliler Şawulyň we onuň ogullary Ýonatanyň, Abynadabyň hem-de Malkyşuwanyň yzyndan kowup ýetip, onuň ogullaryny öldürdiler[+]. 3Şawula garşy söweş güýçlendi, ýaýçylar ony tapdylar we agyr ýaraladylar. 4Şawul ýaragçy nökerine şeýle diýdi: «Gylyjyňy al-da, meni öldür; sünnetsizleriň[†] elinden ölüp, olara göz bolmaýyn» diýdi. Emma onuň ýaragçy nökeri juda gorkdy we beýle etmek islemedi. Şoňa görä, Şawul öz gylyjyny aldy-da, onuň üstüne özüni oklady[+]. 5Şawulyň ölendigini gören ýaragçy nökeri-de öz gylyjynyň üstüne özüni oklap öldi. 6Şeýdip, Şawul, onuň üç ogly – tutuş maşgala bir günde öldi. 7Deredäki ähli ysraýyllar goşunyň gaçandygyny, Şawulyň we onuň ogullarynyň ölendigini görüp, öz galalaryny taşlap gaçdylar. Piliştliler gelip, galalary eýelediler. 8Ertesi gün piliştliler öldürilenleri talamak üçin gelenlerinde, Gilbowa dagynda Şawul bilen onuň ogullarynyň jesedini tapdylar. 9Olar Şawulyň kellesini kesip, ýaragyny aldylar we buthanalaryna[†] hem-de halkyna habar bermek üçin, tutuş piliştlileriň ýurduna çaparlar gönderdiler[+]. 10Şawulyň ýaragyny öz buthanalarynda goýdular, kellesini bolsa Dagonyň buthanasyndan asdylar[+]. 11Piliştlileriň Şawula edenlerini Gilgatdaky Ýabeşiň ilaty eşidende,[+] 12onuň gaýduwsyz adamlarynyň ählisi aýaga galdy. Olar Şawul bilen onuň ogullarynyň jesedini alyp, Ýabeşe getirdiler. Olar bularyň süňklerini Ýabeşdäki dub agajynyň astynda jaýlap, ýedi günläp agyz beklediler[†][+].

13Şeýdip, Şawul Hudaýa biwepalyk edendigi üçin öldi. Ol Rebbiň[†] buýrugyny berjaý etmänliginden ötri, jadygöýden maslahat sorapdy[+]. 14Ol Rebden soramandy. Şonuň üçin hem Reb ony öldürdip, patyşalygyny Ýyşaýyň ogly Dawuda[†] berdi.

#### 11‑nji bap


Dawut Ysraýyla hem-de Ýahuda patyşa bolýar


(2 Şamuwel 5:1-10)

1[•]Ähli ysraýyllar[†] Hebrondaky Dawudyň[†] daşyna ýygnanyp, oňa şeýle diýdiler: «Biz seniň öz süýegiňden, öz teniňdendiris. 2Öňlerem – Şawul patyşamyzka-da sen ysraýyl goşunyna serkerdediň. Hudaýyň Reb[†] saňa: „Meniň halkym Ysraýylyň çopany sen bolarsyň, halkym Ysraýyla sen hökümdarlyk edersiň“ diýipdi» diýdiler[+]. 3Şeýdip, Ysraýylyň ähli ýaşululary[†] Hebrona Dawudyň ýanyna geldiler. Şol ýerde Rebbiň huzurynda Dawut[†] olar bilen äht[†] edişdi. Ysraýylyň ýaşululary Rebbiň Şamuweliň üsti bilen aýdan sözüne laýyklykda, Dawudyň başyna ýag guýup[†], ony Ysraýyla patyşa bellediler[+].

4Dawut[†] we tutuş Ysraýyl Iýerusalime[†], ýagny Ýabusa[†] – ýabuslylaryň mekanyna ýöriş etdiler[+]. 5Ýabusyň ilaty Dawuda: «Sen bu ýere girip bilmersiň» diýdiler. Emma Dawut Sion[†] galasyny basyp aldy. Ol häzir «Dawut galasy» diýlip atlandyrylýar. 6Dawut: «Ýabuslylara kim öňürti zarba ursa, şol goşun serkerdesi bolar» diýdi. Seruýanyň ogly Ýowap öňürti zarba urup, goşun serkerdesi boldy[+]. 7Dawut galada mesgen tutdy. Şonuň üçin hem ony «Dawut galasy» diýip atlandyrdylar. 8Ol Millodan[†][*] başlap, galanyň tutuş töweregini täzeden gurdy. Ýowap bolsa galanyň galan bölegini bejerdi[+]. 9Dawut gitdigisaýy güýçlenýärdi, çünki Hökmürowan Reb onuň bilendi[+].


Dawudyň batyr ýigitleri


(2 Şamuwel 23:8-39)

10[•]Rebbiň Ysraýyl babatdaky sözi boýunça, Dawudyň[†] batyr ýigitleriniň baştutanlary we tutuş ysraýyl halky onuň höküm sürmegini berk goldadylar. 11Dawudyň batyr ýigitleri şulardy: Hakmonynyň ogly Ýaşobgam. Ol serdarlaryň[†] baştutanydy. Ol naýzasy bilen bir wagtyň özünde üç ýüz adamy öldürdi. 12Ondan soňra üç batyr ýigidiň biri ahowa urugyndan Dodonyň ogly Elgazardyr. 13Piliştliler[†] Pasdammymda söweşmek üçin toplanyşanlarynda, ol hem şol ýerde Dawudyň ýanyndady. Ol ýerde arpa ekilen bir bölek ýer bardy. Halk piliştlilerden gaçdy, 14ýöne Elgazar bilen Dawut[†] meýdançanyň ortarasynda durup, şol ýeri goradylar we piliştlileri gyrdylar. Reb olary uly ýeňiş bilen halas etdi.

15Otuz serdaryň[†] üçüsi Dawudyň[†] ýanyna, gaýadaky Adullam gowagyna gitdi. Piliştlileriň[†] goşuny bolsa Rapa jülgesinde düşläpdi[+]. 16Dawut[†] şol wagt galadady. Piliştlileriň goşun bölümi bolsa Beýtullahamdady. 17Dawut arman edip: «Beýtullahamyň derwezesiniň ýanyndaky guýudan suw getirip beren bolsady, şondan bir içsemdim» diýdi. 18Şonda üç batyr ýigit piliştlileriň düşelgesini böwsüp geçdi-de, Beýtullahamyň derwezesiniň ýanyndaky guýudan suw alyp, ony Dawuda getirip berdiler. Emma Dawut suwdan içmedi, ol ony Reb üçin ýere dökdi[+]. 19Ol: «Meni beýtmekden sakla, ýa Hudaýym! Ýüregine daş baglap giden adamlaryň ganyny, heý-de, men içip bilerinmi?» diýip, suwdan içmek islemedi. Bu üç batyr ýigit şeýle edermenlikler görkezipdi. 20Abyşaý üç batyr ýigidiň baştutanydy, ol Ýowabyň doganydy. Ol öz naýzasy bilen üç ýüz adamy öldürip, üç batyr ýigit ýaly meşhur boldy[+]. 21Ol üç batyr ýigitden iki esse artyk hormatlandy. Abyşaý ýigitleriň biri bolmadyk-da bolsa, olara baştutan boldy.

22Ýehoýadanyň ogly Benaýa uly edermenlikler görkezen kabseýelli batyr ýigitdir. Ol mowaply[†] arslan ýürekli iki edermen urşujyny öldürdi; şeýle hem ol garly gün çukuryň içinde bir ýolbarsy öldürdi[+]. 23Ol boýy bäş tirsek bolan müsürlini öldürdi. Müsürliniň elinde dokma agajy ýaly naýzasy bardy. Benaýa onuň üstüne taýakly topulyp, elindäki naýzasyny alyp, öz naýzasy bilen onuň özüni öldürdi[+]. 24Ýehoýadanyň ogly Benaýa, ine, şeýle işleri edip, ol hem üç batyr ýigit ýaly meşhur boldy. 25Ol otuz serdaryň[†] arasynda iň meşhurydy, ýöne üç batyr ýigidiň biri däldi. Dawut[†] ony öz janpenalarynyň baştutany edip goýdy.

26Goşunlaryň batyr ýigitleri şulardy: Ýowabyň dogany Asahel, beýtullahamly Dodonyň ogly Elhanan,[+] 27harotly Şammot, pelonly Heles, 28tekowaly Ikeşiň ogly Yra, anatotly Abygezer, 29huşaly Sibekaý, Ahowanyň nesli Ylaý, 30netopaly Maharaý, netopaly Bagananyň ogly Helet, 31benýaminlerden gibgaly Ribaýyň ogly Ytaý, pirgatonly Benaýa, 32Gagaş jülgelerinden Huraý, arbaly Abyýel, 33bahurymly Azmawet, şagalbynly Elýahba, 34gizonly Haşem, hararly Şageniň ogly Ýonatan, 35hararly Sakaryň ogly Ahyýam, Uruň ogly Elipal, 36mekeraly Heper, pelonly Ahyýa, 37karmelli Hesro, Ezbaýyň ogly Nagaraý, 38Natanyň dogany Ýowel, Hagrynyň ogly Mibhar, 39ammon halkyndan Selek, Seruýanyň ogly Ýowabyň ýaragçy nökeri beýerotly Nahraý, 40ýytra urugyndan Yra we Garep, 41het[†] halkyndan Uryýa, Ahlaýyň ogly Zabat,[+] 42rubenleriň baştutany, rubenlerden bolan Şizanyň ogly Adyna we onuň otuz ýigidi, 43Magakanyň ogly Hanan, mitanly Ýoşapat, 44aştarotly Uzyýa, arogerli Hotamyň ogullary Şama we Ýegiýel, 45Şimriniň ogly Ýedigaýel, onuň dogany tisli Ýoha, 46mahawaly Eliýel, Elnagamyň ogullary Ýeribaý bilen Ýoşawýa, mowaply[†] Ýytma, 47Eliýel, Obet, mesobaly Ýagsyýel.

#### 12‑nji bap


Dawudyň benýamin tiresinden bolan tarapdarlary

1Bular Dawut[†] Ziklagda Kişiň ogly Şawuldan gaçyp ýörkä, onuň ýanyna gelenler we oňa uruşda ýardam eden batyr ýigitlerdir[+]. 2Benýaminlerden, Şawulyň kowumyndan bolan bular peýkam atyp, hem sag, hem çep elleri bilen daş, ýaý bilen ok atyp bilýän adamlardy[+]. 3Olaryň baştutany Ahygezer, ondan soň Ýowaş, şeýle hem gibgaly Şemaganyň iki ogly, Azmawediň ogullary Ýeziýel bilen Pelet, Beraka, anatotly Ýehu, 4otuz serdaryň[†] arasynda bir batyr ýigit we olaryň baştutany gibgonly Ýyşmagýa, Ýermeýa, Ýahazyýal, Ýohanan, gederaly Ýozabat, 5Elguzaý, Ýerimot, Begalýa, Şemarýa, haruply Şepatýa, 6Koranyň neslinden Elkana, Ýişiýa, Azarel, Ýogezer, Ýaşobgam, 7gedorly Ýerohamyň ogullary Ýogela bilen Zebadýa.


Dawudyň gatlardan bolan tarapdarlary

8Gatlardan galkana hem naýza türgen bolan batyr ýigitler çöldäki galada bolan Dawudyň[†] tarapyna geçdiler. Olar arslan sypatdadylar[†], dag jereni kimin ýyldamdylar. Ine, olar:[+] 9Ezer – baştutan, ikinjisi Abadýa, üçünjisi Eliýap, 10dördünjisi Mişmanna, bäşinjisi Ýermeýa, 11altynjysy Ataý, ýedinjisi Eliýel, 12sekizinjisi Ýohanan, dokuzynjysy Elzabat, 13onunjysy Ýermeýa, on birinjisi Makbanaýdy. 14Bular gatlardan bolan harby baştutanlardylar; olaryň iň ejizi ýüze, iň güýçlüsi müňe taýdy. 15Birinji aýda Iordan derýasy[†] joşup, kenarlaryndan aganda, ondan geçenler we jülgelerdäkileriň ählisini gündogardyr günbatara kowup çykaranlar şulardy[+].


Dawudyň benýaminlerden we ýahudalardan bolan tarapdarlary

16Benýaminler bilen ýahudalaryň[†] käbirleri Dawudyň[†] ýanyna gala geldiler. 17Dawut[†] olaryň öňünden çykyp, şeýle diýdi: «Eger meniň ýanyma ýagşy niýet, kömek etmek maksady bilen gelen bolsaňyz, onda ornuňyz ýüregimiň töründe, ýöne zorluk etmedik halymda meni duşmanlaryma satmak üçin gelen bolsaňyz welin, muny ata-babalarymyzyň Hudaýy görüp, siziň jezaňyzy bersin». 18Soňra Hudaýyň Ruhy[†] otuz ýigidiň baştutany Omasaýyň üstüne inip, ol şeýle diýdi:

«Biz seniňki, eý Dawut[†]!
Biz seň bilen, eý Ýyşaýyň ogly!
Başyň aman bolsun, başyň aman bolsun!
Saňa ýardam edýäniň hem başy aman bolsun!
Hudaýyň saňa ýardam edýändyr!».

Onsoň Dawut[†] olary kabul edip, öz goşunbaşylary edip belledi.


Dawudyň manaşalardan bolan tarapdarlary

19Dawut[†] piliştliler[†] bilen bile Şawulyň garşysyna uruşmak üçin gelende, manaşalardan käbiri onuň tarapyna geçdi. Ýöne Dawut piliştlilere kömek etmedi, sebäbi pilişt baştutanlary özara maslahatlaşyp: «Dawut öz jenaby Şawulyň tarapyna geçip, bizi satar» diýip, ony yzyna ugratdylar[+]. 20Dawut Ziklaga gaýdanda, manaşalaryň müňbaşylary bolan Adna, Ýozabat, Ýedigaýel, Mikaýyl, Ýozabat, Elihu we Silletaý dagy onuň tarapyna geçdiler. 21Bularyň hemmesi batyr ýigitlerdir goşun baştutanlary bolup, olar Dawuda alamançylaryň toparlaryna garşy söweşde kömek etdiler. 22Hakykatdanam, Dawuda goşulýan adamlaryň sany günsaýyn artyp, san taýdan Hudaýyň goşuny kimin boldy.


Dawudyň goşuny Hebronda

23Rebbiň[†] sözüne görä, Şawulyň patyşalygyny Dawuda[†] bermek üçin onuň ýanyna Hebrona gelen ýaragly goşunlar, ine, şulardyr:[+] 24ýahudalardan[†] galkan hem naýza göterip, ýaraglanan alty müň sekiz ýüz adam; 25şimgonlardan ýedi müň bir ýüz sany batyr ýigit; 26lewilerden[†] dört müň alty ýüz adam; 27olaryň arasynda Harunyň nesliniň baştutany Ýehoýada we onuň bilen bile üç müň ýedi ýüz adam; 28ýaş batyr ýigit Sadok we onuň neslinden ýigrimi iki sany harby baştutan;[+] 29Şawulyň kowumlaryndan bolan benýaminlerden üç müň adam. Bularyň köpüsi owal Şawulyň nesillerine wepaly bolupdylar. 30Efraýymlardan öz uruglarynyň arasynda meşhur bolan ýigrimi müň sekiz ýüz batyr ýigit; 31günbatardaky manaşa tiresinden gelip, Dawudy patyşa etmek üçin ýörite bellenen on sekiz müň adam, 32ysakarlardan döwre görä Ysraýylyň[†] näme etmelidigini bilýän iki ýüz baştutan; olaryň baştutanlygy astynda bolan ähli garyndaşlary. 33Zebulunlardan taplanan, ähli söweş enjamlary bilen ýaraglanan, Dawuda kömek etmekde maksada okgunly elli müň esger; 34naftalylardan galkan hem naýza bilen ýaraglanan otuz ýedi müň esgerli müň harby baştutan; 35danlardan ýaraglanan ýigrimi sekiz müň alty ýüz esger; 36aşerlerden söweşe taýýar, taplanan kyrk müň esger; 37Iordanyň aňyrsyndaky rubenlerden, gatlardan hem-de gündogardaky manaşa tiresinden ähli söweş enjamlary bilen ýaraglanan bir ýüz ýigrimi müň esger.

38Bu esgerleriň hemmesi Dawudy[†] Ysraýyla patyşa etmek üçin çyn ýürekden söweş nyzamy bilen Hebrona geldiler. Ysraýylyň galanlary-da bir ýürekden Dawudyň patyşa bolmagynyň tarapyndady. 39Olar üç gün Dawudyň ýanynda boldular; iýip-içdiler, çünki doganlary olar üçin taýýarlyk görüpdiler. 40Ol ýeriň golaýynda ýaşaýanlar zebulun, naftaly, ysakar tireleriniň çäklerine çenli eşeklerdir düýelere, gatyrlardyr öküzlere ýükläp, köp mukdarda un, injir kökeleri, kişmiş, şerap, ýag, öküz hem goýun getirdiler, çünki Ysraýylda şatlyk-şagalaňdy.

#### 13‑nji bap


Äht sandygy Kirýatýegarymdan getirilýär


(2 Şamuwel 6:1-11)

1[•]Dawut[†] müňbaşylardyr ýüzbaşylar we her bir baştutan bilen geňeşdi. 2Ol tutuş Ysraýyl[†] jemagatyna şeýle diýdi: «Eger makul bilseňiz, eger Hudaýymyz Reb[†] halasa, geliň, öri meýdanly galalardaky ruhanylardyr[†] lewiler[†] bilen bilelikde, tutuş Ysraýyldaky ähli dogan-garyndaşlarymyzy adam iberip, öz ýanymyza ýygnalyň. 3Soň Hudaýymyzyň Äht sandygyny[†] getireliň. Çünki Şawulyň günlerinde biz ony idemedik». 4Bu jemagatyň göwnünden turansoň, tutuş halk muňa razy boldy.

5Şeýdip, Dawut[†] Hudaýyň sandygyny Kirýatýegarymdan getirmek üçin, Müsüriň çägindäki Şihor derýasy bilen Lebohamat aralygyndaky ähli ysraýyllary ýygnady. 6Dawut tutuş Ysraýyl bilen bile keruplaryň[†][*] üstünde tagt gurup oturan Beýik Hudaýyň sandygyny, Onuň ady dakylan sandygy getirmek üçin Ýahudadaky[†] Bagala, ýagny Kirýatýegaryma gitdi[+]. 7Olar Hudaýyň sandygyny Abynadabyň öýünden çykaryp, täze arabada goýdular. Arabany Uza bilen Ahýo alyp barýardy. 8Dawut hem-de ähli ysraýyllar Hudaýyň huzurynda lira[†], arfa, deprek, kimwal hem-de surnaý çalyp, joşup aýdym aýdýardylar we tans edýärdiler.

9Olar Kidonyň harmanyna gelenlerinde, öküzler büdrediler; Uza sandygy tutjak bolup, elini onuň üstünde goýdy[+]. 10Uza garşy Rebbiň gahary geldi. Reb ony öldürdi, sebäbi ol sandyga elini degripdi. Uza şol ýerde – Hudaýyň huzurynda jan berdi. 11Rebbiň Uza zarba urandygyna Dawudyň[†] gahary geldi. Ol ýer şu güne çenli Peres Uza[*] diýlip atlandyrylýar. 12Dawut[†] şol gün Rebden gorkup: «Men Hudaýyň sandygyny nädip ýanyma getirip bilerin?» diýdi. 13Şeýlelikde, Dawut Hudaýyň sandygyny öz ýanyna Dawut galasyna getirmedi. Ol sandygy gatly Obededomyň öýünde goýdy. 14Hudaýyň sandygy üç aý Obededomyň hojalygynda galdy. Reb Obededomyň hojalygyna we onuň ähli zatlaryna bereket berdi[+].

#### 14‑nji bap


Dawut Iýerusalimde ornaşýar

1[•]Sur[†] patyşasy Huram Dawudyň[†] ýanyna çaparlar bilen kedr agaçlaryny, kerpiç örüjileri hem agaç ussalaryny iberdi. Olar Dawut[†] üçin köşk gurdular[+]. 2Şeýlelikde, Dawut özüni Rebbiň[†] Ysraýylyň[†] patyşasy hökmünde berkarar edendigine hem-de Öz halky Ysraýylyň hatyrasyna onuň patyşalygyny beýgeldendigine göz ýetirdi.

3Dawut[†] Iýerusalimde[†] birnäçe aýallar aldy we ondan ençeme ogul-gyz dünýä indi. 4Dawudyň Iýerusalimde doglan çagalary, ine, şulardyr: Şammuwa, Şobap, Natan; Süleýman[†],[+] 5Ýybhar, Elişuwa, Elipelet; 6Noga, Nepek, Ýapyýa; 7Elişama, Begelýada[*] we Elipelet.


Piliştlileriň ýeňlişi


(2 Şamuwel 5:17-25)

8[•]Dawudyň[†] tutuş Ysraýyla patyşalyga bellenilendigini eşidende, ähli piliştliler[†] aýaga galyp, onuň gözlegine çykdylar. Dawut[†] muny eşidip, olaryň garşysyna çykdy. 9Piliştliler gelip, Rapa jülgesine çozupdylar[+]. 10«Men piliştlileriň garşysyna çykaýynmy? Sen olary meniň elime berermiň?» diýip, Dawut Hudaýa ýüz tutdy. Reb oňa: «Bar, olary seniň eliňe berjekdirin» diýdi. 11Şeýlelikde, Dawut Bagalperasyma gidip, olary şol ýerde derbi-dagyn etdi. Dawut: «Sil bentleriniň böwsülişi kimin, Hudaý-da duşmanlaryma meniň elim bilen zarba urdy» diýdi. Şol sebäpden hem bu ýere Bagalperasym[*] diýen at dakyldy[+]. 12Piliştliler butlaryny[†] taşlap gitdiler; butlar Dawudyň buýrugy bilen ýakyldy.

13Piliştliler[†] şol jülgä ýene çozdular. 14Dawut[†] ýene Hudaýa ýüz tutanda, Ol şeýle diýdi: «Olaryň öňünden çykma. Olaryň daşyndan aýlan-da, balzam agaçlary tarapdan gelip, olaryň ýeňsesinden ur. 15Balzam agaçlarynyň başlaryndan aýak seslerini eşideniňde, hüjüme geç, sebäbi bu piliştlileriň goşunyny derbi-dagyn etmek üçin, Men – Hudaýyň seniň öňüňe düşdügidir»[+]. 16Dawut Hudaýyň buýruşy ýaly etdi. Ol Gibgondan Gezere çenli bolan aralykda piliştlileri gyrdy. 17Dawudyň at-abraýy bütin ýurtlara ýaýrady we Reb ähli milletleri[†] ondan gorkar ýaly etdi[+].

#### 15‑nji bap


Hudaýyň sandygyny Iýerusalime getirmeklige taýýarlyk

1Dawut[†] özi üçin Dawut galasynda köşkler gurdurdy. Ol Hudaýyň sandygy üçin ýer taýýarlap, çadyr dikdi. 2Soňra Dawut Hudaýyň sandygyny diňe lewileriň[†] götermelidigi barada buýruk berdi. Sebäbi Reb[†] Öz sandygyny götermek hem-de Özüne ömürbaky hyzmat etmek üçin lewileri saýlapdy. 3Rebbiň sandygyny onuň üçin taýýarlan ýerine getirmek üçin, Dawut ähli ysraýyllary[†] Iýerusalime[†] ýygnady. 4Soňra ol Harunyň nesillerini hem-de lewileri toplady:[+] 5Kohadyň kowumyndan ýüz ýigrimi sany garyndaşy bilen olaryň baştutany Uryýel; 6Merarynyň kowumyndan iki ýüz ýigrimi garyndaşy bilen olaryň baştutany Asaýa; 7Gerşonyň kowumyndan ýüz otuz garyndaşy bilen olaryň baştutany Ýowel; 8Elisapanyň kowumyndan iki ýüz garyndaşy bilen olaryň baştutany Şemagýa; 9Hebronyň kowumyndan segsen garyndaşy bilen olaryň baştutany Eliýel; 10Uzyýeliň kowumyndan ýüz on iki garyndaşy bilen olaryň baştutany Eminadap.

11-12Dawut[†] ruhanylar Sadok bilen Abýatary, lewilerden Uryýeli, Asaýany, Ýoweli, Eliýeli, Şemagýany hem-de Eminadaby çagyryp, olara şeýle diýdi: «Siz lewileriň urugbaşylarysyňyz. Iniňizi tämizläň, garyndaşlaryňyz hem şeýle etsinler. Soňra Ysraýyl Hudaýy Rebbiň sandygyny onuň üçin taýýarlan ýerime getiriň[+]. 13Öňki gezek sandygy siziň götermändigiňiz we ony bolmalysy ýaly idemändigimiz sebäpli, Hudaýymyz Rebbiň bize gahary geldi»[+]. 14Ruhanylar[†] hem-de lewiler[†] Ysraýyl Hudaýy Rebbiň sandygyny getirmek üçin inlerini tämizlediler[†]. 15Lewiler Hudaýyň sandygyny Rebbiň Musa[†] tabşyryşyna laýyk edip, syryklaryň üstünde goýup eginlerinde göterdiler[+].

16Dawut[†] lewileriň[†] baştutanlaryna şatlyk-şagalaň etmek üçin, öz doganlarynyň arasyndan aýdymçylary hem-de arfa, lira[†], kimwal ýaly saz gurallaryny çalyp bilýänleri taýyn etmäge buýruk berdi[+]. 17Şeýlelikde, lewiler Ýoweliň ogly Heýmany, Berekýanyň ogly Asafy, Merary kowmyndan bolan Kuşaýanyň ogly Eýtany sazandalara ýolbaşçy edip bellediler[+]. 18Zakarýa, Ýagzyýel, Şemiramot, Ýehiýel, Unny, Eliýap, Benaýa, Magaseýa, Matytýa, Elipelehu we Mikneýa olara kömekçi edip bellenildi; Obededom bilen Ýegiýel bolsa derwezebanlardy. 19Aýdymçylar bolan Heýman, Asaf hem-de Eýtan dagy bürünç kimwallar,[+] 20Zakarýa, Azyýel, Şemiramot, Ýehiýel, Unny, Eliýap, Magaseýa, Benaýa dagy alamot[*] äheňinde arfa çalmalydylar. 21Matytýa, Elipelehu, Mikneýa, Obededom, Ýegiýel hem-de Azazýa dagy bolsa şeminit[*] äheňinde lirada sazy dowam etdirmelidiler. 22Lewi sazandalarynyň ýolbaşçysy Kenanýa saza baştutanlyk etmelidi, çünki ol saza ussatdy. 23Berekýa bilen Elkana sandyk üçin bellenen derwezebanlardy. 24Şebanýa, Ýoşapat, Netanel, Omasaý, Zakarýa, Benaýa, Eligezer hem-de ruhanylar[†] Hudaýyň sandygynyň öňünde surnaý çalmalydylar. Obededom bilen Ýehiýa hem sandyk üçin bellenen derwezebanlardy[+].


Äht sandygy Iýerusalime getirilýär

25[•]Şeýlelikde, Dawut[†], Ysraýyl ýaşululary[†] hem-de müňbaşylar Rebbiň Äht sandygyny[†] şatlyk-şagalaň bilen Obededomyň öýünden getirmäge gitdiler. 26Rebbiň Äht sandygyny getirýän lewilere[†] Hudaý ýardam etdi we olar ýedi öküz bilen ýedi goçy gurbanlyk[†] berdiler[+]. 27Sandygy göterýän lewiler, aýdymçylar, aýdymçylaryň sazyna ýolbaşçylyk edýän Kenanýa dagy ýaly, Dawut hem nepis zygyr[†] matadan tikilen don geýdi. Dawudyň egninde nepis zygyr mata efot[†] hem bardy. 28Şeýdip, ysraýyllar şagalaň bilen, şahdan edilen surnaýlaryň, kernaýlaryň, kimwallaryň şowhuny, arfadyr liralaryň[†] belent owazy bilen Rebbiň Äht sandygyny getirdiler.

29Rebbiň Äht sandygy[†] Dawut[†] galasyna getirilende, Şawulyň gyzy Mikal penjireden seretdi. Ol Dawudyň bökjekläp tans edişini görüp, oňa äsgermezçilik etdi[+].

#### 16-njy bap


Äht sandygy çadyrda goýulýar

1Olar Rebbiň[†] sandygyny getirip, Dawudyň[†] niýetläp guran çadyrynyň içinde goýdular. Soňra Dawut[†] Rebbiň huzurynda ýakma[†] hem salamatlyk gurbanlyklaryny[†] berdi[+]. 2Ol ýakma hem salamatlyk gurbanlyklaryny berip bolandan soň, Rebbiň adyndan halka ak pata berdi. 3Ol aýal-erkek diýmän, ähli ysraýyllara[†] bir bölek çörek, bir bölek et hem kişmiş paýlady.

4Ysraýyl Hudaýy Rebbe dileg etmek, Oňa öwgi aýdyp, Ony şöhratlandyrmak[†] üçin, ol lewileriň[†] käbirini Rebbiň sandygynyň öňünde hyzmat etmäge belledi[+]. 5Asaf – başlyk, Zakarýa onuň kömekçisi boldy, Ýegiýel, Şemiramot, Ýehiýel, Matytýa, Eliýap, Benaýa, Obededom hem-de Ýegiýel – arfa hem lira[†], Asaf – kimwal çalmalydylar[+]. 6Ruhanylar[†] Benaýa bilen Ýahazyýal bolsa Rebbiň Äht sandygynyň[†] öňünde hemişe surnaý çalmalydylar.


Dawudyň öwgi aýdymy


(Zebur 104:1-15; 95:1-13)

7[•]Dawut[†] şol gün Rebbe öwgi aýdymlaryny aýtmagy Asaf bilen onuň garyndaşlaryna tabşyrdy.

8Rebbe şükür ediň we Oňa ybadat ediň,
halklar arasynda Onuň işlerini jar ediň[+].
9Oňa nagma aýdyň, Ony şöhratlandyryň[†],
ähli gudratly işleri barada siz gürrüň beriň[+].
10Rebbiň mukaddes[†] ady bilen magtanyň;
Ony agtarýanlaryň ýüregi şatlykdan dolsun.
11Rebbe, Onuň kuwwatyna sygynyň,
dyngysyz Onuň huzuryny agtaryň[+].
12-13Eý, Rebbiň bendesi Ysraýylyň zürýady,
Onuň saýlanlary – Ýakubyň[†] nesli!
Ýatlaň Onuň görkezen gudratlaryny,
mugjyzalaryny, agzyndan çykan kararlaryny[+].
14Ol – Hudaýymyz Reb,
Ol tutuş ýer ýüzüne kazylyk edýär[+].
15-16Onuň ähtini, müň nesle beren sözüni,
Ybraýym bilen eden ähtini,
Yshaga beren Öz wadasyny
elmydama ýatda saklaň[+][+].
17-18Diýdi: «Men size Kengan[†] ýurduny,
mirasyňyza düşen paý hökmünde bererin».
Muny Ýakuba[†] tassyklady kanun hökmünde,
Ysraýyla – müdimi äht hökmünde[+].
19Şonda olar az sanlydylar,
gaty az we şol ýerde gelmişekdiler[+].
20Geçýärdiler bir milletden başga millete,
bir şalykdan – başga şalyga.
21Reb olary ezmäge hiç ýol bermedi,
şolar sebäpli Ol şalara käýedi[+].
22Diýdi: «Saýlap-seçenlerime siz el degirmäň,
pygamberlerime[†] ýamanlyk etmäň»[+].
23Rebbe nagma aýt, eý, tutuş ýer ýüzi!
Onuň halas edýändigini günsaýyn buşlaň!
24Milletlere[†] yglan ediň şan-şöhratyny,
ähli halklara – gudratly işlerini[+].
25Çünki Reb beýik, Ol belent sena mynasyp,
biziň seždämize diňe Ol laýyk.
Ol milletleriň[†] hudaýlaryndan has wehimlidir[+].
26Halklaryň bar hudaýlary ýöne bir butdur[†],
emma gökleri Reb ýaradandyr[+].
27Onuň huzuryndadyr hormat, şan-şöhrat,
Onuň mekanyndadyr şatlyk we kuwwat.
28Eý, halklaryň tireleri, Rebbi wasp ediň,
Rebbiň şöhratyny[†], güýjüni öwüň![+]
29Rebbiň adyna laýyk şöhraty[†] beriň,
gurbanlyk[†] getirip, huzuryna giriň.
Rebbe şanly mukaddesliginde[†] siz sežde ediň[†];
30eý, ýer ýüzündäkiler, Onuň öňünde titräň.
Berk berkarar edildi dünýä,
ol sarsmaz asla.
31Goý, gökler begensin,
ýer hem şatlansyn.
Milletler[†]: «Reb – Patyşa!» diýsin[+].
32Deňiz we onuň içindäkileriň ählisi, goý, güwwüldeşsin.
Meýdan we ondaky bar zatlar şatlykdan joşsun[+].
33Şonda tokaý agaçlary Rebbiň öňünde
nagmalar aýdar.
Çünki Ol dünýä kazylyk etmäge gelýär[+].
34Rebbe şükür ediň, çünki Ol ýagşy,
Onuň söýgüsi baky[+].
35Ýene-de aýdyň:
«Eý, gutulyşymyzyň Hudaýy, bizi halas et!
Mukaddes[†] adyňa şükürler eder ýaly,
Seniň şöhratyňa[†] buýsanar ýaly,
milletleriň[†] arasyndan bizi azat et-de, toplap al.
36Ysraýyl Hudaýy Rebbe
ezelden ebedä çenli alkyşlar bolsun!»

Onsoň tutuş halk «Omyn[†]» diýip, Rebbi şöhratlandyrdy[†][+].


37-38Rebbiň Äht sandygynyň öňünde her gün hyzmat etsinler diýip, Dawut[†] Asafy, onuň doganlaryny hem-de Obededomy altmyş sekiz sany dogany bilen goýdy. Ýedutunyň ogly Obededomy Hosa bilen derwezeban edip goýdy[+]. 39Ruhany[†] Sadogy hem-de onuň ruhany garyndaşlaryny Gibgondaky seždegähdäki[†] Rebbiň çadyrynyň öňünde goýdy[+]. 40Dawut[†] olary ýakma[†] gurbanlyk[†] sypasynda[†] Rebbiň Ysraýyla buýran kanunynda[†] ýazylyşy ýaly edip, ertir-agşam yzyny kesmän Rebbe ýakma gurbanlyklaryny bermek üçin belledi. Bu kanunda ähli zat hakda ýazylandy[+]. 41Rebbiň baky söýgüsi üçin Oňa alkyş aýtsynlar diýip, olaryň ýanynda Heýmany, Ýedutuny[†] hem-de atlary agzalan beýleki saýlanan adamlary goýdy[+]. 42Heýmanyň, Ýedutunyň elinde saz çalmak üçin surnaýlardyr kimwallar bardy. Hudaý üçin aýdym aýdýanlara-da saz gurallaryny berdi. Ýedutunyň ogullaryny derwezeban edip goýdy[+]. 43[•]Soňra ähli halk öýli-öýüne dargady. Dawut hem öz hojalygyna ak pata bermek üçin öýüne gitdi.

#### 17‑nji bap


Rebbiň Dawuda beren wadasy


(2 Şamuwel 7:1-17)

1Dawut[†] öz köşgünde ornaşandan soň, Natan pygambere: «Seret, men-ä kedr agajyndan gurlan köşkde ýaşaýaryn, Rebbiň[†] Äht sandygy[†] bolsa çadyrda dur» diýdi[+]. 2Natan Dawuda: «Islän zadyňy ediber, sebäbi Hudaý seniň bilendir» diýdi. 3Emma hut şol gije Natana Rebbiň şu sözi aýan boldy: 4«Bar, gulum Dawuda Reb şeýle diýýär diý: „Maňa mesgen tutar ýaly öýi sen gurmaly dälsiň. 5Men ysraýyl[†] halkyny Müsürden alyp çykan günümden bäri öýde mesgen tutmadym; çadyrymy ondan-oňa göçürip ýaşap ýördüm. 6Tutuş Ysraýyl bilen bolan ýerlerimiň ählisinde Öz halkyma baştutanlyk etmegi buýran Ysraýyl serdarlarynyň[†] hiç birinden näme üçin Maňa kedr agajyndan öý gurmandyklaryny soramadym“. 7Indi sen Meniň gulum Dawuda Hökmürowan Reb ýene-de şeýle diýýär diý: „Men seni meýdanda goýun bakyp ýören ýeriňden alyp, Öz halkym Ysraýylyň hökümdary etdim[+]. 8Nirä gitseň ýanyňda boldum, öňüňdäki ähli duşmanlaryňy gyryp taşladym. Indi bolsa ýer ýüzündäki beýik adamlaryň ady kimin seniň adyňy belende göterjek[+]. 9Öz halkym Ysraýyl üçin bir ýer taýýynlap, olary şol ýerde ýerleşdirjek. Şeýdip, olar öz ýerlerinde ýaşarlar. Mundan beýläk olaryň rahatlygy bozulmaz[+]. 10Halkym Ysraýyla serdarlar bellän döwrümden bäri sütem edişleri ýaly, betgylyk adamlar indi olara sütem etmezler. Men ähli duşmanlaryňy boýun egdirerin. Men-Reb seniň üçin bir öý bina etjekdigimi jar edýärin. 11Peýmanyň dolup, ata-babalaryňa gowşanyňda, ýeriňe öz ogluňy, öz biliňden önen zürýadyňy tagta çykaryp, onuň patyşalygyny kuwwatlandyraryn[+]. 12Meniň üçin öýi ol gurar, Men onuň şalyk tagtyny baky berkarar ederin[+]. 13Men oňa Ata bolaryn, ol bolsa Maňa ogul bolar. Senden öň bolan Şawuly mahrum edişim ýaly, ony Öz sadyk söýgimden mahrum etmerin[+]. 14Men ony Öz öýümde hem-de şalygymda baky goýaryn. Şalyk tagty baky dowam eder“»[+]. 15Şu sözleriň hem-de aýanlyklaryň[†] ählisini Natan Dawuda gürrüň berdi.


Dawudyň minnetdarlyk dilegi


(2 Şamuwel 7:17-29)

16[•]Soňra Dawut[†] gelip, Rebbiň huzurynda oturdy-da, şeýle diýdi: «Ýa, Hudaýymyz Reb, men kim, meni şeýle derejä ýetirer ýaly, meniň maşgalam kim? 17Ýa Hudaýymyz Reb, bu zatlary hem az görýän ýaly, Sen Öz guluň nesliniň geljegi hakynda hem söz berdiň. Sen maňa belent mertebeli adam ýaly garaýarsyň, ýa Hudaýymyz Reb! 18Öz guluňa beýle hormatyň üçin Dawut Saňa näme diýip biler? Sen Öz guluňy tanaýarsyň ahyryn! 19Sen guluňyň hatyrasyna, Öz göwün islegiňe görä bu beýik işi etdiň; bu beýik işleriň ählisini aýan etdiň. 20Eý, Reb, Saňa taý geljek ýokdur, Senden başga Hudaý ýok! Muny öz gulaklarymyz bilen eşitdik[+]. 21Ýer ýüzünde Seniň halkyň Ysraýyla taý geljek halk barmyka?! Öz halkym bolsun diýip, Sen ony Müsür gulçulygyndan halas etdiň, beýik hem aýylganç işler bilen Öz adyňy şöhrata[†] beslemek üçin beýleki milletleri[†] olaryň öňünden kowup çykardyň[+]. 22Hemişelik Öz halkym bolsun diýip, halkyň Ysraýyly Özüň üçin ebedi halk etdiň; Ýa Reb, Sen olaryň Hudaýy bolduň. 23Indi bolsa, Sen, ýa Reb, Öz guluň hem onuň nesli hakda aýdan sözüňi ebedi sakla-da, diýşiň ýaly et! 24Goý, ynsanlar „Hökmürowan Reb Ysraýylyň Hudaýydyr“ diýip, guluňyň neslini berkarar etsinler, adyňy ebedilik belende götersinler. Guluň Dawudyň nesli Seniň öňüňde kuwwatlansyn. 25Sen, eý, Hudaýym, „Saňa nesil berjek“ diýip, guluňa Özüň aýan edipdiň. Şoňa görä-de, guluň Saňa ýüzlenip, şu dilegi okamaga milt etdi. 26Ýa Reb, Sen Hudaýsyň. Şu ýagşylyklary guluňa Sen wada etdiň. 27Öz huzuryňda ebedi galsyn diýip, guluňyň nesline pata bermek, goý, Saňa hoş görünsin! Sebäbi, ýa Reb, Seniň pataň bilen guluňyň nesli baky pataly boldy we patalydyr!»

#### 18‑nji bap


Dawut duşmanlaryny ýeňýär


(2 Şamuwel 8:1-18)

1[•]Birnäçe wagtdan soň Dawut[†] piliştlilere[†] zarba urup, olary özüne tabyn etdi. Ol Gat galasyny hem-de onuň obalaryny piliştlileriň elinden aldy. 2Ol mowaplylary[†] ýeňdi. Mowaplylar Dawuda tabyn bolup, oňa salgyt tölediler. 3Soňra Dawut Ýewfrat derýasynyň töweregindäki agalygyny täzeden dikeltmek üçin giden Soba patyşasy Hadadgezeri Hamatyň ýakynynda boýun egdirdi[+]. 4Dawut onuň müň sany söweş arabasyny[†], arabaly goşunynyň ýedi müň esgerini hem-de ýigrimi müň esgerli pyýada goşunyny ýesir aldy. Ol atlaryň ýüz araba ýeter ýalysyny goýup, galanlaryny maýyp etdi[+]. 5Damaskda ýaşaýan siriýalylar Soba patyşasy Hadadgezere kömege gelende, Dawut siriýalylaryň ýigrimi iki müňüsini öldürdi. 6Dawut Damaskda ýaşaýan siriýalylaryň arasynda goşun bölümlerini ýerleşdirdi. Siriýalylar Dawuda tabyn bolup, oňa salgyt tölediler. Dawudyň baran ýerinde Reb[†] oňa ýeňiş berýärdi. 7Dawut Hadadgezeriň gullarynyň göterýän altyn galkanlaryny alyp, Iýerusalime[†] getirdi[+]. 8Hadadgezeriň galalary Tibhatdan hem-de Kundan Dawut juda köp bürünji ele saldy. Soň Süleýman[†] şol bürünçlerden bürünç howuz, sütünleri hem enjamlary ýasady[+].

9Hamat şasy Togu Dawudyň[†] Soba şasy Hadadgezeriň ähli goşunyny derbi-dagyn edendigini eşitdi. 10Hadadgezer bilen urşup, ondan üstün çykmagy mynasybetli Dawut[†] patyşany gutlamak hem-de hal-ahwal soraşmak üçin, Togu öz ogly Hadoramy[*] Dawudyň ýanyna iberdi. Sebäbi Hadadgezer Togu bilen ýygy-ýygydan uruşýardy. Hadoram özi bilen kümüş, altyn hem bürünç sowgatlar äkitdi. 11Dawut bu sowgatlary-da ähli milletlerden[†]: edomlylardan, mowaplylardan[†], ammonlylardan, piliştlilerden[†] hem amaleklerden ele salan altyn-kümüşleri bilen bile Rebbe bagyş etdi[+].

12Seruýanyň ogly Abyşaý Duz jülgesinde on sekiz müň edomlyny öldürdi. 13Ol Edomda goşun bölümlerini ýerleşdirdi; ähli edomlylar Dawuda[†] tabyn boldular. Dawudyň giden ýerinde Reb oňa ýeňiş berýärdi[+].

14[•]Şeýdip, Dawut[†] tutuş Ysraýyla[†] patyşalyk edýärdi. Ol tutuş halkyny adyllyk hem hakykat bilen dolandyrýardy. 15Seruýanyň ogly Ýowap onuň goşunbaşysydy; Ahyludyň ogly Ýehoşapat – baş emeldarydy,[+] 16Ahytubyň ogly Sadok bilen Abýataryň ogly Abymelek ruhanydylar[†], Şawşa – kätipdi,[+] 17Ýehoýadanyň ogly Benaýa keretler bilen peletleriň baştutanydy, Dawudyň ogullary bolsa şa hyzmatynyň baştutanlarydy[+].

#### 19-njy bap


Dawut ammonlylary hem-de siriýalylary ýeňýär


(2 Şamuwel 10:1-19)

1[•]Biraz wagtdan soň Ammon patyşa Nahaş ölüp, ýerine ogly tagta çykdy[+]. 2Dawut[†]: «Nahaş maňa wepaly boldy, men hem onuň ogly Hanuna wepaly bolaýyn» diýdi. Ony kakasy üçin çekýän hasratyndan köşeşdirmek üçin, Dawut onuň ýanyna birnäçe çaparlar ýollady. Dawudyň adamlary Ammon ýurduna Hanuny köşeşdirmek üçin onuň ýanyna gelenlerinde, 3ammon begleri Hanuna: «Dawut saňa köşeşdirijileri ataňyň hormaty üçin iberendir öýdýäňmi? Ol öz çaparlaryny galany basyp almak üçin, ony gözden geçirmäge iberendir» diýdiler. 4Hanun Dawudyň çaparlaryny tutup, olaryň sakgallaryny syrdy, geýimlerini syrtlaryna çenli ortasyndan kesdirip, yzlaryna ugratdy. 5Şeýdip, olar ol ýerden gaýtdylar. Bu adamlar hakda Dawuda habar berenlerinde, ol: «Sakgalyňyz ösýänçä, Ýerihoda boluberiň, soň gelersiňiz» diýen tabşyryk bilen olaryň öňünden çaparlar iberdi, çünki olar gaty kemsidilipdi.

6Dawudy[†] özlerine duşman edendiklerine düşünip, ammonlylar Hanun bilen Mesopotamiýadan[†], Siriýadaky Magakadan hem-de Sobadan söweş arabalaryny, arabaly goşuny hakyna tutmak üçin, olara bir müň ýedi ýüz batman[*] kümüş iberdi[+]. 7Olar otuz iki müň sany söweş arabasyny[†] we patyşa Magakany goşuny bilen hakyna tutdular. Olar gelip, Meýdebanyň öňünde harby düşelge gurdular. Ammonlylar hem öz galalaryndan ýygnanyşyp, söweşe çykdylar[+]. 8Dawut[†] muny eşidip, Ýowaby hem batyr esgerli bütin goşunyny iberdi. 9Ammonlar çykyp, galanyň derwezesiniň agzynda söweşmek üçin nyzama durdular, gelen patyşalar bolsa açyk meýdanda aýratyn nyzama durdular.

10Özüniň hem arkasynda, hem öňünde söweşiň ýaýbaňlanandygyny gören Ýowap Ysraýylyň[†] saýlama esgerlerini alyp, olary siriýalylaryň garşysyna nyzama duruzdy. 11Galan goşuny öz dogany Abyşaýyň eline berdi we olary ammonlylaryň garşysyna nyzama duruzdy[+]. 12Ýowap: «Bardy-geldi siriýalylar menden güýçli çykaýsalar, sen maňa kömege ýetişersiň; bardy-geldi ammonlylar senden güýçli bolup çykaýsalar, onda men saňa kömege ýetişerin. 13Mert bol, halkymyz üçin we Hudaýymyzyň galalary üçin dözümli söweşeli. Reb[†] bolsa Öz islänini etsin» diýdi[+]. 14Şeýdip, Ýowap hem onuň goşunlary siriýalylara garşy söweşe girişdiler; duşmanlar Ýowapdan gaçdylar. 15Siriýalylaryň gaçanyny gören ammonlylar hem Ýowabyň dogany Abyşaýdan gaçyp, gala girdiler. Şondan soň Ýowap Iýerusalime[†] geldi.

16Özleriniň ysraýyllardan ýeňlendiklerini görüp, siriýalylar Ýewfrat derýasynyň aňyrsyndaky siriýalylara çaparlar iberip, olary Şopagyň baştutanlygynda çykartdylar. Şopak Hadadgezeriň goşunbaşysydy[+]. 17Dawut[†] muny eşidip, ähli ysraýyllary toplap, Iordan derýasyndan[†] geçdi. Ol olaryň ýanyna gelip, öz güýçlerini siriýalylara garşy gönükdirdi. Dawut öz goşunyny siriýalylaryň garşysyna nyzama duruzdy we siriýalylar olar bilen urşa girişdiler. 18Siriýalylar ysraýyllaryň goşunyndan gaçdylar. Dawut olaryň ýedi müň söweş arabaly esgerlerini, pyýada goşundan kyrk müň adamy hem-de olaryň goşunbaşysy Şopagy öldürdi. 19Hadadgezere tabyn bolan hanlaryň ählisi özleriniň ysraýyllardan ýeňlendiklerine göz ýetirip, Dawut bilen ylalaşyk baglaşyp, oňa boýun egdiler. Siriýalylar mundan beýläk ammonlylara kömek etmek islemediler.

#### 20‑nji bap


Dawut Raba galasyny basyp alýar

1[•]Ýaz paslynda, patyşalaryň ýörişe gidýän döwri Ýowap goşuny alyp, ýörişe çykyp, Ammon ýurduny kül-peýekun etdi, soň gelip, Rabany gabady. Emma Dawut[†] Iýerusalimde[†] galypdy. Ýowap Rabanyň üstüne hüjüm edip, ony derbi-dagyn etdi[+]. 2Dawut Ammon patyşasynyň başyndan altyn täjini aldy; onuň agramy iki putdy[*], onuň ýüzüne gymmatbaha daş oturdylandy. Ony Dawudyň kellesine geýdirdiler. Dawut galadan köp mukdarda olja-da aldy. 3Galanyň halkyny bolsa Dawut galadan göçürip, olary byçgy, demir kätmen hem-de palta bilen işlenilýän işlerde goýdy. Ol ammonlylaryň ähli galalarynda şeýle edenden soň, ähli goşun bilen bile Iýerusalime dolandy.


Piliştlilere garşy söweş


(2 Şamuwel 21:18-22)

4Şondan soň Gezerde piliştliler[†] bilen uruş başlady. Şonda huşaly Sibekaý iri adamlaryň neslinden bolan Sipaý diýen birini öldürdi. Piliştliler boýun egdiler[+]. 5Piliştliler bilen ýene uruş boldy. Ýagyryň ogly Elhanan gatly Jaludyň dogany Lahmyny öldürdi. Lahmynyň naýzasynyň sapy dokmaçynyň tütesi ýaly ýogyndy[+]. 6Gat galasynda ýene uruş boldy. Ol ýerde ýene piliştlileriň iri neslinden elleridir aýaklary alty-altydan ýigrimi dört barmakly şilliň uzyn biri bardy. 7Ysraýyla[†] sögendigi sebäpli, Dawudyň[†] dogany Şimganyň ogly Ýonatan Rapa neslinden bolan bu adamy öldürdi[+]. 8Bularyň dördüsi-de Gatyň rapalaryndandylar[†]. Olar Dawudyň hem-de onuň esgerleriniň elinden öldüler[+].

#### 21‑nji bap


Dawut halkyň sanyny hasaba alýar


(2 Şamuwel 24:1-25)

1[•]Şeýtan[†] Ysraýyla[†] garşy çykyp, Dawudy[†] ysraýyl halkynyň adam sanyny bilmek küýüne düşürdi[+]. 2Dawut[†] Ýowaba hem-de goşunbaşylara: «Gidiň-de, Beýerşebadan Dana çenli bolan ysraýyllary hasaba alyň-da, maňa habar beriň. Maňa ilatyň sany gerek» diýdi[+]. 3Emma Ýowap patyşa ýüzlenip: «Reb[†] halkynyň sanyny ýüz esse köpeltsin! Eý, şahym, şolaryň ählisi jenabymyň gullary dälmi näme? Näme üçin jenabym beýle etmek isleýär? Näme üçin ol Ysraýyly günäli etjek bolýar?» diýdi[+]. 4Ýöne patyşanyň sözi Ýowabyňkydan üstün geldi. Şunlukda, Ýowap gidip, tutuş Ysraýyla aýlanyp, Iýerusalime[†] gaýdyp geldi. 5Ýowap ilat ýazuwynyň netijesini Dawuda berdi. Tutuş Ysraýylda eli gylyç tutup biljek adamlarynyň sany bir million ýüz müňdi, Ýahudanyňky[†] bolsa dört ýüz ýetmiş müň adam bolup çykdy[+]. 6Ýowap lewiler[†] bilen benýaminleri hasaba almady, çünki patyşanyň buýrugy oňa nejis göründi[+].

7[•]Bu iş Hudaýa pis göründi we Ol Ysraýyly jezalandyrdy. 8Dawut[†]: «Şu hereketim bilen Seniň öňüňde uly günä gazandym, akmaklyk etdim. Öz guluňy günä astynda goýma, Sen! Ýalbarýaryn!» diýip, Hudaýa ýüzlendi[+]. 9Reb Dawudyň görgüri Gada şeýle diýdi:[+] 10«Dawudyň ýanyna bar-da: „Reb seniň öňüňde üç şert goýýar; birini saýla, Ol şony hem amala aşyrjak“ diýip aýt». 11Gat gelip, Dawuda: «Reb şeýle diýýär: „Saýla: 12ýa üç ýyl açlyk, ýa duşmanlaryňyň öňünde üç aýlap derbi-dagyn bolmaklyk, ýa üç gün Rebbiň ýurda inderen gyrgyn keselinden heläk bolmaklyk, Rebbiň perişdesi[†] tutuş Ysraýyl topragyndakylary weýran eder“. Indi birini saýla, men özümi Iberene jogap bermeli» diýdi. 13Dawut Gada: «Men erbet ýagdaýa düşdüm. Gowusy, men Rebbiň eline düşeýin, ynsan eline düşmäýin. Rebbiň rehimdarlygy beýikdir» diýdi[+].

14Şeýdip, Reb Ysraýyla gyrgyn keselini iberdi we mundan ilatyň ýetmiş müň adamy gyryldy[+]. 15Hudaý Iýerusalimiň[†] halkyny weýran etmek üçin bir perişdesini[†] iberdi. Perişde halky weýran etjek bolanda, Reb muny görüp, bu betbagtçylygy goýbolsun etdi. Ol weýran edýän perişdä: «Besdir! Indi eliňi çek!» diýdi. Şonda Rebbiň perişdesi ýabusly[†] Ornanyň harman ýeriniň golaýyndady[+]. 16Rebbiň perişdesiniň öz elindäki ýalaňaç gylyjyny Iýerusalime tarap uzadyp, ýer bilen gögüň arasynda durandygyny Dawut[†] gördi. Jul geýnen[†] Dawut hem-de ýaşulular[†] ýere ýüzin ýykyldylar. 17Dawut Hudaýa şeýle diýdi: «Halkyň sanyny bilmek üçin buýruk beren men dälmidim näme? Günä eden men, hata iş eden men. Ýöne bu bigünä halk näme etdi ahyryn? Eý, Hudaýym Reb, goý, Sen diňe maňa hem atamyň nesline jeza ber, Öz halkyňy weýran etme!»

18[•]Onsoň Rebbiň perişdesi[†] Gada ýabusly[†] Ornanyň harman ýerinde Rebbe gurbanlyk[†] sypasyny[†] gurmalydygyny Dawuda[†] aýtmagy emr etdi. 19Dawut[†] Gadyň Rebbiň adyndan aýdan sözi bilen ol ýere gitdi. 20Ornan yzyna öwrülip, perişdäni gördi. Onuň ýanyndaky dört ogly gizlendi, Ornan bolsa bugdaý döwmegini dowam etdirdi. 21Dawut Ornanyň ýanyna geldi. Ornan ony görüp, harmandan çykdy we oňa iki bükülip tagzym etdi. 22Dawut Ornana şeýle diýdi: «Rebbe gurbanlyk sypasyny gurar ýaly harman ýeriňi ber, ony maňa doly bahasyna sat; şeýtsek, halkyň başyna düşen betbagtçylyk sowlar»[+]. 23Ornan Dawuda şeýle diýdi: «Alaý! Ýakma gurbanlygy[†] üçin öküzleri, odun üçin döwek döwýän gurallary, galla sadakasy[†] üçin bugdaýy – şularyň hemmesini men saňa berýärin»[+]. 24Emma Dawut patyşa Ornana şeýle diýdi: «Ýok, men olaryň hemmesini doly bahasyna satyn aljak. Men Reb üçin seniň zadyňy ýöne aljak däl, mugt düşen zady ýakma gurbanlyk berjek däl». 25Şeýdip, Dawut Ornana harman ýeri üçin alty ýüz altyn teňňe töledi. 26Dawut ol ýerde Rebbe gurbanlyk sypasyny gurup, ýakma hem-de salamatlyk gurbanlyklaryny hödürledi. Ol Rebbi çagyrdy; Reb ýakma gurbanlyk sypasynyň üstünde gökden ot bilen Dawuda jogap berdi[+]. 27Soňra Reb perişdä buýruk berdi; perişde gylyjyny gynyna saldy.

28Dawut[†] ýabusly[†] Ornanyň harmanynda özüne Rebbiň jogap berendigini gören wagty, şol ýerde sadakalar[†] berdi. 29Çünki Rebbiň Musa[†] tarapyndan çölde gurlan çadyry hem-de ýakma[†] gurbanlyk[†] sypasy[†] şol wagt Gibgondaky seždegähdedi[†][+]. 30Emma Dawut Hudaýdan soramak üçin onuň öňüne baryp bilmedi, sebäbi ol Rebbiň perişdesiniň[†] gylyjyndan gorkýardy.

#### 22‑nji bap

1Onsoň Dawut[†]: «Şu ýerde Beýik Hudaýyň öýi hem-de Ysraýyl[†] üçin ýakma[†] gurbanlyk[†] sypasy[†] bolsun» diýdi[+].


Dawut ybadathanany gurmaga taýýarlyk görýär

2Dawut[†] Ysraýylda ýaşaýan gelmişekleri toplamagy buýrup, Hudaýyň öýüni gurmak üçin daş ýonýan ussalary belledi[+]. 3-4Dawut derwezeleriň gapylary üçin çüýler we petleler üçin juda köp demir, ölçärden agdyk bürünç, ummasyz köp mukdarda kedr agaçlaryny taýýarlady. Köp möçberdäki bu kedr agaçlaryny Dawuda sidonlylar bilen surlular getirdiler[+][+]. 5Dawut şeýle diýdi: «Oglum Süleýman[†] ýaş hem tejribesiz, Rebbe[†] guruljak öý bolsa biçak gözel, bütin dünýäde meşhur hem-de şöhratly[†] bolmalydyr. Şonuň üçinem men taýýarlyk görmelidirin». Şeýlelikde, Dawut ölmezinden öň, öýüň gurluşygy üçin taýýarlyk işleriniň uly tapgyryny ýerine ýetirdi[+].


Dawudyň Süleýmana wesýeti

6Onsoň Dawut[†] ogly Süleýmany[†] ýanyna çagyryp, Ysraýyl Hudaýy Rebbe öý gurmagy oňa wesýet etdi. 7Dawut Süleýmana şeýle diýdi: «Oglum, meniň Hudaýym Rebbe öý gurmak niýetim bardy[+]. 8Emma maňa Rebbiň şu sözi aýan boldy: „Sen köp gan dökdüň hem-de ýowuz uruşlar alyp bardyň. Maňa öýi sen gurmaly dälsiň, sebäbi sen Meniň huzurymda ýer ýüzünde köp gan dökdüň[+]. 9Ine, senden bir ogul dünýä iner; ol asudalykda ýaşar. Men oňa töweregindäki ähli duşmanlaryndan dynçlyk bererin. Onuň ady Süleýman bolar, Men onuň döwründe Ysraýyla parahatçylyk[*] hem asudalyk bererin[+]. 10Ol Maňa öý gurar. Ol Maňa ogul bolar, Men oňa Ata bolaryn. Men Ysraýylyň üstünden onuň şalyk tagtyny müdimilik berkarar ederin“[+]. 11Indi, oglum, goý, Reb saňa ýar bolsun. Reb sen barada aýdyşy ýaly, Hudaýyň Rebbe öý gurmaklyk işiň şowuna bolsun. 12Hudaýyň Reb seni Ysraýyla hökümdar goýanda, Onuň kanunyny[†] berjaý ederiň ýaly, goý, Reb saňa akyl-paýhas bersin. 13Eger Rebbiň Musanyň[†] üsti bilen Ysraýyla tabşyran parzlarydyr hökümlerini berjaý etseň, işiň rowaç bolar. Dözümli hem mert bol; gorkma, ruhdan düşme[+]. 14Men Rebbiň öýi[†] üçin, uly yhlas bilen bir ýüz ýetmiş müň batman[*] altyn, bir million ýedi ýüz müň batman[*] kümüş, ölçärden agdyk bürünçdir demir, agaçdyr daşlar ýygnadym. Sen bularyň üstüni ýetirmelisiň. 15-16Eliňde ummasyz işçi güýji bar: daş ýonujylaryň, kerpiç örüjileriň, agaç ussalaryň, san-sajaksyz ussat zergärleriň, kümüş, bürünç hem demir ussalaryň bardyr. Indi işe başla, Reb saňa ýar bolar!»

17Şeýle hem Dawut[†] ogly Süleýmana[†] kömek bermekleri üçin, Ysraýylyň ähli ýolbaşçylaryna şeýle buýruk berdi: 18«Hudaýyňyz Reb siziň bilen dälmi? Ähli tarapdan size rahatlyk beren Şol dälmi? Ol bu ýurduň ähli ilatyny meniň elime berdi we ýurt Rebbe hem-de Onuň halkyna boýun egdi[+]. 19Indi bütin kalbyňyz hem janyňyz bilen Hudaýyňyz Rebbi agtaryň! Rebbiň Äht sandygyny[†] hem-de Hudaýyň mukaddes[†] enjamlaryny Rebbe gurlan öýe getireriňiz ýaly, gidiň-de, Beýik Hudaýyň mukaddes öýüni[†] guruň».

#### 23‑nji bap


Lewileriň wezipeleri

1Dawut[†] öz durmuşyndan razy bolup, ogly Süleýmany[†] Ysraýyla[†] patyşa etdi[+].

2Dawut[†] Ysraýylyň ähli ýolbaşçylaryny, ruhanylary[†] hem-de lewileri[†] ýanyna çagyrdy. 3Lewileriň otuz we ondan ýokary ýaşlylary hasaba alyndy. Olar jemi otuz sekiz müňdi[+]. 4Dawut: «Şolaryň ýigrimi dört müňüsi Rebbiň[†] öýünde hyzmat etmelidirler; alty müňüsi baştutanlar hem kazylar, 5dört müňi derwezebanlar, ýene dört müňi meniň öwgi aýtmak üçin ýasan saz gurallarymda Rebbi şöhratlandyrmalydyrlar[†]» diýdi[+]. 6Dawut olary Lewiniň Gerşon, Kohat hem-de Merary atly üç ogluna görä toparlara böldi[+].


Gerşonlar

7Gerşonyň ogullary: Ladan bilen Şimgi[+]. 8Ladanyň nesilleri: Ýehiýel nowbahar ogly[†], Zetam, Ýowel – jemi üç,[+] 9Şimginiň nesilleri: Şelomot, Hazyýel, Haran – jemi üç. Bular Ladanyň kowumbaşylarydy. 10Şimginiň nesilleri: Ýahat, Zina, Ýeguş, Beriga – jemi dört. 11Ýahat başy, Ziza indikisidi, ýöne Ýeguş bilen Beriganyň ogullary köp däldi, şoňa görä-de, olar bir maşgala hasap edilýärdiler.


Kohatlar

12Kohadyň ogullary: Imran, Ýishar, Hebron, Uzyýel – jemi dört[+]. 13Imranyň ogullary: Harun bilen Musa[†]. Harun iň mukaddes[†] zatlary bagyş etmäge saýlandy. Şeýlelikde, ol hem onuň ogullary elmydama Rebbiň öňünde gurbanlyklar[†] bermelidirler, Oňa hyzmat etmelidirler hem Onuň ady bilen pata bermelidiler[+]. 14Ýöne Hudaýyň adamy bolan Musa hem onuň ogullary lewileriň[†] tiresine goşuldylar[+]. 15Musanyň ogullary: Gerşom, Eligezer[+]. 16Gerşomyň nesli Şebuwal başy[+]. 17Eligezeriň ogly Rehabýa başy. Eligezeriň başga ogly ýokdur, ýöne Rehabýanyň nesilleri juda köpdi[+]. 18Ýisharyň nesli Şelomyt başy. 19Hebronyň nesilleri Ýeriýa başy, Amarýa indikisi, üçünjisi Ýahazyýal, dördünjisi Ýekamgam[+]. 20Uzyýeliň ogullary: uly ogly Mika we ikinjisi Ýişiýa[+].


Merarylar

21Merarynyň ogullary: Mahly, Muşy. Mahlynyň ogullary: Elgazar, Kiş[+]. 22Elgazar ogulsyz dünýäden ötdi, onuň diňe gyzlary bardy. Olar Kişiň ogullaryna durmuşa çykdylar[+]. 23Muşynyň ogullary: Mahly, Eder, Ýeremot – jemi üç[+]. 24Ine, şular lewileriň[†] kowumbaşylarydyr we uruglaryna görä hasaba alnandyr. Olar ýigrimi we ondan ýokary ýaşly bolup, Rebbiň öýüne[†] hyzmat etmelidiler[+]. 25Öň Dawut[†] şeýle diýipdi: «Ysraýyl Hudaýy Reb Öz halkyna dynçlyk berdi; Ol Iýerusalimde[†] müdimilik ýaşaýar[+]. 26Şeýlelikde, lewiler Rebbiň çadyryny ýa-da Oňa hyzmat üçin ulanylýan beýleki esbaplary ondan-oňa göçürmezler». 27Dawudyň soňky sözlerine görä, lewileriň ýigrimi hem ondan uly ýaşlylarynyň sany şudy.

28Lewiler[†] Rebbiň öýüne[†] hyzmat etmek üçin, Harunyň neslinden bolan adamlaryň ýanynda bolup, şu işleri ýerine ýetirmelidiler: howlulara hem-de otaglara seretmek, mukaddes[†] zatlary arassalamak, Hudaýyň öýüniň hyzmatyndaky her bir işe:[+] 29hödür çöregine[†], gurbanlyklar[†] üçin berlen saýlama una, petir kökelere, bişirilen sadakalara[†], zeýtun ýagyna garylan sadaka, ybadathana[†] ölçegine we möçberine seretmek. 30Şeýle hem olar her gün ertir-agşam Rebbe şükür edip, öwgüler aýtmalydylar. 31Sabat günlerinde, Täze Aý baýramlarynda we beýleki baýramlarda ýakma gurbanlyklar[†] berenlerinde, Rebbe şükür edip, öwgüler aýtmalydylar. Olar bu işleri emr edilen düzgünlere görä hemişe Rebbiň huzurynda ýerine ýetirmelidiler[+]. 32Rebbe ýüz tutulýan çadyr[†] we mukaddes ýer lewileriň baştutanlygyndady. Olar Rebbiň öýünde hyzmat edýän Harunyň nesillerinden bolan doganlaryna-da esewan bolmalydylar.

#### 24‑nji bap


Ruhanylar we olaryň etmeli wezipeleri

1Harunyň nesilleri hyzmat üçin bölünendir. Harunyň ogullary: Nadap, Abyhu, Elgazar, Ytamar[+]. 2Emma Nadap bilen Abyhu kakalaryndan öň ölüpdiler; olaryň ogly ýokdy. Şoňa görä, Elgazar bilen Ytamar ruhany[†] boldular[+]. 3Dawut[†] Elgazaryň nesli Sadok, Ytamaryň nesli Ahymelek bilen bile ruhanylary borçlaryna görä hyzmat işlerine bölüşdirdi[+]. 4Ytamaryň nesline garanda, Elgazaryň neslindäki kowumbaşylar has köpdi. Şoňa görä kowumbaşylaryň baştutanlygynda Elgazaryň nesilleri on alty bölege, Ytamaryň nesilleri sekiz bölege bölünendi. 5Adalatly[†] bolmak üçin iki topar hem bije boýunça bölündiler, sebäbi mukaddes çadyra[†] hem-de Hudaýa hyzmat etmeli ýolbaşçylar Elgazaryň nesliniň arasynda-da, Ytamaryň nesliniň arasynda-da bardy. 6Lewilerden[†] bolan Netaneliň ogly Şemagýa mürze[†] patyşanyň, ýolbaşçylaryň, ruhany Sadok bilen Abýataryň ogly Ahymelegiň, ruhanylaryň nesilleriniň hem-de lewileriň kowumbaşylarynyň huzurynda bularyň atlaryny ýazdy. Elgazar bilen Ytamaryň hersi üçin bir topar saýlanyp alyndy.

7Bijesi çykan adamlar bije tertibi boýunça şulardyr: Ýehoýaryp, Ýedaýa,[+] 8Harym, Segorym, 9Malkyýa, Miýamyn, 10Hakos, Abyýa,[+] 11Ýeşuwa, Şekanýa, 12Elýaşyp, Ýakim, 13Hupa, Ýeşebeýap, 14Bilga, Immer, 15Hezir, Hapyses, 16Petahýa, Ezekiýel, 17Ýakin, Gamul, 18Delaýa, Magazýa – jemi ýigrimi dört bije. 19Olaryň Rebbiň[†] öýüne girmek üçin ýerine ýetirmeli borçlary, ine, şudur. Muny olara Ysraýyl[†] Hudaýy Reb olaryň atasy Harunyň üsti bilen tabşyrypdy.


Lewileriň galan bölegi hyzmata bellenilýär

20Lewiniň nesilleriniň galan urugbaşylary şulardyr: Imranyň nesli Şubaýyl, Şubaýylyň nesli Ýehdeýa[+]. 21Rehabýadyň nesli Ýişiýa. 22Ýisharlardan Şelomot; Şelomodyň nesillerinden Ýahat. 23Hebronyň nesillerinden ýaş tertibine görä Ýeriýa, Amarýa, Ýahazyýal, Ýekamgam[+]. 24Uzyýeliň neslinden Mika; Mikanyň neslinden Şamyr. 25Mikanyň dogany Ýişiýa, Ýişiýanyň neslinden Zakarýa. 26Merarynyň nesillerinden Mahly, Muşy. Ýagazyýanyň ogullaryndan Beno. 27Merarynyň nesillerinden Ýagazyýa, Beno, Şoham, Zakur, Ibri. 28Mahlynyň nesillerinden Elgazar; onuň ogly ýokdur. 29Kişden Ýerahmeýel. 30Muşynyň nesillerinden Mahly, Eder, Ýerimot. Şular uruglaryna görä Lewiniň nesilleridir. 31Garyndaşlary bolan Harunyň nesillerinde bolşy ýaly, bular hem Dawut[†] patyşanyň, Sadokdyr Ahymelegiň, ruhanylardyr[†] lewileriň[†] kowumbaşylarynyň öňünde bije atdylar. Olaryň kowumbaşylar bolan ýaş garyndaşlary hem şeýle etdiler[+].

#### 25‑nji bap


Ybadathana sazandalary

1Dawut[†] hem-de goşun baştutanlary Asafyň, Heýmanyň hem-de Ýedutunyň[†] ogullaryny hyzmat işi üçin bölüp aýyrdylar. Olar lira[†], arfa hem kimwal çalyp pygamberlik etmelidiler[†]. Hyzmat işini ýerine ýetirenler şulardyr:[+] 2Asafyň ogullaryndan: Zakur, Ýusup[†], Netanýa, Asarela. Bular patyşanyň emrine görä pygamberlik eden Asafyň ogullarydy we onuň garamagyndadylar. 3Ýedutunyň ogullaryndan: Gedalýa, Seri, Işaýa, Şimeý[*], Haşabýa, Matytýa – jemi alty. Olar Rebbe[†] lira bilen öwgi aýdyp, Ony şöhratlandyryp[†] pygamberlik edýän kakalary Ýedutunyň garamagyndadylar. 4Heýmanyň ogullary: Bukyýa, Matanýa, Uzyýel, Şebuwal, Ýerimot, Hananýa, Hanany, Eliýata, Gidalty, Romamty Gezer, Ýoşbekaşa, Malloty, Hotyr, Mahazyýot. 5Şularyň hemmesi patyşanyň görgüri Heýmanyň ogullarydyr. Bu ogullar Hemana ony beýik etmek üçin, Hudaýyň beren wadasy bilen berlipdi. Hudaý oňa on dört ogul bilen üç gyz berdi. 6Bularyň bary kakalarynyň garamagynda Rebbiň ybadathanasynda[†] kimwal, arfa hem lira çalyp, aýdym aýdýardylar. Asaf, Ýedutun we Heýman patyşanyň buýrugy astyndadylar. 7Bular hem-de bularyň Rebbiň öňünde aýdym aýtmaklyga türgenleşdirilen garyndaşlarynyň bu işe ussatlary iki ýüz segsen sekiz adamdy. 8Olaryň uludan-kiçä, halypadan-şägirde çenli bary borçlary üçin bije atdylar[+]. 9Birinji bije Asafyň neslinden Ýusuba düşdi; ikinji Gedalýa; doganlary we ogullary bilen on iki adam; 10üçünji Zakura; ogullary we doganlary bilen on iki adam; 11dördünji Ýezer[*]; ogullary we doganlary bilen on iki adam; 12bäşinji Netanýa; ogullary we doganlary bilen on iki adam; 13altynjy Bukyýa; ogullary we doganlary bilen on iki adam; 14ýedinji Ýesarela[*]; ogullary we doganlary bilen on iki adam; 15sekizinji Ýeşagýa; ogullary we doganlary bilen on iki adam; 16dokuzynjy Matanýa; ogullary we doganlary bilen on iki adam; 17onunjy Şimgä; ogullary we doganlary bilen on iki adam; 18on birinji Azarel[*]; ogullary we doganlary bilen on iki adam; 19on ikinji Haşabýa; ogullary we doganlary bilen on iki adam; 20on üçünji Şubaýyla; ogullary we doganlary bilen on iki adam; 21on dördünji Matytýa; ogullary we doganlary bilen on iki adam; 22on bäşinji Ýerimot; ogullary we doganlary bilen on iki adam; 23on altynjy Hananýa; ogullary we doganlary bilen on iki adam; 24on ýedinji Ýoşbekaşa; ogullary we doganlary bilen on iki adam; 25on sekizinji Hanana; ogullary we doganlary bilen on iki adam; 26on dokuzynjy Mallota; ogullary we doganlary bilen on iki adam; 27ýigriminji Eliýata; ogullary we doganlary bilen on iki adam; 28ýigrimi birinji Hotyra; ogullary we doganlary bilen on iki adam; 29ýigrimi ikinji Gidalta; ogullary we doganlary bilen on iki adam; 30ýigrimi üçünji Mahazyýota; ogullary we doganlary bilen on iki adam; 31ýigrimi dördünji Romamty Gezere düşdi; ogullary we doganlary bilen on iki adam.

#### 26-njy bap


Rebbiň öýüniň derwezebanlary

1Derwezebanlaryň bölümleri şulardyr: koralardan Asafyň ogullaryndan bolan Koreniň ogly Meşelemýa. 2Meşelemýanyň ogullary: nowbahar ogly[†] Zakarýa, ikinjisi Ýedigaýel, üçünjisi Zebadýa, dördünjisi Ýatnyýel,[+] 3bäşinjisi Eýlam, altynjysy Ýehohanan, ýedinjisi Elýogeýnaý. 4Obededomyň ogullary: nowbahar ogly Şemagýa, ikinjisi Ýehozabat, üçünjisi Ýowa, dördünjisi Sakar, bäşinjisi Netanel,[+] 5altynjysy Emiýel, ýedinjisi Ysakar, sekizinjisi Pegullataý. Obededomy Hudaý ýalkapdy[†][+]. 6Şemagýadan hem birnäçe ogul dünýä indi; başarjaň adamlar bolandyklary üçin, olar öz uruglaryna baş boldular. 7Şemagýanyň ogullary: Otny, Repaýyl, Obet, Elzabat; olaryň doganlary Elihu bilen Semakýa hem başarjaň adamlardy. 8Obededomyň ogullary, agtyklary hem-de olaryň doganlary hyzmat işine ökde altmyş iki adamdy[+]. 9Meşelemýanyň başarjaň ogullarydyr doganlary on sekiz adamdy.

10Merary kowumyndan bolan Hosanyň ogullary: baştutan Şimri. Ol nowbahar ogul[†] bolmasa-da, kakasy ony baştutan edipdi. 11Ikinjisi Hilkiýa, üçünjisi Tebalýa, dördünjisi Zakarýa. Hosanyň ogullarynyň hem doganlarynyň jemi sany on üçdür.

12Ine, kowumbaşylaryna görä derwezebanlaryň bölümleri şulardyr. Olar hem öz doganlary ýaly Rebbiň[†] öýünde hyzmat etmäge borçludylar. 13Olar öz kowumlaryna görä uly-kiçä deňlik edip, derwezeleri üçin bije atdylar[+]. 14Gündogar tarapdaky derweze Şelemýanyň bijesine düşdi. Onuň ogly parasatly geňeşçi Zakarýa üçin hem bije atyldy; onuň bijesine demirgazyk tarapdaky derweze düşdi. 15Obededomyň bijesine günorta tarapdaky derweze, onuň ogullaryna bolsa ammar jaýy düşdi[+]. 16Şupym bilen Hosa ikisine günbatar tarapdaky, ýokary galýan ýoldaky Şalleket derwezesi düşdi. Garawulçylyk nobatma-nobat bellenendi. 17Gündogar tarapdaky derwezede her gün alty lewi, demirgazyk hem günorta tarapdaky derwezeleriň hersinde her gün dört lewi durýardy, ammar jaýynda bolsa iki-ikiden durýardylar. 18Günbatar tarapdaky howluda – ýolda dört adam, howly üçinem iki adam bellenendi. 19Şular Kora hem-de Merary kowumlaryndan bolan derwezeban bölümleridi.


Hazynaçylar

20Hudaýyň öýüniň hazynalary hem-de berlen sadakalaryň[†] hazynalary beýleki lewileriň[†] garamagyndady. 21Gerşonyň ogly Ladanyň neslinden Ýehiýel urugbaşy boldy[+]. 22Ýehiýeli, onuň ogullary we doganlary Zetam bilen Ýowel Rebbiň öýüniň[†] hazynalaryna garardylar.

23Imramlaryň, ýisharlaryň, hebronlaryň, uzyýelleriň nesillerinden, 24Musanyň[†] ogly Gerşomyň neslinden Şebuwal hazynalaryň başlygydy[+]. 25Onuň Elgezer tarapdan garyndaşlary şulardyr: Eligezeriň ogly Rehabýa, Rehabýanyň ogly Işaýa, Ýeşagýanyň ogly Ýoram, Ýoramyň ogly Zikri, Zikriniň ogly Şelomyt[+]. 26Şelomyt bilen onuň garyndaşlary Dawut[†] patyşa, urugbaşylar, ýüzbaşylardyr müňbaşylar hem-de beýleki goşunbaşylar tarapyndan bagyş edilen hazynalaryň baştutanlary boldular[+]. 27Rebbiň öýüni[†] saklamak üçin, olar uruşlarda alnan oljalardan ol ýere sadakalar[†] bererdiler. 28Şeýle hem Şamuwel görgür, Kişiň ogly Şawulyň, Neriň ogly Abneriň, Seruýanyň ogly Ýowabyň bagyş eden zatlary, umuman, bagyş edilen zatlaryň ählisi Şelomyt bilen onuň garyndaşlarynyň gözegçiligi astyndady.


Beýleki lewileriň wezipeleri

29Ýisharyň nesillerinden Konanýa hem-de onuň ogullary Ysraýylyň[†] jemgyýetçilik işlerine baştutanlar, kazylar hökmünde bellenipdiler[+]. 30Hebronyň nesillerinden Haşabýa hem-de onuň garyndaşlary – başarjaň adamlaryň bir müň ýedi ýüzüsi Iordanyň günbatarynda ýaşaýan ysraýyllaryň Rebbiň ähli hyzmatlaryna hem-de patyşanyň gullugyna bellenipdiler[+]. 31Ýeriýa hebronlaryň baştutanydy. Dawudyň[†] patyşalygynyň kyrkynjy ýylynda olaryň nesil daragtlaryna seredildi. Şonda Gilgatdaky Ýazerde hebronlaryň arasyndan edermen adamlar tapyldy[+]. 32Olary hem-de olaryň garyndaşlaryny – jemi iki müň ýedi ýüz sany urugbaşylar bolan edermen adamy Dawut[†] patyşa Hudaýyň hem-de patyşanyň işlerini etmek üçin rubenleriň, gatlaryň hem-de gündogardaky manaşa tiresiniň baştutany edip goýdy.

#### 27‑nji bap


Harby bölümler

1[•]Ysraýyllaryň[†], olaryň kowumbaşylarynyň, müňbaşylarydyr ýüzbaşylarynyň hem-de beýleki emeldarlarynyň sanawy aşakdaky ýalydyr. Olar aýba-aý gelip, bölümleriň ähli işlerinde patyşa gulluk edýärdiler. Her bölümde ýigrimi dört müň adam bardy.

2Birinji aý üçin birinji bölüme Zabdyýeliň ogly Ýaşobgam ýolbaşçylyk edýärdi. Onuň bölüminde ýigrimi dört müň adam bardy. 3Ol Peresiň neslindendir; ol birinji aý üçin ähli goşunbaşylaryň başlygydy[+]. 4Ikinji aý üçin bellenen bölüme ahowa urugyndan bolan Dodaý ýolbaşçylyk edýärdi. Bölümiň baş serkerdesi Miklotdy; bölümde ýigrimi dört müň adam bardy. 5Üçünji aý üçin bellenen bölüme üçünji bir goşunbaşy – ruhany[†] Ýehoýadanyň ogly Benaýa ýolbaşçylyk edýärdi; bölümde ýigrimi dört müň adam bardy[+]. 6«Otuz ýigidiň» edermen esgeri hem-de baştutany Benaýadyr. Onuň ogly Emizabat onuň bölüminiň baş serkerdesidi. 7Dördünji aý üçin bellenen bölüme Ýowabyň dogany Asahel ýolbaşçylyk edýärdi. Ondan soň ogly Zebadýa boldy; onuň bölüminde-de ýigrimi dört müň adam bardy[+]. 8Bäşinji aý üçin bellenen bölümiň goşunbaşysy Ýyzranyň nesli Şamhutdy; onuň bölüminde-de ýigrimi dört müň adam bardy. 9Altynjy aý üçin bellenen bölüme tekowaly Ikeşiň ogly Yra ýolbaşçylyk edýärdi; onuň bölüminde-de ýigrimi dört müň adam bardy. 10Ýedinji aý üçin bellenen bölüme efraýymlardan pelonly Heles ýolbaşçylyk edýärdi; onuň bölüminde-de ýigrimi dört müň adam bardy. 11Sekizinji aý üçin bellenen bölüme Zeranyň nesli huşaly Sibekaý ýolbaşçylyk edýärdi; onuň bölüminde-de ýigrimi dört müň adam bardy[+]. 12Dokuzynjy aý üçin bellenen bölüme benýaminlerden anatotly Abygezer ýolbaşçylyk edýärdi; onuň bölüminde-de ýigrimi dört müň adam bardy. 13Onunjy aý üçin bellenen bölüme Zeranyň nesli netopaly Mahraý ýolbaşçylyk edýärdi; onuň bölüminde-de ýigrimi dört müň adam bardy. 14On birinji aý üçin bellenen bölüme Efraýymyň neslinden pirgatonly Benaýa ýolbaşçylyk edýärdi; onuň bölüminde-de ýigrimi dört müň adam bardy. 15On ikinji aý üçin bellenen bölüme Otniýeliň neslinden netopaly Heldaý ýolbaşçylyk edýärdi; onuň bölüminde-de ýigrimi dört müň adam bardy[+].


Tirebaşylar

16Ysraýyl tirebaşylary şulardyr: Zikriniň ogly Eligezer – rubenleriň baştutany; Magakanyň ogly Şepatýa – şimgonlaryň baştutany; 17Kemuwalyň ogly Haşabýa – lewileriň[†] baştutany; Sadok – Harun nesliniň baştutany;[+] 18Dawudyň[†] garyndaşlaryndan Elihu – ýahudalaryň[†] baştutany; Mikaýylyň ogly Omry – ysakarlaryň baştutany; 19Abadýanyň ogly Ýyşmagýa – zebulunlaryň baştutany; Azryýeliň ogly Ýerimot – naftalylaryň baştutany; 20Azazýanyň ogly Hoşeýa – efraýymlaryň baştutany; Pedaýanyň ogly Ýowel günbatardaky manaşa tiresiniň baştutany; 21Zakarýanyň ogly Ydo – Gilgatda oturýan manaşa tiresiniň baştutany; Abneriň ogly Ýagsyýel – benýaminleriň baştutany; 22Ýerohamyň ogly Azarel – danlaryň baştutany. Şular Ysraýyl tireleriniň baştutanlarydy.

23Ýigrimi hem-de ondan kiçi ýaşlylary Dawut[†] hasaba almandy, sebäbi Reb[†] Ysraýyly gökdäki ýyldyzlaryň sany kimin köpeltmegi wada edipdi[+]. 24Seruýanyň ogly Ýowap ilat ýazuwyny geçirmäge girişenem bolsa, ol bu işi ahyryna çenli alyp gitmedi. Sebäbi munuň üçin Ysraýyla Rebbiň gahary geldi. Şeýdip, soňkular Dawut patyşanyň taryh kitabyna girizilmedi[+].


Dawudyň patyşalygynyň baştutanlary

25Adyýeliň ogly Azmawet patyşanyň hazynaçysydy. Ýurduň, şäherleriň, obalardyr galalaryň hazynaçysy bolsa Uzyýanyň ogly Ýonatandy. 26Ýer işi üçin ekin meýdanlarynda işleýänlere Kelubyň ogly Ezri baştutanlyk edýärdi. 27Ramaly Şimgi üzüm baglaryna, şepamly Zabdy üzüm baglaryndaky şerap ammarlaryna, 28gederli Bagalhanan günbatar baýyrlykdaky zeýtun hem-de ýabany injir agaçlaryna, Ýogaş ýag ammarlaryna garaýardy. 29Şaronly Şitraý Şarondaky iri mallara, Adlaýyň ogly Şapat jülgelerdäki iri mallara, 30ysmaýyl[†] urugyndan bolan Obyl düýelere, meronotly Ýehdeýa eşeklere, 31hagarly Ýazyz dowarlara garaýardy. Şularyň hemmesi Dawut[†] patyşanyň mülklerine gözegçilik eden adamlardy[+].

32Dawudyň[†] daýysy Ýonatan geňeşçidi; ol paýhasly adamdy hem-de kätipdi. Hakmonynyň ogly Ýehiýel patyşanyň ogullaryna seredýärdi. 33Ahytopel patyşanyň geňeşçisidi, arky urugyndan bolan Huşaý patyşanyň dostudy[+]. 34Ahytopelden soň Benaýanyň ogly Ýehoýada we Abýatar geňeşçi boldy. Patyşa goşunynyň serkerdesi bolsa Ýowapdy[+].

#### 28‑nji bap


Dawut ybadathananyň gurluşygy barada maslahat berýär

1Dawut[†] Ysraýylyň[†] ähli baştutanlaryny: tirebaşylary, patyşa gullugyndaky bölümleriň goşunbaşylaryny, müňbaşylardyr ýüzbaşylary, patyşanyň hem-de ogullarynyň mülklerine, mallaryna seredýänleriň baştutanlaryny, köşk emeldarlaryny, edermen esgerleri we batyr ýigitleriň ählisini Iýerusalime[†] toplady[+]. 2Dawut patyşa turdy-da, olara şeýle diýdi: «Doganlarym, halkym, maňa gulak asyň! Men Hudaýymyzyň aýak kürsüsi bolan Rebbiň[†] Äht sandygyny[†] goýmak üçin öý gurmak niýetim bardy; onuň üçin taýýarlygam gördüm[+]. 3Ýöne Hudaý maňa: „Maňa öýi sen gurmarsyň, sebäbi sen uruş adamysyň, sen gan dökdüň“ diýdi[+]. 4Ýöne ebedilik patyşa bolmagym üçin, Ysraýyl Hudaýy Reb kakamyň maşgalasynyň arasyndan meni saýlady. Ol Ýahudany[†] baştutan saýlady, Ýahudanyň neslinden kakamyň maşgalasyny saýlady. Bütin Ysraýyla patyşa etmekde kakamyň ogullarynyň arasyndan men Onuň göwnünden turdum[+]. 5Ol maňa köp ogul berdi; menden soň Rebbiň patyşalygyny dolandyryp, Ysraýyla patyşa etmek üçin, Ol köp ogullarymyň arasyndan Süleýmany[†] saýlap-seçdi[+]. 6Ol maňa şeýle diýdi: „Ogluň Süleýman Maňa ybadathana[†] hem-de howlular gurmaly adamdyr. Çünki Men ony Özüme ogul saýladym, Menem onuň Atasy bolaryn[+]. 7Ol Meniň buýrukdyr hökümlerimi häzirkisi ýaly gyşarnyksyz berjaý etmegini dowam etdirse, Men onuň patyşalygyny ebedileşdirerin“. 8Indi, tutuş Ysraýylyň, Rebbiň jemagatynyň gözüniň alnynda, Hudaýa eşitdirip, men saňa Hudaýymyz Rebbiň ähli buýruklaryny ýerine ýetirmegi buýurýaryn. Şeýtseňiz şu eşretli topragyň eýesi bolarsyňyz we ony özüňizden soň nesilleriňize baky miras[†] goýarsyňyz. 9Süleýman, oglum, sen bolsa ataňyň Hudaýyny tana, Oňa ak ýürekden höwes bilen gulluk et. Çünki Reb her bir kalby synaýandyr hem ähli niýet-hyýallary bilýändir. Ony agtarsaň taparsyň, ýöne terk edäýseň welin, Ol senden müdimilik ýüz öwrer[+]. 10Ine, seret, mukaddes öý[†] gurmak üçin Reb seni saýlady. Berk dur-da, işi ýerine ýetir».

11Soňra Dawut[†] ogly Süleýmana[†] öýüň eýwanynyň, jaýlarynyň, hazynalarynyň, üstküdir içki otaglaryň, Äht sandygyň[†] gapagynyň nusgasyny berdi. 12Şeýle hem ol göz öňünde tutan ähli işleriniň: Rebbiň öýüniň[†] howlularynyň, onuň töwereginde bolmaly jaýlaryň, Hudaýyň öýüniň hazynalarynyň hem-de berlen sadakalardyr[†] hazynalary, 13ruhanylar[†] hem-de lewiler[†] toparlarynyň, Rebbiň öýünde berjaý edilmeli hyzmat işleriniň, Rebbiň öýünde ulanyljak esbaplaryň,[+] 14her bir iş üçin gerek boljak altyndyr kümüş esbaplara sarp ediljek altynyň hem-de kümşüň agramynyň, 15altyn çyradanlara we çyralara sarp ediljek altynyň, altyn çyradanlardyr çyralaryň her birine sarp ediljek altynyň agramynyň, kümüşden ediljek çyradana we çyra sarp ediljek kümşüň agramynyň hersiniň ulanylyşyna görä, 16hödür çöregi[†] üçin ulanyljak her bir altyn hantagta sarp ediljek altynyň agramynyň, kümüş sekiler üçin kümşüň agramynyň, 17sap altyndan ediljek çarşaklara, legenlere, küýzelere, jamlara sarp ediljek altynyň agramynyň, kümüş jamlara sarp ediljek kümşüň agramynyň, 18ýakymly ysly tütetgi[†] sypasy[†] üçin sarp ediljek sap altynyň agramynyň, ganatlaryny ýaýyp, Rebbiň Äht sandygyny büräp oturan keruplar[†] üçin altyn arabanyň teswirini berdi[+].

19Soňra Dawut[†] patyşa: «Şularyň barynyň nusgalary maňa Reb tarapyndan ýazuw üsti bilen berildi» diýdi[+]. 20Dawut ýene ogly Süleýmana[†] şeýle diýdi: «Güýçli hem mert bol, işe başla! Gorkma, aljyrama, çünki meniň Hudaýym Hökmürowan Reb seniň bilendir. Rebbiň öýüniň[†] hyzmat işleriniň ählisi tamamlanman, Ol seni taşlamaz, terk etmez[+]. 21Ine, şular Hudaýyň öýüniň ähli hyzmatyny ýerine ýetirmeli ruhanylardyr[†] lewileriň[†] toparlarydyr. Şu işleriň ählisi üçin başarnykly döwtalaplaryň hemmesi seniň ýanyňda bolar. Ýolbaşçylardyr ähli halk hem seniň diýeniň bilen bolar».

#### 29-njy bap


Ybadathananyň gurluşygy üçin sadakalar

1Dawut[†] halka şeýle diýdi: «Hudaýyň saýlany, oglum Süleýman[†] heniz ýaş hem tejribesiz, edilmeli iş bolsa uly. Çünki ybadathana[†] ynsan üçin däl-de, Hökmürowan Reb[†] üçindir[+]. 2Men güýjümiň ýetdiginden Hudaýymyň öýi üçin altyndan ýasalmaly zatlar üçin – altyn, kümüşden ýasalmaly zatlar üçin – kümüş, bürünçden ýasalmaly zatlar üçin – bürünç, demirden ýasalmaly zatlar üçin – demir, agaçdan ýasalmaly zatlar üçin – agaç, köp möçberde hakyk hem-de oturtma daşlar, bezeg daşlary, dürli reňkli daşlar, gymmatbaha daşlaryň ähli görnüşini we köp möçberde mermer taýýarladym. 3Üstesine-de, Hudaýymyň öýüne bolan söýgim sebäpli, mukaddes[†] ybadathana üçin şu taýýarlan zatlarymdan daşary meniň öz hususy altyn hem kümüş hazynam bar. Men şony-da Hudaýymyň öýüne berdim. 4Ol bäş müň batman[*] Opyr altynyndan, ybadathananyň diwarlarynyň ýüzüne çaýar ýaly on iki müň batman[*] ýokary hilli kümüşden ybaratdyr[+]. 5Hünärmentleriň etjek her işi üçin, altyn zatlar üçin altyn, kümüş zatlar üçin kümüş berýärin. Kim bu gün meýletinlik bilen zat hödür edip, özüni Rebbe bagyş etjek?»[+]

6Soňra urugbaşylardyr tire baştutanlary, müňbaşylardyr ýüzbaşylar, şa gullugyndaky baştutanlar meýletin gurbanlyklar[†] berdiler. 7Olar Hudaýyň ybadathanasynyň[†] hyzmaty üçin sekiz müň bäş ýüz dört batman[*] altyn, on ýedi müň batman[*] kümüş, otuz müň batman[*] bürünç hem-de bir ýüz ýetmiş müň batman[*] demir berdiler. 8Kimde gymmatbaha daşlar bar bolsa, olary Rebbiň ybadathanasynyň hazynasy üçin gerşon urugyndan Ýehiýele tabşyrdylar[+]. 9Adamlar gaty şatlandylar, çünki olar Rebbe beren zatlaryny meýletinlik bilen, çyn ýürekden beripdiler. Dawut[†] patyşa hem gaty şatlandy[+].


Dawudyň dilegi

10Soň Dawut[†] tutuş halkyň öňünde Rebbi alkyşlap, şeýle diýdi: «Eý, Atamyz Ysraýyl[†] Hudaýy Reb, Saňa ezelden ebedä çenli alkyş bolsun! 11Beýiklik, güýç-gudrat, şöhrat[†], ýeňiş hem belentlik Seniňkidir, gökdäki hem ýerdäki zatlaryň hemmesi Seniňkidir; patyşalyk hem Seniňkidir, ýa Reb! Sen ählisinden belentsiň[+]. 12Baýlyklardyr sylag-hormat Senden gelýär, Sen ählisiniň üstünden höküm sürýärsiň. Güýç hem kuwwat Seniň eliňdedir. Ähli zady belent ýa-da kuwwatly etmek Seniň eliňdedir[+]. 13Indi, eý, Hudaýymyz biz Saňa minnetdarlyk bildirýäris, Seniň şöhratly adyňa alkyş okaýarys.

14Ýöne şunuň ýaly meýletin zat hödürlär ýaly men kim, meniň halkym kim? Bize ähli zat Senden gelýär; Saňa Öz beren zadyňdan yzyna berýäris. 15Biz Seniň öňüňde ata-babalarymyz ýaly gelmişek hem-de mysapyrdyrys. Biziň ýerdäki durmuşymyz edil kölege ýalydyr, umytsyzdyr[+]. 16Eý, Hudaýymyz Reb, Seniň mukaddes[†] adyňa öý gurmak üçin taýýarlan şu bolçulyklarymyzyň hemmesini Sen berdiň; olaryň bary Seniň Özüňkidir[+]. 17Seniň kalby synaýandygyňy we kalby päkligi halaýandygyňy men bilýärin, eý, Hudaýym! Şu zatlaryň hemmesini men öz päk kalbym bilen meýletin berdim. Häzir men Seniň şu ýere ýygnanan halkyňyň meýletinlik hem şatlyk bilen sadaka[†] berýändigini görýärin[+]. 18Eý, Ybraýymyň[†], Yshagyň[†], Ysraýylyň, biziň ata-babalarymyzyň Hudaýy, Öz halkyňyň kalbynda şeýle niýetleri baky sakla, olaryň kalbyny Özüňe tarap öwür. 19Seniň tabşyryklaryňy, düzgünleriňi, parzlaryňy – şularyň hemmesini berjaý eder ýaly, meniň taýýarlyk gören ybadathanamy[†] gurary ýaly, oglum Süleýmana[†] sadyk ýürek ber»[+]. 20Soň Dawut[†] tutuş halka: «Hudaýyňyz Rebbe alkyş okaň» diýip ýüzlendi. Tutuş halk öz ata-babalarynyň Hudaýy Rebbe alkyş okadylar. Olar baş egip, Rebbe sežde, patyşa-da tagzym etdiler.

21Ertesi gün olar Rebbe müň öküz, müň goç, müň guzy, içgi sadakalaryny[†] hem-de tutuş Ysraýyl üçin ençeme sadakalar berdiler. 22Olar şol gün Rebbiň öňünde uly şatlyk-şagalaň bilen iýip-içdiler.


Süleýman patyşalyga bellenilýär

Dawudyň[†] ogly Süleýmany[†] ikilenç patyşa etdiler. Ony Rebbe hökümdarlyga, Sadogy hem ruhanylyga[†] belledi[+]. 23Kakasy Dawudyň patyşalygyny miras[†] alyp, Süleýman Rebbiň beren tagtynda oturdy. Onuň işi rowaç aldy, tutuş Ysraýyl oňa eýerdi[+]. 24Ähli nökerler, batyr ýigitler, Dawudyň ähli ogullary Süleýmana wepaly bolmaga wada berdiler. 25Reb tutuş Ysraýylyň gözüniň alnynda Süleýmany belende göterdi we heniz Ysraýylda hiç bir patyşanyň eýe bolmadyk şalyk belentligini oňa berdi[+].


Dawudyň ölümi

26Şeýdip, Ýyşaýyň ogly Dawut[†] tutuş Ysraýyla şalyk etdi. 27Ol Ysraýylda jemi kyrk ýyl şalyk sürdi. Ol şonuň ýedi ýylyny Hebronda, otuz üç ýylyny bolsa Iýerusalimde[†] geçirdi[+]. 28Dawut ýaşy birçene baryp, garrap, mal-döwletdir şöhratdan[†] doýup dünýäden ötdi. Onuň ýerine ogly Süleýman[†] patyşa boldy. 29Dawut patyşanyň eden işleri başdan-aýak Şamuwel görgüriň, Natan pygamberiň we Gat görgüriň kitabynda ýazylandyr[+]. 30Bu kitaplarda onuň nähili şalyk sürendigi, güýç-kuwwatynyň neneňsi bolandygy, onuň hem-de Ysraýylyň başdan geçiren wakalary we dünýäniň ähli patyşalary hakynda ýazylandyr.

### 2 Ýyl ýazgylary


Giriş

[1]

[2]

[3]

[4]

[5]

[6]

[7]

[8]

[9]

[10]

[11]

[12]

[13]

[14]

[15]

[16]

[17]

[18]

[19]

[20]

[21]

[22]

[23]

[24]

[25]

[26]

[27]

[28]

[29]

[30]

[31]

[32]

[33]

[34]

[35]

[36]


#### Giriş


Ýyl ýazgylary


Ikinji kitap


Ýyl ýazgylarynyň ikinji kitaby Süleýman pygamberiň şalyk süren döwründen tä onuň ölümine çenli bolan döwri öz içine alýar. Kitapda Ýerobgamyň baştutanlygynda demirgazyk tireleriň Süleýman patyşanyň ogly Rehobgam patyşa garşy eden gozgalaňy, şeýle hem gündogar patyşalygy Ýahudanyň tä b. e. öň 586-njy ýylda Iýerusalimiň synmagyna çenli bolan döwrüň taryhy beýan edilýär.

Süleýmanyň şalyk sürmegi1:1–9:31
Irki ýyllar1:1-17
Ybadathana gurulýar2:1–7:10
Soňky ýyllar7:11–9:31
Demirgazyk tireleriniň gozgalaňy10:1-19
Ýahudanyň patyşalary11:1–36:12
Iýerusalimiň synmagy36:13-23

#### 1‑nji bap


Süleýman Hudaýdan pähim-paýhas dileýär


(1 Patyşalar 3:1-15)

1[•]Dawudyň[†] ogly Süleýman[†] öz patyşalygyny berkitdi. Hudaýy Reb[†] onuň bilen bolup, ony juda beýgeltdi[+]. 2Süleýman tutuş Ysraýyly[†]: müňbaşylary, ýüzbaşylary, kazylary, Ysraýylyň ähli baştutanlaryny we urugbaşylary çagyrdy. 3Onsoň Süleýman ýanyndaky bütin jemagat bilen Gibgondaky seždegähe[†] gitdiler. Rebbiň guly Musanyň[†] çölde guran Hudaýa ýüz tutulýan çadyry şol ýerdedi[+]. 4Dawut[†] Hudaýyň sandygyny Kirýatýegarymdan Iýerusalime[†] onuň üçin taýýarlan çadyryna getiripdi[+]. 5Huruň agtygy, Urynyň ogly Besaleliň bürünçden ýasan gurbanlyk[†] sypasy[†] bolsa Gibgonda Rebbiň mukaddes çadyrynyň[†] öňündedi. Şoňa görä Süleýman bilen jemagat ol ýere Rebden maslahat soramaga gitdiler[+]. 6Süleýman ol ýerde Rebbiň huzurynda mukaddes çadyrdaky bürünçden bolan gurbanlyk sypasyna gelip, onda müň sany ýakma gurbanlygyny[†] hödürledi.

7Şol gije Hudaý Süleýmana[†] görnüp, oňa: «Dile, dilän zadyňy bereýin» diýdi. 8Süleýman Hudaýa şeýle jogap berdi: «Sen meniň kakam Dawuda[†] beýik, sadyk söýgiňi görkezip, meni onuň ýerine patyşa etdiň[+]. 9Ýa Hudaýymyz Reb, goý, indi kakam Dawuda beren wadaň amala aşsyn, çünki Sen meni ýeriň tozy ýaly san-sajaksyz bolan bir halkyň üstünden patyşa etdiň[+]. 10Indi şu halky dolandyrmagym üçin maňa danalyk hem bilim ber. Kim Seniň bu beýik halkyňy dolandyryp biler?» 11-12Hudaý Süleýmana şeýle diýdi: «Kalbyňda şu islegiň bardygy üçin, özüňe mal-mülk, baýlyk, at-abraý ýa öz duşmanlaryňyň ölümini ýa-da özüň üçin uzak ömür dilemän, eýsem üstünden patyşalyga bellän halkymy dolandyrmaga özüňe pähim-paýhas we düşünje diländigiň üçin, Men saňa paýhas we düşünje berýärin. Şeýle hem Men saňa senden öň hiç kimde bolmadyk we senden soň hem hiç kimde bolmajak baýlyk, mal-mülk we at-abraý bererin»[+].


Süleýmanyň harby we täjirçilik işleri


(1 Patyşalar 10:26-29)

13Şeýdip, Süleýman[†] Gibgondaky seždegähden[†], Rebbiň mukaddes çadyryndan[†] Iýerusalime[†] gelip, Ysraýyla patyşalyk etdi. 14[•]Süleýman söweş arabalary bilen arabaly esgerleri toplady. Onuň bir müň dört ýüz söweş arabasy[†], on iki müň söweş arabaly esgeri bardy. Süleýman olaryň birnäçesini öz ýanynda Iýerusalimde, galanlaryny bolsa söweş arabalarynyň saklanýan galalarynda ýerleşdirdi[+]. 15Patyşa Iýerusalimde kümüş bilen altyny daşlar bilen deň etdi, kedr agajyny bolsa günbatar baýyrlykda gögerýän ýabany injir agajy kimin köpeltdi. 16Süleýmanyň atlary Müsürden we Keweden getirildi; patyşanyň täjirleri olary Keweden belli bir baha satyn aldylar[+]. 17Müsürden getirilýän söweş arabasynyň her biri on ýedi gadak[*] töweregi kümşe, her bir at bolsa dört gadakdan[*] gowrak kümşe satyn alyndy. Şeýdip, bu söweş arabalary we atlar Süleýmanyň täjirleriniň üsti bilen bütin hetleriň[†] we Siriýanyň şalaryna satylýardy.

#### 2‑nji bap


Süleýman ybadathanany gurmaga taýýarlyk görýär


(1 Patyşalar 5:1-18)

1[•]Süleýman[†] Rebbe[†] ybadat öýüni we özüne köşk gurmak kararyna geldi. 2Ol dagda ýetmiş müň sany hammaly, segsen müň sany daş ýonujyny we olaryň üstünden gözegçilik eder ýaly üç müň alty ýüz sany adamy toplady.

3Süleýman[†] Sur[†] patyşasy Hurama[*] çapar iberip şeýle diýdi: «Özüne ýaşar ýaly köşk gurunsyn diýip, kakam Dawuda[†] iberen kedr agaçlaryňdan maňa-da ibermegiňi towakga edýärin[+]. 4Ine, men Hudaýym Rebbe öý gurup, ol öýi Oňa bagyş etmekçi bolýaryn. Ol öýde Rebbiň huzurynda ýakymly ysly tütetgi[†] ýakylar, gündeki hödür çöregi[†] hödürlener, Sabat günlerinde, Täze Aý baýramlarynda we beýleki baýramlarda ertirlik we agşamlyk ýakma[†] gurbanlyklary[†] hödürlener. Bular Ysraýyl[†] üçin ebedi parzdyr. 5Biziň Hudaýymyzyň beýleki ähli hudaýlardan beýik bolşy ýaly, meniň gurjak öýüm hem beýik bolar[+]. 6Emma Oňa öý gurmaga kimiň güýji ýeter? Ony hatda gök-de, gökleriň gögi-de içine sygdyryp bilmeýär! Onsoň Oňa öý gurar ýaly men kimmişim? Men bu öýi Onuň huzurynda ýakymly ysly tütetgi ýakmak üçin gurýaryn[+]. 7Ýahudada[†] we Iýerusalimde[†] öz ýanymdaky kakam Dawudyň taýýarlan ökde ussalary bilen işlär ýaly maňa altyn, kümüş, bürünç, demir işlerine, goýy badam, gyrmyzy we gök ýüplük boýaglaryna, şeýle hem oýma işlerine ussat hünärment ibermegiňi towakga edýärin[+]. 8-9Maňa ýene Liwandan kedr, serwi we sandal agaçlaryny iber. Men seniň işçileriňiň Liwanda agaç kesmäge ussatdyklaryny bilýärin. Maňa bol agaç taýýarlamak üçin meniň işçilerim seniň işçileriň bilen bile işlärler. Meniň gurjak öýüm juda uly we gözel bolar. 10Ine, men seniň agaç kesýän işçileriňe kyrk müň çuwal[*] üwelen bugdaý, kyrk müň çuwal arpa, ýedi müň hum[*] şerap we ýedi müň hum zeýtun ýagyny bererin».

11Onsoň Sur[†] patyşasy Huram Süleýmana[†] hat üsti bilen jogap gaýtardy: «Reb Öz halkyny söýensoň, seni olaryň üstünden patyşa goýdy»[+]. 12Huram sözüni şeýle dowam etdi: «Gögi we ýeri ýaradan Ysraýyl Hudaýy Rebbe alkyş bolsun! Reb Dawut[†] patyşa pähim-paýhasdan we düşünjeden doly akylly ogul berdi. Şol ogul Rebbe öý we özüne köşk gurar. 13Men saňa Huramaby atly ökde we düşünjeli bir ussany ýollaýaryn[+]. 14Onuň ejesi danlardan bolup, kakasy hem surludy. Huramaby altyn, kümüş, bürünç, demir, daş, agaç işlerine ökdedir. Ol badam, gök, gyrmyzy ýüplük we nepis zygyr[†] matalary bilen hem işläp bilýär. Şeýle-de ol oýma işlerine we özüne berlen islendik nusga bilen işlemäge ökdedir. Ol seniň ussalaryň we jenabym – kakaň Dawudyň ussalary bilen işlär. 15Indi, goý, jenabym wada beren bugdaýyny, arpasyny, zeýtun ýagyny we şerabyny öz gullaryna ibersin. 16Biz saňa Liwandan näçe agaç gerek bolsa kesip, olary bogup, Ýafo deňziniň üsti bilen akdyryp getireris; sen-de ony Iýerusalime[†] äkidersiň»[+].

17Onsoň Süleýman[†] kakasy Dawudyň[†] hasaba alşy ýaly, Ysraýylda ýaşaýan gelmişekleriň baryny hasaba aldy. Gelmişekleriň sany bir ýüz elli üç müň alty ýüz boldy[+]. 18Süleýman olardan ýetmiş müň adamy ýük daşamaga, segsen müň adamy dagda daş ýonmaga, üç müň alty ýüz adamy-da işgärlere gözegçilige belledi.

#### 3‑nji bap


Süleýman ybadathana gurýar


(1 Patyşalar 6:1-38)

1[•]Süleýman[†] Iýerusalimde[†] kakasy Dawuda[†] Rebbiň[†] görnen Moryýa dagyndaky, Dawudyň taýýarlan ýeri – ýabusly[†] Ornanyň harmanynda Rebbiň öýüniň[†] gurluşygyna başlady[+]. 2Süleýman patyşalygynyň dördünji ýylynyň ikinji aýynyň ikisi güni öýüň gurluşygyna başlady. 3Süleýman patyşanyň Hudaý üçin guran öýüniň uzynlygy öňki ölçeg boýunça altmyş tirsek, ini ýigrimi tirsekdi. 4Öýüň öňündäki eýwanyň boýy öýüň inine görä ýigrimi tirsekdi; onuň beýikligi bir ýüz ýigrimi tirsekdi. Süleýman onuň iç tarapyny sap altyna gaplady. 5Ol uly otagy serwi agajy bilen örtüp, ony sap altyna gaplady we onuň üstüne palma agajynyň hem-de zynjyryň nagşyny saldy. 6Süleýman öýi owadan, gymmatbaha daşlar bilen bezedi. Altyn Parwaýymdan getirilipdi. 7Şeýdip, ol öýe, onuň pürslerine, gapy bosagalaryna, diwarlaryna altyn çaýdy. Ol diwarlara oýup, keruplaryň[†][*] şekilini çekdi. 8Süleýman iň mukaddes otagy-da[†] gurdy; onuň boýy öýüň inine görä ýigrimi tirsek, ini hem ýigrimi tirsekdi; ol mukaddes otagy bir müň ýigrimi batman[*] sap altyna gaplady. 9Altyn çüýleriň agramy bir ýarym gadak[*] töweregidi. Süleýman ýokarky otaglary-da altyna gaplady. 10Süleýman iň mukaddes otagda iki kerubyň heýkelini ýasap, olary altyna gaplady[+]. 11Keruplaryň ganatlarynyň uzynlygy ýigrimi tirsekdi. Bir kerubyň bir ganatynyň uzynlygy bäş tirsek bolup, ol öýüň diwaryna degýärdi, beýleki ganatynyň uzynlygy bäş tirsek bolup, ol beýleki kerubyň ganatyna degýärdi. 12Ikinji kerubyň bir ganatynyň uzynlygy bäş tirsek bolup, ol öýüň beýleki diwaryna degýärdi, beýleki ganatynyň uzynlygy bäş tirsek bolup, ol birinji kerubyň ganatyna degýärdi. 13Bu keruplaryň ganatlarynyň uzynlygy jemi ýigrimi tirsekdi. Keruplar uly otaga tarap seredip, aýaklarynyň üstünde durdular. 14Süleýman tutyny[†] gök, goýy gyrmyzy, al ýüpeklerden we nepis zygyr[†] matadan etdi, ýüzüne keruplaryň nagşyny saldy[+].


Iki sütün


(1 Patyşalar 7:15-22)

15Ol öýüň öňünde beýikligi otuz bäş tirsek bolan iki sany sütün ýasady. Her sütüniň ýokarsynda bäş tirsek bolan täç bardy[+]. 16Tor şekilli örme zynjyrlar ýasalyp, her sütüniň depesi olar bilen bezelendi. Süleýman[†] ýüz sany nar ýasap, olary zynjyrlaryň üstünde goýdy. 17Ol sütünleri öýüň öňünde dikdi. Ol günortada sütün dikip, ony Ýakin diýip atlandyrdy. Beýlekisini demirgazykda dikip, ony Bowaz diýip atlandyrdy.

#### 4‑nji bap


Öýüň goşlary


(1 Patyşalar 7:23-51)

1[•]Süleýman[†] uzynlygyny we inini ýigrimi tirsek, beýikligini on tirsek edip, bürünçden gurbanlyk[†] sypasyny[†] ýasatdy[+]. 2Soňra ol bir gyrasyndan beýleki gyrasyna çenli on tirsek, beýikligini bäş tirsek edip, guýma bürünçden tegelek howuz[†] ýasady. Onuň töweregi otuz tirsekdi[+]. 3Howzuň erňeginiň aşagynda daşyna aýlanan, hersi on tirsek bolan iki hatar ökuz şekilli guýma nagyşlar bardy. Olar howuz bilen bile guýlup ýasalandy. 4Howuz on iki öküziň üstünde durdy; öküzleriň üçüsi demirgazyga, üçüsi günbatara, üçüsi günorta, galan üçüsi hem gündogara bakyp durdy. Howuz olaryň üstünde ýerleşdirilip, öküzleriň arkasy iç tarapa bakyp durdy. 5Howzuň galyňlygy dört barmak bolup, erňegi käsäniň erňegi ýaly açylan liliýa gülüniň şekilindedi. Ol bir müň elli hum[*] tutýardy. 6Şeýle hem ol zatlary ýuwar ýaly on sany bürünç legen ýasady. Olaryň bäşisini günorta tarapda, beýleki bäşisini demirgazyk tarapda goýdy. Bu legenlerde ýakma gurbanlyk[†] üçin ulanylan zatlar ýuwuldy. Howuz ruhanylaryň[†] ýuwunmagy üçindi[+]. 7Ol berlen nusga görä, sap altyndan on sany çyradany ýasap, olaryň bäşisini ybadathananyň[†] günorta tarapynda, beýleki bäşisini-de demirgazyk tarapynda goýdy[+]. 8Ol on sany hantagta ýasap, olary ybadathanada – bäşisini günorta tarapda, beýleki bäşisini-de demirgazyk tarapda goýdy. Ol ýüz sany altyn legen ýasady. 9Ol ruhanylaryň howlusyny, uly howlyny we howlynyň gapylaryny ýasap, olary bürünje gaplady. 10Howzy öýüň sag tarapynda – günorta-gündogar burçunda ýerleşdirdi. 11-15Huramaby şeýle hem, gazanlar, kül atarlar we legenler ýasady. Bulardan başga-da, ol iki sütüni, sütünleriň depesindäki jam şekilli iki täji, şol täçleri bezäp duran iki sany örme zynjyry, şol zynjyrlara iki hatar edip dakmak üçin dört ýüz sany nary, arabalary, arabalaryň üstündäki legenleri, bir sany howzy hem-de howzuň astyndaky on iki öküzi ýasady. Şeýdip, Huramaby Hudaýyň öýünde Süleýman patyşa üçin etmeli işleriniň baryny tamamlady. 16Gazanlar, kül atarlar, çarşaklar we Huramabynyň Rebbiň[†] öýi üçin Süleýman patyşa ýasap beren enjamlary ýalpyldawuk bürünçdendi. 17Patyşa bulary Iordan düzlüginde, Sukot bilen Saretanyň arasyndaky toýun toprakly ýerde guýdurdy. 18Süleýman ummasyz köp gap-gaçlary ýasatdy, şoňa görä sarp edilen bürünjiň agramy anyklanmady. 19-22Şeýdip, Süleýman Hudaýyň öýündäki ähli enjamlary: altyndan edilen sypany, üstünde Rebbe hödür çöregi goýulýan hantagtasyny, düzgün boýunça iň mukaddes otagyň öňünde ýakmak üçin sap altyn çyradanlary çyralary bilen, sap altyn gülleri, çyralary, ätişgirleri, sap altyn müçenekleri, pelte gaýçysyny, legenleri, jamlary, maňňallary ýasatdy. Öýüň girelgesi – iň mukaddes otagyň hem-de öýüň mukaddes otagynyň gapylary altyndy.

#### 5‑nji bap


Süleýman Äht sandygyny ybadathana getirdýär


(1 Patyşalar 8:1-9)

1Şeýdip, Süleýman[†] patyşanyň Rebbiň[†] öýi üçin etmeli ähli işleri tamamlandy. Süleýman kakasy Dawut[†] tarapyndan öýe bagyş edilen ähli zatlary: kümşi, altyny we ähli enjamlary getirip, Hudaýyň öýündäki hazynada goýdy. 2[•]Onsoň Süleýman Rebbiň Äht sandygyny[†] Dawut galasy bolan Sion[†] galasyndan getirtmek üçin, Ysraýylyň[†] ýaşulularyny[†], ähli tirebaşylaryny, ysraýyllaryň urugbaşylaryny Iýerusalime[†] ýygnady[+]. 3Bütin ysraýyl halky ýedinji aýda bolýan Çatma baýramynda[†] patyşanyň ýanyna ýygnanyşdy. 4Bütin Ysraýylyň ýaşululary geldiler we lewiler[†] sandygy göterdiler. 5Şeýdip, olar sandygy, Rebbe ýüz tutulýan çadyry[†] hem-de çadyryň içindäki ähli mukaddes[†] enjamlary getirdiler. Bularyň baryny ruhanylar[†] bilen lewiler getirdiler. 6Süleýman patyşa we onuň huzuryna ýygnanan bütin ysraýyl halky Äht sandygynyň öňündedi. Olar san-sajaksyz goýunlary, öküzleri gurbanlyk[†] berdiler. 7Soňra ruhanylar Rebbiň Äht sandygyny öz ýerine, Rebbiň öýüniň[†] iň mukaddes otagyna[†], keruplaryň[†] ganatlarynyň astyna getirip goýdular. 8Keruplar ganatlaryny sandygyň üstüne gerip, sandygyň-da, onuň syryklarynyň-da üstüni örtýärdi[+]. 9Syryklar şeýle uzyndy welin, hatda olaryň uçlary iň mukaddes otagyň öňündäki mukaddes ýerdenem görnüp durdy, ýöne daşardan görünmeýärdi. Olar şu güne çenli hem şol ýerdedir. 10Sandygyň içinde Musanyň[†] goýan iki sany kanun[†] ýazylan daş böleginden başga hiç zat ýokdy. Musa bu iki daş bölegini ysraýyl halky Müsür ýurdundan çykandan soň, Rebbiň olar bilen äht[†] eden ýeri bolan Horep[*] dagynda sandyga salypdy[+]. 11Ruhanylar mukaddes otagdan daşary çykdylar. Ol ýerdäki ruhanylaryň ählisi toparlaryna garamazdan, inlerini tämizläpdiler[†][+]. 12Ähli lewi nagmaçylary: Asaf, Heýman, Ýedutun[†], olaryň ogullary we garyndaşlary nepis zygyr[†] mata lybaslaryna beslenip, kimwallary, liralary[†] we arfalary bilen gurbanlyk sypasynyň[†] gündogar tarapynda ýüz ýigrimi sany surnaýçy ruhany bilen durdular[+]. 13Surnaýçylar bilen nagmaçylar bir adam ýaly bolup, Rebbe alkyş aýdyp, şükür etdiler. Surnaýlardyr kimwallar we beýleki saz gurallary bilen seslerini gataldyp: «Ol ýagşy, Onuň söýgüsi baky» diýip, Rebbe alkyş aýdanlarynda, öý – Rebbiň öýi bulutdan doldy[+]. 14Ruhanylar bulut sebäpli Rebbiň huzurynda hyzmata durup bilmediler, çünki Rebbiň şöhraty[†] Hudaýyň öýüni doldurypdy[+].

#### 6-njy bap


Süleýman halka ýüzlenýär


(1 Patyşalar 8:12-21)

1Şonda Süleýman[†] şeýle diýdi: «Reb[†] tüm garaňkylykda mesgen tutjakdygyny aýtdy[+]. 2Men Saňa baky mesgen tutaryň ýaly, uçursyz gözel öý gurdum». 3[•]Onsoň patyşa halka tarap öwrülip, bütin ysraýyl[†] jemagatyna ak pata berdi. Bütin ysraýyl jemagaty dik durdy[+]. 4-5Süleýman şeýle diýdi: «Kakam Dawuda: „Men Öz halkymy Müsürden çykaralym bäri, Maňa ybadat etmäge öý gurmaklary üçin ysraýyl tirelerinden ýekeje şäheri-de saýlamadym. Men ysraýyl halkyma şalyk eder ýaly hiç kimi saýlamadym. 6Ýöne indi adym şol ýerde bolsun diýip, Iýerusalimi[†] saýladym we ysraýyl halkyma şalyk etsin diýip, Dawudy[†] patyşalyga saýladym“ diýip beren wadasyny berjaý eden Ysraýyl Hudaýy Rebbe alkyş bolsun![+] 7Kakam Dawut[†] Ysraýyl Hudaýy Rebbe ybadat üçin öý gurmagy ýüregine düwüpdi[+]. 8-9Emma Reb kakam Dawuda: „Maňa ybadat üçin öý gurmagy ýüregiňe düwmek bilen sen gowy etdiň; ýöne şeýle-de bolsa, öýi sen gurmarsyň. Seniň biliňden önen ogluň Maňa ybadat üçin öý gurar“ diýdi[+]. 10Ine, Hudaý Öz beren wadasyny berjaý etdi, çünki men kakam Dawudyň ýerine geçdim. Rebbiň wada berşi ýaly, men Ysraýylyň tagtynda otyryn. Ysraýyl Hudaýy Rebbe ybadat üçin öý gurdum[+]. 11Sandygy men şol öýde goýdum. Rebbiň ysraýyl halky bilen eden ähti[†] şonuň içindedir».


Süleýmanyň dilegi


(1 Patyşalar 8:22-52)

12[•]Soňra Süleýman[†] Rebbiň gurbanlyk[†] sypasynyň[†] hem bütin ysraýyl halkynyň öňünde durup, ellerini uzatdy[+]. 13Süleýman uzynlygy we ini bäş tirsek, beýikligi üç tirsek bolan bürünç seki ýasadyp, ony howluda goýdy-da, onuň üstünde durdy. Soňra ol bütin ysraýyl halkynyň öňünde dyza çöküp, ellerini göge tarap uzatdy: 14«Eý, Ysraýyl Hudaýy Reb, ýerde-de, gökde-de Seniň ýaly Hudaý ýokdur! Bütin kalplary bilen ýoluňdan ýöreýän gullaryň üçin Sen ähtiňi[†], sadyk söýgiňi saklaýarsyň[+]. 15Sen guluň kakam Dawuda[†] beren wadaňy berjaý etdiň. Şu gün Seniň ähli aýdan sözleriň amala aşdy. 16Şonuň üçin hem, eý, Ysraýyl Hudaýy Reb, guluň kakam Dawuda: „Eger seniň ogullaryň Maňa gulak asyp, seniň ýöreýşiň ýaly, Meniň hakykat ýolumdan ýöreseler, seniň nesliňden hiç bir adam Ysraýylyň tagtyndan aýrylmaz“ diýip beren wadaňy berjaý et[+]. 17Şonuň üçin hem, eý, Ysraýyl Hudaýy Reb, goý, guluň kakam Dawuda beren wadaň amala aşsyn![+]

18Emma Hudaý ýerde ynsanlaryň arasynda mesgen tutarmy? Seni hatda gök-de, gökleriň gögi-de içine sygdyryp bilmeýär. Onsoň meniň bu salan öýüm dagy nämejik![+] 19Ýöne şonda-da, ýa Beýik Hudaýym, Sen guluň dilegine hem-de ýalbaryşyna gulak sal-da, guluňyň edýän nalyşyny we dilegini kabul et. 20Gözleriň gije-gündiz Özüňe ybadat etmekleri üçin saýlan şu öýüňde bolsun. Guluňyň şu ýere tarap bakyp edýän dilegini eşit[+]. 21Öz ysraýyl halkyň we men guluň şu ýere tarap bakyp dileg edenimizde, guluňyň, halkyň Ysraýylyň nalyşlaryny eşit. Öz gökdäki mesgeniňden eşit-de, bizi bagyşla.

22Bir adam başga bir adama garşy günä edip, ant içmäge mejbur edilse, ol gelip, şu öýde Seniň gurbanlyk[†] sypaňyň[†] öňünde günäsizdigine ant içse,[+] 23şonda Sen gökde eşit-de, oňa jogap ber. Gullaryňa höküm edip, günälä günäsine görä jeza ber, günäsizi akla-da, dogrulygyna görä syla.

24Seniň halkyň Ysraýyl Saňa garşy günä edenligi zerarly duşman öňünde ýeňlişe sezewar bolanda, täzeden Saňa ýüz tutup, Seniň adyňy ykrar etse, şu öýde Saňa dileg edip, ýalbarsa,[+] 25şonda Sen gökde eşit-de, halkyň Ysraýylyň günäsini geçip, olary yzlaryna, özlerine we atalaryna beren ýurduňa getir. 26Saňa garşy günä edendikleri zerarly gök ýapylyp, ýagmyr ýagmadyk mahaly, olar şu ýere tarap bakyp, dileg edip, Seniň adyňy ykrar etseler, Seniň hasrat çekdirenleriň hem günäleri üçin toba etseler,[+] 27şonda Sen gökde eşit-de, Öz gullaryň bolan ysraýyl halkynyň günäsini geçip, olara dogry ýoldan ýöremegi öwret. Öz halkyňa miras[†] hökmünde beren ýurduňa ýagmyr ýagdyr[+]. 28Eger ýurtda açlyk ýa gyrgyn keseli bolsa, epgek, ygaldan çüýremeklik, çekirtge ýa-da gurçuk peýda bolsa, eger duşmanlary öz islendik galalarynda olara sütem etseler, nähili bela, nähili kesel bolsa-da,[+] 29islendik adam ýa-da ysraýyl halky tarapyndan nähili dilegdir nalyş edilen bolsa, her kes öz ýürek hasratynyň derdini bilip, şu öýe tarap ellerini gerse, 30şonda Sen gökde Öz mesgeniňde eşit-de, olary bagyşla we olara ýardam et. Her kese eden işine görä jogap ber, çünki her ynsanyň ýüregini diňe Sen bilýänsiň[+]. 31Şeýdip, olar Seniň atalarymyza beren ýurduňda ömürboýy ýoluňdan ýöräp, Senden gorkup ýaşasynlar.

32Halkyň Ysraýyldan bolmadyk, ýöne Seniň beýik adyň, gudratyň hem-de Öz halkyň üçin eden beýik işleriň barada eşidip, uzak ýurtdan gelen keseki şu öýde dileg etse,[+] 33Sen gökde, Öz mesgeniňde ony eşit-de, dünýäniň ähli halklarynyň ysraýyl halky ýaly Seniň adyňy bilip, Senden gorkup, Saňa ybadat üçin guran öýümi bilerleri ýaly, kesekiniň dilegine-de jogap ber.

34Eger halkyň Seniň iberen ýoluň bilen duşmanlaryna garşy söweşe çykyp, Seniň saýlan şäheriňe, meniň Saňa ybadat üçin guran öýüme tarap bakyp, Saňa dileg etse, 35şonda Sen gökde olaryň dileglerini, nalyşlaryny eşidip, olara duşmanlarynyň üstünden ýeňiş ber.

36Olar Saňa garşy günä etseler – günä etmeýän adam ýokdur – Sen gazaplanyp, olary duşman eline berseň, duşman olary ýesir edip, ýakynu-uzak ýurda äkitse,[+] 37olar hem ýesirlige äkidilen ýurtlarynda oýlanyp toba edip, ýalbaryp: „Biz nähaklyk etdik, günä gazandyk, pislik etdik“ diýip,[+] 38özlerini ýesir alan duşmanlarynyň ýurdunda päk kalplary we jan-tenleri bilen Saňa ýüzlenip, atalaryna beren ýurduňa, Öz saýlan şäheriňe, Saňa ybadat üçin guran öýüme tarap bakyp, dileg etseler,[+] 39şonda Sen Öz gökdäki mesgeniňde olaryň dileglerini, nalyşlaryny eşit-de, olaryň dadyna ýetiş. Saňa garşy günä eden halkyňy bagyşla. 40Indi eý, Hudaýym, goý, bu ýerde edilen dilegi Seniň gözleriň görsün we gulaklaryň eşitsin[+].

41Ýa Hudaýymyz Reb!
Galk-da, güýjüňiň nyşany Äht sandygy[†] bilen
Öz dynçlyk mekanyňa gir.
Ýa Hudaýymyz Reb!
Goý, ruhanylaryň[†] gutulyşa beslensin,
sadyklaryň eşretleriňe guwansyn![+]
42Ýa Hudaýymyz Reb!
Seçip-saýlanyňdan Sen ýüz öwürme.
Guluň Dawuda[†] görkezen sadyk söýgiňi asla unutma!»[+]

#### 7‑nji bap


Ybadathana Rebbe bagyş edilýär

1[•]Süleýman[†] dileg edip bolan dessine gökden ot inip, ýakma gurbanlygy[†] we beýleki gurbanlyklary[†] ýalmap-ýuwutdy. Öý Rebbiň[†] şöhratyndan[†] doldy[+]. 2Rebbiň şöhratynyň öýi doldurandygy sebäpli ruhanylar[†] Rebbiň öýüne[†] girip bilmediler. 3Bütin ysraýyl[†] halky gökden inen ody we öýdäki Rebbiň şöhratyny görende, ýüzüni ýere berip sežde etdi[†]. Halk: «Reb ýagşydyr! Onuň söýgüsi bakydyr!» diýip Rebbe şükür etdi[+].

4Onsoň patyşa we onuň ýanyndaky bütin ysraýyl halky Rebbiň huzurynda gurbanlyk[†] berdiler. 5Süleýman[†] patyşa Rebbe gurbanlyk hökmünde ýigrimi iki müň öküz we bir ýüz ýigrimi müň goýun berdi. Şeýdip, patyşa we bütin ysraýyl halky Hudaýyň öýüniň açylyş dabarasyny etdiler. 6Ruhanylar[†] öz wezipelerinde durdular, lewiler-de[†] Dawudyň[†] tabşyryşy ýaly: «Onuň sadyk söýgüsi bakydyr!» diýip, Rebbe öwgi aýtdylar. Olar Dawut[†] patyşanyň ýasadan saz gurallary bilen saz çaldylar. Lewileriň öňünde ruhanylar surnaý çaldylar. Bütin ysraýyl halky dik durdy. 7Süleýman patyşa Rebbiň öýüniň[†] öňündäki howlynyň ortasyny tämizläp[†] mukaddes[†] etdi. Patyşa şol ýerde ýakma gurbanlyklaryny we salamatlyk gurbanlyklarynyň ýaglaryny berdi, çünki Süleýmanyň ýasadan bürünç gurbanlyk sypasy[†] ýakma gurbanlygyny[†], galla sadakasyny[†] we salamatlyk gurbanlygynyň[†] ýag böleklerini tutardan gaty kiçidi[+]. 8Şeýdip, Süleýman we bütin ysraýyl halky – ägirt uly mähelle Lebohamatdan Müsür serhedine çenli bolan aralykda, ýedi günläp Çatma baýramyny[†] belläp geçdiler[+]. 9Sekizinji gün mukaddes ýygnanyşyk boldy. Gurbanlyk sypasynyň bagyş ediliş dabarasyny ýedi gün, baýramy-da ýedi gün tutdular. 10Süleýman ýedinji aýyň ýigrimi üçüne halky öýli-öýüne ugratdy. Olar Rebbiň Dawuda, Süleýmana we halky Ysraýyla görkezen ähli ýagşylyklary üçin şatlanyp, göwnühoşlukda öýli-öýlerine gaýtdylar. 11[•]Şeýdip, Süleýman Rebbiň öýüniň, öz köşgüniň gurluşygyny tamamlap, Rebbiň öýünde we öz köşgünde etmegi ýüregine düwen ähli işlerini üstünlik bilen amala aşyrdy.


Reb ýene Süleýmana görünýär


(1 Patyşalar 9:2-9)

12Reb gije Süleýmana[†] görnüp, oňa şeýle diýdi: «Men seniň eden dilegiňi eşitdim. Men şu ýeri Özüm üçin gurbanlyk[†] berilýän öý hökmünde saýladym[+]. 13-14Ýagyş ýagmaz ýaly gögi baglanymda ýa-da çekirtgelere ýurduň hasylyny ýuwut diýip buýruk berenimde ýa-da halkymyň arasyna gyrgyn keselini ýollanymda, Meniň adymy göterýän halkym özüni peseldip, dileg edip, Meni agtaryp, öz pis ýollaryndan dönse, şonda Men olary gökden eşidip, günälerini geçip, ýurtlaryny dikelderin[+][+]. 15Indi şu ýerde edilen dileglere Meniň gözlerim görgür, gulaklarym eşitgir bolar[+]. 16Adym şu öýde ebedilik bolar ýaly, Men ony saýladym we mukaddes[†] etdim, Meniň nazarym we ýüregim hemişe şol ýerde bolar[+]. 17-18Eger-de sen kakaňyň ýöreýşi ýaly Meniň ýolumdan ýöräp, tabşyran ähli zatlarymy edip, hökümlerimdir düzgünlerimi berjaý etseň, „Seniň nesliňden Ysraýyla höküm sürjek adam kemlik etmez“ diýip, kakaň Dawuda wada berşim ýaly, patyşalygyňy berkarar ederin[+]. 19-20Emma siz Meniň yzyma eýermekden ýüz dönderseňiz, öňüňizde goýan tabşyryklarymy, parzlarymy berjaý etmän, gidip başga hudaýlara hyzmat edip, olara sežde etseňiz, onda Men ysraýyl halkyny özlerine beren ýerimden mahrum ederin. Özüme ybadat edilmegi üçin mukaddes eden bu öýümi ret ederin. Ysraýyl halky beýleki halklara gep hem gülki bolar[+]. 21Indi beýik bolan bu öýüň ýanyndan geçýän her kişi oňa haýranlar galyp: „Reb näme üçin bu ýurdy, bu öýi beýle terk etdikä?“ diýer[+]. 22Onsoň ähli halklar: „Çünki ysraýyl halky ata-babalaryny Müsür ýurdundan çykaran özleriniň Hudaýy Rebden ýüz dönderip, başga hudaýlara tarap öwrüldiler. Olaryň öňünde sežde edip[†], olara hyzmat etdiler. Şonuň üçin hem Reb bu betbagtçylyklary olaryň başyndan inderdi“ diýerler».

#### 8‑nji bap


Süleýmanyň beýleki eden işleri


(1 Patyşalar 9:10-28)

1[•]Süleýman[†] Rebbiň[†] öýi bilen öz köşgüni ýigrimi ýylda gurup gutardy[+]. 2Süleýman Huramyň özüne beren şäherlerini täzeden gurdy. Ysraýyllar[†] şol şäherlerde ornaşdylar.

3Süleýman[†] Hamatsoba gidip, ony eýeledi. 4Süleýman çölde Tadmory, Hamatda ammar şäherlerini gurdy. 5Şeýle hem ol ýokarky we aşaky Beýthorony, berkidilen diwarly, derwezeli we kiltli galalary gurdy[+]. 6Şeýle hem Süleýman Bagalaty, özüniň ammar galalaryny, söweş arabalarynyň we söweş arabaly goşunyň saklanýan galalaryny, özüniň Iýerusalimde[†], Liwanda hem-de öz golastyndaky ýerleriň ählisinde gurmaga meýil eden zatlarynyň baryny gurdy. 7Ysraýyl halkyndan bolmadyk hetler[†], amorlar, perizler[†], hiwiler hem-de ýabuslar[†] entek hem şol ýurtda ýaşaýardylar. 8Olar ysraýyllaryň bütinleý ýok etmedik halklarynyň nesilleridir. Süleýman olary gula öwürdi. Bu şu güne çenli hem şeýledir. 9Emma Süleýman ysraýyl halkyny gul etmedi. Olar Süleýmanyň esgerleri, harby baştutanlary, onuň söweş arabaly goşunynyň serkerdeleridiler[+]. 10Olar Süleýman patyşanyň baş serkerdeleridi. Olaryň sany iki ýüz elli bolup, olar halka gözegçilik etdiler.

11Süleýman[†] Müsür patyşasy faraonyň[†] gyzyny Dawut[†] galasyndan onuň üçin guran köşgüne getirdi. Süleýman: «Aýalym Ysraýylyň patyşasy Dawudyň köşgünde ýaşamasyn, çünki Rebbiň sandygynyň bolan ýerleri mukaddesdir[†]» diýdi[+].

12Süleýman[†] eýwanyň öňünde Rebbe guran gurbanlyk[†] sypasynda[†] Oňa ýakma gurbanlyklaryny[†] hödürledi[+]. 13Ol ýakma gurbanlyklaryny Musanyň[†] tabşyrygy boýunça gündelik borja görä, Sabat günlerinde, Täze Aý baýramlarynda, ýylda üç gezek bolýan Petir, Galla baýramy[†] we Çatma baýramlarynda hödür etdi[+]. 14Kakasy Dawudyň[†] düzgüni boýunça Süleýman ruhany[†] toparlaryny öz hyzmatlaryna belledi. Lewileri[†] gündelik borjuň talabyna laýyklykda ruhanylar bilen hyzmat etmäge we alkyş aýtmaga belledi. Derwezebanlary toparlaryna görä her derwezä belledi. Çünki Hudaýyň adamy Dawut[†] şeýle tabşyrypdy[+]. 15Olar ähli işde, hazyna babatda-da patyşanyň ruhanylara we lewilere beren tabşyryklaryndan çykmadylar.

16Şeýdip, Rebbiň öýüniň[†] düýbi tutulan gününden tä öýüň tamamlanan gününe çenli Süleýmanyň[†] ähli işleri doly gurlup tamamlandy.

17Soňra Süleýman[†] Esýongebere we Edomyň deňiz ýakasynda bolan Eýlata gitdi[+]. 18Huram oňa öz nökerlerinden gämilere we deňze belet nökerler iberdi. Olar Opyra gidip, ol ýerden sekiz ýüz batman[*] altyn alyp, Süleýman patyşa getirip berdiler[+].

#### 9-njy bap


Şeba melikesi Iýerusalime gelýär


(1 Patyşalar 10:1-13)

1[•]Şeba melikesi Süleýmanyň[†] at-owazasyny eşidip, ony kyn sowallar bilen synamaga Iýerusalime[†] geldi. Şeba melikesi ummasyz baýlyk, hoşboý ysly zatlar, köp mukdarda altyn we gymmatbaha daşlar ýüklenen düýeler bilen Iýerusalime geldi. Ol Süleýmanyň ýanyna gelip, ýüregine düwen ähli sowallary hakynda onuň bilen söhbetleşdi[+]. 2Süleýman onuň ähli sowallaryna jogap berdi. Patyşa onuň ýekeje sowalyny-da jogapsyz galdyrmady. 3-4Şeba melikesi Süleýmanyň paýhasyny, onuň guran öýüni, saçagyndaky näz-nygmatlary, emeldarlarynyň ýaşaýan ýerlerini, hyzmatkärleriniň hyzmatyny, onuň sakylaryny, olaryň egin-eşiklerini, Rebbiň öýünde berýän ýakma gurbanlyklaryny görende, onuň bu zatlara akyly haýran boldy.

5-6Ol patyşa şeýle diýdi: «Ýurdumda işleriň hakda, parasatyň hakda eşiden sözlerim dogry eken, ýöne men gelip, öz gözlerim bilen görýänçäm, aýdylanlara ynanmadym. Maňa danalygyňyň hatda ýarysyny hem aýtmandyrlar. Seniň pähim-paýhasyň, rowaçlygyň meniň eşidenimden has artyk eken. 7Seniň halkyň nähili bagtly! Hemişe huzuryňda bolup, pähim-paýhasyňy eşidýän emeldarlaryň nähili bagtly! 8Senden hoşal bolup, Hudaýyň Rebbiň[†] patyşasy bolmagyň üçin seni Öz tagtynda oturdan Hudaýyň Rebbe alkyş bolsun! Hudaý Ysraýyly[†] söýensoň, ony ebedilik berkarar etmek üçin, adalaty[†] we hakykaty berjaý etmegiň üçin seni patyşa etdi»[+]. 9Onsoň Şeba melikesi Süleýman[†] patyşa iki ýüz batman[*] altyn, köp mukdarda atyrlary we gymmatbaha daşlary berdi. Süleýman patyşa Şeba melikesiniňki ýaly şeýle köp mukdarda hoşboý ysly zatlar heniz berilmändi.

10Huramyň we Süleýmanyň[†] Opyrdan altyn getiren hyzmatkärleri mundan başga-da sandal agajyny we gymmatbaha daşlary hem getirdiler[+]. 11Patyşa sandal agajyndan Rebbiň öýüne[†], patyşanyň köşgüne basgançaklar, aýdymçylar üçin liradyr[†] arfalar ýasady; beýle saz gurallary Ýahudada[†] henize çenli görlüp-eşidilmändi.

12Süleýman[†] patyşa Şeba melikesiniň göwnüniň islän zadyny berdi. Süleýman oňa özüne getiren zatlaryndan has köp zatlary berdi. Şeýdip, Şeba melikesi emeldarlary bilen öz ýurduna dolandy.


Süleýmanyň baýlygy


(1 Patyşalar 10:14-28)

13-14[•]Süleýmana bir ýylda gelýän altynyň agramy bir müň bir ýüz otuz batmandan gowrakdy[*]. Bu alyş-beriş edýän adamlardan, söwdagärleriň söwdasyndan gelýän altyndan daşarydy. Ähli arap şalary, ýurduň häkimleri hem Süleýmana altyn-kümüş berýärdiler. 15Süleýman[†] patyşa döwme altyndan iki ýüz sany uly galkan ýasady. Her bir uly galkana, on ýedi gadak[*] altyn sarp edildi. 16Ol döwme altyndan üç ýüz galkan ýasady; her galkana sekiz ýarym gadak[*] altyn sarp edildi. Patyşa bulary «Liwan jeňňeli» atly köşgünde goýdy[+]. 17Patyşa tagtyny piliň süňki bilen haşamlap, sap altyna gaplady. 18Tagtyň alty basgançagy we altyndan aýak kürsüsi oňa berkidilendi. Tagtyň iki tarapynda hem tirseklikler, tirseklikleriň gapdalynda-da iki ýolbars durdy. 19Alty basgançagyň her tarapynda bir ýolbars, jemi on iki ýolbars durdy. Beýle zat entek asla hiç bir ýurtda ýasalmandy. 20Süleýmanyň gap-gaçlarynyň barysy altyndandy. Onuň «Liwan jeňňeli» atly köşgüniň ähli gap-gaçlary-da sap altyndandy. Kümüş Süleýmanyň döwründe hiç zatça görülmeýärdi. 21Çünki Süleýmanyň Huramyň adamlary bilen birlikde Tarşyşa gatnaýan gämileri bardy. Deňiz gämileri üç ýylda bir gezek gelip, altyn, kümüş, pil süňküni, maýmynlary we tawuslary getirerdiler[+].

22Şeýdip, Süleýman[†] patyşa baýlykda, pähim-paýhasda ýer ýüzündäki ähli patyşalardan öňe geçdi[+]. 23Hudaýyň Süleýmanyň ýüregine salan paýhasyny eşitmek üçin ähli milletleriň[†] patyşalary onuň didaryna zardy[+]. 24Süleýmanyň ýanyna gelen her kes ýylyň ýylyna kümüşdir altyn enjamlardan, egin-eşiklerden, ýaraglardan, hoşboý ysly zatlardan, atlardyr gatyrlardan ybarat bolan sowgatlaryny getirýärdi.

25Süleýmanyň[†] atlar bilen söweş arabalary üçin dört müň athanasy bardy, on iki müň arabaly esgerleri bardy. Süleýman olaryň birnäçesini öz ýanynda – Iýerusalimde[†], galanlaryny bolsa söweş arabalarynyň saklanýan galalarynda ýerleşdirdi[+]. 26Süleýman Ýewfrat derýasyndan piliştlileriň[†] ýurduna we Müsür serhedine çenli aralykda bolan ähli patyşalaryň üstünden höküm sürdi[+]. 27Süleýman Iýerusalimde kümşi daşlar bilen deň etdi, kedr agajyny bolsa günbatar baýyrlykda gögerýän ýabany injir agajy kimin köpeltdi. 28Süleýmanyň atlary Müsürden, beýleki ähli ýurtlardan getirildi[+].


Süleýmanyň ölümi


(1 Patyşalar 11:41-43)

29[•]Süleýmanyň[†] galan ähli işleri – owalky we soňky eden işleri Natan pygamberiň[†] taryh kitabynda, şiloly Ahyýanyň pygamberliginde we Ydo görgüriň Nebadyň ogly Ýarobgam baradaky görnüşlerinde ýazylandyr. 30Süleýman Iýerusalimde[†] bütin Ysraýyla kyrk ýyl patyşalyk etdi. 31Süleýman ata-babalaryna gowuşdy. Ol kakasy Dawudyň[†] galasynda jaýlandy. Ogly Rehabgam onuň ýerine patyşa boldy.

#### 10-njy bap


Rehabgama garşy gozgalaň


(1 Patyşalar 12:1-19)

1[•]Rehabgam Şekeme gitdi. Bütin ysraýyl[†] halky Rehabgamy patyşa etjek bolup, Şekeme gelipdi[+]. 2Nebadyň ogly Ýarobgam bu habary eşidenden soň (ol Müsürdedi, çünki ol şol ýere Süleýman[†] patyşadan gaçyp gidipdi), Müsürden gaýdyp geldi[+]. 3Ysraýyllar Ýarobgamy çagyrdyp alyp, onuň bilen bile Rehabgamyň ýanyna gelip, oňa şeýle diýdiler: 4«Kakaň bize agyr zulum etdi. Indi sen kakaňyň bize eden agyr zulumyny ýeňlet we bize salan salgydyny azalt, şonda biz saňa gulluk ederis»[+]. 5Rehabgam ysraýyl halkyna: «Ýene-de üç günden meniň ýanyma dolanyp geliň» diýdi. Şeýdip, olar gitdiler.

6Onsoň Rehabgam patyşa kakasy Süleýmanyň[†] diri mahalynda onuň hyzmatynda duran ýaşulular[†] bilen geňeşip, olardan: «Bu halka näme jogap bermegi maňa maslahat berýärsiňiz?» diýip sorady. 7Ýaşulular oňa: «Eger sen şu gün bu halka ýagşylyk edip, olary razy etseň, olardan ýagşy sözüňi gaýgyrmasaň, olar saňa baky hyzmat ederler» diýip jogap berdiler. 8Emma Rehabgam ýaşulularyň beren maslahatyny äsgermän, özi bilen bile ösüp ulalan, huzurynda hyzmat edýän ýaş ýigitler bilen geňeşdi. 9Rehabgam ýaş ýigitlerden: «Siz: „Sen kakaňyň bize eden agyr zulumyny ýeňlet“ diýýän bu halka nähili jogap bermegi maňa maslahat berýärsiňiz?» diýdi. 10Onuň bilen bile ösüp ulalan ýaş ýigitler oňa: «Saňa „Kakaňyň bize eden agyr zulumyny ýeňlet“ diýýän bu halka öz külem barmagyň kakaňyň bilinden ýogyndygyny aýt. 11Kakam size agyr zulum eden bolsa, men size edilýän zulumy has-da artdyraryn; kakam sizi çyrpy bilen jezalandyran bolsa, men sizi gamçy bilen jezalandyraryn diý» diýdiler.

12Şeýdip, patyşanyň: «Meniň ýanyma ýene-de üç günden dolanyp geliň» diýip aýdyşy ýaly, Ýarobgam bilen bütin halk üçünji gün Rehabgamyň ýanyna geldiler. 13Patyşa halka rehimsizlik bilen jogap berdi. Ol ýaşulularyň[†] özüne beren maslahatyny ret etdi. 14Rehabgam ýaş ýigitleriň beren maslahatyna eýerip, Ýarobgama we ysraýyl halkyna şeýle jogap berdi: «Kakam size agyr zulum eden bolsa, men size edilen zulumy has-da artdyraryn. Kakam sizi çyrpy bilen jezalandyran bolsa, men sizi gamçy bilen jezalandyraryn». 15Şeýdip, patyşa halky diňlemedi. Bu waka Rebbiň[†] şiloly Ahyýa arkaly Nebadyň ogly Ýarobgam barada aýdan sözüniň amala aşmagy üçin Hudaý tarapyndan şeýle tamamlanypdy[+].

16Patyşanyň özlerini diňlemejegini bilen ysraýyl halky oňa: «Biziň Dawut[†] bilen näme şärikligimiz bar? Ýyşaýyň oglunda mirasymyz[†] ýokdur. Eý, ysraýyllar, her kes öýli-öýüne gaýtsyn! Eý, Dawudyň nesli, sen öz öýüňe seret!» diýdi.

Şeýdip, ysraýyllar öz öýlerine dolandylar[+]. 17Rehabgam bolsa Ýahuda[†] şäherlerinde ýaşaýan ysraýyllara patyşalyk etdi. 18Rehabgam patyşa gullaryň baştutany bolan Hadoramy[*] Ysraýyla iberende, ysraýyl halky ony daşlap öldürdi. Rehabgam patyşa Iýerusalime[†] gaçmak üçin, howlukmaçlyk bilen öz at arabasyna mündi[+]. 19Şeýdip, demirgazyk ysraýyl tireleri şu güne çenli Dawudyň[†] nesillerine garşy pitne turzup gelýärdiler.

#### 11‑nji bap


Şemagýa pygamberlik edýär


(1 Patyşalar 12:21-24)

1Rehabgam Iýerusalime[†] geldi. Demirgazyk ysraýyl[†] tirelerine garşy urşup, patyşalygy Rehabgama gaýtaryp bermek üçin, ýahuda[†] hem-de benýamin tirelerinden ýüz segsen müň saýlama urşujylar toplady. 2Emma Hudaýyň adamy Şemagýa Rebbiň[†] şu sözi aýan boldy:[+] 3«Süleýmanyň[†] ogly, Ýahudanyň patyşasy Rehabgama, ýahuda we benýamin tirelerinden bolan ysraýyl halkyna 4Reb şeýle diýýär diý: „Siz doganlaryňyzyň garşysyna uruşmaň. Her kes öz öýüne gaýtsyn, çünki bu bolan waka Mendendir“». Olar Rebbiň sözüne gulak asyp, Ýarobgamyň garşysyna çykman, öýlerine gaýtdylar.


Rehabgam Ýahudany berkidýär

5Rehabgam Iýerusalimde[†] mesgen tutup, Ýahudany[†] goramak üçin galalar gurdy[+]. 6Ol Beýtullahamy, Eýtamy, Tekowany, 7Beýtsury, Sokony, Adullamy, 8Gaty, Mareşany, Zipi, 9Adoraýymy, Lakyşy, Azekany, 10Sorgany, Aýalony we Hebrony gurdy. Rehabgam ýahudalaryň we benýaminleriň galalary berkitdi. 11Rehabgam galalary berkidip, olara serkerdeler belledi. Galalaryň hersini azyk, ýag we şerap bilen üpjün etdi. 12Ol şeýle hem, ähli galalarda uly galkanlary we naýzalary goýup, olary has berkitdi. Ýahuda bilen benýamin Rehabgamyňkydy.


Ruhanylar we lewiler Rehabgamy goldaýarlar

13Ruhanylar[†] we lewiler[†] Ysraýylyň dürli çäklerinden Rehabgamyň ýanyna geldiler. 14Lewiler öz öri meýdanlaryny we mülklerini taşlap, Ýahuda[†], Iýerusalime[†] geldiler, çünki Ýarobgam we onuň ogullary olary ruhanylyk etmekden aýrypdylar[+]. 15Ýarobgam seždegählere[†], öz ýasan but[†] erkeçlerine we gölelerine ruhanylaryny belledi[+]. 16Ysraýylyň ähli tirelerinden Ysraýyl Hudaýy Rebbi agtarmagy ýüregine düwenler atalarynyň Hudaýyna gurbanlyk[†] bermek üçin lewileriň yzyndan Iýerusalime geldiler. 17Olar Ýahuda patyşalygyny kuwwatlandyrdylar. Olar üç ýyllap Süleýmanyň[†] ogly Rehabgama goldaw berdiler, çünki olar üç ýyllap Dawudyň[†], Süleýmanyň ýolundan ýöräpdiler.


Rehabgamyň maşgalasy

18Rehabgam Mahalata öýlendi. Mahalat Dawudyň[†] ogly Ýerimot bilen Abyhaýylyň gyzydy. Abyhaýyl Ýyşaýyň ogly Eliýabyň gyzydy[+]. 19Mahalat Rehabgama: Ýeguş, Şemarýa we Zaham atly ogullary dogrup berdi. 20Mahalatdan soň Rehabgam Abyşalomyň gyzy Magaka öýlendi. Magaka oňa: Abyýa, Ataý, Ziza we Şelomyt atly ogullary dogrup berdi. 21Rehabgam Abyşalomyň gyzy Magakany beýleki hemme aýallaryndan we gyrnaklaryndan eý görýärdi. Rehabgamyň on sekiz aýaly we altmyş gyrnagy bardy; ol ýigrimi sekiz ogluň we altmyş gyzyň atasydy. 22Rehabgam Magakanyň ogly Abyýany geljekde patyşa etmek niýeti bilen inilerine baştutan belledi[+]. 23Rehabgam parasatlyk bilen hereket edip, ogullaryny ýahudalaryň[†] we benýaminleriň galalaryna iberip, olary ummasyz azyk bilen üpjün etdi, olara köp aýallar alyp berdi.

#### 12‑nji bap


Müsür patyşasy Şişak Ýahuda hüjüm edýär


(1 Patyşalar 14:25-31)

1[•]Patyşalygy pugtalanyp, özi kuwwatlanandan soň, Rehabgam tutuş ysraýyl[†] halky bilen birlikde Rebbiň[†] kanunyny[†] terk etdi. 2-3Rehabgamyň patyşalygynyň bäşinji ýylynda Ysraýylyň Rebbe biwepalyk edendigi zerarly, Müsür patyşasy Şişak bir müň iki ýüz söweş arabasy we altmyş müň söweş arabaly esgerleri bilen Iýerusalimiň üstüne çozdy. Şişak bilen Müsürden gelenler: liwiýalylar, sukkiler we efiopiýalylar san-sajaksyzdy[+]. 4Şişak Ýahudanyň[†] berkidilen galalaryny basyp alyp, Iýerusalime[†] çenli geldi[+]. 5Şemagýa pygamber[†] Şişak zerarly Iýerusalime ýygnanan Rehabgamyň we Ýahuda baştutanlarynyň ýanyna gelip, olara şeýle diýdi: «Reb şeýle diýýär: „Siz Meni terk etdiňiz, Men hem sizi terk edip, Şişagyň eline berdim“»[+]. 6Onsoň Ysraýylyň baştutanlary we patyşa özlerini kiçeldip: «Reb adyldyr!» diýdiler[+]. 7Reb olaryň özlerini kiçeldenini görende, Şemagýa Rebbiň şu sözi aýan boldy: «Olaryň özlerini kiçeldendigi üçin Men olary ýok etmerin. Emma Men olara biraz gutulyş bererin. Meniň gazabym Şişagyň eli bilen Iýerusalimiň üstüne dökülmez. 8Muňa garamazdan, olar Şişagyň gullary bolarlar. Şonda olar Maňa hyzmat etmek bilen beýleki ýurtlaryň patyşalaryna hyzmat etmegiň parhyny bilerler».

9Şeýdip, Müsür patyşasy Şişak Iýerusalime[†] hüjüm etdi. Ol Rebbiň öýündäki[†] hazynalaryň, patyşanyň köşgündäki hazynalaryň baryny talady. Ol Süleýmanyň[†] altyndan ýasadan ähli galkanlaryny hem alyp gitdi[+]. 10Rehabgam patyşa bolsa olaryň deregine bürünçden galkanlar ýasadyp, olary patyşanyň köşgüniň gapysyny saklaýan garawullaryň baştutanlarynyň eline berdi. 11Patyşa her sapar Rebbiň öýüne gidende, garawullar olary getirip, soňra ýene yzyna garawulhana äkidýärdiler. 12Rehabgamyň özüni kiçeldendigi sebäpli, Rebbiň gazaby ondan sowlup, ony bütinleý ýok etmedi. Ýahudada-da ýagdaýlar gowudy[+]. 13[•]Şeýdip, Rehabgam patyşa kuwwatlanyp, Iýerusalimde şalyk sürdi. Rehabgam patyşa bolanda kyrk bir ýaşyndady. Ol Rebbiň Özüne ybadat etmegi üçin Ysraýylyň ähli tireleriniň arasyndan saýlan şäheri bolan Iýerusalimde on ýedi ýyl şalyk sürdi. Onuň ejesi ammonly bolup, ady Nagamady. 14Rehabgam pis işleri etdi. Ol Rebbi agtarmagy ýüregine düwmedi. 15Rehabgamyň başdan-aýak eden işleri Şemagýa pygamberiň[†] we Ydo görgüriň taryh kitaplarynda nesil daragtyna görä ýazylandyr. Rehabgam bilen Ýarobgamyň arasynda hemişe uruş boldy[+]. 16Rehabgam ata-babalaryna gowuşdy. Ol ata-babalarynyň ýanynda Dawut[†] galasynda jaýlandy. Rehabgamyň ýerine ogly Abyýa patyşa boldy.

#### 13‑nji bap


Ýahuda patyşasy Abyýa


(1 Patyşalar 15:1-8)

1[•]Ýarobgamyň patyşalygynyň sekizinji ýylynda Abyýa Ýahuda[†] patyşa boldy. 2Abyýa Iýerusalimde[†] üç ýyl patyşalyk etdi; onuň ejesiniň ady Mikaýady; ol gibgaly Uryýeliň gyzydy.

Abyýa bilen Ýarobgamyň arasynda uruş gidýärdi. 3Abyýa dört ýüz müň saýlama, batyr ýigitlerden ybarat bolan goşuny bilen urşa girişdi. Ýarobgam hem sekiz ýüz müň saýlama, batyr ýigitleri bilen Abyýanyň garşysyna söweşe çykdy. 4Onsoň Abyýa Efraýym daglygynda bolan Samaraýym dagynyň üstünde durup, şeýle diýdi: «Eý, Ýarobgam we bütin ysraýyl[†] halky, maňa gulak asyň! 5Siz Ysraýyl Hudaýy Rebbiň[†] Ysraýylyň üstünden şalyk sürmekligi ebedilik Dawuda[†] we onuň ogullaryna berendigini bilmeýärmisiňiz? Ol muny bozulmajak ähtiň[†] üsti bilen etdi[+]. 6Emma Dawudyň ogly Süleýmanyň[†] nökeri, Nebadyň ogly Ýarobgam gidip, öz hökümdaryna garşy gozgalaň turuzdy[+]. 7Boş we ýaramaz adamlar Ýarobgamyň ýanyna ýygnanyp, Süleýmanyň ogly Rehabgamyň garşysyna çykdylar. Rehabgam ýaş we tejribesiz bolansoň, olar bilen urşup bilmedi. 8Indi siz Dawudyň ogullarynyň elinde bolan Rebbiň patyşalygyna garşy durup bileris diýip pikir edýärsiňiz. Çünki siziň sanyňyz juda köpdür hem-de Ýarobgamyň hudaýlar hökmünde siziň üçin ýasan altyn göleleri ýanyňyzdadyr[+]. 9Siz Rebbiň ruhanylary[†] bolan Harunyň ogullaryny we lewileri[†] kowup, başga ýurtlaryň halklary ýaly öz ruhanylaryňyzy bellediňiz. Bir öküzçe ýa-da ýedi goç bilen mukaddes[†] edilmäge gelen her kes but[†] hudaýlara ruhany bolýar[+]. 10Emma biziň Hudaýymyz Rebdir. Biz Ony terk etmedik. Bizde Rebbiň hyzmatynda durýan ruhanylar bar. 11Ol ruhanylar ertirine, agşamyna Rebbe ýakma[†] gurbanlyklar[†] berip, ýakymly ysly tütetgi[†] ýakýarlar, sap altyn hantagtasynda hödür çöregini[†] goýýarlar, her gije altyn çyradanda şemleri ýakýarlar. Çünki biz Hudaýymyz Rebbiň ýumuşlaryny bitirýäris, emma siz Ony terk etdiňiz. 12Hudaý biziň baştutanymyzdyr. Onuň ruhanylarynyň ellerinde size garşy urşy yglan etmäge surnaýlar bardyr. Eý, ysraýyllar, atalaryňyzyň Hudaýy Rebbiň garşysyna uruş etmäň, çünki siz ýeňiş gazanyp bilmersiňiz»[+].

13Ýarobgam Ýahuda goşunyň ýeňse tarapyndan bukuda ýatmak üçin goşun iberipdi. Şeýdip, onuň goşuny Ýahudanyň öň tarapynda, bukuda ýatan goşuny bolsa Ýahudanyň ýeňse tarapyndady. 14Ýahudalar özleriniň hem öňlerinde, hem yzlarynda söweş gidýändigini gördüler. Olar Rebbe perýat etdiler, ruhanylar[†] surnaýlaryny çaldylar. 15Onsoň ýahuda halky gygyryşdy. Ýahudalar gygyryşanlarynda, Hudaý Abyýanyň we Ýahudanyň öňünde Ýarobgamy we bütin ysraýyl halkyny ýeňlişe sezewar etdi. 16Ysraýyllar ýahudalardan gaçdylar. Hudaý ysraýyllary ýahudalaryň eline berdi. 17Abyýa we onuň goşuny ysraýyllara agyr zarba urdular. Ysraýylyň bäş ýüz müň saýlama esgeri öldürildi. 18Şeýdip, ysraýyllar basyldylar, ýahudalar bolsa atalarynyň Hudaýy Rebbe bil baglandyklary üçin olary ýeňdiler. 19Abyýa Ýarobgamyň yzyndan kowup, onuň Beýtel, Ýeşanan we Epron diýen şäherlerini obalary bilen bile basyp aldy. 20Ýarobgam Abyýanyň döwründe güýç-kuwwatyny dikeldip bilmedi. Reb Ýarobgamy jezalandyrdy, şonda ol öldi[+]. 21Emma Abyýa barha güýçlendi. Ol on dört aýal alyp, ýigrimi iki ogluň, on alty gyzyň kakasy boldy. 22Abyýanyň galan işleri, onuň hereketleri we sözleri Ydo pygamberiň[†] ýazgylarynda ýazylandyr[+].

#### 14‑nji bap


Ýahuda patyşasy Asa

1Abyýa ata-babalaryna gowuşdy. Ol Dawut[†] galasynda jaýlandy. Onsoň onuň ýerine ogly Asa patyşa boldy. Onuň döwründe ýurt on ýyl asudalykda ýaşady. 2[•]Asa öz Hudaýy Rebbiň[†] nazarynda oňat we dogry işleri etdi. 3Asa keseki gurbanlyk[†] sypalaryny[†] we seždegähleri[†] aýryp, dikme daşlaryny ýykdy, Aşera butlaryny[†] kesdi[+]. 4Ol ýahuda[†] halkyna atalarynyň Hudaýy Rebbi agtaryp, Onuň kanunyny[†] we tabşyryklaryny berjaý etmegi buýurdy. 5Şeýle hem, Asa Ýahudanyň ähli galalaryndaky seždegähleri we ýakymly ysly tütetgi[†] berilýän sypalaryny aýyrdy. Onuň şalyk süren döwründe ýurt asudalykda ýaşady. 6Ol Ýahuda asudalykdaka galalary gurdy. Şol ýyllarda ol hiç kim bilen uruş etmedi, sebäbi Reb oňa parahatçylyk beripdi[+]. 7Asa ýahuda halkyna: «Geliň, bu galalary gurup, olaryň daşyna diwarlar, diňler, derwezeler we kiltler edeliň. Ýurt entek hem biziňkidir, çünki biz Hudaýymyz Rebbe tabyn bolduk. Biz Oňa tabyn bolduk, Ol bize her tarapdan asudalyk berdi». Şeýdip, olaryň gurluşyk işleri rowaçlandy. 8Asanyň ýahuda tiresinden uly galkanlardyr naýzalar bilen ýaraglanan üç ýüz müň adamdan, benýamin tiresinden galkan göterip, ýaý atýan iki ýüz segsen müň adamdan ybarat goşuny bardy. Olaryň bary batyr ýigitlerdi.


Efiopiýalylar hüjüm edýär

9Efiopiýaly Zera müňlerçe esgeri we üç ýüz söweş arabasy[†] bilen Asa garşy çykyp, Mareşa çenli geldi[+]. 10Asa Zeranyň öňünden çykdy. Olar Mareşadaky Sepata deresinde söweş üçin nyzama düzüldiler. 11Asa Hudaýy Rebbi çagyryp, şeýle diýdi: «Ýa Reb, güýçli adama garşy çykmakda ejize diňe Sen ýardam berýänsiň. Ýa Beýik Hudaýymyz, bize ýardam et, çünki biz Saňa bil baglaýarys. Seniň adyň bilen biz bu ummasyz goşunyň garşysyna çykdyk». 12Şeýdip, Reb efiopiýalylary Asanyň we ýahuda[†] halkynyň öňünde ýeňlişe sezewar etdi. Olar gaçdylar. 13Asa bilen onuň goşuny efiopiýalylary Gerara çenli kowdular. Efiopiýalylaryň bary gyrlyp, ýekejesi hem diri galmady. Olar Rebbiň we Onuň goşunynyň öňünde ýeňlişe sezewar boldular. Ýahuda halky gaty köp olja alyp gaýtdy. 14Olar Geraryň töweregindäki ähli galalara zarba urdular, çünki ýerli halka Rebbiň gorkusy aralaşypdy. Urşujylar ähli galalara talaň saldylar, sebäbi şol galalarda olja köpdi[+]. 15Olar çarwalaryň çadyrlaryna hem hüjüm edip, ummasyz goýundyr geçiler we düýeler alyp, Iýerusalime[†] gaýdyp geldiler.

#### 15‑nji bap


Asa patyşa butlary ýok edýär

1Odetiň ogly Azarýanyň üstüne Rebbiň[†] Ruhy[†] indi[+]. 2Azarýa Asanyň öňünden çykyp, oňa şeýle diýdi: «Eý, Asa, ähli ýahudalar[†] bilen benýaminler, maňa gulak asyň! Siz Reb bilen bolsaňyz, Ol hem siziň bilendir. Ony agtarsaňyz, taparsyňyz; Ony terk etseňiz, Ol-da sizi terk eder[+]. 3Uzak wagtlap Ysraýyl[†] hak Hudaýsyz ýaşapdy; tälim berýän ruhany-da[†], kanun-da[†] bolmandy. 4Emma agyr günlerinde olar Ysraýyl Hudaýy Rebbe ýüz tutup, Ony agtardylar; Ol Özüni olara aýan etdi. 5Şol döwürlerde ähli ýurtlaryň ilatlarynyň arasyndaky uly howsalalyk zerarly girip-çykmak howpludy. 6Bir millet beýleki millete garşy, bir şäher beýleki şähere garşy göreşdi. Hudaý olary her hili betbagtçylyk bilen howsala salypdy[+]. 7Ýöne siz berk duruň! Ruhdan düşmäň! Eden işleriňiziň hözirini görersiňiz»[+].

8Asa bu sözleri, ýagny Odetiň ogly Azarýanyň pygamberligini[†] eşidende ruhlandy. Ol bütin Ýahudadaky, Benýamindäki we Efraýym daglygyndan alan ähli galalaryndaky ýigrenji butlary[†] ýok etdi. Asa Rebbiň öýüniň[†] eýwanynyň öňündäki Rebbiň gurbanlyk[†] sypasyny[†] täzeden dikeltdi. 9Asa ähli ýahudalary we benýaminleri, olaryň arasynda keseki hökmünde ýaşap ýören efraýymlary, günbatardaky manaşalary we şimgonlary toplady. Beýik Hudaýyň Asa bilendigini görüp, köp ysraýyllar Asanyň tarapyna geçipdiler[+]. 10Olar Asanyň patyşalygynyň on bäşinji ýylynyň üçünji aýynda Iýerusalime[†] ýygnanyşdylar. 11Şol gün olar getiren oljalaryndan ýedi ýüz öküzi we ýedi müň goýny Rebbe gurbanlyk hökmünde berdiler[+]. 12Olar ata-babalarynyň Hudaýy Rebbi bütin kalplary, bütin jan-teni bilen agtarmagy äht[†] etdiler[+]. 13Ýaş bolsun, garry bolsun, erkek bolsun, aýal bolsun, parhy ýok, Ysraýyl Hudaýy Rebbi agtarmadyk her kes öldürilmelidi[+]. 14Olar batly ses bilen gygyryşyp, şahdan edilen surnaýlar we kernaýlar çalyp, Rebden ant içdiler. 15Bütin ýahuda halky bu kasam üçin begendiler. Olar çyn ýürekden ant içip, Rebbi uly yhlas bilen agtardylar. Reb hem olara Özüni görkezdi. Reb olara her tarapdan asudalyk berdi[+]. 16Asa patyşa hatda ejesi Magakany melikelikden boşatdy, çünki ol Aşera üçin ýigrenji but ýasapdy. Asa Aşera butuny kesip, parçalap, Kidron deresinde ýakdy[+]. 17Emma Ysraýyldaky seždegähler[†] ýok edilmändi. Muňa garamazdan, Asanyň ýüregi bütin ömründe wepaly boldy. 18Ol kakasynyň we özüniň aýdan sadakalaryny[†], ýagny altyny, kümşi we enjamlary Hudaýyň öýüne getirdi. 19Asanyň patyşalygynyň otuz bäşinji ýylyna çenli uruş bolmady.

#### 16-njy bap


Ysraýyl patyşasy Bagşa Ýahuda hüjüm edýär


(1 Patyşalar 15:17-22)

1[•]Asanyň patyşalygynyň otuz altynjy ýylynda Ysraýyl[†] patyşasy Bagşa Ýahudanyň[†] üstüne çozdy. Ol Ýahuda patyşasy Asanyň ýanyna gelip-gitmek isleýänleriň ýoluny ýapmak üçin Rama galasyny berkitdi. 2Soňra Asa Rebbiň[†] öýüniň we patyşa köşgüniň hazynalaryndan kümüşdir altyn alyp, olary Damaskda ýaşaýan Siriýa patyşasy Benhadada iberdi[+]. 3Asa öz emeldarlaryndan Benhadada şeýle habar ýollady: «Seniň kakaň bilen meniň kakamyň arasynda bolşy ýaly, ikimiziň aramyzda-da ylalaşyk bolsun. Men saňa kümüşdir altyn sowgat iberýärin. Sen gidip, Ysraýylyň patyşasy Bagşa bilen eden ylalaşygyňy boz, ol meniň üstümden sowulsyn». 4Benhadat Asa patyşanyň aýdanlaryna gulak asdy. Ol goşun serkerdelerini iberip, Yýony, Dany, Abelmaýymy, Naftalynyň ähli ammar galalaryny basyp aldy. 5Bagşa muny eşidende, Rama galasyny berkitmekden el çekip, işini togtatdy. 6Soňra Asa patyşa ýahuda halkynyň baryny toplady. Olar Rama galasyndaky Bagşanyň berkitme üçin ulanyp ýören daşlaryny, agaçlaryny alyp gitdiler. Asa patyşa bu daşdyr agaçlar bilen Geba we Mispa galalaryny berkitdi.

7Şol wagt görgür Hanany Ýahuda patyşasy Asanyň ýanyna gelip, oňa şeýle diýdi: «Hudaýyň Rebbe bil baglaman, Siriýa patyşasyna bil baglanyň üçin Siriýa patyşasynyň goşuny seniň eliňden gaçyp gutuldy[+]. 8Efiopiýalylar we liwiýalylar biçak köp söweş arabaly we sansyz-sajaksyz söweş arabaly esgerleri bolan goşun dälmidi? Emma Rebbe bil baglandygyňyz üçin, Reb olary siziň eliňize berdi[+]. 9Özüne ak ýürekden hyzmat edenlere güýç-kuwwat bermek üçin Reb bütin ýer ýüzüne syn edýär. Sen akmaklyk etdiň. Mundan beýläk sen mydama uruş içinde bolarsyň»[+]. 10Onsoň Asa Hanany görgüre gaharlanyp, ony zynjyrlap zyndana saldy, çünki Asa munuň üçin oňa gazaplanypdy[+].


Asanyň ölümi


(1 Patyşalar 15:23-24)

11Asanyň başdan-aýaga çenli eden ähli işleri barada Ýahuda[†] we Ysraýyl patyşalarynyň taryh kitabynda ýazylandyr. 12Emma Asanyň patyşalygynyň otuz dokuzynjy ýylynda ol aýakdan dert çekdi Onuň aýak agyrysy gitdigiçe agyrlaşsa-da, ol Rebden medet dilemän, lukmanlardan medet gözledi. 13Asa patyşalygynyň kyrk birinji ýylynda ata-babalaryna gowuşdy. 14Asany Dawut[†] galasynda özi üçin gazyp goýan mazarynda jaýladylar. Ony bir ussat tarapyndan taýýarlanan her hili hoşboý ysly zatlardan doldurylan tabytda goýdular. Asanyň hatyrasyna uly ot ýakyldy.

#### 17‑nji bap


Ýahuda patyşasy Ýehoşapat

1Asanyň ogly Ýehoşapat onuň ýerine patyşa boldy. Ol Ysraýyla[†] garşy güýç toplady. 2Ol Ýahudanyň[†] esasy galalarynyň ählisinde goşun goýdy. Kakasy Asanyň basyp alan galalary bolan Efraýym galalarynda goşun ýerleşdirdi[+]. 3-4Reb Ýehoşapat bilendi, sebäbi ol kakasynyň owalky ýollaryndan ýöredi. Ýehoşapat Bagaly agtarman, kakasynyň Hudaýyny agtardy, Onuň tabşyryklaryna gulak goýdy, Ysraýylyň ýoluna eýermedi[+]. 5Şonuň üçin hem Reb[†] onuň patyşalygyny berkitdi. Ähli ýahuda halky Ýehoşapada salgyt töledi. Ol gaty baý hem at-abraýlydy. 6Ýehoşapat Rebbiň ýolundan ýöremeklige ýüregi bilen berlendi. Ol Ýahudadaky seždegähleri[†] we Aşera butlaryny[†] ýok etdi. 7Patyşalygynyň üçünji ýylynda Ýehoşapat Ýahudanyň şäherlerinde halka tälim bersinler diýip emeldarlaryndan Benhaýyly, Abadýany, Zakarýany, Nataniýeli we Mikaýany iberdi. 8Lewilerden[†] Şemagýa, Netanýa, Zebadýa, Asahel, Şemiramot, Ýonatan, Adonyýa, Tobyýa, Tobadonyýa hem-de ruhanylar[†] Elişama, Ýehoram olar bilen gitdiler. 9Olar Ýahudada tälim berdiler. Ýanlaryna Rebbiň Kanun kitabyny[†] alyp, Ýahudanyň ähli şäherlerine aýlanyp, halka tälim berdiler.

10Ýahudanyň töweregindäki ähli ýurtlaryň patyşalyklaryna Rebbiň gorkusy aralaşdy. Olar Ýehoşapada garşy uruş etmediler[+]. 11Piliştlileriň[†] käbirleri Ýehoşapada sowgatlar, salgyt üçin kümüş getirdiler; araplar hem ýedi müň ýedi ýüz goç we ýedi müň ýedi ýüz erkeç getirdiler. 12Ýehoşapat gitdigisaýy güýçlenýärdi. Ol Ýahudada galalar we ammar şäherlerini gurdy. 13Ol Ýahuda şäherlerinde beýik işleri etdi. Onuň Iýerusalimde[†] söweşijileri we batyr ýigitleri bardy. 14Uruglaryna görä olaryň sany şulardy: Ýahudanyň müňbaşylary: serkerde Adna üç ýüz müň batyr ýigit bilen, 15ondan soň serkerde Ýehohanan iki ýüz segsen müň esger bilen, 16ondan soň Zikriniň ogly Emasýa, Rebbiň meýletin hyzmatkäri iki ýüz müň batyr ýigit bilen. 17Benýaminlerden: batyr ýigit Elýada iki ýüz müň ýaýdyr galkan bilen ýaraglanan esger bilen, 18ondan soň Ýehozabat urşa taýýar ýüz segsen müň esger bilen. 19Bular patyşanyň bütin Ýahudadaky galalarynda ýerleşdiren esgerlerinden daşary patyşa hyzmat edýän esgerlerdi.

#### 18‑nji bap


Mikaýa pygamberlik edýär


(1 Patyşalar 22:1-28)

1[•]Ýehoşapat örän baý we at-abraýlydy. Ol Ahap bilen guda boldy[+]. 2Birnäçe ýyldan soň Ýehoşapat Samariýa[†] Ahabyň ýanyna gitdi. Ahap Ýehoşapat we onuň bilen gelenler üçin köp goýun we öküz öldürdip, ony özi bilen Ramotgilgada garşy hüjüm etmäge yrdy[+]. 3Ahap Ýehoşapatdan: «Sen meniň bilen Ramotgilgada hüjüm etmäge gidersiňmi?» diýip sorady. Ýehoşapat oňa: «Menem, halkam seniň hyzmatyňdadyrys. Uruşda seniň bilendiris» diýip jogap berdi[+].

4Ýehoşapat sözüni dowam edip, Ysraýylyň[†] patyşasy Ahaba: «Öňürti Rebden[†] sorap göräý» diýdi. 5Onsoň Ysraýylyň patyşasy Ahap dört ýüze golaý pygamberi[†] toplap, olardan: «Biziň ikimizem Ramotgilgada hüjüm edelimi ýa-da men etmäýinmi?» diýip sorady. Olar: «Hüjüm et, çünki Hudaý ony seniň eliňe berer» diýdiler[+]. 6Emma Ýehoşapat: «Bu ýerde sorar ýaly Rebbiň başga pygamberi ýokmy?» diýdi[+]. 7Ysraýylyň patyşasy Ahap Ýehoşapada şeýle jogap berdi: «Rebden sorap görmäge ýene bir pygamber bar, ol Ýymla ogly Mikaýa, ýöne men ony ýigrenýärin. Ol maňa hiç ýagşy zatlary pygamberlik etmän[†], gaýtam diňe betbagtçylyk hakynda pygamberlik edýär». Ýehoşapat: «Eý, patyşa, beýle zatlary diliňe alma» diýdi. 8Onsoň Ysraýyl patyşasy Ahap köşk emeldaryny çagyryp: «Git-de, dessine Ýymla ogly Mikaýany şu ýere getir» diýdi. 9Ysraýyl patyşasy bilen Ýahuda[†] patyşasy Ýehoşapat şalyk lybasyny geýip, Samariýanyň[†] derwezesiniň agzyndaky harmanda öz tagtlarynda otyrdylar. Ähli pygamberler olaryň öňünde pygamberlik edýärdiler. 10Kenagananyň ogly Sidkiýa özüne demir şahlar ýasap, şeýle diýdi: «Reb şeýle diýýär: „Sen şu şahlar bilen siriýalylaryň üstüne hüjüm edip, olardan üstün çykarsyň“»[+]. 11Ähli pygamberler şol bir zady pygamberlik edip: «Ramotgilgada git, sen ýeňiş gazanarsyň. Reb ony patyşanyň eline berer» diýdiler.

12Mikaýany getirmäge giden çapar oňa: «Ähli pygamberler[†] patyşa bir agyzdan hoş sözleri aýdýarlar; sen hem şolar ýaly hoş sözleri aýt» diýdi. 13Mikaýa: «Rebden ant içýärin, Hudaýym maňa näme diýse, men şony hem aýdaryn» diýdi[+].

14Mikaýa patyşanyň ýanyna geldi. Patyşa ondan: «Mikaýa, biz Ramotgilgada çozuş edelimi ýa-da etmäli?» diýip sorady. Mikaýa: «Çozuş et, sen ýeňiş gazanarsyň. Reb ony seniň eliňe berer» diýip jogap berdi. 15Patyşa oňa: «Maňa Rebbiň adyndan hakykatdan başga zat aýtmazlygy saňa näçe gezek ant içirmeli?» diýdi. 16Onsoň Mikaýa: «Men bütin ysraýyllary daglardaky çopansyz goýun sürüsi kimin dagynyk halda gördüm. Reb şeýle diýýär: „Bularyň baştutany ýok, olaryň hersi sag-salamat öýüne gaýtsyn“» diýdi[+]. 17Ysraýyl patyşasy Ahap Ýehoşapada: «Men saňa ol hiç haçan ýagşy zat hakda däl-de, eýsem, diňe betbagtçylyk hakda pygamberlik edýär[†] diýip aýtmadymmy näme?» diýdi.

18Onsoň Mikaýa şeýle diýdi: «Şonuň üçin hem sen Rebbiň sözüne gulak goý. Men Rebbiň Öz tagtynda oturanyny, ähli gögüň goşunlarynyň Onuň sagynda we solunda duranyny gördüm[+]. 19Reb şeýle diýdi: „Ramotgilgada gidip heläk bolmagy üçin, Ysraýyl patyşasy Ahaby kim yryp biler?“ Biri bir zat diýdi, beýlekisi başga zat. 20Onsoň bir ruh[†] gelip, Rebbiň huzurynda durup, şeýle diýdi: „Ony men yraryn“. Reb ondan: „Nädip?“ diýip sorady. 21Ol Rebbe: „Men giderin-de, Ahabyň ähli pygamberlerini[†] ýalan sözlederin“ diýip jogap berdi. Onsoň Reb oňa: „Sen git-de ony yr, sen muny başararsyň“ diýdi. 22Ine, görýäňmi, Reb seniň ähli pygamberleriňi ýalan sözletdi. Reb seniň başyňa bela getirer».

23Onsoň Kenagananyň ogly Sidkiýa Mikaýa golaý gelip, onuň ýaňagyna şarpyk çalyp: «Reb sözüni maňa aýan etmän, saňa aýan eder öýdýäňmi?» diýdi. 24Mikaýa: «Sen muny gizlenmek üçin içki otaga giren günüň bilersiň» diýip jogap berdi[+]. 25Ysraýyl patyşasy Ahap şeýle diýdi: «Mikaýany al-da, ony yzyna, galanyň häkimi Amona we şazada Ýowaşa eltip ber. 26Ýowaşa we Amona patyşa şeýle diýýär diý: „Mikaýany tussaghana salyň-da, men söweşden sag-salamat dolanyp gelýänçäm, oňa açlykdan ölmezi ýaly ýeterlik çörek bilen suw beriň“»[+]. 27Mikaýa: «Eger sen söweşden sag-salamat dolanyp gelseň, onda Reb men arkaly geplän däldir» diýdi. Soňra ol: «Eý, jemagat, muny hemmäňiz eşidiň» diýdi[+].


Ahabyň ölümi


(1 Patyşalar 22:29-35)

28Şeýdip, Ysraýylyň patyşasy Ahap bilen Ýahuda[†] patyşasy Ýehoşapat Ramotgilgada hüjüm etmäge gitdiler. 29Ysraýyl patyşasy Ýehoşapada: «Meni tanamazlar ýaly, men söweşe eşigimi üýtgedip girjek, ýöne sen öz şalyk lybasyňy geý» diýdi. Şeýdip, Ysraýylyň patyşasy eşigini üýtgedip, söweşe girdi. 30Siriýa patyşasy öz söweş arabalarynyň serkerdelerine: «Uly bilen-de, kiçi bilen-de uruşman, diňe Ysraýylyň patyşasy Ahap bilen uruş ediň» diýip tabşyrdy. 31Söweş arabalarynyň serkerdeleri Ýehoşapady görenlerinde: «Şu hökman Ysraýylyň patyşasy bolmalydyr» diýip, oňa hüjüm etmek üçin şol tarapa sowuldylar. Ýehoşapat bar sesine gygyrdy. Reb onuň dadyna ýetişip, serkerdeleri ondan daşlaşdyrdy. 32Söweş arabalarynyň serkerdeleri Ýehoşapadyň Ysraýylyň patyşasy Ahap däldigini görenlerinde, yzlaryna dolandylar. 33Bir adam ýaýyny çekip, tötänden Ysraýyl patyşasynyň sowudynyň arasyndan urdy. Patyşa öz arabaçysyna: «At arabasyny yza öwür-de, meni söweşiň içinden çykar, men ýaralandym» diýdi[+]. 34Şol gün söweş gaty gazaply boldy. Ysraýylyň patyşasy öz arabasynda agşama çenli siriýalylara tarap bakyp durdy, ol Gün ýaşanda öldi.

#### 19-njy bap

1Ýahuda patyşasy Ýehoşapat sag-aman Iýerusalime[†], öz köşgüne dolanyp geldi. 2Hananynyň ogly Ýehu görgür Ýehoşapadyň öňünden çykyp, oňa: «Sen näme üçin ýamana ýardam edip, Rebbi[†] ýigrenýänleri söýýäň? Şonuň üçin hem Rebbiň gazaby seniň başyňdan inendir[+]. 3Muňa garamazdan, sen gowy işler hem etdiň. Sen Aşera butlaryny[†] ýurtdan ýok edip, ýüregiňi Hudaýy agtarmaklyga gönükdirdiň» diýdi[+].


Ýehoşapat kazylary belleýär

4Ýehoşapat Iýerusalimde[†] ýaşady. Ol Beýerşebadan Efraýym daglygyna çenli bolan halklaryň arasyna gidip, olary ata-babalarynyň Hudaýy Rebbe tarap öwürdi. 5Ol bütin ýurda, Ýahudanyň[†] ähli galalarynyň her birine kazylar belledi[+]. 6Ýehoşapat kazylara şeýle diýdi: «Işiňize ünsli boluň! Çünki siz ynsanlaryň adyndan däl-de, Rebbiň adyndan höküm çykarýansyňyz. Reb höküm işinde siziň bilendir[+]. 7Rebbiň gorkusy siziň üstüňizde bolsun. Işiňizde ägä boluň. Hudaýymyz Rebde adalatsyzlyk[†], ýüz görmeklik ýa-da para almaklyk ýokdur»[+]. 8Şeýle hem Ýehoşapat Iýerusalimde Rebbiň adyndan höküm çykarmak üçin we dawalary çözmek üçin lewilerden[†], ruhanylardan[†] we Ysraýyl[†] tirelerinden baştutanlar belledi. Olar şäherde ýaşadylar[+]. 9Ýehoşapat olara şeýle tabşyryk berdi: «Siz Rebbiň gorkusy bilen, sadyklyk bilen tüýs ýürekden işläň[+]. 10Galalarynda ýaşaýan ýoldaşlaryňyzdan size gelen her işde, isle adam öldürmek dawasy bilen, isle kanun[†], tabşyryk, parzlar ýa-da hökümler işi bilen bolsun, Rebbe garşy günä etmezlige olara duýduryş beriň. Şonda siziň we ýoldaşlaryňyzyň üstünden Onuň gazaby inmez. Şeýle ediň, şonda siz ýazykly bolmarsyňyz[+]. 11Rebbiň ähli işlerinde baş ruhany Amarýa, patyşanyň ähli işleri üçin Ýahuda tiresiniň baştutany Ysmaýylyň[†] ogly Zebadýa siziň üstüňizden garaýandyr, lewiler hem öňüňizde gözegçi bolarlar. Işde batyr boluň! Reb ýagşylar bilen bolsun!»

#### 20‑nji bap


Ýehoşapat mowaplylary we ammonlylary ýeňýär

1Mundan soň mowaplylar[†] we ammonlylar megunylar bilen birlikde Ýehoşapadyň garşysyna söweşe çykdylar. 2Ýehoşapada şeýle habar geldi: «Deňziň aňyrsyndan, Edomdan bir uly mähelle seniň garşyňa gelýär. Olar eýýäm Haseson Tamardadyr». Bu ýere Eýngedi-de diýilýär[+]. 3Ýehoşapat gorkup, Rebbi[†] agtarmagy ýüregine düwdi. Ol bütin Ýahudada[†] agyz beklemekligi[†] yglan etdi[+]. 4Ýahuda halky Rebden medet dilemek üçin ýygnanyşyp, Ýahudanyň hemme şäherlerinden Rebbe ýalbarmaga geldiler.

5Ýehoşapat Rebbiň öýünde[†], täze howlynyň öňünde Ýahuda we Iýerusalim[†] jemagatynyň öňünde durup, şeýle diýdi: 6«Atalarymyzyň Hudaýy, ýa Reb! Gökdäki Hudaý Sen dälmisiň? Bütin milletleriň[†] patyşalyklarynyň üstünden höküm sürýän Sensiň. Güýç, gudrat Seniň eliňdedir, hiç kim Saňa garşy durup bilmez[+]. 7Eý, biziň Hudaýymyz, Sen bu ýurduň ilatyny Öz halkyň Ysraýylyň[†] öňünden kowup çykaryp, ýurdy dostuň Ybraýymyň[†] nesillerine ebedilik berdiň[+]. 8Olar ýurtda mesgen tutdular, ol ýerde Seniň adyňa mukaddes öý[†] bina edip, şeýle diýdiler: 9„Başymyzdan betbagtçylyk inse, ýagny gylyç jezasy, gyrgyn keseli ýa-da açlyk gelse, biz şu mukaddes ýerde, Seniň huzuryňda durarys, çünki Seniň adyň şu mukaddes ýerdedir. Başymyza gelen betbagtçylyk zerarly Saňa perýat etsek, Sen bizi eşidersiň we halas edersiň“[+]. 10-11Ine, indi ammonlylar, mowaplylar we Segir dagynyň ilaty, bize miras beren ýurduňdan bizi kowup çykarmakçy bolýarlar. Müsürden çykyp gelýärkäler, ysraýyl halkyna Sen bu milletleriň üstüne çozup girmäge ýol bermediň, ysraýyllar hem yzyna dönüp, olary ýok etmediler[+]. 12Eý, Hudaýymyz, Sen olaryň üstünden höküm çykar! Bize garşy gelýän bu beýik goşuna garşy çykmaga bizde güýç-kuwwat ýok. Biz näme etjegimizi bilemzok, gözümizi Saňa dikýäris»[+].

13Ýahuda erkekleriň bary öz ýaş çagajyklary, aýallary we ogullary bilen Rebbiň huzurynda durdular. 14Onsoň halkyň arasyndan Asafyň neslinden bolan lewilerden[†] Ýahazyýalyň üstüne Rebbiň Ruhy[†] indi. Ýahazyýal Zakarýanyň ogly, Benaýanyň agtygy, Ýegiýeliň çowlugy we Matanýanyň ýuwlugydy[+]. 15Ýahazyýal şeýle diýdi: «Eý, ýahuda halky, Iýerusalimiň[†] ilaty, patyşa Ýehoşapat, gulak asyň! Reb size şeýle diýýär: „Siz bu beýik goşundan gorkmaň, heder etmäň, çünki uruş siziňki däldir, Hudaýyňkydyr. 16Ertir olaryň üstüne hüjüm ediň. Olar Ziz depesine çykarlar. Siz olary Ýerubel çölüniň öňüsyrasynda, deräniň aňry başynda taparsyňyz. 17Bu söweşde size söweşmek gerek däldir. Eý, ýahuda we Iýerusalim halky, nyzama duruň-da, garaşyň, Rebbiň size berjek ýeňşini görüň“. Gorkmaň, heder etmäň. Ertir siz olaryň garşysyna çykyň. Reb siz bilen bolar»[+].

18Ýehoşapat ýüzüni ýere berip sežde etdi[†], tutuş ýahuda we Iýerusalim[†] halky-da Rebbiň öňünde ýüzin düşüp, Oňa sežde etdiler. 19Lewiler[†], kohatlar we koralar belent owaz bilen Ysraýyl Hudaýy Rebbe öwgi aýtmak üçin dik durdular[+].

20Olar ertesi irden turup, Tekowa çölüne tarap gitdiler. Olar ýola rowana bolanlarynda, Ýehoşapat durup, şeýle diýdi: «Eý, ýahuda we Iýerusalim[†] ilaty, maňa gulak asyň! Hudaýyňyz Rebbe ynanyň, şonda berk durarsyňyz. Rebbiň pygamberlerine[†] ynanyň, şonda işiňiz şowuna bolar»[+]. 21Ýehoşapat halk bilen maslahatlaşandan soň, Rebbiň şanly huzurynda nagma hem öwgi aýdarlary ýaly aýdymçylar belledi. Aýdymçylar goşunyň öňünden gidip baryşlaryna: «Rebbe şükür ediň, çünki Onuň söýgüsi bakydyr» diýdiler[+].

22Olar aýdym aýdyp, alkyşlamaga başlan batlaryna, Reb Ýahudanyň garşysyna gelen ammonlylara, mowaplylara[†] we Segir dagynyň ilatyna garşy duzak gurdy, olary dowla saldy. 23Çünki ammonlylar we mowaplylar Segir dagynyň ilatyna hüjüm edip, olary bütinleý ýok edipdiler. Segir dagynyň ilatynyň soňuna çykandan soň, ammonlylar we mowaplylar biri-birlerini gyrmaga başladylar[+].

24Ýahuda halky çöldäki gözegçilik diňine gelende, uly goşuna tarap seretdiler, maslyklar ýerde pytrap ýatyrdylar. Gaçyp gutulan adam ýokdy. 25Ýehoşapat bilen onuň adamlary olaryň oljasyny almaga gelenlerinde, olar ummasyz köp mallar, harytlar, egin-eşikler we gymmatbaha zatlar tapdylar. Olar göterip äkiderden köp olja aldylar, olar olja gaty köp bolandygy üçin, ony üç günläp topladylar. 26Dördünji gün olar Beraka deresine ýygnanyp, şol ýerde Rebbi alkyşladylar. (Şonuň üçin-de bu dere şu güne çenli hem Beraka[*] deresidir.) 27Onsoň ýahuda we Iýerusalim[†] halky Ýehoşapadyň baştutanlygynda şatlyk bilen Iýerusalime dolanyp geldiler, çünki Reb olara duşmanlarynyň üstünden ýeňiş gazandyrypdy. 28Olar Iýerusalimdäki Rebbiň öýüne[†] arfadyr liralar[†] we surnaýlar çalyp geldiler. 29Rebbiň Ysraýylyň duşmanlarynyň garşysyna eden söweşi barada eşidenlerinde, ähli ýurtlaryň patyşalyklaryna Rebbiň gorkusy indi[+]. 30Ýehoşapadyň ýurdy asudalykda boldy, çünki Hudaý olara hemme tarapdan asudalyk beripdi[+].

31[•]Şeýdip, Ýehoşapat Ýahuda patyşalyk etdi. Ýehoşapat patyşa bolanda otuz bäş ýaşyndady. Ol ýigrimi bäş ýyl Iýerusalimde[†] patyşalyk etdi, onuň ejesiniň ady Azubady. Ol Şilhiniň gyzydy. 32Ýehoşapat Rebbiň nazarynda dogry işlerini edip, kakasy Asanyň ýollaryndan ýöräp, ondan çykmady. 33Emma Ýahudadaky seždegähler[†] entek hem doly aýrylmandy. Halk entek hem ýüregini ata-babalarynyň Hudaýyna baglamandy. 34Ýehoşapadyň başdan-aýak eden ähli işleri barada Hananynyň ogly Ýehuwyň işlerinde – Ysraýyl patyşalarynyň taryh kitabynda ýazylandyr[+].

35Ömrüniň ahyrynda Ýahudanyň patyşasy Ýehoşapat pis işleri eden Ysraýyl patyşasy Ahazýa goşuldy. 36Ýehoşapat Tarşyşa gidýän gämileri ýasamak üçin Ahazýa goşuldy. Olar gämileri Esýongeberde ýasadylar. 37Onsoň Mareşadan bolan Dodawahunyň ogly Eligezer Ýehoşapada garşy pygamberlik edip[†]: «Ahazýa goşulandygyň üçin Reb seniň ýasan zadyňy ýok eder» diýdi. Gämiler çagşap, olar Tarşyşa gidip bilmediler.

#### 21‑nji bap


Ýahuda patyşasy Ýehoram


(2 Patyşalar 8:16-19)

1Ýehoşapat ata-babalaryna gowuşdy. Ol Dawut[†] galasynda, atalarynyň ýanynda jaýlandy. Ogly Ýehoram onuň ýerine patyşa boldy. 2Ýehoramyň inileri şulardy: Azarýa, Ýehiýel, Zakarýa, Azarýahu, Mikaýyl we Şepatýa. Bular Ýehoşapadyň ogullarydy. 3Olaryň kakasy ogullaryna Ýahudadaky[†] galalar bilen birlikde kümüşden, altyndan we gymmatbaha zatlardan ybarat bolan köp sowgatlar beripdi. Emma Ýehoşapat patyşalygy Ýehorama beripdi. Ýehoram onuň nowbahar ogludy[†]. 4[•]Ýehoram kakasynyň tagtyna çykyp, patyşalygyny berkidensoň, ol ähli inilerini hem-de Ysraýylyň[†] käbir baştutanlaryny gylyçdan geçirdi. 5Ýehoram patyşa bolanda otuz iki ýaşyndady. Ol Iýerusalime[†] sekiz ýyl patyşalyk etdi. 6Ahabyň nesilleriniň edişi ýaly, Ýehoram-da Ysraýyl patyşalarynyň ýollaryndan ýöredi, çünki Ahabyň gyzy onuň aýalydy. Ýehoram Rebbiň[†] nazarynda ýigrenji işleri etdi[+]. 7Emma Reb Dawuda onuň nesillerinden biriniň ömürlik tagtda oturjakdygyny wada berendigi we Öz guly Dawut bilen äht[†] edendigi üçin Ýahudany derbi-dagyn etmek islemedi[+].


Edomyň gozgalaňy


(2 Patyşalar 8:20-22)

8Ýehoramyň döwründe edomlylar gozgalaň turzup, Ýahudanyň[†] gol astyndan çykdylar we özlerine bir patyşa goýdular[+]. 9Onsoň Ýehoram söweş arabalarynyň serkerdeleri bilen gitdi. Edomlylar Ýehoram bilen onuň serkerdeleriniň daşyny gabadylar, ýöne Ýehoram ýanyndakylar bilen gije edomlylaryň içinden geçip gaçdylar. 10Şeýdip, Edom şu güne çenli hem Ýahuda garşy gozgalaň turzup, oňa garaşsyz bolup gelýär. Edil şol wagtda Libna galasy hem Ýahudanyň garşysyna uruş turuzdy, çünki Ýehoram ata-babalarynyň Hudaýy Rebbi ret edipdi.

11Mundan başga-da, Ýehoram Ýahuda daglygyndaky butlara[†] seždegähleri[†] gurdy. Ol Iýerusalimiň[†] ilatyna Hudaýa biwepalyk etdirip, Ýahudany azdyrdy. 12-13Ýehorama Ylýasdan ine, şu hat geldi: «Ataň Dawudyň Hudaýy Reb şeýle diýýär: „Sen kakaň Ýehoşapadyň we Ýahudanyň patyşasy Asanyň ýollaryna eýermän, eýsem Ysraýylyň patyşalarynyň ýollaryna eýerip, Ysraýylyň patyşasy Ahabyň Ysraýyla edişi ýaly, Ýahudanyň we Iýerusalimiň ilatyna Hudaýa biwepalyk etdirdiň. Sen şeýle hem öz maşgala agzalaryň bolan inileriňi öldürdiň. Olar senden gowudylar[+][+]. 14Ine, Reb seniň halkyň, çagalaryň, aýallaryň, ähli mal-mülküň başyndan agyr külpet inderer. 15Sen bolsa agyr içege keseline ýolugarsyň, tä içegeleriň daşyna akyp çykýança, keseliň günsaýyn ýaramazlaşar“».

16Reb piliştlileriň[†] we efiopiýalylaryň golaýyndaky araplaryň Ýehorama garşy gazabyny oýardy[+]. 17Olar Ýahudanyň üstüne çozup girip, patyşanyň köşgüne degişli bolan ähli mal-mülkleri, patyşanyň ogullarydyr aýallaryny alyp gitdiler. Patyşanyň körpe ogly Ýehogahazdan başga ogly galmady.

18Bu wakalardan soň, Reb Ýehoramy bejerip bolmaýan içege keseline ýolukdyrdy. 19Iki ýyllap onuň keseli günsaýyn ýaramazlaşyp, ikinji ýylyň ahyrynda içegeleri daşyna çykyp, ol agyr jebir-sütemden ýaňa dünýäden ötdi. Onuň halky ata-babalaryna edişleri ýaly, onuň hatyrasyna ot ýakmadylar[+]. 20Ýehoram patyşa bolanda otuz iki ýaşyndady. Ol sekiz ýyl Iýerusalime[†] patyşalyk etdi. Onuň ölümine gynanç bildiren bolmady. Olar Ýehoramy Dawut[†] galasynda jaýladylar; ýöne ony patyşalaryň mazarynda goýmadylar.

#### 22‑nji bap


Ýahuda patyşasy Ahazýa


(2 Patyşalar 8:25-29; 9:21-28)

1[•]Iýerusalimiň[†] ilaty Ýehoramyň körpe ogly Ahazýany kakasynyň ýerine patyşa etdi. Ýehoramyň beýleki ogullarynyň ählisini araplar bilen düşelgä gelen leşger öldüripdi. Şeýdip, Ýehoramyň ogly Ahazýa Ýahuda[†] patyşa boldy. 2Ahazýa patyşa bolanda kyrk iki ýaşyndady. Ol Iýerusalime bir ýyl patyşalyk etdi. Onuň ejesi Atalýa Ysraýylyň[†] patyşasy Omrynyň agtygydy[+]. 3Ahazýa hem Ahabyň maşgalasynyň pis ýolundan ýöredi. Ahazýanyň ejesi pis iş etmekde geňeşçisidi. 4Ahazýa hem Ahabyň maşgalasy ýaly, Rebbiň[†] nazarynda ýigrenji işleri etdi. Kakasy ölenden soň, Ahabyň nesilleri Ahazýanyň geňeşçisi bolup, ony heläkçilige uçratdylar[+]. 5Ahazýa olaryň maslahatyna eýerip, Ysraýylyň patyşasy Ahabyň ogly Ýoram bilen Siriýanyň patyşasy Hazaýyla garşy uruşmak üçin Ramotgilgada gitdi. Siriýalylar şol ýerde Ýoramy ýaraladylar[+]. 6Ýoram Ramotgilgatda Hazaýyla garşy urşup ýörkä, siriýalylaryň özüne salan ýaralaryny bejertmek üçin Ýizregele gaýdyp geldi. Ýahuda patyşasy Ýehoramyň ogly Ahazýa[*] ýaralanan Ahabyň ogly Ýoramy görmek üçin Ýizregele gitdi.

7Emma Ahazýanyň Ýoramyň ýanyna gelip heläk bolmagy Hudaý tarapyndandy. Ahazýa bu ýere gelip, Ýoram bilen bile Nimşiniň ogly Ýehuwyň ýanyna gitdi. Reb Ahabyň nesillerini ýok etmek üçin Ýehuwy saýlapdy. 8Ýehu Ahabyň nesillerine höküm edýärkä, Ýahudanyň baştutanlaryna we Ahazýa hyzmat eden Ahazýanyň doganlarynyň ogullaryna duşup, olary öldürdi[+]. 9Ýehuwyň adamlary Ahazýany agtardylar. Ahazýa Samariýada[†] gizlenip ýörkä tutulyp, Ýehuwyň ýanyna getirildi we öldürildi. Ony jaýlap, şeýle diýdiler: «Ahazýa Rebbe bütin kalby bilen tabyn bolan Ýehoşapadyň agtygydyr». Ahazýanyň nesillerinden patyşalygy dolandyryp biljek adam galmandy[+].


Ýowaş Atalýadan halas edilýär


(2 Patyşalar 11:1-3)

10[•]Ýahuda[†] patyşasy Ahazýanyň ejesi Atalýa öz oglunyň öldürilendigi barada eşiden dessine, Ýahudadaky ähli patyşa nesillerini ýok etdi[+]. 11Emma patyşanyň gyzy Ýehoşabgat patyşanyň öldürilmeli şazadalarynyň içinden Ahazýa patyşanyň ogly Ýowaşy ogurlap, ony enekesi bilen bile ýatylýan otagda goýdy. Şeýdip, Ýehoram patyşanyň gyzy, ruhany[†] Ýehoýadanyň aýaly, Ahazýa patyşanyň uýasy Ýehoşabgat Ýowaşy Atalýadan gizledi we Ýowaş diri galdy. 12Ýowaş alty ýyllap Ýehoşabgat bilen Hudaýyň öýünde gizlenip gezdi. Şol döwürde Atalýa ýurtda şalyk sürdi.

#### 23‑nji bap


Atalýa garşy pitne


(2 Patyşalar 11:4-16)

1Ýedinji ýylda Ýehoýada gaýrata galyp, ýüzbaşylar Ýerohamyň ogly Azarýa, Ýehohananyň ogly Ysmaýyl[†], Obediniň ogly Azarýa, Adaýanyň ogly Magaseýa we Zikriniň ogly Elişapat bilen äht[†] edişdi. 2Ýüzbaşylar Ýahuda[†] aýlanyp, Ýahudanyň ähli şäherlerinden lewileri[†] we Ysraýylyň[†] tirebaşylaryny toplap, Iýerusalime[†] geldiler. 3Onsoň bütin jemagat Hudaýyň öýünde patyşanyň ogly bilen äht edişdi. Ýehoýada olara şeýle diýdi: «Ine, bu patyşanyň ogludyr. Rebbiň[†] Dawudyň[†] ogullary barada beren wadasyna görä patyşalyk eder[+]. 4Siziň etmeli işiňiz şudur: Sabat güni[†] hyzmata gelýän ruhanylaryň[†] we lewileriň üçden biri derwezeban bolsun[+]. 5Üçden biriňiz patyşanyň köşgünde, üçden biriňiz Bina derwezesinde, tutuş halk hem Rebbiň öýüniň[†] howlusynda bolsun. 6Rebbiň öýüne ruhanylardan we hyzmat edýän lewilerden başga hiç kim girmesin. Ruhanylar bilen lewiler girip bilerler, çünki olar mukaddesdirler[†]. Ýöne bütin halk Rebbiň görkezmelerini berjaý etsin. 7Lewileriň ählisiniň eli ýaragly bolup, olar patyşanyň daşyny gurşasyn. Öýe ýakynlaşan adam öldürilsin. Patyşa girende-çykanda onuň ýanynda boluň».


Ýowaş patyşalyga bellenýär


(2 Patyşalar 11:17-20)

8Lewiler[†] we bütin ýahuda[†] halky Ýehoýada ruhanynyň[†] tabşyran zatlaryny aýdyşy ýaly ýerine ýetirdiler. Olaryň hersi öz adamlaryny Sabat güni[†] nobatçylyk edenleri-de, etmedikleri-de alyp geldiler, Ýehoýada ruhany toparlaryň hiç birini goýbermedi. 9Ýehoýada ruhany Dawut[†] patyşanyň Hudaýyň öýündäki naýzalaryny, uly we kiçi galkanlaryny serkerdelere berdi. 10Ýehoýada bütin halky patyşany goramak üçin öýüň daş-töwereginde, gurbanlyk[†] sypasynyň[†] we öýüň töwereginde garawul hökmünde goýdy, olaryň hersiniň elleri ýaraglydy. 11Onsoň Ýehoýada patyşanyň ogly Ýowaşy daşary çykaryp, başyna täç geýdirip, oňa patyşalyk ähtini[†] berdi. Ýehoýada bilen onuň ogullary Ýowaşyň başyna ýag guýup[†], ony patyşalyga bellediler. Ony patyşa diýip yglan edip: «Ýaşasyn patyşa!» diýip gygyryşdylar[+].

12Atalýa halkyň ylgaşyp, patyşany alkyşlaýanyny eşidende, halkyň ýanyna, Rebbiň öýüne[†] geldi. 13Görse, ine, patyşa girelgede öz sütüniniň ýanynda durdy. Serkerdelerdir surnaýçylar-da patyşanyň ýanyndadylar. Ýurduň bütin halky şatlanyp, surnaý çalýardy, nagmaçylar hem öz saz gurallary bilen alkyş aýdýardylar. Atalýa ýakasyny ýyrtyp: «Haýynlyk! Haýynlyk!» diýip gygyrdy[+]. 14Onsoň Ýehoýada ruhany[†] goşun ýüzbaşylaryna: «Atalýany bu ýerden çykaryň. Onuň yzyna eýereni gylyçdan geçiriň» diýip buýruk berdi. Çünki ruhany: «Goý, ol Rebbiň öýünde öldürilmesin» diýipdi. 15Şeýdip, olar Atalýany tutdular. Ony At derwezesinden patyşanyň köşgüne getirip, şol ýerde öldürdiler[+].

16Halk Rebbiň halky bolar ýaly, Ýehoýada özüniň, bütin halkyň we patyşanyň arasynda äht[†] etdi. 17Onsoň bütin halk Bagalyň[†] buthanasyna[†] baryp, ony ýykdy. Ondaky gurbanlyk[†] sypalaryny[†], butlary döwüp, bölek-bölek edip taşladylar. Olar Bagalyň ruhanysy[†] Mattany gurbanlyk sypalarynyň öňünde öldürdiler[+]. 18Ýehoýada Rebbiň öýüne[†] gözegçilik etmek işine ruhanylary we lewileri[†] belledi. Dawut[†] olary Rebbiň öýüne gözegçilik etmäge belläpdi. Olar Musanyň[†] kanunynda[†] ýazylyşy ýaly, Dawudyň tabşyrygy boýunça şadyhorramlyk we aýdym-saz bilen Rebbe ýakma gurbanlyklar[†] hödürlemelidiler[+]. 19Ýehoýada Rebbiň öýüne hiç bir haram adam girmez ýaly, onuň derwezesinde garawullar goýdy[+]. 20Ýehoýada ruhany ýüzbaşylary, han-begleri, halkyň häkimlerini, ýurduň bütin halkyny özi bilen alyp gitdi. Olar patyşany Rebbiň öýünden alyp, ýokarky derwezäniň üsti bilen köşge getirdiler. Ýowaşy şa tagtynda oturtdylar. 21Şeýdip, ýurduň bütin ilaty şat boldy. Atalýa gylyçdan geçirilenden soň, şäherde ümsümlik boldy.

#### 24‑nji bap


Ýowaş Rebbiň öýüni bejerdýär


(2 Patyşalar 12:1-16)

1[•]Ýowaş patyşalyk edip başlanda ýedi ýaşyndady. Ol kyrk ýyllap Iýerusalimde[†] patyşalyk etdi. Onuň ejesi Beýerşebadan bolup, ady Sibýady. 2Ýowaş Ýehoýada ruhanynyň[†] bütin ömrüne Rebbiň[†] nazarynda dogry işlerini etdi. 3Ýehoýada Ýowaşa iki aýal alyp berdi; Ýowaş olardan ogullardyr gyzlar gördi.

4Mundan soň Ýowaş Rebbiň öýüni[†] dikeltmegi ýüregine düwdi. 5Ýowaş ruhanylary[†] we lewileri[†] ýygnap, olara şeýle diýdi: «Ýahudanyň[†] şäherlerine gidiň-de, Hudaýyňyzyň öýüni her ýyl bejermek üçin bütin ysraýyl[†] halkyndan pul toplaň. Bu işi dessine ýerine ýetiriň». Emma lewiler howlukmadylar. 6Şeýdip, Ýowaş patyşa Ýehoýada baştutany çagyryp, oňa şeýle diýdi: «Näme üçin Rebbiň guly Musanyň[†] ysraýyl halkyna Äht[†] çadyry üçin salan salgydyny Ýahudadan we Iýerusalimden[†] getirmekligi lewilerden talap etmediň?»[+] 7Pis aýal Atalýanyň ogullary Hudaýyň öýüne urup girip, Rebbiň öýündäki mukaddes[†] zatlary Bagal[†] butlaryna[†] sežde etmekde[†] ulanypdylar.

8Patyşa sandyk ýasamagy buýurdy. Sandygy ýasap, ony Rebbiň öýüniň[†] derwezesiniň agzynda goýdular. 9Hudaýyň guly Musanyň[†] çölde ysraýyl halkyna salan salgydynyň Reb üçin getirilmelidigi Ýahudada we Iýerusalimde[†] yglan edildi. 10Ähli baştutanlar we bütin halk şadyhorramlyk bilen salgytlaryny getirip, tä sandyk dolýança, oňa atdylar[+]. 11Lewiler[†] sandygy patyşanyň emeldarlaryna getirip berenlerinde, onuň içinde köp puluň toplanandygyny görýärdiler. Patyşanyň kätibi bilen baş ruhany[†] gelip, sandygy boşadyp, ony äkidip öz ýerinde goýýardylar. Olar her gün şeýle edip, gaty köp pul topladylar. 12Patyşa we Ýehoýada puly Rebbiň öýünde işleýän işçilere gözegçilik edýän adamlara berdiler. Olar hem şol puldan neçjarlara, ussalara, şeýle hem, demir we bürünç ussalaryna Rebbiň öýüni bejermek üçin iş hakyny tölediler. 13Gözegçiler öz işlerini etdiler. Olaryň bejeriş işleri rowaç aldy. Olar Hudaýyň öýüni öňki halyna getirip, ony berkitdiler. 14Olar işi tamamlanlaryndan soň, galan puly patyşa we Ýehoýada ruhana getirip berdiler. Galan puldan Rebbiň öýi üçin enjamlary, hyzmat üçin we ýakma[†] gurbanlyk[†] bermek üçin enjamlar, jamlar, altyn we kümüş esbaplar ýasadylar. Olar Ýehoýadanyň ömrüniň dowamynda hemişe Rebbiň öýünde ýakma gurbanlyklar hödür etdiler.


Ýehoýadanyň ölüminden soňky wakalar

15Ýehoýada garrap, ýaşy birçene ýetip, bir ýüz otuz ýaşynda dünýäden ötdi. 16Ýehoýadany Ysraýylda Hudaý we Onuň öýi üçin eden gowy işleri sebäpli Dawut[†] galasynda patyşalaryň ýanynda jaýladylar. 17[•]Ýehoýada ölenden soň, Ýahudanyň[†] baştutanlary gelip, patyşa tagzym etdiler. Patyşa olara gulak asdy. 18Olar ata-babalarynyň Hudaýy Rebbi terk edip, Aşera we beýleki butlara[†] gulluk etdiler. Olaryň bu günäleri sebäpli Ýahudanyň we Iýerusalimiň[†] üstünden Hudaýyň gazaby indi[+]. 19Reb olary Özüne tarap öwürmek üçin olaryň arasyna pygamberler iberdi. Pygamberler olaryň garşysyna şaýatlyk etdiler, ýöne olar gulak asmadylar[+].

20Onsoň Ýehoýada ruhanynyň[†] ogly Zekarýanyň üstüne Hudaýyň Ruhy[†] indi. Zekarýa halkyň öňünde dik durup, şeýle diýdi: «Reb şeýle diýýär: „Näme üçin Rebbiň tabşyryklaryny terk edýärsiňiz? Siziň işiňiz rowaç almaz. Rebbi terk edendigiňiz üçin, Ol hem sizi terk etdi“»[+]. 21Emma halk Zekarýanyň garşysyna dil düwşüp, ony patyşanyň tabşyrygy bilen Rebbiň öýüniň[†] howlusynda daşlap öldürdi[+]. 22Patyşa Ýowaş Zekarýanyň kakasy Ýehoýadanyň özüne eden ýagşylyklaryny ýatlaman, onuň ogluny öldürdi. Zekarýa ölmeziniň öň ýanynda: «Reb muny görüp, hasabyny sorasyn!» diýdi[+].

23Ýylyň ahyrynda Siriýa goşuny Ýowaşyň garşysyna çykdy. Olar Ýahuda we Iýerusalime[†] gelip, halkyň baştutanlarynyň baryny ýok etdiler. Olardan alnan ähli oljany Damaskdaky patyşa iberdiler. 24Siriýalylaryň goşuny az hem bolsa, Reb Ýahudanyň uly goşunyny olaryň eline berdi, çünki Ýahudanyň halky ata-babalarynyň Hudaýy Rebbi terk edipdiler. Şeýdip, olar Ýowaşy jezalandyrdylar[+].

25Siriýalylar Ýowaşa agyr ýara salyp, onuň ýanyndan gidenlerinden soň, Ýowaşyň öz nökerleri Ýehoýada ruhanynyň[†] oglunyň gany üçin ar almaga onuň garşysyna dildüwşük gurap, ony düşeginde öldürdiler. Şeýdip, Ýowaş öldi. Ýowaşy Dawut[†] galasynda jaýladylar, ýöne ony patyşalaryň ýanynda jaýlamadylar. 26Ýowaşyň garşysyna dildüwşük guranlar: ammonly Şimgat atly aýalyň ogly Zabat, mowaply[†] aýal Şimritiň ogly Ýehozabatdy. 27Ýowaşyň ogullary, Ýowaşa garşy edilen köp çykyşlar we Hudaýyň öýüniň täze gurluşygy patyşalaryň taryh kitabynda ýazylandyr. Ýowaşyň ýerine ogly Amazýa patyşa boldy.

#### 25‑nji bap


Ýahuda patyşasy Amazýa


(2 Patyşalar 14:2-6)

1[•]Amazýa patyşa bolanda ýigrimi bäş ýaşyndady. Ol Iýerusalimde[†] ýigrimi dokuz ýyl patyşalyk etdi. Onuň ejesi iýerusalimli bolup, ady Ýehogadyndy. 2Amazýa Rebbiň[†] nazarynda dogry işleri etdi, ýöne bu çyn ýürekden däldi. 3Amazýa patyşalygyny kuwwatlandyryp, öz kakasyny öldüren nökerleri öldürdi[+]. 4Emma Musanyň[†] Töwratda[†] berlen tabşyryklary berjaý edip, Amazýa kakasyny öldüren nökerleriň çagalaryny öldürmedi, çünki Reb şol kitapda: «Ene-atalar çagalarynyň günäsi üçin öldürilmesin, çagalar-da ene-atalarynyň günäleri üçin öldürilmesin, her kim öz günäsi üçin öldürilsin» diýip tabşyryk beripdi[*][+].


Edomlylara garşy uruş

5Amazýa ýahuda[†] halkyny ýygnap, ähli ýahudalary we benýaminleri uruglaryna görä müňbaşylaryň we ýüzbaşylaryň baştutanlygy astynda goýdy. Ýigrimi we ondan ýokary ýaşlylary sanap, olardan naýza we galkan göterip, söweşip biljek üç ýüz müň saýlama esger tapdy[+]. 6Amazýa ýüz ýetmiş batman[*] kümşe Ysraýyldan[†] ýüz müň batyr ýigidi hakyna tutdy. 7Emma Hudaýyň bir adamy gelip, Amazýa şeýle diýdi: «Eý, patyşa! Ysraýyl goşuny seniň bilen gitmesin. Reb ysraýyl halky, ýagny ähli efraýymlar bilen däldir. 8Eger efraýymlar seniň bilen gitseler, sen edermenlik bilen söweşseň-de, Hudaý seniň duşmanlaryňa ýeňiş berer, çünki ýeňiş berýän-de, ýeňlişe sezewar edýän-de Hudaýdyr». 9Amazýa Hudaýyň adamyna: «Ysraýyl goşunyna beren ýüz ýetmiş batman kümşüm bilen näme etmeli?» diýdi. Hudaýyň adamy: «Reb saňa ondan hem artyk berip biler» diýip jogap berdi. 10Onsoň Amazýa Efraýymdan gelen goşuny boşadyp, ony yzyna goýberdi. Emma olaryň Ýahuda garşy gazaby lowlap, gahar-gazap bilen öýlerine dolandylar.

11Amazýa güýç toplap, öz goşunyna baş bolup, Duz deresine gitdi we ol ýerde Segir halkyndan on müň adamy öldürdi[+]. 12Ýahudanyň esgerleri ýene on müň adamy diriligine tutup, olary gaýanyň depesine çykaryp, şol ýerden aşak taşladylar. Olar bölek-bölek boldular[+]. 13Emma Amazýanyň özi bilen urşa gitmesin diýip yzyna iberen goşunynyň esgerleri Samariýadan[†] Beýthorona çenli bolan Ýahuda şäherlerine hüjüm edip, üç müň adamy öldürdiler we köp olja aldylar.

14Amazýa edomlylardan üstün çykyp gelende, Segir halkynyň hudaýlaryny getirip, olary öz hudaýlary hökmünde goýup, olara sežde edip[†], olara gurbanlyklar[†] ýakdy[+]. 15Rebbiň Amazýa gahary gelip, onuň ýanyna bir pygamber[†] iberdi. Pygamber Amazýa: «Näme üçin sen öz halkyny seniň eliňden halas edip bilmedik halkyň taňrylaryna sežde edýärsiň?» diýdi. 16Pygamber sözleýärkä, patyşa oňa: «Biz seni patyşa maslahatçy edip belledikmi? Bes et! Ýogsam öldürilersiň» diýdi. Pygamber: «Seniň şeýle edip, meniň maslahatyma gulak goýmandygyň üçin, Hudaýyň seni öldürmegi karar edendigini men bilýärin» diýip, sözüni bes etdi.


Ysraýyla garşy uruş


(2 Patyşalar 14:8-20)

17Onsoň Ýahuda[†] patyşasy Amazýa maslahatlaşyp, Ýehogahazyň ogly, Ýehuwyň agtygy Ysraýyl patyşasy Ýehowaşa çapar ýollap: «Gel, ýüzbe-ýüz bolaly» diýdi. 18Ysraýyl patyşasy Ýehowaş Ýahuda patyşasy Amazýanyň ýanyna adam iberip, şeýle diýdi: «Liwandaky ýandak Liwandaky kedr agajyna sawçy ýollap: „Gyzyňy meniň ogluma ber“ diýip sorapdyr. Emma Liwandaky bir wagşy haýwan geçip barýarka, ýandagy depeläpdir[+]. 19Sen: „Ine, men edomlylardan üstün çykdym“ diýip öwnüp, muňa buýsanýarsyň. Sen öýüňde otur. Näme üçin sen özüňiň we patyşalygyň başyna bela getirmegine bahana agtarýarsyň?»

20Emma Amazýa muňa gulak asmady. Bu zatlar Ýahudany duşmanlarynyň eline bermek üçin Hudaý tarapyndan edilipdi, sebäbi halk Edom hudaýlaryna sežde edipdiler[†]. 21Şeýdip, Ysraýyl patyşasy Ýehowaş öz goşuny bilen Ýahuda patyşasy Amazýanyň üstüne gitdi. Ýehowaş Ýahudanyň Beýtşemeş diýen ýerinde Amazýa garşy uruşda onuň bilen ýüzbe-ýüz sataşdy[+]. 22Ýahuda halky ysraýyl halkyndan ýeňlip, hersi öz çadyrlaryna gaçyp gitdiler. 23Ysraýyl patyşasy Ýehowaş Ahazýanyň agtygy, Ýowaşyň ogly Ýahuda patyşasy Amazýany Beýtşemeşde tutup, Iýerusalime[†] getirdi. Ýehowaş Iýerusalimiň diwarynyň Efraýym derwezesinden Künç derwezesine çenli dört ýüz tirsek aralygyny ýykdy[+]. 24Ýehowaş Obededomyň ygtyýaryndaky Hudaýyň öýündäki altyn-kümşüň, enjamlaryň baryny we patyşanyň köşgündäki hazynalary, bulardan daşary-da girew alan adamlaryny alyp, Samariýa[†] dolanyp geldi[+].


Amazýanyň ölümi

25Ýowaşyň ogly Ýahuda[†] patyşasy Amazýa, Ýehogahazyň ogly Ysraýyl patyşasy Ýehowaş ölenden soň on bäş ýyl ýaşady. 26Amazýanyň başdan-aýak eden ähli işleri Ýahuda we Ysraýyl patyşalarynyň taryh kitabynda ýazylandyr. 27Amazýanyň Rebbiň yzyna eýermekden ýüz öwren pursadyndan başlap, Iýerusalimde[†] onuň garşysyna dildüwşük guraldy. Onsoň Amazýa Lakyşa gaçyp gitdi. Emma onuň yzyndan Lakyşa adam iberip, olar ony şol ýerde öldürdiler[+]. 28Onsoň Amazýanyň jesedini atlara ýükläp getirdiler-de, ony Ýahuda şäherinde[*] atalarynyň ýanynda jaýladylar.

#### 26-njy bap


Ýahuda patyşasy Uzyýa


(2 Patyşalar 14:21-22; 15:1-7)

1[•]Bütin ýahuda[†] halky on alty ýaşly Uzyýany alyp, ony kakasy Amazýanyň deregine patyşa etdi. 2Patyşa Amazýa ata-babalaryna gowşandan soň, Uzyýa Eýlaty täzeden gurup, ony Ýahuda gaýtaryp berdi[+]. 3Uzyýa patyşa bolanda on alty ýaşyndady. Ol Iýerusalimde[†] elli iki ýyl patyşalyk etdi. Onuň ejesi Ýekolýa iýerusalimlidi. 4Uzyýa öz kakasy Amazýa ýaly, Rebbiň[†] nazarynda dogry işleri etdi[+]. 5Özüne Hudaýdan gorkmaklygy öwreden Zakarýanyň bütin ömrüne Uzyýa Hudaýa tabyn boldy. Rebbe tabyn bolan döwürlerinde Hudaý Uzyýanyň işine rowaçlyk berdi[+].

6Uzyýa gidip, piliştlilere[†] garşy urşup, Gatyň, Ýabnäniň we Aşdodyň diwarlaryny ýykdy. Ol Aşdodyň töwereginde we Piliştiň beýleki çäklerinde galalar gurdy. 7Piliştlilere, Gurbagalda ýaşan araplara we megunylara garşy alyp barýan uruşlarynda Hudaý Uzyýa ýardam etdi[+]. 8Ammonlylar Uzyýa salgyt tölediler. Uzyýa has güýçlenip, şan-şöhraty Müsüriň çäklerine çenli ýaýrady[+]. 9Şeýle hem, Uzyýa Iýerusalimdäki[†] Künç, Dere we Burç derwezelerinde diňler gurup, olary berkitdi[+]. 10Uzyýa çölde-de diňler gurup, köp guýulary gazdyrdy. Onuň günbatar baýyrlykda we düzlükde uly mal sürüsi bardy, daglarda we mes toprakly ýerlerde daýhanlary we üzüm bagbanlary bardy. Uzyýa daýhançylyk etmegi söýýärdi. 11Uzyýanyň söweşe ukyply esgerleri bardy. Olar patyşanyň serkerdelerinden bolan Hananýanyň gol astyndaky kätip Ýegiýel we serkerde Magaseýanyň tarapyndan geçirilen tükellemäniň sanyna görä topar-topar bolup söweşe çykdylar. 12Batyr ýigitleriň urugbaşylarynyň umumy sany iki müň alty ýüzdi. 13Olaryň gol astynda üç ýüz ýedi müň bäş ýüz esgerden ybarat goşun bardy. Olar uly güýç bilen duşmana garşy söweş edip, patyşa ýardam ederdiler. 14Uzyýa tutuş goşuny galkanlar, naýzalar, tuwulgalar, sowutlar, ýaýlar we sapan daşlary bilen üpjün etdi. 15Uzyýa diňleriň we diwar burçlarynyň üstünden oklar we uly daşlar atmaga ukyply adamlar tarapyndan oýlanyp tapylan desgalary Iýerusalimde goýdy. Onuň şan-şöhraty uzaklara ýaýrady. Oňa uly ýardam edilip, ol juda güýçlendi.


Uzyýa gopbamlyk edýär

16Uzyýa kuwwatlananda, gopbamlyk edip, heläkçilige uçrady. Ol Hudaýy Rebbe haýynlyk etdi, ol ýakymly ysly tütetgi[†] sypasynda[†] tütetgi ýakmak üçin Rebbiň ybadathanasyna[†] girdi. 17Ruhany[†] Azarýa Rebbiň segsen batyr ruhanysy bilen Uzyýanyň yzyndan girdi. 18Olar Uzyýa patyşa garşy çykyp, oňa şeýle diýdiler: «Eý, Uzyýa, Rebbe ýakymly ysly tütetgi ýakmak seniň işiň däl, ol Harunyň neslinden bolan, mukaddes[†] edilen ruhanylaryň işidir. Sen mukaddes öýden[†] çyk, çünki sen hyýanat etdiň. Bu iş saňa Hudaýymyz Rebden hormat getirmez»[+]. 19Uzyýa gazaplandy; ol ýakymly ysly tütetgi ýakylýan sypanyň ýanynda, Rebbiň öýündäki[†] ruhanylaryň öňünde tütetgi ýakmak üçin durdy. Ol ruhanylara gazaplananda, onuň maňlaýynda deri keseli peýda boldy. 20Baş ruhany Azarýa bilen beýleki ruhanylaryň hemmesi Uzyýa seredenlerinde, onuň maňlaýyndaky deri keselini gördüler. Olar ony ol ýerden tiz çykardylar. Uzyýanyň özi hem ol ýerden dessine çykmak bilen boldy, çünki Reb ony şeýle heläkläpdi[+]. 21Uzyýa patyşa tä ölýänçä, deri keselinden ejir çekip, aýratyn ýerde ýaşady, ol Rebbiň öýünden çetleşdirilipdi. Patyşanyň ogly Ýotam ýurtdaky halka baştutanlyk edip, köşgi dolandyrdy[+].

22Uzyýanyň başdan-aýak eden işleriniň bary barada Amozyň ogly Işaýa pygamber[†] ýazdy[+]. 23Uzyýa ata-babalaryna gowuşdy. Ony atalarynyň ýanynda patyşalara degişli bolan mazarlykda jaýladylar, çünki ol «deri keselli» diýdiler. Ogly Ýotam onuň ýerine patyşa boldy.

#### 27‑nji bap


Ýahuda patyşasy Ýotam


(2 Patyşalar 15:32-38)

1[•]Ýotam patyşa bolanda ýigrimi bäş ýaşyndady. Ol Iýerusalimde[†] on alty ýyl patyşalyk etdi. Onuň ejesi Ýeruşa Sadogyň gyzydy. 2Ýotam kakasy Uzyýa ýaly Rebbiň[†] nazarynda dogry işleri etdi; emma ol Rebbiň ybadathanasyna[†] girmedi. Halk entek hem erbet işleri edýärdi[+]. 3Ýotam Rebbiň öýüniň[†] demirgazyk derwezesini gurdy. Ofel diwarynyň üstünde hem köp gurluşyk işlerini etdi[+]. 4Bulardan daşary-da, Ýotam Ýahuda[†] daglarynda şäherler gurdy we tokaýlyklarda galalar we diňler saldy. 5Ýotam Ammon patyşasyna garşy urşup, olardan üstün çykdy. Ammonlylar şol ýyl Ýotama ýüz ýetmiş batman[*] kümüş, ýigrimi müň çuwal[*] bugdaý we ýigrimi müň çuwal arpa berdiler. Ammonlylar oňa ikinji we üçünji ýylda ýene şonça mukdarda berdiler. 6Hudaýy Rebbine wepaly bolandygy üçin Ýotam kuwwatlandy. 7Ýotamyň beýleki işleri, ähli alyp baran uruşlary hem-de eden işleri Ysraýyl[†] we Ýahuda patyşalarynyň taryh kitabynda ýazylandyr. 8Ýotam patyşa bolanda ýigrimi bäş ýaşyndady. Ol Iýerusalimde on alty ýyl patyşalyk etdi. 9Ýotam ata-babalaryna gowuşdy. Ol Dawut[†] galasynda jaýlandy. Ogly Ahaz onuň ýerine patyşa boldy.

#### 28‑nji bap


Ýahuda patyşasy Ahaz


(2 Patyşalar 16:1-4)

1[•]Ahaz patyşa bolanda ýigrimi ýaşyndady. Ol Iýerusalimde[†] on alty ýyl patyşalyk etdi. Ahaz atasy Dawut[†] ýaly bolmady, ol öz Hudaýy Rebbiň[†] nazarynda dogry işleri etmedi. 2Ahaz Ysraýyl[†] patyşalarynyň ýoly bilen ýöredi. Ol hatda Bagal[†] hudaýy üçin guýma butlar[†] ýasady. 3Ahaz Benhinnom deresinde ýakymly ysly tütetgi[†] ýakyp, Rebbiň ysraýyllaryň öňünden kowup çykaran milletleriniň[†] ýigrenji adaty boýunça öz ogullaryny otdan geçirdi[+]. 4Ol seždegählerde[†], baýyrlyklarda we gür ýaprakly her bir agajyň astynda gurbanlyk[†] berip, ýakymly ysly tütetgi tütedýärdi[+].


Siriýa bilen Ysraýyl Ýahuda hüjüm edýär

5Şonuň üçin hem Hudaýy Reb Ahazy Siriýa patyşasynyň eline berdi. Siriýa patyşasy Ahazdan üstün çykyp, onuň köp sanly adamlaryny ýesir alyp, olary Damaska getirdi. Ol Ysraýyl patyşasynyň hem eline berildi. Ysraýyl patyşasy Ahaza agyr zarba urdy[+]. 6Remalýanyň ogly Peka Ýahudada[†] bir ýüz ýigrimi müň edermen esgeri bir günde öldürdi, çünki olar ata-babalarynyň Hudaýy Rebbi terk edipdiler. 7Efraýymyň batyr ýigidi Zikri patyşanyň ogly Magaseýany, patyşa köşgüniň emeldary Azrykamy we patyşadan soň ikinji adam bolan Elkanany öldürdi. 8Ysraýyllar öz doganlaryndan iki ýüz müň erkegi, aýallary, ogullardyr gyzlary ýesir aldylar, ysraýyllar şeýle hem olardan köp olja alyp, oljalary Samariýa[†] getirdiler. 9Emma Rebbiň bir pygamberi[†] bardy, onuň ady Odetdi. Odet Samariýa gelen goşunyň ýanyna gelip, olara şeýle diýdi: «Ata-babalaryňyzyň Hudaýy Reb Ýahuda gazaplanany üçin olary siziň eliňize berdi. Emma siz göge ýeten gazap bilen olary öldürdiňiz[+]. 10Indi siz Ýahudanyň we Iýerusalimiň[†] halklaryny: aýaldyr-erkekleri gul-gyrnak hökmünde özüňize tabyn etjek bolýarsyňyz. Eýsem Hudaýyňyz Rebbiň öňünde siziň özüňiz ýazyksyzmy näme? 11Indi maňa gulak asyň-da, garyndaşlaryňyzdan alan ýesirleriňizi yzyna iberiň, çünki Rebbiň gahar-gazaby siziň üstüňizdedir». 12Şeýle hem, efraýymlardan bolan käbir baştutanlar: Ýehohananyň ogly Azarýa, Meşillemotyň ogly Berekýa, Şallumyň ogly Hizkiýa we Hadlaýyň ogly Emasa dagy uruşdan gelýänleriň garşysyna çykyp, olara: 13«Ýesirleri bu ýere getirmäň. Bu biziň günälerimizi we ýazyklarymyzy artdyryp, Rebbe garşy günä etdigimiz bolar. Biziň ýazygymyz eýýäm juda çökderdir. Rebbiň gazaby Ysraýyla garşy lowlaýandyr» diýdiler. 14Şeýdip, esgerler ýesirleri we oljalary baştutanlaryň, bütin jemagatyň ýanynda goýup gitdiler. 15Onsoň ady agzalanlar turup, ýesirleri aldylar-da, olaryň arasyndaky ýalaňaçlaryna oljalardan eşikler alyp geýdirdiler. Olara eşik, çaryk geýdirip, iýmit we suw bilen üpjün etdiler; ýaralaryna ýag guýdular[†]; ýarawsyzlaryny eşege mündürip, Ýeriho Palma galasyndaky garyndaşlaryna getirip, soň yzlaryna – Samariýa dolandylar[+].


Aşur Ýahuda kömek etmekden ýüz öwürýär

16Şol wagtlarda Ahaz patyşa kömek sorap, Aşur patyşasynyň ýanyna adam ýollady. 17Edomlylar ýene-de çozup, Ýahudadan[†] üstün çykypdy, olary ýesir edip äkidipdiler[+]. 18Piliştliler[†] Ýahudanyň günbatar baýyrlaryndaky we Negep[†] çölündäki şäherlerine hüjüm edip, Beýtşemeşi, Aýalony, Gederoty, Sokony ýanyndaky obalary bilen, Timnany ýanyndaky obalary bilen, Gomzony ýanyndaky obalary bilen basyp alyp, şol ýerlerde mesgen tutupdylar[+]. 19Ysraýyl patyşasy Ahaz zerarly Reb Ýahudany kiçeldipdi, çünki Ahaz Ýahudada azgynlyk edip, Rebbe hyýanat edipdi. 20Şeýdip, Aşur patyşasy Tiglatpileser Ahazyň garşysyna çykyp, oňa ýardam etmegiň deregine zulum etdi[+]. 21Ahaz Rebbiň öýüni[†], patyşanyň köşgüni we emeldarlaryň öýlerini talap, olardan Aşur patyşasyna salgyt töledi; emma bu Ahaza kömek etmedi.


Ahazyň günäleri

22Ahaz patyşa betbagtçylykly pursatlarynda Rebbe hyýanatçylygyny has-da artdyrdy. 23Ahaz özüni ýeňlişe sezewar eden Damask hudaýlaryna gurbanlyk[†] berip, şeýle diýdi: «Siriýa patyşalarynyň hudaýlarynyň olara ýardam edişleri ýaly, maňa-da ýardam etmekleri üçin, men olara gurbanlyk bererin». Emma ol hudaýlar Ahazyň we tutuş Ysraýylyň başyndan betbagtçylyk inderdi. 24Ahaz Hudaýyň öýündäki enjamlary toplap, olary döwüp bölek-bölek etdi. Ol Rebbiň öýüniň[†] gapylaryny gulplady. Ahaz Iýerusalimiň[†] her künjeginde özi üçin gurbanlyk sypalaryny[†] ýasady. 25Başga hudaýlara ýakymly ysly tütetgi[†] ýakmak üçin Ýahudanyň[†] her şäherinde seždegähler[†] gurup, ata-babalarynyň Hudaýy Rebbiň gaharyny getirdi. 26Ahazyň başdan-aýak eden ähli işleri Ýahuda we Ysraýyl patyşalarynyň taryh kitabynda ýazylandyr. 27Ahaz ata-babalaryna gowuşdy. Ol Iýerusalim şäherinde jaýlandy. Emma Ahazy Ysraýyl patyşalarynyň mazaryna getirmediler. Ogly Hizkiýa onuň ýerine patyşa boldy.

#### 29-njy bap


Ýahuda patyşasy Hizkiýa


(2 Patyşalar 18:1-3)

1[•]Hizkiýa patyşa bolanda ýigrimi bäş ýaşyndady. Ol Iýerusalimde[†] ýigrimi dokuz ýyl patyşalyk etdi. Onuň ejesi Abyýa Zakarýanyň gyzydy. 2Ol atasy Dawut[†] ýaly Rebbiň[†] nazarynda dogry işleri etdi.


Rebbiň öýi tämizlenýär

3Patyşalygynyň birinji ýylynyň birinji aýynda, Hizkiýa Rebbiň öýüniň[†] gapylaryny açyp, ony bejerdi. 4Ol ruhanylardyr[†] lewileri[†] çagyryp, olary gündogar tarapdaky meýdança toplady. 5Hizkiýa olara: «Eý, lewiler, maňa gulak asyň! Iniňizi tämizläň[†] we ata-babalaryňyzyň Hudaýy Rebbiň öýüni mukaddes[†] ediň! Bu mukaddes ýerden haram zatlary çykaryp zyňyň. 6Çünki biziň ata-babalarymyz Hudaýymyz Rebbe hyýanat edip, Onuň nazarynda pis işleri etdiler; Rebbi terk edip, Onuň mesgeninden ýüz dönderip, ýeňselerini öwürdiler. 7Olar eýwanyň gapylaryny hem gulplap, çyralary öçürdiler. Mukaddes ýerde Ysraýylyň[†] Hudaýyna ýakymly ysly tütetgi[†] ýakmadylar, ýakma[†] gurbanlyk[†] bermediler[+]. 8Şonuň üçin hem, Ýahudanyň[†] we Iýerusalimiň[†] üstünden Rebbiň gazaby indi. Öz gözüňiz bilen görşüňiz ýaly, olary ile elhençlik, geň-täsinlik we gülki etdi. 9Şu sebäpli, biziň atalarymyz gylyçdan öldüler, ogullarymyzdyr gyzlarymyz we aýallarymyz ýesirlikdedir. 10Indi Ysraýyl Hudaýy Rebbiň güýçli gazaby bizden sowlar ýaly, men Onuň bilen äht[†] edişmegi ýüregime düwdüm[+]. 11Ogullarym, siz geleňsizlik etmäň, çünki Reb sizi Öz huzurynda durup hyzmat etmegiňiz üçin, Öz hyzmatkärleri bolup, ýakymly ysly tütetgi ýakmagyňyz üçin sizi saýlady»[+].

12Onsoň lewilerden[†], ine, şular ýerlerinden turdy: Kohadyň nesillerinden: Omasaýyň ogly Mahat we Azarýanyň ogly Ýowel; Merarynyň nesillerinden: Abdynyň ogly Kiş, Ýehalleleliň ogly Azarýa; Gerşonyň nesillerinden: Zimmanyň ogly Ýowa, Ýowanyň ogly Eden;[+] 13Elisapanyň nesillerinden: Şimri we Ýegiýel; Asafyň nesillerinden: Zakarýa we Matanýa;[+] 14Heýmanyň nesillerinden: Ýehiýel we Şimgi; Ýedutunyň[†] nesillerinden: Şemagýa we Uzyýel[+]. 15Olar doganlaryny toplap, inlerini tämizläp[†], Rebbiň sözüne görä patyşanyň tabşyryşy ýaly, Rebbiň öýüni[†] tämizlemek üçin ol ýere girdiler. 16Ruhanylar[†] Rebbiň öýüni tämizlemek üçin içine girip, ybadathanadan[†] tapan ähli murdar[†] zatlaryny Rebbiň öýüniň howlusyna çykardylar. Lewiler hem olary alyp, Kidron deresine äkitdiler[+]. 17Birinji aýyň birinji gününde mukaddes[†] etme işine başladylar, aýyň sekizine Rebbiň eýwanyna ýetdiler. Sekizinji gün olar Rebbiň öýüni mukaddes etdiler we birinji aýyň on altysy güni işi tamamladylar. 18Onsoň olar patyşa Hizkiýanyň ýanyna girip: «Biz tutuş Rebbiň öýüni, ýakma[†] gurbanlyk[†] sypasyny[†], ähli enjamlary we hödür çörekleri[†] goýulýan hantagtany, ähli enjamlaryny doly tämizledik. 19Ahaz patyşanyň höküm sürýän döwründe haýynlyk edip, aýryp taşlan ähli enjamlaryny taýynlap, mukaddes etdik. Olar Rebbiň gurbanlyk sypasynyň öňündedir» diýdiler[+].

20Onsoň Hizkiýa irden turup, şäheriň baştutanlaryny ýygnap, Rebbiň öýüne[†] gitdi. 21Olar patyşalyk, mukaddes öý[†] we ýahuda halky üçin günä gurbanlygy hökmünde ýedi öküz, ýedi goç, ýedi guzy we ýedi teke getirdiler. Patyşa Harunyň nesillerine – ruhanylara[†] olary gurbanlyk[†] sypasynda[†] Rebbe bermegi tabşyrdy. 22Şeýdip, olar öküzleri öldürdiler; ruhanylar gany alyp, gurbanlyk sypasyna serpdiler. Olar goçlary we guzulary öldürip, olaryň ganyny hem gurbanlyk sypasyna tarap serpdiler[+]. 23Günä gurbanlygy üçin erkeçler patyşanyň we halkyň ýanyna getirildi, olar erkeçleriň üstüne ellerini goýdular[+]. 24Onsoň ruhanylar erkeçleri öldürip, olaryň ganyny bütin ysraýyl halkyny günäden saplamak üçin gurbanlyk sypasynyň üstüne günä gurbanlygy hökmünde dökdüler. Çünki patyşa bütin ysraýyl halky üçin ýakma gurbanlygynyň[†] we günä gurbanlygynyň berilmegini tabşyrypdy.

25Dawudyň[†], patyşanyň görgüri Gatyň we Natan pygamberiň[†] tabşyrygy boýunça, patyşa lewileri[†] kimwallar, arfalardyr liralar[†] bilen Rebbiň öýünde[†] ýerleşdirdi. Bu tabşyrygy Reb pygamberleriň üsti bilen beripdi[+]. 26Lewiler Dawudyň saz gurallary, ruhanylar[†] hem surnaýlary bilen durdular[+]. 27Onsoň Hizkiýa patyşa gurbanlyk[†] sypasynda[†] ýakma gurbanlyk[†] bermegi tabşyrdy. Ýakma gurbanlyk bermäge başlanlarynda, surnaýlar we Ysraýyl patyşasy Dawudyň saz gurallary bilen Rebbe alkyş aýtmaga başladylar. 28Bütin halk ybadat edip, aýdymçylar aýdym aýdyp, surnaýçylar surnaý çaldylar. Aýdym-saz tä ýakma gurbanlygy tamamlanýança dowam etdi. 29Ýakma gurbanlygy tamamlananda, patyşa we onuň ýanyndakylaryň bary ýüzlerini ýere berip sežde etdiler[†]. 30Hizkiýa patyşa we onuň baştutanlary lewilere Dawudyň we Asaf görgüriň sözleri bilen Rebbe alkyş aýtmagy tabşyrdylar. Olar şatlyk bilen alkyş aýdyp, dyza çöküp ybadat etdiler.

31Onsoň Hizkiýa: «Indi siz özüňizi Rebbe bagyş etdiňiz. Golaý geliň-de, Rebbiň öýüne[†] gurbanlyklar[†], şükür gurbanlyklaryny getiriň» diýdi. Halk gurbanlyklar we şükür gurbanlyklaryny getirdiler; göwnünden çykaran her kes ýakma gurbanlyklaryny[†] getirdi. 32Halkyň getiren ýakma gurbanlyklarynyň sany ýetmiş öküz, ýüz goç we iki ýüz guzudy. Bularyň bary Rebbe ýakma gurbanlygyny bermek üçindi. 33Mukaddes[†] edilen mallaryň sany alty ýüz öküz we üç müň goýundan ybaratdy. 34Emma ruhanylar[†] azdyklary üçin ýakma gurbanlyklarynyň hemmesiniň derisini soýup bilmediler. Iş gutaryp, galan ruhanylar inlerini tämizleýänçäler[†], doganlary lewiler[†] ruhanylara ýardam etdiler, lewiler inlerini tämizlemekde ruhanylara garanda has sap ýüreklidiler. 35Köp sanly ýakma gurbanlyklaryndan daşary-da, salamatlyk gurbanlyklarynyň ýagy we ýakma gurbanlyklary bilen berilýän içgi sadakalary[†] bardy. Şeýdip, Rebbiň öýüniň hyzmaty dikeldildi. 36Hudaýyň halk üçin eden işlerine Hizkiýa we bütin halk şatlandylar, çünki bu iş tiz tamamlanypdy.

#### 30-njy bap


Hizkiýa Pesah baýramyny belleýär

1Hizkiýa Ysraýyl[†] Hudaýy Rebbe[†] Pesah baýramyny[†] bellemek üçin Rebbiň Iýerusalimdäki[†] öýüne gelsinler diýip, bütin ysraýyl, ýahuda[†] halklaryna habar ýollap, efraýymlara we günbatardaky manaşalara hem hatlar ýazdy. 2Patyşa hem onuň baştutanlary we bütin halk Pesah baýramyny ikinji aýda bellemek barada maslahat geçiripdiler[+]. 3Çünki ruhanylaryň[†] özlerini ýeterlik möçberde inlerini tämizlemändigi[†] we halkyň Iýerusalime ýygnanmandygy sebäpli Pesahy bellenen wagtda edip bilmediler[+]. 4Bu niýet patyşanyň we halkyň gözüne dogry göründi. 5Şeýdip, halk Iýerusalime gelip, Ysraýyl Hudaýy Reb üçin Pesah baýramyny bellesinler diýip, Beýerşebadan Dana çenli tutuş Ysraýylda yglan etmeli diýen karara geldiler, sebäbi halkyň köp bölegi Pesah baýramyny aýdylyşy ýaly ýerine ýetirmändiler[+]. 6Şeýdip, çaparlar patyşanyň we onuň baştutanlarynyň hatlary bilen tutuş Ysraýyla we Ýahuda aýlanyp, patyşanyň tabşyrygy boýunça şeýle diýdiler: «Eý, ysraýyllar! Ybraýymyň[†], Yshagyň[†] we Ysraýylyň Hudaýy Rebbe tarap öwrüliň! Reb Aşur patyşasynyň elinden gutulyp, aman galanlara tarap öwrüler![+] 7Atalaryňyz we doganlaryňyz ýaly atalaryňyzyň Hudaýy Rebbe biwepalyk etmäň. Görşüňiz ýaly, Reb olary elhenç zada öwürdi[+]. 8Atalaryňyz ýaly boýnuýogyn bolmaň. Rebbe tabyn boluň, Onuň ebedilik mukaddes[†] eden öýüne gelip, Hudaýyňyz Rebbe hyzmat ediň. Onsoň Onuň gazaby sizden sowlar[+]. 9Rebbe dolansaňyz, siziň garyndaşlaryňyz we çagalaryňyz özlerini ýesir alanlaryň alnynda rehim-şepagat tapyp, öz mekanlaryna dolanyp gelerler. Çünki Hudaýyňyz Reb merhemetlidir we rehimdardyr. Rebbe dolansaňyz, Ol sizden ýüz öwürmez»[+].

10Şeýdip, çaparlar efraýym hem günbatardaky manaşa tireleriniň ýaşaýan ýurtlarynyň üsti bilen Zebuluna çenli şäherme-şäher aýlandylar, ýöne olar çaparlaryň üstünden gülüp, olary masgaraladylar. 11Diňe aşerlerden, günbatardaky manaşalardan we zebulunlardan käbirleri özlerini kiçeldip, Iýerusalime[†] geldiler. 12Rebbiň sözüne görä patyşanyň we baştutanlaryň beren tabşyryklaryny ýerine ýetirmekde, olara agzybirlik beren Hudaýyň eli Ýahudanyň üstündedi.

13Ikinji aýda Petir baýramyny[†] bellemek üçin Iýerusalime[†] köp halk, uly märeke ýygnandy. 14Olar işe girişip, Iýerusalimdäki gurbanlyk[†] sypalary[†] we ähli ýakymly ysly tütetgi[†] ýakylýan sypalary aýryp, Kidron deresine taşladylar[+]. 15Olar ikinji aýyň on dördüne Pesah janlysyny soýdular. Ruhanylar[†] we lewiler[†] utanyp, inlerini tämizläp[†], ýakma gurbanlyklaryny[†] Rebbiň öýüne[†] getirdiler. 16Olar Hudaýyň adamy Musanyň[†] kanuny[†] boýunça, öz adaty ýerlerinde durdular. Ruhanylar lewilerden alan gurbanlyk ganlaryny serpdiler[+]. 17Halkyň arasynda inini tämizlemedik köp adam bardy. Şonuň üçinem lewiler tämiz bolmadyk her adam üçin Pesah janlysyny soýup, gurbanlygy Rebbe bagyş etdiler. 18-19Efraýym, manaşa, ysakar we zebulun tirelerinden bolan köp adamlar özlerini tämizlemezden, Pesah gurbanlygyndan iýdiler. Olar iýip, düzgüni bozdular. Emma Hizkiýa olar üçin dileg etdi. Hizkiýa: «Eý, merhemetli Reb, mukaddes ýeriň düzgünine görä tämiz bolmazdan ata-babalarynyň Hudaýy Rebbi agtarmagy ýüregine düwen her kesi bagyşla» diýdi[+]. 20Reb Hizkiýanyň dilegini eşidip, halky bagyşlady. 21Iýerusalimde bolan ysraýyl halky uly şatlyk bilen ýedi günläp Petir baýramyny belledi. Lewiler hem ruhanylar belent sesli saz gurallary bilen her gün Rebbe öwgi aýtdylar[+]. 22Hizkiýa Rebbiň hyzmatynda ussatlyk görkezen lewileri ruhlandyrdy. Şeýdip, olar salamatlyk gurbanlygyny[†] berip, atalarynyň Hudaýy Rebbe şükürler aýdyp, ýedi günläp baýramçylyk iýmitlerini iýdiler.

23Onsoň bütin halk ýene-de ýedi günläp baýram etmegi karar etdi. Şeýdip, olar ýene ýedi günläp şady-horramlykda baýram etdiler. 24Ýahuda patyşasy Hizkiýa halka gurbanlyk[†] üçin müň öküz, ýedi müň goýun berdi, baştutanlar hem halka müň öküz, on müň goýun berdiler. Köp sanly ruhanylar[†] inlerini tämizlediler[†]. 25Bütin ýahuda halky, ruhanylar, lewiler[†] we Ysraýyldan gelen tutuş halk, Ysraýyldan gelen keseki halklar hem-de Ýahudada mesgen tutan keseki halklar şatlandylar. 26Iýerusalimde[†] uly şatlyk boldy, çünki Ysraýyl patyşasy Dawudyň[†] ogly Süleýmanyň[†] döwründen bäri Iýerusalimde beýle baýram bolmandy[+]. 27Onsoň ruhanylardyr lewiler ýerlerinden turup, halka ak pata berdiler. Olaryň sesleri eşidilip, dilegleri gökdäki Hudaýyň mukaddes[†] mesgenine ýetdi[+].

#### 31‑nji bap


Ysraýyl halky butlary ýok edýär

1Pesah baýramy[†] tamamlanandan soň, ol ýerdäki bütin ysraýyl[†] halky Ýahuda[†] galalaryna gidip, dikme daşlary kül-owram edip, Aşera butlaryny[†] kesdiler. Bütin ýahuda, benýamin, efraýym we günbatardaky manaşa tireleriniň ýaşaýan ýerlerinde bolan seždegähleri[†] we gurbanlyk[†] sypalarynyň[†] ählisini ýok etdiler. Onsoň ysraýyl halkynyň hersi öz galalaryna, öz mülklerine dolandy[+].


Halk sadakalaryny getirýärler

2Hizkiýa ruhanylardyr[†] lewileriň[†] hersini topar-topar edip, hyzmatyna görä toparlara böldi. Ruhanylar hem lewiler ýakma[†] we salamatlyk gurbanlyklaryny[†] bermek we Rebbiň[†] düşelgesiniň derwezelerinde alkyş hem öwgi aýdyp hyzmat etmekleri üçin bellendi[+]. 3Rebbiň kanunynda[†] ýazylyşy ýaly, Hizkiýa ýakma gurbanlyklar üçin ertirlik we agşamlyk ýakma gurbanlyklaryny, Sabat güni[†] üçin, Täze Aý we beýleki baýramlar üçin ýakma gurbanlyklary öz malyndan berdi[+]. 4Ruhanylar, lewiler özlerini Rebbiň kanunyna bagyş eder ýaly, Hizkiýa Iýerusalimiň[†] ilatyna ruhanylara we lewilere ondan bir bölegi bermeklerini buýurdy[+]. 5Patyşanyň buýrugy ýaýran badyna, ysraýyl halky dänäniň, şerabyň, ýagyň, balyň we ekin meýdanynyň ähli önümleriniň ilkinji miwelerinden bolluk bilen berdiler; hemme zatdan ondan birini[†] sahylyk bilen berdiler[+]. 6Ýahuda[†] galalarynda ýaşaýan ysraýyl, ýahuda halklary hem irili ownukly mallarynyň ondan birini, Hudaýy Rebbe bagyş edilen mukaddes[†] zatlaryň ondan birini getirip üýşürdiler[+]. 7Üçünji aýda üýşmekleri ýerbe-ýer goýmaga başlap, ýedinji aýda ony soňladylar. 8Hizkiýa bilen baştutanlar gelip, üýşmekleri görüp, Rebbi we onuň halky Ysraýyly alkyşladylar. 9Hizkiýa ruhanylardan we lewilerden getirilen zatlaryň üýşmekleri barada sorady. 10Sadogyň neslinden bolan baş ruhany Azarýa şeýle jogap berdi: «Rebbiň öýüne[†] sadakalaryny[†] getirip başlanlaryndan bäri biziň iýmitimiz ýeterlik boldy, hatda köp artyp hem galdy. Rebbiň Öz halkyna bereket berendigi sebäpli, bizde artyk galan zat köp»[+].

11Onsoň Hizkiýa olara Rebbiň öýünde[†] ammarlary taýýarlamagy tabşyrdy. Olar hem ammarlary taýýarladylar[+]. 12Olar sadakalaryny[†], ondan birlerini we bagyş edilen zatlary wepalylyk bilen şol ýere getirdiler. Bu zatlar lewilerden[†] Konanýanyň baştutanlygynda edildi. Konanýanyň inisi Şimgi bolsa onuň kömekçisidi. 13Ýehiýel, Azazýa, Nahat, Asahel, Ýerimot, Ýozabat, Eliýel, Ismakýa, Mahat we Benaýa dagylar Hizkiýa patyşanyň we Hudaýyň öýüniň esasy baştutany Azarýanyň belländigi üçin Konanýa bilen onuň inisi Şimginiň gözegçiligi astynda işleýärdiler. 14Gündogar derwezesiniň sakçysy lewilerden Ýimnanyň ogly Kore Rebbe berilýän meýletin sadakalaryň[†] üstünden garaýardy. Şeýle hem Rebbe hödürlenen sadakalary we bagyş edilen sadakalary paýlamak işini ýerine ýetirýärdi. 15Eden, Miniýamin, Ýeşuwa, Şemagýa, Amarýa we Şekanyýa dagy ruhanylaryň[†] galasynda toparlaryna görä ýaşdyr garry garyndaşlaryna paýlary bölmekde Kore wepalylyk bilen ýardam etdiler[+]. 16Rebbiň öýüne wezipelerine hem bölümlerine görä gündelik hyzmat üçin gelen, nesillerine görä hasaba alnan üç ýaşly we ondan ýokary bolan erkekleriň hemmesine paý berdiler. 17Ruhanylaryň hasaba alnyşy uruglaryna görä geçirildi. Lewileriň ýigrimi we ondan ýokary ýaşlylary wezipelerine we bölümlerine görä bellendi[+]. 18Ruhanylar ýaş çagalary, aýallary, ogullary we gyzlary, tutuş jemagat bilen hasaba alyndylar, çünki olar inlerini tämizlemekde[†] wepaly bolupdylar. 19Öz şäherleriniň açyk meýdanlarynda ýaşaýan Harunyň neslinden bolan ruhanylara ýokarda ady agzalan adamlar her erkek ruhana we her bir hasaba alnan lewä paý bermelidiler.

20Hizkiýa bütin Ýahudada şeýle etdi. Ol Hudaýy Rebbiň öňünde oňat, dogry we hak iş etdi[+]. 21Hudaýyň öýüne hyzmat etmekde eden her işinde, kanuny[†] we tabşyryklary saklamakda, Hizkiýa öz Hudaýyny bütin kalby bilen agtardy. Şonuň üçin-de, onuň edenleri rowaçlandy.

#### 32‑nji bap


Aşur patyşasy Sanherip çozuş edýär


(2 Patyşalar 18:13-37; 19:14-19,35-37; Işaýa 36:1-22; 37:8-38)

1[•]Hizkiýanyň eden wepaly işlerinden soň, Aşur patyşasy Sanherip gelip, Ýahuda[†] çozuş edip, galalaryň garşysynda düşelge gurup, olary ele almagy ýüregine düwdi. 2-3Hizkiýa Sanheribiň gelip, Iýerusalime garşy uruş etmekçi bolýandygyny görende, şäheriň daşyndaky çeşmeleriň suwuny bentlemek barada öz baştutanlary we batyr ýigitleri bilen maslahatlaşdy. Olar Hizkiýa ýardam etdiler. 4Köp halk toplanyp: «Näme üçin Aşur patyşalary gelip, bol suw tapmalymyşyn?» diýip, ýurduň içinden akyp geçýän ähli çeşmedir akarlary bentlediler. 5Şeýdip, Hizkiýa kuwwatlanyp, diwaryň ähli ýykylan ýerlerini bejerip, onuň üstünde diňler galdyrdy. Daşyndan ol ýene-de başga bir diwar gurdy. Bulardan başga-da Hizkiýa Dawut[†] galasyndaky Millony[†][*] berkidip, köp mukdarda ýaraglardyr galkanlar ýasatdy[+]. 6-7Hizkiýa halkyň üstünden uruş serkerdelerini belläp, olary öz ýanyna, şäher derwezesiniň meýdançasyna ýygnap, şeýle diýdi: «Dözümli we mert boluň. Aşur patyşasyndan gorkmaň, heder etmäň, çünki biziň bilen Bolýan onuň bilen bolýandan has güýçlüdir[+]. 8Aşur patyşasy ynsan güýji bilendir, emma biziň bilen Hudaýymyz Rebdir[†]. Ol bize ýardam edip, biziň üçin söweşer». Ýahuda patyşasy Hizkiýanyň sözleri halky ruhlandyrdy[+].

9Mundan soň Aşur patyşasy Sanherip tutuş goşuny bilen Lakyşdaka, nökerlerini Iýerusalimdäki[†] Ýahuda patyşasy Hizkiýanyň we bütin ýahuda halkynyň ýanyna iberdi. 10Nökerler gelip, Aşur patyşasy Sanherip şeýle diýýär: «Siz näme üçin Iýerusalimde gabaw içinde otyrsyňyz? Nämä bil baglaýarsyňyz? 11Hizkiýa: „Hudaýymyz Reb bizi Aşur patyşasynyň elinden halas eder“ diýip, sizi açlykdan we suwsuzlykdan öldürjek bolup aldaýar. 12Ýahuda we Iýerusalime ýüzlenip: „Siz diňe bir gurbanlyk[†] sypanyň[†] öňünde sežde edip[†], şonuň üstünde gurbanlyk ýakyň“ diýip, Rebbe bagyş eden seždegähleri[†], gurbanlyk sypalaryny ýykan şu Hizkiýa dälmi näme[+]? 13Ähli ýurtlaryň halklaryna meniň we ata-babalarymyň näme edenini bilmeýärsiňizmi? Şol ýurtlaryň milletleriniň[†] hudaýlary öz ýurtlaryny meniň elimden halas edip bildilermi[+]? 14Hudaýyňyzyň sizi meniň elimden halas edip biler ýaly, ata-babalarymyň bütinleý ýok eden şol milletleriniň ähli taňrylarynyň arasynda haýsysy öz halkyny meniň elimden halas edip bildi? 15Indi siz özüňizi Hizkiýa aldatmaň, oňa özüňizi şu ýol bilen azaşdyrmaga ýol bermäň we oňa ynanmaň. Çünki hiç bir milletiň ýa-da patyşalygyň taňrysy öz halkyny meniň we ata-babalarymyň elinden halas edip bilen däldir. Siziň Hudaýyňyz-da sizi meniň elimden halas edip bilmez!» diýdiler[+].

16Sanheribiň nökerleri Beýik Hudaýa we Onuň guly Hizkiýa garşy sözlerini dowam etdirdiler. 17Sanherip Ysraýyl[†] Hudaýy Rebbe dil ýetirip ýazan hatlarynda Rebbe garşy şeýle diýdi: «Beýleki milletleriň[†] taňrylarynyň öz halklaryny meniň elimden halas etmeýişleri ýaly, Hizkiýanyň Hudaýy hem Öz halkyny meniň elimden halas etmez». 18Sanheribiň nökerleri bu sözleri diwaryň üstündäki Iýerusalim[†] halkyny gorkuzyp, howsala düşürip, şäheri basyp almak üçin olara ýahuda dilinde gaty ses bilen gygyryp aýtdylar. 19Olar Iýerusalimde mesgen tutýan Hudaýy hakda-da dünýä halklarynyň ynsan eli bilen ýasalan hudaýlary hakda sözleýişleri ýaly sözlediler.

20Onsoň Hizkiýa patyşa bilen Amozyň ogly Işaýa pygamber[†] munuň üçin dileg edip, Hudaýa perýat etdiler. 21Reb bir perişde[†] ýollap, Aşur patyşasynyň düşelgesinde ähli batyr ýigitleri, serkerdeleri we baştutanlary öldürdi. Şeýdip, Sanherip biabraýlyk bilen öz ýurduna dolanyp geldi. Ol öz hudaýynyň buthanasyna[†] gelende, onuň özünden önen ogullarynyň käbiri Sanheribi gylyç bilen öldürdiler[+]. 22Şeýdip, Reb Hizkiýany hem Iýerusalim[†] ilatyny Aşur patyşasy Sanheribiň we ähli duşmanlarynyň elinden halas edip, olary dumly-duşdan gorady. 23Iýerusalime köp adamlar gelip, Rebbe sadakalar[†], Ýahuda patyşasy Hizkiýa gymmatbaha sowgatlar getirdiler. Şondan soň, Hizkiýa ähli milletleriň[†] nazarynda beýgeldi.


Hizkiýa syrkawlaýar

24Şol döwürlerde Hizkiýa syrkawlap, ölüm ýassygynda ýatyrdy. Ol Rebbe dileg etdi. Reb Hizkiýanyň dilegine jogap berip, oňa bir alamat berdi[+]. 25Emma Hizkiýa özüne edilen ýagşylygy ödemedi, ol gopbamsylyk etdi. Şonuň üçin hem Hizkiýanyň, Ýahudanyň[†] we Iýerusalimiň[†] üstüne gazap indi[+]. 26Onsoň Hizkiýa gopbamsylygy üçin özüni kiçeltdi. Iýerusalimiň ilaty-da şeýle etdi. Şeýdip, Hizkiýanyň döwründe Rebbiň gazaby olaryň üstüne inmedi[+].


Hizkiýanyň baýlygy

27Hizkiýada ummasyz köp baýlyk bolup, onuň şan-şöhraty beýgeldi. Ol özüne kümüş, altyn, gymmatbaha daşlar, hoşboý ysly zatlar, galkanlar we her hili gymmatbaha zatlar üçin hazynalar edindi. 28Bugdaý, şerap we zeýtun ýagy üçin ammarlar, mallar üçin ýataklar we sürüler üçin agyllar ýasatdy. 29Hizkiýa özi üçin şäherler gurdurdy. Onuň juda köp ownuk we iri mallary bardy, çünki Hudaý Hizkiýa gaty köp mal-mülk beripdi. 30Gihon suwlarynyň ýokarky goluny baglap, olary Dawut[†] galasynyň günbatar tarapyna aşaklygyna sowan bu Hizkiýadyr. Hizkiýanyň ähli işleri rowaçlandy[+]. 31Ine, Babyl hökümdarlarynyň ýurtda bolan alamat hakynda soramak üçin Hizkiýanyň ýanyna iberen ilçileri gelende, Hudaý Hizkiýany synap, onuň ýüreginde bolan bar zady bilmek üçin ony ýeke galdyrdy. 32Hizkiýanyň beýleki işleri, eden oňat işleri barada Amozyň ogly Işaýa pygamberiň[†] pygamberliklerinde, Ýahuda[†] hem Ysraýyl patyşalarynyň taryh kitaplarynda ýazylandyr. 33Hizkiýa ata-babalaryna gowuşdy. Ol Dawudyň nesilleriniň mazarlarynyň ýokarsynda jaýlandy. Hizkiýa aradan çykanda, bütin Ýahudanyň we Iýerusalimiň[†] ilaty oňa hormat goýdy. Ogly Manaşa onuň ýerine patyşa boldy.

#### 33‑nji bap


Ýahuda patyşasy Manaşa


(2 Patyşalar 21:1-9)

1[•]Manaşa patyşa bolanda on iki ýaşyndady. Ol Iýerusalimde[†] elli bäş ýyl patyşalyk etdi. 2Rebbiň[†] ysraýyllaryň[†] arasyndan kowup çykaran milletleriniň[†] eden nejis işleri ýaly Manaşa hem Rebbiň nazarynda nejis işleri etdi 3Manaşa kakasy Hizkiýanyň ýykan seždegählerini[†] täzeden dikeltdi. Ol Bagal[†] buty[†] üçin gurbanlyk[†] sypalaryny[†] gurup, Aşera butlaryny dikdi. Ol ähli asman jisimlerine sežde edip[†], şolara gulluk etdi[+]. 4Ol Rebbiň: «Iýerusalimde maňa ybadat ediler» diýen Rebbiň öýünde[†] butlar üçin gurbanlyk sypalaryny bina etdi[+]. 5Manaşa Rebbiň öýüniň iki howlusynda ähli asman jisimleri üçin gurbanlyk sypalaryny bina etdi[+]. 6Manaşa ogluny Benhinnom deresinde otdan geçirdi, gözbagçylyk, täleýe garamaklyk we jadygöýlik bilen iş salyşdy. Ol palçylyk, porhanlar bilen iş salyşdy. Ol Rebbiň gaharyny getirip, Onuň nazarynda köp ýigrenji işleri etdi[+]. 7Manaşa ýasan oýma Aşera butuny Hudaýyň öýünde goýdy. Bu öý Hudaýyň Dawuda[†] we onuň ogly Süleýmana[†]: «Maňa şu öýde we bütin Ysraýyl tirelerinden seçip alan şäherim Iýerusalimde ybadat ediler. 8Eger olar Meniň ähli tabşyryklarymy, gulum Musanyň[†] üsti bilen özlerine buýran ähli zatlarymy edip, kanunlarymy[†], parzlarymy we hökümlerimi berjaý etseler, Men mundan beýläk ysraýyl halkyny atalaryna beren ýurdumdan daşary çykartmaryn» diýen öýüdi[+]. 9Manaşa Ýahudanyň[†] we Iýerusalimiň ilatyny şeýle bir azdyrdy welin, olar Rebbiň ysraýyl halkynyň öňünden kowup çykaran milletlerinden hem has köp pis işleri etdiler.


Manaşa toba edýär

10Reb Manaşa we onuň halkyna sözledi, emma olar Rebbe gulak asmadylar. 11Şonuň üçin hem, Reb Aşur patyşasynyň goşun serkerdelerini olaryň üstüne getirdi. Serkerdeler Manaşany gandallap, zynjyr bilen baglap, Babyla ýesir edip alyp gitdiler[+]. 12Manaşa muşakgat içinde öz Hudaýy Rebbe ýalbaryp, ata-babalarynyň Hudaýynyň öňünde özüni gaty kiçeltdi. 13Manaşa Hudaýa dileg etdi, Hudaý-da onuň dilegini kabul edip, nalyşyny eşidip, ony ýene-de Iýerusalime[†], öz patyşalygyna getirdi. Onsoň Manaşa Rebbiň hakyky Hudaýdygyny bildi[+].

14Şondan soň, ol Gihonyň günbatarynda, deredäki Balyk derwezesindäki girelgä çenli bolan Dawut[†] galasynyň daşky diwaryny gurdy. Manaşa diwary Ofeliň daşyndan aýlap, has beýgeltdi. Ol şeýle hem Ýahudanyň[†] ähli galalarynda goşun serkerdelerini goýdy[+]. 15Manaşa keseki taňrylary we öz goýan oýma butuny[†] Rebbiň öýünden[†] aýyrdy, Rebbiň öýüniň dagyndaky we Iýerusalimdäki[†] ähli gurbanlyk[†] sypalaryny[†] ýumrup, olaryň hemmesini şäheriň daşyna taşlady. 16Manaşa Rebbiň gurbanlyk sypasyny täzeden dikip, onda salamatlyk we şükür gurbanlyklaryny hödür etdi. Ol ýahuda halkyna Ysraýyl Hudaýy Rebbe hyzmat etmekligi tabşyrdy. 17Halk entegem seždegählerde[†] gurbanlyk hödür edýärdi, emma olar diňe öz Hudaýy Rebbe gurbanlyk hödürleýärdiler.

18Manaşanyň galan işleri we onuň eden dilegleri şeýle hem Ysraýyl Hudaýy Rebbiň adyndan sözlän görgüriň sözleri barada Ysraýyl patyşalarynyň taryh kitabynda ýazylandyr. 19Manaşanyň dilegi we onuň dileginiň jogaby, onuň ähli günäleri, biwepalygy barada görgürleriň taryh kitabynda ýazylandyr. Şeýle-de bu kitapda Manaşa özüni Hudaýyň öňünde peseltmezden öň guran seždegähleri[†], Aşera we beýlekilere diken butlary[†] barada ýazylandyr. 20Manaşa ata-babalaryna gowuşdy. Ol öz köşgünde jaýlandy. Ogly Amon onuň ýerine patyşa boldy.


Ýahuda patyşasy Amon


(2 Patyşalar 21:19-26)

21[•]Amon patyşa bolanda ýigrimi iki ýaşyndady. Ol Iýerusalimde[†] iki ýyl patyşalyk etdi. 22Amon kakasy Manaşa ýaly, Rebbiň nazarynda ýigrenji işleri etdi. Amon kakasy Manaşanyň ýasan ähli butlaryna[†] gurbanlyk[†] hödürläp, şolara gulluk etdi[+]. 23Kakasy Manaşanyň özüni Rebbiň öňünde peseldişi ýaly, Amon özüni Rebbiň öňünde peseltmän, gaýtam köpden-köp günä etdi[+]. 24Amonyň nökerleri oňa garşy dildüwşük gurap, ony öz köşgünde öldürdiler. 25Emma ýahuda[†] halky Amon patyşa garşy dildüwşük guranlaryň baryny öldürip, onuň ýerine ogly Ýoşyýany patyşa etdi.

#### 34‑nji bap


Ýahuda patyşasy Ýoşyýa


(2 Patyşalar 22:1-2)

1[•]Ýoşyýa patyşa bolanda sekiz ýaşyndady. Ol Iýerusalimde[†] otuz bir ýyl patyşalyk etdi. 2Ýoşyýa Rebbiň[†] nazarynda dogry işleri etdi. Ol saga-sola sowulman, atasy Dawudyň[†] ýollaryndan ýöredi[+].

3Ýoşyýanyň patyşalygynyň sekizinji ýylynda, ol entek ýaşka öz atasy Dawudyň[†] Hudaýyny agtarmaga başlady. Patyşalygynyň on ikinji ýylynda Ýoşyýa Ýahuda[†] bilen Iýerusalimi[†] seždegählerden[†] we Aşera butlaryndan[†], oýma we guýma butlaryndan arassalamaga başlady[+]. 4Ýoşyýanyň öňünde Bagal[†] butlarynyň gurbanlyk[†] sypalaryny[†] ýykdylar; olaryň ýokarsynda bolan ýakymly ysly tütetgi[†] ýakylýan sypalary ýumurdylar; Aşera butlaryny, oýma we guýma butlaryny-da bölek-bölek edip, küle öwrüp, ony şu butlara gurbanlyk berenleriň gabyrlaryna sepelediler[+]. 5Şeýle hem, Ýoşyýa ruhanylaryň[†] süňklerini öz gurbanlyk berilýän sypalarynda ýakyp, Ýahudany we Iýerusalimi arassalady[+]. 6-7Ýoşyýa Manaşa, Efraýym, Şimgon, hatda Naftala çenli bolan şäherlerdäki, olaryň töwereklerindäki harabalyklardaky gurbanlyk sypalaryny ýykdy. Aşera butlaryny we beýleki butlary döwüp kül etdi, bütin Ysraýyldaky ýakymly ysly tütetgi ýakylýan sypalary ýykdy. Soňra ol Iýerusalime dolanyp geldi.


Töwrat tapylýar


(2 Patyşalar 22:1-20)

8Patyşalygynyň on sekizinji ýylynda ýurdy we öýi arassalanlaryndan soň, Ýoşyýa patyşa Asalýanyň ogly Şapany, şäher häkimi Magaseýany we Ýowahazyň ogly baş emeldar Ýowany özleriniň Hudaýy Rebbiň öýüni[†] bejermäge iberdi. 9Olar baş ruhany[†] Hilkiýanyň ýanyna gelip, Hudaýyň öýüne getirilen kümüşleri oňa berdiler. Derwezeban lewiler[†] bu kümüşleri günbatardaky manaşa we efraýym halklaryndan, galan ähli ysraýyl[†] halkyndan, bütin ýahudadan[†] we benýaminden, Iýerusalim[†] ilatyndan ýygnapdy. 10Olar kümşi Rebbiň öýüni dikeltmek işine bellenen gözegçileriň we Rebbiň öýüni bejerýän işçilere berdiler. 11Olar kümşi ýonulan daşlar, agaçlar we Ýahuda patyşalarynyň haraba eden jaýlary üçin pürsler satyn almak üçin agaç we daş ussalaryna berdiler. 12-13Bu adamlar işi çyn ýürekden ýerine ýetirýärdiler. Merarynyň neslinden bolan lewi Ýahat bilen Abadýa, Kohadyň neslinden bolan Zakarýa we Meşullam dagylar bularyň üstünden baştutanlyga bellenipdiler. Saz gurallaryna ökde bolan beýleki ähli lewiler ýük daşaýanlara we dürli hyzmatda işleýänlere baştutanlyk etdiler. Mürzeler, gözegçiler we derwezebanlar hem lewilerdendi[+].

14[•]Rebbiň öýüne[†] getirilen kümşi çykaryp ýörkäler, ruhany[†] Hilkiýa Musanyň[†] üsti bilen berlen Töwrady[†] tapdy[+]. 15Baş ruhany Hilkiýa Şapan mürzä: «Men Rebbiň öýünde Töwrady tapdym» diýdi. Hilkiýa kitaby Şapana berdi. 16-17Onsoň Şapan mürze patyşanyň ýanyna gelip, oňa kitaby berdi we oňa: «Gullaryň özlerine tabşyrylan bar işi edip ýörler. Olar Rebbiň öýündäki bar kümşi alyp, ony öý işine bellenen baştutanlaryň we işçileriň eline beripdirler» diýip, bar zady patyşa habar berdi. 18Şapan mürze[†] patyşa: «Hilkiýa ruhany maňa bir kitap berdi» diýdi. Onsoň Şapan kitaby alyp, patyşa sesli okap berdi.

19Patyşa Töwradyň[†] sözlerini eşidende, ýakasyny ýyrtdy. 20Onsoň patyşa Hilkiýa ruhana, Şapanyň ogly Ahykama, Mikaýanyň ogly Abdona, Şapan mürzä we patyşanyň hyzmatkäri Asaýa şeýle tabşyryk berdi:[+] 21«Baryň-da, meniň üçin Ysraýylda hem Ýahudada galanlar üçin bu tapylan kitapdaky aýdylýan sözler barada Rebden soraň, çünki Rebbiň bize garşy lowlaýan gazaby gaty güýçlüdir. Biziň atalarymyz bu kitapda ýazylan ähli sözlere görä Rebbiň sözüni berjaý etmediler»[+].

22Şeýdip, Hilkiýa ruhany[†] we patyşanyň onuň bilen iberen adamlary Hulda atly aýal pygamberiň[†] ýanyna gelip, oňa bu barada gürrüň berdiler. Hulda eşik sakçysy Hasranyň agtygy, Tokadyň ogly Şallumyň aýalydy, ol Iýerusalimiň[†] täze bölüminde ýaşaýardy[+]. 23Hulda olara: «Ysraýyl Hudaýy Reb sizi meniň ýanyma iberen adama şeýle diýýär: 24„Men Ýahuda patyşasynyň öňünde okalan bu kitapda ýazylan ähli lagnatlara görä, hökman bu ýeriň we bu ýerde ýaşaýanlaryň başyndan betbagtçylyk indererin. 25Olaryň Meni terk edip, başga hudaýlara ýakymly ysly tütetgi[†] ýakyp, öz pis işleri bilen Meniň gaharymy getirendikleri üçin, Meniň bulara garşy gaharym tutaşar, ol hiç haçan sönmez“[+]. 26Emma Ysraýyl Hudaýy Reb Özünden soramak üçin şu ýere ýollan Ýahuda patyşasyna onuň eşiden sözleri barada şeýle diýýär: 27„Meniň bu ýere we onuň ilatyna garşy aýdan sözlerimi eşideniňden soň, seniň ýüregiň ýumşady. Özüňi Hudaýyň öňünde kiçeltdiň, ýakaňy ýyrtyp, huzurymda dady-perýat etdiň. Şonuň üçin hem Men seniň dilegiňi eşitdim. Muny Men – Reb aýdýandyryn[+]. 28Men seni atalaryň ýanyna ýygnaryn, sen-de asudalyk bilen öz gabryňa girersiň. Meniň bu ýere getirjek betbagtçylygymy sen görmersiň“». Olar bu habary patyşa ýetirdiler[+].


Ýoşyýa äht edýär


(2 Patyşalar 23:1-20)

29[•]Onsoň Ýoşyýa patyşa adam iberip, Ýahudanyň[†] we Iýerusalimiň[†] ýaşulularynyň[†] baryny öz ýanyna ýygnady. 30Ýoşyýa patyşa, tutuş ýahuda halky, Iýerusalimiň bar ilaty, ruhanylar[†], lewiler[†], uludan-kiçä ähli halk bilen bile Rebbiň öýüne[†] gitdiler. Patyşa Rebbiň öýünden tapylan Äht[†] kitabyndaky sözleri olara sesli okap berdi[+]. 31Ýoşyýa patyşa öz ýerinde durup, Rebbiň tabşyryklaryny, permanlaryny, parzlaryny bütin kalby bilen, bütin jany-teni bilen berjaý edip, Rebbiň yzyna eýerjekdigine hem-de şu kitapda ýazylan äht barada aýdylan sözleri berjaý etjekdigi hakda Rebbiň huzurynda Onuň bilen äht edişdi[+]. 32Ýoşyýa Iýerusalimde we Benýaminde bolanlaryň baryna bu ähti saklajakdyklary barada kasam etdirdi. Iýerusalimiň ilaty Hudaýyň, atalarynyň Hudaýynyň ähtine görä hereket etdiler. 33Ýoşyýa Ysraýyl topragyndaky ysraýyllara degişli bolan ýigrenji zatlaryň baryny ýok edip, Ysraýylda bolanlaryň hemmesine özleriniň Hudaýy Rebbe ybadat etmekligi buýurdy. Ýoşyýanyň ýaşan döwründe olar atalarynyň Hudaýy Rebbiň ýoluna eýermekden dönmediler[+].

#### 35‑nji bap


Ýoşyýa Pesah baýramyny belleýär


(2 Patyşalar 23:21-23)

1[•]Ýoşyýa Iýerusalimde[†] Reb[†] üçin Pesah baýramyny[†] tutdy. Birinji aýyň on dördüne Pesah janlysyny soýmagy karar etdi[+]. 2Ol ruhanylary[†] öz wezipelerinde goýup, Rebbiň öýüniň[†] hyzmatynda olary ruhlandyrdy. 3Ýoşyýa Reb üçin bagyş edilip, bütin ysraýyl[†] halkyna tälim beren lewilere[†] şeýle diýdi: «Mukaddes[†] sandygy Ysraýyl patyşasy Dawudyň[†] ogly Süleýmanyň[†] guran öýünde goýuň. Mundan beýläk ony gerşiňizde götermekligiň geregi ýokdur. Indi Hudaýyňyz Rebbe we Onuň halky Ysraýyla hyzmat ediň[+]. 4Ysraýyl patyşasy Dawudyň we onuň ogly Süleýmanyň ýazgylarynda görkezilişi ýaly, uruglaryňyza, bölümleriňize görä taýýarlanyň[+]. 5Kowumdaşlaryňyz bolan halkyň uruglaryna we lewileriň uruglaryna görä mukaddes ýerde topar-topar bolup duruň. 6Pesah janlysyny soýuň; iniňizi tämizläp[†], Rebbiň Musanyň[†] üsti bilen beren sözüni amal eder ýaly, doganlaryňyz üçin taýýarlyk görüň».

7Ýoşyýa Pesah gurbanlygy[†] üçin şol ýerdäki halkyň ählisine otuz müň owlak-guzy hem-de üç müň öküz berdi. Bularyň ählisi onuň öz mallaryndandy[+]. 8Patyşanyň baştutanlary hem halka, ruhanylara[†] we lewilere[†] meýletin sadakalar[†] berdiler. Hudaýyň öýüniň baştutanlary bolan Hilkiýa, Zakarýa we Ýehiýel dagy ruhanylara Pesah gurbanlyklary üçin iki müň alty ýüz owlakdyr guzy we üç ýüz öküz berdiler. 9Lewileriň baştutany bolan Konanýa hem onuň doganlary Şemagýa, Netanel, Haşabýa, Ýegiýel we Ýozabat dagy lewilere Pesah gurbanlygy üçin bäş müň owlakdyr guzy we bäş ýüz öküz berdiler.

10Hyzmat işi ýerine ýetirilip bolansoň, patyşanyň tabşyrygy boýunça ruhanylar[†] öz ýerlerinde we lewiler[†] hem öz bölümlerinde durdular[+]. 11Olar Pesah janlysyny soýdular, ruhanylar-da özlerine berlen gany serpdiler; lewiler bolsa janlylaryň derilerini soýdular. 12Onsoň ýakma[†] gurbanlyklary[†] halkyň uruglaryna görä paýlamak üçin bir gapdalda goýdular, Musanyň[†] kitabynda ýazylyşy ýaly, halk Rebbe ýakma gurbanlyklary hödürlediler Olar öküzler bilen-de şeýle etdiler. 13Olar Pesah janlysyny düzgün boýunça otda kebap etdiler. Mukaddes[†] sadakalary-da[†] gazanlarda, pitilerde we tabalarda bişirip, dessine bütin halka paýladylar[+]. 14Mundan soň, lewiler özleri we ruhanylar üçin taýýarlyk gördüler, çünki Harunyň neslinden bolan ruhanylar agşama çenli ýakma gurbanlyklaryny we ýaglary hödürlemek bilen meşgul boldular. Şeýdip, lewiler özleri we Harunyň neslinden bolan ruhanylar üçin taýýarlyk gördüler. 15Asafyň nesillerinden bolan aýdymçylar Dawudyň[†], Heýmanyň we patyşanyň görgüri Ýedutunyň[†] tabşyrygyna görä öz ýerlerindediler. Her derwezede derwezebanlar bardy. Garyndaşlary lewileriň olar üçin taýýarlyk görendikleri üçin, olara hyzmatlaryndan gitmek gerek däldi[+].

16Ýoşyýa patyşanyň tabşyrygyna görä Pesah baýramyny[†] bellemek we Rebbiň gurbanlyk[†] sypasynda[†] ýakma gurbanlyklary[†] hödürlemek üçin, şol gün Rebbiň bar hyzmatyna şeýle taýýarlyk görüldi. 17Ol ýerde bolan ysraýyl halky şol wagt Pesah baýramyny we Petir baýramyny[†] ýedi günläp belledi[+]. 18Şamuwel pygamberiň[†] döwründen bäri beýle Pesah baýramy geçirilmändi. Ýoşyýanyň, ruhanylaryň[†], lewileriň[†], bu ýerde bolan ähli ýahuda[†] we ysraýyl halklarynyň, we Iýerusalimiň[†] ilatynyň geçiren bu Pesah baýramy ýaly Pesahy Ysraýylyň patyşalarynyň hiç biri-de geçirmändi. 19Bu Pesah baýramy Ýoşyýa patyşanyň patyşalygynyň on sekizinji ýylynda bellendi.


Ýoşyýanyň ölümi


(2 Patyşalar 23:28-30)

20[•]Ýoşyýa patyşa öýüň dikeldiş işlerini tamamlandan soň, Müsür patyşasy Neko söweşmek üçin Ýewfrat derýasynyň boýundaky Karkemişe gitdi. Ýoşyýa hem Müsür patyşasyny garşylamaga gitdi[+]. 21Emma Müsür patyşasy Ýoşyýa çaparlar ýollap: «Eý, Ýahuda[†] patyşasy, seniň bilen meniň näme işim bar!? Bu gün men seniň garşyňa uruşmaga gelemok-da, özüm bilen uruşda bolan ýurduň garşysyna uruşmaga gelýärin. Hudaý maňa howlukmagy buýurdy. Hudaý meniň tarapymdadyr, sen Oňa garşy çykmagyňy bes et, ýogsam Ol seni heläklär» diýdi. 22Emma Ýoşyýa ondan el çekmän, gaýtam onuň garşysyna uruşmak üçin tanalmaz ýaly eşige girdi. Ýoşyýa Nekonyň Hudaý tarapyndan aýdan sözlerine gulak asman, onuň bilen uruşmak üçin Megido düzlügine çykdy[+]. 23Ýaýçylar Ýoşyýa patyşa tarap ok atdylar. Patyşa öz nökerlerine: «Meni bu ýerden äkidiň, men agyr ýaralandym» diýdi[+]. 24Şeýdip, Ýoşyýa patyşanyň nökerleri ony söweş arabasyndan[†] alyp, özüniň ikinji bir söweş arabasyna mündürip, Iýerusalime[†] getirdiler. Ýoşyýa Iýerusalimde dünýäden ötüp, atalarynyň gonamçylygynda jaýlanyldy. Bütin ýahuda we Iýerusalim halky Ýoşyýa üçin ýas tutdular[+]. 25Ýermeýa Ýoşyýa üçin agy aýdymyny düzdi. Erkekdir aýal aýdymçylar öz agy aýdymlarynda şu güne çenli hem Ýoşyýa barada gürrüň edip, olary Ysraýylda adata öwürdiler. Olar agy kitabynda ýazylandyr. 26-27Ýoşyýanyň galan işleri, Rebbiň kanunynda ýazylanlara görä eden oňat işleri, onuň başdan-aýak alyp baran işleri Ysraýyl hem Ýahuda patyşalarynyň taryh kitabynda ýazylandyr.

#### 36-njy bap


Ýahuda patyşasy Ýehogahaz


(2 Patyşalar 23:30-35)

1[•]Ýurduň halky Ýoşyýanyň ogly Ýehogahazy alyp, kakasynyň ýerine patyşa etdi. 2Ýehogahaz patyşa bolanda ýigrimi üç ýaşyndady. Ol Iýerusalimde[†] üç aý patyşalyk etdi. 3-4Müsür patyşasy Neko Iýerusalimde Ýehogahazy tagtdan agdaryp, ýurda bir ýüz ýetmiş batman kümüş[*], bir ýarym batmana golaý hem altyn[*] salgyt saldy. Ol Ýehogahazyň dogany Elýakymy onuň ýerine Ýahuda we Iýerusalime patyşa edip, onuň adyny Ýehoýakym diýip üýtgetdi. Onsoň Neko patyşa Ýehogahazy alyp, Müsüre geldi[+].


Ýahuda patyşasy Ýehoýakym


(2 Patyşalar 23:36–24:7)

5[•]Ýehoýakym patyşa bolanda ýigrimi bäş ýaşyndady. Ol Iýerusalime[†] on bir ýyl patyşalyk etdi. Ol Hudaýy Rebbiň[†] nazarynda ýigrenji işleri etdi. 6Babyl patyşasy Nebukadnesar Ýehoýakymyň üstüne çozup, ony Babyla äkitmek üçin zynjyr bilen daňdy[+]. 7Nebukadnesar Rebbiň öýündäki[†] gap-gaçlary hem Babyla äkidip, olary özüniň Babyldaky köşgünde goýdy[+]. 8Ýehoýakymyň galan işleri, onuň eden ýigrenji işleri we gabahatlyklary barada Ysraýyl[†] hem Ýahuda[†] patyşalarynyň taryh kitabynda ýazylandyr. Onuň ýerine ogly Ýehoýakyn patyşa boldy.


Ýahuda patyşasy Ýehoýakyn


(2 Patyşalar 24:8-17)

9[•]Ýehoýakyn patyşa bolanda sekiz ýaşyndady. Ol Iýerusalimde[†] üç aý, on gün patyşalyk etdi. Ýehoýakyn Rebbiň nazarynda ýigrenji işleri etdi. 10Baharda patyşa Nebukadnesar adam iberip, Ýehoýakyny Rebbiň öýüniň[†] gymmatbaha gap-gaçlary bilen birlikde Babyla getirdip, onuň dogany Sidkiýany Ýahuda[†] we Iýerusalime patyşa etdi[+].


Ýahuda patyşasy Sidkiýa


(2 Patyşalar 24:18-20; Ýermeýa 52:1-3)

11[•]Sidkiýa patyşa bolanda ýigrimi bir ýaşyndady. Ol Iýerusalimde[†] on bir ýyl patyşalyk etdi. 12Sidkiýa Rebbiň nazarynda ýigrenji işleri etdi. Ol Rebbiň adyndan geplän Ýermeýa pygamberiň[†] öňünde özüni kiçeltmedi[+].


Iýerusalimiň synmagy


(2 Patyşalar 25:1-21; Ýermeýa 52:3-11)

13Şeýle hem Sidkiýa özüne Hudaýdan ant içiren Babyl patyşasy Nebukadnesara garşy gozgalaň turuzdy. Sidkiýa Ysraýyl Hudaýy Rebbe tarap öwrülmejek bolup, boýnuýogynlyk etdi, ýüregini gatatdy[+]. 14Ähli ruhany[†] baştutanlary bilen halk birlikde milletleriň[†] ähli ýigrenji işlerine eýerdiler, biwepalyk çakdanaşa artdy. Olar Rebbiň Iýerusalimde[†] mukaddes[†] eden öýüni murdar[†] etdiler[+]. 15[•]Atalarynyň Hudaýy Reb olara pygamberleriň[†] üsti bilen yzygiderli duýduryş berdi, çünki Onuň Öz halkyna we mesgenine rehimi indi[+]. 16Emma olar Hudaýyň çaparlaryny masgaralap, Hudaýyň sözlerini äsgermezlik etdiler, Onuň pygamberlerini kemsitdiler. Onsoň Rebbiň Öz halkyna garşy gazaby şeýle bir lowlady welin, ondan gutular ýaly bolmady[+].

17Onsoň Reb Iýerusalimiň[†] garşysyna Babyl patyşasyny çozdurdy. Babyllylar mukaddes öýünde[†] ýaşlaryny gylyçdan geçirdiler; ýigitlerdir gyzlara, gojalardyr saçy agaranlara olar rehim etmediler. Reb olaryň baryny Babyl patyşasynyň eline berdi[+]. 18Nebukadnesar Hudaýyň öýündäki ähli ululy-kiçili gap-gaçlary, Rebbiň öýündäki[†] hazynalary, patyşanyň we onuň emeldarlarynyň hazynalaryny Babyla alyp gitdi. 19Babyllylar Hudaýyň öýüni ýakyp, Iýerusalimiň diwaryny ýykyp, ondaky ähli köşklere ot berip, ähli gymmatbaha zatlary ýok etdiler. 20Babyl patyşasy gylyçdan aman galanlary Babyla ýesir edip äkitdi. Ýesir edilip äkidilenler Pars[†] patyşalygy häkimiýet başyna geçýänçä, Babyl patyşasyna we onuň ogullaryna gul boldular.

21Şeýdip, Rebbiň Ýermeýanyň üsti bilen aýdan sözi amala aşdy. Ýurt weýrançylykda bolan günleriniň dowamynda doly ýetmiş ýyllap dynçlykda boldy[+].


Kureş patyşanyň permany


(Ezra 1:1-4)

22[•]Pars[†] patyşasy Kureşiň patyşalygynyň birinji ýylynda Rebbiň Ýermeýanyň üsti bilen aýdan sözi amala aşar ýaly, Reb Kureş patyşanyň ulanýan ýazuwynda perman çykaryp, ony tutuş patyşalygyna çapar üsti bilen jar etmegi onuň kalbyna saldy[+]. 23Pars patyşasy Kureş şeýle diýýär: «Gögüň Hudaýy Reb ýer ýüzündäki ähli patyşalyklary maňa berdi we Ýahudanyň[†] Iýerusalim[†] şäherinde Özüne ybadathana[†] gurmagy maňa emr etdi. Araňyzda Hudaýyň halkyndan bolanyňyz bar bolsa, ýurduňyza dolanyň. Hudaýyňyz Reb size ýar bolsun!»[+]

### Ezra


Giriş

[1]

[2]

[3]

[4]

[5]

[6]

[7]

[8]

[9]

[10]


#### Giriş


Ezra


Bu kitapda Babyl sürgünliginden boşan ysraýyllar bilen birlikde Ezra mürzäniň hem Iýerusalim şäherine dolanyp gelşi beýan edilýär. Şol döwürde Reb ýahudylaryň Iýerusalime, Ýahuda dolanyp, ybadathanany dikeltmäge rugsat bermegi Pars patyşasy Kureşiň kalbyna salýar. Bu ybadathanany Süleýman pygamber bina edipdi. Emma Nebukadnesar patyşanyň döwründe babyllylar ony ýer bilen ýegsan edipdiler.

Pars patyşasy Kureş her milletiň öz hudaýynyň bardygyna, şol hudaýyň öz halkynyň watanynda ýaşaýandygyna ynanýardy. Şonuň üçin-de, ol ysraýyllaryň Hudaýy Iýerusalimde ýaşaýar diýip pikir edýärdi. Ezra b. e. öň 458‑nji ýylda, ýagny Artakserksiň şalygynyň ýedinji ýylynda Iýerusalime dolanýar. Bu waka Nehemýa pygamberiň Iýerusalime dolanmagyndan öň bolup geçýär. Nehemýa Iýerusalime b. e. öň 444‑nji ýylda dolanyp, onuň weýran edilen diwarlaryny dikeltmekde halka ýolbaşçylyk edýär. Şeýle-de ol öz kitabynda Ezranyň halka Töwrady okap berşini gürrüň berýär. (Nehemýa 8‑nji bap).

Ezra we Nehemýa kitaplarynyň käbir parçalary ýewreý dilinde däl-de, arameý dilinde ýazylandyr. Arameý dili Babyl we Pars şalyklarynyň halkara dili bolup, ol Isa Mesih dogulmazyndan öň we soň Ysraýylyň esasy gepleşik dili boldy. Hatlar esasan hem arameý dilinde ýazylýardy. Ýewreý dili bolsa ybadathanada ulanylýardy. Mukaddes Ýazgylar hem ýewreýçe ýazylandy. Şonuň üçin-de, mürzeler ýewreý dilini we Töwrady oňat bilýän adamlar bolmalydylar.

Şeýle-de Ýyl ýazgylary kitaplaryna seret.

Ysraýyllar sürgünlikden gaýdyp gelýärler1:1–2:70
Ybadathana dikeldilýär we Hudaýa bagyş edilýär3:1–6:22
Ezra Iýerusalime gelýär7:1–10:44

#### 1‑nji bap


Kureş patyşa ýahudalara ýurduna dolanmaga rugsat berýär

1[•]Pars[†] patyşasy Kureşiň patyşalygynyň birinji ýylynda Ýermeýa arkaly aýan edilen Rebbiň[†] sözüniň[*] amala aşmagy üçin, Reb Kureş patyşanyň şeýle perman çykaryp, ony tutuş patyşalygyna jar etmegi onuň kalbyna saldy:[+]


2«Pars[†] patyşasy Kureş şeýle diýýär: „Gögüň Hudaýy Reb ýer ýüzündäki ähli patyşalyklary maňa berdi we Ýahudanyň[†] Iýerusalim[†] şäherinde Özüne ybadathana[†] gurmagy maňa emr etdi[+]. 3Araňyzda Hudaýyň halkyndan bolanyňyz bar bolsa, goý, Hudaýy onuň bilen bolsun. Olar Ýahudanyň Iýerusalim şäherine gitsin-de, Ysraýyl[†] Hudaýy Rebbe – Iýerusalimdäki Hudaýa ybadathana gursun. 4Kim nirede galan bolsa, şol ýeriň ilaty olara Iýerusalimdäki Hudaýyň öýi üçin berjek meýletin sadakalaryndan[†] daşary altyn, kümüş, emläk we mal-gara bilen ýardam etsin“».


5Şondan soňra Hudaý tarapyndan kalby oýarylan her kes – ýahuda we benýamin tireleriniň urugbaşylary hem-de ruhanylardyr[†] lewileri[†] baryp, Rebbiň Iýerusalimdäki[†] ybadathanasyny[†] bina etmek üçin, ýol şaýlaryny tutup ugradylar. 6Olaryň töweregindäki ýerli ilat bolsa altyn, kümüş gaplar, emläk, mal-garalar, gymmatbaha zatlar we ýene-de ybadathana üçin meýletin sadakalar[†] hem berip, olara ýardam etdi. 7Kureş patyşanyň özi Nebukadnesaryň Iýerusalimdäki Rebbiň ybadathanasyndan äkidip, öz hudaýlarynyň buthanasynda[†] goýan gap-gaçlaryny çykaryp getirdi[+]. 8-10Kureş patyşa bu zatlary hazynaçy Mitredata çykartdy we ol ähli gap-gaçlary sanap, olary Ýahudanyň häkimi Şeşbasara gowşurdy. Ol zatlar şulardan ybaratdy: otuz altyn okara, müň kümüş okara, ýigrimi dokuz kümüş jam, otuz altyn şakäse, dört ýüz on başga hili kümüş şakäse we müň beýleki gap-gaçlar[+]. 11Altyndyr kümüşden ýasalan gap-gaçlaryň ählisiniň jemi bäş müň dört ýüzdi. Sürgün[†] edilenler Babyldan Iýerusalime gaýdyp gelenlerinde, Şeşbasar bu gap-gaçlaryň hemmesini öz ýany bilen getirdi.

#### 2‑nji bap


Sürgünden gaýdyp gelenler

1[•]Babyl patyşasy Nebukadnesar tarapyndan ýesir alnyp, Babyla sürgün[†] edilen ýahudy[†] nesilleri Iýerusalime[†] we Ýahudadaky[†] öz galalaryna gaýdyp geldiler[+]. 2Olar Zerubabyl, Ýeşuwa, Nehemýa; Seraýa, Regelaýa, Mordekaý, Bilşan, Mispar, Bigwaý, Rehum we Bagana dagynyň ýolbaşçylygynda geldiler.

Ýesirlikden gaýdyp gelen Ysraýyl[†] halkynyň erkek adamlarynyň sanawy şulardyr:[+]


3Paroş nesilleri iki müň bir ýüz ýetmiş iki adam;[+] 4Şepatýan nesilleri üç ýüz ýetmiş iki adam; 5Aran nesilleri ýedi ýüz ýetmiş bäş adam; 6Pahatmowap nesilleri, ýagny Ýeşuwa we Ýowap nesilleri iki müň sekiz ýüz on iki adam; 7Eýlam nesilleri bir müň iki ýüz elli dört adam; 8Zatu nesilleri dokuz ýüz kyrk bäş adam; 9Zakaý nesilleri ýedi ýüz altmyş adam; 10Banynyň nesilleri alty ýüz kyrk iki adam; 11Bebaýyň nesilleri alty ýüz ýigrimi üç adam; 12Azgadyň nesilleri bir müň iki ýüz ýigrimi iki adam; 13Adonykamyň nesilleri alty ýüz altmyş alty adam; 14Bigwaýyň nesilleri iki müň elli alty adam; 15Adiniň nesilleri dört ýüz elli dört adam; 16Ateriň, ýagny Hizkiýanyň nesilleri togsan sekiz adam; 17Bezaýyň nesilleri üç ýüz ýigrimi üç adam; 18Ýoranyň nesilleri bir ýüz on iki adam; 19Haşumyň nesilleri iki ýüz ýigrimi üç adam; 20Gibaryň nesilleri togsan bäş adam; 21Beýtullahamyň halky bir ýüz ýigrimi üç adam; 22Netopanyň halky elli alty adam; 23Anatodyň halky bir ýüz ýigrimi sekiz adam; 24Azmawediň halky kyrk iki adam; 25Kirýatýegarymyň, Kepiranyň we Beýerodyň halky ýedi ýüz kyrk üç adam; 26Ramanyň we Gebanyň halky alty ýüz ýigrimi bir adam; 27Mikmaşyň halky bir ýüz ýigrimi iki; 28Beýteliň we Aýyň halky iki ýüz ýigrimi üç; 29Nebonyň halky elli iki adam; 30Magbyşyň halky bir ýüz elli alty adam; 31Beýleki Eýlamyň nesilleri bir müň iki ýüz elli dört adam; 32Harymyň halky üç ýüz ýigrimi adam; 33Loduň, Hadydyň we Ononyň halky ýedi ýüz ýigrimi bäş adam; 34Ýerihonyň halky üç ýüz kyrk bäş adam;[+] 35Senanyň halky üç müň alty ýüz otuz adam[+].

36Ruhanylar[†]: Ýeşuwanyň neslinden Ýedaýanyň nesilleri dokuz ýüz ýetmiş üç adam;[+] 37Immeriň nesilleri bir müň elli iki adam;[+] 38Paşhuryň nesilleri bir müň iki ýüz kyrk ýedi adam;[+] 39Harymyň nesilleri bir müň on ýedi adam[+].

40Lewiler[†] Hodawýanyň nesillerinden bolan Ýeşuwanyň we Kadmyýeliň nesilleri ýetmiş dört adam[+].

41Aýdymçylar: Asafyň nesilleri bir ýüz ýigrimi sekiz adam[+].

42Derwezebanlar: Şallumyň, Ateriň, Talmonyň, Akubyň, Hatytanyň, Şobaýyň nesilleri, ählisi bilelikde bir ýüz otuz dokuz adam[+].

43Ybadathana[†] hyzmatkärleri: Sihanyň, Hasupanyň, Tabagotyň,[+] 44Keýrosyň, Sigahanyň, Padonyň, 45Lebananyň, Hagabanyň, Akubyň, 46Hagapyň, Şalmaýyň, Hananyň, 47Gidolyň, Geharyň, Reýaýanyň, 48Resiniň, Nekodanyň, Gazamyň, 49Uzanyň, Paseýanyň, Besaýyň, 50Asnanyň, Megunymyň, Nepusymyň, 51Bakbugyň, Hakupanyň, Harhuryň, 52Baslutyň, Mehidanyň, Harşanyň, 53Barkosyň, Siseranyň, Temanyň, 54Nesiýanyň, Hatypanyň nesilleri.

55Süleýmanyň[†] hyzmatkärleriniň nesillerinden Sotaýyň, Hasoperetiň, Perudanyň,[+] 56Ýaglanyň, Darkonyň, Gidolyň, 57Şepatýanyň, Hatylyň, Pokeret Hasebaýymyň we Ominiň nesilleri. 58Ähli ybadathana[†] hyzmatkärleriniň we Süleýmanyň hyzmatkärleriniň nesilleriniň jemi üç ýüz togsan iki adam boldy.

59Telmeladan, Telharşadan, Kerupdan[†][*], Adandan we Immerden gaýdyp gelen, ýöne öz tireleriniň, aslynyň Ysraýyla degişlidiklerini subut edip bilmedikleri şulardy: 60Delaýanyň, Tobyýanyň we Nekodanyň nesilleri alty ýüz elli iki adam. 61Şeýle-de ruhanylaryň[†] nesillerinden Habaýa, Hakos we Barzyllaý (gilgatly Barzyllaýyň gyzlaryndan aýal alyp, şolaryň ady bilen atlandyrylan.)[+] 62Bular öz atlaryny nesil daragty boýunça hasaba alnanlaryň arasyndan gözlediler, emma tapyp bilmediler. Şonuň üçinem olar ruhanylykdan çykaryldylar. 63Häkim olara Urymy we Tummymy[†][*] ulanyp bilýän ruhany tapylýança, iň mukaddes[†] nahardan iýmezligi tabşyrdy[+].

64-65Ýedi müň üç ýüz otuz ýedi aýaldyr erkek hyzmatkärleri hem-de iki ýüz erkek hem aýal aýdymçylary hasap etmäniňde, ähli halkyň sany kyrk iki müň üç ýüz altmyşdy. 66-67Olaryň ýedi ýüz otuz alty aty, iki ýüz kyrk bäş gatyry, dört ýüz otuz bäş düýesi, alty müň ýedi ýüz ýigrimi eşegi bardy.


68Käbir urugbaşylar Iýerusalimdäki[†] Rebbiň[†] öýüne gelenlerinde, Hudaýyň öýüni öňki ýerinde dikeltmek üçin, meýletin sadakalar[†] berdiler. 69Olar öz ýagdaýlarynyň ýetdiginden gurluşyk hazynasyna ýigrimi bäş batman[*] altyn, ýüz elli batman[*] kümüş we ýüz laý ruhany[†] eşigini berdiler. 70Ruhanylar, lewiler[†], halkyň käbiri, ybadathana[†] aýdymçylary, derwezebanlary we hyzmatkärleri öz galalarynda, ysraýyllar hem öz galalarynda ornaşdylar.

#### 3‑nji bap


Gurbanlyk sypasy ýasalýar

1Ysraýyllar[†] öz galalarynda ýerleşenlerinden soň, ýedinji aýda ähli ilat Iýerusalime[†] ýygnandy[+]. 2Hudaýyň adamy Musanyň[†] kanunynda[†] ýazylyşy ýaly, Ýosadagyň ogly Ýeşuwa beýleki ruhanylar[†] bilen, Şeýaltyýeliň ogly Zerubabyl öz garyndaşlary bilen Ysraýylyň Hudaýyna ýakma[†] gurbanlyklaryny[†] bermek üçin, gurbanlyk sypasyny[†] ýasadylar[+]. 3Olar ýerli halklardan gorkansoňlar, gurbanlyk sypasyny öňki ýerinde ýasadylar. Olar gurbanlyk sypasynda ertirine we agşamyna Rebbe[†] ýakma gurbanlyklaryny berdiler[+]. 4Olar Töwratda[†] ýazylyşy ýaly, Çatma baýramyny[†] bellediler. Düzgüne laýyklykda, her gün üçin berilmeli gündelik ýakma gurbanlyklaryny sanyna görä berdiler[+]. 5Soňra hemişelik ýakma gurbanlyklaryny, Täze Aýda we Rebbiň mukaddes[†] baýramlarynda berilýän sadakalary[†] we her kimiň Rebbe meýletin sadakalaryny[†] berdiler[+]. 6Ýedinji aýyň birinji gününden başlap, olar Rebbe ýakma gurbanlyklaryny berip başladylar. Emma Rebbiň ybadathanasynyň[†] entek düýbi tutulmandy.


Ybadathananyň düýbi tutulýar

7Şonuň üçinem olar daş ýonujylara, neçjarlara pul, sidonlylara[†] we surlulara Liwandan deňiz üsti bilen Ýafo çenli kedr agaçlaryny getirmekleri üçin iýmit, içgi we zeýtun ýagyny berdiler. Olara bu zatlary etmäge Pars[†] patyşasy Kureşden rugsat bardy[+]. 8Iýerusalimdäki[†] Hudaýyň öýüne gaýdyp gelenlerinden soň, ikinji ýylyň ikinji aýynda Şeýaltyýeliň ogly Zerubabyl we Ýosadagyň ogly Ýeşuwa öz galan adamlary, ruhanylar[†], lewiler[†] we ýesirlikden boşap, Iýerusalime gelenleriň ählisi bilen işe başladylar. Lewileriň ýigrimi we ondan ýokary ýaşlylaryny Rebbiň öýüniň[†] işine gözegçilik etmäge bellediler[+]. 9Ýeşuwa öz ogullary, garyndaşlary bilen, Kadmyýel hem öz ogullary bilen, Ýahudanyň[†][*] ogullary – hemmesi birlikde Hudaýyň öýünde işleýänleriň üstünden gözegçilik edýärdiler. Olara Henadadyň ogullary, lewiler, olaryň ogullary hem-de garyndaşlary kömek edýärdiler[+]. 10Ussalar Rebbiň ybadathanasynyň[†] düýbüni tutanlarynda, Ysraýyl patyşasy Dawudyň[†] girizen düzgünine görä, ýörite lybaslaryny geýnen ruhanylar surnaýlar, Asafyň neslinden bolan lewiler bolsa kimwallar alyp, Rebbe alkyş aýtmak üçin öňe çykdylar[+]. 11Olar Rebbi alkyşlap, Oňa şükür edip:

«Reb ýagşy,
Onuň Ysraýyla bolan söýgüsi baky»

diýip, nagma aýtdylar. Rebbi alkyşlanlarynda, bütin halk uly şowhun etdi, sebäbi Rebbiň öýüniň[†] düýbi tutulypdy[+].

12Emma uly mähelläniň şatlyk şowhunyna garamazdan, köp adamlar: ruhanylar[†], lewiler[†], urugbaşylar bu öýüň düýbüniň tutulyşyny görenlerinde, möňňürip agladylar. Sebäbi olar ozalky öýi öz gözleri bilen görüpdiler[+]. 13Şonuň üçinem şatlyk şowhunyny adamlaryň agysyndan tapawutlandyryp bolmady. Halk şeýle bir şowhun-galmagal edýärdi welin, olaryň şowhuny uzaklardan eşidilýärdi.

#### 4‑nji bap


Duşmanlar ybadathananyň dikeldilmegine garşy bolýarlar

1-2Sürgünden gaýdyp gelenleriň Rebbiň ybadathanasyny gurýandyklaryny eşiden Ýahudanyň we Benýaminiň duşmanlary Zerubabylyň we urugbaşylaryň ýanyna gelip, olara: «Bizem siz bilen bile guraýaly, çünki biz hem siziň Hudaýyňyza sežde edýäris. Bizi bu ýere getiren Aşur patyşasy Esarhadonyň döwründen bäri, biz Oňa gurbanlyk berip gelýäris» diýdiler[+]. 3Emma Zerubabyldyr Ýeşuwa we beýleki Ysraýyl[†] urugbaşylary olara: «Hudaýymyza öýi biz siz bilen bile gurmarys. Pars[†] patyşasy Kureşiň bize buýruşy ýaly, Ysraýyl Hudaýy Rebbe[†] öýi biziň özümiz gurarys» diýip jogap berdiler[+].

4Onsoň bu ýurduň ilaty ýahuda[†] halky Rebbiň öýüni[†] gurup ýörkä, olary gorkuzyp, ellerini işden sowatdylar[+]. 5Ýahudalaryň niýetlerini amala aşyrtmazlyk üçin, olaryň garşysyna maslahatçylar tutdular. Bu ýagdaý Pars[†] patyşalary Kureşiň patyşalyk eden döwründen tä Darýuşyň döwrüne çenli dowam etdi[+].


Iýerusalimiň dikeldilmegi togtadylýar

6Kserksiň döwründe ol patyşalyk edip başlan badyna, Ýahudanyň[†] we Iýerusalimiň[†] ilatyny aýyplap, oňa hat ýazdylar[+].

7Artakserksiň patyşalygy döwründe-de Bişlam, Mitredat, Tabeýel we olaryň ýaranlary Pars[†] patyşasy Artakserkse hat ýazdylar. Hat arameý dilinde ýazylyp, terjime edildi[+]. 8Rehum häkim we Şimşaý mürze[†] dagy Iýerusalimi[†] ýamanlap, patyşa Artakserkse hat ýazdylar. 9-10Şeýle-de Rehum serkerde, Şimşaý mürze, olaryň ýaranlary: häkimler, wekiller, emeldarlar, parslar, erekliler, babyllylar, Suzadaky eýlamlylar, beýik hem şöhratly Osnaparyň göçürip, Samariýanyň galalarynda we Ýewfrat derýasynyň günbataryndaky welaýatda ýerleşdiren milletleri patyşa hat ýazdylar. 11Ine, olaryň iberen hatynyň nusgasy:


«Patyşa Artakserkse: Siziň Ýewfrat derýasynyň günbataryndaky welaýatda ýaşaýan gullaryňyz size salam ýollaýarlar. 12Ine, siziň ýanyňyzdan gaýdan ýahudylaryň[†] biziň ýanymyza Iýerusalime[†] gelendigini size mälim edýäris. Olar bu pitneçi we pis şäheri täzeden gurup ýörler. Olar binýatlary bejerip, diwarlary bitirip gelýärler.

13Eger bu şäher täzeden gurlup, diwarlar dikeldilse, olaryň salgyt, paç, töleg tölemegi bes etjekdiklerini, munuň bolsa patyşalygyň gaznasyna zyýan ýetirjekdigini biz patyşa aýan edýäris[+]. 14Köşgüň duz-çöregini iýýänligimiz üçin, olaryň biziň gözümiziň alnynda patyşany äsgermezlik etmeklerine ýol bermegiň bize gelişmejekdigi sebäpli, biz size hat üsti bilen habar ýollaýarys. 15Ata-babalaryňyzyň taryh ýazgylaryny barladyň. Taryh ýazgylarynda siz bu şäheriň pitneçi, patyşalara we welaýat häkimlerine zyýanly şäherdigine göz ýetirersiňiz. Irki döwürlerde-de bu şäherde gozgalaňlar turupdyr. Şol sebäplem ol haraba öwrüldi. 16Biz muny patyşa aýan edýäris. Eger bu şäher täzeden gurlup, diwarlar dikeldilse, onda Ýewfrat derýasynyň günbataryndaky welaýatda siziň raýatlygyňyz bolmaz».


17Patyşa Rehum häkime, Şimşaý mürzä olaryň Samariýada[†] we Ýewfrat derýasynyň günbataryndaky welaýatda ýaşaýan ýaranlaryna şeýle jogap iberdi:


18«Siziň bize ýollan hatyňyzyň terjimesi meniň huzurymda okaldy. 19Meniň buýruk bermegim bilen barlag geçirildi hem-de bu şäheriň geçmişde patyşalaryň garşysyna baş galdyrandygy we onda pitne, gozgalaň turandygy anyklanyldy. 20Iýerusalimde[†] güýçli patyşalar bolup, olar Ýewfrat derýasynyň günbataryndaky bütin welaýata höküm ýöredýän ekenler. Olara salgyt, paç, töleg tölenilýän eken[+]. 21Şonuň üçin ol adamlara işi bes etmegi buýruň. Menden buýruk bolýança, bu şäher täzeden gurulmasyn. 22Ýöne bu işde seresap boluň, harsallyk etmäň, patyşalyga zyýan getirjek ýagdaý döremesin».


23Artakserks patyşanyň hatynyň nusgasy Rehum häkimiň, Şimşaý mürzäniň we olaryň ýaranlarynyň öňünde okalan badyna, olar howlukmaçlyk bilen Iýerusalime[†] ýahudylaryň[†] ýanyna baryp, zorluk we güýç bilen olary işi togtatmaga mejbur etdiler. 24Şeýdip, Hudaýyň Iýerusalimdäki öýüniň dikeldiş işleri togtadyldy. Bu ýagdaý Pars[†] patyşasy Darýuşyň patyşalygynyň ikinji ýylyna çenli dowam etdi[+].

#### 5‑nji bap


Ybadathana gurluşygy täzeden başlanýar

1Hagaý pygamber[†] bilen Ydonyň ogly Zakarýa pygamber Ýahudadaky[†] we Iýerusalimdäki[†] ýahudylara[†] Ysraýyl[†] Hudaýynyň adyndan pygamberlik etdiler[†][+]. 2Onsoň Şeýaltyýeliň ogly Zerubabyl bilen Ýosadagyň ogly Ýeşuwa dagy Hudaýyň Iýerusalimdäki öýüni täzeden gurmaga başladylar. Hudaýyň pygamberleri-de olar bilen bolup, olary ruhlandyrdylar[+].

3Şol bir wagtda Ýewfrat derýasynyň günbataryndaky welaýatyň hökümdary Tatenaý, Şetar Bozenaý we ýaranlary olaryň ýanyna gelip, şeýle diýdiler: «Bu binany gurmaga we bitirmäge kim size buýruk berdi?»[+] 4Şeýle hem olardan: «Bu binany gurýanlaryň atlary kim?» diýip soradylar. 5Emma Ysraýyl Hudaýynyň nazary ýahudy[†] ýaşulularynda[†] bolansoň, bu iş hakdaky habar Darýuşa ýetip, ondan jogap gelýänçä, olar ýahudylaryň işini togtadyp bilmediler[+]. 6Ýewfrat derýasynyň günbataryndaky welaýatyň hökümdary Tatenaýyň, Şetar Bozenaýyň we onuň ýaranlary bolan şol welaýatyň wekilleri patyşa Darýuşa hat ýazdylar. 7Hatyň mazmuny şeýledi:


«Patyşa Darýuşa dogaýy salam! 8Biz Ýahuda etrabyna, beýik Hudaýyň öýüne barandygymyzy, siziň alyhezretleriňize mälim edýäris. Ol ýonulan daşlardan we diwarlaryna agaç örümler goýlup, salnyp ýör. Bu iş janypkeşlik bilen üstünlikli alnyp barylýar.

9Onsoň biz olaryň ýaşulularyndan[†]: „Bu binany gurmaga we bitirmäge kim size buýruk berdi?“ diýip soradyk. 10Şeýle hem biz Size habar bermek we olaryň ýaşulularynyň atlaryny ýazyp almak niýeti bilen olardan atlaryny soradyk. 11Olar bize şeýle jogap berdiler:


„Biz Ýeriň we Gögüň Hudaýynyň gullary, köp ýyllar mundan öň gurlan öýi täzeden gurup ýörüs. Ony Ysraýylyň beýik patyşasy doly gurup gutardy[+]. 12Emma atalarymyzyň Gögüň Hudaýynyň gaharyny getirendikleri sebäpli, Ol olary kesetlerden[†] bolan Babyl patyşasy Nebukadnesaryň eline berdi. Nebukadnesar bolsa bu öýi ýykyp, halky Babyla ýesir edip äkitdi[+].

13Ýöne Babyl patyşasy Kureş öz patyşalygynyň birinji ýylynda Hudaýyň bu öýüni täzeden gurmaly diýip buýruk berdi[+]. 14Iýerusalimdäki[†] Hudaýyň öýünden – ybadathanasyndan[†] Nebukadnesar tarapyndan alnan we Babyl buthanasyna[†] getirilip goýlan altyn, kümüş gap-gaçlary Kureş patyşa Babyl buthanasyndan çykartdy.

Ol zatlar Şeşbasar atly bir adama gowşuryldy. Ony Kureş patyşanyň özi häkim belläpdi[+]. 15Kureş patyşa oňa: ‘Bu gap-gaçlary al-da, Iýerusalimdäki[†] ybadathana[†] eltip goý hem-de Hudaýyň öýüni öňki ýerinde gurdur’ diýdi[+]. 16Onsoň Şeşbasar gelip, Hudaýyň Iýerusalimdäki öýüniň düýbüni tutdy. Ol şondan bäri gurlup ýör we henizem tamamlananok“[+].


17Şonuň üçinem eger patyşa makul bilse, Babylyň şalyk arhiwlerinde barlag geçirdip, Kureş patyşanyň Hudaýyň Iýerusalimdäki[†] öýüni täzeden gurmaga ýörite buýruk berendigini ýa-da bermändigini anyklatsyn. Bu iş barada patyşa öz islegini bize bildirsin»[+].

#### 6-njy bap


Darýuş Kureşiň permanyny tassyklaýar

1Onsoň Darýuş patyşanyň buýruk bermegi bilen Babyldaky hazynalaryň saklanýan şa arhiwlerinde barlag geçirildi. 2Madaý[†] welaýatynda ýerleşýän Ekbatana galasyndan bolsa bir kagyz tapyldy. Onda şeýle ýazgy bardy:

«Perman:[+]


3Kureş patyşa öz şalygynyň ilkinji ýylynda Hudaýyň Iýerusalimdäki[†] öýüniň täzeden gurluşygy barada şeýle buýruk berdi:


„Bu öýde sadakalar[†] we ýakma[†] gurbanlyklar[†] berilsin; öýüň beýikligi-de, ini-de altmyş tirsek bolsun. 4Diwarlarynyň üç hatary ýonulan daşlardan we bir hatary agaçdan örülsin. Harç-harajadyň hemmesi şa hazynasyndan tölensin[+]. 5Şeýle hem Nebukadnesar tarapyndan Hudaýyň Iýerusalimdäki[†] öýünden alnyp, Babyla getirilen altyndyr kümüş gaplar yzyna eltilip, ýene-de ybadathanada[†] ýerli-ýerinde goýulsyn. Siz olary Hudaýyň öýünde goýmalysyňyz“»[+].


6Şeýdip, Darýuş patyşa şeýle habar ýollady: «Ýewfrat derýasynyň aňyrsyndaky welaýatyň hökümdary Tatenaý, Şetar Bozenaý hem-de ýaranlaryňyz bolan Ýewfrat derýasynyň aňyrsyndaky welaýatyň wekilleri, siz öýe golaýlaşmaň[+]. 7Hudaýyň öýüniň işine päsgel bermäň. Goý, ýahudylaryň[†] häkimi we baştutanlary Hudaýyň bu öýüni öňki ýerinde täzeden gursunlar.

8Munuň üstesine-de, men size ýahudylaryň[†] baştutanlaryna Hudaýyň bu öýüniň gurulmagy üçin, näme kömek etmelidigiňiz barada perman çykarýaryn. Bu adamlaryň harjy dolulygyna we gijikdirilmän şa hazynasyndan Ýewfrat derýasynyň günbataryndaky welaýatyň berýän salgydyndan tölensin[+]. 9Gögüň Hudaýyna ýakma[†] gurbanlyklar[†] bermek üçin öküzçeler, goçlar, guzular we başga-da näme zerur bolsa, bugdaý, duz, şerap, ýag gerek bolsa, Iýerusalimdäki[†] ruhanylaryň[†] isledigiçe her gün hökman berilsin. 10Şeýdip, olar Gögüň Hudaýyny hoşal edäýjek gurbanlyklary berip, patyşanyň we onuň ogullarynyň janlarynyň saglygy üçin dileg etsinler[+].

11Şeýle hem kim şu permana boýun egmese, onuň öýünden pürs sogrulyp, öý eýesini şoňa çişlemegi buýruk berýärin. Onuň öýi bolsa harabalyga öwrülsin[+]. 12Goý, Iýerusalimi[†] özüne ybadat edilmeli ýer hökmünde saýlan Hudaý, bu permany üýtgetmäge we Hudaýyň bu öýüni ýykmaga synanyşan her bir patyşanydyr halky ýer bilen ýegsan etsin.

Men – Darýuş patyşa buýruk berýärin: bu perman janypkeşlik bilen berjaý edilsin!»


Ybadathana Hudaýa bagyş edilýär

13Onsoň Darýuş patyşanyň iberen hatyna laýyklykda, Ýewfrat derýasynyň günbataryndaky welaýatyň häkimi Tatenaý, Şetar Bozenaý we olaryň ýaranlary Darýuş patyşanyň permanyny doly berjaý etdiler[+]. 14Şeýdip, Hagaý pygamber[†] bilen Ydonyň ogly Zakarýanyň pygamberlik etmekleri[†] arkaly, ýahudylaryň[†] baştutanlary ybadathanany[†] gurdular; olaryň işleri ilerledi. Olar Ysraýyl[†] Hudaýynyň emri bilen, Pars[†] patyşalary Kureşiň, Darýuşyň we Artakserksiň permany bilen bu binany gurup gutardylar[+]. 15Bu öý Adar aýynyň üçüne[*], Darýuşyň patyşalygynyň altynjy ýylynda gurlup gutaryldy[+].

16Onsoň ysraýyl halky, ruhanylardyr[†] lewiler[†] we sürgünden[†] gaýdyp gelen başgalar hem Hudaýyň bu öýüniň bagyşlanma dabarasyny uly şatlyk bilen bellediler[+]. 17Olar Hudaýyň öýüniň bagyşlanma dabarasynda bir ýüz öküzi, iki ýüz goçy, dört ýüz guzyny we Ysraýyl tireleriniň sanyna görä, bütin ysraýyl halky üçin günä gurbanlygy hökmünde on iki erkeji gurbanlyk[†] berdiler. 18Musanyň[†] Kitabynda ýazylyşy ýaly, Iýerusalimde[†] Hudaýa hyzmat etmekleri üçin olar ruhanylary we lewileri dürli toparlara böldüler[+].


Pesah baýramy

19Birinji aýyň on dördünji güni sürgünden[†] gaýdyp gelenler Pesah baýramyny[†] bellediler[+]. 20Ruhanylardyr[†] lewiler[†] inlerini tämizlediler[†]; olaryň hemmesi tämizdi. Şonuň üçin lewiler ähli sürgünden gaýdyp gelenler üçin, öz ruhany doganlary we özleri üçin Pesah janlysyny soýdular[+]. 21Ysraýylyň sürgünden gaýdyp gelen halky, şeýle hem Ysraýyl Hudaýy Rebbe[†] ybadat etmek üçin şol ýerli halklaryň nejis işlerinden el çekip, ýahudalara[†] goşulanlaryň bary ony iýdiler[+]. 22Onsoň olar ýedi günläp uly şatlyk bilen Petir baýramyny[†] bellediler. Çünki Reb olara şatlyk berdi we Ysraýyl Hudaýynyň öýüni gurmaga ýahudalara ýardam bereri ýaly, Aşur patyşasynyň kalbynda olara bolan rehim oýardy[+].

#### 7‑nji bap


Ezra Iýerusalime gelýär

1-6Bu wakalardan soň Pars patyşasy Artakserksiň döwründe Ezra Babyldan çykdy. Ol Seraýanyň ogludy. Seraýa Azarýanyň, Azarýa Hilkiýanyň, Hilkiýa Şallumyň, Şallum Sadognyň, Sagdok Ahytubyň, Ahytup Amarýanyň, Amarýa Azarýanyň, Azarýa Meraýodyň, Meraýot Zerahýanyň, Zerahýa Uzynyň, Uzyny Bukynyň, Buky Abyşuwaň, Abyşuwa Pinehasyň, Pinehas Elgazaryň, Elgazar baş ruhany Harunyň ogludy. Ol Ysraýyl Hudaýy Rebbiň Musa beren kanunyndan oňat baş çykarýan, ökde mürzedi. Patyşa oňa soran zatlarynyň hemmesini berdi, çünki Hudaýy Reb ony goldaýardy[+][+][+][+]. 7Artakserks patyşanyň patyşalygynyň ýedinji ýylynda ysraýyl[†] halkynyň bir bölegi, birnäçe ruhanylardyr[†] lewiler[†], ybadathana[†] aýdymçylarydyr derwezebanlary we hyzmatkärleri Iýerusalime[†] gaýtdylar. 8Ezra Artakserksiň patyşalygynyň ýedinji ýylynyň bäşinji aýynda Iýerusalime geldi. 9Ezra birinji aýyň birinji güni Babyldan çykyp gaýdypdy. Hudaýynyň ýalkamagy[†] bilen ol bäşinji aýyň birinji güni Iýerusalime geldi. 10Ezra Rebbiň[†] kanunyny[†] öwrenip, ony berjaý etmegi, Ysraýylda onuň parzlaryny, hökümlerini öwretmegi ýüregine düwüpdi[+].


Artakserks patyşanyň Ezra beren haty

11Artakserks patyşanyň Rebbiň tabşyryklaryndan we Onuň ysraýyl halkyna beren parzlaryndan oňat baş çykarýan ruhanysy[†], Ezra mürzä ýazan hatynyň nusgasy şeýledir:


12«Şalaryň şasy Artakserksden Gögüň Hudaýynyň kanunlaryny[†] ýazýan Ezra ruhana dogaýy salam![+]


13Men ýurdumdaky ysraýyl halkyndan ýa olaryň ruhanylaryndan[†], ýa-da lewilerden[†] öz meýli bilen Iýerusalime[†] gitmek isleýän her bir adama rugsat berilsin diýip buýurýaryn[+]. 14Sen patyşa we onuň ýedi geňeşçisi tarapyndan Ýahudada[†] we Iýerusalimde eliňdäki Hudaýyň kanunynyň[†] nähili ýerine ýetirilýändigini barlamak üçin,[+] 15patyşa we onuň geňeşçileriniň Iýerusalimde mesgen tutýan Ysraýyl Hudaýyna meýletin beren altyndyr kümşüni äkitmek üçin,[+] 16bütin Babyl welaýatyndan tapjak altyndyr kümşüňi we öz Hudaýlarynyň Iýerusalimdäki öýi üçin ruhanylaryň, halkyň beren meýletin sadakalaryny[†] alyp gitmek üçin iberilýärsiň. 17Bu pullar seresaplylyk bilen ulanylyp, oňa öküzler, goçlardyr guzular, galla we içgi sadakalary satyn alnyp, olar Hudaýyňyzyň Iýerusalimdäki öýüniň gurbanlyk[†] sypasynda[†] sadaka berilsin[+].

18Galan altyndyr kümşi öz doganlaryň bilen Hudaýyňyzyň islegine görä, näme göwnüňize jaý bolsa, şoňa ulanyp bilersiňiz. 19Hudaýyň öýüniň hyzmaty üçin özüňe berlen gap-gaçlary hem Iýerusalimde[†] mesgen tutýan Hudaýyňyň huzuryna eltip goý. 20Öz Hudaýyňyň öýi üçin ýene-de zat gerek bolsa, şanyň hazynasyndan alyp bilersiň.

21Men patyşa Artakserks, Ýewfrat derýasynyň aňyrsyndaky ähli hazynadarlara buýruk berýärin! Gögüň Hudaýynyň kanunyny[†] ýazýan Ezra ruhana näme gerek bolsa, ony dessine berjaý ediň. 22Ýüz ýetmiş batmana[*] çenli kümüş, ýedi ýüz elli batmana[*] çenli bugdaý, otuz meşik[*] şerap, otuz hum[*] ýag hem-de hasapsyz duz berilsin. 23Patyşanyň we onuň ogullarynyň başyna gazap inmez ýaly, Gögüň Hudaýy tarapyndan Hudaýyň öýi barada näme tabşyryk berilse, ol doly berjaý edilsin. 24Şeýle hem, size aýan edýäris: ruhanylardyr[†] lewileriň[†], ybadathana[†] aýdymçylarydyr derwezebanlaryň we hyzmatkärleriň, şeýle hem Hudaýyň bu öýüniň beýleki hyzmatkärleriniň hiç birinden salgyt, paç, töleg alynmasyn[+].

25Sen bolsa, Ezra, Hudaýyň saňa beren pähim-paýhasyna görä, Ýewfrat derýasynyň günbataryndaky welaýatda, seniň Hudaýyňyň kanunlaryny[†] bilýän bütin halka hökümini ýöredip biljek kazylary, häkimleri belle. Kanuny bilmeýänlerine-de sen öwret[+]. 26Kim seniň Hudaýyňyň kanunydyr patyşanyň kanunyna boýun egmese, oňa berk temmi berilsin. Ol ölüme höküm edilsin ýa-da sürgün[†] edilsin, onuň emlägi elinden alynsyn ýa-da ol zyndana taşlansyn!»


Ezra Rebbi alkyşlaýar

27Rebbiň Iýerusalimdäki[†] öýüne şöhrat[†] getirmek üçin patyşanyň kalbyna bu zatlary salan atalarymyzyň Hudaýy Rebbe alkyş bolsun! 28Ol patyşanyň, onuň geňeşçileriniň we ähli güýçli begzadalarynyň huzurynda maňa merhemetini eçdi. Hudaýym Rebbiň goldawyndan ruhlanyp, meniň bilen Iýerusalime dolanmaklary üçin Ysraýyl baştutanlaryny ýygnadym.

#### 8‑nji bap


Sürgünden gaýdyp gelen urugbaşylar

1Artakserks patyşanyň döwründe meniň bilen bile Babyldan çykan urugbaşylar we olaryň nesil ýazgysy şudur:


2-3Pinehasyň neslinden Gerşom; Ytamaryň neslinden Danyýel; Dawudyň neslinden Hatuş, Şekanýanyň nesilleri. Paroşyň neslinden Zakarýa we onuň bilen nesil daragty boýunça hasaba alnan ýüz elli erkek adam[+][+]. 4Pahatmowabyň neslinden Zerahýanyň ogly Elýogeýnaý we onuň bilen iki ýüz erkek adam[+]. 5Ýahazyýalyň neslinden Şekanýa we onuň bilen üç ýüz erkek adam. 6Adiniň neslinden Ýonatanyň ogly Ebet we onuň bilen elli erkek adam. 7Eýlamyň neslinden Atalýanyň ogly Ýeşagýa we onuň bilen ýetmiş erkek adam. 8Şepatýanyň neslinden Mikaýylyň ogly Zebadýa we onuň bilen segsen erkek adam. 9Ýowabyň neslinden Ýehiýeliň ogly Abadýa we onuň bilen iki ýüz on sekiz erkek adam. 10Ýosypýanyň neslinden Şelomyt we onuň bilen ýüz altmyş erkek adam[+]. 11Bebaýyň neslinden Bebaýyň ogly Zakarýa we onuň bilen ýigrimi sekiz erkek adam[+]. 12Azgadyň neslinden Hakatanyň ogly Ýohanan we onuň bilen bir ýüz on erkek adam. 13Adonykamyň soňky nesillerinden bolanlaryň atlary: Elipelet, Ýegiýel, Şemagýa we olar bilen altmyş erkek adam. 14Bigwaýyň neslinden Utaý, Zakur we olar bilen ýetmiş erkek adam.


Ybadathana hyzmatyna taýýarlyk

15Men olaryň hemmesini Ahawa tarap akýan derýanyň boýuna ýygnadym. Biz ol ýerde üç gün düşledik. Men halky we ruhanylary[†] bir laý gözden geçirenimde, lewilerden[†] ýekejesine-de gözüm düşmedi. 16Onsoň men baştutanlar Eligezeri, Ariýeli, Şemagýany, Elnatany, Ýaryby, Elnatany, Natany, Zakarýany, Meşullamy we pähim-paýhasly adamlar bolan Ýoýaryby, Elnatany çagyrtdym[+]. 17Olary Kasypýadaky baştutan Ydonyň ýanyna iberdim. Bize Hudaýymyzyň ybadathanasynda[†] gulluk eder ýaly adam ibermekleri üçin, Kasypýadaky Ydo we onuň garyndaşlaryna – ybadathana hyzmatkärlerine näme diýmelidigini olara aýtdym. 18Hudaýymyzyň ýalkamagy[†] bilen olar biziň ýanymyza Ysraýylyň[†] çowlugy, Lewiniň agtygy Mahlynyň neslinden bolan Şerebýa atly dana adamy we onuň ogullarydyr garyndaşlaryny – jemi on sekiz adamy getirdiler[+]. 19Şeýle hem Haşabýany, onuň bilen Merarynyň neslinden bolan Ýeşagýany we onuň garyndaşlarydyr olaryň ogullaryny – jemi ýigrimi adamy;[+] 20bulardan başga-da Dawut[†] bilen onuň emeldarlarynyň lewilere hyzmat etmäge bellän ybadathana hyzmatkärleriniň nesillerinden iki ýüz ýigrimisini getirdiler. Olaryň ählisiniň ady tutuldy[+].

21Hudaýymyzyň öňünde özümizi peseldip, ýolda bizi, balalarymyzy we ähli emlägimizi goramagyny Ondan diläp, Ahawa derýasynyň boýunda agyz beklemegi[†] yglan etdim[+]. 22Çünki men patyşadan ýolda bizi duşmandan gorar ýaly esgerler we atlylary dilemäge çekindim. Biz patyşa: «Hudaýymyz Özüni agtarýanlaryň hemmesine merhemet edýär. Özünden ýüz öwrenleriň garşysyna bolsa Onuň gazaby güýçlüdir» diýip aýdypdyk. 23Şeýdip, biz agyz bekläp, Hudaýymyzdan bizi goramagyny dileg edip ýalbardyk. Ol hem biziň dilegimizi eşitdi.

24Soňra men on iki ruhany[†] ýolbaşçysyny: Şerebýany, Haşabýany olaryň on sany garyndaşy bilen birlikde saýlap aldym[+]. 25Patyşanyň, onuň geňeşçileriniň, baştutanlarynyň we bütin ysraýyl halkynyň Hudaýymyzyň öýi üçin sadaka[†] beren altynyny, kümşüni we gap-gaçlaryny olara çekip berdim[+]. 26-27Olaryň eline bir müň bir ýüz batman[*] kümüş, bir ýüz ýetmiş batmana[*] laýyk kümüş okaralar, bir ýüz ýetmiş batman altyn, ýigrimi gadaga[*] laýyk ýigrimi sany altyn okara, altyn ýaly gymmat, lowurdap duran bürünçden edilen iki sany gap-gajy ölçäp berdim. 28Men olara şeýle diýdim: «Siz Rebbe[†] bagyş edilensiňiz, bu gap-gaçlar hem bagyş edilendir. Bu altyndyr kümüş siziň ata-babalaryňyzyň Hudaýy Rebbe berlen meýletin sadakadyr[†]. 29Bu zatlary Rebbiň öýüniň[†] otaglarynda baş ruhanylaryň we lewileriň[†] Iýerusalimdäki[†] Ysraýyl urugbaşylaryna gowşurýançaňyz, olary berk gorap saklaň». 30Şeýdip, ruhanylardyr lewiler altyndyr kümşi we Hudaýymyzyň Iýerusalimdäki öýüne äkidilmek üçin ölçelip berlen gap-gaçlary kabul edip aldylar.

31Onsoň birinji aýyň on ikinji güni biz Ahawa derýasynyň boýundan Iýerusalime[†] bakan ýola rowana bolduk. Ýolda Hudaýymyz biziň bilen bile bolup, Ol bizi ýoldaky garakçylardan we duşman elinden halas etdi. 32Biz Iýerusalime gelip, ol ýerde üç gün galdyk[+]. 33Dördülenji gün Hudaýymyzyň öýünde altyndyr kümüş we gap-gaçlar ölçelip, olar Uryýanyň ogly ruhany[†] Meremotyň eline berildi. Meremotyň ýanynda Pinehasyň ogly Elgazar bardy. Lewi tiresinden bolan Ýeşuwanyň ogly Ýozabat we Binnuýyň ogly Nogadýa hem olaryň ýanyndady[+]. 34Ähli zat sanalyp, ölçelip, ählisiniň jemi agramy ýazylyp alyndy.

35Onsoň ýesirlikden, sürgünden[†] gaýdyp gelenler Ysraýyl Hudaýyna ýakma[†] gurbanlyklar[†] berdiler. Bütin Ysraýyl üçin on iki öküz, togsan alty goç, ýetmiş ýedi guzy, günä gurbanlygy üçin hem on iki erkeç berdiler. Bularyň hemmesi Rebbe ýakma gurbanlyk üçindi[+]. 36Patyşanyň permanlaryny bolsa onuň hökümdarlaryna, Ýewfrat derýasynyň günbataryndaky welaýatyň häkimlerine ýetirdiler. Olar halka we Hudaýyň öýüne kömek etdiler[+].

#### 9-njy bap


Ezra garyşyk nikalar hakda eşidýär

1Bu işler tamamlanandan soň, baştutanlar meniň ýanyma gelip: «Ysraýyl[†] halky we ruhanylardyr[†] lewiler[†] bu ýeriň halklaryndan, ýagny kenganlardan[†], hetlerden[†], perizlerden[†], ýabuslardan[†], ammonlardan, mowaplardan[†], müsürlilerden, amorlardan we olaryň nejis işlerinden özlerini aýry tutup bilmediler» diýdiler. 2Çünki ysraýyllar özlerine we ogullaryna olardan gyz alyp, mukaddes[†] tohumy ýerli halklar bilen garyşdyrdylar. Bu hyýanatda baştutanlaryň özleri hemmeden öňde boldular[+]. 3Muny eşidenimde, men eşiklerimi we donumy ýyrtyp, saç-sakgalymy ýolup, gaýgy-gama batyp oturdym. 4Sürgünden[†] gaýdyp gelenleriň bu eden hyýanaty sebäpli, Ysraýyl Hudaýynyň aýdan sözlerinden gorkup sandyraşýanlaryň bary meniň daşyma üýşdüler. Men agşam gurbanlygyna[†] çenli gaýgy-gama batyp oturdym[+]. 5Agşam gurbanlygynyň berilýän wagty men ýerimden galyp, sal-sal eşikli we ýapynjaly dyza çöküp, ellerimi Hudaýym Rebbe[†] tarap uzadyp, Oňa dileg etdim:[+]


6«Eý, Hudaýym, Saňa ýüzlenmäge utanýaryn! Çünki günämiz başymyzdan agdy, ýazygymyz beýgelip göge ýetdi[+]. 7Ata-babalarymyzyň döwründen tä şu güne çenli biziň ýazygymyz uludyr. Günälerimiz üçin özümiz, patyşalarymyz, ruhanylarymyz[†] edil şu günki ýaly keseki ýerli patyşalaryň eline berildik, gylyçdan geçirildik, ýesirlige düşdük, talaňa, masgaraçylyga sezewar edildik[+].

8Emma indi Hudaýymyz Reb bize, aman galan halka az salymlyk rehim etdi we Öz mukaddes[†] mekanynda orun berdi. Gözümizi nurlandyryp, gulçulygymyzda bize biraz ýeňillik berdi[+]. 9Biz gullardyrys, emma Hudaýymyz bizi gulçulykda terk etmän, gaýtam Pars[†] patyşalarynyň huzurynda bize Özüniň merhemetini eçildi. Hudaýymyzyň öýüni gurup, onuň ýykylan ýerlerini dikelder ýaly, bize täze durmuş berdi. Ol Ýahudada[†] we Iýerusalimde[†] bize pena berdi[+].

10Eý, Hudaýymyz, indi, mundan soň biz näme diýeli? Çünki biz seniň tabşyryklaryňy terk etdik. 11Sen Öz gullaryň bolan pygamberleriňiň[†] üsti bilen: „Eýelejek bolup barýan ýurduňyz ýerli halklaryň haramlyklary, nejislikleri bilen hapalanan ýurtdyr. Olar ony boýdan-başa öz haramlyklary bilen doldurdylar. 12Şonuň üçin ýerli halklar bilen gyz alşyp-berişmäň. Hiç haçan olaryň salamatlygyny we abadanlygyny agtarmaň. Şonda siz güýçlenip, ol ýeriň näz-nygmatlaryndan iýip, ony nesilleriňize ebedilik miras[†] galdyrarsyňyz“ diýipdiň.

13Pis işlerimiz we uly ýazygymyz zerarly başymyza inen bu bela-beterlerden soň, eý, Hudaýymyz, Sen bize günälerimize laýyk jeza bermän, gaýtam bizi aman galdyrdyň[+]. 14Biz ýene Seniň tabşyryklaryňy bozup, bu nejis işleri edýän halklar bilen garyndaşlyk açalymy? Seniň gahar-gazabyň biziň ýekejämizi hem aman galdyrman heläk eder. 15Ýa Reb, eý, Ysraýyl Hudaýy, Sen adylsyň! Bu gün biziň, aman galan halkyň günäsi zerarly Seniň öňüňde durup biljegimiz ýokdur, emma şonda-da biz Seniň huzuryňda durus»[+].

#### 10-njy bap


Garyşyk nikalaryň soňuna çykmak maslahaty

1Ezra Hudaýyň öýüniň öňünde ýüzüni ýere berip aglap, dileg etdi we günälerini boýun aldy. Ysraýyllardan[†] uly mähelle: erkekler, aýallar we çagalar onuň daşyna üýşdüler. Olar hem zar-zar aglaşdylar[+]. 2Onsoň Eýlam ogullaryndan bolan Ýehiýeliň ogly Şekanýa Ezra ýüzlenip: «Biz keseki halkdan bolan aýallara öýlenip, Hudaýymyza biwepalyk etdik. Emma muňa garamazdan, Ysraýylda entegem umyt bar. 3Şonuň üçinem indi, jenabymyň we Hudaýymyzyň tabşyryklaryna sarpa goýýanlaryň maslahaty bilen bu aýallaryň ählisini we olaryň çagalaryny kowjakdygymyz barada öz Hudaýymyz bilen äht[†] edişeliň. Goý, bu iş kanun[†] boýunça ýerine ýetirilsin[+]. 4Işe giriş, bu seniň borjuňdyr, biz hem seniň bilendiris. Mert bol-da, bu işi amala aşyr» diýdi. 5Onsoň Ezra ýerinden turup, ruhanylara[†], lewilere[†] we bütin ysraýyl halkyna, olaryň şu aýdylany berjaý etjekdiklerine ant içirdi. Şeýdip, olaryň hemmesi ant içdiler[+].

6Soňra Ezra Hudaýyň öýüniň öňünden gaýdyp, Elýaşybyň ogly Ýehohananyň öýüne bardy. Ol sürgünden[†] gaýdyp gelenleriň biwepalygy üçin ýas tutup, gijäni çörek iýmän, suw içmän geçirdi[+]. 7Sürgünden gelenleriň ählisiniň Iýerusalime[†] ýygnanmalydygy barada Ýahudada[†] we Iýerusalimde jar çekildi. 8Eger kimde-kim üç günüň içinde Iýerusalime gelmese, baştutanlaryň we ýaşulularyň[†] buýrugy boýunça, olaryň ähli emlägi ellerinden alnyp, olaryň özleri hem sürgünden gelen halkyň arasyndan çykaryljakdyr diýlip yglan edildi.

9Onsoň Ýahudanyň we Benýaminiň ähli adamlary üç günüň içinde Iýerusalime[†] ýygnandylar. Bu dokuzynjy aýyň ýigriminji günüdi. Ähli adamlar bu işiň wajyplygyndan we güýçli ýagyşdan ýaňa galpyldaşyp, Hudaýyň ybadathanasynyň[†] öňündäki açyk meýdançada oturdylar. 10Onsoň ruhany[†] Ezra ýerinden galyp, olara: «Siz keseki halklardan bolan aýallara öýlenip günä etdiňiz. Siz Ysraýylyň ýazygyny artdyrdyňyz. 11Indi bolsa ata-babalaryňyzyň Hudaýy Rebbiň[†] öňünde günäleriňizi boýun alyp, onuň erk-isleglerini ýerine ýetiriň. Özüňizi bu ýeriň halklaryndan we keseki halklardan alan aýallaryňyzdan aýry tutuň» diýdi. 12Muňa bütin mähelle gaty ses bilen şeýle jogap berdi: «Dogry, biz seniň aýdanlaryňy hökman ýerine ýetirmelidiris. 13Ýöne halk köp, bu wagt ýagyşam ýagyp dur, biziň daşarda durara mejalymyz galmady. Bu işem bir ýa iki günüň işi däl, çünki bu babatda biziň köpimiz günä gazandyk. 14Goý, biziň baştutanlarymyz bütin mähelläniň adyndan işe girişsin. Bu iş zerarly Hudaýymyzyň gahar-gazaby biziň üstümizden sowulýança, galalarymyzda başga milletlerden[†] aýal alanlaryň bary öz galalarynyň ýaşululary[†] we kazylary bilen bile bellenen wagtda gelsinler». 15Muňa diňe Asaheliň ogly Ýonatan bilen Tikwanyň ogly Ýahzeýa garşy boldular. Meşullam bilen lewi tiresinden bolan Şabetaý hem olary goldadylar[+]. 16Onsoň sürgünden[†] gaýdyp gelenler hem olaryň yzyna eýerdiler. Ruhany Ezra uruglaryna görä urugbaşylary saýlady. Olaryň hemmesiniň atlary tutulyp saýlanyldy. Onunjy aýyň birine olar bu işi barlamaga girişdiler. 17Birinji aýyň birine çenli keseki halklardan aýal alan erkeklere degişli bolan bu barlag işini gutardylar.

18Ruhany[†] nesilleriniň arasyndan keseki milletlerden[†] aýal alanlardan tapylanlar şulardyr:


Ýosadagyň ogly Ýeşuwanyň we onuň doganlarynyň nesillerinden: Magaseýa, Eligezer, Ýaryp we Gedalýa[+]. 19Olar aýallaryny aýyrjakdyklaryna ant içip, ýazyklary üçin sürüden bir goç alyp, ýazyk gurbanlygyny[†] berdiler[+]. 20Immeriň nesillerinden Hanany we Zebadýa;[+] 21Harymyň nesillerinden Magaseýa, Eliýa, Şemagýa, Ýehiýel we Uzyýa;[+] 22Paşhuryň nesillerinden: Elýogeýnaý, Magaseýa, Ysmaýyl[†], Netanel, Ýozabat we Elgasa[+].

23Lewilerden[†] Ýozabat, Şimgi, Kelaýa (bu Kelitadyr), Petahýa, Ýahuda we Eligezer; 24aýdymçylardan: Elýaşyp; derwezebanlardan: Şallum, Telem we Ury[+].

25Beýleki ysraýyllardan, Paroş nesillerinden Ramýa, Ýiziýa, Malkyýa, Miýamyn, Elgazar, Malkyýa we Benaýa;[+] 26Eýlamyň nesillerinden Matanýa, Zakarýa, Ýehiýel, Abdy, Ýeremot we Eliýa; 27Zatunyň nesillerinden Elýogeýnaý, Elýaşyp, Matanýa, Ýeremot, Zabat we Azyza; 28Bebaýyň nesillerinden Ýehohanan, Hananýa, Zabaý we Atlaý[+]. 29Banynyň nesillerinden Meşullam, Malluk, Adaýa, Ýaşup, Şeýal we Ýeremot;[+] 30Pahatmowabyň nesillerinden Adna, Kelal, Benaýa, Magaseýa, Matanýa, Besalel, Binnuý we Manaşa;[+] 31-32Harymyň nesillerinden Eligezer, Ýişiýa, Malkyýa, Şemagýa, Şimgon, Benýamin, Malluk we Şemarýa; 33Haşumyň nesillerinden Matenaý, Matata, Zabat, Elipelet, Ýeremaý, Manaşa we Şimgi; 34-37Banynyň nesillerinden Magadaý, Imran, Uwel, Benaýa, Bedeýa, Keluhu, Wanyýa, Meremot, Elýaşyp, Matanýa, Matenaý, Ýagasaý; 38-42Binnuýyň nesillerinden Şimgi, Şelemýa, Natan, Adaýa, Maknadebaý, Şaşaý, Şaraý, Azarel, Şelemýa, Şemarýa, Şallum, Amarýa we Ýusup; 43Nebonyň nesillerinden Ýegiýel, Matytýa, Zabat, Zebina, Ýadaý, Ýowel we Benaýa.


44Bularyň hemmesi keseki milletlerden[†] aýal alypdylar. Käbirleriniň olardan çagalary-da bardy.

### Nehemýa


Giriş

[1]

[2]

[3]

[4]

[5]

[6]

[7]

[8]

[9]

[10]

[11]

[12]

[13]


#### Giriş


Nehemýa


Nehemýa Pars patyşasy Artakserksiň iň ýakyn emeldarlarynyň biri bolup, Suza galasynda ýaşaýardy. Günleriň birinde ol Iýerusalim şäherindäki ýagdaýlary bilmek üçin, şol şähere iberilýär. Nehemýa Iýerusalimiň weýran edilen diwarlaryny görende kalby gamlanýar. Ol halka baştutanlyk edip, Iýerusalimiň diwarlaryny dikeldýär. Şäheriň diwarlary dikeldilip, halk galada ornaşandan soň, Ezra mürze oňa dabaraly ýagdaýda Hudaýyň Kanunyny okap berýär. Halk özüniň günälerini boýun alyp, toba edýär. Kitap Nehemýanyň soňky bitiren işleriniň beýany bilen tamamlanýar.

Nehemýa Iýerusalime dolanyp gelýär1:1–2:20
Iýerusalimiň diwarlary dikeldilýär3:1–7:73
Hudaýyň Kanuny okalýar we ozal baglaşylan äht berkidilýär8:1–10:39
Nehemýanyň soňky işleri11:1–13:31

#### 1‑nji bap


Nehemýa Iýerusalim hakda aladalanýar

1Hakalýanyň ogly Nehemýa, ine, şulary gürrüň berdi:

– Pars[†] patyşasy Artakserksiň patyşalyk etmeginiň ýigriminji ýylynyň Kislew aýynda men Suza galasyndadym[+]. 2Doganlarymyň biri bolan Hanany birnäçe adam bilen Ýahudadan[†] geldi. Men olardan ýesirlikden gutulyp, aman galan ýahudylar[†] hakda we Iýerusalim[†] hakda soradym[+]. 3Olar maňa: «Ýesirlikden gutulyp, aman galan ýahudylar uly betbagtçylykda; olar ile masgaradyrlar; Iýerusalimiň diwarlary ýumrulyp, onuň derwezeleri oda ýandy» diýip gürrüň berdiler[+].

4Men bu zatlary eşidenimde, oturyp agladym we birnäçe günläp ýas tutdum. Agyz bekläp, gökdäki Hudaýdan dileg etdim. 5Men şeýle diýdim:


«Eý, Gögüň Hudaýy Reb[†], beýik we haýbatly Hudaý! Sen Özüňi söýüp, tabşyryklaryňy berjaý edýänler bilen ähtiňi[†] hem sadyk söýgiňi saklaýaň[+]. 6Guluň bolan meniň ysraýyl[†] halkynyň Saňa garşy eden günäsini boýun alyp, gije-gündiz Saňa edýän dilegimi eşideriň ýaly, gulagyň eşitgir, gözüň ýiti bolsun. Menem, atalarymam günä etdik[+]. 7Biz Seniň guluň Musa[†] beren tabşyryklaryňy, parzlaryňy, hökümleriňi berjaý etmän, Seniň garşyňa juda erbet iş etdik[+].

8-9Guluň Musa: „Eger biwepalyk etseňiz, sizi halklaryň arasyna pytradaryn. Ýöne siz Maňa dolanyp, tabşyryklarymy ýatda saklap, berjaý etseňiz, siziň sürgün edilenleriňiz ýeriň aýagujunda bolsa-da, Men olary şol ýerden ýygnap, Öz adymyň mesgen tutmagy üçin saýlan ýerime getirerin“ diýen sözleriňi ýada sal[+][+].

10Olar Seniň beýik güýjüň, gudratyň bilen halas eden Öz gullaryň we halkyňdyr[+]. 11Ýa Reb, Öz guluňyň dilegine we Saňa hormat goýýan gullaryňyň dilegini eşit! Öz guluňyň işini şu gün Özüň oňuna edip, patyşanyň maňa rehimi iner ýaly et».


Men şol wagtlar patyşanyň sakysydym[+].

#### 2‑nji bap


Nehemýa Iýerusalime gidýär

1Bu waka Artakserksiň patyşalygynyň ýigriminji ýylynyň Nisan aýynda bolupdy. Şerap getirilende, men ony alyp patyşa uzatdym. Şu wagta çenli onuň huzurynda meniň gussaly bolan pursadym ýokdy[+]. 2Onsoň patyşa maňa: «Syrkaw däl halyňa ne beýle ýüzüň salyk? Bu ýürek gussasyndan başga hiç zat däldir» diýdi. Men juda gorkdum[+]. 3Men patyşa şeýle jogap berdim: «Patyşa uzak ýaşasyn! Atalarymyň mazarlary ýatan şäheri haraba öwrülip, derwezeleri oda ýanypdyr, onsoň nädip meniň ýüzüm salyk bolmasyn?»[+] 4Patyşa menden: «Islegiň näme?» diýip sorady. Men Gögüň Hudaýyndan dileg etdim. 5Onsoň men patyşa şeýle jogap berdim: «Eger patyşa oňlasa we men siziň nazaryňyzda hormat gazanan bolsam, onda meni Ýahuda[†], ata-babalarymyň mazarlary ýatan şäheriň diwarlaryny dikeltmäge goýber». 6Patyşa (şa aýaly-da onuň ýanynda otyrdy) menden näçe wagtlyk gitjekdigimi we haçan dolanyp geljekdigimi sorady. Men patyşa belli bir möhleti aýdanymdan soň, ol meni goýbermäge razy boldy. 7Soňra men patyşa: «Eger patyşa oňlasa, ol Ýahuda barýançam meni geçirerleri ýaly, menden Ýewfrat derýasynyň günbataryndaky welaýatyň häkimlerine hatlar iberilsin[+]. 8Şeýle hem patyşa tokaýynyň sakçysy Asafa, ybadathana[†] galasynyň derwezeleri üçin, şäheriň diwarlary we meniň ýaşajak öýümiň pürsleri üçin agaç berer ýaly hat bersin» diýdim. Hudaýymyň ýalkamagy[†] bilen patyşa meniň dilegimi bitirdi[+].

9Patyşa meniň ýanym bilen goşun serkerdelerini, atlylar ýollady. Onsoň men Ýewfrat derýasynyň günbataryndaky welaýatyň häkimleriniň ýanyna baryp, olara patyşanyň hatlaryny berdim. 10Emma horonly Sanballat we Ammon welaýatynyň wekili Tobyýa bir adamyň ysraýyl[†] halkynyň bähbidini arap gelendigini eşidenlerinde, gahar-gazaba mündüler[+].

11Men Iýerusalime[†] gelip, ol ýerde üç gün boldum[+]. 12Soňra gije turup, ýanyma birnäçe adam aldym. Iýerusalim hakynda Hudaýymyň kalbyma näme salandygyny hiç kime aýtmadym. Ýanymda münüp barýan eşegimden başga mal ýokdy. 13Men gije Dere derwezesinden çykdym. Şagal çeşmesiniň ýany bilen Dökün derwezesine çenli gidip, Iýerusalimiň ýykylan diwarlaryny, oda ýanan derwezelerini gözden geçirdim[+]. 14Soňra men Bulak derwezesine we Patyşa howzuna gitdim. Emma ol ýerde eşegim geçer ýaly ýer ýokdy[+]. 15Onsoň men gije deräniň içi bilen ýokaryk galyp, diwary gözden geçirdim. Soňra men yzyma dolanyp, Dere derwezesinden yzyma dolandym[+]. 16Şäher baştutanlary meniň nirä gidenimi we näme edenimi bilmediler. Men entek ýahudylara[†], ruhanylara[†], beglere, şäher baştutanlaryna we işi ýerine ýetirmäge gatnaşjak beýleki adamlara hiç zat aýtmandym.

17Soňra men olara: «Iýerusalimiň[†] haraba öwrülip, onuň derwezeleriniň oda ýanandygy zerarly biziň nähili ejir çekýändigimizi siziň özüňiz görüp dursuňyz. Mundan artyk wejera bolup ýörmezlik üçin, geliň, Iýerusalimiň diwaryny dikeldeliň!» diýdim[+]. 18Men olara Hudaýymyň maňa nähili kömek edendigini we patyşanyň maňa aýdan zatlaryny gürrüň berdim. Onsoň olar: «Geliň, işe başlalyň!» diýşip, bu oňat iş üçin billerini berk guşadylar. 19Emma horonly Sanballat, ammon emeldary Tobyýa we Geşem arap dagy muny eşidenlerinde, bizi äsgermezlik edip, biziň üstümizden gülüp: «Bu etjek bolýan zadyňyz näme? Patyşanyň garşysyna pitne turuzmakçy bolýarmysyňyz?» diýdiler[+]. 20Onsoň men olara: «Gögüň Hudaýy işimizi oňuna salar. Onuň gullary bolan biz gurluşyk işine başlarys. Emma siziň welin, Iýerusalimde ne paýyňyz, ne-de hak-hukuklaryňyz bar» diýip jogap berdim.

#### 3‑nji bap


Iýerusalimiň diwarlary täzeden gurulýar

1Onsoň baş ruhany[†] Elýaşyp we onuň ruhany doganlary Goýun derwezesini täzeden gurup, onuň gapylaryny oturtdylar. Onsoň olar diwary Ýüzler diňine we Hananel diňine çenli gurup, ony hem Hudaýa bagyş etdiler[+]. 2Elýaşyň gapdalynda Ýerihonyň halky gurýardy. Olaryň gapdalynda bolsa Imriniň ogly Zakur gurýardy[+]. 3Hasenanyň ogullary Balyk derwezesini bina etdiler. Olar onuň pürslerini goýup, derwezäniň gapylaryny ýerine oturdyp, nurbatlaryny we kiltlerini dakdylar[+]. 4Olaryň gapdalyndaky diwar bölümini Hakosyň agtygy, Uryýanyň ogly Meremot dikeltdi. Olaryň gapdalyndaky diwar bölegini Meşezabeliň agtygy, Berekýanyň ogly Meşullam dikeltdi. Olaryň gapdalyndaky diwar bölegini bolsa Bagananyň ogly Sadok dikeltdi[+]. 5Olaryň gapdalyndaky diwar bölegini tekowalylar dikeltdiler. Ýöne olaryň begleri baştutanlary tarapyndan bellenen işi etmekden ýüz öwürdiler[+].

6Paseýanyň ogly Ýoýada bilen Besodýanyň ogly Meşullam Köne derwezäni dikeltdi. Olar pürsleri goýup, derwezäniň gapylaryny ýerine oturdyp, onuň nurbatlaryny we kiltlerini dakdylar. 7Olaryň gapdalyndaky diwar bölegini gibgonly Melatýa bilen meronotly Ýadon Ýewfrat derýasynyň günbataryndaky welaýatyň hökümdarynyň golastyndaky Gibgonyň we Mispanyň ýaşaýjylary bilen bile dikeltdiler. 8Olaryň gapdalyndaky diwar bölegini zergärlerden Harhaýanyň ogly Uzyýel dikeltdi. Onuň gapdalynda bolsa atyr ýasaýjylardan bolan Hananýa diwary dikeltdi. Olar Iýerusalimi[†] tä Giň diwara çenli berkitdiler[+]. 9Olaryň gapdalyndaky diwar bölegini Iýerusalimiň etrabynyň ýarysynyň häkimi Huruň ogly Repaýa dikeltdi. 10Olaryň gapdalynda Harumapyň ogly Ýedaýa öz öýüniň garşysyndaky diwar bölegini dikeltdi. Onuň gapdalyndaky diwar bölegini Haşabneýanyň ogly Hatuş dikeltdi. 11Harymyň ogly Malkyýa bilen Pahatmowabyň ogly Haşup diwaryň başga bir bölegini we Tamdyrlar diňini dikeltdiler[+]. 12Onuň gapdalyndaky diwar bölegini Iýerusalim etrabynyň galan ýarysynyň häkimi Halloheşiň ogly Şallum we onuň gyzlary dikeltdiler.

13Hanun we zanowalylar Dere derwezesini dikeldip, onuň gapylaryny oturdyp, nurbatlaryny we kiltlerini dakdylar. Olar Dökün derwezesine çenli diwaryň müň tirsek aralygyny dikeltdiler[+]. 14Beýthakerem etrabynyň häkimi Rekabyň ogly Malkyýa Dökün derwezesini dikeltdi. Ol derwezäni täzeden bina edip, onuň gapylaryny oturtdy we nurbatlaryny, kiltlerini dakdy[+].

15Mispa etrabynyň häkimi Kolhozeniň ogly Şallum Bulak derwezesini dikeltdi. Ol derwezäni täzeden bina edip, onuň üstüni basyrdy, gapylaryny ýerine oturdyp, onuň nurbatlaryny we kiltlerini dakdy. Şeýle hem ol patyşa bagynyň ýanyndaky Şela howzunyň diwaryny tä Dawut[†] şäherinden aşak inýän basgançaklara barýança gurdy[+]. 16Şallumdan soň Beýtsur etrabynyň ýarysynyň häkimi Azbugyň ogly Nehemýa Dawut gonamçylygynyň garşysyndan tä emeli howza we edermen urşujylaryň öýüne çenli bolan diwary dikeltdi[+].

17Onuň gapdalyndaky diwar bölegini lewiler[†] dikeltdiler: Banynyň ogly Rehum onuň gapdalyndaky diwary dikeltdi; Kegila etrabynyň ýarysynyň häkimi Haşabýa öz etraby üçin bir diwar bölegini dikeltdi. 18Onuň gapdalynda olaryň garyndaşlary, Kegila etrabynyň ýarysynyň häkimi Henadadyň ogly Binnuý[*] beýleki diwar bölegini dikeltdi. 19Binnuýyň gapdalynda diwaryň öwrülýän ýerinden gorhana uçudynyň gabadynda bolan diwaryň binýat diregini Mispanyň häkimi Ýeşuwanyň ogly Ezer dikeltdi. 20Ezerden soň diwaryň öwrülýän ýerinden, baş ruhany[†] Elýaşybyň öýüniň gapysyna çenli diwary Zakaýyň ogly Baruk dikeltdi[+]. 21Barukdan soň Elýaşybyň öýüniň gapysyndan tä öýüň gutarýan ýerine çenli aralykdaky diwary Hakosyň agtygy, Uryýanyň ogly Meremot dikeltdi[+].

22Meremotdan soň Iýerusalimiň[†] töwerek-daşyndaky ýerlerden gelen ruhanylar[†] diwaryň bir bölegini dikeltdiler. 23Olaryň gapdalynda Benýamin bilen Haşup öz öýleriniň gabadyndaky diwar bölegini dikeltdiler. Olaryň gapdalynda Ananýanyň agtygy, Magaseýanyň ogly Azarýa öz öýüniň ýanyndaky diwar bölegini dikeltdi. 24Onuň gapdalynda Henadadyň ogly Binnuý Azarýanyň öýünden diwaryň öwrümine – burça çenli bolan diwar bölegini dikeltdi. 25-26Uzaýyň ogly Palal diwar öwrüminiň garşysyny we garawulhana howlusynyň ýanyndaky ýokarky köşgüň diňini dikeltdi. Onuň gapdalynda Paroşyň ogly Pedaýa bilen Ofelde ýaşaýan ybadathana hyzmatkärleri gündogarda Suw derwezesiniň gabadyna we garawul diňine çenli aralykdaky diwar bölegini dikeltdiler[+][+]. 27Onsoň tekowalylar beýik gorag diňiniň garşysyndaky Ofel diwaryna çenli bolan aralygy dikeltdiler[+]. 28Ruhanylar At derwezesinden başlap, demirgazyga tarap hersi öz öýleriniň gabadyndaky diwary dikeltdiler[+]. 29Olaryň gapdalynda Immeriň ogly Sadok öz öýüniň gabadyndaky diwar bölegini dikeltdi. Onuň gapdalynda Gündogar derwezesini saklaýan Şekanýanyň ogly Şemagýa bir diwar bölegini dikeltdi[+]. 30Onuň gapdalyndaky diwar bölümini Şelemýanyň ogly Hananýa bilen Salapyň altynjy ogly Hanun dikeltdiler. Olaryň gapdalynda Berekýanyň ogly Meşullam öz öýüniň gabadyndaky diwar bölegini dikeltdi[+]. 31Onuň gapdalyndaky diwar bölümini zergärlerden bolan Malkyýa Gözden geçiriş derwezesiniň garşysynda bolan ybadathana[†] hyzmatkärleriniň hem-de täjirleriň öýüne çenli bolan aralygy we burçdaky ýokarky otaga çenli bolan aralygy dikeltdi. 32Burçda ýerleşen ýokarky otag bilen Goýun derwezesiniň aralygyndaky diwar bölegini zergärler bilen täjirler dikeltdiler[+].

#### 4‑nji bap


Nehemýa işe päsgel berýänlerden üstün çykýar

1Sanballat biziň diwary örüp ýörenimizi eşidende, gaty gaharlandy. Ol gazap donuny geýip, ýahudylaryň[†] üstünden gülmäge başlady[+]. 2Sanballat öz ýaranlarynyň we Samariýa[†] goşunynyň öňünde şeýle diýdi: «Bu bolgusyz ýahudylar näme edip ýörler? Olar hemme zady täzeden guraýjaklarmyka? Ýa-da gurbanlyk[†] berjekmikäler? Olar işi bir günüň içinde tamamlarys öýdýärmikäler? Olar zir-zibil üýşmeginden alnan we ýanan daşlardan diwar galdyraýjaklarmyka?»[+] 3Onuň ýanyndaky ammonly Tobyýa şeýle diýdi: «Olaryň gurýan daş diwarynyň üstüne tilki münse-de ýykylar!»[+] 4Eý, Hudaýymyz, olaryň bizi nähili masgaralaýandyklaryny eşit! Bize atýan myjabatlaryny öz başlaryndan inderip, olary ýat ülkede, ýesirlikde talaňa ber![+] 5Olaryň ýazyklarynyň üstüni basyrma, günälerini nazaryňdan sypdyrma, çünki olar biziň – gurluşykçylaryň göwnüne degdiler[+]. 6Muňa garamazdan biz diwary täzeden gurduk; tutuş diwar birikdirilip, onuň beýikligi ýarysyna ýetirildi, çünki halk işlemegi ýüregine düwdi.

7Emma Sanballatdyr Tobyýa, araplardyr ammonlar we aşdotlylar Iýerusalim[†] diwarlarynyň gurluşygynyň üstünlikli amala aşyrylýandygyny, diwar gädikleriniň bitirilip barýandygyny eşidenlerinde, gaty gaharlandylar. 8Onsoň olaryň hemmesi gelip, Iýerusalime garşy uruşmak we onda aljyraňňylyk döretmek üçin dil düwüşdiler[+]. 9Onsoň biz öz Hudaýymyza dileg etdik we olardan goranmak üçin, gije-gündiz garawul goýduk. 10Emma ýahudalar[†]: «Ýük daşaýanlar güýçden gaçýar, ýykyk-ýumruklar bolsa gaty köp; şonuň üçinem biz diwary örüp bilmeris» diýişýärdiler. 11Duşmanlarymyz hem: «Üstlerine baranymyzy duýmankalar, biz olary öldürip, işi togtadarys» diýýärmişler. 12Olaryň ýanynda ýaşaýan ýahudylar[†] gelip, bize: «Duşmanlarymyz çar tarapdan bize hüjüm etjekler» diýip, gaýta-gaýta aýtdylar. 13Şonuň üçin men diwaryň pes ýerleriniň aňyrsyndaky açyk meýdanda halky uruglary boýunça, gylyçlary, naýzalary we ýaýlary bilen duruzdym. 14Onsoň men beglere, baştutanlara we beýleki duranlara birlaý göz aýlap, şeýle diýdim: «Olardan gorkmaň! Beýik we haýbatly Rebbi[†] ýatlaň! Garyndaşlaryňyz, ogullaryňyz, gyzlaryňyz, aýallaryňyz we öýleriňiz üçin söweşiň!»[+]

15Duşmanlarymyz olaryň niýetleriniň bize aýandygyny we Hudaýyň olaryň niýetlerini başa bardyrmanlygyny eşidenlerinde, biziň hemmämiz diwar gurmaga, herimiz öz işli-işimize gaýdyp bardyk. 16-17Şol günden başlap, meniň adamlarymyň ýarysy diwar gurluşygynda işledi; beýleki ýarysy-da naýzalary, galkanlary, ýaýlary we sowutlary bilen goragda durdular. Baştutanlar hem diwar gurýan ýahudalary göz astynda sakladylar. Ýük daşaýanlar bir elleri bilen işläp, beýleki ellerinde ýarag tutdular. 18Gurluşykçylaryň hemmesiniň işleýärkäler-de billeri gylyçlydy. Surnaýçy bolsa meniň ýanymda durdy. 19Men beglere, baştutanlara we halkyň galanyna: «Iş köp we onuň gerimi giň, diwaryň üstünde biz dagynyk we biri-birimizden uzak. 20Şonuň üçin siz surnaý sesini eşiden badyňyza biziň ýanymyza ýygnanyşyň. Hudaýymyz biziň üçin söweşer» diýdim[+]. 21Şeýdip, biz her gün daň atandan Gün batýança işledik, adamlaryň ýarysy naýzalar göterdi. 22Şol wagt men ýene-de halka ýüzlenip: «Gije bizi gorap, gündizem işlär ýaly, goý, her kim öz hyzmatkäri bilen Iýerusalimde[†] gije ýatymlyk galsyn» diýdim. 23Şeýdip, ne men, ne garyndaşlarym, ne hyzmatkärlerim, ne-de yzymdaky janpenalarym – hiç birimiz eşigimizi çykarmadyk. Ýaraglarymyz hem sag elimizdedi[*].

#### 5‑nji bap


Nehemýa garyplara kömek edýär

1Biraz wagt geçensoň, birtopar adam we olaryň aýallary öz ýahudy[†] doganlaryndan ýaňa ahy-nala etdiler[+]. 2Käbirleri: «Ogullarymyz we gyzlarymyz bilen biz köplükdiris; diri galarymyz ýaly, bize galla berilsin» diýýärdiler. 3Käbirleri-de: «Biz açlyk zerarly galla aljak bolup, ýerimizi, öýümizi, üzümçiligimizi girewe goýduk» diýýärdiler. 4Olaryň: «Biz patyşanyň ekin ýerimize, üzümçiligimize salýan salgydyny tölemek üçin, pul karz aldyk. 5Biziň süňňümizem, aslymyzam beýleki ýahudalaryňky[†] bilen birdir. Çagalarymyzam şolaryň çagasyndan kem däl. Muňa garamazdan, biz ogullarymyzy, gyzlarymyzy gulçulyga bermeli bolýarys. Gyzlarymyzyň-a eýýäm gyrnak bolanlary-da bar. Emma biziň etjek alajymyz ýok, sebäbi ekin ýerimizem, üzümçiligimizem başga adamlaryň elinde» diýýänleri-de bardy[+].

6Olaryň dady-perýatlaryny we arz-şikaýatlaryny eşidenimde, meniň gaty gaharym geldi. 7Bu zatlar hakda oýlanyp, beglere hem baştutanlara käýedim. Men olara: «Siziň her biriňiz öz halkyňyza göterimine pul berýärsiňiz» diýdim. Onsoň olaryň garşysyna uly jemagaty ýygnap, şeýle diýdim:[+] 8«Biz ýagdaýymyzyň çatdygyndan, başga milletlere[†] satylan öz ýahudy[†] doganlarymyzy yzyna satyn aldyk. Emma siz hatda öz garyndaşlaryňyzy-da gulçulyga satýarsyňyz; soň biz olary yzyna satyn almaly bolýarys!» Olar dymyp, diýere söz tapmadylar[+]. 9Onsoň men: «Siziň bu edýän işiňiz gowy däl. Bize duşman bolan milletleriň gyjalatyndan gutulmak üçin, Hudaýymyzyň gorkusynda gezmeli dälmisiňiz?» diýdim[+]. 10Munuň üstesine-de, men, meniň doganlarym we meniň hyzmatkärlerim hem olara pul we galla karz berýäris. Geliň, şu göterimine zat bermegi bes edeliň. 11Şu günüň özünde olaryň ekin ýerlerini, üzümçiligini, zeýtun baglaryny, öýlerini, puldan, bugdaýdan, şerapdan we ýagdan alan göterimiňizi olara yzyna gaýdyp beriň. 12Şonda olar: «Biz edil seniň aýdyşyň ýaly ederis. Bularyň hemmesini yzyna bereris we olardan hiç zat talap etmeris» diýdiler. Onsoň men ruhanylary[†] çagyryp, ähli ýolbaşçylara beren sözlerini berjaý etjekdiklerine ruhanylaryň öňünde ant içirdim[+]. 13Men donumyň syýyny silkip: «Eger-de kim şu beren sözünden dänse, Hudaý ony edil don syýynyň silkilip boşadylyşy ýaly öýünden, işinden mahrum etsin. Olar ähli zadyndan jyda düşsün» diýdim. Bütin jemagat hem muny makullap: «Omyn[†]!» diýşip, Rebbe[†] alkyş aýtdylar. Halk beren wadasyny ýerine ýetirdi[+].


Nehemýanyň sahylygy

14Ýahuda[†] ýurduna häkimlige bellenen günümden, ýagny Artakserks patyşanyň ýigriminji ýylyndan otuz ikinji ýylyna çenli – on iki ýyllap men-de, meniň doganlarym-da häkime mahsus naharlanmadyk[+]. 15Menden öňki bolan häkimler welin halkyň boýnuna agyr ýük bolup, olar ilatdan bir gadak[*] kümüşden daşary azyk, şerap alýan ekenler. Olaryň hatda hyzmatkärleri-de halkyň üstünden höküm sürýän ekenler. Emma men Hudaýdan gorkýandygym üçin beýle iş etmedim. 16Men ähli güýjümi diwaryň gurluşygyna sarp etdim. Özümize ýerem talap etmedim. Hyzmatkärlerimiň hemmesi-de iş üstünde boldular. 17Saçagymyň başynda bize özge milletlerden[†] gelenlerden başga-da, ýahudylardan[†] we olaryň baştutanlarynda ybarat ýüz elli adam naharlanardy. 18Her gün nahar üçin bir öküz bilen alty sany semiz goýun soýlardy. Şeýle hem maňa towuklar bişirilip, her on günden dürli şeraplar boldan-bol getirilerdi. Emma men halkyň nähili agyr güzeran görýändigini bilýärdim, şonuň üçinem men häkime berilmeli azyk möçberini talap etmedim. 19Eý, Hudaýym, bu halka eden ähli hyzmatlarym üçin meni ýagşylykda ýatla![+]

#### 6-njy bap


Nehemýanyň garşysyna guralan dildüwşükler

1-2Sanballat, Tobyýa, Geşem arap we beýleki duşmanlarymyz meniň diwary gurup gutardandygymy, onda ýekeje gädigiň hem galmandygyny (derwezeler entek ýerine oturdylmadyk hem bolsa) eşidenlerinde, Sanballat bilen Geşem meniň ýanyma adam iberip: «Gel, Ono düzlügindäki bir obada duşuşaly» diýdiler. Olar maňa kast etmegi ýüreklerine düwüpdiler[+][+]. 3Men hem olara çapar ýollap: «Men bu wagt gaty wajyp iş bilen meşgul, şonuň üçin baryp biljek däl. Onsoňam men siziň ýanyňyza baryp gelýänçäm, näme iş dursunmy?» diýdim. 4Şeýle habar bilen olar meniň ýanyma dört gezek çapar ýolladylar. Men hem olary her gezek şol bir jogap bilen gaýtardym. 5Bäşinji gezek Sanballat öz hyzmatkäriniň eline açyk hat berip, ony meniň ýanyma iberdi. 6Ol hatda şeýle ýazylandy: «Milletler[†] arasynda şeýle gürrüň bar, muny Geşem hem tassyklaýar. Sen we ýahudylar[†] pitne turuzjak bolýarmyşyňyz. Diwary-da şonuň üçin gurup ýörmüşiňiz. Aýdyşlaryna görä, sen olara patyşa bolmalymyşyň[+]. 7„Ýahudanyň[†] patyşasy bar“ diýip, özüň hakda Iýerusalimde[†] wagyz etdirmek üçin pygamberler[†] hem belläpsiň. Aýdyşlaryna görä, bu zatlaryň hemmesini patyşa habar berjekmişler. Şonuň üçinem, gel, bile maslahat edeli». 8Onsoň men onuň ýanyna adam iberip: «Seniň bu diýýän zatlaryň hiç biri-de edilenok. Bularyň ählisi seniň öz toslamaň» diýdim. 9Çünki olaryň hemmesi bizi gorkuzmak isleýärdiler we: «Elleri işden sowap, iş togtar» diýip pikir edýärdiler. Şonuň üçinem men işi dowam etmek üçin Hudaýdan güýç-kuwwat diledim.

10Onsoň men öýünden çykman oturan Meheýtabeliň agtygy, Delaýanyň ogly Şemagýanyň öýüne geldim. Ol maňa: «Gel, ikimiz Hudaýyň öýünde, içki otagda duşuşaly. Içki otagyň gapylarynam ýapaly, çünki olar seni öldürmäge gelerler. Olar hökman şu gije seni öldürmäge gelerler» diýdi. 11Emma men: «Meniň ýaly adam gaçarmy? Heý-de meniň ýaly adam diri galmak üçin içki otagda gizlenermi? Ýok, men içki otaga girjek däl!» diýdim. 12Şemagýany Hudaýyň ibermändigine göz ýetirdim. Ol hamala bir pygamber[†] hökmünde maňa şu zatlary diýdi, sebäbi Tobyýa bilen Sanballat ony hakyna tutupdylar. 13Ol meni gorkuzyp, meniň şeýle hereket edip, günä gazanmagyma itergi bermek maksady bilen hakyna tutulypdy. Men şeýle edäýen bolsam, olar meni biabraý edip kemsidip biljekdiler.

14Eý, Hudaýym, Tobyýa bilen Sanballatyň bu eden işlerini unutma, şeýle hem, pygamber[†] aýal Nogadýa bilen meni gorkuzmak islän beýleki pygamberleriň edenlerini hem unutma![+]


Diwar gurluşygy tamamlanýar

15Elli iki günden soň, Elul aýynyň ýigrimi bäşi güni[*] diwar gurluşygy tamamlandy. 16Biziň duşmanlarymyzyň we töweregimizdäki milletleriň[†] ählisi muny eşidenlerinde, gaty gorkup, muny özlerine kemlik bildiler. Sebäbi olar bu işiň Hudaýymyzyň kömegi bilen edilendigine göz ýetirdiler. 17Mundan başga-da, şol günler Ýahudanyň[†] begleri Tobyýa köp hat ýolladylar. Tobyýanyň hatlary hem olara geldi. 18Ýahudada köp adam Tobyýa bilen kasam edişipdi, çünki Tobyýa Aranyň ogly Şekanýanyň giýewsidi. Onuň ogly Ýehohanan hem Berekýanyň ogly Meşullamyň gyzyna öýlenipdi[+]. 19Şeýle hem olar meniň ýanymda onuň ýagşy işleri hakda gürrüň etdiler. Meniň diýýän sözlerimi hem oňa ýetirdiler. Tobyýa-da meni gorkuzjak bolup, maňa hatlar ýollady.

#### 7‑nji bap

1Ine, diwar örülip, gapylar ýerine oturdyldy, derwezebanlar, aýdymçylar, lewiler[†] bellendi. 2Onsoň men doganym Hanany bilen galanyň serkerdesi Hananýany Iýerusalime[†] häkim edip belledim. Çünki ol ynamdar adam bolup, köplere garanda, Hudaýdan has gaty gorkýardy[+]. 3Men olara şeýle tabşyryk berdim: «Gün gyzýança, Iýerusalimiň derwezeleri açylmasyn. Gün ýaşan çagy, entek derwezebanlar nobatçylykdan gitmänkäler, gapylary gulplasynlar. Iýerusalimiň ilatyndan garawullar goýuň; olaryň käbiri öz goramaly ýerlerinde we beýlekileri bolsa öz öýleriniň öňünde bolsunlar»[+].


Sürgünden gaýdyp gelenleriň sanawy


(Ezra 2:1-70)

4[•]Şäher giň hem uludy, emma onuň içindäki ilat welin azdy, jaýlar salynmandy. 5Onsoň nesilleri boýunça hasaba almak üçin begleri, baştutanlary we halky üýşürmegi Hudaýym ýüregime saldy. Men ýesirlikden ilkinji dolanyp gelenleriň nesilleri bilen geçirilen ilat ýazuwyny gözläp tapdym. Onda şular ýazylandy: 6Babyl patyşasy Nebukadnesar tarapyndan ýesir alnyp, Babyla sürgün[†] edilenleriň nesillerinden Iýerusalimdäki[†] we Ýahudadaky[†] öz galalaryna gaýdyp gelenleri, ine, şulardy:[+] 7Zerubabyl, Ýeşuwa, Nehemýa, Azarýa, Ragamýa, Nahamany, Mordekaý, Bilşan, Misperet, Bigwaý, Nehum we Bagana dagy bilen geldiler.

Ysraýyl[†] halkynyň erkek adamlarynyň sany:[+] 8Paroşyň nesilleri: iki müň bir ýüz ýetmiş iki adam;[+] 9Şepatýanyň nesilleri: üç ýüz ýetmiş iki adam; 10Aranyň nesilleri: alty ýüz elli iki adam; 11Ýeşuwanyň we Ýowabyň neslinden – Pahatmowabyň nesilleri: iki müň sekiz ýüz on sekiz adam; 12Eýlamyň nesilleri: bir müň iki ýüz elli dört adam; 13Zatunyň nesilleri: sekiz ýüz kyrk bäş adam; 14Zakaýyň nesilleri: ýedi ýüz altmyş adam; 15Binnuýyň nesilleri: alty ýüz kyrk sekiz adam; 16Bebaýyň nesilleri: alty ýüz ýigrimi sekiz adam; 17Azgadyň nesilleri: iki müň üç ýüz ýigrimi iki adam; 18Adonykamyň nesilleri: alty ýüz altmyş ýedi adam; 19Bigwaýyň nesilleri: iki müň altmyş ýedi adam; 20Adiniň nesilleri: alty ýüz altmyş bäş adam; 21Ateriň, ýagny Hizkiýanyň nesilleri: togsan sekiz adam; 22Haşumyň nesilleri: üç ýüz ýigrimi sekiz adam; 23Bezaýyň nesilleri: üç ýüz ýigrimi dört adam; 24Harybyň nesilleri: bir ýüz on iki adam; 25Gibgonyň nesilleri: togsan bäş adam; 26Beýtullahamyň we Netopanyň ýaşaýjylary: bir ýüz segsen sekiz adam; 27Anatodyň ýaşaýjylary: bir ýüz ýigrimi sekiz adam; 28Beýtazmawediň ýaşaýjylary: kyrk iki adam; 29Kirýatýegarymyň, Kepiranyň we Beýerodyň ýaşaýjylary: ýedi ýüz kyrk üç adam; 30Ramanyň we Gebanyň ýaşaýjylary: alty ýüz ýigrimi bir adam; 31Mikmaşyň ýaşaýjylary: bir ýüz ýigrimi iki adam; 32Beýteliň we Aýyň ýaşaýjylary: bir ýüz ýigrimi üç adam; 33Beýleki Nebonyň ýaşaýjylary: elli iki adam; 34Beýleki Eýlamyň nesilleri: bir müň iki ýüz elli dört adam; 35Harymyň nesilleri: üç ýüz ýigrimi adam; 36Ýerihonyň nesilleri: üç ýüz kyrk bäş adam;[+] 37Loduň, Hadydyň we Ononyň nesilleri: ýedi ýüz ýigrimi bir adam; 38Senanyň nesilleri: üç müň dokuz ýüz otuz adam[+].

39Ruhanylar[†]: Ýeşuwanyň kowumyndan Ýedaýanyň nesilleri: jemi dokuz ýüz ýetmiş üç adam;[+] 40Immeriň nesilleri: bir müň elli iki adam;[+] 41Paşhuryň nesilleri: bir müň iki ýüz kyrk ýedi adam;[+] 42Harymyň nesilleri: bir müň on ýedi adam;[+] 43lewiler[†]: Hodawýanyň nesilleri, ýagny Ýeşuwanyň we Kadmyýeliň nesilleri: ýetmiş dört adam; 44aýdymçylar: Asafyň nesilleri bir ýüz kyrk sekiz adam;[+] 45derwezebanlar: Şallumyň, Ateriň, Talmonyň, Akubyň, Hatytanyň, Şobaýyň nesilleri: bir ýüz otuz sekiz adam;[+] 46ybadathana[†] hyzmatkärleri: Sihanyň, Hasupanyň, Tabagotyň,[+] 47Keýrosyň, Siganyň, Padonyň, 48Lebananyň, Hagabanyň, Şalmaýyň, 49Hananyň, Gidolyň, Geharyň, 50Reýaýanyň, Resiniň, Nekodanyň, 51Gazamyň, Uzanyň, Paseýanyň, 52Besaýyň, Megunymyň, Nepusymyň, 53Bakbugyň, Hakupanyň, Harhuryň, 54Baslutyň, Mehidanyň, Harşanyň, 55Barkosyň, Siseranyň, Temanyň, 56Nesiýanyň, Hatypanyň nesilleri; 57Süleýmanyň[†] hyzmatkärleriniň nesillerinden: Sotaýyň, Soperetiň, Peridanyň,[+] 58Ýaglanyň, Darkonyň, Gidolyň, 59Şepatýanyň, Hatylyň, Pokeret Hasebaýymyň we Amonyň nesilleri. 60Ähli ybadathana hyzmatkärleriniň we Süleýmanyň hyzmatkärleriniň nesilleriniň jemi üç ýüz togsan iki adam boldy.

61Telmeladan, Telharşadan, Kerupdan[†][*], Adondan we Immerden çykanlar, ýöne öz uruglaryny, öz aslyny ýa-da özleriniň Ysraýyla degişlidiklerini subut edip bilmedikler şulardy: 62Delaýanyň, Tobyýanyň we Nekodanyň nesilleri: alty ýüz kyrk iki adam; 63şeýle hem ruhanylardan[†]: Hobaýanyň nesilleri, Hakosyň nesilleri we gilgatly Barzyllaýyň gyzlaryndan aýal alyp, olaryň ady bilen atlandyrylan Barzyllaýyň nesilleri[+]. 64Bular öz ýazgylaryny nesilleri boýunça hasaba alnanlaryň arasyndan gözlediler, emma tapyp bilmediler. Şonuň üçinem olar galp ruhanylar hökmünde ruhanylykdan çykaryldylar. 65Häkim olara Urymy we Tummymy[†][*] ulanyp bilýän ruhany tapylýança, iň mukaddes[†] nahardan iýmezligi tabşyrdy[+]. 66-67Ýedi müň üç ýüz otuz ýedi aýaldyr erkek hyzmatkärleri hem-de iki ýüz kyrk bäş erkek we aýal aýdymçylary hasap etmäniňde, ähli halkyň sany kyrk iki müň üç ýüz altmyşdy. 68-69Olaryň dört ýüz otuz bäş düýesi we alty müň ýedi ýüz ýigrimi sany-da eşegi bardy. 70Käbir urugbaşylar iş üçin peşgeşler berdiler. Häkim hazyna ýigrimi gadak[*] töweregi altyn, elli legen, bäş ýüz otuz laý ruhany eşigini berdi. 71Käbir urugbaşylar bolsa gurluşyk gaznasyna sekiz ýarym batman[*] töweregi altyn, altmyş bäş batman[*] kümüş berdiler. 72Halkyň galan böleginiň beren zatlary, sekiz ýarym batman töweregi altyn, elli sekiz batman[*] kümüş we altmyş ýedi laý ruhany eşiginden ybarat boldy.

73Ruhanylar[†], lewiler[†], halkyň käbiri, ybadathana[†] derwezebanlary, aýdymçylary, hyzmatkärleri we bütin ysraýyl halky öz galalarynda ornaşdylar.

Ýedinji aý gelende, ysraýyllaryň hemmesi öz galalaryndadylar.

#### 8‑nji bap


Ezra halka kanuny okap berýär

1Ähli halk edil bir adam ýaly bolup, Suw derwezesiniň öňündäki meýdança ýygnandy. Onsoň olar ruhany[†] we mürze[†] Ezradan Reb[†] tarapyndan Ysraýyla[†] berlen Musanyň[†] Töwradyny[†] getirmegini soradylar[+]. 2Şeýdip, ýedinji aýyň birinji güni[*] Ezra Töwradyny halkyň öňüne getirdi. Diňläp, erkeklerdir aýallaryň we beýleki düşünip biljekleriň hemmesi ol ýerdedi. 3Onsoň ol Suw derwezesiniň öňündäki meýdançada erkekleriň we aýallaryň we beýleki düşünip biljekleriň öňünde ir ertirden günortana çenli ony okady. Bütin halk Töwrady üns berip diňledi[+]. 4Mürze Ezra ýörite şu maksat üçin gurlan agaç sekiniň üstünde durdy. Onuň sag gapdalynda Matytýa, Şema, Anaýa, Uryýa, Hilkiýa we Magaseýa, çep gapdalynda bolsa Pedaýa, Mişaýyl, Malkyýa, Haşum, Haşbadana, Zakarýa we Meşullam dagy durdular. 5Ezra bütin halkyň gözüniň alnynda kitaby açdy. Ol hemmeden ýokarda durdy. Ol kitaby açanda, bütin halk ör turdy. 6Onsoň Ezra Beýik Hudaý Rebbe alkyş aýtdy. Ähli jemagat elini ýokary galdyryp: «Omyn[†]. Omyn» diýip jogap berdi. Soňra olar ýüzlerini ýere berip, Rebbe sežde etdiler[†][+]. 7Soňra olar ýerlerinden turup, hersi öz ýerinde durdular. Lewiler[†]: Ýeşuwa, Bany, Şerebýa, Ýamyn, Akup, Şabetaý, Hodyýa, Magaseýa, Kelita, Azarýa, Ýozabat, Hanan, Pelaýa dagy halka kanuny[†] düşündirdiler. 8Olar kitapdan, Hudaýyň kanunyndan jikme-jik okap, onuň manysyny halka düşündirdiler. 9Kanunyň sözlerini eşidende, halk aglady. Onsoň häkim Nehemýa, ruhany hem mürze Ezra we kanuny düşündirýän lewiler halka ýüzlenip, şeýle diýdiler: «Bu gün Hudaýyňyz Reb üçin mukaddes[†] gündür. Şonuň üçin ýas tutup aglaşmaň! 10Baryň ýagly et iýiň, süýji şerap içiň. Bişirmäge zady ýoklara paý iberiň, çünki bu gün Rebbimiz üçin mukaddes gündür. Gam çekmäň, çünki Taňrymyzyň eçilýän şatlygy size güýç-kuwwat berer». 11Şeýdip, lewiler: «Ümsüm boluň, bu gün mukaddes gündür, gamgyn bolmaň!» diýip, halky köşeşdirdiler. 12Onsoň bütin halk iýip-içip, özlerinde bar zatlaryny başgalar bilen paýlaşyp, uly şagalaň etmäge gitdiler. Çünki olar okalyp berlen sözlere düşünipdiler[+].


Çatma baýramy

13Ikilenji gün bütin halkyň urugbaşylary, ruhanylardyr[†] lewiler[†] bilen bile mürze[†] Ezranyň ýanyna kanunyň[†] sözlerini öwrenmäge üýşdüler. 14-15Olar kanunda: «Ysraýyl halky ýedinji aýda baýramçylyk döwründe çatmalarda ýaşasyn. „Daglara çykyp, zeýtun, igde, mirt, palma we beýleki gyrymsy agaçlaryň şahalaryny getirip, kanunda ýazylyşy ýaly çatma guruň!“ diýip, özleriniň ähli galalarynda we Iýerusalimde jar çekdirip mälim etmeklerini Reb Musa arkaly tabşyrdy» diýlen ýazgyny tapdylar[+]. 16Onsoň adamlar şahalar getirip, her kim öz öýüniň üçeklerinde, howlularynda, Hudaýyň öýüniň howlularynda, Suw derwezesiniň, Efraýym derwezesiniň ýanyndaky meýdançalarda özlerine çatma dikdiler[+]. 17Ýesirlikden gaýdyp gelenleriň ählisi çatma dikip, onda wagtlaýyn boldular. Çünki Nunuň ogly Ýeşuwanyň döwründen tä şol güne çenli ysraýyl halky beýle zat etmändi. Olar şeýle uly şady-horramlyk etdiler. 18Baýramçylygyň birinji gününden ahyrky gününe çenli Ezra her gün Hudaýyň Töwradyndan[†] okady. Olar ýedi günläp baýram etdiler. Sekizlenji gün bolsa buýrulyşy ýaly, mukaddes[†] ýygnak geçirildi[+].

#### 9-njy bap

1Ýedinji aýyň ýigrimi dördüne ysraýyl[†] halky agyz beklemäge[†] ýygnanyşdy. Olar jul geýnip[†], başlaryndan gum sowrupdy[+]. 2Ysraýyllar ähli kese ýerlilerden özlerini aýryp, öz günälerini, ata-babalarynyň etmişlerini boýun aldylar[+]. 3Duran ýerlerinden ör turup, günüň dörtden bir bölegini öz Hudaýy Rebbiň[†] Töwradyny[†] okap geçirdiler we beýleki dörtden birinde bolsa günälerini boýun alyp, öz Hudaýy Rebbe sežde etdiler[†]. 4Lewileriň[†] sekisinde Ýeşuwa, Bany, Kadmyýel, Şebanýa, Bunny, Şerebýa, Bany we Kenany dagy durdular. Olar gaty ses bilen Hudaýy Rebbi çagyrdylar. 5Onsoň lewiler Ýeşuwa, Kadmyýel, Bany, Haşabneýa, Şerebýa, Hodyýa, Şebanýa we Petahýa dagy şeýle diýdiler: «Ör turuň we ezelden ebedä çenli bolan Hudaýyňyz Rebbi şöhratlandyryň[†]! Ýa Reb, alkyşlardan, öwgülerden üstün bolan şöhratly adyňa alkyş bolsun!»


Tutuş halk toba edýär

6Ezra şeýle diýdi «Reb Sen, diňe Sensiň. Gögi, arşy ähli ýyldyzlary bilen, Ýeri we ondaky barça zatlary, deňizleri we olardaky ähli janly-jandarlary ýaradan Sensiň. Hemmesine Sen jan berýäň. Gögüň goşunlary Saňa sežde edýärler[†][+]. 7Ýa Beýik Hudaý, Ybramy[†] saýlap, ony babyllylaryň Ur galasyndan çykaryp, oňa Ybraýym[†] adyny beren Sensiň[+]. 8Öz huzuryňda ýüregini sadyk tapyp, kenganlaryň[†], hetleriň[†], amorlaryň, perizleriň[†], ýabuslaryň[†], girgaşlaryň ýurduny nesline bermek hakda onuň bilen äht[†] edişen we ähtini ýerine ýetiren adalatly[†] Hudaýsyň[+]. 9Sen ata-babalarymyzyň Müsürde başyndan inen külpetlerini gördüň; Gyzyl deňziň[*] kenaryndaky perýatlaryny eşitdiň[+]. 10Faraonyň[†] garşysyna, onuň ähli hyzmatkärleriniň we onuň ýurdunyň ähli ilatynyň garşysyna alamatlar, gudratlar görkezdiň. Çünki Sen olaryň biziň atalarymyza garşy tekepbirlik bilen hereket edendiklerini bilýärdiň. Sen Özüňe şu günlere çenli öçmejek şöhratly[†] at gazandyň[+]. 11Deňziň ortasynda gury ýerden geçerleri ýaly, Sen olaryň öňünde deňzi ikä böldüň. Olaryň yzlaryndan kowalaýanlary bolsa çuňluga, daş bölegi ýaly möwç urýan suwlara taşladyň[+]. 12Üstesine-de, olara gündizlerine bulut sütüni bilen ugur görkezip, gijelerine ot sütüni bilen ýöremeli ýollaryny ýagtyltdyň[+]. 13Sen Sinaý[†] dagynyň depesine inip, gökden olar bilen gürleşdiň. Olara dogry hökümler, hak kanunlar[†], oňat parzlar hem tabşyryklar berdiň[+]. 14Öz mukaddes[†] Sabat günüňi[†] olara aýan etdiň. Guluň Musanyň[†] üsti bilen olara tabşyryklar, parzlar we kanunlar berdiň[+]. 15Ajyganlarynda, gökden çörek inderdiň, suwsanlarynda, gaýadan suw çykardyň. Berjek diýip wada eden ýurduňy gidip eýelemegi Sen olara emr etdiň[+]. 16Emma ata-babalarymyz tekepbirlik hem boýnuýogynlyk etdiler, Seniň tabşyryklaryňa gulak asmadylar. 17Gulak asmakdan boýun towlap, olaryň arasynda Seniň görkezen gudratlaryňy ýatdan çykardylar. Olar boýnuýogynlyk edip, Müsürdäki gulçulyklaryna dolanyp barmak üçin özlerine ýolbaşçy bellediler. Emma Sen geçirimli, merhemetli, rehimdar, giň göwünli we sadyk söýgä baý Hudaý. Sen olary terk etmediň[+]. 18-19Olar hatda özlerine göle heýkelini ýasap: „Sizi Müsürden çykaran hudaý, ine, şudur!“ diýip, Saňa erbet dil ýetirenlerinde-de, beýik rehimdarlygyň üçin Sen olary çölde ýeke taşlamadyň. Olara ýol görkezmäge gündizlerine bulut sütünini, gijelerine-de ýörejek ýollaryny ýagtyldyp, gitmeli ugurlaryny görkezer ýaly ot sütünini depelerinden aýyrmadyň[+][+]. 20Olara öwüt bermek üçin paýhasly Ruhuňy[†] berdiň. Mannany[†] olaryň agzyndan kesmediň, suwsanlarynda suw berdiň[+]. 21Olary kyrk ýyllap çölde eklediň, hiç zada zar etmediň. Olaryň eşikleri könelmedi, aýaklary gabarmady[+]. 22Olara patyşalyklary, halklary berip, her bir künjegi deň paýladyň. Şeýdip, olar Heşbon patyşasy Sihonyň ýurduny we Başan patyşasy Oguň ýurduny eýelediler[+]. 23Nesillerini gögüň ýyldyzlary kimin köpeldip, olary eýelemäge bararsyňyz diýip atalaryna aýdan ýurduňa getirdiň[+]. 24Olaryň nesilleri gelip, ýurdy eýelediler. Sen ýurduň ilatyny, kenganlary olara boýun egdirdiň. Halanlaryny etsinler diýip ýurduň halklaryny patyşalary bilen birlikde olaryň ellerine berdiň[+]. 25Şeýdip, olar galaly şäherleri, mes toprakly ýerleri basyp aldylar. Içi oňat zatlardan doly öýleri, gazylan guýulary, üzüm baglaryny, zeýtun baglaryny, köp sanly miweli agaçlary eýelediler. Şeýdip, olar iýip doýdular, semrediler. Seniň uly sahawatyňdan lezzet aldylar[+].

26Muňa garamazdan, olar gulak asmazak boldular. Olar Saňa garşy pitne turzup, Seniň kanunyňy[†] ýigrendiler. Saňa tarap öwrülmelidiklerini duýduran pygamberleriňi[†] öldürdiler. Saňa erbet dil ýetirdiler[+]. 27Şonuň üçinem Sen olary duşmanlarynyň eline berdiň. Duşmanlary olara ezýet berdiler. Horluk çekýärkäler, olar Saňa nalyş etdiler. Sen olaryň nalasyny gökden eşitdiň. Beýik rehimdarlygyň bilen ysraýyllary duşman elinden halas eder ýaly halasgärler[†] berdiň[+]. 28Emma janlary aram tapan badyna, olar Seniň öňüňde ýene-de pislik etdiler. Sen olary duşmanlarynyň elinde galdyrdyň. Duşmanlary olaryň üstünden agalyk sürdüler. Ýöne olar ýene Saňa nalyş edenlerinde, Sen gökden olaryň nalasyna gulak saldyň. Rehimdarlygyň bilen olary ençeme gezek halas etdiň[+]. 29Sen olara Öz kanunyňa tarap öwrülmeklerini duýdurdyň. Emma olar şonda-da tekepbirlik edip, Seniň tabşyryklaryňa boýun egmediler; hökümleriňi berjaý etseler, ýaşajakdyklaryny bilseler-de, hökümleriňi ret etdiler. Olar gerişlerini ýükden sowup, boýnuýogynlyk etdiler, diňlemediler[+]. 30Sen ençeme ýyllap, olar bilen sabyrly bolduň. Pygamberleriň arkaly, Öz Ruhuň[†] bilen olara duýdurdyň. Emma şonda-da olar gulak asmadylar. Şonuň üçin hem Sen olary ýurtlaryň halklarynyň eline berdiň[+]. 31Emma Öz tükenmez rehimdarlygyň bilen olary bütinleý ýok etmediň ýa-da terk etmediň. Çünki Sen merhemetli, rehimdar Hudaýsyň[+].

32Eý, ähtini[†] we sadyk söýgüsini saklaýan Hudaýymyz! Beýik, gudratly hem haýbatly Hudaý! Aşur patyşalarynyň döwründen tä şu güne çenli patyşalarymyzyň, baştutanlarymyzyň, ruhanylarymyzyň[†], pygamberlerimiziň[†], ata-babalarymyzyň, Seniň halkyň bolan biziň başymyzdan inen jebir-jepalar Seniň gözüňe az görünmesin[+]. 33Başymyzdan inen ähli jezalarda Sen adalatly[†] bolduň. Çünki Sen wepaly bolsaň-da, biz erbetlik etdik[+]. 34Patyşalarymyz, baştutanlarymyz, ruhanylarymyz we ata-babalarymyz Seniň kanunyňy[†] tutmadylar. Seniň beren tabşyryklaryňa, duýduryşlaryňa gulak asmadylar[+]. 35Olar öz patyşalyklarynda, Seniň beren bolçulygyňda, Seniň beren giň we mes toprakly mekanyňda Saňa gulluk etmediler, öz pis işlerinden el çekmediler[+]. 36Ine, biz şu güne çenli guldurys. Miwesini, nygmatyny iýsinler diýip ata-babalarymyza beren ýurduňda biz guldurys[+]. 37Mundan önýän bol hasyl bolsa günälerimiz zerarly Seniň üstümizden goýan patyşalaryňa gidýär. Olar biziň we mal-garalarymyzyň üstünden isledikleriçe höküm sürýärler. Biz bolsak, agyr muşakgat içindediris»[+].

38Bu zatlaryň hemmesi üçin biz Seniň bilen ýazmaça berk äht[†] edişýäris. Bu möhürli hata baştutanlarymyzyň, lewilerimiziň[†] we ruhanylarymyzyň[†] atlary ýazylýar[+].

#### 10-njy bap

1Möhürli hata ady ýazylanlar:


Hakalýanyň ogly häkim Nehemýa, Sidkiýa,[+] 2Seraýa, Azarýa, Ýermeýa, 3Paşhur, Amarýa, Malkyýa, 4Hatuş, Şebanýa, Malluk,[+] 5Harym, Meremot, Abadýa, 6Danyýel, Gineton, Baruk, 7Meşullam, Abyýa, Miýamyn, 8Magazýa, Bilgaý, Şemagýa – bular ruhanylardyr[†].

9Lewiler[†]: Azanýanyň ogly Ýeşuwa, Henadadyň ogullaryndan Binnuý, Kadmyýel[+]. 10Olaryň doganlary Şebanýa, Hodyýa, Kelita, Pelaýa, Hanan, 11Mika, Rehop, Haşabýa, 12Zakur, Şerebýa, Şebanýa, 13Hodyýa, Bany, Beninu.

14Halk ýolbaşçylaryndan: Paroş, Pahatmowap, Eýlam, Zatu, Bany,[+] 15Bunny, Azgat, Bebaý, 16Adonyýa, Bigwaý, Adin, 17Ater, Hizkiýa, Azur, 18Hodyýa, Haşum, Bezaý, 19Haryp, Anatot, Nebaý, 20Magpygaş, Meşullam, Hezir, 21Meşezabel, Sadok, Ýaduwa, 22Pelatýa, Hanan, Anaýa, 23Hoşeýa, Hananýa, Haşup, 24Halloheş, Pilha, Şobek, 25Rehum, Haşabna, Magaseýa, 26Ahyýa, Hanan, Anan, 27Malluk, Harym, Bagana.


Kanuny saklamak baradaky şertnama

28-29Galan halk, ruhanylar, lewiler, ybadathana derwezebanlary, aýdymçylary, hyzmatkärleri we Hudaýyň kanunyna uýmak üçin özlerini ýerli halklardan bölüp aýranlaryň hemmesi – olaryň aýallary, ogul-gyzlary, kanuna düşünip bilýänleriň bary öz garyndaşlary we olaryň begleri bilen birleşdiler. Olar Hudaýyň guly Musanyň üsti bilen berlen kanuna görä ýaşamaga, Hökmürowan Rebbimiziň ähli tabşyryklaryny, hökümlerini, parzlaryny saklap, olary berjaý etmäge ant içdiler, ýerine ýetirmeýänleri bolsa näletlediler[+]. 30Biz ýerli halklar bilen gyz alşyp-berişmeris[+]. 31Eger ýerli halklar Sabat güni[†] satmaga harytlar ýa-da galla getirseler-de, biz olardan Sabat we mukaddes[†] günlerde hiç zat satyn almarys. Her ýedinji ýyl biz ýere dynç bereris hem-de algylarymyzyň baryny geçeris[+].

32-33Şeýle hem biz her ýyl bir mysgal kümşi[*], Hudaýymyzyň öýüniň hyzmaty üçin bermegi özümize borç edindik. Bu kümüş hödür çöregi, hemişelik galla sadakasy, hemişelik ýakma gurbanlygy, Sabat günleri, Täze Aý baýramlary we beýleki baýramlar, mukaddes sadakalar, Ysraýyly günäsinden saplama gurbanlyklary üçin ulanylar[+][+]. 34Biz halk, ruhanylar[†] we lewiler[†] bije atyşyp, her ýyl bellenen wagtlarda Hudaýymyzyň öýüne oduny haýsy urugyň getirmelidigini şertleşdik. Bu odunlar kanunda[†] ýazylyşy ýaly, Hudaýymyz Rebbiň[†] gurbanlyk[†] sypasynda[†] ýakylmalydy[+]. 35Ýerimiziň ilkinji hasylyny we her bir agaçdan önen ilkinji miweleri her ýyl Rebbiň öýüne[†] getirmegi özümize borç edinýäris[+]. 36Kanunda ýazylyşy ýaly, nowbahar ogullarymyzy[†] Hudaýyň öýünde hyzmat edýän ruhanylaryň ýanyna getirip, ilkinji mal-garalarymyzy, sürülerimiziň ilki bolan öküzçelerini, goýun-geçilerimiziň ilkinji erkek owlak-guzularyny olara eltip bereris[+]. 37Her ýyl ilkinji galladan edilen hamyry, öz sadakalarymyzy[†], dürli miweleri, täze şeraby, ýagy ruhanylara, Hudaýymyzyň öýüniň ammarlaryna tabşyrarys. Ýerimizden önýän hasylyň ondan bir bölegini lewilere bereris. Çünki galalarymyzda lewiler hasylyň ondan birini[†] ýygnaýarlar[+]. 38Lewiler hasylyň ondan birini ýygnaýarkalar, Harun neslinden bir ruhany olaryň ýanynda bolar. Lewiler hem özleri üçin toplanan tutuş hasylyň ondan bir bölegini Hudaýymyzyň öýüniň ammarlaryna tabşyrarlar[+]. 39Çünki ysraýyl[†] halky we lewiler gallany, täze şerap we ýag sadakasyny ammarlara getirmelidirler. Ol ýerde mukaddes[†] ýeriň gap-gaçlary, hyzmat edýän ruhanylar, derwezebanlardyr aýdymçylar bolýandyr.

Biz Hudaýymyzyň öýüni terk etmeris[+].

#### 11‑nji bap


Iýerusalimde ýaşaýan adamlar

1[•]Halk baştutanlary Iýerusalimde[†] ýaşadylar. Ilatyň galany bije atyşyp, mukaddes[†] şäher bolan Iýerusalimde ýaşar ýaly, her on maşgaladan birini saýladylar. Galan dokuzysy bolsa beýleki galalarda galdylar[+]. 2Halk Iýerusalimde ýaşamaga meýletin isleg bildirenleriň hemmesine ak pata berdi.

3Iýerusalimde[†] mesgen tutanlar welaýat baştutanlarydy. Ýöne ruhanylar[†], lewiler[†], ybadathana[†] hyzmatkärleri, Süleýmanyň[†] hyzmatkärleriniň nesilleri we beýleki ysraýyl[†] adamlarynyň hersi Ýahudanyň[†] galalaryndaky öz galasynda, öz mülkünde mesgen tutdular[+]. 4Ýahuda we benýamin tireleriniň käbirleri Iýerusalimde ýaşadylar. Ýahuda tirelerinden: Zakarýanyň agtygy, Uzyýanyň ogly Ataýa. Onuň ata-babalaryna Peresiň neslinden bolan Amarýa, Şepatýa, Mahalalel degişlidir[+]. 5Kolhozeniň agtygy, Barugyň ogly Magaseýa. Onuň ata-babalaryna Hazaýa, Adaýa, Ýoýaryp we Zakarýa degişlidir. Bular Ýahudanyň ogly Şilonyň neslindendi[+]. 6Iýerusalimde mesgen tutan Peresiň ähli nesilleri dört ýüz altmyş sekiz edermen urşujylardan ybaratdy.

7Benýamin tiresiniň adamlary: Ýogediň agtygy, Meşullamyň ogly Sallu. Onuň ata-babalaryna Pedaýa, Kolaýa, Magaşeýa, Itiýel we Ýeşagýa degişlidir. 8Sallunyň ýakyn garyndaşlary Gabaý hem Sallaý. Jemi dokuz ýüz ýigrimi sekiz benýaminli Iýerusalimde[†] ýaşaýardy. 9Zikriniň ogly Ýowel olaryň ýolbaşçysydy. Hasenuwanyň ogly Ýahuda bolsa şäheriň üstünden baştutanlyk edýän ikinji adamdy.

10Ruhanylardan[†]: Ýoýarybyň ogly Ýedaýa we Ýakin. 11Meşullamyň agtygy, Hilkiýanyň ogly Seraýa. Onuň ata-babalaryna Sadok, Meraýot we Hudaýyň öýüniň baştutany bolan Ahytup degişlidir[+]. 12Olaryň Hudaýyň öýüniň işini edýän garyndaşlarynyň jemi sekiz ýüz ýigrimi iki adamdy. Ata-babalary Emasy, Zakarýa, Paşhur we Malkyýa bolan Pelalýanyň agtygy, Ýerohamyň ogly Adaýa. 13Onuň doganlary, urugbaşylary iki ýüz kyrk ikidi. Azareliň ogly, Ahzaýyň agtygy Emaşsaý. Onuň ata-babalaryna Meşillemot we Immer degişlidir. 14Olaryň doganlary bir ýüz ýigrimi sekiz edermen urşujylardy. Olaryň ýolbaşçysy Hagedolymyň ogly Zabdyýeldi.

15Lewilerden[†]: Azrykamyň agtygy, Haşubyň ogly Şemagýa. Onuň ata-babalaryna Haşabýa we Buni degişlidir. 16Lewileriň baştutanlaryndan bolan, Hudaýyň öýüniň daşarky işlerine seredýän Şabetaý we Ýozabat[+]. 17Dilegde şükür etmäge başlananda öňüni başlaýan, Asafyň neslinden bolan Zabdynyň agtygy, Mikanyň ogly Matanýa. Doganlarynyň arasynda onuň orunbasary Bakbukýa; Ýedutunyň[†] neslinden Galalyň agtygy, Şammuwanyň ogly Abda bardy[+]. 18Mukaddes[†] şäherde ýaşaýan lewileriň jemi iki ýüz segsen dörtdi. 19Derwezebanlar Akup, Talmon we onuň derwezeleri saklaýan doganlary bir ýüz ýetmiş ikidi[+]. 20Ysraýylyň, ruhanylaryň[†] we lewileriň galanlary bolsa Ýahudanyň ähli galalarynda, öz mülklerindediler. 21Emma ybadathana[†] hyzmatkärleri Ofelde ýaşaýardylar. Siha bilen Gişpa olara ýolbaşçylyk edýärdiler[+]. 22Iýerusalimdäki[†] lewileriň ýolbaşçysy Uzydy. Ol Haşabýanyň agtygy, Banynyň ogludyr. Onuň ata-babalaryna Hudaýyň öýünde gulluk edýän aýdymçylardan bolan Asafyň neslinden Matanýa we Mika degişlidir[+]. 23Patyşa tarapyndan olara degişli ýörite perman bardy we aýdymçylaryň her güni üçin azyk harjy bellenipdi. 24Ýahuda nesliniň Zera urugyndan Meşezabeliň ogly Petahýa halka degişli her bir işde patyşanyň ýanynda wekilçilik edýärdi[+].


Beýleki galalardaky we obalardaky halk

25Halkyň köp bölegi obalarda, öz ekin meýdanlarynyň ýanynda ýaşadylar. Ýahuda[†] halkynyň käbirleri Kirýatarbada, Dibonda, Ýekabseýelde we olaryň töweregindäki obalarda ýaşadylar. 26Olar şeýle hem Ýeşuwada, Moladada, Beýtpeletde, 27Hasarşugalda, Beýerşebada we onuň obalarynda mesgen tutdular. 28Olar Ziklag galasynda, Mekonada we onuň golaýyndaky obalarda ýaşaýardylar. 29Eýnrimmonda, Sorgada, Ýarmutda, 30Zanowada, Adullamda we bu galalaryň ýanyndaky obalarda ýaşaýardylar. Olar Lakyşda, onuň golaýyndaky meýdanlarda, Azekada we onuň obalarynda ýaşaýardylar. Olar Beýerşebadan Hinnom deresine çenli aralykda mesgen tutdular. 31Benýamin ogullary, Gebada, Mikmaşda, Aýada, Beýtelde, golaýdaky obalarda, 32Anatotda, Nopda we Ananýada, 33Hasorda, Ramada we Gitaýymda, 34Hadytda, Sebogymda we Neballatda, 35Lotda, Onoda we Hünärmentler deresinde mesgen tutdular. 36Ýahudada ýaşaýan lewileriň[†] käbir toparlary benýaminlere goşuldylar.

#### 12‑nji bap

1Şeýaltyýeliň ogly Zerubabyl we Ýeşuwa bilen gelen ruhanylardyr[†] lewiler[†]:


Seraýa, Ýermeýa, Ezra,[+] 2Amarýa, Malluk, Hatuş, 3Şekanýa, Rehum, Meremot, 4Ydo, Ginetoý, Abyýa, 5Miýamyn, Magadýa, Bilga, 6Şemagýa, Ýoýaryp, Ýedaýa, 7Sallu, Amok, Hilkiýa, Ýedaýa. Ýeşuwanyň döwründe bular öz doganlarynyň we ruhanylaryň[†] baştutanlarydylar.

8Lewiler[†]: Ýeşuwa, Binnuý, Kadmyýel, Şerebýa, Ýahuda we Matanýa öz doganlary bilen şükür edilende ýolbaşçylyk edýärdiler[+]. 9Olaryň doganlary Bakbukýa bilen Unny hem ybadat edilende olaryň garşysynda durardylar. 10Ýeşuwa Ýoýakymyň atasydyr. Ýoýakym Elýaşybyň atasydyr. Elýaşyp Ýoýadanyň atasydyr[+]. 11Ýoýada Ýonatanyň atasydyr. Ýonatan Ýaduwanyň atasydyr.

12Ýoýakymyň baş ruhany[†] bolan döwründe şu ruhanylar urugbaşylar bolupdylar: Seraýa urugyndan Meraýa, Ýermeýa urugyndan Hananýa, 13Ezra urugyndan Meşullam, Amarýa urugyndan Ýehohanan, 14Meliku urugyndan Ýonatan, Şebanýa urugyndan Ýusup[†], 15Harym urugyndan Adna, Meraýot urugyndan Helkaý, 16Ydo urugyndan Zakarýa, Gineton urugyndan Meşullam,[+] 17Abyýa urugyndan Zikri, Minýamyn urugyndan we Mogadýa urugyndan Piltaý, 18Bilga urugyndan Şammuwa, Şemagýa urugyndan Ýonatan, 19Ýoýaryp urugyndan Matenaý, Ýedaýa urugyndan Uzy, 20Sallaý urugyndan Kallaý, Amok urugyndan Eber, 21Hilkiýa urugyndan Haşabýa, Ýedaýa urugyndan Netanel.


Ruhany we lewi uruglarynyň ýazgysy

22Bu ýazga Elýaşybyň, Ýoýadanyň, Ýohananyň we Ýaduwanyň döwründe lewi urugbaşylary girizildi. Şeýle hem Darýuş parsyň[†] döwrüne çenli bolan ruhanylar[†] ýazyldy[+]. 23Lewileriň[†] urugbaşylary taryh ýazgylaryna Elýaşybyň ogly Ýohananyň döwrüne çenli ýazylgydylar. 24Lewiler baştutanlary Haşabýa, Şerebýa we Kadmyýeliň ogly Ýeşuwa bir tarapda, doganlary-da beýleki tarapda durup, Hudaýyň guly Dawudyň[†] tabşyryşy ýaly, gezek-gezegine alkyş okap, şükür edýärdiler[+]. 25Matanýa, Bakbukýa, Abadýa, Meşullam, Talmon we Akup ybadathana[†] derwezeleriniň ýanyndaky ammarlary goraýan derwezebanlardy[+]. 26Bu adamlar Ýosadagyň agtygy Ýeşuwanyň ogly Ýoýakymyň hem-de häkim Nehemýanyň, şeýle-de ruhany, mürze[†] Ezranyň döwründe ýaşadylar[+].


Iýerusalimiň diwary Hudaýa bagyş edilýär

27Iýerusalim[†] diwary Hudaýa bagyş edilende, lewileri[†] Iýerusalime getirjek bolup, ähli ýerlerden gözlediler. Lewiler şatlyk, şükürlerdir we aýdymlar bilen kimwallar, arfalar we liralar[†] bilen Iýerusalim diwarynyň bagyş ediliş dabarasyny bellemek üçin gerekdi[+]. 28-29Aýdymçylar Iýerusalimiň töweregindäki ýerlerden, netofalylaryň obalaryndan, şeýle hem Beýtgilgaldan, Geba we Azmawet etraplaryndan ýygnandylar. Çünki aýdymçylar Iýerusalimiň töwereginde özlerine obalar gurupdylar. 30Ruhanylar[†] we lewiler özlerini tämizlänlerinden[†] soň, halky, derwezeleri we diwary-da tämizlediler[+].

31Soňra men Ýahuda[†] baştutanlaryny diwara çykardym. Dabaraly ýöriş edip, şükür edýän iki uly topary belledim. Olaryň biri diwaryň üsti bilen saga, Dökün derwezesine tarap gitdi[+]. 32Olaryň yzyndan Hoşagýa we Ýahuda baştutanlarynyň ýarysy, 33Azarýa, Ezra, Meşullam, 34Ýahuda, Benýamin, Şemagýa we Ýermeýa gitdi. 35Şeýle hem elleri surnaýly käbir ruhany[†] ogullary: Şemagýanyň agtygy, Ýonatanyň ogly Zakarýa. Onuň ata-babalaryna Asafyň urugyndan Matanýa, Mikaýa we Zakur degişlidir[+]. 36Onuň garyndaşlary: Şemagýa, Azarel, Milalaý, Gilalaý, Magaý, Netanel, Ýahuda we Hanany dagy ýörediler. Olaryň ellerinde Hudaýyň adamy Dawudyň[†] saz gurallary bardy. Mürze[†] Ezra hem olaryň öňünden gitdi[+]. 37Bulak derwezesiniň ýanynda öňlerindäki Dawut[†] şäherine eltýän basgançaklardan diwaryň uçudyna çykdylar. Dawudyň köşgüniň üstünden gündogara tarap ýöräp, Suw derwezesine geldiler[+]. 38Şükür edýänleriň beýleki topary diwaryň üsti bilen ýöräp, çep tarapa gitdiler. Menem halkyň ýarysy bilen bularyň yzyndadym. Biz Tamdyr diňiniň üsti bilen geçip, Giň diwara çenli ýöredik[+]. 39Efraýym derwezesiniň üstünden Köne derwezesine, Balyk derwezesine, Hananel diňine, Ýüzler diňine we Goýun derwezesine çenli gidip, Garawul derwezesine ýetip durduk[+]. 40Şükür edýänleriň iki topary Hudaýyň öýünde durdy. Men hem ýanymdaky baştutanlaryň ýarysy bilen durdum. 41-42Meniň toparymda surnaý çalýan şu ruhanylar bardy: Elýakym, Magaseýa, Minýamyn, Mikaýa, Elýogeýnaý, Zakarýa, Hananýa; aýdymçylar: Magaseýa, Şemagýa, Elgazar, Uzy, Ýehohanan, Malkyýa, Eýlam we Ezer bardy. Aýdymçylar öz ýolbaşçylary Ýizrahýa bilen aýdym aýtdylar. 43Şol gün olar köp gurbanlyklar[†] berip şatlandylar. Çünki Hudaý olara uly şatlyk eçilipdi. Aýallardyr çagalar-da şatlanyşyp, Iýerusalimiň[†] şowhuny alyslardan eşidildi.


Ybadathana jogapkärçilikleri

44Şol gün ybadathana[†] üçin berilýän gatançlaryň, ilkinji miweleriň we ondan birleriň saklanýan ammarlaryna gözegçiler goýuldy. Olar ruhanylar[†] we lewiler[†] üçin kanun[†] tarapyndan galalaryň meýdanlaryna görä kesgitlenen paýlary ýygnamalydylar. Çünki ýahudalar[†] ruhanylaryň we lewileriň hyzmatyndan hoşaldylar. 45Olar aýdymçylar bilen derwezebanlaryň, Dawudyň[†] we ogly Süleýmanyň[†] tabşyrygyny berjaý edişleri ýaly, öz Hudaýynyň hyzmatyny edip, tämizlik[†] işine seretdiler. 46Çünki owaldan, Dawudyň we Asafyň günlerinde aýdymçylaryň ýolbaşçysy bardy. Hudaýa alkyş we şükür aýdymlary aýdylýardy[+]. 47Zerubabylyň we Nehemýanyň döwründe bütin ysraýyl[†] halky aýdymçylara we derwezebanlara gündelik paý berýärdi. Şeýle hem ysraýyllar lewilere degişli paýy aýry goýýardylar. Lewiler hem Harunyň nesillerine degişli paýy aýry goýýardylar[+].

#### 13‑nji bap


Nehemýanyň soňky işleri

1Şol gün olar halka Musanyň[†] kitabyny okap berdiler. Kitapdan: «Ammon ýa-da Mowap[†] halky Hudaýyň halkyna asla goşulmaly däldir» diýen ýazgyny tapdylar[+]. 2Çünki olar ysraýyl[†] halkyny çörek we suw bilen garşylaman, gaýtam, olary näletlesin diýip, Bilgamy hakyna tutdular. Ýöne Hudaýymyz näleti ýalkanyşa[†] öwürdi[+]. 3Halk bu kanuny[†] eşidip, keseki milletlerden[†] bolanlaryň baryny Ysraýyldan bölüp aýyrdy[+].

4-5Mundan ozal Hudaýymyzyň öýüniň otaglaryna gözegçi bellenen we Tobyýanyň garyndaşy bolan ruhany Elýaşyp Tobyýa üçin giň bir otag taýynlan eken. Öň şol otagda galla sadakasyny, ýakymly ysly tütetgini, gap-gaçlary tabşyryk boýunça lewilere, aýdymçylara we derwezebanlara berilýän gallanyň, şerabyň, ýagyň ondan birini hem-de ruhanylar üçin gatançlary saklaýan ekenler[+]. 6-7Bu zatlar bolýan wagty men Iýerusalimde däldim, sebäbi Babyl patyşasy Artakserksiň otuz ikinji ýylynda men onuň ýanyna gitdim. Biraz wagt geçensoň, men patyşadan rugsat alyp, Iýerusalime dolandym. Gelibem, Elýaşybyň Hudaýyň öýüniň howlularynda Tobyýa üçin bir otag taýynlap, nädogry iş edendigini eşitdim[+]. 8Muňa meniň gaty gaharym geldi. Tobyýanyň ähli öý goşlaryny otagdan çykaryp zyňdym. 9Soňra men buýruk berip, otaglary tämizletdim[†]. Onsoň ybadathana[†] gap-gaçlaryny, galla sadakasyny[†], ýakymly ysly tütetgini[†] yzyna getirip goýdum[+].

10Men lewileriň[†] paýlarynyň berilmändigini hem eşitdim. Şonuň üçinem ybadathanada[†] hyzmat eden lewiler we aýdymçylar öz ekin meýdanlaryna giden ekenler[+]. 11Men baştutanlary ýazgaryp, olardan: «Näme üçin Hudaýyň öýi terk edilipdir?» diýip soradym. Onsoň men lewileri we aýdymçylary ýygnap, olary öňki wezipelerine goýdum[+]. 12Soňra ähli ýahudalar[†] ammarlara gallanyň, şerabyň, ýagyň ondan birini[†] getirdiler[+]. 13Ammarlara gözegçi edip, men Şelemýa ruhanyny[†], Sadok mürzäni, lewilerdenem Pedaýany belledim. Olaryň kömekçisi edip, Matanýanyň agtygy, Zakuryň ogly Hanany goýdum. Çünki bularyň hemmesi dogruçyl adamlar saýylýardy. Indi olaryň borjy doganlarynyň hakyny paýlamakdy. 14Eý, Hudaýym, Seniň öýüň we onuň hyzmaty üçin eden oňat işlerimiň ählisini ýadyňa sal[+].

15Şol günler men Ýahudada käbir adamlaryň Sabat güni[†] üzüm sykýandygyny, bugdaý desselerini getirip, eşeklerine ýükläp ýörendiklerini gördüm. Şeýle hem olar Sabat güni şerap, üzüm, injir we her hili ýükleri Iýerusalime[†] daşaýardylar. Onsoň men olara Sabat güni hiç zat satmaly däldigini duýdurdym[+]. 16Şäherde ýaşaýan surlular hem balyk we dürli harytlar getirip, Sabat güni Iýerusalimdäki ýahuda halkyna satýardylar. 17-18Onsoň men Ýahudanyň beglerine käýäp, olara: «Sabat gününi harlap, bu edýän işiňiz näme? Siziň atalaryňyz hem şeýle etmänmidi? Ata-babalarymyzyň şeýle edenligi zerarly Hudaýymyz bu belalary biziň başymyza, bu şäheriň başyna getirmänmidi? Siz Sabat gününi harlamak bilen, Ysraýylyň üstünden has-da güýçli gazap inderýärsiňiz!» diýdim.

19Her Sabat gününiň[†] öňüsyrasy, agşam garaňky gatlyşyberende, men Iýerusalimiň[†] derwezeleriniň ýapylmalydygyny tabşyrdym. Sabat geçýänçä, olar açylmasyn diýip buýruk berdim. Onsoň men Sabat güni içerik ýük girizilmesin diýip, öz hyzmatkärlerimiň birnäçesini derwezede goýdum. 20Şondan soň täjirler we dürli haryt satýanlar birki sapar gijäni Iýerusalimiň daşynda geçirdiler. 21Emma men olara: «Näme üçin gijäni diwaryň düýbünde geçirýärsiňiz? Eger ýene şeýle edäýseňiz, menden eýgilige garaşmaň!» diýip duýduryş berdim. Şondan soň olar Sabat güni gelmediler. 22Soňra men lewilere[†] özlerini tämizläp[†], mukaddes[†] Sabat gününi tutmak üçin gelip, derwezeleri goramaklygy buýurdym. Eý, Hudaýym, meniň haýryma muny ýatlap, merhemetiň çäksizligine görä, meni aman sakla![+] 23Şol günler men aşdotly, ammonly we mowaply[†] aýallara öýlenen ýahudylary-da[†] gördüm[+]. 24Olaryň çagalarynyň ýary aşdot dilinde gepläp, ýahuda dilinde gepläp bilmeýärdiler, olar dürli halklaryň dillerinde gepleýärdiler. 25Onsoň men olara käýedim, näletledim, käbirlerini urdum, saçlaryny ütdüm. Olara Hudaýyň adyndan ant içirip, şeýle diýdim: «Gyzlaryňyzy olaryň ogullaryna bermäň, ogullaryňyza, özüňize olaryň gyzlaryny almaň![+] 26Ysraýyl patyşasy Süleýman[†] şeýle aýallar zerarly günä etmedimi näme? Köp milletleriň[†] arasynda onuň ýaly patyşa ýokdy. Ol Hudaýyň halanydy. Hudaý ony bütin Ysraýylyň üstünden patyşa etdi, emma keseki milletden bolan aýallar oňa günä etdirdiler[+]. 27Indi biz siziň hem keseki milletlerden aýal alyp, şeýle pislik edip, Hudaýymyza biwepalyk edýändigiňiz barada eşitmelimi?»[+]

28Baş ruhany[†] Elýaşybyň ogly Ýehoýadanyň ogullaryndan biri horonly Sanballatyň giýewsidi. Şonuň üçin men ony ýanymdan kowdum[+]. 29Eý, Hudaýym, olaryň bu etmişini unutma. Çünki olar ruhanylyga ysnat getirdiler, ruhanylaryň we lewileriň[†] ähtini[†] bozdular[+].

30Şeýdip, men halky kesekileriň täsirinden sapladym. Ruhanylar[†] bilen lewileriň[†] wezipelerini paýlaşdyryp, hersiniň etmeli işlerini belledim. 31Men wagtynda odun bilen üpjün edilişini, ilkinji miweleriň getirilişini ýola goýdum.

Eý, Hudaýym, meni ýagşylykda ýatla![+]

### Ester


Giriş

[1]

[2]

[3]

[4]

[5]

[6]

[7]

[8]

[9]

[10]


#### Giriş


Ester


Ester kitabynda ýahudylaryň Purym baýramynyň şanly seneleriň hataryna goşulmagyna sebäp bolan wakalar beýan edilýär. Alymlaryň çaklamalaryna görä, bu taryhy wakalar Ýahuda ýurdunyň Pars şalygyna degişli bolan döwründe, bu şalygyň b. e. öň 331‑nji ýylda beýik serkerde Isgender Zülkarneýniň tarapyndan basylyp alynmagyň öňüsyrasynda bolup geçýär.

Ýahudylar Pars şalygynda gaty az sanlydylar. Şonuň üçin-de, olar duşmanlaryna baştutanlyk edýän Haman tarapyndan ýok edilme howpy astynda ýaşaýardylar. Ýahudy Mordekaý öz gyzlygy Ester bilen kitabyň baş gahrymanlarydyr. Ester öz gözelligi we oňat gylyk-häsiýetleri bilen Pars patyşasynyň merhemetini gazanyp, şa aýaly bolýar. Patyşanyň aýallarynyň köp bolandygyna garamazdan, Ester onuň iň söýgüli aýalydy. Ester köşkde ýüpek geýip, bal iýse-de, öz halkynyň howp astynda ýaşaýandygyny unutmaýar. Ol elinde baryny edip, öz halkyny duşmanlarynyň hile-pirimlerinden halas edýär.

Kitap Hudaýyň adyny agzamazdan, Oňa doga-dileg edilmezden, ýahudy halkynyň duşmanlaryndan halas bolşuny beýan etmek bilen, Mukaddes Ýazgylaryň beýleki kitaplaryndan tapawutlanýar. Emma Hudaýyň ady gönüden-göni agzalmasa-da, ýahudy Mordekaý we onuň gyzlygy Ester Hudaýyň buýrugyny berjaý edip, agyz beklediler. Şeýdip, olar tutuş ysraýyl halky üçin agyz beklemä we perýada degişli kada-kanunlary dikeltdiler.

Ester şa aýaly bolýar1:1–2:23
Haman ýahudylary ýok etmegiň küýüne düşýär3:1–5:14
Haman öldürilýär6:1–7:10
Ýahudylar duşmanlaryny derbi-dagyn edýärler8:1–10:3

#### 1‑nji bap


Kserks patyşa meýlis guraýar

1Bu waka Kserks patyşanyň döwründe bolup geçipdi. Kserks Hindistan bilen Efiopiýanyň aralygyndaky bir ýüz ýigrimi ýedi welaýatyň üstünden şalyk sürýärdi[+]. 2Şol döwürde Kserks patyşa Suza galasyndaky tagtynda oturyp, ýurtda şalyk sürýärdi[+]. 3Patyşalygynyň üçünji ýylynda ol özüniň ähli begleri hem köşk emeldarlary üçin meýlis gurady. Meýlise Parsyň[†] we Madaýyň[†] harby ýolbaşçylary, han-begleri we welaýatlaryň häkimleri gatnaşdylar. 4Ol ýüz segsen günläp patyşalygynyň egsilmez baýlyklaryny, öz belent mertebesini we şöhratyny[†] görkezdi.

5Şol günler geçenden soň, Suza galasynda baý-garyp diýmän bütin halk üçin köşgüň howlusyndaky bagda patyşa ýedi günläp meýlis gurady. 6Howly ak we mawy reňkli perdeler bilen bezelendi, olar al gyrmyzy we nepis zygyr[†] ýüplük bilen mermer sütünlerdäki kümüş halkajyklara berkidilendi. Altyn-kümüşden ýasalan kürsüler sadap, mermer we beýleki gymmatbaha daşlar bilen nagyşlanan ýanýodada goýlandy. 7Şol ýere gelen adamlara biri-birinden üýtgeşik bolan altyn pyýalalarda patyşanyň baýlygyna laýyk şa şerabyndan bolelinlikde berildi. 8Şerap diýseň boldy. Patyşa myhmanlara isledikleriçe şeraby sahylyk bilen bermekligi öz hyzmatkärlerine buýurdy. 9Şa aýaly Waşty hem Kserks patyşanyň köşgünde aýallar üçin meýlis gurady.


Şa aýaly Waşty Kserks patyşanyň buýrugyna boýun egmeýär

10-11Meýlisiň ýedinji güni şerapdan serhoş bolan Kserks patyşa şa aýaly Waştynyň başyna şalyk täjini geýdirip, ony öz huzuryna getirmeklerini köşkde hyzmat edýän ýedi agtasyna: Mehumana, Bizta, Harbona, Bigta, Abagta, Zetara we Karkasa buýurdy. Ol bütin halka we beglere onuň gözelligini görkezmek isledi, çünki ol görmegeý aýaldy[+]. 12Patyşanyň agtalary[†] onuň buýrugyny şa aýaly Waşta ýetirenlerinde, ol patyşanyň huzuryna barmakdan boýun gaçyrdy. Muňa patyşanyň gaty gahary gelip, onuň kalbynda gazap ody lowlady.

13Kanuny[†] we höküm çykarylyşy oňat bilýän adamlardan maslahat soramak adat bolansoň, patyşa şol döwri oňat bilýän akyldarlardan maslahat sorady. 14Olar patyşanyň iň ýakyn adamlary, onuň ýörite maslahatçylary, Parsyň[†] we Madaýyň[†] ýedi begi: Karşena, Şetar, Admata, Tarşyş, Meres, Marsena hem-de Memukan dagylardy. Olar patyşanyň huzurynda iň beýik wezipeleri eýelediler[+]. 15Patyşa olardan: «Kserks patyşanyň agtalary[†] arkaly beren tabşyrygyny ýerine ýetirmändigi üçin, şa aýaly Waşta kanuna görä nähili çäre görmeli?» diýip sorady. 16Soňra Memukan patyşanyň we begleriň öňünde şeýle diýdi: «Şa aýaly Waşty diňe patyşa garşy däl-de, eýsem patyşa Kserksiň ähli welaýatlaryndaky hemme han-beglere we halka garşy gabahat iş etdi. 17Çünki şa aýalyň bu hereketini ähli aýallar eşiderler, şunlukda, olar hem öz ärlerini kemsidip, olara ýigrenç bilen seredip başlarlar. Olar: „Kserks patyşa şa aýaly Waştynyň öz huzuryna getirilmegini buýurdy, emma ol patyşanyň huzuryna barmakdan boýun gaçyrdy“ diýerler. 18Hut şol günüň özünde şa aýalyň bu hereketini eşiden Pars we Madaý begleriniň aýallary patyşanyň beglerine gulak asmazlar. Bu olarda ýigrenç, gahar-gazap döreder. 19Eger patyşa oňlasa, goý, ol bir perman çykarsyn. Şa aýaly Waşty mundan beýläk Kserks patyşanyň huzuryna barmaly däldir diýlip, parslaryň we madaýlaryň kanunlaryna girizilsin we üýtgedilmesin. Şeýle hem, goý, patyşa Waştynyň şa aýallyk derejesini ondan gowurak başga birine bersin[+]. 20Şeýdip, patyşanyň çykaran permany onuň bütin patyşalygynda yglan edilse, baýu-garyp ähli aýallar öz ärlerine hormat goýarlar»[+]. 21Bu maslahat patyşanyň hem-de onuň begleriniň göwnünden turdy we patyşa edil Memukanyň aýdyşy ýaly hem etdi. 22Ol her bir erkek öz öýüne hojaýyn bolsun diýip, her halka öz dilinde yglan edip, özüniň bütin patyşalygyndaky welaýatlara hersiniň öz ýazuwynda, öz dilinde hatlar ýollady.

#### 2‑nji bap


Ester şa aýaly bolýar

1Şu wakalardan soň Kserks patyşanyň gahary ýatyşyp, ol şa aýaly Waşty, onuň eden işi hem-de oňa garşy çykarylan perman barada pikirlendi[+]. 2Onsoň patyşanyň emeldarlary oňa şeýle teklip etdiler: «Goý, patyşa üçin görmegeý, ýaş, boý gyzlary tapsynlar. 3Olary Suza galasynda ýerleşen haremhana getirtmek üçin, patyşa öz patyşalygyndaky bütin welaýatlarda synçylary bellesin. Olar patyşanyň aýallara sakçylyk edýän agtasy[†] Hegaýyň gözegçiligi astynda goýulsynlar; olara owadanlyk serenjamlary berilsin. 4Patyşanyň göwnüne ýaran gyzlaryň biri şa aýaly Waştynyň deregine şa aýaly bolsun». Bu teklip patyşa ýarap, ol olaryň aýdyşy ýaly hem etdi.

5Suza galasynda Mordekaý atly bir ýahudy[†] bardy. Ol benýamin tiresinden bolan Kişiň çowlugy, Şimginiň agtygy, Ýaýyryň ogludy. 6Ýahuda[†] patyşasy Ýekonýa[*] bilen birlikde Kiş hem Iýerusalimden[†] Babyla ýesir edilipdi. Olary Babyl patysasy Nebukadnesar ýesir edip äkidipdi[+]. 7Mordekaý kakasynyň doganynyň gyzy Hadassany, ýagny Esteri özi terbiýeläp kemala getiripdi, çünki ol gyzyň ejesi-de, kakasy-da ýokdy. Ol syratly, görmegeý boý gyzdy. Onuň ejesi, kakasy ölenden soň, Mordekaý ony özüne gyzlyga alypdy. 8Şeýdip, patyşanyň tabşyrygy we permany yglan edilip, birtopar boý gyzlar Suza galasyna getirilip, Hegaýyň gözegçiligi astynda goýuldy. Ester hem patyşanyň köşgüne getirilip, aýallara sakçylyk edýän Hegaýyň gözegçiligine berildi. 9Bu gyz Hegaýyň göwnünden turup, onuň merhemetini gazandy. Ol dessine Esteri owadanlyk serenjamlary hem-de iýmitden ýetdik paý bilen üpjün edip, patyşanyň köşgünden ýedi kenizi saýlap, ony kenizler bilen bile haremhananyň iň oňat ýerine geçirdi. 10Ester öz milleti we maşgalasy barada hiç zat aýtmady, çünki Mordekaý bu barada dil ýarmazlygy oňa tabşyrypdy. 11Esteriň hal-ýagdaýyny we oňa näme bolýanyny bilmek üçin, Mordekaý her gün haremhananyň howlusynyň öňünde gezmelärdi.

12Patyşanyň huzuryna barmazdan öň, aýallar düzgüni boýunça gyz on iki aýlyk timar beriş döwrüni geçmelidi. Bu döwürde gyzlara alty aý mür[†] ýagy bilen, alty aý hem atyrlar hem-de owadanlyk serenjamlary bilen timar berilýärdi. 13Boý gyz patyşanyň huzuryna gidende, oňa haremhanadan özi bilen äkitmäge soran zadyny bererdiler. 14Ol gyz agşam patyşanyň ýanyna gidip, ertesi patyşanyň gyrnak aýallaryna seredýän agtasy[†] Şagaşgazyň gözegçiligi astyndaky ikinji haremhana gaýdyp gelerdi. Patyşanyň göwnüne ýarap, patyşa adyny tutup çagyrýança, ol ikilenç patyşanyň huzuryna barmazdy.

15Ester Mordekaýyň gyzlygy, onuň kakasynyň dogany Abyhaýylyň gyzydy. Patyşanyň huzuryna barmak nobaty ýetende, ol patyşanyň aýallara gözegçilik edýän agtasy[†] Hegaýyň aýdanlaryndan başga hiç zat soramady. Ester özüni görenleriň barynyň göwnünden turdy[+]. 16Ester Kserksiň patyşalygynyň ýedinji ýylynyň onunjy aýy bolan Tebet aýynda patyşanyň huzuryna äkidildi. 17Ähli aýallaryň içinden patyşa Esteri saýlady. Ol patyşanyň nazarynda beýleki gyzlaryň ählisinden köp merhemet we mähir gazandy. Şeýdip, ol Esteriň başyna şalyk täjini geýdirip, ony şa aýaly Waştynyň ýerine öz şa aýaly etdi. 18Soňra patyşa Esteriň hatyrasyna özüniň ähli begleri hem-de köşk emeldarlary üçin meýlis gurady. Ol ähli welaýatlara dynçlyk berdi, hemmelere sahylyk bilen sowgat-serpaýlar etdi.


Mordekaý patyşanyň janyny halas edýär

19Boý gyzlar ikinji gezek bir ýere toplanylanda, Mordekaý köşk emeldarydy. 20Ester Mordekaýyň tabşyryşy ýaly özüniň maşgalasy we milleti hakynda olara hiç zat aýtmandy, çünki ol Mordekaýyň tabşyryklaryny özüniň terbiýelenen wagtyndakysy ýaly ýerine ýetirýärdi. 21Mordekaýyň köşk emeldary bolup işleýän döwründe patyşanyň gapy saklaýan agtalary[†] Bigtan we Tereş gaharlanyp, Kserks patyşany öldürmegi ýüreklerine düwdüler. 22Mordekaý muny bilip, şa aýaly Estere habar berdi. Ester hem muny Mordekaýyň adyndan patyşa habar berdi. 23Bu iş barlanylyp, munuň, hakykatdan-da, şeýledigine göz ýetirilenden soň, olaryň ikisi-de dardan asyldy. Bu waka patyşanyň huzuryndaky ýyl ýazgylaryna ýazyldy[+].

#### 3‑nji bap


Haman ýahudylary ýok etmegiň küýüne düşýär

1Şu wakalardan soň Kserks patyşa agak tiresinden bolan Hammedatanyň ogly Hamanyň wezipesini beýgeldip, ony öz ýanyndaky emeldarlaryň ählisinden ýokarda goýdy. 2Patyşanyň köşgündäki ähli köşk emeldarlary dyza çöküp, Hamana tagzym etdiler, çünki patyşa olara şeýle tabşyryk beripdi. Emma Mordekaý oňa dyza çöküp, tagzym etmekden boýun towlady. 3Patyşanyň köşk emeldarlary Mordekaýdan: «Sen näme üçin patyşanyň tabşyrygyny ýerine ýetirmekden boýun towlaýarsyň?» diýip soradylar. 4Olar Mordekaýa bu barada irginsiz aýtsalar-da, ol bulara gulak asmazdy. Mordekaýyň bu hereketine Hamanyň takadynyň ýetjekdigini ýa-da ýetmejekdigini bilmek üçin, köşk emeldarlary muny Hamana habar berdiler, çünki Mordekaý olara özüniň ýahudydygy[†] barada aýdypdy. 5Mordekaýyň dyza çöküp, özüne tagzym etmeýändigini görende, Haman gahar-gazapdan doldy. 6Emma Hamana diňe Mordekaýyň özüne el gatmaklyk ýeterlik däldi. Şeýlelikde, Mordekaýyň haýsy halkdandygyny oňa mälim edenlerinden soň, Haman Kserksiň bütin patyşalygyndaky ähli ýahudylary, Mordekaýyň tutuş halkyny ýok etmegiň küýüne düşdi.

7Kserks patyşanyň şalygynyň on ikinji ýylynyň birinji aýy bolan Nisan aýynda, şu dildüwşügiň amala aşyryljak aýyny we gününi bilmeklik üçin, olar Hamanyň öňünde pur, ýagny bije atdylar. Bije on ikinji aý bolan Adar aýynyň on üçüne[*] düşdi[+]. 8Soňra Haman Kserks patyşa şeýle diýdi: «Siziň patyşalygyňyzyň ähli welaýatlaryndaky halklaryň arasyna ýaýran, ýöne olardan aýry ýaşaýan bir halk bar. Olaryň kanunlary-da[†] beýleki halklaryňkydan üýtgeşik. Mundan başga-da, olar patyşanyň kanunlaryny berjaý etmeýärler. Olara beýle zada ýol bermeklik patyşanyň bähbidine däl[+]. 9Eger patyşa oňlasa, goý, olaryň ýok edilmegi barada bir perman ýazylsyn. Patyşanyň hazynalaryna goýmak üçin, men patyşanyň hazynadarlarynyň eline on ýedi müň batman[*] kümüş bererin». 10Şeýlelikde, patyşa barmagyndaky möhür ýüzügini çykaryp, Hammedatanyň ogly, ýahudylaryň[†] duşmany, agak tiresinden bolan Hamanyň eline berdi[+]. 11Patyşa Hamana: «Kümüş-de, halk-da seniň ygtyýaryňa berilýär, olara isläniňi et» diýdi.

12Birinji aýyň on üçüne patyşanyň mürzeleri[†] çagyryldy. Hamanyň tabşyrygy boýunça patyşanyň ähli welaýatlardaky hökümdarlaryna we häkimlerine, bütin halkyň beglerine, her welaýata öz ýazuwynda, her halka öz dilinde perman ýazyldy. Perman patyşanyň adyndan ýazylyp, onuň ýüzügi bilen möhürlenildi[+]. 13On ikinji aý bolan Adar aýynyň on üçüne ýahudylaryň[†] uludan kiçä baryny: aýallary we çagalary bir günde gyryp, bütinleý ýok edip, ähli mal-mülklerini basyp almaklyk barada ähli welaýatlara çaparlardan elin hatlar iberildi[+]. 14Şol gün üçin taýyn bolar ýaly, bu permanyň nusgasy her bir welaýatda perman hökmünde çykarylyp, bütin halka yglan edilmelidi. 15Çaparlar patyşanyň buýrugy bilen gyssagly ýola düşdüler. Perman Suza galasynda çykaryldy. Patyşa bilen Haman içmäge oturdylar. Suzada welin aljyraňňylykdy[+].

#### 4‑nji bap


Mordekaý Esterden kömek soraýar

1Mordekaý bolup geçen ähli zatlar hakynda eşidende, ýakasyny ýyrtyp, jul geýnip[†], başyndan kül sowurdy we şäheriň ortasyna çykyp, dady-perýat etdi. 2Ol patyşa köşgüniň derwezesine çenli geldi, çünki jul geýnen adam derwezeden içeri girmeli däldi. 3Patyşanyň tabşyrygyny we permanyny eşiden ähli welaýatlardaky ýahudylar[†] agyz bekläp, aglaşyp, dady-perýat bilen uly ýas tutdular. Olaryň köpüsi jul geýnip, kül üstünde oturdylar[+].

4Esteriň kenizleri we agtalary[†] gelip, muny oňa habar berenlerinde, şa aýaly uly gaýga batdy. Ol Mordekaýa juluň deregine geýer ýaly eginbaş iberdi, emma ol olary kabul etmedi. 5Soňra Ester öz hyzmatynda durýan patyşanyň agtalaryndan biri bolan Hatagy çagyryp, oňa Mordekaýyň ýanyna baryp, nämeleriň bolýandygyny we sebäbiniň nämedigini bilmekligi tabşyrdy. 6Hatak patyşanyň derwezesiniň öňündäki şäher meýdançasyna, Mordekaýyň ýanyna gitdi. 7Mordekaý oňa özi bilen bolup geçen zatlaryň barysy barada hem-de ýahudylary[†] ýok etmek üçin Hamanyň patyşanyň hazynasyna goýmagy wada beren kümşüniň mukdaryna çenli aýdyp berdi[+]. 8Şeýle hem, Mordekaý özlerini derbi-dagyn etmek baradaky Suzada çykarylan permanyň ýazuw nusgasyny Estere görkezip, düşündirmegi üçin Hataga berdi. Ol Estere patyşanyň huzuryna baryp, ondan öz halkyna rehim etmegini sorap, öz adamlary üçin oňa ýalbarmagyny tabşyrmaklygy Hatakdan haýyş etdi[+]. 9Hatak Esteriň ýanyna gidip, Mordekaýyň ähli tabşyryklaryny oňa aýtdy. 10Soňra Ester Hatak bilen gepleşip, ondan Mordekaýa şeýle habar iberdi: 11«Erkekdigine ýa-da aýaldygyna garamazdan, patyşanyň ýanyna çakylyksyz gelen adam babatda bir kanun[†] bar – ölüm, diňe patyşanyň altyn hasasyny uzadan adamy diri galýar. Patyşanyň ähli köşk emeldarlary we onuň ähli welaýatlaryndaky adamlary muny bilýärler. Men otuz gün bäri patyşanyň ýanyna çagyrylamok»[+]. 12Olar Esteriň sözlerini Mordekaýa aýtdylar. 13Mordekaý hem Estere olardan şeýle jogap iberdi: «Patyşanyň köşgünde bolanyň üçin bar ýahudylaryň içinden ýeke özüň aman galaryn öýtme. 14Çünki sen şunuň ýaly pursatda ümsüm otursaň, onda ýahudylar başga ýerden ýardam tapyp, halas bolarlar, ýöne sen we seniň kakaň maşgalasy heläk bolar. Belki, sen şunuň ýaly pursatlar üçin şa aýaly bolansyň!» 15Soňra Ester Mordekaýa şeýle jogap beriň diýdi: 16«Bar, Suzadaky ähli ýahudylary ýygna, meniň üçin agyz bekläň, üç gije-gündizläp iýmäň, içmäň. Men we meniň kenizlerim-de siz ýaly agyz bekläris. Şondan soň kanundan çykýan hem bolsam, patyşanyň ýanyna giderin. Goý, ölsem öleýin»[+]. 17Soňra Mordekaý gidip, hemme zady Esteriň tabşyryşy ýaly etdi.

#### 5‑nji bap


Ester patyşany we Hamany meýlise çagyrýar

1Üçülenji güni Ester özüniň şa lybasyny geýip, patyşa köşgüniň içki otagynda, patyşanyň tagty ýerleşen otagynyň garşysynda durdy. Patyşa köşgüň agzyndaky otagda öz şalyk tagtynda otyrdy[+]. 2Patyşa şa aýaly Esteriň içki otagda duranyny görende, Ester patyşanyň nazarynda merhemet gazandy. Patyşa elindäki altyn hasasyny Estere tarap uzatdy. Soňra Ester oňa golaý baryp, hasanyň ujuna elini degirdi[+]. 3Patyşa oňa: «Şa aýaly Ester, saňa näme gerek? Näme islegiň bar? Patyşalygymyň ýarysy hem bolsa, ol saňa berler» diýdi[+]. 4Ester oňa: «Eger patyşa oňlasa, şa we Haman şu gün meniň patyşa üçin guran meýlisime gelsinler» diýip jogap berdi. 5Soňra patyşa: «Esteriň islegini bitirmek üçin, Hamany tiz getiriň» diýdi. Şeýlelikde, patyşa we Haman Esteriň guran meýlisine geldiler. 6Şerap içip otyrkalar, patyşa Estere: «Näme dilegiň bar? Ol saňa berler. Näme islegiň bar? Patyşalygymyň ýarysy hem bolsa berler» diýdi. 7Ester: «Meniň dilegim, islegim şudur: 8„Eger men patyşanyň göwnünden turan bolsam, patyşa dilegimi bitirip, islegimi ýerine ýetirmegi oňlasa, patyşa bilen Haman ertir meniň olar üçin gurjak meýlisime gelsinler. Men ertir patyşanyň soragyna jogap bererin“» diýdi[+].


Haman Mordekaýy öldürmegiň küýüne düşýär

9Şol gün Haman şadyýan, göwnühoş bolup çykyp gaýtdy. Emma patyşa köşgüniň derwezesinde, Mordekaýyň özünden heder edip, ýerinden turmandygyny görende, Haman Mordekaýa garşy gahar-gazapdan doldy[+]. 10Muňa garamazdan, Haman özüni saklap, öýüne gaýtdy. Ol öýüne dostlaryny çagyryp, aýaly Zereşiň hem olara goşulmagyny sorady[+]. 11Haman olara öz ummasyz baýlyklaryny, näçe oglunyň bardygyny, patyşanyň özüniň wezipesini beýgeldip, beýleki beglerden we köşk emeldarlaryndan ýokarda goýup, eden hezzet-hormatlaryny sanap berdi[+]. 12Haman gürrüňiniň üstüni ýetirip şeýle diýdi: «Hatda şa aýaly Ester hem öz guran meýlisine patyşa bilen birlikde menden başga hiç kimi çagyrmady. Men ertir hem patyşa bilen birlikde onuň meýlisine çagyryldym. 13Ýöne patyşanyň köşgüniň derwezesinde oturýan Mordekaý ýahudyny[†] görenimde, bu zatlaryň hemmesi puja çykýar». 14Soňra aýaly Zereş we ähli dostlary oňa: «Beýikligi elli tirsek bolan bir dar agajyny taýýarlasynlar. Ertir patyşa aýt, goý, ol şol dar agajyndan Mordekaýy asdyrsyn. Soňra şatlanyp, patyşa bilen bile meýlise git» diýdiler. Bu pikir Hamana ýarady. Ol dar agajyny taýýarlatdy[+].

#### 6-njy bap


Patyşa Mordekaýa hezzet-hormat edýär

1Şol gije patyşanyň gözüne uky gelmän, ol köşgüň ýyl ýazgylaryny getirmegi buýurdy. Ony patyşanyň öňünde okadylar[+]. 2Ondan patyşanyň gapy saklaýan agtalary[†] Bigtana bilen Tereşiň Kserks patyşanyň janyna kast etmek niýetleriniň bardygy barada Mordekaýyň aýdan zatlary hakyndaky ýazgy tapyldy[+]. 3Patyşa: «Munuň üçin Mordekaýa näme hezzet-hormat edildi?» diýdi. Patyşanyň emeldarlary: «Oňa hiç zat edilmedi» diýdiler. 4Patyşa: «Howluda kim bar?» diýip sorady. Edil şol wagt Mordekaý üçin taýýarlanan dar agajyndan ony asdyrmak barada patyşa bilen gepleşmek üçin, Haman köşgüň daşky howlusyna giripdi[+]. 5Patyşanyň emeldarlary oňa: «Howluda Haman bar» diýdiler. Patyşa: «Goý, ol içeri girsin» diýdi. 6Şeýdip, Haman içeri girdi. Patyşa ondan: «Patyşanyň aýratyn hormatlamak isleýän adamyna näme edilse, gowy bolar?» diýip sorady. Haman öz içinden: «Patyşa menden başga kimi şeýle hormatlasyn?» diýip pikirlendi. 7-9Haman patyşa: «Patyşanyň aýratyn hormatlamak isleýän adamyna, patyşanyň geýen şa lybaslary, patyşanyň münen, dabaraly şaý-sepler bilen bezelen aty getirilip, şa lybaslary we aty patyşanyň iň atly-abraýly beglerinden biriniň eline berilsin; goý, ol patyşanyň aýratyn hormatlamak isleýän adamyny geýindirsin, goý, ol ony ata mündürip, şäheriň açyk meýdançasynda jar çekip: „Patyşanyň aýratyn hormatlamak isleýän adamyna şeýle edilýär“ diýip aýlasyn» diýdi[+]. 10Soňra patyşa Hamana: «Dessine şa lybaslaryny we aty al-da, patyşa köşgüniň derwezesinde oturýan Mordekaý ýahudyny[†] edil aýdyşyň ýaly et. Ýaňky aýdanlaryňyň ýekejesi-de kem bolmasyn» diýdi. 11Şeýlelikde, Haman şa lybaslaryny we aty alyp, Mordekaýy geýindirip, ony ata mündürip, şäheriň meýdançasynda jar çekip: «Patyşanyň aýratyn hormatlamak isleýän adamyna şeýle edilýär» diýip aýlady.

12Soňra Mordekaý ýene-de dolanyp patyşanyň derwezesine geldi. Ýöne Haman ýas tutup, ýüzüni büräp, tiz öýüne gaýtdy[+]. 13Haman başdan geçiren wakalarynyň baryny aýaly Zereşe we ähli dostlaryna gürrüň berdi. Soňra onuň dostlary we aýaly Zereş oňa: «Öňünde abraýdan düşen Mordekaýyň ýahudylardan[†] bolsa, onda sen ondan üstün bolup bilmersiň, sen hökman ýeňlersiň» diýdiler[+].

14Olar Haman bilen gepleşip otyrkalar, patyşanyň agtalary[†] gelip, Hamany gyssagly Esteriň guran meýlisine alyp gitdiler.

#### 7‑nji bap


Haman öldürilýär

1Şeýdip, patyşa bilen Haman şa aýaly Esteriň guran meýlisine gitdiler[+]. 2Meýlisiň ikinji güni şerap içip otyrkalar, patyşa ýene-de Estere ýüzlenip: «Şa aýaly Ester, seniň näme dilegiň bar? Ol saňa berler. Näme islegiň bar? Patyşalygymyň ýarysy hem bolsa, ol ýerine ýetiriler» diýdi. 3Şa aýaly Ester şeýle jogap berdi: «Eý, patyşahym, eger men seniň göwnüňden turan bolsam, eger patyşa oňlasa, meniň dilegim boýunça janym, islegim boýunça-da halkym berilsin[+]. 4Çünki men we meniň halkym gyrlyp, bütinleý ýok edilmek üçin satyldyk. Eger biz diňe bir gul-gyrnak edilmek üçin satylan bolsadyk, onda men sesimi çykarmazdym, çünki gam-gussamyz bilen patyşany biynjalyk edip bolmaz[*]»[+]. 5Kserks patyşa şa aýaly Esterden: «Beýle iş etmäge ýürek eden adam kim? Ol nirede?» diýip sorady. 6Ester: «Biziň ganym duşmanymyz, ine, şu zalym Hamandyr!» diýdi. Haman patyşa bilen şa aýaly Esteriň öňünde gaty gorkdy[+]. 7Patyşa gazaba münüp, meýlisden çykyp, köşk bagyna tarap çykyp gaýtdy. Haman şa aýaly Esterden öz janyny dilejek bolup şol ýerde galdy, çünki ol patyşanyň özüni öldürmek kararyna gelendigini görüp durdy. 8Patyşa köşk bagyndan meýlishana dolanyp gelende, Haman Esteriň ýaplanyp oturan çarpaýasyna özüni oklapdy. Patyşa: «Ol hut meniň öýümde, meniň gözümiň alnynda şa aýalyny zorlajak bolýarmy?» diýdi. Bu söz patyşanyň agzyndan çykan badyna, patyşanyň agtalary[†] Hamanyň ýüzüni bürediler. 9Ol patyşanyň hyzmatyndaky agtalaryň biri bolan Harbona şeýle diýdi: «Patyşanyň janyny halas eden Mordekaýy asmak üçin Hamanyň taýýarlan beýikligi elli tirsek bolan dar agajy onuň öýünde dur». Patyşa: «Şol dar agajyndan onuň özüni asyň» diýdi[+]. 10Şeýdip, olar Hamanyň Mordekaý üçin taýýarlan dar agajyndan onuň özüni asdylar. Şondan soň patyşanyň gahary ýatyşdy[+].

#### 8‑nji bap


Ýahudylara duşmanlaryna garşy söweşmäge rugsat berilýär

1Hut şol günüň özünde Kserks patyşa ýahudylaryň[†] duşmany bolan Hamanyň emlägini şa aýaly Estere berdi. Mordekaý hem patyşanyň huzuryna geldi, çünki Ester onuň öz garyndaşydygy barada patyşa aýdypdy. 2Patyşa Hamandan yzyna alan möhür ýüzügini çykaryp, Mordekaýa berdi. Ester Mordekaýy Hamanyň bütin hojalygynyň üstünden baştutan edip goýdy[+]. 3Ester ýene-de patyşanyň aýagyna ýykylyp, aglap, oňa ýalbaryp, ondan agak tiresinden bolan Hamanyň ýahudylara garşy guran wagşyçylykly hilesini ýatyrmagyny sorady[+]. 4Patyşa Estere altyn hasasyny uzatdy[+]. 5Ester hem ýerinden turup, patyşanyň huzurynda durdy. Ol şeýle diýdi: «Eger patyşanyň göwnüne ýarasa, eger men patyşanyň nazarynda merhemet gazanan bolsam, bu işi patyşa oňlasa, eger men onuň göwnünden turan bolsam, goý, onda perman ýazylsyn. Şol permanda agak tiresinden bolan Hammedatanyň ogly Hamanyň patyşanyň ähli welaýatlaryndaky ýahudylary ýok etmek üçin hilegärlik bilen ýazan hatlary ýatyrylýar diýip ýazylsyn. 6Çünki men halkymyň başyna geljek bela nädip çydaýyn? Garyndaşlarymyň ýok edilmegine nädip çydaýyn?» 7Soňra Kserks patyşa şa aýaly Estere we ýahudy Mordekaýa şeýle diýdi: «Ine, men Hamanyň emlägini Estere berdim. Onuň özüni hem dardan asdyrdym, çünki ol ýahudylara el galdyrdy. 8Siz-de ýahudylar hakda nämäni makul bilseňiz, ony patyşanyň adyndan ýazyň-da, patyşanyň ýüzügi bilen möhürläň; çünki patyşanyň adyndan ýazylyp, patyşanyň ýüzügi bilen möhürlenen permany hiç kim ýatyryp bilmez»[+]. 9Üçünji aý bolan Siwan aýynyň ýigrimi üçüne[*] patyşanyň mürzeleri[†] çagyryldy. Mordekaýyň ähli tabşyryklary boýunça ýahudylara, Hindistandan Efiopiýa çenli bolan aralykdaky ýüz ýigrimi ýedi welaýatyň hökümdarlaryna, häkimlerine, beglerine, her welaýata öz ýazuwynda, her halka öz dilinde, şeýle hem ýahudylara öz dilinde we öz ýazuwynda perman ýazyldy[+]. 10Mordekaý ony Kserks patyşanyň adyndan ýazyp, patyşanyň ýüzügi bilen möhür basyp, hatlary patyşa üçin ýörite seýislenen, onuň hyzmatyndaky ýyldam atlara atlanan çaparlardan ýollady[+]. 11Patyşa şu hatlaryň üsti bilen ähli şäherlerdäki ýahudylara ýygnanyşyp, özlerini goramaga rugsat berdi. Eger-de islendik halkyň ýa-da welaýatyň ýaragly toparlary olaryň çagalaryna, aýallaryna hüjüm edip, mal-mülklerini talaýsa, ýahudylaryň olary gyryp, bütinleý ýok etmäge haky bardy. 12Muny şeýle etmek üçin Kserks patyşanyň bütin welaýatlarynda ýahudylar üçin bir gün – on ikinji aý bolan Adar aýynyň on üçi güni bellenildi[+]. 13Ähli ýazylan zatlaryň nusgasy her bir welaýatda perman hökmünde çykarylyp, bütin halka yglan edilmelidi. Ýahudylar şol gün öz duşmanlaryndan öç almaga taýýarlykly bolmalydylar. 14Şeýdip, çaparlar patyşanyň buýrugy bilen onuň hyzmatyndaky ýyldam atlara atlanyp, atlaryny ýüzin salyp, gyssagly gitdiler. Bu perman Suza galasynda çykaryldy[+]. 15Mawy hem ak reňkdäki şa lybasly, başy uly altyn jygaly we nepis zygyr[†] matadan dokalan gyrmyzy donly Mordekaý patyşanyň huzuryndan gaýtdy. Muňa Suzadakylar gygyryşyp şatlandylar[+]. 16Bu ýahudylar üçin bagt hem şatlyk, begenç hem hormatdy[+]. 17Her welaýatda, her şäherde, patyşanyň tabşyrygynyň, permanynyň gowşan ähli ýerinde ýahudylar şatlanyp, begenip, toý-meýlis, baýram etdiler. Ýahudylardan gorkularyna ýurduň halklarynyň köpüsi ýahudylara goşuldylar.

#### 9-njy bap


Ýahudylar duşmanlaryny derbi-dagyn edýärler

1On ikinji aý bolan Adar aýynyň on üçüne patyşanyň tabşyrygy we permany amala aşyrylmalydy. Hut şol gün ýahudylaryň[†] duşmanlary olary ýok etmegi ýüreklerine düwüpdiler, ýöne şol gün olar däl-de, ýahudylar öz duşmanlaryndan üstün çykdylar[+]. 2Ýahudylar özlerine zyýan ýetirmek isleýänlere gaýtawul bermek üçin, Kserks patyşanyň ähli welaýatlarynda, öz şäherlerinde ýygnandylar. Hiç kim olaryň garşysyna durup bilmedi, çünki ähli adamlaryň üstüne ýahudylar tarapyndan gorky howpy abanypdy. 3Welaýatlaryň ähli han-begleri, hökümdarlary, häkimleri hem-de patyşanyň iş dolandyryjylary Mordekaýdan gorkularyna ýahudylara ýardam etdiler. 4Mordekaýyň köşkdäki mertebesi, at-abraýy günsaýyn artyp, şöhraty[†] ähli welaýatlara doldy[+]. 5Şeýdip, ýahudylar ähli duşmanlaryny gylyçdan geçirdiler, öldürdiler, ýok etdiler. Özlerini ýigrenýänlere islänini etdiler. 6Ýahudylar Suza galasynda bäş ýüz adamy öldürip, bütinleý ýok etdiler. 7-10Şeýle hem, olar ýahudylaryň duşmany bolan Hammedatanyň ogly Hamanyň on ogluny: Parşandatany, Dalpony, Aspatany, Poratany, Adalýany, Arydatany, Parmaştany, Arysaýy, Aridaýy, Waýzatany öldürdiler, emma olar olja el urmadylar. 11Hut şol günüň özünde Suza galasynda öldürilenleriň sany barada patyşa maglumat berdiler. 12Patyşa şa aýaly Estere şeýle diýdi: «Ýahudylar Suza galasynda bäş ýüz adamy hem-de Hamanyň on ogluny öldüripdirler. Kim bilýär, olar patyşanyň beýleki welaýatlarynda, gör, nämeler edendirler! Indi näme dilegiň bar? Ol saňa berler. Ýene näme islegiň bar? Ol ýerine ýetiriler»[+]. 13Ester: «Eger patyşa muny oňlasa, Suzadaky ýahudylara şu günki permany ertir hem ýerine ýetirmäge rugsat etsin. Hamanyň on ogly dardan asylsyn» diýdi. 14Şeýdip, patyşa munuň şeýle edilmegine buýruk berdi. Suzada perman çykarylyp, Hamanyň on ogly dardan asyldy. 15Adar aýynyň on dördüne Suzadaky ýahudylar ýygnanyşyp, Suzada üç ýüz adamy öldürdiler, ýöne olar olja el urmadylar. 16Patyşanyň beýleki welaýatlaryndaky ähli ýahudylar hem öz janlaryny goramak üçin ýygnanyşyp, öz duşmanlaryndan halas boldular, özleriniň duşmanlaryndan ýetmiş bäş müň adamy öldürdiler, ýöne olar olja el urmadylar. 17Bu waka Adar aýynyň on üçüne boldy. On dördünji güni olar dynç alyp, şol gün toý-meýlis gurup şatlandylar.


Purym baýramçylygy

18Suzadaky ähli ýahudylar[†] on üçünji hem on dördünji günleri ýygnanyşyp, on bäşinji güni toý-meýlis gurup, şatlanyp, dynç aldylar. 19Şonuň üçin obalarda ýaşaýan ýahudylar Adar aýynyň on dördünji gününi şatlyk, toý-meýlis, baýram güni hökmünde belläp, şol gün olar biri-birlerine toý paý iberýärler[+]. 20Mordekaý bu zatlary ýazyp, Kserks patyşanyň ýakynda we uzakda ýerleşen welaýatlaryndaky ähli ýahudylara hatlar ýollady. 21-22Her ýyl Adar aýynyň on dördünji, on bäşinji günlerini ýahudylaryň öz duşmanlaryndan halas bolan günleri hökmünde, özleri üçin gamgynlykdan şatlyga, ýasdan toýa öwrülen aý hökmünde bellemeklerini olara tabşyrdy. Şol gün olar toý-meýlis gurap, şatlanyp, biri-birlerine toý paý iberişip, garyp-gasarlara sowgatlar ibermelidiler. 23Şeýdip, ýahudylar eýýäm başlan zatlaryny edil Mordekaýyň özlerine ýazyşy ýaly, ýerine ýetirmegi öz üstlerine aldylar.

24Ähli ýahudylaryň[†] ýigrenip, agak tiresinden bolan Hammedatanyň ogly Haman ýahudylary ýok etmek üçin, olara garşy hile gurapdy, olaryň baryny heläk etmek üçin pur, ýagny bije atypdy[+]. 25Ýöne Ester patyşanyň huzuryna baranda, patyşa: «Hamanyň ýahudylara garşy guran hilesi onuň öz başyna gelsin hem-de onuň özi we ogullary dardan asylsyn» diýip, ýazmaça perman çykardy. 26-27Şol sebäpli bu günleri «pur» sözüne görä, Purym[†] diýip atlandyrdylar. Şonuň üçin şu hatda ýazylan ähli zatlar, gören hem-de başlaryna gelen zatlar zerarly, ýahudylar däp-dessurlary dikeltmekligi öz üstlerine aldylar. Olaryň nesilleri we olara goşulanlar her ýyl bu iki güni ýazylyşy we bellenen wagtyndaky ýaly edip yzygiderli geçirmelidiler[+]. 28Her bir maşgalanyň geljekki nesillerinde, her bir welaýatda, her bir şäherde şu günler ýatlanylyp, bellenilmelidi. Ýahudylaryň arasynda bu Purym[†] günleri yzygiderli bellenilmelidir we şu günler olaryň nesilleriniň arasynda hem ýatdan çykarylmaly däldir. 29Abyhaýylyň gyzy şa aýaly Ester Mordekaý ýahudy bilen Purym hakyndaky bu ikinji haty doly ygtyýarlylykda tassyklap ýazdylar[+]. 30Kserksiň höküm edýän ýüz ýigrimi ýedi welaýatyndaky ähli ýahudylara parahatçylykly we ynamly sözler bilen hatlar ýollanyldy[+]. 31Hatlarda Purym günlerini öz bellenen wagtynda geçirmeklik buýruk berilýärdi. Mordekaý ýahudy bilen şa aýaly Esteriň edil özleri we öz nesilleri üçin agyz beklemä[†] we perýada degişli kada-kanunlary dikeldişleri ýaly, olar indi ýahudylar üçin kada-kanunlary dikeltdiler[+]. 32Şa aýaly Esteriň buýrugy boýunça, Purym günlerine degişli bolan kada-kanunlar tassyklanylyp, ýazga geçirildi.

#### 10-njy bap


Mordekaýyň at-abraýy

1Kserks patyşa ýurda we deňiz adalaryna salgyt saldy. 2Patyşanyň ähli güýç-kuwwaty, Mordekaýy hormatlap, onuň wezipesini beýgeldendigi hakyndaky ähli wakalar Madaý[†] we Pars[†] patyşalarynyň ýyl ýazgylaryna ýazylandyr[+]. 3Çünki Mordekaý ýahudy[†] wezipesine görä, Kserks patyşadan soň ikinji beýik adamdy. Onuň ýahudylaryň arasyndaky abraýy uludy we ol öz ýahudy doganlarynyň köpüsi tarapyndan sylanylýardy, çünki ol öz halkynyň abadançylygy ugrunda göreşip, tutuş halkyna parahatçylyk getiren adamdy[+].

### Eýýup


Giriş

[1]

[2]

[3]

[4]

[5]

[6]

[7]

[8]

[9]

[10]

[11]

[12]

[13]

[14]

[15]

[16]

[17]

[18]

[19]

[20]

[21]

[22]

[23]

[24]

[25]

[26]

[27]

[28]

[29]

[30]

[31]

[32]

[33]

[34]

[35]

[36]

[37]

[38]

[39]

[40]

[41]

[42]


#### Giriş


Eýýup


Süleýmanyň pähimleri, Wagyz kitaby, mezmurlaryň käbirleri ýaly, Eýýup kitaby hem öwüt-ündew äheňinde ýazylan kitapdyr.

Kitapda Eýýup pygamberiň ömri beýan edilýär. Ol ýahudy bolmasa-da, diri Hudaýa iman edip, örän dogruçyldy. Eýýup şeýle imany üçin Hudaý tarapyndan boldan-bol ýalkanan adam hasaplanýardy. Günleriň birinde Eýýup şeýtan tarapyndan synaga salynýar. Agyr muşakgatlar Eýýubyň başyndan inýär: ol çagalarynyň baryny, ägirt mal sürülerini, tutuş emlägini bir günde ýitirýär. Ol ençeme ýyllap agyr kesellerden ejir çekýär. Eýýubyň ýakyn dostlary onuň halyndan habar tutmaga, teselli bermäge gelýärler. Niýetleriniň ýagşydygyna garamazdan, olaryň tesellisi Eýýubyň jebir-jepalaryny öňküden-de artdyrýar. Eýýup Hudaýa nalyş edip, görýän görgüleri, çekýän jebirleri barada Oňa arz edýär. Kitabyň ahyrynda Hudaý güýç-gudrat içinde Eýýuba jogap berýär. Hudaýyň jogabyndan soň Eýýup aýdara söz tapman, başyndan gumdur kül sowrup, toba edýär.

Jebir çekýän we munuň asyl sebäbini agtaryp: «Men näme üçin şeýle jebir çekýärkäm?» diýip soraýan adamlar bu kitapda öz soraglaryna jogap tapyp bilerler.

Eýýup pygamber we onuň maşgalasy1:1–2:13
Eýýup we onuň dostlary3:1–31:40
Eýýubyň ahy-nalasy3:1-26
Birinji gepleşik4:1–14:22
Ikinji gepleşik15:1–21:34
Üçünji gepleşik22:1–27:23
Paýhas öwgüsi28:1-28
Eýýubyň soňky sözi29:1–31:40
Elihu söz sözleýär32:1–37:24
Reb Eýýuba jogap berýär38:1–42:6

#### 1‑nji bap


Eýýup we onuň maşgalasy

1Us ýurdunda Eýýup atly bir adam bardy. Ol akýürekli, dogruçyl, Hudaýdan gorkýan we şerden gaça durýan adamdy[+]. 2Onuň ýedi ogly bilen üç gyzy bardy. 3Şeýle hem onuň ýedi müň goýun-geçisi, üç müň düýesi, müň öküzi, bäş ýüz urkaçy eşegi we birtopar gul-gyrnaklary bardy. Ol ähli gündogarlylaryň arasynda iň baýydy[+].

4Eýýubyň ogullarynyň hersi nobatma-nobat öz öýlerinde meýlis gurardylar we bile iýip-içmek üçin adam ýollap, üç uýasyny-da çagyrardylar. 5Meýlis gutaranynyň ertesi ir bilen turup, Eýýup çagalaryny çagyrdardy. Ol: «Belki, çagalarym içlerinden Hudaýa gargynyp günä edendirler» diýip, olary päklemek üçin baş sanyna görä ýakma[†] gurbanlyklaryny[†] hödürlärdi. Eýýup hemişe şeýle ederdi[+].


Eýýubyň birinji synagy

6Bir gün ylahy barlyklar Rebbiň[†] huzurynda häzir bolmaga gelenlerinde, şeýtan-da[†] olaryň arasy bilen geldi[+]. 7Reb şeýtandan: «Nireden gelýärsiň?» diýip sorady. Şeýtan Rebbe: «Bütin ýer ýüzüne aýlanyp, syýahat edip gelýärin» diýip jogap berdi[+]. 8Reb şeýtana: «Sen gulum Eýýuba üns berdiňmi? Dünýäde onuň ýaly adam ýokdur; ol akýürekli, dogruçyl, Hudaýdan gorkýan we şerden gaça durýan adamdyr» diýdi. 9Şeýtan Rebbe şeýle jogap berdi: «Eýýup Hudaýdan ýöne ýere gorkýandyr öýdýäňmi? 10Sen onuň özüni, maşgalasyny we bar mal-mülküni Öz penaňda saklaýarsyň ahyryn! Onuň elleriniň işine bereket berdiň, ýurtda mal-garasyny örňetdiň[+]. 11Hany, Sen onuň mal-mülküne el urup bir gör, ol şonda Saňa gargynmazmyka?»[+] 12Reb şeýtana: «Bolýar, goý, Eýýubyň ähli zady seniňki bolsun, ýöne onuň özüne degme» diýdi. Şeýdip, şeýtan Rebbiň huzuryndan çykyp gitdi.

13Bir gün Eýýubyň ogullary bilen gyzlary uly doganlarynyň öýünde nahar iýip, şerap içip otyrdylar. 14Bir çapar Eýýuba şeýle habar getirdi: «Biz öküzler bilen ýer sürüp ýörkäk, eşekler-de olaryň yzynda otlap ýörkäler, 15şebalylar üstümize çozup, mallary sürüp äkitdiler, hyzmatkärleriň-de baryny gylyçdan geçirdiler. Saňa şu habary ýetirmek üçin diňe men gaçyp gutuldym»[+]. 16Ol sözüni soňlamanka, ikinji bir çapar gelip: «Gökde ýyldyrym çakyp, goýunlaryňyň we hyzmatkärleriňiň baryny ýakyp, küle öwürdi. Saňa şu habary ýetirmek üçin diňe men gaçyp gutuldym» diýdi[+]. 17Ol sözüni soňlamanka, üçünji bir çapar gelip: «Babyllylar üç topar bolup düýeleriň üstüne çozdular-da, olary sürüp äkitdiler, hyzmatkärleriň-de baryny gylyçdan geçirdiler. Saňa şu habary ýetirmek üçin diňe men gaçyp gutuldym» diýdi[+]. 18-19Ol heniz sözüni tamamlamanka, başga bir çapar: «Seniň ogullaryňdyr gyzlaryň uly doganlarynyň öýünde nahar iýip, şerap içip otyrkalar, çöl tarapdan bir güýçli tupan gelip, öýi tutuşlygyna ýumurdy. Öý ýaşlaryň üstüne ýykyldy we olaryň bary öldi. Saňa şu habary ýetirmek üçin diňe men gaçyp gutuldym» diýen habary getirdi.

20Eýýup ýerinden galyp, ýakasyny ýyrtdy, saçyny syryp, ýüzüni ýere berip sežde etdi[†][+]. 21Ol:

«Ýalaňaç indim bu dünýä,
ýalaňaç-da dolanaryn o dünýä.
Beren-de Rebdir, alan-da Rebdir.
Goý, Rebbiň adyna alkyş bolsun!» diýdi[+].

22Eýýup bu agyr muşakgatlyklaryň astynda-da, Hudaýy ýazgaryp, günä etmedi.

#### 2‑nji bap


Eýýubyň ikinji synagy

1Başga bir gün ylahy barlyklar Rebbiň[†] huzuryna gelenlerinde, şeýtan-da[†] olaryň arasy bilen Rebbiň huzurynda häzir bolmaga geldi[+]. 2Reb şeýtandan: «Nireden gelýärsiň?» diýip sorady. Şeýtan Rebbe: «Bütin ýer ýüzüne aýlanyp, syýahat edip gelýärin» diýip jogap berdi. 3Reb şeýtana: «Sen gulum Eýýuba üns berdiňmi? Dünýäde onuň ýaly adam ýokdur. Ol akýürekli, dogruçyl, Hudaýdan gorkýan we şerden gaça durýan adamdyr. Sen Meni Eýýuby sebäpsiz heläk etmäge öjükdirdiň, ýöne ol entegem päkliginde mäkäm dur» diýdi. 4Şeýtan Rebbe şeýle jogap berdi: «Ten deregine ten! Ynsan öz jany üçin bar zadyndan geçer. 5Sen onuň süýegine we tenine el degrip gör, şonda-da ol Saňa gargynmazmyka?» 6Reb şeýtana: «Bolýar, Eýýup seniň eliňde, ýöne onuň janyny aýa» diýdi.

7Şeýdip, şeýtan[†] Rebbiň huzuryndan çykyp gitdi-de, Eýýubyň süýr depesinden dabanyna çenli agyryly çybanlar çykardy[+]. 8Eýýup gaşanmak üçin bir küýze döwügini aldy-da, külüň üstünde oturdy[+].

9Eýýubyň aýaly oňa: «Entegem päkligiňi mäkäm saklap ýörmüsiň? Hudaýy näletle-de, öl» diýdi. 10Emma Eýýup aýalyna: «Sen akmak[†] aýal ýaly gepleýärsiň. Hudaýdan ýagşylygy kabul edip, ýamanlygy kabul etmälimi?» diýip jogap berdi. Şunça hasratlaryň içinde-de Eýýup gepi-sözi bilen günä etmedi[+].


Eýýubyň üç dosty

11Eýýubyň üç dosty: teýmanly Elipaz, şuwaly Bildat we nagamly Sopar onuň başyna düşen belalar hakynda eşidip, öz bolýan ýerlerinden ýola düşdüler. Olar Eýýuba duýgudaşlyk bildirip, göwnüne teselli bermäge gitmek üçin duşuşdylar[+]. 12Olar Eýýuby uzakdan görüp, ony tanamadylar. Onuň dostlary ses edip aglaşdylar, ýakalaryny ýyrtyp, başlaryndan kül sowurdylar[+]. 13Eýýubyň dostlary ýedi gije-gündizläp onuň bilen bile ýerde oturdylar. Derdi juda çökder bolansoň, hiç kim oňa söz gatmady[+].

#### 3‑nji bap


Eýýup gepleýär

1Ahyry Eýýup dil açdy we öz dünýä inen gününi näletledi. 2Ol şeýle diýdi:

3«Goý, meniň doglan günüm gurasyn!
„Göwrede ogul çaga galdy“ diýlen gijä nälet siňsin![+]
4Goý, şol gün garaňkylyga öwrülsin!
Gökdäki Hudaý şol güni unutsyn,
onuň üstüne ýagty düşmesin!
5Goý, şol güni garaňkylyk, tüm garaňkylyk gurşasyn.
Bulutlar örtsün ony,
garaňkylyk ony gorka salsyn!
6Şol gijäni zulmat gaplasyn,
ol gije ýylyň günlerine girizilmesin.
7Goý, ol önelgesiz gije bolsun,
onda şatlykly owaz eşidilmesin!
8Goý, günleri näletleýänler,
Liwýatany[*] oýarmagy başarýanlar
şol güni näletlesinler!
9Daň ýyldyzlary şugla saçmasyn şol gün,
yşyga umyt baglasyn,
ýöne yşyk bolmasyn,
daň şapagyna ýüzi düşmesin!
10Çünki ol enemiň ýatgysyny ýapmady,
hasraty meniň gözlerimden gizlemedi.


11Näme üçin dünýä inäýemde ölmändirin?
Göwreden çykan dessime jan bermändirin[+]?
12Etege salynmasam boljak eken!
Emdirilmänler geçsem boljak eken!
13Onda men häzir rahatlykda ýatardym,
dynçlykda bolardym.
14Haraba öwrülen binalary guran
dünýäniň şalary, geňeşçileri bilen,
15öýlerini kümüşden dolduran,
altyn toplan han-begler bilen dynçlykda bolardym.
16Näme üçin öli doglan çaga dek,
ýagta gözi düşmedik çaga dek ýere gömülmändirin men?![+]
17Ol ýerde ýamanlar ýamanlykdan el çekýärler,
ýadawlar-da dynç alýarlar.
18Ol ýerde ýesirler asudalykdadyr,
olar gözegçileriniň seslerinden dynçdyr.
19Baý-da, garyp-da bardyr ol ýerde,
gullar-da hojaýynlaryndan azatdyr.


20Näme üçin jebir-jepa çekýäne nur,
kalby hasratla-da ömür berilýär[+]?
21Ajaly arzuw edýärler, ajal gelmeýär,
ony gizlenen hazynadan köp agtarýarlar[+].
22Gabra gowşanlarynda, şatlanýarlar,
joşup, şowhun edýärler[+].
23Näme üçin ýoluny görüp bilmeýäne,
Hudaýyň tümlüge gaplanyna ömür berilýär[+]?
24Çörege derek ahy-zar ýuwudýan,
ahy-nalalarym edil suw kimin dökülýär.
25Hakykatdanam, gorkym başyma gelýär,
heder edenim-de üstümden inýär[+].
26Mende ne rahatlyk bar,
ne asudalyk, ne-de dynçlyk bar,
diňe tükeniksiz muşakgat gelýär».

#### 4‑nji bap


Elipaz jogap berýär

1Teýmanly Elipaz söze başlap, şeýle diýdi:

2«Seniň bilen sözleşmäge synanyşsak, saňa agyr degmezmi?
Geplemekden saklanyp bilýän barmy näme?
3Ine, sen köplere tälim berdiň,
ejizlere medet berdiň[+].
4Sözleriň büdreýänlere goldaw boldy,
ikirjiňlenýänleri berkitdiň.
5Emma indi öz başyňa gelende, ruhdan düşýäň,
bela uçraňda, özüňi ýitirýäň.
6Ynamyň Hudaýdan gorkmakda,
umydyň päk durmuşda dälmi[+]?


7Ýadyňa sal, heý, bigünäniň ýogalany barmy?
Dogruçyllaryň heläk bolany barmy[+]?
8Görşüme görä pislik sürümini geçirip,
hasraty ekýänler,
şony-da orýandyrlar[+].
9Olar Hudaýyň demi bilen heläk bolýarlar,
Onuň gazaby bilen ýok bolýarlar[+].
10Arslanyň arryldysy, gazaply şiriň sesi kesilýär,
çaga arslanlaryň dişleri syndyrylýar.
11Güýçli arslan awsyzlykdan heläk bolýar,
ene arslanyň çagalary pytradylýar.


12Maňa gizlinlikde bir söz geldi,
gulagyma bir pyşyrdy ildi.
13Gijeki görnüşlerden dörän pikirler içinde,
ynsanlary agyr uky basýan mahalynda,[+]
14meni gorky, titreme gaplady,
bütin bedenim sarsdy[+].
15Bir ruh[†] ýüzümi syryp geçip gitdi,
endamymyň tüýleri syh-syh boldy.
16Ol ümsüm durdy,
ýöne onuň keşbini saýgaryp bilmedim.
Gözümiň alnynda bir syrat durdy,
ümsümlikdi, soň bir ses eşitdim:[+]
17„Heý-de ynsan Hudaýdan dogry bolup bilermi?
Ynsan öz Ýaradyjysyndan päk bolup bilermi[+]?
18Ol hatda Öz gullaryna ynam etmeýär,
Öz perişdelerinden[†] ýalňyşlyk tapýar[+].
19Onsoň Ol toprakdan ýaradylan ynsana neneň ynam etsin!
Olaryň esasy tozdandyr,
olar güýeden tiz gyrylýandyrlar.
20Ertir bilen agşam aralygynda ýitirim bolýarlar,
hiç kimiň gözüne ilmän ebedi ýok bolýarlar.
21Olaryň ömür tanaplary kesilip,
dünýäden paýhassyz ötüp gidýärler“»[+].

#### 5‑nji bap


Elipaz sözüni dowam edýär

1«Hany, çagyr, jogap beren tapylarmyka?
Sen perişdeleriň[†] haýsyna ýüzlenjek[+]?
2Akmagy gahar-gazap öldürýär,
nadany[†] gabanjaňlyk ýok edýär[+].
3Kök urýan akmaklary[†] gördüm,
emma olaryň öýleri duýdansyz näletlendi.
4Çagalary howpsuzlykdan uzakdyr,
adalatdan[†] mahrum edilýärler olar,
howandarlyk edýän ýokdur olara.
5Açlar akmaklaryň[†] hasylyny iýýärler,
ony tikenleriň arasyndan ýygyp alýarlar,
açgözler baýlyklaryny ýuwudýarlar.
6Çünki muşakgatlyk toprakdan çykmaz,
hasrat-da ýerde bitmez.
7Uçgunyň ýokaryk uçuşy dek,
ynsan hasrat üçin dogulýar.


8Men bolsam Hudaýa ýüz tutardym,
dawamy Oňa tabşyrardym.
9Ol akyla sygmajak, beýik işleri edýär,
san-sajaksyz gudratlary görkezýär[+].
10Ýer ýüzüne ýagyş ýagdyryp,
meýdanlary suwarýan-da Oldur[+].
11Ol kemsidilenleri arşa çykarýar,
gussalylar howpdan dynýar[+].
12Hilegärleriň niýetlerini bozýar Ol,
guran hilelerini puja çykarýar.
13Akyllysyraýany öz hilesinde tutýar,
mekirleriň maslahaty ýele sowrulýar[+].
14Gündizleri garaňkylyga öwrülip,
gündiziň günortany gije dek sermeşip gezýärler[+].
15Ol mätäçleri gylyçdan,
güýçlüleriň dilinden
hem elinden halas edýär[+].
16Şeýdip, pukaralarda umyt bolýar,
adalatsyzlyk[†] agzyny ýumýar[+].


17Gör, nähili bagtly Hudaýyň terbiýeleýäni!
Gudratygüýçliniň temmisini ret etme[+].
18Çünki ýaralaýan-da Ol, saraýan-da Ol,
şikes ýetirýän-de Ol, şypa berýän-de Ol[+].
19Ol seni alty betbagtçylykdan gutarar,
ýedinjiden-de saňa zyýan ýetmez[+].
20Ol seni açlykda ölümden,
uruşda gylyçdan gutarar[+].
21Ol seni duzly dilden gorar,
gyrgyn gelende, sen gorkmarsyň[+].
22Gyrgynyň, açlygyň üstünden gülersiň,
ýabany haýwanlardan heder etmersiň.
23Meýdan daşlary bilen dil tapyşarsyň,
ýabany haýwanlar bilen agzybir bolarsyň.
24Çadyryňyň asudalykdadygyny bilersiň,
süriňe göz aýlaňda, sany tükel bolar.
25San-sajaksyz nesil görersiň,
zürýatlaryň ýaýladaky otlar kimin bolar[+].
26Öz möwsüminde harmana ýygnalýan galla desseleri dek
sen hem gabra gojalyp girersiň[+].
27Derňew geçirdik, bu hakykatdyr,
muny diňle-de, özüň üçin belläp al».

#### 6-njy bap


Eýýup Elipaza jogap berýär

1Eýýup şeýle jogap berdi:

2«Wah, derdim ölçelsedi,
betbagtlygym terezide çekilsedi!
3Deňiz çägelerindenem agyr çykardy,
şonuň üçin men oýlanyşyksyz gepledim[+].
4Çünki Gudratygüýçliniň oklary içimde,
ruhum[†] olaryň zäherini içýär,
Hudaýyň howplary garşyma hatarlanan[+].
5Gulan otlagdaka aňňyrýarmy?
Ýa öküz ahyrynyň başynda molaýarmy?
6Tagamsyz zat duzsuz iýilýärmi?
Ýumurtganyň agynda tagam barmy?
7Beýle naharlara işdäm ýok,
bular ýüregimi bulaýarlar.


8Wah, arzuwym hasyl bolup,
Hudaý maňa umyt bersedi!
9Kerem edip, Hudaý janymy alsady,
elini uzadyp, ömür tanapymy kessedi![+]
10Bu maňa teselli bolardy,
güýçli dert içinde hem begenerdim,
çünki men Mukaddes[†] Bolanyň sözlerini ret etmedim.


11Garaşmaga güýjüm barmy nä?
Sabyr etmäge soňum barmy nä?
12Daşdanmy güýjüm?
Bürünçdenmi tenim?
13Alaçsyz galanymda,
özüme ýardam etmäge güýjüm ýetermi?


14Dostuna mähirlik etmeýän,
Gudratygüýçlüden gorkmagy ret edýändir.
15Dostlarym akaba ýap kimin durnuksyzdyr,
akar suwly çeşmeler kimindir[+].
16Çeşmeler buzlar erände daşýarlar,
gar suwlaryndan dolýarlar.
17Jöwzada çeşmeler guraýarlar,
yssyda gaýyp bolýarlar.
18Kerwenler ýollaryndan sowlup,
suw gözleginde entäp heläk bolýarlar.
19Suw agtarýarlar Teýmanyň kerwenleri,
Şebanyň ýolagçylary umytda bolýarlar[+].
20Olar ynam edendikleri üçin utanýarlar,
ol ýere gelip, ruhdan düşýärler.
21Siz hem meniň üçin şol çeşmeler ýaly bolduňyz,
betbagtlygymy görüp gorkýarsyňyz.
22Men size: „Maňa zat beriň,
baýlygyňyzdan beriň“ diýdimmi?
23„Meni duşman elinden halas ediň,
meni garakçylaryň elinden yzyma satyn alyň“ diýdimmi ýa?


24Maňa öwrediň, onsoň dymaýyn,
ýalňyşymy düşündiriň.
25Dogry sözler güýçlüdir!
Ýöne siziň boş sözleriňiz nämäni subut edýär?
26Sözlerimi düzederin öýdýärsiňizmi?
Ejiziň gepini ýele sowurýarsyňyzmy[+]?
27Hatda ýetim üçin bije atarsyňyz,
dostuňyza baha kesersiňiz.
28Indi merhemet edip, maňa serediň,
ýüzüňize bakyp, ýalan sözläp bilmen.
29Gowuja pikirleniň, adalatsyzlyk[†] etmäň,
ýaňadan garaň, men hakdyryn.
30Agzymdan nähak söz çykýanmydyr?
Betbagtlygy gören däldirin öýdýäňizmi?»

#### 7‑nji bap


Eýýup sözüni dowam edýär

1«Ynsanlaryň ýerdäki durmuşy juda müşgil dälmi?
Güzerany günlükçiniň güzerany ýaly dälmi[+]?
2Kölegäni küýseýän gul,
muzduna garaşýan günlükçiler kimin,[+]
3kysmatyma boş aýlar ýazyldy,
Muşakgatly gijeler bellenildi.
4Düşegime geçip: „Haçan turarkam?!“ diýýän,
emma gije gutarnyksyz gijä öwrülýär,
ikiýana urnup, daňymy atarýan[+].
5Bedenim gurtdur kesmekler bilen örtülendir,
hamym kesmekläp, soňam iriň akýar.
6Günlerim dokmaçynyň mäkisinden çalt,
olar umytsyzlykda geçip barýar[+].
7Unutma, eý, Hudaý, ömrüm bir demdir,
gaýdyp ýagşylyga gözüm düşmez.
8Gözleriň meni şu pursat görýär,
ýöne mundan beýläk meni görmersiň,
gözleriň meni gözlär, emma meni tapmarsyň[+].


9Buludyň selçeňläp, gaýyp bolşy deý,
ölüler dünýäsine[†] gidenler-de yzlaryna dolanmazlar.
10Öýlerine gaýdyp gelmezler,
öz mekanlary olary tanamaz[+].
11Şonuň üçinem ümsüm boljak däl,
janymyň ýangyjyna geplejek,
ajy hasrat bilen şikaýat etjek.
12Meni göz astynda saklaryň ýaly,
men deňiz ýa deňiz aždarhasymy[†] näme?
13Düşegim maňa teselli berer,
çarpaýam zeýrenjimi diňdirer diýsem,
14meni düýşler bilen gorkuzýaň,
görnüşler bilen ýüregimi ýarýaň.
15Şu tende ýaşandan,
boglup ölenim gowudyr.
16Men janymdan doýdum; bu dünýä baky gelen däldirin,
meni öz günüme goý, çünki ömrüm bir demdir[+].


17-18Ynsanlary beýgeldip,
olara üns bereriň ýaly,
her säher idäp,
her salym synaryň ýaly,
olar kim bolupdyrlar[+][+]?
19Haçana deňeç meni göz astynda saklajak,
tüýküligimi ýuwutmaga-da ýeke goýjak dälmi indi[+]?
20Günä etsem, Saňa zeleli näme,
eý, ynsan Gözegçisi?
Näme üçin meni Özüňe garşydaş etdiň?
Näme üçin men Saňa ýük boldum[+]?
21Näme üçin ýazyklarymy bagyşlap,
etmişlerimi ötmeýäň?
Çünki indi gabra girerin,
meni agtararsyň, ýöne tapmarsyň».

#### 8‑nji bap


Bildat Eýýuba jogap berýär

1Onsoň şuwaly Bildat şeýle diýdi:[+]

2«Haçana deňeç şeýle gürlejek?
Agzyňdan çykýan sözler
güýçli şemal deý dereksiz.
3Heý-de, Hudaý adalaty[†] bozýanmydyr?
Gudratygüýçli hakykaty ýoýýanmydyr[+]?
4Ogullaryň Hudaýa garşy günä eden bolsalar,
Hudaý-da olara ýazyklaryna görä jeza berendir.
5Eger Hudaýy agtarsaň,
Gudratygüýçlä ýalbarsaň,
6päk we dogruçyl bolsaň,
elbetde, Ol seniň üçin aýaga galar,
sylaglap, hojalygyňy dikelder[+].
7Öňüň ujypsyz-da bolsa,
soňuň beýik bolar.


8Owalky nesillerden sora-da,
olaryň ata-babalarynyň derňewine nazar sal[+].
9Çünki biz düýnkilerdiris,
bilýän zadymyz ýokdur,
ýerdäki ömrümiz kölege kimindir[+].
10Olar saňa öwretmezlermi, aýtmazlarmy,
ýüreklerindäki sözleri dile getirmezlermi?


11Batgasyz ýerde gargy bitermi?
Suwsuz ýerde gamyş ösermi?
12Olar entek gökkä, orulmanka,
otlardan öň guraýarlar[+].
13Hudaýy unudan her kesiň soňy-da şeýle gutarar,
hudaýsyzyň umydy öler[+].
14Bil baglaýany berk däldir,
daýanýany möýüň kerebi kimindir[+].
15Öýüne söýenýär, ýöne ol ýykylar,
oňa berk ýapyşýar, ýöne ol çagşar[+].
16Hudaýsyzlar güneşde gülleýän ösümlik kimin,
olaryň şahalary tutuş baga ýaýraýar.
17Kökleri daş üýşmekleriniň daşyna oralyp,
daşlaryň arasynda ýatýandyr.
18Eger ýerlerinden goparylsa,
ýer inkär edip: „Seni görmedim“ diýer[+].
19Şady-horramlygy uzaga çekýän däldir olaryň,
olaryň ýerini başgalar tutarlar.


20Hudaý akýüreklini terk etmez,
pislik edýäne ýardam bermez.
21Ol ýene agzyňy gülküden,
lebleriňi şadyýan owazdan doldurar[+].
22Duşmanlaryň uýada galar,
ýamanlaryň çadyry weýran bolar»[+].

#### 9-njy bap


Eýýup Bildada jogap berýär

1Eýýup şeýle jogap berdi:

2«Dogrusy, munuň şeýledigini men bilýän,
ýöne Hudaýyň öňünde ynsan neneň dogry bolup biler[+]?
3Hudaý bilen jedelleşmek islän,
Onuň müňden bir sowalyna-da jogap berip bilmez[+].
4Hudaý paýhaslydyr, gudratlydyr,
Onuň garşysyna gidip, Ondan üstün çykan barmydyr?
5Ol daglary ýerinden süýşürýär, ýöne muny bilmeýärler,
gazabyna daglary ters düňderýär.
6Ol ýeri sarsdyryp,
Onuň sütünlerini titredýär[+].
7Ol Güne buýruk berýär – Gün dogmaýar,
ýyldyzlary möhürläp, gadagan edýär.
8Onuň ýeke Özi gögi ýaratdy,
Ol deňiz tolkunlarynyň üstünde gezýär[+].
9Uly Ýedigeni, Oriony,
Ülkeri we günorta ýyldyzlaryny ýaradan Oldur[+].
10Akyla sygmajak beýik işleri,
sansyz täsin işleri edýän-de Oldur[+].
11Ine, Hudaý gapdalymdan geçýär, emma Ony görmeýärin,
geçip gidýär, ýöne Oňa gözüm düşmeýär.
12Ol tutup äkidýär – Ony saklap biljek barmy?
„Edýäniň näme?“ diýip biljek barmy Oňa?
13Hudaý gazabyndan dönmez,
Rahabyň[*] kömekçileri Onuň aýak astyna düşýär[+].


14Onsoň men Oňa nädip jogap berip bileýin,
jedelleşmäge sözleri nireden tapaýyn?
15Bigünä bolsam-da, Oňa jogap berip bilmerin,
Hökümdaryma rehim et diýip ýalbararyn[+].
16Çagyranymda, maňa jogap berenem bolsa,
Onuň meni diňlejekdigine ynam etmeýän.
17Ol başyma harasat inderýär,
nähak ýere ýaralarymy artdyrýar Ol.
18Maňa dem almaga salym bermeýär,
Ol kalbymy hasratdan doldurýar.
19Güýç synalsa, elbetde, Ol güýçli çykar!
Sorag adalatlylyk[†] hakda bolsa, kim Hudaýa höküm edip biler[+]?
20Bigünä bolsam-da, öz dilim maňa höküm eder,
akýürekli bolsam-da, ol meni nähak çykarar[+].
21Men akýürekli, ýöne parhy ýok maňa,
men öz durmuşymy ýigrenýärin[+].
22Barybir, şonuň üçinem
„Ol aýypsyzy-da, aýyplyny-da ýok edýär“ diýýän[+].
23Betbagtçylyk duýdansyz ölüm getirende,
Ol bigünäleriň başyndan inen bela gülýär.
24Dünýä erbetleriň eline berlendir,
dünýä kazylarynyň gözlerini baglaýan Oldur.
Eger Ol bolmasa, onda kim[+]?


25Günlerim çapardan çalasyndyr,
ýagşylyk görmezden çalt geçip barýar[+].
26Gamyşdan edilen gaýyk deý,
awuna okdurylýan bürgüt deý
gaýyp barýar.
27„Arzymy unudaýyn,
ýüzümi ýagtyldyp, şat bolaýyn“ diýsem,
28ähli muşakgatlyklarymdan eýmenýän,
çünki Seniň meni bigünä saýmajagyňy bilýän.
29Barybir höküm edilerin,
näme üçin ýöne ýere jan edýän?
30Gar suwuna ýuwnup,
ellerimi aşgar bilen tämizlesem-de[†],[+]
31Sen meni laý çukura taşlarsyň,
hatda öz eşiklerime ýigrenji görnerin.
32Çünki Oňa jogap bererim ýaly,
kaza bile giderimiz ýaly,
Ol ynsan däl ahyryn![+]
33Wah, ikimizi-de diňläp,
elini üstümize goýar ýaly,
aramyzda bir araçy bolsady!
34Hasasyny depämden aýyrsady Hudaý,
üstümden howp abandyrmasady!
35Şonda men gorkman geplärdim,
bu halda welin, hiç zat edip bilmeýärin».

#### 10-njy bap


Eýýup sözüni dowam edýär

1«Durmuşymy ýigrenýärin,
erkinlik bilen arz ederin,
ajy hasratdan geplärin[+].
2Hudaýa diýerin: „Maňa höküm etme,
meni nämede günäkärleýäniňi aýt“[+].
3Meni ezmek, Öz eliň işini ret etmek,
pisleriň dildüwşügini goldamak
Saňa gowumy?
4Eýsem Seniň gözleriň ynsan gözlerimi?
Ynsanyň görşi dek görýäňmi[+]?
5Günleriň ynsanyň günleri ýaly däldir,
ynsanyň ýyllary ýaly däldir ýyllaryň,
6Şonda-da etmiş agtarýarsyň,
günä gözleýärsiň menden.
7Ýazyksyzdygymy,
eliňden hiç kimiň halas etmejekdigini bilýäň[+].
8Elleriň maňa biçim berdi, meni ýaratdy,
indi bolsa meni heläk etmekçi bolýaň[+].
9Ýadyňa sal! Sen meni toprakdan ýaratdyň,
indi ýene-de topraga öwürjekmi meni[+]?
10Meni süýt kimin dökmänmidiň?
Peýnir kimin gataltmanmydyň[+]?
11Meni süňkler we siňirler bilen birleşdirdiň,
et hem deri bilen örtdüň.
12Maňa ýaşaýyş berdiň, merhemet etdiň,
aladaň janymy gorap saklady.


13Emma bulary ýüregiňde gizlediň,
hyýalyňda şeýle zatlaryň bardygyny bilýärin.
14Günä etsem, göz astyňda saklaýarsyň,
etmişimi jezasyz goýmaýarsyň.
15Günäli bolsam, dat günüme!
Bigünä bolsam-da, başymy ýerden galdyryp bilemok,
çünki uýada galan men, agyrdyr derdim.
16Şir kimin topulýaň galdyrsam başym,
gudratlaryňy maňa garşy ulanýarsyň.
17Täzeden maňa hüjüm edýärsiň,
maňa bolan gahar-gazabyň möwç alýar,
garşyma goşun üstüne goşun getirýäň[+].


18Näme üçin meni ýagty ýalança inderdiň?
Wah, hiç kim görmänkä ölen bolsadym[+].
19Käşgä dünýä asla inmedik bolsadym,
ejemiň göwresinden göni gabra taşlanardym.
20Günlerim gysgadyr,
meni öz günüme goý![+]
21-22Garaňky, tüm garaňky dünýä,
zulmatdan, tümlükden doly dünýä.
Ýagtylygy garaňkylyk ýaly bolan diýara gitmezimden öň,
goý, biraz ynjalyk tapaýyn özüme»[+].

#### 11‑nji bap


Sopar Eýýuba jogap berýär

1Nagamly Sopar şeýle diýdi:[+]

2«Köp söze jogap berilmesinmi?
Ýaňrany sözleri aklasynmy?
3Ýaňralygyň beýlekileri dymdyrar öýdýäňmi?
Masgaralanyňda, özüňem utandyrylmazmykaň?
4Çünki sen: „Taglymatym sapdyr,
men Hudaýyň nazarynda päkdirin“ diýýäň[+].
5Käşgä indi Hudaý geplesedi,
saňa garşy dil ýarsady.
6Ol saňa paýhasyň syrlaryny düşündirsedi!
Çünki paýhas köptaraplydyr.
Sen bilgin, Hudaý etmişleriňiň käsini unutdy.


7Hudaýyň syrlaryna akyl ýetirip bilermiň?
Gudratygüýçliniň aňry çägine ýetip bilermiň?
8Olar gökdenem beýikdir, sen näme edip bilýäň?
Ölüler dünýäsindenem[†] çuňdur, sen näme bilýäň[+]?
9Olaryň ölçegi älemden uzyn,
deňizden giňdir.


10Eger Ol gelip, seni zyndana atsa,
höküm etmek üçin çagyrsa, kim Ony saklap biler[+]?
11Çünki Ol ýalançylary bilýändir,
Ol pisligi görübem, oňa üns bermezmi?
12Gulandan ynsanyň dogulmaýşy ýaly,
akmagyň-da akyly goýalmaz.


13Ýüregiňi Oňa bagyşlap,
elleriňi Hudaýa tarap uzatsaň,[+]
14pis işleriňi bes etseň,
çadyryňda etmişe orun bermeseň,[+]
15şonda sen uýatly başyňy galdyrarsyň,
berk durarsyň, gorkmarsyň.
16Muşakgatyňy unudarsyň,
akyp giden suwlar dek ýatlarsyň ony.
17Günorta çagyndanam ýagty bolar ömrüň,
säher deý bolar garaňkylygyň[+].
18Umytlydygyň üçin arkaýyn bolarsyň,
goralarsyň, howpsuzlykda dynç alarsyň.
19Ýatanyňda seni gorkuzan bolmaz,
köpler saňa ýaranjaňlyk ederler[+].
20Emma pisler umytdan el üzerler,
gaçara ýerleri bolmaz olaryň,
umyt uçgunlary söner».

#### 12‑nji bap


Eýýup Sopara jogap berýär

1Eýýup şeýle diýdi:
2«Siz bar zady bilýänsiňiz,
siz öleniňizde, paýhas-da siz bilen öler!
3Meniň-de akylym siziňki ýaly,
men-de sizden kem däldirin,
bu zatlary bilmeýän barmy?


4Öz dostlaryma gülki boldum!
Hudaýy çagyrdym, Ol-da maňa jogap berdi,
dogruçyl, päk bolsam-da, men ile gülki![+]
5Dertsizler betbagtlaryň üstünden gülýärler,
büdreýänleri itip goýberýärler.
6Garakçylaryň çadyrlary asuda,
Hudaýy gazaplandyrýanlar howpsuz,
olar diňe öz güýjüne sygynýandyr[+].


7Haýwanlardan sora, olar saňa öwrederler,
guşlardan sora, olar saňa aýdyp bererler.
8Ýerden sora, saňa öwreder ol,
deňziň balyklary saňa aýdyp bererler.
9Muny Rebbiň[†] eliniň edendigini
bularyň haýsysy bilýän däldir?
10Her bir jandaryň jany,
bütin adamzadyň demi Onuň elindedir[+].
11Agzyň tagamy dadyşy deý,
gulagam sözleri seljermezmi[+]?
12Paýhas garrylarda,
düşünje uzak ömürdedir[+].


13Paýhasam, gudratam Hudaýdadyr,
öwüt-de, danalyk-da Onuňkydyr.
14Hudaýyň ýykanyny hiç kim dikeldip bilmez,
Onuň gabanyny hiç kim boşadyp bilmez[+].
15Hudaý suwlary togtatsa, bar zat guraýar,
iberse-de, dünýäni sil alýar.
16Gudratam, paýhasam Onuňkydyr,
aldan-da, aldanan-da Onuňkydyr.
17Ol hökümdarlary kemsidip,
kazylary akmaklara[†] öwürýär[+].
18Ol şalaryň guşagyny gowşadyp,
billerine ýüp baglaýar[+].
19Ruhanylary[†] kemsidip,
güýçlüleri agdarýar.
20Ynamly maslahatçylary dymdyryp,
ýaşululary[†] akylyndan mahrum edýär.
21Şazadalary ile ryswa edýär Ol,
güýçlüleri ýaragsyzlandyrýar[+].
22Garaňkylyk jümmüşiniň syrlaryny açýar,
tüm garaňkylygy ýagtylyga öwürýär[+].
23Milletleri[†] beýgeldip, yzysüre ýok edýär,
milletleri[†] artdyryp, olary sürgün[†] edýär[+].
24Baştutanlary akylyndan azaşdyryp,
ýolsuz çölde ykdyrýan-da Oldur[+].
25Olar garaňkyda yşyksyz sermeleşip ýörýärler,
olary serhoş kimin entiredýär»[+].

#### 13‑nji bap


Eýýup sözüni dowam edýär

1«Bularyň baryny gözlerim gördi,
gulagym eşidip, düşündim.
2Siziň bilýäniňizi men-de bilýärin,
men sizden kem däldirin.
3Emma men Gudratygüýçli bilen gepleşip,
dawamy Hudaý bilen etmek isleýän[+].
4Siz bolsa ýaramy ýalan sözler bilen bejerýäňiz,
baryňyz dereksiz lukmandyrsyňyz.
5Wah, siz bütinleý dymsadyňyz!
Ana, şonda siz paýhasly bolardyňyz![+]
6Diňläň meniň delillerimi,
gulak goýuň meniň çekişmelerime!
7Hudaýyň adyndan nähak sözleri sözlejekmi?
Hileli sözler aýtjakmy Onuň adyna?
8Sizmi Hudaýyň tarapyny tutjak?
Onuň üçin dawa etjek?
9Hudaý sizi synasa, synagdan geçermikäňiz?
Ynsanyň ynsany aldaýşy ýaly,
Ony-da aldap bilermikäňiz[+]?
10Hudaýyň tarapyny gizlin tutsaňyz,
Ol sizi hökman jezalandyrar.
11Onuň şan-şöhraty sizi eýmendirip,
gorkusy üstüňize abanmazmy?
12Nakyllaryňyz kül deý dereksizdir,
delilleriňiz hiç bir esassyzdyr.


13Indi siz dymyň-da, maňa geplemäge gezek beriň,
men başa gelenini göreýin.
14Tenimi dişim bilen tike-tike edip,
janymy öz elimde goýaýyn.
15Ol meni öldürer, mende umyt ýok.
Ýollarymyň dogrudygyny Oňa subut ederin.
16Ine, şu meniň gutulyşym bolar,
çünki hudaýsyzlar Onuň huzuryna baryp bilmez.
17Sözlerime dykgat bilen gulak goýuň,
aýdýanlarym gulagyňyzda galsyn.
18Men dawamy taýýarladym,
aklanjagymy bilýärin.
19Kim meniň bilen jedel etjek?
Şondan soň lal-jim bolup ölerdim[+].
20Ýa Hudaý, meniň iki islegimi ýerine ýetiräý,
şonda men Senden gizlenmerin:
21Menden eliňi çek,
meni Öz howpuňdan azat et[+].
22Onsoň meni çagyr, men-de jogap bereýin,
ýa-da men gepläýin, Sen maňa jogap ber[+].
23Etmişlerim, günälerim köpmüdir?
Maňa ýazygymy, günämi görkez.
24Näme üçin menden ýüzüňi gizläp,
meni Özüňe duşman saýýarsyň[+]?
25Ýeliň gaçyran ýapragyny eýmendirjekmi?
Gury samany kowalajakmy[+]?
26Maňa garşy ajy aýyplamalar ýazýarsyň,
ýaşlykdaky etmişlerimi miras[†] berýärsiň[+].
27Aýaklaryma künde urýarsyň,
her bir ädimimi garawullap,
aýak yzlaryma çenli barlaýarsyň[+].
28Ynsan bir çüýrän zat,
güýe degen eşik kimin dargaýar»[+].

#### 14‑nji bap


Eýýup sözüni dowam edýär

1«Ynsandan doglan ynsanyň ömri gysga,
derdi köp bolýandyr[+].
2Ol gül kimin açylýar, solýar,
kölege kimin ýitýär, yz galmaýar[+].
3Meniň ýala dagam göz dikýäňmi Sen?
Höküm etmek üçin meni huzuryňa getirýäňmi?
4Kim haramdan tämizi[†] çykaryp bilýär?
Hiç kim![+]
5Ynsanyň güni sanalgydyr,
aýlarynyň sany kesgitlenendir,
olar Seniň bellän çäkleriňden geçip bilmeýärler.
6Olardan gözüňi aýyr, öz günlerine goý,
iş gününi soňlan işçi dek
dynç alsynlar[+].
7Hatda agaja-da umyt bardyr,
ol çapylsa, ýene gögerer,
pudaklary egsilmez.
8Köki ýerde garrap,
töňňesi toprakda gurap gitse-de,
9suw ysyny alan badyna ösüntgi çykaryp,
ýaş agaç kimin şahalaýar.
10Emma ynsan ölüp, ýok bolýar,
adamzat jan berip, ýitirim bolýar.
11Köl suwlarynyň guraýşy,
derýanyň gurap, çöle dönüşi kimin,[+]
12ynsan hem ýatýar-da, gaýdyp turmaýar,
gökler ýok bolýança, adamlar oýanmazlar,
ukularyndan turuzylmaz[+].


13Wah, meni ölüler dünýäsinde[†] gizlesediň,
gazabyň ýatyşýança, meni ýaşyrsadyň,
maňa möhlet berip, onsoň meni ýatlasadyň![+]
14Ynsan öler-de, direlermi?
Men tä azat edilýänçäm,
azaply gullugymyň ähli günlerinde garaşaryn[+].
15Sen çagyrarsyň, men-de jogap bererin.
Öz eliňiň ýaradanyny küýsärsiň[+].
16Şonda Sen ädimlerimi sanarsyň,
ýöne günämi yzarlamagyňy bes edersiň[+].
17Ýazygym torba salnyp möhürlener,
etmişimiň üstüni örtersiň.


18Dag opurylyp, weýran bolýar,
gaýa ýerinden goparylýar;
19suwlar daşlaryň ýüzüni ýalmaýar,
siller ýeriň topragyny syryp äkidýär,
Sen hem ynsanlaryň umydyny şeýle ýok edýärsiň.
20Ynsanlardan hemişelik üstün çykýaň,
olar ýok bolýarlar,
ýüzüni üýtgedip, gaýry ýere ýollaýaň.
21Ogullary hormata eýe bolýarlar, olar mundan habarsyz,
masgaralanýarlar, olar muny bilmeýärler[+].
22Olar diňe öz bedenleriniň agyrysyny duýup,
diňe özleri üçin ýas tutýarlar».

#### 15‑nji bap


Elipaz Eýýuba jogap berýär

1Onsoň teýmanly Elipaz şeýle diýdi:[+]

2«Akylly adam boş sözler bilen jogap berermi?
Özüni gündogar şemalyndan doldurarmy[+]?
3Ol biderek gep bilen,
dereksiz sözler bilen dawa-jenjel turzarmy?
4Hudaýdan heder etmegi aradan aýyrýarsyň,
Hudaý barada oýlanmaga päsgel berýärsiň.
5Etmişiň gepiňe täsir edýär,
hilegäriň dilinde gürleýärsiň.
6Seni ýazgarýan men däl, öz agzyň,
dodaklaryň saňa garşy şaýatlyk edýär[+].


7Ilki doglan ynsan senmisiň?
Daglardan öň ýaradyldyňmy[+]?
8Hudaýyň mejlisini[†] diňlediňmi?
Ýeke-täk dana adamdyryn öýdýäňmi[+]?
9Biziň bilmeýän haýsy zadymyzy bilýärsiň?
Biziň düşünmeýän haýsy zadymyza düşünýärsiň[+]?
10Bizde çal saçly-da, gojalar-da bardyr,
olaryň ýaşlary seň kakaňkydan-da uludyr.
11Hudaýyň saňa berýän tesellileri kemlik edýärmi?
Hoşamaý söz ýeterlik dälmi ýa saňa?
12Ýüregiň nämä möwç alýar?
Gözleriňden näme üçin ot syçraýar?
13Näme üçin Hudaýa gazaplanyp,
agzyňdan beýle sözleri çykarýarsyň?
14Tämiz[†] bolar ýaly, ynsan kim bolupdyr?
Ynsandan doglan dogry bolup bilermi[+]?
15Hudaý hatda Öz perişdelerine[†] ynam etmeýär,
gökler-de Onuň nazarynda tämiz[†] däl[+].
16Etmişi suw kimin içýän,
ýigrenji, bozuk ynsana Hudaý neneň ynam etsin[+].


17Diňle meni, saňa düşündireýin,
görenimi beýan edeýin,
18akyldarlaryň aýdanlaryny,
ata-babalarynyň gizlemedik pähimlerini[+].
19(Ýurt diňe aralarynda gelmişek bolmadyk
ata-babalara berlendi.)
20Pisler bütin ömrüne ejir çekýändirler,
zalymlara berlen ýyllar sanalgydyr.
21Elhenç sesler olaryň gulagyndan gitmez,
asudalykdaka olaryň üstüne talaňçy döküler.
22Garaňkylykdan gutuljagyna ynam ýokdur olarda,
olaryň takdyry gylyçdyr.
23„Niredekä?“ diýip, bir döwüm nan üçin sergezdanlyk edýärler,
garaňkylyk gününiň ýakyndygyny bilýärler.
24Alada we horluk olary gorkuzýar,
söweşe taýynlanan şa kimin olara hüjüm edýär.
25Çünki pisler Hudaýa garşy el göterýär,
Gudratygüýçlä garşy çykýar.
26Boýnuýogynlyk edip, galyň, ýumry galkany alyp,
Hudaýyň üstüne topulýarlar olar.
27Ýüzlerinden ýag damyp,
billerini ýag alsa-da,[+]
28weýran edilen şäherlerde,
harabaçylyga öwrülen,
oturylmaýan, adamsyz öýlerde ýaşarlar.
29Hiç haçan baýamazlar, baýlyklary uzaga çekmez,
mal-mülkleri ýer ýüzüne ýaýramaz.
30Garaňkylykdan gaçyp bilmezler,
pudaklaryny ýalyn ýok eden agaç kimin bolarlar,
Hudaýyň demine ýok bolarlar[+].
31Boşluga bil baglap, özlerini aldatmasynlar,
çünki boşluk olaryň muzdy bolar.
32Wagtyndan öň işi gaýdar,
pudaklary gögermez[+].
33Gök üzümleri dökülen üzüm agajy,
gülleri dökülen zeýtun agajy ýalydyr olar.
34Çünki hudaýsyzlaryň jemagaty gysyr galar,
parahorlaryň-da çadyrlaryny ot alar[+].
35Olar hasratdan hamyla bolup, pislik dogurýarlar,
içleri hem hileden doludyr»[+].

#### 16-njy bap


Eýýup Elipaza jogap berýär

1Eýýup şeýle diýdi:

2«Men bular ýaly zatlary köp eşitdim.
Siziň baryňyz dereksiz teselli berijiler!
3Boş sözleriňiz haçan gutarjak?
Sizi dawalaşmaga mejbur edýän zat näme[+]?
4Siz meniň ýerime bolan bolsadyňyz,
menem siziň ýaly gepläp bilerdim.
Size garşy akgynly sözläp,
başymy ýaýkardym.
5Sizi öz sözlerim bilen ruhlandyrardym,
köşeşdiriji sözlerim derdiňizi ýeňlederdi.


6Geplesem-de derdim ýeňlemeýär,
dymanym bilen janym aram tapmaýar.
7Ýa Hudaý, Sen meni halys tapdan düşürdiň,
bütin hojalygymy weýran etdiň[+].
8Gurpsuzlygym muňa şaýatlyk edýär,
mejalsyzlygym garşyma güwälik edýär.
9Hudaý maňa ýigrenç bilen seredip, gaharyna meni parçalaýar,
Ol maňa dişlerini gyjaýar,
duşmanymyň gözleri içimden geçýär[+].
10Adamlar maňa agyzlaryny öweldip,
meni masgaralap, ýaňagyma urýarlar,
garşyma dil birikdirýärler[+].
11Hudaý meni näletkerdeleriň,
pisleriň eline berdi.
12Rahatlykda ýaşaýardym, emma Hudaý meni sarsdyrdy,
boýnumdan tutup, bölek-bölek etdi,
meni Özüne nyşana edindi[+].
13Onuň kemançylary daşymy gurşaýar,
rehimsizlik bilen böwrümi deşýär,
ödümi ýere dökýär[+].
14Bedenimi dilim-dilim edýär,
urşujy kimin üstüme topulýar.


15Egnime jul tikindim,
başymy toza sokdum.
16Aglamakdan ýaňa ýüzüm gyzarýar,
gözümi tüm garaňkylyk örtýär.
17Ýöne men jenaýat etmedim,
dilegim-de päkdir.


18Eý, toprak, ganymyň üstüni örtme,
perýadym asla diňmesin.
19Ine, şu pursat şaýadym gökde,
hemaýatkärim ýokarda[+].
20Dostlarym meni masgaralaýarlar,
Hudaýa göz-ýaş edýän.
21Adamzat ogly bilen goňşusynyň arasynda bolşy ýaly,
ynsan bilen Hudaýyň arasynda-da bir töwellaçy bolsady!


22Barsa-gelmeze giderin
birnäçe ýyldan».

#### 17‑nji bap


Eýýup sözüni dowam edýär

1«Ruhum[†] syndy, günlerim tamam,
maňa gabyr garaşýar.
2Daş-töweregim ýaňsylaýjylardan doly,
gözüm olaryň duşmançylygyny görýär[+].


3Özüň maňa kepillik bergin,
Senden başga maňa kim kepil boljak[+]?
4Olaryň aňyny düşünjeden gizlediň,
şonuň üçin olary beýgeltmersiň.
5Para üçin dostlaryny satýanlaryň
çagalarynyň gözleri kör bolar.


6Hudaý meni ile gep etdi,
olar ýüzüme tüýkürýärler[+].
7Gaýgydan ýaňa gözüm küteldi,
on iki synam çöpe döndi.
8Dogruçyl adam derdime aňk bolýar,
bigünä-de hudaýsyza garşy gazap atyna atlanýar.
9Dogruçyllar öz ýollaryny tutarlar,
eli tämizleriň[†] güýji artar.


10Emma hemmäňiz gaýdyp gelseňiz-de,
araňyzdan akylly adam tapmaryn.
11Günlerim tamam,
niýetlerim, ýürek arzuwlarym-da puja çykdy[+].
12Olar gijäni gündiz edýärler,
„Ýagtylyk garaňkylyga ýakyn“ diýýärler[+].
13Ölüler dünýäsini[†] öýüm dek küýsesem,
düşegimi garaňkylykda ýazsam,[+]
14gabra: „Sen atamsyň“,
gurda: „Sen enemsiň, uýamsyň“ diýen bolsam,
15onda umydym hany?
Umydymy görjek kim?
16Umyt meniň bilen ölüler dünýäsine[†] iner öýdýäňmi?
Meniň bilen bile göre girermi?»

#### 18‑nji bap


Bildat Eýýuba jogap berýär

1Onsoň şuwaly Bildat şeýle diýdi:[+]

2«Ne zaman gutarjak sözüňi?
Oňatja pikirlen, onsoň gepleşeris,
3biz näme üçin haýwan saýylýarys,
näme üçin akmak[†] görünýäris gözüňe[+]?
4Gaharyňa öz janyňa zor salýarsyň,
sen diýip dünýä terk edilsinmi?
Gaýalar süýşsünmi?


5Pisleriň yşygy sönýär,
ot ýalynlary parlamaýar[+].
6Çadyryndaky nur garaňkylyga öwrülýär,
depelerindäki çyrasy sönýär.
7Gadamlarynyň bady gowşaýar,
öz işleri ýykýar olary[+].
8Öz aýaklary bilen tora düşýärler,
özleri garyma ýykylýarlar[+].
9Aýagy gapana düşýär,
olary duzak gapjaýar.
10Olar üçin ýere syrtmak çekilýär,
ýollaryna duzak gurulýar.
11Çar tarapdan howp abanýar olara,
howp olaryň söbügine düşýär[+].
12Güýç-kuwwat galmaz açlykdan ýaňa,
ýanlaryndan betbagtçylyk aýrylmaz.
13Derilerini dert iýýär,
el-aýaklaryny ölüm ýuwudýar.
14Ynam eden çadyryndan alnyp gidilip,
howplar şasynyň ýanyna getirilýär.
15Çadyrlarynda hiç zat galmaýar,
ýurtlaryna kükürt ýagdyrylýar[+].
16Kökleri guraýar aşakda,
şahalary solýar ýokarda.
17Ýer ýüzünde olaryň atlary unudylýar,
köçelerde atlary ýatlanylmaýar[+].
18Ýagtylykdan garaňkylyga itilip,
dünýäden kowulýarlar.
19Halkynyň arasynda ne zürýady, ne-de nebereleri bar,
mesgeninde yzynda hiç kim galmaýar[+]
20Öňki nesiller olaryň takdyryna haýran galýarlar,
howp gurşaýar soňky nesilleri.
21Şeýle bolýandyr erbediň kysmaty,
Hudaýy tanamaýanyň mesgeni şudur»[+].

#### 19-njy bap


Eýýup Bildada jogap berýär

1Eýýup şeýle diýdi:

2«Haçana deňeç meni gynap,
sözleriňiz bilen pagyş-para etjek?
3On mertebe göwnüme degdiňiz,
utanaňzokmy şeýle ezýet bermäge?
4Dogrudanam, hata iş eden bolsam,
hatam öz boýnuma.
5Özüňizi öňümde ýokary tutup,
aýybymy ýüzüme ursaňyz,
6şuny bilip goýuň, Hudaý meni nähak saýdy,
Ol daşyma Öz toruny çekdi.


7„Bu – zorluk“ diýip perýat edýärin,
emma jogap berýän ýok.
Medet diläp ýalbarýaryn,
emma adalat[†] ýok[+].
8Ýoluma germew çekdi, geçip bilemok,
ýodalarymy garaňkyratdy[+].
9Meni at-abraýdan düşürip,
başymdan täjimi aldy[+].
10Meni çar tarapdan gysyp-gowurdy, sandan galdym,
umydymy agaç deýin köki bilen sogurdy.
11Ol maňa gazaplanýar,
meni Özüne duşman saýýar[+].
12Leşgerleri üstüme hüjüm edýärler,
maňa garşy ýapgyt galdyrýarlar,
çadyrymyň töwereginde düşelge gurýarlar[+].


13Garyndaşlarymy menden daşlaşdyrdy,
tanyşlarym maňa ýat boldular[+].
14Ýakynlarym meni ret etdiler,
dostlarym meni unutdylar.
15Saçagymdan duz iýenler hem unutdylar meni,
hatda öz gyrnaklarym-da meni ýat saýýarlar,
olaryň gözüne men bir keseki.
16Hyzmatkärimi çagyrýan, ýöne jogap ýok,
ýalbar-ýakar etmeli bolýan özüm.
17Demim aýalymda ýigrenç döredýär,
öz maşgalam meni ýigrenýär[+].
18Ýaş çagalar-da meni kemsidýärler,
aýaga galanymda, meni ýaňsylaýarlar[+].
19Içgin dostlarym meni ýigrenýärler,
eý görenlerim menden ýüz öwürdiler.
20Diňe ham bilen süňke öwrüldim,
ölümiň bäri ýanynda durun men.
21Maňa rehim ediň, eý, dostlarym, rehim ediň, maňa!
Çünki Hudaý maňa el urdy[+].
22Näme üçin sizem Hudaý ýaly meni yzarlaýarsyňyz,
näme meniň tenimden doýmaýarsyňyzmy?


23Wah, meniň sözlerim ýazylsady!
Wah, olar kitaba ýazylsady![+]
24Wah, sözlerim demir galam we gurşun bilen
gaýanyň ýüzüne ebedilik oýulyp ýazylsady![+]
25Çünki men Penakärimiň diridigini,
ahyrynda Onuň bu ýerde durjakdygyny bilýärin[+].
26Hamym çüýränden soňam
tenimde Hudaýy görerin[+].
27Hudaýy keseki gözi bilen däl-de,
öz gözlerim bilen görerin,
ýüregim üzülip barýar.
28„Biz ony nähili yzarlarys?
Belanyň körügi Eýýupdyr“ diýseňiz,
29siz gylyçdan heder ediň,
çünki gazap gylyç jezasyny getirýär,
şonda hökümiň bardygyny bilersiňiz»[+].

#### 20‑nji bap


Sopar Eýýuba jogap berýär

1Onsoň nagamly Sopar şeýle diýdi:[+]

2«Gulak goý! Pikirlerim jogap bermäge mejbur edýär,
mundan artyk saklanyp bilmerin.
3Sözleriň bilen meni kemsidýäň,
düşünjäm saňa jogap berdirýär.


4Owaldan bäri,
ynsanyň dünýä gelşinden bäri bilmeýärmidiň muny[+]?
5Pisleriň heşellesi wagtlaýyndyr,
hudaýsyzyň şatlygy bir salymlykdyr.
6Olaryň boýy hatda göklere ýetip,
başlary bulutlara degse-de,[+]
7pisler öz nejasaty kimin baky ýok bolarlar,
olary tanaýanlar: „Olar nirede?“ diýerler[+].
8Düýş kimin uçup giderler,
gijeki görnüş kimin gaýyp bolarlar[+].
9Bir gören göz gaýdyp görmez olary,
mekany-da olary ikilenç görmez[+].
10Ogullary pukaralaryň öňlerinde özlerini kiçelderler,
elleri bilen olaryň baýlygyny yzyna gaýtararlar.
11Bedenleri ýaşlyk gujuryndan doly hem bolsa,
olar bilen toprak astynda ýatarlar.


12Hatda ýamanlyk agza datly görnüp,
ony diliniň astynda gizleseler-de,[+]
13ýamanlygy saklap, goýbermän,
agyzlarynda saklasalar-da,
14iýenleri aşgazanynda turşar,
içlerinde ýylanyň zäherine döner.
15Baýlygy ýuwudyp, ýene gusýarlar ony,
Hudaý ony içlerinden çykarýar.
16Ýylanlaryň zäherini sorarlar,
alahöwreniň dişi olary öldürer.
17Akar suwlaryň,
baldyr gaýmak akýan dereleriň hözirini görmezler.
18Gazananlaryny iýmän, yzyna gaýtararlar,
eden söwda-satygyndan haýyr görmezler.
19Çünki pukaralary ezip, olardan ýüz öwürdiler,
öz gurmadyk öýlerini eýelediler.


20Açgözlükden kalplary rahatlyk tapmaz,
arzyly zatlary olary halas etmez.
21Iýenlerinden artany bolmady,
munuň üçin rowaçlyklary uzaga çekmez.
22Bollukda azap çekerler,
depelerinden muşakgat iner.
23Garynlaryny doýranlarynda,
Hudaý lowlaýan gazabyny üstlerine döker,
gazabyny başlaryndan iýmit kimin ýagdyrar.
24Demir ýaragdan gaçyp gutulsalar,
bürünç ýaý içlerinden parran geçer.
25Ok içlerinden böwsüp geçer,
ýalpyldaýan ujy böwürlerinden çykar,
üstlerine howp abanar[+].
26Tüm garaňkylykda hazynalary ýok bolar,
üflenmedik ot olary ýuwudar,
çadyrlarynda galanlaryny ýakyp ýok eder[+].
27Gökler şaýatlyk eder etmişlerine,
bütin älem-jahan olara garşy çykar.
28Hudaýyň gazap güni
öýleri emlägi bilen süpürilip äkidiler.
29Ine, şudur pisleriň Hudaýdan aljak paýy,
Hudaýyň olara beren mirasy[†]»[+].

#### 21‑nji bap


Eýýup Sopara jogap berýär

1Eýýup şeýle diýdi:

2«Dykgat bilen gulak goýuň sözüme,
goý, bu siziň maňa berjek teselliňiz bolsun.
3Gezek beriň, men gepläýin,
sözümi gutaranymdan soň masgaralaň[+].


4Ynsana arz-şikaýat edýänmi men?
Neneň janym ýanmasyn?
5Halyma seredip, akylyňyz çaşsyn,
eliňizi agzyňyza tutuň[+].
6Derdimi ýada salanymda, galagoplanýaryn,
süňňüme galpyldy aralaşýar.
7Näme üçin pisler ýaşaýarlar,
gojalyga ýetip, gujur-gaýratlary artýar[+]?
8Perzentleri ýanlarynda,
zürýatlary gözleriniň alnynda.
9Öýlerinde howpsuzlykda, gorkusyz ýaşaýarlar,
Hudaý-da olara jeza bermeýär.
10Öküzleri kemsiz örňeýär,
sygyrlary guzlýar, göle düşmeýär.
11Çagalaryny süri kimin ýola salýarlar,
oglanlary tans edişýärler.
12Deprek, lira[†] bilen aýdym aýdyşyp,
şatlanýarlar olar tüýdük sesine.
13Ömürlerini hoşwagtlykda geçirip,
ölüler dünýäsine[†] asudalykda girýärler.
14Pisler Hudaýa şeýle diýýärler: „Bizi öz günümize goý!
Çünki biz Seniň ýoluňy öwrenmek islemeýäris[+].
15Gudratygüýçli kim bolupdyr
Oňa sežde ederimiz[†] ýaly?
Oňa dileg edip, görýän haýrymyz näme?“[+]
16Rowaçlygy öz ellerinde dälmi näme?
Pisleriň nesihaty menden uzakda bolsun![+]


17Pisleriň çyrasy näçe gezek öçdi?
Başlaryna üznüksiz betbagtçylyk abananyny gördüňmi?
Hudaý gazabyna olary görgä duçar edýärmi[+]?
18Haçan olar ýele sowrulýan saman ýaly,
tüweleý öňündäki saman çöpi ýaly boldular[+]?
19Siz: „Hudaý atalarynyň jezasyny çagalaryna çekdirýär“ diýýäňiz.
Goý, atalaryň muny bileri ýaly,
Hudaý olara almytyny bersin[+].
20Atalar heläkçiligini öz gözleri bilen görsünler,
olar Gudratygüýçliniň gazabyndan içsinler[+].
21Çünki bu dünýäden ötensoňlar,
yzlarynda galan hojalygyndan näme gaýgysy bolsun?
22Gökdäkilere höküm edýän Hudaýa
akyl berip biljek barmydyr[+]?
23Biri sagatka ölýär,
büs-bütin rahat we gaýgysyz.
24Eti-gany ýerinde bolup,
süňkleri ýilikden doludyr.
25Beýleki biri dert çekip,
gowulyga gözi düşmän ölýär.
26Olar toprak astynda bile ýatýarlar,
üstlerini gurtlar basýar.


27Bilýän men siziň pikirleriňizi,
garşyma edýän dildüwşükleriňizi.
28Çünki siz: „Asylzadaň öýi nirede?
Pisleriň çadyry nirede?“ diýýäňiz.
29Ýolagçylardan soramadyňyzmy?
Şaýatlyklaryna gulak asmadyňyzmy?
30Pisler peläket güni aman galýarlar,
Hudaýyň gazaply gününden gutarylýarlar[+].
31Pisleriň hereketlerini kim ýüzlerine basjak?
Etmişlerine görä kim olara jeza berjek[+]?
32Olar gabra getirilende,
mazarlarynyň başynda sakçy goýulýar.
33Jaýlanan topragy olara ýakymlydyr,
hemmeler olaryň yzyna düşerler,
olaryň öňünden gidenler san-sajaksyzdyr.
34Siz boş sözleriňiz bilen maňa näme teselli berjek?
Bar diýýän zatlaryňyz galpdyr».

#### 22‑nji bap


Elipaz Eýýuba jogap berýär

1Teýmanly Elipaz şeýle diýdi:[+]

2«Ynsan Hudaýa ýaramly bolup bilermi?
Hatda iň akyldaryň Oňa peýdasy degermi?
3Dogrulygyňdan Gudratygüýçli näme lezzet alýar?
Päk durmuşda ýaşaýanyň Hudaýa näme haýry bar[+]?
4Hudaýyň seni jezalandyrmasy, höküm etmesi
Ondan gorkýandygyň üçinmi?
5Erbetligiň ummasyz,
etmişleriň tükeniksiz dälmi?
6Çünki öz doganyňdan nähak girew aldyň,
eşiklerine çenli sypyryp, olary ýalaňaç goýduň[+].
7Ýadawa içmäge suw bermediň,
açdan çöregiňi gysgandyň[+].
8Ine, güýçlüler ülkä eýe bolýandyr,
hormatlanýan onda ýaşaýandyr.
9Dul hatynlary yzyna boş goýberdiň,
ýetimleri ezdiň[+].
10Munuň üçin daş-töweregiň duzaklar bilen gurşalýar,
duýdansyz gorky seni galagopluga salýar[+].
11Hiç zady görüp bilmeziň ýaly, garaňkylyk seni basýar,
sil gelip, seni gark edýär[+].


12Hudaý gökleriň ýokarsynda dälmidir?
Ýokardaky ýyldyzlara nazar sal, olar, gör, nähili belentlikde![+]
13Şonuň üçin sen: „Hudaý nämäni bilýär?
Ol tüm garaňkylyk içinden höküm edip bilýärmi[+]?
14Bulutlar Oňa tutudyr, Ol görüp bilmez,
Ol gök gümmezinde gezýändir“ diýýäň.
15Pisleriň ýörän
köne ýoluny tutjakmy?
16Olar wagtyndan öň ýygnaldylar,
düýplerini suw aldy[+].
17Olar Hudaýa: „Bizi öz günümize goý!
Gudratygüýçli, sen bize näme edip bilersiň?“ diýdiler[+].
18Şonda-da Hudaý öýlerini bereket bilen doldurdy,
pisleriň maslahaty menden uzakda bolsun![+]


19Dogruçyllar pisleriň weýran edilenini görüp begenýär,
bigünä hem olaryň üstünden gülýär[+].
20Olar: „Ýagylarymyz ýok edildi,
galan zatlary ýanyp kül boldy“ diýýärler.


21Hudaý bilen dost bol, rahatlykda bol,
şonda haýyr taparsyň.
22Gulak goý Onuň agzyndan çykýan öwüt-ündewe,
sözlerini ýüregiňde sakla[+].
23Gudratygüýçlä tarap öwrülseň, öňki halyňa gowşarsyň,
etmişi çadyryňdan uzaklaşdyrsaň,[+]
24altyny topraga,
Opyr tyllasyny jülgedäki daşlaryň arasyna atsaň,[+]
25Gudratygüýçlini öz altynyň,
gymmatbaha kümşüň saýsaň,
26ine, şonda Gudratygüýçlüden göwnühoş bolarsyň,
Hudaýa ýüz tutarsyň[+].
27Hudaýdan dileg edersiň, Ol hem seni eşider,
sen hudaýýolularyňy berersiň[+].
28Ol diýen zadyňy ýerine ýetirer,
ýollaryňa nur çaýylar[+].
29Beýlekiler kemsidilende: „Ýeriňden gal“ diýýäň,
çünki Hudaý pes göwünlileri halas edýär.
30Hudaý hatda ýazyklylary-da halas eder,
olar seniň elleriň tämizligi[†] üçin gutularlar»[+].

#### 23‑nji bap


Eýýubyň şikaýaty

1Eýýup şeýle diýdi:

2«Bu gün aç-açan arz-şikaýat edýän,
Hudaýyň eli ahy-zaryma garamazdan agyr.
3Wah, Hudaýy nireden tapmalydygyny bir bilsedim,
Onuň mesgenine barardym.
4Arzymy Onuň huzurynda beýan ederdim,
dawalarymy jikme-jik aýan ederdim[+].
5Onuň maňa berjek jogabyny bilerdim,
aýtjak zadyna düşünerdim.
6Ol beýik güýji bilen garşyma çykarmydy?
Ýok, Ol maňa gulak asardy.
7Dogruçyl adam huzurynda Onuň bilen dawalaşyp biler,
men Hökümdarymyň ýanynda hakykat gazanardym.


8Gündogara gitsem, Hudaý ol ýerde ýok,
günbatara gitsem, Ony tapyp bilmeýärin.
9Demirgazykda işleýär, Ony gözüm saýgaryp bilenok,
günorta öwrülýär, Ony görüp bilmeýärin.
10Emma Ol meniň ýöreýän ýolumy bilýär,
meni synaga salanda, altyn deý päk çykaryn[+].
11Hudaýy ädimme-ädim yzladym,
Hudaýyň ýoluny tutup, ondan çykmadym.
12Beren tabşyryklaryndan dönmedim,
sözlerini kalbymda arzylap sakladym.


13Hudaý karar çykarýar, kim Oňa garşy çykyp biler?
Ol islän zadyny edýär[+].
14Ýüregine düwenlerini eder Ol,
olaryň ýene, gör, näçesi Onda bardyr.
15Şonuň üçin Onuň bilen ýüzbe-ýüz bolmakdan eýmenýän,
pikir edenimde, Ondan gorkýaryn.
16Hudaý meniň ýüregimi ejizletdi,
Gudratygüýçli meni eýmendirdi.
17Garaňkylyk meni ýok etsedi,
ýüzümi zulmat örtsedi».

#### 24‑nji bap


Eýýup şikaýatyny dowam edýär

1«Näme üçin Gudratygüýçli höküme wagt bellemeýär?
Näme üçin Ony tanaýanlar bu günleri görmeýärler?
2Adamlar araçäk daşlary süýşürýärler,
sürüleri ogurlaýarlar-da, bakýarlar[+].
3Ýetimleriň eşegini ogurlap äkidýärler,
dul hatynyň öküzini girew alýarlar.
4Mätäçleri ýoldan kowýarlar,
ýurduň garyplary olardan bukulýarlar[+].
5Çöldäki gulanlar kimin,
ýoksullaryň hersi bir ýana dagap gidýär,
Olar çagalary üçin çölde iýmit gözleýärler.
6Iýmitlerini kesekileriň ekin meýdanyndan ýygnamaly bolýarlar,
erbetleriň üzüm bagyndan galan-gaçanyny ýygýarlar.
7Gije eşiksiz, ýalaňaç ýatýarlar,
sowukda ýapynmaga ýorganlary ýok[+].
8Daglara ýagan çabgadan ezilýärler,
gaýany pena edinip gujaklaýarlar.
9Süýtden aýrylmadyk ýetim çaga ogurlanýar,
garybyň çagasy girew alynýar.
10Olar daşarda ýalaňaç enteýärler,
aç garna bugdaý desselerini daşaýarlar.
11Daşlaryň arasynda ýag üçin zeýtuny ýençýärler,
şerap üçin üzüm sykýarlar, emma özleri teşnedir.
12Şäherlerden ölüp barýanlaryň iňňildisi eşidilýär,
jany hasratlylar perýat edýärler,
emma şonda-da Hudaý olaryň dileglerine üns bermeýär[+].


13Ine, ýagtylyga garşy baş göterýänler bar,
ýagtylygyň ýoluny tanamaz olar,
onuň ýodalaryndan ýöremezler[+].
14Garyby, ýoksuly öldürmek üçin,
ganhor alagaraňkylykda oýanýar,
gijesine bolsa ogurlyk edýär.
15Zyna edýänleriň gözi alagaraňkylykdadyr,
hiç kim görmez öýdýärler,
ýüzlerini büreýärler[+].
16Gijesine öý talaýarlar,
gündizine gizlenýärler,
Yşygyň nämedigini bilmeýärler.
17Çünki säher olara tüm garaňkylykdyr,
tüm garaňkylygyň howplaryna öwrenişen olar.


18Pisler suwuň ýüzündäki köpük kimindir,
olaryň ýer paýy näletlenendir,
hiç kim olaryň üzüm bagyna aýak basmaz.
19Guraklygyň we yssynyň gar suwlaryny sorup alşy deý,
ölüler dünýäsi-de[†] günäkärleri ýuwudýandyr.
20Olary ene ýatgysy unudýar,
gurt olary iýip, lezzet alýar,
olar hiç kimiň ýadyna düşmeýärler,
adalatsyzlyk[†] agaç kimin syndyrylýar[+].
21Pisler önelgesiz aýala sütem edýärler,
dul hatyna ýagşylyk etmeýärler.
22Hudaý gudraty bilen güýçlüleri ýere çalýar,
olar beýgelseler-de, ýaşamaga umytlary galmaz.
23Hudaý olara howpsuzlyk berýär, olar Oňa daýanýarlar,
Onuň gözi olaryň ýollaryndadyr.
24Bir salym göterilip, soňra ýitirim bolýarlar,
başgalar ýaly gurap, ýok bolýarlar,
däne başlary kimin kesilýärler[+].
25Men nähak bolsam, ýalançylygymy kim subut etjek?
Kim sözlerimiň dereksizdigini görkezjek?»

#### 25‑nji bap


Bildadyň sözi

1Şuwaly Bildat şeýle diýdi:[+]

2«Hudaý gudratly we haýbatlydyr!
Gökde asudalygy berýän Oldur.
3Goşunyny sanamaga san ýetjekmi?
Güni kimiň üstüne dogmaz[+]?
4Ynsan Hudaýyň öňünde nädip dogry bolup biler?
Ynsandan doglan nädip päk bolup biler[+]?
5Hatda Hudaýa Aý şugla saçmasa,
ýyldyzlar Oňa öçügsi görünse,
6onda ynsan Hudaýyň gözüne gurçukça,
adamzat-da gurtça görner!»[+]

#### 26-njy bap


Eýýup Bildada jogap berýär

1Eýýup şeýle diýdi:

2«Sen kuwwatsyza nähili ýardam etdiň!
Güýçsüze nähili medet berdiň!
3Akmaga nähili paýhas berdiň,
paýhassyza nähili öwüt berdiň!
4Bu sözleri saňa öwreden kim?
Sen arkaly gepleýän kimiň ruhy[†]?


5Çuň suwlaryň astyndaky ölüler
öz mekanlarynda titreşýärler.
6Hudaýyň öňünde ölüler dünýäsi[†] ýalaňaçdyr,
heläkçilik ýeriniň örtügi ýokdur[+].
7Hudaý gökleri boşlugyň üstüne ýazýar,
ýeri-de hiç zatdan asýar[+].
8Suwlary bulutlaryň içinde saklaýar,
bulutlar olaryň agramyna böwsülmeýär[+].
9Tagtynyň ýüzüni büreýär,
üstüni bulut bilen örtýär.
10Ýagtylyk bilen garaňkylygyň arasyna,
suwlaryň ýüzüne serhet çekdi[+].
11Gögüň sütünleri sarsýar,
Hudaýdan gorkularyna titreşýär[+].
12Güýji bilen deňzi togtatdy Ol,
äpet Rahaby ýok etdi paýhasy bilen[+].
13Gökler Onuň demi bilen gözel boldy,
aždarhany[†] eli bilen ýok etdi[+].
14Ujypsyzja bölegidir bular Onuň ýollarynyň,
Ol hakda eşidýänlerimiz, gör, nähili az!
Düşünip biljek barmy gudratynyň beýikligine Onuň?»

#### 27‑nji bap


Eýýup sözüni dowam edýär

1Eýýup sözüni dowam edip, şeýle diýdi:

2«Hakymdan mahrum eden Hudaýyň,
maňa ajy hasrat çekdiren
Gudratygüýçliniň adyndan ant içýän,[+]
3içimde janym,
burnumda Hudaýyň demi barka,[+]
4haky sözlärin diňe,
dilime alman nähak söz.
5Sizi aklamaryn asla,
tä ölýänçäm, päkligimde galaryn.
6Dogrulygymy pugta saklaryn, goýbermen,
ömürboýy paş etmez meni wyždanym.


7Goý, duşmanlarym erbetleriň gününe,
garşydaşlarym pisleriň gününe düşsün!
8Hudaý hudaýsyzy ýok edip, janyny alansoň,
onda näme umyt bolsun[+]?
9Üstüne betbagtçylyk abananda,
Hudaý onuň perýadyny eşidermi[+]?
10Gudratygüýçlüden hoşal bolarmy ol?
Ol her zaman medet dilärmi Hudaýdan?
11Size Hudaýyň gudratyny,
ýaşyrman aýan ederin Gudratygüýçliniň ýollaryn.
12Muny öz gözüňiz bilen gördüňiz,
näme üçin beýle boş gürrüň edýäňiz?


13Şudur Hudaýyň erbetlere berjek paýy,
Gudratygüýçliniň zalymlara berjek mirasy[†]:[+]
14Näçe köp bolsa-da, ogullary gylyçdan gyrylýarlar,
zürýatlary-da açlykdan[+].
15Aman galanlary gyrgyndan ölüp gömlerler,
dul hatynlary ýasyn tutmaz olaryň[+].
16Kümşi çäge kimin ýygnap,
geýim baryn toplasalar-da,[+]
17dogruçyllar geýer olary,
bigünäler paýlaşarlar ol kümüşleri[+].
18Höwürtgeler ýaly,
sakçyň çatmasy ýaly
dikýärler öýlerini[+].
19Barly baýlyk bilen uka gidenem bolsa,
gözüni açanda, tapmaz baýlygyn[+].
20Olary gorky basýar sil kimin,
gijesine tüweleý uçuryp äkidýär.
21Sörtük ýeli öz ugruna göterip äkidýär,
olary öz mesgenlerinden süpürip taşlaýar[+].
22Gazap bilen üstlerine okdurylýar ýel,
bu gazaply ýelden gaçmaga synanyşýarlar.
23Ýel olara el çarpyp,
ýerinden sykylyk atýar»[+].

#### 28‑nji bap


Paýhas öwgüsi

1«Elbetde kümşüň käni,
altynyň eredilýän göweji bardyr.
2Demir ýerden alynýar,
mis daşdan eredilýär.
3Ynsan garaňkylygyň soňuna çykýar,
zulmatda mis agtaryp,
tüm garaňkylykda ýeriň aňry çägine ýetýär.
4Ynsan aýagy degmedik ýerlerde,
ýüplerden aşak sallanyp,
ilatsyz ýerde magdan gazýar.
5Ýerden çörek önýär,
asty bolsa ot bilen oýuk-oýuk edilýär.
6Daşlary gök ýakudyň mekany,
topragynda altyn bar.
7Bu ýodany ýyrtyjy guş bilýän däldir,
oňa algyryň gözi düşmedik asla.
8Buýsanjaň haýwanlar ol ýere aýak basan däldirler,
arslanyň-da aýagy degen däldir oňa.
9Magdançylar gaýalary agtaryp,
daglaryň düýbüne çenli gazýarlar.
10Gaýalaryň içinden magdan gazyp alýarlar,
gözleri gymmatbaha zatlaryň gözlegindedir.
11Çeşmeleriň akymyny togtadyp,
gizlin hazynalary ýüze çykarýarlar.


12Emma paýhas nireden gelýär?
Düşünjäniň gözbaşy nirede[+]?
13Paýhasyň gadyryny bilmeýär ynsan,
tapylgysyzdyr ol bu dünýäde[+].
14Çuňluk: „Ol mende ýokdur“ diýýär,
deňiz: „Ol mende däl“ diýýär.
15Ne sap altyna, ne-de kümşe,
çalşyp bolýar ony[+].
16Opyr altyny, gymmatbaha hakyk,
gök ýakut onuň bahasyna ýetmez[+].
17Ne altyn, ne-de göwher oňa taý geler,
ony sap altyn gaplara çalşyp bolmaz.
18Merjen bilen dürüň-ä adam agzalmasyn,
paýhasyň bahasy lagyldanam gymmatlydyr[+].
19Efiopiýa topragynyň gök ýakudy oňa taý gelmez,
hatda sap altyn bilen hem baha kesip bolmaz.


20Onda paýhas nireden gelýär?
Düşünjäniň gözbaşy nirede?
21Ähli janly-jandardan gizlenýändir ol,
gökdäki guşlardan hem ýaşyrylýandyr.
22Heläkçilik we Ölüm:
„Diňe paýhasyň myş-myşyny eşitdik“ diýýärler.
23Paýhasa ýoly Hudaý bilýär,
onuň mekanyny diňe Ol bilýär.
24Çünki Hudaý ýeriň aňry çägine ser salýar,
gökleriň astyndaky ähli zady görýär.
25Ýeliň agramyny kesgitläp,
suwlary ölçege görä paýlanda,
26ýagyş ýagdyryp,
gök gübürdisine ýol açan wagty,[+]
27Ol paýhasy görüp, yglan etdi,
ony tassyklady, soňam synady[+].
28Onsoň Ol adamzada:
„Ine, Rebden[†] gorkmak – bu paýhasdyr.
Şerden gaça durmak – bu düşünjedir“ diýdi»[+].

#### 29-njy bap


Eýýubyň soňky sözi

1Eýýup sözüni dowam edip, şeýle diýdi:

2«Wah, men ýene öňki aýlara dolanyp barsadym!
Hudaýyň meni goran günlerindäki ýaly bolsadym!
3Şol wagtlar Hudaýyň çyrasy depäme nur saçardy,
garaňkylykda Onuň nury bilen ýörärdim[+].
4Jahylkam Hudaý maňa ýar bolup,
çadyrymy gorapdy.
5Şol döwürde Gudratygüýçli meniň bilendi,
çagalarymyňam bary töweregimdedi[+].
6Ýollarym süýt bilen ýuwlardy,
gaýadan zeýtun ýagy akardy![+]
7Şäher derwezesine baranymda,
meýdançada oturmaga ýerime geçenimde,
8ýaşlar meni görüp, ýol bererdiler,
garrylar-da ör turardylar.
9Han-begler-de gürrüňlerini bes edip,
elleri bilen agyzlaryny tutardylar.
10Baştutanlardan ses-üýn çykmazdy,
olar meniň öňümde lal-jim bolardylar[+].
11Sözümi eşiden meni öwerdi,
gören-de, meni taryplardy.
12Çünki men haraý islän garyby,
kömege mätäç ýetimi halas ederdim[+].
13Ölümiň bäri ýanyndakylaryň alkyşyny alardym,
dul hatynlaryň kalbyna nagmalar bererdim.
14Dogruçyllygy eşik kimin geýdim,
ol meni örtdi;
adalatym[†] bolsa don we selle kimindi[+].
15Körlere gözdüm,
agsaklara-da aýakdym.
16Garyplara atadym,
ýatlaryň hukuklaryny gorardym[+].
17Erbetleriň äňini ýazdyryp,
awuny agyzlaryndan alardym[+].
18Men öz ýanymdan şeýle pikir ederdim:
„Günlerim çäge kimin köp bolup,
öz öýümde asudalykda ölerin.
19Köklerim suwlara tarap ýaýrap,
şahalaryma bütin gije çyg düşýär.
20At-abraýym könelmez,
ýaýym elimde bolar elmydam“.
21Hemmeler sözlerime sabyrly gulak goýup,
maslahatymy ses-üýnsüz diňlärdiler.
22Sözümi soňlanymdan soň, meniň bilen dawalaşýan bolmazdy,
sözlerim ýagyş damjalary kimin ýakymlydy olara.
23Ýagşa garaşyşlary ýaly maňa garaşardylar,
sözlerimi ýaz ýagşy deý içerdiler[+].
24Ýylgyryp bakanymda, gözlerine ynanmazdylar,
nurana ýüzümden ruhlanardylar.
25Olara baş bolup, ýol görkezýän mendim,
leşgerleriň arasyndaky şa kimin,
ýas tutýanlara göwünlik berýän adam ýaly ýaşardym».

#### 30-njy bap


Eýýup öz derdi barada aýdýar

1«Emma indi ýaşkiçiler,
üstümden gülýärler,
atalaryny sürimi goraýan
itleriň ýanynda goýmaga-da laýyk görmezdim[+].
2Olardan maňa ne peýda bar?
Bileklerinde kuwwat ýok.
3Olar mätäçlikden, açlykdan ýaňa
gije çölde, harabalykda ýer gemirýärler.
4Çöldäki ajy otlary ýygýarlar,
iýmitleri sübseligiň köküdir.
5Olar halk arasyndan kowulýarlar,
halk ogrular ýaly olaryň üstüne gygyryşýar.
6Jülgedäki gowaklarda, ýerdäki çukurlarda,
gaýalaryň arasynda mesgen tutýarlar.
7Çalylar arasynda uwlaşyp,
tikenekler astynda biri-birlerine dyknyşýarlar.
8Akmak[†], atsyz-sorsuz ynsan ogullary
gamçylanyp, ýurtdan çykaryldy.


9Indi olaryň ogullary meni nagma bilen ýaňsylaýarlar,
men olar üçin gülki bolup galdym[+].
10Meni ýigrenýärler, menden gaça durýarlar,
ýüzüme tüýkürmegi-de hiç zatça görmeýärler[+].
11Ýaýymyň kirşini kesip, Hudaýyň maňa ejir çekdirendigi üçin,
olar gözümiň alnynda islänini edýärler.
12Äjit-mäjitler sagymdan hüjüm edip,
aýaklarymy büdredýärler,
basyp almak üçin, ýollary taýýarlaýarlar[+].
13Ýolumy bekläp,
meni ýok etmäge çalyşýarlar,
olary togtadýan ýok.
14Diwar gädiklerinden geçip,
harabalygyň arasyndan üstüme topulýarlar.
15Üstüme howp abanýar,
şan-şöhratym ýele sowrulýar,
hoşwagtlygym bulut kimin geçip gitdi[+].


16Indi janym takatdan düşdi,
meni muşakgatly günler gurşap aldy.
17Gijesine süňňüm syzlaýar,
janymy gemirýän agyrylar dynuwsyzdyr.
18Hudaý gazap bilen ýakamdan tutýar,
ezenegimden ýapyşýar.
19Hudaý meni laýa batyrdy,
toza, küle döndüm men.
20Saňa ýalbarýan, maňa jogap bermeýäň,
aýaga galýan, Sen gözüňi diňe maňa dikýäň.
21Maňa rehimsizlik etdiň,
güýç-gudratyň bilen meni ezýäň.
22Meni galdyryp, ýele kowaladýaň,
gaý içinde derbi-dagyn edýäň[+].
23Bilýän men, başymdan ölüm inderjegiňi,
ähli diriler üçin taýynlan ýeriňe äkitjekdigiňi.
24Medet diläp perýat edýäne,
betbagta garşy el galdyrmak bolmaz ahyryn!
25Gara günliniň halyna aglamadymmy?
Ýoksullar üçin ýüregim gyýym-gyýym bolmadymy?
26Emma ýagşylyga umyt baglamda, ýamanlyk geldi,
ýagtylyga garaşanymda, zulmat geldi[+].
27Içim ot alyp, ynjalyk tapmaýar,
muşakgatly günler başyma düşýär.
28Güneşsiz hamym garalýar,
jemagat arasynda durup, perýat edýärin.
29Şagallara gardaş,
düýeguşlara ýoldaş boldum.
30Hamym garalyp soýulýar,
süýeklerim gyzdyrmadan ýanýar[+].
31Liramyň[†] owazy ýasa,
tüýdügimiň owazy agy sesine dönýär».

#### 31‑nji bap


Eýýup öz aýypsyzlygyny tassyklaýar

1«Boý gyza gyýa göz bilen
bakmajagyma ant içdim[+].
2Çünki ýokardaky Hudaýdan paýym nedir,
gökdäki Gudratygüýçlüden mirasym[†] nedir diýip pikir etdim[+].
3Erbetleriň başyndan betbagtçylyk,
pislik edýänleriň başyndan bela inmeýärmi?
4Ol ýöreýän ýollarymy görüp,
her ädimimi yzarlaýar[+].
5Men ýalan sözläp,
hilegärlige ýüz uran bolsam,
6Hudaý adyl höküm etsin,
meniň päkdigimi bilsin[+].
7Aýagym ýoldan çykan bolsa,
ýüregim gözüme eýeren bolsa,
ellerime gara ýokduran bolsam,
8goý, ekenimi başgalar iýsin,
ekinim köki bilen sogrulsyn[+].


9Ýüregimi bir aýala aldyran bolsam,
goňşymyň gapysynda bukuda ýatan bolsam,[+]
10goý, aýalym başganyň bugdaýyny üwesin,
goý, oňa başga erkekler ýanaşsyn[+].
11Çünki bu azgynlykdyr,
höküm edilmeli jenaýatdyr.
12Bu heläkçilik ýerine çenli ýakýan ot,
bar ekinimi köki bilen ýakar ol[+].


13Gulum ýa-da gyrnagym maňa arz-şikaýat edende,
men olara adalatsyzlyk[†] eden bolsam,
14Hudaý aýaga galanda, men näme ederin?
Ol hasap soranda, Oňa näme jogap bererin?
15Enemiň göwresinde meni ýaradan, olary-da ýaratmadymy näme?
Göwrede bize şekil beren bir Hudaý dälmi näme[+]?


16Garyplary isläninden mahrum eden bolsam,
dul hatyny umytdan düşüren bolsam,
17ýa-da nanymy ýeke iýip,
ýetimler bilen paýlaşmadyk bolsam,[+]
18(ýaşlygymdan bäri ýetimlere atalyk edip geldim,
doglanym bäri dul hatynlara ýol görkezip geldim)[+]
19eşiksiz heläk bolany,
ýapynjasy bolmadyk mätäji görüp,
20olary goýunlarymyň ýüňi bilen ýylatmadyk bolsam,
olar hem bütin ýüregi bilen meni alkyşlamadyk bolsalar,[+]
21kömekçilerimiň tarapymy çaljagyna gözüm ýetip,
ýetime el galdyran bolsam,[+]
22goý, omzum ýazsyn,
golum omzumdan omrulsyn.
23Çünki Hudaýdan geljek betbagtçylykdan gorkdum,
beýikliginden ýaňa Onuň huzurynda durup bilmezdim.


24Altyna bil baglan bolsam,
sap altyna ynam eden bolsam,[+]
25ummasyz baýlygyma buýsanyp,
elimiň gazanjyna guwanan bolsam,[+]
26parlaýan Güne garap,
asmandaky ajaýyp Aýa bakyp,
27köňlümiň meýlini azdyryp,
Aýa, güne sežde hökmünde ýüzüme sylan bolsam,[+]
28bu hem höküme laýyk etmiş bolardy,
gökdäki Hudaýy inkär etdigim bolardy.


29Duşmanlarymyň heläkçiligine begenip,
başlaryndan bela inende, heşelle kakan däldirin[+].
30(Gargyş bilen olaryň ölümini diläp,
dilim bilen günä etmedim.)[+]
31Çadyrymdakylar: „Eýýubyň beren etinden
garnyny doýurmaýan barmy?“ diýen bolsalar,
32(mysapyr köçede ýatan däldir,
çünki gapym mydama ýolagçylar üçin açykdy)[+]
33-34mähelleden juda gorkup,
olaryň ýigrenjinden heder edip,
dymyp, daşa çykman,
ýürekde etmişlerimi gizläp,
beýlekiler ýaly ýazyklarymy ýaşyran däldirin[+].


35Wah, maňa bir gulak asýan bolsady!
Wah, Gudratygüýçli Hudaý, Sen bir maňa jogap bersediň!
Şonda aýdan zatlarymyň hakdygyny subut edip, gol çekerdim!
Wah, Aýyplaýjym hökümleri ýazyp, elime bersedi![+]
36Şübhesiz ony gerşimde göterip,
başyma täç ederdim.
37Her ätlän ädimimiň hasabatyny bererdim Oňa,
şazada kimin Onuň huzuryna barardym.


38Ýerim maňa garşy perýat eden bolsa,
onuň keşleri bile aglaşýan bolsa,
39tölegsiz ýeriň hasylyndan iýen bolsam,
ýer eýeleriniň janyna kast eden bolsam,
40goý, ol ýerde bugdaý ýerine tiken,
arpa ýerine haşal otlar bitsin!»


Eýýubyň sözleri tamam boldy[+].

#### 32‑nji bap


Elihu Eýýubyň dostlaryna jogap berýär

1Şeýdip, bu üç kişi Eýýup bilen jedelini bes etdi, çünki Eýýup öz gözüne dogruçyl göründi. 2Onsoň ram urugyndan, büz tiresinden bolan Barakeliň ogly Elihu muňa gazaplandy. Onuň Eýýuba gaty gahary geldi, sebäbi Eýýup Hudaýy däl-de, özüni aklady[+]. 3Elihu Eýýubyň üç dostuna-da gaty gaharlandy, çünki olar dogry jogap tapmansoňlar, Hudaý günäkär ýaly bolup göründi. 4Elihu beýlekilerden ýaş bolandygy üçin, Eýýup bilen gepleşmäge öz nobatyna garaşdy[+]. 5Bu üç adamdan jogap ýokdugyny görende, Elihu gazaplandy.

6Büz tiresinden bolan Barakeliň ogly Elihu şeýle jogap berdi:

«Men ýaş, siz garry,
şonuň üçin men çekindim,
öz pikirimi aýtmaga gorkdum.
7Içimi gepledip: „Goý, gojalar geplesinler,
ýaşulular[†] paýhas bersinler“ diýdim[+].
8Ýöne ynsana içindäki ruh[†],
Gudratygüýçliniň demi akyl berýär[+].
9Paýhas diňe gojalarda däldir,
hakykata düşünýän diňe ýaşulular[†] däldir.
10Şonuň üçin: „Maňa gulak salyň,
men öz pikirimi beýan etsem“ diýýän.


11Ine, men sözleriňize garaşdym,
aýtjak zadyňyzy agtarýarkaňyz,
parasatly gepiňize gulak asdym.
12Sizi dykgat bilen diňledim,
emma hiç biriňiz Eýýubyň nähaklygyny subut etmediňiz,
hiç biriňiz onuň sözlerine jogap bermediňiz.
13Siz: „Biz paýhas tapdyk,
ony Hudaý nähak çykarsyn, ynsan däl“ diýmäň.
14Eýýup sözlerini maňa garşy gönükdirmedi,
oňa siziň sözleriňiz bilen jogap bermerin.


15„Olar gorkup, jogap berip bilmeýärler,
söz tapmaýarlar aýtmaga.
16Olardan ses-seda çykmaýar,
olar jogapsyz durlar“ diýip,
men garaşaýynmy indi?
17Men-de öz jogabymy bererin,
öz pikirimi beýan ederin.
18Çünki men sözden doly,
içimdäki ruh[†] meni gyssaýar.
19Ine, içim açylmadyk şerap kimin,
täze meşik kimin ýarylyp barýar.
20Gepläp, içimi sowadaýyn,
dil açyp, saňa jogap bereýin[+].
21Adamdan ýüz görmerin,
ýaranjaňlyk etmen hiç kime.
22Ýaranjaňlyk etmegi başarmaýan men,
ýogsa Ýaradanym meni-de ýok ederdi».

#### 33‑nji bap


Elihu Eýýuba jogap berýär

1«Indi maňa gulak goý, eý, Eýýup,
diýjek sözlerimi diňle.
2Ine, agzymy açýan,
sözlerim dilimiň ujunda.
3Sözlerim päk ýürekden çykýar,
her diýjek sözüm hakykatdyr.
4Hudaýyň Ruhy[†] meni ýaratdy,
Gudratygüýçliniň demi maňa ýaşaýyş berýär[+].
5Başarsaň, maňa jogap ber,
jedelleşige taýynlan-da, öňümde dik dur!
6Hudaýyň huzurynda menem edil seniň ýalydyryn,
menem toprakdan ýaradyldym[+].
7Menden gorkmak gerek däl,
hüjümim agyr bolmaz[+].


8Gepleriňi öz gulagym bilen eşitdim,
sözleriň gulagymda ýaňlanyp dur.
9Sen: „Men päk, ýazyksyz,
tämiz[†], mende etmiş ýokdur[+].
10Şonda-da Hudaý maňa garşy bahana tapýar,
meni Özüne duşman saýýar,[+]
11aýaklaryma künde salýar,
bütin ýollarymy synlaýar“ diýýärsiň[+].


12Emma men saňa diýýän: sen bu babatda nähak,
çünki Hudaý ynsandan beýikdir.
13„Ynsanyň hiç bir sözüne jogap bermeýär“ diýip,
näme üçin Onuň bilen jedelleşýärsiň[+]?
14Çünki Hudaý ynsana bir ýola,
düşünmese ikinji ýola-da gepleýär.
15Düýş, gijeki görnüş arkaly,
ynsanlary agyr uky basanda,
düşeklerinde ýatyrkalar,[+]
16ynsanlaryň gulaklaryna gepläp,
olary duýduryşlar bilen gorkuzýar[+].
17Ol muny ynsanlary pis işlerden,
tekepbirlikden saklamak üçin,
18olaryň janyny gabyrdan,
ömrüni ölümden gutarmak üçin edýär.
19Düşeginde agyrylar bilen,
süýekleriniň dynuwsyz syzlamasy bilen olary jezalandyrýar[+].
20Şonda näsagyň işdäsi kesilip,
ol lezzetli nahary-da ýigrenýär[+].
21Teni gurap, göze ilmeýär,
görünmedik süňkleri indi çykyşyp dur.
22Bir aýagy gabyrdadyr olaryň,
bärsinden aňyrsy ýakyndyr.
23Ýöne müňlerden bir perişde[†] araçy bolup,
ynsana dogruçyllygy aýan etmäge gelse,[+]
24oňa rehimi inip:
„Gabyrdan halas et,
men onuň üçin töleg tapdym“ diýse,[+]
25goý, onuň teni çaganyňky kimin täzelensin,
ol ýaşlyk döwrüne dolanyp barsyn[+].
26Ynsan Hudaýdan dileg edýär, Hudaý ony kabul edýär,
ol şatlyk bilen Hudaýyň huzuryna gelýär,
Hudaý onuň dogruçyllygyny dikeldýär[+].
27Ol halkyň öňünde aýdym aýdyp:
„Günä etdim, dogry ýoldan çykdym,
emma Hudaý maňa jeza bermedi.
28Ol janymy gabyrdan gutardy,
indi durmuşyň hözirini görerin“ diýýär[+].


29-30Ynsanyň janyny gabyrdan gutarjak bolup,
Olara şatlykly durmuş berjek bolup,
Hudaý bu zatlary
öwran-öwran gaýtalaýar[+].
31Üns ber, Eýýup, maňa gulak goý,
ümsüm bol, men gepläýin.
32Eger aýtjak zadyň bolsa aýt,
geple, çünki men seni aklamak isleýän.
33Ýogsa-da maňa gulak goý,
ümsüm bol, men saňa paýhaslylyk öwredeýin».

#### 34‑nji bap


Elihu Eýýuby günäkärleýär

1Elihu sözüni dowam edip, şeýle diýdi:

2«Eý, akylsumaklar, sözlerime gulak goýuň,
eý, bilimsekler, meni diňläň.
3Diliň naharyň tagamyny dadyşy ýaly,
gulak hem sözleri barlaýar[+].
4Geliň, hakykaty saýlalyň,
ýagşyny birlikde öwreneliň.
5Çünki Eýýup: „Men bigünä,
Hudaý meni hakymdan mahrum etdi[+].
6Men hak bolsam-da, ýalançy saýylýaryn,
ýazyksyz bolsam-da, derdime em ýok“ diýdi.
7Eýýup ýaly adam barmy?
Ol ýaňsylamany suw dek içýär[+].
8Pislik edýänler bilen ülpet bolup,
erbetler bilen tirkeşýär[+].
9Çünki Eýýup: „Hudaýy hoşnut etmek
ynsana peýda bermez“ diýýär[+].


10Muňa görä, eý, bilimsekler, maňa gulak asyň,
heý-de, Hudaý pislik edermi?
Gudratygüýçli nähaklyk edermi[+]?
11Hudaý ynsanlaryň etmişlerini başlaryndan inderer,
olara öz pälinden tapdyrar[+].
12Dogrusy, Hudaý hiç haçan pislik etmez,
Gudratygüýçli adalaty[†] ýoýmaz[+].
13Oňa bütin ýer ýüzüniň üstünden hökmürowanlygy beren kim?
Bütin dünýäni Onuň ygtyýarynda goýan kim?
14Hudaý niýet edip,
Öz ruhuny[†], demini yzyna alsa,
15bütin adamzat heläk bolar,
ynsanlar ýene topraga öwrülerler[+].


16Düşünjäň bolsa, diňle,
sözüme gulak goý.
17Adalaty[†] ýigrenýän höküm sürüp bilermi?
Dogruçyly, gudratly Bolany ýazgarjakmy?
18Ol patyşa: „Sen deýýus“,
beglere: „Siz pis“ diýýär.
19Han-beglerden ýüz görmeýär,
baýy garypdan ýokary tutmaýar,
çünki hemmeler Onuň eliniň ýaradanydyr[+].
20Olar göz ýumup-açasy salymda ölýärler,
adamlar gije lerzana gelip, dünýäden ötýärler,
güýçlüler hem ynsan eli degmezden ýok bolýarlar[+].


21Hudaýyň gözleri ynsanlaryň ýoluna dikilgidir,
Ol ynsanlaryň her ädimini görýär[+].
22Pisler gizlener ýaly,
ne garaňkylyk, ne-de tüm garaňkylyk bar[+].
23Öz huzuryna höküme gelsinler diýip,
ynsanlara gün bellemek gerek däl Hudaýa.
24Hudaý barlamazdan güýçlüleri gyryp,
ýerlerine başgalary goýýar[+].
25Hudaý olaryň etmişlerini bilip,
bir gijede olary agdarýar, olar ezilýärler.
26Hudaý olary pisligi üçin
hemmäniň gözüniň alnynda jezalandyrýar.
27Çünki olar Onuň yzyna eýermediler,
Onuň ýollaryny äsgermezlik etdiler.
28Garyplaryň nalasy Hudaýa baryp ýetdi,
Ol ezilenleriň nalasyny eşitdi[+].
29Ýöne Hudaý ümsüm bolsa, kim Ony ýazgaryp biler?
Ol ýüzüni gizlese, kim Ony görüp biler?
Millet bolsun, adam bolsun, parhy ýok,
30hudaýsyz adam şalyk sürüp,
halka duzak gurmasyn.


31Hudaýa: „Jezamy çekdim,
indi pis iş etmerin.
32Görmeýänimi maňa öwret,
etmiş eden bolsam, indi gaýtalaman“ diýeniňiz barmy?
33Hudaý isleýşiňe görä
saňa adalatlylyk[†] bersinmi?
Sen Ony ret etdiň.
Sen karara gelmelisiň, men däl,
şonuň üçin bilýäniňi aýt.


34Düşünjesi bolanlar,
meni diňleýän akyldarlar:
35„Eýýup bilmezden gürleýär,
onuň sözleri manysyz“ diýerler[+].
36Erbetler ýaly jogap gaýtarýandygy üçin,
Eýýup ahyra çenli synagda bolsun!
37Çünki ol günäsine günä goşýar,
aramyzda kinaýaly el çarpyp,
Hudaýa garşy gepini köpeldýär»[+].

#### 35‑nji bap


Elihu sözüni dowam edýär

1Elihu şeýle diýdi:

2«Seniň: „Hudaýyň öňünde hakdyryn“ diýmäň
dogry däl Eýýup!
3Sen Hudaýa: „Günämiň Saňa näme dahyly bar?
Günäsizlikden näme peýda gördüm?“ diýýärsiň[+].
4Men seni we dostlaryňy
jogapsyz galdyrmaryn.
5Göklere seredip gör,
bulutlara göz gezdir, olar senden belent[+].
6Günä eden bolsaň, Hudaýa näme zyýany bar?
Ýazygyň köpelse, Hudaýa zeleli näme?
7Dogrulygyň Hudaýa ne peýdasy bar,
Onuň saňa mätäçligi näme[+]?
8Pisligiň özüň ýaly adamlara täsiri ýetýär,
dogruçyllygyň beýleki ynsanlar üçindir.
9Ynsanlar agyr sütem astynda perýat edýärler,
güýçlüleriň elinden gutulmak üçin ýardam soraýarlar[+].
10Ýöne hiç kim: „Gijesine aýdymlar berýän Ýaradanym nirede[+]?
11Ol bize ýer ýüzündäki haýwanlardan köp öwredýär,
bizi gökdäki guşlardan akylly edýär“ diýmeýär.
12Ýamanlyk edýänleriň tekepbirligi zerarly,
olar nalyş edende, Hudaý jogap bermeýär[+].
13Elbetde, Hudaý boş nalyşy diňlemeýär,
Gudratygüýçli oňa ähmiýet bermeýär.
14Hudaýy görmeýärin diýseň-de,
dawaň Onuň öňündedir, Oňa garaş[+].
15Indi Hudaý gaharyna jeza bermeýär,
günä gaty üns bermeýär diýip,
16Eýýup biderek sözläp,
hiç zat bilmezden gepini köpeldýär»[+].

#### 36-njy bap


Elihu Hudaýyň güýjüni beýan edýär

1Elihu sözüni dowam edip, şeýle diýdi:

2«Biraz sabyr et, men saňa düşündireýin,
Hudaý üçin aýtmaly sözüm bar.
3Bilimimi dürli çeşmelerden toplap,
Ýaradanymyň adyldygyny subut ederin.
4Dogrudanam, sözlerim ýalan däl,
garşyňda duran bilimde kämildir[+].


5Elbetde, Hudaý gudratly,
hiç kimi kemsitmeýär Ol,
Ol paýhasda gudratlydyr.
6Erbetleri diri goýmaz Ol,
ezilenlere adalatlylyk[†] berýär[+].
7Dogrulardan gözüni aýyrmaz,
olary şalar bilen tagtda oturdyp,
mertebelerini ebedilik beýgeldýär[+].
8Dogruçyllar zynjyr bilen baglanyp,
azap duzagyna düşürilen bolsalar,[+]
9Hudaý gödek işlerini, ýazyklaryny
olara aýan etmegi üçindir.
10Öwüt-ündewini diňledip,
pislikden dönmekligi buýurýar[+].
11Olar Hudaýa gulak salyp, Oňa hyzmat etseler,
günlerini hoşwagtlykda,
ýyllaryny şady-horramlykda geçirerler.
12Gulak asmasalar, gylyçdan heläk bolarlar,
dünýäden pähim-paýhassyz ötüp giderler[+].


13Hudaýsyzlar gahar-gazaby içinde saklaýarlar,
Hudaý olary jezalandyrsa-da, Ondan ýardam dilemeýärler.
14Ýaşlykda ölüp gidýärler,
ömürleri azgynlykda gutarýar.
15Hudaý ezilenleri azaplaryndan gutarýar,
muşakgatlylara Özüni eşitdirýär.
16Ol seni hem dertden azat edip,
çäksiz giňişlige çykardy,
saçagyňy näz-nygmatlardan doldurdy[+].
17Indi sen erbetlere hak bolan jezany çekýäň,
hökümden we adalatdan[†] gutulyp bilmersiň.
18Sak bol, baýlyk bilen aldanaýma,
para gyzygyp, ýoldan çykaýma.
19Baýlygyň, egsilmez güýç-gaýratyň
seni dertden gutaryp bilermi[+]?
20Halklaryň ýer ýüzünden
ýok ediljek gijesini arzuw etme.
21Seresap bol! Pislikden ýüz öwür,
seni günäden saklamak üçin muşakgatlyk iberildi.
22Hudaýyň gudraty beýikdir,
Onuň ýaly tälim berýän barmydyr?
23Hudaýa näme etmelidigini öwreden kim?
Kim Oňa: „Edeniň telek“ diýip bilýär?
24Hudaýyň işlerini öwmegi unutma,
ynsanlar bu hakda aýdym aýtdylar.
25Bütin ynsanlar Hudaýyň işlerini gördi,
her kes oňa uzakdan seredýär.
26Hudaý, hakykatdanam, beýikdir,
Onuň beýikligine doly düşünip bilmeýäris,
Onuň ömür ýyllary akyla sygmaz[+].


27Hudaý suw damjalaryny göge ýygnap,
ýagyş damjalaryna öwürýär[+].
28Bulutlardan ýagyş ýagýar,
ynsanlaryň üstünden bol ýagmyr ýagdyrýar.
29Bulutlaryň ýaýradylyşyna,
asmanyň gübürdisine düşünip bilýän barmy?
30Hudaý gökde ýyldyrym çakdyrýar,
deňizleriň düýbüne çenli örtýär.
31Hudaý halky şeýle dolandyrýar,
olary bolelin iýmit bilen üpjün edýär.
32Ýyldyrymy Öz elinde saklap,
Öz bellän ýerinde çakmagy buýurýar[+].
33Gök gümmürdisi apy-tupanyň ýetip gelýändigini duýdurýar,
hatda mal-gara apy-tupanyň ýetip gelýänini bildirýär.

#### 37‑nji bap

1Gümmürdä ýüregim galpyldap,
agzymdan çykyp gelýär.
2Diňläň Onuň gümmürdeýän sesini,
agzyndan çykýan owazy eşidiň.
3Ýyldyrymy gögüň astyndaky ähli ýere,
ýer ýüzüniň dört künjegine iberýär[+].
4Onsoň Onuň güňleç sesi eşidilýär,
Ol gök kimin gümmürdeýär,
Öz bar sesine seslenýär[+].
5Hudaýyň sesi täsin gürrüldi berýär,
biziň akyl ýetirerimizden has beýik işleri edýär[+].
6Çünki Ol gara „ýag“ diýip,
ýagşa-da „güýçli ýag“ diýip buýruk berýär[+].
7Munuň üçin ähli ynsanlaryň işi togtadylýar,
olar Onuň beýik işlerini şonda bilerler.
8Haýwanlar öz hinlerine girýärler,
öz sürenlerinde galýarlar[+].
9Harasat öz mekanyndan çykýar,
sowuk güýçli ýelden gelýär.
10Hudaýyň demine buz emele gelip,
suw giňişlikleri doňýar[+].
11Hudaý bulutlary ygaldan dolduryp,
olaryň arasyndan ýyldyrymy ýere pytradýar.
12Onuň buýrugyna görä,
bütin ýer ýüzüne aýlanýarlar,
Hudaýyň buýruklaryna boýun bolýarlar[+].
13Ýa ynsanlary jezalandyrmak üçin,
ýa-da ýer ýüzüni suwaryp,
Öz söýgüsini görkezmek üçin,
Ol ýagyş ýagdyrýar[+].


14Eýýup, diňle muny,
togta-da, Hudaýyň beýik işleri hakynda pikirlen.
15Hudaýyň bulutlary nähili dolandyrýanyny,
nädip ýyldyrym çakdyrýanyny bilýäňmi?
16Bulutlaryň deňagramlylygyny,
kämil Bilimliniň täsin işlerini bilýäňmi[+]?
17Ýer ýüzüne günorta ýeli öwüsýän möwsümde,
eşikleri yssydan endamyna ýapyşýan sen,
18guýma bürünç aýna dek berk bolan asmany
Hudaý bilen bile guýup bilermiň[+]?


19Hudaýa näme diýmelidigini bize öwret,
sözümizi beýan edip bilmeýäris, çünki biz garaňkylykda[+].
20Gürleşmek isleýänimi Hudaýa aýtmalymy?
Ýuwudylmak isleýän barmy?
21Şemal geçip, bulutlar syrylanda,
gökde parlaýan nura
hiç kim seredip bilmez.
22Hudaý demirgazykdan altyn şöhle saçyp gelýär,
Ol gudratly şöwkete beslenendir.
23Gudratygüýçli elýetmez, gudratda beýikdir,
Ol adyldyr, dogrulykda beýikdir,
Ol hiç zulum etmeýär.
24Şonuň üçinem ynsanlar Ondan gorkýarlar,
Hudaý olaryň paýhasyna üns bermeýär»[+].

#### 38‑nji bap


Reb Eýýuba jogap berýär

1Onsoň Reb[†] harasadyň içinden Eýýuba şeýle jogap berdi:[+]

2«Nadan[†] sözleriň bilen
nesihatymy garalar ýaly kim bolupsyň[+]?
3Erkek kimin biliňi berk guşa,
seni sorag etjek, Maňa jogap ber![+]


4Men ýeriň düýbüni tutanymda, sen niredediň?
Bilýän bolsaň, aýt hany![+]
5Ýeriň ölçegini kesgitlän kim?
Sen bulary bilýändirin öýdýäňmi?
Onuň üstünden ýüp çeken kim?
6Ýer sütünlerini saklaýan diregler nämä berkidilen?
Onuň burç daşyny kim goýdy[+]?
7Şonda daň ýyldyzlary aýdym aýdyşdylar,
ähli ylahy barlyklar begenjinden gygyryşdylar[+].


8Deňiz ýeri böwsüp çykanda,
onuň öňüne böwet basan kim[+]?
9Deňzi bulutlar bilen örtüp,
ony tüm garaňkylyga gaplan Mendirin.
10Deňze gözenekdir gapy goýup,
oňa çäk çeken-de Mendirin.
11Deňze: „Şu ýere çenli akyp, mundan aňryk geçmersiň,
güýçli tolkunlaryň şu ýerde togtasyn!“ diýdim.


12-13Şöhlesini ýer ýüzüniň dört künjegine ýaýradar ýaly,
erbetleri gizlenen ýerinden silterläp çykarar ýaly,
ömrüňde ir sähere buýruk berdiňmi?
Daň şapagyna ýerini görkezdiňmi?
14Ýer ýüzi möhür basylan toýun,
lybas kimin göze görünýär.
15Erbetler nurdan mahrum edilýär,
ýokary galdyrylan gol döwülýär[+].


16Deňziň gözbaşlaryna baryp gördüňmi?
Çuňluklaryň düýplerine gezelenç etdiňmi?
17Saňa ölüler dünýäsiniň[†] gapylary görkezildimi?
Tüm garaňkylygyň derwezelerini gördüňmi?
18Dünýä giňişligine ser saldyňmy?
Aýt, onda şularyň baryny bilýän bolsaň.


19Ýagtylygyň mesgenine gidýän ýol nirede?
Garaňkylygyň mekany nirede?
20Olary ýerli-ýerine äkidip bilermiň?
Olaryň mesgenlerine gidýän ýodalary bilýäňmi?
21Sen bulary bilýändirin öýdýäňmi?
Sen näme şol döwürde doguldyňmy?!
Şonça ýyllar ýaşadyňmy?


22Garyň ammarlaryna girip gördüňmi?
Doly ammarlaryna ser saldyňmy[+]?
23Olary betbagtly günler üçin,
gowga we söweş günleri üçin saklaýaryn[+].
24Ýyldyrymyň nireden gelýänini,
gündogar ýeliniň nireden başlaýanyny bilýäňmi?
25-27Ynsanyň aýak basmadyk ýerine,
ýaşalmaýan çöle ýagyş ýagsyn,
haraba öwrülen çöl suwdan ganyp,
ol ýerde ot bitsin diýip,
ýagyş akymlary üçin ýaby,
ýyldyrymlara ýol açan kim[+][+]?
28Ýagşyň atasy barmy?
Çyg damjalaryny ýaradan kim[+]?
29Buz kimiň ýatgysyndan çykdy?
Göklerden düşen gyrawy kim dogurdy[+]?
30Suwlar gaty daşa dönýär,
deňziň ýüzi doňýar[+].


31Ülker ýyldyzlarynyň zynjyrlaryny baglap bilermiň?
Orionyň baglaryny çözüp bilermiň[+]?
32Ýyldyzlar toplumyny öz möwsümlerinde çykaryp bilermiň?
Uly, Kiçi Ýedigene ýol görkezip bilermiň[+]?
33Gögüň kanunlaryny[†] bilýäňmi sen?
Ýerde olaryň hökümini ýöredip bilermiň[+]?


34Başyňa bol ýagyş ýagsyn diýip,
bulutlara buýruk berip bilermiň?
35Saňa: „Biz seniň hyzmatyňda“ diýer ýaly,
ýyldyrym çakdyryp bilermiň?
36Leglege paýhas beren kim?
Horaza düşünje beren kim?
37Kimiň bulutlary sanamaga paýhasy ýeter?
Gögüň tulumlaryny kim agdaryp biler?
38Şonda toprak gatap,
kesekler biri-birlerine ýapyşýarlar.


39-40Şirler sürenlerine sümen pursady
ýa-da sümme tokaýda bukuda ýatyrka,
şir üçin aw awlap bilermiň?
Çaga arslanlaryň garnyny doýrup bilermiň[+][+]?
41Garga balalary Hudaýa nalyş edip,
açlykdan entänlerinde,
olary olja bilen üpjün edýän kim[+]?

#### 39-njy bap

1Dag geçileriniň haçan guzlaýanyny bilýäňmi?
Keýikleri guzlaýan wagty synlaýaňmy sen[+]?
2-3Olar bükülip, burgusy tutup, çagalanda,
olaryň näwagt aýlarynyň dolup,
guzlamaly pursadyny bilýäňmi?
4Balalary çölde ösüp, güýç alýar,
çykyp gidip, yzlaryna dolanmazlar.


5Gulany boşadyp goýberen kim?
Gulany duşagyndan boşadan kim?
6Olara çölleri öý,
şor ýerleri mesgen edip berdim.
7Ol şäheriň galmagalyna gülýär,
mal sürýäniň gykylygyny eşitmeýär.
8Öri üçin depelerde enteýär,
gök otluk agtarýar.


9Ýabany öküz saňa hyzmat etmäge razy bolarmyka?
Gijäni seniň ahyryňyň başynda geçirermikä?
10Ýer sürdürmek üçin ýabany öküze boýuntyryk salyp bilermiň?
Ýa-da ol seniň yzyňdan ýerlere mala basarmyka?
11Onuň beýik güýjüne bil baglap bilermikäň?
Agyr işiňi oňa tabşyryp bilermikäň?
12Ýabany öküziň hasylyňy ýygnap,
harmanyňa üýşürjekdigine ynamyň barmy?


13Leglegiňki kimin ganat-peri bolmasa-da,
düýeguş begençli ganat kakýar.
14Düýeguş ýerde ýumurtgalaýar,
olary gumda ýyladýar.
15Ýumurtgalaryň aýak astynda ýenjiljegini,
ýabany haýwanlaryň olary basgylajakdygyny unudýar.
16Balalaryny edil kesekiniňki kimin zabun tutýar,
zähmetiniň biderek boljagyndan heder etmeýär[+].
17Çünki Hudaý ony paýhasdan mahrum edendir,
oňa aň bermändir.
18Emma düýeguş ganat ýaýyp ylganda,
atyň we çapyksuwarynyň üstünden gülýär.


19Bedewe güýç-kuwwat berýän senmi?
Onuň boýnuna ýaly bitirýän senmi?
20Senmi ony çekirtge kimin bökdürýän?
Kişňände, aýylgançdyr onuň sesi[+].
21Gazaply ýer peşäp, güýjüne buýsanýandyr,
duşmanyň üstüne okdurylýar.
22Gorka gülüp, hiç zatdan heder etmeýär,
gylyçdan hem gaçmaýar.
23Sagdak, ýalpyldawuk naýza we hanjar oňa degip,
zarňyldap, yzyna atylýar.
24Buýsançdan möwç alyp, esli aralyga çapýar,
ümsüm durmaz ol surnaý sesine[+].
25Surnaý sesi ýaňlananda, ol kişňeýär,
söweş ysyny, serkerdeleriň goh-galmagalyny,
söweş gykylyklaryny uzakdan duýýar.


26Gyrgy seniň paýhasyň bilen gökde gaýyp,
ganatlaryny ýaýyp, günorta tarap uçýarmy?
27Bürgüt seniň buýrugyň bilen göge galyp,
belentlikde höwürtge ýasanýarmy?
28Ol uçut gaýalarda ýaşap,
olary özüne gala edinýär.
29Awuny şol ýerden gözleýär,
gözleri awuny uzakdan görýär.
30Balalary gandan iýmitlenýärler,
nirede läş bolsa, olar şol ýerdedir».


31Reb[†] Eýýuba şeýle diýdi:
32«Gudratygüýçli bilen jedelleşen Oňa düzediş berermi?
Hudaý bilen dawalaşýan jogap bersin»[+].


33Eýýup Rebbe şeýle jogap berdi:

34«Wah, men bir sanda ýok adam,
Saňa näme jogap bereýin?
Agzyma bek bolaryn indi[+].
35Köp gezek gepledim, ýöne mende jogap ýok,
mundan artyk geplemen indi».

#### 40-njy bap


Reb sözüni dowam edýär

1Reb[†] harasadyň içinden şeýle jogap berdi:[+]

2«Erkek kimin biliňi berk guşa,
seni sorag etjek, Maňa jogap ber[+].


3Meni adalatsyzlykda[†] aýyplajakmy sen?
Özüňi aklamak üçin Meni höküm etjekmi indi[+]?
4Hudaýyň güýji ýaly güýjüň barmy?
Onuňky ýaly güňleç sesiň barmy[+]?
5Özüňi şan-şöhrat we belent mertebe bilen beze,
şöhrat[†] we hormat donuny geý.
6Möwç alýan gazabyňy dök,
tekepbirlere bakyp, olary boýun egdir.
7Tekepbirlere garap, olary dyza çöker,
erbetleri duran ýerlerinde mynjyrat.
8Hemmesini bile topraga göm,
olary gabyrda bagla.
9Şonda sag eliňiň seni halas edip biljegini
Men-de boýun alaryn[+].


10Ine, Bähemosa[*] seret,
seni ýaradyşym kimin, ony-da Men ýaratdym,
ol öküz kimin ot iýýär[+].
11Gör, onuň bilinde nähili güýç bar,
garnyndaky muskullary nähili güýçli!
12Guýrugyny kedr agajy kimin sallaýar,
budunyň siňirleri örüm-örümdir.
13Süňkleri bürünç turbalar kimin,
gapyrgalary demir gözenekleri kimindir.
14Bähemos Hudaýyň beýik işleriniň arasynda iň ajaýybydyr,
diňe Ýaradany oňa gylyç bilen golaýlaşyp biler.
15Baýyrlar onuň otlagydyr,
ol ýerde haýwanlar ýaýnaşýarlar.
16Ol gyrymsy agaçlar astynda,
gamyşlyk bilen örtülen batgalykda ýatýar.
17Gyrymsy agaçlar üstüne kölege salýar,
deräniň söwütleri ony gurşaýar.
18Derýa joşsa-da, ol eýmenmez,
Iordan daşyp, agzyna-burnuna gelse-de, ol asla äwmez.
19Kim ony garbak bilen tutup biljek?
Kim çeňňek bilen onuň burnuny deşip biljek?
20Liwýatany[*] çeňňek bilen tutup bilermiň?
Ýa-da onuň diline syrtmak salyp bilermiň?
21Burnundan ýüp geçirip bilermiň?
Ýa-da äňinden çeňňegi ötürip bilermiň?
22Ol saňa ýalbaryp-ýakararmyka?
Şirin sözleri bilen seni yrarmyka?
23Özüni ebedilik guluň ederiň ýaly,
seň bilen äht[†] baglaşarmyka[+]?
24Guş bilen oýnaýşyň ýaly onuň bilenem oýnarmykaň?
Ony gyzlaryňa güýmenje edip baglap bilermiň?
25Täjirler ony alyp-satyp bilermikäler?
Söwdagärler ony öz aralarynda paýlaşyp bilermikäler?
26Derisini naýza bilen,
kellesini balykçylaryň gadalgasy bilen deşim-deşim edip bilermiň?
27Oňa eliňi degrip gör, ol saňa göz görkezmezmikä,
sen ony ikilenç gaýtalamarsyň.

#### 41‑nji bap

1Ony tutmak umydy netijesizdir,
garasyny göreniň gorkudan ýüregi ýarylar[+].
2Ony oýaryp biljek ýürekli adam ýokdur.
Kim Meniň öňümde durup biljek?
3Kim Menden hasabat bermegimi soraýar?
Gögüň astyndaky bar zat Meniňkidir[+].


4Liwýatanyň beden agzalary,
beýik güýji we gözel syraty barada dymmaryn.
5Kim onuň sowudyny çykaryp biler?
Kim oňa ýarag bilen golaýlap biler?
6Kim onuň agzyny açmaga ýürek eder?
Agzyndaky dişleri gorkunçdyr.
7Arkasy ykjam möhür bilen mäkämlenen,
hatar-hatar galkanlar bilen örtülen.
8Olar biri-birlerine şeýle ýakyn welin,
hatda aralaryndan howa geçmeýär.
9Birek-bireklerine ýapyşdyrylgydyr olar,
mäkäm seplenendirler, olary aýryp bolmaz.
10Asgyranda ot saçýar,
gözleri daň şapagy kimin ýanyp dur.
11Agzyndan ýalyn çykýar,
ot uçgunlary syçraýar.
12Burnunyň deşiklerinden gaýnaýan gazan,
ýanýan gamyş kimin tüsse çykýar.
13Demi kömürleri köredýär,
agzyndan alaw çykýar.
14Güýç onuň boýnundadyr,
gorky onuň huzurynda tans edýär.
15Etiniň gatlary biri-birine ýapyşyp,
endamynda berkän, ol gymyldamaýar.
16Ýüregi daş kimin gaty,
degirmen daşy kimin gatydyr.
17Ol ýerinden galanda, güýçlüler lerzana gelýär,
gorkudan ýaňa titräp, özlerini ýitirýärler.
18Oňa gylyç kär etmez,
naýza, hanjar we ok ötmez.
19Ol demri saman,
bürünji çüýrük agaç saýýar.
20Atylan okdan gaçmaz,
sapan daşlary oňa saman ownugy kimindir.
21Serdesseleri saman saýýar,
özüne tarap zyňlan naýzalara gülýär.
22Garnynyň asty gyýçak küýze döwükleri kimindir,
palçygyň üstüne döwek kimin yz galdyrar.
23Çuňlugyň suwlaryny gazan kimin gaýnadýar,
deňzi melhem gaýnadylýan gaba dönderýär,
24yzynda parlak yz galdyrýar,
deňiz agaran saça meňzedilýär.
25Bütin älemde onuň deňi-taýy ýokdur,
bu mahluk gorky-ürkini bilýän däldir.
26Ol ähli jandarlaryň içinde iň tekepbiridir,
ýyrtyjy haýwanlaryň iň boýnuýogynydyr».

#### 42‑nji bap


Eýýup toba edýär

1Onsoň Eýýup Rebbe[†] şeýle jogap berdi:

2«Men bilýän, Seniň eliňden hemme zat gelýär,
göwnüňe gelen zady amala aşyrýaň[+].
3Nesihatyňy garalajak barmy?
Şonuň üçinem men düşünmedik,
asla akyl ýetirip bilmedik zatlarym barada gepledim[+].
4Indi maňa gulak assana, men geplejek,
Senden soraýyn, maňa jogap bersene[+].
5Sen hakda gulagym bilen eşidipdim,
indi Seni öz gözlerim bilen gördüm.
6Munuň üçin özümi ýigrenip,
başymdan gumdur kül sowrup toba edýärin»[+].


Eýýubyň täze durmuşy

7Reb Eýýup bilen gürrüňini tamamlandan soň, teýmanly Elipaza ýüzlenip, şeýle diýdi: «Meniň saňa we seniň beýleki iki dostuňa garşy gazabym lowlaýar, çünki siz gulum Eýýup ýaly Men barada hakykaty sözlemediňiz[+]. 8Şonuň üçin hem indi ýedi öküz bilen ýedi goçy alyň-da, gulum Eýýubyň ýanyna baryp, özüňiz üçin ýakma[†] gurbanlygyny[†] hödür ediň. Gulum Eýýup siziň üçin dileg eder. Men siz bilen akmaklygyňyza görä iş salyşmaryn, onuň dilegini kabul ederin, çünki siz Men barada hakykaty gulum Eýýup ýaly sözlemediňiz»[+]. 9Şeýdip, teýmanly Elipaz, şuwaly Bildat hem-de nagamly Sopar Eýýubyň ýanyna gidip, Rebbiň tabşyryşy ýaly hem etdiler. Reb Eýýubyň dilegini kabul etdi[+].

10Eýýup dostlary üçin dileg edenden soň, Reb oňa bar zatlaryny yzyna gaýtaryp berdi. Reb oňa öňküsinden iki esse köp zat berdi[+]. 11Onsoň ähli doganlarydyr uýalary we öňki tanyşlary Eýýuby görmäge gelip, öýünde bile çörek iýdiler. Onuň başyna Rebbiň getiren belalary üçin duýgudaşlyk bildirip, oňa teselli berdiler. Olaryň hersi Eýýuba bir bölek kümüş bilen altyn ýüzük berdiler[+].

12Reb Eýýubyň soňky durmuşyny öňki durmuşyndan-da has bereketli etdi. Onuň on dört müň goýun-geçisi, alty müň düýesi, müň jübüt öküzi we müň urkaçy eşegi bardy. 13Şeýle hem ýedi ogly, üç gyzy bardy[+]. 14Birinji gyzynyň ady Ýemima, ikinjisiniň ady Kesiýa, üçünjisiniň ady Kerenhappukdy. 15Dünýäniň hiç bir künjeginde Eýýubyň gyzlary ýaly görmegeý gyzlar ýokdy. Kakalary erkek doganlary bilen birlikde olara-da miras[†] berdi[+].

16Mundan soň Eýýup ýüz kyrk ýyl ýaşap, çagalaryny, dört arka çenli agtyk-çowluk gördi[+]. 17Şeýdip, Eýýup gojalyp, durmuşdan razy bolup dünýäden ötdi.

### Zebur


Giriş

[1]

[2]

[3]

[4]

[5]

[6]

[7]

[8]

[9]

[10]

[11]

[12]

[13]

[14]

[15]

[16]

[17]

[18]

[19]

[20]

[21]

[22]

[23]

[24]

[25]

[26]

[27]

[28]

[29]

[30]

[31]

[32]

[33]

[34]

[35]

[36]

[37]

[38]

[39]

[40]

[41]

[42]

[43]

[44]

[45]

[46]

[47]

[48]

[49]

[50]

[51]

[52]

[53]

[54]

[55]

[56]

[57]

[58]

[59]

[60]

[61]

[62]

[63]

[64]

[65]

[66]

[67]

[68]

[69]

[70]

[71]

[72]

[73]

[74]

[75]

[76]

[77]

[78]

[79]

[80]

[81]

[82]

[83]

[84]

[85]

[86]

[87]

[88]

[89]

[90]

[91]

[92]

[93]

[94]

[95]

[96]

[97]

[98]

[99]

[100]

[101]

[102]

[103]

[104]

[105]

[106]

[107]

[108]

[109]

[110]

[111]

[112]

[113]

[114]

[115]

[116]

[117]

[118]

[119]

[120]

[121]

[122]

[123]

[124]

[125]

[126]

[127]

[128]

[129]

[130]

[131]

[132]

[133]

[134]

[135]

[136]

[137]

[138]

[139]

[140]

[141]

[142]

[143]

[144]

[145]

[146]

[147]

[148]

[149]

[150]


#### Giriş


Zebur


Zebur kitabynyň ady ýewreýçe tehillim, ýagny öwgüler diýmegi aňladýar. Zebur aýdymlaryň ýygyndysy bolup, onuň aglaba bölegini öwgi aýdymlary düzýär. Öwgi aýdymlaryndan başga Zeburda şükür mezmurlary, zyýarat mezmurlary, ahy-nala mezmurlary, patyşanyň şanyna aýdylýan mezmurlar we Töwrat mezmurlary duş gelýändir. Töwrat mezmurlary Musa pygamberiň bäş kitabynda beýan edilen taglymaty wasp edýärler.

Zyýarat nagmalary (119 – 133‑nji mezmurlar) imanlylaryň Iýerusalimiň derwezelerinden girip, ybadathananyň bina edilen mukaddes dagyna çykyşlaryny beýan edýärler.

Patyşanyň şanyna aýdylýan nagmalar patyşany taryplaýan ýa-da onuň şa tagtyna çykmagynyň şanyna aýdylýan nagmalardan ybaratdyr. Hudaýyň Öz pygamberlerine berýän ylhamlary bilen tanyş adamlar bu mezmurlarda dünýäniň ähli şan-şöhratyna mynasyp Mesihiň geljekdigi barada ýaňzydylyp aýdylan pygamberliklere aýdyň düşünýärler.

Ahy-nala mezmurlary ýekelikde ýa-da toparlaýyn aýdylypdyr. Şu mezmur iň meşhurlaryň biri diýip hasaplanýar:

Babyl suwlarynyň boýunda oturyp, Siony ýatlan wagtymyz gözýaş döküpdik. Şol ýerdäki derek agaçlaryndan öz liralarymyzy asyp goýupdyk.

Zebur 136:1-2.

Bu mezmur ysraýyl halkynyň Babyl sürgünliginde bolan döwründe düzülýär. Şol döwürde olar Iýerusalime dolanyp, Hudaýy ybadathanada şöhratlandyrmagy ýürekden arzuwlaýardylar.

Mezmurlaryň köpüsi Dawut pygamber tarapyndan ýa-da onuň üçin düzülendir. Olaryň sözbaşylary köplenç ýewreýçe bolup, onuň awtoryny ýa-da nähili ýagdaýda düzülendigini mälim edýärler. Käbir mezmurlaryň sözbaşysyna düşünmek diýseň kyn bolýar, sebäbi olar biziň döwrümize çenli saklanmadyk mukam heňleri ýa-da saz gurallary baradadyr. Manysy aýdyň bolmadyk şeýle sözlere sela, maskil we ş. m. sözler degişli bolup, olaryň düşündirişi sözlükde berilýär. Mezmurlaryň başga bir topary bolsa ybadathanada sežde edilen wagty aýdylyp, «aýdymçylar toparynyň ýolbaşçysyna» diýen goşmaça sözbaşa eýedirler. Şeýle goşmaça sözbaşyly mezmurlar ybadathanada Hudaýa gurbanlyk berlen wagty aýdymçylar topary tarapyndan aýdylypdyr.

Jemi 150 mezmur, ine, şu aşakdaky 5 kitaba bölünýär:
1 – 40-njy mezmurlar
41 – 71‑nji mezmurlar
72 – 88‑nji mezmurlar
89 – 105‑nji mezmurlar
106 – 150‑nji mezmurlar

#### 1‑nji mezmur


BIRINJI KITAP


(1–40-njy mezmurlar)

1-2Rebbiň kanunyndan lezzet alýan,
gije-gündiz şol barada oýlanýan bagtlydyr!
Ol erbetleriň maslahatyna gitmeýär,
günäkärleriň ýolundan ýöremeýär,
ýaňsylaýjylaryň arasynda oturmaýar[+][+].
3Ol akar suwlar ýakasynda ekilen,
miwesini möwsüminde getirýän,
ýapragy solmaýan agaç kimindir;
ähli edýän işi oňuna bolýar[+].
4Erbetler bolsa beýle däldir,
olar ýeliň sowran harpygy ýalydyr[+].
5Şoňa görä, erbetler höküm çykarylanda,
günäliler-de dogrular mejlisinde[†]
durup bilmezler.
6Çünki Reb[†] dogrularyň ýoluny gözden salmaýar,
erbetleriň ýoly bolsa heläkçilige uçradýar[+].

#### 2‑nji mezmur

1Milletler[†] arasyndaky başbozarlyk näme?
Halklar nämä biderek pitne turuzýar[+]?
2Rebbe[†] we Onuň saýlanyna garşy
dünýä şalary aýaga galýar;
hökümdarlar birigýär we baş galdyrýar[+].
3Olar şeýle diýýär:
«Sypyryp taşlalyň gandallaryny
hem-de gyralyň zynjyrlaryny».
4Göklerde oturan Taňry olaryň üstünden gülýär
hem-de olary masgaralaýar[+].
5Şonda olara gahar bilen ýüzlener,
gazabynda olary eýmendirer:
6«Mukaddes dagym[†] Sionda[†][*]
Mendirin Öz patyşamy oturdan»[+].
7Patyşa: «Men Rebbiň permanyny
yglan edeýin» diýýär.
«Sen Meniň oglumsyň, – diýdi Ol maňa –
bu gün Ataň boldum Men[+].
8Menden dile, saňa bereýin
milletleri[†] miras[†] hökmünde,
tutuş älem-jahany mülk hökmünde.
9Sen olary demir hasaň bilen döwersiň,
küýzegäriň golçasy deý çym-pytrak edersiň»[+].
10Şeýlelikde, eý, patyşalar, paýhasly boluň;
dünýä hökümdarlary, şundan habarly boluň:
11Rebbe gulluk ediň siz gorky bilen:
hem galpyldaň, hem-de şatlanyň[+].
12Ogly öpüň, ýogsa ol gazaba müner,
siz hem heläk bolarsyňyz öz ýoluňyzda,
çünki tiz tutaşýar onuň gazaby.
Ony pena edinýänleriň ählisi bagtly[+].

#### 3‑nji mezmur


1Dawudyň[†] öz ogly Abşalomdan gaçan mahaly aýdan mezmury[†][+].

2Ýa Reb[†]! Duşmanlarym neneň köpeldi!
Maňa garşy baş göterýänleriň sany kän[+].
3Köpler men babatda:
«Hudaý ony halas etmez» diýýärler[+].
Sela[†]
4Emma Sen, ýa Reb, daşymda bir galkansyň,
şan-şöhratym, başymy dikeldýän Sensiň[+].
5Men Rebbe edýärin dady-perýady,
Ol mukaddes dagyndan[†] maňa berýär jogaby[+].
Sela[†]
6Men ýatýaryn hem-de uka gidýärin,
sag-aman oýanýaryn, çünki Reb goldaýar meni[+].
7Çar tarapdan meniň garşyma çykan
biçak köp duşmandan gorkmaýaryn men[+].
8Galk Sen, ýa Reb!
Eý, Hudaýym, halas et meni!
Ähli duşmanlarymyň äňine urýaň,
erbetleriň dişlerini kül-owram edýäň[+].
9Ýeňiş Rebdendir,
berekediň Seniň halkyňyň üstünde bolsun[+].
Sela[†]

#### 4‑nji mezmur


1Aýdymçylar toparynyň ýolbaşçysyna. Kirişli saz guralynda. Dawudyň[†] mezmury[†][+].

2Eý, meni hakly çykarýan Hudaýym!
Maňa jogap ber çagyranymda.
Maňa giňlik berdiň daryganymda,
maňa merhemet et-de, dilegime gulak goý[+].
3Eý, ynsan ogullary! Haçana çenli
siz maňa ysnat getirjek?
Haçana çenli puç zady söýüp,
siz ýalana eýerjek?
Sela[†]
4Emma bilip goýuň: Reb[†] Özi üçin
sadyk adamy saýlap goýandyr.
Reb meni eşidýär çagyranymda[+].
5Gaharlanyp, günä galmaň siz,
Düşegiňizde oýlanyň, ümsüm boluň siz.
Sela[†]
6Dogry gurbanlyklary[†] hödürläň,
Rebbe bil baglaň[+].
7«Kim bize ýagşylyk eder?» diýýänler köpdür.
Ýa Reb, ýüzüňiň nuruny üstümize saç![+]
8Hasyl, täze şerap bol bolanda bagtdyr,
ýöne ýüregime beren şatlygyň mundan-da köpdür.
9Men arkaýyn ýatýan hem-de uklaýan;
çünki diňe Sen, ýa Reb, meni amanlykda ýaşadýaň[+].

#### 5‑nji mezmur


1Aýdymçylar toparynyň ýolbaşçysyna. Üflenip çalynýan saz guralynda. Dawudyň[†] mezmury[†].

2Ýa Reb[†], diňle meniň sözümi
hem-de eşit meniň ahy-zarymy.
3Diňle perýadymyň sesini,
eý, Patyşam hem-de Hudaýym,
men Saňa edýändirin dilegi[+].
4Ýa Reb, meniň sesimi ertirine eşidýärsiň Sen,
häzirlenip, säher bilen huzuryňda garaşýaryn men[+].
5Sen erbetligi halamaýan Hudaýsyň,
Seniň huzuryňda ýaman ýaşamaz,
6tekepbirler Seniň gaşyňda durmaz;
Sen ýigrenýärsiň betkärleriň baryny,[+]
7ýok edýärsiň ýalan sözleýänleri.
Ýa Reb, Sen ýigrenýärsiň ganhor bilen kezzaby[+].
8Men bolsa egsilmez sadyk söýgiň arkaly,
girerin Seniň öýüňe;
men Senden heder ederin,
mukaddes[†] ybadathanaňa[†] tarap tagzym ederin[+].
9Ýa Reb, duşmanlarym zerarly,
Öz adalatyňda[†] meni ugrukdyr;
dogrula Sen öňümdäki ýoluňy.
10Olaryň agzynda dogry söz ýokdur,
olaryň ýüregi weýrançylykdyr,
olaryň bogazy açyk gabyrdyr,
dilleri bilen-de ýallaklaýandyr[+].
11Eý, Hudaý, olara çykar hökümi,
pällerinden tapyp, ýykylsyn olar;
ýazyklary üçin kowup çykar olary,
çünki olar Saňa garşy baş galdyrdylar.
12Seni pena edinýänleriň bary şatlansyn,
elmydama joşup, nagmalar aýtsyn;
çünki olary goraýarsyň Sen,
adyňa aşyklar Sende şat bolsun.
13Sen ýalkaýarsyň[†] dogry ynsany,
hoşamaýlygyň-da bolýar onuň galkany[+].

#### 6-njy mezmur


1Aýdymçylar toparynyň ýolbaşçysyna. Sekiz kirişli saz guralynda. Dawudyň[†] mezmury[†][+].

2Ýa Reb[†], gaharyňda meni ýazgarma,
gazabyňda meni terbiýeleme[+].
3Ýa Reb, maňa merhemet eýle,
çünki mende ysgyn-mydar galmady;
ýa Reb, maňa ber Sen şypaňy.
Çünki galpyldaýar meniň süňklerim,
4güýçli galpyldaýar janym hem meniň.
Ýa Reb, haçana çenli bu dowam eder[+]?
5Ýa Reb, maňa öwrülip, halas et, meniň janymy,
sadyk söýgiňiň hatyrasyna, azat et meni.
6Çünki Seni gabyrda ýatlamak ýokdur;
Saňa ölüler dünýäsinde[†] kim öwgi aýdar[+]?
7Iňňildimden halys ýadadym,
her agşam aglap, düşegimi suw-sil edýärin,
ýorganymy gözýaşlaryma men gark edýärin.
8Gözlerimiň nury öçdi gussa zerarly,
küteldi ähli duşmanlarym sebäpli[+].
9Menden daşlaşyň, eý, betkärleriň bary,
çünki Reb eşitdi agy sesimi[+].
10Reb eşitdi meniň ýalbaryşymy,
kabul edýär Reb meniň dogamy.
11Ähli duşmanlarym utanyp, gorka gaplansyn,
aljyrap birbada, yzyna dönsün[+].

#### 7‑nji mezmur


1Dawudyň[†] Rebbe[†] aýdan şigaýony[†]. Benýamin tiresinden bolan Kuşuň sözlerine degişli.

2Ýa Beýik Hudaýym! Seni pena edinýärin men,
meni yzarlaýanlaryň baryndan halas et, gutar[+].
3Ýogsam hiç kim ýokka meni halas edere,
olar şir dek meni parçalaýmasyn[+].
4Ýa Reb, Hudaýym, eger şulary men eden bolsam:
eger ellerimde haksyzlyk bolsa,
5eger özüm bilen asudalykda ýaşana
ýamanlyk edäýen bolsam,
duşmanymy sebäpsiz ýere men talan bolsam,[+]
6onda, goý, yzarlaýanlar yzymdan ýetsin,
depgiläp, janymy ýere gaplasyn
hem-de hormatymy aýak astyna salsyn.
Sela[†]
7Ýa Reb, galk Sen Öz gazabyňda,
garşy çyk Sen duşman dergazabyna;
eý, Hudaýym, oýan-da, jar et Öz hökümiňi.
8Halklar jemagaty gurşasyn töweregiňi,
göklerden ýöret olara Sen hökümiňi[+].
9Reb halklara höküm çykarýar;
ýa Reb, dogrulygym bilen päkligime görä,
Sen meni akla[+].


10Erbet adamlaryň ýamanlygy soňlansyn,
berkarar et Sen dogry ynsany,
çünki Sen, ýa hak Hudaý,
köňüldir ýürekleri barlaýarsyň ahyryn[+].
11Hudaýdadyr meniň galkanym,
Ol dogry ýüreklini halas edýändir[+].
12Hudaý adyl Kazydyr,
haksyzlygy günde höküm edýändir[+].
13Eger kimdir biri toba etmese,
Hudaý Öz gylyjyny ýitelder;
ýaýynyň kirşini çekip, ony çenändir[+].
14Ol öwrüp peýkamlaryny lowlaýan oda,
oňa ölüm ýaraglaryny taýynlap goýýar[+].
15Ine, erbet adamyň
haksyzlykdan hamyla bolup,
göwresinde ýamanlygy göterip,
ýalany dünýä indirişini gör![+]
16Ol gazýar bir çukur, ony çuňaldýar,
gazan çukuryna-da onuň özi düşýär[+].
17Öz ýamanlygy inýär onuň başyna,
zalymlygy inýär öz depesine.
18Rebbe Onuň haklygynda şükür edýärin,
şatlanyp, Beýik Hudaýa nagma aýdýaryn[+].

#### 8‑nji mezmur


1Aýdymçylar toparynyň ýolbaşçysyna. Gititde. Dawudyň[†] mezmury[†][+].

2Ýa Hökmürowan Rebbimiz[†]!
Adyň neneň belent tutuş ýeriň ýüzünde!
Ýaýdyň şöhratyňy[†] gökler üstünde[+].
3Sen Öz ýagylaryň sebäpli,
duşmandyr öç alýany dymdyrmak üçin,
çagalaryň, bäbekleriň alkyşlaryndan
gala ýaratdyň.
4Seniň gökleriňe – barmaklaryň işine,
Seniň goýan Aýdyr ýyldyzlaryňa
nazar aýlanymda, şeýle diýýärin:
5«Adam näme Sen ony ýatlaryň ýaly?
Ynsan ogly[†] näme aladasyny ederiň ýaly[+]?
6Ony perişdelerden[†] biraz pesräk ýaratdyň,
oňa şöhrat[†] bilen hormat jygasyny geýdirdiň.
7Ony Öz elleriňiň işlerine hökümdar goýduň;
ähli zady aýagynyň astynda goýduň:[+]
8goýunlardyr öküzleriň baryny,
şeýle-de çöl haýwanlaryny,
9gök guşlaryny, deňiz balyklaryny,
deňiz içre ýüzýän bar jandarlary».
10Ýa Hökmürowan Rebbimiz!
Adyň neneň belent tutuş ýeriň ýüzünde!

#### 9-njy mezmur


1Aýdymçylar toparynyň ýolbaşçysyna. Mut labende[†]. Dawudyň[†] mezmury[†].


Alef

2Men bütin ýüregim bilen Rebbe[†] şükür ederin;
Seniň ähli gudratly işleriňi aýdyp bererin[+].
3Sende begenerin, joşa gelerin,
adyňy taryplap, nagma aýdaryn,
ýa Beýik Hudaý![+]


Bet

4Meniň duşmanlarym yzlaryna dönende,
büdräp, ýok bolýarlar Seniň öňüňde.
5Çünki Sen adalatly[†] alyp bardyň dawamy,
Sen tagtda oturyp, çykardyň dogry karary[+].


Gimel

6Milletleri[†] ýazgardyň, heläk etdiň erbetleri,
ebedilik we baky öçürdiň olaryň atlaryny[+].
7Müdimilik weýrançylykda ýok boldy duşman,
şäherlerini ýok etdiň düýp-teýkaryndan,
olary ýatlamadan galmady nyşan.


Dalet (He)

8Ýöne Reb baky höküm sürýändir;
Ol adalatly[†] höküm çykarmak üçin,
Öz tagtyny berkarar etdi[+].
9Ol dogrulyk bilen dünýä kazylyk edýär,
halklara ýüz görmezden höküm çykarýar[+].


Waw

10Reb berkitme bolar ezilýänlere,
berkitme bolar muşakgatlyk wagtynda[+].
11Adyňy bilýänler Saňa bil baglar,
çünki, ýa Reb, Sen Özüňi agtarýanlary
terk eden dälsiň[+].


Zaýin

12Sionda[†] mesgen tutan Rebbe nagmalar aýdyň,
halklaryň arasynda eden işlerini jar ediň.
13Çünki Ol dökülen ganlaryň hununy alýar,
olary Öz hakydasynda saklaýar;
ejir çekýänleriň perýadyny Ol unutmaýar.


Ḥet

14-15Ýa Reb, maňa merhemet eýle,
gör meni ýigrenýänlerden çekýän derdimi;
Saňa ähli alkyşlarymy jar ederim ýaly,
Sensiň ölüm derwezelerinden meni halas eýleýän.
Sion gyzynyň[*] derwezelerinde
Seniň halas edişiňe men şatlanaýyn[+][+].


Ṭet

16Milletler[†] gazan çukuryna özleri gaçdy,
gizläp guran toruna öz aýaklary çolaşdy[+].
17Çykaran höküminde Reb Özüni tanatdy –
erbetleriň sapalagyna özlerini düşürdi[+].
Higaýon Sela[†]


Ýod

18Ölüler dünýäsine[†] düşer erbetler
we Hudaýy unudan ähli milletler[†][+].


Kaf

19Çünki mätäç hemişelik unudyljak däl,
garybyň umydy hem baky ýitjek däl.
20Galk Sen, ýa Reb, ynsan üstün çykmasyn,
milletlere[†] höküm çykarylsyn Seniň öňüňde.
21Ýa Reb, gorka gapla milletleriň[†] kalbyny,
bilsin olar, özleriniň diňe ynsandyklaryny.
Sela[†]


Lamed

22Ýa Reb, näme üçin uzakda durýaň?
Näme üçin muşakgatlyk wagty gizlenýäň[+]?
23Erbetler öz tekepbirliginde yzarlaýar garyby;
goý, guran hilelerine düşsün olaryň özi.


Nun

24Çünki erbetler göwün höweslerine magtanýar,
açgözi alkyşlap, Saňa biparh garaýar.
25Tekepbirliklerinde Seni agtarmaz olar,
pikirleriniň barynda «Hudaý ýok» diýýär[+].
26Elmydama üstünlikli bolýar olaryň ýoly,


(Mem)

göz ýetirerlerinden Seniň hökümleriň ýokary.
Olar ähli duşmanlarynyň üstünden gülýär.
27Ýüreginde diýýärler: «Bizi hiç zat sarsdyrmaz,
nesillerden-nesle ýüzümiz ýamanlyk görmez»[+].


Pe

28Olaryň agzy gargyşdan, aldawdan, zulumdan doly,
dilleriniň astynda zyýan, etmiş bar[+].


Ğaýin

29Obalaryň ýanynda bukuda olar oturýar,
bigünäni gizlin ýerde öldürýär;
göz astyna alyp, ejizi olar aňtaýar;[+]
30şiriň sürende bukulyşy kimin gizlenýär,
garyby garbamaga buky ýerde garaşýar;
duzak gurup, garyby torlaryna düşürýär[+].
31Olar egilýär we ýapyrylýar,
ejiz-de olaryň goluna düşýär.
32Olar ýüreginde şeýle oýlaýar:
«Hudaý edenlerimizi unutdy, ýüzüni sowdy,
Ol asla görmeýär muny»[+].


Ķof

33Galk Sen, ýa Reb! Eý, Hudaý, galdyr eliňi,
ýadyňdan çykarma Sen ejizleri.
34Näme üçin erbetler Hudaýy ret edýär?
ýüreginde: «Sen hasap soramarsyň» diýýär?


Reş

35Emma salýarsyň-a Sen nazary!
Öz eliň bilen jezalaryny bereriň ýaly,
dogrudan hem görýäň azap bilen külpeti.
Saňa tabşyrýandyr ejiz özüni;
ýetimiň hossary Sensiň[+].


Şin

36Erbet bilen betkäriň döw Sen goluny,
erbetlikleri soňlanýança, jezalandyr olary[+].
37Reb ebedi hem-de baky Patyşa,
Onuň ýurdundan ýiter milletler[†][+].


Taw

38-39Ýa Reb! Pespälleriň islegini eşidersiň,
olaryň ýüreklerine kuwwat berersiň,
ýetim bilen ejiziň hakyny almaklyk üçin
gulak goýarsyň;
asly toprakdan bolan ynsandan
mundan beýläk hiç kim, goý, eýmenmesin[+].

#### 10-njy mezmur


1Aýdymçylar toparynyň ýolbaşçysyna. Dawudyň[†] mezmury[†].

Men Rebbi[†] pena edinýärin.
«Guş kimin öz dagyňa gaç – diýip,
maňa neneň aýdyp bilýäňiz? –[+]
2Ine, gör, erbetler ýaýyny gurýar,
peýkamyny ýaýyň kirşine goýýar,
dogry ýüreklileri garaňkyda nyşana alýar[+].
3Eger binýatlar edilse weýran,
näme edip biler ol dogry ynsan?»[+]
4Reb Öz mukaddes[†]
ybadathanasyndadyr[†];
Onuň tagty göklerdedir.
Onuň gözleri synlaýar,
nazary adamzady barlaýar[+].
5Reb synaýar dogry ynsany,
emma Onuň kalby ýigrenýär
erbetleri we zorluk söýýän adamy[+].
6Ol erbetleriň üstüne ýagdyrar
köreýän közleri hem-de kükürdi;
ýandyryjy ýel bolar nesibeleri[+].
7Çünki Reb dogrudyr; söýýär Ol dogry işleri;
dogry ynsan görer Onuň ýüzüni[+].

#### 11‑nji mezmur


1Aýdymçylar toparynyň ýolbaşçysyna. Sekiz kirişli saz guralynda. Dawudyň[†] mezmury[†].

2Halas et, ýa Reb[†], sadyk adam galmady,
adamzat arasyndan ynamdarlar ýitirim boldy[+].
3Olar biri-birine ýalan sözleýär;
ýaranjaň dilleri ikigepli gürleýär[+].
4Goý, Reb ähli ýaranjaň agyzlary,
badyhowa gürleýän dilleri kessin.
5Olar şeýle diýýär: «Dilimiz arkaly üstün çykarys,
agyz özümiziňki – kim bize hojaýyn çykýan?»
6Garyplaryň ezilişinden, mätäçleriň ahyndan ýaňa
Reb şeýle diýýär: «Men şu pursat turaryn,
olary küýseýän howpsuzlygyna gowuşdyraryn».
7Rebbiň sözleri sap sözlerdir,
toýun küresinde arassalanyp,
ýedi gezek saplanan kümüş kimindir[+].
8-9Erbetler gezýär ähli ýerlerde,
adamzat ýamanlyga hormat goýanda.
Ýa Reb, Sen bize pena bolarsyň,
bizi bu adamlardan baky gorarsyň.

#### 12‑nji mezmur


1Aýdymçylar toparynyň ýolbaşçysyna. Dawudyň[†] mezmury[†].

2Ýa Reb[†], haçana çenli maňa nazar saljak däl?
Sen meni baky unudaýjakmy?
Haçana çenli gizlejek menden ýüzüňi[+]?
3Haçana çenli janym gaýgy etmeli,
ýüregim-de uzakly gün gussa çekmeli?
Haçana çenli duşmanym üstün çykarka?
4Nazar sal-da, maňa jogap ber, ýa Beýik Hudaýym!
Gözlerime nur ber, ölüm ukusyna gitmezim ýaly[+].
5Duşmanym: «Ondan ökde geldim» diýmesin,
ýykylmaýyn, ýagylarym, goý, şatlanmasyn[+].
6Men bolsa bil bagladym sadyk söýgiňe,
ýüregim halas edişiňe begener.
Men Rebbe nagma aýdaryn,
sebäbi Ol maňa jomartlyk etdi[+].

#### 13‑nji mezmur


1[•]Aýdymçylar toparynyň ýolbaşçysyna. Dawudyň[†] mezmury[†].

Akmak[†] adam ýüreginde: «Hudaý ýok» diýýär.
Olar azýar we ýigrenji işleri edýär;
ýagşylyk edýän ýok[+].
2Paýhasly we Hudaýy agtarýan barmyka diýip,
Reb[†] göklerden adamzada nazar aýlaýar[+].
3Olaryň hemmesi ýoldan çykdylar,
bary deň derejede haram boldular;
ýagşylyk edýän ýok, ýok ýeke biri-de[+].
4Eýsem düşünmeýärmi ähli betkärler?
Olar halkymy çörek ýaly iýýärler
hem-de Rebbi çagyrmaýarlar[+].
5Olar şol ýerde gorka düşerler,
çünki Hudaý dogrularyň tarapdarydyr.
6Siz äsgermeýärsiňiz garybyň niýetlerini,
ýöne welin Rebdir onuň penasy.
7Wah, gelsedi Siondan[†] Ysraýyl[†] ýeňşi!
Reb halka öňki abadançylygyny gaýtaryp berende,
Ýakup[†] nesli begener, Ysraýyl hem şatlanar.

#### 14‑nji mezmur


1Dawudyň[†] mezmury[†]

Ýa Reb[†], Seniň çadyryňda kim düşläp bilýär?
Mukaddes dagyňda[†] kim ýaşap bilýär[+]?
2Kämil gezýän, dogry iş edýän,
hem-de ýüreginden hakykaty sözleýän,[+]
3dili bilen myjabat ýöňkemeýän,
ýoldaşyna ýamanlygy etmeýän,
ýakyny barada gybat etmeýän;[+]
4onuň nazarynda ret edilen ýigrenji,
emma sylaýandyr Rebden gorkýany;
eden ähti[†] zyýanyna bolsa-da, ondan dänmeýän;[+]
5öz puluny göterimine bermeýän,
ýazyksyza garşy para almaýan.
Şeýle ynsan asla yranmaz[+].

#### 15‑nji mezmur


1Dawudyň[†] miktamy

Gora meni, eý, Hudaý, çünki Seni pena tutunýan.
2Rebbe[†] diýdim: «Sen meniň Taňrym,
maňa Senden özge hiç eşret ýokdur»[+].
3Ýurtdaky mukaddes[†] halka –
şu abraýly adamlara ymtylýar kalbym.
4Özge hudaýlara eýerýänler köpelder öz hasratyny;
men guýmaryn olaryň guýýan ganly içgi sadakasyny[†],
agzamaryn olaryň atlaryny[+].
5Reb meniň mirasym[†] hem-de nesibäm,
Onuň elindedir meniň ykbalym[+].
6Ajaýyp ýerlerden düşdi mellegim,
göwne ýakymlydyr meniň mirasym[†].
7Maňa maslahat beren Rebbe alkyş aýdaryn;
hatda gijelerine-de öwüt berýär ýüregim.
8Reb elmydama gözlerimiň öňünde,
sarsdyrylmaryn, çünki Ol meniň sagymda[+].
9Şoňa görä ýüregim begençli, kalbym şatlanýar,
meniň tenim hem asudalykda ýaşaýar.
10Çünki meni ölüler dünýäsinde[†] goýmarsyň,
Öz sadygyň gabra girmegine Sen ýol bermersiň[+].
11Ýaşaýyş ýoluny maňa görkezersiň.
Huzuryňda şatlyk meni doldurar.
Sagyňda hem begenç meni doldurar[+].

#### 16-njy mezmur


1Dawudyň[†] dogasy

Ýa Reb[†], hakykaty eşit, perýadyma dykgat ber;
hilesiz agyzdan çykýan dilegime gulak goý[+].
2Ýa Reb, Sen meni akla!
goý, haklygy görsün Seniň gözleriň.
3Sen meniň niýetlerimi ykjam barladyň,
gijäniň dowamynda meni synadyň,
emma menden ýazyk tapmadyň;
günäli zady aýtmazlygy ýüregime düwdüm[+].
4Ynsan işleri babatda aýtsam:
Seniň buýruklaryň arkaly,
zalymyň ýollaryndan men gaça durdum.
5Gadamlarym pugta tutdy ýodalaryňy,
meniň aýaklarym taýmady[+].
6Eý, Hudaý, çagyrýan Seni,
çünki Sen berersiň maňa jogaby,
gulak goý-da, eşit meniň sözümi.
7Ýagylardan ýaňa Senden pena gözleýänleri
eliň bilen halas edýän Sen,
ajaýyp sadyk söýgiňi görkez[+].
8-9Gora meni gözüň göreji ýaly;
maňa hüjüm edýän erbet adamdan,
daşymy gurşaýan ganym duşmandan
Öz ganatlaryňyň astynda gizle Sen meni[+].
10Olar rehim etmäge ýapýarlar ýüreklerini,
ulumsylyk bilen gürleýär olaryň agzy[+].
11Olar her ädimimizi aňtap, gurşaýarlar daşymy,
meni ýere urmak üçin peýleýärler pursady.
12Olar parçalamaga hyjuwlanýan arslan dek,
buky ýerde gizlenen ýaş arslan ýaly[+].
13-14Galk, ýa Reb! Garşy çyk-da, agdar olary;
gylyjyň bilen janymy erbetlerden halas et,
ýa Reb, Öz eliň bilen adamlardan azat et.
Çünki şu dünýäde olaryň ýaşaýyş paýy.
Sen boldan-bol doýrarsyň garynlaryny;
çagalaryndan hoşal olaryň göwni;
balalaryna galdyrar özlerinden artany.
15Men bolsa dogrulykda Seniň ýüzüňi görerin,
oýanan wagtym didaryňdan doýaryn[+].

#### 17‑nji mezmur


1[•]Aýdymçylar toparynyň ýolbaşçysyna. Rebbiň[†] guly Dawudyň[†] mezmury[†]. Reb ony ähli duşmanlarynyň we Şawulyň elinden halas eden güni ol bu nagmanyň sözlerini Rebbe ýüzlenip aýtdy:

2Seni söýýärin, ýa Reb – kuwwatym[+].
3Reb meniň gaýam, galam hem Halasgärim[†],
Hudaýym – pena edinýän gaýam,
galkanym, ýeňşim hem-de berkitmäm[+].
4Men şan-şöhrata mynasyp Rebbi çagyrýaryn,
hem-de duşmanlarymdan halas bolýaryn[+].
5Ölüm tanaplary maňa oraldy,
weýrançylyk silleri meni garbady[+].
6Ölüm dünýäsiniň tanaplary maňa saraldy,
ölüm duzaklary garşymdan çykdy[+].
7Gam-gussamyň içinde Rebbi çagyrdym,
öz Hudaýyma men perýat etdim.
Ol ybadathanasyndan[†] meň sesimi eşitdi;
Onuň gulagyna perýadym ýetdi[+].
8Şonda zemin çaýkandy hem endiredi,
daglar binýatlary sarsyp, lerzana geldi,
sebäbi Reb gazaba mündi[+].
9Gazabyndan ýaňa tüsse çykdy burnundan,
ýuwudyjy ot bilen köreýän közler çykdy agzyndan[+].
10Ol gökleri böwsüp, aşaga indi,
zulmat aýaklarynyň astynda bardy[+].
11Ol bir keruba[*] mündi-de, uçdy,
ýeliň ganatlarynda gaýdy[+].
12Ol Özüniň daşyna örtgi etdi tümlügi,
telär etdi goýy bulutlaryň ýagmyr tümüni[+].
13Huzurynyň ýalkymyndan ýaňa
köreýän közlerdir doly
böwsüp geçdi Onuň gara bulutlaryny[+].
14Reb göklerde güňleç gürledi,
Beýik Hudaý sesini közdür doly bilen çykardy[+].
15Peýkamlaryny atyp, pytratdy ýagylaryny,
ýyldyrymlar çakdyryp, weýran etdi olary[+].
16Şonda, ýa Reb, Seniň käýinjiňden,
burnuňdan çykan demiňden ýaňa,
deňziň geçelgeleri göründi,
dünýäniň-de binýatlary açyldy[+].
17Ol belentden ýetdi hem meni aldy
Ol meni çuň suwlardan çekip çykardy[+].
18Halas etdi meni ýigrenýän güýçli ýagymdan,
çünki olar güýçlüdi menden[+].
19Olar betbagt günümde garşyma çykdy,
ýöne Reb meniň daýanjym boldy.
20Meni giň ýere çykardy hem halas etdi,
çünki Ol menden göwnühoş boldy[+].
21Ol dogrulygyma laýyk öwezini gaýtardy,
ellerimiň tämizligine[†] laýyk Ol sylaglady[+].
22Çünki men Rebbiň ýollaryndan ýöredim,
Hudaýymdan aýrylmak ýaly erbet işi etmedim.
23Çünki gözümiň alnyndady ähli kararlary,
özümden daşlaşdyrmadym Onuň parzlaryny.
24Men kämildim Onuň öňünde,
sakladym özümi günä etmekden[+].
25Şonuň üçin, dogrulygyma we ellerimiň päkligine görä,
Reb öwezini gaýtardy Öz nazarynda.
26Sadyklyk edýärsiň Sen sadyklara,
kämillik edýärsiň Sen kämillere,
27päklik edýärsiň Sen päk ynsanlara,
egrilere bolsa egriligine görä garaýarsyň Sen.
28Pesgöwünli halky halas edýärsiň,
emma tekepbir gözleri peseldýärsiň Sen[+].
29Ýa Reb, çyrama nur berýän Sensiň,
Hudaýym ýagtyldýar meň tümlügimi[+].
30Seniň bilen talaňçylara hüjüm ederin,
Öz Hudaýym bilen diwardan aşyp bilerin.
31Hudaý – Onuň ýoly kämildir, Rebbiň sözleri sapdyr,
Ony pena edinýänleriň baryna Reb galkandyr[+].
32Çünki Rebden başga Hudaý ýok!
Hudaýymyzdan başga gaýa ýok![+]
33Ol meni kuwwata besleýän Hudaý,
Ol meniň ýolumy aýypsyz edýär.
34Aýaklarymy keýigiňki dek edýär,
belent ýerlerde meni ykjam duruzýar[+].
35Urşa türgen edýär Ol ellerimi,
gollarym egreldýär bürünçden ýaýy[+].
36Ýeňiş galkanyňy maňa berýärsiň,
Seniň goluň meni goldaýar,
Seniň kömegiň-de meni beýgeldýär.
37Gadamlarymyň astyndaky ýoly giňeldýäň,
meniň aýaklarym taýmaýar.
38Duşmanlarymy kowalap, yzlaryndan ýetýärin,
olary gyryp tükedýänçäm, dolanmaýaryn[+].
39Men olary derbi-dagyn edýärin, galyp bilmeýär,
aýaklarymyň astyna olar ýykylýar.
40Uruş üçin Sen bilime kuwwat berýärsiň,
garşyma çykanlary maňa tabyn edýärsiň.
41Boýun egdirýärsiň duşmanlarymy,
gyrýaryn men özümi ýigrenýänleri[+].
42Perýat etseler-de, olary halas edýän ýok;
Rebbi çagyrsalar-da, Ol jogap berenok[+].
43Olary owradyp, tozan dek ýele sowurýan,
köçeleriň palçygy kimin taşlaýan[+].
44Söweşjeň halkdan meni halas eýleýäň,
Sen meni milletlere[†] baş edip goýýaň,
tanamadyk halkym tabyndyr maňa[+].
45Meni eşiden dessine boýun bolýarlar,
ýatlar maňa ýalym-ýulum edýärler[+].
46Kesekileriň ýüzi gorkudan ak tama dönýär,
olar galalaryndan titreşip çykýar[+].
47Reb diridir! Meniň Gaýam alkyşly bolsun!
Gutulyşymyň Hudaýy belende çykarylsyn!
48Ol meniň arymy alyp berýän Hudaýdyr,
Ol halklary maňa tabyn edýändir,[+]
49Ol meni duşmanlarymdan halas eýleýär.
Sen meni ýagylarymdan üstün çykardýarsyň,
hem-de meni zalymdan halas edýärsiň.
50Munuň üçin, ýa Reb,
milletler[†] arasynda Seni alkyşlaryn,
Seniň adyňa nagmalar aýdaryn[+].
51Ol Öz şasyna beýik ýeňişler berýär,
seçip-saýlan Dawudyna[†], onuň nesline
elmydama sadyk söýgüsini görkezýär[+].

#### 18‑nji mezmur


1Aýdymçylar toparynyň ýolbaşçysyna. Dawudyň[†] mezmury[†].

2Gökler Hudaýyň şöhratyny[†] yglan edýär,
gök gümmezi elleriniň işinden habar berýär[+].
3Gün söz sözleýär ertirki güne,
gije bilim berýär indiki gijä.
4Ne gep bar, ne-de bir gürrüň,
eşidilmeýär sesi olaryň.
5Tutuş ýer ýüzüne ýaýrandyr olaň owazy[*],
dünýäniň dört künjegine – olaň sözleri.
Hudaý Gün üçin göklerde dikdi çadyry,[+]
6Gün gelin jaýdan giýew dek çykýar,
ylgamakçy bolýan ýüwrük kimin şatlanýar[+].
7Gökler gözýetiminden onuň çykyşy,
beýleki gözýetimine onuň aýlawy,
hiç bir zat gizlin däl onuň howrundan.
8Rebbiň[†] kanuny[†] kämildir,
ol jany täzeleýär.
Rebbiň düzgüni ygtybarlydyr,
ol akmagy akyldar edýär[+].
9Rebbiň buýruklary dogrudyr,
olar ýüregi şatlandyrýar.
Rebbiň tabşyryklary aýdyňdyr,
olar gözleri nurlandyrýar[+].
10Rebden gorkmak päkdir,
ýaşaýar ol ebedi.
Rebbiň kararlary ygtybarlydyr,
adyldyr olaryň bary[+].
11Arzuwlydyr olar altyndan,
hatda sap altynyň köplüginden-de;
süýjüdir olar ary balyndan,
aryň mum öýjüginden damýan baldan-da[+].
12Seniň bendäňe-de duýduryş berilýär olar arkaly;
olary berjaý etmekde beýik sylag bar.
13Eýsem öz ýalňyşyny kim aňyp bilýär?
Meni gizlin ýazyklardan tämizle[†].
14Öz bendäňi gora betpällik günälerinden,
olar höküm sürmesin meniň üstümden;
men aýypsyz bolaryn şonda,
päk bolaryn güýçli bitabynlykdan[+].
15Agzymyň sözleri, ýüregimiň oý-pikirleri
goý, Seniň huzuryňda kabul edilsin,
ýa Reb, meniň Gaýam hem Halasgärim[†][+].

#### 19-njy mezmur


1Aýdymçylar toparynyň ýolbaşçysyna. Dawudyň[†] mezmury[†].

2Muşakgatly günde Reb[†] saňa jogap bersin,
Ýakubyň[†] Hudaýy seni gorasyn[+].
3Ol saňa mukaddes öýden[†] ýardam ibersin
hem-de Siondan[†] seni goldasyn[+].
4Seniň ähli sadakalaryňy[†], goý, ýada salsyn,
ýakma[†] gurbanlyklaryňy[†] kabul eýlesin.
Sela[†]
5Ýürek arzuwlaryňy Ol hasyl etsin,
ähli maksatlaryňa seni ýetirsin[+].
6Seniň ýeňşiňe joşup şatlanarys,
Hudaýymyzyň adyna baýdaklar dikeris.
Goý, Reb seniň ähli dilegleriňi bitirsin.
7Men indi bilýärin: Öz seçip-saýlanyny Reb halas eder.
Ol golunyň gudratly işleri bilen,
jogap berer Öz mukaddes[†] gögünden.
8Käbirleri söweş arabalaryna,
käbirleri-de bedewlerine buýsanýar,
biz bolsa Hudaýymyz Rebbiň adyna buýsanýandyrys[+].
9Olar büdrär hem-de ýykylar,
biz bolsa turarys hem dik durarys.
10Ýa Reb! Patyşany halas et,
çagyran wagtymyzda bize jogap ber.

#### 20‑nji mezmur


1Aýdymçylar toparynyň ýolbaşçysyna. Dawudyň[†] mezmury[†].

2Ýa Reb[†]! Patyşa Seniň kuwwatyňa şatlanýar,
halas edendigiňe biçak begenýär[+].
3Ýürek arzuwlaryny Sen oňa berdiň;
diliniň dilegini Sen ret etmediň[+].
4Bol bereketleriň bilen Sen garşy aldyň,
başyna sap altyndan jyga geýdirdiň.
5Ol Senden ömür diledi, Sen oňa berdiň
ebedilik, müdimilik bir ýaşy[+].
6Seniň ýeňşiň bilen beýik onuň şöhraty[†],
Sen hormat bilen dabara beslediň ony.
7Sen oňa ebedi bereket berýäň,
huzuryňdaky şatlyk bilen ony şat edýäň.
8Çünki Rebbe bil baglaýar patyşa,
Beýik Hudaýyň sadyk söýgüsi arkaly
ol sarsdyrylmaz[+].
9Seniň eliň tapar ähli duşmanlaryňy,
Seniň goluň – Seni ýigrenýänleri.
10Seniň huzuryň peýda bolanda,
olary edersiň otly tamdyr deý;
Reb ýuwudar olary Öz gaharynda;
ot hem ýalmap iýer olary[+].
11Ýer ýüzünden ýok edersiň nesillerini,
ynsanlar arasyndan – zürýatlaryny[+].
12Saňa garşy erbet niýet edäýseler hem,
dildüwşük guraýsalar hem – üstün çykmazlar.
13Çünki ýüzlerine peýkamlary çenemek bilen
Sen olary yzlaryna öwrersiň[+].
14Ýa Reb, beýgel Sen Öz kuwwatyňda,
biz Seniň güýjüň barada
nagma aýdyp, alkyş aýdarys.

#### 21‑nji mezmur


1Aýdymçylar toparynyň ýolbaşçysyna. «Daňdan peýda bolýan sugunyna». Dawudyň[†] mezmury[†].

2Hudaýym, Hudaýym, näme üçin meni terk etdiň?
Näme üçin halas ederden,
perýadymy eşiderden uzakdasyň Sen[+]?
3Hudaýym, gündizine çagyrýan, ýöne jogap bermeýäň,
gijesine – emma rahatlygy tapmaýan[+].
4Ýöne welin mukaddessiň[†] Sen!
Ysraýyl[†] alkyşlarynyň üstünde tagt guransyň Sen.
5Saňa bil bagladylar atalarymyz;
ynandylar, Sen hem halas etdiň olary.
6Olar Saňa perýat edip, halas boldular;
Saňa bil bagladylar,
baglan umydynda aldanmadylar[+].
7Men bolsa bir gurçuk, ynsan däldirin:
ynsanlaryň ýüzügarasy, halkyň kemsidýäni[+].
8Meni görýänleriň bary üstümden gülýär,
başlaryny ýaýkaýar hem ýaňsylaýar:[+]
9«Rebbe[†] tabşyrypdy özüni; goý, Ol ony halas eýlesin,
ony azat etsin, çünki Reb ondan köp razy!»
10Emma Sensiň ýatgydan meni çykaran,
enem gujagyndakam maňa rahatlyk beren[+].
11Dünýä inäýemde Saňa atyldym,
Sen – Hudaýym enem göwresinden çykalym bäri.
12Menden daşlaşma Sen,
çünki muşakgat ýakyn, kömekçi-de ýok[+].
13Birentek öküzler meni gurşady,
güýçli Başan öküzleri meni gabady;[+]
14olar maňa açýarlar agyzlaryny
parçalaýjy, arlaýjy bir arslan ýaly.
15Men suw kimin döküldim,
bogun-bogun söküldi ähli süňklerim,
mum kimin meniň ýüregim
gursagymda pagyş-para eredi[+].
16Güýjüm küýzäniň döwügi dek gurady,
dilim-de kentlewügime ýapyşdy,
çünki ölüm topragynda Sen meni goýduň.
17Itler meniň daşymy aldy,
betkärler topary meni gurşady,
el-aýaklarymy parran deşdiler[+].
18Ähli süňklerimi sanaýmalydyr,
olar maňa seredip, tomaşa edýär[+].
19Özara paýlaşýarlar geýimlerimi,
eginbaşym üçin bije atýarlar[+].
20Emma Sen, ýa Reb, uzakda bolma,
eý, güýjüm, ýetiş meniň dadyma.
21Gylyçdan halas et meniň janymy,
itiň penjesinden – meniň ömrümi[+].
22Meni ýabany öküzden Sen halas etdiň,
gutar meni arslanlaryň agzyndan[+].
23Seniň adyňy doganlaryma yglan ederin,
jemagatyň ortasynda Saňa şöhrat[†] aýdaryn[+].
24Eý, Rebden gorkýanlar, Ony alkyşlaň!
Eý, Ýakubyň[†] ähli zürýady, Ony şöhratlandyryň[†]!
Eý, Ysraýylyň bar neberesi, Onuň öňünde galpyldaň![+]
25Çünki Ol görgüliniň görgüsine biparh bolmady,
ony ýigrenç saýmady,
Öz ýüzüni ondan kese sowmady,
gaýtam Oňa perýat edende, ony eşitdi.
26Uly jemagatda Saňa bolar meniň alkyşym;
Rebden gorkýanlaryň öňünde
berjaý ederin öz kasamlarym[+].
27Görgüliler gerk-gäbe iýip doýarlar,
Rebbi agtarýanlar Ony şöhratlandyrsyn[†]!
Ýüregiňiz elmydama şat bolsun!
28Ýeriň ähli uçlary Rebbi ýada salyp, Oňa öwrüler,
halklaryň ähli uruglary Oňa sežde ederler[†][+].
29Çünki patyşalyk Rebbiňki,
Ol milletleriň[†] üstünden sürýär hökümi[+].
30Oňa sežde eder[†] dünýäniň ähli tekepbirleri,
ölüm ýassygynda ýatanlaryň ählisi,
janyny diri saklap bilmedikler-de,
Onuň öňünde tagzym ederler.
31-32Zürýatlary Oňa gulluk ederler,
Taňrynyň adyny geljek nesle yglan ederler,
«Taňry muny berjaý etdi» diýip,
Onuň halas ediş hakykatyny
indi doguljaklara yglan ederler[+][+].

#### 22‑nji mezmur


Dawudyň[†] mezmury[†]

1Reb[†] – meniň çopanym;
men hiç zada mätäç bolmaryn[+].
2Ol meni ýaşyl örülerde ýatyrýar,
siňňin akýan suwlaryň ýakasyna äkidýär[+].
3Meniň janymy Ol täzeleýär
hem-de Öz adynyň hatyrasyna
dogrulyk ýollaryndan meni äkidýär[+].
4Tüm garaňky dereden geçäýemde-de,
ýamanlykdan gorkmaýaryn men,
çünki Sen meniň bilensiň.
Seniň hasaň, çopan taýagyň
aram berýär janyma meniň[+].


5Sen maňa saçak ýazýarsyň
duşmanlarymyň gözleriniň alnynda;
ýag çalýarsyň meniň başyma;
pürepürdir meniň pyýalam[+].
6Bilýärin, ýagşylyk we sadyk söýgi
ömürboýy hemra bolarlar maňa;
ömürbaky ýaşaryn Rebbiň öýünde[†].

#### 23‑nji mezmur


Dawudyň[†] mezmury[†]

1Rebbiňkidir[†] ýer we ondaky zatlar,
älem hem-de onda ýaşaýanlar[+].
2Çünki Ol deňizler üstünde ýeriň düýbüni tutdy
hem-de ony suwlaryň üstünde gurdy[+].
3Rebbiň dagyna kim çykyp biler?
Mukaddes öýünde[†] kim durup biler[+]?
4Elleri päk, ýüregi-de ak,
köňlüni galplyga gönükdirmeýän,
hile bilen kasam etmeýän ynsan[+].
5Ol Rebden alar ak pata,
halas edýän Hudaýyndan alar aklanma.
6Ony – Ýakup[†] Hudaýynyň ýüzüni agtarýanlaryň
neslindendir ol.
7Eý, derwezeler, başlaryňyzy galdyryň!
Eý, gadymy gapylar, ýokary galyň!
Şöhrat[†] Şasy içerik girsin![+]
8Bu şöhrat[†] Şasy kim?
Rebdir güýçli, kuwwatly,
Rebdir, söweşdäki kuwwatly[+].
9Eý, derwezeler, başlaryňyzy galdyryň!
Eý, gadymy gapylar, ýokary galyň!
Şöhrat[†] Şasy içerik girsin!
10Bu şöhrat[†] Şasy kim?
Ol – Hökmürowan Reb we şöhrat[†] Şasy[+].

#### 24‑nji mezmur


Dawudyň[†] mezmury[†]


Alef

1Ýa Reb[†], men köňlümi Saňa göge göterýän[+].


Bet

2Eý, Hudaýym, men Saňa bil baglaýan;
men utanja galmaýyn;
duşmanlarym menden üstün çykmasyn.


Gimel

3Saňa intizarlar galmasynlar utanja,
nähak ýere hyýanat edýänler galsyn utanja[+].


Dalet

4Ýa Reb, maňa salgy ber Öz ýollaryňy
hem-de öwret maňa ýodalaryňy[+].


He

5Meni hakykatyňda ýöret hem maňa öwret,
çünki meni halas edýän Hudaý Sen;
men uzakly gün Saňa intizardyryn[+].


Zaýin

6Ýa Reb, ýadyňa sal merhemetdir sadyk söýgiňi,
çünki olar bardyr gadymdan bäri[+].


Ḥet

7Ýatlama Sen ýaşlyk günälerimi
hem-de bitabynlyk ýodalarymy.
Ýa Reb, sadyk söýgiňe görä,
Öz ýagşylygyň hatyrasyna ýada sal meni[+].


Ṭet

8Reb ýagşy hem-de dogrudyr
Ol günäkärlere Öz ýoluny öwredýär.


Ýod

9Dogry ýola gönükdirýär göwni pesleri
Öz ýoluny pespällere öwredýär.


Kaf

10Onuň ähtiniň[†] düzgünlerini saklaýanlara
söýgi bilen sadyklykdyr Rebbiň ähli ýollary.


Lamed

11Ýa Reb, Öz adyň hatyrasyna
bagyşla Sen meniň etmişlerimi,
çünki uludyr olar[+].


Mem

12Rebden gorkýan ynsan bar bolsa,
Reb oňa öwreder saýlamaly ýoluny.


Nun

13Ol ýaşajakdyr bolelinlikde,
ýeri miras[†] alar onuň zürýady[+].


Sameh

14Reb Öz niýetini Ondan gorkýanlara aýan eýleýär,
Ol olara Öz ähtini[†] bildirýär.


Ğaýin

15Gözlerim mydama Rebbe garap dur,
çünki Ol aýaklarymy tordan çykarar[+].


Pe

16Maňa öwrül-de, merhemet eýle,
çünki men ýalňyz, ezýetlidirin.


Tsadi

17Ýüregimiň gaýgy-hasraty artdy;
jebir-jepalarymdan halas et meni.


Reş

18Muşakgatym bilen yzama seret
hem-de meniň ähli günälerimi öt.
19Gör Sen köpdügini duşmanlyrymyň,
olar güýçli ýigrenç bilen ýigrenýär meni.


Şin

20Janymy gora-da, halas et meni,
utanmaýyn, çünki pena edindim Seni.


Taw

21Kämillikdir dogrulyk meni gorasyn,
çünki men Saňa intizardyryn.
22Eý, Hudaý, ysraýyl[†] halkyny
ähli muşakgatlardan Sen halas eýle[+].

#### 25‑nji mezmur


Dawudyň[†] mezmury[†]

1Meni akla, ýa Reb[†], çünki aýypsyz gezdim,
bil bagladym Rebbe, yranmaryn men[+].
2Meni barla, ýa Reb, hem meni derňe,
meniň pikirlerimi, ýüregimi syna[+].
3Çünki söýgiň gözlerimiň alnynda,
gezdim men Seniň sadyklygyňda[+].
4Bolgusyzlar bilen men oturmaýaryn,
ikiýüzlülere ýaran bolmaýaryn.
5Betkärleriň üýşmeleňini ýigrenýärin;
erbetleriň ýanynda oturmaryn men[+].
6Ellerimi ýuwup ýazyksyzlykda,
aýlanyp gurbanlyk[†] sypaň[†] daşyndan, ýa Reb,[+]
7Saňa şükür nagmasyny aýdýaryn;
ähli gudratly işleriňi mälim edýärin[+].
8Ýa Reb, söýýärin mesgen tutan öýüňi –
Seniň şöhratyňyň[†] mesgen tutan ýaşalgasyny.
9Günäkärleriňki bilen bile alma meniň janymy,
ganhorlaryňky bilen bile –
ýaşaýyşymy[+].
10Olaryň elinde haýynlyk bardyr;
gollary para-peşgeşden doludyr[+].
11Men bolsa gezýärin aýypsyzlykda,
meni halas et, maňa merhemet eýle.
12Tekiz ýerde dur meniň aýagym,
Rebbe alkyş aýtjak men jemagatda.

#### 26-njy mezmur


Dawudyň[†] mezmury[†]

1Reb[†] – nurum hem Halasgärim[†],
men kimden heder edeýin?
Reb ömrümiň penasy:
men kimden wehim edeýin[+]?
2Betkärler: duşmanlarym hem ýagylarym
töhmetleri bilen maňa hüjüm edende
özleri büdreýär hem-de ýykylýar.
3Bir goşun meni gabasa – ýüregim sarsmaz,
maňa garşy uruş tursa-da, umytdan düşmerin[+].
4Rebden bir zat diledim, islegim şudur:
Rebbiň öýünde[†] ömürboýy ýaşamak,
Rebbiň gözelligini höwes bilen synlamak,
Onuň ybadathanasynda[†] doga-dilegler etmek[+].
5Çünki Ol muşakgatlyk wagtynda
meni gorar Öz penasynda
hem-de gizlär Öz çadyrynda;
Ol gaýanyň üstüne meni galdyrar.
6Indi meniň ýeňişli başym
meni gurşan duşmanlarymyň
depesinden garaýar.
Şadyýanlyk şowhunyny
Onuň çadyrynda hödür ederin;
Rebbe nagma aýdyp, owaz ederin[+].
7Ýa Reb, dat-perýatly sesimi eşit;
merhemet eýle-de, maňa jogap ber.
8«Onuň ýüzüni agtar» diýýär ýüregim.
Ýa Reb, Seniň ýüzüňi agtarýaryn men[+].
9Sen gizleme menden ýüzüňi,
gazabyňda kowma Sen Öz guluňy;
Sen maňa kömekçi bolduň;
meni taşlama hem-de terk etme,
eý, Halasgär[†] Hudaýym meniň!
10Hatda ata-enem terk edäýse-de,
Reb men barada alada eder[+].
11Ýa Reb, maňa ýoluňy öwret
hem-de duşmanlarym sebäpli
meni düz ýodadan alyp git[+].
12Duşmanlarymyň eline meni tabşyrma,
çünki ýalan şaýatlar çykdy garşyma,
olar zalymlygyny pürkýärler maňa[+].
13Ýöne diriler ýurdunda Reb ýagşylygyny
görjekdigime ynanýaryn men[+].
14Rebbe umyt bagla;
mert bol, goý, güýçlensin seniň ýüregiň;
Rebbe umyt bagla[+].

#### 27‑nji mezmur


Dawudyň[†] mezmury[†]

1Ýa Reb[†], Seni çagyrýaryn;
eşitmezlige salma, eý, meniň Gaýam,
dymma, gabra inýänlere meňzemäýin men[+].
2Saňa dat-perýat eden wagtymda,
iň mukaddes otagyňa[†] tarap
ellerimi galdyranymda,
ýalbaryşlarymyň sesini eşit[+].
3Erbetler, betkärler bilen bile meni süýreme;
olar parahat gepleşýärler goňşusy bilen,
emma welin pislik bar ýüreklerinde[+].
4Olaryň etmişlerini, eden ýamanlygyny
özlerine gaýtar;
elleriniň edenlerini özlerine gaýtar;
edenlerine laýyk öwezini ber.
5Rebbiň işlerine, Onuň elleriniň işine
üns bermeýändikleri sebäpli,
Ol weýran eder olary
hem-de gaýdyp bina etmez olary[+].
6Rebbe alkyş bolsun!
Ol eşitdi perýadymyň sesini.
7Reb meniň güýjüm hem-de galkanym;
Oňa bil baglady meniň ýüregim,
Ol maňa ýardam edýär, ýüregim biçak şatlanýar;
Oňa nagmam bilen şükür ederin[+].
8Reb halkyň güýjüdir,
seçip-saýlanynyň halas berkitmesi Oldur.
9Öz halkyňy halas et, saýlan halkyňa pata ber,
olara çopançylyk et, mydama olary eliňde göter![+]

#### 28‑nji mezmur


Dawudyň[†] mezmury[†]

1Reb[†] barada aýdyň, eý, ylahy barlyklar,
Rebbiň şöhratlydygy[†], kuwwatlydygy barada aýdyň[+].
2Rebbiň adyny mynasyp şöhratlandyryň[†];
şanly mukaddesliginde[†] Oňa siz sežde ediň[†].
3Rebbiň sesi suwlaryň ýüzünde,
Hudaýyň şöhraty[†] gümmürdeýär,
Reb ummasyz suwlardan üstündir[+].
4Rebbiň sesi kuwwatlydyr,
Rebbiň sesi şan-şöhratlydyr.
5Rebbiň sesi kedr agaçlaryny döwýär,
Reb Liwan kedrlerini owradýar[+].
6Ol Liwan dagyny göle deý,
Sirýon dagyny-da[*] ýabany öküzçe deý
bökdürýär[+].
7Rebbiň sesi ýyldyrymlar çakdyrýar.
8Rebbiň sesi çöli sarsdyrýar,
Reb Kadeş çölüni sarsdyrýar[+].
9Rebbiň sesi keýikleri guzladýar,
tokaýlary ýalaňaçlaýar;
Onuň ybadathanasynda[†] hemmeler
«Hudaýa şöhrat[†]!» diýýär.
10Reb siliň ýokarsynda tagt gurup oturýar.
Reb Şa hökmünde baky oturýar[+].
11Goý, Reb Öz halkyna güýç-kuwwat bersin
hem-de ony parahatlyk bilen ýalkasyn[†]![+]

#### 29-njy mezmur


1Dawudyň[†] mezmury[†]. Ybadathana[†] bagyş edilende aýdylýan nagma.

2Ýa Reb[†], Seni beýgeltjek,
çünki Sen ýokary meni galdyrdyň,
meni duşman gülküsine goýmadyň[+].
3Ýa Reb, Hudaýym, Saňa dat-perýat etdim,
Sen hem maňa şypaňy berdiň.
4Ýa Reb, Sen meniň janymy
ölüler dünýäsinden[†] çykaryp aldyň;
gabra inmezim ýaly, ýaşaýyş berdiň[+].
5Eý, Rebbiň sadyklary, Oňa nagmalar aýdyň;
mukaddes[†] adyna şükürler ediň.
6Çünki bir salymlyk Onuň gazaby;
ömürboýy dowam edýär mähribanlygy.
Agşamdan daňa çenli agy ýaňlanar,
ertirine bolsa şadyhorramlyk geler[+].
7Men şeýle diýdim öz rahatlygymda:
«Meni asla hiç zat sarsdyrmaz»[+].
8Ýa Reb, Öz hoşamaýlygyň bilen
meni dag dek kuwwatly etdiň;
gizlediň Sen menden ýüzüňi,
şonda gorky gaplady meni.
9Ýa Reb, Seni çagyrdym;
Taňrymdan merhemet diläp,
dat-perýat etdim.
10Diýdim «Men ölüp, inemde gabra,
munuň peýdasy bolarmy Saňa?
Toprak Saňa öwgi aýdyp bilermi?
Seniň wepalylygyňy beýan edermi?»[+]
11Ýa Reb, meni eşit-de, merhemet eýle!
Ýa Reb, Sen bol meniň kömekçim.
12Sen meniň ýasymy toýa öwürdiň,
ýas julumy çykaryp,
meni begenç lybasyna beslediň[+].
13Kalbym Saňa nagma aýtsyn, dymmasyn.
Saňa baky şükür etjek, ýa Beýik Hudaýym!

#### 30-njy mezmur


1[•]Aýdymçylar toparynyň ýolbaşçysyna. Dawudyň[†] mezmury[†].

2Ýa Reb[†], men Seni pena edinýärin,
meni hiç haçan utanja goýma;
dogrulygyň bilen halas et meni[+].
3Maňa gulak goý,
tiz ýetiş meniň dadyma;
bol Sen meni penalaýan bir gaýa,
halas bolmagym üçin bir mäkäm gala[+].
4Çünki meniň gaýam hem galam Sensiň;
Öz adyň hatyrasyna ýol görkez maňa,
meni ugrukdyr.
5Maňa gurlan tordan Sen meni çykar,
çünki Sen meniň penamsyň.
6Seniň eliňe tabşyrýaryn men öz ruhumy[†];
meni halas etdiň, ýa Reb, hakykatyň Hudaýy[+].
7Ýigrenýärin dereksiz butlara[†] sygynýanlary;
men diňe Rebbe baglaýan bili[+].
8Begenip şatlanaryn sadyk söýgiňe,
çünki Sen muşakgat halymy gördüň,
janymyň çekýän derdini bildiň;
9tabşyrmadyň meni duşman eline;
duruzdyň aýaklarymy giň ýerde[+].
10Ýa Reb, maňa merhemet eýle,
sebäbi men hasrat içinde;
gaýgy-gamdan ýaňa gözüm küteldi;
meniň janym hem-de bagrym gurady[+].
11Ömrüm soňlanyp barýar gam-gussa bilen;
ýyllarym-da dat-perýat bilen;
günäm zerarly kuwwatym gaçdy
hem-de meniň süýeklerim gurady.
12Ýüzügara boldum ähli ýagylaryma,
ylaýta-da öz goňşularyma;
betnyşan boldum men tanyşlaryma;
köçede görýänler menden gaçýarlar[+].
13Merhum dek unudyldym men;
bir döwlen küýzä öwrülendirin[+].
14Çünki köpleriň ýamanlamasyny eşidýärin men,
maňa garşy dildüwşük guranlarynda,
janyma kast etmekçi bolanlarynda,
töwerek-daşymy gorky gaplaýar[+].
15Emma, ýa Reb, Saňa bil baglaýaryn men;
Men diýýärin: «Sensiň meniň Hudaýym».
16Ömrümiň günleri Seniň eliňde;
halas et meni ýagylarymyň
hem-de meni yzarlaýanlaryň elinden[+].
17Saç ýüzüňiň nuruny bendäň üstüne;
sadyk söýgiň bilen meni halas et[+].
18Ýa Reb, meni utanja goýma,
çünki Seni çagyrýaryn men;
goý, erbetler utanja galsyn;
ölüler dünýäsine[†] inip, goý, olar dymsyn.
19Tekepbirlik hem-de kemsitme bilen
dogry ynsana sögýän ýalan diller lal bolsun.
20Seniň ýagşylygyň neneňsi uly!
Özüňden gorkýanlar üçin saklaýaň ony;
adamzat öňünde Saňa bil baglaýanlara
edýärsiň Sen bu ýagşylygy.
21Sen ynsan dildüwşüklerinden
olary Öz huzuryň saýasynda gizleýäň;
dilleriň dawalaşmagyndan
çadyryň howpsuzlygynda saklaýaň.
22Rebbe alkyş bolsun!
Çünki Ol daşy gabalan şäherde
maňa ajaýyp söýgüsini görkezdi[+].
23Öz howsalamda şeýle oýladym:
«Men Seniň nazaryňdan taşlandym».
Ýöne Saňa perýat eden wagtymda
Sen dady-perýatlarymy eşitdiň.
24Eý, Rebbiň ähli sadyklary, söýüň siz Ony!
Reb goraýar Özüne wepadarlary,
doly jeza berýär tekepbirlik edýäne[+].
25Eý, Rebbe umyt baglaýanlaryň bary,
batyr boluň, kuwwatlansyn ýürekleriňiz![+]

#### 31‑nji mezmur


Dawudyň[†] maskili[†]

1Ýazygy bagyşlanan, günäsi örtülen adam
nähili bagtly!
2Reb[†] tarapyndan etmişi hasaba alynmaýan,
ruhunda[†] hile ýok adam nähili bagtly![+]
3Men dymyp,
uzakly gün zar-zar aglanymda,
gurap galdy meniň süňklerim.
4Çünki gije-gündiz eliň üstüme agramyn saldy,
tomus yssysynda ýaly ysgynym gaçdy.
Sela[†]
5Saňa äşgär etdim men öz günämi
hem-de gizlemedim etmişlerimi.
Diýdim: «Reb ýanynda boýun aljak ýazyklarymy».
Sen hem bagyşladyň günämiň ýazygyny[+].
Sela[†]
6Munuň üçin sadyklaryň her biri
günäsini aňlan wagty Saňa etsin dogany.
Şonda, muňa ýokdur hiç şübhe:
oňa ýetmez köp suwlaryň joşmagy.
7Sensiň meniň gizlenýän ýerim;
goraýarsyň meni howp-hatarlardan;
Sen meni halas eýlediň,
ýüregime şatlyk nagmasyn goýduň[+].
Sela[†]
8«Men saňa öwüt bererin, ýöremeli ýoluňy salgy bererin;
maslahat bererin, sende bolar Meniň nazarym.
9Düşünjesiz at ýa gatyr dek bolma:
agyzzyryk bilen uýan bolmasa
bilmeýärler olar gitjek ýoluny»[+].
10Köp bolýandyr erbetleriň gaýgysy,
emma Rebbe bil baglaýanlary
gurşap alýar Onuň sadyk söýgüsi.
11Eý, dogry adamlar, Rebde begeniň hem-de şatlanyň!
Eý, ýüregi dogrular, hemmäňiz heşelle kakyň![+]

#### 32‑nji mezmur

1Eý, dogry adamlar, şatlanyň Rebde[†],
dogruçyla alkyş aýtmak gelişýär.
2Rebbe alkyş aýdyň lirada[†],
Oňa mukam çalyň on kirişli guralda[+].
3Aýdyň Oňa täze nagmany,
şadyýan gygyryşyp,
ussatlarça çalyň öz sazyňyzy[+].
4Çünki Rebbiň sözi dogry,
wepalydyr Onuň ähli işleri.
5Ol dogrulygy, adalaty[†] söýýändir;
ýer ýüzi Rebbiň sadyk söýgüsinden doludyr[+].
6Ýaradyldy gökler Reb sözi bilen,
bar asman jisimleri – agzynyň nepesi bilen[+].
7Ol deňiz suwlaryny üýşmek kimin ýygnady,
düýpsüz suwlary howdanlara sygdyrdy[+].
8Bütin ýer ýüzi, goý, Rebden gorksun;
dünýäde ýaşaýanlaryň bary Ondan eýmensin.
9Çünki Ol aýtdy – aýdany boldy;
Ol buýurdy – buýrany hem berk durdy[+].
10Reb milletleriň[†] maslahatyny hiç edýär,
halklaryň niýetlerini puja çykarýar[+].
11Emma ebedidir Reb maslahaty,
Onuň ýürek pikirleri – nesillerboýy[+].
12Hudaýy Reb bolan millet bagtlydyr;
Öz genji hökmünde saýlan halky bagtlydyr[+].
13Reb göklerden nazar aýlaýar,
Ol adamzadyň baryny görýär[+].
14Tagtynda oturan ýerinden
ýeriň ähli ilatyna nazar aýlaýar:[+]
15Oldur her biriniň ýüregini ýaradan,
olaryň ähli işlerine düşünýän.
16Patyşany halas etmez uly goşuny,
uly güýji halas etmez batyry[+].
17Güýçli bedew ýeňşi kepillendirmez,
uly güýji bilen hiç kimi ol halas etmez[+].
18Ine, Rebbiň nazary Ondan gorkýanlarda,
sadyk söýgüsine umyt baglaýanlarda[+].
19Ölümden olaň janyny Ol halas eder,
açlyk döwründe-de aman galdyrar[+].
20Rebbi pena edinýär biziň janymyz,
Ol – kömegimiz we galkanymyz[+].
21Onda şatlanýar ýüreklerimiz,
çünki mukaddes[†] adyna bil baglaýandyrys.
22Ýa Reb, biz Saňa umyt baglaýandyrys.
Seniň sadyk söýgiň bize ýar bolsun!

#### 33‑nji mezmur


1Dawudyň[†] Abymelegiň öňünde özüni dälilige uran wagtyndaky mezmury[†]. Abymelek Dawudy kowandan soň, ol gitdi[+].


Alef

2Men Rebbe[†] hemişe alkyş aýdaryn,
Oňa öwgi elmydama agzymda bolar.


Bet

3Reb bilen meniň janym magtanar,
pespäller eşider hem-de şat bolar[+].


Gimel

4Meniň bilen bile Rebbi öweliň,
beýgeldeli bilelikde Onuň adyny.


Dalet

5Men Rebbi agtardym, Ol jogap berdi
hem-de ähli howplardan meni halas eýledi[+].


He

6Oňa nazar salyň, nurlanarsyňyz,
asla utandyrylmaz siziň ýüzüňiz.


Zaýin

7Men-biçäre Rebbi çagyrdym, Ol hem eşitdi,
meni ähli azaplarymdan halas eýledi[+].


Ḥet

8Reb perişdesi[†] Ondan gorkýanlary gurşaýar,
olary bela-beterden halas eýleýär[+].


Ṭet

9Dadyp görüň Reb ýagşylygyny,
Ony pena edinýän nähili bagtly![+]


Ýod

10Rebden gorkuň, eý, Onuň mukaddesleri[†],
Ondan gorkýanlaryň ýok mätäçligi[+].


Kaf

11Hatda ýolbarslar hem çekýär ejir bilen açlygy,
Rebbi agtarýanlar bolsa çekmez hiç mätäçligi[+].


Lamed

12Geliň, eý, ogullarym, diňläň siz meni,
öwredeýin size Rebden gorkmagy.


Mem

13Isleýärmiň döwran sürmegi?
Göresiň gelýärmi ýagşy günleri[+]?


Nun

14Ýamanlykdan sakla sen öz diliňi
we hileli gepden – dodaklaryňy;[+]


Sameh

15ýamanlykdan aýryl, et sen ýagşylyk,
parahatlyk agtar, onuň yzyndan galma[+].


Ğaýin

16Dogry adamlarda Rebbiň gözleri,
perýatlaryna açyk Onuň gulagy[+].


Pe

17Rebbiň ýüzi betkärlere garşydyr;
olary ýatlamadan ýer ýüzünde nyşan galdyrmaz[+].


Tsadi

18Reb eşidýär dogrular perýat edende,
Ol olary ähli muşakgatlaryndan halas eýleýär.


Ķof

19Reb kalby synyklara ýakyndyr;
ruhdan düşenleri halas edýändir[+].


Reş

20Dogry ynsanyň dertleri köpdür,
emma Reb ählisinden ony halas edýändir[+].


Şin

21Onuň ähli süňklerini goraýar,
olaryň biri hem döwülmez[+].


Taw

22Ýamanlyk erbet adamy öldürer,
dogry adamy ýigrenýän höküm ediler.
23Reb Öz bendelerini halas edýändir,
Ony pena edinýänleriň hiç biri höküm edilmez.

#### 34‑nji mezmur


Dawudyň[†] mezmury[†]

1Ýa Reb[†], meniň bilen dawalaşýanlar bilen Sen dawalaş;
meniň bilen söweşýänler bilen Sen söweş;[+]
2sowudyňy geý, galkanyňy al, dadyma ýetiş.
3Meni kowalaýanlara garşy
naýzaly, aýpaltaly çyk.
Kalbyma diý: «Halasgäriň[†] – Men».
4Janymyň kastyna çykanlar, goý, utanyp masgara bolsun;
maňa garşy erbetlik niýetlänler yzyna dönsün, ýüzi gyzarsyn[+].
5Goý, olar ýel öňündäki ownuk saman dek bolsun;
Rebbiň perişdesi[†] olary syryp äkitsin[+].
6Goý, olaryň ýoly garaňky hem sürçek bolsun;
Rebbiň perişdesi[†] olary kowsun[+].
7Çünki sebäpsiz ýere meniň üçin duzak gurdular;
sebäpsiz ýere meniň üçin çukur gazdylar[+].
8Goý, heläkçilik duýdansyz olaň başyna insin,
gizlin guran duzaklaryna özleri düşsün,
heläkçilige uçranda, goý, şoňa düşsün[+].
9Meniň janym bolsa Rebde şat bolar;
meni halas edendigine begener[+].
10Şeýle diýer meniň ähli süňklerim:
«Ýa Reb, eýsem Sen ýaly barmy?
Sen ejizi gutarýarsyň güýçlüden,
pukaradyr mätäçleri – talaňçysyndan»[+].
11Betniýet şaýatlar garşyma çykýar,
bilmeýän zadymy menden soraýar.
12Ýagşylygyma ýamanlyk edýär,
meniň janymy hossarsyz goýýar[+].
13Men bolsa jul geýerdim[†] olar syrkawka,
agyz bekläp, özümi pespäl tutardym;
emma jogapsyz galdy doga-dilegim[+].
14Men olara dostum ýa doganym ýaly garardym,
ejeme ýas tutýan dek başym aşak salyp,
matam tutardym.
15Olar bolsa büdränime şatlanyp, ýygnanardylar;
myjabatçylar maňa garşy toplanardylar;
agsan bolup, meni ýaňsylardylar;
meni dyngysyz parçalardylar.
16Şikeslini ýaňsylaýan hudaýsyzlar dek,
olar maňa dişlerini gyjaýardylar[+].
17Ýa Taňry, Sen haçana çenli muňa seretjek?
Olaryň süteminden halas et meniň janymy,
arslanlardan halas et ýeke-tägimi[+].
18Men uly ýygnakda Saňa şükür ederin,
köp sanly halkyň arasynda Seni şöhratlandyraryn[†][+].
19Maňa nähak duşman bolanlar, goý, şatlanmasyn,
Meni nähak ýere ýigrenýänler göz gypyşmasyn[+].
20Çünki olar asudalyk barada gürrüň etmeýärler,
tersine, ýer ýüzündäki asudahalarlara garşy
hileli sözleri oýlap tapýarlar.
21Meni aýyplap, agyzlaryny giňden açýarlar:
«Hä-ä, öz gözümiz bilen görendiris!» diýýärler[+].
22Ýa Reb, Özüň gördüň, dymma!
Ýa Taňry, menden uzakda bolma[+].
23Meniň hakym hem dawam üçin,
gaýrata gal, oýan, eý, Hudaýym, Taňrym[+].
24Dogrulygyňa laýyklykda
meni akla, eý, Beýik Hudaýym;
heşelle kakmasynlar meniň üstümden[+].
25Ýürekden: «Hä-ä, ýürek islegimiz ýerine düşdi:
biz ondan dyndyk» diýip, olar aýtmasyn[+].
26Hasratyma şatlanýanlaryň bary
ýüzleri gyzaryp, biabraý bolsun;
öňümde özüni beýgeldýänleriň eginbaşlary
utanç hem-de betnamlyk bolsun.
27Meniň haklylygymy isleýänler şatlanyp,
heşelle kaksyn,
«Öz bendesine parahatlyk isleýän Rebbiň
belentligi artsyn» diýip, dyngysyz aýtsyn.
28Meniň dilim Seniň dogrulygyňy aýdar
hem-de uzakly gün Saňa ol alkyş eder[+].

#### 35‑nji mezmur


1Aýdymçylar toparynyň ýolbaşçysyna. Rebbiň[†] guly Dawudyň[†] mezmury[†].

2Erbet adamyň etmişi ýüreginde seslenýär,
Ol Hudaýdan asla gorkmaýar[+].
3Çünki günäsini tapyp, ony ýigrenerinden,
juda hoşdur onuň göwni özünden.
4Agzynyň sözleri – betlik hem hile,
paýhaslanyp, ýagşylyk etmegi hiç islemeýär.
5Düşeginde ýamanlyk etmegiň ýollaryny oýlaýar,
bet ýola düşýär, ony asla ýigrenç saýmaýar[+].
6Ýa Reb, göklere ýetýär Seniň söýgiň,
bulutlara ýetýär wepadarlygyň[+].
7Seniň dogrulygyň belent daglar deý,
Seniň adalatly[†] hökümleriň düýpsüz çuňluk deý.
Ýa Reb, Sen ynsany, haýwany halas edýärsiň[+].
8Eý, Hudaý, sadyk söýgiň neneň gymmatly!
Seniň ganatlaryňyň saýasy
ynsan ogullaryna pena bolýandyr[+].
9Öýüňiň näz-nygmatyndan doýýarlar;
Sen olary Öz lezzet derýaňdan gandyrýaň.
10Çünki ýaşaýşyň gözbaşy Sende,
biz nur görýäris Seniň nuruňda[+].
11Seni tanaýanlara dowam etdir sadyk söýgiňi,
ýüregi dogrulara – dogrulygyňy[+].
12Tekepbiriň aýagy meni basgylamasyn,
erbet adamlaryň eli meni kowmasyn.
13Betkärler ol ýerde ýykyldylar,
ýere ýazyldylar, galyp bilmeýärler[+].

#### 36-njy mezmur


Dawudyň[†] mezmury[†]


Alef

1Erbet iş edýänlere janyňy ýakma[†],
naýynsaplara höwesli bakma[+].
2Çünki olar tiz wagtda ot kimin gurar,
gök ösümlik kimin saralyp solar[+].


Bet

3Rebbe[†] bil bagla, et sen ýagşylyk,
ýurtda ýaşap, ýaýna asudalykda.
4Rebden teselli tap,
ýürek arzuwlaryňy Ol hasyl eder[+].


Gimel

5Ýoluňy Rebbe tabşyr, Oňa bil bagla,
şonda Ol saňa hemaýat berer[+].
6Nur deý ýalpyldadar dogrulygyňy,
günorta çagy deý – haklylygyňy[+].


Dalet

7Ümsüm bol Rebbiň öňünde,
Oňa sabyrly garaş,
ýoly rowaç betniýete höwesli bakma.


He

8Gahardan saklan, gazaby taşla,
aladaçyl bolma: ol şere elter.
9Çünki kesilip taşlanar pislik edýänler,
Rebbe intizarlar ýeri miras[†] alarlar[+].


Waw

10Az-kem sabyr et, erbetler ýok bolarlar,
ýerlerine göz aýlarsyň, ýöne tapmarsyň[+].
11Pälipes adamlar bolsa ýeri miras[†] alarlar,
abadançylykda ýaşap, hezil ederler[+].


Zaýin

12Erbet dogry adama hyýanat edýär
hem-de oňa dişlerini gyjaýar[+].
13Taňry bolsa onuň üstünden gülýär,
çünki onuň wagtynyň dolýandygyny görýär[+].


Ḥet

14Garyp bilen mätäji ýere çalmaklyk üçin,
dogry ýoldan barýanlary öldürmek üçin,
erbet adamlar gylyç syryp, ýaýyny gurýar.
15Emma gylyçlary öz ýüreklerine sanjylar,
olaryň ýaýlary hem kül-owram bolar[+].


Ṭet

16Dogry ynsanyň az zady
ähli erbetleriň baýlygyndan ýagşydyr[+].
17Çünki erbetleriň gollary döwler,
ýöne Reb dogrulary söýgetlär[+].


Ýod

18Reb kämilleriň günlerini bilýändir,
olaryň mirasy[†] ebedi galar[+].
19Olar ýaman wagty utandyrylmaz,
dok bolarlar açlyk döwründe[+].


Kaf

20Emma erbetler heläk bolarlar,
Rebbiň duşmanlary örüleriň gözelligi deý ýitip giderler,
gaýyp bolarlar, tüsse içinde sumat bolarlar[+].


Lamed

21Erbet adam karz alyp, yzyna bermez,
dogry ynsan bolsa jomart we eli açyk.
22Çünki Onuň ýalkanlary[†] ýeri miras[†] alarlar,
Onuň garganlary bolsa gyrlyp ýok bolar.


Mem

23Reb dogrynyň gadamyny berkarar edýär,
Ol onuň ýolundan göwnühoş bolýar[+].
24Ýykylmaz bu ynsan büdräýende hem,
çünki Reb onuň elinden tutýar[+].


Nun

25Ýaş ýigitdim, indi garradym,
ýöne dogry ynsanyň terk edilenini
ýa zürýadynyň çörek dilenenini
heniz görmedim[+].
26Elmydama eli açyk hem-de karz berýär;
olaryň neslinden ýalkanyş[†] geler[+].


Sameh

27Şer işden gaça dur hem et ýagşylyk –
baky ýaşarsyň[+].


Ğaýin

28Çünki Reb adalaty[†] söýýändir,
Ol sadyk ynsany terk edýän däldir;
dogry ynsan baky goralar,
ýöne erbetleriň zürýatlary gyrlyp ýok bolar[+].
29Dogry ynsanlar ýeri miras[†] alarlar
hem-de onda baky mesgen tutarlar.


Pe

30Dogry adamyň agzy danalygy sözleýär,
onuň dili adalaty[†] beýan eýleýär[+].
31Onuň ýüregindedir Hudaýyň kanuny[†],
taýýan däldir onuň aýagy[+].


Tsadi

32Erbet dogry ynsany aňtaýar,
ony öldürmäge pursat peýleýär[+].
33Ýöne Reb ony erbediň eline bermez;
kaza getirilende, ony aýyply çykarmaz.


Ķof

34Rebbe umyt bagla, Onuň ýoluny sakla,
Ol hem ýeri miras[†] almagyň üçin seni beýgelder;
sen erbetleriň ýok edilenini görersiň[+].


Reş

35Men yzgytsyz erbet adamyň çynar dek
gögeren ýerinde ýaýrap oturanyny gördüm.
36Birdenkä ol gaýyp boldy-da gitdi;
men ony gözledim, emma tapmadym.


Şin

37Kämil ynsany synla, dogry adama seret.
Parahat ynsanyň gelejegi bar.
38Emma günäliler bütinleý weýran ediler;
erbetleriň gelejegi ýok bolar[+].


Taw

39Reb dogry ynsanlary halas edýändir,
muşakgatlykda olara pena bolýandyr[+].
40Reb olara kömek berer we halas eder;
olary erbetlerden gutarar we halas eder,
çünki olar Ony pena tutunýar[+].

#### 37‑nji mezmur


1Dawudyň[†] ýatlanma dilegi[+]

2Ýa Reb[†], gaharyňda meni ýazgarma,
gazabyňda meni terbiýeleme[+].
3Çünki peýkamlaryň parran geçdi içimden,
Seniň eliň agram salýar meniň üstümden[+].
4Gaharyň zerarly tenimiň abat ýeri ýok,
günäm zerarly bedenimde saglyk ýok[+].
5Çünki ýazyklarym başymdan agdy,
agyr ýük deý maňa agramyn saldy[+].
6Akmaklygym zerarly
ýaralarym iriňledi hem-de porsady.
7Iki bükülip, ýere ýazyldym,
men uzakly gün ýas tutup gezýän.
8Çünki ysytmadan doludyr bilim,
bedenimiň abat ýeri galmady.
9Halys tapdan düşdüm, mydar galmady,
ýürek yzasyndan zar-zar gygyrýan.
10Ýa Taňry, Saňa aýan ähli dilegim,
Senden gizlin däldir meniň perýadym.
11Ýüregim galpyldap, ysgynym gaçdy,
meniň gözlerimiň nury galmady.
12Dost-ýarlarym ýaralarym zerarly menden daşlaşýar,
goňşularym-da menden uzakda durýar[+].
13Janymyň kastyndakylar duzak gurýarlar;
meniň zelelimi gözleýänler
meni ýykmak hakda gürrüň edýärler;
uzakly gün hile gurmagy niýet edýärler.
14Men bolsa eşidip bilmeýän ker adam ýaly,
gürläp bilmeýän lal ynsan ýaly[+].
15Dilsiz-agyzsyz ker kimin boldum.
16Çünki, ýa Reb, men Saňa intizardyryn;
Sen jogap berersiň, ýa Taňry meniň Hudaýym[+].
17Diýdim: «Duşmanlarym çekýän jebrime,
goý, begenmesin,
ýykylmaýyn, ýagylarym, goý, öwünmesin».
18Çünki ýykylmaga golaýlandyryn,
dyngysyz agyrym bilen ýüzbe-ýüzdürin.
19Men öz ýazygymy boýun alýaryn,
günäm babatda hasrat çekýärin[+].
20Duşmanlarym bolsa diri hem güýçli;
meni nähak ýere ýigrenýänler köpeldi.
21Ýagşylygyma ýamanlyk edýänler maňa duşmandyr,
çünki ýagşylyga eýerýärin men[+].
22Ýa Reb, meni terk etme!
Uzaklaşma menden, eý, meniň Hudaýym![+]
23Ýardam etmek üçin dadyma ýetiş,
ýa, Taňry meniň Halasgärim[†]!

#### 38‑nji mezmur


1Aýdymçylar toparynyň ýolbaşçysy Ýedutunyň[†] mukamyna laýyklykda. Dawudyň[†] mezmury[†][+].

2Diýdim: «Dilimden günä galmazlyk üçin,
ýörejek ýolumy saýgarjakdyryn;
erbetler meniň garşymda durka
agzymy jylawlap saklajakdyryn»[+].
3Lal bolup, ümsümligi bozmadym,
hatda ýagşy zatlary-da aýtmadym;
emma beterledi meniň agyrym.
4Ýüregim tutaşdy meniň içimde,
ot alawlady oý-hyýalymda,
ahyrsoňy dilimi ýardym:[+]
5«Bildir, ýa Reb[†], meniň soňumy
hem-de galan günlerimiň sanyny;
bildir ömrümiň panydygyny[+].
6Sen meniň günlerimi bir garyş etdiň!
Seniň nazaryňda ömrüm puç zatdyr.
Dogrudan-da, her bir ynsan ýeliň öwüsgini ýalydyr»[+].
Sela[†]
7«Dogrudan-da, ynsan gezýär bir sudur kimin;
dogrudan-da, biderek ýere ol hysyrdaýar;
ýygnaýar, munuň kime galjagyny bilmeýär[+].
8Ýa Taňry, indi nämä garaşaýyn men?
Meniň ähli umydym Sende[+].
9Ähli ýazyklarymdan meni halas et,
meni akmaklara[†] masgara etme.
10Lal bolup, açmaýaryn agzymy,
çünki Sen etdiň muny.
11Aýyr menden Öz urgularyňy,
eliň zarbyna ýitip gidýärin[+].
12Ynsany günäsine görä paş edip, temmi bereňde,
guwanýan zatlaryny güýe ýaly dargadýaň;
dogrudan-da, her bir ynsan ýeliň öwüsgini ýalydyr!»
Sela[†]
13«Ýa Reb, meniň dogamy eşit,
gulak goý dat-perýadyma;
Sen biparh garama gözýaşlaryma,
çünki men gelmişek Seniň ýanyňda,
ähli atalarym deý men bir keseki[+].
14Nazaryňy menden sow,
gidip, ýok bolmazdan öň bir ynjalaýyn»[+].

#### 39-njy mezmur


1Aýdymçylar toparynyň ýolbaşçysyna. Dawudyň[†] mezmury[†].

2Men intizar bolup, Rebbe[†] garaşdym,
Ol maňa tarap eglip, perýadymy eşitdi;
3meni heläkçilik gorpundan,
batgalyk laýyndan çykaryp aldy;
aýaklarymy gaýanyň üstünde durzup,
Ol meniň ädimlerimi berkitdi[+].
4Ol meniň agzymda bir täze nagma –
Hudaýymyza alkyş nagmasyn goýdy;
köpler muny görüp gorkarlar,
hem-de Rebbe bil baglarlar[+].
5Rebbe bil baglaýan ynsan nähili bagtly!
Tekepbirlere, ýalan hudaýlara
ýüz bermeýän ynsan nähili bagtly!
6Ýa Beýik Hudaýym,
Seniň bilen deňär ýaly hiç kim ýok!
Seniň bize gönükdirilen
gudratly işleriň, pikirleriň köpdür.
Men olary wagyz edip, aýdasym gelýär,
ýöne olar sanardan köpdür[+].
7Gurbanlyk[†] bilen sadakany[†] Sen islemediň;
Sen meniň gulaklarymy açdyň;
ýakma[†] gurbanlygyny[†], günä gurbanlygyny
talap etmediň[+].
8Şonda diýdim: «Ine, gelýärin;
kitapda men barada ýazylgy.
9Eý, Hudaýym, islegiňi berjaý etmekden lezzet alýaryn;
Seniň kanunyň[†] hem meniň kalbymda»[+].
10Uly jemagatda dogrulygyňy men wagyz etdim;
Sen bilýärsiň, ýa Reb, men agzymy ýummadym.
11Seniň dogrulygyňy ýüregimde men ýaşyrmadym;
sadyklygyň, halas edişiň barada men gürrüň berdim;
uly jemagatda söýgiňi, sadyklygyňy
men gizlemedim.
12Ýa Reb, Öz merhemetiňi menden aýama;
Seniň söýgiň we sadyklygyň,
goý, elmydama meni gorasyn.
13Çünki sansyz bela-beter meni gurşady;
öz etmişlerim meniň başymdan indi;
görüp bilmeýän:
olar başymyň saçyndan hem kän,
pagyş-para boldy meniň ýüregim[+].
14Ýa Reb, meni halas etmegi niýetiňe sal;
ýa Reb, tiz ýetiş meniň dadyma.
15Janyma kast edýänleriň hemmesi,
goý, utanja galsyn, ýüzi gyzarsyn;
başyma gelen külpetlere şat bolýanlar,
yzyna öwrülip, masgara bolsun[+].
16Maňa «haý, haý!» diýýänler
utançlaryndan ýaňa, goý, dowla düşsün[+].
17Seni agtarýanlaryň bary
Sende begenip, şadyýan bolsun;
«Reb beýikdir!» diýip,
halas edişiňi söýýänler dyngysyz aýtsyn.
18Men bolsa garyp we mätäçdirin,
ýöne Taňry maňa gamhorlyk eder;
Sensiň kömegim hem Halasgärim[†],
eglenme, eý, meniň Hudaýym![+]

#### 40-njy mezmur


1Aýdymçylar toparynyň ýolbaşçysyna. Dawudyň[†] mezmury[†].

2Ejizlere rehimli garaýan nähili bagtly!
Ýaman günde Reb[†] ony halas eder[+].
3Reb ony gorar, aman galdyrar,
ýer ýüzünde oňa bagtly diýerler;
Sen duşman eline ony bermersiň[+].
4Hassalyk düşeginde Reb onuň daýanjy bolar,
Reb oňa bütinleý şypa berer[+].
5Men diýdim: «Ýa Reb, maňa merhemet eýle,
şypa ber, çünki men günäli Seniň öňüňde».
6Duşmanlarym men barada erbet gürrüň edýärler.
«Haçan ölüp, ady-sory ýiter?» diýýärler.
7Olardan biri meni görmäge gelse,
ýalan sözleýär, ýüregi gybat toplaýar,
daşaryk çykandan soň, ony ýaýradýar[+].
8Men barada pyşyrdaşýar meni ýigrenýänleriň bary,
maňa garşy ýaman niýet edýärler.
9Olar: «Ol ölüm howply bela uçrady,
ine, ýatyr, indi galmaz» diýýärler.
10Hatda duzumy iýen,
bil baglan dostum maňa haýynlyk etdi[+].
11Emma Sen, ýa Reb, maňa merhemet eýle,
meni dikelt, men olaryň almytyny bereýin.
12Duşmanlarym menden üstün çykmasa,
Seniň menden hoşaldygyňy bilerin.
13Sen meni aýypsyzlygymda berkidýäň;
Öz huzuryňda ebedilik duruzýaň.
14Ysraýylyň[†] Hudaýy Rebbe
alkyş bolsun ezelden ebedä çenli!
Omyn[†]! Omyn![+]

#### 41‑nji mezmur


IKINJI KITAP


(41–71‑nji mezmurlar)


1Saz ýolbaşçysyna. Koranyň nesilleriniň maskili[†][+].

2Keýigiň akar suwlary küýseýşi kimin,
eý, Hudaý, janym Seni küýseýär![+]
3Hudaýa, diri Hudaýa teşnedir janym,
haçan görerkäm men Hudaýyň ýüzün?
4Diýenlerinde dyngysyz: «Hany Hudaýyň?»
gözýaşlarym ýeke-täk azygym boldy[+].
5Men ýörärdim jemagat bilen,
baýram edýän halky
äkiderdim Hudaý öýüne;
olar şatlanyp, nagma aýdardy.
Şu zatlary ýatlan wagtymda
küýsemeden para-para bolýar ýüregim[+].
6Eý, janym, sen näme üçin gamlanýaň?
Näme üçin sen içimde yňranýaň?
Umydyňy Hudaýa bagla,
men ýene Oňa – Halasgärime[†] we
Hudaýyma öwgi aýdaryn[+].
7Eý, Hudaýym, içimde janym gamlanýar,
munuň üçin Iordan topragynda,
Hermon hem-de Mizar dagynda
Seni ýatlaýan[+].
8Çuňluk çuňluga gygyrýar,
şaglawuklaryňyň owazy bilen.
Seniň ähli tolkunlaryň, silleriň kimin
muşakgatlar meniň başymdan geçdi.
9Reb[†] gündiz sadyk söýgüsini görkezýär,
gijelerine men Oňa nagma aýdýaryn –
ömrümiň Hudaýyna doga edýärin,[+]
10Gaýam bolan Hudaýyma şeýle diýýärin:
«Näme üçin meni unutdyň?
Duşman meni gysan wagtynda
näme üçin gam-gussaly gezmeli?»[+]
11Duşmanlarym günde: «Hudaýyň nirede?» diýýär,
kemsitme arkaly süňklerimi kül-owram edýär.
12Eý, janym, sen näme üçin gamlanýaň?
Näme üçin sen içimde yňranýaň?
Umydyňy Hudaýa bagla,
men ýene Oňa – Halasgärime[†] we
Hudaýyma öwgi aýdaryn.

#### 42‑nji mezmur

1Eý, Hudaý, Sen meni akla!
Hudaýsyz milletden alyp ber meniň hakymy,
hilegär we adalatsyz[†] adamdan halas et meni[+].
2Çünki pena tutunýan Hudaýym Sensiň.
Sen näme üçin meni terk etdiň?
Duşman meni gysan wagtynda,
näme üçin gam-gussaly gezmeli[+]?
3Sen hakykatyňy, nuruňy iber,
goý, olar ýol görkezsin maňa;
goý, olar meni äkitsin,
mukaddes dagyňa[†] we ýaşalgaňa[+].
4Şonda Hudaýyň gurbanlyk[†] sypasyna[†],
keýpiköklügim bolan Hudaýyma bararyn.
Eý, Hudaý, meniň Hudaýym,
men Saňa lirada[†][*] öwgi nagmasyny aýdaryn.
5Eý, janym, sen näme üçin gamlanýaň?
Näme üçin sen içimde yňranýaň?
Umydyňy Hudaýa bagla,
men ýene Oňa – Halasgärime[†] we
Hudaýyma öwgi aýdaryn[+].

#### 43‑nji mezmur


1Aýdymçylar toparynyň ýolbaşçysyna. Koranyň nesilleriniň maskili[†].

2Eý, Hudaý, gulagymyz bilen eşitdik;
atalarymyzyň döwründe, gadym eýýamda
olar bize Seniň edenleriň barada
gürrüň berdiler[+].
3Milletleri[†] kowup Öz eliň bilen,
Sen atalarymyza ýer berdiň.
Halklary wes-weýran edip,
Sen atalarymyzy ýaýratdyň[+].
4Olar ýurdy eýelemediler gylyjy bilen,
ýeňşi gazanmadylar gollary bilen –
Seniň eliň, goluň, ýüzüňiň nury edendir muny;
çünki Sen juda söýdüň olary[+].
5Sensiň meniň Patyşam hem-de Hudaýym.
Ýakup[†] üçin ýeňişleri Sen buýur[+].
6Duşmanlarymyzy basgylarys Seniň kuwwatyň bilen,
garşydaşlarymyzy depgiläris Seniň adyň bilen.
7Men öz ýaýyma bil baglamaýan,
meni halas etmeýär meniň gylyjym[+].
8Sensiň bizi halas eden duşmanlarymyzdan,
Sensiň bizi ýigrenýänleri utanja goýan.
9Uzakly gün Hudaý bilen magtanýarys
Seniň adyňa baky şükür ederis.
Sela[†]


10Ýöne indi bizi taşladyň, utanja goýduň,
goşunlarymyz bilen bile gitmeýärsiň Sen[+].
11Bizi duşmandan gaçar ýaly etdiň Sen,
bizi ýigrenýänler bizi talaýar[+].
12Bizi goýun kimin iýmäge berdiň,
Sen milletler[†] arasynda bizi pytratdyň[+].
13Sen Öz halkyňy haýyrsyz satdyň,
olaryň bahasyndan haýyr görmediň.
14Goňşy halklaryň öňünde biz ýüzügara,
göz-gülban etdiň, töwerek-daşa etdiň masgara[+].
15Milletleriň[†] diline düşürdiň bizi,
halklar ýaýkaýarlar bize başyny[+].
16-17Myjabat ýöňkeýäniň, dil ýetirýäniň sesinden ýaňa,
duşmandan we öç alýandan ýaňa,
uzakly gün ryswalygym garşymda,
meniň ýüzümi utanç büredi.
18Başymyza indi bularyň bary,
ýöne unudan däldiris Seni,
hyýanat etmedik Seniň ähtiňe[†].
19-20Biziň ýüregimiz Senden dänmedi,
ädimlerimiz Seniň ýoluňdan çykmady.
Sen bolsa bizi şagallar mekanynda
kül-peýekun etdiň,
ölüm kölegesi bilen Sen bizi örtdüň[+].
21Eger Hudaýymyzyň adyny unudan bolsak,
bir ýat taňra ellerimizi uzadan bolsak,
22Hudaýa aýan bolmazmydy bu?
Ol bilýär-ä ýürekdäki syrlary![+]
23Biz her gün Seniň üçin öldürilýäris,
biz damagy çalynjak goýun saýylýarys[+].
24Oýan, ýa Taňry, näme üçin uklaýaň?
Galk Sen, bizi baky taşlama[+].
25Näme üçin Sen ýüzüňi gizleýäň,
muşakgat bilen hasratymyzy unudýaň?
26Biz gara ýere ýazylyp gitdik,
indi toprakdan galyp bilemzok.
27Galk-da, bize kömek et,
sadyk söýgiň hatyrasyna bizi halas et[+].

#### 44‑nji mezmur


1Aýdymçylar toparynyň ýolbaşçysyna. «Liliýa» äheňinde aýdylýan. Koranyň nesilleriniň maskili[†]. Söýgi nagmasy[+].

2Ýagşy sözler joşýar meniň kalbymdan,
düzen şygyrlarymy patyşa aýdyp berýärin;
dilim çalasyn ýazyjynyň galamy kimin.
3Ynsan ogullarynyň içinde iň görmegeýi sen,
merhemet saçylýar seniň diliňden;
şoňa görä Hudaý seni baky ýalkady[†].
4Eý, edermen, dak gylyjy biliňe,
beslen şöhratyňa[†] hem-de şanyňa[+].
5Hakykat, pespällik, dogrulyk üçin,
sen öz şanyňda ýeňişli atlan;
seniň goluň gudrat görkezsin.
6Oklaryň duşmanlaryňyň ýüregine sanjylar;
seniň aýaklaryňyň astyna halklar ýykylar.
7Eý, patyşa, Hudaýyň saňa beren şalygy,
dowam eder baky, ebedi[*],
Seniň şalyk hasaň – adalatlylyk[†] hasasy[+].
8Sen dogrulygy söýüp, ýigrenýärsiň pisligi.
Şonuň üçin Hudaý, seniň Hudaýyň,
seni ýoldaşlaryň içinden seçip-saýlady,
başyňa şatlyk ýagyny guýdy[*].
9Eginbaşyň mür[†], ahalot[†], dalçyn yslydyr;
pil süňküne bezelen köşklerden ýaňlanýan sazlar
seni şat edýär[+].
10Şa gyzlary bardyr hormatly zenanlaryňyň içinde,
opyr tyllasyna beslenen şa gyzy dur seniň sagyňda[+].
11Eý, şa gyzy, diňle, oýlan hem-de gulak goý,
sen öz halkyňy, ataň öýüni unut.
12Şa arzuwlar seniň gözelligiňi,
ol seniň hojaýynyň, oňa tagzym et.
13Sur[†] şasynyň gyzy saňa sowgat getirer,
halkyň barly adamlary göwnüňi awlar.
14Şa gyzy ne gözel öz köşgünde!
Onuň lybaslary altyn-zerden dokalan.
15Ol al-elwan lybasda şa ýanyna eltiler,
onuň kenizleri, ulugyzlar şa gaşyna eltiler[+].
16Şatlyk-şagalaň bilen getirilýärler,
patyşanyň köşgüne olar girýärler.
17Ogullaryň geçer seniň atalaryňyň ornuna,
olary hökümdar bellärsiň tutuş ýeriň ýüzüne.
18Men nesilden-nesle yglan etjek adyňy,
şoňa görä, elmydama we baky
halklar seni şükürlere beslärler.

#### 45‑nji mezmur


1Aýdymçylar toparynyň ýolbaşçysyna, soprana derejesinde. Koranyň nesilleriniň nagmasy[+].

2Hudaý biziň penamyz hem-de güýjümiz,
Ol muşakgat wagty dadymyza ýetişýär[+].
3Şonuň üçin gorkmarys ýer yransa-da,
daglar deňziň bagryna yňdarylsa-da,
4olaryň suwlary güwläp, joşsa-da,
zarbyndan ýaňa daglar sarssa-da[+].
Sela[†]
5Bir derýa bar, onuň akymlary şat edýär
Hudaýyň şäherini –
Beýik Hudaýyň mukaddes[†] mesgenini[+].
6Hudaý bu şäheriň ortarasynda, ol sarsdyrylmaz,
Hudaý oňa kömek eder säher çagyndan[+].
7Milletler[†] arlaýar, şalyklar-da yranýar,
Ol gygyrýar – şonda dünýä ereýär[+].
8Hökmürowan Reb[†] biziň bilendir,
Ýakubyň[†] Hudaýy berkitmämizdir.
9Geliň, görüň Rebbiň edenlerini,
ýer ýüzüne getiren weýranlygyny[+].
10Ol ýeriň ujuna çenli uruşlary togtadýar,
ýaýlary kül-owram edýär,
naýzalary ikä bölüp taşlaýar,
galkanlary ot-ýalynda ýandyrýar[+].
11Reb şeýle diýýär:
«Saklanyň, biliň: Hudaý Mendirin!
Milletler[†] arasynda beýgeldilerin
tutuş ýer ýüzünde beýgeldilerin».
12Hökmürowan Reb biziň bilendir,
Ýakubyň[†] Hudaýy berkitmämizdir.
Sela[†]

#### 46-njy mezmur


1Aýdymçylar toparynyň ýolbaşçysyna. Koranyň nesilleriniň mezmury[†].

2Eý, ähli halklar, el çarpyşyň!
Hudaýa heşelle kakyň![+]
3Beýik Hudaý–Rebden[†] gorkmalydyr,
çünki Ol bütin ýer ýüzüniň Beýik Şasydyr[+].
4Ol halklary biziň golastymyza berdi,
milletleri[†] aýak astymyza çökerdi[+].
5Reb saýlap-seçip, bize ýurt berdi,
biz – Onuň söýýän halky.
Sela[†]
6Hudaý halkyň şadyýan sesleri bilen,
Reb surnaýlaryň sesleri bilen ýokary çykýar.
7Nagma aýdyň, nagma aýdyň Hudaýa,
nagma aýdyň, nagma aýdyň Şamyza!
8Çünki Hudaý tutuş ýeriň Şasydyr,
Oňa mezmur[†] bilen nagmalar aýdyň[+].
9Milletlere[†] hökümini ýöredýär Hudaý,
Öz mukaddes[†] tagtynda oturýar Hudaý.
10Ybraýym[†] Hudaýynyň halkyna goşulmak üçin,
halklaryň asylzadalary ýygnanyşdylar;
çünki tutuş ýeriň şalary Hudaýyňkydyr;
Ol belende galdyrylandyr[+].

#### 47‑nji mezmur


1Koranyň nesilleriniň nagmasy. Mezmur[†].

2Reb[†] beýikdir,
Hudaýymyzyň şäherinde,
Onuň mukaddes dagynda[†]
Ol aşa şöhratlandyrylmaga[†] mynasypdyr[+].
3Belent, gözel Sion[†][*] dagy
tutuş ýer ýüzüniň şatlygydyr;
Sion[†] dagy Beýik Şanyň şäheri,
ol Sapon dagynyň çür başy ýalydyr[+].
4Hudaý onuň galasynda
Özüni berkitme hökmünde tanadýar.


5Ine, patyşalar agyz birikdirdiler,
bilelikde ol ýerlerden geçdiler[+].
6Olar ony görenlerinde haýran galdylar,
dowla düşüp, gaçyp gitdiler.
7Şol ýerde sandyrama tutdy olary,
dogurýan aýalyň burgusy ýaly[+].
8Gündogar ýeliň Tarşyş gämilerini
çym-pytrak edişi ýaly,
Sen derbi-dagyn etdiň olary[+].


9Biz şäheriň şöhratyny[†] eşitdik,
indi bolsa ony:
Hökmürowan Rebbiň şäherini – Hudaýymyzyň şäherini
özümiz gördük.
Ol ony ebedi berkarar eder.
Sela[†]


10Eý, Hudaý, ybadathanaňda[†]
oýlanýarys sadyk söýgiň barada[+].
11Eý, Hudaý, Seniň adyň deý,
alkyşyň-da ýeriň dört künjüne ýetýär.
Seniň eliň adalatdan[†] doludyr[+].
12Goý, Sion[†] dagy begensin.
Seniň adalatly[†] hökümleriň hatyrasyna,
Ýahudanyň[†] gyzlary, goý, şat bolsun[+].
13Sionyň[†] daşynda gezip, ony aýlanyň,
onuň diňlerini siz sanap çykyň.
14Onuň içki berkitmelerine üns beriň,
geljek nesle aýtmak üçin,
onuň köşklerine aýlanyp çykyň.
15Çünki bu Hudaý şunuň ýalydyr,
Ol ebedi we baky Hudaýymyzdyr;
ömürboýy bize ýol görkezjek Oldur.

#### 48‑nji mezmur


1Aýdymçylar toparynyň ýolbaşçysyna. Koranyň nesilleriniň mezmury[†].

2Eý, ähli halklar,
eý, dünýäde ýaşaýanlar,
ähliňiz muny eşidiň[+].
3Sada halk we begzadalar,
baý we pukara – baryňyz diňläň.
4Meniň agzym danalygy sözlesin,
ýürek pikirlerim düşünje bersin.
5Men bir tymsala gulak gereýin,
mukam bilen matalymy çözüp bereýin[+].


6Muşakgatlyk wagtynda,
duşmanlar nähak ýere maňa hüjüm edende,
men näme üçin gorka düşeýin?
7Baýlygyna bil baglaýan ynsanlar,
mal-mülküniň köplügine magtanýar[+].
8-10Ynsan doganynyň ebedi ýaşary ýaly,
hem-de gabry görmezi ýaly,
pul töläp, ony azatlyga çykaryp bilmez;
onuň üçin Hudaýa töleg tölemez.
Dogrudan-da, jan azatlygyny gazanma gymmat,
muny hiç kim başaryp bilmez[+][+].


11Sebäbi ol akyldaryň-da ölýänin görýär;
akmaklar-da[†], samsyklar-da ýok bolup gidýär,
mal-mülklerini başgalara galdyrýar[+].
12Mazarlary baky öýleri bolar[*],
mesgenleri geçer nesilden-nesle,
atlaryny dakýarlar öz mülklerine.
13Ýöne ynsan hormatda galmaz,
ol ýok bolup gidýän haýwanlar ýalydyr[+].
14Olaryň ýoly şular ýalydyr,
akmaklyk-da olaryňkydyr.
Emma muňa garamazdan, indiki nesil
olaryň magtanmasyny makullaýandyr.
Sela[†]
15Olar ölüler dünýäsine[†] goýun dek sürler,
ölüm olaryň çopany bolar;
säher çagy dogry adamlar
olaryň üstünden agalyk sürer;
ýaşaýan ýerlerinden uzakda –
ölüler dünýäsinde[†] bedeni çüýrär.
16Emma Hudaý meni kabul eder;
Ol ölüler dünýäsiniň[†] ygtyýaryndan,
meniň janymy boşadar[+].
Sela[†]
17Bir adam baýap, öýüniň şöhraty[†] artsa,
muny görüp, umytdan düşme.
18Çünki ölende ýany bilen hiç zat äkitmez,
şöhraty[†] onuň yzyna düşmez[+].
19Ýaşaýşynda özüni bagtly saýsa-da,
(öwýändirler seni rowaçlananyňda)
20onuň jany ata-babasynyň ýanyna gider;
olar gaýdyp görmezler nury[+].
21Hormatlansa-da, muny göternip bilmeýän ynsan,
ýok bolup gidýän haýwanlar deýdir[+].

#### 49-njy mezmur


1Asafyň mezmury[†]. Nagma.

Hudaý, Beýik Hudaý gürleýär,
gündogardan günbatara çenli
ýer ýüzüni çagyrýar[+].
2Gözelligiň naýbaşy bolan Siondan[†]
Hudaý parlaýar[+].
3Hudaýymyz gelýär, ümsüm däldir Ol:
Onuň öňünde ot bar ähli zady ýalmaýan,
töwereginde – güýçli gaý-tupan[+].
4Ol halkyna kazylyk etmeklik üçin
Ýeri, Gögi şaýatlyga çagyrýar:[+]
5«Ýygnaň ýanyma sadyklarymy –
gurbanlyk[†] arkaly äht[†] baglaşanlarymy».
6Gök yglan edýär Onuň dogrulygyny,
çünki kazylyk edýän – Hudaýyň Özi[+].
Sela[†]
7«Men gepläýin, sen hem diňle, eý, halkym;
Mendirin Hudaýyň, seniň Hudaýyň,
eý, Ysraýyl[†], saňa garşy şaýatlyk Men edeýin[+].
8Gurbanlyklaryň[†] üçin Men seni ýazgarjak däl,
ýakma[†] gurbanlyklaryň[†] dyngysyz Meniň öňümde[+].
9Maňa ne öküz gerek seniň öýüňden,
ne-de erkeç – seniň agyllaryňdan.
10Çünki jeňňel jandarlarynyň ählisi –
müňlerçe daglaryň haýwanlary Meniňki[+].
11Men bilýärin dagyň ähli guşlaryny,
meýdan jandarlarynyň bary Meniňki.
12Eger ajyksam-da, saňa aýtmaryn,
çünki dünýä hem ondaky ähli zatlar Meniňki[+].
13Öküzleriň etini iýýärinmi Men?
Erkeçleriň ganyny içýärinmi Men?
14Sen şüküri gurbanlyk[†] ber Hudaýa,
Beýik Hudaýa beren kasamlaryňy berjaý et[+].
15Meni çagyr muşakgat günde,
seni halas ederin,
Maňa şöhrat[†] aýdarsyň şonda»[+].
16Emma Hudaý erbet adama şeýle diýýär:
«Parzlarymy agzamaga,
ähtimi[†] diliňe almaga näme hakyň bar?
17Çünki Meniň terbiýämi ýigrenýärsiň sen,
sözlerimi ýele sowurýarsyň sen.
18Bir ogryny göreňde, oňa goşulýaň,
zynahorlara şärikdeş bolýaň.
19Ýamanlyga berdiň sen öz agzyňy,
seniň diliň düzýär hile-pirimi[+].
20Sen oturyp, doganyňa garşy gepleýäň,
öz ejeňiň ogluna myjabaty ýöňkeýäň.
21Sen bulary etdiň, Men gürlemedim,
sen Maňa hem özüň ýalydyr öýtdüň.
Emma Men saňa käýärin,
göz alnyňda etmişleriňi goýaryn[+].
22Eý, Hudaýy unudanlar, bu barada oýlanyň,
ýogsa Men sizi parça-parça ederin,
sizi halas eden tapylmaz[+].
23Şükür sadakasyny[†] berýän Meni sylaýar;
Men öz ýoluny dogry tutany halas ederin».

#### 50‑nji mezmur


1-2Aýdymçylar toparynyň ýolbaşçysyna. Dawut[†] Batşeba bilen günä edenden soň, Natan pygamber onuň ýanyna gelýär. Şonda Dawudyň aýdan mezmury[+].

3Eý, Hudaý, maňa rehim-şepagat eýle,
Öz sadyk söýgiňiň hatyrasyna;
Öz merhemetiňiň köplügine görä,
Sen öçür meniň etmişlerimi[+].
4Sen meni bütinleý ýuw ýazygymdan
hem-de tämizle[†] meni günämden[+].
5Çünki günälerimi boýun alýaryn,
günäm elmydama meniň öňümde[+].
6Saňa, diňe Saňa garşy men günä etdim,
Seniň nazaryňda ýamanlyk etdim;
şoňa görä, Seniň sözleriň dogry,
çykaran hökümiňde Sen adalatly[†][+].
7Hakyky, men günäli dünýä inelim bäri,
günäli men enem göwresinde galalym bäri[+].
8Ine, Sen hakykat isleýärsiň ýürekde,
danalygy öwredýärsiň meniň içimde.
9Meni käkilik oty[†] bilen arassala, bolaryn men päk,
meni ýuw, bolaryn men gardan hem ap-ak[+].
10Maňa eşitdir şatlykdyr begenç sesini,
meni peseltdiň, indi bolsa, men şatlanaýyn.
11Meniň günälerimden sow Sen ýüzüňi
hem-de öçür meniň ýazyklarymy.
12Eý, Hudaý, mende päk ýürek ýarat
we içimdäki hakykat ruhuny[†] özgert[+].
13Sen Öz huzuryňdan meni taşlama,
menden Mukaddes Ruhuňy[†] alma.
14Öz halas edişiňiň şatlygyny Sen maňa gaýtar,
yhlasly ruh[†] berip, maňa söýget bol.
15Şonda Seniň ýollaryňy bitabynlara öwrederin men,
günäkärler hem Saňa öwrüler.
16Eý, Hudaý, meni halas eýleýän Hudaý!
Döken ganymyň günäsinden Sen meni gutar,
dilim Saňa – Halasgärime[†] nagmalar aýdar[+].
17Ýa Taňry, aç Sen meniň agzymy,
meniň dilim Saňa alkyşlar aýtsyn.
18Sen gurbanlyk[†] isläňok, ýogsa bererdim,
ýakma[†] gurbanlyklary[†] bersem-de, razy bolmarsyň[+].
19Synyk ruh[†] – Hudaýyň göwnünden turýan gurbanlyk[†];
eý, Hudaý, synyk, ökünçli ruhy[†]
Sen kemsitmersiň[+].
20Siona[†] Öz keremiň bilen Sen ýagşylyk et,
we Iýerusalimiň[†] diwarlaryny Sen dikelt[+].
21Şonda dogrulyk gurbanlyklary[†], ýakma gurbanlyklary[†],
tutuş ýakma[†] gurbanlyklary-da[†]
Seniň göwnüňden turar.
Şonda Seniň gurbanlyk[†] sypalaryňda[†]
öküzler sadaka[†] berler[+].

#### 51‑nji mezmur


1-2Aýdymçylar toparynyň ýolbaşçysyna. Edomly Döweg Şawula gelip, Dawut[†] Ahymelegiň öýüne baryp ýetendigini habar berende, Dawudyň aýdan maskili[+].

3Näme üçin ýamanlyk bilen öwünýäň, eý, edermen?
Hudaýyň sadyk söýgüsi hemişe meniň bilen!
4Seniň diliň düzýär weýrançylyklary,
ol ýiti päki kimin işläp düzýär hiläni[+].
5Sen ýagşylykdan ýamanlygy halaýaň,
hakykaty sözläniňden – ýalan aýtmagy.
6Eý, hileli dil,
sen halaýaň ähli heläkleýji sözleri!
7Emma Hudaý seni baky heläklär,
seni tutup, çadyryňdan çekip çykarar,
ýaşaýyş topragyndan köküňi sograr[+].
Sela[†]
8Dogry adamlar muny görüp, gorkarlar,
oňa gülüp, şeýle diýerler:[+]
9«Ine, bu adam Hudaýy özüne pena etmedi,
öz baýlygynyň köplügine baglady bili;
ol öz baýlygyndan[*] pena gözledi»[+].
10Men bolsa Hudaýyň öýündäki
gök öwüsýän zeýtun agajy ýaly;
Hudaýyň sadyk söýgüsine
ebedi we baky baglaýan bili[+].
11Edenleriň üçin Saňa baky şükür ederin;
Saňa sadyk bolanlaryň jemagatynda
Seniň ýagşy adyňa umyt baglaryn.

#### 52‑nji mezmur


1[•]Aýdymçylar toparynyň ýolbaşçysyna. Üflenip çalynýan saz guralynda. Maskil[†]. Dawudyň[†] mezmury[†].

2Akmaklar[†] ýüreginde: «Hudaý ýok» diýýärler.
Olar azýarlar we ýigrenji işleri edýärler;
ýagşylyk edýän ýok[+].
3Paýhasly we Hudaýy agtarýan barmyka diýip,
Hudaý göklerden adamzada nazar aýlaýar[+].
4Olaryň hemmesi ýoldan çykdylar,
bary deň derejede haram boldular;
ýagşylyk edýän ýok, ýok ýeke biri-de[+].
5Eýsem düşünmeýärmi ähli betkärler?
Olar halkymy çörek ýaly iýýärler
hem-de Hudaýy çagyrmaýarlar[+].
6Olar gorky ýok ýerde gorka düşerler,
çünki Hudaý seni gabanlaryň süňklerini dagadar.
Sen olary galdyrarsyň uýada,
çünki olary Hudaý ret etdi[+].
7Wah, gelsedi Siondan[†] Ysraýyl[†] ýeňşi!
Hudaý halka öňki abadançylygyny gaýtaryp berende,
Ýakup[†] begener, Ysraýyl hem şatlanar.

#### 53‑nji mezmur


1-2Aýdymçylar toparynyň ýolbaşçysyna. Kirişli saz guralynda. Maskil. Zipliler gelip, Şawula: «Dawut[†] biziň aramyzda gizlenýär» diýenlerinde, Dawudyň aýdan mezmury[+].

3Eý, Hudaý, meni halas et Öz adyň bilen,
meni akla Sen gudratyň bilen.
4Eý, Hudaý, meniň dogamy eşit,
Sen agzymyň sözlerine gulak goý.
5Çünki gelmişekler garşyma galdy,
sütemkärler janymyň kastyna çykdy;
olar Hudaýy äsgermeýärler[+].
Sela[†]
6Meniň üçin bolsa Hudaý kömekdir!
Taňry söýgetleýär meniň janymy.
7Ol duşmanlarymyň eden ýamanlygyny
olaryň öz başlaryna inderer.
Öz wepalylygyň hatyrasyna ýok et olary[+].
8Saňa höwes bilen gurbanlyk[†] keseýin,
ýa Reb[†], Seniň ýagşy adyňa şükür edeýin.
9Çünki Ol meni ähli muşakgatdan halas eýledi,
gözüm duşmanlaryma ýeňiş bilen garady[+].

#### 54‑nji mezmur


1Aýdymçylar toparynyň ýolbaşçysyna. Kirişli saz guralynda. Dawudyň[†] maskili[†].

2Eý, Hudaý, gulak goý meniň dogama,
ret etme ýalbaryşymy.
3-4Meni ünsli diňle hem-de jogap ber,
pikirlerim meni birahat edýär;
duşmanyň sesinden ýaňa,
erbet adamyň zulumyndan ýaňa,
meniň başym çaşdy.
Çünki olar maňa sütem edýärler,
gaharlarynyň ajysyny pürkýärler[+].
5Ýüregim ezýet çekýär içimde,
ölüm howpy abandy meniň üstüme.
6Gorky bilen galpyldy üstüme indi,
meni aýylganç gorky gaplady.
7Diýdim: «Wah, kepderi kimin ganatlarym bolsady!
uçup gidip, asudalykda bolardym.
8Hakyky, uzaklara –
çöl-beýewana tarap gaçardym[+].
Sela[†]
9Güýçli ýelden, gaý-harasatdan
gaçalgama tarap men howlugardym».
10Bulaşdyr, ýa Taňry, alart agyzlaryny,
çünki gördüm şäherde zorluk, jenjeli[+].
11Gije-gündiz diwarlarynyň üstünde aýlanýar olar,
onuň içinde horluk, ezýet bar.
12Onuň ortasynda weýrançylyk bar,
zulum, hile köçelerinden hiç aýrylmaýar.
13Çünki meni ýaňsylaýan duşman bolsady –
muňa çydardym,
meni ýigrenýän özüni menden ýokary tutsady –
ondan gizlenerdim.
14Emma muny edýän sen,
ýagny özüm bilen des-deň tutanym:
meniň dostum hem-de ýaranym.
15Seniň bilen ýürekden söhbet ederdik,
jemagat bilen Hudaý öýüne bile giderdik[+].
16Goý, ölüm olaryň başyna insin,
olar ölüler dünýäsine[†], goý, diri barsyn,
çünki ýamanlyk bar öýlerinde, aralarynda[+].
17Men bolsa çagyraryn Hudaýy,
halas eder Reb[†] meni.
18Agşam, ertir, günorta çagy
men ýalbaryp, nala çekýärin,
Ol eşidýär meniň sesimi.
19Maňa garşy bolan uruşda
Ol halas eder meniň janymy,
çünki köpler çykdy meniň garşyma.
20Owaldan tagtynda oturan Hudaý eşider
hem-de olara gaýtawul berer.
Çünki olarda özgerişlik ýok,
Hudaýdan olar gorkanok[+].
21Ýoldaşym dostuna elin galdyrdy
hem-de eden ähtini[†] bozdy[+].
22Onuň gepi baldan süýjüdi,
kalbynda bolsa uruş-jeň bardy.
Onuň sözleri ýagdan ýumşakdy,
aslynda welin syrylan gylyçdy olar[+].
23Sen ýüküňi Rebbiň üstüne ýükle,
Ol seni söýgetlär.
Ol dogry ynsanyň yranmagyna
hiç haçan ygtyýar etmez[+].
24Emma Sen, eý, Hudaý,
ölüm çukuryna inderersiň olary;
ganhorlar we hilegärler
ömürleriniň ýaryny hem ýaşamaz;
men bolsa Saňa bil baglaryn[+].

#### 55‑nji mezmur


1Aýdymçylar toparynyň ýolbaşçysyna. «Uzakdaky dub agajynyň üstünde oturan kepderi» mukamynyň äheňinde çalynýan. Gat şäherinde piliştliler[†] Dawudy[†] tutanlarynda, onuň aýdan miktamy[+].

2Eý, Hudaý, maňa merhemet eýle,
çünki adamlar meni depgileýärler;
duşmanlar uzakly gün maňa sütem edýärler.
3Duşmanlarym uzakly gün meni depgileýärler,
çünki meniň bilen uruşýanlar köp, eý, Beýik Hudaý!
4Men gorka düşenimde Saňa bil baglaýandyryn.
5Hudaýy Onuň wadasy üçin şöhratlandyrýaryn[†],
Oňa bil baglap, gorkmaýaryn men;
ynsan maňa näme edip bilsin[+]?
6Olar uzakly gün ýoýýar meniň sözlermi,
maňa zyýan etmäge gönükdirilen bar niýetleri.
7Olar dil düwüşýär hem-de gizlenýär,
janymy almak üçin meni aňtaýar[+].
8Eýsem olar günä etse-de, gaçyp gutularmyka?
Eý, Hudaý, gazabyňda boýun egdir halklary!
9Sergezdan gezen günlerim Sende sanalgy,
meniň gözýaşlarym Sende ýazylgy;
olar Seniň kitabyňda ýazylgy dälmi[+]?
10Seni çagyranymda duşmanlarym yzyna dönýär;
bilýärin: Hudaý tarapdarymdyr.
11Hudaýa – wadasy üçin şöhratlandyrýaryn[†],
Rebbe[†] – wadasy üçin şöhratlandyrýaryn[†],
12Hudaýa bil baglaýan, gorkmaýaryn men;
ynsan maňa näme edip bilsin?
13Eý, Hudaý, Saňa beren kasamlarymy berjaý ederin,
Saňa şükür gurbanlyklaryny[†] hödür ederin[+].
14Çünki Sen janymy ölümden halas eýlediň;
ýaşaýyş nurunda Hudaý öňünde gezerim ýaly,
Sen aýaklarymy büdremekden sakladyň[+].

#### 56-njy mezmur


1[•]Aýdymçylar toparynyň ýolbaşçysyna. «Heläk etme» äheňinde aýdylýan. Dawudyň[†] Şawuldan gowaga gaçanda aýdan mezmury[†][+].

2Maňa merhemet et, eý, Hudaý, maňa merhemet et,
çünki meniň janym Saňa sygynýar.
Men bela-beter geçip gidýänçä,
Seniň ganatlaryňyň saýasynda gizlenjek[+].
3Men çagyraryn Beýik Hudaýy –
men babatda niýetini berjaý edýän Hudaýy.
4Ol gökden kömek iberip, meni halas eder,
maňa sütem edýäni utanja goýar.
Hudaý söýgüsini, wepadarlygyny iberer[+].
5Men arslanlaryň arasynda,
wagşy haýwanlar ýaly adamlaryň arasynda ýatyryn;
olaryň dişleri naýza, ok ýaly,
kesgir gylyç ýaly olaryň dili[+].
6Eý, Hudaý, göklerden-de ýokary beýgel!
Tutuş ýer ýüzüne dolsun Seniň şöhratyň[†]!
7Olar ädimlerime duzak gurdular –
gaýgydan ýaňa bilim büküldi.
Olar öňümde çukur gazdylar –
ýöne özleri oňa düşdüler[+].
8Ýüregim sarsmaz, eý, Hudaý, sarsmaz ýüregim:
men nagmalar aýdyp, mukam çalaryn[+].
9Oýan sen, eý, meniň ýüregim.
Oýanyň, arfa hem lira[†]!
Men daňy oýararyn nagmalar bilen[+].
10Ýa Taňry, halklar arasynda Saňa şükür ederin.
Milletler[†] arasynda Saňa nagma aýdaryn.
11Çünki Seniň söýgiň göklere ýetýär,
wepalylygyň bulutlara direýär[+].
12Eý, Hudaý, göklerden-de ýokary beýgel!
Tutuş ýer ýüzüne dolsun Seniň şöhratyň[†]!

#### 57‑nji mezmur


1Aýdymçylar toparynyň ýolbaşçysyna. «Heläk etme» äheňinde aýdylýan. Dawudyň[†] miktamy[+].

2Eý, hökümdarlar, dogrudan-da, adalatly[†] kazylyk edýäňizmi?
Siz ynsan ogullaryna ýüz görmezden höküm çykarýaňyzmy?
3Ýok! Siz kalbyňyzda adalatsyzlyk[†] düzýäňiz,
elleriňiz zorluk saçýar ýeriň ýüzüne.
4Erbetler ene ýatgysyndan bäri dogry ýoldan azaşandyrlar,
dünýä inenleri bäri ýalan sözläp, ýalňyşýandyrlar[+].
5-6Olar alahöwren ýaly zäherlidirler.
Olar ökde jadygöýüň ýa-da
owsunçynyň jadylaýjy sesini eşitmeýän
ker kepjebaş ýaly gulaklaryny dykýarlar[+].
7Eý, Hudaý, agyzlarynda kül et olaň dişini,
ýa Reb[†], owrat ýolbarslaryň gyýyk dişini[+].
8Olar akyp gidýän suw dek, goý, ýitip gitsin,
oklaryny çenänlerinde ujy kütelsin.
9Goý, eräp giden balykgulak deý bolsun,
aýalyň düşen çagasy deý güneş görmesin[+].
10Olar böwürslen deý tiken çykarmankalar,
gök bolsun, gury bolsun, goý, tüweleý äkitsin.
11Öç alnanyny görende dogry ynsan şat bolar,
erbediň ganynda aýaklaryny ýuwar[+].
12Ynsan diýer: «Dogrudan-da, dogry ynsana sylag bar eken!
Dogrudan-da, dünýä kazylyk edýän Hudaý bar eken!»[+]

#### 58‑nji mezmur


1Aýdymçylar toparynyň ýolbaşçysyna. Şawul Dawudy[†] öldürmek üçin adamlary iberip, onuň öýüni garawulladanda, Dawudyň aýdan miktamy. «Heläk etme!» äheňinde aýdylýan[+].

2Eý, Hudaýym, halas et meni ýagylarymdan,
gora meniň garşyma baş galdyrýanlardan[+].
3Ýamanlyk edýänlerden Sen meni gutar,
ganhorlardan meni halas et.
4Ine, olar meni öldürmek üçin bukuda ýatýar,
güýçlüler maňa garşy dil birikdirýär,
ýogsa ýazygym-da, günäm-de ýok, ýa Reb[†]![+]
5Etmişim bolmasa-da, maňa hüjüm etmäge olar howlugýar,
maňa kömek etmek üçin oýan we seret!
6Eý, Hökmürowan Beýik Hudaý, Sen Ysraýylyň[†] Hudaýy!
Galk Sen ähli milletlere[†] jeza bermeklik üçin,
haýyn betpälleriň hiç birine Sen rehim etme.
Sela[†]
7Olar her gün agşam yzlaryna dolanýar,
itler dek uwlaşyp, şäherde sümsünip ýörýär[+].
8Ine, olar agyzlaryndan erbetlik saçýar,
dilleri ajylyk pürkýär.
Olar: «Kim eşider?» diýip oýlaýar.
9Emma Sen, ýa Reb, olaryň üstünden gülýäň,
ähli milletleri[†] masgaralaýaň[+].
10Eý, Güýjüm, men Saňa intizardyryn,
eý, Hudaý, Sen – meniň berkitmäm[+].
11Hudaýym sadyk söýgüsi bilen meni garşylar,
maňa duşmanlarymyň ýeňlişini görkezer[+].
12Eý, galkanymyz Taňry!
Olary öldürme, ýogsa halkym unudar,
olary Öz gudratyň bilen dargat-da, dyzyna çöker[+].
13Olar agyzlarynyň günäsi üçin,
dilleriniň sözleri üçin,
aýdýan gargyşlary, ýalan sözleri üçin,
tekepbirliklerine, goý, özleri çolaşsyn[+].
14Sen gazabyňda ýok et olary,
tä tükenýänçäler ýok et olary.
Goý, mälim bolsun:
Hudaý Ysraýylyň we tutuş ýer ýüzüniň Hojaýynydyr.
Sela[†]
15Olar her gün agşam yzlaryna dolanýar,
itler dek uwlaşyp, şäherde sümsünip ýörýär[+].
16Olar iýmit gözläp eýläk-beýläk urunýar,
garynlary doýmasa, hyňranyşýar.
17Men bolsa Seniň gudratyň hakda nagma aýdaryn,
ir säherde sadyk söýgiň hakda nagma aýdaryn.
Çünki Sen maňa berkitme bolduň,
muşakgatly günde Sen penam bolduň[+].
18Eý, Güýjüm, men Saňa nagma aýdaryn,
çünki, eý, Hudaý, meniň berkitmäm – Sensiň.
Sen meni wepalylyk bilen söýýän Hudaýsyň.

#### 59-njy mezmur


1-2[•]Aýdymçylar toparynyň ýolbaşçysyna. «Äht liliýasy» äheňinde aýdylýan. Aram-Naharaýym, Aram-Soba bilen urşanda we Ýowap yzyna dolanyp gelýärkä, Duz deresinde on iki müň edomlyny öldüren wagty, Dawudyň öwüt bermek üçin aýdan miktamy[+][+].

3Eý, Hudaý, bizi ret etdiň, biziň hatarymyzy böwüsdiň,
gazaplandyň: wah, gaýdyp bersene öňki abadanlygy![+]
4Sen ýeri sarsdyrdyň, ony jaýyrdyň,
ýaryklaryny bejer, titreýändir ol.
5Agyr güne saldyň Sen Öz halkyňy,
bize entediji şerap içirdiň[+].
6Oklardan gutulyp bileri ýaly,
Özüňden gorkýanlara Sen nyşan berdiň.
Sela[†]
7Öz söýýänleriňiň gutulyp bileri ýaly,
goluň bilen halas et, bize jogap ber.
8Wada berdi Hudaý Öz mukaddes öýünden[†]:
«Uly şatlyk bilen Men Şekemi bölerin
hem-de Sukot deresini ölçärin[+].
9Gilgat Meniňki, Manaşa Meniňki,
Efraýym – tuwulgam,
Ýahuda – patyşalyk hasam.
10Mowap[†] – ýuwunmak üçin legenim,
Edomyň üstüne zyňaryn Men çarygymy.
Pilişt topragynda ýeňiş dabarasy bilen gygyraryn Men».
11Berk gala kim meni elter?
Meni Edoma kim alyp gider?
12Eý, Hudaý, eýsem Sen bizi ret edäýdiňmi?
Eý, Hudaý, indi goşunlarymyz bilen gitjek dälmi Sen?
13Duşmanlarymyza garşy bize kömek et,
sebäbi ynsan kömegi biderek zatdyr[+].
14Hudaý arkaly ýeňiş gazanarys,
duşmanlarymyzy depelejek Oldur.

#### 60-njy mezmur


1Aýdymçylar toparynyň ýolbaşçysyna. Kirişli saz guralynda. Dawudyň[†] mezmury[†].

2Eý, Hudaý, eşit dat-perýadymy
hem-de diňle meniň dogamy.
3Meniň kalbym gam laýyna batanda,
Seni çagyrýaryn ýeriň ujundan;
çykyp bilmejek gaýama Sen meni çykar.
4Çünki Sen meniň penamsyň,
duşmana garşy mäkäm galamsyň[+].
5Men çadyryňda baky mesgen tutaýyn,
ganatlaryňyň astynda pena tapaýyn[+].
Sela[†]
6Sen, eý, Hudaý, eden kasamlarymy eşitdiň,
Öz adyňdan gorkýanlar üçin niýetlenen mirasy[†]
Sen maňa berdiň.
7Şa ömrüniň günlerine günler goş,
günlerini uzalt nesilden-nesle![+]
8Goý, ol Hudaýyň huzurynda tagtda baky otursyn,
söýgi bilen wepadarlyk ber,
goý, olar ony gorasyn!
9Kasamlarymy günde berjaý ederin,
Seniň adyňa elmydama nagma aýdaryn[+].

#### 61‑nji mezmur


1Aýdymçylar toparynyň ýolbaşçysyna. Ýedutunyň[†] mukamyna laýyklykda. Dawudyň[†] mezmury[†][+].

2Diňe Hudaýda ynjalýar janym,
Hudaýdandyr meniň gutulyşym.
3Ol – ýeke-täk gaýam hem gutulyşym,
meniň berkitmäm: ýykylmaryn men[+].
4Ýalňyz bir ynsana garşy çykýar köpsanly duşman:
olaryň bary meni öldürmegi niýet edinýär,
men olar üçin gyşaran diwar, çagşan haýat dek.
5Olaryň bar niýeti meni beýiklikden pese düşürmek;
olar ýalan sözlemekden lezzet alýarlar,
agyzlary bilen ak pata berýärler,
ýüreklerinde bolsa näletleýärler[+].
Sela[†]
6Diňe Hudaýda ynjalýar janym,
Hudaýdadyr meniň umydym.
7Ol – ýeke-täk gaýam hem gutulyşym,
meniň berkitmäm: yranmaryn men.
8Hudaýdadyr gutulyşym hem-de şöhratym[†],
Hudaýdadyr mäkäm gaýam we meniň penam.
9Eý, halk, elmydama Oňa bil baglaň;
ýüregiňizi Onuň öňünde döküň,
çünki Hudaýdyr biziň penamyz.
Sela[†]
10Ynsanlar biderek zatdyr,
ynsan ogullary bir ýalan zatdyr.
Olaryň hemmesini terezä goýsaň,
howadan hem ýeňil bolar olaň agramy[+].
11Talaňçylyga siz bil baglamaň,
ogurlyga umyt baglamaň,
baýlyk artsa, oňa kalbyňyz bermäň[+].
12Hudaý maňa aýtdy,
men gaýta-gaýta eşitdim muny:
gudrat Hudaýdadyr[+].
13Ýa Taňry, sadyk söýgi Seniňkidir,
Sen her kese edenine görä öwezini gaýtarýarsyň[+].

#### 62‑nji mezmur


1Dawudyň[†] Ýahuda çölündekä aýdan mezmury[†][+].

2Eý, Hudaý! Sensiň Hudaýym,
Seni agtarýaryn ir säher bilen,
meniň janym teşnedir Saňa.
Gurak, içgysgynç, suwsuz toprakda kimin
Seni küýseýär meniň bedenim[+].
3Seniň kuwwatyňy, şöhratyňy[†] görmeklik üçin,
mukaddes öýüňde[†] Saňa seretdim.
4Çünki Seniň sadyk söýgiň ýaşaýyşdan ýagşydyr,
meniň dilim Saňa öwgüler aýdar[+].
5Ömürboýy Saňa alkyş okaryn,
ellerimi galdyryp, Saňa doga ederin[+].
6-7Düşegimde Seni ýatlan wagtymda,
gijäniň nobatlarynda Sen hakda oýlananymda,
janym ýilik bilen ýagdan doýan dek bolýar,
şadyýan dilim bilen agzym Saňa öwgüler aýdar[+].
8Çünki Sen meniň kömegim bolduň;
ganatlaryňyň saýasynda şatlanyp,
nagma aýdaryn[+].
9Meniň janym Saňa mäkäm ýapyşýar,
Seniň goluň meni goldaýar.
10Janymyň kastyna çykanlar bolsa,
ýeriň teýine inip giderler[+].
11Olar gylyjyň zarbyna berler,
hem-de şagallara şam bolar.
12Şa bolsa Hudaýyň edenlerine şat bolar;
Oňa wada berýänleriň bary heşelle kakar,
çünki ýalançylaryň agzy baglanar[+].

#### 63‑nji mezmur


1Aýdymçylar toparynyň ýolbaşçysyna. Dawudyň[†] mezmury[†].

2Eý, Hudaý, arz edenimde sesimi eşit,
duşman wehiminden janymy gora[+].
3Meni gizle erbetleriň dilleşmesinden
hem-de betkärleriň gozgalaňyndan[+].
4-5Olar dillerini gylyç kimin ýiteldýär;
bigünäni bukudan atmakçy bolup,
ajy sözlerini peýkam kimin çeneýär;
duýman durka ony atyp, asla gorkmaýar[+][+].
6Olar ýaman niýetlerinden asla dänmeýär,
gizlin duzaklary gurmak üçin dil birikdirýär,
«Olary görjek barmy?» diýip oýlanýar[+].
7Olar jenaýat etmegi niýet edinýär,
olar: «Birkemsiz hile-pirim düzdük,
ynsanyň kalbyny bilip bolmaýar» diýip,
biri-birine aýdýar.
8Emma Hudaý olara peýkamyn atar,
olar duýdansyz ýaralanar[+].
9Öz dilleri olaryň başyna ýeter,
olary görenleriň bary hopugyp gaçar[+].
10Ähli ynsanlar gorka düşerler,
olar Hudaýyň işini beýan ederler;
Onuň edeni barada pikir ederler.
11Dogry adam Rebde[†] şatlansyn,
goý, ol Rebbi özüne pena edinsin;
ýüregi dogrularyň bary magtansyn[+].

#### 64‑nji mezmur


1Aýdymçylar toparynyň ýolbaşçysyna. Dawudyň[†] mezmury[†]. Nagma.

2Eý, Hudaý, Sen mynasypsyň Siondaky[†] alkyşa,
Saňa berlen kasamlar berjaý ediler[+].
3Sensiň doga-dilegleri eşidýän,
ähli ynsanlar Saňa gelerler[+].
4Günäler götererden juda çökder bolanda,
Sen olary bagyşlaýarsyň[+].
5Howlularyňda ýaşasyn diýip saýlan ynsanyň –
Özüňe ýakynlaşdyran ynsanyň nähili bagtly!
Seniň öýüň, mukaddes[†] ybadathananyň[†]
ýagşylygyndan doýaly[+].
6Eý, bizi halas eýleýän Hudaý!
Gutulyşyň gudratly işlerini görkezmek bilen,
Sen biziň dogalarymyza jogap berýärsiň.
Ýeriň dört künjüniň,
ummanyň aňyrsynda ýaşaýanlaryň
umydy – Sensiň[+].
7Sen Öz kuwwatyňy guşandyň
hem-de daglary berkarar etdiň.
8Deňizleriň tupan-harasadyny,
onuň tolkunlarynyň güwwüldisini,
halklaryň tolgunmasyny
ýatyrýan Sensiň[+].
9Hatda dünýäniň iň çet çäklerinde ýaşaýanlaram
Seniň alamatlaryňdan gorkup galpyldar;
Günüň dogýan hem-de batýan ýerinde
Sen şatlyk şowhunlaryny döredýärsiň.
10Sen ýeriň aladasyny edýärsiň –
ony suwarýarsyň, bolelin kuwwat berýärsiň;
bol suwly derýalar arkaly
halkyň gallasyny üpjün edýärsiň;
sebäbi Sen ony şeýle gurnadyň[+].
11Sen onuň keşlerini suwdan gandyrýarsyň,
onuň keş tümmeklerini tekizleýärsiň,
ýagyş damjalary bilen ony ýumşadýarsyň,
onuň hasylyny bereketleýärsiň.
12Sen Öz jomartlygyňy ýyla jyga edip geýdirýärsiň,
geçen ýerleriňden bolçulyk joşýar.
13Dolup-daşýar çöl örüleri,
baýyrlar hem şatlyk guşanýar[+].
14Örüler sürülere beslenýär,
dereler hem galla bürenýär,
olar joşup aýdymlar aýdýar.

#### 65‑nji mezmur


Aýdymçylar toparynyň ýolbaşçysyna. Nagma. Mezmur[†].

1Eý, tutuş ýer ýüzündäki ynsanlar!
Hudaýa heşelle kakyň[+].
2Onuň şöhratly[†] adyna nagmalar aýdyň,
Oňa ajaýyp alkyşlar aýdyň.
3Hudaýa diýiň:
«Eý, Hudaý, işleriň neneň haýbatly!
Kuwwatyňyň beýikliginden ýaňa
duşmanlaryň Saňa boýun bolýarlar[+].
4Saňa sežde edýär[†] bütin ýer ýüzi;
olar Saňa nagma aýdýarlar,
Seniň adyňa nagma aýdýarlar»[+].
Sela[†]
5Gelip görüň Hudaýyň edenlerini:
Ol ynsanlar arasynda edýän işlerinde haýbatly[+].
6Ol deňzi gury ýere öwürdi;
olar derýadan pyýada geçdi;
Onuň şol ýerde edenlerine şatlandyk[+].
7Ol kuwwaty arkaly höküm sürýär ebedi,
milletlere[†] garaýar Onuň gözleri;
goý, pitneçiler baş galdyrmasyn.
Sela[†]
8Eý, halklar, Hudaýymyza alkyşlar aýdyň;
Oňa aýdýan alkyşlaryňyz ýaňlansyn.
9Ol bizi aman galdyrdy,
aýagymyzy büdremekden saklady.
10Eý, Hudaý, Sen bizi synap barladyň,
kümşüň arassalanyşy dek bizi sapladyň[+].
11Sen bizi duzaga saldyň,
arkamyza muşakgatlar ýüklediň[+].
12Başymyzy ynsanlaryň aýak astyna saldyň;
biz otdan geçdik, suwlardan geçdik,
ahyrsoňy giň ýere bizi çykardyň[+].
13Men ýakma[†] gurbanlyklar[†] bilen öýüňe baryp,
Saňa eden kasamlarymy berjaý ederin[+].
14Kynçylyga duçar bolamda,
bu wadalary dilim sözläp,
agzym kasam edipdi.
15Saňa gurbanlyk[†] goçlaryň tüssesi bilen
semiz mallardan ýakma[†] gurbanlyklary[†] hödür ederin;
öküzleri, goçlary Saňa gurban ederin.
Sela[†]
16Eý, Hudaýdan gorkýanlar, geliň-de, diňläň!
Onuň meniň üçin edenlerini aýdyp bereýin[+].
17Men Oňa dat-perýat etdim,
dilim bilen Ony beýgeltdim.
18Eger ýüregimde günä bolsady,
onda Taňry maňa gulak goýmazdy[+].
19Emma Hudaý meni eşitdi,
dogamyň sözlerine Ol dykgat berdi.
20Goý, Hudaýa alkyş aýdylsyn,
çünki meniň dogamy Ol ret etmedi,
menden sadyk söýgüsini Ol gaýgyrmady.

#### 66-njy mezmur


1Aýdymçylar toparynyň ýolbaşçysyna. Kirişli saz guralynda. Mezmur[†]. Nagma.

2Goý, Hudaý bize merhemet etsin, bizi ýalkasyn[†],
üstümize Öz ýüzüniň nuruny saçsyn[+].
Sela[†]
3Şonda Seniň ýoluňy bilerler ýeriň ýüzünde,
halas ediş güýjüňi – ähli milletlerde[†][+].
4Eý, Hudaý, goý, halklar Saňa öwgüler aýtsyn,
ähli halklar Saňa öwgüler aýtsyn.
5Halklar şatlansyn, joşup nagmalar aýtsyn,
çünki Sen halklara adalatly[†] kazylyk edýärsiň,
ýer ýüzündäki halklara Sen ýol görkezýärsiň[+].
Sela[†]
6Eý, Hudaý, goý, halklar Saňa öwgüler aýtsyn,
ähli halklar Saňa öwgüler aýtsyn.
7Toprak öz hasylyny eçildi;
Hudaý, biziň Hudaýymyz bize bereket bersin[+].
8Goý, Hudaý bizi ýalkasyn[†],
dünýäniň dört künji Ondan eýmensin.

#### 67‑nji mezmur


1Aýdymçylar toparynyň ýolbaşçysyna. Dawudyň[†] mezmury[†]. Nagma.

2Hudaý galkar, duşmanlary dargadar,
Ony ýigrenýänler öňünden gaçar[+].
3Sen olary dagadarsyň tüssäniň dagaýşy kimin,
mumuň otda ereýşi kimin.
Hudaýyň öňünden erbetler ýok bolar[+].
4Dogry adamlar bolsa şadyýan bolar,
Hudaýyň öňünde şatlykdan joşup gygyrar,
begençden ýaňa heşelle kakar[+].
5Siz Hudaýa nagmalar aýdyň,
Onuň adyna öwgüler aýdyň.
Bulutlara atlanyp Barýany arşa çykaryň,
Onuň ady – Reb[†].
Onuň öňünde heşelle kakyň[+].
6Mukaddes[†] mesgeninde ýaşaýan Hudaý –
ýetimleriň atasy, dul hatynlaryň hossary[+].
7Hudaý ýalňyzlary öýli-işikli edýär,
tussaglary azatlyga çykarýar;
pitneçiler bolsa jöwzaly ýerde ýaşaýar[+].
8Eý, Hudaý, Sen halkyňa öňbaşçylyk edeňde,
çöl-beýewanda gadam uraňda,[+]
9Hudaýyň, Sinaýdakynyň[†] öňünde –
Ysraýyl[†] Hudaýynyň öňünde
zemin titräp, göklerden ýagyş guýuldy[+].
10Eý, Hudaý, Sen bolelin ýagyş ýagdyrdyň,
saýlan topragyň tapdan düşende, oňa güýç berdiň.
11Seniň halkyň şol toprakda ýaşady.
Eý, Hudaý, Öz ýagşylygyň sebäpli
Sen ony mätäçlere taýynlap goýduň.
12Taňry buýruk berýär;
ony jar edýän aýallar – ägirt bir goşun.
13Olar şeýle diýýär:
«Goşunlaryň şalary gaçýar, ökje göterýär!»
Öýde galan aýallar bolsa olja paýlaşýar[+].
14Olar ganatlary kümşe,
ýelekleri sap altyna gaplanan
kepderä meňzär.
Eý, erkekler, jeň-söweş güni
näme üçin ýatyrsyňyz agylda?
15Gudratygüýçli Salmon dagynda
duşman şalary garly harasat kimin dargatdy[+].
16Eý, Başan dagy, Hudaýyň dagy,
çür başlary köp bolan, eý, Başan dagy!
17Eý, çür başlary köp bolan daglar!
Hudaýyň Öz mesgeni edip saýlan dagyna,
ebedi mesgen tutjak dagyna
neçün göriplik bilen seredýärsiňiz[+]?
18Hudaýyň söweş arabalary sanardan köpdür,
olaryň sany müňlerçe müňler.
Taňry olaryň arasyndadyr,
Ol Sinaý[†] dagyndan mukaddes öýüne[†] geldi[+].
19Sen ýokary belentlige çykanyňda,
ýesirleri Öz yzyňa düşürdiň.
Ynsanlardan, hatda bitabynlardan
Sen, ýa Beýik Hudaý, paç-hyraç aldyň;
Sen indi biziň aramyzda ýaşarsyň[+].
20Taňra alkyş bolsun!
Ol her günki ýükümizi göterýär.
Hudaý bizi halas eýleýär[+].
Sela[†]
21Hudaýymyz – halas eýleýän Hudaý,
Hökmürowan Reb – ölümden gutaryp bilýär.
22Emma Hudaý duşmanlarynyň kellelerini,
günäden el çekmeýänleriň uzyn saçly başlaryny
kül-owram eder[+].
23-24Taňry şeýle diýdi:
«Aýagyňy duşman ganyna batyrar ýaly,
itleriň-de ondan öz paýyny ýalary ýaly,
olary Başandan yzyna dolap,
deňiz çuňlugyndan alyp çykaryn»[+][+].
25Eý, Hudaý, Seniň ýörişiň –
Hudaýym – Patyşamyň
mukaddes öýüne[†] gelşi görünýär:
26öňden bagşylar, sazandalar – olaň yzyndan,
deprek çalýan gyzlar aralarynda:
27Olar şeýle diýýär:
«Eý, siz, Ysraýylyň bilinden önenler!
Uly jemagatda Rebbe alkyşlar aýdyň».
28Öňden iň kiçileri bolan Benýamin barýar,
mähellede Ýahudanyň şazadalary bar,
Zebulun we Naftaly şazadalary bar,[+]
29Hudaý öňden belläpdi güýç-kuwwatyňy,
eý, Hudaý, biziň üçin edenleriňi Sen berkit![+]
30Iýerusalimdäki[†] ybadathananyň[†] hatyrasyna
milletleriň[†] şalary Saňa sowgat getirýär.
31Bu duşman milletlere[†] temmi ber,
olar gamyşlykdaky ýekegapanlar ýaly,
sygyrlara aralaşan öküzler ýaly.
Boýun egdir milletleri[†], goý, olar bize salgyt tölesin;
uruşdan lezzet tapýan halklary dargat![+]
32Müsürden bürünçden ýasalan zatlar, goý, getirilsin,
Hudaýa sowgat getirmek üçin Efiop ýurdy, goý, alňasasyn[+].
33-34Eý, ýer ýüzündäki şalyklar!
Hudaýa nagmalar aýdyň,
Taňra, ezelden bar bolan göge Münýäne,
alkyşlar aýdyň.
Diňläň, ine, Ol sesi, gudratly sesi bilen seslenýär[+][+].
35Ykrar ediň: güýç Hudaýyňkydyr,
Onuň belentligi Ysraýylyň üstündedir,
Onuň gudraty gökler üstündedir!
36Hudaý Öz mukaddes öýünde[†] wehimlidir.
Ysraýyl Hudaýy Öz halkyna güýç-kuwwat berýär.
Alkyş bolsun, alkyş bolsun Hudaýa![+]

#### 68‑nji mezmur


1Aýdymçylar toparynyň ýolbaşçysyna. «Liliýa» äheňinde aýdylýan. Dawudyň[†] mezmury[†][+].

2Eý, Hudaý, meni halas et,
çünki suwlar boýnuma ýetdi[+].
3Çuň batgalyga batyp barýaryn,
aýagymy diremäge hiç ýer ýok.
Çuň suwlara girdim,
siller meni girdabyna gaplady[+].
4Men öz perýadymdan halys ýadadym,
gurap galdy meniň damagym;
Hudaýyma garaşa-garaşa gözüm küteldi[+].
5Meni nähak ýere ýigrenýänleriň sany
başymyň saçyndan hem köp;
janyma kast etmekçi bolup,
ýalan ýere maňa günä ýapýan ýagylarym köp.
Men ogurlamadyk zadymy gaýtaraýynmy[+]?
6Eý, Hudaý, Saňa mälimdir meň akmaklygym,
Senden gizlin däldir meň günälerim.
7Eý, Hökmürowan Reb[†], Gudratygüýçli!
Saňa umyt baglaýanlar
men zerarly, goý, utanmasyn;
Eý, Ysraýyl[†] Hudaýy, Seni agtarýanlar
men zerarly, goý, uýalmasyn.
8Çünki Seniň hatyraň üçin masgara boldum,
meniň ýüzümi utanç büredi[+].
9Men doganlaryma gelmişek boldum,
ejemiň ogullaryna keseki boldum[+].
10Seniň öýüňe bolan yhlas meni köýdürdi,
Saňa dil ýetirýänleriň gepi başyma indi[+].
11Agyz bekläp, gözýaş döküp, ruhumy[†] syndyranymda,
bularyň bary maňa gyjalat boldy.
12July eşik edinenimde,
olaryň agyz-diline düşdüm.
13Derwezede oturanlar meniň gybatym edýär,
serhoşlar men barada aýdymlar düzýär.
14Ýa, Reb hoşamaýlyk et-de,
dogamy eşit.
Öz söýgiňe görä,
halas ediş güýjüňiň sadyklygynda
maňa jogap ber.
15Halas et, men batgalyga batmaýyn;
meni ýigrenýänlerden,
suwlaryň çuňlugyndan halas bolaýyn[+].
16Sil suwlary meni girdabyna salmasyn,
çuňluk meni, goý, ýuwutmasyn,
gabyr üstümden öz agzyny ýummasyn.
17Ýa Reb, maňa jogap ber,
çünki Seniň sadyk söýgiň ýagşydyr;
bolelin merhemetiňe görä, maňa nazar sal[+].
18Sen guluňdan Öz ýüzüňi gizleme,
ejir çekýärin, tizräk jogap bersene!
19Maňa ýakynlaş hem-de halas et,
duşmanlarymyň elinden meni azat et.
20Sen bilýärsiň men babatda aýdylýan ýaman gepleri,
meniň utanjymy, betnamlygymy.
Sen bilýärsiň ähli duşmanlarymy.
21Ryswalyk ýüregimi perişan etdi –
men ruhdan düşdüm.
Tessellä garaşdym, emma bolmady;
göwünlik berjekleri agtardym, emma tapmadym.
22Olar nahar ýerine maňa öt berdi,
suwsanymda sirke içirdi[+].
23Olara öz saçagy, goý, duzak bolsun,
myhmanlary üçin bir gapan bolsun[+].
24Goý, gözleri garaňkyrasyn, görüp bilmesin,
olar elmydama, goý, sandyrasyn[+].
25Olaryň üstüne Öz gazabyňy dök,
gaharyňyň ody olaryň üstüne insin.
26Goý, olaryň öýleri çolaryp galsyn,
çadyrlarynda hiç kim mesgen tutmasyn[+].
27Çünki olar Seniň uranlaryňy yzarlaýarlar,
ýaralan adamlaryňyň agyrysy barada gürrüň edýärler.
28Sen olaryň jezasyna jeza goş,
olar Sen tarapdan, goý, aklanmasyn[+].
29Ýaşaýyş kitabyndan olaryň ady bozulsyn,
olar dogrular bilen bile, goý, ýazylmasyn[+].
30Emma men bir mätäç, ejir çekýärin,
eý, Hudaý, halas et we gora meni[+].
31Men nagmada Hudaýyň adyny öwjek,
Ony şükürler bilen arşa çykarjak.
32Bu has köp ýarar Rebbiň göwnüne
şahly, toýnakly öküzden ýa-da bugadan[+].
33Pes göwünliler muny görüp begensin,
eý, Hudaýy agtarýanlar, ýüregiňiz galkynsyn.
34Çünki Reb mätäçleri eşidýär,
Öz ýesir halkyny gözden salmaýar.
35Goý, Ony şöhratlandyrsyn[†] asman bilen ýer,
deňizler we olardaky ähli jandarlar[+].
36Çünki Hudaý halas eder Siony[†],
dikelder Ýahudanyň şäherlerini,
olar ornaşyp, şol ýere eýelik ederler[+].
37Bendeleriniň nesilleri ol ýeri miras[†] alarlar,
Onuň adyny söýýänler şol ýerde mesgen tutarlar[+].

#### 69-njy mezmur


1[•]Aýdymçylar toparynyň ýolbaşçysyna. Dawudyň[†] mezmury[†]. Ýatlanma dilegi[+].

2Eý, Hudaý, meni halas etmegi niýetiňe sal;
ýa Reb[†], tiz ýetiş meniň dadyma.
3Janyma kast edýänleriň hemmesi,
goý, utanja galsyn, ýüzi gyzarsyn;
başyma gelen külpetlere şat bolýanlar,
yzyna öwrülip, masgara bolsun[+].
4Maňa «haý, haý!» diýýänler,
utançlaryndan ýaňa, goý, dowla düşsün[+].
5Seni agtarýanlaryň bary
Sende begenip, şadyýan bolsun;
«Hudaý beýikdir!» diýip,
halas edişiňi söýýänler dyngysyz aýtsyn.
6Men bolsa garyp we mätäç,
ýöne, eý Hudaý, maňa gamhorlyk etgin;
Sensiň kömegim hem Halasgärim[†],
eglenme, ýa meniň Rebbim![+]

#### 70‑nji mezmur

1[•]Ýa Reb[†], men Seni pena edinýärin,
meni hiç haçan utanja goýma.
2dogrulygyň bilen meni halas et, azat et,
maňa gulak goý, tiz ýetiş meniň dadyma[+].
3Elmydama meni gizläp biläýjek,
mesgen tutunjak mäkäm gaýam bol.
Halas bolmagymy Sen emr etdiň,
çünki gaýam, berkitmäm Sensiň[+].
4Eý, Hudaýym, meni halas et erbediň elinden,
adalatsyz[†] bilen zalymyň penjelerinden[+].
5Çünki, eý, Hökmürowan Reb, umydym Sensiň,
ýaşlygymdan bil baglanym Sensiň[+].
6Dünýä inenimden Saňa daýandym,
Sen ejemiň göwresinden meni dünýä inderdiň;
men Saňa dyngysyz alkyş aýdýaryn[+].
7Men köplere täsinlik bolup göründim,
emma Sen mäkäm penamsyň.
8Saňa bolan alkyş düşmez dilimden,
uzakly gün agzym doly şan-şöhratyňdan[+].
9Garrylyk çagymda meni taşlama,
kuwwatdan düşenimde meni terk etme.
10Duşmanlarym men barada gürrüň edişýär,
janymy aňtap, özara dil birikdirýär[+].
11Olar diýýär: «Hudaý ony taşlady,
kowalap, tutuň siz ony.
Ony halas etjek ýok indi»[+].
12Eý, Hudaý, menden daşlaşma,
eý, Hudaýym, tiz ýetiş meniň dadyma.
13Meniň ýagylarym utansyn, ýok bolup gitsin,
maňa ýamanlygy niýet edýänler
utanç bilen betnamlyga bürelsin[+].
14Men bolsa hemişe umyt baglaryn,
Saňa alkyş üstüne alkyş aýdaryn.
15Dilim uzakly gün sözlär dogrulygyňy
hem-de halas etmek üçin edýänleriňi;
olaryň sany akyl ýetirerden kän[+].
16Men Hökmürowan Rebbiň gudratly güýji bilen gelerin,
Seniň, diňe Seniň dogrulygyňy yglan ederin.
17Eý, Hudaý, ýaşlygymdan maňa terbiýe berdiň,
men heniz-de gudratlaryňy beýan edýärin.
18Jar edýänçäm geljek nesle güýç-kuwwatyňy,
indi doguljaklaryň ählisine Seniň güýjüňi,
garrasam-da, başym çalarsa-da meni taşlama.
19Eý, Hudaý, Seniň dogrulygyň göklere ýetýär,
Sen berjaý etdiň ägirt işleri.
Eý, Hudaý, barmy Sen ýaly[+]?
20Köp görgä, ýaman muşakgatlara meni uçratdyň,
ýöne gaýtadan meni ýaşaýşa gowuşdyrarsyň,
ýeriň teýinden meni ýene çykararsyň Sen[+].
21Beýgeldersiň meniň at-abraýymy,
kalbyma berersiň Sen rahatlygy.
22Eý, Hudaýym, men arfada wepalylygyňy öwerin.
Eý, Ysraýyl[†] Mukaddesi[†], lirada[†] Saňa alkyş aýdaryn[+].
23Men Saňa nagma aýdanymda,
dilim, halas bolan janym şatlyk bilen gygyrar.
24Dilim uzakly gün dogrulygyňy aýdar,
çünki maňa ýamanlygy niýet edenler
masgara bolup, utanja galdy.

#### 71‑nji mezmur


Süleýmanyň[†] mezmury[†]

1Eý, Hudaý, patyşa paý ber adalatyňdan[†],
şa ogluna – Öz dogrulygyňdan[+].
2Goý, ol dogrulyk bilen halkyňa kazylyk etsin,
garyplaryňa adalatly[†] höküm çykarsyn[+].
3Goý, daglar halka abadanlyk habaryny getirsin,
depeler adalaty[†], goý, yglan etsin.
4Şa halkyň garyplarynyň hakyny, goý, alyp bersin,
mätäçleriň ogullaryny halas eýlesin,
zalymlary, goý, weýran etsin![+]
5Tä Gün hem Aý şöhle saçýarka,
nesillerboýy, goý, ol ýaşasyn[*][+].
6Insin orlan ýaýla bir ýagmyr kimin,
ýeri suwarýan çabgalar kimin[+].
7Onuň günlerinde adalatlyk[†] güllesin.
Aý ýitip gidýänçä abadançylyk bolsun[+].
8Deňizden-deňze,
Ýewfrat derýasyndan ýeriň uçlaryna çenli,
goý, ol öz hökümini ýöretsin[+].
9Çölde ýaşaýanlar oňa baş egsin,
duşmanlary, goý, toprak ýalasyn[+].
10Tarşyş şalary we deňiz ýakasyndakylar
oňa paç-hyraç tölesin,
Şeba we Seba şalary sowgat getirsin[+].
11Oňa ähli şalar, goý, tagzym etsin,
oňa ähli milletler[†], goý, hyzmat etsin[+].
12Çünki ol halas edýär mätäji özüne perýat edende,
garyby-da, kömekçisi bolmadyk ynsanlary-da[+].
13Onuň ejizlere, mätäçlere rehimi inýär,
ol mätäçleriň janyny aman galdyrýar.
14Goraýar sütemden, zorlukdan olaryň janlaryny,
nazarynda gymmatly olaryň gany[+].
15Patyşa, goý, uzak ýaşasyn!
Şeba altynyndan oňa berilsin,
onuň üçin elmydama doga okalsyn,
uzakly gün oňa alkyş aýdylsyn[+].
16Ýurtda galla bolelin bolsun,
daglaryň depelerinde, goý, tolkun atsyn,
onuň hasyly Liwandaky deý köp bolsun;
şäher halky ýaýla oty kimin, goý, pajarlasyn[+].
17Onuň ady baky ýaşasyn,
Gün astynda onuň ady güllesin,
ähli halklar onda ýalkansyn[†],
ähli milletler[†] oňa, goý, bagtly diýsin[+].
18Ysraýyl[†] Hudaýyna, Rebbe[†] alkyşlar bolsun!
Gudratlary diňe Ol edýär[+].
19Onuň şöhratly[†] adyna baky alkyşlar bolsun!
Onuň şöhraty[†] tutuş ýeriň ýüzüne dolsun.
Omyn[†]! Omyn![+]


20Ýyşaý ogly Dawudyň[†] doga-dilegleri tamamlandy.

#### 72‑nji mezmur


ÜÇÜNJI KITAP


(72–88‑nji mezmurlar)


Asafyň mezmury[†]

1Dogrudan-da, Hudaý Ysraýyla[†]
ýüregi päk bolanlara ýagşydyr[+].
2Ýöne tas büdräpdi meniň aýaklarym,
tas taýypdy meniň gadamlarym.
3Çünki tekepbirlere göriplik etdim:
olar erbetlik edýän-de bolsa,
abadan durmuşlarynyň bardygyny gördüm[+].
4Çünki olar jebir çekmeýäne meňzeýär,
olaryň sagdyn, semiz bedenleri bar.
5Olar beýlekiler ýaly azap çekmeýär,
beýlekiler ýaly kynçylyga
duçar bolmaýar.
6Şoňa görä tekepbirlikleri
boýunlaryny monjuk kimin bezeýär,
zulum olary eginbaş kimin büreýär.
7Ýagdan ýaňa gabarýar olaryň gözi,
göwün hyýallaryndan dolup-daşýar ýüregi.
8Olar ýaňsylaýar, betpäl gürleýär,
gopbamsyrap, zulum bilen gorkuzýar.
9Olaryň agyzlary göklere hüjüm eýleýär,
dilleri bolsa ýerde boş zatlary ýaňraýar.
10Şonuň üçin Hudaý halky şolara tarap öwrülýär,
olaryň gepine gulak gabardýar.
11Tekepbirler diýýär: «Hudaý biläýermikä?
Beýik Hudaý mundan habarlymyka?»[+]
12Ine, tekepbirler şeýle gürleýär;
olar elmydama gaýgysyz-gamsyz,
öz baýlygyny artdyrýandyrlar.
13Men biderek ýere kalbymy päk saklapdyryn,
günä etmekden saklanypdyryn[+].
14Çünki uzakly gün kynçylyga sezewar boldum,
her säherde men ejir çekdim.
15«Men hem şolar ýaly gürlejek»
diýen bolsadym,
onda Hudaýyň halkynyň öňünde
dönük bolardym.
16-17Muňa akyl ýetirjek bolup pikire batdym,
emma tä Hudaýyň mukaddes öýüne girýänçäm,
bu maňa juda kyn bolup göründi.
Şondan soň erbetleriň soňuna düşünip galdym[+].
18Dogrudan-da, Sen sürçek ýerlerde goýduň olary,
harabalyga düşer ýaly etdiň olary[+].
19Olar bir salymda wes-weýran boldy,
wehimden ýaňa ýok bolup gitdi!
20Eý, Taňry Sen peýda bolan wagtyňda,
düýş görüp oýanylan pursatdaky deý,
puja çykararsyň hyýallaryny.
21Kalbym hasratdan ýaňa dolup-daşanda,
ýüregim sanjym-sanjym bolanda,
22nadan[†] bolup, düşünmändirin,
haýwan kimin bolupdyryn Seniň öňüňde[+].
23Ýöne şonda-da mydama Seniň bilendirin,
Sen tutýarsyň meni golumdan.
24Nesihatlaryň bilen maňa ýol görkezýärsiň,
soňunda meni hormat bilen kabul edersiň.
25Meniň göklerde Senden başga kimim bar?
Seniň bilen ýerde-gökde ýok mätäçligim[+].
26Tenim, ýüregim ysgyndan düşýär,
ýöne Hudaý ýürek kuwwatym, baky nesibäm[+].
27Dogrudan-da, Senden uzaklaşýanlar ýok bolup gider,
Özüňe biwepalyk edenleri Sen ýok edersiň.
28Meniň üçin bolsa Hudaýa ýakynlaşmak ýagşydyr.
Men Hökmürowan Rebbi[†] özüme pena edindim;
men Onuň ähli eden işlerini yglan ederin[+].

#### 73‑nji mezmur


Asafyň maskili[†]

1Eý, Hudaý, näme üçin bizi hemişelik taşladyň?
Näme üçin öriňdäki goýunlara lowlaýar Seniň gazabyň[+]?
2Ýatla Sen gadymdan Özüň üçin saýlan halkyňy –
Özüňe taýpa edinmek üçin azat edenleriňi,
ýatla Sen mesgen tutunan Sion[†][*] dagyňy[+].
3Müdimi harabalyklara howluk-da, sal Sen nazary –
duşman weýran etdi mukaddes öýüňdäki[†] ähli zatlary.
4Ybadat öýünde duşmanlaryň arlap gygyrdy,
olar nyşanlaryny şol ýerde dikdi[+].
5Olar göýä gür agaçlyga
paltalary aýlap salýan kişiniň keşbindediler.
6Indi bolsa ähli haşamlaryny bir pursadyň içinde
palta, çekiç bilen parçaladylar[+].
7Mukaddes öýüňi[†] oda ýakdylar,
Seniň mesgeniňi haramladylar,
ony ýer bilen ýegsan etdiler.
8Öz-özlerine şeýle diýdiler:
«Olaryň baryny tabyn edeliň».
Hudaýyň ýurdundaky ähli ybadat öýlerini oda berdiler[+].
9Biz görmeýäris gudratly alamatlary,
indi hiç bir pygamber[†] hem ýok;
haçana çenli şeýle boljagyny bilýän
aramyzda ýok[+].
10Eý, Hudaý, duşman haçana çenli ýaňsylamaly?
Duşman Seniň adyňa ebedilik dil ýetirsinmi?
11Näme üçin goluňy yza çekýärsiň?
Eliňi goltugyňdan çykaryp, ýok et olary![+]
12Eý, Hudaý, ezelden bäri Sen Patyşamsyň,
ýer ýüzünde halas ediş işlerini berjaý edýärsiň[+].
13Gudratyň bilen Sen deňzi böldüň,
deňiz aždarhalarynyň[†] başlaryny suwlarda döwdüň[+].
14Liwýatanyň[*] başlaryny kül-owram edip,
ony çöl wagşylaryna şam edip berdiň.
15Gözbaşlar ýardyryp, bulaklary akdyrdyň,
haýbatly derýalary gus-gury etdiň[+].
16Gündiz Seniňki, gije Seniňki,
Sen gögüň yşyklaryny, Güni berkarar etdiň[+].
17Ýeriň ähli çäklerini Sen çekdiň,
Sen tomsy, gyşy ýaratdyň[+].
18Ýa Reb[†], ýatla duşmanyň ýaňsylaýşyny,
akmak[†] halkyň Seniň adyňy har edişini.
19Wagşy haýwanlara berme Öz gumryň janyny,
ebedilik unutma pukaralaryň ýaşaýşyny[+].
20Öz ähtiňi[†] ýatla,
çünki ýurduň ähli buky ýerleri
zulum öýlerinden ýaňa dos-doly[+].
21Ezilenler ryswa bolmasyn,
pukaralar, mätäçler adyňy şöhratlandyrsyn[†].
22Eý, Hudaý, galk-da, dawaň üçin dawalaş,
akmagyň günuzyn Seni ýaňsylaýşyny ýatla.
23Öz duşmanlaryňyň seslerini unutma;
Saňa garşy baş galdyrýanlaryň gohy dyngysyz artýar[+].

#### 74‑nji mezmur


1Aýdymçylar toparynyň ýolbaşçysyna. «Heläk etme» äheňinde aýdylýan. Asafyň mezmury[†]. Nagma[+].

2Eý, Hudaý, Saňa şükür edýäris,
Sen Öz barlygyňy aýan edýäň, şükür edýäris,
Biz Seniň gudratlaryň hakda aýdýarys[*].
3Diýýärsiň: «Öz bellän wagtym gelende,
ýüz görmezlik bilen höküm çykararyn Men[+].
4Ýer we onuň ilaty titrän wagtynda,
Mendirin onuň direglerini berkiden»[+]
Sela[†]
5Öwünjeňlere: «Öwünmäň» diýýän,
erbetlere: «Güýjüňize daýanmaň» diýýän.
6Siz öz kuwwatyňyza magtanmaň,
ýeňsäňizi dim-dik tutup gürlemäň.
7Çünki ýeňiş ne gündogardan,
ne günbatardan, ne-de çöldendir.
8Kazylyk edýän diňe Hudaýdyr,
birini peseldip, birini beýgeldýän Oldur[+].
9Çünki käse Rebbiň[†] elinde,
ol güýçli garylyp, köpükleýän şerapdan doly.
Reb gazaby we şeraby käseden guýar:
ýer ýüzüniň ähli erbetleri,
ony löderesine çenli içerler[+].
10Men bolsa elmydama beýan ederin,
Ýakubyň[†] Hudaýyna nagma aýdaryn.
11Ol erbetleriň ähli kuwwatyny syndyrar,
dogrularyň kuwwatyny bolsa Ol belende galdyrar[+].

#### 75‑nji mezmur


1Aýdymçylar toparynyň ýolbaşçysyna. Kirişli saz gurallary üçin. Asafyň mezmury[†]. Nagma.

2Hudaý Ýahudada[†] meşhurdyr,
Onuň ady Ysraýylda[†] beýikdir.
3Onuň çadyry Salimdedir[†][*],
Onuň mekany Siondadyr[†][+].
4Ol şol ýerde döwdi
otly peýkamlary hem-de galkany,
gylyjy hem-de söweş ýaraglaryny[+].
Sela[†]
5Sen nur deý şöhle saçýarsyň,
awlaglara baý bolan daglardan dabaralysyň.
6Arslan ýürekliler oljasyny aldyrdylar,
olar baky uka gitdiler.
Iň güýçlüleriň hiç biriniň-de
elini galdyrmaga gurby çatmady[+].
7Eý, Ýakubyň[†] Hudaýy, Seniň käýinjiňden
atlar, söweş arabalary doňup galdylar[+].
8Sen wehimlisiň!
Gazaba müneňde kim durup biler[+]?
9-10Sen göklerden yglan etdiň karary;
ýer ýüzüniň ähli pukarasyny halas etmäge,
Sen kazylyk etmek üçin aýaga galdyň,
şonda ýer ýüzi eýmenip, ümsümlik boldy.
Sela
11Saňa öwgi gazandyrar hatda ynsan gazaby,
gazabyňdan gutulanlar-da Saňa öwgi aýdarlar.
12Beýik Hudaýyňyza sadaka[†] aýdyň,
olary beriň,
töweregindäkileriň bary wehimli Hudaýa
sowgat getirsin[+].
13Şazadalaryň ruhuny[†] syndyrýan Oldur,
ýer ýüzüniň şalaryna wehimli Oldur.

#### 76-njy mezmur


1Aýdymçylar toparynyň ýolbaşçysyna. Ýedutunyň[†] mukamyna laýyklykda. Asafyň mezmury[†][+].

2Men Hudaýa perýat edýärin,
meni eşideri ýaly perýat edýärin.
3Muşakgatly günümde Taňryny agtarýaryn,
gollarymy gijesine dynuwsyz göge gerýärin,
meniň janym tesellini kabul etmeýär[+].
4Hudaýy ýatlap, ahy-nala çekýärin,
Ol hakda oýa batýaryn, ruhum[†] ysgyndan düşýär.
Sela[†]
5Sen meniň gözlerimi ukudan goýduň,
ynjalykdan gaçyp, gürläp bilmeýärin.
6Gadymy günler, köne döwür barada
oýa batýaryn[+].
7Ýatlaýaryn,
gijesine öz ýüregim bilen söhbet edýärin
oýlanýaryn, ruhum[†] içgin-içgin çintgeýär:
8Eýsem Taňry ebedilik ret edäýdimi?
Indi menden asla razy bolmazmy?
9Eýsem söýgüsi ebedilik kesiläýdimi?
Beren sözlerini hiç haçan berjaý etmezmi?
10Hudaý merhemet etmegi unudaýdymy?
Gaharynda rehim-şepagatyny bes edäýdimi?
Sela[†]
11Diýdim: «Beýik Hudaý indi tarapymyzy tutmaýar –
bu meni lapykeç edýär».
12Men Rebbiň[†] edenlerini ýada salaryn,
Seniň gadymy gudratlaryňy ýatlap geçerin[+].
13Ähli işleriň barada pikir ederin,
Seniň beýik işleriň barada oýa bataryn.
14Seniň ýoluň mukaddesdir[†], eý, Hudaý,
Hudaýymyz ýaly beýik haýsy hudaý bar[+]?
15Sen gudratlary edýän Hudaýsyň,
Sen halklar arasynda güýjüňi aýan edensiň.
16Sen kuwwatly goluň bilen Öz halkyňy:
Ýakubyň[†], Ýusubyň[†] nesillerini azat eýlediň.
Sela[†]
17Eý, Hudaý, suwlar Seni gördüler,
Seni görenlerinde heder etdiler,
düýpsüz çuňluklar galpyldadylar[+].
18Bulutlar ýagmyr dökdüler,
gökler gübürdediler,
peýkamlaryň çar tarapa uçdular[+].
19Harasat içinde gürrüldiňiň sesi ýaňlandy,
ýyldyrymlaryň dünýäni ýagtylandyrdy,
ýer titräp, lerzana geldi[+].
20Seniň ýoluň deňiz içredi,
Seniň ýodaň haýbatly suwlar içredi,
emma aýak yzlaryň görünmeýärdi[+].
21Sen halkyňa Musany[†], Haruny çopan bellediň,
olara goýun sürüsine dek Sen ýol görkezdiň[+].

#### 77‑nji mezmur


Asafyň maskili[†]

1Eý, halkym, taglymatyma dykgat ber,
meniň sözlerime gulak goý.
2Men size tymsal aýdyp bereýin,
gadymyýetiň syrlaryny beýan edeýin[+].
3Eşiden we bilen zatlarymyzy,
atalarymyzyň bize aýdanlaryny[+].
4Olary zürýatlaryndan gizlemeris biz;
Rebbiň[†] şanly işlerini, güýç-kuwwatyny,
Onuň görkezen gudratlaryny,
geljek nesle yglan ederis[+].


5-8Geljek nesliň,
indi doguljaklaryň bileri ýaly,
olaryň hem öz nobatynda
çagalaryna aýdary ýaly,
umytlaryny Hudaýa baglary ýaly,
Hudaýyň edenlerini unutman,
Onuň parzlaryny saklary ýaly,
ýürekleri Hudaýa wepa bermedik,
ruhy Oňa sadyk bolmadyk atalary deý
dikdüşdi, pitneçi bolmazy ýaly,
Ol Ýakubyň[†] nesline –
Ysraýyl halkyna kanuny berdi.
Perzentlerine ony öwretmekligi
ata-babalarymyza Ol emr etdi[+][+][+].


9Ok-ýaý bilen ýaraglanan Efraýym nesli,
söweş gününde ökje göterdi.
10Olar Hudaýyň ähtini[†] saklamadylar,
Onuň kanunyna[†] görä ýöremekden
ýüz döndürdiler.
11Unutdylar Onuň işlerini,
olara görkezen gudratlaryny[+].
12Ol Müsür ýurdunda, Zogan düzünde,
atalarynyň öňünde gudratly işleri etdi[+].
13Ol deňzi böldi, olary ondan geçirdi,
suwlary bir üýşmek kimin duruzdy[+].
14Gündizine ýol görkezdi Ol bulut bilen,
bütin gije – oduň ýagtysy bilen[+].
15Ol çölde gaýany ýardy,
çuňluklardan deý
olary bolelin suwdan gandyrdy[+].
16Ol gaýadan suwlar çogdurdy,
suwlary derýalar kimin akdyrdy.
17Ýöne şonda-da Oňa garşy günä etmegi,
çölde Beýik Hudaý garşy baş götermegi,
dowam etdiler.
18Ýüreklerinde Hudaýy synaga salyp,
öz küýsän iýmitlerini talap etdiler[+].
19Hudaýa garşy sözläp, şeýle diýdiler:
«Hudaý çölde saçak ýazyp bilermi?
20Hawa, Ol gaýany ýaryp, suwlar çogdurdy,
akarlary dolup-daşdyrdy,
emma Öz halkyna çörek berip bilermi?
Ony et bilen üpjün edip bilermi?»
21Reb muny eşidende dergazap boldy,
Ýakup[†] halkyna garşy ýalyn tutaşdy,
Ysraýyl[†] halkyna gazaby ör boýuna galdy[+].
22Sebäbi olar Hudaýa iman etmedi,
Onuň halas ediş güýjüne bil baglamady.
23Muňa garamazdan, Ol asmana buýurdy,
gökleriň gapylaryny açyp goýberdi[+].
24Olar iýer ýaly üstlerine manna[†] ýagdyrdy,
olara gökleriň gallasyny iberdi[+].
25Adam ogullary perişdeleriň[†] çöregini iýdi,
Ol olara bolelin iýmit iberdi.
26Göklerde gündogar ýelini Ol öwüsdirdi,
kuwwaty bilen günorta ýelini Ol gönükdirdi.
27Et ýagdyrdy üstlerine bir tozan kimin,
ganatly guşlary – deňiz çägesi kimin[+].
28Bulary gaçyrdy çadyrlarynyň aralaryna,
mesgenleriniň daş-töweregine.
29Olar gerk-gäbe iýip doýdular,
sebäbi Ol olaryň küýsän zadyny berdi[+].
30Emma heniz isleglerinden el götermänkä,
iýmitleri heniz agyzlaryndaka,
31Hudaýyň gazaby olaryň üstünden indi.
Ol olaryň iň daýawlaryny öldürdi,
Ysraýylyň nowjuwanlaryny ýere gaplady[+].
32Emma şonda-da günälerini dowam etdiler,
Onuň gudratlaryna ynanmadylar[+].
33Şoňa görä, olaryň günlerini puja çykardy,
ýyllaryny howp-hatara gaplady[+].
34Olary öldüren mahaly Ony agtarýardylar,
toba edip, erjellik bilen Ony gözleýärdiler.
35Olar Hudaýyň özleriniň gaýasydygyny
Beýik Hudaýyň özleriniň Penakäridigini
ýatlaýardylar[+].
36Olar agyzlary bilen Oňa ýaranýardylar,
emma dilleri bilen ýalan sözleýärdiler[+].
37Ýürekleri bolsa Oňa sadyk däldiler,
olar Onuň ähtine[†] biwepadylar[+].
38Ýöne rehim-şepagat edip,
olaryň günäsini Ol bagyşlady,
olary heläk etmedi,
gaharyny köp gezek olardan sowdy,
bütin gazabyny oýandyrmady[+].
39Onuň ýadyndady olaryň bir ynsandygy,
geçip gidýän we dolanmaýan bir şemaldygy[+].
40Näçe gezek çölde Oňa garşy baş galdyrdylar,
sährada Ony gamlandyrdylar![+]
41Hudaýy öwran-öwran synap gördüler,
Ysraýylyň Mukaddesini[†] öjükdirdiler.
42Ýatlamadylar Onuň güýjüni,
olary duşmandan azat eden gününi.
43Müsürde görkezen alamatlaryny,
Zogan düzündäki gudratlaryny:[+]
44olar derýalaryndan içmesin diýip,
Ol akarlaryny gana öwürdi[+].
45Olary ýalmap-ýuwutsyn diýip,
üstlerine siňek sürüsini iberdi.
Olary başagaý etsinler diýip,
gurbagalar iberdi[+].
46Gemriji çekirtgä berdi hasyllaryny,
ýumurtgadan çykan çekirtgä – zähmet rähnetlerini[+].
47Doly bilen weýran etdi üzümlerini,
çabga bilen – injir agaçlaryny[+].
48Dola berdi mal-garalaryny,
ýyldyrymlara – sürülerini[+].
49Olaryň üstlerine iberdi,
Öz gaharynyň howruny,
gazaby, dergazaby hem-de belany –
gyrýan perişdeleriň[†] bir toparyny[+].
50Ol ýol berdi Öz gazabyna:
ölümden goramady olaň janyny,
mergä berdi ömürlerini.
51Müsürde heläkledi ähli nowbaharlary[†] –
Hamyň çadyrlaryndaky ilkinji zürýatlary[+].
52Öz halkyny bolsa goýunlar kimin ýola rowana etdi,
çölde olary bir süri kimin Ol ugrukdyrdy[+].
53Olary howp-hatardan gorap äkitdi,
eýmenmediler,
duşmanlaryny bolsa deňiz ýuwutdy[+].
54Getirdi olary Öz mukaddes[†] ýurduna –
eliniň ýeňip alan dagyna[+].
55Milletleri[†] olaryň öňünden kowdy,
çadyrlarynda Ysraýyl tirelerini ornatdy,
mülklerini paýlap, olara miras[†] hökmünde berdi[+].
56Olar bolsa heniz-de Beýik Hudaýy synaýardylar,
Oňa garşy baş galdyrýardylar,
parzlaryny berjaý etmeýärdiler[+].
57Dänip, atalary dek biwepadylar,
ähtibarsyz[†] keman kimin ynamsyzdylar[+].
58Ony öjükdirýärdiler seždegähleri[†] bilen,
gabanjaňlygyny oýarýardylar butlary[†] bilen[+].
59Hudaý eşidip, gazaba mündi,
Ysraýyly büs-bütinleý ret etdi.
60Ynsanlar arasyndaky mesgeni bolan
Şilodaky çadyryny terk etdi,[+]
61Ýesirlige berdi Äht sandygyny[†],
duşmanlaryň eline – Öz şöhratyny[†].
62Öz halkyny gylyja berdi,
Öz saýlan halkyna dergazap boldy[+].
63Ýigitlerini ot ýalmap ýuwutdy,
gyzlaryna toý aýdymlary aýdylman galdy.
64Ruhanylary[†] gylyçdan öldi,
olaryň dul hatynlary ýas tutup bilmedi[+].
65Şonda Taňry galkdy ukudan oýanan kimin,
şerapdan aýňalmadyk bir erkek kimin[+].
66Ol duşmanlaryna ökje götertdi,
olary baky ryswalyga sezewar etdi.
67Ol Ýusubyň[†] çadyryny ret etdi,
Efraýymyň tiresini saýlamady-da,
68saýlap aldy Ýahuda tiresini –
Özüniň söýen Sion[†] dagyny[+].
69Mukaddes öýüni[†] Ol bina etdi,
belent gökler deý,
ebedilik berkarar eden dünýäsi kimin.
70Öz bendesi Dawudy[†] saýlap,
ony goýun agylyndan Ol aldy[+].
71Ony saýlap-seçen milleti Ysraýyla –
Öz halky bolan Ýakup[†] nesline çopançylyk etmeklik üçin,
guzuly goýunlaryň yzyndan Ol alyp galdy[+].
72Dawut[†] päk ýürek bilen olary bakdy,
olary ökde elleri bilen ol ugrukdyrdy[+].

#### 78‑nji mezmur


Asafyň mezmury[†]

1Eý, Hudaý, keseki milletler[†]
Seniň saýlan topragyňa aralaşdylar,
mukaddes[†] ybadathanaňy[†] haramladylar,
Iýerusalimi[†] weýran etdiler[+].
2Seniň bendeleriňiň jesetlerini berdiler gök guşlaryna,
Seniň sadyklaryňyň etini – ýeriň wagşy haýwanlaryna[+].
3Iýerusalimiň[†] daş-töweregine
suw kimin olaryň ganlaryny dökdüler,
olary jaýlan bolmady[+].
4Goňşularymyza bolduk biz gülki,
töweregimizdäkilere – ryswa, oýnatgy[+].
5Ýa Reb[†], haçana çenli gaharlanjak?
Bize müdimilik gaharlanjakmy?
Gabanjaňlygyň ot deý lowlap ýanjakmy[+]?
6Sen Öz gazabyňy dök
Seni tanamaýan milletleriň[†] üstüne,
adyňy çagyrmaýan şalyklaryň üstüne[+].
7Çünki olar ýuwutdylar Ýakup[†] halkyny,
wes-weýran etdiler onuň ýurduny[+].
8Atalarymyzyň günälerini bize ýükleme,
bizi garşylamaga howluksyn Seniň rehimiň,
çünki juda tapdan düşendiris biz[+].
9Eý, Hudaý, Halasgärimiz[†]!
Öz şanly adyňyň hatyrasyna,
Sen ýardam eýle,
Öz adyňyň hatyrasyna,
bizi halas et, günäden sapla[+].
10«Olaryň Hudaýy nirede?» diýip,
goý, milletler[†] aýtmasyn.
Seniň bendeleriň dökülen ganlarynyň alynýanlygy
göz alnymyzda, goý, milletler[†] bilsin[+].
11Huzuryňa tussaglaryň nalasy ýetsin;
ölüme höküm edilenleri
gora Sen Öz beýik güýjüňe görä[+].
12Ýa Taňry, goňşularymyzyň
Seni ýaňsylan ýaňsylaryny
ýedi esse edip olaryň başyndan inder[+].
13Onsoň biz – Seniň halkyň, öriň sürüsi,
şükür ederis Saňa ebedi,
şöhratyňy[†] beýan ederis nesillerboýy[+].

#### 79-njy mezmur


1Aýdymçylar toparynyň ýolbaşçysyna. «Äht[†] liliýasy» äheňinde aýdylýan. Asafyň mezmury[†][+].

2Eý, Ysraýyl[†] Çopany,
Eý, Ýusuba[†] sürä deý ýol Görkezýän, gulak goý!
Eý, keruplaryň[†] üstünde Oturan, nur saç![+]
3Efraýymyň, Benýaminiň, Manaşaň öňünde;
güýjüňi oýar, gel-de halas et[+].
4Eý, Hudaý, Sen bizi dikelt,
ýüzüň nur saçsyn, halas bolaly[+].
5Ýa Hökmürowan Hudaýymyz Reb[†]!
Öz halkyň doga-dileglerine
Sen haçana dek boljak gaharly[+]?
6Sen olara gözýaşly çörek iýdirdiň,
gözýaşlaryny suw kimin içirdiň[+].
7Goňşy halklar biz babatda jedel edýärler,
duşmanlarymyz üstümizden gülýärler.
8Bizi dikelt, eý, Hökmürowan Hudaý!
Ýüzüň nur saçsyn, halas bolaly[+].
9Üzüm nahalyny Sen Müsürden getirdiň,
milletleri[†] kowup, ony oturtdyň[+].
10Sen onuň üçin taýýarladyň topragy,
ol kök urup, doldurdy ýurdy.
11Daglar bürendi onuň saýasyna,
äpet kedr daragty – şahalaryna.
12Ol deňze çenli uzatdy şahalaryny,
derýa çenli – öz pudaklaryny[+].
13Emma her ötegçiniň
onuň miwesini ýolup bileri ýaly,
Sen onuň haýatlaryny
näme üçin weýran eýlediň[+]?
14Tokaý ýekegapany ony dagadýar,
meýdan jandarlary ony gemirýär.
15Dolan, eý, Hökmürowan Hudaý!
Göklerden sal Sen nazary,
gör bu üzüm bagyny –[+]
16eliň oturdan bu nahalyny,
Özüň üçin kuwwatlandyran ynsan ogluňy.
17Olar ony otda ýakdylar,
ony çapdylar.
Goý, olar Seniň gazaply bakyşyňdan
ýitip gitsinler[+].
18Emma kömek et sagyňdaky ynsana
Sen ony Özüň üçin getirensiň kemala
19Şonda ýüz öwürmeris Senden hiç haçan;
bize ýaşaýyş ber, çagyrarys Seniň adyňy.
20Bizi dikelt, ýa Hökmürowan Hudaýymyz Reb!
Ýüzüň nur saçsyn, halas bolaly[+].

#### 80‑nji mezmur


1Aýdymçylar toparynyň ýolbaşçysyna. Gititde. Asafyň mezmury[†][+].

2Kuwwatymyz bolan Hudaýa nagmalar aýdyň,
Ýakubyň[†] Hudaýyna joşup heşelle kakyň.
3Mukama başlaň:
deprek, hoş owazly lirany[†], arfany çalyň.
4Täze Aý, dolan Aý wagtynda,
baýram günümizde surnaýlar çalyň[+].
5Çünki bu – Ysraýylyň[†] parzlary,
Ýakup[†] Hudaýynyň beren adalatly[†] hökümleri.
6Ýusup[†] nesli Müsürden çykyp gaýdanda,
Hudaý muny oňa düzgün hökmünde berdi.
Men bir nätanyş diliň owazyny eşitdim:[+]
7«Men gerşiňi dyndyrdym ýükden,
seniň elleriň halas boldy sebetden[+].
8Muşakgat içinde çagyrdyň, seni halas eýledim,
gök gürrüldisinden Men jogap berdim.
Meribanyň boýunda seni synadym[+].
Sela[†]
9Diňle, eý, halkym, habardar edeýin seni:
eý, Ysraýyl, wah, diňlän bolsadyň Meni![+]
10Ýat hudaý araňyzda bolmasyn,
keseki hudaýa sežde etmegin[†][+].
11Men – Reb[†], seniň Hudaýyň,
çykardym Men seni Müsür ýurdundan.
Agzyňy giňden aç, ony dolduraýyn.
12Emma halkym sesime gulak asmady,
Ysraýyl Maňa tabyn bolmady.
13Şonuň üçin niýetlerine görä ýaşasyn diýip,
Men olary kesir ýüreklerine tabşyrdym[+].
14Wah, halkym Maňa gulak asan bolsady!
Ysraýyl Meniň ýolumdan ýörän bolsady![+]
15Şonda tiz boýun egdirerdim ýagylaryny,
duşmanlaryna gönükdirerdim Men Öz elimi.
16Rebbi ýigrenýänler oňa ýalym-ýulum ederdi,
kysmatlary ebedi dowam ederdi.
17Men oňa saýlama bugdaý iýdirerdim,
gaýadan akan bal bilen ony doýrardym»[+].

#### 81‑nji mezmur


Asafyň mezmury[†]

1Hudaý Öz mejlisinde[†] ornuna geçip,
ylahy barlyklaryň[*] arasynda kazylyk edýär[+].
2Hudaý şeýle diýýär:
«Haçana dek adalatsyz[†] kazylyk edip,
siz erbetlere tarapgöýlik etmekçi[+]?
Sela[†]
3Adalatly[†] çözüň garybyň, ýetimiň dawalaryny,
goraň ezileniň, mätäjiň hak-hukugyny[+].
4Halas ediň ejiz bilen mätäji,
erbetleriň golundan azat ediň olary[+].
5Siz bilmeýärsiňiz, düşünmeýärsiňiz,
siz garaňkylykda ýöreýärsiňiz,
ýeriň binýatlary lerzana gelýär»[+].
6Men diýýärin: «Siz hudaýlarsyňyz,
Beýik Hudaýyň ogullary – siziň baryňyz[+].
7Emma adam ogly kimin siz ölersiňiz,
şazadalar kimin ýykylarsyňyz»[+].
8Galk, eý, Hudaý, kazylyk et ýeriň ýüzüne
çünki Seniňkidir ähli milletler[†].

#### 82‑nji mezmur


1Nagma. Asafyň mezmury[†].

2Eý, Hudaý, dymma,
eý, Hudaý, ümsüm, biperwaý bolma[+].
3Seret, duşmanlaryň pitne turuzýar,
Seni ýigrenýänler başlaryny galdyrýar.
4Seniň halkyňa garşy erbet niýet edinýär,
Seniň goraýanlaryňa garşy dil birikdirýär[+].
5Diýýärler: «Geliň, ýok edeli,
goý, olar millet bolmasyn,
mundan beýläk Ysraýylyň[†] ady,
goý, agzalmasyn»[+].
6Olar bir çukura tüýkürip, dil birikdirýär
hem-de Saňa garşy äht[†] baglaşýar:
7edomlar we ysmaýyllar[†],
mowaplar[†] we hagarlar,[+]
8Gebal, Ammon hem-de Amalek,
Pilişt hem-de Suruň[†] ilaty,[+]
9Aşur-da goşuldy,
olar Lut[†] ogullaryny goldady[+].
Sela[†]
10Sen Midýana hem-de Kişon çaýynda
Sisera bilen Ýabyna edenleriňi
olaryň başyndan inder[+].
11Olar Endorda heläk edildi,
olar topragyň dökünine öwrüldi[+].
12Orep we Zeýep ýaly et serdarlaryny[†],
Zebah we Salmunna dek – ähli serkerdesini[+].
13Olar: «Geliň, Hudaýyň örülerini
özümize mülk edineli» diýdiler.
14Eý, Hudaýym, tüweleýdäki tozana,
ýel öňündäki harpyga öwür olary[+].
15Oduň tokaýy köýdürşi kimin,
ýalnyň daglary otlaýşy kimin,[+]
16harasadyň bilen kowala Sen olary,
apy-tupanyň bilen gorkuz olary[+].
17Utanja gapla olaň ýüzüni,
ýa Reb[†], şonda olar agtarar Seniň adyňy.
18Baky ryswa bolup, goý, dowla düşsün,
utanç içinde ýok bolup gitsin.
19Goý, olar bilsin: Reb – diňe Sensiň,
tutuş ýeriň Beýik Hudaýysyň![+]

#### 83‑nji mezmur


1Aýdymçylar toparynyň ýolbaşçysyna. Gititde. Koranyň nesilleriniň mezmury[†][+].

2Eý, Hökmürowan Reb[†]!
Seniň mesgeniň neneňsi eziz!
3Rebbiň howlularyny küýsäp,
meniň janym ysgyndan düşýär;
ýüregim, tenim diri Hudaýa
şatlanyp, nagmalar aýdýar[+].
4Seniň gurbanlyk[†] sypaň[†] ýanynda
hatda serçe hem tapýar özüne bir öý,
garlawaç hem – öz çagalary üçin höwürtge,
eý, Hökmürowan Reb, Patyşam hem-de Hudaýym![+]
5Bagtlydyr Seniň öýüňde mesgen tutanlar,
olar mydama Seni şöhratlandyrarlar[†][+].
Sela[†]
6Bagtlydyr Senden kuwwat alýanlar,
kalbynda Siona[†] eltýän ýoly arzuwlaýanlar![+]
7Olar Agy-perýat jülgesinden geçende,
ol ýer çeşmeler mekanyna öwrülýär,
güýzki ýagyş ol ýere bereket berýär.
8Olaryň kuwwaty barha möwjeýär,
Sionda[†] Hudaýyň huzurynda häzir bolarlar.
9Ýa Hökmürowan Hudaýymyz Reb, eşit dogamy,
diňle meni, eý, Ýakubyň[†] Hudaýy!
Sela[†]
10Eý, Hudaý hoşamaý seret patyşa – galkanymyza,
merhemet et Öz seçip-saýlanyňa[+].
11Çünki Seniň howlularyňda geçen ýeke gün
başga ýerde geçen müň günden ýagşy.
Erbetleriň çadyrlarynda men ýaşanymdan,
Hudaýymyň öýüniň bosagasynda duranym ýagşy.
12Çünki Hudaýymyz Reb – Günümiz we galkanymyz,
Ol merhemet we şöhrat[†] berýär;
Ol dogry ýoldan ýöreýänlerden
hiç bir ýagşylygyny gaýgyrýan däldir[+].
13Eý, Hökmürowan Reb!
Saňa bil baglaýanlar nähili bagtly![+]

#### 84‑nji mezmur


1Aýdymçylar toparynyň ýolbaşçysyna. Koranyň nesilleriniň mezmury[†].

2Ýa Reb[†], Sen Öz ýurduňa merhemet etdiň,
Ýakup[†] halkynyň abadanlygyny ýene gaýtaryp berdiň.
3Öz halkyňyň etmişlerini geçirdiň,
onuň ähli günälerini Sen bagyşladyň[+].
Sela[†]
4Ähli gazabyňy Sen jylawladyň,
ýowuz gazabyňy Sen köşeşdirdiň[+].
5Eý, bizi halas eýleýän Hudaý,
bagtyýar günlerimizi ýene-de gaýtar,
bize bolan gahar-gazabyňdan el göter.
6Sen gaharlanjakmy bize ebedi?
Nesilden-nesle geçirjekmi Öz gaharyňy[+]?
7Halkyňyň Sende şatlanyp bileri ýaly,
Sen bizi gaýtadan dikeltjek dälmi?
8Ýa Reb, bize sadyk söýgiňi görkez,
Öz halas edişiňi bize peşgeş et.
9Diňlärin Beýik Hudaýyň aýtjaklaryny.
Ol halkynyň, sadyklarynyň
gaýtadan akmaklyk etmezi ýaly,
olara wada berýär parahatlygy.
10Onuň şöhratynyň[†] ýurdumyzda mesgen tutary ýaly,
Ol Özünden gorkýanlary
dogrudan-da, hemişe halas etmäge taýýar!
11Söýgi bilen wepadarlyk birleşer,
dogrulyk parahatlyk bilen biriger.
12Wepadarlyk ýerden gögerer,
dogrulyk-da asmandan garar.
13Hawa, Reb ýagşy zatlary berer,
topragymyz öz hasylyny eçiler[+].
14Dogrulyk Onuň öňünden ýörär,
Onuň gadamlaryna ýoly taýynlar[+].

#### 85‑nji mezmur


Dawudyň[†] dogasy

1Ýa Reb[†], gulak goý, maňa jogap ber,
çünki men garyp we mätäçdirin[+].
2Janymy gora, men Saňa sadyk,
Özüňe bil baglaýan bendäňi Sen halas eýle;
meniň Hudaýym Sensiň.
3Ýa Taňry, maňa merhemet eýle,
men uzakly gün Saňa perýat edýärin.
4Sen şatlandyr Öz bendäňiň kalbyny,
çünki Saňa, eý, Taňry, tabşyrýaryn janymy[+].
5Ýa Taňry, Sen ýagşy we geçirimli,
Seni çagyrýanlaryň baryna eçilýärsiň
sadyk söýgiňi[+].
6Ýa Reb, gulak goý meniň dogama,
dykgat ber perýadymyň dat-bidadyna.
7Muşakgatly günümde çagyrýan Seni,
çünki Sen berersiň maňa jogaby[+].
8Ýa Taňry, hudaýlar arasynda Sen kimin ýokdur,
Seniň işleriňe taý geljek ýokdur[+].
9Ýa Taňry, ýaradan milletleriň[†] ählisi gelip,
Seniň gaşyňda sežde ederler[†],
Seniň adyňa şöhrat[†] aýdarlar[+].
10Çünki Sen beýiksiň,
ajaýyp işleri edýän hem Sensiň,
diňe Sensiň – ýeke-täk Hudaý[+].
11Ýa Reb, hakykatyňda gezerim ýaly,
maňa öwret Sen Öz ýoluňy.
Seniň adyňdan gorkarym ýaly,
Özüňe bagla meniň ýüregimi[+].
12Ýa Taňry, meniň Hudaýym,
tutuş kalbym bilen Saňa şükür edýärin,
Seniň adyňy elmydama taryp ederin.
13Çünki maňa bolan sadyk söýgiň beýikdir,
Sen janymy ölüler dünýäsinden[†] halas eýlediň[+].
14Eý, Hudaý, tekepbirler garşyma galýar,
zalymlar topary meni öldürjek bolýar,
olar Sen barada hiç oýlanmaýar[+].
15Sen bolsa, ýa Taňry, rehimli, merhemetli Hudaýsyň,
Sen giň göwünli, örän wepaly, sadyk söýgä baý[+].
16Maňa nazar sal-da, merhemet eýle,
gujur-gaýratyňdan ber Öz bendäňe,
keniziňiň ogluny Sen halas eýle[+].
17Öz hoşamaýlygyňdan bir nyşan görkez,
meni ýigrenýänler ony görüp, utanja galsyn.
Sebäbi, ýa Reb, Sen kömek etdiň,
Sen maňa göwünlik berdiň[+].

#### 86-njy mezmur


1Koranyň nesillerine. Mezmur[†]. Nagma.

2Reb[†] şäheriniň binýady mukaddes daglardadyr[†].
Reb söýýär Ýakup[†] halkynyň ähli mesgenlerini,
aýratyn-da Sionyň[†] derwezelerini[+].
3Eý, Hudaý şäheri!
Sen hakda şöhratly[†] zatlar aýdylýar[+].
Sela[†]


4Reb şeýle diýýär:
«Özümi tanaýanlaryň ýanynda
Men Rahaby[*] we Babyly agzaýyn,
Pilişt, Sur[†], Efiopiýa ýurtlaryny ýatlaýyn;
Diýýärler: „Bu adam Sionda[†] doglan“».


5Sion[†] babatda şeýle aýdylar:
«Bu adam hem, ol adam hem şu ýerde doglan».
Beýik Hudaýyň hut Özi ony berkarar eder[+].
6Reb «Bu adam Sionda[†] doglan» diýip,
halklaryň sanawyny ýazanda bellär.
Sela[†]
7«Meniň ähli gözbaşlarym Sionda[†]» diýip,
bagşylar we tansçylar biragyzdan aýdarlar[+].

#### 87‑nji mezmur


1Nagma. Koranyň nesilleriniň mezmury[†]. Aýdymçylar toparynyň ýolbaşçysyna. Kirişli saz guralynda aýdylýan nagma. Ezra neslinden Heýmanyň maskili[†][+].

2Ýa Reb[†], meni halas eýleýän Hudaý,
gije-gündiz gaşyňda dat-perýat etdim[+].
3Seniň huzuryňa doga-dilegim barsyn,
diňle meniň dat-perýadymy.
4Çünki muşakgatlardan doludyr janym,
ölüler dünýäsine[†] golaýlandyr meň ömrüm[+].
5Men gabra inip barýanlardan saýyldym,
bir mejalsyz adam dek boldum[+].
6Men ölüler arasyna taşlanyp,
Seni indi asla ýada salmaýan,
Seniň eliňden uzaga düşüp,
gabyrda ýatan jeset dek boldum[+].
7Sen meni gabryň düýbünde,
tümlükde, çuňlukda goýduň[+].
8Seniň gazabyňyň labyry üstüme indi,
ähli tolkunlaryň meni ýumurdy[+].
Sela[†]
9Dost-ýaranlarymdan meni aýyrdyň,
meni olara ýigrenji etdiň.
Daşymdan baglanan, çykyp bilmeýän[+].
10Hasratdan ýaňa küteldi gözüm,
ýa Reb, her gün Seni çagyrdym,
men ellerimi Saňa uzatdym.
11Sen gudratlary merhumlara etjekmi?
Ölüler Saňa öwgi aýdarmy[+]?
Sela[†]
12Seniň söýgiň jar edilermi gabyrda,
Seniň wepadarlygyň – heläkçilik ýerinde?
13Gudratlaryň bilinýärmi tümlükde,
Seniň dogrulygyň – unudylma ýurdunda[+]?
14Men bolsa, ýa Reb, Saňa perýat edýärin,
ir säherde Saňa doga edýärin[+].
15Ýa Reb, näme üçin ret edýäň meni?
Näme üçin gizleýäň menden ýüzüňi?
16Men çagalykdan bäri görgüli, ölüm halynda,
howplaryňa uçrap, umytdan düşdüm.
17Seniň gazabyň üstüme indi,
wehimiňiň hüjümleri meni ýumurdy[+].
18Olar uzakly gün sil dek gabaýar,
ähli tarapdan töweregimi gurşaýar[+].
19Uzaklaşdyrdyň menden
dostlarymy, ýakynlarymy,
garaňkylyk – ýalňyz ýoldaşym[+].

#### 88‑nji mezmur


1Ezra neslinden bolan Eýtanyň maskili[†][+]

2Ýa Reb[†], elmydama Seniň söýgiňe nagma aýdaryn,
dilim wepadarlygyňy beýan eder nesilden-nesle[+].
3Diýdim: «Seniň söýgiň baky berkarar,
wepadarlygyň gökler deý mäkäm».
4Diýdiň: «Saýlanym bilen Men äht[†] baglaşdym.
Öz gulum Dawuda[†] Men kasam etdim:
5„Ebedi berkarar ederin seniň nesliňi,
nesillerboýy bina ederin seniň tagtyňy“»[+].
Sela[†]
6Ýa Reb, gökler öwgi aýtsyn gudratlaryňa,
mukaddesler[†] mejlisinde[†] – wepadarlygyňa[+].
7Çünki göklerde Rebbe taý geljek barmy?
Ylahy barlyklaryň arasynda Reb deýin barmy[+]?
8Hudaý mukaddesler[†] maslahatynda örän haýbatly,
töweregindäkileriniň hemmesinden wehimli.
9Ýa Hökmürowan Beýik Hudaý!
Sen dek, ýa Reb, kuwwatly barmy?
Wepadarlygyň gurşaýar Seni[+].
10Guduzlan deňze ýöredýäň Öz hökümiňi,
tolkunlary möwjände, köşeşdirýäň olary[+].
11Sen maslyk kimin mynjyratdyň Rahaby[*],
güýçli goluň bilen pytratdyň ýagylaryňy[+].
12Gökler Seniňki, Ýer-de Seniňki,
Sen berkarar etdiň älemi, ondaky ähli zatlary[+].
13Sen ýaratdyň demirgazygy we günortany,
Tabor, Hermon şatlykly taryplaýar Seniň adyňy[+].
14Bardyr Seniň kuwwatly goluň,
Seniň eliň güýçli, goluň belentdir.
15Seniň tagtyň düýbi – dogrulyk hem-de adyllyk,
öňüňden ýöreýär – söýgi hem wepalylyk[+].
16Şatlyk şowhunyny bilýän halk nähili bagtly!
Ýa Reb, olar Seniň ýüzüňiň nurunda gezýär![+]
17Uzakly gün Seni arşa çykarýar,
dogrulygyň arkaly olar beýgelýär.
18Çünki güýçleriniň şöhraty[†] – Sensiň,
hoşamaýlygyň bilen beýgelýär biziň güýjümiz.
19Biziň galkanymyz – Rebbiňki,
şamyzy Ysraýylyň[†] Mukaddesi[†] belledi[+].
20Sen birwagtlar aýanlykda[†]
Öz sadyklaryňa şeýle diýipdiň:
«Men edermene kömek berdim,
Men halkyň içinden ony saýladym[+].
21Men Öz gulum Dawudy[†] tapdym,
başyna mukaddes[†] ýagymy çalyp[*],
ony saýladym.
22Elim elmydama ony söýgetlär,
golum hem ony kuwwatlandyrar.
23Duşman ony aldawa salmaz,
erbet adam oňa hiç sütem etmez.
24Duşmanlaryny öňünde weýran ederin,
ony ýigrenýänleri gyryp taşlaryn[+].
25Onuň bilen bolar söýgim, wepadarlygym,
Meniň adym bilen onuň güýji beýgeler.
26Onuň elini goýaryn deňziň üstünde,
Onuň goluny – derýalaryň üstünde[+].
27Ol batly gygyryp diýer:
„Sen – meniň Atam
Hudaýym, gutulyş Gaýam!“[+]
28Men nowbaharlygy[†] oňa bererin,
ony dünýä şalarynyň iň beýigi ederin[+].
29Öz sadyk söýgimi onuň üçin baky saklaryn,
onuň bilen eden ähtime[†] sadyk galaryn[+].
30Men baky berkarar ederin onuň neslini,
gökleriň günleri deý – onuň tagtyny[+].
31Eger ogullary Meniň parzlarymdan ýüz öwürseler,
adalatly[†] hökümlerime görä ýöremeseler,
32Meniň parzlarymy saklamasalar,
tabşyryklarymy berjaý etmeseler,
33taýak bilen jezalandyraryn etmişlerini,
gamçy bilen – olaryň günälerini[+].
34Emma Dawutdan[†] aýyrmaryn söýgimi,
Men wepadarlygyma galplyk etmerin[+].
35Men Öz eden ähtimi[†] bozmaryn,
agzymdan çykan sözden dänmerin.
36Bir gezek Öz mukaddesligimden[†] ant içdim,
Dawuda[†] ýalan sözlemerin Men[+].
37„Onuň nesli dowam eder ebedi,
Meniň gaşymda onuň tagty – Gün ýaly.
38Gökde sadyk şaýatlyk bolan,
baky berkarar edilen Aý ýaly bolar“»[+].
Sela[†]


39Emma Sen ony taşladyň, kabul etmediň,
Öz seçip-saýlanyňa Sen gaharlandyň[+].
40Öz guluň bilen eden ähtiňden[†] dändiň,
onuň jygasyny tozana gardyň[+].
41Onuň ähli diwarlaryny ýumurdyň,
berkitmelerini wes-weýran etdiň[+].
42Ötegçileriň ählisi ony talaýar,
gülki boldy ol goňşularyna.
43Ýagylaryny ondan üstün çykartdyň,
onuň duşmanlaryny Sen begendirdiň.
44Onuň gylyjynyň tygyny yza öwürdiň,
Sen ony söweşde hiç goldamadyň.
45Şan-şöhratynyň soňuna çykdyň,
onuň tagtyny ýere pylçadyň.
46Ýaşlyk günlerini Sen gysga etdiň,
ony utanja goýduň[+].
Sela[†]
47Ýa Reb, ýüzüňi gizlejek haçana çenli?
Sen Özüňi gizlejekmi ebedi?
Haçana çenli gazabyň ýandyrar ot-alaw ýaly[+]?
48Sen ýadyňa sal ömrümiň gysgadygyny.
Haýsy panylyk üçin ýaratdyň bar ynsan ogullaryny[+]?
49Heý-de ýaşap, ölüm ýüzüni görmeýän barmy?
Ölüler dünýäsiniň[†] penjesinden gutulan barmy[+]?
Sela[†]
50Ýa Taňry, Seniň öňki söýgiň nirede?
Sen wepadarlygyňda äht[†] etdiň-ä Dawuda[†]!
51Ýa Taňry, ýatla bendeleriňiň ryswalygyny,
köp halklaryň sögünjini gursagymda göterişimi,
52Ýa Reb, Seniň ýagylaryňyň ýaňsylaýşyny,
seçip-saýlanyňyň her ädimini ýaňsylaýşyny.
53Reb alkyşa mynasyp asyrlarboýy!
Omyn[†]! Omyn![+]

#### 89-njy mezmur


DÖRDÜNJI KITAP


(89–105‑nji mezmurlar)


1Hudaýyň adamy Musanyň[†] dogasy[+]

2Ýa Taňry, mesgenimiz bolduň nesillerboýy[+].
3Daglar emele gelmezden ozal,
topragy, älem-jahany ýaratmazyňdan ozal,
ezelden ebedä çenli bolan Hudaý – Sen[+].
4«Eý, adam ogullary, dolanyň» diýip,
Sen bizi topraga dolandyrýarsyň[+].
5Seniň nazaryňda müň ýyl
düýnki geçen gün ýa gijäniň nobaty ýaly[+].
6Olary syryp äkidýärsiň, olar düýş ýaly,
olar säher çagy bitýän ot ýaly;
ol ir säherde ösüp, gülleýär,
agşamyna bolsa orlup, guraýar[+].
7Seniň gaharyňdan ýaňa biz ýok bolýarys,
gazabyňdan ýaňa dowla düşýäris.
8Sen günälerimizi goýduň öňüňde,
gizlin günälerimizi – Öz gözleriňiň alnynda[+].
9Ähli günlerimiz gazabyňyň astynda geçýär,
ýyllarymyz bir dem kimin soňlanyp barýar.
10Ýetmiş ýyl – ömrümiziň günleri,
segsen ýyl – eger bolaýsak güýçli,
olaryň iň ýagşysy geçýär azap bilen külpetde,
basym geçýär, biz ýok bolup gidýäris[+].
11Kim Seniň gaharyňyň güýjüni bilýär?
Gazabyňyň wehimine düşünýän barmy?
12Ýüregimiziň parasatly bolary ýaly,
sanamagy öwret günlerimizi[+].
13Dolan, ýa Reb[†]! Haçana çenli biz garaşmaly?
Öz bendeleriňe et Sen rehimi!
14Uzakly gün şatlanyp, begener ýaly,
ir säherde sadyk söýgiň bilen
bizi hoşwagt eýle.
15Muşakgat çekdiren günleriňiň,
ýamanlyk gören ýyllarymyzyň
öwezini dolup, bizi şat eýle.
16Seniň işiň aýan bolsun bendeleriňe,
şan-şöhratyň – olaryň çagalaryna.
17Hudaýymyz Taňryň merhemeti biz bilen bolsun.
Haýyrly et ellerimiziň işini,
hawa, ellerimiziň işi haýyrly bolsun![+]

#### 90-njy mezmur

1Beýik Hudaýyň penasynda ýaşaýan ynsan
Gudratygüýçliniň kölegesini mesgen ediner[+].
2Rebbe[†] diýerin: «Meniň penam hem-de berkitmäm,
meniň Hudaýym, özümiň bil baglaýanym»[+].
3Ol halas eder seni awçyň torundan
hem-de heläkleýji mergiden[+].
4Ol perleri bilen seni basyrar;
ganatlarynyň astynda pena taparsyň,
Onuň wepadarlygy galkan, sowutdyr[+].
5Gorkmarsyň gijäniň howp-hataryndan
ýa-da gündiz uçýan peýkamdan,[+]
6tümlükde assyrynlyk bilen gelýän mergiden
ýa günortan çagy tozdurýan weýrançylykdan.
7Gapdalyňda müň adam,
sagyňda on müň adam ýykylar,
emma bu zatlar saňa ýanaşmaz.
8Sen gözleriň bilen ýöne gararsyň,
erbetleriň jezalaryny görersiň[+].
9Çünki sen Rebbe: «Meniň penamsyň» diýip,
Beýik Hudaýy özüňe mesgen edindiň[+].
10Şoňa görä ýamanlyk saňa asla ýanaşmaz,
bela-beter çadyryňyň ýanyna gelmez[+].
11Seni ähli ýollaryňda goramak üçin,
perişdelerine[†] sen babatda Ol emr eder.
12Aýagyň daşa büdremez ýaly,
olar seni ellerinde göterer[+].
13Arslany, ýylany sen depgilärsiň,
ýolbarsy, alahöwreni sen basgylarsyň[+].
14Reb diýýär:
«Meni söýýänleri halas ederin,
adymy bilýänlere pena bolaryn[+].
15Meni çagyranlarynda jogap bererin.
Muşakgatlarda olar bilen bolaryn,
azat edip, şan-şöhrata beslärin[+].
16Olara uzak ömür bagyş ederin
olara halas edişimi Men görkezerin»[+].

#### 91‑nji mezmur


1Mezmur[†]. Sabat güni[†] üçin nagma.

2Ýa Reb[†], ne ajaýyp Saňa şükürler etmek,
ýa Beýik Hudaý, adyňa nagmalar aýtmak![+]
3-4On kirişli guralda we arfada,
lirada mukamlar çalyp,
gije-gündiz söýgiňi,
wepadarlygyňy beýan eýlemek!
5Çünki, ýa Reb, işleriň bilen meni şat etdiň,
elleriňiň işlerine şatlanyp nagma aýdaryn.
6Ýa Reb, neneň beýik Seniň işleriň!
Gaty çuňdur Seniň oý-pikirleriň![+]
7Kemakyl adam muny bilmeýär,
akmak[†] muňa hiç düşünmeýär.
8Emma erbetler ot deý gögerseler-de,
betkärler gülleseler-de,
olar baky weýrançylyga höküm edilen.
9Emma Sen, ýa Reb, baky belentsiň[+].
10Ine, ýa Reb, duşmanlaryň,
Seniň duşmanlaryň, ýitip giderler,
ine, ähli betkärler dargadylarlar.
11Sen meni ýabany öküz dek kuwwatly etdiň,
başyma täze ýag guýup[†], meni saýladyň[+].
12Duşmanymyň ýeňlişini gördi gözlerim,
maňa garşy galýanlaryň heläk bolşuny
eşitdi meniň gulagym[+].
13Dogry adamlar palma agajy deý pajarlar,
Liwanyň kedr daragty deý boý alar[+].
14Olar ekilendir Rebbiň öýünde[†],
gülleýärler Hudaýymyzyň howlularynda[+].
15Olar garrasa-da, miwe getirýärler,
elmydama şireli hem-de ýaşyldyr.
16Olar: «Reb dogrudyr, Ol meniň gaýam,
Onda nähaklyk ýokdur!» diýip aýdarlar[+].

#### 92‑nji mezmur

1Reb[†] höküm sürýär,
Ol şöwkete beslenen.
Reb gudrata beslenen, ony guşanan –
dünýä bina edilen, asla sarsmaz Ol[+].
2Seniň tagtyň owaldan bina edilen,
Sen barsyň ezelden bäri[+].
3Ýa Reb, siller beýgeldi,
siller öz sesini gataltdy,
siller güwwüldisini artdyrdy[+].
4Emma ägirt suwlar sesinden,
kuwwatly deňiz tolkunlaryndan,
beýikdäki Reb has kuwwatlydyr[+].
5Seniň düzgünleriň örän ähtibarlydyr[†].
Ýa Reb, mukaddeslik[†] öýüňe baky mahsusdyr.

#### 93‑nji mezmur

1Ýa Reb[†], öç alýan Hudaý,
nuruňy saç, eý, öç alýan Hudaý![+]
2Galk, eý, ýer ýüzüniň Kazysy,
tekepbirlere päline görä ber jezasyny![+]
3Ýa Reb, erbetler haçana çenli,
haçana çenli erbetler dabaralanar[+]?
4Ulumsylyk saçýar olaryň agzy,
öwünýär betkärleriň hemmesi.
5Ýa Reb, olar halkyňy ezýär,
Seniň milletiňe ejir çekdirýär[+].
6Olar dul hatyny, gelmişegi öldürýär
hem-de ýetimleriň ganyna galýar[+].
7Diýýärler: «Reb görmeýär.
Ýakubyň[†] Hudaýy dykgat bermeýär»[+].
8Düşüniň, eý, halkyň kemakyllary,
eý, akmaklar[†], haçan bolarkaňyz paýhasly?
9Gulagy ýaradan, heý, eşitmezmi?
Göze şekil beren, heý-de, görmezmi[+]?
10Milletleri[†] toba getirýän,
ynsanyýete bilim öwredýän jeza bermezmi[+]?
11Reb bilýär ynsanlaryň pikirlerini
hem-de bu pikirleriň panydygyny.
12Ýa Reb, Seniň terbiýeleýän ynsanyň,
Öz kanunyňy[†] öwredýän ynsanyň nähili bagtly![+]
13Sen erbetleriň gabry taýýar bolýança,
bu ynsany muşakgatlyk döwründe
aman galdyrýaň.
14Çünki Reb Öz halkyny taşlamaz,
Ol saýlan halkyny asla terk etmez[+].
15Çünki adalat[†] dogrulyga dolanar,
ýüregi dogrular hem oňa eýerer.
16Meniň üçin erbetleriň garşysyna kim galar?
Meniň üçin betkärlere kim garşy durar?
17Eger Reb kömekçim bolmadyk bolsa,
janym gabryň ümsümligine eýýäm göçerdi[+].
18«Aýagym büdreýär» diýen mahalym,
meni, ýa Reb, sadyk söýgiň goldady.
19Ýürek gaýgylarymyň artan mahaly,
Seniň teselliň janyma rahatlyk berýär.
20Zulum kanunlaryny[†] düzýän erbet hökümdarlar,
eýsem Saňa ýaran bolup bilermi?
21Olar dogry ynsanyň janyna garşy
dil birikdirýärler,
bigünäni ölüme höküm edýärler[+].
22Emma Reb boldy meniň berkitmäm,
Hudaýym – pena edinen gaýam[+].
23Ol olaryň ýamanlygyny özlerine gaýtarar,
olary erbetlikleri üçin gyryp tükeder;
Hudaýymyz Reb olary gyryp tükeder.

#### 94‑nji mezmur

1Geliň, Rebbe[†] nagma aýdaly,
halas edýän gaýamyza şatlanyp, aýdym aýdaly[+].
2Şükürlerimiz bilen huzuryna baraly,
alkyş aýdymlaryny aýdyp, Oňa heşelle kakaly.
3Çünki Reb beýik Hudaýdyr,
ähli hudaýlaryň beýik Şasydyr[+].
4Onuň elindedir ýer çuňluklary,
Onuňkydyr dagyň çür depeleri.
5Deňiz Onuňkydyr, çünki Ol ýaratdy ony,
gury ýere şekil berdi Onuň elleri[+].
6Geliň, sežde edip[†], tagzym edeli,
bizi ýaradan Rebbiň öňünde dyza çökeli[+].
7Çünki Ol biziň Hudaýymyzdyr,
biz Onuň örüsiniň halkydyrys,
Onuň elindäki goýunlardyrys.
Bu gün siz Meniň sesimi eşitseňiz:[+]
8«Meribada, ol gün Masa çölündäki deý,
siz gatatmaň ýüregiňizi.
9Ol ýerde atalaryňyz Meni barlady,
edenlerimi görse-de, Meni synady[*].
10Kyrk ýyllap şu nesli Men ýigrenç saýdym.
Diýdim: „Bu halkyň ýüregi Menden uzakdyr,
Meniň ýollarymdan ýöreýän däldir“.
11Şoňa görä, olar dynçlyk mekanyma girmezler diýip,
Öz gazabymda Men kasam etdim»[+].

#### 95‑nji mezmur

1[•]Rebbe[†] täze nagma aýdyň,
Rebbe nagma aýt, eý, tutuş ýer ýüzi![+]
2Rebbe nagma aýdyň,
Onuň adyna alkyşlar okaň,
halas edýändigini günsaýyn buşlaň[+].
3Milletlere[†] yglan ediň şan-şöhratyny,
ähli halklara – gudratly işlerini[+].
4Çünki Reb beýik, Ol belent sena mynasyp,
biziň seždämize diňe Ol laýyk.
Ol milletleriň[†] hudaýlaryndan has wehimlidir[+].
5Halklaryň bar hudaýlary ýöne bir butdur[†],
emma gökleri Reb ýaradandyr[+].
6Onuň huzuryndadyr hormat, şan-şöhrat,
Onuň mekanyndadyr gözellik, kuwwat.
7Eý, halklaryň tireleri, Rebbi wasp ediň,
Rebbiň şöhratyny[†], güýjüni öwüň[+].
8Rebbiň adyna laýyk şöhraty[†] beriň,
gurbanlyk[†] getirip, howlularyna giriň.
9Rebbe şanly mukaddesliginde[†] siz sežde ediň[†],
eý, ýer ýüzündäkiler, Onuň öňünde titräň[+].
10Milletler[†] arasynda siz şuny aýdyň:
«Reb – Patyşa!
Berk berkarar edildi dünýä,
ol sarsmaz asla.
Ol ýüz görmezden halklara kazylyk eder»[+].
11Goý, gökler begensin,
ýer hem şatlansyn.
Deňiz we onuň içindäkileriň ählisi, goý, güwwüldeşsin[+].
12Meýdan we ondaky bar zatlar şatlykdan joşsun.
Şonda tokaý agaçlary Rebbiň öňünde
13nagmalar aýdar, çünki Ol gelýär;
Ol dünýä kazylyk etmäge gelýär.
Ol dünýä dogrulyk bilen,
halklara Öz wepadarlygy bilen kazylyk eder[+].

#### 96-njy mezmur

1Reb[†] höküm sürýär, goý, ýer şatlansyn,
hemme adalar, goý, begenişsin[+].
2Onuň daş-töweregi – bulut we tümlük,
tagtynyň düýbi – dogrulyk hem-de adyllyk[+].
3Onuň öňünden ot-alaw ýöreýär,
töwerekdäki duşmanlaryny ýandyrýar[+].
4Ýyldyrymlary dünýäni ýagtylandyrýar,
ýer ýüzi görýär hem galpyldaýar[+].
5Daglar mum dek ereýär Rebbiň öňünde –
tutuş ýer ýüzüniň Taňrysynyň öňünde[+].
6Gökler Onuň dogrulygyny jar edýär.
Ähli halklar Onuň şan-şöhratyny görýär[+].
7Biderek butlaryna[†] magtanyp,
şekillere sežde edýänler[†] utandyrylýar.
Oňa tagzym ediň, eý, ähli hudaýlar![+]
8Ýa Reb, Seniň kararlaryňy
Sion[†][*] eşidip, şadyýan bolýar,
Ýahudanyň[†] gyzlary hem begenýär[+].
9Ýa Reb, Sen ýer ýüzünde iň beýigisiň,
ähli hudaýlardan belende çykarylansyň[+].
10Eý, Rebbi söýýänler, ýamanlygy ýigreniň!
Ol sadyklarynyň janlaryny aman saklaýar,
olary erbet adamyň elinden halas eýleýär[+].
11Nur dogulýar dogrular üçin,
şadyýanlyk – ýüregi dogrular üçin[+].
12Eý, dogrular, Rebde şatlanyň,
mukaddes[†] adyna şükürler ediň[+].

#### 97‑nji mezmur


Mezmur[†]

1Rebbe[†] täze nagmany aýdyň,
çünki Ol gudratly işleri etdi.
Goly, mukaddes[†] goly,
Oňa ýeňiş getirdi[+].
2Reb Öz ýeňşini aýan eýledi,
milletleriň[†] nazarynda dogrulygyny aýan eýledi.
3Hudaý ysraýyl[†] halkyny söýýär,
Ol hemişe Öz halkyna wepadar.
Dünýäniň dört künjegi Hudaýymyzyň ýeňşini gördi[+].
4Eý, bütin dünýä, Rebbe heşelle kakyň,
şatlyk nagmasyny, alkyşlar aýdyň[+].
5Rebbe lirada[†],
lirada[†] owazly alkyşlar aýdyň.
6Surnaýyň, şahyň sesleri bilen
Patyşamyz–Rebbiň öňünde heşelle kakyň[+].
7Güwwüldeşsin deňiz we ondakylaryň ählisi,
dünýä we onda ýaşaýanlaryň bary[+].
8-9Rebbiň öňünde derýalar ellerin çarpsyn,
baýyrlar joşgunly nagmalar aýtsyn,
çünki Ol ýer ýüzüne kazylyk etmäge gelýär.
Ol dogrulyk bilen dünýä kazylyk eder,
halklara ýüz görmezlik bilen kazylyk eder[+][+].

#### 98‑nji mezmur

1Reb[†] höküm sürýär, halklar, goý, galpyldasyn!
Ol keruplar[†] arasynda tagt gurup otyr, goý, ýer titresin![+]
2Reb Sionda[†] beýikdir,
ähli halklardan beýgeldilendir[+].
3Goý, olar öwsünler Seniň beýik, gorkunç adyňy,
Sen – mukaddes[†] hem-de gudratly!
4Sen adalaty[†] söýýän Patyşa:
ýüz görmezligi, adalaty[†],
dogrulygy berkarar etdiň;
bulary Ýakup[†] neslinde Sen amal etdiň[+].
5Hudaýymyz Rebbi beýgeldiň,
Onuň aýagyna ýykylyp, siz sežde ediň[†]:
mukaddesdir[†] Ol!
6Ruhanylarynyň[†] arasynda Musa[†], Harun bar,
Rebbi çagyrýanlaryň arasynda Şamuwel hem bar.
Olar Rebbe doga etdiler, Ol jogap berdi[+].
7Ol olara bulut sütüninden gürledi,
olar Onuň beren düzgünini, parzlaryny saklady[+].
8Eý, Hudaýymyz Reb, Sen jogap berdiň.
Sen etmişleri üçin jeza berseň-de,
olar üçin bagyşlaýjy Hudaý bolansyň[+].
9Hudaýymyz Rebbi beýgeldiň,
Onuň mukaddes dagynda[†] siz sežde ediň[†].
Mukaddesdir[†] Hudaýymyz Reb![+]

#### 99-njy mezmur


Şükür mezmury[†]

1Eý, bütin ýer ýüzi, Rebbe[†] heşelle kakyň[+].
2Rebbe şatlyk bilen siz gulluk ediň,
nagma aýdyp, Onuň gaşyna baryň.
3Ol Beýik Hudaýdyr, siz muny biliň.
Ol bizi ýaratdy, biz-de Onuňky,
biz – örüsiniň goýunlary we Onuň halky[+].
4Derwezelerinden giriň şükürler bilen,
howlularyna – öwgüler bilen.
Oňa şükür ediň, adyna alkyşlar aýdyň[+].
5Çünki Reb ýagşy,
Onuň söýgüsi baky,
wepadarlygy – nesillerboýy[+].

#### 100‑nji mezmur


Dawudyň[†] mezmury[†]

1Men sadyklyk we adalat[†] barada nagma aýdaryn,
ýa Reb[†], men Saňa şatlanyp, nagma aýdaryn[+].
2Men kämillik ýolundan ýörärin.
Wah, haçan gelerkäň meniň ýanyma?!
Öýümde ýürek kämilliginde ýaşaryn[+].
3Göz alnymda ýaman zada men ýol bermerin,
günä etmegi men ýigrenýärin,
günä maňa ýanaşmaz.
4Ýürek azgynlygyndan daşda bolaryn,
ýamanlyga şärik bolmaryn.
5Gizlinlikde ýakynyna töhmet atany weýran ederin,
gözi ýer görmeýäne, tekepbir ýüreklä çydap bilmerin[+].
6Ýurduň sadyklarynyň maňa ýoldaş bolary ýaly,
men olara mähir bilen gararyn.
Meniň gullugymda
kämillik ýolunda gezýänler durar.
7Hilegärlik edýän meň öýümde ýaşamaz,
ýalan sözleýän gaşymda durmaz.
8Rebbiň şäherinden betkärleri kowmaklyk üçin,
sähersaýyn ýurtdaky erbetleri weýran ederin[+].

#### 101‑nji mezmur


1Derde batan we arzyny Rebbiň[†] öňüne dökýän görgüliniň dogasy[+]

2Ýa Reb, dogamy eşit,
Saňa ýetsin meniň perýadym.
3Kyn günümde menden ýüzüňi sowma,
gulak goý maňa,
çagyran günümde maňa tizräk jogap bersene.
4Çünki günlerim tüsse deý ýitýär,
süňklerim tutaşan odun dek ýanýar[+].
5Ýüregim ýaraly, ot dek gurady,
mende çörek iýmäge ysgyn galmady[+].
6Iňňildimiň zaryndan ýaňa,
meniň derim süňklerime ýapyşýar.
7Men çöl-beýewandaky bir hüwi ýaly,
harabalykdaky bir baýguş ýaly[+].
8Gözüme asla gelmeýär uky,
men üçekdäki ýalňyz guşjagaz ýaly.
9Uzakly gün duşmanlarym meni ýaňsylaýarlar,
üstümden gülýänler adymy näletleýärler[+].
10-11Seniň gahar-gazaplaryň zerarly,
küli çörek kimin iýýärin,
gözýaşlarym garylan içgi içýärin.
Sen meni göterip, gyra taşladyň[+].
12Agşam kölegesi deý meniň günlerim,
men ot kimin saralyp soldum[+].
13Sen bolsa, ýa Reb, tagtda otyrsyň baky,
Seniň adyň dowam eder nesillerboýy[+].
14Sen galkarsyň, Siona[†] rehim edersiň,
çünki oňa merhemet etmek wagtydyr;
ýetip geldi bellenen wagt[+].
15Seniň bendeleriň onuň daşlaryny eziz görýärler,
onuň weýranlygyna haýpy gelýärler[+].
16Milletler[†] gorkar Rebbiň adyndan,
dünýä şalary gorkar Onuň şan-şöhratyndan[+].
17Sebäbi Reb Siony[†] gaýtadan gurar,
şan-şöhratynda Ol peýda bolar[+].
18Dykgat berer pukaranyň dogalaryna,
äsgermezlik etmez olaryň doga-dilegne.
19Indi doguljaklar Rebbi şöhratlar[†] ýaly,
goý, bu geljek nesil üçin ýazgy edilsin[+].
20-21Çünki tussaglaryň ahy-zaryny eşitmek üçin,
ölüme höküm edilenleri boşatmak üçin,
Reb mukaddes belentliginden aşak seretdi,
Ol göklerden ýere nazar aýlady[+][+].
22-23Ol halklar, şalyklar
Rebbe sežde etmäge üýşenlerinde,
Sionda Rebbiň adyny,
Iýerusalimde şan-şöhratyny
yglan etsinler diýip, şulary etdi[+].
24Ol orta ýolda meni tapdan düşürdi,
Ol meniň günlerimi gysgaltdy.
25Diýýärin: «Eý, meniň Hudaýym,
ömrümiň ýarynda dünýäden alma.
Seniň ýyllaryň dowam edýär nesillerboýy»[+].
26Sen gadymyýetde ýeriň binýadyn tutduň,
gökler hem Seniň elleriňiň işidir[+].
27Olar ýitip gider, Sen bolsa dowam edersiň,
olar köne eginbaş kimin dargap giderler;
Sen olary eginbaş kimin çalşarsyň,
olar geçip giderler[+].
28Emma Seniň şol öňküligiň,
soňy ýokdur Seniň ýyllaryň[+].
29Seniň bendeleriňiň çagalary asuda ýaşar,
olaryň zürýatlary huzuryňda berkarar bolar[+].

#### 102‑nji mezmur


Dawudyň[†] mezmury[†]

1Rebbe[†] alkyş aýt, eý, meniň köňlüm,
mukaddes[†] adyny alkyşla, eý, tutuş jan-bagrym[+].
2Rebbe alkyş aýt, eý, meniň janym,
Onuň eden ýagşylyklaryny asla unutma.
3Ähli günäleriňi Ol bagyşlaýar,
ähli dertleriňe Ol şypa berýär[+].
4Ömrüňi gabyrdan halas eýleýär,
sadyk söýgi, merhemet jygasyny saňa geýdirýär[+].
5Seni ömürboýy ýagşylyklar bilen Ol razy edýär:
bürgüdiňki ýaly täzelenýär seniň ýaşlygyň[+].
6Reb ezilenleriň ählisi üçin
berjaý edýär hak-adalaty.
7Ol Musa[†] görkezdi Öz ýollaryny,
ysraýyl[†] halkyna – Öz işlerini.
8Reb rehimdar we merhemetli,
sadyk söýgä baý we giň göwünli,[+]
9Ol bizi hemişe ýazgaryp durmaz,
Öz gaharyny baky saklamaz[+].
10Ol bize günälerimize görä garanok,
ýazyklarymyza görä Ol gaýtaranok[+].
11Çünki gökler ýerden nähili belentde bolsa,
Rebbiň sadyk söýgüsi Ondan gorkýanlara şonça-da beýik[+].
12Gündogar günbatardan nähili uzakda bolsa,
şonça-da Ol günälerimizi bizden aýyrýar[+].
13Atanyň öz ogullaryna rehim edişi kimin,
Reb hem Ondan gorkýanlara edýär rehimi[+].
14Çünki niçik ýaradylandygymyzy Ol bilýär,
biziň bir toprakdygymyz ýadyna düşýär[+].
15Ynsan ömri ota meňzeýär,
meýdan güli kimin olar gülleýär,[+]
16üstünden şemal öwüsýär: ol hem ýok bolýar;
öňki ýeri ony indi hiç tanamaýar[+].
17-18Emma Rebden gorkýanlar üçin,
ezelden ebedä çenli dowam edýär Onuň söýgüsi.
Rebbiň ähtini saklap,
buýrugyny berjaý edýänler üçin,
Rebbiň gutulyşy dowam edýär nesillerboýy[+][+].
19Reb tagtyny göklerde berkarar etdi,
Onuň şalygy ähli ýere hökmürowandyr[+].
20Eý, Rebbiň edermen perişdeleri[†] –
Onuň buýruklaryny berjaý edýänler,
Onuň aýdan sözüne tabyn bolýanlar,
Rebbi alkyşlaň![+]
21Eý, Onuň islegini berjaý edip,
Oňa hyzmat edýän melekleri,
Rebbi alkyşlaň!
22Eý, Onuň höküm sürýän ýerlerindäki
ýaradan zatlarynyň ählisi,
Rebbi alkyşlaň!
Eý, janym, Rebbi alkyşla!

#### 103‑nji mezmur

1Rebbe[†] alkyş aýt, eý, meniň janym!
Sen nähili beýik, ýa Beýik Hudaýym!
Şöhrata[†], şöwkete beslenýänsiň Sen![+]
2Sen nury don kimin geýýäň,
gökleri çadyr dek gerýäň[+].
3Sen otaglaryňy suwlaryň üstünde gurýaň,
bulutlary Özüňe söweş arabasy[†] edinýäň,
ýeliň ganatlaryna münüp aýlanýaň[+].
4Sen ilçileri ýeller dek edýäň,
emeldarlary ot-alaw edýäň[+].
5Sen ýeri binýatlarynyň üstünde gurduň,
ol sarsmaz asyrlarboýy[+].
6Sen ony çuňluklara beslediň,
daglar suwlaryň astynda galdy.
7Suwlar Seniň käýinjiňden yza çekilýär,
gürrüldiňiň sesini eşidip, gaçýar[+].
8Olar daglardan aşyp, jülgelere –
Seniň olar üçin bellän ýeriňe inýär.
9Suwlar gaýdyp ýer ýüzüni örtmesin diýip,
olar geçmesin diýip, bir serhet goýduň[+].
10Sen çeşmeleri jülgelere akdyrýaň,
olar daglaryň aralaryndan akýar.
11Ähli meýdan haýwanlaryny hem suwa ýakýar,
gulanlary suwdan gandyrýar.
12Gök guşlary çeşmeleriň boýnunda mesgen tutunýar,
ýapraklaryň arasyndan olar saýraşýar.
13Sen daglary belentlikdäki mesgeniňden suwarýaň,
Seniň işleriňiň miwesinden ýer kanagatlanýar.
14Ynsanlar, mallar toprakdan azygyny edinsin diýip,
olar üçin galla, otlar ösdürýäň:[+]
15ynsan kalbyny şatlandyrýan şeraby,
onuň ýüzüni ýaldyradýan zeýtun ýagyny,
ynsan ýüregine kuwwat berýän çöregi[+].
16Rebbiň agaçlary –
Onuň oturdan Liwan kedrleri bol suwarylýar.
17Ol ýerde guşlar höwürtgeleýär,
onuň çür başynda leglek höwürtge gurýar.
18Belent daglar dag geçileri üçindir,
baýyrlar torsuklara penadyr[+].
19Ol möwsümleri kesgitlemek üçin Aýy ýaratdy,
Gün hem öz ýaşmaly wagtyny bilýär[+].
20Gije bolýar Sen garaňky düşüreniňde,
ähli jeňňel haýwanlary janlanýar şonda[+].
21Aw üçin arslanlar arlaýar,
olar Hudaýdan rysklaryny dileýär[+].
22Gün dogýar, olar yza çekilýär,
sürenlerine girýär-de, ýatýar;[+]
23ynsan öz işine ugraýar,
agşama çenli ol zähmet çekýär.
24Ýa Reb, Seniň işleriň neneň köpsanly!
Sen olaryň baryny etdiň paýhasly,
Seniň ýaradanlaryňdan ýer ýüzi doly[+].
25Ine, deňiz: ol ägirt we giň
ol ýerde san-sajaksyz süýrenijiler,
ululy-kiçili jandarlar bardyr.
26Ol ýerde gämiler ýüzýär,
deňiz içre oýnasyn diýip ýaradan aždarhaň-da[†] bar.
27Rysklaryny wagtynda berersiň diýip,
olaryň bary Saňa garaşýar[+].
28Sen berýärsiň – olar ýygnaýar,
eliňi açýarsyň – näz-nygmatdan doýýar[+].
29Sen ýüzüňi gizleýärsiň – olar howsala düşýär,
janlaryny alýarsyň – olar öz topragyna dolanýar[+].
30Jan berýän demiňi iberýäň – olar ýaradylýar,
Sen ýeriň ýüzüni täzeleýärsiň[+].
31Goý, Rebbiň şöhraty[†] ebedi bolsun,
Reb Öz işleri babatda şadyýan bolsun[+].
32Ol ýere seredýär, ol hem titreýär,
daglara elin degirýär – olar tüteýär[+].
33Men ömürboýy Rebbe nagma aýdaryn,
demim barka Hudaýyma alkyş okaryn[+].
34Meniň oýlanmalarym, goý, Onuň göwnünden tursun,
çünki men Rebde şatlanýandyryn.
35Goý, günäliler ýer ýüzünden ýok bolsun,
erbet adamlar indi asla bolmasyn.
Rebbe alkyş aýt, eý, meniň janym.
Rebbe şan-şöhrat bolsun!

#### 104‑nji mezmur

1[•]Rebbe[†] şükür ediň we sežde ediň[†],
halklar arasynda Onuň işlerini jar ediň[+].
2Oňa nagma aýdyň, Ony şöhratlandyryň[†],
ähli gudratly işleri barada siz gürrüň beriň[+].
3Rebbiň mukaddes[†] ady bilen magtanyň;
Ony agtarýanlaryň ýüregi şatlykdan dolsun.
4Rebbe, Onuň kuwwatyna sygynyň,
dyngysyz Onuň huzuryny agtaryň[+].
5-6Eý, Rebbiň bendesi Ybraýymyň zürýady,
Onuň saýlanlary – Ýakubyň[†] nesli!
Ýatlaň Onuň görkezen gudratlaryny,
mugjyzalaryny, agzyndan çykan kararlaryny[+].
7Ol – Hudaýymyz Reb,
Ol tutuş ýer ýüzüne kazylyk edýär[+].
8-9Ol ähtini, müň nesle beren sözüni,
Ybraýym bilen eden ähtini,
Yshaga beren Öz wadasyny
elmydama ýatda saklaýar[+][+].
10-11Diýdi: «Men size Kengan[†] ýurduny,
mirasyňyza düşen paý hökmünde bererin».
Muny Ýakuba[†] tassyklady kanun hökmünde,
Ysraýyla – müdimi äht hökmünde[+].
12Şonda olar az sanlydylar,
gaty az we şol ýerde gelmişekdiler[+].
13Geçýärdiler bir milletden başga millete,
bir şalykdan – başga şalyga.
14Reb olary ezmäge hiç ýol bermedi,
şolar sebäpli Ol şalara käýedi[+].
15Diýdi: «Saýlap-seçenlerime siz el degirmäň,
pygamberlerime[†] ýamanlyk etmäň»[+].
16Şonda Reb ýurda açlyk düşürdi,
Onuň ähli azygyny weýran eýledi[+].
17Öňlerinden bir adamy ýollady:
Ýusup[†] gul edilip satyldy[+].
18Onuň aýaklaryna zynjyr uruldy,
boýny demir halka salyndy.
19Rebbiň aýdanlary berjaý bolýança,
Onuň sözi Ýusuby[†] synap barlady[+].
20Patyşa adam iberip, ony boşatdy,
halklaryň hökümdary ony azat eýledi[+].
21-22Oňa emeldarlarynyň üstünden ygtyýar berip,
ýaşulularyna paýhas öwretsin diýip,
Ýusuby öz öýüne hojaýyn etdi,
tutuş mülküne hökümdar goýdy[+].
23Onsoň Ysraýyl[†] Müsüre geldi,
Ýakup[†] Ham ýurdunda gelmişek bolup ýaşady[+].
24Reb Öz halkyny juda köpeltdi,
olary duşmanlaryndan kuwwatly etdi[+].
25Hudaý bendeleriniň janyna kast etsinler diýip,
duşmanlaryň ýüreginde Öz halkyna ýigrenç döretdi[+].
26Reb olaryň arasyna bendesi Musany[†]
we seçip-saýlan Harunyny ýollady[+].
27Olaryň arasynda görkezdiler Rebbiň alamatlaryny,
Ham ýurdunda – gudratlaryny[+].
28Reb garaňky düşürdi, ýurdy garaňkyratdy,
Musa[†] bilen Harun Onuň sözünden çykyp bilmedi[+].
29Ol olaryň suwuny gana öwürdi.
Olaryň balyklaryny gyryp taşlady[+].
30Müsür ýurdy, hatda şa otaglary-da,
gurbagalardan dos-doly boldy[+].
31Reb buýurdy, siňek sürüsi geldi,
çirkeýler tutuş ýurtlaryny doldurdy[+].
32Ol ýagyş deregine doly ýagdyrdy,
tutuş ýurtlaryna ýalynly ýyldyrymlar çakdyrdy[+].
33Reb üzüm baglaryny, injir agaçlaryny urdy,
ýurtlaryndaky agaçlary çym-pytrak etdi.
34Ol buýurdy: çekirtgeler,
san-sajaksyz ganat baglamadyk çekirtgeler
hüjüm eýledi[+].
35Olar Müsürdäki ösümlikleriň baryny iýdi,
topragynyň hasylyny ýuwutdy.
36Reb öldürdi Müsürdäki nowbaharlary[†] –
bar güýç-kuwwatlary bolan ilkinji zürýatlaryny[+].
37Soňra Ysraýyllary ol ýerden altyn-kümüşli edip çykardy,
olaryň tireleriniň arasynda büdrän bolmady[+].
38Olar çykyp gaýdansoňlar Müsür begendi,
çünki olar zerarly üstlerine howp-hatar abandy[+].
39Reb örtgi hökmünde ýaýdy buludy,
gije yşyk bersin diýip – alawy[+].
40Dilediler, Ol bedene iberdi,
gögüň çöregini bolelin berdi[+].
41Ol gaýany ýardy, suw çogup çykdy,
ol çölüstanlykda derýa deý akdy[+].
42Çünki Öz bendesi Ybraýyma[†]
beren mukaddes[†] wadasyny Ol ýada saldy[+].
43Ol şatlyk bilen çykardy Öz halkyny,
nagma bilen çykardy seçip-saýlanlaryny[+].
44-45Olar Hudaýyň parzlaryny saklary ýaly,
Onuň kanunlaryny berjaý ederi ýaly,
başga milletleriň ýurduny olara berdi.
Olar şol halklaryň ekinleriniň hasylyny ordular.
Rebbe şan-şöhrat bolsun![+]

#### 105‑nji mezmur

1Rebbe[†] şan-şöhrat bolsun!
Şükür ediň, çünki Ol ýagşy,
Onuň söýgüsi baky[+].
2Rebbiň beýik işlerini beýan edip biljek barmyka?
Oňa laýyk şan-şöhrat aýdyp biljek barmyka?
3Adalaty[†] goraýanlar,
elmydama dogrulyk edýänler nähili bagtly![+]
4-5Ýa Reb, halkyňa merhemet edeniňde,
meni ýada sal.
Seniň seçip-saýlanlaryňyň abadanlygyny görüp bilerim ýaly,
halkyňyň şatlygyna şatlanyp bilerim ýaly,
saýlan halkyň bilen bile magtanyp bilerim ýaly,
olary halas edeniňde maňa kömek et.
6Biz hem ata-babalarymyz deý günä işleri etdik,
ýazykly bolduk, ýamanlyk etdik[+].
7Ata-babalarymyz Müsürde gudratlaryňa düşünmediler,
boldan-bol sadyk söýgiňi ýatlamadylar.
Gyzyl deňziň[*] ýakasynda baş galdyrdylar[+].
8Emma Ol gudratyny bildirmek üçin,
Öz adynyň hatyrasyna olary halas eýledi[+].
9Ol Gyzyl deňze buýurdy, ol hem gurady,
olary çuňlukdan gury ýerden kimin geçirdi[+].
10Olary duşman elinden halas eýledi,
olary ýagynyň penjesinden Ol azat etdi[+].
11Suwlar duşmanlarynyň üstüni örtdi,
olardan hiç biri aman galmady[+].
12Şonda Onuň sözlerine uýdular,
Oňa şöhrat[†] nagmasyny aýtdylar[+].
13Emma olar Onuň işlerini tiz unutdylar,
Onuň maslahatyna garaşmadylar[+].
14Olar çölde açgözlüge göwün berdiler,
çöl-beýewanda Hudaýy synap gördüler[+].
15Ol olaryň dileglerini bitirdi,
emma üstlerine gyrgyn iberdi[+].
16Olar düşelgede Musa[†],
Rebbiň ruhanysy[†] Haruna görip boldular[+].
17Ýer ýarylyp Datany ýalmap ýuwutdy,
Abyramyň toplanyşygynyň üstüni örtdi[+].
18Olaryň toplanyşygynda ot alawlady,
erbetleri ýalyn ýandyrdy[+].
19Olar Horepde[*] öküziň heýkelini ýasap,
guýma buta[†] sežde etdiler[†][+].
20Olar Hudaýyň şan-şöhratyny
ot iýýän öküziň şekiline çalyşdy[+].
21-22Olar Hudaýy –
Müsürde beýik işleri,
Ham ýurdunda gudratlary işleri,
Gyzyl deňizde haýbatly işleri
eden Halasgärlerini ýatdan çykardy[+].
23Ol olary ýok etmek howpuna saldy,
emma Musa[†], Onuň saýlany, Oňa töwella etdi,
Onuň ýandyryjy gazabyn sowdy[+].
24Olar gözel ýurdy äsgermediler,
Onuň beren sözüne ynanmadylar[+].
25Öz çadyrlarynda hüňürdeşdiler,
Rebbiň sesini diňlemediler.
26-27Şoňa görä, olary çölde ýoklaryn diýip,
milletler arasyndan zürýatlaryny ýoklaryn diýip,
olary ýer ýüzüne dargatjak diýip,
elini galdyryp, Reb kasam etdi[+].
28Soňra Bagalpegor butuna[†] bil bagladylar,
ölülere bagyş edilen gurbanlyklary[†] olar iýdiler[+].
29Olar edenleri bilen Rebbi gazaplandyrdy,
mergi olaryň başyna indi.
30Şonda Pinehas durup töwella etdi,
mergi togtady[+].
31Bu oňa dogrulyk hökmünde
nesillerboýy baky saýyldy[+].
32Olar Meribanyň boýunda Rebbi gazaplandyrdy,
Musa[†] olar zerarly oňaýsyz ýagdaýa galdy[+].
33Çünki olar onuň ruhuny[†] gaýgylandyrdy,
onuň dili oýlanyşyksyz sözleri aýtdy[+].
34Olar Rebbiň buýranlaryny berjaý etmediler –
olar halklary ýoklamadylar[+].
35Gaýtam milletlere[†] garyşyp,
olaryň däp-dessuryna eýerdiler[+].
36Olaryň butlaryna[†] hyzmat etdiler,
butlar[†] hem olara duzak boldular[+].
37Olar öz ogullaryny we gyzlaryny
galp hudaýlara gurban etdiler[+].
38Olar ogullaryny we gyzlaryny
Kengan[†] butlaryna[†] gurban etdiler,
olaryň bigünä ganyn dökdüler;
ýurdy gan bilen haramladylar[+].
39Edenleri bilen haram boldular,
öz işleri arkaly zyna etdiler.
40Reb Öz halkyna garşy gazaba mündi,
saýlap-seçen halkyny Ol ýigrenç saýdy.
41Olary milletleriň[†] eline berdi,
olary ýigrenýärler üstlerinden agalyk sürdi[+].
42Duşmanlary olara jebir çekdirdi,
olary güýç bilen boýun egdirdi[+].
43Ol ençeme gezek olary halas eýledi,
emma olar pällerinden ýaňa baş galdyrdylar,
öz günäleri zerarly kemsidildiler[+].
44Emma Ol dat-perýatlaryny eşiden wagty,
olaryň muşakgatlaryna nazar aýlady[+].
45Olaryň hatyrasyna Öz ähtini[†] ýadyna saldy,
sadyk söýgüsiniň bollugyna görä rehim eýledi[+].
46Olary ýesir edenleriň kalbyna
olar babatda rehim-şepagat saldy[+].
47Eý, Hudaýymyz Reb, bizi halas et!
Mukaddes[†] adyňa şükürler eder ýaly,
Seniň şöhratyňa[†] buýsanar ýaly,
milletleriň[†] arasyndan bizi toplap al.
48Ysraýyl[†] Hudaýy Rebbe
ezelden ebedä çenli alkyşlar bolsun!
Ähli halk, goý, «Omyn[†]!» diýsin.
Rebbe şan-şöhrat bolsun![+]

#### 106-njy mezmur


BÄŞINJI KITAP


(106–150‑nji mezmurlar)

1«Rebbe[†] şükür ediň, çünki Ol ýagşy,
Onuň söýgüsi baky!» –[+]
2diýip, Rebbiň azat edenleri, goý, aýtsyn.
Ol olary duşman elinden halas eýledi,[+]
3olary ýat ýurtlardan ýygnap jemledi:
gündogardan hem günbatardan
demirgazykdan hem günortadan.


4Olar çöl-beýewanda sergezdan boldy,
ilatly şähere eltýän ýoly tapyp bilmedi.
5Açlygyň, teşneligiň derdinden ýaňa,
olarda ysgyn-mydar galmady.
6Olar muşakgatlarynda Rebbi çagyrdy,
Ol hem görgülerinden halas eýledi.
7Olar mesgen tutar ýaly şähere baryp ýetýänçä,
Ol olary göni ýoldan ýöretdi.
8Rebbiň sadyk söýgüsi üçin,
adamzada edýän ajaýyp işleri üçin,
goý, olar Oňa şükürler etsin.
9Çünki Ol teşne jany gandyrýar,
ajygany näz-nygmatdan doýurýar[+].
10Olar garaňkylykda we tümlükde ýaşady,
zynjyrlara, jebir-jepa baglandy[+].
11Çünki olar Hudaý sözüne tabyn bolmandy,
Beýik Hudaýyň öwüdine äsgermezlik edipdi[+].
12Reb agyr zähmet arkaly olary boýun egdirdi:
ýykyldylar, asla ýardam beren bolmady[+].
13Olar muşakgatlarynda Rebbi çagyrdy,
Ol hem görgülerinden halas eýledi.
14Olary garaňkylykdan we tümlükden çykardy,
olaryň zynjyrlaryny gyryp taşlady.
15Rebbiň sadyk söýgüsi üçin,
adamzada edýän ajaýyp işleri üçin,
goý, olar Oňa şükürler etsin.
16Çünki Ol bürünç derwezeleri çym-pytrak etdi,
demir söýeleri ikä bölüp taşlady[+].
17Öz günäli ýollary we etmişleri zerarly,
akylsyzlar jebir-jepalar çekdi.
18Olar iýmitiň islendigini ýigrendi,
ölüm derwezeleriniň agzyna bardy[+].
19Olar muşakgatlarynda Rebbi çagyrdy,
Ol hem görgülerinden halas eýledi.
20Ol sözüni iberdi we şypa berdi,
olary gabra inmekden halas eýledi[+].
21Rebbiň sadyk söýgüsi üçin,
adamzada edýän ajaýyp işleri üçin,
goý, olar Oňa şükürler etsin,
22şükür gurbanlyklaryny[†], goý, hödürlesin,
Onuň işlerini şatlyk nagmasynda beýan eýlesin[+].
23Deňizdäki gämilerde ýüzýänler,
haýbatly suwlarda söwda edýänler
24Rebbiň işlerini,
çuňluklardaky ajaýyp işlerini gördüler:
25Ol buýurdy-da, tupanly gaý turuzdy,
ol hem deňziň tolkunlaryny galkdyrdy[+].
26Gämiçiler göge galdy, çuňluga indi,
gorkudan ýaňa janlary çykara geldi.
27Serhoş kimin yranyp entirekledi,
akyl-huşlary başyndan uçdy[+].
28Olar muşakgatlarynda Rebbi çagyrdy,
Ol hem görgülerinden halas eýledi.
29Ol tupany asudalyga öwürdi,
deňiz tolkunlary köşeşdi[+].
30Şatlandylar, çünki ümsümlik boldy,
Ol olaryň islän gämi duralgasyna ýetirdi.
31Rebbiň sadyk söýgüsi üçin,
adamzada edýän ajaýyp işleri üçin,
goý, olar Oňa şükürler etsin.
32Olar halk jemagatynda Ony beýgeltsin,
ýaşulular[†] mejlisinde[†] Ony şöhratlandyrsyn[†].
33-34Reb ýurt ilatynyň erbetlikleri zerarly,
derýalary öwürýär çölüstanlyga,
suwuň gözbaşlaryny – teşne topraga,
bereketli topragy – şorluk ýerlere[+][+].
35Ol çöli öwürýär kak köllerine,
gurak topragy – suw gözbaşyna[+].
36Ol şol ýerde aç-suwsuzlary ýaşadýar,
olar hem ýaşamak üçin şäher gurunýar.
37Olar meýdanlara ekin ekýär, üzüm baglaryny oturdýar
hem-de boldan – bol hasyly alýar.
38Hudaýyň berekedi arkaly olar köpelýär,
Ol mal-garalaryny hiç azaltmaýar[+].
39Emma mätäçler ezýet, muşakgat, hasrat zerarly,
azalyp, boýun egdirilende,
40Ol şazadalaryň üstüne betnamlyk guýýar,
olary ýol-ýodasyz çölde sergezdan edýär[+].
41Mätäji bolsa görgülerinden dyndyrýar,
onuň maşgalasyny süri kimin köpeldýär[+].
42Ýüregi dogrular muny görüp şatlanýar,
erbetler bolsa agzyny ýumýar[+].
43Paýhasy bolan muňa üns bersin,
Rebbiň sadyk söýgüsini aňlasyn[+].

#### 107‑nji mezmur


1[•]Nagma. Dawudyň[†] mezmury[†]

2Ýüregim sarsmaz, eý, Hudaý, sarsmaz meniň ýüregim:
men nagmalar aýdyp, mukam çalaryn[+].
3Oýan sen, eý, meniň ýüregim.
Oýanyň, arfa hem lira[†]!
Men daňy oýararyn nagmalar bilen[+].
4Ýa Reb[†], halklar arasynda Saňa şükür ederin,
milletler[†] arasynda Saňa nagma aýdaryn.
5Çünki Seniň söýgiň göklere ýetýär,
wepalylygyň bulutlara direýär[+].
6Eý, Hudaý, göklerden-de ýokary beýgel,
tutuş ýer ýüzüne dolsun Seniň şöhratyň[†]!
7Öz söýýänleriňiň gutulyp bileri ýaly,
goluň bilen halas et, maňa jogap ber.
8Wada berdi Hudaý Öz mukaddes öýünden[†]:
«Uly şatlyk bilen Men Şekemi bölerin
hem-de Sukot deresini ölçärin[+].
9Gilgat Meniňki, Manaşa Meniňki,
Efraýym – tuwulgam,
Ýahuda[†] – patyşalyk hasam.
10Mowap[†] – ýuwunmak üçin legenim,
Edomyň üstüne zyňaryn Men çarygymy.
Pilişt topragynda ýeňiş dabarasy bilen gygyraryn Men».
11Berk gala kim meni elter?
Meni Edoma kim alyp gider?
12Eý, Hudaý, eýsem Sen bizi ret edäýdiňmi?
Eý, Hudaý, indi goşunlarymyz bilen gitjek dälmi Sen?
13Duşmanlarymyzy ýeňmäge bize kömek et,
sebäbi ynsan kömegi biderek zatdyr[+].
14Hudaý arkaly ýeňiş gazanarys,
duşmanlarymyzy depelejek Oldur.

#### 108‑nji mezmur


1Aýdymçylar toparynyň ýolbaşçysyna. Dawudyň[†] mezmury[†]

Dymma, eý, senamyň Hudaýy![+]
2Çünki erbetler, hilegärler maňa garşy agzyny açyp,
ýalançy dilleri bilen garşyma olar gepleýär[+].
3Olar ýigrenç sözleri bilen meni gurşaýar,
sebäpsiz ýere meniň bilen uruşýar[+].
4Men olar üçin doga-dileg edýärin,
olar bolsa söýgime derek meni ýazgarýar.
5Olar ýagşylygyma ýamanlyk edýär,
söýgime derek meni ýigrenýär[+].
6Olar şeýle diýýär:
«Goý, onuň garşysyna erbet adam çyksyn,
garalawjy onuň sagynda dursun[+].
7Işine garalanda, aýyply çyksyn,
onuň doga-dilegi günä saýylsyn[+].
8Onuň günleri sanlyja bolsun,
başga onuň ornuny alsyn[+].
9Onuň çagalary, goý, ýetim bolsun,
aýaly hem dul bolup galsyn[+].
10Çagalary entäp, goý, gedaý gezsin,
harabalyklaryndan çykarylyp, çörek dilesin[+].
11Süýthor onuň bar zadyny garbasyn,
agyr zähmetiniň rähnetini keseki görsün.
12Hiç kim oňa, goý, merhemet etmesin,
ýetimlerine hiç kimiň haýpy gelmesin.
13Goý, onuň nesli kesilsin,
geljekki nesilden onuň ady, goý, öçürilsin[+].
14Atalarynyň günäsi elmydama Rebbiň[†] öňünde,
goý, ýatlanylsyn,
ejesiniň ýazygy öçürilmesin![+]
15Goý, günäleri elmydama Rebbiň öňünde bolsun,
ýer ýüzünde ýatlanmaz ýaly, goý, Ol ony kesip taşlasyn[+].
16Çünki ol merhemet etmegi ýada salmady,
gaýtam garyby, mätäji, ýüregi gamlyny
öldürjek bolup, olary yzarlap gezdi.
17Ol gargyşy söýdi; goý, gargyşy öz başyndan insin,
ol hiç kime ýagşylygy arzuwlamady,
goý, oňa-da hiç kim ýagşylygy arzuw etmesin!
18Ol gargyşy don edip geýdi:
goý, ol suw kimin siňsin onuň tenine,
ýag kimin – onuň süýeklerine[+].
19Şoňa görä, goý, ol eşik kimin ony dolasyn,
günde guşanýan guşagy bolsun».


20Goý, Rebbe meni ýamanlaýanlaryň,
janyma garşy söz aýdýanlaryň aljak almyty
şular deý bolsun.
21Emma Sen, eý, Hökmürowan Reb,
meniň bähbidimi ara Öz adyň hatyrasyna
Sadyk söýgiňiň ýagşydygy sebäpli, meni halas et[+].
22Çünki men garyp we mätäçdirin,
ezýet çekýär meniň ýüregim[+].
23Agşam kölegesi dek ýitip gidýärin,
olar meni çekirtge deý kakýarlar[+].
24Agyz beklemeden[†] ýaňa dyzymyň kuwwaty gaçdy,
göwräm ýagsyzlykdan ýaňa horlanyp galdy.
25Meni ýamanlaýanlara boldum bir gülki,
meni görenlerinde ýaýkaýar olar başyny.
26Ýa Reb, Hudaýym, maňa kömek et,
Öz sadyk söýgiň hatyrasyna meni halas et.
27Bilsinler bu işde Seniň eliň bardygyny,
ýa Reb, muny Seniň edendigiňi.
28Goý, olar gargabersin, emma Sen ak pata berersiň!
Olar baş galdyrýar, emma masgara bolar,
Seniň bendäň bolsa şadyýan bolar.
29Meni ýazgarýanlar betnamlyga bürensin,
goý, olar ryswalygyny don edip geýsin[+].
30Men Rebbe köp şükür etjek,
uly jemagatda Ony şöhratlandyrjak[†].
31Çünki Ol mätäjiň sagynda durýar,
ony ölüme höküm edýänleriň elinden halas eýleýär[+].

#### 109-njy mezmur


Dawudyň[†] mezmury[†]

1Hudaý rebbime[†][*] şeýle sözledi:
«Duşmanlaryňy aýak astyna salýançam,
Meniň sagymda otur»[+].
2Reb Siondan[†][*] uzadar şalyk hasaňy,
duşmanlaryňa ýöret sen öz hökümiňi[+].
3Söweş günüňde gerçekleriň
mukaddes[†] şöhrata[†] beslenip, meýletin bolar,
ýaşlygyň säher çygy deý dolanyp geler.
4Reb ant içdi, Ol ondan dänmez:
«Mäliksadyk[†] derejesindäki
müdimilik ruhanysyň[†] sen»[+].
5Taňry seniň tarapdaryňdyr:
Ol gazaba münen gününde
şalary kül-peýekun eder[+].
6Reb milletlere[†] höküm çykarar,
olaryň ýurduny läşlerinden doldurar.
Ol tutuş ýeriň ýüzünde
baştutanlary kül-peýekun eder[+].
7Sen bolsa ýoldaky çeşmeden içip,
öz başyňy belent tutarsyň.

#### 110-njy mezmur

1Rebbe[†] şan-şöhrat bolsun!


Alef

Men dogrularyň mejlisinde[†] we jemagatda


Bet

tutuş kalbym bilen Rebbe şükür ederin[+].


Gimel

2Beýikdir Rebbiň işleri,


Dalet

olary agtarýar bar muşdaklary[+].


He

3Onuň işi dabaradan, şöhratdan[†] doly,


Waw

Onuň dogrulygy dowam edýär ebedi[+].


Zaýin

4Ol ýatdan çykmajak gudratly işleri etdi,


Ḥet

Reb merhemetli hem-de rehimli[+].


Ṭet

5Ol Özünden gorkýanlara berýär rysgaly,


Ýod

eden ähti[†] ýadyndadyr müdimi[+].


Kaf

6Ol halkyna işleriniň gudratyny görkezdi:


Lamed

milletleriň[†] mirasyny[†] olara berdi.


Mem

7Onuň elleriniň işleri wepaly we adalatly[†],


Nun

Onuň bar buýruklary ygtybarlydyr.


Sameh

8Elleriniň işleri berkarar edildi asyrlarboýy,


Ğaýin

wepalylyk we dogrulyk olaryň binýatlary.


Pe

9Reb Öz halkyny halas eýledi,


Tsadi

Öz ähtini[†] baky buýurdy;
Onuň ady mukaddes[†] hem-de wehimli[+].


Reş

10Rebden gorkmak – danalyk başy,


Şin

muny amal edýänleriň düşünjeleri dogry.


Taw

Onuň senasy dowam edýär asyrlarboýy[+].

#### 111‑nji mezmur

1Rebbe[†] şan-şöhrat bolsun!


Alef

Rebden gorkýan,


Bet

buýruklaryndan lezzet alýan nähili bagtly![+]


Gimel

2Onuň zürýady ýurtda kuwwatly bolar,


Dalet

dogrularyň nesli bereket tapar[+].


He

3Bolelinlik, baýlyk onuň öýünde bolar,


Waw

dogrulygy dowam eder asyrlarboýy[+].


Zaýin

4Dogry ynsan üçin hatda garaňkyda nur dogar,


Ḥet

ol mähriban, dogruçyl we rehimlidir[+].


Ṭet

5Jomart, karz berýän ynsan gowudyr,


Ýod

ol işlerini adalatly[†] ýola goýýandyr[+].


Kaf

6Çünki dogry ynsan hiç haçan sarsmaz,


Lamed

müdimilik ol unudylmaz[+].


Mem

7Ol şum habardan gorkmaz,


Nun

Rebbe bil baglap, ýüregi sarsmaz[+].


Sameh

8Onuň ýüregi mäkäm,


Ğaýin

ol asla eýmenmez,
iň soňunda duşmanlarynyň ýeňlişin görer[+].


Pe

9Ol sahylyk bilen paýlady, mätäje berdi,


Tsadi

onuň dogrulygy dowam eder ebedi,
at-abraýy bilen bile artýar kuwwaty[+].


Reş

10Erbet adam muny görüp, gazaba münýär,


Şin

dişini gyjaýar we ruhdan düşýär;


Taw

erbet adamyň göwün islegleri puç bolar[+].

#### 112‑nji mezmur

1Rebbe[†] şan-şöhrat bolsun!
Eý, Rebbe hyzmat edýänler, şöhratlandyryň[†],
Rebbiň adyna şan-şöhrat bolsun!
2Şindiden ebedä çenli
Rebbiň ady alkyşly bolsun![+]
3Günüň dogýan ýerinden batýan ýerine çenli,
Rebbiň adyna şan-şöhrat bolsun![+]
4Reb ähli milletlerden[†] belentde,
Onuň şan-şöhraty gökler üstünde[+].
5Eýsem Hudaýymyz Reb kimin barmy?
Ol göklerde oturan bolsa-da,[+]
6eglip, göge, ýere nazar aýlaýar[+].
7Ol garyplary ýerden galdyrýar,
mätäçleri kül içinden çykarýar,[+]
8olary şazadalaryň ýanynda,
Öz halkynyň şazadalary bilen oturdýar.
9Önelgesiz aýalyň öýüni dikýär,
ony çagalaryna guwandyryp, bagtyýar edýär.
Rebbe şan-şöhrat bolsun![+]

#### 113‑nji mezmur

1Ysraýyl[†] Müsürden çykyp gaýdanda,
Ýakup[†] nesli dili başga halkdan gaýdanda,[+]
2Ýahuda Hudaýyň mukaddes öýüne[†],
Ysraýyl hem Onuň şalygyna öwrüldi.
3Deňiz görüp, ökje göterdi,
Iordan derýasy[†] ters ugra akdy[+].
4Daglar bökjekleşdi goçlar ýaly,
depeler hem – guzular ýaly[+].
5Eý, deňiz, näme üçin gaçdyň?
Eý, Iordan derýasy[†], näme üçin tersine akdyň?
6Eý, daglar, näme üçin bökjekleşdiňiz siz goçlar ýaly,
depeler hem – guzular ýaly?
7-8Gaýany suw howzuna öwürýän,
çakmak daşy suw gözbaşyna öwürýän
Rebbiň öňünde,
Ýakup[†] Hudaýynyň öňünde titre, ýer ýüzi![+][+]


9Bize däl, ýa Reb[†], bize däl,
söýgiň we wepadarlygyň hatyrasyna
şan-şöhrat ber Sen Özüňe!
10«Hany olaryň Hudaýy?» diýip,
näme üçin milletler[†] aýtsyn?![+]
11Biziň Hudaýymyz göklerde
Ol göwnüniň islän zadyny edýär[+].
12Milletleriň[†] butlary[†] kümüş, tylladyr,
olar ynsan elleriniň işidir[+].
13Olaryň agzy bar, ýöne gürlemeýär,
gözleri bar, ýöne görmeýär[+].
14Gulaklary bar, ýöne eşitmeýär,
burunlary hem ys-kok almaýar.
15Elleri bar, ýöne hiç zat duýmaýar,
aýaklary bar, ýöne ýöremeýär,
bogazlaryndan ses-üýn çykmaýar[+].
16Şolar dek bolar olary ýasanlar,
we olara bil baglan ähli ynsanlar[+].
17Eý, Ysraýyl, Rebbe bil bagla!
Ol seniň kömegiň hem-de galkanyň.
18Eý, Harunyň nesli, Rebbe bil bagla!
Ol seniň kömegiň hem-de galkanyň[+].
19Eý, Rebden gorkýan, Oňa bil bagla!
Ol seniň kömegiň hem-de galkanyň.
20Reb bizi ýadyna saldy,
Ol bize ak pata berer.
Ol Ysraýylyň nesline ak pata berer,
Ol Harunyň nesline ak pata berer.
21Rebden gorkýanlara,
uly-kiçä ak pata berer;
22goý, Reb sizi hem-de
zürýatlaryňyzy köpeltsin;[+]
23goý, gögi-ýeri ýaradan Reb
size ak pata bersin.
24Gökler Rebbiňkidir,
ýeri bolsa Reb ynsan ogullaryna berdi.
25Merhumlar, gabra inýänleriň hiç biri
Rebbi şöhratlandyrmaýar[†][+].
26Emma şindiden ebedä çenli,
biz Rebbe aýtjak alkyşy.
Rebbe şan-şöhrat bolsun![+]

#### 114‑nji mezmur

1Rebbi[†] söýýärin,
çünki Ol eşitdi sesimi, dat-perýadymy[+].
2Ol maňa gulak goýandygy sebäpli,
Ony çagyraryn men ömürboýy.
3Ölüm tanaplary maňa oraldy,
ölüler dünýäsiniň[†] sütemleri üstüme indi,
meni jebir-jepa, gam-gussa basdy[+].
4Men şonda çagyrdym Rebbi:
«Ýa Reb, ýalbarýaryn, halas et meniň janymy!»
5Reb dogry we merhemetli,
biziň Hudaýymyz rehimli[+].
6Reb goraýar sada ynsany,
tapdan düşenimde, Ol meni halas eýledi.
7Rahatlygyňa öwrül, eý, meniň janym,
çünki Reb saňa jomartlyk etdi[+].
8Sen ölümden halas etdiň janymy,
gözýaşlardan – meniň gözümi,
büdremekden – aýaklarymy[+].
9Men diriler diýarynda
Rebbiň huzurynda gezerin[+].

#### 115‑nji mezmur

1«Ejirlerim juda köp» diýip gürledim,
ýöne şonda-da men iman etdim[+].
2Howsala düşen wagtymda:
«Ähli ynsanlar ýalançy» diýdim[+].
3Rebbiň[†] maňa eden ýagşylyklarynyň
öwezini nädip dolaýyn[+]?
4Gutulyş pyýalasyny galdyryp,
Rebbim diýip Ony çagyraryn.
5Bütin halkynyň öňünde
Rebbe eden kasamlarymy berjaý ederin[+].
6Rebbiň sadyklarynyň ölümi
Onuň üçin nähili agyr![+]
7Ýa Reb! Men Seniň bendäň,
men Seniň bendäň, Seniň gyrnagyň ogly;
Sen zynjyrlarymy gyryp taşladyň[+].
8Saňa şükür gurbanlygyny[†] hödür ederin,
Rebbiň adyny men çagyraryn[+].
9-10Bütin halkynyň öňünde,
Reb öýüniň howlularynda,
eý, Iýerusalim, seniň içiňde,
Rebbe eden kasamlarymy berjaý ederin.
Rebbe şan-şöhrat bolsun!

#### 116-njy mezmur

1Rebbe[†] şöhratlandyryň[†], ähli milletler[†]!
Ony beýgeldiň siz, eý, ähli halklar![+]
2Çünki Onuň bize bolan söýgüsi uly,
Onuň wepadarlygy baky.
Rebbe şan-şöhrat bolsun![+]

#### 117‑nji mezmur

1Rebbe[†] şükür ediň, çünki Ol ýagşy,
Onuň söýgüsi baky![+]
2Goý, Ysraýyl[†] diýsin:
«Onuň söýgüsi baky».
3Goý, Harunyň nesli diýsin:
«Onuň söýgüsi baky».
4Goý, Rebden gorkýanlar diýsin:
«Onuň söýgüsi baky».
5Darygan çagymda çagyrdym Rebbi,
Reb jogap berdi, göwnüme saldy giňligi[+].
6Reb – tarapdarym, gorkmaýaryn men,
ynsan maňa näme edip bilsin[+]?
7Reb kömekçi dek tarapdarymdyr,
meni ýigrenýänlere dabaraly seretjekdirin[+].
8Ynsana bil baglandan,
Rebbi pena edinmek ýagşy[+].
9Şalara bil baglandan,
Rebbi pena edinmek ýagşy.
10Ähli milletler[†] gurşap aldy daşymy,
Rebbiň ady bilen serpikdirdim olary[+].
11Olar gurşap aldy meniň daşymy,
çar tarapdan gabady meni,
Rebbiň ady bilen serpikdirdim olary.
12Olar ary kimin meni gurşady,
ýöne ýandak ody dek söndi,
Rebbiň ady bilen serpikdirdim olary.
13Ýykylarym ýaly, gaty itildim,
emma Reb boldy meniň kömegim.
14Reb – güýjüm hem-de aýdymym,
Ol meniň Halasgärimdir[†][+].
15Dogrularyň çadyrlarynda
şatlyk, ýeňiş nagmalary ýaňlanýar:
«Rebbiň goly zor işleri görkezýär![+]
16Rebbiň goly belende galýar!
Rebbiň goly zor işleri görkezýär!»
17Men ölmerin, aman ýaşaryn
hem-de Rebbiň işlerini yglan ederin[+].
18Reb meni berk jezalandyrdy,
emma ölüme meni bermedi.
19Açyň maňa dogrulyk derwezelerini,
men girip, Rebbe şükür edeýin[+].
20Bu – Rebbiň derwezeleri,
dogrular ondan girerler[+].
21Men Saňa şükür edeýin,
çünki jogap berdiň, meni halas eýlediň.
22Ussalaryň ret eden daşy,
binanyň burç daşy boldy[+].
23Muny Reb etdi,
bu nazarymyzda täsin saýyldy.
24Bu – Rebbiň ýaradan güni,
geliň onda begeneli we şatlanaly.
25Ýa Reb, ýalbarýarys, halas et bizi,
Ýa Reb, ýalbarýarys, ber üstünligi.
26Reb adyndan gelýän bolsun alkyşly!
Reb öýünden siziň üçin etjek doga-dilegi[+].
27Beýik Hudaýdyr,
üstümize nur saçan Oldur.
Gurbanlyk[†] malyny alyň,
ony gurbanlyk[†] sypasyna[†] daňyň[+].
28Sen – meniň Hudaýym, Saňa şükürler etjek,
Sen – meniň Hudaýym, men Seni beýgeltjek.
29Rebbe şükür ediň, çünki Ol ýagşy,
Onuň söýgüsi baky![+]

#### 118‑nji mezmur


Alef

1Kämil ýoldan ýöreýänler,
Rebbiň[†] kanunyna[†] görä ýaşaýanlar bagtlydyr![+]
2Onuň düzgünlerini saklaýanlar,
tutuş kalby bilen Ony agtarýanlar bagtlydyr!
3Olar nähak işi etmeýär,
olar Onuň ýollaryndan ýöreýär[+].
4Buýruklaryňy yhlasly berjaý etmegi,
Sen emr etdiň.
5Parzlaryňy berjaý ederim ýaly,
hernä üýtgemesedi meniň ýollarym.
6Şonda tabşyryklaryňa nazar salanymda,
men utanmaryn[+].
7Adalatly[†] hökümleriňi öwrenen çagym,
päk ýürekden Saňa öwgi aýdaryn.
8Seniň parzlaryňy berjaý ederin,
bütinleý terk etmegin meni[+].


Bet

9Ýaş ynsan ýoluny nädip päk saklap biler?
Ony Seniň sözüňe görä goramak bilen[+].
10Seni agtarýaryn tutuş ýüregim bilen,
meni tabşyryklaryňdan azaşdyrma Sen[+].
11Saňa garşy günä etmäýin diýip,
Seniň wadaňy ýüregimde aýap sakladym[+].
12Ýa Reb, Saňa alkyşlar bolsun!
Maňa öwret Sen Öz parzlaryňy[+].
13Agzyňdan çykan adalatly[†] hökümleriň baryny,
men dilim bilen yglan edýärin[+].
14Seniň düzgünleriňden lezzet alýaryn,
göýä ähli baýlyga eýe bolan ýaly bolýaryn[+].
15Buýruklaryň barada men oýlanaryn,
Seniň ýollaryňa dykgat bererin[+].
16Parzlaryňdan lezzet alaryn,
Seniň sözüňi men unutmaryn.


Gimel

17Ýaşap, sözüňi saklap bilerim ýaly,
Sen bendäňe et jomartlygy.
18Kanunyňyň[†] ajaýyplygyny görerim ýaly,
Sen aç meniň gözlermi.
19Men bir gelmişek ýeriň ýüzünde,
Öz tabşyryklaryňy gizleme menden[+].
20Adalatly[†] hökümleriňe bolan küýsegim,
elmydama pagyş-para edýär meniň ýüregim[+].
21Sen käýeýärsiň tabşyryklaryňdan azaşanlara:
tekepbirlere hem-de lagnatlylara[+].
22Utanç bilen betnamlygy Sen menden aýyr,
çünki düzgünleriňi men saklandyryn.
23Hökümdarlar oturyp, maňa garşy dil birikdirýär,
bendäň bolsa parzlaryň barada oý-pikire batýar[+].
24Seniň düzgünleriň – keýpiköklügim,
olar meniň – geňeşdarlarym.


Dalet

25Meniň janym gara ýere ýapyşýar,
Öz sözüňe laýyklykda maňa ber ömri.
26Men beýan edenimde öz ýollarymy,
Sen maňa berdiň jogaby;
öwret maňa Öz parzlaryňy.
27Maňa düşündir Öz düzgünleriňiň ýoluny,
ajaýyp işleriň barada men oýlanaýyn.
28Gaýgy-gamdan ýaňa janym basylýar,
Öz sözüňe laýyklykda maňa kuwwat ber[+].
29Ýalan ýollary menden uzak et,
merhemetiň bilen maňa kanunyňy[†] öwret.
30Wepalylyk ýoluny men saýlap aldym,
Seniň adalatly[†] hökümleriňi öňümde goýdum.
31Ýa Reb, düzgünleriňden mäkäm ýapyşdym,
Sen meni utanja goýma.
32Tabşyryklaryňyň ýolundan ylgaýaryn men,
çünki Sen kalbymyň düşünjesini giňeltdiň.


He

33Ýa Reb, parzlaryňyň ýoluny öwret,
men ony ahyra çenli saklaryn.
34Maňa düşünje ber kanunyňy[†] berjaý ederim ýaly,
ony tutuş ýüregim bilen saklarym ýaly[+].
35Tabşyryklaryňyň ýolundan Sen meni ýöret,
çünki men ondan alýaryn lezzet.
36Diňe öz bähbidimi aramaz ýaly,
Öz düzgünleriňe tarap öwür ýüregimi[+].
37Boş hysyrdylardan sow gözlerimi,
Öz ýollaryňda maňa ber ýaşaýyşy.
38Özüňden gorkýanlara berdiň wadany:
men–bendäň babatda hem tassykla ony.
39Menden sow gorkýan masgaralygymy,
çünki Seniň adalatly[†] hökümleriň ýagşydyr.
40Jan-tenden küýseýärin buýruklaryňy,
Öz dogrulygyňda maňa ber ýaşaýyşy.


Waw

41Ýa Reb, Öz beren wadaňa görä,
sadyk söýgiň gelsin, halas et meni.
42Şonda özümi ýaňsylanlara jaýdar jogap bererin,
çünki Seniň sözüňe bil baglaýandyryn[+].
43Hakykat sözüni bütinleý alma agzymdan,
çünki adalatly[†] hökümleriňe umyt baglaýandyryn.
44Men dyngysyz, baky, ebedi
Seniň kanunyňy[†] berjaý ederin.
45Men Seniň buýruklaryňy agtardym,
şonuň üçin erkanalykda gezerin.
46Şalaryň öňünde düzgünleriňi aýdaryn,
hiç utanmaryn[+].
47Seniň tabşyryklaryňdan lezzet alýaryn,
çünki olary men söýýändirin[+].
48Tabşyryklaryňy söýüp, olara tarap ellerimi gerýärin,
parzlaryň barada oýa batýaryn.


Zaýin

49Öz bendäňe beren sözüňi ýatla,
ol arkaly umyt berensiň maňa.
50Ol darygan günümde meniň tesellim,
çünki Seniň wadaň maňa ýaşaýyş berýär.
51Tekepbirler meni köp ýaňsylaýar,
şonda-da kanunyňdan[†] ýüz öwürmeýän[+].
52Gadymy adalatly[†] hökümleriň barada oýlananymda,
ýa Reb, men tapýaryn teselli.
53Kanunyňy[†] terk edýän erbetleri görenimde,
gahar-gazap gurşaýar meni[+].
54Gelmişek bolup ýaşan her bir ýerimde,
Seniň parzlaryň aýdymym boldy[+].
55Ýa Reb, Seni gijesine men ýatlaýaryn,
Seniň kanunyňy[†] berjaý edýärin.
56Men şeýle durmuşy amal edýärin:
buýruklaryňy berjaý edýärin.


Ḥet

57Reb – meniň paýym
Seniň sözüňi saklamagy men wada etdim[+].
58Tutuş kalbym bilen Saňa ýalbarýaryn:
«Öz wadaňa görä, maňa merhemet eýle».
59Öz ýollarym barada oýlananymda,
gadamymy düzgünleriňe tarap öwürdim.
60Tabşyryklaryňy berjaý etmeklik üçin
alňasap, olary gijikdirmedim.
61Erbetleriň tanaplary maňa duzak bolsa-da,
Seniň kanunyňy[†] men unutmadym[+].
62Seniň hökümleriň adalatlydygy[†] üçin,
ýary gije turup, Saňa öwgi aýdýaryn[+].
63Senden gorkýanlaryň baryna,
buýruklaryňy berjaý edýänleriň baryna
hemra bolýaryn.
64Ýa Reb, ýeriň ýüzi sadyk söýgiňden doly,
maňa öwret Öz parzlaryňy[+].


Ṭet

65Ýa Reb, wadaňa görä,
Öz bendäňe etdiň Sen ýagşylygy.
66Maňa öwret paýhas bilen bilimi,
çünki tabşyryklaryňa men iman etdim.
67Ejir çekmezden öň men azaşypdym,
emma indi Seniň sözüňi berjaý edýärin.
68Sen ýagşysyň, edýärsiň ýagşylyklary,
maňa öwret Öz parzlaryňy[+].
69Tekepbirler maňa myjabat atýar,
men bolsa tutuş kalbym bilen
buýruklaryňy berjaý edýärin[+].
70Olaryň ýürekleri daşa öwrüldi, hiç zat duýmaýar,
men bolsa kanunyňdan[†] lezzet alýaryn[+].
71Seniň parzlaryňy öwrenmek üçin,
ejir çekenim maňa ýagşylyk boldy[+].
72Seniň agzyňyň sözlän kanuny[†]
maňa müňlerçe altyn-kümüşden gowy[+].


Ýod

73Seniň elleriň meni ýaradyp, maňa durk berdi,
tabşyryklaryňy öwrenerim ýaly ber düşünjäni[+].
74Senden gorkýanlar meni görüp şatlanar,
çünki Seniň sözüňe umyt bagladym[+].
75Ýa Reb, bilýärin: adyldyr Seniň hökümleriň,
wepalylygyň sebäpli maňa ejir çekdirdiň.
76Öz bendäňe beren wadaňa görä,
sadyk söýgiň maňa teselli bolsun.
77Rehim et, goý, men ýaşaýyn
çünki kanunyň[†] – keýpiköklügim.
78Tekepbirler, goý, utanja galsyn,
çünki olar nähak ýere şyltak atdylar,
men bolsa buýruklaryň barada oýa bataryn.
79Senden gorkýanlar düzgünleriňi bileri ýaly,
goý, olar maňa öwrülsin.
80Utanja galmazym ýaly,
kalbym parzlaryňda, goý, kämil bolsun[+].


Kaf

81Halas edişiňe intizar bolup, janym örtenýär,
men Seniň sözüňe umyt baglaýan.
82Seniň wadaňa intizar meniň gözlerim,
«Haçan teselli berersiň?» diýip soraýan[+].
83Tüsseden zaýalanan meşik deý boldum,
emma Seniň parzlaryňy men unutmadym.
84Seniň bendäň garaşmaly haçana çenli?
Aňtaýjylaryma haçan çykarjak Sen hökümiňi[+]?
85Tekepbirler maňa çukur gazdylar,
olar Seniň kanunyňa[†] görä ýaşamaýarlar[+].
86Seniň tabşyryklaryňyň bary ygtybarlydyr,
maňa kömek et, olar nähak ýere azar berýärler.
87Olar meni tas ýok edipdi ýeriň ýüzünden,
şonda-da buýruklaryňy men terk etmedim.
88Agzyňyň düzgünlerini saklap bilerim ýaly,
Öz sadyk söýgiňde maňa ber ýaşaýyşy.


Lamed

89Ýa Reb, Seniň sözüň göklerde
baky berkarar boldy[+].
90Wepalylygyň dowam edýär nesillerboýy,
Sen dünýäni gurduň, ol hem mäkäm dur[+].
91Ähli zat şu güne çenli belleýşiň dek dur,
çünki olar Saňa gulluk edýärler[+].
92Eger kanunyň[†] keýpiköklügim bolmadyk bolsa,
ýok bolup giderdim gaýgy-gamymda.
93Asla unutmaryn buýruklaryňy,
çünki olar arkaly maňa ýaşaýyş berdiň.
94Men Seniňki, meni halas et,
çünki buýruklaryňa berdim men dykgat.
95Erbetler meni ýok etjek bolup, bukuda ýatýar,
men bolsa düzgünleriň barada pikire batýan.
96Gördüm ähli kämillikleriň çäklidigini,
emma Seniň tabşyryklaryň çendenaşa giň.


Mem

97Seniň kanunyňy[†] juda söýýärin!
Ol uzakly gün meniň oýlanmalarym.
98Seniň tabşyrygyň meni duşmandan paýhasly edýär,
çünki ol elmydama meniň aňymda[+].
99Ähli halypalarymdan paýhasly boldum,
çünki Seniň düzgünleriň – oýlanmalarym.
100Ýaşululardan-da[†] köp aňlaýandyryn,
çünki buýruklaryňy berjaý edýärin[+].
101Seniň sözüňi saklamak üçin,
ähli ýaman ýoldan men gaça durdum[+].
102Seniň hökümleriňden ýüz öwürmedim,
çünki maňa Sen tälim berdiň.
103Seniň wadaň maňa nähili süýji!
Ol agzyma baldan-da süýji![+]
104Buýruklaryň arkaly boldum paýhasly,
şonuň üçin ýigrenýärin her ýalan ýoly.


Nun

105Seniň sözüň – çyra aýaklaryma,
ol – ýagtylyk meniň ýodama[+].
106Adalatly[†] hökümleriňi berjaý ederin diýip,
men kasam etdim we berjaý etdim[+].
107Men jebir-jepalar çekdim;
Ýa Reb, Öz wadaňa görä ber ýaşaýyşy.
108Ýa Reb, gurbanlyk[†] hökmünde kabul et alkyşlarymy
hem-de öwret maňa adalatly[†] hökümleriňi.
109Janym dyngysyz howp astynda bolsa-da,
Seniň kanunyňy[†] unutmaýaryn.
110Erbetler maňa duzak gursa-da,
Seniň buýruklaryňdan azaşmaýaryn[+].
111Seniň düzgünleriň – baky mirasym[†],
çünki olar meniň ýürek şatlygym[+].
112Seniň parzlaryňy berjaý etmegi
ýüregime düwdüm baky, ahyra çenli.


Sameh

113Ikiýüzlüleri men ýigrenýärin,
Seniň kanunyňy[†] bolsa söýýärin.
114Sen meniň gizlenýän ýerim hem-de galkanym,
men Seniň sözüňe umyt baglaýaryn[+].
115Eý, betkärler, menden aýrylyň,
men Hudaýymyň tabşyryklaryny berjaý edeýin[+].
116Wadaňa görä meni söýgetle, goý, men ýaşaýyn,
öz umydymdan hiç utanmaýyn.
117Maňa daýanç bol, halas bolaýyn,
parzlaryňa elmydama dykgat bereýin.
118Parzlaryňdan azaşanlary Sen ret edýärsiň,
çünki olaryň hilesi puçdur.
119Çöp-çör kimin taşlaýarsyň ýer ýüzündäki ähli erbetleri,
şoňa üçin men söýýärin düzgünleriňi.
120Seniň wehimiňden titreýär tenim,
men gorkýaryn hökümleriňden[+].


Ğaýin

121Adalatly[†] we hak işleri etdim,
meni sütemkärlerimiň eline berme.
122Kepillendir Öz bendäňiň abadanlygyny,
tekepbirler ezmesin meni[+].
123Halas edişiňe, dogry wadaňyň berjaý bolmagyna
meniň gözlerim intizar galdy[+].
124Bendäňe sadyk söýgiňde gara,
parzlaryňy öwret Sen maňa.
125Men Seniň bendäň, paýhas ber maňa,
akyl ýetireýin düzgünleriňe.
126Indi Rebbiň hereket etmeli wagty,
çünki ynsanlar bozdular Seniň kanunyňy[†].
127Men welin altyndan, sap altyndan-da köp
söýýärin Seniň tabşyryklaryňy[+].
128Dogry saýýaryn ähli buýruklaryňy,
ýigrenýärin her ýalan ýoly.


Pe

129Ajaýypdyr Seniň düzgünleriň,
şonuň üçin olary berjaý edýärin.
130Sözleriňiň beýany ýagtylyk berýär,
sada ynsanlara düşünje berýär[+].
131Tabşyryklaryňa bolan küýsegden ýaňa,
agzymy açamda-da, howa ýetmeýär maňa[+].
132Adyňy söýýänlere edişiň ýaly,
nazar salyp, maňa merhemet eýle.
133Öz wadaňa görä mäkäm et ädimlerimi,
hiç bir ýamanlyk üstümden höküm sürmesin.
134Ynsan süteminden azat et meni,
men Seniň buýruklaryňy berjaý edeýin.
135Bendäňiň üstüne saç ýüzüň nuruny,
maňa öwret Öz parzlaryňy[+].
136Gözlerimiň ýaşy sil deýin akýar,
çünki ynsanlar kanunyňy[†] berjaý etmeýär[+].


Tsadi

137Ýa Reb, Sen – dogry,
Seniň hökümleriň hem adalatly[†].
138Seniň buýran düzgünleriň
adyl hem-de juda wepaly.
139Yhlasym meni ýakyp-ýandyrýar,
çünki duşmanlarym unudýar Seniň sözüňi.
140Seniň wadaň örän ygtybarlydyr,
Seniň bendäň ony söýýändir[+].
141Äsgerilmän, kemsidilsem-de,
unutmaýaryn buýruklaryňy.
142Seniň dogrulygyň – baky dogrulyk,
Seniň kanunyň[†] hem hak[+].
143Muşakgat we külpet üstüme indi,
şonda-da tabşyryklaryňdan lezzet alýaryn.
144Seniň düzgünleriň dogry asyrlarboýy,
maňa paýhas ber, goý, men ýaşaýyn.


Ķof

145Tutuş ýüregim bilen perýat edýärin,
Ýa Reb, maňa jogap ber,
men parzlaryňy berjaý edeýin.
146Seni çagyrýaryn, meni halas et,
düzgünleriňi berjaý edeýin.
147Gün dogmanka turup, perýat edýärin,
Seniň sözüňe umyt baglaýaryn[+].
148Seniň wadaň barada oýlanmak üçin,
gözlerim uzakly gijäni oýa geçirdi.
149Öz sadyk söýgiňe görä eşit sesimi,
ýa Reb, adalatyňa[†] görä maňa ber ýaşaýyşy.
150Meni ýaman niýet bilen yzarlaýanlar ýakyna geldi,
olar Seniň kanunyňdan[†] uzakdadyrlar.
151Emma Sen ýakynsyň, ýa Reb.
Seniň tabşyryklaryň ählisi hakdyr[+].
152Bilýärdim ozaldan bäri:
Seniň düzgünleriň baky berkarar.


Reş

153Jebir-jepamy gör-de, halas et meni,
çünki unutmaýan men kanunyňy[†].
154Hakymy alyp ber, azat et meni,
wadaňa görä maňa ber ýaşaýyşy[+].
155Halas bolardan uzakdyr erbetler,
çünki olar agtarmaýar Seniň parzlaryňy.
156Ýa Reb, ägirt Seniň rehimiň,
maňa adalatly[†] hökümleriňe görä ber ýaşaýyşy[+].
157Meni aňtaýanlar hem-de duşmanlarym köp,
emma şonda-da düzgünleriňden çykýan däldirin[+].
158Ýigrenç bilen garaýaryn men dönüklere,
olar buýruklaryňy berjaý etmeýär[+].
159Gör, nähili söýýärin buýruklaryňy!
Sadyk söýgiňe görä ber ýaşaýyşy.
160Ýa Reb, hakykatdyr Seniň sözleriň!
Adalatly[†] hökümleriňiň bary asyrlarboýy[+].


Şin

161Şazadalar meni nähak ýere aňtaýar,
emma ýüregim Seniň sözüňden gorkýar[+].
162Uly hazyna edinen kimin,
Seniň wadaňa begenýärin men[+].
163Ýalany ýigrenip, ony nejis saýýaryn,
men Seniň kanunyňy[†] söýýärin.
164Seniň adalatly[†] hökümleriň üçin,
günde ýedi gezek Seni şöhratlandyrýaryn[†].
165Uly abadanlyk bar kanunyňy[†] söýýänler üçin,
olar asla büdremez.
166Ýa Reb, halas edişiňe umyt baglaýaryn,
tabşyryklaryňy berjaý edýärin[+].
167Kalbym berjaý edýär düzgünleriňi,
men olary juda söýýärin.
168Berjaý edýärin buýruklaryňy, düzgünleriňi,
çünki meniň ähli ýollarym mälimdir Saňa[+].


Taw

169Ýa Reb, perýadym, goý, Saňa ýetsin,
Öz wadaňa görä maňa düşünje ber.
170Ýalbaryşym, goý, Saňa ýetsin,
Öz wadaňa görä meni halas et.
171Dilim öwgüler saçar,
çünki maňa parzlaryňy öwretdiň;
172dilim Seniň wadaňy nagma ediner,
çünki tabşyryklaryňyň ählisi dogry.
173Seniň eliň maňa, goý, ýardam bersin,
çünki tabşyryklaryňa tabyn bolmagy men karar etdim.
174Ýa Reb, halas edişiňi küýseýärin men,
Seniň kanunyňdan[†] lezzet alýaryn.
175Goý, köňlüm ýaşasyn, Seni şöhratlandyrsyn[†],
Seniň adalatly[†] hökümleriň maňa, goý, kömek bersin.
176Ýiten goýun kimin azaşdym, gözle bendäňi,
çünki tabşyryklaryňy unutmaýaryn[+].

#### 119-njy mezmur


Zyýarat nagmasy[†]

1Muşakgatly wagtym çagyrdym Rebbi[†],
Ol hem maňa berdi jogaby.
2Ýa Reb, ýalançy agyzdan,
hileli dilden halas et meni[+].
3Eý, hileli dil, saňa gör-bak näme ediler!
Onuň üstesine näme goşular?
4Edermeniň ýiti oklary,
ojaryň ýandyryjy közleri![+]
5Dat-bidat meniň halyma!
Çünki Meşekde sergezdan boldum,
Kedar çadyrlarynda mesgen tutmaly boldum;[+]
6dawa-jenjel agtarýan halkyň içinde,
uzak wagtlap mesgen tutmaly boldum.
7Parahatlygyň tarapdary men,
emma agzymy açan badyma,
olar eýýäm uruş-jenjele taýýar.

#### 120‑nji mezmur


Zyýarat nagmasy[†]

1Gözlerimi daga aýlaýan
maňa ýardam nireden geler[+]?
2Ýardam geler
ýeri, gögi ýaradan Rebden[†][+].
3Ol seniň aýagyňy taýdyrmaz,
seni goraýan Hudaý irkilmez[+].
4Seret, Ysraýyly[†] goraýan Hudaý
ne uklar, ne-de irkiler.
5Reb seniň Arkadagyňdyr,
Reb sagyňdaky kölegäňiňdir[+].
6Günortan çagy Gün seni urmaz,
gijesine Aý zeper ýetirmez.
7Reb seni bela-beterden gorar,
Ol seniň janyňy gorar.
8Şindiden asyrlarboýy,
Reb gorar girişiňi hem çykyşyňy[+].

#### 121‑nji mezmur


Dawudyň[†] zyýarat nagmasy[†]

1Maňa «Rebbiň[†] öýüne gideli»
diýenlerinde begendim[+].
2Eý, Iýerusalim[†]!
derwezeleriňden ätledi gadamlarymyz!
3Iýerusalim[†] bitewi bir şäher dek bina edilen.
4Ysraýyla[†] berlen kanuna[†] görä,
tireler, Reb tireleri
ol ýere Rebbe şükürler etmäge gidýär[+].
5Ol ýerde kazylyk tagty –
Dawut[†] öýüniň tagty bina edilen[+].
6-7«Seni söýýänler aman ýaşasyn!
Diwarlaryňyň içinde parahatçylyk bolsun,
gala diňlerinde howpsuzlyk bolsun!»
diýip, Iýerusalimiň parahatlygy üçin
doga-dilegler ediň[+].
8Doganlarym bilen ýakynlarymyň hatyrasyna,
«Sende rahatlyk bolsun!» diýýärin.
9Hudaýymyň Rebbiň öýüniň[†] hatyrasyna
seniň amanlygyň üçin doga edýärin[+].

#### 122‑nji mezmur


Zyýarat nagmasy[†]

1Eý, göklerdäki tagtda Oturan,
gözlerimi Saňa bakan galdyrýaryn[+].
2Gullaryň öz eýeleriniň eline bakyşy kimin,
gyrnaklaryň öz bikeleriniň eline bakyşy kimin,
Hudaýymyz Reb[†] bize merhemet edýänçä,
biziň gözlerimiz Oňa dikilgi.
3Bize merhemet et, ýa Reb, bize merhemet et,
kemsidilmeden halys bolduk biz[+].
4Bikärleriň ýaňsylaryndan,
tekepbirleriň kemsitmesinden,
halys boldy biziň janymyz[+].

#### 123‑nji mezmur


Dawudyň[†] zyýarat nagmasy[†]

1«Eger Reb[†] tarapdarymyz bolmadyk bolsa, näme bolardy? –
eý, Ysraýyl[†], jogap ber şuňa! –[+]
2Reb tarapdarymyz bolmadyk bolsa,
adamlar bize garşy aýaga galanlarynda,
3bize garşy gaharlary ýanyp lowlanda,
olar bizi diri ýalmap-ýuwdardy,[+]
4siller bizi syryp-süplärdi,
suw akymy bizi girdabyna dolardy,[+]
5haýbatly suwlar üstümizden aşardy.
6Bizi olaryň agzyna aw etmedik Rebbe
alkyşlar bolsun!
7Awçynyň duzagyndan
guş kimin gaçyp gutuldyk:
duzak gyryldy, biz hem gutuldyk[+].
8Ýeri, gögi ýaradan Reb kömegimizdir»[+].

#### 124‑nji mezmur


Zyýarat nagmasy[†]

1Rebbe[†] bil baglaýanlar Sion[†] dagy deý:
ol sarsmaz, ol durar asyrlarboýy[+].
2Daglaryň Iýerusalimi[†] gurşaýşy ýaly,
şindiden asyrlarboýy
Reb gurşaýar Öz halkynyň daşyny.
3Dogrularyň ýurdunda
erbetler höküm sürmezler baky,
ýogsa dogrularyň hem ýamanlyk etmegi ahmal.
4Ýa Reb, Sen ýalka[†],
ýagşylary we päk ýüreklileri.
5Emma Reb özleriniň egri ýollaryna sowlanlary,
betkärler bilen bile jezalandyrar;
goý, Ysraýylda[†] rahatlyk bolsun![+]

#### 125‑nji mezmur


Zyýarat nagmasy[†]

1Reb[†] Sionyň[†] abadanlygyny gaýtaranda,
bu bize bir düýş kimin göründi[+].
2Şonda gülküden doludy biziň agzymyz,
şatlyk şowhunyndan – biziň dilimiz.
Şonda milletler[†] arasynda şeýle diýildi:
«Reb olara beýik işleri etdi»[+].
3Reb bize beýik işleri etdi,
şoňa görä, biz şatlykdan doly[+].
4Ýagşyň çöli gülzarlyga öwrüşi kimin,
ýa Reb, gaýtar bize öňki abadanlygy.
5Gözýaş bilen ekin ekenler,
heşelle kakyp, hasyl orarlar.
6Tohumly çuwallary aglap göterip barýan,
desselerini göterip, şatlyk bilen dolanar[+].

#### 126-njy mezmur


Süleýmanyň[†] zyýarat nagmasy[†]

1Eger öýi Reb[†] bina etmese,
ony bina edýänleriň azaby puçdur.
Eger şäheri Reb goramasa,
garawulyň oýa durmagy puçdur[+].
2Eklenmek üçin der dökmegiňiz,
ir turup, giç ýatmagyňyz puçdur.
Hawa, Ol söýýänine hatda ýatyrka-da
rysgal berýändir[+].
3Çagalar Rebden bolan mirasdyr[†],
ýatgynyň miwesi Ondan sylagdyr![+]
4Ýaşlyk çagynyň ogullary
edermeniň elindäki peýkamlar ýaly:
5sagdagyny olardan dolduran bagtly!
Ol derwezede duşmany bilen gürleşen wagty
utandyrylmaz.

#### 127‑nji mezmur


Zyýarat nagmasy[†]

1Rebden[†] gorkýan,
Onuň ýollaryndan ýöreýän nähili bagtly![+]
2Sen öz el zähmetiňiň miwesini iýersiň,
ýalkanarsyň[†], ýagşylyk seniňki bolar[+].
3Aýalyň miweli üzüm agajy deý bolar seniň öýüňde
ogullaryň zeýtun nahallary deý – saçagyňyň başynda[+]
4Rebden gorkýan, ine, şeýle ýalkanar[†]!
5Reb saňa Siondan[†] ak pata berer!
Ömürboýy Iýerusalimiň[†] rowaçlygyny görersiň[+].
6Sen ogullaryňyň ogullaryny görersiň.
Goý, Ysraýylda[†] rahatlyk bolsun![+]

#### 128‑nji mezmur


Zyýarat nagmasy[†]

1«Maňa ýaşlygymdan bäri köp hüjüm etdiler –
– diýip, indi Ysraýyl[†] aýtsyn. –[+]
2Maňa ýaşlygymdan bäri köp hüjüm etdiler.
Ýöne menden üstün çykmadylar.
3Sürümçiler meniň arkamy sürdüler,
olar uzyn keşlerini çekdiler»[+].
4Emma wepaly Reb[†]
erbetleriň tanaplaryny gyryp taşlady.
5Siony[†] ýigrenýänleriň ählisi
goý, utanyp, yzyna dönsün[+].
6Goý, olar üçekde gögerip,
güllemänkä solýan ot kimin bolsun[+].
7Ondan orakçy gysymyny doldurmaz,
desse bogýan gujagyny doldurmaz.
8«Çäjiňe bereket!
Ömrüňe bereket!» diýip, ötegçi aýtmaz[+].

#### 129-njy mezmur


Zyýarat nagmasy[†]

1Ýa Reb[†], çuňluklardan çagyrýan Seni[+].
2Eý, Taňry, eşit sesimi,
dat-perýatlarymyň sesini gulagyň diňlesin ünsli[+].
3Ýa Reb, günäleri hasaba alsaň,
ýa Taňry, huzuryňda kim durup biler?
4Emma Senden gorkarlar ýaly,
Sende bardyr geçirimlilik[+].
5Men Rebbe intizar, janym intizar,
men Onuň sözüne umyt baglaýan.
6Garawullar daňyň atmagyna intizar,
hawa, garawullar daňyň atmagyna intizar,
meniň janym şondan hem köp Taňra intizar.
7Eý, Ysraýyl[†], Rebbe bagla öz umydyňy:
Reb sadyk söýgüsini görkezýär,
Ol hemişe halas etmäge taýýar[+].
8Ysraýyly ähli günälerinden Ol halas eder[+].

#### 130-njy mezmur


Dawudyň[†] zyýarat nagmasy[†]

1Ýa Reb[†], meniň ýüregimde tekepbirlik ýok,
gözlerim hem ulumsylyk bilen garanok,
Düşünip bilmeýän juda beýik işlere men ulaşamok[+].
2Tersine, süýtden aýrylan çagany
enäniň köşeşdirişi deý,
janyma basalyk berdim we köşeşdirdim.
3Eý, Ysraýyl[†], Rebbe bagla öz umydyňy,
şindiden asyrlarboýy![+]

#### 131‑nji mezmur


Zyýarat nagmasy[†]

1Ýa Reb[†], ýatla Dawudy[†]
hem-de onuň çeken jepalaryny,[+]
2onuň Rebbe wada berşini,
Ýakubyň[†] Gudratly Hudaýyna äht[†] edişini:
3-5«Reb üçin bir ýer,
Ýakubyň[†] Gudratly Hudaýyna mesgen tapýançam,
öýüme girmerin,
düşegime geçip ýatmaryn,
gözlerime uky bermerin,
gabaklarymy ymyzgandyrmaryn»[+].
6Ine, Efratda Äht sandygy[†] barada eşitdik,
Ýegarym topragynda biz ony tapdyk.
7Ýörüň, Onuň mesgenine gideliň,
Onuň aýagyna ýykylyp, sežde edeliň[†][+].
8Galk, ýa Reb, gir Sen dynçlyk mekanyňa
Öz güýjüňiň nyşany Äht sandygy[†] bilen[+].
9Ruhanylaryň[†] dogrulyk lybasyna beslensin,
sadyklaryň, goý, şatlanyp, nagmalar aýtsyn[+].
10Guluň Dawudyň[†] hatyrasyna,
Öz seçip-saýlanyňdan Sen ýüz öwürme[+].
11Reb Dawut[†] bilen ygtybarly äht[†] baglaşdy,
Ol eden ähtinden[†] dänmez:
«Seniň zürýatlaryňdan birini
oturdaryn seniň tagtyňda[+].
12Eger zürýatlaryň berjaý etse ähtimi[†]
hem-de olara öwreden düzgünlerimi,
olaryň zürýatlary hem seniň tagtyňda
oturarlar ebedi»[+].
13Çünki Reb Siony[†] seçip-saýlady,
ony Özüne mesgen etmek isledi:[+]
14«Bu Meniň baky dynçlyk mekanym,
ony küýsedim: şu ýerde mesgen tutaryn.
15Men onuň azygyny bolelin bereketlärin,
onuň mätäçlerini nandan doýraryn[+].
16Ruhanylaryny[†] gutulyş lybasyna beslärin,
onuň sadyklary şatlanyp, nagmalar aýdar.
17Men ol ýerde Dawudyň[†] kuwwatyny ösdürjek,
Öz saýlanymyň şamçyragyna elmydama nur berjek[+].
18Onuň duşmanlaryny ryswalyga bürärin,
onuň depesindäki täç bolsa ýalkymyn saçar».

#### 132‑nji mezmur


Dawudyň[†] zyýarat nagmasy[†]

1Doganlaryň bile ýaşamaklary
gör, nähili gowy hem-de ýakymly![+]
2Bu başa guýulýan mukaddes[†] ýag ýalydyr,
sakgala, Harunyň sakgalyna,
onuň geýiminiň ýakasyna syrygýan
mukaddes[†] ýag ýalydyr![+]
3Ol Sion[†] daglaryna düşýän
Hermonyň boldan-bol çygy kimindir.
Çünki Reb[†] ol ýerde ýalkanyş[†], baky ýaşaýyş
bolsun diýip, tabşyryk berdi[+].

#### 133‑nji mezmur


Zyýarat nagmasy[†]

1Eý, Rebbe[†] ähli hyzmat edýänler –
gijesine Reb öýünde durýanlar,
Rebbi alkyşlaň![+]
2Mukaddes öýe[†] tarap elleriňizi galdyryp,
Rebbi alkyşlaň[+].
3Ýeri-gögi ýaradan Reb,
goý, size Siondan[†] ak pata bersin[+].

#### 134‑nji mezmur

1-2Rebbe şan-şöhrat bolsun!
Eý, Rebbe hyzmat edýänler,
Rebbiň adyny şöhratlandyryň!
Eý, Rebbiň öýünde, Hudaýymyzyň
öýüniň howlusynda hyzmat edýänler,
Rebbi şöhratlandyryň![+]
3Rebbe[†] şan-şöhrat bolsun!
Çünki Reb ýagşy.
Onuň adyna nagmalar aýdyň,
çünki bu örän lezzetli.
4Çünki Reb Özi üçin Ýakup[†] neslini,
Öz genji hökmünde Ysraýyly[†] seçip-saýlady[+].
5Men bilýärin Rebbiň beýikdigini,
Taňrymyzyň ähli taňrylardan üstündigini[+].
6Göklerde, ýeriň ýüzünde,
deňizlerde, bar çuňluklarda
Reb Öz göwnüniň islän zadyny edýär[+].
7Ol ýeriň uçlaryndan bulutlary turuzýar,
ýagyş üçin ýyldyrymlar çakdyrýar,
Öz ammarlaryndan ýeli çykarýar[+].
8Ol Müsürde ynsanlaryň we haýwanlaryň
ilkinji doglanlaryny öldürdi[+].
9Eý, Müsür, Ol seniň içiňe –
faraonyň[†], ähli hyzmatkärleriniň üstüne
alamatlary, mugjyzalary ýollady[+].
10Ol köp milletleri[†] gyrdy,
güýçli patyşalary öldürdi:[+]
11amorlaryň patyşasy Sihony,
başanlaryň patyşasy Ogy
we ähli Kengan[†] şalyklaryny[+].
12Olaryň topragyny miras[†] hökmünde,
saýlama mülk hökmünde Öz ysraýyl halkyna berdi[+].
13Ýa Reb, Seniň adyň ebedi,
ýa Reb, Sen ýatlanarsyň asyrlarboýy[+].
14Reb Öz halkyny hakly çykarar,
Öz bendelerine rehim-şepagat eder[+].
15Milletleriň[†] butlary[†] kümüş-tylladyr,
olar ynsan elleriniň işidir[+].
16Olaryň agzy bar, ýöne gürlänok,
gözleri bar, ýöne görenok[+].
17Gulaklary bar, ýöne eşidenok,
agyzlarynda hiç bir dem hem ýok[+].
18Şolar dek bolar butlary[†] ýasanlar,
olara bil baglan ähli ynsanlar[+].
19Eý, Ysraýyl nesli, Rebbi alkyşlaň,
eý, Harun nesli, Rebbi alkyşlaň.
20Eý, Lewi nesli, Rebbi alkyşlaň,
eý, Rebden gorkýanlar, Rebbi alkyşlaň[+].
21Iýerusalimde[†] mesgen tutan Rebbe
Siondan[†] alkyşlar bolsun!
Rebbe şan-şöhrat bolsun![+]

#### 135‑nji mezmur

1Rebbe[†] şükür ediň, çünki Ol ýagşy,
Onuň söýgüsi baky[+].
2Hudaýlar Hudaýyna şükür ediň,
Onuň söýgüsi baky[+].
3Taňrylar Taňrysyna şükür ediň,
Onuň söýgüsi baky.
4Beýik gudratlary edýän diňe Oldur,
Onuň söýgüsi baky[+].
5Gökleri paýhas bilen ýaradan Oldur,
Onuň söýgüsi baky[+].
6Ýeri suwlaryň üstüne ýazan hem Oldur,
Onuň söýgüsi baky[+].
7Uly yşyklary ýaradan Oldur,
Onuň söýgüsi baky[+].
8Gündiz höküm sürer ýaly Güni ýaradan Oldur,
Onuň söýgüsi baky.
9Gije höküm sürer ýaly Aýy,
ýyldyzlary ýaradan Oldur,
Onuň söýgüsi baky.
10Müsüriň nowbaharlaryny[†] öldüren Oldur,
Onuň söýgüsi baky[+].
11-12Güýçli eli, uzadan goly bilen,
ysraýyllary Müsürden çykaran Oldur,
Onuň söýgüsi baky[+].
13Gyzyl deňzi ikä bölen Oldur,
Onuň söýgüsi baky[+].
14Ysraýyllary[†] onuň ortasyndan geçiren Oldur,
Onuň söýgüsi baky.
15Faraony[†], goşunyny Gyzyl deňizde
derbi-dagyn eden-de Oldur,
Onuň söýgüsi baky[+].
16Öz halkyna çölde ýol görkezen Oldur,
Onuň söýgüsi baky[+].
17Beýik patyşalary öldüren Oldur,
Onuň söýgüsi baky[+].
18Kuwwatly patyşalary ýok eden Oldur,
Onuň söýgüsi baky.
19Amorlaryň patyşasy Sihony ýok eden Oldur,
Onuň söýgüsi baky[+].
20Başanyň patyşasy Ogy ýok eden Oldur,
Onuň söýgüsi baky[+].
21Olaryň topragyny miras[†] hökmünde beren Oldur,
Onuň söýgüsi baky.
22Olaryň topragyny miras[†] hökmünde Ysraýyla –
Rebbe hyzmat edýän halka beren-de Oldur,
Onuň söýgüsi baky.
23Pes günümizde bizi ýatlan Oldur,
Onuň söýgüsi baky.
24Duşmanlarymyzdan bizi halas eden Oldur,
Onuň söýgüsi baky[+].
25Ähli janly-jandara iýmit berýän Oldur,
Onuň söýgüsi baky[+].
26Gögüň Hudaýyna şükür ediň,
Onuň söýgüsi baky.

#### 136-njy mezmur

1Babyl suwlarynyň boýunda oturyp,
Siony[†] ýatlan wagtymyz gözýaş döküpdik[+].
2Şol ýerdäki derek agaçlaryndan
öz liralarymyzy[†][*] asyp goýupdyk.
3Bizi ýesir alanlar şol ýerde nagma talap etdiler,
bize ezýet berenler şadyýanlygy talap etdiler.
«Bize Sion[†] nagmalaryndan birini aýdyň» diýdiler.
4«Ýat toprakda neneň edip
Rebbiň[†] nagmasyny aýdaly?!»
5Eý, Iýerusalim[†], eger seni unutsam,
goý, elim hünärini unutsyn[+].
6Eger seni ýada salmasam,
Iýerusalim[†] şatlygymyň seresidir diýmesem,
goý, dilim damagyma ýapyşsyn![+]
7Ýa Reb, Iýerusalimiň[†] ýykylan güni:
«Ony ýumruň, ony ýumruň düýbüne çenli!»
diýen edomlary Sen ýadyňa sal![+]
8Eý, Babyl gyzy, eý, weýran bolmuş,
seniň bize edenleriňi gaýtarjak nähili bagtly![+]
9Seniň balalaryňy daşa urjak nähili bagtly![+]

#### 137‑nji mezmur


Dawudyň[†] mezmury[†]

1Ýa Reb[†], tüýs ýürekden Saňa şükür ederin,
ylahy barlyklar öňünde Saňa nagma aýdaryn[+].
2Mukaddes[†] ybadathanaňyň[†] öňünde sežde ederin[†],
Saňa söýgiň, wepadarlygyň üçin şükür ederin.
Çünki Sen Öz adyňy hem-de sözüňi
ähli zatdan beýgeltdiň[+].
3Çagyran günümde Sen jogap berdiň,
janymy güýç bilen kuwwatlandyrdyň.
4Ýa Reb, ýer ýüzüniň ähli şalary
Saňa şükür edýärler,
çünki eşitdiler agzyňdan çykan sözleri.
5Olar Rebbiň ýollary barada nagma aýdarlar,
çünki Rebbiň şöhraty[†] beýik.
6Reb beýik bolsa hem, pespällere nazaryn salýar,
emma tekepbirleri uzak ýerden saýgarýar.
7Muşakgat içinde gezsem-de, meni aman saklaýaň,
duşmanlaryma garşy Öz eliňi uzadýaň.
Seniň goluň meni halas eýleýär[+].
8Reb meniň arymy alar;
ýa Reb, Seniň söýgiň ebedi galar,
Öz elleriňiň işini Sen terk eýleme[+].

#### 138‑nji mezmur


Aýdymçylar toparynyň ýolbaşçysyna. Dawudyň[†] mezmury[†].

1Ýa Reb[†], meni synaýarsyň we tanaýarsyň![+]
2Oturyp-turşumy Özüň bilýärsiň,
pikirlerimi uzaklardan aňýarsyň[+].
3Ýöreýşimi, ýatyşymy yzarlaýarsyň,
meniň ähli ýollarymy Sen tanaýarsyň[+].
4Heniz agzymdan bir söz çykmanka,
ýa Reb, Sen ony eýýäm doly bilýärsiň.
5Yzymdan, öňümden Sen gurşaýarsyň,
Sen üstüme Öz eliňi goýýarsyň.
6Muny bilmek meniň üçin juda ajaýyp,
ol belent, men ony aňyp bilemok[+].
7Seniň Ruhuňdan[†] nirä gideýin?!
Seniň huzuryňdan nirä gaçaýyn?![+]
8Göklere galsam, ol ýerde Sen bar!
Ölüler dünýäsine[†] insem,
ol ýerde Sen bar![+]
9Säheriň ganatlaryna münüp,
deňziň iň uzak ýerinde çadyr gurunsam,
10hatda ol ýerde-de eliň ýol görkezer maňa.
Seniň goluň meni söýgetlär.
11Diýsem: «Goý, tümlük meni büresin,
meni gurşan ýagtylyk gijä öwrülsin».
12Seniň üçin tümlük garaňky däldir!
Gije hem gündiz ýaly ýagtydyr,
Seniň bilen tümlük-de ýagtylyk deýdir[+].
13Sen meniň içgoşlarymy ýaratdyň,
enem göwresindekäm Sen şekil berdiň[+].
14Men Saňa öwgi aýdýaryn,
çünki meni ajaýyp, täsin ýaratdyň.
Ajaýypdyr Seniň işleriň,
muny juda oňat bilýändir kalbym.
15Pynhanlykda ýaradylan mahalym,
ýeriň çuňluklarynda emele gelen mahalym,
Senden gizlin däldi meniň süňklerim[+].
16Heniz şekilsizkäm meni gözleriň gördi,
maňa bellenilen günleriň hiç biri heniz gelmänkä,
olaryň her biri Seniň kitabyňda eýýäm ýazylgy[+].
17Eý, Hudaý, pikirleriň maňa nähili eziz!
Olaryň san-sajagy ýok![+]
18Eger sanaýyn diýsem, olaryň sany çägeden-de köp,
olary sanap bilsedim, Sen dek ýaşardym uzak.
19Eý, Hudaý, erbet adamlary Sen ýok etsediň!
Eý, ganhorlar, aýrylyň menden![+]
20Olar Sen barada betpällik bilen gürleýär,
duşmanlaryň adyňy ýerliksiz ýere agzaýar.
21Ýa Reb, Seni ýigrenýänleri men ýigrenýärin,
Saňa garşy baş galdyrýanlary nejis saýýaryn[+].
22Olary bütinleý men ýigrenýärin,
men olary duşman saýýaryn.
23Eý, Hudaý, meni barla-da, ýüregimi bil!
meni syna-da, pikirlerimi bil![+]
24Gör, men erbet ýoldan barýan bolmaýyn,
ebedilik ýoluna meni ugrukdyr.

#### 139-njy mezmur


1Aýdymçylar toparynyň ýolbaşçysyna. Dawudyň[†] mezmury[†].

2Ýa Reb[†], ýamanlardan meni halas et,
zalym adamlardan meni penala[+].
3Olar betniýetleri ýüregine düwýär,
olar dyngysyz uruş turuzýar.
4Olar ýylan ýaly dillerini ýiteldýär,
agyzlarynda ýylan zäheri bardyr[+].
5Ýa Reb, meni erbediň elinden sakla
hem-de zalym adamdan gora.
Olar aýagyma badak atmak isleýär[+].
6Tekepbirler maňa gizlin duzak goýdular,
torlarynyň ýüplerini ýazyp goýdular,
ýoluň gyrasynda meniň üçin gapan gurdular[+].
Sela[†]
7Rebbe diýdim: «Meniň Hudaýym Sensiň,
ýa Reb, dady-perýadymyň sesini eşit.
8Eý, Hökmürowan Reb, güýçli Halasgärimsiň[†]
söweş güni başymy Sen gorandyrsyň.
9Ýa Reb, erbet adamy myradyna ýetirme,
onuň betniýetleri berjaý bolmasyn,
ol beýgelmesin!»
Sela[†]
10Meni gabanlaryň agzyndan çykan gargyşlar,
goý, olaryň öz başlaryndan insin.
11Olaryň üstüne köýdüriji közler dökülsin,
goý, olar oda, çuň gorpa düşsün,
goý, olar asla çykyp bilmesin[+].
12Töhmetçiler ýurtda, goý, ornaşmasyn,
betbagtlyk zalym adamy, goý, aw edinsin.
13Bilýärin: Reb ezilenleriň işine garar,
mätäçlere adalatly[†] karar çykarar[+].
14Dogrular Seniň adyňa şükür ederler,
dogry ynsanlar huzuryňda mesgen tutarlar.

#### 140-njy mezmur


Dawudyň[†] mezmury[†]

1Ýa Reb[†], Seni çagyrýaryn, tiz dadyma ýetiş
dat-perýadymyň sesini eşit!
2Huzuryňda dogam saýylsyn hoşboý tüsse deý,
ellerimi galdyryşym – agşam gurbanlygy[†] deý[+].
3Ýa Reb, garawul goý meniň agzyma,
meniň dilimi gora[+].
4Ýüregim ýamanlyga ýykgyn bolmasyn,
günä edýän adamlar bilen erbet işleri etmäýin,
olaryň näz-nygmatlaryndan asla datmaýyn.
5Goý, dogry ynsan meni ursun, bu ýagşylykdyr,
goý, maňa ol käýesin, bu başyma ýakymly ýag kimindir,
meniň başym ony, goý, ret etmesin.
Dogrudan-da, erbetleriň işlerine garşy dileg edýärin[+].
6Olaryň baştutanlary gaýadan aşak zyňlanda,
meniň sözlerimi eşider, çünki olar ýakymly[+].
7Biriniň ýer sürende topragy agdarşy ýaly,
biziň-de süňklerimiz ölüler dünýäsiniň[†] agzynda çaşar[+].
8Meniň gözlerim Saňa dikilgi, ýa Hökmürowan Reb!
Seni pena edinýärin, meni goragsyz goýma![+]
9Meni gora olaryň duzaklaryndan
hem-de betkärleriň – gapanlaryndan[+].
10Goý, erbetler öz torlaryna düşsün,
men bolsa sag-aman geçip gideýin[+].

#### 141‑nji mezmur


Dawudyň[†] maskili[†], gowakdaka aýdan dogasy

1Men gaty ses bilen Rebbe[†] perýat edýärin,
gaty ses bilen Rebbe men ýalbarýaryn[+].
2Onuň öňüne arz-halymy dökýärin,
Onuň öňünde gaýgylarymy beýan edýärin[+].
3Ruhum[†] tapdan düşen mahaly,
Sen bilýänsiň meniň ýolumy!
Ýöreýän ýodamda maňa duzak gurdular[+].
4Sagyma bak-da, gör:
hiç kim maňa hormat goýmaýar,
maňa indi gaçalga-da ýok,
hiç kim janymyň gaýgysyny etmeýär.
5Ýa Reb, Saňa perýat edýärin,
diýýärin: «Sen – meniň penam,
diriler diýarynda – meniň nesibäm»[+].
6Meniň perýadyma dykgat ber,
çünki gaty peselendirin.
Aňtaýanlardan meni halas et,
çünki olar menden güýçlüdir![+]
7Zyndandan azat et meni,
adyňa şükür edeýin!
Ýa Reb! Maňa jomartlyk edeniň üçin,
dogrular meni gurşarlar[+].

#### 142‑nji mezmur


Dawudyň[†] mezmury[†]

1Ýa Reb[†], dogamy eşit,
dady-perýadyma gulak goý;
Öz sadyklygyňda we dogrulygyňda,
maňa jogap ber!
2Öz bendäň bilen dawa girişme,
çünki dirileriň hiç biri
Seniň öňüňde aýypsyz çykmaz[+].
3Duşmanlar aňtaýar meniň janymy,
ýer bilen ýegsan etdiler ýaşaýşymy,
gadymyýetde ölenler kimin,
olar tümlükde oturtdy meni[+].
4Şoňa görä, ruhum[†] sustlandy,
meniň ýüregim sarsdy.
5Gadymky günleri ýada salýaryn,
Seniň ähli edenleriň barada oýa batýaryn,
Seniň elleriňiň işi barada pikir edýärin[+].
6Saňa tarap ellerimi gerýärin.
Janym gurak toprak deý Saňa teşnedir[+].
Sela[†]
7Ýa Reb, maňa tizräk jogap beräý-dä!
Meniň ruhum[†] ysgyndan düşýär!
Gabra inýänlere meňzemez ýaly,
menden gizleme Sen Öz ýüzüňi[+].
8Ertirlerine maňa duýdur sadyk söýgiňi,
çünki Saňa baglaýan bili.
Maňa bildir ýöremeli ýolumy,
çünki men Saňa intizardyryn[+].
9Ýa Reb, duşmanlarymdan halas et meni,
men Seni pena edinýändirin!
10Maňa Öz yradaňy berjaý etmegi öwret,
çünki meniň Hudaýym Sensiň!
Seniň ýagşy Ruhuň[†]
düz ýoldan meni äkitsin![+]
11Ýa Reb, Öz adyň hatyrasyna,
gora Sen ýaşaýşymy!
Öz dogrulygyňyň hatyrasyna,
muşakgatdan halas eýle janymy![+]
12Öz sadyk söýgiňiň hatyrasyna,
meniň duşmanlarymy heläk edersiň;
janyma ezýet berýänleriň baryny weýran edersiň,
çünki men Seniň bendäňdirin[+].

#### 143‑nji mezmur


Dawudyň[†] mezmury[†]

1Meniň ellerime uruşmagy,
barmaklaryma söweşmegi öwredýän
gaýam Rebbe[†] alkyşlar bolsun![+]
2Ol meniň sadyk söýgimdir,
meniň galam, berkitmäm, Halasgärimdir[†],
meniň galkanym, Penakärimdir.
Ol halklary[*] maňa tabyn edýändir[+].
3Ýa Reb, ynsan kimmişin,
Sen onuň aladasyny ederiň ýaly?
Ynsan ogly[†] kimmişin,
Sen onuň pikirini ederiň ýaly[+]?
4Ynsan bir dem kimindir,
onuň ömri geçip barýan kölege deýdir[+].
5Ýa Reb, Öz gökleriňi ýar we aşaga in,
daglara el degir, goý, tütesinler![+]
6Ýyldyrymlar çakdyr, pytrat olary,
peýkamlaryňy ýagdyr, dargat olary![+]
7Beýiklikden uzat eliňi,
haýbatly suwlardan, kesekilerden
azat et, halas et meni[+].
8Olaryň agzy ýalan sözleýär,
olar ýalan kasam üçin sag elini galdyrýar[+].
9Eý, Hudaý, Saňa täze nagma aýdaryn,
on kirişli guralda Saňa mukam çalaryn[+].
10Sensiň şalara ýeňişler berýän,
bendäň Dawudy[†] zalym gylyçdan azat eýleýän[+].
11Meni azat et,
kesekileriň elinden halas et meni.
Olaryň agzy ýalan sözleýär,
ýalan kasam üçin olar sag elini galdyrýar.
12Ogullarymyz ýaş çagynda,
ösümlik deý pajarlap össün.
Gyzlarymyz köşgüň
haşamlanan sütünleri deý bolsun[+].
13Ammarlarymyz dürli azyk-owkatlardan,
goý, dolup-daşsyn.
Goýunlarymyz örülerde
müňlerçe, on müňlerçe bolup örňesin.
14Sygyrlarymyzyň höwri köp bolsun,
duşman gala diwaryny, goý, böwüsmesin;
olar bizi ýesirlige almasyn,
köçelerimizde ahy-nalyş bolmasyn![+]
15Şeýle ýalkanan[†] halk nähili bagtly!
Hudaýy Reb bolan halk nähili bagtly![+]

#### 144‑nji mezmur


Dawudyň[†] Rebbi[†] şöhratlandyrmak[†] üçin aýdan mezmury[†]

1Eý, Hudaýym, meniň Patyşam! Men Seni beýgelderin,
Seniň adyňa ebedi we baky alkyş aýdaryn.
2Saňa her gün alkyş aýdaryn,
adyňy ebedi we baky şöhratlandyraryn[†].
3Reb beýik, Ol çensiz öwgä mynasyp,
Onuň beýikligi ynsan aňyna sygmaz[+].
4Seniň işleriň nesilerboýy taryp ediler,
Seniň gudratly işleriň hem yglan ediler.
5Seniň belentligiňiň şanly şöwketi,
ajaýyp işleriň barada men oýlanaryn.
6Olar haýbatly işleriň gudratyndan gürrüň bererler,
men hem Seniň beýikdigiňi yglan ederin[+].
7Seniň bolelin ýagşylygyň dabarasyny beýan ederler,
Seniň dogrulygyň barada nagma aýdarlar.
8Reb merhemetli hem rehimli,
giň göwünli, sadyk söýgä baýdyr[+].
9Reb hemmeler üçin ýagşydyr,
Ol ähli ýaradanlaryna merhemet edýär.
10Ýa Reb, ähli işleriň Saňa şükür ederler,
ähli sadyklaryň Saňa alkyş aýdarlar.
11-12Seniň şalygyňyň şanly şöwketini,
gudratly işleriňi ynsanlara bildirmek üçin,
olar Seniň şalygyňyň şöhratyny aýdarlar,
Seniň gudratyňdan gürrüň bererler.
13Seniň şalygyň – müdimi şalyk,
hökümdarlygyň – nesillerboýy.
Reb ähli sözlerinde wepadar,
Ol ähli işlerinde rehimdar[*][+].
14Reb söýgetleýär ähli ýykylanlary,
Ol dikeldýär ähli bükülenleri[+].
15Hemmäniň gözleri Saňa umyt bilen garaýar,
Sen öz wagtynda olaryň ryskyny berýärsiň[+].
16Sen eliňi açýarsyň,
ähli jandarlara islän zadyny berýärsiň[+].
17Reb ähli ýollarynda dogrudyr,
Ol ähli işlerinde rehim-şepagatlydyr.
18Reb Özüni çagyrýanlaryň hemmesine,
Özüni çyndan çagyrýanlaryň hemmesine ýakyndyr[+].
19Ol Özünden gorkýanlary myradyna ýetirýär,
olaryň nalyşyny eşidýär we halas edýär[+].
20Reb Özüni söýýänleriň ählisini goraýar,
emma erbetleriň baryny Ol heläk eder.
21Meniň agzym Rebbe öwgüler aýdar,
janly-jandarlaryň bary asyrlarboýy
mukaddes[†] adyna alkyşlar aýdar!

#### 145‑nji mezmur

1Rebbe[†] şan-şöhrat bolsun!
Rebbi şöhratlandyr[†], eý, meniň janym![+]
2Men ömürboýy Rebbi şöhratlandyraryn[†],
demim barka Hudaýyma nagma aýdaryn[+].
3Şazadalara, ynsan ogluna[†] hiç bil baglamaň,
çünki olar halas etmeýär[+].
4Olaryň jany çykyp, topraga gaýdyp baranda,
şol günüň özünde niýetleri puç bolýar[+].
5Neneň bagtly Ýakubyň[†] Hudaýyna daýanýan,
onuň Hudaýy Rebbe umyt baglaýan!
6Ýeri, gögi, deňzi
we olardaky ähli janly-jandarlary ýaradan Oldur,
sadyklygy ebedi saklaýan Oldur.
7Ol ezilenleriň hakyny alyp berýändir,
açlara nan berýän Oldur,
Reb ýesirleri boşadýar[+].
8Reb körleriň gözüni açýar,
Reb bükülenleri dikeldýär,
Reb dogry ynsanlary söýýär[+].
9Reb gelmişekleri gözden salmaýar,
dul hatynlary, ýetimleri goldaýar,
emma erbetleriň ýoluny weýran edýändir[+].
10Reb höküm sürer ebedi,
eý, Sion[†], seniň Hudaýyň – nesillerboýy.
Rebbe şan-şöhrat bolsun![+]

#### 146-njy mezmur

1Rebbe[†] şan-şöhrat bolsun!
Çünki Hudaýymyzy nagma bilen öwmek ýagşydyr,
lezzetlidir, Ol öwgülere laýykdyr[+].
2Reb Iýerusalimi[†] bina eýleýär,
Ysraýylyň[†] pytranlaryny jemleýär[+].
3Göwni synyklara Ol şypa berýär,
olaryň ýaralaryny daňýar[+].
4Ýyldyzlaryň sanyny Ol hasaplaýar,
olaryň ählisini Ol atlandyrýar[+].
5Rebbimiz beýikdir, kuwwaty köpdür,
paýhasynyň hiç çägi ýokdur[+].
6Reb pespälleri galdyrýar,
Ol erbetleri ýere pylçaýar.
7Rebbe şükür nagmalaryny aýdyň,
Hudaýymyza lirada[†] mukamlar çalyň![+]
8Ol gökleri bulutlara büreýär,
toprak üçin ýagyşlary taýynlap goýýar,
baýyrlarda gök otlary gögerdýär[+].
9Ol haýwanlara,
jüýgüldeşýän garga çagalaryna
olaryň ryskyny berýär[+].
10Ol ne bedewiň güýjünden wagtyhoş bolýar,
ne-de urşujynyň aýagyndan keýpi çag bolýar[+].
11Reb Özünden gorkýanlardan,
Onuň sadyk söýgüsine umyt baglaýanlardan,
keýpi çag bolýar[+].

#### 147‑nji mezmur

1Eý, Iýerusalim[†], Rebbe[†] öwgi aýt!
Eý, Sion[†], Hudaýyňa şan-şöhrat bolsun!
2Çünki Ol derwezeleriňiň kiltlerini berkidýär,
galadaky çagalaryňa ak pata berýär[+].
3Çäkleriňde parahatlygy berkarar edýär,
saýlama bugdaýdan seni doýurýar[+].
4Ol buýruklaryny ýere gönderýär,
Onuň sözi tizlik bilen ýaýraýar.
5Gar ýagdyryp, ýeri ak ýorgana büreýär,
kül kimin gyrawy Ol sepeleýär[+].
6Buzlaryny parçalap, ýere taşlaýar,
Rebbiň aýazyna döz geljek barmy?
7Ol buýurýar, buzlar ereýär,
ýel ösdürip, suwlar akdyrýar.
8Ol Ýakup[†] halkyna yglan edýär sözüni,
Ysraýyla[†] – parzlaryny we hökümlerini.
9Reb başga hiç millete şeýle etmeýär,
olar Onuň adalatly[†] hökümlerini bilmeýär.
Rebbe şan-şöhrat bolsun![+]

#### 148‑nji mezmur

1Rebbe[†] şan-şöhrat bolsun!
Göklerden Rebbi şöhratlandyryň[†],
belentliklerde Ony şöhratlandyryň[†]![+]
2Eý, ähli perişdeleri[†], Ony şöhratlandyryň[†]!
Eý, ähli gögüň goşunlary, Ony şöhratlandyryň[†]![+]
3Eý, Aý we Gün, Ony şöhratlandyryň[†]!
Eý, ähli nurly ýyldyzlar, Ony şöhratlandyryň[†]!
4Eý, gökleriň gökleri,
eý, gökleriň üstündäki suwlar,
Ony şöhratlandyryň[†]![+]
5Goý, olar Rebbi şöhratlandyrsyn[†]!
Çünki Ol buýurdy, olar emele geldi[+].
6Reb olary baky, müdimi berkarar etdi,
hiç üýtgemejek bir parzy berdi[+].
7Eý, zeminde ýaşaýanlar, Rebbi şöhratlandyryň[†]:
eý, deňiz läheňleri, çuňluklaryň ählisi,[+]
8eý, ot we doly, gar we duman,
Onuň sözüni berjaý edýän tupan ýelleri,[+]
9eý, daglar we baýyrlaryň ählisi,
miweli agaçlar, kedr daragtlaryň ählisi,
10eý, haýwanlar we ähli mal-gara
süýrenijiler we guşlar,
11eý, ýer ýüzüniň şalary, ähli halklary,
şazadalar, dünýäniň ähli hökümdarlary,
12eý, ýaş gyzlar hem-de ýigitler,
ýaşulular[†] hem-de çagalar.
13Goý, olar Rebbiň adyny şöhratlandyrsyn[†],
çünki diňe Onuň ady beýgeldilendir,
Onuň şan-şöhraty ýerden-gökden belentdir[+].
14Ol Öz halkynyň kuwwatyny artdyrdy,
şoňa görä, eý, Onuň ähli sadyklary,
Oňa ýakyn bolan ysraýyl[†] halky,
Rebbe şan-şöhrat bolsun!

#### 149-njy mezmur

1Rebbe[†] şan-şöhrat bolsun!
Rebbe täze nagma aýdyň,
sadyklar jemagatynda Oňa öwgüler aýdyň![+]
2Ysraýyl[†] Ýaradanyna şatlansyn!
Sion[†] perzentleri Şasyna, goý, begensin!
3Olar tans edip, Ony şöhratlandyrsyn[†],
deprekde, lirada[†] Oňa mukamlar çalsyn!
4Çünki Reb Öz halkyndan göwnühoş bolýar,
Ol pespälleri gutulyşa besleýär.
5Sadyklar aklanyp, goý, beýgelsinler,
düşeklerinde şatlanyp, nagma aýtsynlar[+].
6Dillerinde Hudaýa öwgüler bolsun,
ellerinde ikiýüzli gylyçlar bolsun.
7Olar milletlerden[†], goý, öç alsynlar,
halklara jeza bersinler.
8Patyşalaryny zynjyrlasynlar,
asylzadalaryna gandal ursunlar.
9Olar babatda ýazylan hökümi berjaý etsinler!
Munuň özi sadyklaryň bary üçin hormatdyr.
Rebbe şan-şöhrat bolsun![+]

#### 150‑nji mezmur

1Rebbe[†] şan-şöhrat bolsun!
Ony mukaddes öýünde[†] şöhratlandyryň[†],
Ony kuwwatly göklerinde şöhratlandyryň[†]![+]
2Ony gudratly işleri üçin şöhratlandyryň[†],
Onuň ajaýyp belentligine laýyk şöhratlandyryň[†]!
3Ony surnaýlaryň sesi bilen şöhratlandyryň[†],
arfada we lirada[†] şöhratlandyryň[†]![+]
4Deprek kakyp, tans edip, şöhratlandyryň[†],
kirişli gural, tüýdük çalyp, şöhratlandyryň[†]![+]
5Ony owazly kimwallar bilen şöhratlandyryň[†],
Ony belent owazly kimwallar bilen şöhratlandyryň[†]![+]
6Burnunda dirilik nepesi bolanlaryň bary,
Rebbi şöhratlandyrsyn[†]!
Rebbe şan-şöhrat bolsun!

### Süleýmanyň pähimleri


Giriş

[1]

[2]

[3]

[4]

[5]

[6]

[7]

[8]

[9]

[10]

[11]

[12]

[13]

[14]

[15]

[16]

[17]

[18]

[19]

[20]

[21]

[22]

[23]

[24]

[25]

[26]

[27]

[28]

[29]

[30]

[31]


#### Giriş


Süleýmanyň pähimleri


Süleýmanyň pähimleri tymsallar we pähimler görnüşinde berlen ahlak we dini taglymatlar ýygyndysyndan ybaratdyr. Bularyň köpüsi gündelik durmuşy meselelerine degişlidir. Şeýle pähimleriň birinde: «Rebden gorkmaklyk – bilimiň başlangyjy» diýip aýdylýar. Kitapda diňe bir dini, ahlak meseleleri hakynda däl, eýsem sagdyn pikirli we oňat häsiýetli bolmak hakynda-da öwüt-nesihatlar berilýär. Gadymyýetdäki ysraýyl mugallymlarynyň köp sanly gysga tymsallary dana adamlaryň dürli ýagdaýlarda näme etmelidigini öwredýärler. Olaryň käbirleri maşgala gatnaşyklary hakynda bolsa, käbirleri iş meselelerine degişlidir. Käbirleri jemgyýetçilik gatnaşyklarynda ýerlikli häsiýetleriň zerurdygyny, başgalary bolsa durnukly bolmagyň zerurdygyny nygtaýar. Pes göwünlilik, sabyr-takatlylyk, garyplara hormat goýmak, dostlaryňa wepaly bolmak ýaly häsiýetler barada hem köp agzalýar.

Ýewreý pähimleri we tymsallary türkmen pähimlerinden we tymsallaryndan tapawutlanýandyr. Ýewreý dilinden terjime edilen pähim sözi pygamberlik aýanlygy (Çölde 23:7) ýa-da tymsal (Ezekiýel (Kifl) pygamberiň kitaby 17:2) bolup bilýär. Ýewreý dilinde «pähim» sözüniň manysy türkmençä garanyňda has giňdir. Şonuň üçin-de, ýewreý pähimleri tutuş parçalar görnüşinde duş gelýär.

«Süleýmanyň pähimleri» kitabyndaky pähimler we tymsallar diňe Süleýman tarapyndan ýazylan däldir. Olaryň käbirleri «Atalar sözi» (22:17) bolsa, käbirleri Aguryň (30:1) we patyşa Lemuwalyň (31:1) tymsallarydyr. Ýöne kitabyň esasy bölegini Süleýmanyň pähimleri tutup (10:1 – 25:1), olar Ýahuda patyşasy Hizkiýanyň emeldarlary tarapyndan toplanandyr.

Kitapda köp meňzetmeler ulanylandyr. Olaryň käbiri diňe ýewreý diline mahsus bolup, türkmen dilinde hiç manyny bermeýär. Şonuň üçin-de, şeýle meňzetmeler türkmen okyjysyna düşnükli bolan türkmen meňzetmeleri bilen terjime edildi. Bu hakda goşmaça maglumat isleseňiz, çykgytlara serediň. Käbir adalgalary türkmen diline terjime etmek kyn boldy. Danalyk sözi we onuň sinonimleri juda köp duşýar. Şonuň üçin hem bularda aram yzygiderlilik saklanyldy. Şeýle hem akylly-akmak we dogry-ýaramaz ýaly gapma-garşylykly manydaky sözlerde mümkin boldugyça yzygiderlilik saklanyldy.

Danalygyň şanyna aýdylýan öwgüler1:1–9:18
Süleýman pygamberiň pähimleri10:1–29:27
Aguryň sözleri30:1-33
Dürli pähimler31:1-31

#### 1‑nji bap


1Ysraýyl[†] patyşasy, Dawut[†] ogly Süleýmanyň[†] pähimleri[+].


2Bu pähimler danalygy we öwüt-nesihaty bilmek,
paýhasly sözleriň manysyna düşünmek üçindir.


3Parasatly hem-de dogruçyl bolmak,
adyllyk we deňlik, öwüt-nesihaty özleşdirmek,[+]


4sadalara paýhas,
ýaşlara bilim we akyl bermek üçindir[+].


5-6Bu pähimlere hem tymsallara,
atalar sözlerine we matallaryna düşünmek üçindir.
Akyldarlar bulary eşidip, bilimini artdyrsyn,
düşbi adamlar sagdyn maslahat alsyn.


7Bilimiň başlangyjy – Rebden[†] gorkmaklyk;
diňe akmaklar[†] danalygy hem öwüt-nesihaty har edýärler[+].


8Diňle, oglum, ataňyň nesihatlaryny,
eneňiň öwütlerinden ýüz öwürme[+].


9Ol seniň başyňa ajaýyp täç,
boýnuňa monjuk bolar[+].


10Eý, oglum, seni günäkärler azdyrjak bolsa ylalaşma[+].


11Eger olar: «Biziň bilen ýör.
Gan dökmek üçin bukuda garaşaly,
sebäpsiz ýere bigünäni öldüreli[+].


12Olary ölüler dünýäsi[†] ýaly diriligine,
gabra inenler deý tutuşlaýyn ýuwudalyň[+].


13Her hili baýlyk taparys,
öýümizi oljadan doldurarys.


14Ählimiz üçin horjun bir bolsun,
aramyzda şärikligimiz deň bolsun» diýseler,


15eý, oglum, olar bilen bir ýoldan ýöreme,
olaryň ýol-ýodasyna gadam urma[+].


16Çünki olar şere kowalaşýarlar,
gan dökmäge howlugýarlar[+].


17-18Guşuň gözüniň öňünde oňa tor gurmak puçdur.
Ýöne bukuda garaşýanlaryň öz gany döküler,
bukuda otyrkalar, olaryň aljak jany öz jany bolar.


19Olaryň takdyry[*] şeýle bolar,
zuluma gyzygyp toplan baýlygy öz janyny alar[+].


20Danalyk köçede gaty seslenýär,
bazar ýerlerinde jar çekýär[+].


21Jemendeli ýerlerde gygyrýar,
şäher derwezesiniň agzynda sözleýär:


22«Eý, nadanlar[†], haçana çenli nadanlygy söýjeksiňiz?
Masgaralaýjylar haçana çenli öz masgaralamagyndan keýp aljakkalar?
Akmaklar[†] haçana çenli bilimi ýigrenjekkäler[+]?


23Meniň käýinjime üns berseňiz,
ruhumy[†] üstüňize dökerin.
Men sözümi size bildirerin.


24Men sizi çagyrdym, meni ret etdiňiz;
elimi uzatdym, hiç kim oňa üns bermedi[+].


25Gaýtam ähli maslahatymy ret etdiňiz,
meniň käýinjimi duýmak islemediňiz[+].


26Men-parasat betbagtlygyňyza gülýändirin;
sizi gorky basanda ýaňsylaryn[+].


27Sizi gorky gaý kimin basanda,
betbagtlyk harasat bolup inende,
muşakgat hem gaýgy başyňyza düşende,


28meni çagyrarsyňyz, ýöne men jogap bermerin.
Meni ir ertirden agtararsyňyz, emma tapmarsyňyz[+].


29Çünki olar bilimi ýigrendiler,
Rebden gorkmagy makul bilmediler.


30Meniň maslahatymy kabul etmediler,
ähli käýinjimi ýigrendiler.


31Munuň üçin olar tutan ýollarynyň miwesini iýerler,
öz pällerinden taparlar[+].


32Çünki nadanlar[†] ýoldan çykyp ölerler,
akmaklary[†] geleňsizlik heläk eder.


33Meni diňlänler parahat mekan tutarlar,
ýamanlykdan gorkman aman bolarlar».


#### 2‑nji bap

1Oglum, meniň sözümi kabul edip,
buýrugymy kalbyňda saklasaň,[+]


2danalyga gulak asyp,
düşünjä ýüregiňi berseň,


3hawa, paýhasy çagyrsaň,
düşünjä ýalbarsaň,


4ony kümüş ýaly gözleseň,
hazyna dek agtarsaň,[+]


5şonda Rebden[†] gorkmaklyga akyl ýetirip,
Hudaýy tanamagy başararsyň[+].


6Çünki danalyk berýän Rebdir,
bilim hem düşünje Onuň agzyndan çykýandyr[+].


7Ol dogruçyllara ýardam berýär,
sadyklykda gezýänlere galkan bolýar[+].


8Ol adalat[†] ýollaryny goraýar,
Özüne sadyklaryň ýoluny goraýar[+].


9Şonda dogruçyllyga we adalata[†] akyl ýetirersiň,
adyllyga we ýagşy ýola düşünersiň[+].


10Çünki danalyk seniň ýüregiňe girer,
bilim kalbyňa hoş ýakar.


11Akyllylyk seni gorar,
düşünje saňa sereder.


12Danalyk seni ýaman ýoldan,
erbet gepleýänlerden halas eder.


13Olar dogry ýoly taşlap,
garaňkylyk ýolundan ýöreýärler.


14Ýaman iş edip şatlanýarlar,
ýamanyň erbetligine guwanýarlar[+].


15Olaryň ýollary egridir,
ýodalary öwrümlidir[+].


16-17Hudaý bilen ähtini unudandan,
başdaşyndan aýrylyşan aýaldan,
dili süýji keseki zenandan danalyk seni halas eder[+].


18Çünki şeýle zenanyň öýi ölüme eltýär,
ýollary zeminiň teýine barýar[+].


19Onuň ýanyna giren yzyna dolanyp bilmez,
gaýdyp ýaşaýyş ýoluna ýetmez.


20Şonuň üçin ýagşy iş edýäniň ýolundan ýöre,
dogruçyllaryň ýoluny tut.


21Çünki ýurtda dogruçyllar mekan tutarlar,
sadyklar şol ýerde galarlar[+].


22Ýöne erbetlik edýänler ir ölerler,
haýynlar köki bilen gyrlarlar[+].


#### 3‑nji bap

1Oglum, unutma öwredenlerimi,
buýruklarymy kalbyňda sakla[+].


2Çünki olar ömrüň ýyllaryny uzaldar,
abadanlygyňy köpelder[+].


3Sadyk söýgiňi terk etme.
Bagla olary boýnuňa.
Ýüregiň gatyna ýazyp goý[+].


4Şonda sen Hudaýyň hem adamlaryň nazarynda
merhemet we abraý taparsyň.


5Öz düşünjäňe daýanma,
bütin ýüregiň bilen Rebbe[†] bil bagla[+].


6Bar işleriňde Ony tana,
Ol seniň ýollaryňy dogrular[+].


7Özüňi akylly saýma;
Rebden gork,
ýamandan çekil[+].


8Şonda seniň janyňa sagdynlyk,
bedeniňe şypa berler.


9Rebbi bütin baýlygyň hem
ilkinji hasylyň bilen hormatla[+].


10Şonda seniň ammaryň dolup-daşar,
çelekleriň täze şerapdan joşar[+].


11Rebbiň terbiýesini terk etme, oglum.
Onuň käýinjine gysynma[+].


12Çünki atanyň eý görýän ogluna temmi berşi ýaly,
Reb hem söýenini terbiýeleýändir[+].


13Danalyk tapan, düşünje gazanan adam bagtlydyr.


14Çünki onuň girdejisi kümüşden,
peýdasy altyndan artykdyr[+].


15Danalyk jöwherden gymmat,
hiç bir arzyly zat oňa taý gelmez[+].


16Uzak ömür onuň sag elinde,
baýlyk hem şöhrat[†] sol elinde[+].


17Onuň ýollary ýakymly ýoldur,
barça ýodalary hem salamatlykdyr.


18Ýapyşanlar üçin ol durmuş daragtydyr.
Ony gaýym tutanlar bagtlydyr[+].


19Reb danalyk bilen jahany bina etdi;
düşünje bilen gökleri ýerleşdirdi[+].


20Onuň biliminden çuňluklar böwsüldi,
bulutlar çygyny pürkdi[+].


21Oglum, danalygy, akyllylygy gorap sakla,
gözüňden salma.


22Şeýle etseň, olar janyňa ýaşaýyş,
boýnuňa bezeg bolar.


23Onsoň aman-esen gezersiň,
büdremersiň[+].


24Otursaň arkaýyn bolarsyň,
ýatsaň süýji uka gidersiň[+].


25Duýdansyz gelýän howpdan,
erbetleriň başyna inen weýrançylykdan gorkma[+].


26Çünki Reb seniň ähtibaryň[†] bolar,
aýagyňy duzaga düşmekden saklar.


27Eliňden gelýärkä,
mätäçlerden ýardamyňy aýama[+].


28Eliňde barka, ýakynyňa:
«Git, soň gel, ertir bererin» diýme[+].


29Saňa ynanyp, arkaýyn ýaşaýan ýakynyňa garşy
ýaman niýet etme.


30Ýamanlyk etmedik adam bilen
nähak jedelleşme.


31Zalyma gözüň gitmesin,
onuň ýollaryny saýlama[+].


32Reb azgyn adamlary ýigrenýär,
Ol dogruçyllara ýakyn bolýar.


33Reb erbetleriň öýüni näletleýär,
dogruçyllaryň ýurduny bolsa ýalkaýar[†][+].


34Reb ýaňsylaýjylary ýaňsylaýandyr,
pespäl adamlara rehim edýändir[+].


35Akyllylar şöhrata[†] eýe bolarlar,
akmaklar[†] bolsa uýada galarlar.


#### 4‑nji bap

1Ogullarym, diňläň ataňyzyň öwüt-terbiýelerini,
düşünje almak üçin gulak asyň[+].


2Çünki size gowy bilim berýärin,
meniň öwüdimden ýüz öwürmäň.


3Menem atamyň perzendidim,
enemiň eý görýän ýalňyzydym.


4Atam maňa şeýle öwretdi:
«Sözlerimi ýüregiňe bagla.
Buýruklarymy berjaý et, şonda ýaşarsyň[+].


5Danalyk al, paýhasa eýe bol.
Aýdanlarymy unutma, sözümden çykma.


6Danalykdan aýrylma, ol seni gorar;
söý ony, saňa gözegçilik eder.


7Danalygyň başy şudur – oňa eýe bol.
Bir zat satyn alsaň – paýhas al.


8Oňa hormat goý, ol seni göge göterer;
ony bagryňa bas, ol seni şöhratlandyrar[†][+].


9Başyňa güllerden boglan ajaýyp täç geýdirer;
öwüşginli täji serpaý eder»[+].


10Diňle, oglum, aýdanlarymy kabul et,
uzalar ömrüň[+].


11Saňa danalyk ýollaryny öwretdim,
dogrulyk ýodalaryndan ýöretdim.


12Ýöräniňde aýagyňa päsgelçilik bolmaz;
ylganyňda büdremersiň[+].


13Terbiýä berk ýapyş.
Ony goýberme, ony gora.
Çünki ol seniň ýaşaýşyňdyr[+].


14Erbediň ýodasyna gadam basma,
ýöreme ýamanlaryň ýolundan[+].


15Daş dur şol ýoldan.
Ondan gitme.
Ondan sowlup geç.


16Çünki ýamanlyk etmeseler uklap bilmeýärler;
birini büdretmese, gözi bürülmez[+].


17Olar erbetlik nanyny iýýärler,
zalymlyk şerabyny içýärler.


18Ýöne dogruçyllaryň ýodasy daň şapagy ýalydyr,
gün dogýança, gitdigiçe ýagtylýandyr[+].


19Erbetleriň ýoly tüm-garaňkylyk ýalydyr,
olar nämä büdrändigini bilmeýärler[+].


20Oglum, sözlerime üns ber,
aýdýanlaryma gulak as.


21Olary gözüňden salma,
ýüregiň töründe sakla.


22Çünki olary tapana ýaşaýyş,
tenlerine şypa berler[+].


23Bar güýjüň bilen ýüregiňi gora,
çünki ýaşaýşyň gözbaşy ýürekden gaýdýar.


24Agzyňdan egriligi,
diliňden hilegärligi aýyr[+].


25Gözleriň dogry öňe seretsin,
nazaryň göni öňe dikilsin.


26Aýak basjak ýodaňy dogrula,
şonda ähli ýollaryň berk bolar[+].


27Saga-sola sowulma,
ýamanlykdan daş dur[+].


#### 5‑nji bap

1-2Oglum, akyllylygy gorar ýaly,
dodagyň bilimi gorar ýaly,
meniň danalygyma üns ber;
düşünjäme gulak as[+][+].


3Çünki bozuk aýalyň dodagyndan bal damýandyr,
sözleri ýagdan ýumşakdyr[+].


4Emma soňunda ýowşan ýaly ajydyr,
ikiýüzli gylyç ýaly ýitidir[+].


5Onuň aýaklary ölüme,
ädimleri ölüler dünýäsine[†] tarapdyr[+].


6Ol ýaşaýşa barýan ýol barada oýlanmaýar;
ugry bulaşyk,
özi muny bilmeýär.


7Şonuň üçin, ogullarym, meni diňläň,
agzymyň sözlerinden çykmaň.


8Ol aýaldan gaça duruň,
onuň bosagasyna ýakynlaşmaň.


9Ýogsa abraýdan düşersiň,
zalyma bergidar bolarsyň.


10Çeken azabyň hözirini başgalar görer,
gazanjyň özgäniň öýüne gider.


11Ah çekip nalarsyň ömrüň soňunda,
teniň hem bedeniň guranda.


12Diýersiň şonda: «Men näme üçin terbiýäni ýigrendim,
ýüregim-de käýinji ret etdi?


13Mugallymlarymy diňlemedim,
öwredýänlere gulak asmadym.


14Jemlenen jemagatyň öňünde,
tas masgara bolupdym».


15Suwy diňe öz guýyňdan,
öz çeşmäň akaba suwundan iç[+].


16Çeşmeleriň köçelere,
bulaklaryň meýdançalara ýaýrasynmy?


17Olary özge bilen paýlaşma,
olar diňe özüňki bolsun.


18Bulagyň suwlary ak pataly bolsun,
ýaşlykda öýleneniňe guwan[+].


19Ol bir söýgüli jeren, näzik maral ýalydyr,
onuň göwüsleri seni gandyrsyn.
Mydama keýpli joş.


20Oglum, seni näme üçin başga aýal joşdurmaly?
Näme üçin zynahor aýaly bagryňa basjak?


21Ynsanyň ýollary Rebbiň[†] gözüniň alnyndadyr,
olaryň ähli ýodalaryny synlaýandyr[+].


22Erbetler öz etmişinde tutulyp,
günälerine baglanýarlar.


23Olar terbiýesizlikden ölerler,
aşa akmaklygyndan azaşarlar.


#### 6-njy bap

1Oglum, karz aljaga kepil geçip,
oňa derek el beren bolsaň,[+]


2öz diliňden duzaga düşensiň,
öz sözleriň bilen tutulansyň.


3Ondan halas bolmak üçin şeýle etmeli, oglum.
Ýakynyň penjesine düşeniňe görä,
bar-da, onuň öňünde özüňi kiçelt.
Ýalbar.


4Gözüňe uky berme,
gabagyňy ýumma.


5Awçydan gaçan jeren kimin,
guşbazyň elinden sypan[†] guş kimin özüňi gutar[+].


6Eý, ýalta, garynjanyň ýanyna bar;
olaryň işleýşine seret-de, akyl al![+]


7Olaryň ne baştutany, ne gözegçisi,
ne-de hökümdary bar.


8Tomusda öz iýmitini toplaýarlar,
orakda öz azygyny ýygnaýarlar[+].


9Eý, ýalta kişi, sen haçana çenli ýatjak?
Ukudan haçan oýanjak[+]?


10-11Birazajyk uklamak, biraz irkilmek üçin,
gyşaryp gol gowşuranyňda,
garyplyk garakçy ýaly,
mätäçlik ýaragly adam mysaly başyňdan iner[+].


12Deýýus bilen ýamanyň
ýalan ýaşaýar agzynda[+].


13Ol gözlerini gypýar, aýaklary bilen yşarat edýär,
barmagy bilen ümleýär[+].


14Ýüreginde mekir niýet bar,
mydama dawa-jenjel turuzýar.


15Şonuň üçin oňa betbagtçylyk duýdansyz iner;
pagyş-para bolar, şypa tapylmaz[+].


16Reb[†] alty zady,
dogrusy, ýedi zady ýigrenýändir:[+]


17tekepbir gözi, ýalançy dili,
bigünä gan dökýän eli,[+]


18ýaman niýetli ýüregi,
ýamanlyga ýortýan aýaklary,[+]


19ýalan ýagdyrýan galp şaýady,
doganlar arasynda dawa döredýän adamy[+].


20Oglum, ataň buýrugyny berjaý et,
eneň öwütlerinden ýüz öwürme[+].


21Olary mydam ýüregiňde sakla,
boýnuňa bagla[+].


22Ýolbelet bolarlar saňa ýörän mahalyň;
gorarlar seni ýatan mahalyň;
gürrüňdeş bolarlar oýa wagtyňda.


23-24Ýaman aýaldan, süýji dilli zynahor aýaldan goramak üçin,
buýruk – çyra,
öwüt – nur,
käýinç-terbiýe – ýaşaýşa ýoldur[+][+].


25Onuň gözelligine ýüregiňden höwes etme,
kirpikleriniň ýesiri bolma[+].


26Lolynyň[†] bahasy bir döwüm çörege dursa-da,
bu kemçin gymmatly jany awlaýandyr.


27Kim eteginde ot göterer-de,
eşigini ýakmaz?


28Kim közüň üstünden ýörär-de,
dabany köýmez?


29Ýakynynyň aýalyna ýanaşan hem şeýle bolýar;
oňa el degren jezasyz galmaz.


30Açka garnyny doýurmak üçin ogurlan
ogryny ýigrenýän däldirler ahyryn?


31Ýöne ol tutulsa, ýedi esse edip gaýtarar,
öýüniň bar baýlygyny bermeli bolar[+].


32Zyna edýän adam kemakyldyr,
ol öz janyny heläk edýär[+].


33Ol tenine ýara alar, biabraýçylyga uçrar,
päklenip bolmajak uýada galar.


34Çünki gabanjaňlyk erkek kişini gazaplandyrýar,
ol öç alanda, hiç rehim etmez[+].


35Ol seniň para-peşgeşiňe bakmaz,
näçe töleseň-de, hiç razy bolmaz.


#### 7‑nji bap

1Oglum, meniň sözlerimi sakla,
buýruklarymy unutma[+].


2Buýruklarymy sakla, şonda ýaşarsyň,
öwütlerimi gözüň göreji ýaly aýa[+].


3Olary barmaklaryňa dak,
ýüregiň gatyna ýazyp goý[+].


4-5Özüňi zynahor aýaldan saklar ýaly,
süýji dilli başga aýaldan gorar ýaly,
danalyga: «Sen meniň uýam» diý.
Paýhasa: «Garyndaşym» diý[+].


6Bir gezek men öz öýümiň penjiresinden,
gözenegiň arasyndan aşak seredýärdim.


7Nadan[†] jahyllaryň arasynda
bir kemakyl ýaş ýigidi gördüm[+].


8-9Alagaraňkyda, agşamara, gije aralaşyp, garaňky düşende,
burçdaky ol aýalyň öýüne golaý köçeden geçip,
onuň öýüne tarap barýar[+].


10Seret, bir aýal öňünden çykdy,
loly[†] lybasyndaky gara ýürekli aýal ony garşy aldy[+].


11Ol şermendedir hem hötjetdir,
öz öýünde oturyp bilmez.


12Bir görseň köçede, bir görseň bazarda,
her burçda bir adama garaşýandyr[+].


13Aýal ýigidi gujagyna garbap, ony ogşaýar,
ýüzüni galňadyp, şeýle diýýär:


14«Men şu gün wadamy ýerine ýetirdim,
salamatlyk gurbanlygyny[†] berdim.


15Şonuň üçin seni garşylamaga çykdym,
gözlegiňe çykdym-da, indi tapdym.


16Dürli gülli müsür matasyndan düşek ýazdym.


17Düşegime hoşboý ysly mür[†],
ahalot[†] hem dalçyn sepdim[+].


18Gel, ertire çenli yşkdan doýup-ganýançak,
aýşy-eşretden lezzet alaly.


19Çünki ärim öýde ýok;
ol uzak ýola gitdi.


20Ýanyna kümüşli horjunyny aldy.
Aý dolýança, öýe dolanmaz».


21Ençeme söz bilen özüne maýyl edýär,
süýji dili bilen ýigidi yrýar[+].


22-23Ýigit öldürilmäge alnyp barylýan öküz ýaly,
bagryndan ok geçýänçä, duzaga howlugýan sugun ýaly,
janynyň kastynadygyny bilmän tora barýan guş mysaly,
aýalyň yzyna düşýär[+].


24Şol sebäpli, ogullarym, maňa gulak goýuň,
aýtjak sözüme üns beriň.


25Ýüregiňiz onuň ýoluna yrylmasyn,
onuň ýodalarynda azaşmaň.


26Çünki ol köpleri ýaralap ýykdy,
pidalary sansyz-sajaksyzdyr.


27Onuň öýi ölüler dünýäsiniň[†] ýoludyr,
ölüme inýändir[+].


#### 8‑nji bap

1Danalyk çagyrmaýarmy eýsem?
Belent jar çekýän düşünje dälmidir[+]?


2Danalyk ýol ýakasyndaky belentligiň üstünde,
ýodalaryň çatrygynda durýar.


3Ol şäher derwezeleriniň agzynda,
girelgeleriň öňünde durup jar çekýär:


4«Eý, adamlar, men sizi çagyrýaryn,
çagyryşymy ynsan ogullaryna gönükdirýärin.


5Nadanlar[†], akylly boluň!
Siz, akmaklar[†], akylyňyza aýlanyň[+].


6Diňläň, men möhüm zatlary aýdýaryn,
dogryny beýan edýärin.


7Çünki dilim şeksiz hakykaty gepleýär,
agzym ýalany ýigrenýär.


8Bar sözüm dogrudyr,
ýokdur egri-ýalany.


9Düşünýäne olaryň ählisi aýdyňdyr,
bilim tapanlar üçin dogrudyr.


10Kümşi däl, nesihatymy al,
sap altyn ornuna bilim al[+].


11Çünki danalyk jöwherden gowudyr,
hiç arzyly zat oňa taý gelmez[+].


12Men danalykdyryn, pähim-paýhas bilen ýaşaýaryn,
bilim hem akyllylyk mendedir.


13Rebden[†] gorkmak ýamanlygy ýigrenmekdir.
Men tekepbirligi hem ulumsylygy,
ýamanlyk ýoluny, ýalançy dili ýigrenýärin[+].


14Öwüt hem sagdyn çözgüt mendedir.
Paýhas mendirin,
güýç-kuwwat hem mendedir[+].


15Men arkaly patyşalar şalyk edýärler,
hökümdarlar adyl höküm çykarýarlar.


16Serdarlar[†], emeldarlar, barça dogruçyl höküm ýöredýänler
meniň üstüm bilen höküm sürýärler.


17Meni söýýänleri söýýärin,
meni yhlas bilen agtarýanlar tapýarlar[+].


18Baýlyk, şöhrat[†], tükenmez mal-mülk
we adalat[†] mendedir[+].


19Meniň miwäm tylladan, sap altyndan gowudyr,
meniň peýdam saýlama kümüşden oňatdyr[+].


20-21Özümi söýýänlere baýlygy miras berýän,
olaryň hazynalaryny doldurýan.
Çünki men dogrulyk ýolundan,
adalat[†] ýodalaryndan ýöreýän.


22Reb owal başda meni emele getirdi,
Onuň eden işleriniň ilkinjisi mendim[+].


23Gadymyýetde,
Dünýä ýaradylmazdan öň, başda men berkarar edildim.


24Düýpsüz suwlar ýokka,
bol suwly çeşmeler ýokka doguldym.


25-26Daglary ýerde dikeltmänkä,
depeler döremezden öň emele geldim.
Reb zemini,
ýeriň topragyny entek ýaratmandy[+].


27Hudaý gökleri berkarar eden mahaly,
düýpsüz suwlaryň ýüzüne gözýetim çekende, men ol ýerdedim[+].


28Gökde bulutlary berkidip,
düýpsüz suwlarda çeşmeleri goýanda,[+]


29suwlar buýrugymdan çykmasyn diýip,
deňze çäk çeken mahaly,
Ýeriň binýadyny tutan mahaly,[+]


30bir ussa ýaly men Onuň ýanyndadym.
Her gün Onuň begenjidim,
Onuň huzurynda elmydam şatlanýardym.


31Onuň tutuş dünýäsinden şatlandym,
ynsan ogullaryna begendim.


32Indi, ogullarym, meni diňläň!
Meniň ýolumy tutýanlar nähili bagtly![+]


33Öwüt-nesihatyma gulak goýup, akyl-paýhasly boluň,
ony harlamaň.


34Her gün derwezämi garawullap,
gapymy gorap, meni diňleýän adam bagtlydyr!


35Çünki meni tapan ýaşaýşy tapar
we Rebbiň razylygyny gazanar[+].


36Kim meni tutmasa, öz janyna zyýan edýär.
Meni ýigrenýänleriň ählisi ölümi söýýändir».


#### 9-njy bap

1Danalyk özüne jaý gurdy,
onuň ýedi sütünini ýondy.


2Gurbanlyk[†] soýdy,
şerabyny häzirläp, saçagyny ýazdy[+].


3Kenizlerini ýollap,
şäheriň belent ýerinden jar çekdiler:[+]


4«Kim nadan[†] bolsa, bärik sowulsyn!»
Kemakyla bolsa şeýle diýýär:


5«Gel, meniň nanymdan iý,
taýýarlan şerabymdan iç[+].


6Nadanlykdan[†] çyk, şonda ýaşarsyň.
Paýhas ýolundan ýöre».


7Masgaralaýja käýän özüne uýat getirer,
erbetlik edýäni ýazgaran özüne zyýan ýetirer.


8Masgaralaýja käýeme, ýogsa seni ýigrener.
Akyldara käýe, ol seni söýer[+].


9Akyldara öwretseň, akyldarlygy artar,
dogruçyla öwretseň, bilimi artar[+].


10Danalygyň başlangyjy Rebden[†] gorkmakdyr.
Mukaddesligi[†] tanamak bolsa pähim-paýhasdyr[+].


11Çünki meniň üstümden seniň günleriň uzalar,
ömrüň ýyllary artar[+].


12Akylly bolsaň, özüňe peýda.
Masgaralasaň-da, ony özüň çekersiň.


13Akmak[†] aýal şermendedir,
nadandyr[†], hiç zat bilýän däldir[+].


14-15Öýüniň gapysynyň alnynda,
şäheriň belent ýerinde oturyp,
ýoldan geçip barýanlary çagyrmak üçin jar çekýär:


16«Kim nadan[†] bolsa, bärik sowulsyn!»
Kemakyla bolsa:


17«Ogurlyk suw süýjüdir,
gizlin iýilýän nan tagamly» diýýändir[+].


18Emma ol ýerde ölümiň bardygyny,
onuň ýanyna baranlaryň ölüler dünýäsiniň[†] düýbündedigini bilmeýärler.


#### 10-njy bap


1Süleýmanyň[†] pähimleri


Akylly ogul atasyna şatlykdyr,
akmak[†] ogul enesine gaýgydyr[+].


2Erbetlik bilen gazanylan baýlygyň peýdasy ýokdur,
dogrulyk bolsa ölümden halas edýändir[+].


3Reb[†] dogruçyly aç goýýan däldir,
ýöne erbetleriň arzuwyny ret edýändir[+].


4Ýalta el garyplyk getirýär,
işeňňir el baýlyk[+].


5Tomusda ýygnaýan parasatly oguldyr,
Orak wagtynda uklaýan atasyny uýada goýýar.


6Dogrularyň başyna bereket ýagýar,
erbediň dilinde zorluk gizlenýär.


7Dogrularyň ýatlanmagy ýalkanyşdyr[†],
erbetleriň ady çüýreýändir[+].


8Kalbynda danalyk bolan öwüdi kabul eder,
akmagyň dili bolsa bela elter.


9Sadyklykda gezen aman gezýändir,
egri ýoldan ýörän aýan bolýandyr[+].


10Göz gypýan gam-gussa duçar bolar,
akmagyň dili başyna bela getirer[+].


11Dogrularyň agzy ýaşaýyş bulagydyr,
erbetleriň agzy zorlugy örtýändir[+].


12Ýigrenç gahar-gazaby oýarýar,
söýgi bolsa bar ýazygy bagyşlaýar[+].


13Düşünjeli adamyň dilinden danalyk dökülýär,
kemakylyň arkasyna bolsa gamçy garaşýar[+].


14Akyllylar bilimi goraýarlar,
akmagyň dili bolsa heläkçilige getirýär[+].


15Baýyň galasy onuň baýlygydyr,
garybyň ýoksullygy onuň heläkçiligidir[+].


16Dogrynyň gazanjy ýaşaýşa getirýär,
erbetleriň gazanjy günä getirýär[+].


17Terbiýäni saklaýan ýaşaýyş ýolundadyr,
käýinji ret edýän bolsa ýoldan azaşýandyr[+].


18Ýigrenji ýaşyrýan kişi – ýalançy,
gybat ýaýradýan bolsa akmakdyr[†].


19Gepi köpüň ýazygy bardyr,
emma agzyna eýelik edýän adam parasatlydyr[+].


20Dogruçylyň dili saýlama kümüşdir,
erbetleriň ýüregi hiç zada durýar.


21Dogruçylyň agzy köpleri bakýar,
akmaklar[†] bolsa kemakyllykdan ölýär[+].


22Rebbiň berekedi baýlyk getirýär,
Ol bu baýlyga dert-alada goşmaz.


23Akmak[†] ýamanlyga şatlanar,
düşünjeli adam danalyga[+].


24Erbediň gorkusy başyna geler,
dogruçyllar myradyna ýeter[+].


25Tupan geçýär, erbetler ýok bolýar,
dogruçyllar bolsa ebedi berkdir[+].


26Işýakmaza iş buýurmak,
diliňe burç degen, gözüňe tüsse dolan ýalydyr[+].


27Rebden gorkmak ömri uzaldýandyr,
erbediň ömri gysgalýar[+].


28Dogruçylyň umydy şatlyk getirýär,
erbediň umydy puja çykýar[+].


29Rebbiň ýoly dogrulara penadyr,
şerlere bolsa gorky-beladyr.


30Dogruçyl hiç haçan ornundan sarsmaz,
erbetler ýer ýüzünde galmaz[+].


31Dogruçylyň dilinden danalyk ýaýraýandyr,
ýalan sözleýän dil kesilip taşlanýandyr[+].


32Dogruçylyň agzy mynasyp sözi bilýär,
erbediň agzyndan egrilik çykýar.


#### 11‑nji bap

1Rebbiň[†] ýigreneni galp terezidir,
dogry ölçegden bolsa göwni hoş bolýandyr[+].


2Tekepbirlik gelse, masgaraçylyk gelýändir,
akyldarlyk bolsa kiçigöwünliler bilendir[+].


3Dogry adamyň dogruçyllygy oňa ýol görkezýändir,
dönügiň hilegärligi bolsa ony heläk edýändir[+].


4Gazap gününde mal-mülk haýyr berýän däldir,
dogruçyllyk bolsa ölümden gutarar[+].


5Sadyk adamyň dogrulygy onuň ýoluny gönelder,
erbetler bolsa öz erbetligi zerarly ýykylar[+].


6Dogry adamlary dogruçyllygy halas edýär,
haýynlar öz nebsine çolaşýarlar[+].


7Erbet adam ölse, onuň umyt-niýetem ölýär,
onuň baý bolmak tamasy puja çykýar[+].


8Dogry adam muşakgatdan gutulýar,
oňa derek erbetler muşakgata uçraýar[+].


9Imansyz ýakynyny dili bilen heläkleýär,
dogruçyl bolsa bilim bilen gutulýar.


10Dogrularyň işi rowaç alanda, şäher begenýär,
erbetler ölende toý-dabara bolýar[+].


11Dogruçyllaryň dileginden şäher belende galýar,
erbetleriň dilinden ol weýran bolýar[+].


12Ýakynyny kemsidýän kemakyldyr,
düşünjeli adamyň agzyndan söz çykmaýar.


13Gybatkeş başganyň syryny paş edýändir,
ynamdar göwün syrdaş bolýandyr[+].


14Maslahatsyz millet heläk bolýandyr,
maslahatçy köp bolan ýerde ýeňiş bar[+].


15Nätanşa kepil bolan köp zyýan çeker,
kepil bolmakdan gaçan dynç gezer.


16Mylakatly aýal hormat,
zalymlar baýlyk gazanýandyr.


17Merhemetli özüne peýda getirýär,
zalym bolsa özüne zyýan edýär.


18Erbediň gazanjy galplykdyr,
dogrulyk ekýän hökman hakyny alar[+].


19Ýürekden dogruçyl ynsan – ýaşaýşa,
ýamanlygy yzlaýan – ölüme barýar[+].


20Gara ýürekliler Rebbe nejisdir,
Reb sadyk ýoldan hoşaldyr[+].


21Men söz berýän, elbetde, ýaman jezasyz galmaz,
dogrularyň nesilleri gutular[+].


22Salykatlylykdan ýüz öwren görmegeý aýalyň ýagdaýy
doňzuň burnuna dakylan altyn ysyrga ýalydyr.


23Dogrular diňe ýagşylygy arzuwlar,
erbetleriň garaşýany gahar-gazap.


24Biri bar paýlaýandyr, baýlygy bolsa artýar.
Biri bar – gaty gysyk, diňe mätäçlige gowuşýar[+].


25Sahy adamyň berekedi artar,
suw berene suw berler[+].


26Gallasyny gizleýäne halk gargaýar,
galla satýanyň başyna bereket ýagýar[+].


27Ýagşylyk gözleýän merhemet gazanýar,
ýamanlyk gözleýän ýamanlyga ýeter[+].


28Baýlygyna baýrynýan ýykylar,
dogrular bolsa täze baldak ýaly öser[+].


29Hojalygyna betbagtlyk getiren ýel gysymlan ýaly bolar,
akmak[†] akylly adamyň hyzmatkäri bolar.


30Dogrynyň miwesi ýaşaýyş daragtydyr,
akyldar adam ynsanlary gazanýar[+].


31Dünýäde dogry adam jezalandyrylsa,
erbet bilen günäkäriň almyty,
gör, näçe esse bolar![+]


#### 12‑nji bap

1Terbiýäni söýýän bilimi söýýändir,
käýinji ýigrenýän bolsa samsykdyr[+].


2Ýagşy adam Rebbiň[†] merhemetini gazanýandyr,
erbet niýetlini bolsa höküm edýändir.


3Adam erbetlik bilen berkäp bilmez,
dogrularyň köküni hiç zat goparmaz[+].


4Mynasyp aýal äriniň başynyň täjidir,
binamys aýal bolsa süýegiňi çüýreder[+].


5Dogruçylyň pikiri adyldyr,
erbetleriň maslahaty haýynlykdyr[+].


6Erbetleriň gep-gürrüňi gan dökmäge teşnedir,
dogrularyň dili bolsa olary halas eder[+].


7Erbetler düňderilip ýok bolýandyr,
dogrularyň öýi bolsa berk durýandyr.


8Ynsan akyl-paýhasyna görä öwülýär,
adamda egri hyýal bolsa halanmaýar.


9Özüni ulumsy tutup, nana zar bolan adamdan,
gününi özi dolaýan garamaýak gowudyr.


10Dogruçyl kişi malynyň janyny hem gaýgyrýar,
erbetleriň rehimi hem zalymlykdyr[+].


11Ýerini bejerýän adamyň nany bol bolar,
boş hyýala eýerýän bolsa kemakyldyr[+].


12Erbetler ýamanlaryň oljasyny isleýär,
dogruçyllaryň bolsa köki ösýär.


13Ýamanlar ýazykly gürrüňinden duzaga düşýär,
dogruçyllar kynçylykdan ýol tapýar[+].


14Ynsan diliniň miwesinden ýagşylyk tapar,
elleriniň hyzmaty özüne serpaý bolar[+].


15Akmagyň ýoly öz gözüne dogrudyr,
akyldar adam maslahaty diňleýär[+].


16Akmagyň gahary derrew bildirýändir,
seresaply kişi göwne deglenini ýaşyrýandyr[+].


17Hakykaty aýdýan adyl gepleýändir,
galp şaýat bolsa ýalany[+].


18Oýlanman gepleýän dil gylyç ýaly sanjylýandyr,
akyldaryň dili bolsa şypa berýändir[+].


19Çyn dil ebedilikdir,
ýalançy dil az salymlykdyr[+].


20Ýaman niýetliniň ýüreginde hile bardyr,
salamatlygy niýetleýän bolsa şatlyk alar.


21Dogruçyl adama hiç bela gelmez,
erbetleriň başy beladan gutulmaz[+].


22Ýalan dil Reb üçin nejislikdir,
dogruçyllyk isleýänlerden bolsa Ol hoşaldyr[+].


23Seresaplylar bilimi özi üçin saklaýar,
akmagyň ýüregi bolsa akmaklygyny äşgär edýär[+].


24Janypkeşiň eli höküm sürer,
ýalta mejbury işe gider.


25Gaýgyly ýürek adamy çökerýär,
ýagşy söz bolsa ony şatlandyrýar.


26Dogruçyl adam ýakynyna ýol görkezýändir,
erbetleriň ýoly bolsa azaşdyrýandyr.


27Ýaltanyň eli tutan awuny bişirmez,
gaýratly bolsa gymmatly hazyna.


28Dogrulyk ýolunda ýaşaýyş bardyr,
ol ýolda ölüm ýokdur.


#### 13‑nji bap

1Akylly ogul atasynyň öwredenini diňleýär,
masgaralaýjy bolsa käýinje gulak asmaýar[+].


2Ýagşylar agzynyň miwesinden hasyl alar,
ýöne haýynlaryň islegi zulumdyr[+].


3Diline berk janyny goraýandyr,
agzyboşlar heläkçilige barýandyr[+].


4Ýaltanyň göwni isleýär, ýöne hiç zat gazanmaýar,
janypkeşiň göwni bolsa dokmädedir[+].


5Dogruçyl ýalan sözi ýigrenýär,
erbet bolsa ryswalyk getirýär.


6Dogruçyllyk dogrularyň ýoluny goraýar,
ýöne günä erbetleri ýykýandyr[+].


7Biri bardyr, özüni baý görkezýändir, ýöne hiç zady ýok.
Biri bardyr, özüni garyp görkezýändir, emma baýlygy köp[+].


8Adamyň baýlygy janyna töleg bolýar,
ýöne garyp haýbaty diňleýän däldir.


9Dogruçylyň nury şöhle saçýar,
erbediň çyrasy öçýär[+].


10Tekepbirlikden diňe jedel döreýär,
maslahat soraýanda danalyk[+].


11Duýdansyz gelen baýlyk barha azalar,
el bilen çöpleýän köp gazanar.


12Uzaga çeken tama ýürek derdidir,
hasyl bolan isleg ýaşaýyş daragtydyr[+].


13Öwüdi äsgermeýän özüni heläk edýär,
buýrugy saklaýan bolsa sylag-serpaý alýar.


14Akyldaryň öwüdi
ölüm duzagyndan sowýan ýaşaýyş çeşmesidir[+].


15Sagdyn pikir merhemet gazanýar,
haýynyň ýoly muşakgata barýar.


16Seresaplylar bilim bilen iş edýändirler,
akmak[†] bolsa samsyklygyny görkezýändir[+].


17Erbet ilçi başa bela getirýär,
sadyk ilçi bolsa şypa getirýär[+].


18Öwüt-nesihaty ret eden garyplyk hem biabraýlyk alar,
käýinji kabul edene hormat[+].


19Amala aşan arzuw jana rahatlyk berýär,
ýamanlykdan aýrylmagy akmak[†] ýigrenýär.


20Akyldarlar bilen ýöreýän akylly bolar,
akmak[†] bilen gatnaşýan zyýana galar.


21Günäkäri betbagtlyk kowalaýar,
dogruçyllar bolsa ýagşylyk sylagyny alýar.


22Ýagşy adam agtyk-çowluklaryna-da miras[†] galdyrýar,
ýöne günä edýänleriň baýlygy dogrulara galýar[+].


23Garybyň ýeri bol hasyl berýär,
ýöne ol adalatsyzlyk[†] bilen süpürilip äkidilýär.


24Taýagyny gaýgyrýan adam ogluny ýigrenýändir,
ony söýýän bolsa wagtynda terbiýe berýär[+].


25Dogruçylyň doýýança iýjegi bardyr,
emma erbetleriň garny aç galar[+].

#### 14‑nji bap

1Akyldar zenan öýüni gurýar,
akmak[†] aýal bolsa öýüni öz eli bilen ýumurýar.


2Dogrulykda ýöreýän Rebden[†] gorkýandyr,
Ýoldan çykýan bolsa, Ony ýigrenýändir[+].


3Tekepbiriň sözi – özüne gamçy,
dananyň dodagy bolsa özüni goraýandyr[+].


4Öküzler ýok wagty ahyr arassa,
hasylyň bolçulygy bolsa öküziň güýji bilendir.


5Sadyk şaýat ýalan sözlemez,
galp şaýat her deminde ýalan ýagdyrýandyr[+].


6Masgaralaýjy danalyk agtarsa-da, ony tapýan däldir,
düşünjeli adama bolsa bilim aňsatdyr[+].


7Akmagyň ýanyndan çekil,
çünki onuň agzyndan bilim almarsyň.


8Paýhasly adamyň danalygy öz ýoluna düşünmegi üçindir,
akylsyzyň akmaklygy bolsa aldawçylykdyr.


9Akmaklar[†] günä gülýändirler,
ýöne hoşallyk dogruçyllaryň arasyndadyr.


10Ýürek öz derdini özi bilýändir,
şatlansa-da keseki goşulýan däldir.


11Erbetleriň öýi weýrana dönýär,
dogruçyllaryň çadyry pajarlap ösýär[+].


12Ýol bardyr, adama dogry ýaly görünýär,
ýöne onuň soňy ölüme barýar[+].


13Käte gülki içinde-de ýüregiň gamgyn,
şatlygyň soňunda-da gam bardyr[+].


14Wyždansyz öz ýollaryndan,
ýagşy adam öz edeninden kanagatlanar.


15Nadan[†] her söze ynanýandyr,
paýhasly adam bolsa öz ädimini oýlaýandyr.


16Akylly adam ýamanlykdan gorkup gaça durýandyr,
akmak[†] bolsa hetdenaşa[†] batyrsyrap, soňuny saýmaz.


17Gaharjaň adam akmaklyk edýändir,
mekir adam hem ýigrenilýändir.


18Nadanlar[†] akmaklygy miras[†] alýar,
paýhaslylar bolsa bilim täjini geýýär.


19Ýamanlar ýagşylaryň öňünde,
erbetler dogruçylyň gapysynda baş egýändir[+].


20Garyby öz ýakynlary-da ýigrenýändir,
baýy bolsa söýýän köpdür[+].


21Öz ýakynyny ýigrenýänler günä edýändir,
garyba rehim edýän bolsa bagtlydyr[+].


22Ýamanlygy niýet edýänler ýalňyşmaýarlarmy?
Ýagşylygy pikir edýänler sadyk söýgi gazanmaýarlarmy?


23Her bir zähmetden haýyr geler,
boş gep diňe mätäçlik getirer[+].


24Danalygyň baýlygy hormat täjidir,
akmaklaryň[†] bezegi olaryň akmaklygydyr.


25Çyn şaýat adamy halas edýändir,
ýalançy şaýat bolsa dönüklik edýändir.


26Rebden gorkýana güýçli gorag bardyr,
onuň çagalaryna-da pena bolar.


27Ynsany ölüm duzagyndan sowar ýaly,
Rebden gorkmak ýaşaýyş çeşmesidir[+].


28Patyşanyň şöhraty[†] halkyň köplügindedir,
halkyň ýok bolmagy hökümdaryň heläkçiligidir.


29Giň göwünli adamyň düşünjesi köpdür,
dargursak bolsa akmaklygy beýgeldýändir[+].


30Asuda paýhas bedene ýaşaýyş berýär,
göriplik bolsa süýekleri çüýredýär[+].


31Ejizi ezýän ony Ýaradany ynjadýandyr,
mätäje merhemet edýän Ýaradany hormatlaýandyr[+].


32Erbet öz ýamanlygyndan ýykylýar,
dogruçyla bolsa ölümde hem pena garaşýar.


33Danalyk düşünjeli ýürekde ýaşaýar,
hatda akmaklar[†] arasynda-da bildirýär.


34Dogrulyk milleti beýgeldýän bolsa,
günä halklara utançdyr.


35Paýhasly iş edýän hyzmatkär patyşanyň merhemetini gazanýar,
masgara iş edýän bolsa Onuň gazabyna duçar bolýar.


#### 15‑nji bap

1Mylaýym jogap gahary sowýar,
gaty söz gazaby joşdurýar[+].


2Danalygyň dilinden bilim ýaýraýar,
akmagyň agzyndan akmaklyk çykýar[+].


3Rebbiň[†] gözi hemme ýerdedir,
ýamana-ýagşa bakýandyr[+].


4Mylaýym dil ýaşaýyş daragtydyr,
bozuk dil ruhy[†] çökerýär[+].


5Akmak[†] atasynyň öwüdini ret edýändir,
terbiýä gulak asýan bolsa seresaplydyr.


6Dogrynyň öýünde baýlyk köpdür,
erbediň gazanjynda muşakgat bardyr.


7Dananyň dili bilim ýaýradýar,
akmagyň aňy beýle däldir.


8Erbetleriň gurbanlygy[†] Rebbe ýigrenjidir,
dogruçyllaryň dogasy-da Onuň guwanjydyr[+].


9Erbetleriň ýoly Rebbe ýigrenjidir,
dogruçyllygy yzlaýany bolsa Ol halaýandyr.


10Dogry ýoly terk edýän berk jeza alar,
terbiýäni ýigrenýän ölüme barar[+].


11Ölüler dünýäsi[†] we heläkçilik ýeri Rebbe açyk bolsa,
ynsan ýüregi Oňa has hem aýandyr[+].


12Masgaralaýjy adam käýinji halaýan däldir,
ol akyldaryň ýanyna hem gitmez[+].


13Ýürek şatlygy ýüzi ýagtyldýar,
ýürek yzasy ruhy[†] syndyrýar[+].


14Düşünjeli adamyň ýüregi bilim agtarýandyr,
akmaklaryň[†] agzy bolsa akmaklykdan ganýandyr[+].


15Garyplaryň hemme güni muşakgat,
ýöne ýagşy ýürek mydamalyk meýlisdir.


16Köp baýlyk bilen kynçylykda ýaşanyňdan,
az baýlyk bilen Rebden gorkup ýaşamak ýagşydyr[+].


17Ýigrenç bilen iýlen göle etinden,
söýgi bilen iýlen bulamak gowudyr[+].


18Gaharjaň dawa turuzýandyr,
giň göwünli bolsa jenjeli ýatyrýandyr[+].


19Ýaltanyň ýoly tikenli aýmança meňzeýär,
dogruçylyň ýoly bolsa düzdür[+].


20Akylly ogul atasyny guwandyrýar,
akmak[†] ogul bolsa enesini ýigrenýär[+].


21Akmaklyk kemakyllara şatlykdyr,
düşünjeliler bolsa dogry ýöreýär[+].


22Maslahat bolmasa maksatlar puçdur,
maslahatçy köp bolanda myrat hasyl bolýar[+].


23Ynsana şatlyk gowy jogapdan gelýändir,
ýerlikli söz adama şatlyk getirýändir[+].


24Akyldara ýokardaky durmuş ýolundan ýöremegi
aşakdaky ölüler dünýäsinden[†] daşlaşmagy üçindir[+].


25Reb tekepbirleriň öýüni ýykýandyr,
dul hatynyň çägini bolsa goraýandyr[+].


26Ýaman niýet Rebbe ýigrenjidir,
ýakymly sözleri bolsa tämiz[†] saýýar[+].


27Nebsine çapýan öýüne alada getirýär,
parany ýigrenýän bolsa uzak ýaşaýar[+].


28Dogruçylyň aňy jogap berende oýlanýandyr,
erbetleriň agzy ýamanlygy sowurýandyr[+].


29Reb erbetlerden daşdadyr,
dogruçyllaryň dogasyny bolsa eşidýär[+].


30Gözüň nury ýüregi begendirýär,
hoş habar bolsa süňküňe kuwwat berýär[+].


31Ýaşaýyş öwüdini diňleýän gulak
parasatlylar arasynda mesgen tutar.


32Öwüt-nesihaty tutmaýan öz janyny ýigrenýändir,
öwüdi diňleýän bolsa düşünje gazanýar[+].


33Rebden gorkmaklyk danalygy öwredýändir,
hormat pes göwünlilikden soň gelýändir[+].


#### 16-njy bap

1Ýüregiň pikirleri ynsandan,
ýöne diliň jogaby Rebdendir[†][+].


2Adamyň ähli ýollary öz gözüne sapdyr,
ýöne ruhuňa[†] syn edýän Rebdir[+].


3Işleriňi Rebbe tabşyr,
niýetleriň berkarar bolar[+].


4Reb ähli zady bir maksadyna döretdi,
hatda erbedi hem ýaman gün üçin[+].


5Ähli tekepbir Rebbe ýigrenjidir.
Hatyrjem bol, olar jezasyz galmaz[+].


6Sadyk söýgi etmişden saplaýar,
Rebden gorkmak ýamanlykdan sowýar[+].


7Adamyň işleri Rebbiň göwnünden turanda,
ony hatda duşmanlary bilen ýaraşdyrýar[+].


8Haramlykdan gelen uly gazançdan,
halallykdan gelen az gowudyr[+].


9Adam ýüreginden niýet edýär,
onuň ädimine bolsa Reb höküm edýär[+].


10Ruhubelent[†] çözgüt patyşanyň dilindedir,
ol adalatsyz[†] höküm çykarmaz[+].


11Dogry terezi we gapan Rebbiňkidir,
torba içindäki ähli çekim daşlary Onuň işidir[+].


12Patyşanyň erbetlik etmegi ýigrençlikdir,
sebäbi tagt dogruçyllyk bilen berkarardyr[+].


13Dogry söz patyşanyň göwnünden turýar,
ol dogry gepleýäni söýýär[+].


14Patyşanyň gazaby ölüm çaparydyr,
ýöne parasatly adam ony köşeşdirýär[+].


15Patyşanyň ýüzündäki nurda ýaşaýyş bardyr,
merhemeti ýaz ýagşyny getirýän bulut ýalydyr[+].


16Danalyk almak altyndan gowudyr,
paýhas kümüşden oňatdyr[+].


17Dogruçyllygyň şaýoly ýamanlykdan sowulýar,
ýoluna dykgat edýän öz janyny goraýandyr.


18Heläkçilikden öň tekepbirlik,
ýykylmakdan öň gedemlik gelýändir[+].


19Tekepbirler bilen olja paýlaşandan,
kiçigöwünli garyplaryň arasynda bolmak gowy.


20Söze üns berýän rowaç tapar,
Rebbe ynanýan bolsa bagtlydyr[+].


21Ýüregi parasatla paýhasly diýilýär,
ýakymly sözleýiş bilimi artdyrýar.


22Akyl-paýhas eýesi üçin ýaşaýyş çeşmesidir,
akmak[†] üçin akmaklyk jezadyr[+].


23Danalygyň ýüregi dile paýhas berýär,
onuň sözüni ynançly edýär.


24Ýakymly sözleýiş bal ýaly süýjüdir,
jana ýakymly, süňke şypadyr[+].


25Ýol bardyr, adama dogry ýaly görünýär,
ýöne onuň soňy ölüme alyp barýar[+].


26Zähmet çekdirýän onuň işdäsidir,
açlygy ony mejbur edýändir[+].


27Ýamanlar erbetligi gazýandyr,
dili köýdüriji ot kimindir[+].


28Egri adam dawa ýaýradýar,
gybatkeş dostlary biri-birinden aýyrýar[+].


29Zulum edýän ýakynyny aldap,
ýaman ýola salýar[+].


30Gözüni gyrpýan egri işleri niýet edýär,
dodagyny çöwürýän bolsa ýamanlyk döredýär.


31Dogrulyk ýolunda agaran saç hormat täjidir[+].


32Giň göwünli adam güýçlülerden üstündir,
özüne erk edýän şäheri basyp alandan üstündir[+].


33Bije etege atylýar,
ýöne höküm Rebdendir[+].


#### 17‑nji bap

1Rahatlykdaky bir döwüm gury nan
dawadan doly jaýdaky meýlisden gowudyr[+].


2Masgara ogluň üstünden paýhasly gul höküm sürer
we doganlar hatarynda mirasa[†] şärik bolar[+].


3Kümüş göweçde, altyn kürede synalýan bolsa,
ýürekleri barlaýan Rebdir[†][+].


4Ýamanlyk edýän erbet dodaklara üns berýändir,
ýalançy ýaman niýetli dile gulak asýandyr.


5Garyby ýaňsylaýan Ýaradany kemsidýändir,
betbagtlyga şatlanýan bolsa jezasyz galmaz[+].


6Agtyklar garry adamlaryň täjidir,
ogullaryň şan-şöhraty bolsa ene-atalarydyr[+].


7Dürdäne söz akmaga ýaraşmasa,
aldawly söz hem asylzada hiç gelişmeýär[+].


8Para ony berýäniň gözüne bir tumar kimindir,
ol nirä öwrülse, üstünlik getirer[+].


9Ýazygy geçýäni söýgi höweslendirýändir,
dawa-jenjeli gaýtalaýan bolsa dostuny ýitirýär.


10Düşünjeli adama bir käýinç
akmaga urlan ýüz kötekden agyrdyr.


11Ýamanlar diňe bulagaýlyk turuzýandyr,
olara garşy bolsa zalym çapar gönderiler.


12Akmagyň akylsyzlygyna duş bolanyňdan,
çagasyny aldyran aýa duş gelmek gowudyr[+].


13Ýagşylyga ýamanlyk gaýtarýanyň
öýünden ýamanlyk gitmez[+].


14Dawa-jenjeliň başy böwsülen böwet ýalydyr,
şonuň üçin ony tutaşmanka bes et[+].


15Erbedi aklaýan bilen dogruçyl adamy ýazgarýanyň ikisini-de
Reb ýigrenýändir[+].


16Näme üçin akmagyň elinde danalyk almaga pul bolsun?
Onda öwrenmek niýeti ýok.


17Ýakynyň seni hemme wagt söýýändir,
dogan kynçylykly pursadyň üçin doglandyr[+].


18Düşünjesi kemlik edýän kemakyl
ýakynynyň deregine el berip kepil bolýandyr.


19Ýazygy söýýän dawany söýýändir,
kim bosagasyny belent gursa, süňküniň döwülmegine garaşýandyr[+].


20Egri ýürek ýagşylyk tapmaýar,
egri dil bolsa, kynçylyga düşýär.


21Akmagyň atasy hasrat çeker,
akylsyzyň atasy şatlygy bilmez[+].


22Şadyýan ýürek oňat şypadyr,
synyk ruh[†] süýegiňi guradýandyr[+].


23Adalat[†] ýodalaryny ýoýmak üçin,
erbet adam gizlin para alýandyr[+].


24Düşünjeli adam danalyga seredýändir,
akmagyň nazary ýeriň aňry çetine.


25Akmak[†] ogul atasyna hasrat,
dograna dertdir[+].


26Ýazyksyza jerime salmak nädürsdir,
asylzada-da dogruçyllygy üçin jeza bermek dürs däldir.


27Sözüni jylawlaýan bilimlidir,
düşünjeli adam bolsa mylaýym ruhludyr[+].


28Akmak[†] hem dymanda akylly,
agzyny ýumanda, düşünjeli saýylýandyr[+].

#### 18‑nji bap

1Üzňelikde ýaşaýan öz islänini edýändir,
ol ähli sagdyn öwüde garşy gidýändir.


2Akmak[†] adam düşünjeden däl-de,
diňe öz pikirini aýtmakdan keýplenýändir.


3Erbetlik bilen ýigrenç gelýändir,
biabraýlyk bilen-de masgaraçylyk.


4Ynsanyň agzyndan çykýan sözler düýpsüz suwlar kimindir,
danalyk bolsa joşup akýan bulak mysalydyr[+].


5Hökümde erbediň tarapynda bolup,
dogruçyly haksyz çykarmak dürs däldir[+].


6Akmagyň dili jenjel turuzýar,
onuň agzy taýagy çagyrýar[+].


7Akmaga dilinden bela gelýändir,
onuň dodagy janyna duzakdyr[+].


8Gybatkeşiň sözleri datly lukma ýalydyr,
olar garnyňa siňýär[+].


9Işinde ýaltalyk edýän
ýumrujynyň doganydyr.


10Rebbiň[†] ady berk galadyr,
dogruçyllar onuň içine özüni atyp howpsuz bolýarlar[+].


11Baýlaryň baýlygy – olaryň berk galasy,
onuň hyýalynda beýik haýat kimindir[+].


12Heläkçilikden öň adamyň ýüregi tekepbir bolýandyr,
hormat pes göwünlilikden soň gelýär[+].


13Diňlemän jogap bermek
akmaklyk hem utançdyr.


14Adamyň derdini ruhy[†] çekip bilýär,
ýöne synyk ruha kim çydam eder[+].


15Paýhasly adam bilim alýandyr,
danalygyň gulagy bilim agtarýar.


16Sowgat gapylary açýar,
emeldarlaryň ýanyna eltýär[+].


17Başga biri gelip, oňa sorag berýänçä,
dawada ilki geplän dogry ýaly görünýändir.


18Bije dawany togtadýandyr,
güýçli garşydaşlaryň arasyndaky meseläni çözýändir.


19Öýkeli dogan içine aralaşyp bolmaýan berk galadyr,
aralykdaky dawa bolsa, galanyň gözenekli gapysy ýalydyr.


20Adam agzynyň miwesinden kanagatlanýar,
diliniň hasylyndan doýýar[+].


21Ölümem, ýaşaýyşam diliň ygtyýarynda,
dili söýýän hasylyndan iýer.


22Gowy aýala gowşan gowulyk tapýandyr
we Rebbiň razylygyny gazanýandyr[+].


23Garyp ýalbaryp gepleýändir,
baý bolsa gödek jogap berýändir.


24Dosty köp bolanyň heläkçiligi-de bolar,
ýöne dogandan-da ýakyn dost bar[+].


#### 19-njy bap

1Egri dilli akmakdan[†],
sadyklykda gezýän garyp gowudyr[+].


2Bilimsiz gaýrat ýagşy däldir,
Aşa howlugýan ýoluny ýitirýär[+].


3Adamy öz akmaklygy ýykýar,
ýüreginden bolsa Rebbe[†] gaharlanýar[+].


4Baýlyk tanyşlary beter köpeldýär,
garyp bolsa öz ýakynyndanam aýrylýar[+].


5Galp şaýat jezasyz galmaz,
ýalan sözleýänem gaçyp gutulmaz[+].


6Jomardyň ýüzüni küýseýänler köp,
hemmeler eli açyga dost[+].


7Garyby hemme doganlary ýigrenýän bolsa,
dostlary ondanam beter terk edýär,
ýalbaryp yzyndan ylgasa, olar eýýäm ýokdur[+].


8Pähim-paýhas gazanýan özüni söýýär,
düşünjeliligi saklaýan bolsa rowaçlyk tapýar[+].


9Galp şaýat jezasyz galmaz,
ýalan sözleýän hem heläk bolar[+].


10Akmaga aýşy-eşretde ýaşamagyň gelişmeýşi ýaly,
gula hem begiň üstünden höküm sürmek has beter gelişýän däldir[+].


11Paýhasly adam giň göwünli bolar,
ýazyk geçmek onuň şöhratydyr[†][+].


12Patyşanyň gazaby arslan nagrasy kimindir,
onuň razylygy bolsa otlaryň üstüniň çygy ýalydyr[+].


13Akmak[†] ogul atasyna beladyr,
aýalyň igenji üznüksiz damja ýalydyr[+].


14Öý we mal-mülk atalardan miras[†],
ýöne paýhasly aýal Rebdendir[+].


15Ýaltalyk gaflat ukusyna batyrýar,
ýalta adam açlyk çekýär[+].


16Hudaýyň buýrugyny amal edýän öz janyny goraýar,
ýollaryna üns bermeýän bolsa öler[+].


17Kim garyba merhemet edýän bolsa, Rebbe karz berýär,
Reb onuň öwezini gaýtarar[+].


18Umyt barka ogluňa temmi ber,
ýöne gaharyň gelip, ony heläk etme[+].


19Gaty gaharjaň adam jeza çeker,
eger ony halas etseň, muny ýene gaýtalamaly bolarsyň.


20Ahyr akylly bolaryň ýaly,
nesihata gulak goý, öwüdi kabul et.


21Adamyň ýüreginde niýet köpdür,
emma Rebbiň maksady amala aşýar[+].


22Adamdan garaşylýany wepalylykdyr,
Garyp adam ýalançydan ýagşydyr.


23Kim Rebden gorkýan bolsa ýaşar!
Ol kanagatly hem kynçylyksyz ýaşar[+].


24Ýalta tabaga uzadan elini
hatda agzyna ýetirmez[+].


25Masgaralaýjyny ur, nadanlar[†] paýhaslylyk öwrener,
düşünjelini terbiýele, ol bilim alar[+].


26Atasyna zulum edýän we enesini kowýan ogul
masgaralyk hem ysnat getirýär[+].


27Oglum, eger bilimli sözlerden azaşsaň,
öwüdi diňlemekden saklanarsyň.


28Nämynasyp şaýat adalatyň[†] üstünden gülýär,
erbetleriň agzy ýamanlyk iýýär[+].


29Masgaralaýjy üçin jeza,
akmagyň ýagyrnysyna urgy taýýardyr[+].


#### 20‑nji bap

1Şerap biabraý edýändir, çakyr dawa-jenjel turuzýandyr.
Oňa aldanýanyň ählisi akylsyzdyr[+].


2Patyşanyň gazaby arslanyň nagrasy kimindir,
onuň gaharyny getirýän öz janyna töwekgellik edýändir[+].


3Dawadan gaçmak adama abraý getirýär,
bar akmak[†] jedele taýýar.


4Ýalta ýer sürmän,
orak wagtynda hasyl gözlär, ýöne tapmaz[+].


5Ynsanyň ýüregindäki pikir çuň suw kimindir,
düşünjeli adam ony çekip çykarar[+].


6Köp adam özüne «Men wepaly» diýýändir,
ýöne ynamdar birini kim tapyp biler?


7Dogruçyl sadyklykda ýöreýär,
onuň yzynda çagalary nähili bagtly bolar!


8Hökmürowan tagtynda oturýan patyşa
ähli ýamanlygy gözleri bilen saýgarýar.


9«Ýüregimi tämizledim[†],
günäden päklendim» diýip, kim aýdyp biler[+]?


10Iki dürli terezi daşynyň,
iki dürli ölçegiň ikisi hem Rebbe[†] ýigrenjidir[+].


11Hatda çaga hem eden işiniň päkdigini
ýa dogrudygyny öz hereketi bilen aýan edýär.


12Diňleýän gulagy, görýän gözi –
ikisinem Reb ýaradandyr[+].


13Garyp bolmazyň ýaly, ukyny söýme,
gözüňi aç, nanyň bol bolar[+].


14Satyn alýan: «Erbet, erbet» diýýändir,
aňyrrak baryp bolsa öwýändir.


15Altyn bar, jöwherem köpdür,
ýöne bilimli dil tapylgysyz zatdyr.


16Nätanşa kepil bolanyň geýimini al,
kesekä kepil bolandan girew al[+].


17Hile bilen gazanylan nan süýjüdir,
soňra agzy çagyldan dolar[+].


18Maksatlar maslahat bilen berkarar bolýandyr;
sagdyn maslahatlar bilen urşa git[+].


19Gybatkeş syry paş edýändir,
agzyboş bilen gatnaşyk açma[+].


20Ata-enesini näletleýäniň
tüm garaňkylykda çyrasy söner[+].


21Başda basym alnan miras[†]
soňunda bereketli bolmaz[+].


22«Ýamanlygy ýerine salaryn» diýme, Rebbe garaş,
Ol seni halas eder[+].


23Galp terezi daşy Rebbe ýigrenjidir,
hileli terezi hem gowy däldir[+].


24Adamyň her ätjek ädimi Rebdendir.
Şeýle bolansoň, adam öz ýoluna nädip düşünsin[+]?


25Zadyny pähimsiz bagyş edýän adam duzaga düşer,
ol äht[†] edenden soň oýlanar[+].


26Akylly patyşa erbetleri sowrup,
olaryň üstünde döwek döwýär.


27Adamyň ruhy[†] Rebbiň çyrasydyr,
ol ynsan kalbynyň bütin jümmüşini barlaýar[+].


28Sadyklyk we ynamdarlyk patyşany goraýar,
onuň tagty sadyklykdan berkarar bolýar.


29Ýigitlik kuwwaty olaryň şöhratydyr[†],
çal saçlar bolsa garrylaryň abraýydyr[+].


30Yz galdyrýan urgy ýamanlykdan tämizleýär[†],
kötekler bolsa kalbyň jümmüşini päkleýär.


#### 21‑nji bap

1Patyşanyň ýüregi Rebbiň[†] elinde akar ýap ýalydyr,
ony islän tarapyna öwürýändir[+].


2Adamyň ähli ýoly öz gözüne dogrudyr,
emma ýürekdäkini ölçeýän Rebdir[+].


3Dogrulyk we adalatlylyk[†] etmek
Rebbe gurbanlyk[†] berenden ýakymlydyr[+].


4Ulumsy nazar, tekepbir ýürek,
erbetleriň çyrasy günädir[+].


5Janypkeşiň maksady diňe bolçulyga getirýär,
alňasak adamlaryň bary mätäç düşýändir[+].


6Ýalan söz bilen toplanan hazyna
ölüme kowalap barýan ümür-dumandyr[+].


7Erbetleriň zorlugy özlerini süpürip äkidýändir,
çünki olar adalaty[†] berjaý etmekden boýun gaçyrýandyr.


8Ýazyklynyň ýoly egridir,
päkleriň bolşy dogrudyr.


9Igenjeň aýal bilen öýde ýaşandan,
üçegiň bir burçunda ýaşamak ýegdir[+].


10Erbediň göwni ýamanlyk küýseýär,
ýakyny onuň göwnünden turmaýar.


11Masgaralaýja jeza berlende, nadan[†] akylly bolýandyr,
dana adam tälim alanda, bilimini artdyrýandyr[+].


12Dogruçyl erbediň öýüni synlaýar,
erbetler heläkçilige barýar.


13Garybyň dady-perýadyna gulak asmadygyň
öz dady-perýadyna-da jogap berilmez[+].


14Gizlin berlen sowgat gahary,
goltuga sokulan para güýçli gazaby ýatyrýar[+].


15Adalaty[†] berjaý etmek dogruçyl adama şatlykdyr,
ýaman iş edýäne heläkçilikdir.


16Düşünje ýolundan sowlan
ölüler toparynda ornaşar[+].


17Hezilligi söýýän mätäçdir,
şeraby we ýagy söýýän baýamaz.


18Erbetler dogruçyl üçin,
biwepalar hem sadyk üçin töleg bolar[+].


19Igenjeň hem gaharjaň aýal bilen ýaşandan,
çölde ýaşamak gowudyr[+].


20Arzyly hazyna hem ýag dananyň jaýyndadyr,
akmak[†] bolsa baryny symyşlar.


21Dogruçyllyk hem sadyklyk yzlaýan adam
ýaşaýyş hem hormat tapar.


22Akyldar adam güýçlüleriň şäherine baryp,
olaryň bil baglaýan berkitmesini ýumurýar[+].


23Agzyna we diline berk
janyny beladan goraýandyr[+].


24Çendenaşa bihaýa iş edýän
gedem hem tekepbir adamyň ady masgaralaýjydyr[+].


25Ýaltany öz höwesi öldürýär,
çünki onuň elleri işden boýun gaçyrýar[+].


26Ol uzak gün açgözlük bilen isleýär,
dogruçyl bolsa ölçemän berýär we gysganmaýar[+].


27Erbetleriň gurbanlygy[†] ýigrenjidir,
eger ol ýaman niýet bilen getiren bolsa,
ondanam beterdir[+].


28Galp şaýat heläk bolar,
diňleýän adamyň sözi dowam eder[+].


29Erbet adam ýüzüni galňadýandyr,
dogruçyl adam bolsa öz ýoluny oýlaýandyr.


30Rebbe garşy durup biljek hiç bir danalyk,
düşünje ýa-da maslahat ýokdur[+].


31At söweş güni üçin seýislenýändir,
emma ýeňiş Rebdendir[+].

#### 22‑nji bap

1Ýagşy at-abraý köp baýlykdan artyk,
sylag-hormat hem kümüş-altyndan ýagşydyr[+].


2Baý bilen garybyň bir meňzeşligi bar,
olaryň ikisini-de ýaradan Rebdir[†][+].


3Paýhasly adam howpy görüp gizlenýändir,
nadan[†] göni gidip jeza alýandyr[+].


4Kiçigöwünliligiň, Rebden gorkmagyň
sylagy baýlyk, abraý we ýaşaýyşdyr[+].


5Egri adamyň ýolunda tikenler we duzaklar bardyr.
Öz janyna haýpy gelýän olardan daş durar[+].


6Çagany dogry ýol bilen terbiýele,
ulalanda hem şondan sowulmaz[+].


7Baýlar garyplaryň üstünden höküm sürýändir,
bergili-de karz bereniň guludyr.


8Adalatsyzlyk[†] ekýän bela-beter orar,
gazabyň taýagyndan heläk bolar[+].


9Sahy adam ýalkanýandyr[†],
çünki ol çöreginden ejizlere berýär[+].


10Masgaralaýjyny kow, şonda jenjel ýok bolar,
töhmetdir-dawanyň yzy kesiler[+].


11Päk ýürekliligi söýýän,
merhemetli sözleýän patyşanyň ýakyny bolar[+].


12Rebbiň gözleri bilimi goraýandyr,
wepasyzyň sözlerini bolsa ýalana çykarýandyr.


13Ýalta diýýär: «Daşarda arslan bar,
ýolda ol meni parçalar»[+].


14Azgyn aýalyň agzy düýpsüz gorpdur,
Rebbiň gazabyna duşan oňa ýykylar[+].


15Çaganyň ýüreginde akmaklyk kök urýandyr,
ýöne terbiýe taýagy ony akmaklykdan uzaklaşdyrýandyr[+].


16Baý bolmak üçin garyplary ezýän hem-de
baýlara sowgat berýän diňe garyp düşer[+].


17Gulak as-da, akyldarlaryň sözüni diňle,
meniň öwretjek zatlaryma dykgat et[+].


18Sen olary kalbyňda saklasaň,
olaryň ählisi diliňde bolsa ýakymly bolar.


19Seniň Rebbe ynanjyň bolary ýaly,
men şu gün saňa, hut saňa öwredýärin.


20-21Gaýdanyňda seni ýollanlara
çyn söz hem ynamly jogap bereriň ýaly,
men saňa maslahat hem bilim üçin
otuz nesihat ýazyp bereýin.


22Garyby garyplygy sebäpli talama,
mätäji mejlisde[†] ezme[+].


23Çünki olaryň tarapyny Reb tutar,
olary talany Ol talar[+].


24-25Olaryň ýollaryna öwrenişip,
janyňy duzaga düşürmeziň üçin,
gaharjaň adam bilen tirkeşme,
gyzma adam bilen gatnaşyk açma.


26Biri bilen el berişme,
birine kepil bolýanlardan bolma.


27Tölemäge zadyň bolmasa,
aşagyňdaky düşegiňi almazlarmy näme[+]?


28Ata-babaň goýan
gadymy araçäk daşyny süýşürme[+].


29Işine ökde adamlary görýäňmi?
Olar garamaýagyň hyzmatyny etmez, patyşalaryň huzurynda durar.


#### 23‑nji bap

1Hökümdar bilen nahar iýmäge oturanyňda,
öňüňde goýlana syn et.


2Horan bolsaň,
bogazyňa pyçak goý.


3Onuň näz-nygmatyna höwes etme,
çünki ol hileli çörekdir.


4Baýajak bolup agyr zähmet çekme,
pähimli bol, bu pikiriňden el çek[+].


5Seniň gözüň baýlyga kaklyşanda, şol baýlyk gidýändir,
çünki ol birden ganat çykaryp, bürgüt ýaly asmana uçýandyr[+].


6Gysganç adamyň çöregini iýme,
onuň lezzetli näz-nygmatlaryna höwes etme.


7Çünki ol içinden peýdasyny hasaplaýan ýalydyr,
«Iý, iç!» diýýändir, ýöne ýüregi seniň bilen däldir.


8Iýen lukmaňy gusarsyň,
süýji sözleriňi ýele sowrarsyň.


9Akmaga söz aýtma,
çünki ol aýdan danalygyňy ýigrener.


10Gadymy araçäk daşyny süýşürme,
ýetimleriň ekin ýerinden alma[+].


11Çünki olaryň Hossary güýçli,
olaryň dawasyny seniň bilen Ol tutar[+].


12Kalbyňy öwüt-nesihata,
gulaklaryňy-da bilimli sözlere ber.


13Terbiýäni çagalaryňdan gaýgyrma;
terbiýe taýagy olary öldürmez[+].


14Eger sen olary taýak bilen ursaň,
janlaryny ölüler dünýäsinden[†] halas edersiň.


15Oglum, seniň ýüregiň akylly bolsa,
meniň ýüregim hem şatlanar.


16Sen dogry sözläniňde,
meniň göwnüm şatlanar.


17Günäkärlere gözüň gitmesin,
mydam Rebden[†] gorkup gez[+].


18Çünki seniň geljegiň bolar ahyryn,
umydyň üzülmez[+].


19Oglum, diňle, sen akylly bol,
ýüregiňi dogry ýola sal.


20Şerap içegenleriň ýa-da
et iýegenleriň arasynda bolma[+].


21Çünki içegen we iýegen har düşer,
ukuçyllyk bolsa adama ýyrtyk jul geýdirýändir[†].


22Ataňy diňle, ol seni dünýä inderdi,
eneňi ýigrenme garran wagtynda[+].


23Hakykaty satyn al, ony satma.
Danalygy, öwüdi, paýhasy hem satyn al.


24Dogruçylyň atasy köp begener,
parasatly perzendi dünýä inderen, oňa guwanar.


25Ata-eneň guwansyn,
seni dogran begensin.


26Oglum, ýüregiňi maňa bagla,
gözleriňi meniň ýollaryma dik.


27Çünki loly[†] düýpsüz gorpdur,
kemçin-de dar guýudyr[+].


28Ol garakçy kimin ýolda peýläp durup,
wepasyzlaryň sanyny artdyrýar[+].


29Ah çekýän kim? Wah çekýän kim? Jenjel kimiňki? Nala kimiňki?
Sebäpsiz ýaralanan kim? Gözleri gyzaran kim?


30Şerabyň başynda uzak oturýanlaryňky,
garyşyk içgini içip görýänleriňki[+].


31Şerabyň alyna, pyýalada öwşün atyşyna,
aňsatlyk bilen aşak sarkýanyna bakma[+].


32Soňunda ýylan kimin çakýandyr,
alahöwren bolup sokýandyr.


33Gözleriň geň-taň zatlary görer,
seniň aňyň egri sözler aýdar.


34Sen kä deňiz ortasynda ýatan ýaly,
kä gäminiň bogaldagynda oturan ýaly bolarsyň.


35«Meni urdular, agyry duýmadym; meni ýençdiler, ony bilmedim.
Ýaňadan içmek üçin, haçan turaryn?» diýersiň[+].


#### 24‑nji bap

1Ýamanlara gözüň gitmesin,
olar bilen bile bolmak isleme[+].


2Çünki olaryň göwni zorluk barada pikir edýändir,
dilleri içigaraçylygy gepleýändir[+].


3Öý danalyk bilen gurulýandyr,
düşünje bilenem berkarar edilýändir.


4Bilim bilen öýüň içi
gymmatly hem ýakymly baýlykdan dolýandyr[+].


5Parasatly adam güýçlülerden güýçlüdir,
bilimli adam öz güýjüni artdyrar[+].


6Çünki sen urşuňy sagdyn maslahat bilen alyp barýarsyň,
maslahatçynyň köp ýerinde ýeňiş bardyr[+].


7Akmak[†] üçin danalyk örän belentdedir,
mejlisde[†] ol agzyny açyp bilmeýär.


8Niýetini ýamana dikýäne
pitneçi diýilýändir.


9Akmaklygy niýetlemek günädir,
masgaralaýjy bolsa adamlara ýigrenjidir[+].


10Agyr günde tapdan düşseň,
seniň güýjüň azdyr[+].


11Ölüme alnyp barylýanlary halas et,
büdräp barýanlary yzyna çek[+].


12Eger sen: «Biz bilmedik» diýseň,
ýürekleri Synaýan muny bilmezmi?
Seniň janyňy Goraýan ony aňmazmy?
Ol her kime işine laýyk gaýtarmazmy[+]?


13Oglum, bal iý, çünki ol ýakymlydyr,
bal damagyňa datlydyr[+].


14Danalyk hem seniň janyňa bal ýalydyr,
ony tapsaň, geljegiňi taparsyň.
Umydyň üzülmez[+].


15Erbet adam ýaly dogruçylyň mesgenine garşy bukuda ýatma,
onuň ýurduny ýykma[+].


16Çünki dogruçyl adam ýedi gezek ýykylsa-da, ýerden galýandyr,
erbedi betbagtlyk ýykýandyr[+].


17Duşmanyň ýykylanda şatlanma,
büdrese ýüregiň begenmesin[+].


18Ýogsa ony Reb[†] görüp, Ol senden närazy bolar,
gaharyny duşmanyňdan sowar[+].


19Ýamanlyk edýänler üçin gaharyňy getirme,
erbetlere gözüň gitmesin[+].


20Çünki olaryň geljegi bolmaz,
erbetleriň çyrasy öçer[+].


21Oglum, Rebden hem patyşadan gork.
Olara garşy pitneçiler bilen gatnaşyk etme[+].


22Çünki olaryň betbagtlygy duýdansyz geler,
Reb hem patyşadan ýetjek weýrançylygy kim biler?


23Şular hem akyldarlaryň sözleridir:
Hökümde tarapgöýlik etmek ýagşy däldir[+].


24Erbede: «Sen dogrusyň» diýeni halklar näletlär,
ony milletler[†] ýigrener[+].


25Karar çykarýanlaryň şähdi şat bolar,
olara ýagşy alkyşlar geler.


26Dogry jogap
dodagyňdan ogşalýan ýalydyr.


27Daşardaky işleriňi bitir,
ekin meýdanyňy tertibe sal,
soňra öýüňi gur.


28Ýakynyňa sebäpsiz ýere şaýatlyk etme,
diliň bilen aldama[+].


29«Maňa näme eden bolsa, menem şony ederin,
etmişine görä gaýtararyn» diýme[+].


30Men ýalta adamyň meýdanyndan,
kemakylyň üzüm bagynyň gapdalyndan geçdim.


31Ine, bar ýeri haşal ot basan eken,
üstüni bürmek örten eken,
daşyndaky diwary ýykylan eken.


32Nazar saldym hem oýa batdym,
görenimden sapak aldym.


33-34Birazajyk uklamak, biraz irkilmek üçin,
gyşaryp gol gowşuranyňda,
garyplyk galtaman ýaly,
mätäçlik ýaragly adam mysaly başyňdan iner[+].


#### 25‑nji bap


1Bular hem Süleýmanyň[†] pähimleridir. Olary Ýahuda patyşasy Hizkiýanyň emeldarlary göçürip alypdyrlar[+].


2Ýaşyryn iş Hudaýyň şöhratydyr[†],
işi derňemek bolsa patyşanyň şöhratydyr[†][+].


3Asman belent, ýeriň aşagy çuň;
patyşanyň ýüregi hem şeýledir,
ony derňäp bolýan däldir.


4Kümüşden hapany aýyr,
zergäre bir gap bolar.


5Erbet adamy patyşanyň huzuryndan aýyr,
şonda tagt dogruçyllyk bilen berkarar bolar[+].


6Patyşanyň huzurynda özüňi ýokary tutma,
beýikleriň ornunda durma[+].


7Çünki asylzadalaryň öňünde kiçelmegiňden,
emeldaryň saňa: «Töre geç» diýmegi gowudyr.
Gözüň gören zadyny
8derrew kaza getirme.
Soňra ýakynyň seni utandyranda näme edersiň?


9Dawany ýakynyň özi bilen et,
başganyň syryny paş etme.


10Ýogsa eşiden adam seni uýada goýar,
hemişe ýaman atly bolarsyň.


11Ýerinde aýdylan söz kümüş mejimäniň içinde goýlan
altyn alma ýalydyr[+].


12Diňleýän gulaga akyldaryň käýinji
tylla ysyrga we altyn bezeg ýalydyr[+].


13Sadyk ilçi özüni iberenler üçin,
orak wagtynda garyň salkynlygy ýalydyr.
Ol öz hojaýynynyň nepesini janlandyrar[+].


14Berilmedik sowgat bilen öwünýän adam
ýagmyrsyz bulut we boş ýel ýalydyr[+].


15Hökümdar sabyr bilen yrylýandyr,
mylaýym söz iň kütegiň hem aňyna ýetýändir.


16Bal tapdyňmy? Ýeterlik iý,
aşa düşüp gusaýma[+].


17Ýakynyň öýüne ýygy-ýygy barmakdan aýagyňy kes,
senden irip, seni ýigrenäýmesin.


18Ýakynyna garşy galp şaýatlyk edýän adam
gürzüdir, gylyçdyr, ýiti okdur[+].


19Aladaly günde wepasyz adama ynanmak,
çüýrük dişe we maýyp aýaga ynanan ýalydyr.


20Gamly ýürege aýdym aýtmak
sowuk howada geýim çykarmak we ýara[*] sirke guýmak ýalydyr.


21Eger duşmanyň aç bolsa, oňa nan ber,
suwsan bolsa suw ber[+].


22Şonda onuň başyna köz goýarsyň,
Reb[†] seni sylaglar[+].


23Demirgazyk ýeli ýagyş getirýändir,
gybatkeş dil ýüzleri gaharly edýändir.


24Igenjeň aýal bilen öýde ýaşandan,
üçegiň bir burçunda ýaşamak gowudyr[+].


25Uzak ýurtdan gelen hoş habar
teşne bokurdaga sowuk suw ýalydyr[+].


26Erbetleriň öňünde ýan beren dogruçyl adam
bulandyrylan çeşme, hapalanan bulak mysalydyr.


27Baly köp iýmek ýagşy däldir,
şöhratparazlykdan[†] şöhrat gözlemek gowy däldir.


28Özüne buýrup bilmeýän kişi
diwarsyz, weýran edilen şäher kimindir.


#### 26-njy bap

1Tomusda gar we orak döwründe ýagyn ýaly,
akmaga hem hormat ýaraşýan däldir[+].


2Serçäniň eýläk-beýläk uçuşy ýaly, garlawajyň uçup gidişi kimin,
sebäpsiz näletem täsir etmez[+].


3Ata gamçy, eşege nogta,
akmagyň ýagyrnysyna-da taýak ýaraşýandyr[+].


4Akylsyzyň akmaklygyna görä jogap berme,
ýogsa senem oňa meňzärsiň.


5Akylsyza akmaklygyna görä jogap ber,
ýogsa özüni akylly saýar[+].


6Akmagyň üsti bilen habar ýollaýan
özüne zyýan eder hem azap çeker.


7Ysmazyň aýagy nähili salparýan bolsa,
akmagyň agzyndaky pähim hem şeýledir.


8Daşy sapana berk daňyp goýan adam nähili bolsa,
akmaga hormat goýýan-da şeýledir[+].


9Serhoşuň eline batan tiken nähili bolsa,
pähim-de akmagyň agzynda şeýledir.


10Duş geleni ýaralaýan kemançy nähili bolsa,
akmagy, bir ötegçini hakyna tutýan hem şeýledir.


11Öz gusugyna öwrülip gelýän it nähili bolsa,
akmaklygyny gaýtalaýan akmak[†] hem şeýledir[+].


12Öz gözüne akyldar görünýän adamy gördüňmi?
Akmaga bolan umyt onuňkydan köpdür[+].


13Ýalta: «Köçede arslan,
ýolda ýolbars bar» diýýändir[+].


14Gapy öz petlelerinde nähili aýlanýan bolsa,
ýalta-da öz düşeginde şeýledir.


15Ýalta elini tabaga uzadyp,
ony agzyna ýetirmäge ýadaýandyr[+].


16Ýalta öz gözüne
sagdyn pikirli jogap berýän ýedi kişiden-de akyllydyr.


17Özüne degişli bolmadyk dawa goşulýan
geçip barýan itiň gulagyndan tutýan adam ýalydyr.


18-19Öz ýakynyny aldap:
«Men oýun edýän ahyryn» diýýän adam
gor, ok we ölüm ýagdyrýan kişi ýalydyr.


20Odun gutaranda, ot sönýändir,
şugulçynyň ýok ýerinde dawa tükenýändir[+].


21Kömür köz üçin, odun ot üçin,
jenjelçi dawa tutaşdyrmak üçin gerek.


22Gybatkeşiň sözleri datly lukma kimindir,
olar hut içiňe siňýändir[+].


23Süýji dilli hem ýaman ýürekli adam
kümüş suwy çaýylan toýun gap ýalydyr[+].


24Ýigrenjini dili bilen örtýändir,
göwnünde bolsa hile saklaýandyr,


25onuň mylaýym gepleýşine ynanma,
çünki ýüreginde ýedi ýigrenç bardyr[+].


26Ýigrenjini hile bilen örtse-de,
ýamanlygy jemagata aýan bolýandyr.


27Kim gorp gazsa, oňa özi ýykylar,
kim ýokary daş togalasa, ol öz üstüne gaýdar[+].


28Ýalançy dil ynjydýan adamlaryny ýigrenýändir,
ýaranjaňlyk edýän dil heläkçilik döredýändir.


#### 27‑nji bap

1Ertirki günüň barada öwünme,
çünki sen günüň näme getirjegini bilýän dälsiň[+].


2Seni öz agzyň däl, başgalar öwsün,
öz diliň däl, keseki öwsün.


3Daş agyrdyr, çäge ýükdür,
ýöne akmagyň meçew bermegi ol ikisinden-de agyrdyr[+].


4Gazap zabundyr, gahar sil kimindir,
emma gabanjaňlygyň öňünde kim durup biler[+]?


5Açyk käýinç
ýaşyryn söýgüden gowudyr[+].


6Dostuň salan ýarasy wepalylykdandyr,
ýöne duşmanyň posalary köpdür[+].


7Dok adam baly ýigrenýändir,
aç kişä ajy zatlar hem süýjüdir[+].


8Höwürtgesinden daş giden guş nähili bolsa,
öz öýünden daşlaşan adam-da şeýledir.


9Hoşboý ýag we atyr ýüregi şatlandyrýandyr,
ýakynyň ýakymy ýürekden beren maslahatyndadyr.


10Öz ýakynyňy, ataň ýakynyny terk etme,
başyňa bela gelen güni doganyň öýüne gitme,
uzakdaky dogandan, ýakyn goňşy ýagşydyr[+].


11Oglum, akylly bol, meniň ýüregimi şatlandyr,
şonda gyjalat berseler, men jogap bererin[+].


12Paýhasly adam bela-beteri görüp gizlenýändir,
nadan[†] bolsa, öňe geçip zyýan çekýändir[+].


13Nätanşa kepil bolanyň geýimini al,
kesekä kepil bolandan girew al[+].


14Biri daň-säher turup,
gaty ses bilen goňşusyndan saglyk-amanlyk sorasa,
oňa nälet saýylar.


15-16Igenjeň aýal hem üznüksiz damýan damjalar
biri-birine meňzeşdir.
Ol aýaly saklamak
ýeli duruzmak ýa-da sag eliň bilen ýagy gysymyňda saklamak ýalydyr[+].


17Demir demri,
adam adamy ýiteldýändir.


18Injir agajyna seredýän onuň miwesini iýer,
hojaýynyna seredýän hormatly bolar[+].


19Suwuň ýüzünde ýüzüň görnüşi ýaly,
adam ýüreginde hem özi görünýär.


20Ölüler dünýäsiniň[†] we heläkçilik ýeriniň doýmaýşy ýaly,
adamyň gözi-de asla doýýan däldir[+].


21Kümüş göweçde, altyn kürede synalýan bolsa,
adam hem öwgüde synalýandyr[+].


22Akmagy[†] sokuda galla garyp, sokudaşy bilen döwseň-de,
ondan akmaklygy aýrylmaz.


23Öz sürüleriň ýagdaýyny ýagşy bil,
mallaryňa üns ber.


24Çünki baýlyk ebedi däldir,
täç-de elmydama nesilden-nesle geçýän däldir[+].


25Otlar orlup, maýsa görnende,
daglaryň oty ýygnalanda,


26toklular seni geýindirer,
tekeler meýdanyň bahasyny ödär.


27Geçileriň süýdi seniň iýjegiň,
içeriň iýmiti, hyzmatkäriň güzeranyna hem ýeterlik bolar.


#### 28‑nji bap

1Erbet adam hiç kim kowalamasa-da gaçýandyr,
dogruçyl bolsa arslan kimin batyrdyr[+].


2Ýurt gozgalaň etse, serdary[†] köpelýändir,
aň-düşünjeli adam arkaly bolsa, abadanlyk dowam edýändir[+].


3Ejizleri ezýän garyp
hasyly süpürip äkidýän çabga ýalydyr[+].


4Kanuny[†] bozýanlar erbetleri öwýändir,
kanuny[†] saklaýanlar bolsa olar bilen göreşýändir.


5Ýaman adamlar adalata[†] düşünýän däldir,
Rebbi[†] agtarýanlar bolsa oňa doly düşünýändir.


6Sadyk ýolda gezýän garyp
egri ýoldan ýöreýän baýdan ýagşydyr[+].


7Düşünjeli ogul kanuny[†] saklaýar,
horanlar bilen ýoldaş bolan atasyna ysnat getirer.


8Peýda we göterim bilen baýlygyny artdyrýan
ony garyplara sahawat edýän adam üçin ýygnaýandyr[+].


9Kim kanuny[†] diňlemezlik üçin gulagyny dykýan bolsa,
onuň Hudaýdan dilegi-de ýigrenjidir[+].


10Kim dogruçyllary ýaman ýola çekýän bolsa,
öz gazan gorpuna özi ýykylar.
Sadyklar bolsa ýagşylygy miras[†] alarlar[+].


11Baý öz gözüne akyllydyr,
düşünjeli garyp bolsa ony synlap tanaýandyr[+].


12Dogrular üstün çykanda, uly dabara bolýandyr,
emma erbetler güýje eýe bolsa, adamlar bukulýandyr[+].


13Ýazyklaryny ýaşyran üstünlik gazanmaz,
olary boýun alyp terk etse, merhemet tapar[+].


14Mydama Rebden gorkýan adam nähili bagtly!
Ýüregini gataldýanlar bolsa bela uçraýar.


15Ejiz halkyň erbet hökümdary
arlaýan arslan, topulýan aýy ýalydyr[+].


16Düşünjesiz hökümdar juda zalymdyr,
adalatsyz[†] gazanjy ýigrenýän bolsa ömrüni uzaldýandyr.


17Biriniň ganyna galan adam
gabra çenli gaçar,
ony hiç kim goldamasyn[+].


18Sadyk gezýänler halas bolar,
egri ýolly adamlar bolsa duýdansyz ýykylar[+].


19Öz ýerini bejerýäniň nany bol bolar,
boş işlere kowalaşýan garyplyga duçar bolar[+].


20Sadyk adamyň ýalkawy[†] köp bolar,
baýlygyň yzynda hars urýan bolsa jezasyz galmaz[+].


21Tarapgöý bolmak ýagşy däldir,
bir döwüm nan diýip ynsan ýazykly bolar[+].


22Gysganç adam baýlygyň yzynda hars urup,
başyna garyplygyň geljegini bilýän däldir[+].


23Dili bilen ýaranjaňlyk edýänden,
birine käýeýän köp göwün awlar[+].


24Ata-enesini talap, ýene «Bu ýazyk däldir» diýýän
garakçynyň şärigidir[+].


25Açgöz adam jenjelçidir,
Rebbe bil baglaýan bolsa doklukda ýaşar[+].


26Özüne ynanýan akmakdyr[†],
parasatly gezýän bolsa gutular.


27Ýoksula ýardam edýän mätäç bolmaz,
görmezlige salýan bolsa, näletsiz galmaz[+].


28Erbetler güýje eýe bolanda, adamlar bukulýandyr,
olar heläk bolanda bolsa, dogruçyllar güýçlenýändir[+].


#### 29-njy bap

1Köp gezek käýelse-de boýnuýogynlyk edýän
duýdansyz heläkçilige uçrar, melhem ýokdur[+].


2Dogruçyllar güýçlenende, halk begenýändir.
Erbetler höküm sürende, halk ahy-nala çekýändir[+].


3Danalygy söýýän ogul atasyny şatlandyrýandyr,
emma lolulara ýaran bolan mal-mülküni ýoklaýandyr[+].


4Patyşa ýurdy adalat[†] bilen berkidýändir,
para alýan bolsa ony tozdurýandyr.


5Ýakynyna ýaranjaňlyk edýän adam
onuň aýagyna tor gurýandyr[+].


6Ýaman adamyň ýazygy özüne gapandyr,
dogruçyl bolsa aýdym aýdyp şatlanýandyr[+].


7Dogruçyl adam ejizleriň hakyna üns berýändir,
erbet bolsa şu meselä düşünýänem däldir[+].


8Masgaralaýjy adamlar şäherde ot gorsaýandyrlar,
akyldarlar bolsa gahar-gazaby köşeşdirýändirler[+].


9Akylly adam akmak[†] bilen kazyýetde dawalaşanda,
akmak[†] gyzanda-da, gülende-de rahatlyk bermez.


10Ganhor aýypsyz adamlary ýigrenýändir,
hatda dogry adamlaryň janyny almakçy bolýandyr[+].


11Akmak[†] bar gaharyny daşyna çykarýandyr,
akylly adam bolsa gaharyna basalyk berýändir[+].


12Hökümdar ýalan söze gulak salsa,
onuň ähli emeldarlary erbet bolar.


13Garyp bilen zalymyň bir meňzeşligi bar,
ikisiniň gözüne-de Reb[†] ýagtylyk berýär[+].


14Patyşa ejizlere adalatly[†] höküm çykarsa,
onuň tagty ebedi berkarar bolar[+].


15Taýak we käýinç danalyk getirýändir,
başyna goýberilen çaga bolsa enesini utanja goýýandyr[+].


16Erbetler güýçlenende, ýazyk hem köpelýändir,
dogruçyllar bolsa olaryň ýykylýanyny görerler[+].


17Ogluňy terbiýele, ol saňa rahatlyk berer,
özüňe ýakymly bolar[+].


18Gökden aýanlyk[†] bolmasa, halk jylawsyz bolýandyr.
Kanuny[†] berjaý edýän bolsa bagtlydyr[+].


19Gul diňe söz bilen terbiýelenýän däldir,
çünki düşünse-de gulak asmaz.


20Oýlanman gepleýän adamy gördüňmi?
Akmaga bolan umyt onuňkydan köpdür[+].


21Kim guluny ýaşlykdan läliksireden bolsa,
soňunda ony mirasdary[†] etmeli bolar.


22Gaharjaň adam jenjel turuzýandyr,
gazaply adam ýazyk etdirýändir[+].


23Adamyň tekepbirligi ony peseldýändir,
pesgöwünli adam bolsa hormat gazanýandyr[+].


24Ogry bilen şärik bolýan özüni ýigrenýändir,
ol günälenmegi eşitse-de, hiç gepläp bilmeýär[+].


25Adamdan gorkmak duzakdyr,
Rebbe bil baglaýan bolsa aman galýandyr[+].


26Hökümdaryň gözüne ilmek isleýän köpdür,
ýöne adam adalaty[†] Rebden alýandyr[+].


27Adalatsyz[†] adam dogruçyllara ýigrenjidir,
dogry adam hem erbetlere ýigrenjidir.

#### 30-njy bap


1Massaly Ýakeniň ogly Aguryň wajyp sözleri


Şol adam Itiýele sargaýar,
Itiýele we Ukala şeýle diýýär:


2Men adam bolardan samsyk,
ynsan düşünjesi mende ýok.


3Ne danalygy öwrendim,
ne Mukaddesi[†] bildim.


4Kim göge çykyp, aşak indi?
Ýeli owujynda toplan kim?
Suwlary geýiminde oran kim?
Kim ýeriň ähli uçlaryny berkarar etdi?
Onuň ady näme? Onuň oglunyň ady näme?
Bilýäňmi näme[+]?


5Hudaýyň her bir sözi sap hakykatdyr.
Ol Özüne sygynýanlara galkandyr[+].


6Onuň sözlerine hiç zat goşma,
saňa käýinmesin, ýalançy çykaýma[+].


7Men Senden iki zat diledim,
ölmänkäm olary menden gaýgyrma:


8-9Galplygy, ýalan sözlüligi menden daş et,
meni garyp hem, baý hem etme.
Dok bolup: «Rebbim kim?» diýip,
Seni inkär etmezim ýaly,
garyplykda ogurlyk edip,
Hudaýymyň adyna ysnat getirmezim ýaly,
ýeterlik paýymy ber meniň[+][+].


10Hyzmatkäri hojaýynyna ýamanlama,
ýogsa saňa gargyş eder, sen ýazykly çykarsyň[+].


11Şeýle adamlar bar, atasyna gargaýandyr,
enesine alkyş edýän däldir[+].


12Şeýle adamlar bar, özüni tämiz[†] saýýandyr,
aslynda bolsa haramlykdan päklenen däldir[+].


13Adamlar bar, bakyşy şeýle tekepbir,
gabaklary nähili ýokary[+].


14Şeýle adamlar bar,
ýer ýüzünden garyplary,
adamlar arasyndaky mätäçleri symyşlamak üçin
dişleri gylyç, azylary pyçakdyr[+].


15Sülügiň iki gyzy bar:
«Ber! Ber!» diýip gygyrýar.
Üç zat bardyr, hiç doýmaz,
has takygy dört zat «Besdir» diýmez:


16Ölüler dünýäsi[†], önelgesiz ýatgy,
suwdan ganmaýan toprak,
«Besdir» diýmeýän ot.


17Atasyny masgaralap,
enesini diňlemän, har edýän gözi
dere gargalary çokar, bürgütler iýer[+].


18Meni haýran galdyrýan üç zat bar,
dogrusy dört zada akylym ýetmeýär:[+]


19Gökde bürgüdiň ýoly,
gaýada ýylanyň ýoly,
deňizde gäminiň ýoly,
ýigidiň ulugyza bolan ýoly.


20Zyna edýän aýalyň ýoly-da şeýledir:
Ol iýýändir, agzyny süpürip:
«Ýaman iş edemok» diýýändir.


21Üç zatdan ýer sarsýandyr,
ýagny dört zady göterip bilmeýär:


22Gul patyşa bolanda,
akmak[†] iýmitden doýanda,[+]


23Halanmaýan garry gyz äre çykanda,
gyrnak bikesiniň ornuny eýeläninde.


24Dünýäde dört maýda zat bar.
Ýöne olar gaty akyllydyrlar:


25Garynjalar güýçli jandar däldirler,
azygyny welin tomusda taýýarlaýandyrlar[+].


26Gaýa torsuklary kuwwatsyz jandardyr,
ýöne hinini gaýada gurýandyr.


27Çekirtgeleriň patyşasy ýokdur,
ýöne ählisi sap-sap bolup çykýandyr[+].


28Kelpezäni el bilen tutup bolýandyr,
ýöne patyşalaryň köşgünde bolýandyr.


29Gadamy owadan üç zat,
dogrusy ýörişi owadan dört zat bardyr:


30Haýwanlaryň iň batyry,
hiç birinden gaçmaýan arslan.


31Magtanyp ýöreýän horaz we teke,
goşuny ýanynda bolan patyşa[*].


32Eger sen akmak[†] bolup özüňi öwseň
ýa ýamanlygy niýet eden bolsaň,
onda eliňi agzyňa tut[+].


33Çünki süýdi gysmakdan ýag,
burnuňy gysmakdan gan,
gazaby gysmakdan dawa çykýandyr.


#### 31‑nji bap


1Massa patyşasy Lemuwala ejesiniň öwreden wajyp sözleri


2Näme, oglum? Göwrämden önen zürýadym!
Näme diýeýin, Hudaýdan diläp alan oglum?


3Güýjüňi hem ýollaryňy
patyşalary heläkleýän aýallara berme[+].


4Eý, Lemuwal, şerap içmek patyşalara ýaraşmaz,
çakyr hökümdarlara gelişmez[+].


5Olar içip, düzgüni unudaýmasynlar,
ähli ezilenleriň hakyny ýoýaýmasynlar.


6Çakyry heläk bolup barýana,
şeraby ajy hasrat çekýäne bergin[+].


7Olar içip, garyplygyny unutsyn,
azabyny ýada salmasyn.


8Agzyňy dilsizler üçin,
hossarsyzlaryň haky üçin açgyn[+].


9Geple, dogruçyllyk bilen höküm çykar,
garybyň we mätäjiň hakyny alyp ber[+].


10Başarjaň aýaly kim tapyp bilýär?
Onuň gadyr-gymmaty jöwherden ýokarydyr[+].


11Äri oňa ýürekden bil baglaýandyr,
hiç zada mätäç bolmaz.


12Ol ärine ýamanlyk däl-de,
bütin ömrüne ýagşylyk edýändir.


13Ýüňi we zygyry[†] saýlaýandyr,
elleri höwes bilen işleýändir.


14Ol söwda gämileri ýaly,
içerisiniň iýjegini uzakdan getirýändir.


15Entek garaňkyka turup,
içerisine nahar, hyzmatkärlerine tabşyryk berýändir[+].


16Oýlanyp, ekin meýdanyny satyn alýandyr,
eliniň gazanjy bilen üzümleri oturdýandyr.


17Bilini berk guşap,
gollaryna güýjüni toplaýandyr.


18Harydynyň peýdasyny bilýändir,
çyrasy gijesine-de sönýän däldir.


19Elini çarha goýýandyr,
barmaklary igi tutýandyr.


20Garyba eli açykdyr,
mätäje elini uzadýandyr[+].


21Içerisi üçin gardan gorkýan däldir,
çünki bütin içerisi galyň geýinýändir.


22Özi ýorgan köpeýändir,
lybasy nepis keteni we gyrmyzydyr.


23Äri şäher derwezesiniň alnynda tanalýar,
ýurduň ýaşulularynyň[†] arasynda oturýandyr.


24Keteniden lybaslar tikip satýandyr,
söwdagärlere guşaklar eltip berýändir.


25Güýç hem hormat onuň lybasydyr.
Geljege seredip guwanýandyr.


26Danalyk bilen sözleýändir,
dilinde oňat öwütler bardyr.


27Içerisiniň işlerine oňat seredýändir,
ýaltalyk çöregini iýýän däldir.


28Çagalary turup, oňa alkyş aýdýandyr,
äri hem turup, ony taryplaýandyr:


29«Başarjaňlyk bilen işleýän zenan köpdür,
ýöne sen olaryň baryndan ýokarysyň».


30Görmegeýlik aldawçydyr, owadanlyk puçdur,
diňe Rebden[†] gorkýan aýal taryplanýandyr.


31Elleriniň miwesini oňa beriň,
goý, şäher derwezesinde ony işleri öwsün[+].

### Wagyz


Giriş

[1]

[2]

[3]

[4]

[5]

[6]

[7]

[8]

[9]

[10]

[11]

[12]


#### Giriş


Wagyz kitaby


Wagyz kitaby patyşalyk süren Süleýman pygamber tarapyndan ýazylandyr. Ýewreý dilinde kohelet sözi «mugallym» ýa-da «wagyzçy» diýmegi aňladýar. Mukaddes Ýazgylaryň «Eýýup», «Süleýmanyň pähimleri», «Zebur» ýaly, «Wagyz kitaby» hem pähim-paýhasdan doludyr.

Wagyzçy öz kitabynda ynsanlaryň durmuşyna syn edip, ähli zadyň biderekdigini ýüze çykarýar (1:1). Birinjiden, ynsanlar näçe jan çekseler-de, durmuşyň mizemez asyl manysyna ýetip bilmeýärler. Ikinjiden, pähim-paýhas akmaklykdan gowy, emma şonda-da ynsan paýhasy ähli meseleleri çözüp bilmeýär. Üçünjiden, ynsanlar durmuşda bütinleý gapma-garşy bolan ýagdaýlara duş bolýarlar, ynsan paýhasy bu gapma-garşylyklary sazlaşdyryp bilmeýär. Şeýle ýagdaýlaryň iň erbedi hem ynsan ömrüniň hem haýwanlaryňky ýaly ölüm bilen tamamlanyp, olaryň topraga dolanmagydyr. Dördünjiden, Hudaý ynsanlary dogruçyl edip ýaratsa-da, olar hemişe başgalary öz bähbitleri üçin ulanmaga ymtylyp, Hudaýy närazy edýärler. Bäşinjiden, ynsanlar özlerinden soň, hatda ýakyn gelejekde nämeleriň boljakdygyny bilmeýärler. Altynjydan, Hudaý ynsanlary öz orunlaryny biler ýaly edýär. Iň soňkusy-da, Hudaý ähli zatlaryň tertibini we ornuny kesgitledi, ynsan olary üýtgedip bilmez. Şoňa görä-de, pähim-paýhas şulara eýermegi maslahat berýär:

1. Ynsandygyňa şükür edip, durmuşdan lezzet al.

2. Ýetip bilmejek maksatlaryňa ymtylma.

3. Durmuş ýörelgäňde paýhasly bol.

4. Hudaýdan gork we Onuň buýruklaryny berjaý et (12:13).

Wagyzçy öz kitabynyň ahyrynda Hudaýa ýüregimiziň töründen orun berip, Onuň buýruklaryna laýyklykda manyly, maksatly we şadyýan durmuşda ýaşamagy ündeýär.

Durmuşyň manysy barmyka? 1:1–2:26
Durmuş barada pikir ýöretmeler3:1–11:8
Jemleýji nesihat11:9–12:8
Soňky söz12:9-14

#### 1‑nji bap


Bar zat biderekdir

1Bu Iýerusalimde[†] patyşalyk eden Dawudyň[†] ogly Wagyzçynyň sözleridir[+]. 2Wagyzçy: «Biderek! Biderek! Bary biderek!» diýýär[+].

3Ynsan Günüň astynda çekýän zähmetinden näme peýda tapýar[+]? 4Bir nesil gidip, bir nesil gelýär; emma bu dünýä ebedilik galýar[+]. 5Gün dogýar, ýaşýar; öz dogjak ýerine tarap howlugýar[+]. 6Ýel günorta tarap öwüsýär, soňra demirgazyga öwrülýär. Ol töwerege aýlanyp-aýlanyp, ýene öz aýlawyna dolanýar. 7Ähli derýalar deňze akýar, emma deňiz dolmaýar. Derýalar täzeden akmak[†] üçin öz akýan ýerine dolanýarlar[+]. 8Bar zat irizýär. Muny söz bilen beýan edip bolmaz. Göz görmekden doýmaýar, gulak-da eşitmekden[+]. 9Näme bolan bolsa, ýene şol bolar, näme edilen bolsa, ýene şol ediler. Günüň astynda täze zat ýok[+]. 10«Seret, ine, şu täze» diýip boljak zat barmy? Ol owaldan bardy, bizden öňem bolupdyr. 11Öňki bolup geçeni hiç kim ýatlamaz; indiki geljekler-de häzirki hem soňky boljak zatlary ýatlamaz[+].


Paýhasa eýe bolmak salgyma çapmak ýalydyr

12Men, Wagyzçy, Iýerusalimde[†] Ysraýylyň[†] patyşasydym. 13Gögüň astynda edilýän ähli zatlar barada paýhas bilen gözleg hem barlag geçirmegi ýüregime düwdüm. Işli bolsunlar diýip, bu Hudaýyň ynsanlara beren agyr ýumşudyr[+]. 14Günüň astynda edilýän ähli işleri gördüm; ine, bary biderek, salgyma çapmak.


15«Egrini göneldip bolmaz; ýok zady-da sanap bolmaz»[+].


16Öz-özüme şeýle diýdim: «Ine, men beýik bolup, paýhasda özümden öň Iýerusalimde[†] hökmürowanlyk edenleriň hemmesinden ozdum. Ýüregim paýhas bilen bilime baýdy»[+]. 17Akyldarlyga, telbelikdir akmaklyga düşünmäge ýüregimi berdim. Munuň-da salgyma çapmakdygyny bildim.


18«Paýhas näçe köp bolsa, gussa-da şonça köpdür.
Bilimini artdyrýanlar, derdini-de artdyrýandyrlar»[+].

#### 2‑nji bap


Lezzet biderekdir

1Öz-özüme şeýle diýdim: «Gel, seni lezzet bilen synaýyn, lezzet al». Emma bu-da biderek boldy. 2Gülki barada: «Akmaklyk», lezzet barada: «Näme peýda getirýär?» diýdim[+]. 3Bedenime şerap bilen lezzet bermegi, akmaklyga urmagy ýüregime düwdüm, ýüregim maňa entegem paýhas bilen ýol görkezýärdi. Men muny öz gysga ömürleriniň dowamynda gögüň astynda ederleri ýaly, ynsanlar üçin nämäniň ýagşydygyny bilmek üçin etdim.

4Beýik işler etdim: jaýlar gurdum, üzüm agaçlaryny ekdim,[+] 5özüme bakjalar we seýil baglaryny edindim; olarda her hili miweli agaçlary ekdim[+]. 6Ösüp oturan baglary suwarmak üçin, howuzlar edindim. 7Gullardyr gyrnaklar satyn aldym; öz öýümde doglan gullarym bardy, süri-süri mal-garam bardy. Olar menden öň Iýerusalimde[†] bolanlaryňkydan köpdi. 8Özüm üçin altyn, kümüş we patyşalaryň, welaýatlaryň hazynalaryny topladym. Erkekdir aýal aýdymçylary hakyna tutdum. Islendik erkegiň göwnüne ýaramly gözel gyrnak aýallar edindim[+]. 9Şeýdip, men beýgelip, özümden öň Iýerusalimde bolanlaryň ählisinden ozdum. Paýhasym şonda-da meniň bilendi[+]. 10Gözlerimiň islän zadyny gaýgyrmadym; ýüregimi hiç bir lezzetden mahrum etmedim; kalbym eden her işimden lezzet aldy. Bu çeken ähli zähmetimiň muzdudy. 11Onsoň ellerimiň eden ähli işlerine, çeken ähli zähmetime seretdim. Ine, bularyň bary biderekdi, salgyma çapmakdy. Günüň astynda hiç bir peýdaly zat ýokdy[+].


Akylly-da, akylsyz-da unudylar

12Soňra men ünsümi akyldarlyga, telbelige we akmaklyga tarap gönükdirdim. Patyşanyň ýerine geljek adam eýýäm edilen işlerden başga näme edip biler? 13Ýagtylygyň garaňkylykdan bähbitli bolşy kimin, akyldarlygyň hem akmaklykdan bähbitlidigini bildim. 14«Akyllynyň gözleri başyndadyr; akylsyz bolsa garaňkylykda gezýändir. Emma hemmesiniň takdyrynyň bir ekenligini bildim»[+]. 15Onsoň men öz-özüme: «Akylsyzyň başyna gelen meniň-de başyma geler. Onda akylly bolmagymyň peýdasy näme?» Öz-özüme: «Bu-da biderek» diýdim. 16Çünki akylly-da akylsyz kimin unudylar, geljekde hemmeler unudylar. Näme üçin akylly akylsyz kimin ölýär[+]? 17Şonuň üçin durmuşy ýigrendim, çünki Günüň astynda edilýän işler maňa hasrat getirdi. Bary biderek, salgyma çapmak.

18Men Günüň astynda çeken ähli zähmetimi ýigrendim, çünki men bar gazanjymy özümden soň geljege goýup gitmeli[+]. 19Onuň akylly ýa-da akylsyz boljakdygyny kim bilýär? Muňa garamazdan, olar Günüň astynda paýhas bilen çeken bütin zähmetime eýelik ederler. Bu-da biderek. 20Şeýdip, men Günüň astynda çeken bütin zähmetimden umydymy üzdüm. 21Çünki adam paýhas, bilim we ussatlyk bilen zähmet çekýär, ýöne ol baryny hiç bir zähmet çekmedik başga adama galdyrmaly bolýar. Bu-da biderek, uly adalatsyzlyk[†]! 22Ynsanlar Günüň astynda çeken ähli zähmetinden, özüne zor salmakdan näme peýda tapýar? 23Olaryň bütin ömri dertden, zähmeti gussadan doly; ýüregi gijesine-de rahatlanmaýar. Bu-da biderek![+]

24Adama iýip-içmekden we çeken zähmetinden lezzet almakdan başga gowy zat ýok. Emma munuň-da Hudaýdandygyna göz ýetirdim[+]. 25Çünki kim Onsuz iýip, lezzet alyp bilýär? 26Çünki Hudaý paýhasy, bilimi we şatlygy Özüni razy edene berýändir. Günäli adama bolsa, Hudaýy razy edene bersin diýip toplamak, ýygnamak işini berýär. Bu-da biderek, salgyma çapmak[+].

#### 3‑nji bap


Her zadyň öz wagty bar

1Her zadyň öz möwriti bar, gögüň astynda her zadyň öz wagty bar:

2Dogulmagyň öz wagty bar, ölmegiň öz wagty;
ekmegiň öz wagty bar, ormagyň öz wagty[+].
3Öldürmegiň öz wagty bar, şypa bermegiň öz wagty;
ýumurmagyň öz wagty bar, dikeltmegiň öz wagty.
4Aglamagyň öz wagty bar, gülmegiň öz wagty;
ýas tutmagyň öz wagty bar, tans etmegiň öz wagty[+].
5Daşlary pytratmagyň öz wagty bar,
daş üýşürmegiň öz wagty;
gujak açmagyň öz wagty bar, ondan saklanmagyň öz wagty.
6Agtarmagyň öz wagty bar, ýitirmegiň öz wagty,
saklamagyň öz wagty bar, zyňmagyň öz wagty.
7Ýyrtmagyň öz wagty bar, tikmegiň öz wagty;
dymmagyň öz wagty bar, geplemegiň öz wagty[+].
8Söýmegiň öz wagty bar, ýigrenmegiň öz wagty;
urşuň öz wagty bar, parahatçylygyň öz wagty.


Ynsanyň paýy

9Işleýäne çekýän zähmetinden näme peýda bar[+]? 10Ynsanlara işli bolarlary ýaly Hudaýyň beren işini gördüm[+]. 11Hudaý ähli zady öz wagtynda gözel etdi. Şeýle hem ebediligi ynsanyň ýüregine saldy, ýöne şonda-da olar Hudaýyň owaldan ahyra çenli eden işini aňlap bilmezler[+]. 12Ynsan üçin şatlanmakdan we ömürboýy ýagşylyk etmekden gowy zadyň ýokdugyny bilýärin[+]. 13Her kesiň iýip-içip, öz bar zähmetinden lezzet almagy Hudaýyň beren sylagydyr[+]. 14Men Hudaýyň eden her işiniň ebedi galjakdygyny bilýärin; oňa hiç zady goşup bolmaz, ondan hiç zady aýryp bolmaz. Hudaý bu işlerini hemmeler Özünden gorksunlar diýip etdi. 15Häzir näme bar bolsa, ol öň hem bolandyr; geljekde boljak häzir hem bardyr. Hudaý öteni ýene gaýtarýar[+].

16Men ýene Günüň astynda kazylykda adalatyň[†] deregine-de, dogrulygyň deregine-de pisligiň bardygyny gördüm. 17Içimden: «Hudaý dogry adama hem, erbet adama hem kazylyk eder; çünki Hudaýyň Özi her mesele, her iş üçin wagt belledi» diýdim[+].

18Ynsanlar barada içimden: «Özleriniň haýwanlar ýalydyklaryny görsünler diýip, Hudaý ynsanlary synaýar» diýdim[+]. 19Ynsanlaryň-da, haýwanlaryň-da takdyry birdir. Biri nähili ölýän bolsa, beýlekisi-de şeýle ölýär; hemmesiniň bir demi bar; adam haýwandan üstün däldir, çünki bary biderek[+]. 20Ählisi bir ýere gidýär; ählisi toprakdandyr, ählisi-de ýene topraga dolanýar[+]. 21Ynsanlaryň ruhy[†] ýokaryk galýarmy, haýwanlaryň ruhy aşak ýere inýärmi, kim bilýär? 22Şeýdip, men ynsana öz eden işinden lezzet almakdan başga ýagşy zadyň ýokdugyny gördüm, çünki bu onuň muzdudyr. Dünýäden ötenden soň, näme boljagyny görkezmek üçin hiç kim ynsany yzyna getirip bilmez[+].

#### 4‑nji bap


Dünýäniň ezýetleri

1Men ýene Günüň astynda edilýän bar zulumlary gördüm. Ezilýänleriň gözýaşlaryny gördüm, olara teselli berýän ýokdy. Güýç olary ezýänleriň elindedi, ezilýänlere teselli berýän ýokdy[+]. 2-3Bireýýäm ölüp gidenleri dirilerden bagtly saýdym. Emma entek dogulmadyk, Günüň astynda edilýän pis işleri görmedik, bularyň ikisinden-de bagtlydyr[+][+].

4Men ýene-de bir adamyň bar çeken zähmetiniň, ussatlyk bilen eden ähli işleriniň goňşusyna bolan göriplik zerarly edilendigini gördüm. Bu-da biderek, salgyma çapmak.


5«Akylsyz goluny gowşuryp oturyp, özüni heläk edýär»[+].


6Emma bir owuç asudalyk iki owuç zähmetden we salgyma çapmakdan gowudyr[+].

7Men Günüň astynda ýene-de bir bidereklik gördüm: 8Ine, bir ýalňyz adam bardy; onuň ne ogly bardy, ne-de dogany. Çekýän zähmetiniň soňy ýokdy, ýöne şonda-da gözi baýlykdan doýmaýardy. Ol: «Men kim üçin zähmet çekýärin? Kim üçin özümi lezzet almakdan mahrum edýärin?» diýip sorady. Bu-da biderek, ýowuz ýumuş[+].

9Iki adam bir adamdan ýagşydyr, çünki zähmetleri üçin ýagşy muzd alýarlar. 10Eger biri ýykylsa, beýlekisi ýoldaşyny galdyrar. Emma ýykylanda ýeke bolanyň halyna waý! Ýykylsa ony galdyrjak ýokdur. 11Iki kişi bile ýatsa, ýylnarlar; emma ýeke kişi nähili ýylnyp biler[+]? 12Biriniň ýeke kişiden üstün çykmagy ähtimal[†], ýöne iki kişi oňa garşylyk görkezer. Üç tar ýüp aňsatlyk bilen üzülmez.

13Maslahata gulak goýmaýan garry, akylsyz patyşadan garyp, akylly ýigit ýagşydyr. 14Hakykatdan-da, öz ýurdunda garyp doglan hem bolsa, bendilikden boşan patyşa bolup biler[+]. 15Men Günüň astynda gezip ýören ähli ynsanlaryň, patyşanyň ornuny eýelän bu ýigidiň yzyna eýerýändigini gördüm. 16Onuň baştutanlyk edýän ähli halky san-sajaksyzdy. Emma soň gelenler ondan razy bolmazlar. Elbetde, bu-da biderek, salgyma çapmak. 17Hudaýyň öýüne giden mahalyň hereketleriňe esewan et; Hudaýy diňlemek üçin huzuryna gelmek, akylsyzlar tarapyndan hödürlenen gurbanlykdan[†] oňatdyr; çünki olar ýamanlyk edýänlerini bilýän däldirler[+].

#### 5‑nji bap


Hudaýdan gorkmaly

1Hiç haçan alňasaklyk bilen gepleme, Hudaýyň huzurynda ýürek sözüni aýtmaga howlukma; çünki Hudaý gökdedir, sen ýerdesiň. Şonuň üçin az sözle[+].

2Düýşüň gaýgy-aladanyň köpdügi üçin gelşi ýaly, samsyk gep-de, köp sözlülikden gelýändir[+].

3Hudaýa aýdylan hudaýýolyňy gijikdirme. Çünki Hudaý akylzyslardan hoşal däldir; wadaňy berjaý et[+]. 4Wada bermezlik wada berip, ony berjaý etmezlikden ýagşydyr[+]. 5Diliň saňa günä etdirmesin; Hudaýyň ilçisiniň öňünde: «Wadam säwlik» diýme. Näme üçin Hudaý seniň sözüňe gaharlanyp, elleriňiň işini ýok etsin[+]? 6Köp hyýallylyk we boş sözler biderekdir; sen Hudaýdan gork[+].


Ynsana zähmetinden lezzet almak ýaramlydyr

7Eger ýurtda garyplaryň ezilişini, adalatyň[†] we dogrulygyň bozulyşyny görseň, muňa haýran galma; çünki her ýokary wezipeliniň üstünden özünden ýokary baştutan goýulýar we olaryň üstünde özlerinden ýokary bolanlar bar[+]. 8Hemmeler ekin meýdandan peýda görýär, hatda patyşa hem ondan girdeji alýar.

9Puly söýýän, puldan doýmaz, baýlygy söýýän-de, gazançdan. Bu-da biderek. 10Harytlar köpelende, ony iýýänler-de köpelýändir; gözleri bilen görmekden başga eýesine ondan näme haýyr bar?

11Az iýse-de, köp iýse-de, zähmetkeşiň ukusy süýjüdir. Emma baýyň baýlygy ony ukudan saklar.

12Günüň astynda bir erbet dert gördüm: toplanan baýlyk eýesine zelel getirdi[+]. 13Baýlyk betbagtçylyk bilen ýok bolup gitdi. Çagalary bolsa-da, olara bermäge hiç zat galmaz. 14Enesinden nähili doglan bolsa, bu dünýäden şeýle-de gider. Zähmetinden hiç bir zady elinde göterip, özi bilen äkidip bilmez[+]. 15Bu-da bir erbet dertdir: nähili gelen bolsa, şeýle-de gider. Boş ýere çeken zähmetiniň oňa näme haýry bar[+]? 16Ömürboýy çöregini garaňkylyk, gaýgy-gussalyk, hassalyk we gazap içinde iýýändir.

17Ine, meniň görenim şudur: ynsana iýip-içip, Hudaýyň özüne beren gysga ömrüniň içinde Günüň astynda çekýän bütin zähmetinden lezzet almak ýaramlydyr; çünki bu onuň takdyrydyr. 18Şeýle hem Hudaý bir adama baýlyk, mal-mülk berip, oňa bulardan lezzet almaga, takdyryna kaýyl bolup, öz zähmetinden lezzet almaga kuwwat beren bolsa, bu Hudaýyň peşgeşidir[+]. 19Ynsan ömrüniň günlerini köp ýatlamaz, çünki Hudaý onuň kalbyny şatlyk bilen eýeleýär.

#### 6-njy bap


Ynsan üçin nämäniň gowudygyny kim bilýär?

1Günüň astynda gören bir erbet zadym bar, bu ynsana agram salýar[+]. 2Hudaý adama baýlyk, mal-mülk we abraý berýär, ähli islän zadyndan kemlik edýäni ýok, ýöne oňa bulardan lezzet almaga mümkinçilik bermeýär, ony bir keseki iýýär. Bu biderek, erbet dertdir[+].

3Eger bir adam ýüz çaganyň atasy bolup, köp ýyl ýaşasa, ömri uzak bolup, ýöne durmuşyň näz-nygmatlaryndan lezzet almasa, hormat bilen jaýlanylmasa, meniň üçin öli doglan çaga ondan gowudyr[+]. 4Çünki öli çaga biderek dogulýar, garaňkylyk içinde ýitip gidýär, ady garaňkylyga örtülýär. 5Şeýle hem ol ne Güni gördi, ne-de bir zat bildi. Emma bu çaganyň rahatlygy ol adamyňkydan artykdyr. 6Ol adam iki müň ýyl ýaşasa-da, abadanlykdan lezzet alsa-da, ahyrynda beýlekiler ýaly ol hem ötüp gitmeýärmi?

7Ynsanyň bar zähmeti agzy üçindir, ýöne şonda-da ol hiç kanagatlanmaz[+]. 8Akyllynyň akylsyzdan näme artygy bar? Garyp ynsanlaryň öňünde nähili gezmelidigini bilse-de, munuň oňa näme haýry bar[+]? 9Baryňa kanagat etmek kalbyň arzuw etmesinden ýagşydyr. Bu-da biderek, salgyma çapmak. 10Näme bar bolsa, oňa eýýäm at goýlandyr; ynsanyň nämedigi bellidir. Ol özünden güýçli bilen dawalaşyp bilmez[+]. 11Köp söz biderekligi artdyrýar; munuň ynsana näme peýdasy bar[+]? 12Biderek durmuşynda, kölege kimin geçip gidýän gysga ömrüniň günlerinde ynsan üçin nämäniň gowudygyny kim bilýär? Bu dünýäden gidenden soň, Günüň astynda näme boljakdygyny ynsana kim aýdyp biler[+]?

#### 7‑nji bap


Danalaryň maslahaty

1Ýagşy at hoşboý ysly ýagdan, ölüm güni dogluş gününden gowudyr[+]. 2Ýas öýüne gitmek toý öýüne gitmekden gowudyr. Çünki her kesiň ahyry ölümdir; ýaşaýanlar muny ýatda saklasynlar[+]. 3Gussa gülküden ýagşydyr, çünki ýüzüň gamgyn bolmagyndan ýürek gowulanýandyr[+]. 4Akyllynyň ýüregi ýas öýündedir; akylsyzyň ýüregi bolsa hezillik öýündedir.

5Biakylyň aýdymyndan akyllynyň käýinji ýagşydyr[+]. 6Dogrudan-da, akylsyzyň gülküsi gazanyň astynda ýanýan ýandagyň şatyrdysy ýalydyr. Bu-da biderek. 7Haram gazanç akyllyny akylyndan azaşdyrýar, para ýüregi azdyrýar[+].

8«Öňüm gelenden soňum gelsin» diýlendir; sabyrly tekepbirden gowudyr[+]. 9Tizgahar bolma, çünki gahar akylsyzlaryň gursagynda ornaşýar. 10«Näme üçin geçen günler bu günden gowudy?» diýip sorama, çünki bu sowaly paýhas bilen soramaýarsyň.

11Danalyk miras[†] kimin gowudyr; dünýäde ýaşaýanlar üçin haýyrlydyr. 12Danalygyň saýasy puluň saýasy kimindir. Bilimiň bähbidi budur: danalyk oňa eýe bolanlara ýaşaýyş berýär.

13Hudaýyň işine seret; Onuň egreldenini kim dograldyp bilýär[+]? 14Ýagşy günde şat bol, gara günde muny ýatla: ynsan özünden soň näme boljagyny bilmesin diýip, Hudaý ýagşylygy-da, betbagtlygy-da ýaratdy.


Netijesiz durmuş

15Netijesiz ömrümde bar zady gördüm: dogry adam dogrulygynda ýok bolýar, pis adam pisliginde ömrüni uzaldýar[+]. 16Öte dogry bolma, öte akyldarlyk etme. Näme üçin özüňi heläk etjek? 17Gaty erbet bolma, akmagam bolma. Näme üçin öz wagtyňdan öň ölmeli[+]? 18Bu duýduryşlaryň birine ýapyşyp, beýlekisinden el çekmezligiň gowudyr, çünki Hudaýdan gorkýan adam bulary tutar.

19Paýhas dana adamy şäherdäki on hökümdardan has güýçli edýändir[+].

20Dogrusy, ýer ýüzünde diňe ýagşylyk edip, hiç bir günä etmeýän dogry adam ýok[+].

21Adamlaryň diýýän her sözüne üns berme, ýogsam hyzmatkäriň saňa edýän gargyşyny eşidersiň[+]. 22Seniň hem başgalara telim gezek gargandygyňy kalbyň bilýändir.

23Bularyň baryny paýhas bilen synadym; «Dana bolaryn» diýdim. Emma ol menden uzakdy. 24Uzak, gaty çuň bolan zady kim tapyp biler[+]? 25Men akyldarlygy, soraglarymyň jogabyny bilmäge, agtaryp tapmaga, pisligiň akmaklykdygyny, akmaklygyň telbelikdigini bilmäge ýüregimi gönükdirdim[+].

26Duzak kimin, ýüregi gapandyr tor kimin, elleri zynjyr kimin bolan aýaly ölümden ajy gördüm. Hudaýy hoşal edýän adam ol aýaldan gaçyp gutulýar, ýöne günäkär onuň eline düşýär[+].

27Ine, Wagyzçy şeýle diýýär: «Soraglarymyň jogabyny tapmak üçin bir-birden sanap çykdym; 28ýüregim öwran-öwran agtardy, ýöne men tapmadym. Müň kişiniň arasyndan bir dogry adamy tapdym, ýöne olaryň ählisiniň arasyndan bir dogry aýaly-da tapmadym. 29Ine, men muny bildim: Hudaý ynsany dogry edip ýaratdy, ýöne olar köp toslamalar oýlap tapdylar»[+].

#### 8‑nji bap

1Dana taý geljek barmy? Zatlaryň manysyny kim bilýär? Paýhas ynsanyň ýüzüni nurlandyrýar, oňa mähir berýär.


Patyşa gulak asyň

2Hudaýyň huzurynda patyşa sadyk boljakdygyňa ant içendigiň üçin, onuň tabşyryklaryny sakla[+]. 3Patyşanyň huzuryndan çykmaga howlukma, ýaman işiň tarapdary bolma, çünki patyşa islän zadyny edýändir[+]. 4Patyşanyň sözi güýçlüdir. Kim oňa: «Näme edýärsiň?» diýip biler[+]? 5Tabşyrygy berjaý edýäne zelel ýetmez; dana adamyň ýüregi haçan näme etmelidigini bilýändir. 6Ynsanyň derdi gaty agyr bolsa-da, her bir işiň öz möwriti bardyr. 7Ol hakykatdan näme boljakdygyny bilýän däldir; kim oňa näme boljakdygyny aýdyp biler? 8Ýeli saklamaga hiç kimiň güýji ýetýän däldir, ölüm gününi saklamaga-da hiç kimiň güýji ýetmez. Bu söweşden gaçyp bolmaýşy ýaly, pislik-de pis adamy ölüm gününden halas edip bilmez.


Pisler we dogrular

9Men bularyň hemmesini gördüm, Günüň astynda edilýän ähli işe üns berdim; bir adamyň beýlekiniň üstünden agalyk etmesi onuň zyýanynadyr[+]. 10Soňra men pisleriň jaýlananyny gördüm: olar mukaddes[†] ýere gelip-giderdiler, eden pislikleri üçin şäherde taryplanardylar. Bu-da biderek. 11Ýaman işe garşy hökümiň tiz çykarylmaýandygy üçin, ynsanlaryň ýüregi ýamanlyk etmäge taýyndyr. 12Günäkär ýüz gezek ýamanlyk edip, ömrüni uzaldýan bolsa-da, men ýene Hudaýdan gorkýanlaryň gowulyk görjekdigini bilýärin, çünki olar Onuň huzurynda gorkýarlar. 13Emma pis adam gowulyk görmez, kölegäniň uzalyşy ýaly onuň ömri uzalmaz, çünki ol Hudaýyň huzurynda gorkýan däldir[+].

14Ýer ýüzünde edilýän bir bidereklik bar: pisleriň işine mynasyp bolaýjak zat dogry adamlaryň başyna gelýär; dogry adamlaryň işine mynasyp bolaýjak zat pisleriň başyna gelýär. Men bu-da bidereklik diýýärin[+]. 15Şonuň üçin men lezzet almaklygy makul görýärin, çünki Günüň astynda ynsan üçin iýip-içmekden we lezzet almakdan gowy zat ýok. Hudaýyň Günüň astynda beren ömrüniň bütin günlerinde çeken zähmetinden ynsana hemra boljak diňe şatlykdyr[+].

16Men paýhasy bilmegi, ynsanyň gözleriniň gije-gündiz uky görmän, ýer ýüzünde edýän işini öwrenmegi niýetime düwdüm[+]. 17Şeýdip, Hudaýyň ähli işlerini gördüm. Günüň astynda edilýän işlere düşünip bolmaýar. Ynsan ony agtarjak bolup, näçe synanyşsa-da, tapmaz, hatda dana adam muny bilýändigini aýtsa-da, tapyp bilmez[+].

#### 9-njy bap


Hemmäniň takdyry birdir

1Bularyň hemmesini ýüregimde saklap, şeýle netijä geldim: dogrular, dana adamlar we olaryň işleri Hudaýyň elinde. Söýginiň garaşýandygyny ýa-da ýigrenjiň garaşýandygyny ynsan bilýän däldir. 2Hemmäniň takdyry birdir: dogruçylyň-da, pisiň-de, ýagşynyň-da, ýamanyň-da, tämiziň-de[†], haramyň-da, gurbanlyk[†] berýäniň-de, gurbanlyk bermeýäniň-de takdyry birdir. Ýagşy adama näme bolsa, günäkäre-de şol bolar; ant içýäne näme bolsa, ant içmekden gorkýana-da şeýle bolar[+]. 3Günüň astynda edilýän işleriň iň ýamany şudur: hemmäniň takdyry bir. Ine, ynsanlaryň ýüregi pislikden doludyr; ömürleriniň dowamynda ýüreklerinde telbelik bar. Soňra olar ölülere goşulýandyrlar. 4Ähli ýaşaýanlaryň arasyndaky her kes üçin umyt bar; çünki diri it öli ýolbarsdan ýagşydyr. 5Ýaşaýanlar öljekdigini bilýändirler, ýöne ölüler hiç zat bilýän däldir. Olar üçin mundan beýläk peşgeş bolmaz, hatda olary ýatlamazlar hem[+]. 6Olaryň söýgüsi, ýigrenji we gabanjaňlygy eýýäm ýok bolandyr. Ölüler Günüň astynda bolup geçýän ähli zatlara goşulyp bilmezler.

7Git-de, çöregiňi şatlyk bilen iý, şerabyňy göwnühoşluk bilen iç; çünki Hudaý seniň eden işleriňden eýýäm razy boldy[+]. 8Eşigiň mydama ak bolsun; başyňyň hoşboý ysly ýagy kemlik etmesin. 9Günüň astynda özüňe berlen boş ömrüň bütin dowamynda söýýän aýalyň bilen durmuşdan lezzet al, çünki durmuşdan, Günüň astynda çekýän zähmetiňden galan paýyň budur. 10Eliň etmäge näme tapsa, ony bar güýjüň bilen et, çünki seniň barýan ölüler diýaryňda ne iş, ne düşünje, ne bilim, ne-de danalyk bolar[+].

11Günüň astynda ýene bir zat gördüm: ýaryş ýüwrükleriňki däl, söweş-de güýçlüleriňki; çörek danalaryňky däl, baýlyk-da düşünjeliniňki; mähir-de bilimliniňki däldir. Çünki her kes amatsyz wagta we hadysa duçar bolýandyr. 12Ynsan haçan hasrat geljekdigini bilýän däldir. Zalym tora düşen balyklar kimin, duzaga düşen guşlar kimin ynsanlar hem üstüne betbagtlyk duýdansyz inende, tora düşýärler[+].


Danalyk we nadanlyk hakdaky oýlanmalar

13Günüň astynda men ýene bir danalygy gördüm, meniňçe ol juda wajyp. 14Az ilatly bir kiçi şäher bardy. Bir güýçli patyşa oňa hüjüm edip, ony gabady; garşysyna äpet gabaw desgalaryny gurdurdy. 15Bu şäherde bir dana garyp tapyldy, ol şäheri paýhasy bilen halas etdi. Emma hiç kim bu garyby ýatlamady. 16Onsoň men diýdim: «Danalyk güýçden gowudyr», ýöne garyp adamyň paýhasy äsgerilmeýär, onuň sözleri eşidilmeýär[+]. 17Akyllynyň imisalalykda aýdan sözleri, akylsyzlaryň arasyndaky hökümdaryň gykylygyndan gowudyr. 18Akyldarlyk uruş ýaraglaryndan gowudyr, ýöne bir günäkär köp ýagşylyklary ýok edýändir[+].

#### 10-njy bap

1Öli siňekleriň atyrçynyň ýagyny porsadyp zaýalaýşy ýaly, azajyk akmaklyk-da akyldarlygy we hormaty haraplaýandyr. 2Akyllynyň ýüregi dogrulyga tarap, akylsyzyň ýüregi bolsa egrilige tarapdyr. 3Akylsyz ýolda ýörände-de, düşünjesi kemlik edýändir, ol akmakdygyny hemmelere äşgär edýändir. 4Hökümdaryň saňa gahary gelse-de, ýeriňi taşlap gitme, çünki mylaýymlyk uly ýazyklaryň üstüni örtýändir[+].

5Günüň astynda ýene-de bir ýamanlyk gördüm. Bu hökümdar tarapyndan goýberilýän säwlikdir: 6Akmak[†] ýokary ýerlerde goýulýar, baý pes ýerde oturýar. 7Men at münýän gullary, gullar ýaly pyýada ýöreýän hökümdarlary gördüm[+].

8Çukura ony gazýanyň özi gaçýandyr; diwary deşýäni ýylan çakýandyr[+]. 9Daş kesýäne daşlardan şikes ýeter; odun aýyrýan özüne howp salar[+].

10Eger palta kütek bolsa, ýüzi ýiteldilmese, oňa köpräk güýç sarp etmeli bolýandyr. Danalyk bolsa üstünlige eltýändir.

11Eger ýylan owsunmazdan öň çaksa, owsunçynyň peýdasy ýokdur[+].

12Akyllynyň sözleri oňa hormat getirer, akylsyzyň sözleri bolsa ony heläk eder[+]. 13Dilindäki sözleri akmaklyk bilen başlanyp, ýaman telbelik bilen gutarýar. 14Akylsyz köp gepleýändir. Hiç kim näme boljagyny bilýän däldir. Kim oňa özünden soň näme boljakdygyny aýdyp biler[+]?

15Akylsyzyň zähmeti ony ýadadýandyr, hatda ol şähere gidýän ýoly-da bilýän däldir.

16Eý, juwan patyşaly, hökümdarlary ertirine meýlis gurýan ýurt, dat günüňe! 17Şasy asylzada, hökümdarlary serhoşlyk üçin däl-de, güýçlenmek üçin öz wagtynda meýlis gurýan ýurt bagtlydyr![+]

18Ýaltalyk zerarly üçek çökýändir, işsiz eller zerarly öýe suw geçýändir.

19Meýlis keýpi-sapa üçin edilýändir, şerap durmuşa şatlyk berýändir, pul her mätäçligiň öwezini dolýandyr[+].

20Patyşa hatda içiňden-de gargama, öz ýatýan otagyňda baýa gargama, çünki gökdäki guş habar äkider, ganatly guş sözüňi ýetirer[+].

#### 11‑nji bap


Zähmetiň möhümligi

1Nany suwa at, birnäçe günden ýene ony taparsyň. 2Emlägiňi ýedi, hatda sekiz kişä paýla, çünki sen bu dünýäde nähili betbagtçylygyň boljakdygyny bilýän dälsiň. 3Gara bulut ýagyş ýagdyrýandyr. Günorta ýa demirgazyga tarap ýykylan agaç ýykylan ýerinde galar. 4Ýele seredýän ekin ekmez; bulutlara bakýan orak ormaz.

5Ýeliň ýoluny we göwreli enäniň göwresindäki çaga nädip jan girýänini bilmeýşiň ýaly, sen hemme zady ýaradan Hudaýyň işlerini-de bilýän dälsiň[+].

6Tohumyňy irden sep, agşam-da eliň boş durmasyn. Çünki sen haýsy işiň bähbitli boljakdygyny bilýän dälsiň.


Juwanlara maslahat

7Yşyk gözeldir. Güni görmek gözlere hoş ýakýandyr. 8Uzak ýyllap ýaşaýanlar hem her bir ýaşan güne şatlansynlar, ýöne köp garaňky günleriň boljakdygyny-da unutmasynlar. Bar bolýan zat biderekdir.

9Eý, ýaş ýigit, ýaşlygyňda şatlan; goý, ýüregiň seni juwan günleriňde begendirsin. Ýüregiň isläni bilen, gözleriň göreni bilen git. Emma bilip goý, bularyň hemmesi üçin Hudaý saňa kazylyk eder[+]. 10Gaýgyny ýüregiňden çykar, azaby bedeniňden daşlaşdyr, çünki ýaşlyk-da, juwanlyk-da gysga wagtlykdyr.

#### 12‑nji bap

1Juwanlygyňda, agyr günler gelmänkä, «olardan lezzet almaryn» diýjek ýyllaryň golaýlaşmanka, özüňi Ýaradany ýatla[+]. 2Seniň üçin Gün, yşyk, Aý, ýyldyzlar garalmanka, ýagyşdan soň bulutlar yzyna gaýtmanka, Ony ýatla[+]. 3Şol gün öýi goraýanlar titreşerler, güýçli adamlar eglerler, el degirmeni bilen däne üweýänler işini togtadarlar, sebäbi olaryň sany azdyr, penjireden seredýänleriň gözleri garaňkyraýar. 4Köçä açylan gapylar ýapylar, degirmeniň sesi kesiler; adamlar guş sesine oýanarlar, gyzlaryň nagmasy kesiler[+]. 5Beýiklikden gorkarlar, ýollar gorkuly bolar; badam agajy güllär, çekirtge özüni zor bilen çeker, höwes ýiter, çünki ynsan öz ebedi öýüne gider, ýas tutýanlar köçelerde aýlanyşarlar[+]. 6Kümüş zynjyr gyrylmanka, altyn käse döwülmänkä, bulak başyndaky küýze owranmanka, guýynyň başyndaky çarh döwülmänkä,[+] 7ýerdäki toprak owalky ýagdaýyna öwrülmänkä, ruh[†] ony beren Hudaýyň ýanyna dolanyp barmanka, özüňi Ýaradany ýatla[+]. 8Wagyzçy: «Biderek! Biderek! Bary biderek!» diýýär[+].


Soňky söz

9Wagyzçy dana bolmakdan başga-da halka bilim hem öwretdi. Ol gözleg geçirip, öwrenip, köp pähimleri ýerli-ýerinde goýdy[+]. 10Wagyzçy ýakymly sözleri tapmaga çalyşdy. Onuň ýazanlary dogry we hak sözlerdi.

11Dananyň sözleri çişler kimindir; toplanan pähimli sözler berk kakylan çüýler ýalydyr. Pähimli sözler bir çopan tarapyndan berlendir[+]. 12Bulardan başga-da, eý, oglum, sak bol. Köp kitap ýazmagyň soňy ýokdur, köp okamak beden üçin argynlykdyr[+].

13Hemme zat aýdyldy. Netije şudur: Hudaýdan gork we Onuň tabşyryklaryny sakla, çünki bu ynsanyň esasy borjudyr;[+] 14her bir işe, gizlin bolan her işe – isle ýagşy bolsun, isle ýaman – Hudaý kazylyk eder[+].

### Nagmalar


Giriş

[1]

[2]

[3]

[4]

[5]

[6]

[7]

[8]


#### Giriş


Nagmalar nagmasy


Nagmalar nagmasy kitaby adyndan belli bolşy ýaly, iň saýlama, iň gözel nagmalaryň ýygyndysydyr. Bu nagmalaryň käbiri patyşalyk süren Süleýman pygamber tarapyndan ýazylan bolsa, käsi ol barada ýa-da onuň üçin ýazylandyr.

Süleýmanyň pähimleri kitabynda danalygyň zenan keşbinde suratlandyrylyşy ýaly (8:1), bu kitapdaky nagmaçynyň sesi hem zenana degişlidir. Ol öz nagmalarynda söýginiň gözelligini, söýgüli ýarynyň owadanlygyny wasp edýär.

Kitap öwüt-ündew äheňinde ýazylandyr. Ol söýgüli ýarlaryň nikadaky lezzetli gatnaşyklarynyň Hudaý tarapyn ozaldan kesgitlenendigini belleýär. Bu gatnaşyklar lezzetden doly we diýseň ajaýypdyr! Emma käbir adamlar bu nagmalar Hudaý bilen ysraýyl halkynyň ýa-da Isa Mesih bilen imanlylar ýygnagynyň gatnaşyklaryny wasp edýär diýip düşünýärler.

Kitabyň asyl nusgasy ýewreý dilinde ajaýyp goşgular görnüşinde ýazylandyr. Şonuň üçin-de, ol türkmen diline hem mümkin boldugyndan şahyranalyk bilen terjime edildi.

Birinji nagma1:1–2:7
Ikinji nagma2:8–3:5
Üçünji nagma3:6–5:1
Dördünji nagma5:2–6:3
Bäşinji nagma6:4–8:4
Altynjy nagma8:5-14

#### 1‑nji bap


Süleýmanyň[†] nagmalar nagmasy


Gyz:

1Dodaklary bilen, goý, meni öpsün!
Çünki şerapdan datlydyr söýgiň![+]
2Müşki-anbarlaryň neneňsi hoşboý,
adyň-da dökülen atyr deý,
şonuň üçin gyzlar söýýärler seni[+].
3Meni özüň bilen alaý, howlugaly.
Şazadam meni içki otagyna getirdi.


Gyzyň boýdaşlary:

Seniň üçin şatlanaly we guwanaly;
şerapdanam zyýada taryplaly seniň yşkyňy.


Gyz:

Sen olaryň söýgüsine mynasyp![+]


4Eý, Iýerusalim[†] gyzlary,
garaýagyz-da bolsam, görmegeýdirin,
gara men Kedaryň çadyrlary deý,
owadan men Süleýmanyň[†] perdeleri deý[+].
5Garaýagyzlygyma bakmaň,
Gün garaltdy meni.
Enemiň ogullary maňa gaharlandylar;
üzüm bagyna meni sakçy goýdular,
ýöne öz üzüm bagyma bakyp bilmedim.
6Eý, köňlümiň aşygy, aýtsana maňa,
nirede bakýaň süriňi?
Günorta çagy olara nirede dynç berýäň?
Ýoldaşlaryňyň sürüleriniň ýanynda
näme üçin sergezdan zenan dek bolaýyn[+]?


Ýigit:

7Eý, gözelleriň soltany!
Eger bilmeseň,
süriniň yzy bilen git,
çopanlaryň çadyrynyň ýanynda
owlaklaryňy bak[+].
8Faraonyň[†] söweş arabasyna[†] goşulan
baýtala meňzedýän seni,
eý, meniň magşugym![+]
9Şelpeli ýaňaklaryň,
hünjüli boýnuň ne gözel!
10Kümüş düwmeli
tylla şelpeler ýasarys saňa[+].


Gyz:

11Şazadam suprasynda otyrka,
nard[†] atyrym hoşboý ysyny saçdy[+].
12Aşygym meniň üçin
göwüslerimiň arasynda ýatýan
mür[†][*] bogdajygydyr[+].
13Aşygym meniň üçin
Eýngedi üzüm baglaryndaky
hyna gülleriniň çogdamydyr[+].


Ýigit:

14Sen neneňsi gözel,
Söýgüli dildarym, meniň!
Sen neneňsi gözel,
gögerçin gözlim![+]


Gyz:

15Gör, nähili syratly sen,
eý, meniň söýgüli ýarym,
neneňsi hoşroý sen!
Gök maýsalykdyr ýatýan ýerimiz.
16Kedrdendir diregleri öýmüziň,
arçadandyr üçegi[+].

#### 2‑nji bap

1Men Şaronyň bägüli,
dereleriň çigildemidirin[+].


Ýigit:

2Tiken arasyndaky çigildemdir dildarym,
gyzlar içinde.


Gyz:

3Jeňňel agaçlarynyň arasyndaky alma agajy deý,
ýigitleriň arasynda söýgüli ýarym.
Lezzetlidir maňa saýasy onuň,
miwesiniň tagamy agzymdan gitmez[+].
4Ol meni meýlishana getirdi,
maňa söýgi meýli bardy onda.
5Kişmişler bilen meni güýçlendir,
gurplandyr almalar bilen,
çünki yşk heseri meni gaplady[+].
6Sol eli kellämiň astynda,
gujaklaýar meni sag eli bilen[+].
7Eý, Iýerusalim[†] gyzlary,
jerenlerdir çöl marallaryndan
ant içýärin:
özi isleýänçä
yşky oýarmaň, birahatlandyrmaň![+]


Bahar aýdymy

8Ýarymyň owazydyr bu!
Ine, ol daglaryň üstünde bökjekläp,
depeleriň üstünde towsaklap gelýär.
9Jerene,
keýik owlagyna meňzeýär dildarym.
Ine, ol howlymyzyň daşynda durup,
penjirelerden garaýar,
gözeneklerden seredýär[+].
10Söýgülim maňa şeýle diýdi:
«Tur, dildarym, gözelim tur,
ýör bile gideli.
11Gyş ötdi,
ýagyş-da diňdi.
12Ýerde güller açylyp,
nagma pursady geldi.
Ülkämizde gumrynyň
owazy eşidilýär[+].
13Injir miwesini düwýär,
üzümler gül açýar,
hoşboý ysyny saçýar.
Tur, dildarym,
gözelim, ýör bile gideli».


Ýigit:

14Gaýa gowaklaryndaky,
uçut kenardaky gögerçinim,
jemalyňy göreýin,
eşideýin seniň owazyň,
şirin owazyň,
jemalyň-da ajaýypdyr[+].


Gyz:

15Bize tilkileri,
üzüm baglaryny weýran edýän
tilkijikleri tutup beriň,
çünki üzüm baglarymyz gül açýar.
16Söýgülim meniňki, men-de onuňkydyryn;
sürüsini çigildemleriň arasynda bakýar ol[+].
17Daň atyp,
kölegeler ýitýänçä,
dolan yzyňa, söýgülim,
Beser daglaryndaky[*] jeren deý,
keýik owlagy deý bol![+]

#### 3‑nji bap


Yşk arzuwy

1Köňül aşygymy gije
düşegimden agtardym;
gözläp tapmadym ony[+].
2Indi turup, şähere çykaryn,
köçelerden, meýdançalardan
köňül aşygymy agtararyn.
Gözläp tapmadym ony.
3Aýlanyp ýören,
şäher gözegçileri
duşdy maňa.
Olardan: «Köňül aşygymy
gördüňizmi?» diýip soradym[+].
4Olaryň deňinden geçen dessime,
köňül aşygymy tapdym men.
Ony saklap, enemiň öýüne,
meni dogranyň otagyna
getirýänçäm, goýbermedim[+].
5Eý, Iýerusalim[†] gyzlary,
jerenlerdir çöl marallaryndan
ant içýärin:
özi isleýänçä
yşky oýarmaň, birahatlandyrmaň![+]


Giýew we onuň toýy

6Tüsse sütüni deý
çölden çykyp gelýän kim?
Ondan täjirleriň hoşboý ysly atyrlaryndan edilen
mürüň[†] we ýakymly ysly tütetginiň[†] hoşboý ysy bark urýar[+].
7Ana, Süleýmanyň[†] şa paýtuny!
Ysraýylyň[†] altmyş gerçegidir
onuň daşynda.
8Ählisi gylyçly,
söweşe ökde;
gijäniň wehiminden
billeri gylyçlydyr[+].
9Süleýman[†] şa liwan agaçlaryndan
özüne şa paýtunyny ýasatdy:
10sütünleri kümüşden,
tirsekligi gyzyldan,
oturgyjy gyrmyzy mahmaldan.
Içi Iýerusalim[†] gyzlarynyň söýgüsine beslenen.
11Eý, Sion[†] gyzlary[*],
daşa çykyň-da,
Süleýmany[†] toý gününde,
ýürekden şat gününde
ejesiniň başyna geýdiren
täjine bakyň!

#### 4‑nji bap


Ýigit:

1Neneňsi gözel sen, dildarym,
neneňsi gözel!
Bürenjegiň astynda
gögerçin gözlim.
Gilgat dagyndan inip gelýän
geçileriň sürüsine ogşaýar saçyň[+].
2Gyrkylyp,
suwdan çykyp gelýän
goýun sürüsine ogşaýar dişleriň.
Ählisi ekizlidir,
ýalky däldir olar[+].
3Gyrmyzy sapak deý dodaklaryň,
agzyň-da ne ajaýyp.
Bürençekde gizlenen ýaňaklaryň
enara meňzeýär[+].
4Dawudyň[†] gorhana diňidir boýnuň,
müň gerçegiň galkany asylgydyr ondan.
5Maýsalykda otlaýan ekiz jeren
owlagyna ogşaýar iki göwsüň[+].
6Daň atyp,
kölegeler ýitýänçä,
mür[†] dagyna,
ýakymly ysly tütetgi[†]
baýryna giderin[+].
7Katdy-kamatyň neneňsi gözel,
eý, dildarym!
Sende hiç bir kemlik ýok.
8Liwandan bile gideli, eý, gelinligim;
Liwandan meniň bilen gaýt!
Amana depesinden,
Senir, Hermon depelerinden,
şirleriň sürenlerinden,
gaplaňly daglardan aşyp gel[+].
9Eý, ezizim, gelinligim,
köňlümi maýyl etdiň,
gözleriň bilen bir bakyşda,
boýnuň hünjüsiniň biri bilen
köňlümi maýyl etdiň[+].
10Ne şirin söýgiň seniň,
eý, ezizim, gelinligim!
Yşkyň şerapdan,
atyryňyň hoşboý ysy
ähli hoşboý ysly zatlardan lezzetlidir![+]
11Dodaklaryňdan bal damýar,
eý, gelinligim;
bal bilen süýt bar diliň astynda;
lybaslaryňyň ýakymly ysy
Liwanyň hoşboý ysy deý[+].
12Eý, ezizim, gelinligim,
sen bir gapysy ýapyk bagsyň,
agzy ýapyk guýusyň,
möhürlenen çeşmesiň.
13Nahallaryň nar bakjasydyr:
saýlama miweleri bilen,
hyna hem nard[†] atyrlary bilen,[+]
14atyrdyr zagpyran bilen,
ysly gamyşdyr dalçyn bilen,
dürli ýakymly ysly agaçlar bilen,
hoşboý mürdür[†] ahalot[†] bilen,
dürli hoşboý ysly zatlar bilen.
15Sen bag çeşmesisiň,
şypaly suw guýusysyň,
Liwanyň akar suwusyň[+].


Gyz:

16Oýan, eý, demirgazyk ýeli!
Gel, eý, günorta ýeli!
Bagymyň üstünden öwüs,
onuň atyr ysy çar tarapa ýaýrasyn.
Ýarym öz bagyna gelsin,
saýlama miwelerini iýsin![+]

#### 5‑nji bap


Ýigit:

1Eý, ezizim, gelinligim,

men bagyma gelýärin;
mürüm[†] bilen atyrymy ýygnaýan,
bal öýjügimi, balymy iýýän,
şerabymy, süýdümi içýän.


Gyzyň boýdaşlary:

Iýiň, eý, söýgüli ýarlar!
Eý, yşkyň ýesirleri,
iýip-içiň, yşkdan mes boluň![+]


Gyz:

2Men ukuda, ýöne köňlüm oýa.
Ine, bu ýarymyň owazy.
«Gapyny aç, ezizim, dildarym meniň,
gögerçinim, päkizäm meniň!
Başym çyga ezilen,
saçym-da gijäniň nemine»[+].
3Eşigimi çykarypdym
geýeýinmi ýene?
Aýaklarymy ýuwupdym
hapalaýynmy ýene?
4Elini gapy deşiginden uzatdy ýarym,
yşkym oňa galkyndy.
5Turdum ýaryma gapy açmaga,
ellerimden damdy mür[†],
barmaklarymdan akdy mür[†]
gulpuň tutawajyna.
6Gapyny açdym ýaryma,
ýöne giden eken ol.
Owazyna ezildi ýüregim.
Agtardym, tapmadym ony;
çagyrdym, jogap bermedi[+].
7Şäherde aýlanyp ýören gözegçiler
maňa duşdular;
meni urdular, ýaraladylar,
şäher diwarlarynyň sakçylary
bürenjegimi başymdan aýyrdylar[+].
8Eý, Iýerusalim[†] gyzlary!
Size ýalbarýaryn,
ýarymy görseňiz aýdyň,
yşkdan heserländirin[+].


Gyzyň boýdaşlary:

9Ýaryň beýlekilerden nämesi artyk,
eý, gözeller gözeli?
bize ant içeriň ýaly,
ýaryňyň beýlekilerden nämesi artyk[+]?


Gyz:

10Akmeňiz, gülgüne ýüzlüdir, ýarym,
on müňleriň arasynda saýlanýar ol.
11Sap altyndyr başy,
saçlary buýra,
garga deý gara.
12Onuň gözleri bulak başynda süýde ýuwnup oturan gögerçin ýaly;
olar oturdylan gymmatbaha daşlary ýaly[+].
13Atyr saçýan
gülhana deý ýaňaklary,
mür[†] damdyrýan
bägüle ogşaýandyr dodaklary.
14Gollary ýüzi sary ýakut
bilen bezelen togalak altyndyr,
göwresi gök ýakuda gaplanan
pil süňküdir.
15Aýaklary sap altyn üstünde oturdylan
mermer sütünler deý,
görki Liwan deý,
saýlama kedr agaçlary deý.
16Dodaklary iň datly,
katdy-kamaty owadan.
Bu meniň ýarymdyr, dostumdyr,
eý, Iýerusalim[†] gyzlary!

#### 6-njy bap


Gyzyň boýdaşlary:

1Ýaryň nirä gitdi,

eý, gözelleriň gözeli?
Haýsy ýana ýöneldi ol?
Ony yzlaly seniň bilen[+].


Gyz:

2Ýarym öz bagyna,
atyr saçýan gülhanasyna,
baglarda sürüsini bakmaga,
çigildemler ýygmaga gitdi[+].
3Ýarym meniňki, men onuňky;
sürüsini çigildemleriň arasynda bakýar ol[+].


Ýigit:

4Eý, dildarym,
Tirsa şäheri deý gözelsiň sen,
hoşroýsyň Iýerusalim[†] deý,
tugly goşun deý şöwketli.
5Gözleriňi menden sow,
men olara bendi!
Gilgat dagyndan inip gelýän
geçi sürüsine ogşaýar saçyň[+].
6Gyrkylyp,
suwdan çykyp gelýän
goýun sürüsine ogşaýar dişleriň.
Ählisi ekizlidir,
ýalky däldir olar[+].
7Bürençekde gizlenen ýaňaklar
enara meňzeýär[+].
8Şanyň altmyş aýaly bar hem segsen gyrnagy,
gyzlar-da san-sajaksyzdyr.
9Gögerçinimiň, päkizämiň bolsa deňi-taýy ýok,
enesiniň eziz gyzy ol,
naýbaşysy ol.
Gyzlar ony görüp, oňa bagtly diýdiler;
şa aýallarydyr gyrnaklary ony öwdüler.
10Şapak deý ýalpyldaýan,
Aý dek gözel, Gün deý parlaýan,
tugly goşun deý şöwketli kim bu?


11Jülgäniň hasylyna seretmäge,
üzüm baglarynyň gunçalaryny,
narlaryň güllerini görmäge
hoz bagyna gitdim[+].
12Bilmän galdym, isleg-hyjuwym meni nädip
şanly halkymyň söweş arabalaryna mündürdi.

#### 7‑nji bap


Gyzyň boýdaşlary:

1Dolan, eý, şulamly gyz, dolan!

Dolan, saňa bakaly, dolan.


Ýigit:

Iki toparyň tansyna tomaşa edýän deý,
şulamly gyza bakjaksyňyz näme üçin?
2Ne gözel çarykly aýaklaryň,
eý, asylzada gyzy!
Butlaryň[†] ökde zergäriň
elinden çykan göwher mysaly.
3Garyşyk şeraply hiç egsilmez
şa käse mysalydyr göbegiň.
Garnyň çigildemlere guşanan
bugdaý topbagyna meňzeýär.
4Ekiz jeren
owlagyna ogşaýar iki göwsüň[+].
5Boýnuň pil süňkünden edilen diň deý,
gözleriň Batrabbim derwezesiniň
ýanyndaky Heşbon howuzlary deý.
Burnuň Damaska bakyp duran
Liwan diňi deý.
6Başyň Karmel dagy deý dik bolup,
zülpleriň benewşedir,
şa olara bendi boldy.
7Sen neneňsi gözel, neneňsi hoşroý,
eý, mylakatly dildarym!
8Boýuň serwi agajyna,
göwüsleriň üzüm salkymlaryna meňzeýär.
9Serwi agajyna çykyp,
şahalaryndan ýapyşaýyn diýdim.
Göwüsleriň üzüm salkymlary deý,
demiň almalar deý hoşboý,
10Dodaklaryň saýlama şerap deý lezzet eçilsin.


Gyz:

Şerap ýarym üçin aksyn,
uklap ýatanlaryň dodaklaryndan süzülsin.
11Men ýarymyňky,
ol maňa maýyl[+].
12Eý, ýarym,
giň sähra çykaly, gel;
gel, oba gijelerine seýil edeli.
13Ir säher üzüm baglaryna gideli,
göreli, gunçalapmy,
gülläpmi üzüm,
hem-de nar.
Şol ýerde yşkymy bagyş ederin saňa[+].
14Mandragoralaryň[*] ysy bark urýar,
gapymyzda täze hem guradylan
dürli saýlama miweler bar,
olary seň üçin sakladym, eý, ýarym.

#### 8‑nji bap

1Käşgä enemiň göwsünden emen

agam deý bolsadyň maňa!
Daşarda duşanymda, öperdim seni,
hiç kim meni ýazgarmazdy.
2Öňüňe düşüp,
enemiň öýüne getirerdim seni,
öwüt bererdiň sen maňa.
Hoşboý ysly şerapdan,
enarlarymyň suwundan içirerdim saňa[+].
3Sol eli kellämiň astynda,
Gujaklaýar meni sag eli bilen[+].
4Eý, Iýerusalim[†] gyzlary,
size ýalbarýaryn:
özi isleýänçä
yşky oýarmaň, birahatlandyrmaň![+]


Gyzyň boýdaşlary:

5Ýaryna söýenip,
çölden çykyp gelýän kim?


Gyz:

Alma agajynyň astynda oýardym seni.
Eneň şol ýerde dünýä inderdi seni,
ol şol ýerde agyry çekip, dogurdy seni[+].
6Ýüregiňde,
goluňda sakla meni möhür deý;
çünki yşk ölüm deý güýçli,
gabanjaňlyk gabyr deý ýowuz.
Yşkyň ýalny otly ýalyndyr,
lowlaýan ýalyndyr ol[+].
7Yşky ne bol suwlar söndürer,
ne-de derýalar ony gark edip biler.
Ynsan yşk üçin bary-ýoguny berse-de,
ol ýigrenç bilen ret edilerdi.


Gyzyň boýdaşlary:

8Kiçi uýam bar,
mämeleri heniz tözlenmedik,
uýamyza söz aýdylan güni
onuň üçin näme ederis?
9Diwar bolan bolsady ol,
üstünde kümüş diňler gurardyk,
gapy bolan bolsady,
ony kedr agajyna gaplardyk.


Gyz:

10Men bir diwar,
göwüslerim-de diňler deý.
Şoňa görä ýarymyň gözüne
kämil görünýän men.
11Süleýmanyň[†] Bagalhamonda
üzüm bagy bardy,
ony sakçylara tabşyrdy ol;
hersi hasyl üçin
müň kümüş teňňe bermelidi[+].
12Meniň-de üzüm bagym özümiňkidir;
eý, Süleýman[†], müň teňňe seniňki bolsun,
iki ýüz kümüş hasylyň sakçylarynyňky bolsun![+]


Ýigit:

13Eý, baglarda mesgen tutan!
Ýoldaşlarym owazyňy diňleýärler;
men-de owazyňy eşideýin.


Gyz:

14Ylga, eý, ýarym!
Bark urýan daglaryň üstünde
jeren deý, keýik owlagy deý bolgun[+].

### Işaýa


Giriş

[1]

[2]

[3]

[4]

[5]

[6]

[7]

[8]

[9]

[10]

[11]

[12]

[13]

[14]

[15]

[16]

[17]

[18]

[19]

[20]

[21]

[22]

[23]

[24]

[25]

[26]

[27]

[28]

[29]

[30]

[31]

[32]

[33]

[34]

[35]

[36]

[37]

[38]

[39]

[40]

[41]

[42]

[43]

[44]

[45]

[46]

[47]

[48]

[49]

[50]

[51]

[52]

[53]

[54]

[55]

[56]

[57]

[58]

[59]

[60]

[61]

[62]

[63]

[64]

[65]

[66]


#### Giriş


Işaýa pygamberiň kitaby


Işaýa pygamber iň beýik pygamberleriň biridi. Onuň ady «Reb halas edýär» diýmegi aňladýar. Ol Amos, Hoşeýa we Mika pygamberleriň döwründe ýaşap, b. e. öň 740-njy ýylda pygamberlik edip başlady. Onuň pygamberlik edip başlan döwründe ýurdy Uzyýa patyşa dolandyrýardy. Uzyýadan soň şalyk süren üç patyşanyň döwründe hem Işaýa pygamber Rebbiň aýdanlaryny Ýahuda halkyna ýetirdi. Şol döwürde Aşur patyşalygy öz çäklerini giňeldýärdi. Milletler Aşur patyşalygyna garşy göreşmek üçin birleşýärdiler, ýöne aşurlylar ahyrsoňy Ysraýyly we goňşy döwletleri basyp alýarlar. Müňlerçe adam ýesir alnyp, sürgün edilýär. Ýahuda patyşalygy doly basylyp alynmandygyna garamazdan, Aşur patyşalygyna agyr salgyt tölemäge mejbur edilýär.

Işaýa pygamber Hudaýy «Ysraýylyň Mukaddesi» we «Hökmürowan Reb» diýip atlandyrýar. «Hökmürowan Reb» ýewreý dilinde Adonaý Ýahwe diýmegi aňladýar. Adonaý sözi adatça Taňry, Ýahwe – Reb diýip terjime edildi. Emma bu sözleriň utgaşyp gelen ýagdaýlarynda, olar Hökmürowan Reb diýip terjime edildi.

Işaýa pygamber ot-alawy jeza bermekligiň nyşany hökmünde, üzüm agajyny we üzümçiligi Ysraýyl halkynyň nyşany hökmünde ulanýar (5:7).

Kitap şu aşakdaky bölümlere bölünýär:

Işaýa 1–39: Sürgün edilmezden öňki döwür – Höküm kitaby.

Işaýa 40–66: Sürgün we ondan soňky döwür – Teselli kitaby.

Babyl sürgüniniň taryhy 2‑nji Patyşalar kitabynyň 25‑nji babynda beýan edilýär.

Işaýa pygamber kitabynyň birinji bölüminde tutuş dünýäniň Patyşasy bolan Rebbiň mukaddesligi we hökmürowanlygy aýratyn nygtalýar. Mukaddes Patyşa hökmünde Rebbiň ýahuda halkynyň pisligine garşy gahar-gazaby tutuşýar. Döwlet baştutanlary para-peşgeşe ýatypdy, ähli ýerde adalatsyzlyk we zorluk höküm sürýärdi. Emma Reb ýahudy halkynyň Özüne dolanyp, Oňa bil baglan ýagdaýlarynda ony halas etjekdigini we gorajakdygyny wada berýär.

Kitabyň ikinji bölüminde Reb ozal höküm edilen adamlara gürläp (40:1-2), ruhdan düşen halkyna umyt berýär. Reb olaryň daşdan ýa agaçdan ýasalan butlaryň hiç güýjüniň ýokdugyna, ýeke-täk Hudaýyň diňe Oldugyna düşünmeklerini isleýär. Eger ysraýyl halky toba edip, Hudaýa dolansa, ony Babyl sürgünliginden azat etjekdigini, beýleki milletleriň arasynda pytraňňy ýaşap ýörenlerini hem ata ýurtlaryna gaýtarjakdygyny wada berýär. Bulardan başga-da Hudaý Öz halkynyň Oňa dolanan ýagdaýynda ony ýalkap, berekediniň boldan-bol artdyrjakdygyny hem wada berýär. Reb bu wadalaryny berjaý etmegi başarýandyr, sebäbi Ol tutuş dünýäni ýaradyp, ony dolandyrýar. Şu bölümiň ahyrynda Reb Özüne sadyk galan adamlara aýratyn ýagty gelejegi wada berýär. Bu wada diňe ýahudy halkyna däl, eýsem ähli milletlere hem degişlidir.

Işaýa pygamberiň kitaby esasan hem goşgy görnüşinde ýazylandyr. Ýöne onuň käbir parçalary – taryhy maglumatlary beýan edilýän ýerleri kyssa görnüşinde ýazylandyr. Bu taryhy maglumatlar esasan hem Patyşalar kitabyndan alnandyr. Pygamberlikler käwagt halky halas etjek Halasgär barada bolup, olaryň iň meşhury 53‑nji bapda beýan edilýär.

Höküm kitaby1–39
Duýduryşlar we wadalar1:1–12:6
Milletler höküm edilýär13:1–23:18
Reb ýer ýüzüni jezalandyrýar24:1–27:13
Goşmaça duýduryşlar we wadalar28:1–35:10
Ýahudanyň patyşasy Hizkiýa we aşurlylar36:1–39:8
Teselli kitaby40–66
Wadalar we umyt baradaky pygamberlikler40:1–55:13
Duýduryşlar we wadalar56:1–66:24

#### 1‑nji bap

1Ýahuda[†] patyşalary Uzyýanyň, Ýotamyň, Ahazyň we Hizkiýanyň döwründe Amozyň ogly Işaýanyň[†] Ýahuda we Iýerusalim[†] babatda gören görnüşleri[+].


Ýahuda halkynyň pisligi

2Eý, gök, eşit,
eý, ýer, gulak goý!
Reb[†] şeýle diýýär:
«Men çagalary ekledim, ulaltdym,
emma olar garşyma baş göterdiler[+].
3Öküz öz eýesini tanaýar,
eşek-de eýesiniň ahyryny,
emma Ysraýyl[†] Meni tanamaýar,
halkym Maňa düşünmeýär»[+].
4Günä edýän milletiň,
ýazygy agyr halkyň,
pislik edýän zürýatlaryň,
azgynlyk edýän çagalaryň
halyna waý!
Olar Rebbi terk etdiler,
Ysraýylyň Mukaddesini[†] äsgermediler,
Ondan ýüz öwürdiler.


5Näme üçin ýene-de jeza gözleýärsiňiz?
Näme üçin başbozarlygyňyzy bes etmeýärsiňiz?
Başyňyz bütinleý ýaralanan,
ýüregiňiz durşuna solup-saralan.
6Depäňizden dabanyňyza çenli
sagat ýeriňiz ýok,
gan öýmelerdir, ýaralar,
gany akyp duran ýaralar.
Olar arassalanmadyk, saralmadyk,
ýag bilen ýumşadylmadyk[+].
7Ýurduňyz harabalyk,
şäherleriňiz oda ýanan;
kesekiler gözüňiziň alnynda
ýurduňyzy ýalmaýarlar,
ony haraba öwürýärler[+].
8Sion gyzy[†][*] üzümlikdäki çadyr kimin,
hyýar atyzyndaky çatma kimin,
daşy gabalan şäher kimin bolup galar.
9Eger Hökmürowan Reb
birnäçämizi aman galdyrmadyk bolsady,
Sodom[†] ýaly bolardyk,
Gomora[†] meňzärdik[+].


10Eý, Sodom[†] baştutanlary,
Rebbiň sözüni eşidiň!
Eý, Gomora[†] halky,
Hudaýymyzyň kanunyna[†] gulak goý![+]
11Reb şeýle diýýär:
«Köp gurbanlyklaryňyzyň[†] Maňa haýry nä?
Goçlardan berlen ýakma[†] gurbanlyklaryndan[†],
baga bakylan mallaryň ýagyndan doýdum.
Öküzleriň, guzularyň we erkeçleriň
ganyndan lezzet almaýaryn[+].
12Huzuryma şeýle gelip,
howlymy depeläp ýörmegiňizi
kim sizden talap etdi[+]?
13Sadaka[†] bermek biderekdir,
ýakymly ysly tütetgiňiz[†] Maňa nejislikdir.
Täze Aý baýramynda[†], Sabat gününde[†]
pislik edýärkäňiz
guraýan mejlisiňize[†],
ýygnanyşygyňyza çydap bilmeýärin[+].
14Ýürekden ýigrenýärin
Täze Aý we beýleki baýramlaryňyzy.
Bular Maňa ýük boldular,
ýadadym Men olary götermekden.
15Dileg edip elleriňizi galdyranyňyzda,
size üns bermerin,
näçe dileg etseňiz-de,
sizi diňlemerin;
elleriňiz gana boýalypdyr[+].
16Ýuwnuň, tämizleniň[†],
pis işleriňizi terk ediň
gözümiň alnyndan,
ýamanlyk etmegi bes ediň[+].
17Ýagşylyk etmegi öwreniň,
adalaty[†] agtaryň,
ezýet çekýäni halas ediň,
ýetimi goraň,
dul hatyna arka duruň»[+].


18Reb şeýle diýýär:
«Geliň, indi düşünişeliň,
günäleriňiz gyrmyzy dek bolsa-da,
olar gar kimin ak bolarlar,
gyrmyzy dek gyzyl bolsalar-da,
ak ýüň dek bolarlar[+].
19Eger sözlerimi göwünjeňlik bilen diňleseňiz,
ýurduň näz-nygmatyny iýersiňiz[+].
20Boýun gaçyryp, baş göteräýseňiz welin,
sizi gylyç ýalmar».
Muny Reb aýdýandyr[+].


Reb Iýerusalimi höküm edýär

21Sadyk şäher nähili zynahor boldy!
Ol öň adalatdan[†] doludy,
dogrulyk mesgen tutupdy onda,
indi bolsa ganhorlar![+]
22Kümşüň galynda öwrüldi,
şerabyňa suw gatyldy[+].
23Hökümdarlaryň pitneçä öwrüldiler,
ogrulara şärikdir olar,
ählisi para ýatdy,
peşgeşleriň yzynda hallan atýarlar.
Ýetimiň hukugyny goramaýarlar,
dul hatynyň dawasyna garamaýarlar[+].
24Şonuň üçin Hökmürowan Taňry Reb,
Ysraýylyň gudratly Hudaýy şeýle diýýär:
«Ýagylarymyň üstünden gazabymy dökerin,
duşmanlarymdan öç alaryn![+]
25Elimi saňa garşy uzadaryn,
haramlygyňyzdan aşgar bilen tämizlärin[†] seni,
ähli ýanyklaryňy aýraryn[+].
26Kazylaryňy ozalky halyna,
maslahatçylaryňy öňki halyna dikelderin.
Şondan soň saňa:
„Dogrulyk şäheri, sadyk şäher“ diýler»[+].


27Sion[†][*] adalatlylyk[†] bilen halas ediler,
toba edenler dogrulyk bilen.
28Pitneçiler we günäkärler birlikde gyrlarlar,
Rebbi terk edýänler-de ýok bolarlar[+].
29Höwes eden
keramatly agaçlaryňyz üçin utanarsyňyz,
saýlan baglaryňyz üçin ýüzüňiz gyzarar[+].
30Siz ýapragy guran
çynar agajy kimin bolarsyňyz,
suwsuz galan baga meňzärsiňiz[+].
31Güýçlüler çöpe dönerler,
işleri uçguna meňzär,
işleri-de, özleri-de oda ýanarlar,
ol ody söndüren bolmaz[+].

#### 2‑nji bap


Rebbiň dagy

1[•]Amozyň ogly Işaýanyň[†] Ýahuda[†] we Iýerusalim[†] babatda gören görnüşleri.

2Ahyrky günlerde şeýle bolýar:
Rebbiň[†] öýi daglaryň
iň beýigi deý berkarar ediler,
depelerden belent bolar ol,
ähli milletler[†] oňa tarap eňerler.
3Köp halklar gelip, şeýle diýerler:
«Geliň, Rebbiň dagyna –
Ýakubyň[†] Hudaýynyň öýüne çykalyň;
ýodalaryndan ýörär ýaly,
Ol bize Öz ýollaryny öwreder».
Çünki kanun[†] Siondan[†],
Rebbiň sözi Iýerusalimden[†] çykar[+].
4Reb milletler[†] arasynda kazylyk eder,
köp halklaryň dawalaryny çözer;
olar gylyçlaryndan azal,
naýzalaryndan orak ýasarlar;
millet millete garşy gylyç galdyrmaz,
söweşmegi öwrenmezler indi[+].
5Eý, Ýakubyň[†] nesilleri,
geliň, Rebbiň nurunda ýöräliň![+]


Rebbiň güni

6Sen Öz halkyňy, ýagny
Ýakubyň[†] neslini terk etdiň.
Olar gündogaryň palçylaryndan,
piliştlileriňki[†] ýaly müneçjimlerden doly,
keseki halk bilen el berişýärler olar.
7Olaryň ýurdy altyn-kümüşden doly,
hazynalary tükeniksizdir,
ýurt atlardan doly,
söweş arabalary san-sajaksyzdyr[+].
8Olaryň ýurdy butlardan[†] doly,
öz elleriniň işine,
barmaklarynyň ýasan zadyna sežde edýärler[†][+].
9Muňa görä ynsan kiçeldiler,
her kes peseldiler,
olary bagyşlama!


10Rebbiň howpundan,
Onuň şan-şöhratyndan
gaýalarda bukulyň,
toprak astynda gizleniň[+].
11Halkyň gedem bakyşlary peseldiler,
ynsan tekepbirligi egler,
şol gün diňe Reb beýgeldiler[+].
12Hökmürowan Rebbiň bir güni bar,
şol gün ähli tekepbirleri, gedemleri,
ähli beýgeldilenleri peselder,
13Liwanyň ähli beýik we belent başly kedr agaçlaryna,
Başanyň bar dublaryna garşydyr,[+]
14Ähli belent daglara,
beýik depelere garşydyr.
15Her bir beýik diňe,
her bir berk gala garşydyr.
16Tarşyş gämileriniň baryny,
owadan gaýyklaryň hemmesini ýok eder[+].
17Ynsan men-menligi,
hem gedemligi peseldiler,
şol gün diňe Reb beýgeldiler.
18Butlar[†] bütinleý ýok ediler.
19Reb ýeri lerzana salmaga galkanda,
ynsanlar Onuň howpundan,
şan-şöhratyndan,
gaýalardaky gowaklara,
ýeriň deşiklerine girerler[+].
20Şol gün adamlar özleriniň
sežde etmek[†] üçin ýasan
altyn-kümüş butlaryny[†]
körsyçanlaryň, ýarganatlaryň öňüne oklarlar[+].
21Reb ýeri lerzana salmaga galkanda,
ynsanlar Onuň şan-şöhratyndan,
howpundan
gaýalardaky gowaklara,
kert gaýalardaky jaýryklara girerler.
22Soňy ölümli ynsanlara bil baglamaň.
Kim bolupmyş olar[+]?

#### 3‑nji bap


Iýerusalimdäki bitertiplik

1Ine, Hökmürowan Taňry Reb[†]
Iýerusalimden[†], Ýahudadan[†]
ýardamy we azygy,
nany we suwy keser[+].
2Söweşijilerdir esgerleri,
kazylardyr pygamberleri[†],
palmanlardyr ýaşululary[†],
3ellibaşylary,
atly-abraýly adamlary,
maslahatçylardyr mekir gözbagçylary,
ökde jadygöýleri aradan aýrar.
4Ýetginjekleri olara baştutan ederin,
göwnüne gelenini edýänler
olara hökmürowanlyk ederler.
5Ynsan ynsana,
goňşy goňşusyna sütem eder,
ýaşlar ýaşululary[†],
garamaýak adamlar
abraýly adamlary sylamazlar[+].
6Garyndaş garyndaşyna ýapyşyp,
öz urugyndan bolana şeýle diýer:
«Egniňde eşigiň bar,
sen bize baştutan bol!
Bu harabalyklar
seniň gol astyňda bolsun».
7Şol gün ol adam gygyryp, şeýle diýer:
«Men ýaraňyzy sarap bilmen;
öýümde ne çörek bar, ne-de geýim,
meni halka baştutan etmäň».
8Iýerusalimiň[†] büdreýändigi,
Ýahudanyň ýykylýandygy üçin,
Rebbiň şöhratly[†] barlygyny äsgermän
sözleriniň we edýän işleriniň
Rebbe garşy bolandygy üçin şeýle bolar.
9Ýüz keşpleri özleriniň garşysyna şaýatlyk edýär,
günälerini Sodom[†] ýaly äşgär edýärler,
olary ýaşyrmaýarlar,
olaryň dat gününe!
Betbagtçylygy satyn aldylar olar[+].
10Dogrulara aýdyň,
ýagşylyk görerler olar,
öz işleriniň miwesini iýerler[+].
11Pisleriň dat gününe!
Betbagtçylyk iner olaryň başyna,
elleri bilen edenlerini eginleri bilen çekerler.
12Çagalary halkyma sütem edýärler,
aýallary üstlerinden höküm sürýärler.
Eý, halkym, baştutanlaryňyz sizi azaşdyrýarlar,
ýörejek ýodalaryňyzy bulaşdyrýarlar.


13Reb dawa tutmaga ýerinden galýar,
halklara kazylyk etmek üçin aýaga galýar[+].
14Reb halkynyň ýaşululary[†],
hökümdarlary bilen höküme girişýär:
«Üzümçiligi weýran eden sizsiňiz,
öýleriňiz garypdan talan oljaňyzdan doly[+].
15Halkymy ezip,
garyplary ýere çalmaga näme hakyňyz bar?»
Muny Gudratygüýçli–Hökmürowan Reb aýdýandyr[+].


Iýerusalim aýallaryna duýduryş

16Reb şeýle diýýär:
«Sion[†] gyzlary tekepbirdirler,
tumşuklaryny göge tutup ýöreýärler,
näzirgeşip seredýärler,
näz-kereşme bilen ädim ädip,
aýak halkalaryny şyňňyrdadýarlar[+].
17Şonuň üçin Taňry
Sion[†] gyzlarynyň kellesini kel eder,
Reb maňlaýlaryny takyradar.
18Şol gün Taňry owadan aýak-halkalaryny,
alyn bezeglerini, gymmatbaha monjuklaryny,[+]
19gulakhalkalaryny, bileziklerini we ýaglyklaryny,
börüklerini, topuk-halkalaryny, guşaklaryny,
atyr çüýşejiklerini we doga-tumarlaryny,
20ýüzüklerini we burun halkalaryny,
21toý lybaslaryny, kürtelerini,
çabytlaryny we el gapjyklaryny,
22ýüz aýnalaryny, ýüpek lybaslaryny,
börüklerini we bürençeklerini aýrar.
23Atyryň deregine porsy ys,
bil guşagyň deregine ýüp,
buýra zülpleriň deregine kellik,
bezemen lybasyň deregine jul,
gözelligiň deregine utanç bolar.
24Erkekleriň gylyçdan gyrlarlar,
edermen urşujylaryň söweşde ölerler.
25Sionyň[†] derwezeleri ah çekip, ýas tutar,
şäher çolaryp, gury ýerde oturar»[+].

#### 4‑nji bap

1Şol gün ýedi aýal bir erkege ýapyşyp, şeýle diýer:

«Öz çöregimizi iýip, öz eşiklerimizi geýeris,
seniň adyňy alsak bolýar,
bizi utançdan gutar».


Siondaky aman galanlaryň geljegi

2Şol gün Rebbiň[†] şahasy gözel, şöhratly[†] bolar; ýurduň miwesi Ysraýylyň[†] aman galanlaryna buýsanç hem abraý bolar[+]. 3Sionda[†] galanlara – Iýerusalimde[†] aman galanlara, Iýerusalimde ady durmuş kitabyna ýazylanlara, «Mukaddes[†]» diýler[+]. 4Taňry Sion gyzlarynyň pisligini ýuwar, Iýerusalimde dökülen gany höküm we alaw ruhy[†] bilen tämizlär[†][+]. 5Soňra Reb Sion dagynyň her ýanyny, ol ýerde toplananlaryň üstüni gündizine bulut we tüsse bilen, gijesine parlak ot ýalny bilen örter. Bütin şöhratyň üsti örtgüli bolar[+]. 6Bu örtük gündiz yssyda kölege bolar, gaýda, ýagyşda pena we gaçybatalga bolar[+].

#### 5‑nji bap


Miwesiz üzümçilik hakda nagma

1Söýgülime üzümçilik hakdaky
söýgi nagmamy aýdaýyn:
mes toprakly depede
söýgülimiň üzümçiligi bar[+].
2Ony agdaryp, daşlardan arassalady,
saýlama üzümler ekdi.
Ortasynda gözegçilik diňini dikdi,
üzüm sykmak üçin çukur gazdy.
Üzüm hasylyna garaşdy,
emma ol ýabany üzüm berdi.


3Indi, eý, Iýerusalim[†] ilaty,
Ýahuda[†] halky!
Men bilen üzümçiligimiň arasynda
kazylyk ediň.
4Üzümçiligim üçin ýene näme edeýin Men?
Edilmän galdyrylan iş barmy?
Hasylyna garaşanymda,
näme üçin ýabany üzüm berdi?
5Indi Men size üzümçiligime
näme etjekdigimi aýdaryn.
Men onuň haýadyny aýraryn,
ol weýran ediler;
onuň diwaryny ýykaryn,
ony basgylap zaýalarlar[+].
6Ony haraba öwrerin,
ony pudamazlar,
ýeri bejermezler,
onda çalydyr tikenekler biter;
bulutlara-da onuň üstüne
ýagyş ýagdyrmazlygy buýraryn[+].
7Hökmürowan Rebbiň[†] üzümçiligi
Ysraýylyň[†] nesilleridir,
hoş görýän bagy-da,
ýahuda halkydyr.
Ol adalata[†] garaşdy,
ýöne zulum gördi;
dogrulyga garaşdy,
ýöne dady-perýat eşitdi[+].


Adalatsyzlyk edýänleriň dat gününe!

8Öý üstüne öý,
ýer üstüne ýer
edinýänleriň dat gününe!
Özüňizden başga ýer goýmaýarsyňyz,
ýurtda diňe siz ýaşamalymy näme[+]?
9Hökmürowan Rebbiň şeýle diýenini eşitdim:
«Beýik hem gözel jaýlar haraba öwrüler,
içinde hiç kim galmaz.
10Üzümçiligiň on tanap ýeri bir meşik[*] şerap berer,
on batman[*] tohum diňe bir batman hasyl berer».
11Ir turup, çakyr ugrunda ylgaýanlaryň,
giç agşama çenli şerap içip,
möwç alýanlaryň dat gününe![+]
12Meýlislerinde liradyr[†] arfa,
deprekdir tüýdük çalnyp, şerap içilýär,
ýöne Rebbiň işlerine üns bermeýärler,
Onuň eliniň işlerini görmeýärler[+].
13Munuň üçin halkym nadanlykdan[†] ýesir edilip äkidiler,
at-abraýly adamlary açlykdan öler,
köpleri bolsa teşnelikden gyrlar[+].
14Şonuň üçin doýmagy bilmeýän
ölüler dünýäsi[†]
agzyny giňden açdy;
Iýerusalimiň[†] at-abraýlylary,
köplügi, şowhunçylary,
şady-horramlary bu dünýä girerler,[+]
15Ynsan peseldiler, her kes kiçeldiler,
tekepbir bakyşlar peseldiler[+].
16Emma Hökmürowan Reb
adalatlylykda[†] beýgeldiler,
Mukaddes[†] Hudaý dogrulykda
Öz mukaddesligini[†] görkezer.
17Goýunlar öz örülerindäki ýaly otlarlar,
owlak-guzular
harabalyklaryň arasynda otlarlar.


18Etmişi ýalançylyk ýüpleri bilen,
günäni araba tanaplary bilen
süýreýänleriň dat gününe!
19Olar: «Goý, Hudaý howluksyn,
işini tiz etsin,
biz-de göreli;
Ysraýylyň Mukaddesiniň[†] niýetläni
tiz amala aşsyn,
biz hem ony bileli»[+].
20Ýamana ýagşy,
ýagşa ýaman diýýänleriň,
zulmaty nur,
nury zulmat saýýanlaryň,
aja süýji,
süýjä ajy diýýänleriň
dat gününe![+]
21Özlerini paýhasly,
düşünjeli saýýanlaryň
dat gününe![+]
22Şerap içmekde batyrlaryň,
çakyr garmakda güýçlüleriň,
23para üçin günäkäri aklaýanlaryň,
dogryny hakyndan mahrum edýänleriň
dat gününe![+]


Keseki çozuşy öňden aýdylýar

24Oduň sypaly[†] ýalmaýşy kimin,
gury otuň alaw içinde aşak çöküşi kimin,
olaryň köki-de şeýle çüýrär,
gülleri tozan kimin göge sowrular;
çünki olar Hökmürowan Rebbiň kanunyny[†] ret etdiler,
Ysraýylyň Mukaddesiniň[†] sözüni äsgermediler[+].
25Munuň üçin Rebbiň gazaby
Öz halkyna garşy lowlaýar,
elini olara garşy uzadyp, jeza berýär;
daglar titreşýär,
maslyklary zibil kimin köçelerde ýatyr,
Şonda-da Onuň gazaby köşeşmändi,
eli entek hem jeza bermäge taýyn[+].
26Ol uzakdaky milletlere[†] nyşan iberer,
olary ýeriň aňry ujundan sykylyk bilen çagyrar,
ine, olar dazlap, tizden ýetip gelerler[+].
27Içinde ýadawy, büdreýäni bolmaz,
hiç kim irkilmez ýa-da uklamaz,
billeriniň guşagy gowşamaz,
çaryklarynyň bagy üzülmez.
28Oklary ýitidir,
ýaýlary-da dartylandyr,
atlarynyň toýnaklary
çakmakdaşa meňzeýär,
arabalarynyň tigirleri tüweleýe[+].
29Arryldylary arslanyňky deý,
ýaş şirler kimin arlaýarlar;
arlap, awuny tutýarlar,
ony alyp gidýärler,
halas etjek ýok[+].
30Şol gün olar awunyň üstünde
deňiz güwwüldisi kimin arlarlar,
kim ýurda nazar salsa,
ine, garaňkylyk hem hasrat;
nur gara bulutlar bilen örtüler[+].

#### 6-njy bap


Reb Işaýany çagyrýar

1Uzyýa patyşanyň ölen ýyly beýik hem şöhratly[†] tagtyň üstünde oturan Taňryny gördüm. Lybasynyň syýy ybadathanany[†] doldurýardy[+]. 2Onuň ýokarsynda seraflar[†][*] durdy; hersiniň alty ganaty bardy. Olar ganatlarynyň ikisi bilen ýüzlerini, beýleki ikisi bilen aýaklaryny büreýärdiler, galan ikisi bilen-de uçýardylar[+]. 3Olar biri-birine şeýle diýdi:

«Hökmürowan Reb[†] mukaddesdir[†], mukaddesdir, mukaddesdir.
Tutuş älem Onuň şöhratyndan[†] doludyr»[+].

4Olaryň sesine gapynyň söýeleri sarsdy, Hudaýyň öýi tüsseden doldy[+]. 5Men hem şeýle diýdim: «Meniň dat günüme! Men heläk boldum, çünki men agzy haram adamdyryn we agzy haram adamlaryň arasynda ýaşaýaryn. Ine, gözlerim Şany–Hökmürowan Rebbi gördi».

6Onsoň seraflaryň[†] biri maňa tarap uçdy. Onuň elinde gurbanlyk[†] sypasyndan[†] ätişgir bilen alnan köräp duran köz bardy. 7Seraf közi agzyma degrip, şeýle diýdi: «Ine, bu köz dodaklaryňa degdi. Indi ýazyklaryň aýryldy, günäleriňden saplandyň»[+]. 8Soňra Rebbiň sesini eşitdim. Ol: «Kimi ibereýin? Biziň üçin kim gider?» diýdi. Men: «Ine, men; meni iber!» diýdim.

9Ol şeýle diýdi: «Bar-da bu halka:
„Eşidip dursaňyz-da,
hiç düşünmeýärsiňiz,
seredip dursaňyz-da,
hiç aňlamaýarsyňyz“ diý[+].
10Bu halkyň ýüregini kütelt,
gulaklaryny ker et,
gözlerini gap,
gözleri bilen görmesin,
gulaklary bilen eşitmesin,
aňlary bilen aňlamasyn,
Maňa dönüp, şypa tapmasynlar»[+].

11Onsoň men: «Ýa Reb haçana çenli?» diýip soradym.

Ol şeýle jogap berdi:
«Şäherler weýran bolup,
ilatsyz galýançalar,
öýler adamsyz galyp,
ýurt bütinleý haraba öwrülýänçä,
12Reb hemmeleri uzaklara kowup,
ýurduň içinde terk edilen ýerler köpelýänçä,
13halkyň ondan biri[†] galsa-da,
ýurt ýene-de ýakylar.
Emma dagdan ýa-da dub çapylanda kökleriniň galyşy kimin,
mukaddes[†] nesil-de ýurtda kök kimin bolar»[+].

#### 7‑nji bap


Ahaz patyşa berlen habar

1Resin Siriýanyň patyşasydy; Remalýanyň ogly Peka Ysraýylyň[†] patyşasydy. Olar Iýerusalime[†] garşy uruş etmäge çykdylar, ýöne oňa garşy söweş edip bilmediler. Şol döwürde Uzyýanyň agtygy, Ýotamyň ogly Ahaz Ýahudanyň[†] patyşasydy[+]. 2Dawudyň[†] nesli Siriýanyň Efraýym bilen birleşenini eşidende, Ahazyň ýüregi ýele titreýän jeňňel agaçlary ýaly titredi. 3Onsoň Reb[†] Işaýa[†] şeýle diýdi: «Ogluň Şeýarýaşup bilen ýokarky howza akýan ýabyň aýagyndaky kir ýuwulýan meýdanyň ýolunda Ahazy garşylamaga gidip, oňa şuny aýdyň:[+] 4„Gulak goý, rahatlan, gorkma. Bu tüsseläp duran iki otly kesindiden, Siriýa şasy Resiniň we Remalýanyň oglunyň lowlaýan gazabyndan heder etme. 5Siriýalylar we efraýymlylar öz patyşasy Remalýanyň ogly bilen saňa garşy dildüwşük gurady. 6Olar: ‘Geliň, Ýahudanyň üstüne çozalyň, ony gorkuzyp, basyp alalyň we Tabeýeliň ogluny patyşa edeliň’ diýdiler. 7Emma Hökmürowan Reb şeýle diýýär:

‘Bu amala aşmaz,
berjaý bolmaz ol[+].
8Damask Siriýanyň paýtagtydyr,
Resin Damaskyň baştutanydyr.
Halk bolmakdan galar Efraýym,
altmyş bäş ýylyň içinde synyp.
9Samariýa[†] Efraýymyň paýtagty,
Remalýanyň ogly Samariýanyň[†] başy,
ynamda berk durmasaňyz,
berk durmarsyňyz asla’“».


Imanuweliň alamaty

10Reb ýene-de Ahaza: 11«Hudaýyň Rebden alamat sora; goý, ol ölüler dünýäsinden[†] çuň, gök kimin beýik bolsun» diýdi. 12Emma Ahaz: «Sorajak däl, Rebbi synajak däl» diýdi. 13Onsoň Işaýa[†] şeýle diýdi: «Gulak goýuň, eý, Dawudyň[†] nesilleri! Ynsanlary irizeniňiz size azlyk edip, indi Hudaýymy hem irizjekmisiňiz? 14Munuň üçin Rebbiň Özi size bir alamat berer. Ine, gyz göwreli bolup, ogul dograr. Onuň adyna Imanuwel[*] dakar[+]. 15Ol ýagşyny ýamandan saýgaryp bilýänçä, diňe gaýmak bilen bal iýer. 16Ýöne oglanyň ýagşyny ýamandan saýgarmagy öwrenmezinden öň, seni gorka salan iki patyşanyň ýurdy terk ediler. 17Reb seniň, halkyňyň we ata-babalaryň nesilleriniň başlaryna Efraýymyň Ýahudadan[†] bölünip aýrylan gününden bäri görülmedik günleri getirer; Aşur patyşasyny getirer»[+].

18Şol gün Reb Müsür derýalarynyň aýaguçlaryndaky siňeklere, Aşur ýurdundaky arylara sygyrar[+]. 19Olar hem gelip, ýapaşak derelerde, gaýalaryň jaýryklarynda, ähli tikenekli gyrymsy agaçlarda we örülerde ornaşarlar.

20Şol gün Reb Ýewfrat derýasynyň aňyrsyndan kireýine alnan päki bilen, ýagny Aşur patyşasy bilen saçyňyzy, aýaklaryňyzyň tüýlerini we sakgalyňyzy syrar[+].

21Şol gün bir adam bir gulajyn bilen iki goýun saklar. 22Ol sagyp alan bol süýdünden gaýmak iýer; ýurtda galan her kes gaýmak hem bal iýer.

23Şol gün bahasy müň kümüş teňňä barabar bolan müň düýp üzümli tutuş ýer çalylyk we tikenlik ýerlere öwrüler. 24Tutuş ýurt çalylyga we tikenlige öwrüler; adamlar ol ýere okdur ýaýlary bilen gider[+]. 25Çalylardan we tikenlerden gorkyňyza öňki kätmenlenen depelere gidip bilmersiňiz; ol ýerler mal goýberilýän, goýunlaryň basgylaýan ýeri bolar.

#### 8‑nji bap


Işaýanyň ogly halk üçin alamatdyr

1Reb[†] maňa: «Bir uly tagta al-da, aýdyň görünýän harplar bilen onuň ýüzüne „Maher-şalal-haşbaz“[*] diýip ýaz[+]. 2Men Uryýa ruhany[†] bilen Ýaberekýanyň ogly Zakarýany Özüme ynamly şaýatlar hökmünde çagyraryn» diýdi[+]. 3Onsoň men pygamber[†] aýal bilen ýatdym. Ol göwreli bolup, bir ogul dogurdy. Reb maňa: «Adyna Maher-şalal-haşbaz dak. 4Çaga „kaka“, „eje“ diýmegi öwrenmezden öň, Damaskyň we Samariýanyň[†] baýlygyny Aşur patyşasy olja alar» diýdi[+].

5Reb ýene sözüni dowam edip: 6«Bu halk haýal akýan Şilowa suwuny ret etdi, olaryň Resiniň hem Remalýanyň oglundan köňülleri şat boldy[+]. 7Şonuň üçin Reb Ýewfrat derýasynyň güýçli sil suwlaryny, Aşur patyşasyny we onuň şöhratyny[†] bu halkyň üstüne getirer. Ol onuň ähli jarlaryndan aşyp, bütin kenarlaryna dolar[+]. 8Ol joşup, Ýahuda[†] geçer we ony-da basar; ýurduň bogazyna ýeter. Ýaýylan ganatlarynyň gerimi ýurduň ähli çäklerine ýeter, eý, Imanuwel»[+]. 9Eý, milletler[†], gidiň, urşuň, ýöne siz gyrlarsyňyz! Gulak goýuň, eý, uzakdaky ähli ýurtlar! Billeriňizi guşaň, ýöne gorkuň! Billeriňizi guşaň, ýöne siz gyrlarsyňyz! 10Bile maslahat geçirersiňiz, ýöne ol başa barmaz; söz sözlärsiňiz, ýöne ol amala aşmaz, çünki Hudaý biziň bilendir[+].


Rebbiň duýduryşy

11Rebbiň güýçli eli üstümdekä, Ol maňa bu halkyň ýolundan ýöremezligi duýduryp, şeýle diýdi: 12«Bu halkyň dildüwşük diýýän her zadyna dildüwşük diýmäň, olaryň gorkýan zatlaryndan gorkmaň, heder etmäň[+]. 13Hökmürowan Rebbi, diňe Ony mukaddes[†] saýyň; Ondan gorkuň, Ondan heder ediň! 14Ol mukaddes öý[†] bolar, emma Ol Ysraýylyň[†] iki patyşalygyna büdreme daşy, ýykýan gaýa, Iýerusalimiň[†] ilatyna duzak we tor bolar[+]. 15Olaryň köpüsi büdräp, ýykylar, ýumrular, duzaga düşürilip, tutular».

16Şägirtlerimiň arasynda şaýatlygy bagla, kanuny[†] möhürle[+]. 17Men Ýakubyň[†] nesillerinden ýüzüni gizleýän Rebbe intizar, Oňa umyt baglaryn[+]. 18Ine, men we Rebbiň maňa beren çagalary, Sion[†] dagynda mesgen tutýan Hökmürowan Rebbiň Ysraýyldaky alamatlary we nyşanydyr[+]. 19-20Halk size şeýle diýse: «Pyşyrdaýan we samyrdaýan ruh çagyrýanlara we jadygöýlere ýüz tutuň; halk öwüt-nesihat üçin öz hudaýlaryna, dirileriň adyndan ölülere ýüz tutmaly dälmi näme?» Şeýle diýýänler daň şapagyny görmezler![+][+] 21-22Olar muşakgat hem açlyk içinde ýurtda ykmandalyk ederler; aç galanlarynda gazaplanyp, öz patyşalaryny we hudaýlaryny näletlärler. Göge-de, ýurda-da bakarlar, emma diňe hasrat, garaňkylyk we elhenç tümlük görerler. Olar tümlüge kowlarlar[+][+].

#### 9-njy bap


Adyl şa

1Muňa garamazdan, azap içindäkiler tükeniksiz tümlükde bolmaz. Geçmişde Ol Zebulun we Naftaly ýurduny peseltdi, emma geljekde Deňiz ýakasyndaky ýoly, Iordanyň aňyrsyny we milletleriň[†] Jelilesini[†] şöhratlandyrar[†][+].

2Beýik bir nur gördi,
tümlükde gezýän halk;
tüm garaňkylykda ýaşaýanlaryň
üstlerine nur saçyldy[+].
3Milleti köpeltdiň Sen,
artdyrdyň olaryň şatlygyn,
hasylda şatlanyşlary deý,
Seniň öňüňde guwanýarlar,
olja paýlaşýan deý
galkynyşýarlar[+].
4Olaryň agyr boýuntyrygyny,
gerişlerindäki serdessesini,
sütemkeşleriniň hasasyny döwdüň
midýanlaryň[†] başyna getiren günüň dek[+].
5Söweşdäki esgerleriň ädikleri,
ähli gana bulaşan eşikleri,
oda taşlanyp ýakylar[+].
6Biziň üçin bir çaga doguldy,
bir ogul berildi bize,
hökümdarlyk onuň gerşinde bolar;
Onuň ady
Ajaýyp Maslahatçy, Gudratly Hudaý,
Ebedi Ata, Parahatlyk Şazadasy bolar[+].
7Hökümdarlygy dynuwsyz öser,
parahatçylygy tükeniksiz bolar.
Dawudyň[†] tagtyndan
baky berkarar eder öz patyşalygyny.
Patyşalygy adalatlylyk[†] hem dogrulyk bilen goldar.
Hökmürowan Rebbiň[†] yhlasy bilen amala aşar bu[+].
8Taňry Ýakubyň[†] nesline garşy söz iberdi,
ol Ysraýylda[†] berjaý boldy.
9Bütin halk,
Efraýymyň, Samariýanyň[†] ilatlary
muny bilerler.
Olar tekepbirlik,
ýürek buýsanjy bilen şeýle diýýärler:
10«Kerpiçler ýykyldy,
ýöne ýonulan daşlardan gurarys biz,
kerkaw agaçlary kesilip taşlandy,
ýöne kedr agaçlaryny ekeris biz».
11Muňa görä Reb Resiniň ýagylaryna
onuň garşysyna çykmaga güýç berdi,
duşmanlaryny aýaga galdyrdy olaryň,[+]
12gündogardan siriýalylary,
piliştlileri[†] günbatardan.
Olar Ysraýyly ýuwudarlar,
agyzlaryny açarlar-da.
Ýöne Rebbiň gazaby sönmändi şonda-da,
eli entek-de jeza bermäge taýyn[+].
13Özüne jeza Berene
tarap öwrülmedi halk,
Hökmürowan Rebbe tabyn bolmady[+].
14Şonuň üçin Ysraýyldan başy-da, guýrugy-da,
palma şahasyny-da, gamşy-da
bir günde kesip taşlar Reb[+].
15Ýaşulular[†] hem at-abraýly adamlar-a başdyr,
ýalan zady öwredýän pygamberler[†] bolsa guýrukdyr[+].
16Ýol görkezýänler bu halky azaşdyrýarlar,
olara eýerenler bolsa betbagtçylyga uçraýarlar.
17Munuň üçin Reb
olaryň ýaşlaryna guwanmaz,
rehim etmez ýetimine, dul hatynyna,
çünki her kes hudaýsyz hem pis,
hemmäniň agzyndan akmak[†] söz çykýar.
Bulara garamazdan,
Rebbiň gazaby sönmändi,
eli şindi jeza bermäge taýyn[+].
18Pislik ot kimin ýanýar,
çalydyr tikenleri ýalmaýar ol,
tokaýyň gür ýerlerini tutaşdyrýar,
tüsse al-asmana galýar.
19Hökmürowan Rebbiň gazabyndan
ýurt ýanar,
halky ot ýakyp-ýandyrar,
hiç kim öz doganyna rehim etmez[+].
20Halk onda-munda tapanyny iýer,
ýöne şonda-da doýmaz, aç bolar,
her kes öz garyndaşynyň etini iýer[+].
21Efraýym bilen Manaşa
biri-birini ýuwudarlar,
bilelikde Ýahuda[†] hüjüm ederler,
sönmändi Rebbiň gazaby barybir,
entek hem jeza bermäge taýyn eli[+].

#### 10-njy bap

1Adalatsyz[†] parzlary çykarýanlaryň dat gününe!
zorluk permanyny ýazýanlaryň waý halyna![+]
2Ejizleriň hakyny iýýärsiňiz,
ýoksullary adalatdan[†] mahrum edýärsiňiz,
dul hatynlary awlaýarsyňyz,
ýetimler oljaňyz bolýar[+].
3Jeza güni,
uzakdan betbagtçylyk gelende,
näme ederkäňiz?
Kimden kömek sorarkaňyz,
nireden jaý taparkaňyz baýlygyňyza?
4Ýesirleriň arasynda dyza çökmekden,
Jesetlere büdräp ýykylmakdan gaýry
çäräňiz bolmaz siziň.
Barybir sönmändi Rebbiň[†] gazaby,
jeza bermäge taýyndyr
henizem Onuň eli[+].


Rebbiň Aşur baradaky hökümi

5Dat günüňe, Aşur!
Ol gaharymyň hasasydyr!
Elindäki taýagydyr gazabym![+]
6Ony hudaýsyz milletiň garşysyna,
gazaplanan halkymyň garşysyna iberýärin,
oňa talamagy, talanyny olja almagy,
olary köçeleriň palçygy kimin
aýak astyna almagy buýurdym[+].
7Emma Aşur patyşasy beýle niýet edenok,
beýle pikir etmeýär ol;
ýüreginde köp milletleri[†] gyrmak,
köki-damary bilen ýok etmek küýündedir onuň[+].
8Ol şeýle diýýär:
«Leşgerbaşylarymyň ählisi
patyşa dälmi näme?
9Kalno şäheri Karkemiş kimin dälmi?
Arpat kimin dälmi Hamat?
Samariýa[†] Damask kimin dälmi[+]?
10Iýerusalim[†] bilen Samariýanyňkydan-da[†] beýik oýma butlary[†] bolan
butparaz[†] patyşalyklary ele salşym ýaly,
11Samariýa[†] we onuň butlaryna[†] edişim ýaly,
Iýerusalime[†] we onuň butlaryna-da[†] şeýle ederin»[+].


12Reb Sion[†] dagynda we Iýerusalimde[†] ähli işini gutaranda şeýle diýer: «Aşur patyşasyny tekepbir ýüregine, gedem bakyşyna görä jezalandyraryn»[+]. 13Çünki Aşur patyşasy şeýle diýýär:

«Muny öz elimiň güýji bilen,
öz paýhasym bilen gazandym,
men paýhaslydyryn.
Milletleriň[†] serhetlerini aýyrdym,
olaryň hazynalaryny taladym,
tagtyndan agdardym güýçli şalary[+].
14Milletleriň[†] baýlygyny tapdy elim,
höwürtge tapan ýaly;
terk edilen ýumurtgalaryň
ýygnalyşy kimin,
bütin dünýäni ýygnadym.
Ganat kakyp, agzyny açyp,
ses çykaran bolmady».


15Palta özüni işledýäniň ýanynda öwünermi?
Byçgy özüni ulanýandan beýgeldermi özüni?
Özüni göterýäni göterermi taýak?
Özüni galdyrýany galdyrarmy hasa?
16Munuň üçin Hökmürowan Taňry Reb,
Aşuryň semizlerine horluk ýollar,
Onuň şöhratynyň[†] astynda ot ýalyny tutaşar[+].
17Ysraýylyň[†] Nury ot,
onuň Mukaddesi[†] ýalyn bolar,
ýalyn onuň tikenleridir
çalylaryny bir günde ýakyp-ýandyrar[+].
18Gözel tokaýlarydyr,
mes toprakly ýerlerini
bütinleý ýok eder Reb,
heläk bolar
agyr derde ýolugan adam deý.
19Tokaýlarynda galan agaçlar şeýle az welin,
çaga-da sanap, ýazyp biler olary.


Ysraýylyň aman galanlary

20Şol gün Ysraýylyň aman galanlary we Ýakubyň[†] nesilleriniň halas bolanlary mundan beýläk özlerine jeza berýäne däl-de, eýsem tüýs ýürekden Ysraýylyň Mukaddesine[†] bil baglarlar. 21Aman galanlar, Ýakubyň aman galanlary gudratly Hudaýa dolanarlar. 22Halkyň Ysraýyl deňiz ýakasyndaky çäge deý köp bolsa-da, onuň diňe aman galanlary Hudaýa dolanarlar. Karar edilen heläkçilik dogrulyk bilen amala aşyrylar[+]. 23Gudratygüýçli–Hökmürowan Reb höküm edişi ýaly, bütin ýer ýüzünde heläkçiligi amala aşyrar[+].

24Şonuň üçin Gudratygüýçli-Hökmürowan Reb şeýle diýýär: «Eý, Meniň Sionda[†] ýaşaýan halkym! Müsürliler kimin size garşy hasasyny galdyryp, taýak bilen uranda, siz aşurlylardan gorkmaň[+]. 25Ine, biraz wagtdan gaharym ýatyşar, gazabym aşurlylary heläk etmäge gönüger. 26Orep gaýasynda midýanlary[†] weýran edişi kimin, Hökmürowan Reb olara garşy gamçy galdyrar. Hasasyny Müsürde ýokary galdyryşy kimin deňziň üstüne uzadar[+]. 27Şol gün aşurlylaryň ýüki siziň gerşiňizden, boýuntyrygy siziň boýnuňyzdan aýrylar; semizligiňizden ýaňa boýuntyryk döwler»[+].


28Aýat şäherine gelýärler olar,
Migrondan geçýärler,
Mikmaşda ýüklerini goýýarlar[+].
29Geçelgeden geçýärler olar,
Gebada bir gije düşleýärler,
Rama şäheri lerzana gelýär,
Şawulyň Gibga şäheriniň ilaty gaçýar[+].
30Bar sesiňe gygyr, eý, Gallym gyzy!
Gulak goý, eý, Laýşa!
Eý, görgüli Anatot![+]
31Madmena gaçyp gidýär,
Gebimiň ilaty pena agtarýar.
32Bu gün duşmanlar Nopda galarlar,
Sion gyzynyň[†] dagyna,
Iýerusalimiň[†] depesine ýumruk çenär[+].
33Ine, Hökmürowan Taňry Reb
gudratly güýji bilen keser şahalary,
iň beýik agaçlar çapylar,
belentlikleri ýere ýazylar[+].
34Tokaýyň gür ýerlerini palta bilen çapar,
Liwan Gudratly Bolanyň öňünde ýykylar.

#### 11‑nji bap


Ýyşaýyň nesli

1Ýyşaýyň kötüginden bir pudak çykar,
kökünden gögeren Şaha miwe berer.
2Rebbiň[†] Ruhy[†]:
danalyk hem paýhas,
maslahat hem güýç-gudrat,
Rebbi bilmek hem
Ondan gorkmak ruhy[†]
Onuň üstünde bolar[+].
3Ol Rebden gorkmakdan lezzet alar,
görşüne görä höküm çykarmaz Ol,
eşidişine görä karar çykarmaz.
4Garyplara dogrulyk bilen kazylyk eder Ol,
ýer ýüzündäki pukaralar üçin dogry karar çykarar.
Buýruk bilen jezalandyrar dünýäni Ol,
pisleri-de Öz sözleri bilen öldürer[+].
5Dogrulyk hem sadyklyk guşak bolar biline.
6Möjek bilen guzy bir ýerde ýaşar,
bir ýerde ýatar gaplaň we owlak,
göle, arslan we bir ýaşar mal biledir,
olary bir ýaş bala bakar[+].
7Sygyr aýy bilen bile otlar,
balalary-da bile ýatar olaryň,
arslan öküz dek saman iýer.
8Emýän çaga gara ýylanyň hininiň agzynda oýnar,
süýtden aýrylan çaga elini kepjebaşyň hinine sokar.
9Mukaddes dagymda[†]
zelel ýetirilmez, hiç kim heläk edilmez,
bütin ýer ýüzi
deňziň suwdan doluşy deý,
Rebbi bilmekden dolar[+].

10Şol gün Ýyşaýyň köki halklara nyşan bolar; milletler[†] Oňa ýüz tutarlar, Onuň mesgeni şöhratly[†] bolar[+]. 11Şol gün Aşurdan, Müsürden, Patrosdan[†], Efiopiýadan, Eýlamdan, Şingardan, Hamatdan we adalarda aman galan halkyny yzyna getirmek üçin, Taňry ikinji gezek elini uzadar[+].

12Ol milletler[†] üçin baýdak galdyrar,
Ysraýylyň[†] sürgündäkilerini[†] toplar,
ýer ýüzüniň dört künjeginden,
Ýahudanyň[†] darganlaryny ýygnar[+].
13Efraýymyň gabanjaňlygy aýrylar,
Ýahudanyň duşmanlary ýok ediler,
Efraýym Ýahuda göripçilik etmez,
Ýahuda Efraýyma duşmançylyk etmez[+].
14Olar bilelikde günbatardaky piliştlileriň[†] üstüne hüjüm ederler,
bilelikde gündogaryň halkyny talarlar,
Edoma, Mowaba[†] garşy el galdyrarlar,
ammonlar tabyn bolarlar olara[+].
15Müsür deňziniň aýlagyny
bütinleý guradar Reb,
güýçli ýeli bilen
elini Ýewfrat derýasyna galgadar,
ýedi çeşmä böler ony,
çarykly geçerler adamlar ondan[+].
16Ysraýyllaryň Müsürden çykan güni
Ysraýyla edişi ýaly,
Rebbiň Aşurda aman galan halky üçin
uly ýol açylar[+].

#### 12‑nji bap


Alkyş we öwgi

1Şol gün siz, ysraýyllar[†] şeýle diýersiňiz:
«Ýa, Reb[†] Saňa şükür ederin,
Sen bize
gaharlanan hem bolsaň,
gaharyň sowuldy,
teselli berdiň bize Sen[+].
2Elbetde, Hudaý Halasgärimdir[†],
Oňa bil baglaryn, gorkmaryn men,
çünki Reb ýeke-täk güýjümdir, aýdymymdyr,
Ol meniň Halasgärim[†] boldy»[+].
3Şatlyk bilen guýulardan suw çekişiňiz deý,
şatlyk bilen-de halas edilersiňiz.
4Şeýle diýersiňiz şol gün:
«Rebbe şükür ediň,
Onuň adyna öwgüler aýdyň;
milletleriň[†] arasynda
Onuň işlerini aýan ediň,
Adynyň beýikdigini jar ediň[+].
5Rebbe öwgüler aýdyň,
Ol beýik işler etdi;
ýer ýüzi bilsin muny![+]
6Eý, Sion[†] halky,
heşelle kak, gygyr!
Araňyzdaky Ysraýylyň Mukaddesi[†] beýikdir!»[+]

#### 13‑nji


Babyla garşy pygamberlik

1Babyl hakda Amozyň ogly Işaýa[†] aýanlyk[†] arkaly gelen pygamberlik:[+]

2Ýalaňaç dagyň üstünde baýdak dikiň,
söweşijilere gygyryň sesiňiz ýetdiginden,
begleriň derwezelerinden girer ýaly,
olara el bulaň[+].
3Özüme bagyş edilenlere buýruk berdim,
urşujylarymy, şanyma guwanýanlarymy
gazabymy dökdürtmek üçin çagyrdym.


4Daglardaky gykylyga gulak goýuň,
bu köp halklaryň sesine meňzeýär!
Bir ýere ýygnanyşýan milletleriň[†],
patyşalyklaryň göçgünli sesini diňläň!
Hökmürowan Reb[†] söweşe goşun toplaýar.
5Öz gazabynyň ýaraglary bilen
bütin ýer ýüzüni weýran etmek üçin,
uzak ülkelerden,
dünýäniň aňry ujundan geler Reb[+].
6Perýat ediň, Rebbiň güni[†] ýakyndyr!
Ol Gudratygüýçli tarapyndan weýrançylyk deý geler[+].
7Munuň üçin eller gowşar,
her ynsanyň ýüregi ýarylar[+].
8Dowla düşer olar,
yza hem gaýgy basar;
burgusy tutýan deý,
agyry çeker olar,
aňalyp birek-birege bakarlar,
ýüzleri ýalyn dek lowlar[+].
9Ine, Rebbiň güni[†], ýowuz gün gelýär,
ýer ýüzüni haraba öwürmek üçin,
ondaky günäkärleri ýok etmek üçin,
gazap bilen, gahar ody bilen gelýär[+].
10Gökdäki ýyldyzlar,
olaryň toplumy
yşyk bermezler;
Gün dogsa-da garalar,
Aý nuruny saçmaz[+].
11Men dünýäni ýamanlygy üçin,
etmişleri üçin jezalandyraryn erbetleri;
tekepbirleriň gedemliginiň soňuna çykaryn,
zalymlaryň ulumsylygyny peselderin[+].
12Ynsanlary sap altyndan,
adamlary Opyr gyzylyndan-da
has gymmatly ederin[+].
13Şonuň üçin gökleri titrederin,
Rebbiň gahar ody lowlaýan güni,
Hökmürowan Rebbiň gazabyndan
ýer ýüzi lerzana geler[+].
14Kowalanýan jeren kimin,
çopansyz goýunlar kimin,
her kes öz halkyna,
her kişi öz ýurduna gaçar[+].
15Tutulanlar naýzadan geçiriler,
ele düşen gylyçdan ötüriler.
16Çagalary gözleriniň alnynda
parça-parça ediler,
öýleri talanar,
aýallaryna el urlar[+].
17Ine, Men kümşe gyzmaýan,
altyny söýmeýän madaýlary[†]
olara garşy öjükdirýärin[+].
18Ýaş ýigitleri ýere ýazar ýaýlary,
bäbeklere rehim etmezler,
gözleri çagalary gaýgyrmaz[+].
19Hudaý patyşalyklaryň iň gözeli bolan,
babyllylaryň buýsanjy bolan şöhratly[†] Babyly
ýer bilen ýegsan eder
Sodom[†] hem Gomora[†] ýaly[+].
20Ol ýer ilatsyz galar,
hiç haçan ýaşaýyş bolmaz onda,
araplar çadyrlaryny dikmezler,
çopanlar sürülerini bakmazlar[+].
21Wagşy haýwanlar ýatar ol ýerde,
baýguşdan dolar öýleri,
düýeguşlar mesgen tutar,
geçiler bökjeklärler ol ýerde[+].
22Saraýlarynda syrtlanlar,
köşklerinde şagallar uwlaşar;
Babylyň soňy ýakyndyr,
onuň günleri uzak bolmaz.

#### 14‑nji bap


Ýesirler gaýdyp gelýärler

1Emma Reb[†] Ýakubyň[†] nesline rehim eder, Ysraýyly[†] ýene saýlar we olary öz ýurdunda ornaşdyrar. Kesekiler olara goşulyp, ysraýyl halkyna birleşerler[+]. 2Halklar ysraýyllary öz ýerlerine alyp gelerler. Ysraýyl halky Rebbiň beren ýurdunda başga halklary özlerine gul-gyrnak ederler; özlerini ýesir edenleri ýesir edip, özlerine zulum edenleriň üstünden agalyk sürerler[+].

3Reb sizi yzaňyzdan, gaýgyňyzdan we çeken agyr işiňizden azat edende, 4Babyl patyşasyna şu tymsaly aýdarsyňyz:

«Ine, zulumkeşiň soňy geldi!
Onuň tekepbirligi tamam boldy![+]
5Reb pisleriň taýagyny,
hökümdarlaryň hasasyny döwdi.
6Ol halklara gazaply,
üznüksiz zarbalar urdy,
milletleri[†] gazap bilen,
dynuwsyz zulum bilen dolandyrdy.
7Bütin dünýä dynçlykda, rahatlykda;
olar aýdyma başlaýarlar.
8Serwiler we Liwanyň kedr agaçlary
üstünden şatlanyp, şeýle diýýärler:
„Aýak astyna düşeliň bäri,
hiç kim bizi çapmaga gelmeýär“»[+].


9Sen gelýärkäň ölüler dünýäsi[†]
garşylamaga howlugýar;
ol seniň üçin ölüleri,
ýer ýüzüniň ähli başlyklaryny oýarýar;
milletleriň[†] ähli şalaryny
tagtlaryndan turuzýar.
10Olaryň hemmesi saňa:
«Sen-de biz ýaly ejizlediň,
bize meňzediň!» diýerler.
11Şan-şöhratyň, arfalaryň sesi
ölüler dünýäsine[†] inderildi;
astyňa gurtlar düşeldi,
üstüň gurçuklara büreldi.


12Eý, parlak ýyldyz, daň ogly,
gökden nähili gaçdyň!
Eý, milletleri[†] ýeňen sen,
indi özüň ýere ýykyldyň![+]
13Sen ýüregiňde diýdiň:
«Göklere çykaryn,
tagtymy Hudaýyň ýyldyzlaryndan
ýokarda goýaryn.
Jemagatyň toplanan dagynda,
Zafon dagynda oturaryn[+].
14Bulutlaryň depesine çykaryn,
Beýik Hudaý ýaly ederin özümi»[+].
15Emma sen ölüler dünýäsine[†],
gabryň düýbüne inderilersiň[+].
16Görenler çiňerilip serederler saňa,
sen hakda oýlanyp, şeýle diýerler:
«Ýeri sarsdyran,
patyşalyklary titreden,
17dünýäni çöle dönderen,
şäherleri ýer bilen ýegsan eden,
ýesirleri öýlerine goýbermedik şumy?»[+]
18Milletleriň[†] patyşalarynyň ählisi,
hersi öz gabrynda, şöhrat[†] içinde ýatyr.
19Emma terk edilen çaga kimin
gabryňdan daşary atyldyň;
gylyçdan geçirilen,
gabryň daşly düýbüne atylan
jesetler bilen örtülýärsiň.
Aýak astynda depelenen maslyk deý,
20beýleki şalar ýaly jaýlanmarsyň;
çünki sen öz ýurduňy weýran etdiň,
öz halkyňy gyrdyň.
Pislik edýänleriň nesli
asla ýatlanmasyn![+]
21Atalarynyň etmişleri zerarly,
ogullaryny öldürmäge taýynlaň,
olar galyp, dünýäni eýelemesinler,
ýer ýüzüni şäherlerden doldurmasynlar.


22«Men olara garşy galaryn, Babylyň adyny, aman galanlaryny, ogullaryny we nesillerini ýok ederin». Muny Reb aýdýandyr. 23«Ony baýguşhana, batgalyga öwrerin, heläkçilik sübsesi bilen süpürerin» Muny Hökmürowan Reb aýdýandyr[+].


Aşura garşy pygamberlik

24Hökmürowan Reb ant içip, şeýle diýýär:
«Nähili niýet eden bolsam,
şeýle-de bolar,
näme karara gelen bolsam,
şol-da amala aşar.
25Aşurlylary Öz ýurdumda syndyraryn,
daglarymda olary aýak astyna alaryn;
olaryň boýuntyrygy halkymdan aýrylar,
ýükleri halkymyň gerdeninden düşüriler»[+].
26Bütin dünýä hakda edilen karar budur,
ähli milletlere[†] tarap uzan el budur.
27Hökmürowan Reb karar etdi,
kim Oňa päsgel berip biler?
Ol elini uzatdy,
kim ony yzyna öwrüp biler[+]?


Piliştlilere garşy pygamberlik

28Ahaz patyşanyň ölen ýyly şu pygamberlik[†] geldi:[+]


29«Özüňizi uran taýak döwüldi diýip
şatlanmaň, eý, piliştliler[†]!
Ýylan tohumyndan kepjebaş dörär,
onuň miwesi-de uçýan mähnet ýylan bolar.
30Garyplaryň garyby doýar,
mätäçler howpsuzlykda ýatarlar,
emma seniň köküňi açlykdan ýaňa gyraryn,
aman galanlaryňyz-da ölersiňiz.
31Perýat et, eý, derweze!
Nala çek, eý, şäher!
Eý, piliştliler[†], gorkudan titräň!
Demirgazykdan tüsse çykýar,
goşun hatar-hatar bolup gelýär».
32Milletiň çaparlaryna näme jogap berler?
Reb Siony[†] bina etdi,
Halkynyň mätäçleri onda pena taparlar[+].

#### 15‑nji bap


Mowaba garşy pygamberlik

1Mowap[†] hakyndaky pygamberlik[†]:

Hakykatdan Mowabyň[†] Ar şäheri
bir gijede harabalyga öwrülýär,
Mowap[†] weýran boldy!
Hakykatdan Mowabyň[†] Kir şäheri
bir gijede harabalyga öwrülýär,
Mowap[†] weýran boldy![+]
2Dibon halky aglamak üçin ybadathana[†],
seždegählere[†] çykýar;
Mowap[†] halky Nebo,
Meýdeba üçin perýat edýär.
Her kesiň başy takyrlanýar,
her kesiň sakgaly syrylýar[+].
3Köçelerinde jul geýinýärler[†],
üçeklerde, meýdançalarda
her kes perýat edýär, zar-zar aglaşýar.
4Heşbon bilen Elgala nalyş edýär,
sesleri Ýahasa çenli eşidilýär.
Şonuň üçin Mowabyň[†] esgerleri aglaşýar,
gorkudan ýürekleri galdyraýar[+].
5Ýüregim Mowap[†] üçin nalyş edýär,
gaçgaklary Sogara,
Eglat Şelişiýa gaçýarlar.
Olar aglaşyp,
Luhutyň ýokarsyna çykýarlar.
Weýrançylykdan perýat çekýärler
Horonaýym ýolunda[+].
6Nimrim suwlary gurady;
otlar soldy, täze ot gögermedi,
gök öwüsýän zat galmady asla.
7Munuň üçin gazanan baýlyklaryny,
bar toplan zatlaryny
söwüt jülgesine äkiderler.
8Agy bilen doldy
tutuş Mowap[†] ýurdy;
olaryň perýady Eglaýyma,
nalyşy Beýerelime ýetýär.
9Dimonyň suwlary gandan doly,
emma Men mundanam beterini getirerin
Dimonyň başyna,
Mowapdan[†] gaçanlaryň,
ýurduň aman galanlarynyň
üstüne şir getirerin.

#### 16-njy bap


Mowaplylar rehim dileýärler

1Sähra ýoly bilen Seladan
Sion gyzynyň[†] dagyna,
ýurduň hökümdarlaryna
guzulary ýollaň[+].
2Arnon geçelgesinde
Mowabyň[†] aýallary
höwürtgesinden kowlan
öýsüz-öwzarsyz guşlara meňzeýär[+].
3«Maslahat ber,
adalaty[†] berjaý et.
Günortan çagy gije kimin
üstümize saýa sal.
Kowulanlary gizle,
gaçgaklary ele berme.
4Mowapdan[†] kowlanlar
mesgen tutsun araňyzda;
weýran edýänlerden
olara pena boluň».


Sütemkär ýok bolup,
weýrançylyk soňlanar,
talaňçylar ýitirim bolarlar.
5Tagt merhemet bilen berkidiler,
sadyklyk bilen şalyk sürer
Dawudyň[†] nesillerinden biri,
adalaty[†] agtarýan hökümdar
dogrulygy ýöreder[+].


6Mowabyň[†] tekepbirligi,
onuň hetdenaşa[†] gedemligi,
men-menligi, ulumsylygy,
gazaby barada eşitdik;
boş ýere öwünýär ol[+].
7Şonuň üçin Mowap[†] perýat etsin,
her kes Mowap[†] üçin nala çeksin,
Kirharasediň kişmişli kökeleri üçin
ýas tutuň, gam çekiň[+].
8Heşbonyň ekin meýdanlary,
Sibmanyň üzümçilikleri gurady;
başga milletleriň[†] baştutanlary
saýlama üzümçilikleri basgyladylar;
üzümçilikler Ýazere ýetip,
çöle çenli ýaýyldy;
şahalary ýaýrap,
deňizden-de aşdy[+].
9Şonuň üçin Ýazer agysy bilen
Sibmanyň üzümçilikleri üçin aglaryn men;
gözýaşym bilen suwararyn sizi,
eý, Heşbon we Elgala!
Çünki tomus miweleriň,
hasyl ýygnalýan döwründäki
şagalaň şowhunyňyz kesildi[+].
10Şatlyk hem begenç aýryldy
hasylly baglardan;
üzümçiliklerde ne aýdym aýdylýar,
ne-de heşelle kakylýar;
üzüm sykýançy üzüm sykmaýar,
kesdim olaryň şagalaň şowhunyny.
11Şol sebäpden ýüregim Mowap[†] üçin,
Kalbym Kirharaset üçin lira[†][*] dek nala çekýär[+].

12Mowaplylar[†] seždegählerine[†] çykyp, özlerini tapdan düşürýärler; öz mukaddes[†] ýerlerine dileg etmäge gidýärler, ýöne bu hiç peýda bermez. 13Bu Rebbiň[†] Mowap hakynda geçmişde aýdan sözüdi. 14Indi Reb şeýle diýýär: «Hakyna tutma işçiniň möhleti ýaly üç ýylyň dowamynda Mowabyň şan-şöhraty uly halky bilen birlikde abraýdan düşer; gutulanlary juda az we güýçsüz bolar»[+].

#### 17‑nji bap


Damaska garşy pygamberlik

1Damask baradaky pygamberlik[†]:

Ine, Damask indi şäher saýylmaz,
ol harabaçylyga öwrüler[+].
2Aroger şäherleri terk ediler,
sürüleriň ýatýan ýerine öwrüler,
olary ürküzen bolmaz[+].
3Efraýymda gala galmaz,
Damaskda şa bolmaz,
Siriýanyň aman galanlary
Ysraýyl[†] ogullarynyň şöhraty[†] deý bolar.
Muny Hökmürowan Reb[†] aýdýandyr.
4Şol gün Ýakubyň[†] şöhraty[†] öçer,
semiz göwresi horlanar.
5Orakçylaryň däne hasylyny ýygnaýşy deý,
däne başlaryny alşy deý elleriniň,
Rapalar jülgesine däne başlarynyň toplanyşy deý,
bolar Ysraýyl hem[+].
6Zeýtun agajynyň miwesi kakylyp alnandan soň,
depesinde iki-üç zeýtunyň galyşy deý,
şahalarynyň uçlarynda dört-bäşisiniň galyşy deý,
diňe birazy aman galdyrylar.
Muny Ysraýyl Hudaýy Reb aýdýandyr[+].


7Şol gün halk nazaryny Ýaradana diker,
gözleri Ysraýylyň Mukaddesini[†] görer.
8Özleriniň guran
gurbanlyk[†] sypalaryna[†] bakmazlar,
elleri bilen ýasan Aşera butlaryna[†],
tütetgi[†] sypalaryna[†] seretmezler[+].
9Şol gün olaryň berk galalary
ysraýyllardan gaçan hiwileriň, amorlaryň
terk eden şäherleri kimin çöle döner[+].
10Sen öz Halasgär[†] Hudaýyňy unutdyň,
Penakäriň bolan Gaýany ýatlamadyň.
Şoňa görä ýakymly ösümlikler ekseň-de,
özge ýurtlaň ajaýyp nahallaryny oturtsaň-da,[+]
11olary eken günüň ösdürseň-de,
oturdylanlary ertesi gülletseň-de,
hassalyk we emsiz dert gününde
hasylyň ýele sowrular.
12Betbagtçylyk! Köp milletleriň[†] güwwüldisi!
Deňziň güwwüldisi deý güwleýär olar!
Ah! Halklaryň güwwüldisi!
Güýçli tolkunlar deý güwwüldeşýärler![+]
13Milletler[†] güýçli tolkunlaryň uwlaýşy dek uwlaşarlar,
emma Ol olara käýär,
daglardaky şemala uçýan çöp-çalam deý,
uzaklara gaçarlar olar,
tüweleýiň öňündäki togalanýan toz deý togalanarlar.
14Agşamara, ine, howp!
Säherden öň ol ýok bolýar.
Bizi tozdurýanlaryň paýy,
bizi talaýanlaryň kysmaty şudur.

#### 18‑nji bap


Efiopiýa garşy pygamberlik

1Efiopiýa derýalarynyň aňyrsynda
ganatlaryny pasyrdadýan ýurduň dat gününe!
2Ol Nil derýasynyň üsti bilen
gamyş gämilerinde ilçilerini ýollaýar.
Eý, ýyldam çaparlar,
ýurtlary derýalar bilen bölünýän,
uzyn boýly, owadan bedenli millete,
her ýana gorky saçan halka,
haýbatly hem basybalyjy millete gidiň!


3Eý, bütin dünýäniň ilaty,
ýer ýüzünde ýaşaýanlar!
Daglaryň çür başynda
baýdak dikilende serediň!
Surnaý çalnanda diňläň![+]
4Reb[†] maňa şeýle diýdi:
«Günüň howurly yssysy dek,
hasyl wagtyndaky çygly bulut dek,
mesgenimden ümsüm serederin»[+].
5Hasyl ýygymyndan öň,
gülleme gutaranda,
gül üzüm bolup ýetişende,
ol bag gaýçysy bilen pudaklary keser,
ýaýraýan şahalary kesip taşlar.
6Hemmesi daglardaky ýyrtyjy guşlara,
ýerdäki wagşy haýwanlara galdyrylar.
Olar tomsuna ýyrtyjy guşlara,
gyşyna wagşy haýwanlara şam bolarlar.
7Şol wagt ýurtlary derýalar bilen bölünýän,
uzyn boýly, owadan bedenli millet,
her ýana gorky saçan halk,
haýbatly hem basybalyjy millet,
Hökmürowan Rebbe,
Hökmürowan Rebbiň adyny goýan ýere,
Sion[†] dagyna sowgatlar getirer.

#### 19-njy bap


Müsüre garşy pygamberlik

1Müsür baradaky pygamberlik[†]:

Ine, ýyldam buluda atlanyp,
Müsüre gelýär Reb[†],
Müsür butlary[†] titreşerler,
müsürlileriň ýürekleri ýarylar
huzurynda Onuň[+].
2«Müsürlileri biri-birine garşy öjükdirerin,
dogan doganyň garşysyna,
goňşy goňşusynyň garşysyna,
şäher şäheriň garşysyna,
patyşalyk patyşalygyň garşysyna urşar[+].
3Müsürlileriň zähresini ýararyn,
niýetlerini puja çykararyn,
butlaryndan[†], öli ruhlaryndan,
jadygöýlerden,
ruh[†] çagyrýanlardan maslahat sorarlar[+].
4Müsürlileri zalym hojaýynyň eline bererin,
rehimsiz patyşa höküm sürer üstlerinden».
Muny Hökmürowan Taňry Reb aýdýandyr[+].


5Nilde suw galmaz,
derýa çekiler, gurar[+].
6Onuň ýaplary porsar,
takyrar, gurar Müsür çeşmeleri,
gamyşlar, gargylar çüýrär[+].
7Niliň töweregindäki,
ýakasyndaky çaýyrlar,
onuň boýundaky bar ekinler gurap,
sowrulyp, ýok bolup giderler.
8Balykçylar ýas tutarlar,
Nile çeňňek taşlaýanlar aglaşarlar,
suwa tor atýanlaryň susty basylar.
9Zygyrdan[†] mata dokaýanlar lapykeç bolarlar,
ak biz dokaýanlar umytdan düşerler.
10Onuň dokmaçylary howsala düşerler,
ähli hakyna tutulanlar gam çekerler.


11Zogan şäheriniň hökümdarlary akmakdyr[†]!
Faraonyň[†] paýhasly maslahatçylary
pähimsiz maslahat berýärler,
siz faraona[†] nädip:
«Men akyldarlaryň ogludyryn,
gadymy şalaryň neslidirin» diýip bilýärsiňiz[+]?
12Hany, nirede seniň akyldarlaryň?
Goý, saňa aýtsynlar olar,
Hökmürowan Rebbiň Müsüre garşy
näme niýetländigini aýan etsinler[+].
13Zoganyň hökümdarlary akmaklyk etdiler!
Memfisiň baştutanlary aldandylar,
tire baştutanlary Müsüri azaşdyrdylar[+].
14Reb akyly çaşyrýan ruhlary iberdi,
serhoşuň öz gusugynyň üstünde yranyşy deý,
olar müsürlileri bar işinde azaşdyrdylar[+].
15Müsüriň hiç kime dady ýetmez,
ne baş, ne guýruk, ne palma şahasy, ne-de gamyş
oňa ýardam eder[+].


Müsürliler Rebbe bil baglaýarlar

16Şol gün müsürliler aýal ýaly bolup, Hökmürowan Rebbiň özlerine garşy el galdyrar gorkusyndan ýaňa titreşerler[+]. 17Ýahuda[†] ýurdy müsürlilere howp salar. Ýanynda Ýahudanyň ady agzalan her kes Hökmürowan Rebbiň Müsüre garşy taýynlaýan kararyndan gorkar.

18Şol gün Müsürde bäş şäher kengan[†] dilinde gepläp, Hökmürowan Rebden ant içerler. Olaryň biri Heläkçilik Şäheri diýip atlandyrylar[+].

19Şol gün Müsüriň ortarasynda Rebbe gurbanlyk[†] sypasy[†], serhedinde bolsa bir sütün dikiler[+]. 20Bu Müsür topragynda Hökmürowan Rebbe alamat we şaýat bolar. Olar zulumdarlary zerarly Rebbe perýat edenlerinde, Reb müsürlilere bir halasgär[†] hem goragçy ýollap, olary halas eder. 21Reb Özüni müsürlilere tanadar. Şol gün müsürliler Rebbi tanarlar. Olar gurbanlyklarydyr galla sadakalary[†] bilen Rebbe ybadat ederler; olar Rebbe wada berip, ony berjaý ederler[+]. 22Reb Müsüri jezalandyrar, ýene-de Özi olara şypa berer. Müsürliler Rebbe dolanarlar, Reb-de olaryň ýalbarmalaryny diňläp, olara şypa berer[+]. 23Şol gün Müsürden Aşura uly ýol bolar. Aşurlylar Müsüre gelerler, müsürliler-de Aşura giderler. Müsürliler aşurlar bilen bile ybadat ederler[+].

24Şol gün Ysraýyl[†] Müsür bilen Aşuryň ýanynda üçünji ýurt bolar. Olaryň üsti bilen dünýä ýalkanar[†][+]. 25Hökmürowan Reb: «Halkym Müsür, Öz elimiň işi bolan Aşur we mirasym[†] Ysraýyl ýalkansyn!» diýip, olara ak pata berer.

#### 20‑nji bap


Müsüre we Efiopiýa garşy pygamberlik

1Aşur patyşasy Sargon baş serkerdesini Aşdoda ýollap, oňa garşy söweşip, Aşdody ele saldy[+]. 2Şol wagt Reb[†] Amozyň ogly Işaýa[†]: «Git-de, egniňdäki july, aýagyňdaky çarygyňy çykar» diýdi. Işaýa şeýle edip, diňe içki geýiminde aýakýalaň geziberdi[+]. 3Reb şeýle diýdi: «Edil gulum Işaýanyň Müsüre we Efiopiýa alamat hem nyşan hökmünde üç ýyllap diňe içki geýimde, aýakýalaň gezişi kimin,[+] 4Aşuryň patyşasy-da Müsüre utanç bolsun diýip, müsürlileri sürgün[†] edip, efiopiýalylary ýesir alyp, ýaşlardyr garrylary ýalaňaç, aýakýalaň, otyrýerleri açyk halda äkider[+]. 5Efiopiýa umyt baglaýan, Müsüre öwünýän halk gorkar we utanja galar. 6Şol gün bu kenar ýakasynda ýaşaýanlar şeýle diýerler: „Ine, Aşur patyşasyndan halas bolmak üçin ýardam isläp, umyt baglanlarymyza, gör, nämeler boldy! Indi biz nähili gaçyp gutularys?“».

#### 21‑nji bap


Babylyň, Edomyň we Arabystanyň garşysyna pygamberlik

1Deňiz ýanyndaky çöl hakda pygamberlik[†]:

Tüweleýleriň günortadan gelşi deý,
basybalyjy-da gorkunç ýurtdan, çölden geler[+].
2Bir gorkunç görnüş aýan boldy,
haýyn haýynlyk edýär,
talaňçy talaýar.
Hüjüm et, eý, Eýlam!
Gaba, eý, Madaý[†]!
Babyl sebäpli bolan
nalyşlaryň soňuna çykaryn[+].


3Munuň üçin sanjy tutdy bilimden,
dogurýan aýalyň burgusy dek,
burgular tutdy meni;
eşidýänlerimden ýaňa iki büküldim,
görýänlerimden ýaňa gorky gaplady[+].
4Ýüregim bikarardyr,
saňňyldaýan gorkudan ýaňa;
küýsän alagaraňkylygym
wehime salgar.


5Iýýärler, içýärler,
halylar düşäp,
saçak ýazyp.
Eý, serkerdeler, turuň-da,
galkanlary ýaglaň!
6Reb[†] maňa şeýle diýdi:
«Git-de bir gözegçi goý,
goý, ol habar bersin görenini[+].
7Ol söweş arabalaryny,
jübüt-jübüt atlylary,
eşeklileri, düýelileri görende,
dykgat bersin, üns bersin».
8Gözegçi[*] gygyrdy:
«Ýa Reb,
gözegçilik diňidir gündizlerine ornum,
nobatçylyk çekýän bütin gijeläp[+].
9Jübüt-jübüt atlylar gelýär, ine,
öz söweş arabalaryny tirkäp.
„Ýykyldy, Babyl ýykyldy;
onuň but-hudaýlary[†] ýere ýazyldy,
owradyldy“» diýip jogap berdi ol[+].
10Eý, harmanda döwlen,
ýele sowrulan halkym!
Hökmürowan Rebden,
Ysraýylyň[†] Hudaýyndan eşidenlerimdir,
size aýan edýänim[+].


11Duma baradaky pygamberlik[†]:
Segirden[*] çagyrýar biri meni:
«Eý, gözegçi, daň atara näçe wagt bar?
Näçe wagt bar daňyň ýagtylmagyna?»
12«Daň atyp barýar,
ýöne entek gije.
Ýene sorajak bolsaňyz soraň,
soňra öwrülip geliň» diýýär gözegçi.


13Arabystan hakyndaky pygamberlik[†]:
Eý, dedanlylaryň kerwenleri!
Gijäni Arabystan jeňňelinde geçirersiňiz.
14Eý, Teýma ýurdunyň halky,
suwsana suw,
bosgunlara çörek ber[+].
15Olar gylyçdan gaçdylar,
syrylan gylyçdan,
çekilen ýaýdan,
agyr söweşden gaçdylar.

16Reb maňa şeýle diýýär: «Hakyna tutma işçiniň möhleti ýaly bir ýylyň dowamynda Kedaryň şan-şöhraty söner[+]. 17Kedar ogullarynyň edermen urşujylardan galan kemançylary az bolar». Muny Ysraýyl Hudaýy Reb diýdi.

#### 22‑nji bap


Iýerusalim baradaky pygamberlik

1Görnüş jülgesi barada pygamberlik[†]:

Baryňyz üçeklere çykar ýaly,
size näme boldy?
2Eý, şowhun-şagalaňly,
goh-galmagally, şadyýan şäher!
Öldürilenleriň gylyçdan ölmedi,
söweşde-de ölmedi[+].
3Ähli baştutanlaryň bilelikde gaçdylar;
ýaýlaryny ulanmadylar,
ýesir düşdüler,
uzaklara gaçdylar, ýöne
tapylanlaryň bary ele düşdi.
4Munuň üçin men:
«Nazaryňy menden sow,
zar-zar aglaýyn» diýdim.
Eziz halkymyň weýrançylygy üçin
teselli bermäň maňa[+].
5Görnüş jülgesinde
Gudratygüýçli–Hökmürowan Rebbiň[†] howsalaly,
tabyn edýän, aljyraňňy güni bolar.
Diwarlar ýykylar bu gün,
daglara perýat ediler.
6Eýlam söweş arabalary,
atlylary bilen sagdagyny galgadýar,
Kir goşuny galkanlaryny somlaýar[+].
7Söweş arabalaryndan
hyryn-dykyndyr gözel jülgeleriň,
atlylar derwezelerde nyzama durdular.
8Ýahudanyň[†] örtgüsi aýryldy.
Şol gün jeňňeliň gorhanasyna seretdiň.
9Dawut[†] şäherindäki köp jaýryklary gördüňiz,
aşaky howza suw topladyňyz[+].
10Iýerusalimiň[†] öýlerini sanadyňyz,
diwary berkitmek üçin öýleri ýykdyňyz.
11Köne howzuň suwlary üçin,
iki diwaryň arasyndan
suw howdanyny gazdyňyz.
Ýöne ony Ýaradana seretmediňiz,
owaldan Taýynlany görmediňiz.


12Şol gün Gudratygüýçli–Hökmürowan Reb
ýas baglamaga çagyrdy sizi,
saçlaryňyzy ütüp, jul geýinmäge[†] çagyrdy[+].
13Emma siz öküz, goýun öldürip,
et iýip, şerap içip,
şatlanýarsyňyz, begenýärsiňiz.
«Geliň, iýeliň, içeliň,
ertir biz öleris» diýýärsiňiz[+].
14Hökmürowan Reb gulagyma:
«Elbetde, ölýänçäňiz bu günäňizden saplanmarsyňyz» diýdi.
Muny Gudratygüýçli–Hökmürowan Reb diýýär.


Köşk emeldary aýyplanýar

15Gudratygüýçli–Hökmürowan Reb şeýle diýýär: «Git-de, patyşanyň emeldary, köşk häkimi Şebnanyň ýanyna bar-da, oňa şeýle diý:[+] 16„Bu ýerde näme işiň bar? Özüňe gabyr gazar ýaly kimiň bar? Özüňe belentde gabyr gazýarsyň, gaýada özüňe dynç ýer edinýärsiň[+]. 17Eý, güýçli kişi, Reb seni güýç bilen togalar. Ol seni ykjam tutup, 18aýlap-aýlap, top kimin bir giň ýurda taşlar. Sen ol ýerde ölersiň. Ajaýyp söweş arabalaryň ol ýerde galar. Öz jenabyňyň öýüni biabraý eden sensiň. 19Seni ornuňdan kowaryn, wezipäňden boşadylarsyň.

20Şol gün Men gulum Hilkiýa ogly Elýakymy çagyraryn[+]. 21Seniň donuňy oňa geýdirip, guşagyňy onuň biline guşaryn. Häkimiýetiňi oňa bererin; ol Iýerusalimiň[†] ilatyna we Ýahuda[†] halkyna ata bolar. 22Dawudyň[†] öýüniň açaryny onuň gerşinden asaryn. Onuň açanyny hiç kim ýapyp bilmez, ýapanyny hiç kim açyp bilmez[+]. 23Ony ýere gazyk kimin gaýym kakaryn, ol öz nesillerine hormat tagty bolar. 24Çadyryň gazyga baglanyşy ýaly, onuň urugynyň çagalarynyň, agtyklarynyň abraýy-da oňa baglydyr“». 25Hökmürowan Reb: «Şol gün ýere gaýym kakylan gazyk ýerinden sogrular; ol çapylyp ýykylar; oňa baglanan çadyr-da ýok bolar» diýýär. Muny Reb aýdýandyr.

#### 23‑nji bap


Sur hakyndaky pygamberlik

1Sur[†] hakyndaky pygamberlik[†]:

Eý, Tarşyş gämileri,
Sur[†] weýran boldy,
perýat ediň!
öýsüz-öwzarsyz galdy ol.
Kiprden size habar geldi[+].
2Eý, ada ilaty,
deňizden geçýänleriň üsti bilen
baýan Sidon[†] täjirleri, dymyň![+]
3Bol suwlar ýakasynda
Şihoryň gallasy,
Niliň hasyly girdejiňdi.
Milletleriň[†] täjiridi ol[+].
4Utan, eý, Sidon[†], deňiz ýakasyndaky gala,
deňiz şeýle diýýär:
«Ne burgy tutdy, ne-de dogurdym,
ne ýaş ýigitleri kemala getirdim,
ne-de ýaş gyzlary ýetişdirdim».
5Suruň[†] halyna gynanar Müsür,
ol barada eşidende.
6Tarşyşa geçiň,
eý, adalylar, perýat ediň!
7Asly owaldan bäri bolan,
uzak ülkeleri ýurt edinen
şagalaňly şäheriňiz şumy?
8Täçleri berýän Sura[†] garşy
beýle karar çykaran kim?
Suruň[†] täjirleri şazadalardy,
täjirleri dünýäniň abraýly adamlarydy.
9Bütin şan-şöhratyň gedemligini ýok etmek üçin,
dünýäniň ähli abraýly adamlaryny biabraý etmek üçin,
Hökmürowan Reb[†] şeýle karar çykardy.
10Eý, Tarşyş gyzy,
ýurduňdan Nil kimin geç;
indi bökdenç bolmaz.
11Reb deňiz üstüne elini uzadyp,
patyşalyklary titretdi;
ýok etmegi buýurdy ol
Kengan[†] galalaryny[+].
12Ol diýdi:
«Eý, Sidonyň[†] ezilen boý gyzy,
sen indi şatlanmarsyň.
Bar, Kipre git,
ol ýerde-de saňa dynçlyk bolmaz».
13Babyllylaryň ýurduna sered-ä,
bu halk indi ýok!
Wagşy haýwanlaryň eline berdi
aşurlylar ony.
Olar gabaw diňlerini dikdiler,
galalaryny ýykyp,
haraba öwürdiler ony[+].


14Perýat ediň, eý, Tarşyş gämileri!
Galaňyz weýran boldy.

15Şol günden başlap, Sur ýetmiş ýyl – bir patyşanyň ömrüçe unudylar. Ýetmiş ýyl soň Suruň[†] başyna bir kemçin hakdaky aýdymda aýdylanlar geler:[+]

16Eý, unudylan kemçin,
şähere aýlan lira[†][*] al-da!
Lira[†] çal-da,
köp aýdymlar aýt,
seni ýatlarlar belki-de.


17Ýetmiş ýyldan soň, Reb Sury idär. Sur[†] söwdasyna dolanyp, ýer ýüzündäki ähli patyşalyklar bilen zyna eder[+]. 18Onuň düşewündi, gazanjy Rebbe bagyş ediler. Bular hazynada toplanyp saklanmaz, ýöne ol gazançlar Rebbiň huzurynda ýaşaýanlar üçin bolelin azyga hem gözel eşiklere harç ediler.

#### 24‑nji bap


Reb ýer ýüzüni jezalandyrýar

1Ine, Reb[†] ýer ýüzüni weýran edip çolardar,
ýeriň ýüzüni tanar ýaly etmez Ol,
ilatyny dargadar[+].
2Halkyň-da, ruhanyň-da[†],
guluň-da, hojaýynyň-da,
gyrnagyň-da, bikäniň-de,
satyn alýanyň-da, satýanyň-da,
bergidaryň-da, algydaryň-da,
karzdaryň-da, karz bereniň-de
takdyry birdir[+].
3Ýer ýüzi bütinleý weýran edilip talanar.
Muny Reb aýdýandyr.


4Ýer ýüzi solýar, guraýar
heläk bolup, ýitip gider dünýä;
dünýäniň halklarynyň güýçlüleri heläk bolarlar[+].
5Ilatlar harama çykardy dünýäni,
olar kanunlardan[†] çykdylar,
parzlary saklamadylar,
ebedi ähti[†] bozdular[+].
6Muňa görä dünýä lagnat ýagýar,
ilaty ýazyklarynyň jezasyny çekýär,
şonuň üçin ýer ýüzüniň ilaty ýanyp,
gaty az adam galýar[+].
7Täze şerap gutarýar,
solýar üzüm agajy,
ah çekýär şadyýanlar[+].
8Depreklerem şat owazyny kesdi,
şadyýan sesler eşidilmedi,
lira[†] sem boldy[+].
9Indi aýdym aýdyp, şerap içmezler,
agyzlara ajy deger içgi.
10Weýran bolan şäher harabalykdyr,
hiç kim girmez ýaly, ähli öý ýapyldy.
11Köçelerde şerap üçin nalaşýarlar,
şatlykdan nam-nyşan galmady,
begenç dünýäni terk etdi[+].
12Şäher harabalyk,
bölek-bölekdir derwezeler.


13Zeýtun agajy kakylanda,
hasyl ýygylandan soň,
artyp galan üzümler bilen
näme edilýän bolsa,
dünýädäki milletler[†] bilen-de şeýle bolar[+].
14Olar seslerini gataldyp,
begenjine heşelle kakarlar,
Rebbiň beýikligi üçin
günbatardan gygyryşarlar.
15Şonuň üçin gündogarda Rebbi öwüň,
Ysraýylyň[†] Hudaýy
Rebbiň adyny şöhratlandyryň[†]
deňiz adalarynda.
16Öwgi aýdymlary ýaňlanýar
ýeriň aňry ujunda:
«Dogry Bolana şöhrat[†]!»
Emma men: «Garamaňlaý, garamaňlaý!
Dat günüme!
Dönükler dönüklik edýärler,
dönükligi çäksiz olaryň» diýdim[+].
17Eý, ýer ýüzüniň ilaty,
gorky, çukur we duzak başyňyzda![+]
18Gorky sesinden gaçan çukura gapgarylar,
çukurdan çykan duzaga düşer,
gögüň penjireleri açylar,
ýeriň binýatlary titrär[+].
19Jaýryk-jaýryk bolar ýer ýüzi,
bölek-bölek bolar ol,
ýer ýüzi güýçli sarsar.
20Serhoş kimin yraň atar ol,
sakçy jaýy kimin çaýkanar,
ýazyklary oňa agyr ýük bolar,
ýykylar-da, soň galmaz ol[+].


21Şol gün Reb
gökde gök goşunlaryny,
ýerde dünýäniň şalaryny jezalandyrar.
22Ýerzemine tussag kimin toplanarlar,
zyndana gabalarlar,
birnäçe günden soň jezalandyrylarlar.
23Aýyň ýüzi gyzarar,
Gün utanar;
Hökmürowan Reb Sion[†] dagynda,
Iýerusalimde[†] höküm sürer,
Ýaşulularynyň[†] öňünde
Öz şöhratyny[†] görkezer[+].

#### 25‑nji bap


Rebbe öwgi

1Ýa Reb[†], Sensiň meniň Hudaýym!
Seni arşa çykararyn,
alkyşa beslärin adyňy,
çünki Sen ajaýyp işler etdiň,
owaldan karar etdiň,
kämil sadyklyk bilen[+].
2Sen şäheri daş üýşmegine,
diwarly şäheri harabalyga öwürdiň;
kesekileriň köşkleri bolan şäherleri ýok etdiň,
olar bina edilmez asla[+].
3Şonuň üçin güýçli halklar şöhratlandyrar[†] Seni;
ýowuz milletleriň[†] şäherleri Senden gorkarlar.
4Sen ýoksullara pena,
mätäçlere mätäçliginde pena bolduň,
tupandan goraýan gaçybatalga,
yssydan goraýan kölege bolduň.
Rehimsizleriň gaharly demi
diwara urulýan tupan kimin,[+]
5gurak ýerdäki yssy kimindir,
kesekileriň galmagalyny ýatyrarsyň;
bulut kölegesi bilen
yssyny basyşyň kimin,
ýowuzlaryň aýdymy-da ýatyryldy.


Rebbiň taýýarlan meýlisi

6Hökmürowan Reb
bu dagda ähli halklar üçin
bol iýmitli, sap şeraply,
ýilikli, bol etden,
süzülen sap şeraply meýlis gurar[+].
7Bütin halklary örten örtügi,
ähli milletleriň[†] üstündäki ýapynjany
bu dagdan ýok eder.
8Ölümi ebedilik ýuwudar Ol;
gözýaşlary süpürer Hökmürowan Reb,
halkynyň utanjyny
bütin ýer ýüzünden
aýrar Ol.
Muny Reb aýdýandyr[+].
9Şol gün şeýle diýler:
«Ine, Hudaýymyz budur,
biz Oňa umyt bagladyk,
Ol bizi halas etdi.
Biziň umyt baglan Rebbimiz budur;
halas bolanymyz üçin
begeneliň, şatlanalyň!»[+]
10Rebbiň eli bu dagda bolar,
dersli çukurda samanyň depelenişi kimin
mowaplylar-da[†] öz ýerlerinde basgylanar[+].
11Ýüzüjiniň ýüzjek bolup, ellerini galgadyşy kimin,
olar-da onuň içinde ellerini galgadarlar;
emma Hudaý elleriniň ussatlygyna garamazdan,
olaryň tekepbirlerini peselder.
12Ýer bilen ýegsan ediler,
diwarlaryndaky berkitmeler.

#### 26-njy bap


Alkyş aýdymy

1Şol gün Ýahuda[†] ýurdunda şu aýdym ýaňlanar:

«Bizde güýçli şäher bar,
Hudaýyň halas edişi
diwarlardyr seňňerler ýalydyr.
2Derwezeleri açyň,
sadyk, dogry millet
içeri girsin[+].
3Pikiri Özüňe ýönelenleri
doly rahatlykda saklaýarsyň,
çünki olar Saňa bil baglaýarlar.
4Rebbe[†] ebedilik bil bagla,
çünki Beýik Hudaý ebedi Gaýadyr[+].
5Tekepbirleri kiçeldýär,
beýik şäheri ýykyp,
ýer bilen ýegsan edýär ony.
6Ol şäher ejizleriň aýaklary,
mätäçleriň dabanlary bilen basgylanar».


7Dogrularyň ýoly düzdür.
Eý, Adyl Bolan,
dogrularyň ýodasyny tekizleýärsiň[+].
8Ýa Reb,
Hökümleriňiň ýodasynda,
biz Saňa intizar,
Seniň adyň we ýatlanmagyň
ýüregimiziň islegidir.
9Gije kalbym Seni küýseýär,
janym Seni çynlakaý yzlaýar,
hökümleriň ýer ýüzündekä,
dünýäniň bütin ilaty
dogrulygy öwrener[+].
10Pisler merhemet gazansalar-da,
dogrulygy öwrenmezler,
adalatsyzlyk[†] ederler,
dogrularyň ýurdunda.
Rebbiň şan-şöhratyny görmezler.
11Ýa Reb, el galdyrdyň,
emma ony görmediler.
Halkyňa bolan yhlasyňy görüp,
utansynlar olar.
Duşmanlaryňa niýetlenen ot,
goý, olary ýuwutsyn[+].
12Ýa Reb, rahatlyk berjek Sensiň,
ähli eden işlerimizi berjaý eden Sensiň[+].
13Ýa Reb, Hudaýymyz,
Senden başga hökümdarlar
bize agalyk etdiler,
emma biz diňe
Seniň adyňa hormat goýýarys[+].
14Ol hökümdarlar öldi,
olar indi ýok,
Sen olary jezalandyryp, heläk etdiň,
olary hiç kim ýatlamaz asla[+].
15Ýa Reb, Sen milleti köpeltdiň!
Milleti köpeldip, Özüňe şöhrat[†] gazandyň;
ýurduň ähli çäklerini giňeltdiň[+].


16Ýa Reb, hasrat içinde seni agtardylar,
Senden temmi alanlarynda,
pyşyrdap zordan dileg etdiler.
17Dogurmak pursady ýakynlaşanda,
burgudan ejir çekip,
gygyrýan aýal nähili bolsa,
biz-de, ýa Reb,
Seniň öňüňde şeýle bolduk[+].
18Biz göwreli bolduk, ejir çekdik,
emma ýelden başga zat dogurmadyk,
ýer ýüzüne ýeňiş getirmedik,
dünýäniň ilaty ýykylmady.
19Emma ölüleriň ýaşar,
jesetler direler.
Eý, toprak astynda ýatanlar,
oýanyň, şatlykdan aýdym aýdyň!
Çygyň ertiriň çygy kimindir,
toprakdaky merhumlar ýaşaýşa ýeter[+].
20Geliň, eý, halkym,
otaglaryňyza giriň-de,
içinden ýapyň gapylary!
Gazap geçýänçä,
az salym gizleniň[+].
21Ine, Reb dünýäniň ähli ilatyna
etmişleri üçin jeza bermäge
Öz mekanyndan çykyp gelýär;
ýer üstüne dökülen gany äşgär eder,
öldürilenlerini ýaşyrmaz indi[+].

#### 27‑nji bap


Reb öz halkyny toplaýar

1Şol gün Reb[†] gazaply, haýbatly,
gudratly gylyç bilen
gaçýan, towlanýan ýylan
Liwýatany –
deňiz aždarhasyny[†] jezalandyrar[+].
2Şol gün
«Ajaýyp üzümçilik barada aýdym aýdyň[+].
3Men – Reb onuň sakçysydyryn,
ony her pursat suwarýaryn,
hiç kim zyýan ýetirmesin diýip,
gije-gündiz goraýaryn.
4Men gazaply däl,
çalylar, tikenler garşyma çyksa,
olar bilen söweşip,
baryny oda ýakaryn[+].
5Ýa-da ol pena yzlap, Maňa ýapyşsyn,
Meniň bilen ýaraşyk etsin,
ýaraşyk etsin Meniň bilen.
6Geljekde Ýakup[†] kök urar,
Ysraýyl[†] gunçalap güllär,
ýer ýüzüni miweden doldurar[+].
7Reb ysraýyllary jezalandyranlaryň
jezalandyryşy kimin jezalandyrdymy?
ýa-da ysraýyllary öldürenleriň
öldürişi kimin öldürdimi?
8Reb Ysraýyla höküm etdi,
kowup, sürgün[†] etdi;
olary gazaply demi bilen kowup çykardy,
gündogardan öwüsýän ýel dek[+].
9Şeýdip, Ýakubyň[†] etmişi ötüler,
günäsiniň ötülmeginiň doly miwesi şu bolar:
Gurbanlyk[†] sypalarynyň[†] ähli daşlary
hek daşlary deý owradylanda,
ne Aşera butlary[†], ne-de tütetgi[†] sypalary[†] galar[+].
10Diwarly şäher terk edilýär,
çöl kimin terk edilen,
taşlanan ýurtdyr bu;
göleler ol ýerde otlap,
agaçlaryň şahalaryny iýýärler;
ol ýerde ýatýarlar[+].
11Pudaklary gurap döwler,
aýallar gelip, olary ýakarlar.
Bu halk düşünmeýän halkdyr;
şonuň üçin Ýaradany olara rehim etmez,
Döredijisi olara merhemet görkezmez»[+].

12Şol gün Reb Ýewfrat derýasyndan Müsür derýasyna çenli sizi harman döwegi deý ýenjer, ysraýyllary ýeke-ýekeden toplar. 13Şol gün uly surnaý çalnar; Aşur ýurdunda heläk bolanlar, Müsüre sürgün[†] edilenler gelip, Iýerusalimdäki[†] mukaddes dagda[†] Rebbe ybadat ederler[+].

#### 28‑nji bap


Efraýymyň dat gününe!

1Efraýym serhoşlarynyň buýsanýan
täjiniň dat gününe!
Onuň şöhratly[†] gözelligi
solup barýan güller kimindir,
hasylly deräniň başyndaky
şäheriň dat gününe!
Şerapdan doýanlar oňa guwanýarlar.
2Ine, Rebbiň[†] gudratly, güýçli bir adamy bar;
weýran edýän doly tupany kimin,
güýçli ýagyş sili kimin,
Öz eli bilen şäheri ýere çalar[+].
3Efraýymyň serhoşlarynyň
buýsanjy bolan täji
aýak astynda depelener.
4Hasylly deräniň başynda ýerleşen,
şöhratly[†] gözelligi solup barýan gül,
tomusdan öň ýetişen injir dek bolar;
ony gören, tiz ýolup iýer.


5Şol gün
halkynyň aman galanlaryna
şöhrat[†] täji, gözellik jygasy bolar Hökmürowan Reb.
6Höküm kürsüsinde oturýana
adalatlyk[†] ruhy[†],
derwezede duşmana zarba urýana
medet bolar[+].


Reb baştutanlary jezalandyrýar

7Ruhanydyr[†] pygamberler-de[†]
şerapdan ýaňa yraň atýarlar,
çakyr zerarly entirekleýärler;
şerap içip ýoldan çykýarlar,
şerapdan başlary aýlanýar,
çakyr zerarly entrekleýärler,
nähak görnüşler görýärler,
höküm edenlerinde büdreýärler[+].
8Ähli saçaklary gusukdan doly,
arassa ýer ýokdur asla.
9«Olar bilimi kime öwredýärler?
Habary kime düşündirýärler?
Süýtden kesilenleremi?
Emjekden aýrylanlaramy?
10Buýruk üstüne buýruk,
buýruk üstüne buýruk,
düzgün üstüne düzgün,
düzgün üstüne düzgün,
biraz bu ýerde, biraz ol ýerde»[+].


11Indi bu halka
keseki agzy bilen geplär Reb
düşnüksiz dilde sözlär[+].
12Olara: «Bu dynçlyk ýeridir,
argynlara dynç beriň,
bu dynçlyk ýeridir» diýdi;
emma diňlemek islemediler.
13Şonuň üçin olar gidip,
arkan ýykylyp,
ýaralanarlary ýaly,
duzaga düşüp, tutulary ýaly,
Rebbiň sözi olar üçin:
«Buýruk üstüne buýruk,
buýruk üstüne buýruk,
düzgün üstüne düzgün,
düzgün üstüne düzgün,
biraz bu ýerde, biraz ol ýerde» bolar[+].
14Munuň üçin eý, masgaralaýjylar,
Iýerusalimdäki[†] bu halka hökümdarlyk edýän siz,
Rebbiň sözüni eşidiň![+]
15Siz: «Biz ölüm bilen äht[†] edişdik,
ylalaşyk baglaşdyk ölüler dünýäsi[†] bilen;
uly betbagtçylyk inende ýurda,
geçip gider, bize ýetmez,
çünki biz ýalançylygy pena edindik,
galplyk içinde gizlendik» diýdiňiz.
16Şonuň üçin Hökmürowan Reb şeýle diýýär:
«Ine, Men Sionda[†] bina daşyny,
synalan daşy,
gymmatbaha burç daşyny,
ynamdar bina goýýaryn;
Oňa bil baglan howsala düşmez[+].
17Adalaty[†] ölçeg ýüpi,
dogrulygy terezi ederin;
doly ýagyp ýalançylyk penasyny süpürip äkider,
suwlar basar gaçybatalgany[+].
18Ölüm bilen eden ähtiňiz[†] ýatyrylar,
Gabyr bilen baglaşan ylalaşygyňyz puja çykar;
uly betbagtçylyk gelende,
ýer bilen ýegsan bolarsyňyz.
19Betbagtçylyk her geçende,
sizi süpürip äkider,
ol her säher, gije-gündizine geçer».
Habara düşüneniňizde,
sizi gorky gaplar.
20Üstünde uzalardan gysga bolar düşek,
örtünmäge insiz bolar ýorgan.
21Öz işini, täsin işini,
amalyny, geň amalyny ýerine ýetirmek üçin,
Perazim dagyndaky ýaly aýaga galar Reb,
Gibgon jülgesindäki ýaly gazaba müner[+].
22Indi masgaralamaňyzy bes ediň,
ýogsam zynjyrlaryňyz agralar,
bütin ýurduň weýran ediljekdigi
barada karara gelendigini
Gudratygüýçli–Hökmürowan Rebden eşitdim[+].


23Gulak goýuň, sesimi eşidiň,
üns beriň, sözümi diňläň.
24Sürümçiler ekin ekmek üçin
dynuwsyz ýer sürýärlermi?
Ýeri keşläp, malalap gezýärlermi?
25Ýeri tekizlänlerinden soň,
künji, zire sepmeýärlermi?
Bugdaýy hatarlaýyn,
arpany öz ýerinde,
ýazlyk bugdaýy-da
öz ýerinde ekmeýärlermi?
26Hudaýy olara görkezme berer,
öwreder.
27Künji döwek bilen döwülmez,
tigir ýöredilmez ziräniň üstünden,
künji tokmak bilen,
zire-de taýak bilen döwülýär.
28Bugdaý çörek üçin üwelýär,
emma ol ebedilik döwülmez,
üstünden arabadyr atlar aýlansa-da,
bugdaý üwelmez.
29Bu-da Hökmürowan Rebdendir,
Onuň maslahaty ajaýyp,
paýhasy beýikdir[+].

#### 29-njy bap


Iýerusalim gabawy

1Dawudyň[†] mesgen tutan şäheri
Ariýeliň[*] dat gününe!
Ýylyň ýylyna
baýramlaryňyz dowam edibersin[+].
2Ariýele azap çekdirerin,
ýas tutar, perýat eder ol,
Meniň üçin gurbanlyk[†] ojagy[*] kimin bolar.
3Daş-töweregiňde düşelge guraryn,
töweregiňe gabaw diňler gurup, seni gabaryn,
garşyňa berkitmeler dikerin[+].
4Sen peseldilip, ýeriň astyndan geplärsiň,
sözleriň toprak içinden geler;
sesiň jynyň sesi dek ýerden çykar,
topragyň teýinden pyşyrdap eşidiler sözleriň.
5Duşmanlaryňyň köpüsi toz dek bolar,
zalymlaryň sowrulan saman çöpi deýindir.
Birdenkä, duýdansyz,
6Hökmürowan Reb[†] gök gürrüldisi bilen,
ýer titremesi, uly şowhun bilen,
harasat we tupan bilen,
ýalmaýan oduň ýalny bilen geler[+].
7Ariýele garşy söweşýän ähli milletler[†],
onuň we galalarynyň garşysyna söweşýänler,
ony gysýanlar
düýş kimin, gijeki görnüş kimin bolarlar[+].
8Düýşünde nahar iýen aç kişi,
oýanansoňam aç bolýandyr,
düýşünde suw içen teşne,
oýanansoňam teşnedir.
Sion[†] dagyna garşy söweşýän
ähli milletler[†] topary-da şu ahwala düşer.


Nadan halk

9Doňup galyň, gatap galyň!
özüňizi kör ediň, göreçden galyň,
serhoş boluň, ýöne şerapdan däl,
entirekläň, ýöne çakyrdan däl[+].
10Reb sizi agyr uka batyrdy,
pygamberler[†] gözleriňizi ýumdurdy,
görgürler başlaryňyzy örtdi[+].

11Ähli görnüş siziň üçin möhürli kitabyň sözleri kimindir. Ony okap bilýänlere berip: «Şuny oka» diýseňiz, olar: «Okap bilmeýäris, ol möhürlenen» diýerler[+]. 12Okap bilmeýänlere berip: «Şuny oka» diýseňiz, olar: «Okap bilmeýäris» diýerler.


13Reb şeýle diýýär:
«Bu halk Maňa ýakynlaşyp,
dili, dodaklary bilen Meni hormatlaýar,
ýöne ýürekleri Menden uzakdadyr.
Ynsan buýruklaryna görä
Maňa ybadat edýärler olar[+].
14Muňa görä Men ýene
bu halkyň arasynda gudratlar,
gudrat üstüne gudrat görkezerin.
Danalary danalykdan mahrum bolar,
akyllylary akyldan aýrylar»[+].
15Öz niýetlerini Rebden gizlemäge
çalyşýanlaryň, dat gününe!
Işleri garaňkylykda bolup,
olar: «Bizi kim görýär?
Bizi kim tanaýar» diýýärler[+].
16Siz bar zady tersine öwürýärsiňiz,
küýzegär toýun bilen deň hasaplanarmy?
Ýasalan zat özüni ýasana:
«Ol meni ýasamady» diýermi?
Şekillendirilen zat şekillendirene:
«Onuň düşünjesi ýok diýermi?»[+]


Geljege umyt

17Liwan az salymyň içinde
hasylly meýdana öwrülmezmi,
mes toprakly ýer tokaý kimin görünmezmi?
18Şol gün kerler
kitabyň sözlerini eşiderler,
tümlük, garaňkylyk içinde
körleriň gözleri açylar[+].
19Pukaralar ýene Rebde şatlyk taparlar,
mätäçler Ysraýylyň[†] Mukaddesinde[†] galkynarlar[+].
20Zalymlar ýok bolarlar,
masgaralaýjylaryň soňuna çykylar,
ýamanlyk etmäge garaşýanlar ýok ediler.
21Olar ynsana töhmet atýarlar,
kaza duzak gurýarlar,
şäher derwezesinde.
Haklyny adalatdan[†] nähak mahrum edýärler[+].
22Munuň üçin Ybraýymy[†] halas eden Reb
Ýakubyň[†] nesilleri hakda şeýle diýýär:
«Ýakup[†] indi utanmaz,
Onuň ýüzi gyzarmaz indi[+].
23Öz elim bilen ýaradan çagalarymy
öz aralarynda görenlerinde,
adymy mukaddes[†] saýarlar;
Ýakubyň[†] Mukaddesini[†] mukaddes saýarlar,
Ysraýyl Hudaýyndan gorkarlar.
24Ýolundan azaşanlar düşünerler,
arz-şikaýat edýänler tälim alarlar».

#### 30-njy bap


Pitneçi halk

1«Pitneçi halkyň dat gününe!
Olar Meniňkini däl-de,
öz niýetlerini berjaý edýärler;
Menden soraşman ylalaşyk baglaşyp,
günä üstüne günä goşýarlar.
Muny Reb[†] aýdýandyr.
2Faraonyň[†] penasynda penalamak üçin,
Müsüriň kölegesinde gonalga gözlemek üçin,
Menden geňeşsiz Müsüre gidýärler[+].
3Faraonyň[†] goragy olara utanç,
ryswalyk bolar Müsüriň kölegesini penalamak[+].
4Baştutanlary Zoganda bolup,
ilçileri Hanase ýetenem bolsalar,[+]
5özlerine peýdasy bolmadyk
halk zerarly utanja galar olar.
Ne ýardam berýär bu halk,
ne-de peýda berýär,
gaýtam olary utanja we gyjalata goýýar»[+].


6Negep[†] haýwanlary barada pygamberlik[†]:
urkaçy hem erkek arslanyň,
alahöwreniň hem uçýan ýylanyň ýaşaýan,
alada hem hasrat ýurdunyň üstünden geçip,
baýlyklaryny eşekleriniň arkasyna,
hazynalaryny düýeleriniň örküjine atyp,
peýdasyz halka äkidip berýärler.
7Müsüriň ýardamy boş hem peýdasyzdyr.
Munuň üçin Men ony:
«Ümsüm oturýan Rahap»[*] diýip atlandyrdym[+].


8Indi git-de, muny ýasy daş bölegine ýaz,
düýrlenen kagyza geçir.
Bu geljekki günler üçin
ebedi şaýat bolsun![+]
9Bu pitneçi halk,
hilegär ogullar,
Rebbiň öwüdine
gulak goýmaýan ogullardyr.
10Olar görgürlere: «Görmäň»,
pygamberlere[†]: «Bize dogry zatlary pygamberlik etmäň[†],
süýji sözler aýdyň bize,
hileli zatlary pygamberlik ediň[†][+].
11Ýoldan sowluň, ýodadan aýrylyň,
bizi Ysraýylyň[†] Mukaddesi[†] bilen ýüzleşdirmäň» diýýärler.
12Munuň üçin Ysraýyl Mukaddesi[†] şeýle diýýär:
«Bu sözi ret edip,
zulum hem hilegärlige bil baglap,
olara daýanýandygyňyz üçin,
13bu etmiş belent diwarda peýda bolup
opurylyp gelýän jaýryk kimin bolar;
diwaryň ýykylyşy duýdansyz bolup geçer[+].
14Döwlüşi küýzegäriň küýzesiniň döwlüşi kimindir;
ol şeýle bir pytrar welin,
döwükleriň arasynda ojakdan ot almaga,
guýudan suw almaga
ýarajak bölek tapylmaz»[+].
15Munuň üçin Hökmürowan Reb,
Ysraýylyň Mukaddesi[†] şeýle diýýär:
«Maňa dolanyp, rahatlyk tapanda halas bolarsyňyz;
güýjüňiz asudalykda we ynamda bolar»,
ýöne siz islemeýärsiňiz.
16Siz: «Ýok, biz atly gaçarys» diýdiňiz.
Şonuň üçin gaçarsyňyz!
Siz: «Ýüwrük atlara müneris» diýdiňiz.
Şonuň üçin kowguçylar ýüwrük bolar.
17Bir kişiniň haýbatyndan
müň kişi gaçar,
bäş kişiniň haýbatyndan
siz gaçarsyňyz,
aman galanlaryňyz
dagyň depesindäki baýdak syrygy,
depedäki baýdak kimin bolarsyňyz[+].


18Reb size merhemet etjek bolup garaşýar,
ýokarda size rehim etmäge häzir,
çünki Reb adalat[†] Hudaýydyr;
Oňa intizarlar nähili bagtly![+]
19Eý, Sionyň[†]–Iýerusalimiň[†] halky,
aglamarsyňyz indi siz!
Perýat edeniňizde,
size merhemet eder Ol,
ony eşideninde, size jogap berer.
20Reb size azap çöregini,
külpet suwuny berse-de,
Mugallymyňyz indi gizlenmez,
gözüňiz bilen Ony görersiňiz.
21Saga, sola öwrüleniňizde,
yzyňyzdan: «Ýol budur,
şundan ýöräň» diýen sesi eşidersiňiz.
22Onsoň kümüş bilen örtülen butlaryňyzy[†],
altyna gaplanan heýkelleriňizi
haram saýarsyňyz;
olary haram esgi hökmünde taşlarsyňyz,
siz olara: «Güm boluň!» diýersiňiz[+].
23Reb ýere sepen tohumyňyz üçin ýagyş berer,
ýer hasylynyň çöregi bol we bereketli bolar.
Şol gün mal-garalaryňyz giň örülerde otlarlar[+].
24Ýer bejerýän öküzler bilen eşekler
kürek we ýabak bilen sowrulan
saýlama iým iýer.
25Uly gyrgynçylyk gününde, diňler ýykylanda,
her beýik dagda, her belent baýyrda
akar suwly çeşmeler bolar[+].
26Rebbiň Öz halkynyň ýaralaryny sarap,
Öz ýetiren şikesine şypa beren güni,
Aýyň nury Günüň nury dek,
Günüň nury ýedi Günüň nury dek,
ýedi esse artyk bolar[+].


Reb Aşury jezalandyrýar

27Ine, Rebbiň Özi uzakdan gelýär,
lowlaýan gazap bilen gara buludyň içindedir Ol;
dodaklary gahardan doly,
dili ýalmaýan ot kimindir[+].
28Onuň demi joşup,
kekirdege ýetýän çeşme kimindir,
milletleri[†] heläkçilik eleginden geçirer,
halklaryň agzynda ýoldan azaşdyrýan agyzzyryk bolar[+].
29Mukaddes[†] baýram bellenýän
gijesindäki dek
aýdym aýdarsyňyz;
Rebbiň dagyna, Ysraýylyň Gaýasyna
tüýdük çalyp çykýan dek,
ýüregiňiz şatlanar[+].
30Reb haýbatly sesini eşitdirer,
lowlaýan gazap bilen,
ýalmaýan ot ýalny bilen,
bulutlaryň partlamasy bilen,
tupan hem doly bilen
golunyň gudratyny görkezer[+].
31Rebbiň sesinden Aşur wehim eder,
Ol hasasy bilen Aşury urar.
32Rebbiň olaryň üstünden inderýän
jeza hasasynyň her zarbasy
depreklerdir liralar[†] bilen amala aşyrylar;
Reb gazaply söweşler bilen
garşysyna çykar onuň.
33Jesetler ýakylýan bir ýer taýynlandy,
hawa, ol patyşa üçin taýynlandy;
ol ýer çuňňur hem giň edildi,
ol odun bilen dolduryldy.
Kükürt akymy kimin
ony ýandyrar Rebbiň demi[+].

#### 31‑nji bap


Müsür bilen birleşmek netijesizdir

1Medet sorap, Müsüre gidýänleriň,
atlara daýanýanlaryň,
köpdükleri üçin söweş arabalaryna,
güýçlüdikleri üçin atlylara bil baglaýanlaryň
dat gününe!
Olar Ysraýylyň[†] Mukaddesine[†] ýüz tutmaýarlar,
Rebden[†] maslahat soramaýarlar[+].
2Emma Reb danadyr,
Ol betbagtçylyk getirer, sözüni yzyna almaz,
ýamanlyk edýänlere garşy aýaga galar,
pislere kömek edýänlere garşy çykar.
3Müsürliler Hudaý däl, ynsandyr,
ruh[†] däldir, tendir atlary;
Reb elini uzadanda,
kömekçi-de, kömek alan-da ýykylar,
ählisi birlikde heläk bolar[+].
4Çünki Reb maňa şeýle diýdi:
«Arslan, awunyň başynda arlaýan ýaş arslan,
bir topar çopan bolup, daşyna geçseler-de,
olaryň sesinden gorkmaz,
galmagallaryndan ürkmez,
Hökmürowan Reb-de,
Sion[†] dagynda, onuň depesinde
uruşmak üçin aşak iner şeýdip[+].
5Guşlaryň ganat gerip,
öz çagalaryny goraýşy dek,
Hökmürowan Reb-de
Iýerusalimi[†] gorar;
Ol ony gorar, halas eder,
rehim eder, azat eder»[+].
6Eý, ysraýyl halky,
garşysyna uly pitne turzan
Rebbe tarap öwrüliň!
7Şol gün her kes,
günä üçin öz eli bilen ýasan
altyndyr kümüş butlaryny[†] ret eder[+].
8«Onsoň aşurlylar ynsanyňky bolmadyk gylyçdan ýykylarlar,
adamzadyňky bolmadyk gylyçdan ölerler,
olar gylyçdan gaçarlar,
ýaş ýigitleri-de gul ediler[+].
9Gorkudan ýaňa ýykylar olaryň gaýasy,
serkerdeleri baýdagy görüp titreşerler».
Muny ody Sionda[†],
ojagy Iýerusalimde[†] bolan Reb aýdýandyr[+].

#### 32‑nji bap


Adyl döwlet wada berilýär

1Ine, patyşa dogrulyk bilen şalyk eder,
hökümdarlar adalatlyk[†] bilen höküm sürerler[+].
2Olaryň hersi ýelden buky,
tupandan pena,
gurak ýerde bulaklar,
teşne ýurtdaky uly gaýanyň kölegesi dek bolar[+].
3Görýänleriň gözleri ýumulmaz,
eşidýänler-de gulak goýarlar[+].
4Akylsyzyň akyly goýalar,
sakaw açyk-aýdyň geplär.
5Akmaga mundan beýläk asylzada diýilmez,
ýaramaza hormat goýulmaz.
6Akmak[†] biedeplik bilen gepleýär,
onuň niýeti pislik etmekdir,
işi ýamanlyk etmek,
Rebbe[†] dil ýetirmek,
açlary aç,
suwsuzlary suwsuz goýmakdyr[+].
7Hilegäriň ýaragy ýamandyr,
pukara dogry sözleýän hem bolsa,
olar ýalan sözleri bilen ony heläk etjek bolup,
niýetlerini ýamana dikýändirler.
8Emma asylzada asylly niýet edýär,
asylly işlerinde berk durýar ol.


Özüne buýsanýan aýala duýduryş

9Eý, özlerine buýsanýan aýallar,
turuň, sesimi eşidiň!
Eý, özlerine daýanýan aýallar,
sözüme gulak goýuň![+]
10Eý, özlerine buýsanýan aýallar,
bir ýyldan soňra titreşersiňiz,
çünki üzüm hasyl bermez,
miwe ýygymy bolmaz.
11Eý, özlerine daýanýan aýallar titreşiň,
eý, özlerine buýsanýan aýallar sandyraşyň,
eşikleriňizi çykaryp atyp, biliňize jul baglaň!
12Ajaýyp ekin meýdanlary üçin,
hasylly üzüm bagy üçin,
döşüňize urup aglaşyň!
13Halkymyň tikendir çaly biten topragy üçin,
şadyýan şäherdäki şatlykdan doly
öýler üçin aglaşyň![+]
14Köşk terk ediler,
şowhunly şäher boş galar;
galadyr gözegçi diňi harabalyga,
gulanlaryň giň ýerine,
sürüleriň örüsine öwrüler.
15Üstümize ýokardan Ruh[†] dökülýänçä,
çöl hasylly meýdana öwrülýänçä,
mes toprakly ýer tokaýa dönýänçä şeýle bolar[+].


Asuda durmuş

16Onsoň çölde adalat[†] mesgen tutar,
dogrulyk hasylly meýdanda ýaşar.
17Dogrulygyň miwesi rahatlyk,
netijesi asudalyk, ebedi howpsuzlykdyr.
18Halkym öýlerinde rahatlykda,
howpsuz ýerlerde,
asuda mesgende ýaşarlar.
19Jeňňel bütinleý ýok bolsa-da,
ýer bilen ýegsan edilenem bolsa şäher,[+]
20her çeşmäniň boýunda ekin ekýän,
öküzi, eşegi boş iberýän
siz bagtly bolarsyňyz!

#### 33‑nji bap


Ýardam üçin ýalbaryş

1Özi weýran edilmän,
weýran edýäniň,
özüne dönüklik edilmän,
dönüklik edýäniň dat gününe!
Weýran edeniňden soň,
özüňi-de weýran ederler;
dönüklik etmegi bes edeniňde,
saňa-da dönüklik ediler[+].
2Ýa Reb[†], bize merhemet et!
Biz Saňa umyt baglaýarys.
Säherlerine güýç ber,
hasratly pursatlarda bizi halas et!
3Gudratly sesiňden halklar gaçýarlar,
şan-şöhratyňdan milletler[†] dagaşýarlar.
4Oljaňyz çekirtgeleriň ýygnaýşy kimin ýygnalýar,
olar çekirtgeleriň topulyşy deý oljanyň üstüne topulýarlar[+].
5Beýikdir ýokarda oturan Reb,
adalatdan[†], dogrulykdan
doldurýar Ol Siony[†][+].
6Ol seniň döwürleriň berk binýadydyr,
bol danalyk hem bilim bolar;
Ol yzygiderli halas eder.
Rebden gorkmak halkynyň hazynasydyr.
7Ine, batyrlary köçelerde perýat edýärler,
zar-zar aglaşýarlar parahatçylyk ilçileri[+].
8Şaýollar çolarýar,
ýolagçylar ol ýoldan geçmez.
Şertnama bozulýar,
antlaryny[*] ret edýärler,
ynsanlary äsgermeýärler[+].
9Ýurt ýas tutup, ruhdan düşýär,
Liwan utançdan saralyp-solýar,
Şaron Araba çöli kimindir;
Başan we Karmel ýapraklaryny dökýär[+].
10Reb: «Indi aýaga galaryn,
indi beýgelerin,
belende göterilerin[+].
11Siz samandan hamyla bolup,
sypal[†] dogurýarsyňyz;
demiňiz sizi ýalmaýan otdur.
12Halklar ýanyp, kül bolarlar,
kesilip, oda ýakylan tikenler dek bolarlar»[+].
13Eý, uzakdakylar, edenlerimi eşidiň,
eý, ýakyndakylar, gudratymy biliň!
14Siondaky[†] günäkärler dowla düşüp,
hudaýsyzlar lerzana geldi:
«Haýsymyz ýalmaýan oduň başynda
ornaşyp bileris?»[+]
15Dogruçyl ýaşap, dogry sözleýänler
sütem bilen gazanylan gazanjy ýigrenýänler,
elini para almakdan saklaýanlar,
gan döküşiklige gulak gabartmaýanlar,
ýamanlyga gözlerini ýumýanlar[+]
16belentliklerde ýaşarlar.
Gaýalardaky galalar penalary bolar,
çörekleri berler, teşne galdyrylmazlar.


Ajaýyp patyşanyň ýurdy

17Gözüňiz patyşany gözelliginde görer,
uzaklara uzaýan ýurdy görer.
18Pikiriňde öňki howply günler barada oýlanarsyň:
«Salgyt toplan nirede?
Paç ýygnan nirede?
Diňleri sanan nirede?»
19Mundan beýläk wyjyrdaşýan,
ýat dilde gepleýän
tekepbir halky görmersiňiz[+].
20Baýramlar geçirilýän Sion[†] şäherine seret!
Gözleriňiz asuda mekan,
sarsmaz çadyr bolan Iýerusalimi[†] görer,
onuň gazyklary sogrulmaz asla,
ýüpleriniň hiç biri üzülmez.
21Giň derýalardyr çeşmeleriň bolan ýerinde,
şöhratly[†] Reb biz bilen bolar,
olardan ne kürekli gämiler,
ne-de uly gämiler geçer.
22Reb biziň kazymyzdyr,
biziň kanun[†] çykaryjymyzdyr,
Reb patyşamyzdyr,
Ol bizi halas eder.
23Gämileriňiň ýüpleri çözüldi,
bogaldagy gaýym saklap bilmeýär,
ýelkeni açyp bilmedi.
Şonda köp oljalar paýlaşylar;
hatda agsaklar-da olja talaň salar.
24Sion[†] ilatynyň hijisi: «Men syrkaw» diýmez;
ol ýerde ýaşaýan halkyň etmişleri ötüler.

#### 34‑nji bap


Milletlere garşy höküm

1Eý, milletler[†], golaýrak geliň-de, eşidiň!
Eý, halklar, diňläň!
Ýer ýüzi we ondaky her kes,
dünýädäkiler, onda döränleriň bary eşitsin![+]
2Reb[†] milletlere[†] gaharlanýar,
goşunlaryna garşy gazaby tutaşýar,
olary bütinleý ýok eder,
ölüme berer.
3Ölüleri daşary taşlanar,
maslyklarynyň ysy ýaýrar,
daglardan olaryň gany akar[+].
4Gögüň ähli goşunlary çüýrär,
asman kagyz kimin düýrlener;
ähli asman jisimleri
üzüm agajynyň ýapragy dek,
injir agajynyň ýapragy dek solarlar[+].
5Gylyjym göklerde gandan gandy,
ine, gylyjym Edomyň üstüne,
bütinleý ýok etjek halkymyň üstüne
jeza üçin iner[+].
6Rebbiň gylyjy gana bulanandyr,
guzudyr owlaklaryň ganyndan doludyr,
ýag, goçlaryň böwrek ýagy bilen örtülendir;
Rebbiň Bosrada gurbanlygy[†] bar,
Edomda uly gyrgyn bolar[+].
7Ýabany gäwmişler,
öküzçelerdir, güýçli öküzler
ýere serler.
Ýurtlary gana eziler,
topraklary ýaga[+].
8Rebbiň öç güni,
Sionyň[†] ynjamasyndan ar alyş ýyly bolar[+].
9Edomyň çeşmeleri ergin şepbige
topragy kükürde,
ýurdy ýanyp duran şepbige öwrüler[+].
10Gije-gündiz sönmez ol,
tüssesi baky tütär,
nesilden-nesle çolarar ýatar,
asyrlar boýy içinden hiç kim geçmez[+].
11Gotanlar bilen kirpiler Edomy eýelärler,
baýguşlardyr gargalar mesgen tutarlar onda,
Reb onuň üstüne aljyraňňylyk ýüpüni,
weýrançylyk ýüpüni ölçemek üçin çeker[+].
12Şalyk sürer ýaly asylzadalary ýok indi,
ähli hökümdarlary hiç indi.
13Köşklerinde tikenler,
galalarynda çitçitidir bürmekler gögerer,
şagallaryň mekanyna,
düýeguşlaryň mesgenine öwrüler[+].
14Wagşy haýwanlar syrtlanlara duşarlar,
dag goçlary höwürlerini çagyrarlar,
gijeki jandarlar-da ol ýerde ornaşyp,
dynç almaga ýer taparlar[+].
15Ol ýerde baýguşlar höwürtgeläp,
ýumurtgalar we çagalar,
olary öz saýasyna üýşürerler,
çaýkeller-de jübüt-jübütden toplanar[+].
16Rebbiň kitabyndan okap agtaryň:
bulardan hijisi-de kem bolmaz,
hiç biri öz jübütini ýitirmez.
Muny Reb buýurdy,
Onuň Ruhy[†] olary üýşürdi.
17Olar üçin bije atdy,
Öz eli bilen ýurdy ölçäp paýlady,
Olar ony baky eýelärler,
ol ýerde ýaşarlar nesiller boýy.

#### 35‑nji bap


Mukaddes ýol

1Çöl-beýewan we gury ýer şatlanar,
çöl guwanyp, nerkes kimin güllär.
2Gül-pürçük bolar ol,
şatlykdan, guwançdan ýaňa nagma aýdar.
Liwanyň gözelligi,
Karmeliň, Şaronyň görki berler oňa.
Olar Rebbiň[†] şöhratyny[†],
Hudaýymyzyň şan-şöhratyny görerler[+].
3Ejiz gollara gujur beriň,
kuwwat beriň ejiz dyzlara[+].
4Towşanýüreklilere:
«Gaýrata galyň! Gorkmaň!
Ine, Hudaýyňyz öç almaga gelýär,
Ol mynasyp hak bilen gelip,
sizi halas eder» diýiň[+].
5Şonda körleriň gözleri,
kerleriň gulaklary açylar;[+]
6Agsaklar keýik kimin bökjeklärler,
lal diller şatlykdan aýdym aýdarlar;
düzden suwlar,
çölden çeşmeler çogup çykar;[+]
7Gyzgyn gum howdana,
teşne toprak suw bulaklaryna öwrüler;
şagallaryň mesgen tutan meýdanyna
gamyş, gargy gamyş biter.
8Ol ýerde şaýol bolar,
oňa Mukaddes[†] Ýol diýler;
haram adam ondan geçmez,
ol diňe şol Ýola golaý ýaşaýanlaryňky bolar,
hatda akmaklar-da[†] ol ýoldan azaşmaz[+].
9Arslan bolmaz ol ýerde,
ýyrtyjy haýwan ol ýola çykmaz,
olar onda tapylmaz,
bu ýoldan diňe halas edilenler ýörärler.
10Rebbiň azat edenleri yza dolanarlar,
aýdym aýdyp, Siona[†][*] gaýdyp gelerler;
ebedi şatlyga gowşar olar,
begençden, şatlykdan dolarlar,
gaýgydyr gam-gussa ýok bolar[+].

#### 36-njy bap


Sanherip Iýerusalimi gorkuzýar


(2 Patyşalar 18:13-37)

1[•]Hizkiýa patyşanyň şalygynyň on dördünji ýylynda Aşur patyşasy Sanherip Ýahudanyň[†] ähli galalaryna garşy hüjüm edip, olary basyp aldy. 2Aşur patyşasy baş wezirini uly goşun bilen Lakyşdan Iýerusalime[†] Hizkiýa patyşanyň ýanyna iberdi. Ol gelip, Çyrpyjy meýdanynyň ýolundaky ýokarky howdanyň ýanyndaky ýabyň ýanynda durdy[+]. 3Köşgi dolandyryjy Hilkiýanyň ogly Elýakym, Şebna kätip we Asafyň ogly Ýowa – patyşanyň baş emeldary, olaryň ýanyna bardylar[+]. 4Baş wezir olara Hizkiýa şeýle diýiň diýdi: «Beýik Aşur patyşasy şeýle diýýär: „Sen nämä bil baglaýarsyň? 5Sen harby ukybyň we güýç-kuwwatyň gürrüňini edýärsiň, emma olar boş sözlerdir. Sen kime bil baglap, meniň garşyma gozgalaň turuzdyň? 6Ine, sen döwük gamyş kysmy Müsüre bil baglaýarsyň. Emma kim şol döwük gamşa hasa hökmünde söýense, şonuň eline batar. Müsür patyşasy faraon[†] hem özüne bil baglaýanlaryň hemmesi üçin-de şeýledir[+]. 7Eger sen maňa: ‘Biz Hudaýymyz Rebbe[†] bil baglaýarys’ diýseň, onda Hizkiýanyň Ýahuda we Iýerusalime ýüzlenip: ‘Siz Iýerusalimde şu gurbanlyk[†] sypasynyň[†] öňünde sežde ediň[†]’ diýip, onuň ýykan seždegähleri[†], gurbanlyk sypalary Hudaýyňky dälmi näme[+]? 8Indi gel-de, meniň jenabym Aşur patyşasy bilen bäsleş. Eger-de men size iki müň sany at bersem, siz olara münmäge şonça adam tapyp bilersiňizmi? 9Onsoň siz nädip jenabymyň iň pes derejeli serkerdesini ýeňip biljek? Siz söweş arabalary we atlylary bar diýip, Müsüre bil baglaýarsyňyzmy? 10Munuň üstesine-de, siz meni bu ýurdy weýran etmäge Rebden rugsatsyz gelendir öýdýärsiňizmi? Reb maňa şu ýurduň üstüne çoz-da, ony derbi-dagyn et diýdi“».

11Onsoň Elýakym, Şebna we Ýowa baş wezire şeýle diýdiler: «Haýyş edýäris, biz gullaryň bilen öz düşünýän dilimizde – arameýçe gürleş. Biziň bilen ýahudalaryň dilinde[†] gürleşme, diwaryň üstündäki adamlar diňläp durlar»[+]. 12Emma baş wezir olara şeýle jogap berdi: «Jenabym meni bu sözleri diňe jenabyňyza we size aýtmak üçin ýolladymy näme? Diwaryň üstünde oturan adamlara aýtmak üçin hem ýollamadymy eýsem? Olar hem siziň ýaly öz täretlerini iýip, öz peşewlerini içerler».

13Onsoň baş wezir dik durup, bar sesi bilen gygyryp, ýahuda dilinde gepledi. Ol: «Beýik patyşa bolan Aşur patyşasynyň sözlerini diňläň. 14Patyşa şeýle diýýär: „Hizkiýa özüňizi aldatmaň, ol sizi halas edip bilmez“. 15Hizkiýa: „Reb bizi hökman halas eder we bu şäher Aşur patyşasynyň eline berilmez“ diýip, size Rebbe bil baglatmasyn. 16Hizkiýa gulak asmaň! Aşur patyşasy şeýle diýýär: „Meniň bilen ýaraşyk ediň-de, meniň ýanyma geliň. Şonda her kim öz üzümçiliginiň hem-de injir daragtynyň miwesinden iýip, öz guýusyndan suw içer[+]. 17Soňra men gelip, sizi öz ýurduňyza meňzeş bir ýurda alyp bararyn. Ol ýer bugdaý, şerap, çörek, üzümlik mekanydyr“[+]. 18Hizkiýanyň: „Reb bizi halas eder“ diýip, aldamakçy bolýan sözlerine gulak asmaň. Haýsy milletleriň[†] hudaýlary öz ýurduny Aşur patyşasynyň elinden halas edipdir? 19Hamadyň, Arpadyň hudaýlary nirede? Separwaýymyň hudaýlary nirede? Samariýanyň[†] hudaýlary olary meniň elimden halas etdilermi[+]? 20Rebbiň Iýerusalimi[†] meniň elimden halas ederi ýaly, bu hudaýlaryň arasynda öz ýurtlaryny meniň elimden halas edeni barmy?»[+]

21Emma halkdan ses çykmady, oňa jogap gaýtaran bolmady, çünki Hizkiýa patyşa: «Oňa jogap gaýtarmaň» diýip tabşyrypdy. 22Şeýdip, köşgi dolandyryjy Hilkiýanyň ogly Elýakym, Şebna kätip we Asafyň ogly Ýowa – patyşanyň baş emeldary dagy ýakalaryny ýyrtyp, Hizkiýanyň ýanyna gelip, oňa baş weziriň sözlerini aýdyp berdiler.

#### 37‑nji bap


Hizkiýa patyşa Işaýadan maslahat soraýar


(2 Patyşalar 19:1-34)

1[•]Hizkiýa patyşa Rabşakanyň sözlerini eşiden-de, ýakasyny ýyrtyp, jul geýnip[†], Rebbiň[†] öýüne gitdi. 2Patyşa köşgi dolandyryjy Elýakymy, Şebna mürzäni we ýaşuly[†] ruhanylary[†] Amozyň ogly Işaýa pygamberiň[†] ýanyna iberdi. Hemmesi jul geýdiler[+]. 3Olar Işaýa pygambere şeýle diýdiler: «Hizkiýa patyşa şeýle diýýär: „Şu gün biz hasrat, jeza we ryswalyk astyndadyrys; biziň ýagdaýymyz kuwwaty bolmadyk göwreli aýalyň çaga dogurýan bolşy ýalydyr[+]. 4Onuň alyhezreti Aşur patyşasynyň iberen baş weziriniň diri Hudaýy masgaralamak üçin aýdan sözlerini, belki, Hudaýyň Reb eşidendir; Hudaýyň Reb şol sözleri üçin olary jezalandyrar. Indi aman galan adamlar üçin dileg et“»[+].

5Hizkiýanyň hyzmatkärleri Işaýa pygamberiň[†] ýanyna gelenlerinde, 6Işaýa pygamber olara şeýle diýdi: «Jenabyňyza aýdyň, Reb şeýle diýýär: „Aşur patyşasynyň hyzmatkärleriniň Meni kemsidip aýdan sözlerini eşideniň üçin olardan gorkma[+]. 7Men onuň içine bir ruh[†] ibererin welin, ol bir habar eşidip, öz ýurduna dolanar. Men ony öz ýurdunda gylyç bilen öldürderin“».


Aşur patyşasynyň haýbaty

8Baş wezir Aşur patyşasynyň Lakyşdan gaýdandygyny eşidip, yzyna dolandy. Ol patyşanyň Libna galasyna garşy urşup ýörendigini gördi[+]. 9Patyşa Efiopiýa patyşasy Tirhakanyň özi bilen uruşmaga çykandygyny eşidende, ol Hizkiýanyň ýanyna çaparlar ýollady. 10Aşur patyşasy Ýahuda[†] patyşasy Hizkiýa şeýle habar iberdi: «Bil baglaýan Hudaýyň „Iýerusalim[†] Aşur patyşasynyň eline berilmez“ diýip, seni aldamasyn. 11Aşur patyşasynyň ähli ýurtlary bütinleý ýok edip, halklaryň başyna nä günleri getirendigini eşidensiň. Indi siz halas edilermikäňiz? 12Ata-babalarymyň derbi-dagyn eden milletlerini[†] – Gozany, Harany, Resepi we Telasarda bolan Eden halkyny öz hudaýlary ata-babalaryňyň elinden halas etdimi[+]? 13Hamat, Arpat we Separwaýym galalarynyň şalary, Henanyň we Ywahyň şalary nirede?»[+]


Hizkiýanyň dilegi

14Hizkiýa haty çaparlaryň elinden alyp okady. Onsoň ol Rebbiň öýüne[†] baryp, haty Rebbiň öňünde açyp goýdy. 15Hizkiýa Rebbiň huzurynda dileg edip, şeýle diýdi: 16«Eý, keruplaryň[†][*] üstünde tagt guran Ysraýyl[†] Hudaýy Reb! Bütin dünýäniň patyşalyklarynyň Hudaýy Sensiň, Sen ýeke-täksiň. Ýeri-gögi ýaradan-da Sensiň[+]. 17Ýa Reb, gulak as-da, eşit, ýa Reb, gözleriňi aç-da gör. Sanheribiň diri Hudaýy masgaralap aýdan sözlerini eşit[+]. 18Ýa Reb, hakykatdanam, Aşur patyşalary ähli milletleri[†] we olaryň ýurtlaryny weýran etdiler. 19Şol milletleriň hudaýlaryny oda atyp ýakdylar, olar hudaýlar däldi. Olar adamlaryň agaçdan we daşdan ýasan butlarydy[†][+]. 20Indi, eý, Hudaýymyz Reb, bizi Aşur patyşasynyň elinden halas et. Ýa Reb, goý, bütin dünýäniň ähli patyşalyklary Seniň ýeke-täk Hudaýdygyňy bilsinler»[+].


Işaýa Aşur patyşasy barada pygamberlik edýär

21Onsoň Amozyň ogly Işaýa pygamber[†] şeýle sözler bilen Hizkiýanyň ýanyna adam iberdi: «Ysraýyl Hudaýy Reb şeýle diýýär: „Aşur patyşasy Sanherip barada dileg edendigiň üçin,

22Rebbiň ol barada aýdan sözleri şudur:
Sion[†] boý gyzy
ýigrenç bilen seni kemsidýär,
Iýerusalim[†] gyzy[*]
seniň üstüňden gülýär.


23Sen kimi masgaralap, kime dil ýetirdiň?
Kimiň garşysyna sesiňe bat berip,
kime ulumsylyk bilen gabak galdyrdyň?
Ysraýylyň Mukaddesine[†]!
24Hyzmatkärleriň üsti bilen
Taňryny masgaralap,
şeýle diýdiň:
‘Birtopar söweş arabalarym bilen
daglaryň üstüne çykdym,
Liwanyň jümmüşine bardym,
onuň iň uzyn kedr agaçlaryny,
gözel serwi agaçlaryny çapdym.
Men onuň iň beýik depesine,
gür jeňňeline baryp ýetdim[+].
25Men guýular gazyp,
suwuny içdim.
Müsüriň ähli derýalaryny,
öz dabanym bilen guratdym’.


26Eşitmediňmi näme sen
ozaldan şu netijä gelenimi?
Gadymdan bäri muny ýüregime düwüp ýördüm,
indi şu gün ony amala aşyrýaryn,
sen galalary weýran edersiň,
harabaçylyga öwrersiň[+].
27Bu galalaryň ilaty ejizdi,
aljyrap howsala düşdüler.
Olar meýdan ösümlikleriniň,
mymyk gök maýsalyklaryň,
tamyň üstündäki otlaryň,
ösmänkä gurap ýok bolşy dek boldular[+].


28Emma seniň oturyp-turşuňy,
girip-çykyşyňy,
Maňa garşy dyzaýşyňy bilýärin[+].
29Meniň garşyma dyzanlygyň,
gopbamsylygyň
gulagyma gelip ýetendigi üçin,
burunlygymy burnuňa,
agyzzyrygymy-da agzyňa dakyp,
seni gelen ýoluň bilen
yzyňa ugradaryn Men“»[+].


30Işaýa[†] Hizkiýa şeýle diýdi: «Seniň üçin alamat şudur: „Şu ýyl we geljek ýyl siz özi biten zady iýersiňiz, üçünji ýyl bolsa özüňiz ekip, hasylyny orup alyň we üzüm baglaryny oturdyň-da, şolaryň miwelerini iýiň[+]. 31Ýahuda[†] nesilleriniň gutulyp aman galanlary ýene-de aşakda kök urup, ýokarda miwe bererler[+]. 32Aman galanlar Iýerusalimden[†], halas bolanlar Sion[†] dagyndan çykyp gelerler. Bu Hökmürowan Rebbiň yhlasy bilen amala aşar“»[+].

33Reb Aşur patyşasy barada şeýle diýýär: «Ol bu şähere girmez, ok atmaz, bu şäheriň garşysyna galkanly çykmaz we şäheriň diwaryna ýaplap ýapgydy dikmez[+]. 34Ol gelen ýoly bilen yzyna gaýdar, bu şähere girmez. Muny Men – Reb aýdýandyryn. 35Men bu şäheri Özümiň hem-de gulum Dawudyň[†] hatyrasy üçin gorap, ony halas ederin».


Sanheribiň ölümi


(2 Patyşalar 19:35-37)

36Rebbiň perişdesi[†] gidip, aşurlylaryň düşelgesinde ýüz segsen bäş müň adamy öldürdi. Ertesi daňdan turup görseler, ol ýeri jesetden doly eken![+] 37Aşur patyşasy Sanherip düşelgäni taşlap, öýüne gitdi. Ol Ninewä gelip, şol ýerde galdy[+]. 38Sanherip öz hudaýy Nisrokyň buthanasynda[†] oňa sežde edip[†] durka, ogullary Adrammelek bilen Sareser kakalaryny gylyç bilen öldürdiler-de, Ararat ýurduna gaçyp gitdiler. Onsoň onuň ýerine ogly Esarhadon patyşa boldy[+].

#### 38‑nji bap


Hizkiýanyň hassalygy


(2 Patyşalar 20:1-8)

1[•]Şol döwürlerde Hizkiýa keselläp, ölüm ýassygynda ýatyrdy. Amozyň ogly Işaýa pygamber[†] onuň ýanyna gelip: «Reb[†] şeýle diýýär: „Öýüňdäkilere wesýet et, çünki sen ölersiň, sen bu keselden gutulmarsyň“» diýdi. 2Onsoň Hizkiýa ýüzüni diwara tarap öwrüp, Rebbe dileg edip: 3«Saňa ýalbarýaryn, ýa Reb, meniň Saňa bütin kalbym bilen wepaly bolanymy hem-de Seniň nazaryňda dogry işleri edenimi ýatla» diýdi. Hizkiýa sojap-sojap aglady[+].

4Şondan soň Işaýa pygambere[†] Rebbiň şu sözi aýan boldy: 5«Git-de, Hizkiýa şeýle diý: „Ataň Dawudyň[†] Hudaýy Reb: ‘Seniň dilegiňi eşitdim, gözýaşlaryňy gördüm. Men seniň ömrüňi on bäş ýyl uzaldaryn[+]. 6Men seni we bu şäheri Aşur patyşasynyň elinden halas ederin. Men Iýerusalimi[†] goraryn’ diýýär diý“»[+].

7Reb beren wadasyny ýerine ýetirer. Rebden saňa alamat şudur: 8«Ine, Men Ahazyň basgançagyna düşen kölegäni on ädim yza süýşürerin». Şeýdip, Gün düşmeli ýerinden on ädim yza çekildi[+]. 9Ýahuda[†] patyşasy Hizkiýa keselinden gutulandan soň şulary ýazdy:

10«„Ömrümiň iň ýagşy çagynda,
men gitmeli;
ölüler dünýäsiniň[†] derwezelerinden girip,
galan ýyllarymdan mahrum edildim“ diýdim.
11„Diriler ýurdunda Rebbi görmerin.
Bu dünýäde ýaşaýanlar kimin
ynsana gözüm düşmez mundan artyk“ diýdim[+].
12Öýüm çopanyň çadyry kimin
sogrulyp, elimden alyndy.
Ömrümi dokmaçy kimin kesdim,
Reb meni erişden kesdi;
bir günüň içinde soňuma çykdyň[+].
13Ertire çenli sabyrsyzlyk bilen garaşdym;
ol arslan kimin bar süňklerimi döwdi;
bir günüň içinde soňuma çykdyň[+].
14Garlawaç, durna kimin gygyrdym,
gumry kimin iňledim,
gözlerim göge bakmakdan ýadady.
Ýa Reb, men zulum içinde,
dadyma ýetiş![+]
15Näme diýeýin?
Meniň bilen gepleşen,
muny eden Rebdir,
kalbymyň hasratlydygy zerarly
ömürboýy pespäl gezerin.
16Ýa Reb, ynsanlary ýaşadýan Sensiň,
meni-de Sen ýaşadýarsyň,
meni sagalt, meni ýaşat!
17Çeken ejirim-ezýetim
öz haýryma boldy;
meni söýendigiň üçin
janymy heläkçilik çukuryndan sakladyň,
ähli günälerimi arkaňa atdyň[+].
18Ölüler dünýäsi[†] Saňa şükürler aýtmaz,
ölüm Saňa öwgüler aýtmaz,
Seniň wepalylygyňa
umyt baglap bilmezler
gabra inýänler[+].
19Bu gün meniň edişim ýaly,
diriler, diňe diriler
Saňa şükür edýärler,
atalar perzentlerine
Seniň wepalylygyňy bildirýärler[+].
20Reb meni halas eder,
bütin ömrümiz boýy Rebbiň öýünde[†]
kirişli saz gurallary bilen
nagmalar aýdarys».

21Işaýa pygamber[†] Hizkiýanyň hyzmatkärlerine: «Ýenjilen injir getiriň-de, ony patyşanyň çybanynyň üstüne ýapyň. Şondan soň ol sagalar» diýipdi. 22Hizkiýa Işaýa pygamberden: «Üçünji güni meniň Rebbiň öýüne[†] barjakdygyma näme alamat bolar?» diýip sorapdy.

#### 39-njy bap


Babyldan gelen çaparlar


(2 Patyşalar 20:12-19)

1[•]Şol döwürde Babyl patyşasy Baladanyň ogly Merodakbaladan Hizkiýa patyşanyň keselländigini we sagalandygyny eşidip, oňa wekillerinden hatlar bilen peşgeş ýollady. 2Hizkiýa Babyl patyşasynyň wekillerini şatlyk bilen kabul etdi; olara hazynasyndaky kümşüni, altynyny, hoşboý ysly zatlaryny, gymmatbaha ýaglaryny, ýarag gorhanasyny hem-de ammarlaryndaky zatlary görkezdi. Ol köşgündäki we bütin patyşalygyndaky zatlaryň baryny wekillere görkezdi[+]. 3Onsoň Işaýa pygamber[†] Hizkiýa patyşanyň ýanyna gelip, ondan: «Bu adamlar saňa näme diýdiler? Olar seniň ýanyňa nireden geldiler?» diýip sorady. Hizkiýa hem: «Olar uzak ýurt Babyldan geldiler» diýip jogap berdi. 4Işaýa: «Olar seniň köşgüňde nämeler gördüler?» diýip, Hizkiýadan sorady. Hizkiýa: «Olar meniň köşgümdäki zatlaryň ählisini gördüler. Ammarlarymda olara görkezilmedik zadym galmady» diýip jogap berdi.

5Onsoň Işaýa pygamber[†] Hizkiýa şeýle diýdi: «Hökmürowan Rebbiň[†] sözüni eşit: 6„Bir gün seniň köşgüňdäki zatlaryň hemmesi we ata-babalaryňyň tä şu güne çenli ýygnan zatlarynyň bary Babyla äkidiler, ýekeje zat hem galdyrylmaz[+]. 7Seniň öz bagryňdan önen ogullaryň Babyla sürgün[†] edilip, şol ýerde patyşanyň köşgünde agtalar[†] bolarlar“»[+]. 8Onsoň Hizkiýa Işaýa pygambere: «Rebbiň seniň üstüň bilen aýdan sözi ýagşy sözdür» diýdi. Hizkiýa: «Meniň döwrümde asudalyk we howpsuzlyk bolar» diýip pikir edýärdi.

#### 40-njy bap


Hudaýyň halky köşeşdirilýär

1Hudaýyňyz: «Teselli beriň,
halkyma teselli beriň» diýýär[+].
2Iýerusalime[†] mylaýym sözleri aýdyň:
söweş möhletiniň gutarandygyny,
ýazyklarynyň geçilendigini,
günäleriniň jezasyny Rebbiň[†] elinden
iki esse edip alandyklaryny yglan ediň[+].
3Bir ses gygyrýar:
«Sährada Rebbe ýol taýynlaň,
çölde Hudaýymyz üçin ýoda düzläň[+].
4Ähli dereler beýgeldiler,
ähli daglar we depeler peseldiler,
aňňat ýerler tekizlener,
beýikli-pesli ýerler düzlüge öwrüler.
5Şonda Rebbiň şöhraty[†] aýan bolar,
ähli ynsanlar ony birlikde görerler,
muny aýdýan Rebdir»[+].


6«Jar et!» diýýär bir ses.
Men: «Nämäni jar etmeli?» diýdim.
Ähli ynsanlar otluk kimindir,
olaryň gözelligi meýdan güli kimindir.
7Reb demini üflände,
ot guraýar, gül solýar.
Hakykatdan hem, halk otlukdyr.
8Ot guraýar, gül solýar,
emma Hudaýymyzyň sözi ebedi galýar[+].
9Eý, Sion[†], hoş habar,
beýik daga çyk!
Eý, Iýerusalim[†], hoş habar,
sesiňi batly gatalt!
Sesiňi batlandyr, gorkma;
Ýahuda[†] şäherlerine:
«Ine, Hudaýyňyz!» diýiň.
10Ine, Hökmürowan Reb güýji bilen gelýär,
Ol gudrat bilen höküm sürýär,
baýragy ýanyndadyr,
laýyk haky öňündedir[+].
11Ol sürüsini çopan kimin bakýar,
guzulary Öz eline alýar,
olary göterip, bagryna basýar,
ene goýunlara ýol görkezýär[+].


Rebbe taý ýok

12Suwlary goşawujy bilen,
gökleri garşy bilen ölçän kim?
Ýeriň tozuny ölçege salan,
Baýyrlary terezide,
daglary gapanda çeken kim[+]?
13Rebbiň Ruhuna[†] kim akyl ýetirdi?
Kim Oňa maslahat berip bildi[+]?
14Akyl üçin Ol kimden maslahat sorady?
Adalat[†] ýoluny Oňa öwreden kim?
Oňa bilim berip,
paýhas ýoluny görkezen kim[+]?
15Ine, milletler[†] ýagyş damjasy kimin,
terezilerdäki toz kimin saýylýar,
Ol adalary toz deýin äkidýär.
16Liwan jeňňeliniň oduny ýeterlik bolmaz,
mallary ýakma[†] gurbanlyga[†] azlyk edýär[+].
17Ähli milletler[†] Onuň öňünde hiç zatdyr,
olary hiç zat hasaplap, boşlukdan-da pes saýýar[+].
18Onda Hudaýy kime meňzedýärsiňiz?
Haýsy meňzetmäni ulanýarsyňyz Onuň üçin[+]?
19Butumy[†]? Ony bir hünärment guýýar,
zergär ony altyna gaplaýar,
onuň üçin kümüş zynjyr ýasaýar.
20Beýle gurbanlyga[†] gurby çatmaýan kişi,
bir çüýremez agajy saýlaýar.
Mäkäm oturdylan but[†] ýasatjak bolup,
ökde ussanyň gözlegine çykýar[+].
21Bilmeýärmisiňiz? Eşitmediňizmi?
Size başdan aýdylmadymy?
Dünýä ýaradylany bäri düşünmediňizmi?
22Zemin gümmezinde oturýan Oldur,
ýerde ýaşaýanlar çekirtgeler kimindir,
gökleri perde kimin gerip,
ýaşamak üçin çadyr kimin ýazýan Oldur[+].
23Şazadalary hiç edýän,
dünýäniň hökümdarlaryny
puja çykarýan Oldur[+].
24Olar ekilip, sepilip,
baldaklary ýere zordan kök uran dessine,
Reb demini üfleýär, olar guraýarlar,
harasat olary saman dek sowurýar.


25«Meni kime meňzedersiňiz?
Kim Maňa taý geler?»
Muny Mukaddes[†] Bolan diýýär.
26Gözleriňizi göge tarap galdyryň,
Bulary ýaradan kim?
Reb gökdäki goşunlary
ýekeme-ýeke çykarýar,
atlaryny tutup, çagyrýar,
Onuň zor güýjüne,
beýik gudratyna görä
olaryň hiç biri kemlik etmeýär[+].
27Näme üçin, eý, Ýakup[†], eý, Ysraýyl[†]:
«Ýolum Rebbe aýan däldir,
Hudaýym hakyma dykgat bermedi» diýýärsiňiz[+]?
28Bilmeýärsiňizmi? Eşitmediňizmi?
Reb – ebedi Hudaý,
ýeriň ähli künjeginiň Ýaradyjysy.
Ol ejizleýän ýa-da ýadaýan däldir,
Onuň düşünjesine akyl ýetmez[+].
29Ol ejizleri kuwwatlandyrýar,
mejalsyzlaryň güýjüni artdyrýar,[+]
30Hatda ýaşlar-da ysgyndan gaçyp, ýadaýarlar,
ýaş ýigitler-de büdräp, ýykylýarlar.
31Emma Rebbe umyt baglaýanlar
täzeden güýç toplarlar,
bürgütler dek ganat ýaýyp belende galarlar,
ýüwrerler, ýöne ýadamazlar,
ýörärler, ýöne ysgyndan gaçmazlar[+].

#### 41‑nji bap


Reb Ysraýyla medet berýär

1«Eý, adalar, Meniň huzurymda dymyň,
halklar täzeden güýç toplasynlar,
olar ýakyna gelip, geplesinler;
höküm üçin bile toplanalyň[+].
2Gündogardan dogry adamy aýaga galdyran kim?
Ony hyzmatyna çagyran kim?
Milletleri[†] onuň eline berýär,
patyşalary aýak astynda ezýär,
olary gylyjy bilen tozana,
sowrulan samana öwürýär ýaýy bilen[+].
3Kowalaýar olary,
sag-aman geçýär
aýak basmadyk ýodasyndan.
4Başdan nesilleri çagyryp,
bulary eden, tamamlan kim?
Men – Reb[†] olar bilen ilkibaşdan boldum,
ahyrda hem olar bilen boljak Mendirin[+].
5Adalar muny görüp, gorkýarlar,
ýeriň aňry uçlary titreşýärler,
olar ýakynlaşyp gelýärler.
6Hersi beýlekisine kömek edýär,
biri-birine: „Batyr bol!“ diýýär.
7Hünärment zergäri,
çekiç bilen tekizleýän
sandala urýany ruhlandyrýar.
Kebşirleýiş hakda: „Bu gowy boldy“ diýýär;
gozganmaz ýaly çüý bilen berkidýär[+].
8Emma seni, eý, bendäm Ysraýyl[†],
Öz saýlanym Ýakup[†],
dostum Ybraýymyň[†] nesilleri,[+]
9ýeriň aňry ujundan topladym,
uzak ýerlerden çagyryp:
„Siz Meniň bendämsiňiz,
Men sizi saýladym, terk etmedim“ diýdim.
10Gorkmaň, siziň bilendirin Men,
heder etmäň, Hudaýyňyzdyryn Men,
size güýç bererin, ýardam ederin,
sadyk sag golum bilen söýget bererin.
11Size garşy gazaplanýanlaryň ählisi
utandyrylar, ile ryswa ediler.
Hiç zat dek ýogalyp giderler
size garşy çykýanlar.
12Duşmanlaryňyzy
tapyp bilmersiňiz
agtararsyňyz-da,
hiç zatça bolman ýogalyp giderler
size garşy çykýanlar.
13Hudaýyňyz Men – Reb
sag eliňizden tutaryn,
size: „Gorkmaň, ýardam ederin“
diýýän Mendirin.
14Eý, ýer gurçugy Ýakup[†],
eý, Ysraýyl adamlary, gorkmaň!
Size kömek ederin.
Muny Men – Reb,
Ysraýylyň Mukaddesi[†], Penakäriňiz aýdýandyr[+].
15Ine, Men sizi ýiti, täze, dişli
döwek guraly etdim;
siz daglary döwersiňiz, owradarsyňyz,
baýyrlary saman çöpi kimin edersiňiz.
16Siz olary sowrarsyňyz,
şemal olary uçuryp äkider,
harasat olary pytradar.
Onsoň siz Rebde şatlanarsyňyz,
Ysraýylyň Mukaddesinde[†] şöhratlanarsyňyz[†].
17Garyplar, mätäçler suw agtarýarlar,
ýöne suw ýok;
teşnelikden kepeýär agyzlary,
Men – Reb olara jogap bererin,
Ysraýyl Hudaýy Men olary terk etmerin.
18Men açyk depelerden derýalar,
dereleriň ortasyndan bulaklar akdyraryn;
çöli köle, gury ýeri
suwly çeşmelere öwrerin[+].
19Çölde kedr, akasiýa, mirt,
zeýtun agaçlaryny oturdaryn,
serwini, çynary, arçany sährada bile dikerin[+].
20Onsoň hemmeler
muny Rebbiň eliniň edendigini,
Ysraýylyň Mukaddesiniň[†] ýaradandygyny
görerler, bilerler,
akyl ýetirerler, düşünerler».


Butlar biderekdir

21Reb: «Dawaňyzy aýdyň» diýýär,
Ýakubyň[†] Patyşasy: «Subutnamaňyzy getiriň» diýýär.
22«Butlaryňyzy[†] getiriň,
goý, olar näme boljagyny aýtsynlar,
oýlanyp, soňuny bilerimiz ýaly
geçmişde bolanlary aýan etsinler,
ýa-da boljak zatlary bize habar bersinler.
23Siziň hudaýlardygyňyzy bilerimiz ýaly,
bize mundan soň boljak zatlary bildiriň;
gorkup, heder ederimiz ýaly,
ýa ýagşylyk, ýa-da ýamanlyk ediň.
24Emma siz hiç zatsyňyz,
işleriňiz-de biderek;
sizi saýlan ýigrenjidir[+].
25Men demirgazykdan birini öjükdirdim,
ol gelýär,
gündogardan adymy tutup çagyrýan biri.
Ol küýzegäriň toýny depeleýşi kimin
hökümdarlary palçyk kimin depelär[+].
26Biz biler ýaly, kim muny başlangyçdan yglan etdi?
„Ol mamla“ diýerimiz ýaly, kim öňünden habar berdi?
Hiç kim habar bermedi, hiç kim jar etmedi,
hiç kim sözleriňizi eşitmedi[+].
27Ilki Siona[†]: „Ine, olar!“ diýip aýan etdim,
Iýerusalime[†] habarçy ýolladym[+].
28Seretdim, ýöne hiç kim ýok,
aralarynda maslahatçy ýok,
soragyma jogap berjek ýok.
29Ine, olaryň hemmesi galp,
işleri hiç zatdyr,
butlary[†] boş ýeldir».

#### 42‑nji bap


Rebbiň bendesi

1Ine, Meniň goldaýan bendäm,
göwnühoş bolup saýlanym;
Ruhumy[†] oňa berdim,
ol milletlere[†] adalat[†] getirer[+].
2Ol gygyrmaz, sesini gataltmaz,
sesi köçelerde asla ýaňlanmaz.
3Ýenjilen gamşy döwmez,
tüteýän peltäni söndürmez,
sadyklyk bilen adalat[†] getirer.
4Ejizlemez, ruhdan düşmez ol,
ýer ýüzünde adalaty[†] berkidýänçä,
adalar onuň kanunyna[†] garaşarlar.
5Gökleri ýaradyp, olary geren,
ýeri we ondakylary ýaýan,
ondaky ynsanlara dem beren,
onda gezýänlere jan beren Hudaý
şeýle diýýär:[+]
6«Men – Reb[†] seni dogrulyk bilen çagyrdym,
eliňden tutup, goraryn seni,
halka äht[†] hökmünde bererin seni,
Seni milletlere[†] nur ederin[+].
7Kör gözleri açmak,
tussaglary tussaglykdan,
zulmatda oturanlary zyndandan
azat etmek üçin seni halka äht[†],
milletlere[†] nur ederin[+].
8Men Rebdirin. Bu Meniň adymdyr;
şöhratymy[†] başga hiç kese,
öwgülerimi butlara[†] bermerin[+].
9Ine, öňki zatlar amala aşdy,
Men täze zatlary yglan edýärin;
ýüze çykmazdan öň
olary size aýan edýärin».


Rebbe öwgi aýdymy

10Eý, deňiz syýahatçylary, deňziň içindäkiler,
adalar we onda ýaşaýanlar,
Rebbe täze aýdym aýdyň,
ýeriň aňry ujundan öwgüler aýdyň![+]
11Çöl we onuň şäherleri,
kedarlylaryň ýaşaýan obalary
sesini gataltsyn!
Selanyň ilaty şatlykdan aýdym aýtsyn,
daglaryň başyndan gygyryşsynlar![+]
12Olar Rebbi şöhratlandyryp[†],
adalarda Oňa öwgüler aýtsynlar.
13Reb pälwan dek öňe gidýär,
urşujy kimin gazabyny artdyrýar,
gygyryp, söweş nagrasyny çekýär,
duşmanlaryndan üstündigini görkezýär[+].


Reb öz halkyny halas edýär

14Men uzak wagtlap dymdym,
ümsüm bolup, Özümi sakladym;
indi dogurýan aýal dek çygyraryn,
sojap dem alaryn[+].
15Daglary, baýyrlary weýran ederin,
ähli ösümliklerini guradaryn,
derýalary adalara öwrerin,
howdanlary guradaryn[+].
16Körleri bilmeýän ýollaryndan äkiderin,
iderin tanyş bolmadyk ýodalaryndan,
öňlerinde garaňkylygy ýagtylyga,
çarkandakly ýerleri tekiz ýere öwrerin.
Mendirin bulary etjek,
olary terk etmerin[+].
17Oýma butlara[†] bil baglap,
guýma butlara[†]: «Hudaýlarymyz sizsiňiz»
diýýänler yzlaryna uly utanç bilen dönderiler[+].


Kör we ker Ysraýyl

18Eý, kerler eşidiň!
Eý, körler, serediň, görüň![+]
19Bendämden başga kim kör?
Kim ýollan habarçym dek ker?
Kim Maňa bagyş edilen dek kör?
Ýa Rebbiň bendesi kimin kör[+]?
20Ol köp zatlary görýär,
emma üns bermeýär,
gulaklary açyk, ýöne eşitmeýär[+].


21Öz dogrulygy zerarly
kanunyny[†] beýgeltmek, şöhratlandyrmak[†]
Rebbe ýarady.
22Emma bu dagan, talanan halkdyr.
Ählisi gowaklarda duzaga düşen,
Tussaghanalarda gizlenen;
olar olja boldular, halas edýän ýok.
Talandylar, «Yzyna gaýtar!» diýýän ýok[+].
23Araňyzda muňa gulak goýjak,
geljekde ünsli diňlejek barmy?
24Ýakuby[†] talaňçylara,
Ysraýyly[†] garakçylara beren kim?
Bu garşysyna günä eden Rebbimiz dälmidi?
Olar Onuň ýolundan ýöremek islemediler,
Onuň kanunyna[†] gulak asmadylar.
25Munuň üçin Ol lowlaýan gazabyny,
zalym urşy üstlerinden inderdi;
olary hemme tarapdan otlady,
emma olar şonda-da düşünmediler,
olary ýakdy, ýöne üns bermediler[+].

#### 43‑nji bap


Ysraýylyň Halasgäri

1Emma indi, eý, Ýakup[†], seni ýaradan,
eý, Ysraýyl[†], seni döreden
Reb[†] şeýle diýýär:
«Gorkma, çünki Men seni azat etdim,
adyňy tutup çagyrdym, sen Meniňkisiň[+].
2Seniň bilen bolaryn suwlardan geçeniňde,
derýalardan geçeniňde, seni gark etmez olar,
oduň içinden ýöräniňde ýanmarsyň,
ýalyn ýakmaz seni[+].
3Men seniň Hudaýyň Reb,
Ysraýylyň Mukaddesi[†], seniň Halasgäriň[†].
Men saňa töleg hökmünde Müsüri,
seniň ýeriňe Efiopiýany, Sebany berdim[+].
4Nazarymda eziz, gadyrly bolup,
seni söýýändigim üçin,
seniň öweziňe adamlar,
halklar bererin janyňyň deregine.
5Gorkma, Men seniň bilendirin;
perzentleriňi gündogardan,
seni günbatardan getirerin[+].
6Demirgazyga: „Olary ber“,
günorta: „Olary saklama“ diýerin;
ogullarymy uzakdan,
gyzlarymy ýeriň çetlerinden,
7Maňa degişli bolan her kesi,
Öz şöhratym[†] üçin ýaradanymy,
şekil berip döredenimi getir.


8Gözli körleri,
gulakly kerleri öňe çykar[+].
9Ähli milletler[†] bir ýere ýygnansyn,
halklar toplansyn,
olaryň arasynda kim muny yglan etdi?
Haýsysy bolup geçenleri öňden bildirdi?
Güwälerini getirip, özlerini aklasynlar,
başgalar eşidip: „Bu dogry“ diýsinler[+].
10Siz Meniň şaýadymsyňyz,
muny Men – Reb aýdýandyryn.
Öz saýlan bendelerimsiňiz,
Siz Meni bilip, Maňa ynam ediň,
Meniň Şoldugyma düşüniň,
Menden öň hiç hudaý bolan däldir,
Menden soň-da hijisi bolmaz[+].
11Men, diňe Men Rebdirin,
Menden başga Halasgär[†] ýokdur[+].
12Men yglan etdim, halas etdim, aýan etdim,
araňyzda başga hudaý ýok;
siz Meniň şaýatlarym.
Muny Men – Reb aýdýandyryn.
13Owaldan bäri Men Olduryn.
Elimden halas edip biljek ýokdur.
Meniň edenimi ýatyryp biljek barmy?»[+]
14Penakäriňiz, Ysraýylyň Mukaddesi[†]
Reb şeýle diýýär:
«Siziň hatyraňyza Babyla leşger ýollap,
ähli babyllylary gaçgaklar hökmünde
buýsanýan gämilerinde getirerin.
15Siziň Mukaddesiňiz[†], Ysraýyly Ýaradan,
Patyşaňyz Reb Mendirin».
16-17Deňizden ýol,
çuň suwlardan ýoda açýar Reb,
söweş arabalary, atlary,
goşunlary söweşijileri bilen çykarýar Ol;
olar ýykylyp, galyp bilmeýärler,
öçürilýärler, pelteler dek söndürilýärler.
Bulary edýän Reb şeýle diýýär:[+]
18«Ýatlamaň öten zatlary,
köne zatlara üns bermäň.
19Ine, Men bir täze zat edýärin,
ol häzir başlaýar, görmeýärmisiňiz?
Men çölde ýol,
sährada derýalar emele getirerin[+].
20Ýabany haýwanlar,
şagallardyr düýeguşlar
Meni hormatlarlar.
Men Öz saýlan halkymy
gandyrmak üçin çölde suwlar,
sährada derýalar bilen üpjün etdim[+].
21Maňa alkyş aýtsynlar diýip,
Özüm üçin ýaratdym bu halky.
22Emma sen, eý, Ýakup[†],
çagyrmadyň Meni,
eý, Ysraýyl, Menden irdiň sen![+]
23Goýunlaryňyzy getirmediňiz Maňa
ýakma[†] gurbanlyk[†] üçin,
gurbanlyklaryňyz[†] bilen Meni sylamadyňyz.
Sadakalary[†] size agyr ýük etmedim,
ýakymly ysly tütetgi[†] bilen irizmedim.
24Hoşboý ysly gamyş satyn almadyňyz Maňa,
gurbanlyklaryňyzyň[†] ýagyndan doýurmadyňyz,
günäleriňiz bilen Maňa ýük bolduňyz gaýtam,
etmişleriňiz bilen Meni irizdiňiz[+].
25Öz hatyram üçin
ýazyklaryňyzy öçürýän Mendirin,
Men günäleriňizi ýatlamaryn[+].
26Maňa ýatlat!
Gel, bilelikde dawalaşalyň,
aklanar ýaly
delilleriňi aýt[+].
27Ilkinji ataňyz günä etdi,
töwellaçylaryňyz garşyma çykdylar[+].
28Munuň üçin biabraý etdim
ybadathananyň[†] ruhanylaryny[†],
Ýakuby[†] doly weýrançylyga,
Ysraýyly ryswalyga höküm etdim».

#### 44‑nji bap


Ysraýyllar Hudaýyň saýlan halkydyr

1«Emma indi, eý, bendäm Ýakup[†],
saýlan Ysraýylym[†], gulak goý![+]
2Seni ýaradan, ýatgyda size şekil beren
Men Reb[†] gepleýärin.
Gorkma, eý, bendäm Ýakup[†],
ýagny saýlanym Ýeşurun!
3Men suwsuz topraga suwlar dökerin,
gury ýerlere çeşmeler akdyraryn;
nesilleriňiň üstüne Ruhumy[†],
perzentleriňiň üstüne berekedimi dökerin[+].
4Olar gök ýaýladaky otlar kimin,
akar suwlar ýakasyndaky
söwütler kimin boý alarlar.
5Biri: „Men Rebbiňki“ diýer,
beýlekisi öz adyna Ýakup[†] dakar,
ýene biri: „Rebbiňki“ diýip ýazar eline,
özüni Ysraýyl diýip atlandyrar».
6Ysraýylyň Patyşasy we Penakäri Reb,
Hökmürowan Reb şeýle diýýär:
«Men ilkinji we ahyrkydyryn,
Menden başga hudaý ýokdur[+].
7Maňa meňzeýän barmy? Ol aýan etsin,
gadymy halky berkarar edelim bäri
bolup geçenleri aýdyp bersin ol;
geljek zatlary yglan etsin,
indi boljak zatlary habar bersin.
8Gorkmaň, eýmenmäň,
Saňa owaldan aýtmadymmy,
bildirmedimmi näme?
Siz Meniň şaýatlarym!
Hudaý barmy Menden başga?
Başga Gaýa ýokdur,
hiç birini bilmeýärin»[+].


Butparazlyga garşy pygamberlik

9But[†] ýasaýanlaryň bary biderekdir,
olara ýaraýan zatlar peýdasyzdyr,
olaryň şaýatlary ne görýär, ne-de zat bilýär.
Utanja galdyrylar olar[+].
10Derde ýarawsyz hudaýy,
ýa guýma buty[†] kim ýasaýar[+]?
11Ine, onuň ähli ýoldaşlary utandyrylar,
hünärmentleriň özleri adamlardyr.
Ählisi ýygnanyşyp, ählisi bile dursunlar;
dowla düşer olar, utanja galar[+].
12Demirçi guralyny alyp,
onuň bilen közde işleýär;
ol buta[†] çekiç bilen şekil berýär,
güýçli goly bilen onuň üstünde işleýär.
Ol ajygyp, güýçden gaçýar;
suwsuzlykdan mejalsyz bolýar.
13Agaç ussasy ýüp bilen ölçeýär,
galam bilen bellik edýär,
törpi bilen şekil berýär,
isgene bilen belleýär.
Buthanada[†] goýmak üçin
buty[†] adam şekilli ýasaýar,
ynsan gözelligine görä ýasaýar.
14Ol kedr agaçlaryny kesýär,
serwi we dub agaçlaryny alýar.
Tokaýyň agaçlaryndan birini saýlaýar,
dagdan agajyny oturdýar, ýagyş ony ösdürýär.
15Agaç ynsana odun bolýar,
ol getiren oduny bilen hem ýylynýar,
oduny ýakyp, çörek bişirýär.
Şeýle hem özüne bir taňry ýasap,
ybadat edýär oňa,
but[†] ýasap, sežde edýär[†] oňa.
16Odunlaryň ýarysyny ýakyp,
oduň üstünde kebap bişirýär,
ondan iýip doýýar.
Ol ýylnyp, şeýle diýýär:
«Ine, ýylyndym,
alawyň howruny duýdum!»
17Galanyndan bolsa bir taňry ýasaýar,
özüne but[†] ýasap, sežde edýär[†] oňa,
ybadat edýär, dileg edip, şeýle diýýär:
«Meni halas et, meniň taňrymsyň sen!»
18Olar hiç zat bilmeýärler, düşünmeýärler,
çünki görmesinler diýip gözleri,
düşünmesinler diýip ýürekleri baglandy[+].
19Hiç kim oýlanyp görmeýär,
«Odunyň ýarysyny ýakdym,
közüne çörek bişirdim,
etden kebap edip iýdim,
indi galanyndan ýigrenji zat ýasaýynmy?
Bir bölek agaja sežde edeýinmi[†]?»
diýer ýaly akyl-paýhas ýok.
20Küli hörek edinýärler
aldanan kalplary azaşdyrýar olary,
janlaryny halas edip bilmeýärler,
«Sag elimdäki zat ýalan dälmi?» diýip bilmeýärler[+].


Reb – Ýaradan we Halasgär

21«Bulary ýatla, eý, Ýakup[†],
eý, Ysraýyl, sen meniň bendämsiň;
siz meniň bendämsiňiz, Men ýaratdym sizi,
eý, Ysraýyl, Men seni unutmaryn[+].
22Ýazyklaryňyzy bulut kimin,
günäleriňizi duman kimin aýraryn.
Maňa dolan, çünki Men sizi yzyňyza aldym»[+].
23Aýdym aýdyň, eý, gökler,
çünki muny Reb etdi;
gygyryşyň, eý, ýeriň çuňluklary;
eý, daglar, jeňňel we ondaky agaçlar
şatlykdan aýdym aýdyň,
çünki Ýakuby[†] Reb azat etdi,
Ysraýylda Özüni şöhratlandyrdy[†][+].


24Size ýatgyda şekil beren Penakäriňiz
Reb şeýle diýýär:
«Ähli zady ýaradan,
gökleri ýeke Özi ýaýradan,
ýalňyz Özi ýeri ýazan,[+]
25galp pygamberleriň[†] alamatlaryny puja çykarýan,
palçylary akmak[†] edýän,
akyldarlara zarba berip,
bilýänlerini samsyklyga öwürýän,[+]
26bendesiniň sözüni tassyklaýan,
ilçileriniň aýdanlaryny amala aşyrýan,
Iýerusalime[†]: „Ilatly bolarsyň!“,
Ýahuda[†] şäherlerine: „Bular täzeden gurlar,
harabalaryňy dikelderin!“ diýýän,[+]
27çuňluga: „Gura,
derýalaryňy guradaryn“ diýýän,[+]
28Kureşe: „Meniň çopanymdyr,
bar maksatlarymy ol amala aşyrar“,
Iýerusalime[†]: „Täzeden gurlar“,
ybadathana[†]: „Düýbüň tutular“»
diýýän Reb Mendirin[+].

#### 45‑nji bap


Reb Kureşi saýlaýar

1Reb[†] seçip-saýlanyna,
sag elinden tutanyna, Kureşe şeýle diýýär:
«Öňüňde milletleri[†] baş egdirerin,
patyşalary güýjünden mahrum ederin,
gapylary açaryn öňüňde,
derwezeler ýapylmaz[+].
2Men öňüňden gidip,
daglary tekizlärin,
bürünç gapylary kül ederin,
demir kiltlerini döwerin[+].
3Adyňy tutup çagyran Ysraýyl[†] Hudaýy
Meniň Rebdigimi bilmegiň üçin,
garaňkylygyň hazynalaryny,
gizlin ýerlerdäki baýlyklary saňa bererin[+].
4Sen meni tanamasaň-da,
bendäm Ýakubyň[†],
saýlanym Ysraýylyň hatyrasyna
adyňy tutup çagyryp,
hormat goýdum saňa[+].
5-6Men Rebdirin, başgasy ýokdur,
Menden başga Hudaý ýokdur.
Meni tanamasaň-da,
saňa Men güýç bererin.
Gündogardan günbatara deňeç
Menden başganyň ýokdugyny bilsinler diýip,
Men güýç bererin saňa[+][+].
7Nury, garaňkylygy ýaradýan Mendirin,
abadançylygy, betbagtçylygy getirýän-de Mendirin;
bularyň hemmesini Men – Reb edýändirin[+].
8Eý, gökler, ýokardan ýagdyryň,
bulutlar dogrulyk ýagdyrsyn;
ýer açylyp, gutulyş miwesini bersin,
onuň bilen birlikde dogrulyk bitsin;
bulary Men – Reb ýaratdym».
9Ýaradany bilen dawalaşýanyň dat gününe!
Ýeriň küýze döwükleriniň arasyndaky
bir küýze döwügi!
Toýun özüni şekil berýäne:
«Näme ýasaýarsyň?»
«Ýasan zadyň tutawajy ýok» diýermi ýa[+]?
10Atasyna: «Näme üçin dünýä inderdiň meni?»
Enesine: «Näme üçin dogurdyň meni?»
diýýäniň dat gününe!
11Ysraýylyň Mukaddesi[†],
ony ýaradan Reb şeýle diýýär:
«Ogullarymyň geljegi hakda
Meni sorag edýäňizmi?
Elimiň işi hakda buýruk berýäňizmi Maňa?
12Men ýeri döretdim,
onda ynsanlary ýaratdym;
ellerim gökleri gerdi,
asman jisimlerine buýruk berdim[+].
13Kureşi dogrulyk bilen oýardym,
bütin ýollaryny dogrularyn;
Meniň şäherimi ol diker,
ýesirlerimi tölegsiz, peşgeşsiz
azat eder ol».
Muny Hökmürowan Reb diýýär[+].


14Reb şeýle diýýär:
«Müsüriň baýlygy, Efiopiýa söwdasy,
uzyn boýly sabalylar
saňa gelerler, seniňki bolar.
Gandally gullar ýanyňa gelip,
seniň yzyňa eýererler,
saňa tagzym edip ýalbararlar:
„Hudaý diňe seniň bilendir,
başgasy ýokdur;
Ondan başga hudaý ýokdur“»[+].
15Hakykatdan-da, Özüni gizleýän Hudaý Sensiň,
eý, Ysraýyl Hudaýy, eý, Halasgär[†]!
16Ähli but[†] ýasaýanlar utandyrylar, ryswa ediler;
ählisi bile ryswa bolar olaryň[+].
17Emma Ysraýyly Reb halas etdi,
Ol baky halas edýär;
asyrlar boýy utanja galmarsyňyz,
ryswa edilmersiňiz[+].
18Gökleri ýaradan,
Ol Hudaý,
dünýäni ýaradan, oňa şekil beren,
ony berkiden,
boş bolmasyn,
adamly bolsun diýen
Reb şeýle diýýär:
«Men Rebdirin, Menden başga hiç kim ýokdur».
19Men gizlinlikde,
tümlük mekanynda geplemedim,
Ýakubyň[†] nesline:
«Meni çola ýerden agtaryň» diýmedim.
Men – Rebbiň sözleýäni hakykatdyr,
dogrulykdyr beýan edýäni[+].


Butlar Babyly halas edip bilmeýär

20Eý, milletlerden[†] gaçyp gutulanlar,
toplanyň, bir ýere toplanyň,
birek-birege ýakynlaşyň!
Agaç butlary[†] göterip gezýänler,
halas edip bilmeýän hudaýdan
dileg edýänleriň bilýän zady ýokdur[+].
21Bildiriň, dawaňyzy aýdyň,
goý, hemmesi üýşüp maslahatlaşsynlar!
Muny owaldan aýdan kim?
Geçmişde aýan eden kim?
Men – Reb dälmidir?
Menden başga hudaý ýokdur,
Men adyl Hudaý we Halasgärdirin[†],
Menden başga hiç kim ýokdur[+].
22Eý, ýeriň dört künjegindäkiler,
Maňa dolanyň-da, halas boluň!
Men Hudaýdyryn, Menden başgasy ýokdur.
23Öz barlygymdan ant içdim,
agzymdan çykan söz dogrudyr,
ol boş däldir:
«Her bir dyz öňümde epiler,
her bir dil Menden ant içer»[+].
24Olar: «Dogrulyk hem kuwwat
ýalňyz Rebdedir» diýerler.
Oňa gazap bildirenleriň ählisi
huzuryna gelip, utanarlar.
25Ysraýylyň bütin nesli
Rebde aklanar, şöhratlanar[†].

#### 46-njy bap


Rebbiň maksatlary

1Bel hudaýy dyza çökýär,
Nebo hudaýy egilýär,
heýkelleri öküzlere ýüklenýär;
daşaýan zatlaryňyz agyr ýük deý,
ýadaw haýwanlara ýüklenilýär;[+]
2hudaýlar egilýärler, dyza çökýärler,
heýkellerini halas edip bilmän,
özleri sürgün[†] edilýärler[+].


3Eý, Ýakubyň[†] nesli,
Ysraýyl[†] nesliniň aman galanlary!
Göwrede galanyňyz bäri etdim aladaňyzy,
doglanyňyz bäri elimde göterdim[+].
4Garranyňyzda-da, Men Şolduryn,
saçyňyz agaranda hem sizi götererin,
sizi Men ýaratdym, Özüm götererin,
Men göterip, sizi halas ederin[+].
5Meni kime meňzedýärsiňiz?
Kim bilen deňeşdirýärsiňiz?
Kime deňeýärsiňiz, Maňa meňzeýän barmy[+]?
6Altyny torbadan guýýanlar,
kümşi terezide çekýänler
bir zergäri hakyna tutýarlar,
ol-da olardan bir hudaý ýasaýar;
olar ýere ýüzin düşüp, oňa sežde edýärler[†][+].
7Ony gerişlerine alyp göterýärler,
ýerinde goýýarlar, ol şol ýerde durýar,
ýerinden gozganyp bilmeýär.
Jogap bermeýär oňa perýat edenlerinde,
hiç bir beladan gutarmaýar[+].


8Eý, günäkärler, unutmaň muny,
mert boluň, çykarmaň ýatdan.
9Gadymda bolan-geçen zatlary ýatlaň,
Men Hudaýdyryn, Menden başga Hudaý ýokdur,
Men Hudaýdyryn, Maňa meňzeýän ýokdur.
10Owaldan ahyra boljagy,
heniz bolmadyklary aýan edýärin.
Men: «Berjaý bolar maksatlarym,
bar isleglerimi amal ederin» diýýärin[+].
11Gündogardan bir ýyrtyjy guşy,
maksadymy berjaý etjek birini
uzak ýurtdan çagyrdym.
Bulary aýdan Mendirin,
ýerine-de ýetirerin;
Men niýet etdim, amala aşyraryn ony[+].
12Eý, gutulyşdan uzak bolan dikdüşdiler,
gulak goýuň Maňa!
13Men halas etmek üçin ýakyn gelýärin,
uzakda däldirin,
uzak eglemerin halas edişimi,
Siony[†] halas ederin,
Ysraýyla şöhratymy[†] bererin[+].

#### 47‑nji bap


Babyl şäheriniň synmagy

1«Eý, boýy ýeten Babyl gyzy,
aşak düş-de, toza çök!
Eý, kesetler[†] gyzy,
ýerde otur, tagtyň ýokdur!
Näzik, mylaýym,
diýilmez indi saňa[+].
2Degirmen daşlaryny al-da, un üwe,
aýyr ýapynjaňy, lybasyňy çykar,
derýalardan geç, baldyrlaryňy ýalaňaçla-da[+].
3Ýalaňaçlygyň aýan bolar,
aýbyň açylar.
Öç alaryn Men,
hiç kimi aýamaryn»[+].
4Penakärimiz Ysraýylyň[†] Mukaddesidir[†],
Hökmürowan Rebdir[†] ady.


5«Eý, Babyl gyzy,
ümsüm otur, tümlüge git!
Saňa „patyşalyklaryň
melikesi“ diýilmez indi.
6Halkyma gaharlandym,
mirasymy[†] harlap,
seniň eliňe berdim;
sen olara rehim etmediň;
hatda gojalara-da
agyr boýuntyryk atdyň[+].
7Sen: „Men ebedi melike bolaryn“ diýdiň,
bulara üns bermediň,
näme boljagyny oýlanmadyň»[+].


8Eý, eşreti söýýän,
howpsuzlykda ýaşap, içinden:
«Diňe men, menden başga ýok,
dul oturmaryn,
perzent ýitgisini görmerin» diýýän
sen muňa gulak goý indi![+]
9Bularyň ikisi-de bir günde,
duýdansyz başyňa geler:
perzentleriňden aýrylarsyň, dul galarsyň.
Gözbagçylar köpem bolsa,
jadygöýleriň bolam bolsa,
bularyň bary başyňa geler.
10Öz pisligiňe bil bagladyň;
sen: «Meni hiç kim görmeýär» diýdiň.
Paýhasyň we bilimiň seni azaşdyrdy,
içiňden: «Diňe men,
menden başga ýok» diýdiň.
11Munuň üçin başyňa bela geler,
jadygöýlik bilen halas edip bilmersiň;
başyňa betbagtçylyk iner,
öňüni alyp bilmersiň sen onuň;
duýdansyz üstüňe geler
oslamaýan weýrançylygyň[+].


12Ýaşlygyňdan bäri ugrunda jan çeken
jadygöýleriňdir gözbagçylaryň bilen gal,
belki, olardan peýda görersiň,
belki, olar bilen gorkuzarsyň!
13Maslahatçylaryň köplüginden ýaňa ýadadyň.
Goý, müneçjimler, her aý üçin
täleýnama düzýänler,
ör tursunlar-da,
başyňa geljek zatlardan seni gutarsynlar indi.


14Ine, olar sypal[†] kimindirler,
ot olary ýandyrýar;
janlaryny ýalnyň güýjünden
halas edip bilmeýärler.
Bu ot ne çoýunara köz,
ne-de alaw bolar başynda oturara[+].
15Ine, bile zähmet çekişenler,
ýaşlygyňdan seniň bilen
iş salşanlar nähili bolup çykýarlar;
öz ýoluna rowanadyr olaryň hersi,
halas eden bolmaz seni.

#### 48‑nji bap


Reb Ýaradyjy hem Penakärdir

1Eý, Ýakubyň[†] nesli, gulak goý!
Ysraýylyň[†] ady bilen atlandyrylan,
Ýahudanyň[†] bilinden önen, siz,
Rebden[†] ant içýärsiňiz,
ýatlaýarsyňyz Ysraýyl Hudaýyny,
emma çyn ýürekden,
dogrulyk bilen etmeýärsiňiz bulary[+].
2Özlerini mukaddes[†] şäherden diýip,
Ysraýyl Hudaýyna daýanýarlar olar;
Onuň ady Hökmürowan Rebdir.


3«Geçmişdäkileri owaldan Men beýan etdim,
Meniň agzymdan çykdy, Men olary bildirdim;
duýdansyz şeýle etdim, olar berjaý boldy[+].
4Siziň kesirdigiňizi Men bilýändirin.
Ýeňse damaryňyz demirdendir,
maňlaýyňyz misdendir[+].
5Bulary size owaldan beýan etdim.
„Bulary eden meniň butum[†],
oýma, guýma heýkellerim
bulary buýruk berdi“ diýmeziňiz ýaly,
berjaý bolmankalar, olary size aýan etdim[+].


6Indi eşidenleriňiziň ählisini görüň;
olary yglan etjek dälmisiňiz?
Indiden beýläk size täze zatlary,
siziň bilmeýän, gizlin zatlaryňyzy aýdaryn[+].
7Bular ýaňy ýaradyldy, geçmişde däl,
şu güne deňeç bilmediňiz bulary,
„Bulary eýýäm bilýärdik“ diýerdiňiz ýogsa.
8Ne eşitdiňiz siz, ne-de bildiňiz,
owaldan gulagyňyz açylmandy.
Men siziň dönüklik etjekdigiňizi bildim,
doglanyňyzdan bäri size topalaňçy diýildi.
9Öz adymyň hatyrasyna gaharymy ýatyrýaryn,
gaharymy saklaýaryn Öz hormatymyň hatyrasyna,
ýok ederdim sizi ýogsam.
10Ine, seni sapladym, ýöne kümüş dek däl,
azap küresinde synadym seni[+].
11Öz hatyrama, Öz mertebäme muny edýärin,
näme üçin Meniň adym harlansyn?
Başga bermerin Öz şöhratymy[†][+].


Babyldan çykyň!

12Eý, Ýakup[†],
eý, çagyranym Ysraýyl,
Meni diňle!
Men Şolduryn, Ilkinji-de,
Ahyrky-da Mendirin[+].
13Ýeriň binýadyny goýan Meniň elimdir,
Meniň sag elimdir gökleri ýaýradan;
bary birlikde öňümde durýarlar,
olary çagyranymda»[+].


14Hemmäňiz toplanyň, diňläň!
Butlaryň[†] haýsysy bulary öňden aýan etdi?
Reb birini saýlap-seçer,
ol Rebbiň Babyla garşy maksadyny amala aşyrar,
onuň goly babyllylara garşy bolar[+].
15«Men, hawa, Men gepledim,
ony Men çagyrdym, Men getirdim,
ol öz ýolunda üstünlik gazanar[+].
16Maňa ýakynlaşyň-da, muny eşidiň!
Owaldan ýaşyryn geplän däldirin Men,
şondan bäri Men şol ýerde».


Indi Hökmürowan Reb meni we Ruhuny[†] iberdi[+].
17Penakäriňiz, Ysraýylyň Mukaddesi[†]
Reb şeýle diýýär:
«Peýdaly zady öwredýän size,
ýöremeli ýoluňyzdan äkidýän
Hudaýyňyz Reb Mendirin.
18Tabşyryklaryma gulak asan bolsadyňyz,
şonda abadanlygyňyz derýa deý,
dogrulygyňyz deňiz tolkunlary deý bolardy[+].
19Perzentleriňiz çäge deý,
nesilleriňiz çäge ownuklary deý bolardy;
atlary huzurymdan aýrylmaz,
ýok edilmez»[+].
20Babyldan çykyň, kesetlerden[†] gaçyň,
muny şatlykly owaz bilen aýan ediň, jar ediň,
aňry çetine ýetsin zeminiň;
«Reb bendesi Ýakuby[†] azat etdi!» diýiň[+].
21Çölleriň içi bilen äkidilende-de, suwsamandy olar,
olar üçin gaýadan suw akdyrdy;
Ol gaýany ýardy, suw çogup çykdy ondan[+].
22Reb: «Pislere rahatlyk ýokdur» diýýär.

#### 49-njy bap


Rebbiň bendesi

1Eý, adalar, meni diňläň!
Eý, uzakdaky halklar, gulak asyň!
Ýatgydakam Reb[†] meni çagyrdy,
enemiň göwresindekäm adymy tutdy[+].
2Dilimi kesgir gylyç kimin etdi,
meni eliniň kölegesinde gizledi;
ýiti ok edip,
Öz sagdagynda ýaşyrdy meni[+].
3Ol maňa: «Sen Meniň bendämsiň,
eý, Ysraýyl[†], Men sende şöhratlanaryn[†]» diýdi[+].
4Onsoň men: «Biderek zähmet çekdim,
biderek, bihuda sarp etdim güýjümi;
ýöne hakym Reb bilendir,
sylagym Hudaýym bilendir».
5Ýakup[†] neslini Özüne gaýtarmagym üçin,
Ysraýyly Onuň öňüne toplamagym üçin,
ýatgydakam maňa şekil berip, bendesine öwürdi Reb meni.
Men Rebbiň nazarynda hormat gazandym,
Hudaýym meniň güýç-gudratym boldy.
6Ol: «Ýakubyň[†] tirelerini täzeden dikeltmek üçin,
ysraýylyň goralyp saklananlaryny yzyna getirmek üçin
bendäm bolmagyň ýeterlik däldir,
seni milletlere[†] nur ederin,
seniň üstüň bilen
ýeriň aňry çägine çenli halas ederin» diýýär[+].
7Ynsanyň kemsidýänine,
halkyň ýigrenýänine,
hökümdarlaryň guluna
Ysraýylyň Penakäri,
onuň Mukaddesi[†] Reb şeýle diýýär:
«Patyşalar seni görüp, aýaga galarlar,
hökümdarlar iki bükülip tagzym ederler,
Ysraýylyň Mukaddesi[†], seni saýlan
Reb sadykdyr»[+].


Reb halkyny yzyna getirer

8Reb şeýle diýýär:
«Merhemet görkezjek döwrümde saňa jogap bererin,
kömek ederin halas etjek günümde;
seni goraryn,
halka äht[†] hökmünde bererin seni
sen ýurdy täzeden dikeldersiň,
çolaryp galan mülki paýlarsyň[+].
9Ýesirlere: „Çykyň“,
garaňkydakylara: „Görnüň“ diýersiň.
Olar ýol boýlarynda otlarlar,
takyr depelerde öri taparlar[+].
10Ajykmazlar, suwsamazlar,
jöwza hem Gün olary ýakmaz,
çünki olara rehim edeniň Özi ýol görkezer,
olary suw çeşmelerine getirer[+].
11Ähli daglarymy ýola öwrerin,
şaýollarym belende galdyrylar.
12Ine, olar uzaklardan,
käsi demirgazykdan, käsi günbatardan,
hatda Sinim ýurdundan gelerler[+].
13Şatlykdan gygyryň, eý, gökler!
Eý, zemin, begen!
Aýdyma gygyryşyň, eý, daglar!
Reb Öz halkyna teselli berdi,
ejir çekýänlere rehim eder[+].
14Emma Sion[†]: „Reb terk etdi meni,
Taňrym meni unutdy“ diýdi[+].
15Emdirýän ene balasyny unudyp bilermi?
Özünden önen çaga rehim etmezmi?
Hatda ene öz balasyny unutsa-da,
Men seni unutmaryn[+].
16Ine, Men adyňy ellerimiň aýasyna ýazdym,
diwarlaryň göz öňümdedir elmydam.
17Ogullaryň howlugyşyp gelerler,
seni weýran edenler çykyp giderler.
18Gözleriňi daş-töwerege aýla-da, seret,
olaryň hemmesi toplanyp, ýanyňa gelýärler.
Barlygymdan ant içýärin,
olaryň bary seniň üçin bezeg bolar,
gelin dek olary dakynarsyň.
Muny Men – Reb aýdýandyryn[+].
19Ýeriň weýran edilip, çolaran bolsa-da,
haraba dönen bolsa-da ýurduň,
indi ýurt halkyňa darlyk eder,
seni ýuwudyp-ýalmanlar senden uzaklaşarlar[+].
20Agyr ýitgi astynda doglan çagalaryň
ýene saňa şeýle diýerler:
„Bu ýer bize darlyk edýär,
mesgen tutara bize ýer ber“[+].
21Şonda sen içiňden diýersiň:
„Bulary maňa kim dogrup berdi?
Çagasyzdym, önelgesizdim,
sürgün[†] edilip kowlupdym;
eýsem bulary kim ulaltdy?
Ýeke-ýalňyz galypdym,
bular nireden gelip çykdylar?“».


22Hökmürowan Reb şeýle diýýär:
«Ine, milletlere[†] elim bilen yşarat ederin,
halklara baýdagymy galdyraryn;
olar ogullaryňy gujaklarynda getirerler,
gyzlaryňy gerişlerinde götererler[+].
23Patyşalar saňa atalyk,
şa aýallary saňa enelik ederler.
Olar saňa tagzym edip,
aýak tozuňyzy ýalarlar.
Şonda sen Meniň Rebdigimi bilersiň.
Maňa umyt baglaýanlar utanja galmaz»[+].


24Güýçliniň elinden oljasyny alyp bolarmy?
Zalymyň[*] ýesir alanlaryny azat edip bolarmy[+]?
25Emma Reb şeýle diýýär:
«Hawa, güýçliniň ýesirleri yzyna alnar,
zalymyň oljasy elinden azat ediler;
Men saňa garşy durana garşy durup,
çagalaryňy halas ederin[+].
26Saňa sütem edýänleriň özlerini özüne iýdirerin,
täze şerap içen deý öz ganlaryndan serhoş bolarlar.
Onsoň ähli ynsanlar Meniň Rebdigimi,
seniň Halasgäriňdigimi[†], Penakäriňdigimi,
Ýakubyň[†] Gudratly Hudaýydygymy bilerler»[+].

#### 50‑nji bap

1Reb[†] şeýle diýýär:
«Ejeňiz talak zerarly gitdimi?
Eýsem bergidar bolup satdymmy sizi?
Ine, siz öz etmişleriňiz sebäpli satyldyňyz,
siziň ýazyklaryňyz zerarly ejeňiz kowuldy[+].
2Näme üçin gelenimde, hiç kim ýokdy?
Näme üçin çagyranymda, hiç kim jogap bermedi?
Sizi azat etmäge gysgamy golum?
Ýa sizi halas etmäge Mende güýç ýokmy?
Öz käýinjim bilen deňzi guradýaryn,
derýalary çöle öwürýärin;
balyklar suwsuzlykdan porsaýarlar,
teşnelikden ölýärler[+].
3Göklere gara geýdirýärin,
july olaryň örtgüsi edýärin»[+].


Rebbiň gulunyň ejiri

4Mejalsyzlara söz bilen ýardam ederim ýaly
Hökmürowan Reb maňa dana dil berdi.
Ol dana adamlar deý diňlesin diýip,
gulagymy oýarýar her säher[+].
5Hökmürowan Reb gulagymy açdy,
men garşy çykmadym,
yza çekilmedim.
6Özümi urýanlara arkamy,
sakgalymy ütýänlere ýaňagymy tutdum;
masgaralanmakdan,
tüýkürmeden ýüzümi gizlemedim[+].
7Hökmürowan Rebbiň maňa ýardam berendigi üçin,
men utanja galmadym,
ýüzümi çakmakdaşy deý etdim,
men utandyrylmajagymy bilýärin[+].
8Meni aklajak ýakynymdadyr,
meniň bilen dawalaşjak kim?
Geliň, ýüzleşeliň.
Günäkärleýjim kim meniň?
Goý, ýanyma gelsin![+]
9Maňa ýardam edýän Hökmürowan Rebdir.
Kim meni günäli çykarjak?
Olaryň ählisi geýim deý köneler,
olara güýe deger[+].


10Siziň araňyzda Rebden gorkup,
Onuň gulunyň sözüne gulak asýan barmy?
Garaňkylykda gezýän, yşygy bolmadyk,
Rebbiň adyna bil baglap,
Hudaýyna daýansyn.
11Emma ot ýakyp,
alawly oklar guşanan siziň hemmäňiz
öz oduňyzyň yşygynda,
ýakan alawly oklaryňyzyň arasynda geziň!
Meniň elimden başyňyza geljek şudur:
siz azap içinde ýatarsyňyz.

#### 51‑nji bap


Geljege umyt

1Reb[†] şeýle diýýär:
«Eý, dogrulygy yzarlaýanlar,
eý, Rebbi agtarýanlar,
Maňa gulak goýuň!
Kesilip alnan gaýaňyza,
gazylyp çykarylan çukuryňyza serediň.
2Ataňyz Ybraýyma[†],
özüňizi dogran Sara[†] nazar aýlaň;
Ybraýymy[†] çagyranymda, ol ýekedi,
emma Men ony ýalkadym[†], köpeltdim»[+].
3Reb Siona[†],
onuň ähli harabalaryna teselli berer,
onuň çölüni Erem deý eder,
Rebbiň bagy deý eder onuň sährasyny;
şatlyk we begenç,
şükür we aýdym sesi eşidiler ondan[+].


4«Meni diňle, eý, halkym,
Maňa gulak goý, eý, milletim!
Menden bir kanun[†] çykar;
adalatym[†] halklara nur bolar[+].
5Azat etmek üçin tiz çykaryn,
Men halas etmäge ýola düşdüm,
gollarym halklara höküm eder,
adalar Maňa intizardyrlar,
gudratyma umyt baglaýarlar[+].
6Gözleriňizi göklere dikiň,
aşaga, ýere serediň;
gökler tüsse kimin ýitip gider,
ýer ýüzi eşik kimin tozar;
onda ýaşaýanlar hem çybyn dek ölerler,
emma Men ynsanlary baky halas ederin,
olary azat ederin[+].
7Eý, dogrulygy bilýänler,
kanunymy[†] ýüreginde saklaýanlar,
Meni diňläň!
Ynsanlaryň ýazgarmalaryndan gorkmaň,
olaryň sögünçlerinden heder etmäň[+].
8Güýe olary eşik kimin iýer,
olary ýüň kimin iýer güýe;
Men bolsa sizi elmydama azat ederin,
asyrlar boýy sizi halas ederin»[+].
9Oýan, eý, Rebbiň goly, oýan,
gudraty geýin!
Gadym günlerdäki dek,
owalky nesillerdäki dek oýan!
Rahab aždarhany[†] parçalan,
parran deşen Sen dälmidiň[+]?
10Deňzi, uly çuňlugyň
suwlaryny guradan,
azat edilenler geçsin diýip,
deňziň çuň ýerlerini
ýola öwren Sen dälmidiň[+]?
11Rebbiň azat edenleri dolanarlar,
aýdym aýdyp, Siona[†] gelerler,
başlarynda ebedi şatlyk bolar,
begenç hem şatlyk taparlar olar,
gam-gussa hem nala ýok bolar[+].


12«Size göwünlik berýän Mendirin,
näme üçin ölümli ynsandan,
ot kimin solýan
adam oglundan gorkýarsyňyz[+]?
13Sizi ýaradan, gökleri ýaýradan,
ýeriň düýbüni tutan
Rebbi unutdyňyz.
Sizi ýok etmek niýetinde bolan
zulumkäriň gazabyndan uzakly gün gorkýarsyňyz.
Hany, zulumkäriň gazaby nirede[+]?
14Ýesirler basym azat ediler,
ölmez, gabra inmez olar,
çörekleri kemlik etmez.
15Tolkunlary uwlasyn diýip, deňzi çaýkaýan
Hudaýyňyz Reb Mendirin».
Onuň ady Hökmürowan Rebdir[+].
16«Sözlerimi agzyňa saldym,
seni elimiň kölegesinde gizledim;
gökleri berkarar etdim,
ýeriň düýbüni tutdum,
Siona[†]: „Sen Meniň halkymsyň“ diýdim».


Rebbiň gazap käsesi

17Oýan, eý, Iýerusalim[†] oýan, aýaga gal!
Rebbiň gazap käsesini Onuň elinden içdiň,
serhoşlyk käsesini
başyňa çekdiň[+].
18Öz dogran ähli ogullarynyň içinde
Iýerusalime[†] ýol görkezýäni ýok;
ekläp-saklan ähli ogullarynyň arasynda
elinden tutup, oňa goldaw berýäni ýok.
19Başyňa bu iki bela:
harabaçylyk we weýrançylyk,
açlyk we gylyç geldi.
Kim saňa duýgudaşlyk bildirer?
Saňa nädip göwünlik bereýin[+]?
20Ogullaryň tapdan düşüp,
her köçäniň başynda ýatyrlar,
tora düşen dag keýigi ýaly bolup;
Rebbiň gazabyndan,
Hudaýyň käýinjinden pürepür olar.
21Munuň üçin, eý, azap çeken,
çakyrsyz serhoş bolan halk, muny eşit!
22Taňry Rebbiňiz,
Öz halkyny goraýan Hudaýyňyz şeýle diýýär:
«Ine, Men serhoş edýän käsäni eliňden aldym,
Meniň gazap käsämden
mundan beýläk içmersiň[+].
23Bu käsäni sütemkärleriňiň eline bererin,
Olar saňa:
„Üstüňden geçerimiz ýaly, ýerde ýüzin ýat“ diýdi.
Senem olar geçer ýaly
ýer kimin, ýol kimin etdiň arkaňy».

#### 52‑nji bap


Sionyň şatlygy

1Oýan, eý, Sion[†], oýan! Gudratyňa beslen!
Eý, Iýerusalim[†], mukaddes[†] şäher,
gözel lybasa gir!
Sünnetsizler[†], haram adamlar
içeri girmezler asla[+].
2Üstüňdäki tozany kak-da,
gal, eý, Iýerusalim[†], tagtda otur.
Boýnuňdaky zynjyry üz,
eý, Sion[†], ýesir gyz!
3Reb[†] şeýle diýýär:
«Siz mugt satyldyňyz,
yzyňyza pul tölenmän alnarsyňyz».
4Hökmürowan Reb şeýle diýýär:
«Halkym mesgen tutjak bolup,
owal Müsüre gidipdi;
soňra aşurlar olara nähak sütem etdiler».
5Reb: «Indi bu ýerde nämäm bar?» diýýär.
«Halkym biderek ýere äkidildi,
hökümdarlary perýat edýärler.
Adym uzakly gün harlanýar».
Muny Reb aýdýandyr[+].
6«Munuň üçin halkym Meniň adymy biler;
şonuň üçin gepleýäniň Mendigimi
şol gün bilerler. Ine, bu Mendirin».


7Dagdan aşyp,
parahatlygy yglan edýän
habarçynyň gelşi ne gözeldir!
Ol: «Reb Halasgärdir[†]» diýip jar edip,
Siona[†]: «Hudaýyň höküm sürýär» diýip,
hoş habar getirýär[+].
8Diňläň! Garawullaryň seslerini gataldýar,
şatlanyp, bile aýdym aýdýarlar;
Rebbiň Siona[†] gaýdyp gelşini
öz gözleri bilen görerler olar.
9Eý, Iýerusalimiň[†] harabalary,
şatlyk bilen aýdyma gygyryň!
Reb Öz halkyna teselli berdi,
Iýerusalimi[†] azat etdi[+].
10Ähli milletleriň[†] gözleriniň alnynda
Reb mukaddes[†] bilegini çermedi;
ýeriň aňry ujy
Hudaýymyzyň halas edýändigini görer[+].
11Baryň, gidiň, ol ýerden çykyň!
Haram zatlara el degirmäň;
ol ýerden çykyp, tämizleniň[†],
eý, Rebbiň gap-gaçlaryny göterýänler![+]
12Emma siz gyssagly çykmarsyňyz,
gaçyp gitmersiňiz;
çünki Reb siziň öňüňizden gider,
Ysraýyl[†] Hudaýy yzyňyzda gorag bolar[+].


Rebbiň gulunyň ejir çekmesi we beýgeldilişi

13Ine, gulum rowaçlanar,
ol beýgeldiler, ýokary galdyrylar,
gaty belende çykarylar[+].
14Köpler oňa haýran galdy.
Onuň keşbi ähli ynsanyňkydan betnyşandy,
syraty ynsan oglunyňka[†] meňzemeýärdi.
15Ol köp milletleri[†] geň galdyrar;
patyşalar onuň ýanynda agzyny ýumarlar;
çünki olar öň aýdylmadyk zady görüp,
eşitmedik zatlaryna düşünerler[+].

#### 53‑nji bap

1Biziň habarymyza kim ynandy?
Rebbiň[†] güýç-gudraty kime aýan boldy[+]?
2Ol Rebbiň öňünde näzik maýsa dek,
gury ýerdäki kök deý ösdi;
biziň oňa serederimiz ýaly,
onda ne şekil, ne syrat bardy,
arzuwlarymyz ýaly keşp ýokdy[+].
3Ol äsgerilmedi, ynsanlar ony ret etdi,
ol derdi, hassalygy bilýän adamdy;
adamlar ondan ýüzlerini öwürdiler,
ol äsgerilmedi,
hiç zatça-da görmedik ony biz[+].
4Ol biziň hassalygymyzy öz üstüne ýükledi,
biziň dertlerimizi çekdi;
biz bolsa ol Hudaý tarapyndan jezalandyrylyp,
urlup ejir çekendir diýip pikir etdik[+].
5Emma ol biziň ýazyklarymyz üçin ýaralandy,
biziň etmişlerimiz üçin ezýet çekdi,
rahatlygymyz üçin jeza onuň başyna geldi,
onuň ýaralary arkaly biz şypa tapdyk[+].
6Ählimiz edil goýun ýaly azaşdyk;
öz ýolumyz bilen gitdik herimiz,
Reb ählimiziň etmişimizi oňa ýükledi[+].
7Oňa sütem edildi, ol ejir çekdi,
emma şonda-da agzyny açmady.
Soýulmaga äkidilip barýan guzy dek,
gyrkymçynyň öňündäki sessiz goýun dek,
hiç agzyny açmady ol[+].
8Ol sütem, adalatsyzlyk[†] bilen äkidildi.
Onuň nesli hakda kim aýdyp biljek?
Ol diriler diýaryndan mahrum edildi,
halkymyň ýazygy üçin zarba oňa degdi[+].
9Onuň gabry pisler bilen boldy.
Ol baý adamyň ýanynda jaýlandy,
ol hiç hili sütem etmändi,
agzyndan ýalan sözler çykmandy[+].
10Emma onuň ezilmesi,
dert çekmesi Rebbiň islegidi.
Onuň jany günä gurbanlygy[†] edilse,
ol neslini görer, onuň ömri uzar;
Rebbiň islegi ol arkaly rowaçlanar.
11Janynyň çeken jebir-jepalarynyň
hözirini görüp, ol kanagatlanar.
Öz bilşine görä,
Meniň dogry gulum köpleri aklar,
öz üstüne alar olaryň etmişini[+].
12Şonuň üçin Men oňa
beýik adamlaryň arasyndan paý bererin;
oljany güýçlüler bilen paýlaşar ol,
janyny gurban etdi ol,
ýazyklylar bilen bir saýyldy;
ol köpleriň günäsini öz üstüne aldy,
olaryň ýazyklarynyň geçilmegini diledi.

#### 54‑nji bap


Rebbiň ähti

1Reb[†]: «Şatlan, eý, çaga dogmadyk, önelgesiz,
burguda bolmadyk,
begençden aýdym aýt!
Çünki öň terk edilen aýalyň ogullary
ärli aýalyň ogullaryndan köp bolar» diýýär[+].
2Çadyryňyň ýerini giňelt,
mesgeniňiň perdelerini ger, gaýgyrma;
tanaplaryňy uzalt,
gazyklaryňy berkit.
3Sen saga-sola ýaýylarsyň,
nesilleriň milletleri[†] eýeläp,
çola şäherlerde ornaşarlar.
4Gorkma, utanja galmarsyň sen;
ruhdan düşme, ryswa bolmarsyň sen;
ýaşlygyňdaky utanjyňy unudarsyň,
dulluk ryswaňy ýatlamarsyň mundan beýläk[+].
5Ýaradyjyň seniň äriňdir,
Onuň ady Hökmürowan Rebdir;
Ysraýylyň[†] Mukaddesi[†] Penakäriňdir,
Oňa bütin dünýäniň Hudaýy diýilýär[+].
6Reb seni terk edilen,
kalby gussaly aýal dek,
ret edilen ýaş gelin dek çagyrdy.
Muny Hudaý diýýär[+].
7«Men seni bir salym terk etdim,
ýöne beýik rehim bilen seni ýygnaryn[+].
8Gazap odunda
senden bir salym ýüzümi gizledim,
emma saňa rehim ederin sadyk söýgi bilen».
Muny Penakäriňiz Reb diýýär[+].
9Bu Meniň üçin Nuhuň[†] döwri kimindir,
Nuhuň[†] tupany ýer ýüzünde
indi gaýtalanmaz diýip ant içişim ýaly,
saňa-da gaharlanmaryn indi,
hiç haçan käýemerin diýip ant içdim[+].
10Daglar ýerinden gozgansa-da,
depeler sarssa-da,
sadyk söýgim senden aýrylmaz,
sarsmaz parahatçylyk ähtim[†].
Saňa rehim eden Reb diýýär muny[+].


11«Eý, harasada düşüp, teselli tapmadyk
muşakgatly şäher!
Daşlaryňy gymmatbaha daşlardan goýup,
gök ýakutlar bilen düýbüňi tutaryn.
12Küňreleriňi lagyldan,
derwezeleriňi jöwherden,
gymmatbaha daşlardan ederin diwarlaryňy.
13Ähli çagalaryň Rebden taglym alarlar,
çagalaryňyň abadançylygy beýik bolar[+].
14Dogrulykda berkarar edilersiň,
sütemden uzakda bolarsyň, gorkmarsyň;
howp-hatardan daş bolarsyň, golaýlaşmaz saňa.
15Saňa hüjüm etse biri,
Menden däldir;
kim saňa hüjüm etse,
saňa boýun eger.
16Ine, kömür közüni üfleýän,
öz maksady üçin ýarag ýasaýan demirçini
Men ýaratdym.
Ýok etsin diýip,
heläk edijini ýaradan-da Mendirin.
17Seniň garşyňa ýasalan ýarag derde ýaramaz,
hökümde garşyňa çykýan her dili aýyplarsyň.
Rebbiň bendeleriniň mirasy[†] şudur,
Men olary aklaryn».
Muny Reb aýdýandyr[+].

#### 55‑nji bap


Bol ýaşaýşa çagyryş

1Eý, teşneler, suwa geliň!
Eý, pulsuzlar, geliň, galla satyn alyň, iýiň!
Geliň, şeraby, süýdi pulsuz alyň![+]
2Näme üçin puluňy çörek bolmajak zada,
zähmetiňi doýurmajak zada sarp edýäň?
Meni ünsli diňläň, ýagşy zady iýiň,
janyňyz näz-nygmatlardan lezzet alar[+].
3Gulak asyň, Maňa geliň,
diňläň, ýaşarsyňyz,
siz bilen baky äht[†] edişerin,
Dawuda[†] wada beren
sadyk söýgimi bererin[+].
4Ine, Men ony halklara şaýat,
baştutan hem baş serkerde etdim.
5Ine, siz tanamaýan milletleriňizi[†] çagyrýarsyňyz,
sizi tanamadyk milletler-de[†], size gelerler.
Bu Ysraýylyň[†] Mukaddesi[†],
Hudaýyňyz Reb[†] sebäplidir,
Ol sizi şöhratlandyrdy[†][+].


6Rebbi tapylýarka, agtaryň,
ýakyndaka, çagyryň[+].
7Pisler öz ýollaryndan,
erbetler öz pikirlerinden dänip,
Rebbe dolanyp barsynlar,
Reb olara rehim eder;
Hudaýymyza dolansynlar,
Ol gaty geçirimlidir.
8«Meniň pikirlerim siziň pikirleriňiz däl,
siziň ýollaryňyz Meniň ýollarym däl».
Muny Reb aýdýandyr.
9«Gökler ýerden nähili beýiklikde bolsa,
Meniň ýollarym-da siziň ýollaryňyzdan,
Meniň pikirlerim-de siziň pikirleriňizden beýikdir[+].
10Ýagşyň, garyň göklerden inip,
ýeri suwaryp, ony önümli,
hasylly edip, ekene tohum,
çörek iýýäne çörek berýänçä,
yzyna dolanmaýşy dek,
11Meniň agzymdan çykýan sözüm-de şeýle bolar;
Ol Maňa boş gaýdyp gelmez,
maksadymy ýerine ýetirer,
etsin diýip iberen işimde üstünlikli bolar» Reb diýýär[+].
12Siz şatlyk bilen çykarsyňyz,
parahatlyk bilen getirilersiňiz,
daglardyr depeler öňüňizde aýdyma gygyryşarlar,
bütin meýdanyň agaçlary-da el çarpyşarlar[+].
13Tikenekli gyrymsy agajyň ýerine serwi,
çitçiti ýerine nar biter;
bu Rebbe şöhrat[†] getirer,
ölmez-ýitmez ebedi alamat bolar[+].

#### 56-njy bap


Rebbiň ähli milletler bilen eden ähti

1Reb[†] şeýle diýýär:
«Adalaty[†] saklaň, dogry işleri ediň,
ine, Men tizara azat etmäge gelerin,
halas edişimi aýan ederin[+].
2Muny edýän ynsan,
ony berk saklaýan nähili bagtly!
Ol Sabat gününi[†] amal edip, ony harlamaýar,
elini her hili ýaman işden saklaýar»[+].


3Goý, Rebbe bil baglaýan keseki:
«Reb meni Öz halkyndan aýrar» diýmesin,
Agta[†]: «Ine, men bir gury agaçdyryn» diýmesin[+].
4Reb şeýle diýýär:
«Sabat günlerimi amal edýän,
Maňa ýaraýan zatlary saýlaýan,
ähtimi[†] berk saklaýan agtalara[†]
5öýümde, diwarlarymyň içinde
ogul-gyzlaryňkydan-da zyýada
hatyra hem at bererin;
olara ölmez-ýitmez ebedi at bererin.
6Rebbe hyzmat etmek üçin,
Rebbiň adyny söýmek üçin,
Onuň bendesi bolmak üçin
Rebbe bil baglaýan kesekileri,
Sabat kanunymy[†] harlaman ýerine ýetirýänleri,
ähtimi[†] berk saklaýanlary,
7mukaddes dagyma[†] getirerin,
ybadat öýümde şatlandyraryn olary;
ýakma[†] gurbanlyklary[†], başga gurbanlyklary
gurbanlyk[†] sypamda[†] kabul ediler;
çünki Meniň öýüm ähli milletler[†] üçin
ybadat öýi diýip atlandyrylar»[+].
8Ysraýylyň[†] kowlanlaryny toplaýan Hökmürowan Reb şeýle diýýär:
«Men öýüme eýýäm toplananlardan
beýlekilerini-de toplaryn»[+].


Ysraýylyň azgyn baştutanlary

9Eý, ähli wagşy haýwanlar,
eý, bütin jeňňel haýwanlary,
geliň, iýmäge geliň![+]
10Ysraýylyň sakçylary kör,
hiç zady bilmeýärler;
ählisi üýrüp bilmeýän lal itlerdir;
olar ýatyp, düýş görýärler,
uklamagy gowy görýärler[+].
11Doýanyny bilmeýän
açgöz itlerdir olar.
Olar düşünjesiz çopanlardyr;
hersi öz ýoly bilen gidýär,
her kes öz bähbidini araýar[+].
12Olar: «Geliň, şerap getireliň!
Çakyrdan julk doýalyň.
Ertirimizem şu gün ýaly bolar,
hatda mundanam has gowy bolar» diýýärler[+].

#### 57‑nji bap

1Dogry adamlar ölüp gidýärler,
hiç kim muňa üns bermeýär.
Takwa adamlar ýogalýarlar,
muňa hiç kim düşünmeýär,
dogrular betbagtçylykdan gutarylýar.
2Olar rahatlyga gowuşýarlar;
dogrulykda gezýänler
öz ýerlerinde dynç alýarlar[+].
3Emma siz, eý, jadygöýiň çagalary,
zynagäriň, kemçiniň zürýatlary,
golaýrak geliň![+]
4Kimiň üstünden gülýärsiňiz?
Kime garşy agyz açyp,
diliňizi çykarýarsyňyz?
Siz ýazykly çagalar dälmisiňiz?
Ýalançy nesiller dälmisiňiz?
5Dub agaçlarynyň arasynda,
gür ýaprakly agajyň astynda
butlar[†] bilen zyna gyzyşyp,
derelerde, gaýalaryň köweklerinde
çagalaryňyzy gurban edýän siz dälmi eýsem[+]?
6Derýanyň ýylçyr daşlarynyň arasyndadyr paýyňyz,
nesibäňiz şolardyr siziň;
olara sadaka[†] hökmünde şerap guýýarsyňyz,
galla sadakasyny[†] hödürleýärsiňiz,
bulardan soň sizi jezasyz galdyrarynmy?
7Beýik, uly dagyň üstünde ýerleşdirdiňiz düşegiňizi,
gurbanlyk[†] hödür etmäge çykdyňyz ol ýere.
8Gapylaryňyzyň, söýeleriňiziň arka tarapynda
butparazçylykly[†] heýkeller goýduňyz.
Meni terk edip, ýalaňaçlanyp,
düşegiňize geçdiňiz.
Ony giňeltdiňiz;
äht[†] edişdiňiz olar bilen,
olaryň düşegini söýdüňiz,
olaryň ýalaňaç bedenine seretdiňiz[+].
9Hoşboý ysly ýag bilen Molek[†] hudaýyň ýanyna gitdiňiz,
atyrlaryňyzy köpeltdiňiz;
uzak ýerlere ýolladyňyz ilçileriňizi,
hatda ölüler dünýäsine[†] inderdiňiz.
10Uzak ýollar sizi ýadatdy,
emma: «Bu biderek» diýmediňiz siz.
Güýjüňizi gaýtadan dikeldip,
tapdan düşmediňiz.


11Meni aldap, ýatlamazyňyz ýaly,
ýüregiňizde Maňa ýer bermeziňiz ýaly,
kimden eýmendiňiz, kimden gorkduňyz?
Uzak wagtlap dymandygym sebäpli
Menden gorkmaýarsyňyzmy siz[+]?
12Dogrulygyňyzy, işleriňizi aýan ederin,
nepi degmez bularyň size.
13Perýat edeniňizde,
toplan butlaryňyz[†] sizi halas etsin,
olary ýel süpürip äkider,
şemal uçuryp äkider olary.
Ýöne Meni pena tutunýan ýurdy mülk ediner,
Meniň mukaddes dagymy[†] miras[†] alar[+].


Pesgöwünlilere teselli

14Ol diýer: «Topragy tekizläp,
ýol taýynlaň,
halkymyň ýolundaky päsgelçilikleri aýryň».
15Beýik hem belent Bolan,
ebedi Ýaşaýan,
ady Mukaddes[†] Bolan şeýle diýýär:
«Men beýik, mukaddes[†] ýerde ýaşaýaryn,
pesgöwünlileriň ruhuny[†] janlandyrmak üçin,
ezilenleriň ýüreklerini janlandyrmak üçin,
ezilenler we kiçigöwünliler bilen biledirin[+].
16Men hemişe aýyplap,
elmydama gaharlanmaryn;
ýogsam ýaradan ynsanymyň ruhy[†],
jany tapdan düşer[+].
17Nähak gazanç etmişleri üçin gaharlanyp,
olary jezalandyrdym,
gaharlandym, ýüz öwürdim;
emma olar öz islän ýollaryndan gitdiler[+].
18Olaryň ýollaryny gördüm,
ýöne şonda-da olara şypa bererin,
olara we ýas tutýanlara ýol görkezip,
teselli bererin[+].
19Dillerinde öwgini Men ýaratdym,
uzakdakylara-da, ýakyndakylara-da rahatlyk,
uly rahatlyk bererin,
olara şypa bererin»[+].
20«Emma pisler tolkun atýan deňiz ýalydyr,
olar asuda bolup bilmeýärler,
tolkunlary laý we hapa çykarýar.
21Pisler üçin rahatlyk ýokdur» diýýär Hudaýym Reb[†][+].

#### 58‑nji bap


Hakyky ybadat etmeklik

1Gaty gygyr, çekinme!
Sesiňi surnaý kimin gatalt!
Halkyma ýazyklaryny,
Ýakubyň[†] nesline günälerini yglan et[+].
2Olar her gün Meni agtarýarlar,
lezzet alýarmyşlar ýollarymy bilmekden,
dogry iş edip, Hudaýyň hökümlerini
terk etmedik millet kimin
Menden adyl höküm soraýarlar,
Hudaýa ýakynlaşmagy arzuw edýärler.
3Olar: «Biz agyz bekledik[†], näme üçin görmeýärsiň?
Özümizi kiçeltdik, näme üçin üns bermeýärsiň?» diýýärler.
Ine, siz agyz beklän günüňiz
öz isläniňizi edýärsiňiz,
işçileriňizi agyr işledýärsiňiz[+].
4Ine, siz dawa, jenjel bilen,
rehimsiz ýumruklama bilen agyz bekleýärsiňiz[†].
Bu günki agyz bekleýşiňiz[†] bilen
ýokarda sesiňizi eşitdirmersiňiz.
5Meniň saýlan agyz beklemäm[†],
ynsanyň özüni kiçeltmeli güni şeýle bolarmy?
Gamyş kimin başyňyzy egip,
juluň, külüň üstünde ýatmak üçinmi?
Siz muňa agyz bekleme[†],
Rebbe[†] ýaramly gün diýýärsiňizmi[+]?
6Meniň saýlaýan agyz beklemäm[†]
adalatsyzlyk[†] zynjyrlaryny gyrmak,
boýuntyryk ýüplerini çözmek,
ezilenleri azat etmek,
her bir boýuntyrygy syndyrmak üçin dälmi[+]?
7Çöregiňi aç bilen paýlaşyp,
öýsüz garyby öýüňe getirmek üçin dälmi?
Ýalaňajy görende, oňa eşik berip,
garyndaşlaryňyzdan kömegiňizi
gaýgyrmazlyk üçin dälmi[+]?
8Şonda nuruňyz daň kimin ýalpyldar,
basym şypa taparsyňyz,
dogrulygyňyz öňüňizden gider,
Rebbiň şöhraty[†] yzda goragyňyz bolar[+].
9Onsoň dileg edersiňiz, Reb jogap berer;
perýat edersiňiz,
Ol: «Men bu ýerde» diýer.
Araňyzdan boýuntyrygy,
barmak çommaltmagy,
ýaman gepleri aýyrsaňyz,
10açlaryň hatyrasyna janyňyzy pida etseňiz,
ejirlileri zerur zatlary bilen doýursaňyz,
garaňkylykda nuruňyz ýalpyldap,
tümlügiň günorta çagy dek bolar.
11Reb hemişe size ýol görkezer,
gurak ýerlerde sizi kanagatlandyrar,
süýegiňize kuwwat berer.
Siz suwarylan bag kimin,
suwy egsilmeýän çeşme kimin bolarsyňyz[+].
12Köne harabalaryňyz täzeden dikeldiler,
köp asyrlardan galan
harabalaryň düýbüni gaýtadan tutarsyňyz;
olar size: «Jaýryklary bejerýän,
ýaşamak üçin köçeleri düzedýän» diýerler[+].
13Sabat gününi[†] bozmakdan,
mukaddes[†] günümde
isläniňizi etmekden saklansaňyz,
Sabat gününi[†] ýakymly,
Rebbiň mukaddes[†] gününi
hormatly saýsaňyz,
özüňize ýaraýany etmän,
isläniňizi etmän,
boş sözleri sözlemän,
ol güni hormatlasaňyz,[+]
14şonda siz Rebden hoşal bolarsyňyz,
Men sizi dünýäniň belentliklerine çykararyn;
ataňyz Ýakubyň[†] mirasyny[†] size bererin.
Muny Reb aýdýandyr[+].

#### 59-njy bap


Reb adalatsyzlygy jezalandyrýar

1Rebbiň[†] eli gysga däldir halas etmez ýaly,
eşitmez ýaly gulagy-da agyr däldir[+].
2Ýazyklaryňyz Hudaýyňyz bilen araňyza aýralyk saldy,
sesiňizi eşitmez ýaly,
günäleriňiz Onuň ýüzüni sizden gizledi[+].
3Siziň elleriňiz gan bilen,
barmaklaryňyz etmişler bilen haramlandy;
dilleriňiz ýalan sözleýär,
pis sözler çykýar agzyňyzdan[+].
4Dogrulyga çagyrýan ýok,
adalatly[†] çözýän ýok dawany.
Boş sözlere umyt baglaýar olar,
ýalan sözleýärler,
betbagtlykdan hamyla bolup,
ýamanlyk dogurýarlar[+].
5Kepjebaşyň ýumurtgalaryny basyrýarlar,
möý kerebini dokaýarlar;
olaryň ýumurtgalaryny iýen ölýär,
alahöwren çykýar döwlen ýumurtgadan.
6Kerebinden eginbaş bolmaz olaryň,
gazananlary bezenenlerine ýetmeýär,
işleri erbet işdir,
ellerinde zorluk işi[+].
7Aýaklary pislige ýortýar,
bigünä gan dökmäge howlugýar,
pikirleri şerdir,
harabalyk, weýrançylyk bar ýollarynda[+].
8Parahatlyk ýoly nedir, olar bilmeýärler,
adalat[†] ýokdur ýodalarynda,
özlerine egri ýollar etdiler,
ol ýollardan ýöreýänler
parahatlygy bilýän däldirler.
9Muňa görä adalat[†] bizden uzakda,
gutulyş bizden daşda;
biz nura garaşýarys, ýöne diňe garaňkylyk;
ýagtylyga garaşýarys,
ýöne tümlükden barýarys.
10Körler kimin diwary sermeleýäris,
sermeleşip gezýäris gözsüz kimin,
günorta çagy alagaraňkyda mysaly büdreýäris,
güýçlüleriň arasynda öli ýalydyrys[+].
11Ählimiz aýy deý arlaýarys,
gögerçin deý iňňildeýäris.
Adalata[†] garaşýarys, ýöne ol ýok;
halas edilmäge garaşýarys, ýöne ol bizden uzakda[+].
12Öňüňde ýazyklarymyz köpdür,
günälerimiz özümize garşy şaýatlyk edýär,
ýazyklarymyz ýanymyzdadyr,
etmişlerimizi biz bilýäris.
13Ýazykly bolduk, Rebbi ret etdik,
Hudaýymyzdan ýüz öwürdik,
sütemiň, pitnäniň gürrüňini etdik,
kalbymyzdaky ýalan sözlerimizi sözledik.
14Adalat[†] yza çekilýär,
dogrulyk uzakda;
şäher meýdançasynda büdreýär hakykat,
dogrulyk aramyza girip bilmeýär.
15Hakykat ýok,
ýamanlykdan gaça durýan talanýar,
Reb muny gördi,
adalatyň[†] ýokdugyna gynandy.
16Reb hiç kimiň ýokdugyny gördi,
araçynyň ýokdugyna geň galdy;
Öz goly ýeňiş getirdi Oňa,
Öz dogrulygy goldady Ony[+].
17Ol dogrulygy sowut kimin geýindi,
gutulyş tuwulgasyny başyna geýdi;
öç alyş lybasyna bürendi,
gazap donuny geýdi[+].
18Ol her kese işlerine görä jeza berer,
ýagylaryna gazap,
duşmanlaryna jeza garaşýar,
adalara jeza berer[+].
19Günbatardakylar Rebbiň adyndan,
gündogardakylar Onuň şöhratyndan[†] gorkarlar.
Çünki Reb ýel kowalaýan dag sili deý geler.
20«Siona[†], Ýakup[†] neslinden bolup,
ýazyklaryndan dönenlere
Penakär geler».
Muny Reb aýdýandyr[+].

21«Meniň bolsa, olar bilen edýän ähtim[†], ine, şudur: üstüňizdäki Ruhum[†], agzyňyza salan sözlerim şu günden ebedä çenli öz diliňizden, zürýatlaryňyzyň dilinden, zürýatlaryňyzyň zürýatlarynyň dilinden düşmesin». Muny Reb aýdýandyr[+].

#### 60-njy bap


Sion şäheriniň şöhraty

1Tur, parla, nuruň geldi,
üstüňde Rebbiň[†] şöhraty[†] dogdy[+].
2Ine, ýer ýüzüni garaňkylyk,
halklary tüm garaňkylyk bürär;
seniň üstüňde bolsa Reb peýda bolar,
üstüňde bolar Onuň şöhraty[†][+].
3Milletler[†] yşygyňa gelerler,
şalar daňyňyň ýagtysyna[+].


4Töwerege ser sal, galdyr başyňy,
ählisi üýşüşip, saňa gelýärler.
Ogullaryň uzakdan gelerler,
gujakda göteriler gyzjagazlaryň[+].
5Şonda olary görüp, ýüzüň ýagtylar,
şatlykdan tirpildär ýüregiň,
çünki baýlyk deňiz üsti bilen saňa getiriler,
milletleriň[†] baýlygy saňa geler[+].
6Sen düýe sürülerinden,
Midýan, Eýpa köşeklerinden dolarsyň;
bütin Şeba halky geler.
Olar altyndyr
ýakymly ysly tütetgi[†] getirip,
Rebbe alkyş aýdarlar[+].
7Kedaryň ähli sürüleri ýanyňa toplanar,
Nebaýotyň goçlary saňa hyzmat ederler,
olar gurbanlyk[†] sypamda[†]
gurbanlyk[†] hökmünde kabul ediler,
şöhratly[†] öýümi şöhratlandyraryn Men[+].


8Kimdir bu bulut kimin süýşýänler,
höwürtgelerine gögerçin dek uçýanlar[+]?
9Adalar Maňa umyt baglaýarlar elbetde;
Hudaýyň Rebbiň,
Ysraýylyň[†] Mukaddesiniň[†] adynyň hatyrasyna
Tarşyş gämileri öňürti gelýärler,
ogullaryň kümüşdir altynyny
özleri bilen getirýärler.
Reb seni şöhratlandyrdy[†][+].
10Kesekiler diwarlaryňy dikerler,
olaryň şalary saňa hyzmat ederler;
gazabymda seni jezalandyrdym,
ýöne mährimde rehim etdim saňa[+].
11Derwezeleriň açyk bolar mydam,
milletleriň[†] öz patyşalarynyň baştutanlygynda
baýlyklaryny saňa getirerleri ýaly,
gije-gündiz ýapylmaz[+].
12Saňa hyzmat etmedik
millet we patyşalyk ýok bolar;
şol milletler[†] bütinleý weýran ediler[+].
13Mukaddes öýümi[†] bezemek üçin
Liwanyň baýlygy geler saňa,
Aýak basýan ýerimi şöhratlandyrmak[†] üçin
serwi, çynar we arça agaçlary saňa getiriler.
14Saňa ezýet berenleriň nesilleri gelip,
tagzym ederler saňa,
seni kemsidenleriň ählisi
aýagyňa ýykylarlar;
saňa Rebbiň şäheri,
Ysraýylyň Mukaddesiniň[†] Siony[†][*] diýer olar[+].
15Terk edilip, ýigrenilip,
üstüňden hiç kim geçmedi.
Indi bolsa Men seni baky beýik,
nesilden-nesle şatlyk ederin.
16Milletleriň[†] süýdüni emersiň,
Sorarsyň şalaryň göwsün.
Şonda sen Men Rebbiň Halasgäriňdigimi[†],
Penakäriňdigimi, Ýakubyň[†] Gudratly Hudaýydygymy bilersiň[+].
17Bürünç ýerine altyn,
demir ýerine kümüş bererin Men;
agaç ýerine bürünç,
demir bererin daş ýerine.
Parahatçylygy baştutanyň,
dogrulygy gözegçiň edip bellärin.
18Ýurduňda mundan beýläk zorluk,
serhetleriň içinde weýrançylyk, gyrgynçylyk bolmaz;
Hudaý halas edýär,
alkyş bolsun Hudaýa[+].


19Mundan beýläk gündizine Gün yşygyň bolmaz,
gijesine Aý saňa yşyk bermez;
çünki Reb seniň ebedi nuruň bolar,
şöhratyň[†] öz Hudaýyň bolar[+].
20Mundan beýläk Günüň batmaz,
Aýyň ýaşmaz,
çünki Reb seniň ebedi nuruň bolar,
ýasly günleriň tamam bolar[+].
21Bütin halkyň dogruçyl bolar,
olar ýurdy baky eýelärler,
Özümiň şöhratlanmagym[†] üçin,
eken nahalym, ellerimiň işidir olar[+].
22Olaryň iň azy urug bolar,
güýçli millet bolar iň ejizi;
Men – Reb muny
öz wagtynda tiz amal ederin.

#### 61‑nji bap


Rebbiň merhemet ýyly

1Hökmürowan Rebbiň[†] Ruhy[†] üstümdedir.
Garyplara hoş habary bildirmegim üçin,
Ol meni seçip-saýlady[*];
göwni synyklara şypa bermäge,
tussaglara azatlygy yglan etmäge,
zyndandakylary boşatmaga iberdi meni[+].
2Rebbiň merhemet ýylyny,
Hudaýymyzyň öç aljak gününi yglan etmäge,
ähli ýas tutýanlara göwünlik bermäge,[+]
3Sionda[†] ýas tutýanlaryň aladasyny etmäge:
külüň deregine owadan başatgyjyny,
ýasyň deregine şatlyk ýagyny,
gamgyn ruhuň[†] deregine
alkyş donuny bermäge iberdi meni.
Rebbiň şöhratyny[†]
görkezmek üçin ekilen
dogrulyk dub agaçlary diýler olara[+].
4Olar gadymy harabalary täzeden gurarlar,
öňki weýran bolan ýerleri dikelderler,
nesilden-nesle weýran bolan şäherleri,
harabalyklary abatlarlar[+].


5Kesekiler gelip, sürüleriňizi bakarlar,
ýat halklar daýhanyňyz, bagbanyňyz bolar.
6Size bolsa Rebbiň ruhanylary[†],
Hudaýymyzyň hyzmatkärleri diýerler;
siz milletleriň[†] baýlygyndan lezzet alarsyňyz,
olaryň şöhratyna[†] şärik bolarsyňyz[+].
7Utanç deregine iki esse paý alarsyňyz,
ryswalyk deregine mirasyňyzda[†] şatlanarsyňyz;
munuň üçin siz iki esse mülkli bolarsyňyz,
ebedi şatlyk siziňki bolar[+].
8«Men – Reb adalaty[†] söýýändirin,
talaňçylygy, nähaklygy ýigrenýändirin.
Olara muzdlaryny takyk bererin,
olar bilen ebedi äht[†] baglaşaryn[+].
9Olaryň nesilleri milletleriň[†] arasynda,
zürýatlary halklaryň arasynda tanalar,
görenleriň ählisi olaryň Rebbiň
ýalkan[†] halkydygyny bilerler»[+].


10Rebde şatlanaryn Men,
janym Hudaýymda joşar,
çünki Ol meni gutulyş lybasyna besledi,
giýewiň täç geýşi dek,
gelniň şaý-sep bilen bezenişi deý,
Meni dogrulyk dony bilen örtdi[+].
11Topragyň ösümliklerini ösdürişi dek,
bagyň içindäki ekilenleri gögerdişi dek,
Hökmürowan Reb-de dogrulyk bilen
alkyşy ähli milletleriň[†] öňünde ösdürer.

#### 62‑nji bap


Sionyň täze ady

1Sionyň[†] dogrulygy nur kimin,
halas ediliş ýanyp duran çyra deý parlaýança,
Sionyň[†] hatyrasyna,
Iýerusalimiň[†] hatyrasyna dymmaryn.
2Milletler[†] dogrulygyňy,
patyşalar şöhratyňy[†] görerler;
Rebbiň[†] Öz agzyndan çykan
täze at bilen atlandyrylarsyň[+].
3Rebbiň elinde gözellik täji,
Hudaýyňyň elinde şalyk jygasy bolarsyň[+].
4Mundan beýläk «Terk edilen» diýilmez saňa,
mundan beýläk «Harabalyk» diýilmez ýurduňa,
emma saňa «Söýdügim»,
ýurduňa «Ärli» diýler;
Reb seni söýýär,
ýurduň ärli bolar[+].
5Ýigidiň gyza öýlenişi dek,
ogullaryň-da saňa eýe çykarlar,
giýewiň gelni üçin şatlanyşy dek,
Hudaý-da seniň üçin şatlanar[+].
6Eý, Iýerusalim[†],
diwarlaryňda gözegçiler goýdum,
gije-gündiz asla dymmaz olar.
Eý, Rebbe ýatladýanlar,
özüňize dynç bermäň,
7Iýerusalimi[†] berkidip,
ony ýer ýüzüniň şöhraty[†] edýänçä,
oňa ynjalyk bermäň.


8Reb Öz sag elinden,
güýçli golundan ant içdi:
«Indi gallaňy duşmanlaryňa
iýmit hökmünde bermerin,
öz zähmetiň siňen şerabyňy
kesekiler içmezler[+].
9Hasylyny ýyganlar iýip,
Rebbe alkyş aýdarlar,
ony toplanlar,
mukaddes[†] howlularymda içerler».


10Geçiň, geçiň derwezelerden!
Halkyň ýoluny taýynlaň!
Çekiň, çekiň şaýoly,
ony daşlardan arassalaň,
halklar üçin baýdak dikiň![+]
11Reb ýeriň aňry ujuna yglan etdi:
«Sion gyzyna[†][*] şeýle diý:
„Ine, Halasgäriň[†] gelýär;
Onuň sylagy ýanyndadyr“»[+].
12Olara «Mukaddes[†] halk,
Rebbiň azat edenleri» diýler,
saňa bolsa «Hudaýyň agtarany,
terk edilmedik şäher» diýler.

#### 63‑nji bap


Rebbiň gudraty

1Edomdan, Bosradan
gyrmyzy eşikli gelýän bu kim?
Şöhratly[†] lybas içinde
beýik gudrat bilen ýöriş edýän bu kim?


«Dabara bilen gepleýän,
halas etmäge güýji ýetýän Mendirin!»[+]


2Näme üçin lybasyň gyrmyzy,
eşigiň üzüm sykýanyňky kimin?


3«Üzümi ýeke sykdym,
ýanymda halklardan hiç kim ýokdy;
gaharlykam sykdym üzümi,
gazaplykam aýak astyna aldym;
onuň gany eşiklerime syçrady,
bar lybasymy hapalady[+].
4Öç alyş güni ýüregimdedi,
halas etjek ýylym gelipdi[+].
5Men seretdim, kömekçi ýokdy;
hiç kimiň Meni goldamaýandygyna
haýran galdym.
Onsoň Öz golum Maňa ýeňiş getirdi,
Öz gazabym Meni goldady[+].
6Gaharyma halklary aýak astyna aldym,
gazabyma olary serhoş etdim,
ganlaryny ýere dökdüm»[+].


7Rebbiň[†] eden ähli işlerine görä
Onuň ýagşylygyny, alkyşlaryny,
rehimlerine görä, Ysraýyl[†] nesline
görkezen beýik merhemetini,
uly ýagşylygyny agzaýyn.
8Ol: «Elbetde, olar Meniň halkym,
Meni aldamajak ogullardyr» diýdi.
Şeýdip, olaryň Halasgäri[†] boldy.
9Olar azap çekende, gynandy Ol.
Huzuryndan gelen perişde[†] olary halas etdi;
söýgüsi we rehimi bilen azat etdi olary;
owaldan olary elinde göterip geldi[+].
10Emma olar pitne turzup,
Onuň Mukaddes Ruhuny[†] ynjatdylar;
Reb-de olara duşman bolup,
garşylaryna söweşdi[+].
11Hudaýyň halky geçmişi,
Rebbiň guly Musany[†] ýatlady.
Sürüsiniň çopanlary bilen bile
olary deňizden geçiren nirede?
Öz Mukaddes Ruhuny[†]
içlerine salan nirede[+]?
12Gudratly goluny Musanyň[†] sagynda ýöreden,
Özüne ebedi at edinmek üçin
öňlerindäki suwy bölen nirede[+]?
13Halkyny deňiz düýbünden geçiren kim?
Atyň büdremän çölden geçişi dek
olar-da büdremediler.
14Derä inýän mal sürüsi dek,
Rebbiň Ruhy[†] olara rahatlyk berdi.
Özüňe şöhratly[†] at edinmek üçin
halkyňa, ine, şeýle ýol görkezdiň.


15Göklerden seret,
Öz mukaddes[†], şöhratly[†] mesgeniňden
bize nazar sal.
Yhlasyň, gudratyň nirede Seniň?
Merhemetiň, rehimiň nirede?
Olary bizden sakladyň[+].
16Atamyz Sensiň,
Ybraýym[†] bizi bilmese-de,
Ysraýyl bizi tanamasa-da,
ýa Reb, biziň Atamyzsyň Sen,
owaldan bäri adyň «Penakärimizdir»[+].
17Ýa Reb, näme üçin bizi Öz ýollaryňdan azaşdyrýarsyň,
Senden gorkmazymyz ýaly ýüreklerimizi gatadýarsyň?
Öz bendeleriň hatyrasyna,
Mirasyň[†] bolan tireleriň hatyrasyna yza dolan.
18Mukaddes[†] halkyň az wagt mukaddes ýeriňe eýelik etdi,
emma duşmanlarymyz aýak astyna atdylar ony.
19Owaldan bäri üstlerinden
Sen höküm sürmedik,
Seniň adyň dakylmadyk
halka meňzedik biz[+].

#### 64‑nji bap

1Gökleri ýaryp, aşak insediň, Sen!
Öňüňde titreşsedi daglar![+]
2Alawyň çalyny ýandyryşy dek,
suwy gaýnadyşy dek oduň
adyňy duşmanlaryňa tanatdyrýaň,
milletler[†] öňüňde lerzana gelerler.
3Garaşylmaýan gorkunç işleri edeniňde,
ýer ýüzüne indiň, öňüňde daglar titreşdi.
4Özüne umyt baglaýanlar üçin
şeýle işleri eden Hudaýy
owaldan bäri ne gulak eşidipdi,
ne-de göz görüpdi[+].
5Dogry işleri şatlanyp edýänleri,
Seni ýatlaýanlary garşylaýarsyň ýollaryňda.
Ýöne günä batdyk biz,
Sen gaharlandyň,
biz halas edilerismi[+]?
6Haram adam deý bolduk ählimiz,
ähli dogry işlerimiz haram esgi deý.
Solýarys biz ýaprak deý,
ýel dek alyp gidýär ýazyklarymyz bizi[+].
7Seniň adyňy tutýan,
Saňa daýanjak bolup, oýanýan ýok;
Sen ýüzüňi gizlediň bizden,
bizi ýazyklarymyzyň ygtyýaryna berdiň[+].
8Şonda-da Atamyz Sensiň, ýa Reb[†],
biz toýundyrys, Sen küýzegärimiz,
Seniň eliňiň işidiris ählimiz[+].
9Gaty gaharlanma,
hemişelik ýatlama ýazygy, ýa Reb,
ählimiz Seniň halkyňdyrys,
muny nazara al!
10Mukaddes[†] şäherleriň çöl boldy,
Sion[†] düzlüge,
Iýerusalim[†] haraba öwrüldi.
11Atalarymyzyň Saňa
öwgi aýdan ýeri bolan
mukaddes[†] hem gözel öýümiz
oda ýandy,
ähli eziz zatlarymyz haraba öwrüldi[+].
12Şulara garamazdan, ýa Reb,
saklanjakmy Sen?
Dymyp, şeýle gazaply ezýet berjekmi bize?

#### 65‑nji bap


Höküm we gutulyş

1Meni soramaýanlara Özümi aýan etdim,
agtarmaýanlar tapdylar Meni.
Adymy tutmaýan millete:
«Ine, Men! Ine, Men!» diýdim.
2Men öz isleglerine eýerip,
ýaman ýoldan ýöreýän
pitneçi halka,
günuzyn ellerimi uzadyp otyryn[+].
3Ol halk baglarda gurbanlyk[†] berip,
ýakymly ysly tütetgi[†] ýakyp kerpiç sypada[†],
gözümiň alnynda yzly-yzyna
gaharymy getirýär[+].
4Olar gabyrlaryň arasynda oturyp,
gizlin ýerlerde gijäni ötürýärler;
doňuz etini iýýärler,
haram et gaýnadýarlar gazanlarynda[+].
5Olar: «Daşda dur, ýakynlaşma,
men Senden mukaddesdirin[†]» diýýärler.
Olar burnuma tüssedir,
günuzyn ýanýan otdurlar.
6Şeýle ýazylandyr, ine:
«Men dymmaryn, bererin almytlaryny;
hawa, almytlaryny gursaklaryna bererin[+].
7Siziň ýazyklaryňyzyň,
daglarda ýakymly ysly tütetgi[†] ýakyp,
depelerde Meni äsgermezlik eden
atalaryňyzyň ýazyklarynyň
almytyny bererin.
Öňki eden işlerini ölçäp,
olary başlaryna getirerin» diýýär Reb[†].


8Reb şeýle diýýär:
«Üzüm heniz şirelikä,
kimdir biri: „Ony zaýalama,
bereket şondadyr“ diýýär.
Men-de bendelerimiň hatyrasyna şeýle ederin,
olaryň hemmesini heläklemerin[+].
9Ýakupdan[†] nesilleri çykararyn,
Ýahudadan[†] daglarymy miras[†] aljagy;
Meniň saýlanym ony miras[†] alar,
bendelerim ol ýerde ýaşarlar.
10Meni agtaran halkym üçin
Şaron sürülere öri,
Akor jülgesi sygyrlara ýatak bolar»[+].
11«Emma siz Rebbi terk edýänler,
mukaddes dagymy[†] unudýanlar,
täleý buty[†] üçin saçak ýazýanlar,
kysmat buty[†] üçin garyşyk şerap guýýanlar,
12Men-de sizi gylyja niýetlärin,
baryňyz gyrylmak üçin dyza çökersiňiz,
çagyranymda jogap bermediňiz,
geplänimde, gulak asmadyňyz,
nazarymda ýigrenýän işlerimi etdiňiz,
Maňa ýaramaýany saýladyňyz»[+].
13Munuň üçin Hökmürowan Reb şeýle diýýär:
«Bendelerim iýerler,
siz bolsa aç bolarsyňyz;
bendelerim içerler,
siz bolsa suwsarsyňyz;
bendelerim şatlanarlar,
siz bolsa utanja goýlarsyňyz;[+]
14Bendelerim ýürek şatlygyndan aýdym aýdarlar,
ýöne siz ýürek derdinden perýat edersiňiz,
hasratly ruh[†] bilen perýat edersiňiz[+].
15Adyňyzy Öz saýlanlaryma
gargyş üçin galdyrarsyňyz.
Hökmürowan Reb sizi ölüme höküm edip,
başga at berer Öz bendelerine[+].
16Ýurtda özüne ak pata beren,
hakykat Hudaýynyň adyndan pata berer;
ýurtda ant içen,
hakykat Hudaýyndan ant içer.
Öňki hasratlar unudylyp,
gözlerimden gizlener»[+].


Täze gök, täze dünýä

17«Ine, Men täze gök, täze dünýä ýaratmakçy,
öňki zatlar ýatlanmaz, ýada düşmez[+].
18Ýaratjak zatlaryma şatlanyp,
baky begeniň;
Ine, Men Iýerusalimi[†] şatlyk üçin,
halkyny-da begenç üçin ýaratjak.
19Iýerusalim[†] üçin şatlanaryn,
halkym üçin begenerin.
Indi ne agy sesi
ne-de ahy-nala eşidiler ol ýerde[+].
20Onda birnäçe gün ýaşap ölen bäbekler,
ýa-da uzak ömür sürmedik gojalar bolmaz;
ýüz ýaşynda ölen ýaş saýylar,
näletlenen saýylar ýüz ýaşa ýetmedik.
21Olar jaýlar salyp, onda ýaşarlar,
üzüm agaçlaryny ekip, miwesini iýerler[+].
22Başga biri ýaşamaz olaryň guranynda,
başga biri iýmez olaryň ekenin.
Çünki halkymyň ömri daragtyňky deý uzak bolar.
Saýlanlarym öz elleriniň işlerinden lezzet alar[+].
23Olar biderek zähmet çekmezler,
çaga dogurmazlar betbagtlyk üçin,
olaryň özleri-de, nesilleri-de
Rebbiň ýalkan[†] zürýatlary bolar[+].
24Olar çagyrmanka, Men jogap bererin,
gepläp durkalar, Men eşiderin[+].
25Böri bilen guzy bile otlar,
öküz deý saman iýer şir,
ýylan gum iýer.
Meniň tutuş mukaddes dagymda[†]
hiç kime zelel ýetirmezler olar,
hiç kimi heläk etmezler» diýýär Reb[+].

#### 66-njy bap


Höküm we umyt

1Reb[†] şeýle diýýär:

«Gökler Meniň tagtym,
ýer aýagyma kürsüdir.
Maňa gurjak öýüňiz hany?!
Dynçlyk mekanym nirede boljak?![+]
2Öz elim ýaratdy bularyň baryn,
hemmesi-de Meniňkidir!
Ýöne Men kiçigöwünlä, ruhy[†] synyga,
sözüme titreýäne nazar salaryn».
Muny Reb aýdýandyr[+].
3«Öz ýollaryny saýlaýanlar,
nejis işlerinden lezzet alýanlar bar.
Öküzi gurbanlyk[†] berýän
adam öldüren bilen deňdir,
guzyny gurbanlyk[†] berýän
itiň boýnuny ýazdyran ýalydyr;
galla sadakasyny[†] beryän
doňzuň ganyny hödürlän bilen deňdir,
ýakymly ysly tütetgi[†] tütedyän
buta[†] sežde eden[†] ýalydyr[+].


4Olara zalymlyk etmegi saýlaryn Menem,
gorkýan zatlaryny başlaryna getirerin;
çünki Men çagyranymda,
hiç kim jogap bermedi,
geplänimde, diňlemediler;
Meniň ýigrenýän işlerimi etdiler,
Maňa ýaramaýan zatlary saýladylar»[+].


5Eý, Rebbiň sözüne titreýänler,
Onuň sözüne gulak goýuň:
«Sizi ýigrenýän,
Meniň adym üçin
sizi ret edýän doganlaryňyz:
„Reb şöhratlandyrylsyn[†],
bizem siziň şatlygyňyzy göreli!“ diýdiler.
Emma olaryň özleri utandyrylar».
6Şäherden bir güýçli ses,
ybadathanadan[†] bir ses eşidilýär!
Duşmanlarynyň jezasyny berýän
Rebbiň sesidir bu!


7Burgusyz dogurdy,
bir ogul dogurdy azap çekmän[+].
8Şeýle zady eşiden barmy?
Gören barmy şeýle zady?
Ýurt bir günde doglarmy?
Bir demde dünýä inermi millet?
Emma Sion[†] burgusy tutan dessine
ogullaryny dogurdy.
9«Men dogurma pursadyna ýetiribem,
dogurtmaýynmy?» diýýär Reb.
«Dogurmaga güýç berýän Men
ýatgyny ýaparynmy?» diýýär Hudaýyň.
10Iýerusalim[†] bilen bile şatlanyň,
onuň üçin begeniň, eý, ony söýýänler,
eý, Iýerusalim[†] üçin ýas tutýanlar,
onuň bilen bile şatlanyň.
11Onuň göwsünden emip,
doýarsyňyz, teselli taparsyňyz;
ganyp-ganyp içip,
doly göwsünden lezzet alarsyňyz.
12Reb şeýle diýýär:
«Men abadançylygy derýa dek,
milletleriň[†] baýlygyny
daşgyn çeşme dek
oňa ugrukdyraryn,
ol sizi emdirip,
elinde göterer,
aýagynda yralar[+].
13Enäniň çagasyna teselli berşi dek,
Menem size teselli bererin.
Siz Iýerusalimde[†] teselli taparsyňyz»[+].
14Bulary görüp, kalbyňyz şatlykdan dolar,
bedeniňiz maýsa kimin gülläp öser;
Rebbiň eliniň bendeleriniň üstündedigi aýan bolar,
Onuň gazaby bolsa duşmanlaryna garşydyr.
15Çünki Reb alaw bilen gelýär,
söweş arabalary tüweleý dek,
lowlaýan gazabyny, käýinjini
ýalynly alaw kimin döker[+].
16Reb bütin adamzada
otdur gylyjy bilen höküm eder,
Rebbiň öldürenleri köp bolar[+].
17Butparaz[†] seždegählerine[†] girmek üçin,
özlerini mukaddes[†] edip, inlerini tämizlänler[†],
şeýle-de doňuz, syçan we beýleki haram haýwanlaryň etini iýenleriň ortasynda
baş bolup duranyň yzyna eýerenler ýok bolarlar.
Muny Reb aýdýandyr[+].


18Reb şeýle diýýär: «Men olaryň işlerini-de, niýetlerini-de bilýärin. Ähli milletleri[†] we dilleri bir ýere toplamak üçin Men gelýärin. Olar gelip, Meniň şöhratymy[†] görerler[+]. 19Men olaryň arasynda bir alamat görkezerin. Olaryň arasyndan gaçyp gutulanlary milletleriň arasyna, Tarşyşa, Pula, ýaýçy Luda, Tubala, Ýawana, Men barada eşitmedik, şöhratymy görmedik uzakdaky adalara ýollaryn. Olar Meniň şöhratymy milletleriň arasynda yglan ederler. 20Ysraýyl[†] ogullarynyň galla sadakasyny[†] halal gapda Rebbiň öýüne[†] getirişleri ýaly, olar hem siziň doganlaryňyzyň baryny atlarda, söweş arabalarynda, at arabalarynda, gatyrlardyr düýelerde ähli milletleriň içinden toplap, Meniň mukaddes dagyma[†] – Iýerusalime[†] Rebbe peşgeş hökmünde getirerler[+]. 21Olaryň arasyndan birnäçesini ruhany[†] we lewi edip saýlaryn»[+].

22-23«Meniň ýaratjak täze gögümiň, täze ýerimiň gözümiň alnynda duruşlary ýaly, siziň nesilleriňiz bilen adyňyz-da şeýle bolar. Her Täze Aý baýramynda, her Sabatda ähli ynsanlar huzuryma gelip, Maňa ybadat ederler». Muny Reb aýdýandyr[+]. 24Olar daşa çykyp, Maňa garşy baş galdyranlaryň jesetlerini görerler. Olaryň jesetlerini iýýän gurt ölmez, olary ýakýan ot sönmez; olar bütin adamzada ýigrenji bolarlar[+].

### Ýermeýa


Giriş

[1]

[2]

[3]

[4]

[5]

[6]

[7]

[8]

[9]

[10]

[11]

[12]

[13]

[14]

[15]

[16]

[17]

[18]

[19]

[20]

[21]

[22]

[23]

[24]

[25]

[26]

[27]

[28]

[29]

[30]

[31]

[32]

[33]

[34]

[35]

[36]

[37]

[38]

[39]

[40]

[41]

[42]

[43]

[44]

[45]

[46]

[47]

[48]

[49]

[50]

[51]

[52]


#### Giriş


Ýermeýa pygamberiň kitaby


Ýermeýa pygamber Ýahuda ýurdunda, Iýerusalimiň demirgazyk tarapynda ýerleşýän Anatot obasynda ruhanynyň maşgalasynda dogulýar. Ysraýyl ýurdy ikä bölünenden soň, Ýahuda Günorta patyşalygyna degişlidi.

Ýermeýa b. e. öň 626-njy ýylda pygamberlik edip başlaýar. Onuň ady «Reb beýgeldýär», «Reb berkarar edýär», «Reb aýlap taşlaýar» diýmegi aňladýar. «Aýlap taşlaýar» – bu ýerde duşmançylykly dünýä pygamberi taşlaýar ýa-da milletleri günäleri zerarly ýere pylçap urýar diýen manyda ulanylýar.

Reb Ýahuda ýurdunyň üstünden jeza inderjek bolany üçin, Ýermeýa pygambere öýlenmegi we çaga edinmegi gadagan edýär. Şol jezalandyrylyşyň dowamynda indiki nesil bütinleý ýok edilmelidi. Ýermeýa ýahudy halky jezalandyrylyp, Babyla sürgün ediljekdigi barada pygamberlik edeni üçin, öz döwürdeşleriniň arasynda halanylmaýardy. Ýöne şeýle bolandygyna garamazdan, Baruk atly adam onuň sadyk ýoldaşyna öwrülip, pygamberiň ähli aýdanlaryny ýazga geçirýär. Ýermeýa ömrüniň ahyrky günlerini Babylda däl-de, Müsürde geçirýär. Alymlaryň çaklamalaryna görä, ol hut şol ýerde aradan çykýar ýa-da öldürilýär.

Ýermeýanyň pygamberlikleri käwagt, aýratyn hem Babyl sürgünliginde ruhdan düşen halka teselli berýärdi. Reb olara Babyl ýurdunda ornaşmagy buýrup, şeýle diýýär: «Öýler gurup, olarda ýaşaň; baglar ekip, miwesini iýiň. Öýleniň, ogullaryňyz hem gyzlaryňyz bolsun. Ogullaryňyzy öýlendiriň, gyzlaryňyzy durmuşa çykaryň. Olardan-da ogullar we gyzlar dünýä insin. Ol ýerde azalmaň-da, gaýtam köpeliň. Sizi ýesir edip getiren şäherimiň parahatlygyny gazanmaklyga çalşyň. Ol şäher üçin Rebbe dileg ediň, çünki siziň parahatlygyňyz onuň parahatlygyna baglydyr» (29:5-7). Şeýle pygamberlik ýahuda halkyny geň galdyrýar, sebäbi olar ata-babalarynyň ýurduna dolanmagy küýseýärdiler. Emma Reb sözüni dowam edip, ýahudylara şeýle diýýär: «Siziň üçin niýetlän meýillerimi Özüm bilýärin. Muny Reb aýdýandyr. Bular size ýamanlyk etmek däl-de, umytly geljek bermek üçin parahatlyk niýetleridir». (29:11).

Kitapda Rebbiň halkynyň galkynyşy, Onuň gelejekde olar bilen baglanyşjak täze ähti barada hem pygamberlikler bardyr. Bu pygamberlikler kitabyň 30 – 33‑nji baplarynda, aýratyn-da 31‑nji babynda beýan edilýär.

Kitabyň ahyrky baplarynda Babyl we Müsür ýaly daş-töwerekde ýerleşýän ýurtlarda ýaşaýan halklara garşy aýdylan pygamberlikler beýan edilýär (46 – 51‑nji baplar). Bu pygamberlikler Rebbiň tutuş dünýäni gözegçilikde saklaýandygyna şaýatlyk edýär. Kitap Ýermeýanyň ähli pygamberlikleri aýdylyp bolnandan soň sözsoňy, ýagny Iýerusalimiň ýykyljakdygy baradaky pygamberligi bilen tamamlanýar. Bu gözel şäheriň weýran ediljekdigi hem Ýermeýa pygamber tarapyndan aýdylypdy.

Ýermeýa pygamber «Ýermeýanyň agysy» atly kitabyň hem awtorydyr.

Reb Ýermeýa pygamberi çagyrýar1:1-19
Ýoşyýa, Ýehoýakym, Ýehoýakyn we Sidkiýa patyşalaryň şalyk süren döwründe aýdylan pygamberlikler2:1–25:38
Ýermeýanyň durmuşynda bolan wakalar26:1–45:5
Milletlere garşy aýdylan pygamberlikler46:1–51:64
Iýerusalimiň ýykylmagy52:1-34

#### 1‑nji bap

1Bular benýamin topragyndaky Anatot obasynda ýaşaýan ruhanylaryň[†] biri bolan Hilkiýanyň ogly Ýermeýanyň sözleridir[+]. 2Amon ogly Ýoşyýanyň Ýahudada[†] patyşalygynyň on üçünji ýylynda Ýermeýa Rebbiň[†] sözi aýan boldy[+]. 3Ýoşyýanyň ogly Ýehoýakymyň döwründen, onuň beýleki ogly Sidkiýanyň şalygynyň on birinji ýylynyň bäşinji aýyna çenli, ýagny Iýerusalim[†] halkynyň ýesir edilip äkidilen wagtyna çenli Ýermeýa Rebbiň sözüniň gelmegi dowam etdi[+].


Reb Ýermeýany çagyrýar

4Maňa Rebbiň şu sözi aýan boldy:[+]

5«Men seni eneňiň göwresinde
şekil bermezimden öň tanadym.
Eneden dogulmazyňdan öň
seni Özüme bagyş etdim,
milletlere[†] pygamber[†] belledim».


6Şonda men: «Wah, Hökmürowan Rebbim! Men düzüwli geplemäni-de oňaramok. Men entek ýaş oglan ahyry» diýdim[+]. 7Emma Reb maňa şeýle diýdi:

«Sen özüňe ýaş oglan diýme.
Kimiň ýanyna ibersem, gidersiň;
näme buýursam, şony aýdarsyň.
8Olardan gorkma,
seni halas etmek üçin
Men seniň bilendirin».
Muny Reb aýdýandyr[+].


9Soňra Reb elini uzadyp, agzyma degirdi we maňa şeýle diýdi:

«Ine, Men sözlerimi seniň agzyňa saldym[+].
10Bu gün Men saňa milletleri[†] hem şalyklary
sogrup taşlamagy we ýykmagy,
ýok etmegi we ýer bilen ýegsan etmegi,
gurmagy we bina etmegi tabşyrýaryn»[+].


11Maňa Rebbiň şu sözi aýan boldy: «Ýermeýa, sen näme görýärsiň?» diýip sorady. Men: «Badam agajynyň şahasyny görýärin» diýdim[+]. 12Onsoň Reb maňa: «Dogry gördüň, çünki Men her bir sözümiň amala aşmagyna gözegçilik edýärin[*]» diýdi. 13Maňa ýene Rebbiň sözi gelip, Ol: «Näme görýärsiň?» diýip sorady. Men: «Demirgazykda biz tarapa gyşaryp gaýnap duran gazany görýärin» diýip jogap berdim[+]. 14Reb maňa şeýle diýdi: «Ýurduň ähli ilatynyň üstüne demirgazykdan betbagtlyk iner[+]. 15Ine, Men demirgazykdaky ähli milletleri[†] çagyrýaryn, muny Men – Reb aýdýandyryn. Olaryň patyşalarynyň ählisi gelip, özleriniň tagtyny Iýerusalim[†] derwezeleriniň girelgesinde, onuň daş-töweregindäki diwarlarynyň we Ýahudanyň[†] ähli şäherleriniň garşysynda gurarlar[+]. 16Olaryň Menden ýüz öwrüp eden ähli pislikleri üçin, başga hudaýlara sadakalar[†] berip, öz elleriniň ýasan işlerine sežde edendikleri[†] üçin, Men olaryň garşysyna Öz hökümimi yglan ederin. 17Emma sen welin, biliňi berk guşa. Tur-da, buýurýan ähli zatlarymy olara aýt. Olardan gorkma, ýogsam Men-de seni olaryň gözüniň alnynda gorka salaryn[+]. 18Ine, bu gün Men seni tutuş ýurduň garşysyna – Ýahuda patyşalaryna, onuň ýolbaşçylaryna, ruhanylaryna[†], ýurduň halkyna garşy berk gala, demir sütün we bürünç diwar etdim[+]. 19Olar seniň garşyňa söweşerler, emma senden üstün çykmazlar. Çünki seni halas etmek üçin Men seniň bilendirin». Muny Reb aýdýandyr.

#### 2‑nji bap


Ysraýyl halky Rebden ýüz öwürýär

1Maňa Rebbiň[†] şu sözi aýan boldy: 2«Git-de, şulary Iýerusalim[†] halkyna jar et. Reb şeýle diýýär diý:

„Men seniň ýaşlygyňdaky wepaňy,
gelin wagtyňdaky söýgiňi ýatlaýan,
çölde – ekin bitmeýän ýerde,
Meniň yzyma eýerişiňi ýatlaýan[+].
3Ysraýyl[†] Reb üçin mukaddes[†] halkdyr,
Onuň hasylynyň ilkinji miwesidir.
Ondan iýenleriň ählisi ýazykly bolup,
üstlerinden betbagtlyk indi“.
Muny Reb aýdýandyr[+].
4Rebbiň sözüne gulak asyň,
eý, Ýakup[†] nesli,
Ysraýylyň ähli kowumlary!
5Reb şeýle diýýär:
„Menden uzaklaşar ýaly,
ata-babalaryňyz Menden
näme ýamanlyk gördüler?
Biderek zatlaryň yzyna eýerip,
özleri-de biderek boldular[+].
6Olar: ‘Bizi Müsürden çykaran,
çölde, çukurlykda hem çolalykda,
gurak hem tüm garaňkylykda,
hiç kimiň aýak basmadyk,
hiç kimiň ýaşamadyk ýerinde
bize ýol görkezen Reb nirede?’
diýip soramadylar[+].
7Miwesidir näz-nygmatyndan iýsin diýip,
getirdim Men sizi bereketli ýere.
Emma gireniňizde ol ýere,
haram etdiňiz siz ülkämi,
nejis zada öwürdiňiz mülkümi[+].
8Ruhanylar[†]: ‘Reb hany?’ diýip soramadylar.
Kazylar Meni tanamadylar,
ýolbaşçylar Maňa garşy pitne turuzdylar,
pygamberler[†] Bagal[†] butunyň[†] adyndan
pygamberlik edip[†],
biderek zatlaryň yzyna eýerdiler[+].
9Şonuň üçin hem Men ýene bir gezek sizi ýazgarýaryn.
Muny Reb aýdýandyr.
Men siziň çagalaryňyzyň çagalaryny hem ýazgarýaryn[+].
10Kipriň kenarýakalaryna gidip görüň,
Kedara adam ýollap, üns bilen gözden geçiriň.
Ser salyň, heý, öň bolupmy şeýle zatlar[+]?
11Öz hudaýlaryny çalşan millet barmy?
Ýogsam olaryň hudaýlary Hudaýam däl.
Emma Meniň halkym öz şöhratly[†] Hudaýyny
çalyşdy biderek zada[+].
12Eý, gökler, muňa aňk-taňk boluň,
gorkudan titreşiň.
Muny Reb aýdýandyr.
13Çünki Meniň halkym iki sany pis iş etdi:
akar suwlaryň gözbaşy bolan Meni terk etdiler,
özlerine howdanlar, gyrasy çat açan,
suw saklamaýan howdanlar gazdylar[+].
14Ysraýyl gulmy näme?
Ol dogabitdi hyzmatkärmi?
Onda neçün ol olja boldy?
15Arslanlar oňa garşy arladylar,
seslerine bat berdiler.
Ysraýyl ýurduny weýran etdiler,
şäherlerini haraba öwürdiler,
ol ýerde bir adam-da galmady[+].
16Memfis we Tahpanhes halky
pytratdy kelleçanagyňy.
17Terk etdiň ýol görkezýän Hudaýyň Rebbi,
inderdiň şeýdip öz başyňdan bulary.
18Indi näme üçin Niliň suwundan içmäge
gidýärsiňiz Müsüre?
Ýewfrat derýasyndan ganmaga
gidýärsiňiz Aşura[+]?
19Sizi öz pisligiňiz jezalandyrar,
dönükligiňiz paş eder.
Öz Hudaýyňyz Rebbi terk etmegiň,
Ondan gorkmazlygyň pislikdigini,
ajydygyny biliň hem görüň.
Muny Gudratygüýçli–Hökmürowan Reb aýdýandyr.


20Sen bireýýäm boýuntyrygyňy döwüp,

diýdiň tanaplaryňy üzüp:
‘Saňa gulluk etmerin’.
Her bir beýik baýyrlykda butlara[†] sežde etdiň[†],
gür ýaprakly her bir agajyň astynda
zyna etdiň serlip ýatyp[+].
21Ekipdim seni iň oňat tohumdan
saýlama üzüm agajy hökmünde.
Eýsem nädip sen azyp,
öwrüldiň ýabany üzüm agajyna[+]?
22Ýuwsaň-da aşgar bilen özüňi, sürtseň-de köp sabyny,
durandyr huzurymda ýazygyňyň tagmasy.
Muny Hökmürowan Reb aýdýandyr[+].
23Sen nädip: ‘Men haram däl.
Bagal[†] butunyň[†] yzyna eýermedim’ diýip bilýärsiň?
Jülgede eden günäňe seret, näme edeniňi gör!
Sen özüni ol ýere, bu ýere urýan ýyldam maýasyň.
24Sen çöle öwrenişen,
gyzgyn demi bilen şemala
pyşgyran gulansyň.
Esrän wagty ony kim saklap biler?
Ýadamaz ony gözleýänleň hijisi,
esrän wagty taparlar ony[+].
25Aýagyňy ýalaňaçlykdan,
bogazyňy suwsuzlykdan gora.
Emma sen: ‘Tamakin bolma!
Men keseki hudaýlary söýdüm,
olaryň yzyna eýererin!’ diýdiň[+].
26Tutulanynda ogrynyň utanyşy dek,
ysraýyl halky-da, onuň patyşalary-da,
ýolbaşçylarydyr ruhanylary-da[†],
pygamberleri-de[†] utandylar[+].
27Olar bir agaja ‘Sen meniň atamsyň’,
bir daşa ‘Meni sen dogurdyň’ diýýärler.
Olar Maňa ýüzlerini däl-de, ýeňselerini öwürdiler.
Emma başlaryndan bela inende,
‘Gel-de, bizi halas et!’ diýýärler[+].
28Hany, özüňize ýasan hudaýlaryňyz nirede?
Başyňyzdan bela inende,
sizi halas edip bilýän bolsalar, goý, gelsinler.
Eý, ýahuda[†] halky, şäherleriň sany näçe bolsa,
hudaýlaryňyň sany hem şonçadyr[+].
29Neçün siz Maňa şikaýat edýäňiz?
Baryňyz Maňa garşy baş galdyrdyňyz.
Muny Reb aýdýandyr.
30Perzentleriňize nähak temmi beren ekenim,
barybir olar ýola gelmediler.
Öz gylyjyňyz ýyrtyjy arslan deý
pygamberleriňizi[†] ýuwutdy[+].
31Eý, bu döwrüň nesilleri,
Rebbiň sözüne gulak goýuň.
Men Ysraýyl üçin bir çöllük,
boldummy tüm garaňky ýurt?
Neçün diýýär halkym: ‘Biz erkin,
barmarys ýanyňa gaýdyp’?
32Heý-de gyz öz şaý-seplerini,
gelin öz kürtesini unudarmy?
Emma halkym Meni sansyz günläp unutdy[+].
33Sen oýnaşlaryňy gözläniňde,
ýoluňy tapmaga nähili ussat!
Hatda pis aýala-da ýollaryňy öwretdiň[+].
34Etegiň-de bigünä garybyň ganyna boýalan,
ony sen ogurlykda tutmadyň ýogsam.
Bu zatlaryň baryna garamazdan,[+]
35sen diýýäň: ‘Men günäsiz, elbetde,
Rebbiň gahary sowuldy menden’.
Ine, ‘Men günä etmedim’ diýeniň üçin,
Men seniň üstüňden höküm çykararyn.
36Neçün yzly-yzyna edýärsiň sen dönüklik?
Aşurda masgara bolşuň dek,
masgara bolarsyň Müsürde hem[+].
37Reb ret etdi bil baglaýan halklaryňy,
indi rowaçlyk gazanmarsyň olaň üsti bilen.
Çykarsyň eliňi ýüzüňe tutup, ol ýerden hem“».


#### 3‑nji bap

1«Aýdaly, bir adam aýalynyň talagyny berýär, ol aýal hem onuň bilen aýrylyşyp, başga birine barýar. Mundan soň ýaňky adam bu aýaly ikinji gezek alarmy? Beýle etse ýurt bütinleý haram bolmazmy? Sen bolsa, eý, Ysraýyl[†], köp oýnaşlar bilen zyna etdiň. Indi bir Maňa tarap öwrülersiňmi? Muny Reb[†] aýdýandyr[+]. 2Seret, ýalaňaç gaýalara nazar sal!

Heý, seniň zyna etmedik ýeriň barmy?
Çöldäki garakçylar ýaly
ýollaryň gyrasynda oturyp,
oýnaşlaryňa garaşdyň.
Loluçylygyň hem pisligiň bilen
ýurdy harama çykardyň[+].
3Şonuň üçin ýagmyrlaryň yzy kesildi,
ýaz ýagşy ýagmady.
Sen bihaýa lola meňzediň,
utanjyň nämedigini bilmediň[+].
4Indi sen Maňa: „Atam,
ýaşlygymdan Sen dostumsyň!
5Sen ömürlik gaharlanjakmy?
Öýke-kinäňi baky saklajakmy?“ diýip aýtdyň.
Ine, sen şu zatlary aýtsaň-da,
edip bilen ýamanlyklaryňy etdiň»[+].


Biwepa Ysraýyl we Ýahuda

6Ýoşyýa patyşanyň döwründe Reb maňa şeýle diýdi: «Sen biwepa Ysraýylyň eden zatlaryny gördüňmi? Her bir beýik baýyrda, gür ýaprakly her bir agajyň astynda zyna etdi[+]. 7Men ol bu zatlary edenden soň, Maňa tarap öwrüler öýtdüm, emma ol öwrülmedi; muny onuň haýyn uýasy gördi. 8Men ähli eden zynalary üçin biwepa Ysraýylyň talagyny berip, kowup goýberenimde hem onuň haýyn uýasy Ýahudanyň[†] hiç gorkmandygyny, gaýtam onuň hem loly[†] bolup, zyna edendigini gördüm[+]. 9Ysraýyl hiç ähmiýet bermedi, daşlara we agaçlara sežde etmek[†] bilen, zyna etdi we ýurdy bütinleý harama çykardy[+]. 10Bu ähli zatlara garamazdan, onuň haýyn uýasy Ýahuda Maňa çyn ýürekden däl-de, ýalandan dolandy». Muny Reb aýdýandyr[+].

11Reb maňa şeýle diýdi: «Biwepa Ysraýyl haýyn Ýahuda garanda adyl bolup çykdy[+]. 12Git-de, bu sözleri demirgazyga jar edip, şeýle diý: „Eý, biwepa Ysraýyl, Maňa dolan! Muny Reb aýdýandyr. Men merhemetlidirin, indi Men saňa gazaply bakmaryn, gaharymy baky saklamaryn. Muny Reb aýdýandyr[+]. 13Emma sen öz ýazygyňy boýun al: öz Hudaýyň Rebbiň garşysyna baş galdyrdyň, gür ýaprakly her bir agajyň astynda keseki hudaýlara köňül berdiň, Maňa gulak asmadyň. Muny Reb aýdýandyr[+]. 14Eý, biwepa halk, Maňa dolan, muny Men – Reb aýdýandyryn, çünki siziň hojaýynyňyz Mendirin. Men sizi bir-birden şäherden, iki-ikiden urugdan çykaryp, Siona[†][*] getirerin. 15Men size Öz göwnümdäki ýaly çopanlary berjek, olar sizi bilim we düşünje bilen bakarlar[+]. 16Siz ýurtda köpelip, san-sajaksyz bolanyňyzda, olar gaýdyp Rebbiň Äht sandygyny[†] agzamazlar. Muny Reb aýdýandyr. Ol kellä gelmez ýa-da ýatlanylmaz, ony küýsemezler, başgasyny-da ýasamazlar[+]. 17Şol döwür Iýerusalim[†] Rebbiň tagty diýlip atlandyrylar we ähli milletler[†] şol ýerde, Iýerusalimde Rebbiň huzuryna üýşerler. Mundan beýläk olar kesirlik bilen ýaman niýetlerine kowalaşmazlar. 18Şol günlerde ýahuda halky ysraýyl halky bilen birleşer. Ikisi birlikde demirgazyk ýurtdan çykyp, Meniň ata-babalaryna mülk edip beren ýurduma geler[+].


19Sizi çagalarymyň arasynda ornaşdyryp,
size gözel ýurdy –
ähli milletleriň[†] iň ajaýyp mirasyny[†] bermekçidim.
Siz Meni Atam diýip çagyrarsyňyz,
Menden ýüz öwürmersiňiz öýtdüm.
20Emma bir aýalyň öz ärine biwepalyk edişi ýaly,
siz hem Maňa biwepalyk etdiňiz, eý, ysraýyl halky!“»
Muny Reb aýdýandyr[+].


21Ýalaňaç gaýalardan bir ses eşidilýär,

bu ysraýyl halkynyň agysy hem ahy-nalasydyr.
Çünki olar ýollaryny urdurdylar,
özleriniň Hudaýy Rebbi unutdylar[+].


22«Dolanyň, eý, biwepa perzentler,

Men biwepalygyňyza şypa bererin».
Halk diýer: «Ine, biz Seniň ýanyňa gelýäris,
çünki Hudaýymyz Reb Sensiň!»[+]
23Dogrudan-da, depelerden, daglardan gelýän
gykylykdyr gowgalar ýalandyr.
Hakykatdan hem Hudaýymyz Reb
Ysraýyly halas edýär.

24Ýaşlygymyzdan bäri ata-babalarymyzyň bar zähmetini, olaryň sygyrdyr goýun sürülerini, oguldyr gyzlaryny bihaýa butlar[†] ýuwudyp-ýalmap gelýärler. 25Utanjymyzda ýatalyň, ryswalyk ýorganymyz bolsun; çünki ata-babalarymyz we biz ýaşlygymyzdan tä şu güne çenli Hudaýymyz Rebbe garşy günä edip geldik. Hudaýymyz Rebbe gulak asmadyk[+].

#### 4‑nji bap

1-2«Eý, Ysraýyl! Eger dolanmak isleseň,
Maňa tarap dolan.
Eger azaşmasaň,
ýigrenji butlaryňy
huzurymdan aýyrsaň,
hakykatda, adyllykda we dogrulykda
„Diri Rebden ant içýärin!“ diýseň,
onda milletler Rebden pata alarlar,
Onuň bilen magtanarlar».
Muny Reb aýdýandyr[+][+].
3Şonuň üçin Reb[†] ýahuda halkyna we Iýerusalim[†] ilatyna şeýle diýýär:
«Sürülmedik ýeriňizi sürüň,
tikenleriň arasyna ekin ekmäň[+].
4Eý, ýahuda halky we Iýerusalim[†] ilaty,
Men-Reb üçin ýüregiňizi sünnetläp[†],
özüňizi Maňa bütinleý bagyş ediň.
Ýogsam pis işleriňiz sebäpli
Men gazabymy ot kimin lowladaryn,
ony hiç kim söndürip bilmez»[+].


Demirgazykdan betbagtlyk gelýär

5Şuny Ýahudada[†] yglan et, Iýerusalimde[†] jar et:

«Ýurtda surnaý çalyň!
Batly gygyryp diýiň:
„Geliň, üýşüp, berk galalara gireliň!“[+].
6Siona[†] tarap ýoly görkezýän bir nyşan goýuň,
gaçyp gutulyň, eglenmäň!
Çünki Men demirgazykdan bela,
äpet betbagtlyk indererin[+].
7Arslan süreninden çykdy,
milletleri[†] heläkleýji ýola düşdi.
Ýurduňyzy weýran etmek üçin,
Ol mekanyndan çykdy.
Şäherleriňiz ýer bilen ýegsan bolup,
ilatsyz haraba döner[+].
8Munuň üçin jul geýniň[†],
zarynlap aglaň.
Çünki Rebbiň gahar-gazaby
bizden sowulmady»[+].

9«Şol gün patyşanyň we baştutanlaryň ýüregi hopugar. Ruhanylar[†] aňk-taňk bolarlar, pygamberler[†] geň galarlar». Muny Reb aýdýandyr.

10Onsoň men şeýle diýdim: «Wah, Hökmürowan Reb! Bu halky we Iýerusalimi[†] bütinleý aldap, siziň üçin sag-salamatlyk boljak diýdiň. Emma gylyç bogazymyza goýuldy!»[+] 11Şol wagt bu halka we Iýerusalime şeýle diýler: «Sähradaky ýalaňaç gaýalardan eziz halkymyň üstüne gyzgyn epgek öwser, bu harman sowurmak ýa-da arassalamak üçin däldir. 12Menden gelen bu epgek bulardan has güýçli bolar. Olara garşy höküm eden Men-Rebdirin[+].

13Ine, duşman bulut kimin gelýär,
söweş arabalary harasat kimindir.
Onuň atlary bürgütden ýyldamdyr.
Dat günümize, biz weýran bolduk![+]
14Ýüregiňi tämizläp[†] päkle pislikden,
eý, Iýerusalim[†], halas bolarsyň şonda.
Erbet niýetleriňi ýene
näçe wagt saklajak içiňde[+]?
15Çünki Dandan bir ses eşidilýär,
Efraýym dagyndan ölüm habary gelýär».

16Milletlere[†] yglan ediň, Iýerusalime[†] jar ediň: «Ine, olar geldiler! Uzak ýurtdan gabawçylar gelip, Ýahuda şäherlerine garşy söweş nagralaryny çekerler. 17Olar ekin sakçylary ýaly onuň daş-töweregini gabarlar, çünki Iýerusalim Maňa garşy baş galdyrdy. Muny Reb aýdýandyr[+]. 18Bulary seniň başyňa getiren öz ýollaryň we işleriňdir. Bu seniň jezaň! Nähili ajy! Bu seniň ýüregiňiň törüne ýetdi»[+].

19Wah janym, wah janym! Agyryma çydamok!
Wah, kalbymyň aýnasy! Ýüregim hasrat çekýär,
ümsüm bolup bilemok, çünki sen, eý, janym,
eşitdiň surnaý sesin, söweş nagrasyn[+].
20Betbagtlyk üstüne betbagtlyk geldi,
tutuş ýurt wes-weýran boldy,
ýok boldy birdenkä çadyrlarym,
bir demde perdelerim[+].
21Haçana çenli men söweş tuguny görüp,
surnaý sesini eşitmelikäm?
22«Meniň halkym akmak[†],
olar Meni tanamaýarlar.
Olar kemakyl çagalar, olarda düşünje ýok.
Olar ýamanlyk etmegi başarýarlar-da,
ýagşylyk etmegiň nämedigini bilenok»[+].


23Men–Ýermeýa ýere syn etdim,
ine, ol şekilsiz boşlukdy.
Asmana bakdym, onda yşyk ýokdy[+].
24Daglara seretdim, olar titreýärdi,
ähli depeler ikiýana yraň atýardy[+].
25Seretdim, hiç bir ynsan ýokdy,
gökdäki ähli guşlar uçup gidipdir[+].
26Seretdim, ine, Rebbiň huzuryndan,
Onuň lowlaýan gazabyndan ýaňa
hasylly toprak çöle dönüpdir,
ähli şäherler weýran bolupdyr[+].

27Munuň üçin Reb şeýle diýýär: «Tutuş ýurt haraba döner, ýöne Men onuň bütinleý soňuna çykmaryn[+].

28Şonuň üçin ýurt ýas tutar, asman garalar.
Men sözledim, Men karar etdim,
gaýtmyşym etmerin, pikirimden dänmerin»[+].

29Ähli şäheriň halky atlylaryň we ýaýçylaryň güpürdisinden gaçýar. Kimsi jeňňele sümýär, kimsi gaýalara dyrmaşýar. Şäherleriň ählisi terk edildi, olarda hiç kim ýaşamaýar. 30Eý, sen, weýran bolan şäher! Sen gyrmyzy eşikler geýseň-de, altyn şaý-sepler dakynsaň-da, gözüňe sürme çekseň-de, gazanan zadyň bolmaz. Özüňi biderek ýere bezeýärsiň. Oýnaşlaryň seni ýigrenýärler, olar seniň janyňyň kastyna çykdylar[+]. 31Men burgusy tutýan aýalyň sesini, ilkinji çagasyny dogurýanyň iňňildisini, ellerini uzadyp: «Waý halyma! Ganhorlaryň öňünde janym tapdan düşýär-le!» diýip, sojaýan Sion gyzynyň[†][*] agysyny eşitdim[+].

#### 5‑nji bap


Hudaýyň tutuş halky bihaýalyk edýär

1«Iýerusalimiň[†] köçelerine aýlanyň,

daş-töweregiňizi synlaň, belläň!
Şäher meýdançalarynda agtaryň.
Eger adalaty[†] berjaý edip,
hakykaty gözleýän bir adam tapsaňyz,
onda Men bu şäheri bagyşlaýyn[+].
2„Rebden[†] ant içýärin“ diýseler-de,
olar aslynda ýalan ýere ant içýärler»[+].
3Ýa Reb, Seniň nazaryň hakykata dikilen dälmidir?
Olary urduň, emma olar agyry duýmadylar.
Olary heläk etdiň, emma olar
ýüz öwürdiler dogry ýoldan.
Olar ýüzlerini gaýadan-da gataldyp,
yzlaryna dolanmak islemediler[+].
4Men şeýle diýdim:
«Bular bir garyp hem akmaklar[†];
çünki olar Rebbiň ýoluny,
öz Hudaýynyň kanunyny[†] bilmeýär[+].
5Men atly-abraýly adamlaryň ýanyna gidip,
olar bilen gepleşeýin. Olar Rebbiň ýoluny,
öz Hudaýynyň kanunyny[†] bilýändirler».
Emma olaryň bary birmeňzeş bolup,
boýuntyrygy döwdüler, ýüpleri gyrdylar[+].
6Şonuň üçin olaryň ýazyklarynyň sansyzdygy,
dönükliginiň çökderdigi üçin tokaýdan arslan çykyp,
olary parçalar, çölden bir möjek çykyp, olary heläklär.
Şäherleriniň gapdalynda bir gaplaň bukuda ýatyp,
kim ol ýerden daşa çyksa, bölek-bölek eder[+].
7«Mundan soň Men seni nädip bagyşlaýyn?
Çagalaryň Meni terk etdiler,
olar hudaýlaryndan ant içdiler,
ýogsam olar Hudaýam däl.
Olary doýranymda zyna etdiler,
toparlanyşyp, lolularyň öýlerine gitdiler[+].
8Olar esrän aýgyr atlar ýaly bolup,
hersi öz goňşusynyň aýalyna kişňeýär[+].
9Bu zatlar üçin Men olary jezasyz galdyrarynmy?
Janym beýle milletden öç almazmy?»
Muny Reb aýdýandyr[+].


10«Üzümçiligiň içinden geçip, ony weýran ediň,
emma bütinleý ýok etmäň.
Şahalaryny döwüp taşlaň,
olar Rebbe degişli däldir[+].
11Ysraýyl[†] we ýahuda[†] halklary
Maňa bütinleý biwepalyk etdiler».
Muny Reb aýdýandyr.
12«Olar Rebbiň aýdanyny ret edip, şeýle diýdiler:
„Ol hiç zat etmez.
Bela-beter başymyzdan inmez,
biz uruş ýa-da açlyk görmeris[+].
13Pygamberler[†] şemal ýalydyr,
Rebbiň sözi olara aýan däldir.
Bu külpetler olaň öz başyndan insin!“»[+].

14Munuň üçin Hökmürowan Beýik Hudaý şeýle diýýär:

«Şeýle sözleri aýdandyklary üçin,
sözlerimi agzyňda alawa öwrerin.
Bu halky bolsa odun ederin,
ot olary ýandyryp ýok eder»[+].
15«Eý, ysraýyl halky, siziň üstüňize
uzak ýurtdan bir milleti çozdurjak.
Ol güýçli hem gadymy milletdir.
Sen ol milletiň dilini bilmersiň,
näme aýdýanyna düşünmersiň.
Muny Reb aýdýandyr[+].
16Olaryň sagdagy açyk gabyr ýalydyr,
barysy batyr söweşijilerdir[+].
17Olar siziň hasylyňyzy we iýmitiňizi,
ogul-gyzlaryňyzy ýuwudyp-ýalmarlar.
Goýunlaryňyzdyr sygyrlaryňyzy,
üzümleriňizdir injirleriňizi iýerler.
Siziň bil baglaýan berk galalaryňyzy
gylyç bilen weýran ederler[+].

18Men hatda şol günlerde-de seni bütinleý ýok etmerin. Muny Reb aýdýandyr». 19«Halk senden: „Näme üçin Hudaýymyz Reb bize bu zatlary etdi?“ diýip sorasa, sen olara şeýle jogap ber: „Siz Ony terk edip, ýurduňyzdaky keseki hudaýlara gulluk etdiňiz. Indi siz hem özüňize degişli bolmadyk bir ýurtda kesekilere gulluk edersiňiz“[+].


20Muny Ýakubyň[†] nesline jar et,
ýahuda halkyna yglan et.
21Eý, gözli bolup görmeýän,
gulakly bolup eşitmeýän
nadan[†] hem düşünjesiz halk,
indi muňa gulak as:[+]
22Menden gorkmarsyňyzmy? Muny Reb aýdýandyr.
Huzurymda titreşmersiňizmi?
Men çägäni deňze araçäk etdim,
bu ebedilik araçäk bolar, hiç haçan bozulmaz.
Tolkunlar daşsa-da, üstün çykmaz,
güwwüldese-de, ondan aşmaz»[+].
23Emma bu halk tekepbir we pitneçi.
Olar azdylar, ýoldan çykdylar[+].
24Olar muny ýürekden diýmeýärler:
«Geliň, güýz hem ýaz ýagyşlaryny
öz möwsüminde ýagdyrýan,
biz üçin orak-ýygym hepdelerini saklaýan
Hudaýymyz Rebden gorkalyň»[+].
25Etmişleriňiz bulary sizden uzaklaşdyrdy,
günäleriňiz sizi ýagşylykdan mahrum etdi.


26«Meniň halkymyň arasynda erbet adamlar bar.
Olar guş awlamak üçin, bukuda ýatýanlar ýaly
duzak gurup, ynsanlary tutýarlar[+].
27Guşlardan doly kapasa ýaly,
olaryň öýleri-de hileden doly.
Şeýdip, olar beýgeldiler, baýadylar,
28semrediler, ýognadylar.
Hetden[†] aşdy olaryň betpälligi,
çözmediler adalatly[†] ýetimiň dawasyny,
goramadylar garybyň hiç bir hukugyny[+].
29Bu zatlar üçin Men olary jezalandyrmarynmy?
Munuň ýaly milletden, heý-de, öç almarynmy?
Muny Reb aýdýandyr[+].
30Ýurtda geň hem elhenç zat boldy:
31pygamberler[†] galp pygamberlik edýärler[†],
ruhanylar[†] olaryň görkezmesi bilen dolandyrýarlar.
Meniň halkym bolsa muny söýýär.
Emma bu zatlaryň soňy gelende näme edersiňiz?»[+]

#### 6-njy bap


Duşmanlar Iýerusalimi gabaýarlar

1«Eý, benýamin halky, janyňyzy halas etmek üçin

Iýerusalimden[†] gaçyň!
Tekowada surnaý çalyň,
Beýthakeremde bir nyşan dikiň,
çünki demirgazykdan bir betbagtlyk,
äpet weýrançylyk ýetip gelýär[+].
2Sion gyzy[†] – owadan hem näzik gyzy heläk ederin.
3Çopanlar sürüleri bilen onuň ýanyna gelerler.
Çadyrlaryny onuň daş-töwereginde dikip,
her kim özüniň öri meýdanynda otlar.
4Iýerusalime[†] garşy söweşmäge taýýarlanyň.
Turuň, gündiziň güni çozalyň!
Işimiz gaýtdy!
Gün ýaşyp barýar,
öýlän kölegeler uzalýar![+]
5Turuň, gije çozalyň,
galalaryny weýran edeliň!»
6Munuň üçin Hökmürowan Reb[†] şeýle diýýär:
«Iýerusalimiň[†] agaçlaryny kesiň,
diwaryna çykmak üçin ýapgyt guruň.
Bu şäher jezalandyrylmalydyr,
munuň içinde zulumdan başga zat ýokdur[+].
7Çeşmeden suw nähili joşýan bolsa,
bu şäherden-de pislik şeýle joşýandyr.
Içinde eşidilýär zorluk hem zulum,
hassalyk hem ýaralar bar görýänim[+].
8Eý, Iýerusalim[†], akylyňa aýlan,
ýogsam Men senden ýüz öwrerin.
Seni harabaçylyga,
ilatsyz bir ýurda öwrerin».


9Hökmürowan Reb şeýle diýýär:
«Üzümiň soňky salkymynyň ýygnalyşy ýaly,
Ysraýylyň[†] aman galanlary hem
soňkusyna çenli ýygnalar.
Şonuň üçin üzüm ýygýançy deý
eliňi soňky gezek şaha uzat».


10«Olar eşider ýaly men kime aýdaýyn,
kime duýduryş bereýin?
Serediň, olaryň gulaklary gapyk,
eşitmeýärler.
Olar Rebbiň sözünden hoşal bolmaýarlar,
gaýtam, ony ýaňsylaýarlar[+].
11Munuň üçin men Rebbiň gazabyndan doludyryn,
gaharymy saklamakdan halys irdim».


«Ony köçedäki çagalaryň,
toplanan ýigitleriň üstüne dök.
Är-aýalyň ikisini-de tutup äkiderler,
garrydyr goja-da olardan sypmaz[+].
12Olar öýleridir mellekleri bilen
aýallary berler başgalara,
Men elimi galdyraryn
bu ýurduň ilatyna».
Muny Reb aýdýandyr[+].
13«Uludan-kiçä ählisi haram gazanjyň yşkynda,
pygamberden[†] ruhana çenli
her kes gün görýär hile bilen[+].
14Sag-salamatlyk bolmasa hem
„sag-salamatlyk, sag-salamatlyk“ diýip,
halkymyň ýarasyny ýüzleý bejerdiler[+].
15Olar özlerini bihaýa alyp baryp,
nejis işler etdiler, emma muňa utanmadylar.
Utanyp gyzarmagyň nämedigini bilmediler.
Şonuň üçin olar-da heläk bolup,
ýykylanlaryň arasyna ýykylarlar,
jezalandyranymda, ýer bilen ýegsan bolarlar».
Muny Reb aýdýandyr[+].


16Reb şeýle diýýär:
«Ýoluň çatrygynda durup serediň,
owalky ýodalar hakda sorap,
ýagşy ýoluň nirededigini öwreniň;
ondan ýöräň, janyňyz rahatlyk tapar.
Emma olar: „Ol ýoldan ýöremeris“ diýdiler[+].
17Men siziň üstüňizden gözegçi goýup:
„Surnaýyň sesine gulak asyň!“ diýdim.
Emma olar: „Gulak asmarys“ diýdiler[+].
18Şonuň üçin hem, eý, milletler[†] gulak goýuň.
Olaryň başyndan näme injegini, eý, şaýatlar biliň.
19Diňle, eý, ýer ýüzi.
Bu halkyň başyndan betbagtlyk indererin.
Bu olaryň eden niýetleriniň miwesi bolar,
sebäbi Meniň sözlerime gulak asmadylar,
taglymatymy bolsa ret etdiler[+].
20Näme üçin Maňa Şebadan ýakymly ysly tütetgi[†],
uzak ýurtdan hoşboý ysly gamyş getirilýär?
Ýakma[†] gurbanlyklaryňyzy[†] kabul etmerin,
sadakalaryňyz-da[†] turmaýar göwnümden»[+].
21Şonuň üçin hem Men-Reb şeýle diýýärin:
«Ine, Men bu halkyň öňüne büdreme daşyny goýaryn,
ata-eneler çagalary bilen büdräp ýykylar,
goňşusy dosty bilen birlikde heläk bolar»[+].


22Reb şeýle diýýär:
«Ine, demirgazyk ýurtdan bir halk gelýär,
ýeriň ujundan bir beýik millet aýaga galýar[+].
23Olar ýaýdyr naýza bilen ýaraglanan,
özleri-de rehimsiz hem zalymdyrlar.
Sesleri deňiz ýaly güwwüldeýär.
Eý, Sion gyzy[†]! Olar atlara atlanyp,
bir adam ýaly söweşe taýýarlanyp,
seniň garşyňa nyzama durdular».


24«Olar hakdaky habary eşidenimizde,
ellerimiziň ysgyny gaçdy.
Dogurýan aýal kimin
çekýäris dert-azaplary[+].
25Daşary çykmaň, ýoldan ýöremäň,
çünki duşmanyň elinde gylyç bar,
ähli tarapdan howp abanýar[+].
26Eý, Meniň eziz halkym!
Jul geýnip[†], kül üstünde otur.
Ýalňyz çagaň üçin ýas tutýan dek ajy gözýaş dök,
çünki üstümize duýdansyz heläkleýji geler»[+].


27«Men seni halkymyň arasynda
barlagçy hem derňewçi goýdum,
eden işlerini barlarsyň, derňärsiň[+].
28Olaryň bary tekepbir pitneçidirler,
gybatdyr töhmet bilen ýaşaýarlar.
Ýüregi bürünç, demir deý gatap,
hemmesi ýoldan çykandyr.
29Körük gyzdyrylýar, otda gurşun ereýär,
emma zergäriň bu eden işi puçdur,
şonda-da pislik hiç aýrylmaýar.
30Olara „ýalan kümüş“ diýler,
çünki Reb olary ret etdi»[+].

#### 7‑nji bap


Ýermeýa ybadathanada wagyz edýär

1Ýermeýa Rebbiň[†] sözi aýan boldy: 2«Rebbiň öýüniň[†] derwezesinde durup, şu sözi jar et: „Eý, Rebbe ybadat etmek üçin, bu derwezelerden girýän tutuş Ýahuda[†]! Rebbiň sözüne gulak as“[+]. 3Ysraýylyň[†] Hudaýy, Hökmürowan Reb şeýle diýýär: „Ýollaryňyzy hem işleriňizi düzediň, şonda Men sizi bu ýerde ýaşadaryn[+]. 4‘Bu Rebbiň ybadathanasy[†]! Rebbiň ybadathanasy! Rebbiň ybadathanasy bu ýerde!’ diýen sözlere bil baglamaň[+].

5Eger ýollaryňyzdyr işleriňizi çyndan düzetseňiz, biri-biriňize hakykatdan hem adalatly[†] garasaňyz,[+] 6gelmişege, ýetim bilen dul hatyna zulum etmeseňiz, bu ýerde nähak gan dökmeseňiz, özüňize zyýan ýetirýän başga hudaýlaryň yzyna düşmeseňiz, 7onda Men sizi bu ýerde, owaldan ata-babalaryňyza baky hem ebedilik beren ýurdumda ýaşadaryn[+]. 8Ine, siz dereksiz ýalan sözlere bil baglaýarsyňyz. 9Siz ogurlyk edýärsiňiz, adam öldürýärsiňiz, zyna edýärsiňiz, ýalandan ant içýärsiňiz, Bagal[†] butuna[†] sadaka[†] hödür edýärsiňiz, tanamaýan başga hudaýlaryňyzyň yzyna eýerýärsiňiz[+]. 10Soňra şu nejis işleri etmek üçin Meniň adym dakylan öýe gelip, huzurymda durup, ‘Biz halas bolduk!’ diýýärsiňizmi? 11Meniň adym dakylan bu öý siziň üçin garakçylaryň sürenine öwrüldimi? Emma Men näme edýäniňizi görýärin. Muny Reb aýdýandyr[+]. 12Indi Şilodaky ilkinji gezek adymy dakan ýerime gidiň we ysraýyl halkymyň pisligi üçin, oňa näme edendigimi görüň. 13Bu nejis zatlaryň ählisini etdiňiz; muny Reb aýdýandyr. Men size öwran-öwran aýdanymda gulak asmadyňyz, sizi çagyranymda jogap bermediňiz[+]. 14Munuň üçin Meniň adym dakylan, siziň bil baglan bu öýüňizi – size we ata-babalaryňyza beren bu ýerimi Şilony nähili ýok eden bolsam, şeýle ederin. 15Ähli garyndaşlaryňyzy, tutuş efraýym nesillerini kowşum ýaly, sizi hem huzurymdan kowaryn“[+].


Halkyň boýnuýogynlygy

16Eý, Ýermeýa, sen bu halk üçin dileg etme, olar üçin perýat etme, ýalbarma, huzurymda olara töwellaçy bolma, barybir Men seni diňlemerin[+]. 17Ýahudanyň[†] galalarynda, Iýerusalimiň[†] köçelerinde olaryň näme edýändiklerini görmeýärsiňmi? 18Çagalary odun ýygnaýar, atalary ot ýakýar, aýallary hamyr ýugrup, asman melikesi üçin köke bişirýär. Bu halk başga hudaýlara içgi sadakasyny[†] hödürleýär. Bu zatlar Meniň gaharymy getirýär. 19Olar Meni ynjadýarlarmy? Ýok, özlerini ynjadyp, utanja galýarlar. Muny Men-Reb aýdýandyryn. 20Munuň üçin Men – Hökmürowan Reb şeýle diýýärin: „Ine, Men gahar-gazabymy bu ýeriň, ynsandyr haýwanlaryň, meýdandaky agaçlaryň, topragyň hasylynyň üstüne dökerin. Ol ot bolup tutaşar we söndürilmez“[+].

21Ysraýylyň Hudaýy, Hökmürowan Reb şeýle diýýär: „Ýakma[†] gurbanlygyňyzy[†] beýleki sadakalaryňyza[†] goşup, ikisiniň hem etini iýiberiň[+]. 22Çünki Men ata-babalaryňyzy Müsürden çykaryp getirenimde, olara ýakma gurbanlygy bilen beýleki gurbanlyklar hakda hiç zat aýtmandym ýa-da buýruk bermändim[+]. 23Olara diňe şu buýrugy beripdim: ‘Maňa gulak asyň. Men siziň Hudaýyňyz, siz hem Meniň halkymsyňyz. Diňe Meniň görkezen ýolumdan ýöräň, şonda gowy günler görersiňiz’[+]. 24Emma olar diňlemediler, gulak asmadylar, gaýtam, kesirlik bilen öz ýaman niýetlerine kowalaşyp, pis ýüreklerine görä hereket etdiler. Ilerlemegiň deregine gaýra tesdiler[+]. 25Ata-babalaryňyzyň Müsürden çykan gününden tä şu güne çenli Men siziň ýanyňyza gullarym bolan pygamberlerimiň[†] ählisini her gün yzly-yzyna iberdim[+]. 26Emma halk Meni diňlemedi, Maňa gulak asmady, gaýtam boýnuýogynlyk edip, ata-babalaryndan hem beter pislik etdi“[+].

27Sen olara şu sözleriň baryny aýdarsyň, emma olar seni-de diňlemezler. Sen olary çagyrarsyň, emma olar jogap bermezler. 28Munuň üçin sen olara şeýle diý: „Bu özleriniň Hudaýy Rebbe gulak asmaýan, dogry ýola gelmeýän milletdir. Hiç kim hakykaty aýtmaýar, ol hakda dil hem ýarmaýar.

29Eý, ýahuda halky, saçyňy syr-da, ýalaňaç gaýalarda agy aýt. Çünki Reb gazabyny üstüne döken bu neslini terk edip, ony taşlady. 30Ýahuda halky Meniň nazarymda erbet işleri etdi, muny Men – Reb aýdýandyryn. Olar Meniň adym dakylan öýde nejis zatlaryny goýup, ony murdar[†] etdiler[+]. 31Ogul-gyzlaryny oda ýakyp, gurbanlyk[†] etmek üçin, Benhinnom deresinde Topet seždegählerini[†] gurdular. Beýle işi Men olara buýurmadym, beýtmek kelläme-de gelmedi[+]. 32Şonuň üçin hem şeýle günler geler, muny Reb aýdýandyr, ol ýere Topet ýa-da Benhinnom deresi diýilmän, Ölüm jülgesi diýler. Topetde ölüleri jaýlamak üçin ýer galmaz. 33Bu halkyň jesetleri guşlara we ýyrtyjy haýwanlara şam bolar, olary hiç kim kowmaz[+]. 34Ýurduň harabaçylyga öwrülendigi üçin, Ýahudanyň şäherlerinde, Iýerusalimiň[†] köçelerinde şatlykdyr gülki sesini, ýigit bilen gelniň toý sesini keserin“»[+].

#### 8‑nji bap

1«Şol wagt Ýahuda patyşalarynyň, ýolbaşçylarynyň, ruhanylarynyň[†], pygamberleriniň[†] süňkleri, Iýerusalimiň[†] ilatynyň süňkleri gabyrlaryndan çykarylar. Muny Reb[†] aýdýandyr. 2Bu süňkler olaryň öz söýen, gulluk eden, yzlaryna eýeren, maslahat sorap sežde eden[†] zatlarynyň, ýagny Günüň, Aýyň, tutuş asman jisimleriniň astyna serler. Olar ýygnalyp jaýlanylmaz, topragyň ýüzünde ders ýaly ýatar[+]. 3Bu pis kowumdan aman galanlaryň hemmesi dargadan ýerlerimde ýaşaýşy däl-de, ölümi saýlar». Muny Hökmürowan Reb aýdýandyr[+].


Halkda utanç ýok

4Sen olara Reb şeýle diýýär diý:

«Ýykylan ynsan galmazmy gaýdyp?
Ýolundan azaşanlar gelmezmi ýola?
5Näme üçin bu halk ýoldan çykdy?
Iýerusalim[†] dyngysyz dönüklik edýär.
Olar ýalana berk ýapyşyp,
yza dolanmakdan boýun towlaýar.
6Men üns berip diňledim,
dogrusyny aýtmaýar olar.
Hijisi: „Bu edenim näme?“ diýip,
öz pisligine toba etmeýär.
Söweşde çapýan at kimin
hersi öz ýoluna ýortýar.
7Hatda leglek hem öz möwsümini bilýär.
Gumry, garlawaç, durna-da
göçmeli pursadyny bilýär.
Emma halkym Men-Rebbiň parzlaryny bilmeýär[+].
8Nädip siz muny aýdyp bilýäňiz:
„Biz akylly, Rebbiň kanuny[†] bizdedir“?
Hakykatda, bu kanuny[†] ýalana öwren
hilegär kanunçylaryň[†] galamydyr[+].
9Akyldarlar utanja galdylar,
howp içinde duzaga düşdüler.
Olar Rebbiň sözüni ret etdiler.
Olarda näme pähim bar?
10Uludan-kiçä ählisi
haram gazanjyň yşkynda,
pygamberden[†] ruhana çenli
her kes hile bilen gün görýär.
Şonuň üçin aýallaryny başgalara,
melleklerini talaňçylara bererin[+].
11Sag-salamatlyk bolmasa hem
„sag-salamatlyk, sag-salamatlyk“ diýip,
halkymyň ýarasyny ýüzleý bejerdiler[+].
12Nejis işleri edenlerinde utandylarmy?
Ýok, asla utanmadylar.
Ýüz gyzarmanyň nämedigini hem bilmediler.
Şonuň üçin hem olar-da heläk bolup,
ýykylanlaryň arasyna ýykylarlar,
jezalandyranymda ýer bilen ýegsan bolarlar.
Muny Reb aýdýandyr[+].
13Olaň hasylyny wes-weýran ederin,
üzüm şahalary-da,
injir agajy-da miwe bermez,
hatda ýapraklary-da gurar.
Olara näme beren bolsam,
ellerinden alnar».
Muny Reb aýdýandyr[+].


14Näme üçin biz entek hem bu ýerde otyrys?
Geliň, üýşüp, berk galalara çozalyň-da,
ol ýerde heläk bolalyň.
Rebbe garşy günä edendigimiz üçin,
Hudaýymyz Reb zäherli suw berip,
bizi ölüme sezewar etdi[+].
15Sag-salamatlyga garaşdyk,
emma hiç gowulyk ýok.
Şypa pursadyna garaşdyk,
emma oňa derek howp abandy[+].
16Duşman atlarynyň horruldysy Dandan eşidilýär,
bedewleriniň kişňemesinden tutuş ýer ýüzi titreýär.
Olar bu ýurdy, onuň içindäki ähli zatlary,
şäheri hem onda ýaşaýanlary ýok etmäge geldiler[+].


17«Ine, Men üstüňize zäherli ýylanlary,
alahöwrenleri ibererin,
olar sizi çakarlar».
Muny Reb aýdýandyr[+].


Pygamber halk üçin ýas tutýar

18Derdime şypa ýokdur,

ýüregim ýaralydyr meniň.
19Ine, eziz halkymyň perýady
ýeriň aňry ujundan eşidilýär:
«Reb Sionda[†] dälmidir?
Onuň Patyşasy ol ýerde dälmi?»


«Näme üçin olar özleriniň ýigrenji zatlary,
özge nejislikleri bilen gaharymy getirdiler?»[+]


20Halk: «Orak döwri ötdi, tomus gutardy,
emma biz halas bolmadyk» diýýär.
21Biçäre halkymyň ýarasyndan ötri men-de ýaraly,
ýas tutýaryn, üstüme howp abandy[+].
22Gilgatda melhem ýokmudyr?
Ol ýerde tebip ýokmudyr?
Onda näme üçin biçäre halkymyň
ýarasyna em edilmeýär[+]?

#### 9-njy bap

1Wah, käşge başym bir bulak,

gözlerim gözýaş çeşmesi bolsady!
Biçäre halkymyň öldürilenleri üçin
aglasadym men gije-gündiz![+]
2Käşge halkymy taşlap,
olardan uzakda bolarym ýaly
çölde bir kerwensaraý tapsadym!
Çünki olaryň hemmesi
zynahor, birtopar haýyn[+].
3«Ýalan üçin dillerini ýaý kimin egreldýärler.
Ýurtda olaryň güýji nädogrulyk bilen güýçlenýär,
çünki pislik üstüne pislik edýärler,
Meni asla tanamaýarlar».
Muny Reb[†] aýdýandyr[+].
4Her kes öz dostundan ägä bolsun,
hiç bir dogana ynam etmäň.
Çünki her bir dogan ýalançydyr,
her bir dost ýalan gep gezdirýär[+].
5Her kim öz dostuny aldaýar,
hiç kim hakykaty sözlemeýär.
Dillerine ýalan sözlemegi öwretdiler,
şer işler edip, toba etmegi bilmediler.
6Zulum üstüne zulum, ýalan üstüne ýalan ýagýar!
Olar Meni tanamakdan ýüz öwürýärler.
Muny Reb aýdýandyr.
7Munuň üçin Hökmürowan Reb şeýle diýýär:
«Men olary eredip, synagdan geçirerin.
Biçäre halkymy başga näme edip bilerin[+]?
8Dilleri öldüriji peýkamdyr,
hile bilen sözleýärler.
Goňşularyna hoş sözler aýdýarlar,
ýüreginde bolsa duzak gurýarlar[+].
9Bu zatlar üçin Men olary, heý-de, jezalandyrmarynmy?
Beýle milletden öç almarynmy?»
Muny Reb aýdýandyr[+].
10Men daglar üçin aglaýaryn, ahy-nala çekýärin,
çölüň örüleri üçin ýas tutýaryn,
sebäbi olar harabalyga öwrüldi,
ol ýerden geçýän ýok.
Mal-garalaryň sesi eşidilmeýär,
guşlar-da, haýwanlar-da gaçyp gitdiler[+].
11Men Iýerusalimi[†] weýran edip,
şagallar sürenine öwrerin.
Ýahuda[†] şäherlerini ilatsyz goýup,
harabaçylyga öwrerin[+].

12Muňa düşüner ýaly paýhasly biri barmydyr? Muny yglan eder ýaly Rebbiň sözlän kişisi kim? Näme üçin ýurt weýran bolup, içinden hiç kim geçmez ýaly, çöl kimin boşap ýatyr? 13Reb şeýle diýýär: «Olar özlerine beren kanunymy[†] ret etdiler, sözüme gulak asmadylar, ol boýunça hereket etmediler. 14Gaýtam, kesirlik bilen niýetlerini ýamana düwüp, ata-babalarynyň öwredişi ýaly, Bagal[†] butunyň[†] yzyna eýerdiler». 15Şonuň üçin hem Ysraýyl[†] Hudaýy Hökmürowan Reb şeýle diýýär: «Men bu halka ajy ýowşan iýdirerin, zäherli suw içirerin[+]. 16Men olary özleriniň hem, ata-babalarynyň hem tanamadyk milletiniň arasyna pytradaryn. Olary ýok edýänçäm, yzlaryna gylyç salaryn»[+].


Halk jezasy üçin ýas tutýar

17Hökmürowan Reb şeýle diýýär:

«Ýagşy oýlanyp görüň, agyçy aýallary çagyryň, gelsinler.
Iň ezberlerini çagyrdyň, gelsinler[+].
18Derrew gelip, biziň üçin agy aýtsynlar.
Goý, gözlerimiziň ýaşy kepemesin,
gabaklarymyzdan sil bolup aksyn»[+].
19Ine, Siondan[†] perýat eşidilýär:
«Bizi, gör, nähili weýran etdiler!
Gaty utanja galdyk,
çünki ýurdumyzy terk etdik,
öýlerimiz ýer bilen ýegsan boldy».
20Eý, aýallar, Rebbiň sözüni eşidiň,
agzyndan çykýan söze gulak asyň.
Gyzlaryňyza ýas tutmagy,
goňşyňyza agy aýtmagy öwrediň.
21Köçelerden çagalary,
meýdançalardan ýaş ýigitleri
gyryp taşlamak üçin,
ölüm penjirelerimize dyrmaşyp,
galalarymyza girdi.
22Reb şeýle aýdýar diý:
«Ynsan jesetleri ekin meýdanyna sepilen ders deý,
orakçynyň yzyndaky desseler deý topraga serler.
Olary hiç kim ýygnamaz»[+].

23Reb şeýle diýýär: «Paýhasly paýhasyna, güýçli güýjüne magtanmasyn, baý baýlygyna öwünmesin[+]. 24Öwünýän diňe Maňa düşünýänligi we tanaýanlygy bilen öwünsin, ýer ýüzünde sadyk söýgi, adalat[†] we dogruçyllyk bilen hereket edýän Men – Rebdirin. Çünki Men bulardan lezzet alýaryn. Muny Reb aýdýandyr[+]. 25Şeýle günler geler, teni sünnetli[†] bolup-da, ýüregi sünnetsiz[†] adamlary jezalandyraryn. Muny Reb aýdýandyr. 26Müsüri, Ýahudany[†], Edomy, ammonlary, Mowaby[†] we çölde ýaşaýan gyrçuw sakgallylaryň hemmesini jezalandyraryn. Çünki bu milletleriň[†] ählisi sünnetsiz, tutuş ysraýyl halkynyň ýüregi-de sünnetsiz»[+].

#### 10-njy bap


Butlardan gorkmaň!

1Eý, ysraýyl[†] halky, Rebbiň[†] size aýdýan sözüni diňläň. 2Reb şeýle diýýär:

«Gögüň alamatlaryndan gorkmaň,
olardan diňe milletler[†] gorkýandyr.
Milletleriň[†] ýolundan görelde almaň.
3Halklaryň däp-dessurlary boşdur,
tokaýdan kesilen agaja
ussanyň guraly şekil berýär.
4Ony altyn-kümüş bilen bezäp,
gymyldamaz ýaly,
çekiç bilen çüýläp berkidýärler[+].
5Olaryň butlary[†] ekin garantgasy ýaly,
gepläp bilýän däldirler.
Ýöräp bilmeýändikleri üçin
olary göterip äkitmelidir.
Olardan gorkmaň:
Çünki olar ne ýamanlyk ederler,
ne-de ýagşylyk»[+].
6Saňa meňzeş ýokdur, ýa Reb.
Sen beýiksiň, gudratda adyň beýikdir[+].
7Senden gorkmajak barmy, eý, milletler[†] Şasy?!
Çünki bu diňe Saňa ýaraşýandyr.
Milletleriň[†] ähli akyldarlarynyň,
bar patyşalyklarynyň arasynda
Seniň ýalysy ýokdur[+].
8Olaryň bary akmak[†] hem akylsyzdyr.
Biderek butlardan[†] tälim alýarlar,
olar guran agaçdan ýasalandyr!
9Tarşyşdan – ýenjilen kümüş,
Upazdan altyn getirilýär.
Ussanyň hem zergäriň hünäridir butlar[†],
gök hem gyrmyzy eşik geýdirerler olara,
barysy hem ökde hünärmentleriň işidir[+].
10Emma Reb hakyky Hudaýdyr,
Ol diri Hudaý hem baky Patyşadyr.
Onuň gaharyndan titreýär tutuş ýer,
gazabyna garşy durup bilmez milletler[†].


11«Olara şeýle diý: „Gögi hem ýeri ýaratmadyk hudaýlar ýer ýüzünden we gögüň astyndan ýok bolarlar“»[+].


12Ýeri Öz gudraty bilen ýaradan Rebdir.
Ol paýhasy bilen dünýäni berkarar etdi,
akyly bilen gökleri ýaýdy[+].
13Ol gürlände, şaglaýar gökdäki suwlar,
göterilýär ýeriň uçlaryndan bulutlar.
Ýagyş üçin ýyldyrymlar çakdyrýar,
ammarlaryndan şemal öwüsdirýär[+].
14Her bir adam akmak[†] hem nadandyr[†],
her zergär ýasan butlaryndan[†] uýada galar,
olar ýasalandyr, olarda jan ýokdur[+].
15Bular biderekdir, masgarabazlaň işidir;
jezalandyranymda olar ýok bolarlar.
16Emma Ýakubyň[†] paýy beýle däldir,
çünki ähli zatlary ýaradan Hudaýdyr,
Ysraýyl tiresi Onuň mirasydyr[†],
Onuň ady Hökmürowan Rebdir[+].


Betbagtlyk gelýär

17Eý, gabawda oturanlar,
şaýyňyzy tutuň!
18Çünki Reb şeýle diýýär:
«Ine, bu gezek Men bu ýurduň ilatyny
uzaklara taşlaryn.
Görsünler diýip,
üstlerine bela indererin».
19Çekýän hasratymdan ýaňa dat günüme!
Ýaram agyr, emma men:
«Dogrudanam, bu meniň derdim,
muny çekmegim gerek» diýdim[+].
20Çadyrym ýykyldy, üzüldi ähli tanaplary.
Çagalarym taşlap gitdiler meni, ýok olar indi.
Çadyrymy täzeden dikmäge,
hiç kim ýok perdelerimi asmaga[+].
21Çünki azaşdylar çopanlar akylyndan,
Rebbi agtarmadylar.
Şonuň üçin bolmady ugruna işleri,
dargady ähli sürüleri[+].
22Diňläň, bir habar gelýär!
Ýahuda[†] şäherlerini harabalyga,
şagallar sürenine öwürmek üçin
demirgazyk ýurtdan uly gopgun gelýär[+].
23Ýa Reb, men ynsanyň ýolunyň öz elinde däldigini,
dogry ädim basmagyň ygtyýarynda däldigini bilýärin[+].
24Gazabyň bilen däl-de, adalatyň[†] bilen,
ýa Reb, meni terbiýele!
Ýogsam meni hiç edersiň[+].
25Gazabyňy dök Seni tanamaýan milletleriň[†],
adyňy çagyrmaýan halklaryň üstünden.
Çünki olar Ýakubyň[†] neslini ýalmadylar,
ony ýuwudyp, ýok etdiler,
mekanyny weýran etdiler[+].


#### 11‑nji bap


Ysraýyl we ýahuda halky ähti bozýar

1Ýermeýa Rebbiň[†] şu sözi aýan boldy: 2«Bu ähtiň[†] şertlerine gulak goý. Ýahuda[†] halky bilen Iýerusalim[†] ilatyna beýan et. 3Olara Ysraýyl[†] Hudaýy Reb şeýle diýýär diý: „Bu ähtiň şertlerine gulak asmadyk adama nälet bolsun![+] 4Men ata-babalaryňyzy Müsürden – demir ojagyndan çykaran günüm olara şeýle buýruk berdim: ‘Meniň sözüme gulak asyp, Meniň buýran ähli tabşyryklarymy ýerine ýetiriň. Şonda siz Meniň halkym, Men hem siziň Hudaýyňyz bolaryn[+]. 5Şeýtseňiz, Men ata-babalaryňyza süýt we bal akýan ýurdy bermegi ant içip, beren sözümi ýerine ýetirerin’. Ine, görşüňiz ýaly, ony size berdim“». Onsoň men: «Goý, şeýle bolsun, ýa Reb!» diýip jogap berdim[+]. 6Reb maňa bu sözleriň hemmesini Ýahudanyň şäherlerinde, Iýerusalimiň köçelerinde jar et-de, şuny aýt diýdi: «Bu ähtiň sözlerine gulak asyň, olary berjaý ediň. 7Çünki Men siziň ata-babalaryňyzy Müsürden çykaran günümden tä şu güne çenli dyngysyz „Sözüme gulak asyň“ diýip, berk duýduryş berip geldim. 8Emma olar diňlemediler, gulak asmadylar, gaýtam, kesirlik bilen öz ýaman niýetlerine eýerip, hersi özüçe hereket etdi. Munuň üçin Men bu ähtiň ähli sözlerini olaryň başlaryndan inderdim. Men olara bulary berjaý etmegi buýrupdym, emma olar etmediler»[+].

9Reb maňa şeýle diýdi: «Ýahuda halky bilen Iýerusalimiň[†] ilatynyň arasyndaky dildüwşügiň üsti açyldy[+]. 10Olar ýene-de sözlerime gulak asmak islemedik ata-babalarynyň etmişlerine tarap dolandylar. Başga hudaýlaryň yzyna düşüp, olara gulluk etdiler. Ysraýyl we ýahuda halky özleriniň ata-babalary bilen eden ähtimi[†] bozdular[+]. 11Şonuň üçin hem Reb şeýle diýýär: „Men olaryň başyndan bela indererin, olar gaçyp, gutulyp bilmezler. Olar Maňa dady-perýat ederler, emma Men olary diňlemerin[+]. 12Onsoň Iýerusalimiň we Ýahuda şäherleriniň ilaty gidip, özleriniň sadaka[†] beren hudaýlaryna dady-perýat ederler, emma betbagtlyk gelende, bu hudaýlar olary asla halas etmez[+]. 13Çünki hudaýlaryň sany şäherleriň sany bilen deňdir, eý, Ýahuda! Siz Iýerusalimiň köçeleriniň sanyna görä utançly zatlar üçin gurbanlyk[†] sypalaryny[†], Bagal[†] butuna[†] gurbanlyklar hödür etmek üçin gurbanlyk sypalaryny gurduňyz[+]. 14Eý, Ýermeýa, sen-de bu halk üçin dileg etme, olar üçin dady-perýat etme, ýalbarma, çünki betbagtçylyga uçrap, Meni çagyranlarynda, olary diňlemerin[+]. 15Köp pis işler edeninden soň, söýgüli halkymyň Meniň öýümde näme işi barka? Hatda Rebbe bagyş edilen et kömek etmez. Siz pislik etmekde şatlanýarsyňyz[+]. 16Reb saňa ‘Miwesi datly, ýaşyl ýaprakly zeýtun agajy’ diýip at berdi. Emma güýçli galmagally gopgun bilen ony oda berer, onuň şahalary ýanyp kül bolar[+]. 17Ysraýyl bilen ýahuda halky pislik etdi, olar Bagal butuna sadakalar hödür edip, Meniň gaharymy getirdiler. Şonuň üçin seni ekip oturdan Men Hökmürowan Reb başyňdan betbagtlyk indermegi karar etdim“»[+].


Halk Ýermeýa garşy hile guraýar

18Şol wagt Reb halkyň eden pisliklerini maňa görkezdi.

Ol muny maňa äşgär etdi.
Ýa Reb, olaryň eden işlerini maňa aýan etdiň.
19Men bolsam damagy çalynmaga äkidilen
ýuwaş bir guzy kimindim.
Olaryň: «Geliň, agajy miwesi bilen ýok edeliň,
mundan beýläk onuň ady ýatlanmaz ýaly,
ony dirileriň ýurdundan kesip taşlalyň» diýip,
meniň garşyma hile gurýandyklaryny bilmedim[+].
20Emma, eý, adalatly[†] höküm edýän,
ýürekleri we pikirleri synaýan Hökmürowan Reb!
Dawamy Saňa aýan edýärin,
olardan aljak öjüňi göreýin![+]

21Şonuň üçin hem seniň janyňyň kastyna çykyp: «Sen Rebbiň adyndan pygamberlik etmeli[†] dälsiň, ýogsam biziň elimizden ölersiň» diýýän anatot halky hakynda Hökmürowan Reb şeýle diýýändir[+]. 22Hawa, Hökmürowan Reb şeýle diýýär: «Men olary jezalandyraryn. Olaryň ýaş ýigitleri gylyçdan geçiriler, oguldyr-gyzlary açlykdan ölerler. 23Olardan aman galany bolmaz. Çünki wagty gelende, Men anatot halkynyň başyndan betbagtlyk indererin».

#### 12‑nji bap


Ýermeýa Rebbe nalyş edýär

1Ýa Reb[†], Seniň bilen dawalaşsam,

Sen hemişe hakly çykýarsyň.
Emma ýene-de adalat[†] barada
Seniň bilen gürleşmek isleýärin.
Näme üçin erbetleň ýoly rowaçlanýar?
Näme üçin haýynlar asuda ýaşaýar[+]?
2Olary Sen oturtdyň, kök urdular.
Ösüp-ulalyp, miwe berdiler.
Seniň adyň dillerinden düşmeýär,
emma ýürekleri Senden uzakdyr[+].
3Meni bolsa, ýa Reb, Sen tanaýarsyň,
meni görýärsiň, Özüň hakdaky
pikirlerimi synaýarsyň.
Olary soýulmaly goýun kimin çykar-da,
soýuljak güni üçin taýýarla[+].
4Haçana çenli ýurt ýas tutup,
otlar saralyp solar?
Ol ýerde ýaşaýanlaň pis işlerinden ýaňa
haýwanlar bilen guşlar ýitip gitdiler.
Çünki bu halk diýýär:
«Ol bize näme boljagyny görmeýär»[+].


Reb Ýermeýa jogap berýär

5Eý, Ýermeýa, pyýadalar bilen ylgap ýadaýan bolsaň,

onda atlylar bilen nädip ýaryşjak?
Eger howpsuz ýurtda büdreýän bolsaň,
onda Iordan jeňňelinden nädip çykjak?
6Saňa hatda dogan-garyndaşlaryň,
öz maşgalaň-da haýynlyk etdi.
Ýeňsäňden seslerine bat berdiler.
Ýüzüňe ýagşy sözler aýtsalar-da,
ynanmaweri sen olara[+].
7Men halkymy terk etdim,
mirasymy[†] taşladym,
jandan söýýän halkymy
duşmanlarynyň eline berdim.
8Mirasym[†] Meniň üçin
tokaýdaky arslan kimin boldy.
Maňa tarap nagra çekdi,
şonuň üçin Men ony ýigrenýärin.
9Mirasym[†] nazarymda gyrgy deý boldumy?
Her tarapdan wagşy guşlar üstüne çozdy.
Gidiň-de, ähli ýabany haýwanlary toplaň,
goý, olar mirasymy[†] ýuwudyp-ýalmasynlar[+].
10Köp çopanlar üzüm bagymy weýran etdiler,
ekin meýdanymy depeläp tozdurdylar,
ajaýyp mellegimi takyr çöle öwürdiler[+].
11Ony harabaçylyga dönderdiler,
haraba içinde huzurymda aglaýar.
Tutuş ýurt weýran boldy,
emma hiç kimiň piňine-de däl.
12Çöldäki ähli depelere
talaňçylar geldiler.
Çünki ýurduň bir çetinden beýlekisine çenli
Rebbiň gylyjy heläk eder, hiç kim aman galmaz.
13Olar bugdaý ekip, tiken ordular,
gara zähmet çekip, haýyr görmediler.
Rebbiň gahar-gazabyndan ýaňa
alan hasyllaryna utansynlar[+].

14«Ysraýyl[†] halkym üçin beren mülküme el uran ähli erbet goňşularymy ýurtlaryndan sogrup taşlaryn. Ýahuda[†] halkyny-da olaryň arasyndan sogrup taşlaryn. Muny Reb aýdýandyr[+]. 15Hemmesini sogrup taşlanymdan soň, olara ýene ýüregim awar. Olaryň her birini öz mülküne, öz topragyna gaýtaryp getirerin[+]. 16Halkyma Bagalyň[†] adyndan ant içmegi öwredişleri ýaly, özleri-de halkymyň ýollaryny yhlas bilen öwrenip: „Rebden ant içýärin“ diýip, Meniň adymdan ant içmegi öwrenseler, onda olar-da halkymyň arasynda ornaşarlar[+]. 17Emma gulak asmadyk her bir milleti köki bilen bütinleý goparyp taşlaryn we ýok ederin».

#### 13‑nji bap


Zygyr matadan tikilen guşak

1Reb[†] maňa: «Git-de, özüňe nepis zygyr[†] matadan tikilen guşak satyn alyp, ony biliňe guşa, ýöne ony suwa batyrma» diýdi[+]. 2Şeýlelikde, men Rebbiň sözi boýunça bir guşak satyn alyp, ony bilime guşadym. 3Maňa ýene Rebbiň şu sözi aýan boldy: 4«Biliňdäki satyn alan guşagyňy al-da, Ýewfrat obasyna git. Ony ol ýerde bir gaýanyň jaýrygynda gizle». 5Rebbiň buýrugy boýunça men gidip, guşagy Ýewfrat obasynda gizledim. 6Köp gün geçenden soň, Reb maňa: «Tur, Ýewfrat obasyna git-de, gizlemegi buýran guşagymy al» diýdi. 7Onsoň men Ýewfrat obasyna gitdim, gizlän ýerimden gazyp, guşagy aldym. Emma guşak çüýräp zaýalanan eken. Ol hiç zada ýarajak däldi. 8Maňa Rebbiň şu sözi aýan boldy: 9«Reb şeýle diýýär: „Men Ýahudanyň[†] tekepbirligini we Iýerusalimiň[†] aşa gedemligini hut şonuň ýaly edip çüýrederin. 10Bu pis halk kesirlik bilen öz isleglerine kowalaşyp, sözüme gulak asmak islemeýär. Olar başga hudaýlaryň yzyna düşüp, olara gulluk we sežde edýärler[†]. Şonuň üçin olar hem hiç derde ýaramaýan şu guşak ýaly bolarlar. 11Guşak ynsanyň biline nähili ýapyşýan bolsa, Men hem tutuş ysraýyl[†] we ýahuda halklaryny Özüme şeýle ýapyşdyraryn. Olaryň Maňa at-abraý, öwgi we şöhrat[†] getirjek Öz halkym bolmagyny isledim, emma olar gulak asmadylar. Muny Reb aýdýandyr“.


Şeraply küýze

12Olara şu sözi ýetir, Ysraýyl Hudaýy Reb: „Ähli küýzeler şerapdan dolar“ diýýär diý. Olar saňa: „Ähli küýzäniň şerapdan doljagyny biz näme bilýän däldiris öýdýäňmi?“ diýerler. 13Şonda olara Reb şeýle diýýär diý: „Bu ýurtda ýaşaýanlaryň ählisini: Dawudyň[†] tagtynda oturan patyşalary, ruhanylary[†], pygamberleri[†], Iýerusalimiň[†] tutuş ilatyny serhoş bolýançalar şerapdan doýraryn[+]. 14Men olary ata-eneleri we çagalary bilen birlikde biri-birini gyrlyşdyraryn. Olary ýok edenimde, gözüm gaýgyrmaz, haýpym gelmez, ýüregim awamaz. Muny Reb aýdýandyr“[+].


Iýerusalim jezalandyrylar

15Eşidiň, gulak goýuň, tekepbirlik etmäň,

çünki Reb gepleýär.
16Garaňkylyk düşürmezden öň,
zulmat daglarynda
aýaklaryňyzy büdretmezden öň,
Hudaýyňyz Rebbi şöhratlandyryň[†].
Siz yşyga garaşýarsyňyz,
emma Reb ony ölüm kölegesine öwrüp,
tüm garaňkylyga gaplar[+].
17Emma siz muňa gulak asmasaňyz,
tekepbirligiňiz üçin gizlinlikde aglaryn;
Rebbiň sürüsiniň ýesir edilendigi üçin,
gözlerimiň ýaşy dökülip, sil bolup akar[+].
18Patyşa bilen onuň ejesine aýt:
„Tagtyňyzdan düşüp, aşakda oturyň,
çünki şöhrat[†] täjiňiz başyňyzdan aýryldy“[+].
19Negebiň[†] şäherleri ýapyldy,
olary açjak ýokdur.
Bütin Ýahuda[†] sürgün[†] edildi,
tutuşlygyna sürgün[†] edildi.
20Başyňyzy galdyryp,
demirgazykdan gelýänleri görüň.
Saňa berlen süri,
ajaýyp süriň nirede[+]?
21Ýolbaşçy edip ýetişdiren adamlaryňy
Reb özüňe hojaýyn etse, näme diýersiň?
Dogurýan aýalyň burgusy ýaly
seni-de sanjy tutmazmy[+]?
22Eger içiňden: „Näme üçin bu zatlar
meniň başyma düşdükä?“ diýýän bolsaň,
bu etmişleriňiň köplügi sebäpli
etegiň açyldy we namysyňa degildi[+].
23Efiopiýaly öz teniniň reňkini,
gaplaň meneklerini üýtgedip bilermi?
Siz hem şonuň ýaly şer işleriňize uýgunlaşansyňyz
ýagşylyk etmegi asla bilmeýärsiňiz.
24Men olary çöl ýeli bilen sowrulýan
saman külkesi kimin dargadaryn[+].
25Seniň nesibäň, saňa ölçäp beren paýym budur.
Muny Men – Reb aýdýandyryn,
çünki sen Meni unutdyň,
ýalana bil bagladyň[+].
26Men-de uýat ýeriň açylsyn diýip,
etegiňi ýüzüňe çenli galdyraryn[+].
27Meýdanda we depeleriň üstünde
seniň eden nejis işleriňi: zynahorlygyňy,
esräp kişňeýşiňi, haýasyz loluçylygyňy gördüm.
Dat günüňe, eý, Iýerusalim[†]!
Tämizlenmegiň[†] üçin,
ýene näçe wagt gerek saňa?!»[+]

#### 14‑nji bap


Gurakçylyk we gylyç

1Gurakçylyk barada Ýermeýa Rebbiň[†] şu sözi aýan boldy:

2«Ýahuda[†] ýas tutýar,
onuň şäherleri perýat edýär.
Halky hasratdan ýaňa ýere çökdi,
Iýerusalimiň[†] perýady barha güýjeýär[+].
3Han-begleri hyzmatkärlerini
suw getirmäge iberýärler.
Olar guýa gelip, suw tapmaýarlar,
yzlaryna boş küýzeli dolanýarlar.
Olar aljyraňňylyga düşüp,
utanç içinde başlaryny büreýärler.
4Ýurtda ýagyş ýagmansoň,
toprak çat açdy.
Muňa daýhanlar utanyp,
başlaryny büreýärler[+].
5Hatda çöldäki keýik hem
iýmäge ot bolmansoň,
taşlaýar ýaňy guzlan owlagyny.
6Gulanlar ýalaňaç gaýalarda durup,
edil şagallar ýaly haşlap dem alýarlar.
Otly ýaýla bolmansoň,
öçdi olaryň gözleriniň nury».
7Etmişlerimiz bize garşy şaýatlyk etse-de,
Öz adyňyň hatyrasyna bir zat edäý, ýa Reb!
Biziň dönükligimiz çökderdir juda,
çünki biz Saňa garşy etdik günä[+].
8Eý, Ysraýylyň[†] Umydy,
hasratly wagtyndaky Halasgäri[†]!
Neçün bolýaň bu ýurtda gelmişek ýaly,
gijäni geçirmek üçin düşlän ötegçi ýaly[+]?
9Neçün Sen çaşan adam ýaly,
halas etmäge güýji ýetmeýän
batyr söweşiji ýaly bolýaň?
Emma Sen biziň aramyzdasyň,
biz Seniň adyň bilen çagyryldyk,
bizi terk etme, ýa Reb!
10Bu halk hakda Reb şeýle diýýär:
«Olar, hakykatdan-da, aýlanyp gezmegi haladylar,
aýaklaryna dynçlyk bermediler.
Şonuň üçin Men-Reb olardan hoşal däldirin.
Indi olaryň etmişlerini ýatlaryn,
günäleri üçin jezalandyraryn»[+].


Ýalan pygamberler

11Onsoň Reb maňa şeýle diýdi: «Bu halkyň abadançylygy üçin dileg etme[+]. 12Olar agyz bekleseler-de[†], olaryň perýadyna gulak asmaryn. Olar ýakma[†] gurbanlygyny[†], galla sadakasyny[†] hödürleseler-de, Men olary kabul etmerin. Tersine, gylyç, açlyk we mergi bilen olary ýok ederin»[+]. 13Onsoň men Rebbe: «Wah, Hökmürowan Rebbim! Pygamberler[†] olara gylyç ýüzüni görmersiňiz, açlyk belasyny çekmersiňiz, bu ýerde hakykatdan-da sag-salamat ýaşarsyňyz diýýärler» diýdim[+]. 14Reb maňa şeýle jogap berdi: «Pygamberler Meniň adymdan ýalandan pygamberlik edýärler[†]. Olary Men ýollamadym. Olara Men ne buýruk berdim, ne-de olar bilen gepleşdim. Olaryň size edýän pygamberlikleri galp görnüş, biderek palçylyk bilen öz ýürekleriniň hilesidir»[+]. 15Şonuň üçin hem bu pygamberler barada Reb şeýle diýýär: «Men ýollamasam hem Meniň adymdan pygamberlik edip, „Bu ýurda gylyç we açlyk gelmez“ diýýärler. Emma bu pygamberleriň özleri gylyçdan we açlykdan heläk bolarlar[+]. 16Olaryň pygamberlik eden halky-da açlyk we gylyç sebäpli Iýerusalimiň[†] köçelerine taşlanar. Olaryň özlerini, aýallaryny we ogul-gyzlaryny jaýlan bolmaz. Çünki eden pisliklerini Men olaryň öz başlaryndan indererin[+]. 17Sen olara şu sözi ýetir: „Goý, gözlerimiň ýaşy gije-gündiz kepemesin, çünki boý gyzym – eziz halkym agyr ýaralandy, güýçli zarba sezewar boldy[+]. 18Meýdana çyksam, gylyçdan geçirilenleri görýärin! Şähere girsem, açlykdan heläk bolanlary görýärin! Pygamber-de, ruhany-da[†] hiç zada düşünmän, ýurtda enteşip ýörler“»[+].

19Ýahudany[†] bütinleý ret etdiňmi?
Siony[†] ýürekden ýigrenýärsiňmi?
Näme üçin şypa tapmaz ýaly,
bizi beýle ýaraladyň?
Biz parahatlyk gözledik,
emma haýyr tapmadyk.
Şypa wagtyna garaşdyk,
emma howp abanýar[+].
20Ýa Reb, biz öz pisligimizi,
ata-babalarymyzyň ýazygyny boýun alýarys.
Çünki biz Saňa garşy günä etdik[+].
21Öz adyňyň hatyrasyna bizden ýüz öwürme.
Öz şöhratly[†] tagtyňy peseltme.
Biziň bilen eden ähtiňi[†] ýada sal,
ony bozma[+].
22Milletleriň[†] butlarynyň[†] arasynda
ýagyş ýagdyryp bilýäni barmy?
Asman çabga ýagdyryp bilermi?
Muny diňe Sen edip bilýärsiň,
ýa Beýik Hudaýymyz!
Bularyň baryny edýän Sensiň.
Sendedir umydymyz![+]

#### 15‑nji bap


Reb rehimdarlyk etmeýär

1Soňra Reb[†] maňa şeýle diýdi: «Hatda Musa[†] bilen Şamuwel huzurymda durup ýalbarsalar-da, ýüregim bu halka tarap öwrülmez. Halkymy huzurymdan kow, goý, gitsin![+] 2Olar senden: „Biz nirä gideli?“ diýip sorasalar, sen olara Reb şeýle diýýär diý: „Gyrgyna höküm edilenleri gyrgyna, gylyja höküm edilenleri gylyja, açlyga höküm edilenleri açlyga, sürgüne[†] höküm edilenleri sürgüne ibererin“»[+]. 3«Olaryň başyndan dört hili betbagtlyk indererin: öldürmek üçin – gylyjy, düýt-müýt etmek üçin – itleri, iýip ýok etmek üçin – wagşy guşlar bilen ýyrtyjy haýwanlary ibererin. Muny Reb aýdýandyr[+]. 4Ýahuda[†] patyşasy Hizkiýanyň ogly Manaşanyň Iýerusalimde[†] eden işlerinden ýaňa bütin dünýäniň patyşalyklaryny howp astyna salaryn[+].

5Eý, Iýerusalim[†], kimiň saňa ýüregi awar?

Seniň üçin kim aglar?
Hal-ýagdaýyňy soramak üçin ýolundan sowlup,
kim seniň ýanyňa geler?»[+]
6«Sen Meni ret etdiň, yza tesdiň.
Men hem elimi saňa garşy galdyryp,
seni ýok ederin.
Merhemet etmekden halys ýadadym.
Muny Reb aýdýandyr.
7Ýurduň derwezelerinde
halkymy çarşak bilen sowraryn.
Perzentsiz goýup, olary heläk ederin,
çünki olar pis ýollaryndan dänmediler.
8Olaryň dul aýallaryny
deňiz çägesinden-de köpelderin.
Ýigitleriň hem ejeleriniň üstüne
günorta çagy heläkleýji ibererin.
Ejelerini duýdansyz gorky
we howp astyna salaryn.
9Ýedi çagaly aýal
demi-demine ýetmän jan berdi.
Onuň güneşi gündiziň güni ýaşdy,
ol utanja galyp, masgara boldy.
Galanlaryny bolsa duşmanlarynyň
öňünde gylyja tabşyraryn».
Muny Reb aýdýandyr[+].


Ýermeýa Rebbe şikaýat edýär

10«Waý meniň halyma! Wah, ejem, sen meni bütin dünýä bilen jedelleşsin hem dawa etsin diýip dogrupsyň! Men hiç kime karz bermedim hem, almadym hem. Şonda-da hemmeler maňa nälet okaýarlar»[+].

11Reb şeýle diýdi:

«Men ysraýyl[†] halkyny diňe
ýagşylyk üçin goýbererin.
Betbagtlyk we hasrat döwründe
duşmanyňy saňa tabyn ederin.
12Hiç kim demir, onda-da demirgazyk demri bilen
bürünji döwüp bilmez.
13Ýurduň ähli ýerinde eden günäleň üçin
talaňa bererin baýlygyňy we hazynaňy[+].
14Men seni tanamaýan ýurduňda
duşmanlaryňa gul ederin[*],
gazabym size garşy ot bolup tutaşyp, ebedilik ýanar»[+].


15«Ýa Reb, Özüň bilýärsiň.
Meni ýada sal, ýardam et maňa.
Meni yzarlanlardan arymy alaýyn.
Olara sabyr-takatly bolma,
meni öldürmeklerine ýol berme.
Bu kemsidilmelere Seniň hatyraň üçin
çydaýandygymy bilgin[+].
16Seniň sözleriňi tapyp iýdim.
Sözleriň maňa şatlyk, ýüregime begenç berdi.
Çünki men Seniň adyň bilen tutuldym,
eý, Reb Hökmürowan Hudaý![+]
17Keýp çekýänleriň meýlisinde oturmadym,
şatlanmadym men.
Seniň eliň üstümde bolup,
meni gazapdan dolduranyň üçin
ýalňyz özüm oturdym,[+]
18Neçün meniň agyrym dyngysyz?
Neçün ýaralaryma şypa ýok?
Neçün olary bejerip bolmaýar?
Sen meniň üçin suwy ygtybarsyz bulak,
aldawçy bir çeşme boljakmy?»[+]
19Munuň üçin Reb şeýle diýýär:
«Eger toba etseň, seni ýene kabul edip,
huzurymda durzaryn.
Eger biderek sözleri däl-de,
gymmatly sözleri aýtsaň,
Meniň dilim bilen geplärsiň.
Bu halkyň özi saňa tarap öwrüler,
emma sen olara tarap öwrülmersiň.
20Men seni bu halk üçin
bürünçden berk diwar ederin.
Olar seniň garşyňa söweşerler,
emma ýeňip bilmezler.
Halas etmek, ölümden gutarmak üçin
Men seniň bilendirin.
Muny Reb aýdýandyr[+].
21Seni erbetleriň elinden azat ederin,
rehimsizleriň penjesinden halas ederin».

#### 16-njy bap


Rebbiň Ýermeýa beren tabşyryklary

1Maňa Rebbiň[†] şu sözi aýan boldy: 2«Özüňe aýal alma, bu ýerde ogullaryň, gyzlaryň bolmasyn. 3Bu ýurtda doglan ogullar we gyzlar, olary dünýä inderen ene-atalar hakda Men-Reb şeýle diýýärin: 4Olar agyr kesellerden ölerler, olar üçin ýas tutulmaz, jesetleri jaýlanylmaz, topragyň ýüzünde ders ýaly bolup ýatarlar. Olar gylyçdan we açlykdan heläk bolarlar. Jesetleri guşlara we ýyrtyjy haýwanlara şam bolar[+]. 5Çünki Reb şeýle diýýär: „Ýas tutulýan öýe girme, matam tutmak, aglamak üçin gitme. Çünki Men bu halkdan sag-salamatlygymy, söýgimi we rehim-şepagatymy aýyrdym. Muny Reb aýdýandyr[+]. 6Bu ýurtda uludan-kiçä hemmeler öler. Olary jaýlamazlar, hiç kim olar üçin ýas tutmaz, öz bedenini ýaralamaz ýa-da saçyny syrmaz[+]. 7Ýas tutýany köşeşdirmek üçin hiç kim onuň bilen çörek iýmez. Ene-atasyny ýitirene teselli käsesinden içirmezler. 8Meýlis edilýän öýe girme, olar bilen oturma, iýip-içme“. 9Ysraýyl[†] Hudaýy Hökmürowan Reb şeýle diýýär: „Siziň günleriňizde gözüňiziň alnynda bu ýerden şatlykdyr gülki sesini, öýlenýän ýigit bilen gelniň toý sesini keserin“[+]. 10Bu sözleriň ählisini halka ýetireniňde, olar saňa: „Näme üçin Reb biziň üstümizden bu elhenç betbagtlygy inderjegini aýtdyka? Biziň ýazygymyz näme? Hudaýymyz Rebbe garşy biz näme günä etdikkäk?“ diýerler[+]. 11Şonda sen olara Reb, ine, şeýle aýdýar diý: „Bu siziň ata-babalaryňyzyň Meni terk edendikleri üçindir. Olar başga hudaýlaryň yzyna düşdüler, olara gulluk hem sežde etdiler[†]. Menden ýüz öwürdiler, kanunymy[†] ýerine ýetirmediler[+]. 12Siz bolsa ata-babalaryňyzdan-da beter pislik etdiňiz. Maňa gulak asman, her biriňiz kesirlik bilen öz erbet niýetleriňiziň yzyna düşdüňiz[+]. 13Munuň üçin Men sizi bu ýurtdan çykaryp, özüňiziň-de, ata-babalaryňyzyň-da tanamaýan ýurduna taşlaryn. Ol ýerde gije-gündiz başga hudaýlara gulluk edersiňiz, Men size merhemet etmerin“[+].


Halk sürgünden gaýdyp gelýär

14Munuň üçin Reb şeýle diýýär: „Şeýle günler geler, adamlar gaýdyp ysraýyl halkyny Müsürden çykaran Rebden ant içýärin diýmezler. 15Munuň deregine ysraýyl halkyny demirgazyk ýurtdan, dargadylan beýleki ýurtlardan çykaran Rebden ant içýärin diýjek günleri geler. Çünki Men olary ata-babalaryna beren topragyma gaýtaryp getirerin“[+]. 16Reb şeýle diýýär: „Men köp balykçylary ýollaryn, olary tutarlar. Ondan soňra Men köp awçylary ýollaryn. Her dagyň, her depäniň üstünden we her gaýanyň gowagyndan olary awlarlar[+]. 17Çünki Meniň gözlerim olaryň edýän pis işlerindedir. Olar Meniň huzurymdan gizlenip bilmez, etmişleri nazarymdan sypmaz[+]. 18Olar ýigrenji maslyk butlary[†] bilen ýurdumy harama çykardylar, mülkümi nejis zatlaryndan doldurdylar. Şonuň üçin Men olara etmişleridir günäleri üçin iki esse tölederin“»[+].

19Reb meniň güýjüm hem galamdyr,
betbagtlyk gününde Penakärimdir!
Dünýäniň dört künjünden milletler[†]
Seniň huzuryňa gelip:
«Biziň ata-babalarymyz diňe ýalan zatlary,
özlerine birjik-de peýdasy bolmadyk
biderek butlary[†] miras[†] aldylar» diýerler[+].
20Heý, ynsan özüne hudaýlar ýasarmy?
Olar hudaý däl ahyryn![+]

21«Şonuň üçin hem, Men-Reb bu gezek olara güýjümi we gudratymy hökman görkezerin. Şonda olar Meniň adymyň Rebdigini bilerler».

#### 17‑nji bap


Ýahudanyň günäsi

1«Ýahudanyň[†] günäsi demir galam bilen ýazyldy. Bu olaryň ýürekleriniň gatyna, gurbanlyk[†] sypalarynyň[†] şahlaryna çakmak daşy bilen oýulyp ýazyldy[+]. 2Her gür ýaprakly agajyň ýanyndaky we beýik baýyrdaky gurbanlyk sypalary, Aşera butlary[†] olaryň çagalarynyň ýadyndadyr[+]. 3Seniň baýlygyňy we tutuş hazynalaryňy ýurduňda eden günäleriňiň tölegi hökmünde[*] olja edip paýlaryn. 4Saňa beren mülkümi öz günäň bilen ýitirdiň. Men seni tanamaýan ýurduňda duşmanlaryňa gul ederin, çünki siz Meniň gazabymy tutaşdyrdyňyz, ol ebedilik lowlar»[+].


Rebbe bil bagla!

5Reb[†] şeýle diýýär:

«Ynsana bil baglan,
ynsanyň güýjüne daýanan,
ýüregi Rebden daşlaşan
adama nälet bolsun![+]
6Ol çöldäki bir çaly ýalydyr,
ýagşylyk gelende ony görmez.
Gurak çölde, ilatsyz şorlukda ýaşar[+].
7Rebbe bil baglan,
Rebbe daýanan adam nähili bagtly![+]
8Ol suwuň ýakasynda oturdylan agaç kimindir,
çeşmäniň boýunda köküni ýaýradar.
Yssydan gorkýan däldir,
ýapragy hemişe ýaşyldyr.
Ýyl gurak gelende hem gaýga batmaz,
miwe bermekden asla galmaz»[+].
9Ynsan ýüregi ähli zatdan hilegärdir,
halys ýoldan çykandyr.
Oňa kim düşünip biler?
10«Men-Reb her ynsana tutan ýoluna,
eden işlerine görä jeza bermek üçin,
ynsanyň ýüregini barlaýaryn,
pikirlerini synaýaryn»[+].
11Haram baýlyk toplan öz guzlamadyk
ýumurtgalarynyň üstünde oturan käkilik kimindir.
Ömri ýarpy bolanda, ol baýlyk elden gider,
ömrüniň ahyrynda bolsa ol akmak[†] bolup çykar[+].
12Mukaddes öýümiz[†] owal-başdan
belende göterilen
şöhratly[†] tagt kimindir.
13Ýa Reb! Eý, Ysraýylyň[†] Umydy!
Seni terk edenleriň bary utanja galar.
«Menden ýüz öwrenler toz-topraga siňip giderler,
çünki olar Men Rebbi – diri suwlar çeşmesini, terk etdiler»[+].
14Ýa Reb, maňa şypa ber, sagalaýyn.
Meni halas et, halas bolaýyn,
çünki öwgim diňe Sensiň.
15Ine, olar maňa: «Rebbiň sözi nirede?
Hany, ol amala aşsyn-da!» diýýärler[+].
16Men hyzmatyňda çopan bolmakdan gaçmadym.
Betbagtlyk gününiň gelmegini-de islemedim.
Agzymdan çykýan her bir sözi Özüň bilýänsiň,
ýa Reb, ol söz huzuryňda aýandyr.
17Meni howp astyna salma,
betbagtlyk güni penakärim Sensiň[+].
18Goý, meni yzarlaýanlar utanja galsyn,
emma meni utanja goýma.
Goý, olar gorka düşsün,
emma meni gorka salma.
Başlaryndan betbagtlyk gününi inderip,
goşa gyrgynçylyk bilen ýok et olary[+].

19Reb maňa şeýle diýdi: «Ýahuda[†] patyşalarynyň girip-çykýan Halk derwezesi bilen Iýerusalimiň[†] ähli derwezelerine git-de, ol ýerde dur. 20Onsoň halka şeýle diý: „Eý, Ýahuda patyşalary, tutuş Ýahuda we bu derwezelerden girýän ähli Iýerusalim ilaty, Rebbiň sözüne gulak asyň!“». 21Reb şeýle diýýär: «Öz janyňyzyň hatyrasyna Sabat güni[†] ýük götermäň, Iýerusalimiň derwezelerinden içeri ýük salmaň[+]. 22Sabat güni öýüňizden ýük çykarmaň, hiç bir iş etmäň. Meniň ata-babalaryňyza buýruşym ýaly, Sabat gününi mukaddes[†] hasaplaň[+]. 23Emma olar Meni diňlemediler, gulak asmadylar. Boýnuýogynlyk edip, Meni diňlemediler, terbiýämi almadylar». 24Reb ýene şuny aýdýandyr: «Eger siz Maňa gulak asyp, Sabat güni bu şäheriň derwezelerinden ýük salmasaňyz, hiç bir iş etmän, Sabat gününi mukaddes hasaplasaňyz, 25onda Dawut[†] tagtynda oturjak patyşalar öz emeldarlary bilen söweş arabalaryna, atlara münüp, ýahuda halky we Iýerusalimiň ilaty bilen birlikde bu şäheriň derwezelerinden girerler. Bu şäher ebedi ilatly bolar[+]. 26Ýahuda şäherlerinden, Iýerusalimiň etraplaryndan, benýamin topragyndan, günbatar baýyrlykdan, daglykdan we Negepden[†] adamlar gelerler. Olar Rebbiň öýüne[†] ýakma[†] gurbanlyklary[†] bilen beýleki gurbanlyklary, galla sadakasyny[†], ýakymly ysly tütetgi[†] bilen şükür sadakasyny getirerler[+]. 27Emma Meni diňlemeseňiz, Sabat güni Iýerusalimiň derwezelerinden ýükli girip, Sabat gününi mukaddes hasaplamasaňyz, onda Men şäheriň derwezelerini oda bererin. Ot Iýerusalimiň içki galalaryny[†] ýakyp ýandyrar, ol hiç wagt sönmez»[+].

#### 18‑nji bap


Ýermeýa küýzegäriň öýünde

1Ýermeýa Rebbiň[†] şu sözi aýan boldy:[+] 2«Tur, küýzegäriň öýüne gir, sözlerimi şol ýerde saňa aýan ederin». 3Men küýzegäriň öýüne gitdim. Men onuň çarhyň başynda işläp oturanyny gördüm[+]. 4Küýzegäriň toýundan ýasaýan küýzesi elinde döwlende, ol öz isleýşi ýaly palçykdan başga bir küýze ýasady. 5Onsoň maňa ýene Rebbiň şu sözi aýan boldy: 6«Eý, ysraýyl[†] halky, Men-de sizi bu küýzegäriň ýasaýşy ýaly ýasap bilmerinmi? Muny Men-Reb aýdýandyryn. Edil küýzegäriň elinde toýun nähili bolsa, siz hem Meniň elimde şeýlesiňiz, eý, ysraýyl halky![+] 7Men bir milleti ýa-da patyşalygy sogrup taşlamak, ýumrup ýok etmek barada jar etsem,[+] 8emma gürrüňini eden bu milletim şonda erbetliginden dönse, onuň başyndan inderjek betbagtlygymdan el çekerin[+]. 9Aýdaly, Men bir milleti ýa-da patyşalygy berkarar edip, bina etmek hakynda jar eden bolsam, 10emma bu millet meniň nazarymda pis işler edip, sözüme gulak asmasa, onda Men oňa etjek ýagşylygymdan el çekerin[+]. 11Şonuň üçin hem indi ýahuda[†] halky bilen Iýerusalim[†] ilatyna Reb şeýle diýýär diý: „Men size garşy erbet pikirler düzüp, başyňyza bela-beter getirerin. Indi her biriňiz pis ýollaryňyzdan dönüň, ýaşaýşyňyzy we hereketleriňizi düzediň“[+]. 12Emma olar: „Bidereklik! Biz öz pikirlerimize eýereris, kesirlik bilen öz erbet niýetlerimize görä hereket ederis“ diýerler[+]. 13Munuň üçin Reb şeýle diýýär: „Milletler[†] arasynda soraň, bular ýaly zady kim eşidipdir? Ysraýyl boý gyzy örän elhenç iş etdi. 14Liwanyň gary onuň beýik gaýalaryny, heý, terk edermi? Onuň uzakdan akýan sowuk bulaklary heý kesilermi? 15Emma halkym bolsa Meni terk etdi, biderek hudaýlara tütetgi[†] ýakdy. Bu hudaýlar olaryň gitjek ýollarynda, owalky ýollarda büdremeklerine sebäp boldular. Olar çarkandakly ýoldan ýöräp, dogry ýoly terk etdiler[+]. 16Olar bu ýurdy elhençlige, ebedilik masgaraçylyga öwürdiler. Ondan geçýänleriň baryny gorky basar, olar geň galyp, başlaryny ýaýkarlar[+]. 17Olary duşmanlarynyň öňünde gündogar şemaly kimin pytradaryn. Başlaryndan betbagtlyk inen güni ýüzümi däl-de, ýeňsämi görkezerin“»[+]. 18Şonda halk: «Geliň, Ýermeýa garşy dil düwşeliň. Ruhanylaryň[†] öwretjek kanuny-da[†], akyldarlaryň berjek maslahaty-da, pygamberleriň[†] aýan etjek sözi-de ýeterlik ahyryn. Geliň, oňa dilimiz bilen hüjüm edeliň, hiç bir sözüne gulak asmalyň» diýdi[+].

19Ýa Reb, Sen maňa gulak goý,
garşydaşlarymyň sesini eşit!
20Ýagşylyga ýamanlyk edilermi?
Emma olar janymy almak üçin çukur gazdylar.
Gazabyňy olardan sowmak,
olara ýagşylyk dilemek üçin,
huzuryňda nähili duranymy ýadyňa sal[+].
21Munuň üçin çagalaryny açlyga ber,
kesgir gylyja tabşyr.
Aýallary perzentsiz dul galsyn,
erkeklerini ajal alsyn,
ýaş ýigitleri söweşde gylyçdan ölsün[+].
22Üstlerine garakçylary duýdansyz dökeniňde,
öýlerinden dady-perýat eşidilsin.
Çünki meni tutmak üçin çukur gazdylar,
aýagymyň astyna gizlin duzak gurdular[+].
23Ýa Reb, Sen meni öldürmek üçin edilen
bu dildüwşükleriň baryny bilýänsiň.
Olaryň ýazygyny bagyşlama,
günälerini nazaryňdan düşürme.
Goý, olar huzuryňda ýykylsynlar,
olara garşy gazabyňda hereket et[+].

#### 19-njy bap


Döwlen küýze

1Reb[†] şeýle diýdi: «Git-de, küýzegäriň toýundan ýasan bir küýzesini satyn al. Halkyň we ruhanylaryň[†] ýaşulularyndan[†] birnäçesini ýanyň bilen alyp,[+] 2Küýze döwügi diýen derwezäniň golaýyndaky Benhinnom deresine git. Saňa aýtjak sözlerimi şol ýerde yglan et[+]. 3Olara: „Eý, Ýahuda[†] patyşalary bilen Iýerusalim[†] ilaty, Rebbiň sözüne gulak asyň“ diý. Ysraýyl[†] Hudaýy Hökmürowan Reb şeýle diýýär: „Men bu ýeriň üstünden şeýle bir betbagtlyk indererin welin, ony eşidenleriň gulaklary şaňlar[+]. 4Çünki bu halk Meni terk etdi, bu ýeri harama çykardy. Olar ata-babalarynyň hem, Ýahuda patyşalarynyň hem tanamaýan başga hudaýlaryna sadakalar[†] hödür etdiler, bu ýeri bigünä dökülen gandan doldurdylar[+]. 5Çagalaryny otda ýakyp, Bagal[†] butuna[†] ýakma[†] gurbanlyk[†] hökmünde hödürlemek üçin seždegähler[†] gurdular. Men olara beýle işi buýurmandym, aýtmandym, beýle zat kelläme-de gelmändi[+]. 6Şonuň üçin hem indi ol ýere ‘Topet’ ýa-da ‘Benhinnom deresi’ diýilmän, ‘Ölüm jülgesi’ diýiljek günler geler. Muny Reb aýdýandyr. 7Bu ýerde Ýahuda bilen Iýerusalimiň niýetlerini puja çykararyn. Olary janlarynyň kastyna çykanlaryň eline berip, duşmanlarynyň öňünde gylyçdan heläk ederin. Jesetlerini guşlara we ýyrtyjy haýwanlara şam ederin[+]. 8Men bu şäheri harabaçylyga öwrüp, ryswa ederin. Ol ýerden geçýänleriň baryny gorky basar we onuň başyndan inen ähli bela-beterler sebäpli oňa sykylyk çalarlar[+]. 9Ogullarynyň we gyzlarynyň etini özlerine iýdirerin. Janlarynyň kastyna çykan duşmanlary olary gabawa salanda, çekýän hasratlaryndan ýaňa biri-biriniň etini iýerler“[+].

10Onsoň sen özüň bilen gidenleriň gözüniň alnynda küýzäni döw. 11Olara Hökmürowan Reb şeýle diýýär diý: „Küýzegäriň küýzesiniň döwlüşi ýaly, ony täzeden bejerip bolmaýşy ýaly, Men hem bu halky we şäheri şeýdip döwerin. Topetde ölüleri jaýlamak üçin ýer galmaz[+]. 12Men bu ýeri hem, onuň ilatyny hem şeýle ederin. Bu şäheri edil Topet ýaly ederin. Muny Reb aýdýandyr. 13Iýerusalimiň[†] öýleri-de, Ýahudanyň patyşalarynyň köşkleri-de Topet ýaly murdar[†] saýylar. Çünki bu öýleriň ählisiniň üçeginde asman jisimlerine ýakymly ysly tütetgiler[†] ýakdylar, başga hudaýlara içgi sadakasyny[†] hödürlediler“»[+].

14Onsoň Ýermeýa özüni Rebbiň pygamberlik etmek[†] üçin iberen ýeri bolan Topetden geldi. Ol Rebbiň öýüniň[†] howlusynda durup, tutuş halka şeýle diýdi:[+] 15«Ysraýyl Hudaýy Hökmürowan Reb şeýle diýýär: „Olaryň boýnuýogynlyk edip, Maňa gulak asmakdan ýüz öwrendikleri üçin, indi Men bu şäheriň we onuň ähli obalarynyň garşysyna aýdan ähli bela-beterlerimi üstlerinden indererin“».

#### 20‑nji bap


Immeriň ogly Paşhur ruhany

1Rebbiň[†] öýüniň baş gözegçisi Immeriň ogly Paşhur ruhany[†] Ýermeýanyň bu sözleri pygamberlik edenini[†] eşitdi. 2Onsoň Paşhur Ýermeýa pygamberi urdy we Rebbiň öýündäki[†] ýokarky Benýamin derwezesinde aýaklaryna künde saldy[+]. 3Ertesi säher bilen Paşhur Ýermeýany kündeden boşadanda, Ýermeýa oňa şeýle diýdi: «Reb seni Paşhur däl-de, Magor Misabyp[*] diýip atlandyrdy[+]. 4Çünki Reb şeýle diýýär: „Men seniň özüňi we dost-ýarlaryň baryny howp astyna salaryn. Olaryň duşman gylyjyndan heläk bolşuny öz gözleriň bilen görersiň. Men tutuş Ýahudany[†] Babyl patyşasynyň eline bererin. Bu patyşa olary Babyla äkider we gylyçdan geçirer. 5Men bu şäheriň ähli baýlygyny, mal-mülküni, gymmatbaha zatlary bilen Ýahuda patyşalarynyň ähli genji-hazynalaryny duşmanlarynyň eline bererin. Olara talaň salyp, ähli zatlaryny Babyla äkiderler[+]. 6Eý, Paşhur, sen bilen seniň öýüňde ýaşaýanlaryň bary Babyla sürgün[†] ediler. Sen-de, seni söýýänler-de, ýagny seniň ýalandan pygamberlik eden adamlaryň-da şol ýerde ölüp, şol ýerde jaýlanarsyňyz“»[+].


Ýermeýa Rebbe şikaýat edýär

7Ýa Reb, Sen meni aldadyň,
men-de aldandym.
Sen menden güýçlüsiň,
Sen meni ýeňdiň.
Bütin gün men boldum gülki,
ýaňsylaýar her kim meni[+].
8Çünki geplesem, perýat edýärin,
«Zorluk we zulum!» diýip gygyrýaryn.
Rebbiň sözünden ýaňa bütin gün
kemsidildim we masgara boldum.
9Men: «Indi Ol hakda dil ýarmaryn,
Onuň adyndan geplemerin» diýsem,
Onuň sözi süýeklerime ornaşyp,
ýüregime ot berdi.
Ony içimde saklamakdan irdim,
mundan artyk çydap bilmeýärin[+].
10Men: «Ähli tarapdan howp abanýar!
Üstünden arz ediň! Bizem arz edeliň!»
diýen pyşyrdylary eşitdim.
Ähli ýakyn dostlarym
büdremegime göz dikip:
«Belki, aldanar, şonda ýeňeris ony,
ondan alarys arymyzy» diýýärler[+].
11Emma Reb batyr söweşiji kimin meniň bilendir,
şonuň üçin meni yzarlaýanlar büdrärler,
ýeňip bilmezler.
Üstünlik gazanyp bilmändikleri üçin,
olar erbet utanja galarlar.
Olaryň utanjy ebedilik bolar,
hiç wagt unudylmaz[+].
12Eý, Hökmürowan Reb, dogry adamlary synaýan,
ýürekleri görýän we pikirleri okaýan Sensiň!
Dawamy Saňa mälim edýärin,
olardan aljak öjüňi göreýin![+]


13Rebbe nagma aýdyň,
Rebbe alkyş okaň!
Çünki garybyň janyny
ýaramazlaryň elinden
Ol halas etdi[+].


14Meniň doglan günüme nälet bolsun!
Enemiň meni dogran gününe alkyş bolmasyn![+]
15«Ogluň boldy!» diýip,
kakamy begendiren
buşlukça nälet bolsun!
16Goý, ol adam Rebbiň gaýgyrman
ýumran şäherleri kimin bolsun!
Säher dady-perýat,
günortan ahy-nala eşidilsin![+]
17Çünki ol adam ýatgydakam öldürmedi,
ýogsam enem meniň mazarym bolardy,
onuň ýatgysy ebedilik göwreli bolardy[+].
18Men näme üçin eneden doguldymkam?
Gaýgy-hasrat çekip,
ömrümi ryswalykda geçirmek üçinmi[+]?

#### 21‑nji bap


Reb Sidkiýanyň haýyşyny ret edýär

1Patyşa Sidkiýa Malkyýanyň ogly Paşhur bilen Magaseýanyň ogly Sepanýa ruhanyny[†] Ýermeýanyň ýanyna iberende, Ýermeýa Rebbiň[†] şu sözi aýan boldy. Paşhur bilen Sepanýa oňa:[+] 2«Babyl patyşasy Nebukadnesaryň garşymyza uruşýandygy sebäpli biziň üçin Rebbe ýalbarsana. Belki, Reb biziň üçin Öz ajaýyp gudratlarynyň birini görkezip, Nebukadnesary ýurdumyzdan kowar» diýdi[+]. 3Ýermeýa olara Sidkiýa şuny aýdyň diýdi: 4«Ysraýyl[†] Hudaýy Reb şeýle diýýär: „Siziň daşky diwarlaryňyzy gabaýan Babyl patyşasy bilen babyllylaryň garşysyna ulanýan eliňizdäki ýaraglaryňyzy yzyna öwrerin. Olaryň hemmesini bu şäheriň ortasyna üýşürerin. 5Güýç-gudratym bilen, güýçli gaharym bilen gazap atyna atlanyp, Meniň Özüm siziň garşyňyza urşaryn[+]. 6Men bu şäherdäkileriň baryny: ynsandyr haýwanyny heläk ederin. Olar aýylganç mergiden ölerler. 7Mundan soň Ýahudanyň[†] patyşasy Sidkiýany, onuň emeldarlaryny, bu şäheriň ilatyny uruşdan, açlykdan we mergiden aman galanlaryň baryny Babyl patyşasy Nebukadnesaryň, öz janlarynyň kastyna çykan duşmanlarynyň eline bererin. Nebukadnesar olary gylyçdan geçirer, olary gaýgyrmaz, olara haýpy gelmez we ýüregi awamaz. Muny Reb aýdýandyr“[+].

8Bu halka hem Reb şeýle diýýär diý: „Ine, Men ýaşaýyş ýoly bilen ölüm ýoluny siziň öňüňizde goýýaryn[+]. 9Bu şäherde galan gylyçdan, açlykdan we mergiden öler, emma daşary çykyp, özlerini gaban babyllylaryň eline düşen öz janyny gutaryp aman galar[+]. 10Men bu şähere ýagşylyk däl-de, betbagtlyk indermek kararyna geldim. Muny Reb aýdýandyr. Bu Babyl patyşasynyň eline berler we ol hem muny oda ýakar“[+]. 11Ýahuda patyşasynyň nesline aýt, Rebbiň sözüne gulak asyň diý:[+] 12„Eý, Dawudyň[†] nesli! Reb şeýle diýýär:

‘Ertirine adalaty[†] berjaý ediň,
talanany zalymyň elinden halas ediň.
Ýogsam pis işleriňiz zerarly
gazabym ot kimin lowlap ýandyraýmasyn,
ony hiç kim söndürip bilmez.
13Men saňa garşydyryn,
eý, özüni düzde gaýa saýýan
jülge ilaty!’.
Muny Reb aýdýandyr.
Siz diýýäňiz: ‘Bize kim garşy çykyp biler?
Mesgenimize kim girip biler?’[+]
14Men sizi eden işleriňize
görä jezalandyraryn,
tokaýyňyza ot bererin,
ot töweregiňizdäki zatlary ýakyp ýandyrar“».
Muny Reb aýdýandyr[+].

#### 22‑nji bap

1Onsoň Reb[†] maňa Ýahuda patyşasynyň öýüne bar-da, ol ýerde şu sözi aýan et diýdi: 2«Eý, Dawut[†] tagtynda oturan Ýahuda patyşasy, seniň özüň, emeldarlaryň we bu derwezeden girýän halkyň bilen birlikde Rebbiň sözüni eşidiň! 3Reb şeýle diýýär: „Adalaty[†] we dogruçyllygy berjaý ediň, ezileni zalymyň elinden halas ediň; gelmişege, ýetim bilen dul aýala azar bermäň, zorluk etmäň, bu ýerde nähak gan dökmäň[+]. 4Eger siz bu işi hakykatdan etseňiz, onda Dawut tagtynda oturjak patyşalar atlara we söweş arabalara münüp, olaryň özleri, hyzmatkärleri hem halky bu öýüň derwezelerinden girerler[+]. 5Eger-de bu sözleri diňlemeseňiz, Öz barlygymdan ant içýärin, bu öý haraba döner. Muny Reb aýdýandyr“[+].

6Çünki Ýahuda patyşasynyň köşgi barada Reb şeýle diýýär:

„Sen gözüme gözel Gilgat tokaýy deý,
Liwan agaçlaryna bürenen dag deý bolsaň-da,
Men seni hökman çöllüge,
ilatsyz şähere öwrerin.
7Garşyňa elleri ýaragly
heläkleýjileri bellärin.
Olar saýlama kedrleriňi çapyp,
olary oda atarlar[+].

8Köp milletler[†] bu şäheriň ýanyndan geçende, biri-birine: ‘Bu beýik şäheri Reb näme üçin beýtdikä?’ diýerler[+]. 9Olara şeýle jogap bererler: ‘Olar özleriniň Hudaýy Rebbiň ähtini[†] terk etdiler, başga hudaýlara sežde we gulluk etdiler’“[+].


Ýahudanyň patyşalary jezalandyrylýar

10Ölen üçin aglaman, oňa ýas tutman,
eýsem sürgüne[†] giden üçin zar-zar aglaň,
çünki ol indi öwrülip gelmez,
dogduk mekanyny görmez[+].


11Kakasy Ýoşyýanyň ýerine Ýahudanyň[†] patyşasy bolan we ol ýerden çykyp gaýdan Şallum[*] hakynda Reb şeýle diýýär: „Ol bu ýere indi öwrülip gelmez. 12Ýesir edilip äkidilen ýerinde öler we bu ýurdy gaýdyp görmez“[+].


Ýehoýakym patyşa hakyndaky pygamberlik

13Öýüni nädogrulyk bilen gurýanyň,

eýwanyny adalatsyzlyk[†] bilen giňeldýäniň,
başga birini mugt işledip,
onuň hakyny bermeýäniň dat gününe![+]
14„Özüme ýokarky gatda giň
otaglary bolan ajaýyp köşk salnaryn“
diýýäniň halyna waý!
Ol köşgüne beýik penjireler goýar,
kedr agajy bilen örtüp,
ony gyrmyzy reňke boýar.
15Kedr agajyny başgalardan
köp ulananyň bilen näme,
patyşa bolaýarmyň?
Ataň hem doýýança bol iýip-içýärdi,
ýöne ol adalatlydy[†] hem dogruçyldy.
Şonuň üçinem onuň işleri ugruna boldy[+].
16Ol garybyň, mätäjiň hakyny alyp berdi;
munuň üçin onuňky ugruna boldy.
Bu Meni tanamagyň manysy dälmidir?
Muny Reb aýdýandyr[+].
17Emma seniň gözüň we ýüregiň
haram gazanja, bigünä gan dökmäge,
zulum hem zorluk etmäge dikilipdir.

18Munuň üçin Ýahuda[†] patyşasy Ýoşyýanyň ogly Ýehoýakym hakda Reb şeýle diýýär:

„Onuň üçin: ‘Waý, gardaşym!’
ýa-da ‘Waý, jigerim!’ diýip ýas tutmazlar.
‘Waý, aga!’ ýa-da ‘Waý, onuň alyhezretleri!’ diýip,
onuň üçin ýas tutup aglamazlar[+].
19Maslygyny süýräp,
Iýerusalim[†] derwezesinden çykaryp zyňarlar,
eşek gömen ýaly edip gömerler“[+].


Iýerusalim hakyndaky pygamberlik

20Liwana çyk-da, perýat et.
Başanda sesiňi gatalt,
Abarymdan perýat et,
çünki ähli oýnaşlaryň gyryldy[+].
21Işiň rowaçka, Men saňa ýüzlendim,
ýöne sen: „Diňlemerin“ diýdiň;
ýaşlygyňdan bäri ýoluň şu boldy,
sözüme hiç gulak asmaýardyň.
22Ähli ýolbaşçylaryňy ýel äkider,
oýnaşlaryň sürgün[†] ediler.
Şonda eden pislikleriňden ýaňa,
utanja galyp, bolarsyň ryswa.
23Eý, Liwanda mesgen tutan,
kedr agaçlarynda höwürtge ýasan!
Seni çaga dogurýanyňky ýaly burgydyr
sanjy gurşanda, çekersiň ahy-nala![+]

24Öz barlygymdan ant içýärin, muny Men – Reb aýdýandyryn. Eý, Ýahuda[†] patyşasy Ýehoýakymyň ogly Ýehoýakyn, sag elimdäki möhür ýüzügi bolaýanam bolsaň, Men seni çykaryp taşlaryn[+]. 25Seni janyňyň kastyndakylaryň, gorkýan adamlaryňyň eline, Babyl patyşasy Nebukadnesar bilen babyllylaryň eline bererin. 26Sen bilen seni dogran ejeňi özüňiziň dogulmadyk ýeriňiz bolan başga ýurda zyňaryn, şol ýerde-de ölersiňiz[+]. 27Siziň şu ýurda ýene dolanasyňyz geler, ýöne oňa hiç wagt ýüzüňiz düşmez». 28Bu Ýehoýakyn diýen adam äsgerilmeýän döwük küýze bolup, hiç kime gerekmejek gapdyr. Ol nesli bilen birlikde özleriniň tanamaýan ýurduna taşlandy[+]. 29Eý, ýurt, ýurt, ýurt! Rebbiň sözüni eşit![+] 30Reb şeýle diýýär: «Bu adamy zürýatsyz, ömründe işi oňuna bolmajak adam diýip ýazyň. Çünki indi onuň neslinden hiç kimiň işi oňuna bolmaz, hiç biri Dawut[†] tagtynda oturmaz we Ýahudada höküm sürmez»[+].

#### 23‑nji bap


Dogruçyl Şaha

1«Meniň örimiň goýunlaryny ýok edip, dargadýan çopanlaryň waý halyna! Muny Reb[†] aýdýandyr[+]. 2Şonuň üçin Ysraýyl[†] Hudaýy Reb halkymy bakýan çopanlar hakda şeýle diýýär: „Siz Meniň sürimi dargatdyňyz, kowduňyz, olary idetmediňiz. Ine, Men ýaramaz işleriňiz zerarly sizi jezalandyraryn. Muny Reb aýdýandyr. 3Sürimiň galanlaryny olary dargadan ähli ýurtlarymdan ýygnaryn, olary gaýtadan agyllaryna getirerin; olar köpelerler, örňärler[+]. 4Olara çopanlar goýaryn, olar indi gorkmazlar, heder etmezler we ýitirim bolmazlar. Muny Reb aýdýandyr[+].

5Ine, Meniň Dawudyň[†] neslinden bir dogruçyl Şaha çykarjak günlerim gelýär; muny Reb aýdýandyr. Ol şa tagtyna çykyp, paýhasly höküm sürer, ýurtda adalat[†] we dogruçyllyk bilen hereket eder[+]. 6Onuň döwründe Ýahuda[†] halas bolar, Ysraýyl howpsuz ýaşar. Ony: ‘Reb – biziň Hakperwerimizdir!’ diýip atlandyrarlar[+].

7Şonuň üçin hem şeýle günler geler, mundan beýläk ‘Ysraýyl halkyny Müsür ýurdundan çykaran Rebbiň barlygyndan ant içýärin’ diýilmez. Muny Reb aýdýandyr. 8Muňa derek: ‘Ysraýyl halkynyň tohum-tijini demirgazyk ýurdundan we dargadan ýurtlaryndan çykaryp getiren Rebbiň barlygyndan ant içýärin’ diýiljek günler geler. Olar öz ýurtlarynda ýaşarlar“»[+].


Galp pygamberler

9Pygamberler[†] hakynda:
Ýüregim içimde syndy,
ähli süňklerim sandyraýar.
Reb sebäpli,
Onuň mukaddes[†] sözleri sebäpli
men serhoş adam kimin,
şerabyň ýesiri kimin boldum.
10Çünki ýurt zynahorlykdan doludyr,
ýurt nälet zerarly ýas tutýar,
çölüň örüleri guraýar.
Adamlar pis ýola düşüp,
güýçlerini zorluga sarp edýär.
11«Pygamber-de[†], ruhany-da[†] hudaýsyzdyr,
olaryň pisligini hatda Öz öýümde-de gördüm.
Muny Reb aýdýandyr[+].
12Munuň üçin ýöreýän ýollary olara
garaňkydaky sürçek ýer kimin bolar,
ol ýerde büdräp ýykylarlar.
Çünki jeza ýyly
olaryň başyna bela getirerin.
Muny Reb aýdýandyr[+].
13Samariýa[†] pygamberleriniň[†] arasynda
Men bu nejis işi gördüm:
Bagalyň[†] adyndan pygamberlik edip[†],
olar Meniň halkym ysraýyly azdyrdylar[+].
14Iýerusalimiň[†] pygamberleriniň[†] arasynda-da
aýylganç zat gördüm:
olar zyna edýärler, ýalana eýerýärler,
ýamanlyk edýänleri güýçlendirýärler,
şeýdip, hiç kim erbetlikden el çekmeýär.
Meniň üçin olaryň ählisi Sodom[†] kimin,
boldy Iýerusalimiň[†] ilaty Gomora[†] kimin[+].
15Şonuň üçin pygamberler[†] hakynda Hökmürowan Reb şeýle diýýär:
„Men olara ajy ýowşan iýdirjek,
zäherli suw içirjek.
Çünki Iýerusalim[†] pygamberleriniň[†]
hudaýsyzlygy tutuş ýurda ýaýrady“[+].

16Hökmürowan Reb şeýle diýýär: „Özüňize pygamberlik edýän[†] pygamberleriň sözlerini diňlemäň, olar size biderek zatlar öwredýärler. Olar Rebbiň agzyndan çykan sözleri däl-de, öz ýürekleriniň hyýalyny sözleýärler[+]. 17Olar Meni ýigrenýänlere hemişe ‘Reb size parahatlyk bolar diýdi’ diýýärler. Kesirlik bilen öz ýaman niýetlerine eýerýänlere ‘Başyňyza betbagtlyk gelmez’ diýýärler[+].

18Rebbiň sözüni eşidip, görmek üçin,

kim Onuň maslahatynda boldy?
Onuň sözüni ýerine ýetirmek üçin,
kim Oňa gulak asdy[+]?
19Ine, Rebbiň gyzgyn gazaby, harasady gopup,
gazaply lowlaýan harasady erbetleriň başyna iner[+].
20Ýüreginiň niýetini amala aşyrýança,
Rebbiň gahar ody ýatyşmaz.
Siz muňa ahyrky günlerde düşünersiňiz[+].
21Bu pygamberleri[†] Men ýollamadym,
olaryň özleri ylgadylar.
Olar bilen gepleşmedim,
özlerinden pygamberlik etdiler[†][+].
22Emma olar maslahatymy alsadylar,
halkyma sözlerimi eşitdirerdiler,
şonda halky ýaman ýollaryndan,
şer işlerinden gaýtarardylar.

23Eýsem Men diňe ýakyndaky Hudaýmy? Uzakdaky Hudaý dälmi? Muny Reb aýdýandyr[+]. 24Gizlin ýerlerde bukulany Meniň görmejek gümanym barmy? Muny Reb aýdýandyr. Asmany hem ýeri Men doldurmaýarynmy? Muny Reb aýdýandyr[+]. 25Meniň adymdan galp pygamberlik edýän[†] pygamberleriň ‘Düýş gördüm, düýş gördüm!’ diýişlerini eşitdim[+]. 26Ýalan sözleýän, öz ýürek hilelerini beýan edýän pygamberleriň kalbynda bu haçana çenli dowam eder? 27Bagal[†] sebäpli ata-babalar Meniň adymy unutdylar. Indi bu pygamberler hem biri-birine gürrüň berýän düýşleri arkaly halkyma Meniň adymy unutdyrjak bolýarlar[+]. 28Pygamber öz gören boş düýşlerini gürrüň beribersin, emma Meniň sözümi eşiden her kes sözümi hakyky beýan etsin. Heý-de, bugdaýy saman bilen deňäp bolarmy? Muny Reb aýdýandyr. 29Meniň sözüm ot kimin, gaýany bölek-bölek edýän tokmak kimin dälmidir? Muny Reb aýdýandyr. 30Munuň üçin Men biri-birlerinden sözümi ogurlaýan pygamberlere garşydyryn. Muny Reb aýdýandyr[+]. 31‘Reb şeýle diýýär’ diýip, öz bilenlerini aýdýan pygamberlere Men garşydyryn“. Muny Reb aýdýandyr. 32Reb şeýle diýýär: „Men ýalan düýşler bilen pygamberlik edýänlere garşydyryn. Olar bu düýşleri aýdyp, ýalan sözleri we boş öwünmeleri bilen Meniň halkymy azdyrýarlar. Olary Men ýollamadym, olara Men tabşyryk bermedim. Olaryň bu halka asla peýdasy ýok“. Muny Reb aýdýandyr[+]. 33Bu halk ýa-da bir pygamber, ýa bolmasa bir ruhany[†] senden: „Rebden gelen pygamberlik ýüki näme?“ diýip sorasa, sen olara: „Siziň özüňiz ýük ahyryn. Men sizi terk ederin“ diýip jogap ber. Muny Reb aýdýandyr. 34Eger bir pygamber, ruhany ýa-da halkyň içinden biri „Bu Rebden gelen pygamberlik sözi[*]“ diýse, ol adamy hem, onuň tutuş hojalygyny hem jezalandyraryn. 35Siz öz araňyzda biri-biriňizden: „Reb näme jogap berdi? Reb näme diýdi?“ diýip soramalysyňyz. 36Emma mundan beýläk Rebden gelen pygamberlik sözüni agzamarsyňyz, çünki her kes öz sözüni pygamberlik sözi diýip saýýar. Şeýdip, siz diri Hudaýyň, Hökmürowan Hudaýymyz Rebbiň sözlerini ýoýduňyz. 37Siz pygamberden: „Reb saňa näme jogap berdi? Näme diýdi?“ diýip soramalysyňyz. 38Emma siz: „Rebden gelen pygamberlik sözi“ diýýärsiňiz. Muny Reb aýdýandyr. Men size bu sözleri aýtmaň diýip habar iberen hem bolsam, siz „Rebden gelen pygamberlik sözi“ diýen sözleri ýene aýtdyňyz. 39Şonuň üçin hem Men sizi terk edip, sizi-de, özüňize we ata-babalaryňyza beren şäherimi-de huzurymdan aýryp taşlaryn. 40Üstüňize hiç wagt unudylmajak ebedilik utanç we tükeniksiz ryswalyk getirerin»[+].

#### 24‑nji bap


Iki sebet injir

1Babyl patyşasy Nebukadnesar Ýahuda[†] patyşasy Ýehoýakymyň ogly Ýekonýany[*], Ýahudanyň ýolbaşçylaryny, hünärmentler bilen demirçileri Iýerusalimden[†] Babyla ýesir edip äkitdi. Bu wakadan soň Reb[†] maňa Özüniň ybadathanasynyň[†] öňünde goýlan iki sebet injiri görkezdi[+]. 2Bir sebetde ir ýetişýän injirler bardy. Olar diýseň gowudy. Beýleki sebetde bolsa iýmäge ýaramaýan gaty erbet injirler bardy[+]. 3Onsoň Reb menden: «Ýermeýa, näme görýärsiň?» diýip sorady. Men: «Injir. Gowulary gaty gowy, erbetleri bolsa gaty erbet, çüýrükliginden ýaňa olary iýer ýaly däl» diýdim.

4Onsoň maňa Rebbiň şu sözi aýan boldy: 5«Ysraýyl[†] Hudaýy Reb şeýle diýýär: „Bu ýerden babyllylaryň ýurduna sürgün[†] edilen Ýahuda ýesirlerini bu gowy injirler ýaly ýagşy saýaryn. 6Nazarym ýagşylyk üçin olarda bolar, olary ýene bu ýurda getirerin. Olary bina ederin, ýykmaryn; olary ekerin, sogrup taşlamaryn[+]. 7Olaryň ýüreklerine Meni tanamak islegini salaryn, şonda olar Meniň Rebdigimi bilerler. Olar Meniň halkym bolar, Men-de olaryň Hudaýy bolaryn, çünki olar tutuş kalby bilen Maňa öwrülerler“[+].

8Reb şeýle diýýär: „Emma Ýahuda patyşasy Sidkiýany, onuň ýolbaşçylaryny, bu ýurtda Iýerusalimiň[†] aman galanlary bilen Müsürde ýaşaýanlary edil ýaramsyz çüýrük injir ýaly ederin[+]. 9Men olary ýer ýüzüniň ähli patyşalyklary üçin howpa we ýamanlyga öwrerin. Sürgün[†] eden her bir ýerimde bolsa, olar masgara, gep-gürrüň, gülki bolup näletlenerler[+]. 10Özlerine hem ata-babalaryna beren ýurdumdan doly ýok bolýançalar üstlerine gylyç, açlyk, mergi ibererin“»[+].

#### 25‑nji bap


Ýetmiş ýyl

1Ýahuda[†] patyşasy Ýoşyýanyň ogly Ýehoýakymyň şalygynyň dördünji ýylynda (bu Babyl patyşasy Nebukadnesaryň patyşalygynyň birinji ýylydy) Ýermeýa bütin ýahuda halky hakynda Rebbiň[†] sözi aýan boldy[+]. 2Ýermeýa pygamber[†] muny bütin ýahuda halkyna we tutuş Iýerusalim[†] ilatyna ýetirip, şeýle diýdi: 3«Ine, ýigrimi üç ýyl bäri, Ýahuda patyşasy Amonyň ogly Ýoşyýanyň şalygynyň on üçünji ýylyndan tä şu güne çenli Rebbiň sözi maňa aýan bolup gelýär. Men-de her gün ony size dyngysyz aýtdym, ýöne siz diňlemediňiz[+]. 4Reb Özüniň gullary bolan pygamberleri gaýta-gaýta size ýollady, emma siz diňlemediňiz, gulak asmadyňyz[+]. 5Olar size şeýle diýdiler: „Indi her biriňiz öz ýaman ýoluňyzdan, pis işleriňizden dönüp, Men-Rebbiň owal-başdan özüňize we ata-babalaryňyza ebedilik beren ýurdumda mesgen tutuň[+]. 6Başga hudaýlara gulluk we sežde etjek[†] bolup, olaryň yzyna düşmäň. Elleriňiziň işi bilen Meniň gaharymy getirmäň, Men-de size zyýan ýetirmäýin“[+]. 7Ýöne siz Meni diňlemediňiz. Muny Men – Reb aýdýandyryn. Öz elleriňiziň işleri bilen gaharymy getirip, özüňize zeper ýetirdiňiz. 8Munuň üçin Hökmürowan Reb şeýle diýýär: „Meniň sözlerime gulak asmandygyňyz üçin, 9Men-de bütin demirgazyk tireleri bilen Babyl patyşasy bolan bendäm Nebukadnesary çagyraryn. Muny Reb aýdýandyr. Olary bu ýurduň, onuň ilatynyň, daş-töwerekdäki ähli milletleriň[†] üstüne alyp gelerin. Bu halklary bütinleý ýok edip, bu ýurdy howpa, ryswaçylyga we ebedilik harabaçylyga öwrerin[+]. 10Şatlykdyr gülki sesini, öýlenýän ýigit bilen gelniň toý sesini, degirmen daşlarynyň sesini we çyranyň yşygyny olardan aýraryn[+]. 11Bu ýurt tutuşlygyna harabaçylyga we gorkunç ýere öwrüler. Bu milletler ýetmiş ýyllap Babyl patyşasyna gulluk ederler[+]. 12Ýetmiş ýyldan soň, Men Babyl patyşasyny, onuň milletini we babyllylaryň ýurduny etmişleri üçin jezalandyraryn, ony ebedilik harabaçylyga öwrerin. Muny Reb aýdýandyr. 13Onuň garşysyna aýdan ähli sözlerimi, Ýermeýanyň ähli milletler barada eden pygamberligini, bu kitapda ýazylan zatlaryň baryny ol ýurduň başyna getirerin[+]. 14Çünki köp milletler we beýik patyşalar olary gula öwrerler. Men olara etmişlerine görä, elleriniň işine görä almytlaryny bererin“»[+].


Rebbiň gazap käsesi

15Ysraýyl[†] Hudaýy Reb maňa şeýle diýdi: «Gazapdan pürepür bu käsäni Meniň elimden al-da, seni ýanlaryna iberjek ähli milletlerime[†] ony şerap dek içir[+]. 16Olar ony içip, ikiýana yranarlar we aralaryna iberjek gylyjymdan dälirärler»[+].

17Onsoň men käsäni Rebbiň elinden aldym, ony Rebbiň meni iberen ähli milletlerine[†] içirdim[+]. 18Bu günki bolşy ýaly harabaçylyk, howp, ryswaçylyk, näletlenen ýer bolsun diýip, ondan Iýerusalime[†], Ýahuda[†] şäherlerine, patyşalary bilen ýolbaşçylaryna içirdim. 19Başga-da Müsür patyşasy faraona[†], onuň emeldarlaryna, ýolbaşçylaryna, tutuş halkyna;[+] 20ähli keseki halka, Us ýurdunyň hemme patyşalaryna, bütin piliştliler[†] ýurdunyň patyşalaryna: Aşkelona, Gaza, Ekrona, Aşdodyň aman galanlaryna;[+] 21Edoma, Mowaba[†], ammonlara;[+] 22ähli Sur[†] hem Sidon[†] patyşalary bilen deňziň aňyrsyndaky halklaryň patyşalaryna;[+] 23Dedana, Teýma, Büze hem-de saç-sakgallaryny gyrkan ähli halklara;[+] 24Arabystanyň we çölde ýaşaýan keseki halklaryň ähli patyşalaryna; 25bütin Zimri, Eýlam, Madaý[†] patyşalaryna;[+] 26demirgazygyň ýakynu-uzak patyşalarynyň hemmesine we ýer ýüzündäki ähli patyşalyklara nobatma-nobat içirdim. Iň soňky bolup ondan Şeşak[*] patyşasy içjekdir.

27«Soňra sen olara Ysraýyl Hudaýy Hökmürowan Reb şeýle diýýär diý: „Içip, serhoş boluň, gusuň we araňyza iberjek gylyjymdan ýykylyň, gaýdyp ýeriňizden galmaň“[+]. 28Eger olar eliňdäki käsäni alman, içmekden ýüz öwräýseler, olara Hökmürowan Reb şeýle diýýär diý: „Hökman içersiňiz![+] 29Ine, Men Öz adym dakylan şäheriň üstünden betbagtlyk indermäge başlaýaryn. Siz jezasyz galarys öýdýärsiňizmi? Jezasyz galmarsyňyz, çünki Men ýer ýüzünde ýaşaýan her bir ynsanyň üstünden gylyç indererin“. Muny Hökmürowan Reb aýdýandyr[+].

30Şonuň üçin hem olara garşy bu sözleriň baryny pygamberlik et-de[†], şeýle diý:

„Reb ýokardan nagra çeker,
mukaddes[†] mekanyndan seslener,
agylyna garşy güňleç arlar.
Bütin dünýäniň ilatyna garşy
üzüm sykýanlar kimin gygyrar[+].
31Arryldysy ýer ýüzüniň uçlaryna ýeter,
çünki Rebbiň milletler[†] bilen dawasy bar.
Ol ähli adamzada höküm çykarar,
erbetleri gylyçdan geçirer“.
Muny Reb aýdýandyr.
32Hökmürowan Reb şeýle diýýär:
„Ine, bela milletden-millete ýaýraýar,
ýeriň aňry ujundan uly harasat gopar“[+].

33Ol gün Rebbiň öldürenleri ýeriň bir ujundan beýleki ujuna ýeter. Olar üçin ýas tutulmaz, ýygnalyp jaýlanylmaz. Olar zir-zibil ýaly çaşyp ýatarlar[+].

34Möňňüriň, eý, çopanlar! Dady-perýat ediň!
Eý, süriniň baştutanlary, küle togalanyň!
Çünki geldi öldüriljek, dargadyljak günüňiz,
ýykylyp parçalanarsyňyz gymmatly gap kimin[+].
35Çopanlar gaçyp bilmezler,
süri baştutanlary gutulyp bilmezler.
36Eşit çopanlaryň perýat edýän sesini,
süri baştutanlarynyň uwwuldysyny!
Çünki Reb weýran edýär olaň örüsini.
37Rebbiň gahar-gazabyndan ýaňa
parahat agyllar dargady.
38Reb arslan deý süreninden çykdy.
Onuň lowlaýan gazabyndan ýaňa,
zalymlaryň gaharyndan ýaňa,
olaň ýurdy harabalyga döndi».

#### 26-njy bap


Halk Ýermeýany öldürmek isleýär

1Ýahuda[†] patyşasy Ýoşyýanyň ogly Ýehoýakymyň patyşalygynyň başynda Rebbiň[†] şu sözi aýan boldy:[+] 2«Reb şeýle diýýär: Rebbiň öýüniň[†] howlusynda dur-da, sežde etmek[†] üçin Ýahuda şäherlerinden ol ýere gelen her kese aýt. Saňa aýtmagy buýran sözlerimiň ýekejesini-de gaçyrman, baryny olara ýetir[+]. 3Belki, diňlärler we ýaman ýollaryndan dönerler. Şonda Men hem olaryň pis işleri zerarly başlaryndan betbagtlyk indermek niýetimden el çekerin[+]. 4Olara Reb şeýle diýýär diý: „Eger siz Maňa gulak goýmasaňyz, beren kanunyma[†] görä ýöremeseňiz,[+] 5size gaýta-gaýta ýollan gullarym pygamberleriň[†] sözlerini öňki ýaly ýene-de diňlemeseňiz,[+] 6onda Men bu öýi Şilo kimin ýok ederin. Bu şäheri bolsa ýer ýüzüniň ähli milletleriniň[†] arasynda nälete duçar ederin“».

7Ruhanylar[†], pygamberler[†] we ähli halk Rebbiň öýünde[†] Ýermeýanyň aýdan bu sözlerini eşitdiler. 8Ýermeýa Rebbiň ähli halka aýt diýip, özüne buýran zatlarynyň baryny aýdyp bolanynda, ruhanylar, pygamberler we ähli halk ony tutup: «Sen hökman ölersiň! 9Näme üçin sen: „Bu öý Şilo kimin bolar we bu şäher ilatsyz harabaçylyga öwrüler“ diýip, Rebbiň adyndan pygamberlik etdiň[†]?» diýdiler. Rebbiň öýünde ähli halk Ýermeýanyň daşyny gabady.

10Ýahudanyň ýolbaşçylary bu zatlary eşidenlerinde, patyşanyň köşgünden çykyp, Rebbiň öýüne[†] geldiler we Täze derwezäniň girelgesinde oturdylar[+]. 11Onsoň ruhanylar[†], pygamberler[†] ýolbaşçylar bilen ähli halka ýüzlenip: «Öz gulaklaryňyz bilen eşidişiňiz ýaly, ol adamy bu şähere garşy pygamberlik edendigi[†] üçin, ölüm jezasyna höküm etmeli» diýdiler. 12Şonda Ýermeýa ähli ýolbaşçylara we tutuş halka ýüzlenip, şeýle diýdi: «Bu öý bilen şäher hakda ýaňky eşiden sözleriňizi pygamberlik etmegim üçin meni Reb ýollady. 13Indi ýollaryňyzy we işleriňizi düzediň, Hudaýyňyz Rebbe gulak asyň. Şonda Reb-de siziň garşyňyza aýdan betbagtçylygyny goýbolsun eder[+]. 14Men bolsa, ine, siziň eliňizde. Nämäni gowy hem dogry görseňiz, maňa şony ediň[+]. 15Emma şuny berk bilip goýuň, eger meni öldürseňiz, bu şäher-de, munda ýaşaýan ilat bilen siz-de dökülen bigünä gan üçin jogapkär bolarsyňyz. Hakykatdan hem, bu sözleriň baryny siziň gulagyňyza ýetirmegim üçin meni Reb ýollady».

16Onsoň ýolbaşçylar bilen ähli halk ruhanylara[†]: «Bu adam bize Hudaýymyz Rebbiň adyndan gepländigi üçin, ol ölüme höküm edilmeli däldir» diýdiler. 17Onsoň ýurduň birnäçe ýaşulusy[†] öňe çykyp, ol ýerde ýygnanan halka şeýle diýdi:[+] 18«Ýahuda patyşasy Hizkiýanyň döwründe moreşetli Mika pygamberlik edip[†], ol ähli halka Hökmürowan Reb şeýle diýýär diýip ýüzlendi:

„Sion[†] ekin meýdany kimin sürler.
Iýerusalim[†] harabaçylyga öwrülip,
dag depesindäki ybadathanany[†]
jeňňellik basar“[*][+].

19Ýahuda patyşasy Hizkiýa we tutuş Ýahuda Mikany öldürdimi? Ýok, Hizkiýa Rebden gorkup, Oňa ýalbardy. Reb-de halkyň garşysyna aýdan betbagtçylygyny goýbolsun etdi. Biz bolsak öz janymyza elhenç betbagtlyk getirýäris!»[+] 20Rebbiň adyndan pygamberlik[†] eden ýene bir adam bardy, ol kirýatýegarymly Şemagýanyň ogly Uryýady. Ol hem edil Ýermeýa ýaly sözläp, bu şäher bilen ýurduň garşysyna pygamberlik etdi[†][+].

21Ýehoýakym patyşa bilen onuň ähli edermen urşujylary, emeldarlary onuň sözlerini eşidenlerinde, patyşa ony öldürjek boldy. Emma Uryýa muny eşiden badyna, gorkup, Müsüre gaçyp gitdi[+]. 22Ýehoýakym patyşa Akboryň ogly Elnatany we onuň bilen birnäçe adamy Müsüre iberdi[+]. 23Olar Uryýany Müsürden çykaryp, Ýehoýakym patyşanyň ýanyna getirdiler. Ol ony gylyç bilen öldürip, jesedini hem ýönekeý halkyň gonamçylygyna zyňdyrdy.

24Emma Şapanyň ogly Ahykamyň Ýermeýany goraýandygy sebäpli, ol öldürilmäge halkyň eline berilmedi[+].

#### 27‑nji bap


Ýermeýa boýuntyryk dakynýar

1Ýahuda[†] patyşasy Ýoşyýanyň ogly Sidkiýanyň[*] şalygynyň başlangyjynda Ýermeýa Rebbiň[†] şu sözi aýan boldy[+]. 2Reb maňa şeýle diýdi: «Agaçdan bir boýuntyryk ýasap, tanap bilen ony boýnuňa dak[+]. 3Soňra Iýerusalimdäki[†] Ýahuda patyşasy Sidkiýanyň ýanyna gelen çaparlaryň üsti bilen Edom, Mowap[†], Ammon, Sur[†] we Sidon[†] patyşalaryna boýuntyryklar iber[+]. 4Çaparlara öz hojaýynlaryna Ysraýyl[†] Hudaýy Hökmürowan Rebbiň şeýle diýýändigini buýur: 5„Men dünýäni, ýer ýüzünde ýaşaýan ynsanlardyr haýwanlary beýik gudratym hem güýjüm bilen ýaratdym. Olary göwnümiň islän kişisine bererin[+]. 6Indi bu ýurtlaryň baryny Babyl patyşasy bendäm Nebukadnesara berdim. Hyzmat etsinler diýip, ýabany haýwanlary-da oňa berdim[+]. 7Ýurdunyň soňy gelýänçä, ähli milletler[†] onuň özüne, ogluna we agtygyna gulluk ederler. Soňra bolsa, köp milletler we beýik patyşalar ony özlerine gul ederler[+].

8Emma haýsy hem bolsa bir millet ýa-da patyşalyk Babyl patyşasy Nebukadnesara gulluk etmese, onuň boýuntyrygyny dakynmasa, Men olary bu patyşanyň eli bilen doly ýok edýänçäm, şol milleti gylyç, açlyk we mergi bilen jezalandyraryn. Muny Men – Reb aýdýandyryn“[+]. 9„Şonuň üçin hem siz ‘Babyl patyşasyna gulluk etmäň’ diýýän pygamberleriňizi[†], palçylaryňyzy, düýş ýorujylaryňyzy, jadygöýleriňizi, müneçjimleriňizi diňlemäň[+]. 10Olar size ýalandan pygamberlik edýärler[†]. Munuň netijesinde Men sizi ýurduňyzdan aýryp, sürgün[†] ederin we siz heläk bolarsyňyz[+]. 11Emma Babyl patyşasynyň boýuntyrygyny dakynyp, oňa gulluk eden milleti öz topragynda goýaryn. Olar topragy bejerip, ol ýerde ýaşarlar. Muny Reb aýdýandyr“».

12Men Ýahuda patyşasy Sidkiýa hem hut şol sözleri aýdyp, şeýle diýdim: «Boýnuňyza Babyl patyşasynyň boýuntyrygyny dakynyp, onuň özüne hem halkyna gulluk ediň we diri galyň[+]. 13Reb Babyl patyşasyna gulluk etmejek her bir milletiň öljekdigini aýtdy ahyryn. Näme, sen hem öz halkyň bilen gylyçdan, açlykdan, mergiden ölmekçimi[+]? 14Siz: „Babyl patyşasyna gulluk etmäň“ diýýän pygamberleriň[†] sözlerini diňlemäň, çünki olar size ýalandan pygamberlik edýärler[†]. 15Olary Men ýollamadym, olar size Meniň adymdan galp pygamberlik edýärler. Munuň netijesinde Men sizi-de, size pygamberlik edýän bu pygamberleri-de kowup çykararyn, siziň baryňyz heläk bolarsyňyz. Muny Men – Reb aýdýandyryn».

16Soňra men ruhanylara[†] we tutuş halka Reb şeýle diýýär diýip ýüzlendim: «Siz özüňize: „Rebbiň ybadathanasyndaky[†] gap-gaçlar basym Babyldan yzyna getiriler“ diýýän pygamberleriňiziň[†] sözlerini diňlemäň. Olar size ýalandan pygamberlik edýärler[†][+]. 17Olary diňlemäň, Babyl patyşasyna gulluk edip, diri galyň. Bu şäher näme üçin weýran bolsun? 18Eger olar pygamber bolýan bolsalar, Rebbiň sözi olarda bolsa, onda Rebbiň ybadathanasynda, Ýahuda patyşasynyň köşgünde we Iýerusalimde[†] galan gap-gaçlar Babyla äkidilmesin diýip, Hökmürowan Rebbe ýalbarsynlar.

19-20Babyl patyşasy Nebukadnesaryň Ýahuda patyşasy Ýehoýakymyň ogly Ýekonýa we Ýahudanyň, Iýerusalimiň begzadalaryny Iýerusalimden Babyla ýesir edip äkidende alyp gitmedik zatlary: sütünler, howuz, araba we beýleki gap-gaçlar bar. Hökmürowan Reb olar hakda söz açýar[+]. 21Hawa, Ysraýyl Hudaýy Hökmürowan Reb Öz ybadathanasynda[†], Ýahuda patyşasynyň köşgünde we Iýerusalimde[†] galan şol gap-gaçlar hakda şeýle diýýär: 22„Olar Babyla äkidiler, olara gaýtadan nazar saljak günüme çenli, şol ýerde galar. Onsoň Men olary çykaryp, bu ýere gaýtaryp getirerin“. Muny Reb aýdýandyr»[+].

#### 28‑nji bap


Azuryň ogly Hananýa galp pygamber

1Şol ýylyň, ýagny dördünji ýylyň bäşinji aýynda Ýahuda[†] patyşasy Sidkiýanyň patyşalygynyň başlangyjynda gibgonly Azuryň ogly Hananýa pygamber[†] Rebbiň[†] ybadathanasyndaky[†] ruhanylar[†] bilen ähli halkyň öňünde maňa şeýle diýdi:[+] 2«Ysraýyl[†] Hudaýy Hökmürowan Reb şeýle diýýär: „Babyl patyşasynyň boýuntyrygyny döwdüm[+]. 3Babyl patyşasy Nebukadnesaryň bu ýerden alyp, Babyla äkiden Rebbiň ybadathanasynyň ähli gap-gaçlaryny iki ýylyň içinde bu ýere yzyna getirerin[+]. 4Ýahuda patyşasy Ýehoýakymyň ogly Ýekonýa bilen Ýahudadan Babyla sürgün[†] edilenleriň ählisini yzyna bu ýere getirerin, çünki Babyl patyşasynyň boýuntyrygyny döwerin“. Muny Reb aýdýandyr».

5Onsoň Ýermeýa pygamber[†] ruhanylaryň[†] we Rebbiň ybadathanasynda[†] duran ähli halkyň gözleriniň alnynda Hananýa pygamber bilen gepleşdi. 6Ýermeýa pygamber şeýle diýdi: «Omyn[†]! Aýdanyň gelsin! Goý, Reb Öz ybadathanasynyň gap-gaçlaryny we sürgüne[†] gidenleriň baryny Babyldan bu ýere yzyna getirip, seniň pygamberlik edip[†] aýdan sözleriňi amala aşyrsyn! 7Indi bolsa saňa we ähli halka eşitdirip aýtjak bu sözümi diňle. 8Mendenem, sendenem öň ýaşap geçen pygamberler köp ýurtlara we beýik patyşalyklara garşy urşy, betbagtlygy, mergini owaldan bäri pygamberlik edipdiler. 9Emma sag-salamatlygy pygamberlik edýäniň sözi hakykatdan-da amala aşanda, diňe şonda ol pygamberi Rebbiň ýollandygy belli bolar»[+].

10Şonda Hananýa pygamber[†] Ýermeýanyň boýnundaky boýuntyrygy çykaryp, ony döwdi[+]. 11Onsoň Hananýa ähli halkyň öňünde söz sözläp: «Reb şeýle diýýär: „Men iki ýylyň içinde Babyl patyşasy Nebukadnesaryň boýuntyrygyny ähli milletleriň[†] boýnundan aýryp, şeýle döwerin“» diýdi. Ýermeýa pygamber bolsa öz ýoluna gitdi. 12Hananýa pygamber Ýermeýa pygamberiň boýnundaky boýuntyrygy döweninden soňra, Ýermeýa Rebbiň sözi aýan boldy: 13«Bar, Hananýa Reb şeýle diýýär diýip aýt: „Sen agaç boýuntyrygy döwdüň, emma onuň ýerine demir boýuntyryk ýasarsyň! 14Çünki Ysraýyl Hudaýy Men Hökmürowan Reb bu milletleriň hemmesi Babyl patyşasy Nebukadnesara gulluk etsinler diýip, boýnuna demir boýuntyryk saldym, olar oňa gulluk ederler. Onuň ygtyýaryna hatda ýabany haýwanlary-da berdim“»[+]. 15Onsoň Ýermeýa pygamber Hananýa pygambere şeýle diýdi: «Eý, Hananýa, indi eşit! Seni Reb ýollamady, emma sen bu halky ýalan geplere ynandyrdyň[+]. 16Munuň üçin Reb şeýle diýýär: „Ine, Men seni ýer ýüzünden sogrup taşlaryn. Şu ýyl ölersiň, çünki sen Rebbiň garşysyna geplediň“». 17Şeýlelikde, Hananýa pygamber şol ýylyň ýedinji aýynda öldi.

#### 29-njy bap


Ýermeýanyň sürgündäkilere ýazan haty

1Ýermeýa pygamber[†] sürgündäkileriň[†] arasynda aman galan ýaşululara[†], ruhanylara[†], pygamberlere we Nebukadnesaryň Iýerusalimden[†] Babyla äkiden ähli halkyna Iýerusalimden bir hat ýollady[+]. 2Bu hat Ýekonýa patyşa bilen onuň ejesi, köşk emeldarlary, Ýahudanyň[†] we Iýerusalimiň ýolbaşçylary, hünärmentler hem-de demirçiler Iýerusalimden sürgün edilenden soň iberildi[+]. 3Bu Ýahuda patyşasy Sidkiýanyň Babyl patyşasy Nebukadnesaryň ýanyna iberen Şapanyň ogly Elasanyň we Hilkiýanyň ogly Gemarýanyň eli bilen gowşuryldy. Onda şeýle diýilýär:

4«Ysraýyl[†] Hudaýy Men Hökmürowan Reb[†] Iýerusalimden[†] Babyla ýesir edip äkiden ähli adamlaryma şeýle diýýärin: 5„Öýler gurup, olarda ýaşaň; baglar ekip, miwesini iýiň. 6Öýleniň, ogullaryňyz hem gyzlaryňyz bolsun. Ogullaryňyzy öýlendiriň, gyzlaryňyzy durmuşa çykaryň. Olardan-da ogullar we gyzlar dünýä insin. Ol ýerde azalmaň-da, gaýtam köpeliň. 7Sizi ýesir edip getiren şäherimiň parahatlygyny gazanmaklyga çalşyň. Ol şäher üçin Rebbe dileg ediň, çünki siziň parahatlygyňyz onuň parahatlygyna baglydyr“[+]. 8Ysraýyl Hudaýy Hökmürowan Reb şeýle diýýär: „Araňyzdaky pygamberleriňize[†], palmanlaryňyza özüňizi aldatmaň, siziň üçin görýän düýşlerine gulak asmaň[+]. 9Olar size Meniň adymdan ýalan pygamberlik edýärler[†]. Olary Men ýollamadym, muny Reb aýdýandyr“[+].

10Çünki Reb şeýle diýýär: „Babyldaky sürgünligiňiziň[†] ýetmiş ýyly dolanda, Men size nazar salaryn. Sizi bu ýere gaýtaryp getirmeklige beren hoş sözümi Men amala aşyraryn[+]. 11Çünki siziň üçin niýetlän meýillerimi Özüm bilýärin. Muny Reb aýdýandyr. Bular size ýamanlyk etmek däl-de, umytly geljek bermek üçin parahatlyk niýetleridir. 12Onsoň Meni çagyrarsyňyz, gelip, Maňa doga okarsyňyz, Men-de sizi eşiderin[+]. 13Meni agtararsyňyz; bütin ýüregiňiz bilen agtaran mahalyňyz Meni taparsyňyz[+]. 14Şonda siz Meni taparsyňyz, muny Men – Reb aýdýandyryn. Men size öňki abadançylygyňyzy gaýtaryp bererin, sizi kowan ýerlerimiň baryndan, ähli milletleriň[†] arasyndan yzyňyza ýygnaryn. Muny Reb aýdýandyr. Men sizi nireden sürgün eden bolsam, şol ýere hem gaýtaryp getirerin[+]. 15Emma siz: ‘Reb Babylda biziň üçin pygamberler[†] belledi’ diýýärsiňiz. 16Reb Dawudyň[†] tagtynda oturan patyşa hakda, bu şäherde ýaşaýan ähli halk, ýagny siziň bilen sürgüne gitmedik doganlaryňyz hakda şeýle diýýändir“[+]. 17Hökmürowan Reb şeýle diýýär: „Men olaryň üstüne gylyjy, açlygy, mergini ýollaryn. Olary iýip bolmaýan çüýrük injirler kimin ederin. 18Olary gylyç, açlyk, mergi bilen kowalap, ýer ýüzündäki ähli patyşalyklar üçin howp salaryn. Dargadyp goýberen ähli milletlerimiň arasynda olary gargyşa, howpa, ryswaçylyga we käýinje öwrerin[+]. 19Çünki olar Meniň sözlerimi we gaýta-gaýta özlerine ýollan gullarym bolan pygamberleriň sözlerini diňlemediler. Muny Reb aýdýandyr. Eý, sürgündäkiler, siz hem gulak asmadyňyz. Muny Reb aýdýandyr[+]. 20Şonuň üçin hem, Iýerusalimden[†] Babyla sürgün edilen baryňyz Men-Rebbiň sözüni diňläň“.

21Meniň adym bilen size ýalandan pygamberlik edýän[†] Kolaýanyň ogly Ahap bilen Magaseýanyň ogly Sidkiýa hakda Ysraýyl Hudaýy Hökmürowan Reb şeýle diýýär: „Men olary Babyl patyşasy Nebukadnesaryň eline tabşyraryn. Ol hem gözüňiziň alnynda olary öldürer[+]. 22Ýahudadan Babyla sürgün[†] edilenleriň bary olaryň adyny gargyş hökmünde ulanyp: ‘Goý, Reb seni Babyl patyşasynyň diriligine oda ýakan Sidkiýa we Ahap kimin etsin!’ diýerler[+]. 23Olar Ysraýylda ýaramaz işlere baş goşdular, goňşularynyň aýallary bilen zyna etdiler, özlerine buýurmasam hem Meniň adymdan ýalan sözleri aýtdylar. Bilýän hem güwä geçýän Mendirin“. Muny Reb aýdýandyr»[+].

24-25«Nehelamly Şemagýa Ysraýyl Hudaýy Hökmürowan Reb şeýle diýýär diý: „Sen Iýerusalimdäki ähli halka, Magaseýanyň ogly Sepanýa ruhana we ähli ruhanylara öz adyňdan hatlar ýollap, şeýle diýdiň:[+]

26‘Ruhany[†] Ýehoýadanyň deregine seni Rebbiň Özi ruhany edip belledi. Rebbiň öýüniň[†] baş gözegçileri ol ýerde özüni pygamber[†] edip görkezýän her bir däli adamy kündeläp, demir zynjyra baglasynlar[+]. 27Onda näme üçin size pygamberlik edýän[†] anatotly Ýermeýa çäre görmeýärsiňiz? 28Ol bize ýesirligiň uzaga çekjekdigi, öýler gurup, olarda ýaşamagymyzy, baglar ekip, olaryň miwesini iýmegimizi aýdyp, bu ýere – Babyla habar ýollady ahyryn’“».


29Sepanýa ruhany[†] bu haty Ýermeýa eşitdirip okady. 30Onsoň Ýermeýa Rebbiň şu sözi aýan boldy: 31«Ähli sürgündäkilere[†] habar ýollap, Reb nehelamly Şemagýa hakda şeýle diýýär diý: „Men ony ýollamadyk hem bolsam, Şemagýa size pygamberlik edip[†], ýalana bil bagladýar“[+]. 32Şonuň üçin hem, Reb şeýle diýýär: „Nehelamly Şemagýa Men-Rebbiň garşysyna gepländigi üçin ony we onuň neslini jezalandyraryn. Bu halkyň arasynda onuň neslinden ýekeje kişi hem aman galmaz, Meniň Öz halkyma etjek ýagşylygymy görmez. Muny Reb aýdýandyr“».

#### 30-njy bap


Rebbiň Öz halkyna beren wadasy

1Ýermeýa Rebbiň[†] şu sözi aýan boldy: 2«Ysraýyl[†] Hudaýy Reb şeýle diýýär: „Saňa aýdan ähli sözlerimi bir kitaba ýaz[+]. 3Çünki halkym Ysraýyl bilen Ýahudanyň[†] öňki abadançylygyny dikeltjek günlerim ýetip gelýär. Muny Reb aýdýandyr. Men olary ata-babalaryna beren ýurduma gaýtaryp getirerin, olar hem ol ýeri eýelärler. Muny Reb aýdýandyr“»[+].

4Rebbiň Ysraýyl bilen Ýahuda hakynda aýdan sözleri şulardyr. 5Reb şeýle diýýär:

«Siz: „Biz sag-salamatlyk däl-de, howp hem howsala sesini eşitdik“ diýýäňiz.
6Indi soraň, görüň,
heý, erkegem çaga dograrmy?
Näme üçin çaga dogurýan aýal ýaly
erkekleriň ellerini bilinde görýärin?
Näme üçin hemmäniň ýüzi soluk[+]?
7Wah, bu nähili gorkunç gün,
onuň ýaly gün başga ýokdur.
Bu Ýakup[†] üçin aladaly döwürdir,
emma ol ondan ýene-de gutular»[+].

8-9«Ol gün şeýle bolar, Men seniň boýnuňdaky boýuntyrygyňy döwerin, tanaplaryňy gyraryn. Indi kesekiler seni özlerine gul etmezler. Muňa derek sen öz Hudaýyň Rebbe we Onuň Dawudyň neslinden tagtda oturtjak patyşalaryna hyzmat edersiň». Muny Hökmürowan Reb aýdýandyr[+][+].

10«Gorkma, eý, gulum Ýakup[†],
howatyrlanma, eý, Ysraýyl!
Çünki Men seni uzak ýerlerden,
nesliňi sürgün[†] bolan ýurtdan halas ederin.
Ýakup[†] yzyna dolanyp,
dynçlykda hem asudalykda bolar,
indi ony hiç kim gorkuzmaz.
Muny Reb aýdýandyr[+].
11Men seniň bilendirin,
Men seni halas ederin.
Seni aralaryna dargadan milletlerimiň[†]
baryny ýok etsem-de,
seniň soňuňa çykmaryn.
Saňa adalatly[†] temmi bererin,
emma jezasyz-da galdyrmaryn».
Muny Reb aýdýandyr[+].
12Reb şeýle diýýär:
«Seniň ýaraňy bejerip bolmaz,
derdiň gutulgysyzdyr[+].
13Seniň dawaňy çözüp berjek ýok;
ýaraňa şypa berjek melhem ýok.
14Ähli oýnaşlaryň seni unutdy,
olar seni sorap agtarmaýarlar,
ýazygyňyň çökderdigi sebäpli,
günäleriňiň san-sajaksyzdygy üçin
seni duşman zarbasy bilen urdum,
saňa rehimsizlik bilen jeza berdim.
15Näme ýaraň üçin perýat edýärsiň?
Derdiňe şypa tapylmaz.
Ýazygyňyň çökderdigi zerarly,
günäleriňiň sansyzdygy sebäpli
seni şu güne saldym.
16Emma seni iýenleriň ählisi iýler,
ähli duşmanlaryň sürgün[†] ediler,
seni talanlar talanarlar,
olja alanlar olja bolarlar[+].
17Saňa „Taşlanan“ diýen ady dakyp:
„Bu Sion[†][*], halyny soraýan ýok“ diýdiler.
Emma Men seni ýene-de sagaldaryn,
ýaralaryňa şypa bererin».
Muny Reb aýdýandyr[+].
18Reb şeýle diýýär:
«Ýakubyň[†] çadyrlarynyň abadançylygyny dikelderin,
onuň ýaşaýan mesgenlerine rehim ederin.
Şäher öz depelerinde bina ediler,
berk gala öz ýerinde oturdylar.
19Olardan şükür hem şatlyk sesleri geler.
Men olary köpelderin, olar azalmaz,
olara hormat goýduraryn, olar peselmez[+].
20Çagalary öňküsi ýaly bolar,
jemagaty huzurymda berkarar bolar,
olara sütem edýänleri jezalandyraryn.
21Baştutany olaryň özünden bolar,
hökümdary öz aralaryndan çykar.
Men ony Özüme ýakynlaşdyraryn,
ol hem Maňa ýakynlaşar.
Men çagyrmasam,
ýakynlaşmaga kim milt edip biler?
Muny Reb aýdýandyr.
22Siz Meniň halkym bolarsyňyz,
Men-de siziň Hudaýyňyz bolaryn»[+].
23Ine, Rebbiň gyzgyn gazaby, harasady gopup,
gazaply lowlaýan harasady erbetleriň başyna iner[+]
24Ýüreginiň niýetini amala aşyrýança,
Rebbiň gahar-gazaby ýatyşmaz.
Siz muňa ahyrky günlerde düşünersiňiz[+].

#### 31‑nji bap

1«Şol döwürde Men ähli Ysraýyl[†] tireleriniň Hudaýy bolaryn, olar-da Meniň halkym bolar».

Muny Reb[†] aýdýandyr.

2Reb şeýle diýýär:

«Özlerine rahatlyk gözläp, uzak ýol sökenlerinde,
gylyçdan gutulan halk çölde merhemet tapar».
3Reb uzakdan maňa görnüp, şeýle diýdi:
«Men seni tükeniksiz söýgi bilen söýdüm,
şeýdip, saňa sadyklygymy görkezdim[+].
4Men seni ýene dikelderin,
sen täzeden dikelersiň,
eý, Ysraýyl boý gyzy!
Sen ýene deprekleriňi alyp,
şadyýan tans edýänlere goşularsyň[+].
5Samariýa[†] daglarynda ýene-de
üzüm agaçlaryny ekersiň.
Bag ekenler miwesinden-de iýerler[+].
6Gözegçileriň Efraýym daglarynda:
„Turuň, Hudaýymyz Rebbiň ýanyna,
Siona[†] çykalyň“ –
diýip gygyrjak günleri geler»[+].
7Çünki Reb şeýle diýýär:
«Ýakup[†] üçin begençli aýdym aýdyň,
milletleriň[†] baştutany üçin batly gygyryň.
Jar ediň, öwgüler aýdyp, şeýle diýiň:
„Ýa Reb, halas et halkyňy,
Ysraýylyň aman galanlaryny“.
8Ine, Men olary demirgazyk ýurdundan getirerin,
dünýäniň aňry uçlaryndan ýygnaryn;
olaryň arasynda kör, agsak,
göwreli we çaga dogurýan hem bolar;
olar uly mähelle bolup bu ýere dolanar[+].
9Olar aglaý-aglaý gelerler,
yzlaryna getirenimde doga okarlar.
Olary akar suwlaryň boýy bilen,
taýmazlar ýaly tekiz ýoldan ýörederin.
Çünki Men Ysraýylyň Atasydyryn,
Efraýym-da Meniň nowbaharymdyr[†][+].
10Rebbiň sözüni diňläň, eý, milletler[†],
ony uzakdaky kenarlarda yglan edip diýiň:
„Ysraýyly dargadan Hudaý ony ýygnar,
çopanyň öz sürüsini goraýşy ýaly gorar“[+].
11Çünki Reb Ýakuby[†] halas eýledi,
ony özünden güýçliniň elinden azat etdi[+].
12Olar gelip, Sionyň[†] belent depesinde aýdym aýdarlar,
Rebbiň beren bereketlerine: bugdaýa, şeraba, ýaga,
owlak-guza we gölelere begenip, göwnühoş bolarlar.
Olar suwarylan bag kimin bolarlar, asla solmazlar[+].
13Şonda ýaş gyzlar tans edip bökjekleşerler,
gojalardyr ýaş ýigitler birlikde şatlanarlar.
Çünki Men olaryň ýasyny şatlyga öwrerin,
gaýgylaryna teselli berip, olary şatlandyraryn[+].
14Ruhanylary[†] doýraryn bol iýmitden,
halkym hem doýar näz-nygmatdan».
Muny Reb aýdýandyr.
15Reb şeýle diýýär:
«Ramadan bir ses eşidildi,
agy we ajy perýat sesleri,
Rahel çagalary üçin aglaýar,
teselli berilmegini islemeýär,
çünki indi olar ýok»[+].
16Reb şeýle diýýär:
«Sesiňi agydan, gözleriňi ýaşdan sakla,
çünki çekýän zähmetiňiň öwezi tölener,
çagalaň duşman ýurdundan yzyna geler.
Muny Reb aýdýandyr.
17Seniň geljegiň üçin umyt bardyr,
çagalaň öz dogduk mekanyna dolanar.
Muny Reb aýdýandyr.
18Men Efraýymyň nalaýan sesini eşitdim:
„Men baş öwredilmedik öküz ýalydym.
Sen maňa terbiýe berdiň,
men sapak aldym.
Meni dogry ýola sal, ýola geleýin,
çünki meniň Hudaýym Reb Sensiň[+].
19Ýolumy urduramdan soň puşman eýledim,
akylyma aýlananymda dyzyma urdum.
Ýaşlygymda eden aýyp işlerimden ýaňa
utandym hem ile ryswa boldum“.
20Efraýym Meniň eziz oglum dälmidir?
Ol Meniň hoşal bolan balam dälmidir?
Onuň adyny agzan çagymda,
ony söýgi bilen ýatlaýaryn Men.
Şonuň üçin ýüregim ony küýseýär,
oňa, elbetde, rehim ederin.
Muny Reb aýdýandyr[+].
21Özüň üçin çelgiler goý,
ýol görkezýän sütünler dik,
ýoluňy, ýörän şaýoluňy gowuja anykla.
Yzyňa dolan, eý, Ysraýyl boý gyzy,
öz şäherleriňe tarap öwrül!
22Sen haçana çenli ikirjiňlenip ýörjek,
eý, biwepa gyz?
Reb dünýäde täze zat ýaratdy:
aýal goraýar erkegi»[+].

23Ysraýyl Hudaýy Hökmürowan Reb şeýle diýýär: «Men olara öňki abadançylygyny gaýtaryp berenimde, olar Ýahuda ýurdunda we onuň şäherlerinde ýene-de şu sözleri aýdarlar:

„Reb seni ýalkasyn[†], eý, dogrulyk mekany,
eý, mukaddes dag[†]!“[+]

24Daýhanlar bilen sürülerini bakýan çopanlar Ýahudada we onuň şäherlerinde bile ýaşarlar.

25Argyn jana dynçlyk bererin,
ähli mejalsyzlary doýraryn».

26Şol pursat men oýanyp seretdim welin, ukym şeýle süýji eken.

27Reb şeýle aýdýandyr: «Ysraýylda we Ýahudada ynsanu-haýwany köpeltjek günlerim hökman geler[+]. 28Men olary sogrup taşlamagyň we ýykmagyň, ýer bilen ýegsan edip, ýok etmegiň, üstlerinden betbagtlyk indermegiň çemini nähili aňtan bolsam, gurup, bina etmegi hem şonça aňtaryn. Muny Reb aýdýandyr[+]. 29Şol günler adamlar: „Atalar turşy üzüm iýdiler, ogullaryň dişi gamaşdy“ diýip, mundan beýläk bu nakyly aýtmazlar[+]. 30Ýöne her kim öz ýazygy üçin öler, turşy üzüm iýen her adamyň öz dişi gamaşar»[+].


Täze äht wadasy

31Reb şeýle diýýär: «Ysraýyl we ýahuda[†] halky bilen Meniň täze äht[†] baglaşjak günlerim hökman geler[+]. 32Bu äht Meniň olaryň ata-babalarynyň ellerinden tutup, Müsürden çykaran günüm baglaşan ähtim ýaly däldir. Men olaryň Hojaýyny bolsam-da, olar şol ähtimi bozdular». Muny Reb aýdýandyr[+]. 33Reb şuny aýdýandyr: «Ine, ol günlerden soň, Meniň ysraýyl halky bilen baglaşjak ähtim şudur: Men kanunymy[†] olaryň aňyna salyp, ýüreklerine ýazaryn. Men olaryň Hudaýy bolaryn, olar-da Meniň halkym bolar[+]. 34Mundan beýläk hiç kim öz garyndaşyna ýa-da dost-ýarlaryna: „Rebbi tanaň!“ diýip öwretmez, sebäbi olaryň uludan-kiçä hemmesi Meni tanar. Men olaryň etmişlerini bagyşlaryn, indi günälerini ýatlamaryn». Muny Reb aýdýandyr[+]. 35Gündizine yşyk bolsun diýip, Güni beren, gijesine yşyk bolsun diýip, Aýyň we ýyldyzlaryň kanunlaryny düzen, tolkunlar güwwüldeşer ýaly, deňzi öjükdiren Reb, ady Hökmürowan Reb şeýle diýýär:[+] 36«Eger bu kanunlar Meniň huzurymda ýatyrylsa, onda Ysraýyl nesli-de huzurymda millet bolmakdan ebedilik aýrylar». Muny Reb aýdýandyr[+]. 37Reb şeýle diýýär: «Eger ýokarda gökleri ölçäp bolýan bolsa, aşakda ýeriň binýatlaryny barlap bolýan bolsa, onda eden ähli işleri üçin Men hem bütin Ysraýyl neslini ret ederin». Muny Reb aýdýandyr[+]. 38Reb şuny aýdýandyr: «Hananel diňinden Burç derwezesine çenli Iýerusalim[†] şäheriniň Men-Reb üçin täzeden guruljak günleri hökman geler[+]. 39Bu ýerden ölçeg ýüpi Garep depesine çenli dogry uzalyp gider we Gowa tarap öwrüler. 40Jesetler we küller taşlanan jülgeleriň hemmesi, Kidron deresine çenli bolan ähli ýerler, gündogardaky At derwezesiniň çetine çenli Maňa mukaddes[†] bolar. Şäher indi ýerinden sökülmez, indi hiç haçan ýykylmaz»[+].

#### 32‑nji bap


Ýermeýa ekin meýdanyny satyn alýar

1Ýahuda[†] patyşasy Sidkiýanyň şalygynyň onunjy ýylynda Ýermeýa Rebbiň[†] sözi aýan boldy. Şol ýyl Nebukadnesaryň şalygynyň on sekizinji ýylydy[+]. 2Şol wagt Babyl patyşasynyň goşuny Iýerusalimi[†] gabapdy. Ýermeýa pygamber[†] Ýahuda patyşasynyň köşgündäki garawulhanada tussaglykda saklanýardy[+]. 3Ýahuda patyşasy Sidkiýa ony tussag edip, şeýle diýdi: «Sen näme üçin beýle pygamberlik etdiň[†]? Sen Reb şulary aýdýar diýdiň: „Men bu şäheri Babyl patyşasynyň eline bererin, ol ony basyp alar. 4Ýahuda patyşasy Sidkiýa babyllylaryň elinden gaçyp gutulyp bilmez, gaýtam, ol Babyl patyşasynyň eline tabşyrylar we ony öz gözleri bilen görüp, onuň bilen ýüzbe-ýüz gepleşer. 5Ol Sidkiýany Babyla äkider. Men Sidkiýa bilen Özüm hasaplaşýançam, ol şol ýerde bolar. Babyllylaryň garşysyna söweşseňiz hem ýeňiş gazanmarsyňyz“. Muny Reb aýdýandyr»[+]. 6Ýermeýa özüne Rebbiň şu sözüniň gelendigini aýtdy: 7«Daýyň Şallumyň ogly Hanamel gelip, saňa şeýle diýer: „Meniň Anatotdaky ekin meýdanymy satyn al, sebäbi iň ýakyn garyndaşym bolanyň üçin, ony satyn almaga sen borçlusyň“»[+]. 8Şeýlelikde, Rebbiň sözüne görä daýymyň ogly Hanamel garawulhana, meniň ýanyma gelip: «Benýamin topragynda ýerleşýän Anatot obasyndaky meniň ekin meýdanymy satyn alsana, sebäbi miras[†] hukugy boýunça ony satyn almaga sen borçlusyň. Ony özüň üçin satyn al» diýdi. Şonda men bu sözüň Rebbiňkidigini bildim[+]. 9Onsoň men Anatotdaky ekin meýdanyny daýymyň ogly Hanamelden satyn aldym. Ekin meýdany üçin oňa otuz bäş mysgal[*] kümüş çekip berdim. 10Şaýatlar çagyryp, şertnama ýazyp möhürledim we kümşi terezide çekdim. 11Men kada-kanunlar ýazylan möhürli we açyk nusgaly satuw şertnamasyny aldym. 12Men satuw şertnamasyny daýymyň ogly Hanameliň, oňa gol çeken şaýatlaryň we garawulhanada oturan ähli ýahudalaryň gözleriniň alnynda Mahseýanyň agtygy, Neriýanyň ogly Baruga berdim[+]. 13Olaryň gözleriniň alnynda Baruga tabşyryp, şeýle diýdim: 14«Ysraýyl[†] Hudaýy Hökmürowan Reb şeýle diýýär: „Bu iki şertnamany – möhürlenen satuw şertnamasy bilen açyk şertnamany al-da, uzak wagtlap saklanar ýaly, bir toýun gaba salyp goý“. 15Çünki Ysraýyl Hudaýy Hökmürowan Reb: „Bu ýurtda ýene öýler, ekin meýdanlary we üzüm baglary satyn alnar“ diýýär». 16Satuw şertnamasyny Neriýanyň ogly Baruga berenimden soň, Rebbe dileg edip, şeýle diýdim: 17«Eý, Hökmürowan Reb! Beýik gudratyň we güýjüň bilen ýeri we gögi ýaratdyň. Seniň üçin hiç bir kyn zat ýok[+]. 18Sen müňlerçe ynsanlara sadyk söýgiňi görkezýärsiň, emma atalaryň etmişiniň jezasyny olaryň çagalaryna çekdirýärsiň. Eý, beýik we gudratly Hudaý! Seniň adyň Hökmürowan Rebdir[+]. 19Seniň taglymatyň neneňsi beýik, işleriň nähili gudratly! Gözleriň ynsanlaryň edýän ähli işlerini görýändir. Her kese öz tutan ýoluna görä, işiniň miwesine görä sylaglaýarsyň[+]. 20Sen Müsür ýurdunda alamatlar, mugjyzalar görkezdiň. Bu alamatlary Ysraýylda we tutuş adamzat arasynda hem görkezip, şu güne çenli Özüňe at gazandyň[+]. 21Sen alamatlardyr mugjyzalar bilen, güýç-gudrat we äpet elhençlikleriň güýji bilen Öz halkyň Ysraýyly Müsür ýurdundan çykardyň[+]. 22Ata-babalaryna wada eden bu süýt we bal akýan ýurdy olara berdiň[+]. 23Olar gelip, ony eýelediler, emma Saňa gulak asmadylar. Seniň kanunyňa[†] eýermediler, berjaý etmekleri üçin buýran tabşyryklaryňyň hiç birini ýerine ýetirmediler. Şonuň üçin hem, Sen bu betbagtçylyklaryň ählisini olaryň başyndan inderdiň[+].

24Ine, duşmanlar şäheri ele salmak üçin ýapgytlar gurdular. Gylyç, açlyk we mergi sebäpli şäher öz garşysyna söweşýän babyllylaryň eline berildi. Öz görşüň ýaly, Seniň aýdanlaryň ählisi berjaý boldy[+]. 25Ýa Hökmürowan Reb! Şäher babyllylaryň eline berilse-de, Sen maňa: „Şaýatlaryň gatnaşmagynda ekin meýdanyny kümüş berip, özüňe satyn al“ diýdiň».

26Onsoň Ýermeýa Rebbiň şu sözi aýan boldy:[+] 27«Ine, bütin adamzadyň Hudaýy Reb Mendirin. Meniň üçin kyn zat barmy? 28Şonuň üçin hem Men-Reb şeýle diýýärin: „Men bu şäheri babyllylaryň we Babyl patyşasy Nebukadnesaryň eline bererin, ol ony basyp alar. 29Bu şäheriň garşysyna söweşýän babyllylar gelip, ony otlarlar. Meniň gaharymy getirip, üçeklerinde Bagal[†] butuna[†] hoşboý ysly tütetgiler[†] ýakan we başga hudaýlara içgi sadakalaryny[†] hödürlän halkymyň öýlerini oda ýakarlar[+]. 30Çünki ysraýyl we ýahuda halklary ýaşlygyndan bäri Meniň nazarymda diňe erbet işleri etdiler. Ysraýyl halky elleriniň işi bilen hemişe Meniň gaharymy getirdi. Muny Reb aýdýandyr[+]. 31-32Ýahudanyň we Iýerusalimiň ilaty, olaryň patyşalary, han-begleri, ruhanylary, pygamberleri, ýagny ysraýyl we ýahuda halklarynyň bary diňe pislik edip, Meniň gaharymy getirdi. Bu şäheriň bina edilen gününden tä şu güne çenli Meniň gaharymy getirendigi üçin, ony nazarymdan ýok edip taşlajak[+]. 33Olar Maňa ýüzlerini däl-de, ýeňselerini öwürdiler. Meniň gaýta-gaýta öwredenlerime olar gulak asmadylar, dogry ýola gelmediler. 34Meniň adym dakylan öýde öz nejis zatlaryny goýup, öýümi murdar[†] etdiler[+]. 35Ogul-gyzlaryny Molek[†] hudaýyna ýakma[†] gurbanlyk[†] edip bermek üçin, olar Benhinnom deresinde Bagal butuna seždegähler[†] gurdular. Şeýle nejis işler edip, Ýahudanyň günä gazanmagyny Men buýurmadym, bular ýaly zatlar kelläme-de gelmedi“[+].

36Şonuň üçin hem, siziň „Gylyç, açlyk, mergi bilen Babyl patyşasynyň eline berildi“ diýýän bu şäheriňiz hakda Ysraýyl Hudaýy Reb şeýle diýýär:[+] 37„Men halkymy gahar-gazabym, otly gazabym bilen dargadan ýurtlarymdan ýygnaryn. Olary bu ýere yzlaryna getirerin we howpsuzlykda ýaşadaryn[+]. 38Olar Meniň halkym bolar, Men-de olaryň Hudaýy bolaryn[+]. 39Olar hemişe Menden gorkar ýaly, bir ýürek we bir ýol bererin. Bu olaryň özleri üçin hem, özlerinden soňky çagalary üçin hem ýagşylyk bolar[+]. 40Ýagşylyk etmekden ýüz döndermejekdigime olar bilen ebedi äht[†] baglaşaryn. Menden hiç ýüz öwrüp gitmezlikleri üçin, ýüreklerine Menden gorkmagy salaryn[+]. 41Men olara ýagşylyk etmekden şatlanaryn we hakykatdan hem tutuş janym-tenim bilen olary bu ýurtda ornaşdyraryn“[+].

42Çünki Reb şeýle diýýär: „Bu halkyň başyna şu elhenç betbagtlygy nähili getiren bolsam, olara häzirki söz beren ähli ýagşylyklarymy-da şeýle getirerin[+]. 43Siziň: ‘Babyllylaryň eline berlip, adamsyz we haýwansyz harabalyga öwrülen’ diýýän bu ýurduňyzda ýene-de ekin meýdanlary satyn alnar. 44Benýamin topragynda, Iýerusalimiň[†] töweregindäki ýerlerde, Ýahuda galalarynda, daglyk galalarda, günbatar baýyrlykda we Negep[†] galalarynda ekin meýdanlary kümşe satyn alnyp, şertnamalara gol çekiler, möhürlenip, şaýatlar çagyrylar. Çünki Men olaryň öňki abadançylygyny gaýtaryp bererin“. Muny Reb aýdýandyr»[+].

#### 33‑nji bap


Reb ýurduň öňki abadançylygyny dikelder

1Ýermeýa garawulhanada henizem tussaglykda saklanýarka, oňa ikinji gezek Rebbiň[†] şu sözi aýan boldy:[+] 2«Ýeri ýaradan, oňa şekil berip, berkarar eden, ady Reb Bolan şeýle diýýär: 3„Meni çagyr, saňa jogap bereýin, seniň bilmeýän beýik hem pynhan zatlaryňyň syryny aýdaýyn“[+]. 4Ýapgytlar bilen çozujylardan goranmak üçin ýykylan bu şäheriň öýleridir Ýahudanyň[†] patyşalarynyň köşkleri hakynda Ysraýyl[†] Hudaýy Reb şeýle diýýär:[+] 5„Esgerler babyllylar bilen söweşmäge çykarlar, emma olar öýleri gahar-gazabymda heläk eden ynsanlarymyň jesetlerinden doldurarlar. Şol ynsanlaryň eden ähli erbetlikleri üçin, Men bu şäherden ýüzümi gizledim. 6Emma Men ol şähere ýene saglyk we şypa bererin, olary sagaldaryn, olara abadançylyk we parahatlyk eçilerin[+]. 7Men Ýahudanyň we Ysraýylyň öňki abadançylygyny gaýtaryp bererin, olary öňküsi ýaly edip bina ederin[+].

8Olary Maňa garşy eden ähli
günälerinden saplaryn;
Maňa garşy eden ähli günälerini,
bar eden etmişlerini bagyşlaryn[+].

9Dünýädäki hemme milletler[†] olara etjek ähli ýagşylyklarymy eşiderler. Bu şäher olaryň öňünde Meniň üçin at-abraý, şatlyk, öwgi hem şöhrat[†] bolar. Ähli milletler Iýerusalimiň[†] halkyna eden ýagşylyklarym we eçilen parahatlygym sebäpli gorkup titreşerler“.

10Reb şeýle diýýär: „Siz bu şäher weýran bolup, ynsansyz we haýwansyz çöl bolar diýdiňiz. Emma ilaty galman, ynsansyz we haýwansyz çolaran Ýahuda şäherlerinde, Iýerusalim[†] köçelerinde ýene-de[+] 11şatlykdyr gülki sesi, öýlenýän ýigit bilen gelniň toý sesi, Rebbiň öýüne[†] şükür sadakalaryny[†] getirip, şu aýdymy aýdýanlaryň sesi ýaňlanar:

‘Hökmürowan Rebbe alkyş bolsun!
Çünki Reb ýagşydyr,
sadyk söýgüsi bakydyr!’

Men ýurduň öňki abadançylygyny ozalkysy ýaly gaýtaryp bererin. Muny Reb aýdýandyr“[+].

12Hökmürowan Reb şeýle diýýär: „Ynsansyz we haýwansyz haraba bolup galan bu ýerde, onuň ähli şäherlerinde ýene çopanlaryň öz sürülerini bakjak ýaýlalary bolar. 13Daglyk, günbatar baýyrlyk, Negep[†] we Benýamin galalary bilen Iýerusalimiň[†] töweregindäki ýerlerde we Ýahuda galalarynda çopanlar ýene-de goýun sanarlar. Muny Reb aýdýandyr“.

14Reb şuny aýdýandyr: „Meniň ysraýyl bilen ýahuda halky hakynda beren merhemetli sözümi ýerine ýetirjek günlerim geler. 15Şol günlerde, şol wagtda Men Dawudyň[†] neslinden bir dogruçyl Şaha çykararyn. Ol ýurtda adalaty[†] hem dogruçyllygy berjaý eder[+]. 16Şol günlerde Ýahuda halas bolar, Iýerusalim[†] howpsuz ýaşar. Ony: ‘Reb – biziň Hakperwerimizdir!’ diýip atlandyrarlar“[+].

17Çünki Reb şeýle diýýär: „Dawudyň[†] nesli Ysraýyl tagtynda baky oturar[+]. 18Meniň huzurymda ýakma[†] gurbanlyklaryny[†], galla sadakasyny[†], beýleki gurbanlyklary bermekde lewi ruhanylary[†] hiç wagt kemlik etmez“».

19Ýermeýa Rebbiň şu sözi aýan boldy:[+] 20«Reb şeýle diýýär: „Gündiz bilen gije öz wagtynda bolmaz ýaly, Meniň gije-gündiz baradaky ähtimi[†] bozup bilseňiz, 21onda tagtynda patyşalyk etjek ogly bolmasyn diýip, gulum Dawut[†] bilen we Maňa hyzmat eden lewi ruhanylarym[†] bilen eden ähtimi-de bozup bolar[+]. 22Gulum Dawudyň neslini we Maňa hyzmat edýän lewileri[†] san-sajaksyz asman jisimleri kimin, ölçäp bolmaýan deňziň çägesi kimin köpelderin“»[+].

23Ýermeýa Rebbiň şu sözi aýan boldy: 24«Bu halkyň: „Reb Öz saýlan iki taýpasyny-da ret etdi“ diýip aýdýanyny göreňokmy? Olar indi Meniň halkymy kemsidýärler, ony millet hasap etmeýärler. 25Reb şeýle diýýär: „Gije-gündiz bilen äht[†] baglaşyp, gögüň we ýeriň düzgünlerini Men berkarar etdim[+]. 26Hut şunuň ýaly, Ýakubyň[†] nesli bilen gulum Dawudyň[†] neslini-de ret etmedim. Ybraýymyň[†], Yshagyň[†] we Ýakubyň nesliniň üstünden Dawudyň ogullaryndan birini hökümdarlyk etmek üçin saýladym. Çünki Men olaryň öňki abadançylygyny gaýtaryp bererin we olara rehimdarlyk ederin“»[+].

#### 34‑nji bap


Sidkiýa gelen habar

1Babyl patyşasy Nebukadnesar ähli goşuny, öz golastynda bolan bütin dünýädäki patyşalyklar we halklar bolup, Iýerusalim[†] bilen onuň şäherleriniň garşysyna urşup ýörkäler, Ýermeýa Rebden[†] şu söz geldi:[+] 2«Ysraýyl[†] Hudaýy Reb şeýle diýýär: „Git-de, Ýahuda[†] patyşasy Sidkiýa ýüzlenip, oňa Reb şeýle diýýär diý: ‘Men bu şäheri Babyl patyşasynyň eline bererin, ol ony oda ýakar[+]. 3Sen, Sidkiýa, onuň elinden gaçyp gutulyp bilmersiň, adamlar seni tutup, onuň eline tabşyrarlar. Babyl patyşasyny öz gözleriň bilen görüp, onuň bilen ýüzbe-ýüz gepleşersiň. Soňra Babyla äkidilersiň[+]. 4Ýöne, eý, Ýahuda patyşasy Sidkiýa, Rebbiň sözüni eşit! Reb seniň gylyçdan ölmejikdigiňi aýdýar. 5Sen sag-salamatlykda ölersiň. Senden öň patyşa bolan ata-babalaryň üçin hoşboý ysly tütetgiler[†] ýakyşlary ýaly, seniň üçin-de muny ýakarlar we saňa: ‘Waý, aga!’ diýip aglaşarlar. Çünki muny Men – Reb aýdýandyryn’“»[+].

6Şeýdip, Ýermeýa pygamber[†] bu sözleriň baryny Iýerusalimde[†] Ýahuda patyşasy Sidkiýa ýetirdi. 7Şol wagt Babyl patyşasynyň goşuny Iýerusalimiň garşysyna we Ýahudanyň entek ele salynmadyk galalarynyň: Lakyşyň we Azekanyň garşysyna urşup ýördi. Ýahudanyň berk galalaryndan diňe şular galypdy[+].


Gullar aldanylýar

8Sidkiýa patyşa Iýerusalimdäki[†] ähli halk bilen äht[†] baglaşyp, gullara azatlyk yglan edeninden soň, Ýermeýa Rebbiň şu sözi aýan boldy. 9Bu ähte görä her kim öz ýewreý[†] guluny we gyrnagyny azat etmelidi, olaryň hiç biri başga bir ýahudylyny[†] gul etmeli däldi[+]. 10Ähli ýolbaşçylar bilen tutuş halk bu ähte gulak asdylar. Her kim öz guluny we gyrnagyny azat etmek, mundan beýläk olary gul etmezlik ähti boýunça hereket etdiler. Olar muňa boýun bolup, olary azatlyga goýberdiler. 11Emma soňra sözlerinden dänip, azat eden gullaryny we gyrnaklaryny yzlaryna getirdiler, olary ýene-de zor bilen gul we gyrnak etdiler.

12Şonda Ýermeýa Rebbiň sözi gelip, 13Ysraýyl Hudaýy Reb şeýle diýýär diýdi: «Men ata-babalaryňyzy Müsür ýurdundan, ýagny gul bolup ýaşan ýurdundan çykaran günüm olar bilen äht[†] baglaşyp, şeýle diýipdim:[+] 14„Özlerini gul edip satyp, size alty ýyl gulluk eden ýewreý[†] doganyňyzy ýedinji ýylda azatlyga goýberiň“. Ýöne siziň ata-babalaryňyz Meni diňlemediler, gulak asmadylar[+]. 15Indi bolsa siz toba edip, Meniň nazarymda dogry işleri etdiňiz. Her biriňiz öz ýewreý doganyňyzyň azatlygyny yglan etdiňiz. Huzurymda, adym dakylan öýde bu barada äht baglaşdyňyz. 16Emma soňra sözüňizden dänip, Meniň adyma ysnat getirdiňiz. Öz islän ýerlerine giden guldur gyrnagy ähliňiz yzyna getirdiňiz, olary ýene-de zor bilen gul we gyrnak edindiňiz. 17Şonuň üçin hem, Reb şeýle diýýär: „Gul bolan öz garyndaşlaryňyzy, dost-ýarlaryňyzy boşatmak barada siz Maňa gulak asmadyňyz. Indi Men-de sizi gylyç, mergi, açlyk belalaryndan goramakdan boş. Sizi dünýäniň ähli patyşalyklary üçin howpa döndererin. Muny Reb aýdýandyr[+]. 18Äht baglaşylanda göläni ikä bölüp, onuň bölekleriniň arasyndan geçýärler. Men hem ähtimi bozup, huzurymda baglaşylan ähtiň şertlerini berjaý etmedikleri edil şol göle kimin ikä bölerin. 19Göläniň bölekleriniň arasyndan geçen Ýahuda[†] bilen Iýerusalim[†] ýolbaşçylaryny, köşk emeldarlaryny, ruhanylary[†] we ýurduň tutuş halkyny 20janlarynyň kastyna çykan duşmanlarynyň eline bererin. Olaryň jesetleri guşlara we ýyrtyjy haýwanlara şam bolar[+]. 21Ýahuda patyşasy Sidkiýany öz emeldarlary bilen birlikde janlarynyň kastyna çykan duşmanlarynyň eline, sizden häzirlikçe yza çekilen Babyl patyşasynyň goşunynyň eline bererin[+]. 22Men buýruk berip, babyllylary bu şähere gaýtaryp getirerin. Olar şähere garşy hüjüm edip, ony basyp alarlar we oda ýakarlar. Men Ýahuda şäherlerini ilatsyz harabaçylyga öwrerin“. Muny Reb aýdýandyr»[+].

#### 35‑nji bap


Rekaplaryň göreldesi

1Ýahuda[†] patyşasy Ýoşyýanyň ogly Ýehoýakymyň döwründe Ýermeýa Rebbiň[†] şu sözi aýan boldy:[+] 2«Rekabyň kowumlarynyň ýanyna gidip, olar bilen gepleş we olary Rebbiň öýüniň[†] otaglarynyň birine getir-de, şerap içir»[+]. 3Onsoň men Habasynýanyň agtygy, Ýermeýanyň ogly Ýagazanýany, onuň doganlaryny, ogullaryny we Rekabyň ähli kowumlaryny alyp, 4olary Hudaýyň adamy bolan Ýygdalýanyň ogly Hananyň ogullarynyň Rebbiň öýündäki otagyna getirdim. Bu otag ýolbaşçylaryň otagynyň gapdalynda, gapy sakçysy Şallumyň ogly Magaseýanyň otagynyň ýokarsyndady. 5Onsoň men Rekabyň kowumlarynyň öňünde şerapdan doly küýzeler bilen käseler goýup, olara: «Şerap içiň» diýdim. 6Emma olar şeýle jogap berdiler: «Ýok, biz içjek däl, çünki atamyz Rekabyň ogly Ýonadap bize şeýle buýruk berdi: „Siziň özüňiz-de, çagalaryňyz-da hiç wagt şerap içmeli dälsiňiz[+]. 7Özüňiz üçin öý gurmaň, ekin ekmäň, üzüm agaçlaryny oturtmaň, bu zatlary edinmäň. Eýsem bütin ömrüňize çadyrlarda ýaşaň. Şonda gelmişek bolup ýaşaýan ýurduňyzda uzak ömür sürersiňiz“. 8Biz atamyz Rekabyň ogly Ýonadabyň özümize tabşyran ähli buýruklaryny ýerine ýetirdik. Biziň özümiz-de, aýallarymyz-da, ogul-gyzlarymyz-da hiç wagt şerap içmedik. 9Içinde ýaşar ýaly öýler gurmadyk, baglar, üzümçilikler, ekinler ekmedik. 10Biz çadyrlarda ýaşadyk. Atamyz Ýonadaba gulak asyp, özümize tabşyran ähli buýruklaryny ýerine ýetirdik. 11Emma Babyl patyşasy Nebukadnesar bu ýurda hüjüm edende, biz: „Geliň, babyllylaryň we siriýalylaryň goşunyndan gaçyp, Iýerusalime[†] gideliň“ diýdik. Şonuň üçin hem biz Iýerusalimde ýaşap ýörüs»[+].

12Onsoň Ýermeýa Rebbiň sözi gelip, 13Ysraýyl[†] Hudaýy Hökmürowan Reb şeýle diýýär diýdi: «Git-de, ýahuda halky bilen Iýerusalimiň[†] ilatyna şeýle diý: „Siz Meniň sözlerimi diňläp, hiç bir sapak aljak dälmisiňiz? Muny Reb aýdýandyr. 14Rekabyň ogly Ýonadabyň öz nesillerine şerap içmäň diýen tabşyrygy berjaý edilýär. Olar tä şu güne çenli şerap içmän, ata-babalarynyň tabşyrygyna gulak asýarlar. Men bolsam size irginsiz aýtdym, emma Meni diňlemediňiz. 15Men siziň ýanyňyza yzly-yzyna gullarym bolan pygamberlerimiň[†] ählisini iberip: ‘Indi her biriňiz pis ýollaryňyzdan dönüp, ýagşylyk ediň, başga hudaýlara gulluk etmek üçin olaryň yzyna düşmäň, şonda siz özüňize hem ata-babalaryňyza beren ýurdumda ýaşarsyňyz’ diýdim. Emma siz Meni diňlemediňiz, Maňa gulak asmadyňyz[+]. 16Rekabyň ogly Ýonadabyň nesilleri öz ata-babalarynyň beren tabşyrygyny berjaý etdiler, emma bu halk Meni diňlemedi“. 17Şonuň üçin hem, Ysraýyl Hudaýy Hökmürowan Reb şeýle diýýär: „Men Öz aýdan ähli bela-beterlerimi Ýahuda bilen Iýerusalimde ýaşaýan her bir adamyň başyndan indererin. Çünki Men olara aýtdym, ýöne olar diňlemediler, olary çagyrdym, ýöne jogap bermediler“»[+].

18Ýermeýa Rekabyň kowumlaryna Ysraýyl Hudaýy Hökmürowan Reb şeýle diýýär diýdi: «Siz ataňyz Ýonadabyň buýrugyna gulak asdyňyz, onuň ähli tabşyryklaryny berjaý etdiňiz, size buýran ähli zatlaryny ýerine ýetirdiňiz. 19Munuň üçin Ysraýyl Hudaýy Hökmürowan Reb şeýle diýýär: „Rekabyň ogly Ýonadabyň neslinden Meniň huzurymda hyzmat etjek adamlaryň sany hiç wagt kemelmez“».

#### 36-njy bap


Baruk kagyza ýazylan sözleri ybadathanada okaýar

1Ýahuda[†] patyşasy Ýoşyýanyň ogly Ýehoýakymyň şalygynyň dördünji ýylynda Ýermeýa Rebbiň[†] şu sözi aýan boldy:[+] 2«Özüňe düýrlenen kagyz al-da, Ýoşyýanyň döwründe seniň bilen gepleşen günümden tä şu güne çenli Ysraýyl[†], Ýahuda we ähli milletler[†] hakynda saňa aýdanlarymyň baryny ýaz[+]. 3Belki, ýahuda halky başyndan indermegi niýet eden ähli bela-beterlerim hakynda eşidende, öz ýaman ýolundan döner, Men-de olaryň etmişlerini we günälerini bagyşlaryn»[+].

4Onsoň Ýermeýa Neriýanyň ogly Barugy çagyrdy. Baruk hem Rebbiň Ýermeýa aýdan ähli sözlerini onuň dilinden bir kagyza ýazdy[+]. 5Ýermeýa Baruga şeýle buýruk berdi: «Maňa Rebbiň öýüne[†] barmak gadagan. 6Ýöne sen git-de, meniň dilimden ýazyp alan Rebbiň sözlerini agyz bekleme[†] güni Rebbiň öýünde halka okap ber. Ony Ýahuda şäherlerinden gelen ähli halka eşitdirip okap ber. 7Belki, olar Hudaýyň huzurynda ýalbararlar we öz ýaman ýolundan dönerler. Çünki Rebbiň bu halkyň garşysyna aýdan sözi gahar-gazapdan doludyr». 8Rebbiň öýünde Neriýanyň ogly Baruk düýrlenen golýazmadan Rebbiň sözlerini okady. Ol Ýermeýa pygamberiň[†] tabşyran ähli zadyny berjaý etdi.

9Ýahuda patyşasy Ýoşyýanyň ogly Ýehoýakymyň şalygynyň bäşinji ýylynyň dokuzynjy aýynda Iýerusalim[†] bilen Ýahuda şäherlerinden gelen ähli halk Rebbiň öýünde[†] agyz beklemegi[†] yglan etdi[+]. 10Şonda Baruk ýokarky howluda, Rebbiň öýüniň Täze derwezesiniň girelgesinde ýerleşýän Şapanyň ogly kätip Gemarýanyň otagynda Ýermeýanyň sözlerini ähli halka eşitdirip okady[+].

11Şapanyň agtygy, Gemarýanyň ogly Mikaýa düýrlenen golýazmadan okalan Rebbiň sözlerini eşidende, 12patyşanyň köşgündäki kätibiň otagyna gitdi. Ähli ýolbaşçylar, Elişama kätip, Şemagýanyň ogly Delaýa, Akboryň ogly Elnatan, Şapanyň ogly Gemarýa we Hananýanyň ogly Sidkiýa hem-de ähli köşk emeldarlary ol ýerde otyrdylar[+]. 13Barugyň golýazmadan halka okap beren ähli sözlerini Mikaýa olara aýdyp berdi. 14Onsoň ähli köşk emeldarlary: «Halka okalyp berlen golýazmany al-da, ýanymyza gel» diýip, Kuşynyň çowlugy, Şelemýanyň agtygy, Netanýanyň ogly Ýegudyny Barugyň ýanyna ýolladylar. Neriýanyň ogly Baruk-da golýazmany alyp, olaryň ýanyna geldi. 15Olar oňa: «Indi otur-da, ony bize okap ber» diýdiler. Şeýlelikde, Baruk ony olara okap berdi. 16Olar bu sözleri eşidenlerinde, gorkudan ýaňa biri-birlerine bakyşyp, Baruga: «Biz bu sözleriň ählisini hökman patyşa aýdarys» diýdiler. 17Onsoň olar Barukdan: «Indi bize aýt, sen bu sözleri nädip ýazdyň? Ýermeýanyň öz dilindenmi?» diýip soradylar. 18Baruk: «Ol bu sözleriň baryny maňa dilden aýtdy, men hem syýa bilen kagyza geçirdim» diýip jogap berdi. 19Onsoň köşk emeldarlary Baruga: «Gidiň-de, Ýermeýa ikiňizem gizleniň, nirededigiňizi hiç kim bilmesin» diýdiler. 20Olar golýazmany kätip Elişamanyň otagynda goýdular, özleri bolsa, köşkdäki patyşanyň ýanyna gidip, ähli sözleri oňa ýetirdiler. 21Patyşa golýazmany getirmäge Ýegudyny iberdi. Ol hem ony kätip Elişamanyň otagyndan alyp geldi. Soňra Ýegudy ony patyşa we onuň huzuryndaky emeldarlara eşitdirip okady.


Ýehoýakym patyşa golýazmany oda ýakýar

22Dokuzynjy aýdy[*], patyşa gyş köşgünde otyrdy. Öňündäki ojakda bolsa, ot ýanyp durdy[+]. 23Ýegudy her parçany okanda, patyşa kätibiň pyçagy bilen düýrlenen golýazmanyň şol bölegini kesip, ýanyp duran ojaga taşlaýardy, ol golýazmanyň hemmesini otda ýakyp bolýança, şeýle etdi. 24Ýöne bu sözleriň hemmesini eşiden patyşadyr onuň ähli hyzmatkärleri gorkmadylar, eginbaşlarynam ýyrtmadylar[+]. 25Elnatan, Delaýa we Gemarýa patyşadan golýazmany ýakmazlygyny ýalbaryp haýyş etseler-de, patyşa olara gulak asmady. 26Patyşa Ýerahmeýel şazada, Azryýeliň ogly Seraýa we Abdeýeliň ogly Şelemýa dagy Baruk kätibi we Ýermeýa pygamberi[†] tussag etmegi buýurdy. Emma Reb olary gizläpdi[+].

27Barugyň Ýermeýanyň dilinden ýazyp alan kagyzyny patyşa ýakanyndan soň, Ýermeýa Rebbiň şu sözi aýan boldy: 28«Başga bir düýrlenen kagyz al-da, Ýahuda[†] patyşasy Ýehoýakymyň ýakan golýazmasyndaky sözleriň ählisini oňa ýaz. 29Ýahuda patyşasy Ýehoýakyma bolsa, Reb şeýle diýýär diý: „Sen golýazmany ýakdyň. Babyl patyşasynyň gelip, bu ýurdy weýran etjekdigi, ondan ynsany-da, haýwany-da ýok edip taşlajakdygy hakynda näme üçin bu kagyzda ýazdyň diýip, Ýermeýadan soradyň?“[+]. 30Munuň üçin Reb Ýahuda patyşasy Ýehoýakym barada şeýle diýýär: „Onuň neslinden hiç kim Dawut[†] tagtynda oturmaz. Jesedi gündiziň yssysyna, gijäniň aýazyna taşlanar[+]. 31Etmişleri üçin onuň özüni, neslini we hyzmatkärlerini jezalandyraryn. Olar hakda aýdan ähli bela-beterlerimi olaryň özleriniň, Iýerusalim[†] ilaty bilen ýahuda halkynyň başyndan indererin, sebäbi olar Maňa gulak asmadylar“». 32Onsoň Ýermeýa başga bir düýrlenen kagyzy Neriýanyň ogly Baruk kätibe berdi. Baruk hem Ýahuda patyşasy Ýehoýakymyň oda ýakan kagyzynyň ähli sözlerini Ýermeýanyň dilinden oňa ýazdy. Bu düýrlenen kagyza başga-da köp pygamberlik sözleri ýazyldy.

#### 37‑nji bap


Ýermeýa bilen Sidkiýa patyşa

1Babyl patyşasy Nebukadnesar Ýoşyýanyň ogly Sidkiýany Ýehoýakymyň ogly Ýehoýakynyň ornuna Ýahuda[†] ýurduna patyşa edip belledi[+]. 2Emma ne onuň özi, ne hyzmatkärleri, ne-de ýurduň halky Rebbiň[†] Ýermeýa pygamberiň[†] üsti bilen aýdan sözlerine gulak asdylar[+]. 3Sidkiýa patyşa Şelemýanyň ogly Ýehukalyny we Magaseýanyň ogly Sepanýa ruhanyny[†] şeýle habar bilen Ýermeýa pygamberiň ýanyna iberdi: «Biziň üçin Hudaýymyz Rebbe ýalbarsana!»[+] 4Ýermeýa heniz tussag edilmändi, ol halkyň arasyna arkaýyn çykýardy[+]. 5Şol arada faraonyň[†] goşuny Müsürden çykypdy. Iýerusalimiň[†] daşyny gaban babyllylar olar hakdaky habary eşidip, Iýerusalimden çekilipdiler[+].

6Şonda Ýermeýa pygambere[†] Rebbiň şu sözi aýan boldy:[+] 7«Menden medet soramak üçin sizi Meniň ýanyma iberen Ýahuda patyşasyna Ysraýyl[†] Hudaýy Reb şeýle diýýär diýiň: „Ine, size ýardam bermek üçin, Müsürden çykan faraonyň[†] goşuny öz ýurduna Müsüre dolanar. 8Babyllylar bolsa ýene gelip, bu şähere çozarlar we ony eýeläp ýakarlar“[+]. 9Reb şeýle diýýär: „‘Babyllylar hökman üstümizden aýrylyp gider’ diýip, özüňizi aldamaň; olar gitmezler! 10Özüňize garşy söweşýän babyllylaryň tutuş goşunyny derbi-dagyn etseňiz-de, aralarynda diňe ýaraly adamlar galsa-da, olar ýene öz çadyrlarynda aýaga galyp, bu şäheri ýakarlar“».


Ýermeýa tussag edilýär

11Faraonyň[†] goşuny zerarly babyllylaryň goşuny Iýerusalimden[†] yza çekilende, 12Ýermeýa benýamin topragyna baryp, halkyň arasynda öz paýyna düşen mülküni almak üçin Iýerusalimden gitmek isledi. 13Ol Benýamin derwezesine ýetende, Hananýanyň agtygy, Şelemýanyň ogly Ýiriýaý atly baş gözegçi Ýermeýa pygambere[†]: «Sen babyllylaryň tarapyna geçjek bolýarsyň» diýip, ony tussag etdi[+]. 14Ýermeýa bolsa: «Ýalan! Men babyllylaryň tarapyna geçjek bolamok» diýdi. Ýöne Ýiriýaý oňa gulak asmady we Ýermeýany tussag edip, ýolbaşçylaryň ýanyna getirdi. 15Ýermeýa gaharlary gelen ýolbaşçylar, ony ýenjip, tussaghana taşladylar. Bu zyndan öň Ýonatan kätibiň öýüdi[+]. 16Ýermeýany zyndandaky çukura gabadylar, ol ençeme günläp, ol ýerde galdy.

17Onsoň Sidkiýa patyşa adam ýollap, Ýermeýany öz köşgüne getirtdi. Patyşa gizlinlikde ondan: «Rebden, heý, söz barmy?» diýip sorady. Ýermeýa-da: «Hawa, bar. Sen Babyl patyşasynyň eline tabşyrylarsyň» diýdi[+]. 18Ýermeýa ýene-de Sidkiýa patyşa şeýle diýdi: «Meni tussaghana salar ýaly, men saňa, hyzmatkärleriňdir bu halka garşy näme günä etdim? 19„Babyl patyşasy siziň üstüňize, bu ýurduň üstüne çozmaz“ diýip, size welilik eden pygamberleriňiz[†] hany nirede[+]? 20Indi maňa gulak goý, eý, jenabym patyşa! Bu haýyşymy berjaý etmegiňi towakga edýärin, meni gaýdyp Ýonatan kätibiň öýüne iberme, ol ýerde ölmäýin». 21Onsoň Sidkiýa patyşa Ýermeýany garawulhanada gabap saklamaklaryny buýurdy. Şäherde çörek bütinleý gutarýança, her gün oňa çörekçileriň köçesinden bir çörek getirip bermeklerini buýurdy. Şeýdip, Ýermeýa garawulhanada galdy[+].

#### 38‑nji bap


Ýermeýa gurruk guýa taşlanýar

1Mattanyň ogly Şepatýa, Paşhuryň ogly Gedalýa, Şelemýanyň ogly Ýehukal we Malkyýanyň ogly Paşhur Ýermeýanyň ähli halka aýdan bu sözlerini eşitdiler:[+] 2«Reb[†] şeýle diýýär: „Bu şäherde galan adam gylyçdan, açlykdan we mergiden öler, emma babyllylaryň tarapyna geçen adam diri galar, öz janyny gutaryp aman galar“[+]. 3Reb şeýle diýýär: „Bu şäher, elbetde, Babyl patyşasynyň goşunynyň eline berler, ol ony basyp alar“»[+]. 4Munuň üçin ýolbaşçylar patyşa şeýle diýdiler: «Bu adam öldürilsin, sebäbi ol şeýle sözleri aýdyp, bu şäherde aman galan urşujylar bilen ähli halky ruhdan düşürýär. Çünki bu adam bu halka ýagşylyk däl-de, ýamanlyk isleýär»[+]. 5Sidkiýa patyşa: «Ine, ol siziň eliňizde, patyşa size garşy hiç bir zat edip bilmez» diýdi[+]. 6Onsoň Ýermeýany tutup, patyşanyň ogly Malkyýanyň gurruk guýusyna taşladylar, ol guýy garawullaryň howlusynda ýerleşýärdi. Ony tanap bilen aşak salladylar. Guýuda suw ýokdy, diňe läbik bardy. Ýermeýa läbige batdy[+]. 7Patyşanyň efiopiýaly köşk emeldary Ebetmelek Ýermeýanyň guýa taşlananyny eşitdi. Şol wagt patyşa Benýamin derwezesinde otyrdy[+]. 8Ebetmelek patyşanyň köşgünden çykyp, patyşa ýüzlenip: 9«Eý, jenabym patyşa! Bu adamlar Ýermeýa pygamberi[†] gurruk guýa taşlap pislik etdiler. Ol açlykdan öler, sebäbi indi şäherde çörek ýok» diýdi[+]. 10Onsoň patyşa efiopiýaly Ebetmelege: «Ýanyňa otuz adam al-da, Ýermeýa pygamber ölmänkä, ony guýudan çykar» diýip buýruk berdi. 11Şeýlelikde, Ebetmelek adamlary ýanyna alyp, patyşanyň köşgündäki ýerzemine girdi we ol ýerden ýyrtyk eginbaşlary, köne-söne esgileri aldy. Olary tanap bilen guýynyň içine – Ýermeýa sallady. 12Efiopiýaly Ebetmelek Ýermeýa: «Indi ýyrtyk eginbaşlar bilen esgileri goltugyňyň aşagyna goý-da, tanapy geçir» diýdi. Ýermeýa-da aýdylyşy ýaly etdi. 13Şeýdip, Ýermeýany tanap bilen çekip, guýudan çykardylar. Ýermeýa garawulhanada galdy.


Sidkiýa patyşa Ýermeýadan ýene maslahat soraýar

14Onsoň Sidkiýa patyşa adam iberip, Ýermeýa pygamberi[†] Rebbiň öýüniň[†] üçünji girelgesine getirtdi. Patyşa Ýermeýa: «Men senden bir zat sorajak, ýöne menden hiç zady gizleme» diýdi. 15Ýermeýa Sidkiýa: «Eger saňa aýtsam, meni öldürersiň. Eger-de saňa maslahat bersem, meni diňlemersiň» diýdi. 16Sidkiýa patyşa gizlinlikde ant içip, Ýermeýa: «Bize bu jany beren diri Rebden ant içýärin, seni öldürmerin we janyňyň kastyna çykanlaryň eline seni bermerin» diýdi. 17Onsoň Ýermeýa Sidkiýa şeýle diýdi: «Ysraýyl[†] Hudaýy Hökmürowan Reb şeýle diýýär: „Eger Babyl patyşasynyň ýolbaşçylarynyň ýanyna barsaň, janyň diri galar we bu şäher oda ýakylmaz, öý-içeriň bilen bile diri galarsyň[+]. 18Emma Babyl patyşasynyň ýolbaşçylarynyň ýanyna barmasaň, bu şäher babyllylaryň eline berler. Olar ony ýakarlar, sen-de olaryň elinden gaçyp gutulmarsyň“»[+]. 19Sidkiýa patyşa Ýermeýa: «Men babyllylaryň tarapyna geçen ýahudalaryň[†] eline berlerin, olar maňa azar bererler diýip gorkýaryn» diýdi[+]. 20Ýermeýa şeýle diýdi: «Eline bermezler. Özüňe aýdan zatlarym babatda sen Rebbe gulak goý ahyry. Şonda özüň üçin ýagşy bolar, diri galarsyň[+]. 21Emma boýun egmeseň, Reb maňa şuny görkezdi: 22Ine, Ýahuda patyşasynyň köşgünde galan ähli aýallar Babyl patyşasynyň ýolbaşçylaryna getiriler. Ol aýallar saňa:

„Ynamdar dostlaň seni aldawa saldy,
olar seni ýeňlişe sezewar etdi;
batga batdy seniň aýaklaryň,
ynamdarlaň senden gaçyp gitdi“[+].

23Seniň ähli aýallaryň bilen ogullaryňy babyllylaryň eline bererler. Sen olaryň elinden gaçyp gutulmarsyň, Babyl patyşasynyň eline düşersiň. Bu şäher bolsa oda ýakylar»[+].

24Onsoň Sidkiýa Ýermeýa şeýle diýdi: «Bu gürrüňimizi hiç kim bilmesin, ýogsam ölersiň. 25Eger ýolbaşçylar meniň seniň bilen gepleşendigimi eşidip, ýanyňa gelip: „Patyşa bilen araňyzda näme gürrüň bolan bolsa, hiç zady ýaşyrman bize aýdyp ber, ýogsam seniň ýoguňa ýanarys“ diýseler, 26olara: „Meni yzyma Ýonatanyň öýüne iberme, ýogsam men ol ýerde ölerin diýip patyşa ýalbardym“ diýip aýt»[+]. 27Onsoň ähli ýolbaşçylar Ýermeýanyň ýanyna gelip, ony sorag etdiler. Ol hem patyşanyň buýran sözlerine görä jogap berdi. Edilen gürrüň bilinmän galansoň, olar oňa hiç zat diýmediler. 28Ýermeýa Iýerusalimiň[†] basylyp alnan gününe çenli garawulhanada galdy.

#### 39-njy bap

1[•]Iýerusalim[†] basylyp alnanda, Ýermeýa heniz-de şol ýerdedi.


Iýerusalimiň synmagy

Ýahuda[†] patyşasy Sidkiýanyň şalygynyň dokuzynjy ýylynyň onunjy aýynda Babyl patyşasy Nebukadnesar ähli goşuny bilen Iýerusalimiň[†] üstüne ýöriş edip, onuň daşyny gabady[+]. 2Sidkiýanyň şalygynyň on birinji ýylynyň dördünji aýynyň dokuzy güni şäheriň diwary böwsüldi[+]. 3Babyl patyşasynyň ähli ýolbaşçylary içerik girip, Ortaky derwezede oturdylar. Olar: samgarly Nergal Şareser, köşk emeldary Nebosarsekim, baş geňeşçi Nergal Şareser we patyşanyň ähli beýleki ýolbaşçylarydy. 4Ýahuda patyşasy Sidkiýa we onuň ähli esgerleri diýerler görenlerinde, gije patyşanyň bagynyň ýolundan, iki diwaryň arasyndaky derwezeden çykyp, Araba düzlügine tarap gaçyp gitdiler. 5Emma babyllylaryň goşuny olaryň yzyndan kowdy we Ýeriho düzlüginde yzlaryndan ýetip, Sidkiýany tutdy. Onsoň babyllylar ony tutup, Hamat ýurdunyň Ribla galasynda bolan Babyl patyşasy Nebukadnesaryň ýanyna getirdiler, ol hem Sidkiýa barada höküm çykardy[+]. 6Babyl patyşasy Riblada Sidkiýanyň ogullaryny öz gözüniň alnynda öldürtdi. Şeýle-de, ol Ýahudanyň ähli ýolbaşçylaryny öldürtdi. 7Ol Sidkiýanyň gözlerini oýdurdy, ony zynjyr bilen daňyp, Babyla alyp gitdi[+]. 8Babyllylar patyşanyň köşgüni, halkyň öýlerini ýakdylar we Iýerusalimiň diwarlaryny ýykdylar[+]. 9Janpenalaryň baştutany Nebuzaradon halkyň şäherde aman galanlarynyň, Babyl patyşasynyň tarapyna geçen gaçgaklar bilen beýleki galan ilatyň baryny ýesir edip äkitdi[+]. 10Emma janpenalaryň baştutany şol wagt ýurtdaky hiç bir emlägi bolmadyk garyp-gasarlara üzüm baglary bilen ekin meýdanlaryny berdi.

11Babyl patyşasy Nebukadnesar janpenalaryň baştutany Nebuzaradona Ýermeýa barada şeýle buýruk berdi: 12«Ony al-da, oňa gowuja göz-gulak bol, hiç bir zeper ýetirme, näme sorasa, şony et». 13Janpenalaryň baştutany Nebuzaradon, köşk emeldary Nebuşazban, baş geňeşçi Nergal Şareser we Babyl patyşasynyň ähli beýleki ýolbaşçylary 14adam ýollap, Ýermeýany garawulhanadan getirtdiler. Olar Şapanyň agtygy, Ahykamyň ogly Gedalýa ony öýüne äkitmegi tabşyrdylar. Şeýdip, Ýermeýa öz halkynyň arasynda galdy[+].

15Garawulhanada tussaglykdaka, Ýermeýa Rebbiň[†] şu sözi aýan boldy:[+] 16«Git-de, efiopiýaly Ebetmelege Ysraýyl[†] Hudaýy Hökmürowan Reb şeýle diýýär diý: „Men bu şähere garşy aýdan sözlerimi ýagşylyk bilen däl-de, ýamanlyk üsti bilen amala aşyraryn. Bular şol gün seniň gözleriňiň alnynda amala aşar[+]. 17Emma ol gün Men seni halas ederin, muny Men – Reb aýdýandyryn. Sen gorkup ýören adamlaryňyň eline düşmersiň[+]. 18Men seni hökman halas ederin. Sen gylyçdan ölmersiň, Maňa bil baglandygyň üçin, sen öz janyňy gutaryp aman galarsyň“. Muny Reb aýdýandyr»[+].

#### 40-njy bap


Ýermeýa ikinji gezek boşadylýar

1Babyla sürgün[†] edilen ähli Iýerusalim[†] we Ýahuda[†] ýesirleri bilen birlikde Ýermeýa hem zynjyr bilen baglanyp, Rama äkidildi. Ol ýerde janpenalaryň baştutany Nebuzaradon Ýermeýany tanap, ony boşatdy. Soňra Ýermeýa Rebbiň[†] sözi aýan boldy[+]. 2Janpenalaryň baştutany Ýermeýany ýanyna çagyryp, oňa şeýle diýdi: «Bu ýurduň üstünden betbagtlyk inderjekdigi hakynda Hudaýyň Reb aýdypdy[+]. 3Ine, ony inderip, aýdyşy ýaly hem etdi. Bu zatlaryň bary Rebbe garşy günä edendigiňiz we Oňa gulak asmandygyňyz üçin siziň başyňyzdan indi[+]. 4Indi men seni elleriňi zynjyrdan boşadaýyn. Eger meniň bilen Babyla gitmek isleseň, ýör, gideli, men saňa göz-gulak bolaryn. Emma meniň bilen Babyla gitmek islemeseň, onda gal. Ine, öňüňde tutuş ýurt ýatyr! Nirä gitmek gözüňe hoş ýaksa we dogry bolsa, şoňa git». 5Ýermeýa entek jogap gaýtarmanka, ol ýene sözüni dowam etdi: «Babyl patyşasy tarapyndan Ýahuda şäherlerine häkim goýlan Şapanyň agtygy, Ahykamyň ogly Gedalýanyň ýanyna git-de, onuň bilen bile halkyň arasynda ýaşaber ýa-da nirä gitmegi dogry hasaplasaň, şoňa-da git». Şeýlelikde, janpenalaryň baştutany oňa azyk-owkat we peşgeşler berip, ony ýola saldy[+]. 6Onsoň Ýermeýa Mispadaky Ahykamyň ogly Gedalýanyň ýanyna gitdi. Mispa baryp, onuň bilen birlikde ýurtda galan halkyň arasynda ýaşady[+].


Ýahudanyň häkimi Gedalýa


(2 Patyşalar 25:23-24)

7[•]Söweş meýdanyndaky ähli goşun serkerdeleri bilen olaryň adamlary Babyl patyşasynyň Ahykamyň ogly Gedalýany häkim edip belländigi we Babyla sürgün[†] edilmedik garyp erkekleri, aýallary, çagalary oňa tabşyrandygy barada eşitdiler[+]. 8Netanýanyň ogly Ysmaýyl[†], Kareýanyň ogullary Ýohanan hem Ýonatan, netopaly Tanhumetiň ogly Seraýa we magakatlynyň ogly Ýazanýa dagy öz goşunlary bilen Mispadaky Gedalýanyň ýanyna geldiler[+]. 9Ahykamyň ogly, Şapanyň agtygy Gedalýa olara we olaryň goşunyna ant içip, şeýle diýdi: «Babyllylara gulluk etmekden gorkmaň. Ýurtda galyp, Babyl patyşasyna gulluk ediň. Şonda özüňize oňat bolar. 10Men bolsam bu ýere geljek babyllylaryň öňünde size wekilçilik eder ýaly, Mispada galjak. Emma siz miweler ýygyp, şerap, ýag ýygnaň. Olary ammaryňyzda goýuň-da, eýelän şäherleriňizde ýaşaberiň». 11Mowapda[†], ammonlaryň arasynda, Edomda we başga ýurtlarda ýaşaýan ähli ýahudalar-da[†] Babyl patyşasynyň Ýahuda ýurdunda bir topary aman galdyrandygyny, olaryň üstlerinden Şapanyň agtygy, Ahykamyň ogly Gedalýany häkim belländigini eşitdiler. 12Ýahudalaryň ählisi dargadylan ýerlerinden yzlaryna dolandylar. Olar Ýahuda ýurduna, Mispada ýaşaýan Gedalýanyň ýanyna geldiler. Gaty köp miwe ýygnap, bolelin şerap öndürdiler.

13Kareýanyň ogly Ýohanan bilen söweş meýdanyndaky ähli goşun serkerdeleri Mispadaky Gedalýanyň ýanyna gelip,[+] 14oňa: «Ammonlaryň patyşasy Bagalysyň seni öldürtmek üçin, Netanýanyň ogly Ysmaýyly[†] iberendigini bilýärsiňmi?» diýdiler. Emma Ahykamyň ogly Gedalýa olara ynanmady. 15Onsoň Kareýanyň ogly Ýohanan Mispada Gedalýa bilen gizlinlikde gepleşip: «Gel, men gidip, Netanýanyň ogly Ysmaýyly öldüreýin, muny hiç kim bilmez. Bolmasa, ol seni öldürer we ýanyňa ýygnanan ähli ýahudalar dargar. Ýahudada aman galanlar hem heläk bolsunmy?» diýdi. 16Emma Ahykamyň ogly Gedalýa Kareýanyň ogly Ýohanana: «Sen Ysmaýyl hakda ýalan sözleýärsiň. Bu işi etme!» diýdi.

#### 41‑nji bap


Ysmaýyl Gedalýany öldürýär

1Ýedinji aýda patyşa neslinden we patyşanyň ýolbaşçylarynyň biri bolan Elişamanyň agtygy, Netanýanyň ogly Ysmaýyl[†] özüniň on adamy bilen Mispadaky Ahykamyň ogly Gedalýanyň ýanyna geldi. Ol ýerde bile iýip-içip otyrkalar,[+] 2Netanýanyň ogly Ysmaýyl bilen onuň ýanyndaky on adam turup, Babyl patyşasynyň ýurduň üstünden bellän häkimi Şapanyň agtygy, Ahykamyň ogly Gedalýany gylyç bilen öldürdi[+]. 3Ysmaýyl Mispada Gedalýa bilen bile bolan ähli ýahudalary-da[†], ol ýerdäki babyl esgerlerini-de öldürdi.

4Gedalýa öldürilenden bir gün geçensoň, entek muny hiç kim bilmeýärkä, 5Şekemden, Şilodan we Samariýadan[†] segsen adam geldi. Olaryň sakgallary syrylgydy, eginbaşlary sal-saldy, bedenlerine ýara salnypdy, ellerinde bolsa Rebbiň[†] öýüne getirmek üçin galla sadakasy[†] bilen ýakymly ysly tütetgi[†] bardy[+]. 6Olary garşylamak üçin, Mispadan Netanýanyň ogly Ysmaýyl[†] geldi. Ol aglaý-aglaý adamlaryň deňine gelip, olara: «Ahykamyň ogly Gedalýanyň ýanyna baryň» diýdi. 7Olar şäheriň içine girenlerinde, Netanýanyň ogly Ysmaýyl bilen onuň ýanyndaky adamlar olary öldürip, gurruk guýa taşladylar. 8Ýöne olaryň arasyndan on adam: «Bizi öldürme! Biziň meýdanda gizläp goýan bugdaýymyz, arpamyz, ýagymyz we balymyz bar» diýdi. Şeýlelikde, ol pikirinden dänip, olary ýoldaşlary bilen birlikde öldürmedi. 9Ysmaýyl öldüren adamlarynyň jesetleriniň baryny gurruk guýa taşlady. Muny öň Asa patyşasy Ysraýyl[†] patyşasy Bagşadan goranmak üçin gazdyrypdy. Netanýanyň ogly Ysmaýyl ony adam jesedinden doldurdy[+]. 10Onsoň Ysmaýyl janpenalaryň baştutany Nebuzaradonyň Mispada Ahykamyň ogly Gedalýa beren halkynyň ählisini, patyşanyň gyzlaryny, umuman, ol ýerde aman galan halkyň hemmesini ýesir aldy. Netanýanyň ogly Ysmaýyl olary ýesir alyp, ammonlaryň tarapyna geçmek üçin ýola düşdi.


Ýohanan halky halas edýär

11Emma Kareýanyň ogly Ýohanan we onuň ýanyndaky ähli goşun serkerdeleri Netanýanyň ogly Ysmaýylyň[†] eden pis işlerini eşidenlerinde,[+] 12adamlarynyň baryny alyp, Netanýanyň ogly Ysmaýyl bilen uruşmaga gitdiler. Olar ony Gibgondaky äpet howzuň başyndan tapdylar[+]. 13Ysmaýylyň ýanyndaky adamlaryň hemmesi Kareýanyň ogly Ýohanan bilen onuň goşun serkerdelerini görenlerinde begendiler. 14Şeýlelikde, Ysmaýylyň Mispadan ýesir alan adamlarynyň bary yzyna öwrülip, Kareýanyň ogly Ýohanana goşuldy. 15Emma Netanýanyň ogly Ysmaýyl sekiz adamy bilen Ýohanandan gaçyp, ammonlaryň ýanyna gitdi[+]. 16Kareýanyň ogly Ýohanan ýanyndaky goşun serkerdeleri bilen aman galanlaryň hemmesini: esgerleri, aýallary, çagalary we köşk agtalaryny[†] Gibgondan yzlaryna getirdi. Netanýanyň ogly Ysmaýyl Mispada Ahykamyň ogly Gedalýany öldüreninden soň, olary ýesir alypdy we Gibgona getiripdi. 17-18Ýurduň üstünden Babyl patyşasynyň bellän häkimi Ahykamyň ogly Gedalýany Netanýanyň ogly Ysmaýylyň öldürendigi üçin, olar babyllylardan gorkýardylar we olardan gaçmak üçin Müsüre tarap ýola düşdüler. Olar Beýtullahamyň golaýyndaky Gerut Kimhamda saklandylar.

#### 42‑nji bap


Halk Ýermeýadan Rebbiň islegini bilip bermegini soraýar

1Onsoň goşun serkerdeleri, Kareýanyň ogly Ýohanan, Hoşaýanyň ogly Ýezanýa[*] we uludan-kiçä ähli halk golaýa gelip,[+] 2Ýermeýa pygambere[†] şeýle diýdiler: «Haýyşymyzy berjaý etmegiňi towakga edýäris, biziň üçin, bu aman galanlar üçin Hudaýyň Rebbe[†] dileg et. Öz gözüň bilen görşüň ýaly, biz köpçülikdik, indi bolsa azalyp galdyk[+]. 3Nirä gitmelidigimizi, näme iş etmelidigimizi, goý, Hudaýyň Reb bize görkezsin». 4Ýermeýa pygamber olara: «Bolýar, ine, aýdyşyňyz ýaly, men Hudaýyňyz Rebbe dileg ederin we Reb näme jogap berse, ony size aýan ederin. Sizden hiç zady ýaşyrmaryn» diýdi. 5Olar Ýermeýa ýene şeýle diýdiler: «Eger Hudaýyň Rebbiň bize bildirmek üçin saňa aýan eden her bir sözüni ýerine ýetirmesek, goý, Rebbiň Özi bize garşy hakyky we wepaly şaýat bolsun[+]. 6Ýagşy bolsa-da, ýaman bolsa-da, seni ýanyna iberýän Hudaýymyz Rebbe gulak asarys. Işimiz oňuna bolar ýaly, biz Hudaýymyz Rebbe gulak asarys»[+].

7On günden soň, Ýermeýa Rebbiň sözi aýan boldy. 8Onsoň ol Kareýanyň ogly Ýohanany, onuň bilen birlikde goşun serkerdelerini we uludan-kiçä tutuş halky çagyrdy. 9Olara şeýle diýdi: «Dilegiňizi mälim etmegim üçin meni Ysraýyl[†] Hudaýy Rebbiň huzuryna iberdiňiz. Ol hem şeýle diýýär: 10„Eger siz şu ýurtda galsaňyz, Men sizi guraryn, ýykmaryn; bina ederin, sogrup taşlamaryn. Çünki Men siziň başyňyzdan inderen betbagtçylygyma ökünýärin[+]. 11Babyl patyşasyndan gorkmaň. Siz ondan gorkýardyňyz, emma indi ondan gorkmaň. Muny Reb aýdýandyr. Çünki sizi halas etmek we onuň elinden gutarmak üçin Men siziň bilendirin. 12Men onuň size rehimi iner ýaly ederin, şonda onuň size haýpy gelip, sizi öz ýurduňyza iberer“.

13Emma siz: „Biz bu ýurtda ýaşajak däl“ diýseňiz we Hudaýyňyz Rebbe gulak asman, 14„Ýok, biz Müsür ýurduna gitjek, ol ýerde uruş garasyny görmeris, surnaý sesini eşitmeris, çöreksiz açlyk çekmeris, biz ol ýerde ýaşarys“ diýseňiz,[+] 15Rebbiň sözüni diňläň, eý, Ýahudanyň[†] aman galanlary! Ysraýyl Hudaýy Hökmürowan Reb şeýle diýýär: „Eger siz Müsüre gidip, ol ýerde ornaşmagy karar etseňiz, 16gorkýan gylyjyňyz ol ýerde yzyňyzdan ýeter, gorkýan açlygyňyz Müsürde siziň ýakaňyzdan ýapyşar we siz ol ýerde ölersiňiz[+]. 17Ornaşmak üçin Müsüre gitmegi karar eden her kes gylyçdan, açlykdan we mergiden öler. Başlaryndan inderjek betbagtlygymdan hiç kim diri galmaz we hiç kim gaçyp gutulmaz“.

18Ysraýyl Hudaýy Hökmürowan Reb şeýle diýýär: „Iýerusalim[†] halkynyň üstüne gahar-gazabymy döküşim ýaly, Müsüre gitseňiz, siziň üstüňize-de gaharymy dökerin. Siz nälete, howpa, utanja we gargyşa sezewar bolarsyňyz. Bu ýere gaýdyp gelmersiňiz“. 19Eý, Ýahudanyň aman galanlary, Reb size: „Müsüre gitmäň“ diýip buýurdy. Bilip goýuň, bu gün muny size duýdurandyryn. 20Meni Hudaýyňyz Rebbiň ýanyna iberip: „Biziň üçin Hudaýymyz Rebbe dileg et; Hudaýymyz Rebbiň aýdan ähli zatlaryny bize bildir, biz-de ýerine ýetireris“ diýeniňizde, siz uly hata goýberdiňiz. 21Men ony size bu gün habar berdim, emma Hudaýyňyz Rebbiň meniň üstüm bilen size aýdan sözleriniň hiç birine gulak asmadyňyz. 22Indi bolsa bilip goýuň, gidip, ýaşajak bolýan ýeriňizde siz gylyçdan, açlykdan we mergiden ölersiňiz».

#### 43‑nji bap


Halk Müsüre gitmegi karar edýär

1Ýermeýa tutuş halka özleriniň Hudaýy Rebbiň[†] sözlerini, olaryň Hudaýy Rebbiň öz üsti bilen iberen sözleriniň baryny doly ýetirende, 2Hoşaýanyň ogly Azarýa, Kareýanyň ogly Ýohanan we tekepbir adamlar Ýermeýa şeýle diýdiler: «Sen ýalan sözleýärsiň! Hudaýymyz Reb seni bize: „Mesgen tutmaga Müsüre gitmäň“ diýmek üçin ýollanok[+]. 3Babyllylar bizi öldürsinler ýa-da Babyla ýesir edip äkitsinler diýip, bizi olaryň eline tabşyrmak üçin Neriýanyň ogly Baruk seni biziň üstümize küşgürýär»[+]. 4Şeýdip, Kareýanyň ogly Ýohanan, goşun serkerdeleriniň hemmesi we tutuş halk Ýahuda[†] ýurdunda ýaşamak babatda Rebbe gulak asmadylar. 5Kareýanyň ogly Ýohanan we goşun serkerdeleri öň ähli milletlere[†] dargadylyp, indi Ýahuda ýurduna dolanyp gelen halkyň aman galanlarynyň baryny alyp gitdiler. 6Olaryň arasynda janpenalaryň baştutany Nebuzaradonyň Şapanyň agtygy Ahykamyň ogly Gedalýanyň ýanynda galdyran erkekleri, aýallary, çagalary, patyşanyň gyzlary – ähli adamlary, Ýermeýa pygamber[†] we Neriýanyň ogly Baruk dagy hem bardy[+]. 7Olar Rebbe gulak asman, Müsür ýurduna gitdiler we Tahpanhese geldiler[+].

8Onsoň Tahpanhesde Ýermeýa Rebbiň şu sözi aýan boldy: 9«Eliňe uly daşlar al-da, Tahpanhesde faraonyň[†] köşgüniň girelgesindäki meýdançanyň kerpiçleriniň arasynda göm. Muny ýahudalaryň gözleriniň alnynda et. 10Onsoň olara Ysraýyl[†] Hudaýy Hökmürowan Reb şeýle diýýär diý: „Ine, Men Babylyň patyşasy bendäm Nebukadnesary bu ýere getirip, tagtyny bu gömen daşlarymyň üstünde guraryn. Nebukadnesar öz şa çadyryny bu daşlaryň üstünde diker[+]. 11Ol gelip, Müsür ýurduny weýran eder. Ölüme höküm edilen ölüme, sürgüne[†] höküm edilen sürgüne, gylyja höküm edilen hem gylyja berler[+]. 12Men Müsür hudaýlarynyň buthanalaryny[†] oda ýakaryn. Babyl patyşasy butlaryň käbirini ýandyrar, käbirini-de ýany bilen äkider. Bir çopan öz ýapynjasyny bürelerden nähili tämizleýän[†] bolsa, Müsür ýurduny hem şeýle tämizlär. Soňra Babyl patyşasy ýerden sag-aman çykar[+]. 13Ol Müsürdäki Gün hudaýynyň buthanasynyň dikme daşlaryny ýykar we Müsür hudaýlarynyň ähli buthanalaryny oda berer“».

#### 44‑nji bap


Rebbiň Müsürdäki Öz halkyna ýollan habary

1Müsüriň Migdol, Tahpanhes, Memfis galalarynda we Patros[†] welaýatynda ýaşaýan ähli ýahudalar[†] hakda Ýermeýa Rebbiň[†] şu sözi aýan boldy:[+] 2-3«Ysraýyl Hudaýy Hökmürowan Reb şeýle diýýär: „Siz Meniň Iýerusalim bilen tutuş Ýahuda şäherleriniň başyndan inderen betbagtçylyklarymy gördüňiz. Siziň özüňiz, ol şäherliler we ata-babalaryňyz tanamaýan başga hudaýlaryňyza ýakymly ysly tütetgi ýakmaga, olara gulluk etmäge gidip, Meniň gaharymy getirdiňiz. Şol sebäpli, ine, bu gün şäherler weýran boldy we ilatsyz galdy“[+]. 4Men siziň ýanyňyza yzly-yzyna gullarym bolan pygamberlerimi[†] iberip: „Bu nejis işi etmäň, Men ony ýigrenýärin“ diýdim[+]. 5Emma olar diňlemediler, gulak asmadylar, başga hudaýlara tütetgi[†] ýakdylar, erbetliklerinden hiç dönmediler. 6Munuň üçin gahar-gazabym dökülip, Ýahudanyň şäherlerinde, Iýerusalim[†] köçelerinde lowlady; olar edil bu günküsi ýaly weýran we haraba bolup ýatyrlar.

7Indi bolsa Ysraýylyň[†] Hudaýy, Hökmürowan Beýik Hudaý şeýle diýýär: „Näme üçin siz öz başyňyzdan bu ägirt uly betbagtçylygy inderýärsiňiz? Özüňizden soň hiç kim galmaz ýaly, Ýahudadan erkegi, aýaly, çaga-çugany we bäbegi gyryp taşlajaksyňyzmy? 8Näme üçin ornaşmaga barýan ýurduňyz bolan Müsürde başga hudaýlara tütetgi[†] ýakyp, öz eden işleriňiz bilen Meniň gaharymy getirýärsiňiz? Siz öz başyňyzdan betbagtlyk inderip, dünýäniň ähli milletleriniň[†] arasynda özüňizi nälete we utanja sezewar edersiňiz. 9Ýahuda ýurdunda, Iýerusalimiň[†] köçelerinde ata-babalaryňyzyň, Ýahuda patyşalarynyň, olaryň aýallarynyň, özüňiziň we aýallaryňyzyň eden pis işlerini unutdyňyzmy[+]? 10Olar bu güne çenli toba etmediler, gorkmadylar, siziň we ata-babalaryňyzyň öňünde goýan kanunlaryma[†] we parzlaryma eýermediler“.

11Şonuň üçin Ysraýyl Hudaýy Hökmürowan Reb şeýle diýýär: „Men üstüňizden betbagtlyk inderip, tutuş ýahuda halkynyň soňuna çykmak kararyna geldim. 12Müsüre gidip, ol ýerde ornaşmagy ýüregine düwen Ýahudanyň aman galanlaryny ýok edip taşlaryn, olaryň hemmesi Müsür ýurdunda heläk bolarlar. Olar gylyçdan we açlykdan gyrlarlar, uludan-kiçä hemmesi gylyçdan we açlykdan ölerler. Olar nälete, howpa, utanja we gargyşa sezewar bolarlar[+]. 13Müsür ýurdunda ýaşaýanlary-da Men gylyç, açlyk we mergi bilen Iýerusalimi[†] jezalandyryşym ýaly jezalandyraryn[+]. 14Ýaşamak üçin Müsüre giden ýahudalylaryň aman galanlarynyň hiç biri-de gaçyp gutulmaz, diri galyp, Ýahuda ýurduna dolanyp barmaz. Ol ýere dolanyp barmagy näçe isleseler-de, ol ýerden gaçanlaryň diňe käbiri dolanyp barar“».

15Onsoň aýallarynyň başga hudaýlara tütetgi[†] ýakýanyny bilýän ähli erkekler, ol ýerde duran ähli aýallar, uly jemagat – Müsür ýurdundaky Patrosda[†] ýaşaýan tutuş halk Ýermeýa şeýle jogap berdiler: 16«Biz seniň Rebbiň adyndan aýdýan sözleriňe gulak asmarys[+]. 17Tersine, biz ähli zady öz eden kasamymyza laýyk ederis. Asman melikesine tütetgi ýakarys we oňa içgi sadakasyny[†] hödürläris. Biziň özümiz, ata-babalarymyz, patyşalarymyz we ýolbaşçylarymyz Ýahuda şäherlerinde, Iýerusalim[†] köçelerinde näme eden bolsak, şony hem ederis. Şol döwürde biz bolelin iýip-içerdik, gülläp öserdik, ýamanlyk garasyny görmezdik[+]. 18Emma biz asman melikesine tütetgi ýakmagy we oňa içgi sadakasyny hödürlemegi bes edenimizden soň bar zada mätäçlik çekýäris, gylyçdan we açlykdan heläk bolýarys». 19Aýallar ýene-de: «Hawa, biz asman melikesine tütetgi ýakyp, içgi sadakasyny hödür etdik. Emma biz onuň keşbinde kökeler bişirip, oňa içgi sadakasyny hödür edenimizde ärlerimiz mundan bihabar bolandyr öýdýäňizmi?»

20Onsoň Ýermeýa halka, erkeklere we aýallara, ýagny özüne jogap berýän ähli halka şeýle diýdi: 21«Siziň özüňiziň, ata-babalaryňyzyň, patyşalaryňyzyň, ýolbaşçylaryňyzyň, ýurduň halkynyň Ýahuda şäherlerinde we Iýerusalimiň[†] köçelerinde tütetgi[†] ýakanyňyzy Reb ýadyndan çykardymy? Mundan Onuň habary ýokmudyr? 22Reb edýän pis işleriňizden we nejis zatlaryňyzdan ýaňa mundan artyk saklanyp bilmedi. Munuň üçin ýurduňyz bu günki bolşy ýaly, ilatsyz harabaçylyga öwrüldi, howpa we gargyşa sezewar boldy[+]. 23Siz tütetgi ýakdyňyz, Rebbe garşy günä etdiňiz, Rebbe gulak asmadyňyz, Onuň kanunlaryny[†], parzlaryny we permanlaryny berjaý etmediňiz. Şonuň üçinem, ine, başyňyzdan bu günki bela-beterler indi»[+].

24Ýermeýa ähli halka we aýallara ýene şeýle diýdi: «Eý, Müsür ýurdundaky ähli ýahudalylar, Rebbiň sözüni diňläň! 25Ysraýyl Hudaýy Hökmürowan Reb şeýle diýýär: „Siz aýallaryňyz bilen birlikde asman melikesine tütetgi[†] ýakmak we oňa içgi sadakasyny[†] hödürlemek üçin beren wadamyzy berjaý ederis diýip, agzyňyz bilen aýtdyňyz we eliňiz bilen etdiňiz. Bolýar, hany beren sözüňizi ýerine ýetiriň-dä, wadaňyzy berjaý ediň-dä!“. 26Ýöne, eý, Müsür ýurdunda ýaşaýan ähli ýahudalylar, Rebbiň sözüni diňläň: „Men Öz barlygymdan ant içdim, mundan beýläk tutuş Müsür ýurdunda ýahudalylar Meniň adymy agzamaz. Muny Reb aýdýandyr. Olaryň hiç biri diri Hökmürowan Rebden ant içýärin diýmez. 27Men olary ýagşylyk üçin däl-de, ýamanlyk üçin aňtaýaryn. Müsür ýurdundaky ýahudalylaryň hemmesi doly gyrlyp ýok bolýança, gylyçdan we açlykdan heläk bolarlar[+]. 28Gylyçdan gaçyp gutulan diňe az sanly adamlar Müsür ýurdundan Ýahuda ýurduna gaýdyp gelerler. Müsüre ornaşmaga gelen ýahuda halkyndan aman galanlar şonda Meniň sözümiň ýa-da olaryň sözüniň amala aşýandygyny bilerler[+]. 29Sizi bu ýerde jezalandyrmagym, özüňiz üçin bir alamat bolar, muny Reb aýdýandyr. Şonda Meniň siziň garşyňyza aýdan sözlerimiň amala aşjakdygyny bilersiňiz“. 30Reb şeýle diýýär: „Ýahuda patyşasy Sidkiýany janynyň kastyna çykan duşmany Babyl patyşasy Nebukadnesaryň eline berşim ýaly, Müsür patyşasy faraon[†] Hoprany-da janynyň kastyna çykan duşmanlarynyň eline bererin“»[+].

#### 45‑nji bap


Baruga gelen habar

1Ýahuda[†] patyşasy Ýoşyýanyň ogly Ýehoýakymyň şalygynyň dördünji ýylynda Neriýanyň ogly Baruk Ýermeýanyň dilinden şu sözleri kitaba ýazyp otyrka, Ýermeýa pygamberiň[†] oňa aýdan sözi:[+] 2«Eý, Baruk! Ysraýyl[†] Hudaýy Reb[†] saňa şeýle diýýär:[+] 3Sen: „Dat günüme! Çünki Reb derdime gaýgy-hasrat goşdy, ahy-nalamdan ýaňa tapdan düşdüm, rahatlyk tapmaýaryn“ diýdiň». 4Reb Baruga şeýle diýýär diýip aýt: «Ine, tutuş ýer ýüzünde dikenimi ýykaryn, ekenimi sogrup taşlaryn. 5Neçün sen özüňe çendenaşa köp soraýarsyň? Sorama, çünki Men bütin adamzadyň başyndan betbagtlyk indererin. Muny Reb aýdýandyr. Emma nirä gitseň-de, sylag hökmünde janyňy aman saklaryn»[+].

#### 46-njy bap


Müsür hakyndaky pygamberlik

1Milletler[†] hakynda Ýermeýa pygambere[†] Rebbiň[†] sözi aýan boldy[+]. 2Bu Müsür hakdadyr. Ýahuda[†] patyşasy Ýoşyýanyň ogly Ýehoýakymyň şalygynyň dördünji ýylynda, Babyl patyşasy Nebukadnesaryň Ýewfrat derýasynyň ýakasyndaky Karkemişde Müsür patyşasy faraon[†] Nekonyň goşunyny derbi-dagyn etjekdigi hakyndaky habardyr:[+] 3Uly hem kiçi galkanlary taýýarlap, söweşe giriň!

4Atlary eýerläp, münüň, eý, atlylar!
Tuwulgaňyzy geýip, ornuňyzda duruň,
naýzalary ýiteldiň we sowutlar geýiň.
5Men näme görýärin?
Olar gorkup, yza çekildiler.
Batyrlary ýere çalnyp,
yzlaryna garaman gaçdylar.
Ähli tarapdan howp abanýar.
Muny Reb aýdýandyr[+].
6Ýüwrük gaçyp gutulmaz,
batyr halas bolup bilmez;
demirgazykda, Ýewfradyň kenarynda
olar büdräp ýykylarlar.
7Ol nämedir Nil kimin daşyp,
suwlar kimin çaýkanýan?
8Ol Müsürdir, Nil deý joşup,
suwlar kimin çaýkanýan.
Ol diýdi: «Men beýgelip, ýer ýüzüni gaplaryn,
şäherleri ilaty bilen birlikde ýok ederin».
9Eý, atlar, ýel bolup uçuň!
Eý, söweş arabalar, däliräp çapyň!
Eý, batyrlar, galkanly Efiopiýa we Put,
eý, eli ýaýly lutlar, orta söweşe çykyň!
10Bu gün Gudratygüýçli–Hökmürowan Rebbiň günüdir[†];
bu gün ýagylaryndan ar alynýan öç günüdir;
gylyç olary iýip doýar, ganlaryny içip serhoş bolar;
çünki demirgazyk ýurdunda, Ýewfradyň kenarynda
Hökmürowan Taňry Rebbe gurbanlyk[†] berilýär[+].
11Eý, biçäre Müsür halky,
Gilgada git-de, melhem al!
Dermany köp içmegiň puçdur;
seniň derdiňe şypa ýokdur[+].
12Seniň utanjyňy milletler[†] eşitdiler,
ýer ýüzüne doldy dady-perýadyň.
Iki urşujy biri-birine büdräp,
ikisi-de birlikde ýere ýazyldy[+].

13Babyl patyşasy Nebukadnesaryň uruşmak üçin Müsür ýurduna geljekdigi barada Ýermeýa pygambere[†] Rebbiň şu sözi aýan boldy:

14«Müsürde yglan ediň, Migdolda eşitdiriň,
Memfisde we Tahpanhesde eşitdirip, şeýle diýiň:
„Taýýar boluň, ornuňyzda duruň,
gylyç daşyňdakylary gyryp gutarýar“[+].
15Näme üçin öküz hudaýyň – Apys gaçdy?[*]
Ol näme üçin durup bilmedi?
Çünki ony Reb ýer bilen ýegsan etdi.
16Köp esgerler büdredi,
biri-biriniň üstüne ýykylyp:
„Turuň, zalym gylyçdan gaçyp, öz halkymyza,
dogduk mekanymyza dolanalyň“ diýdiler[+].
17Ol ýerde: „Müsür patyşasy faraon[†] bir ýaňra,
ol pursady elden sypdyrdy“ diýip gygyryň[+].
18Ady Hökmürowan Reb bolan Patyşa şeýle diýýär:
„Öz barlygymdan ant içýärin: biri geler –
ol daglar içinde beýik Tabor dagy kimindir,
deňiz ýakasyndaky Karmel dagy deýdir[+].
19Eý, Müsüriň ilaty,
goşuňy düw, sürgün[†] edilersiň!
Memfis weýran bolar,
ilatsyz bir haraba döner[+].
20Müsür bir enaýyja göle bolsa-da,
demirgazykdan oňa gögeýin çozar[+].
21Hakyna tutulan esgerleri
baga bakylan öküz kimin bolsa-da,
olar-da yza dönüp, bilelikde gaçdylar.
Öz orunlarynda durup bilmediler.
Çünki başlaryna heläkçilik günleri,
jezalandyryljak günleri ýetip geldi.
22Duşman goşuny bilen hüjüm edende,
ol süýrenip gaçýan ýylan ýaly haşşyldar.
Duşman agaç çapýan deý
Müsüre garşy eli paltaly çozar.
23Gür bolsa-da, tokaýyny çaparlar,
muny Reb aýdýandyr.
Olar çekirtgelerden-de köpdür,
hasaby ýok, san-sajaksyzdyr.
24Müsür gyzlary uýada galar,
demirgazyk halkynyň eline berler“[+].

25Ysraýyl[†] Hudaýy Hökmürowan Reb şeýle diýýär: „Men Tebes şäheriniň hudaýy Amony, faraony[†], Müsüri, onuň hudaýlaryny, patyşalaryny jezalandyraryn. Faraona bil baglanlary[+] 26olaryň janlarynyň kastyna çykan Babyl patyşasy Nebukadnesar bilen onuň serkerdeleriniň eline tabşyraryn. Şondan soň Müsür gadymkysy ýaly ýene ilatly bolar. Muny Reb aýdýandyr“[+].


27Gorkma, eý, gulum Ýakup[†],
howatyrlanma, eý, Ysraýyl!
Çünki Men seni uzak ýerlerden,
nesliňi sürgün[†] edilen ýurdundan gutararyn.
Ýakup[†] yzyna dolanyp, dynç hem asuda bolar,
indi ony hiç kim gorkuzmaz[+].
28Gorkma, eý, gulum Ýakup[†],
çünki Men seniň bilendirin.
Seni aralaryna dargadan
milletlerimiň[†] baryny ýok etsem-de,
seniň soňuňa çykmaryn.
Emma saňa adalatly[†] temmi bererin,
seni jezasyz galdyrmaryn.
Muny Reb aýdýandyr»[+].

#### 47‑nji bap


Piliştliler hakyndaky pygamberlik

1Faraonyň[†] Gazany ýeňmezinden öň, piliştliler[†] hakynda Ýermeýa Rebbiň[†] şu sözi aýan boldy:[+] 2«Reb şeýle diýýär:

„Demirgazykdan suwlar joşup,
derýa kimin dolup-daşar-da,
ýurdy we ondaky ähli zatlary,
şäheri hem ýaşaýjylaryny basar.
Adamlar dady-perýat ederler,
ýurduň bütin halky ahy-nala çeker[+].
3Daýaw atlaryň toýnak sesinden,
söweş arabalarynyň takyrdysyndan,
tigirleriniň seslerinden ýaňa
elleri tapdan düşen atalar öwrülip,
çagalaryna ýardam bermezler.
4Çünki ähli piliştlileriň[†] ýok ediljek güni geler.
Sura[†] bilen Sidona[†] kömek edip biljek
aman galanlaryň ählisi ýok ediler.
Reb Kaptoryň kenarynda aman galan
piliştlileri[†] derbi-dagyn eder[+].
5Gaza saçyny ýolar,
Aşkelon sus bolar.
Eý, barja aman galanlar,
haçana çenli özüňizi ýaralajak?
6Eý, Rebbiň gylyjy!
Sen haçana çenli köşeşjek däl?
Gynyňa gir, ynjal-da, asuda bol[+].
7Reb oňa tabşyryk berensoň,
ol nädip köşeşsin?
Ol ony ol ýere – Aşkelona,
deňiz kenaryna garşy ýollady“»[+].

#### 48‑nji bap


Mowap hakyndaky pygamberlik

1Mowap[†] hakynda Ysraýyl[†] Hudaýy Hökmürowan Reb[†] şeýle diýýär:

«Nebonyň halyna waý!
Çünki ol haraba döndi.
Kirýataýym ryswa bolup, basylyp alyndy;
gala masgara bolup, weýran edildi[+].
2Indi Mowaba[†] öwgi aýdylmaz;
Heşbonda oňa garşy dildüwşük gurdular[*]:
„Geliň, millet bolmaz ýaly, ony ýok edeliň“ diýdiler.
Eý, Madmen, seniň sesiň gapylar[*],
gylyç seni kowalar.
3Horonaýymdan dady-perýat eşidilýär:
„Harabaçylyk, uly weýrançylyk!“
4Mowap[†] derbi-dagyn boldy,
balalarynyň perýady eşidildi.
5Aglaý-aglaý Luhyt ýolundan çykýarlar,
olar Horonaýym eňňidinde
weýrançylyk perýadyny eşidýärler[+].
6Gaçyň! Janyňyzy halas ediň,
çöldäki ýylgyn kimin boluň[+].
7Eý, Mowap[†], öz eden işleriň üçin,
hazynaňa bil baglanyň üçin tutularsyň.
Ruhanylary[†] hem emeldarlary bilen
Kemoş[†][*] sürgün[†] ediler[+].
8Rebbiň aýdyşy ýaly,
ähli şähere heläkleýji döküler,
bir şäher-de gutulmaz,
jülge ýok bolar, düzlük berbat bolar[+].
9Mowap[†] topragyna duz döküň,
ol hökman weýran ediler;
onuň şäherleri-de ýumrulyp,
ol ýerde hiç kim ýaşamaz.
10Nälet bolsun Rebbiň işine ýaltalyk edýäne,
Onuň gylyjyny gan dökmekden saklaýana!
11Mowap[†] ýaşlygyndan rahat ýaşady,
ol hiç haçan sürgün[†] edilmedi.
Çaýkalmadyk al-elwan şerap deý
ol gapdan-gaba boşadylmady.
Şeýdip, tagamy özünde galdy,
özüniň hoşboý ysyny ýitirmedi[+].

12Emma ony gapdan-gaba boşatjak adamlary iberjek günlerim geler. Muny Reb aýdýandyr. Ony dökerler, onuň gaplaryny boşadarlar, küýzelerini bölek-bölek ederler. 13Ysraýyl halky bil baglan Beýtelinden nähili utanan bolsa, Mowap-da[†] öz hudaýy Kemoşdan[†] utanar[+]. 14Siz nädip: „Biz edermen hem güýçli urşujydyrys“ diýip bilýärsiňiz?

15Mowap[†] weýran ediler,
şäherleri basylyp alnar.
Saýlama ýigitleri öldürilmek üçin iberildi.
Muny ady Hökmürowan Reb bolan Patyşa aýdýar[+].
16Mowabyň[†] heläkçiligi golaýlap gelýär,
onuň muşakgaty gyssanyp gelýär.
17Eý, onuň töwereginde ýaşaýanlar,
onuň adyny tanaýanlar, oňa ýas tutup:
„Wah, gudratly hasa, şöhratly[†] taýak
nädip döwüläýdi!“ diýiň.
18Eý, Dibon galasynda ýaşaýan halk,
şan-şöhratdan düş-de, gurak ýerde otur,
çünki Mowaby[†] weýran ediji
seniň üstüňe çozup,
galalaryňy weýran eder[+].
19Eý, Arogerde mesgen tutan,
ýoluň ýakasynda dur-da, seret.
Gaçan erkekden we gutulan aýaldan:
„Näme boldy?“ diýip sora[+].
20Mowap[†] masgara boldy,
ol derbi-dagyn edildi.
Perýat et we agla!
Mowabyň[†] weýran bolandygyny
Arnonda yglan et.

21Tekizlikdäki şäherlere – Holona, Ýahsa, Meýpagada; 22Dibona, Nebo, Beýtdiblataýyma; 23Kirýataýyma, Beýtgamula, Beýtmegona; 24Keriýota, Bosra we Mowabyň[†] uzakdaky we golaýdaky ähli galalaryna höküm geldi. 25Mowabyň güýç-kuwwaty gaçdy, gudraty kesildi. Muny Reb aýdýandyr. 26Ony serhoş ediň, sebäbi ol Rebbe tekepbirlik etdi. Mowap öz gusugynda togalanar, ol ile masgara bolar[+]. 27Siz ysraýyl halkynyň üstünden gülmediňizmi? Eýsem, ol ogrular bilen bile tutuldymy? Näme ol hakda gürrüň edeniňizde, başyňyzy ýaýkaýarsyňyz[+]?

28Eý, Mowabyň[†] ilaty,
şäherleri taşlap, gaýada ýaşaň.
Höwürtgesini kert gaýalaň üstünde
ýasan gögerçin kimin boluň[+].
29Biz Mowabyň[†] tekepbirligi,
onuň çensiz gedemligi,
badyhowalygy, buýsanjaňlygy,
kalbynyň ulumsylygy barada eşitdik[+].
30Men onuň bihaýadygyny bilýärin.
Onuň öwünmeleri boş, işleri puçdur.
Muny Reb aýdýandyr.
31Şol sebäpli Mowap[†] üçin ahy-nala çekerin,
bütin Mowaba[†] dady-perýat ederin,
Kirharaset halky üçin ýas tutaryn[+].
32Eý, Sibmanyň üzüm agajy!
Saňa Ýasere aglan agymdan-da köp aglaryn.
Seniň şahalaryň deňze,
Ýazer deňzine ýetdi.
Heläkleýji tomus miweleriňi,
üzüm hasylyňy weýran etdi[+].
33Mowabyň[†] bol miweli baglaryndan,
ekin meýdanlaryndan
şatlyk we begenç zym-zyýat boldy.
Üzüm sokusyndan akýan şeraby kesdim.
Hiç kim şowhun bilen üzüm depelemez;
şowhun bar, ýöne şatlyk şowhuny däl.

34Olar seslerini Heşbondan Elgala we Ýahasa çenli, Sogardan Horonaýyma we Eglat Şelişiýa çenli eşitdirdiler; Nimrim suwlary-da gurady[+]. 35Men Mowapda[†] seždegählerde[†] gurbanlyk[†] hödür edeni we öz hudaýlaryna tütetgi[†] ýakany ýok ederin. Muny Reb aýdýandyr. 36Bu sebäpden ýüregim Mowap üçin gargy tüýdük kimin ahy-nala çekýär. Kirharaset halkynyň gazanan baýlyklary dargady, şonuň üçin hem ýüregim tüýdük kimin iňleýär. 37Her kimiň saç-sakgaly syryldy; ähli eller ýaralanan we ähli billere jul oralan[+]. 38Mowabyň ähli üçeklerinden we meýdançalaryndan diňe agy sesi gelýär. Çünki Men Mowaby halanmaýan gap kimin döwdüm. Muny Reb aýdýandyr[+]. 39Wah, ol nähili weýran boldy! Adamlar perýat edýärler. Wah, Mowap utançdan yzyna öwrülýär! Mowap töweregindäkileriň barysy üçin gülki we howp boldy.

40Reb şeýle diýýär:
„Serediň! Duşman bürgüt kimin uçup,
ganatlaryny Mowaba[†] tarap ýaýýar[+].
41Şäherler ele salnar, galalar basylyp alnar.
Şol gün Mowabyň[†] urşujylarynyň ýüregi
dogranda sanjy tutýan aýalyň ýüregi kimin bolar[+].
42Mowap[†] Rebbe garşy
baş galdyrandygy üçin,
halk bolmakdan mahrum bolar.
43Eý, Mowabyň[†] ilaty,
seniň öňüňde howp,
gorp we duzak dur!
Muny Reb aýdýandyr[+].
44Howpdan gaçan gorpa ýykylar,
gorpdan çykan duzaga düşer,
çünki Meniň Mowap[†] halkyny
jezalandyrjak günlerim gelýär.
Muny Reb aýdýandyr[+].
45Gaçanlar Heşbon kölegesinde mejalsyz durdular.
Çünki Heşbondan ot, Sihon galasynyň ortasyndan ýalyn çykyp,
mowaplylaryň[†] maňlaýyny,
pitneçileriň süýr depesini ýakyp ýandyrar[+].
46Dat günüňe, eý, Mowap[†]!
Kemoş[†] halky ýok edildi,
ogullaryň sürgün[†] edildi,
gyzlaryň ýesir alyndy[+].
47Emma ahyrky günlerde Men Mowabyň[†]
öňki abadançylygyny gaýtaryp bererin“.
Muny Reb aýdýandyr.
Ine, Mowabyň[†] jezasy şu ýerde gutarýar»[+].

#### 49-njy bap


Ammonlar hakyndaky pygamberlik

1Reb[†] ammonlar barada şeýle diýýär:

«Ysraýylyň[†] ogullary ýokmy?
Onuň mirasdary[†] ýokmy?
Onda näme üçin Milkom Gady eýeläp,
halky onuň şäherlerinde ýaşaýar?»[+]
2Reb şeýle diýýär:
«Ammonlaryň Raba şäherine
uruş nagralaryny eşitdirjek günlerim geler.
Raba bir harabaçylyk üýşmegi bolar,
obalary oda ýakylar.
Onsoň Ysraýyl özüni eýelänleri eýelär.
Muny Reb aýdýandyr[+].
3Ahy-nala çek, eý, Heşbon!
Çünki Aý galasy weýran boldy!
Eý, Rabanyň obalary, perýat ediň,
jul guşanyp, ýas tutuň,
ekin meýdanlaryňyzda ikiýana ylgaň.
Çünki ruhanylarydyr[†] ýolbaşçylary bilen
birlikde Milkom sürgün[†] ediler[+].
4Eý, biwepa gyz, neçün güýjüňe buýsanýaň?
Seniň güýjüň gaçar.
Sen hazynalaryňa buýsanyp:
„Meniň üstüme kim çozar?“ diýdiň[+].

5Ine, daş-töweregiňdäkileriň baryndan üstüňe howp indererin. Muny Gudratygüýçli–Hökmürowan Reb aýdýandyr. Siz dargadylarsyňyz, her adam çem gelen ýere gaçar; gaçanlary hiç kim ýygnamaz. 6Emma mundan soňra Men ammonlaryň öňki abadançylygyny gaýtaryp bererin. Muny Reb aýdýandyr»[+].


Edom hakyndaky pygamberlik

7[•]Edom hakda Hökmürowan Reb şeýle diýýär:

«Teýman şäherinde indi paýhas ýokmy?
Danalarda maslahat galmadymy?
Olaryň akyldarlygy küteldimi[+]?
8Eý, Dedanyň ilaty, gaçyň,
yzyňyza öwrüliň, bukularda gizleniň!
Men Ysawy jezalandyran wagtymda,
onuň başyndan betbagtlyk indererin[+].
9Eger üzümçiler bagyňa girse,
birki salkym üzüm galdyrmazlarmy?
Gije öýüňe ogrular girse,
özlerine geregini ogurlamazlarmy?
10Emma Ysawy çuw ýalaňaç edip,
Men eşigini sypyraryn,
onuň gizlin ýerini äşgär ederin,
ol özüni gizläp bilmez.
Onuň tohum-tiji, dogan-garyndaşlary,
goňşulary heläk bolar, özi-de ýok bolar.
11Ýetimleriňi taşla, olary diri saklaryn.
Dul hatynlaryň hem Maňa bil baglasyn».


12Reb şeýle diýýär:
«Jeza käsesinden içmäge laýyk
bolmadyklar içenlerinden soň,
heý-de, sen içmän, jezasyz galarmyň?
Ýok, jezasyz galmarsyň,
jeza käsesinden hökman içersiň[+].
13Çünki Öz barlygymdan ant içýärin,
Bosra howpa, masgaraçylyga,
harabaçylyga, nälete sezewar bolar».
Muny Reb aýdýandyr[+].
14Men Rebden bir habar eşitdim,
milletler[†] arasyna çapar ýollandy:
«Edoma çozmak üçin toplanyň,
söweşe aýaga galyň».
15«Men seni milletler[†] arasynda kiçelderin,
ynsanlar arasynda ýigrenje duçar ederin.
16Düşen howpuň we tekepbir ýüregiň
seni aldawa saldy.
Eý, gaýanyň jaýrygynda ýaşaýan,
belent depeleriň çür başyny eýelän!
Sen höwürtgäňi bürgüt kimin
belent uçutlarda gursaň-da,
Men seni ol ýerden aşak düşürerin.
Muny Reb aýdýandyr[+].

17Edom howpa öwrüler, ol ýerden geçýän her kes aňk-taňk bolup, onuň betbagtlyklaryna sykylyk çalar[+]. 18Edil Sodomyň[†], Gomoranyň[†] we olaryň goňşularynyň ýer bilen ýegsan bolşy ýaly, ol ýerde ýeke adam galmaz, hiç ynsan ýaşamaz. Muny Reb aýdýandyr[+].

19Men arslan kimin Iordan jeňňelinden
ýap-ýaşyl öri meýdana çykaryn.
Edomlary duýdansyz ol meýdandan çykararyn.
Öz saýlanymy üstlerinden baştutan bellärin.
Çünki Maňa meňzeş kim bar?
Menden hasabat sorajak kim?
Garşyma çykjak çopan kim[+]?
20Munuň üçin Rebbiň Edom hakdaky kararyny,
Teýman ilatyna niýetlän maksadyny eşidiň:
Hakykatdan hem sürüleriniň iň kiçisi-de dargadylar,
sürüleri olaryň kysmatyndan ýaňa dowla düşerler[+].
21Ýykylýanlaň gürpüldisinden ýaňa ýer ýüzi sarsar,
gykylyklarynyň sesi Gyzyl deňze[*] çenli eşidiler.
22Ine, duşman bürgüt kimin ýokary uçar,
ganatlaryny Bosranyň üstüne ýaýar.
Şol gün Edom urşujylarynyň ýüregi
dogranda sanjy tutýan aýalyň ýüregi kimin bolar»[+].


Damask hakyndaky pygamberlik

23Damask hakynda pygamberlik[†]:

«Hamat we Arpat utandy,
erbet habary eşidip, gorkudan titreşdi,
tolkun atýan deňiz kimin
ikiýana alakjap yrandylar[+].
24Damask mejalsyz galdy,
gaçjak bolup öwrülende,
ony gorky gaplady.
Çaga dogurýan aýal kimin
ony sanjy we agyry tutdy[+].
25„Wah, neçün şatlygymyň mekany bolan
bu şöhratly[†] şäher abat galmady?!“
26Munuň üçin ýaş ýigitleri meýdançalarda heläk bolar,
onuň ähli urşujylary ol gün dymdyrylar.
Muny Hökmürowan Reb aýdýandyr[+].
27Damask diwaryny oda ýakaryn,
ot Benhadadyň galalaryny ýakyp ýok eder»[+].


Kedar we Hasor hakyndaky pygamberlik

28Babyl patyşasy Nebukadnesaryň basyp alan Kedar we Hasor patyşalyklary hakynda Reb şeýle diýýär:

«Turuň, Kedara hüjüm ediň,
gündogar halkyny ýok ediň[+].
29Olaryň çadyrlary, sürüleri ellerinden alnar,
perdeleri, gap-gaçlary we düýeleri talanar;
halk: „Ähli tarapdan howp abanýar!“ diýip gygyrar»[+].
30«Eý, Hasoryň ilaty!
Gaçyň, uzaklara gidiň, bukularda gizleniň!
Muny Reb aýdýandyr.
Çünki Babyl patyşasy Nebukadnesar
siziň garşyňyza karar kabul etdi,
siziň garşyňyza dildüwşük gurady.
31Turuň, asuda we howpsuz ýaşaýan
halkyň üstüne hüjüm ediň.
Muny Reb aýdýandyr.
Olaryň ne derwezeleri, ne-de kiltleri bar,
olar ýeke ýaşaýarlar[+].
32Olaryň düýeleri talanyp,
köp mallary olja alnar.
Saç-sakgallaryny gyrkan bu adamlary
Men çar tarapyň ýeli bilen dargadaryn,
her ýandan başlaryna betbagtlyk indererin.
Muny Reb aýdýandyr[+].
33Hasor şagallaryň sürenine
we ebedi harabaçylyga öwrüler.
Ol ýerde-de ýeke adam galmaz,
hiç bir ynsan ýaşamaz»[+].


Eýlam hakyndaky pygamberlik

34Ýahuda[†] patyşasy Sidkiýanyň şalygynyň başlarynda Eýlam hakynda Ýermeýa pygambere[†] Rebbiň şu sözi aýan boldy:[+] 35«Hökmürowan Reb şeýle diýýär: „Men Eýlamyň kuwwatynyň gözbaşy bolan ýaýy döwerin. 36Asmanyň dört ujundan dört ýeli Eýlamyň başyndan inderip, olary bu ýelleriň çar tarapyna dargadaryn. Eýlamyň sürgün[†] edilenleriniň aýak basmadyk ýurdy galmaz[+]. 37Men Eýlamy duşmanlarynyň, janynyň kastyna çykanlaryň öňünde gorka salaryn. Lowlaýan gazabym bilen başlaryndan betbagtlyk indererin. Muny Reb aýdýandyr. Olary bütinleý ýok edýänçäm, yzlaryndan gylyç salaryn[+]. 38Men tagtymy Eýlamda bina edip, onuň patyşalaryny we ýolbaşçylaryny ol ýerden ýok ederin. Muny Reb aýdýandyr. 39Ýöne ahyrky günlerde Eýlamyň öňki abadançylygyny gaýtaryp bererin. Muny Reb aýdýandyr“»[+].

#### 50‑nji bap


Babyl hakyndaky pygamberlik

1Babyl hakda, babyllylaryň ýurdy hakda Rebbiň[†] Ýermeýa pygamberiň[†] üsti bilen aýdan sözi:[+] 2«Milletler[†] arasynda yglan ediň,

olara eşitdiriň, bir baýdak dikiň.
Hiç zady gizlemän, şuny jar ediň:
„Babyl basylyp alyndy,
Bel hudaýy utanja galdy,
Merodak hudaýy bölek-bölek edildi.
Onuň heýkelleri masgara boldy,
nejis butlary[†] parçalandy“[+].
3Çünki demirgazykdan bir millet oňa garşy çykar,
ol onuň ýurduny harabaçylyga öwrer,
onda hiç kim ýaşamaz.
Ynsan-da, haýwan-da ondan gaçyp gider»[+].
4«Şol günlerde, şol döwürde
ysraýyl[†] we ýahuda[†] halklary bile gelerler,
özleriniň Hudaýy Rebbi agtaryp,
aglaý-aglaý gelerler.
Muny Reb aýdýandyr[+].
5Olar ýüzlerini Siona[†][*] tarap öwrüp,
oňa gidýän ýoly sorarlar.
„Geliň, unudylmajak ebedi äht[†] arkaly
Reb bilen birleşeliň“ diýerler[+].
6Meniň halkym ýiten goýundyr,
olary çopanlary azaşdyrdylar,
daglarda entetdiler,
olar dagdan daga çykyp,
öz agyllaryny unutdylar[+].
7Kim tapsa iýdi olary.
Duşmanlary diýdiler: „Biz ýazykly däl,
sebäbi olar hakykat örüsi bolan Rebbe garşy,
atalarynyň umydy bolan Rebbe garşy günä etdiler“.


8Babyldan gaçyp gutulyň,
babyllylaryň ýurdundan çykyň,
süriniň öňüni çekýän erkeç kimin boluň[+].
9Demirgazyk ýurdundan beýik milletler[†] toplumyny
Men Babylyň garşysyna örüzerin,
olar oňa garşy nyzama durarlar,
şol ýerde ony ele salarlar.
Oklary mergen ýigidiň oky kimin bolar,
hiç biri boş geçmez[+].
10Babyllylaryň ýurdy talaňa salnar,
ony talanlaryň bary oljadan doýar.
Muny Reb aýdýandyr.
11Eý, mirasymy[†] talaýan babyllylar,
siz şatlanýarsyňyz, galkynýarsyňyz,
otlagdaky öküzçe deý bökjekleýäňiz,
aýgyr atlar kimin kişňeýärsiňiz.
12Emma siziň ene ýurduňyz utanja galar,
göbek ganyňyz daman ýeri aýak astyna salnar.
Ine, ol milletler[†] içinde iň ähmiýetsizi bolup:
çöllüge, gurak ýere we çola ýurda öwrüler.
13Ol Rebbiň gazabyndan ýaňa ilatsyz galyp,
bütinleý harabalyga öwrüler.
Babyldan geçenler onuň ýaralaryna
haýran bolup sykylyk çalarlar[+].
14Eý, kemançylar,
Babylyň daş-töwereginde nyzama duruň.
Oňa ok atyň, oky gaýgyrmaň,
çünki ol Rebbe garşy günä etdi[+].
15Töwerek-daşdan oňa gygyryşyň,
ol boýun egdi; onuň minaralary ýykyldy,
diwarlary ýer bilen ýegsan boldy.
Bu Rebbiň öjüdir, ondan öç alyň.
Özi näme eden bolsa, oňa hem şony ediň[+].
16Ekin ekeni, orak döwri orakçyny
Babyldan ýok ediň.
Zalym gylyjyň zarbyndan gaçyp,
her kim öz halkyna tarap öwrülsin,
her kim öz ýurduna gaçsyn[+].
17Ysraýyl arslanlar kowalap dargadan
goýun sürüsine meňzeýär.
Ony ilki Aşur patyşasy ýuwutdy,
Babyl patyşasy Nebukadnesar
soňra onuň süňklerini gemirdi»[+].

18Munuň üçin Ysraýyl Hudaýy Hökmürowan Reb şeýle diýýär: «Men Aşur patyşasyny jezalandyryşym ýaly, Babyl patyşasy bilen onuň ýurduny-da şeýle jezalandyraryn[+].

19Ysraýyly ýene öz örüsine getirerin,
ol Karmelde, Başanda otlap,
Efraýym dagyndaky Gilgatda gerk-gäbe doýar[+].
20Men aman galdyranlarymy bagyşlaryn.
Şol günlerde, şol döwürde
Ysraýylyň ýazygy agtarylar,
ýöne onuň hiç bir ýazygy bolmaz,
Ýahudanyň günäleri agtarylar,
ýöne ondan hiç zat tapylmaz.
Muny Reb aýdýandyr[+].
21Merataýym[*] ýurduna we Pekot[*] halkyna hüjüm et.
Olary öldür, aman galanlary bütinleý ýok et,
özüňe buýruşym ýaly et.
Muny Reb aýdýandyr[+].
22Ýurtda uruş galmagaly, uly weýrançylyk bar![+]
23Babyl milletler[†] arasynda nähili weýran boldy!
Bütin dünýäni tokmaklan nähili döwlüp parçalandy![+]
24Men saňa duzak gurdum, eý, Babyl ýurdy,
sen bilmän oňa düşdüň.
Rebbe garşy çykandygyň üçin,
sen tapyldyň hem tutuldyň.
25Gudratygüýçli–Hökmürowan Reb
babyllylaryň ýurdunda etmeli işiniň bardygy üçin,
Reb gorhanasyny açyp,
gazap bilen ýaraglaryny çykardy[+].
26Babyla her tarapdan hüjüm ediň,
onuň ammarlaryny açyp,
ony galla üýşmekleri kimin üýşüriň,
ony bütinleý ýok ediň;
ondan hiç zat galmasyn.
27Öküzleriniň ählisini öldüriň, olar soýulmaga äkidilsin.
Waý olaryň halyna!
Çünki olaryň güni doldy, jeza pursady geldi.


28Babyldan gaçyp gutulanlar
Hudaýymyz Rebbiň öjüni,
Onuň ybadathanasynyň[†] öjüni
Sionda[†] yglan edýärler,
Olaryň seslerini eşidiň![+]
29Ok atýanlary, kemançylaryň baryny
Babylyň garşysyna çagyryň!
Onuň töwerek-daşynda düşelge guruň,
hiç kim ol ýerden gaçyp gutulmasyn.
Eden işine görä onuň almytyny beriň,
ähli edenlerini onuň özüne ediň.
Ol Rebbe, Ysraýyl Mukaddesine[†]
garşy küpürlik etdi[+].

30Munuň üçin onuň ýaş ýigitleri meýdançalarda heläk bolar, ähli urşujylary ol gün dymdyrylar. Muny Reb aýdýandyr[+]. 31Eý, tekepbir, Men saňa garşydyryn, muny Gudratygüýçli–Hökmürowan Reb aýdýandyr. Çünki seniň günüň doldy, seni jezalandyrjak wagtym gelip ýetdi. 32Tekepbir büdräp ýykylar, ony hiç kim galdyrmaz. Men onuň şäherlerini oda ýakaryn, daş-töweregindäki ähli zady ot ýakyp ýandyrar»[+].

33Hökmürowan Reb şeýle diýýär:

«Ysraýyl bilen ýahuda halky-da ejir çekýär,
ýesir alanlaryň bary olary berk saklaýar,
azat etmekden boýun gaçyrýar[+].
34Emma Ysraýylyň Penakäri güýçlüdir,
Onuň ady Hökmürowan Rebdir.
Ol Ysraýylyň işini derňäp, ýurda rahatlyk berer,
emma Babylyň ilatyna biynjalyk berer».
35«Babyllylara garşy gylyç insin!
Babyl ilatyna, ýolbaşçylarydyr
akyldarlaryna garşy gylyç insin!
Muny Reb aýdýandyr.
36Galp pygamberleriň[†] depesinden gylyç insin!
Olar akmak[†] bolarlar.
Urşujylarynyň depesinden gylyç insin!
Olar tapdan düşerler.
37Atlarynyň, söweş arabalarynyň depesinden,
aralaryndaky ähli keseki esgerleriň üstünden gylyç insin!
Olar heleý ýaly bolarlar.
Hazynalaryna garşy gylyç insin!
Olar talaňa salnarlar[+].
38Babyl butlar[†] ýurdudyr,
gorkunç butlar[†] olary dälireder.
Goý, onuň suwlary gurasyn,
olar takyrap galsyn![+]
39Munuň üçin ol ýerde wagşy haýwanlar,
şagallardyr düýeguşlar mesgen tutarlar.
Mundan beýläk onda ynsan ýaşamaz,
nesiller boýy hiç kim aýak basmaz[+].
40Edil Sodomyň[†], Gomoranyň[†],
olaryň goňşularynyň ýer bilen ýegsan bolşy ýaly,
ol ýerde-de ýeke adam galmaz,
hiç bir ynsan ýaşamaz».
Muny Reb aýdýandyr[+].
41Reb şeýle diýýär:
«Ine, demirgazyk ýurtdan bir halk gelýär,
ýeriň aňry ujundan bir beýik millet,
köp patyşalar aýaga galýar[+].
42Olar ýaýdyr naýza bilen ýaraglanan,
özleri hem rehimsiz hem zalymdyrlar.
Olar atlara atlanan, sesleri deňiz ýaly güwleýär.
Olar bir adam ýaly söweşe taýýar bolup,
seniň garşyňa nyzama durdular, eý, Babyl gyzy!
43Babyl patyşasy olar hakdaky habary eşidende,
elleriniň ysgyny gaçdy.
Dogurýan aýal kimin
çekýär dert-azarlary[+].
44Men-Reb arslan kimin Iordan jeňňelinden
ýap-ýaşyl öri meýdana çykaryn.
Edomlary duýdansyz ol meýdandan çykararyn.
Öz saýlanymy üstlerinden baştutan bellärin.
Çünki Maňa meňzeş kim bar?
Menden hasabat sorajak kim?
Garşyma çykjak çopan kim[+]?
45Munuň üçin Rebbiň Babyl hakdaky kararyny,
babyllylaryň ýurduna niýetlän maksadyny eşidiň:
Hakykatdan hem sürüleriniň iň kiçisi-de dargadylar,
sürüleri olaryň kysmatyndan ýaňa dowla düşerler[+].
46Babyl ele salnanda boljak galmagaldan ýer ýüzi sarsar;
gykylyklarynyň sesleri milletleriň[†] arasyndan eşidiler».

#### 51‑nji bap

1Reb[†] şeýle diýýär: «Men Babylyň, ýagny Lebkamaýyň[*] ilatynyň garşysyna heläkleýji ýel turzaryn[+].

2Babyla gelmişekleri ýollaryn,
ony sowrup, ýurduny boş goýarlar.
Betbagtlyk güni ony
her tarapdan gurşarlar.
3Kemançy ýaýyny gursun,
sowudyny geýip taýýar bolsun.
Babylyň ýaş ýigitlerini gaýgyrmaň,
ähli goşunyny bütinleý ýok ediň.
4Öldürilenler babyllylar ýurdunda,
ýaralylar onuň köçelerinde ýazylsyn[+].
5Olaryň ýurdy Ysraýyl[†] Mukaddesine[†] garşy
günälerden doly bolsa-da,
özleriniň Hudaýy Hökmürowan Reb
Ysraýyl bilen Ýahudany terk etmedi[+].
6Babyldan gaçyň,
her kim janyny halas etsin!
Onuň ýazygy sebäpli heläk bolmaň,
çünki bu Rebbiň öç aljak wagtydyr,
Babylyň almytyny berjek Oldur[+].
7Babyl Rebbiň elinde bütin dünýäni
serhoş edýän altyn pyýala kimindi.
Milletler[†] onuň şerabyndan içdiler,
munuň üçin akylyndan azaşdylar[+].
8Babyl duýdansyz ýykylyp kül boldy,
onuň üçin perýat ediň!
Ýarasyna melhem çalyň,
belki-de, şypa tapar[+].
9Biz Babyla şypa berjek bolduk,
ýöne ol şypa tapmady!
Ony taşlaň, gideliň!
Her kim öz ýurduna gitsin!
Onuň agyr hökümi göklere ýetdi,
bulutlara çenli beýgeldi.
10Reb bizi aklady,
geliň, Hudaýymyz Rebbiň işini
Sionda[†] yglan edeliň.
11Oklary ýiteldiň,
sagdaklary dolduryň!

Reb madaýlaryň[†] patyşalarynyň ruhuny[†] oýardy; Onuň maksady Babyly ýok etmekdir, Reb Öz öjüni – ybadathanasynyň[†] öjüni alar[+].

12Babyl galasyna garşy tugy galdyryň;
gözegçiligi güýçlendiriň, sakçylar goýuň,
bukulary taýynlaň; çünki Reb Babyl ilatyna
garşy niýetlänini we aýdanyny ýerine ýetirdi.
13Eý, bol suwlar ýakasynda,
baý hazynaly ýerde ýaşaýan halk!
Seniň soňuň geldi,
ömür tanapyň kesildi!»[+]
14Hökmürowan Reb Özünden ant içdi:
«Seni çekirtge sürüsi kimin esgerler bilen dolduraryn,
olar saňa garşy ýeňiş nagrasyny çekerler»[+].

15Ýeri Öz gudraty bilen ýaradan Rebdir.

Ol paýhasy bilen dünýäni berkarar etdi,
akyly bilen gökleri ýaýdy[+].
16Ol gürlände, şaglaýar gökdäki suwlar,
göterilýär ýeriň uçlaryndan bulutlar.
Ýagyş üçin ýyldyrymlar çakdyrýar,
ammarlaryndan şemal öwüsdirýär[+].
17Her bir adam akmak[†] hem akylsyzdyr,
her zergär ýasan butlaryndan[†] uýada galar,
olar ýasalandyr, olarda jan ýokdur[+].
18Bular biderekdir, masgarabazlaň işidir;
jezalandyranymda olar ýok bolarlar.
19Emma Ýakubyň[†] paýy beýle däldir,
çünki ähli zatlary ýaradan Hudaýdyr,
Ysraýyl tiresi Onuň mirasydyr[†],
Onuň ady Hökmürowan Rebdir[+].


20«Sen Meniň gürzim – uruş ýaragymsyň,
Men seniň bilen milletleri[†] gyraryn,
seniň bilen patyşalyklary weýran ederin[+].
21Seniň bilen atlary we çapyksuwarlaryny gyraryn,
seniň bilen söweş arabalaryny we arabaçysyny gyraryn.
22Seniň bilen erkekleri hem aýallary,
garrylardyr ýaşlary,
oglanlardyr gyzlary gyraryn.
23Seniň bilen çopany we sürüsini,
daýhany we ýer sürýän öküzlerini,
ýolbaşçylary we häkimleri gyraryn.

24Sionda[†] gözüňiziň alnynda Babyl ýurdunyň we ähli babyllylaryň eden hemme ýamanlyklaryny özlerine gaýtaryp bererin. Muny Reb aýdýandyr.

25Men saňa garşydyryn,
eý, weýran edýän dag!
Bütin dünýäni ýykan dag!
Muny Reb aýdýandyr.
Elimi saňa garşy uzadyp,
seni gaýalardan aşak togalaryn,
seni ýanan daga öwrerin.
26Senden burç daşyny,
binýat daşyny almazlar,
sen ebedilik haraba bolarsyň».
Muny Reb aýdýandyr.
27Ýurtda baýdak dikiň,
milletler[†] arasynda surnaý çalyň,
milletleri[†] Babyl bilen uruşmaga taýýarlaň.
Ararat, Minni we Aşkenaz patyşalyklaryny
Babylyň garşysyna çagyryň,
onuň garşysyna serkerde belläň,
üstüne çekirtge sürüsi kimin atlar ýollaň[+].
28Milletleri[†], ýolbaşçylary, häkimleri bilen birlikde
madaý[†] patyşalaryny we olaryň gol astyndaky ähli ýurtlary
Babylyň garşysyna söweşe toplaň[+].
29Ýurt titräp, lerzana gelýär!
Çünki Babyl ýurduny ilatsyz haraba öwürmek baradaky
Rebbiň niýeti amala aşýar[+].
30Babylyň batyrlary söweşmekden el çekdi,
öz berkitmelerinde otyrlar, olaryň güýji gaçyp,
heleý ýaly boldular, ýaşaýan ýerlerine ot berildi,
derwezeleriniň kiltleri döwüldi[+].
31Çapar üstüne çapar,
habarçy üstüne habarçy ylgaşyp,
Babyl patyşasyna şu habary ýetirdiler:
«Şäher doly basylyp alyndy,
32geçelgeler ele salyndy,
gamyşly batgalyklara ot berildi,
urşujylara gorky aralaşdy».
33Ysraýyl Hudaýy Hökmürowan Reb şeýle diýýär:
«Döwek wagty harman ýeri nähili tapbatlanýan bolsa,
Babyl gyzy-da şeýle ediler.
Ýene az salymdan onuň oruljak wagty geler[+].
34Babyl patyşasy Nebukadnesar bizi çeýnedi,
bizi owradyp ýenjip,
boş gaba öwürdi.
Aždarha[†] kimin ýuwutdy bizi,
garnyny näz-nygmatdan doýrup,
soňra bizi gusup taşlady[+].
35Sionyň[†] ilaty: „Maňa we ysraýyl doganlaryma
edilen zorluk Babylyň başyna gelsin!“ diýer.
Iýerusalim[†]: „Dökülen ganymyzyň huny,
goý, babyllylardan soralsyn!“ diýer».

36Munuň üçin Reb şeýle diýýär:

«Men seniň hakyňy alyp bererin,
seniň öjüňi alaryn,
Babyl deňzini takyradaryn,
çeşmesini guradaryn[+].
37Babyl daş üýşmeklerine,
şagallar sürenine öwrüler,
howp we ryswaçylyga dönüp,
ol ýerde hiç kim ýaşamaz[+].
38Babyl halky arslan deý arlar,
arslan çagasy kimin hyňranar[+].
39Işdäleri açylan wagty bolsa,
Men olara meýlis guraryn.
Şatlanyp, ebedi uka gitsinler,
hiç wagt oýanmasynlar diýip,
olary serhoş ederin.
Muny Reb aýdýandyr.
40Olary guzy, goç, geçi kimin
soýulmaga ibererin.
41Wah! Şeşak[*] basylyp alyndy!
Wah! Bütin dünýäniň şöhraty[†] ele salyndy!
Babyl milletler[†] arasynda howpa öwrüldi!
42Babyly deňiz basdy;
äpet tolkunlar ony büredi.
43Onuň şäherleri weýran boldy,
ýurdy hiç kim ýaşamaýan,
hiç bir ynsan geçmeýän
gurak bir çöle döndi[+].
44Babyl hudaýy Beli jezalandyraryn,
ýuwudanyny gusduraryn,
milletler[†] gaýdyp oňa tarap eňmezler,
Babylyň diwary ýykylar[+].
45Eý, halkym, ol ýerden çyk,
Rebbiň gahar-gazabyndan
hemmäňiz janyňyzy halas ediň[+].
46Ýurtda eşidiljek myş-myşlara
ýüregiňiz tapdan düşmesin, gorkmaň.
Bir ýyl bir habar geler,
soňraky ýyl başga bir habar.
Ýurtda zorluk höküm sürüp,
bir şanyň başga bir şa garşydygy hakda
gep-gürrüňler ýaýrar.
47Munuň üçin Meniň Babylyň butlaryny[†]
jezalandyrjak günlerim geler.
Onuň tutuş ýurdy utanja galar,
jesetleri ýurduň ortasynda ýere serler[+].
48Onsoň demirgazykdan gelen
ýok ediji oňa hüjüm edende,
asman, ýer we olardaky ähli zat
Babylyň başyna gelen zatlara şatlanyp gygyryşar.
Muny Reb aýdýandyr[+].
49Eý, Ysraýylyň öldürilenleri!
Tutuş ýer ýüzüniň öldürilenleri üçin
Babyl-da öz gezeginde heläk bolar.
50Eý, gylyçdan gaçyp gutulanlar,
gidiň, saklanmaň!
Rebbi uzak ýurtda ýatlaň
Iýerusalim[†] hakda oýlanyň.
51Biz käýinç eşidenimizde utandyk.
Gelmişekler Rebbiň öýüniň[†]
mukaddes[†] ýerlerine girdiler,
şonda ýüzümizi ryswalyk örtdi»[+].
52«Onuň butlaryny[†] jezalandyrjak günlerim geler,
onuň bütin ýurdunda ýaralylar iňlär.
Muny Reb aýdýandyr[+].
53Babyl göklere çyksa-da,
galasyny belent ýerde berkitse-de,
Men üstüne ýok edijini ýollaryn»[+].
54Babyldan gykylyk sesi eşidilýär,
ol ýerden weýrançylyk sesi gelýär![+]
55Çünki Reb Babyly weýran edýär,
şowhunyny basyp ýatyrýar.
Tolkunlary bol suw deý güwleýär,
galmagally sesleri eşidilýär.
56Babylyň garşysyna heläkleýji çykdy,
onuň batyr ýigitleri ele salyndy,
ýaýlary bölek-bölek boldy,
çünki Reb öç alýan Hudaýdyr;
onuň etmişiniň almytyny berer[+].
57Men onuň ýolbaşçylaryny, akyldarlaryny,
häkimlerini, serkerdelerini,
urşujylaryny serhoş ederin.
Olar ebedi uka gidip oýanmazlar.
Muny ady Hökmürowan Reb bolan Patyşa aýdýar.

58Hökmürowan Reb şeýle diýýär:

«Babylyň galyň diwarlary ýer bilen ýegsan bolar,
onuň belent derwezeleri ýakylar,
halklar biderek ýere zähmet çekerler,
milletleriň[†] der döken zähmeti oda taşlanar»[+].

59Bu Ýahuda patyşasy Sidkiýanyň patyşalygynyň dördünji ýylydy. Mahseýanyň agtygy, Neriýanyň ogly Seraýa patyşanyň baş dolandyryjysydy. Ol Sidkiýa bilen bile Babyla barýarka, Ýermeýa pygamber[†] oňa şu sözi tabşyrypdy[+]. 60Ýermeýa Babylyň başyna geljek ähli betbagtlyklary, Babyla degişli bu sözleriň baryny bir kagyza ýazdy. 61Ýermeýa Seraýa şeýle diýdi: «Babyla baranyňda, bu sözleriň ählisini halka okap bermegi unutma. 62Onsoň şeýle diý: „Ýa Reb, bu ýeri ýok etjekdigiňi, onda ynsan-da, haýwan-da ýaşamajakdygyny, ýurduň ebedilik harabaçylyga öwrüljekdigini Özüň aýtdyň“[+]. 63Bu kagyzdaky ýazylanlary okap bolanyňdan soň, ony bir daşa baglap, Ýewfrat derýasynyň ortasyna at[+]. 64Soňra şeýle diý: „Babyl-da şeýdip suwa batar, onuň başyndan inderjek betbagtlygymdan ýaňa, indi ol hiç haçan galyp bilmez“».

Ýermeýanyň sözleri şu ýerde gutarýar.

#### 52‑nji bap


Iýerusalimiň synmagy


(2 Patyşalar 24:18-20; 25:1-17)

1[•]Sidkiýa patyşa bolanda, ýigrimi bir ýaşyndady. Ol Iýerusalimde[†] on bir ýyl patyşalyk etdi. Onuň ejesi Hamutal libnaly Ýermeýanyň gyzydy[+]. 2Sidkiýa hem Ýehoýakym ýaly Rebbiň[†] nazarynda ýigrenji işleri etdi. 3Rebbiň Iýerusalime we ýahuda[†] halkyna garşy bolan gahary tutaşýardy. Ol şonuň üçin olary Öz huzuryndan kowdy.

Sidkiýa Babyl patyşasyna garşy uruş turuzdy[+]. 4Sidkiýanyň patyşalygynyň dokuzynjy ýylynyň onunjy aýynyň onuna Babyl patyşasy Nebukadnesar tutuş goşuny bilen Iýerusalime[†] hüjüm edip, onuň garşysynda düşelge gurdy. Olar Iýerusalime girmek üçin, daş-töwereginde ýapgyt gurdular[+]. 5Şeýdip, Sidkiýanyň patyşalygynyň on birinji ýylyna çenli Iýerusalim gabawda durdy. 6Dördünji aýyň dokuzyna şäherde açlyk güýjäp, ýurduň ilaty iýmäge çörek tapmady. 7Galanyň diwarynyň bir bölegi duşman tarapyndan ýykyldy. Babyllylar galanyň daş-töweregini gabasalar-da, ähli esgerler gije patyşanyň bagynyň ýolundan, iki diwaryň arasyndaky derwezeden çykyp, Araba düzlügine tarap gaçyp gitdiler. 8Emma babyllylaryň goşuny patyşanyň yzyndan kowup, Ýeriho düzlüginde yzyndan ýetdi. Patyşanyň ähli goşuny onuň ýanyndan gaçyp, dagaşyp gitdiler. 9Onsoň babyllylar patyşany tutup, Hamat ýurdundaky Ribla getirdiler. Şol ýerde Babyl patyşasy oňa höküm çykardy[+]. 10Babyl patyşasy Sidkiýanyň ogullaryny onuň gözüniň alnynda öldürdi. Riblada Ýahudanyň ähli ýolbaşçylaryny-da öldürdi[+]. 11Ol Sidkiýanyň gözlerini oýdurdy we zynjyr bilen baglap, Babyla alyp gitdi. Ol ony ölýänçä zyndanda saklady[+].

12Babyl patyşasy Nebukadnesaryň patyşalygynyň on dokuzynjy ýylynyň bäşinji aýynyň onuna şanyň janpenalarynyň baştutany hem emeldary Nebuzaradon Iýerusalime[†] geldi[+]. 13Nebuzaradon Rebbiň öýüni[†], patyşanyň köşgüni we Iýerusalimiň ähli jaýlaryny oda berdi, ol uly jaýlaryň ählisini ýakdy[+]. 14Babyllylaryň janpenalarynyň baştutany bilen gelen goşun Iýerusalimiň daş-töweregindäki diwarlaryň ählisini ýykdy[+]. 15Janpenalaryň baştutany Nebuzaradon halkyň garyplaryny, şäherde aman galanlary, Babyl patyşasynyň tarapyna geçen gaçgaklary we aman galan senetkärleri ýesir edip äkitdi. 16Emma janpenalaryň baştutany Nebuzaradon ýurduň garyp-gasarlarynyň käbirlerini üzümçilik we daýhançylyk bilen meşgullansynlar diýip goýup gaýtdy.

17Babyllylar Rebbiň öýündäki[†] bürünç sütünleri, şeýle hem ol ýerdäki arabalary we bürünç howzy parçalap, ähli bürünji Babyla alyp gitdiler[+]. 18Olar ybadathana[†] hyzmaty üçin ulanylýan gazanlary, pilçeleri, ätişgirleri, legenleri, ýakymly ysly tütetgi[†] ýakmak üçin ulanylýan gaplary we beýleki bürünç gap-gaçlaryň baryny alyp gitdiler[+]. 19Janpenalaryň baştutany bulardan başga-da okaralary, maňňallary, legenleri, gazanlary, çyradanlary, gaplary, käseleri alyp gitdi. Ol altyndan ýasalan zatlary altyny üçin, kümüşden ýasalan zatlary hem kümşi üçin alyp gitdi. 20Süleýman[†] patyşanyň Rebbiň öýi üçin ýasan iki sütüni, bir howzy we howzuň aşagyndaky on iki sany bürünç öküzi üçin sarp edilen bürünjiň agramy çäksizdi[+]. 21Bir sütüniň beýikligi on sekiz tirsekdi. Töwereginiň aýlawy on iki tirsekdi. Galyňlygy dört barmak bolup, içi boşdy[+]. 22Sütüniň depesinde-de bir sany bürünç täç bardy. Bir täjiň beýikligi bäş tirsekdi we täjiň daş-töweregine aýlanan narlardyr örme zynjyrlar hem tutuş bürünçden ýasalandy. Beýleki ikinji sütün-de narlar bilen bezelip, edil birinjä meňzeşdi. 23Her hataryň töwereginde jemi ýüz nar bardy we ýerden diňe togsan altysy görnüp durdy.


Ýahuda halky Babyla sürgün edilýär


(2 Patyşalar 25:18-21)

24Baş ruhany[†] Seraýa bilen ikinji ruhany Sepanýany hem-de üç sany gapy sakçysyny janpenalaryň baştutany Babyla ýesir edip äkitdi[+]. 25Ol şäherde galan esgerleriň baştutany edip bellenen bir harby serkerdäni, şäherden tapylan patyşanyň ýedi sany maslahatçysyny, ýurduň ilatyny goşuna ýazýan serkerdäniň mürzesini[†] we ýurduň ilatynyň altmyş sany baştutanyny alyp gitdi. 26Janpenalaryň baştutany Nebuzaradon olary tutup, Ribla galasyndaky Babyl patyşasynyň ýanyna getirdi. 27Hamat ýurdunyň Ribla galasynda Babyl patyşasy olary öldürdi. Şeýdip, ýahuda[†] halky öz ýurdundan sürgün[†] edildi.

28Nebukadnesaryň ýesir edip getiren halky, ine, şulardan ybarat: patyşalygynyň ýedinji ýylynda üç müň ýigrimi üç ýahudany;[+] 29Nebukadnesaryň patyşalygynyň on sekizinji ýylynda Iýerusalimden[†] sekiz ýüz otuz iki adamy; 30ýigrimi üçünji ýylynda janpenalaryň baştutany Nebuzaradon ýahudalardan ýedi ýüz kyrk bäş adamy ýesir edip äkitdi. Olar jemi dört müň alty ýüz adamdyr.


Ýehoýakynyň ýesirlikden boşadylmagy


(2 Patyşalar 25:27-30)

31[•]Ýahuda[†] patyşasy Ýehoýakynyň sürgünliginiň[†] otuz ýedinji ýylynda Ewilmerodak Babyla patyşa boldy. Ol şol ýylyň on ikinji aýynyň ýigrimi bäşinde Ýahuda patyşasy Ýehoýakyna ýagşylyk edip, ony tussaglykdan boşatdy[+]. 32Ol Ýehoýakyn bilen mähirli söhbet etdi we ony Babyla sürgün edilen beýleki şalardan ileri tutdy. 33Şeýdip, Ýehoýakyn tussaglykdaky geýimlerini çykardy. Ol galan ömrüniň ähli günlerinde patyşanyň saçagyndan naharlandy. 34Onuň gündelik eklenji tä ölýänçä Babyl patyşasy tarapyndan berildi.

### Ýermeýanyň agysy


Giriş

[1]

[2]

[3]

[4]

[5]


#### Giriş


Ýermeýa pygamberiň agysy


Bu kitap ýewreý dilinde «Nädip?» diýmegi aňladýar, ýöne beýan edýän wakalaryna görä Ýermeýanyň agysy diýip atlandyrylýar. Kitaby kimiň ýazandygy anyk mälim bolmasa-da, ony Ýermeýa pygamber ýazypdyr diýip hasaplaýarlar. Taryhy wakalaryň beýanyna görä, b. e. öň 586-njy ýylda, ýagny Iýerusalimiň weýran edilen wagtynda Ýermeýa pygamber şol ýerdedi. Bu bolsa kitap Ýermeýa pygamber tarapyndan ýazylandyr diýip pikir etmäge doly esas berýär. Mukaddes Ýazgylarda ahy-nalalar diňe «Ýermeýanyň agysynda» däl, eýsem «Mezmurlar» kitabynda hem köp beýan edilendir.

Kitap goşgy görnüşinde ýazylandyr. Bu goşgular şygryýetiň ýörite tärinde düzülip, her setiri ýa-da her bendiniň setirleri elipbiý tertibinde gelýän harpdan başlanýar. Şeýle tärde düzülen goşgynyň setirleriniň başky harplary ýokardan aşak okalanda haýsydyr bir sözi ýa-da jümläni düzýär. Ýewreý elipbiýiniň birinji harplary א (alef) we ב (bet) harplary bolup, ol jemi 22 harpdan ybaratdyr. Kitapda aýatlaryň haýsy harpdan başlanýandygyny görkezmek üçin, goşmaça sözbaşylar ýewreý elipbiýiniň harplary bilen aňladylandyr. Üçünji ahy-nala (3‑nji bap) 66 aýatdan ybarat bolansoň, 3 aýat alef-den, 3 aýat bet-den we şoňa meňzeş tertipde başlanýar. Bu ahy-nala kitabyň ortasynda ýerleşip, aýatlarynyň 3 esse köp bolmagy onuň aýratyn nygtalmagyna ýardam edýär. Akrogoşgy – setirleriniň başky harplary ýokardan aşak okalanda haýsydyr bir sözi ýa-da jümläni düzýän goşgy.

Iýerusalimiň ahy-nalasy1:1-22
Iýerusalimiň jezasy2:1-22
Jeza we umyt3:1-66
Iýerusalim ýykylýar4:1-22
Rehimdarlyk üçin dileg5:1-22

#### 1‑nji bap


Iýerusalimiň ahy-nalasy


Alef

1Wah, öň adamdan doly şäher,
indi ýalňyz boşap galdy!
Milletler[†] arasynda beýik bolan
indi dul hatyna meňzäp galdy!
Öň welaýatlaryň melikesi bolan,
indi gyrnaga öwrüldi!


Bet

2Gijesine zar-zar aglaýar,
ýaňaklarynda gözýaşy.
Oýnaşlaryndan
köşeşdirýän ýok ony.
Ähli dostlary haýynlyk edip,
oňa duşman boldular[+].


Gimel

3Ýahuda[†] köp hasrat we agyr zähmet çekdi,
indi bolsa ýesir edip äkidildi.
Ol milletler[†] arasynda ýaşaýar.
Ol hiç bir dynçlyk tapman,
betbagtlyga uçranynda,
kowguçylarynyň eline düşdi[+].


Dalet

4Siona[†][*] barýan ýollar ýas baglaýar,
çünki baýramçylygyna gelýän ýok.
Ähli derwezeleri çolaryp galan,
ruhanylary[†] ahy-nala çekýär.
Gaýgy-hasrat çekýär ýaş gyzlary,
özi hem gam-gussa batýar.


He

5Ýagylary hökümdar bolýar,
duşmanlary rowaçlanýar.
Ýazygynyň agyrdygy üçin Reb[†]
bu hasraty çekdirdi Siona[†].
Duşmanynyň öňüne salnyp,
çagalary sürgün[†] edildi onuň[+].


Waw

6Sion gyzynyň[†][*] ähli şan-şöhraty gaçdy.
Ýolbaşçylary öri tapmaýan keýik kimindi,
kowguçylardan gaçmaga mejallary ýokdy.


Zaýin

7Hasratly hem sergezdanlyk gününde Iýerusalim[†]
öňki günlerdäki eýe bolan baýlygyny ýatlaýar.
Halky duşmanyň eline düşende,
hiç kim oňa kömek etmedi.
Ol ýer bilen ýegsan bolanda,
duşmany üstünden güldi[+].


Ḥet

8Iýerusalim[†] agyr günä etdi,
şeýdip, ol gülki boldy.
Öňki sylaýanlar ýalaňaçlygyny görüp,
indi ony ýigrenýärler.
Munuň üçin onuň özi ah çekip,
hemmelerden ýüzüni gizleýär[+].


Ṭet

9Iýerusalimiň[†] ahlaksyzlygy etegindedi,
gelejegi hakda pikir etmedi.
Onuň ýykylyşy aýylgançdy,
oňa teselli berýän ýokdy.
«Ýa Reb, agyr halyma nazar sal,
çünki duşman üstün çykdy!»[+]


Ýod

10Duşman onuň iň gymmatly zatlaryna el urdy,
milletlere[†] ybadathana[†] girmegi gadagan etseň-de,
Iýerusalim[†] olaryň girýändiklerini gördi[+].


Kaf

11Bir döwüm çörek gözläp,
bütin halky ah çekýär;
täzeden güýje girmek üçin,
hazynalaryny iýmite berýär.
«Ýa Reb, ine, halyma seret,
men nähili dereksiz boldum[+].


Lamed

12Eý, ötegçiler, siziň üçin bu hiç zatmy?
Ine, halymy görüň,
heý-de, meniň başymdan inen
gam-gussa ýaly gam-gussa barmy?
Reb gazapdan dolup lowlan güni
bu hasraty çekdirdi maňa.


Mem

13Ýokardan ot iberip,
süňklerimi köýdürdi;
aýagyma duzak gurup,
meni arkan agdardy;
meni weýran edip,
bütin gün tapdan düşürdi[+].


Nun

14Günälerim boýuntyrygyma baglandy,
Rebbiň Öz eli bilen işilip,
meniň boýnumdan asyldy,
Ol güýjümi tüketdi;
Taňry meni garşy durup bilmedik
duşmanlarymyň eline berdi[+].


Sameh

15Terk etdi Taňrym ähli urşujylarymy,
goşun çagyrdy gyrmak üçin ýigitlerimi.
Taňry Ýahuda boý gyzyny
üzüm sykýan dek sykyp ýençdi.


Ğaýin

16Men bular üçin aglaýaryn,
gözýaşlarym sil bolup akýar.
Janyma aram berýän ýok,
teselli beriji menden uzakda.
Çagalarym derbi-dagyn edildi,
çünki duşman üstün çykdy»[+].


Pe

17Sion[†] elini uzadýar,
emma oňa teselli berýän ýok.
Ýakuba[†] duşman boluň diýip,
Reb emr etdi goňşy halklara.
Iýerusalim[†] olaryň arasynda
murdar[†] zada öwrüldi[+].


Tsadi

18Reb adyldyr,
men bolsa buýrugyna garşy çykdym,
emma siz, eý, bütin halklar, gulak goýuň,
meniň çekýän derdimi görüň;
sürgün[†] edildi ýaş gyzdyr ýigitlerim[+].


Ķof

19Oýnaşlarymy çagyrdym,
emma olar meni aldawa saldylar.
Ruhanylarym[†] we ýaşulularym[†]
täzeden güýje girmek üçin
özlerine iýmit gözleýärkäler,
şäherde heläk boldular[+].


Reş

20Seret, ýa Reb, nähili ejir çekýän,
içim ýanýar,
ýüregim çat açýar,
çünki Saňa garşy baş galdyrdym.
Daşarda gylyç gyrýar,
içerde ölüm höküm sürýär[+].


Şin

21Olar ahy-nalamy eşitdiler,
emma maňa teselli berýän ýok.
Jebrimi ähli duşmanlarym eşitdi,
Seniň muny edeniňe şatlandylar.
Yglan eden günüňi getir,
olar-da meniň ýaly bolsunlar.


Taw

22Ähli pislikleri Saňa aýan bolsun;
tutuş ýazyklarym sebäpli
maňa näme eden bolsaň,
olara hem şony etgin.
Ahy-nalam köpdür,
ýüregim tapdan düşendir[+].


#### 2‑nji bap


Iýerusalimiň jezasy


Alef

1Wah, Taňry gazap atyna atlanyp-ha,
Sion gyzyny[†] gara buluda gaplady-la!
Ol Ysraýylyň[†] gözelligini
gökden ýere taşlady.
Ol gahary gelen güni Öz
aýagynyň kürsüsini terk etdi[+].


Bet

2Taňry Ýakubyň[†] ähli mekanyny weýran etdi
hiç rehimdarlyk etmedi.
Ýahuda[†] gyzynyň galalaryny ýykdy
gahar-gazaby ýatmady.
Patyşalygyny hem hökümdarlaryny
masgaralap, ýer bilen ýegsan etdi[+].


Gimel

3Çogýan gahary bilen
Ysraýylyň ähli güýjüni ýok etdi.
Duşman çozanda sag elini yza çekdi.
Daş-töweregini oda berip,
alawly ot kimin Ýakubyň[†] ýurduny ýakdy[+].


Dalet

4Duşman kimin ýaýyny çekdi,
elini galdyrdy ýagy kimin.
Göz-guwanjymyzyň baryny öldürdi;
Sion gyzynyň[†] çadyrynyň üstüne
gazabyny ot kimin pürkdi[+].


He

5Taňry duşman ýaly bolup,
Ysraýyly ýumurdy.
Ähli köşklerini ýykyp,
galalaryny weýran etdi.
Ýahuda gyzynyň ýasdyr
ahy-nalasyny has-da köpeltdi.


Waw

6Ybadathanasyny[†] çatma deý ýykdy,
halkyň ybadat öýüni wes-weýran etdi.
Reb[†] Sionda[†] baýramlardyr
Sabat gününi[†] unutdyrdy.
Gahar-gazaba münüp,
patyşany we ruhanyny[†] ret etdi.


Zaýin

7Taňry gurbanlyk[†] sypasyny[†] taşlady,
mukaddes öýüni[†] terk etdi.
Köşkleriniň diwarlaryny
duşmanyň eline berdi.
Rebbiň öýündäki[†] duşmanyň gykylygy
baýramçylyk gündäki owaza meňzedi.


Ḥet

8Reb Sion[†] gyzynyň diwaryny
weýran etmegi ýüregine düwdi.
Ölçeg ýüpüni gerip,
ýykmakdan el çekmedi.
Daşky, içki diwar doldy ýas bile,
ikisi-de ýegsan boldy ýer bile.


Ṭet

9Onuň derwezeleri ýere çökdi;
Reb kiltlerini döwüp ýok etdirdi.
Patyşasy we ýolbaşçylary
ýat milletleriň[†] arasynda galdy.
Indi halka öwüt-nesihat berilmeýär,
pygamberlerine[†] Rebden görnüş gelmeýär[+].


Ýod

10Sion[†] gyzynyň ýaşululary[†]
ýerde çök düşüp otyrlar ümsüm.
Jul geýindiler[†],
başlaryndan sowurdylar gum.
Başlaryny aşak egdiler,
Iýerusalimiň[†] ýaş gyzlary hem[+].


Kaf

11Gözlerim ýaş dökmekden küteldi,
içim ýanýar.
Eziz halkymyň weýrançylygy zerarly
gara bagrym gan bolýar,
çünki şäheriň köçelerinde
çagalardyr bäbekler mejalsyz ýykylýar.


Lamed

12Şäher köçelerinde ýaralanan dek huşuny ýitirýärler.
«Hany çörek we şerap?» diýip,
ejelerine perýat edýärler.
Olaryň gujagynda jan berýärkä[+].


Mem

13Men saňa näme diýeýin?
Eý, Iýerusalim[†] gyzy, seni nämä meňzedeýin?
Eý, Sion[†] boý gyzy,
teselli berer ýaly, seni nämä deňeşdireýin?
Seniň heläkçiligiň deňiz deý ägirt,
kim şypa berer saňa?


Nun

14Sen hakda pygamberleriň[†]
galp, manysyz görnüşler gördüler.
Öňki kaddyňa dikeltmek üçin
etmişiňi ýüzüňe basmadylar.
Gaýtam, seni ýoldan çykarýan
ýalan görnüşler gördüler[+].


Sameh

15Ähli ötegçiler saňa el çarpýarlar.
Iýerusalim[†] gyzyna sykylyk atyp:
«Bütin dünýäň şatlygy, gözellik görki
diýilýän şäher şumy?» diýşip,
başlaryny ýaýkaýarlar[+].


Pe

16Ähli duşmanlaryň seni ýaňsylaýarlar,
sykylyk atyp, dişlerini gyjaýarlar.
Olar: «Biz ony ýuwutdyk!
Ine, şudy biziň garaşýan günümiz.
Ahyry muny-da gördük!» diýip gygyryşýarlar[+].


Ğaýin

17Reb Öz niýetini amala aşyrdy,
owaldan belleýşi ýaly,
Öz sözlerini berjaý etdi.
Seni rehimsizlik bilen heläk etdi,
şat etdi halyňa duşmanyňy,
ýagylaryňa kuwwat berdi[+].


Tsadi

18Halk Rebbe ýürekden perýat edýär.
Gije-gündiz gözýaşyň sil bolup aksyn,
gözleriňiň ýaşy kepemesin,
eý, Sion[†] gyzynyň diwary![+]


Ķof

19Tur! Gijeki nobat başynda perýat et!
Ýüregiňi Taňrynyň huzurynda suw kimin dök!
Her köçäniň başynda açlygyndan ýykylýan
çagalaryňyň jany üçin eliňi ser Oňa[+].


Reş

20Seret, ýa Reb, halkyňyň halyna bak!
Kimi beýle güne salanyňy gör!
Aýallar öz dogran eziz çagalaryny iýsinlermi?
Ruhany[†] we pygamber[†] mukaddes öýüňde[†] öldürilsinmi[+]?


Şin

21Ýaşy-garrysy ýoluň üstünde ýatyr,
gyzlarymdyr ýigitlerimi gylyçdan geçirdiler.
Gaharyň gelen güni Sen olary öldürdiň,
rehimsizlik bilen baryny gyrdyň.


Taw

22Çar tarapdan maňa howp salanlary çagyrdyň,
baýramçylyk günündäki kimin olary üýşürdiň.
Rebbiň gahary gelen güni hiç kim gaçyp gutulmady,
olaryň arasyndan diri galany bolmady,
söýüp ulaldan çagalarymy duşmanym heläk etdi.


#### 3‑nji bap


Rebbiň sadyk söýgüsi tükenmezdir


Alef

1Hudaýyň gazap taýagyndan
hasrat çeken adam men[+].
2Ol meni idip,
yşyksyz tüm garaňkylyga getirdi[+].
3Ol bütin gün gaýta-gaýta
garşyma elini galdyrdy.


Bet

4Etimi, hamymy çüýretdi,
süňklerimi döwüp taşlady[+].
5Üstüme çozup, daşymy gabady,
başyma hasrat hem dert saldy[+].
6Bireýýäm ölenler kimin
meni garaňkylykda ýaşatdy[+].


Gimel

7Gaçmaz ýaly daşyma diwar aýlady,
boýnuma agyr zynjyrlar saldy.
8Perýat edip, kömege çagyranymda,
Ol dilegime gulak salmady[+].
9Ýonma daşlar bilen ýolumy ýapdy,
ýodalarymy egreltdi[+].


Dalet

10Hudaý meni peýleýän aýydyr,
bukuda ýatan arslandyr[+].
11Ýolumdan azaşdyryp parçalady,
halys sandan çykardy.
12Ol ýaýyny çekdi,
meni okuna nyşan edindi[+].


He

13Sagdagyndaky oklary atyp,
bagrymy deşdi[+].
14Men ähli halkyma gülki boldum,
günuzyn olaryň aýdymy boldum[+].
15Ol meni hasratdan doýrup,
ýowşanyň ajy suwuny içirdi[+].


Waw

16Çagyl bilen dişlerimi owratdy,
kül içinde depip, dyza çökdürdi.
17Meniň janym rahatlygy unutdy,
şatlygyň nämedigi ýatdan çykdy.
18Özüme diýdim: «Jandan el üzdüm,
Rebbe[†] bolan ähli umydym öçdi».


Zaýin

19Hasratymdyr sergezdanlygym hakda oýlansam,
ajy ýowşan bilen zäher-zakgun içen ýalydyr!
20Janym muny dyngysyz ýatlaýar,
şonuň üçin ýüregim paralanýar.
21Emma şuny ýatda saklaýan,
şonda ýene-de umyt döreýär:


Ḥet

22Rebbiň sadyk söýgüsi tükenmezdir[*],
çünki Onuň rehimdarlygy bakydyr.
23Her säher bular täzelenýär,
Seniň wepadarlygyň beýikdir![+]
24Janym diýýär: «Reb meniň paýymdyr.
Şoňa görä Oňa intizardyryn»[+].


Ṭet

25Reb Özüne bil baglaýanlara,
Özüni ýürekden agtarýanlara ýagşydyr.
26Rebbiň halas edişine
ümsüm garaşmak gowudyr.
27Adama boýuntyrygy
ýaşlykdan götermek gowudyr.


Ýod

28Ynsan dymyp, ýalňyz otursyn,
çünki boýuntyrygy dakan Rebdir[+].
29Ýere ýüzin ýykylsyn,
belki, umyt bardyr.
30Özüni urana ýaňagyny tutsun,
masgaralanmakdan doly bolsun[+].


Kaf

31Çünki Taňry hiç wagt
ömürlik terk etmez[+].
32Ol birine hasrat çekdirse-de,
bol merhemetine görä rehim-de eder[+].
33Hasrat berip, gaýga batyrsa-da,
bulary Ol ýürekden etmez.


Lamed

34Ýurduň ähli ýesirleri
aýak astynda depelenende,
35Beýik Hudaýyň huzurynda
ynsan hukuklary kemsidilende,
36dawada birine adalatsyzlyk[†] edilen wagty,
Taňry olary görýän dälmidir?


Mem

37Bulary Taňrynyň Özi buýurmasa,
kim buýruk berip ýerine ýetirderdi[+]?
38Ýagşylyk hem, ýamanlyk hem
Beýik Hudaýyň agzyndan çykmaýarmy[+]?
39Öz günäleri üçin jezasyn alsa,
diri galan adam näme üçin zeýrensin?


Nun

40Geliň, ýollarymyzy synap göreliň,
täzeden Rebbe gaýdyp baralyň.
41Geliň, gökdäki Hudaýa
elimizi-de, ýüregimizi-de açalyň[+].
42Biz günä edip baş galdyrdyk,
Sen bizi bagyşlamadyň[+].


Sameh

43Kowaladyň bizi gazap bilen,
rehimsizlik bilen öldürdiň.
44Özüňi buluda bürediň,
dilegler eşidilmesin diýip.
45Bizi milletler[†] arasynda
syr-süplüge, zir-zibile öwürdiň.


Pe

46Ähli duşmanlarymyz
bizi ýaňsyladylar[+].
47Üstümize howp we hile,
harabaçylyk we weýrançylyk abandy[+].
48Eziz halkymyň heläkçiliginden ýaňa
gözýaşlarym sil bolup akýar[+].


Ğaýin

49-50Reb gökden aşak nazar salýança,
gözýaşlarym hiç tükenmez, asla kepemez[+].
51Şäherimdäki gyzlaryň halyna
ýüregim gyýym-gyýymdyr.


Tsadi

52Maňa nähak duşman bolanlar
meni guş kimin awlap tutdular[+].
53Diriligime çukura taşlap,
üstümden daş okladylar[+].
54Suwlar depämden aşdy,
«Men heläk boldum» diýdim[+].


Ķof

55Çukuryň düýbünden
Seni çagyrdym, ýa Reb[+].
56«Gulagyňy dykma, perýadyma gulak goý»
diýen sözlerimi eşitdiň.
57Seni çagyranymda, ýanyma gelip:
«Gorkma!» diýdiň.


Reş

58Eý, Taňry, janymy gutaran Sensiň,
ömrümi halas eden Sensiň[+].
59Ýa Reb, maňa edilen adalatsyzlygy[†] gördüň,
meniň hakymy alyp ber.
60Menden nähili öç alyşlaryny gördüň,
garşyma guran dildüwşüklerini bildiň[+].


Şin

61Ýa Reb, olaryň masgaralaýşyny eşitdiň,
garşyma guran dildüwşüklerini gördüň.
62Duşmanlarymyň bütin gün meniň garşyma
edýän hyşy-wyşylaryny we hüňürdilerini eşitdiň.
63Ertirden agşama çenli
men olaryň ýaňsy aýdymy boldum.


Taw

64Olaryň elleri bilen edenlerini
eginleri bilen çekdir, ýa Reb!
65Ýüreklerine howsala sal.
Goý, näletiň olaryň üstünden insin!
66Gazap bilen kowalap,
gökleriň astyndan olary ýok et, ýa Reb!


#### 4‑nji bap


Iýerusalim ýykyldy


Alef

1Wah, altyn nähili garaldy-la!
Sap altyn nähili üýtgedi-le!
Mukaddes[†] daşlar çaşyp ýatyr
her köçäniň başynda[+].


Bet

2Sionyň[†] jandan eziz çagalary
sap altyndan-da gymmatlydy!
Wah, indi küýzegäriň eliniň işi
gury bir toýna deň bolup galdy![+]


Gimel

3Hatda şagallar-da emjek berip,
öz balalaryny emdirýändir,
emma eziz halkym çöl düýeguşy kimin
çagalaryna rehimsiz boldy.


Dalet

4Süýt emýän çaganyň dili
teşnelikden damagyna ýapyşýar.
Çagalar çörek diläp ýalbarýarlar,
emma hiç kim hiç zat bermeýär[+].


He

5Näz-nygmatlar iýip ýaşanlar
köçelerde açlyk çekýärler.
Gyrmyzy don geýip ulalanlar
iýmit gözläp, zir-zibili dörýärler.


Waw

6Çünki eziz halkymyň jezasy
ynsan eli degmezden
bir demde ýykylan
Sodomyň[†] jezasyndan uludyr[+].


Zaýin

7Onuň ýolbaşçylary gardan arassa,
süýtden akdylar.
Bedenleri merjenden gyzyl,
daş sypatlary[†] ýakut kimindi.


Ḥet

8Indi ýüzleri kömürden gara,
köçelerde tanalmaýarlar.
Derileri süňklerine ýapyşyp,
gury agaja döndüler[+].


Ṭet

9Açlykdan öleniňden
gylyçdan öleniň gowudyr.
Ýeriň hasylyndan mahrum bolup,
olaryň ömür tanaplary gyryldy[+].


Ýod

10Ýuka ýürek aýallar çagalaryny
öz elleri bilen özleri bişirdi.
Eziz halkymyň heläkçilik gününde
çagalary olara iýmit boldy[+].


Kaf

11Reb[†] gahar-gazabyny pürkdi,
lowlaýan gaharyny saçdy.
Siona[†] garşy tutaşdyran ody
onuň düýplerini-de ýandyrdy[+].


Lamed

12Dünýädäki patyşalaryň, ynsanlaryň hijisi
Iýerusalimiň[†] derwezelerinden ýagylardyr
duşmanlaryň girjegine ynanmazdylar.


Mem

13Bularyň bary pygamberleriniň[†] günäsi,
ruhanylarynyň[†] etmişi üçin boldy.
Çünki olar şäheriň ortasynda
dogruçyllaryň ganyny dökdüler[+].


Nun

14Kör kimin köçelerde entediler,
gan bilen haram boldular.
Muňa görä geýimlerine
el degrip bilen bolmady[+].


Sameh

15Halk olara: «Ýok boluň, eý, haramlar!
Gaçyň! Aýrylyň! Ellemäň!» diýdi.
Şeýdip, olar kowlup, sergezdan boldular.
Milletler[†] arasynda olara şeýle diýildi:
«Bu ýerde mundan artyk galmasynlar!»


Pe

16Rebbiň Özi olary dargatdy,
Reb indi olara nazar salmaz.
Ruhanylaryna[†] hormat goýulmaz,
ýaşulularyna[†] rehim edilmez[+].


Ğaýin

17Kömege biderek garaşmakdan
gözlerimiz küteldi.
Biz sakçylyk diňinde köp garaşdyk,
halas etmeýän millete garaşan ekenik[+].


Tsadi

18Yzymyzy yzarladylar,
köçelerimizde gezip bilmedik;
ahyrymyz golaý, günlerimiz gutardy,
çünki soňumyz ýetip gelipdi[+].


Ķof

19Bizi kowalaýanlar
gökdäki bürgütlerden ýyldamdy.
Olar daglarda bizi yzarladylar,
çölde bizi peýläp ýatdylar[+].


Reş

20Dirilik nepesimiz, Rebbiň seçip-saýlany
olaryň çukuryna gaçdy.
Biz ol hakda: «Onuň saýasynda
milletler[†] arasynda ýaşarys» diýipdik[+].


Şin

21Eý, Us ýurdunda ýaşaýan
Edom gyzy, şatlan, begen!
Ýöne käse gezegi saňa-da ýeter,
serhoş bolup ýalaňaçlanarsyň şonda[+].


Taw

22Eý, Sion[†] gyzy, günäňiň jezasy tamamlandy,
Reb indi seni gaýdyp sürgün[†] etmez,
emma seniň etmişiňiň jezasyn berip,
günäleriňi paş eder Ol, eý, Edom gyzy[+].


#### 5‑nji bap


Rehimdarlyk üçin dileg

1Ýa Reb[†], biziň başymyza gelenini ýatla.
Seret-de, biziň masgaraçylygymyzy gör!
2Mirasymyz[†] kesekilere,
öýlerimiz gelmişeklere galdy[+].
3Biz atasyz ýetim galdyk,
ejelerimiz bolsa dul galdy.
4Suwumyzy pul töläp içdik,
odunymyzy-da satyn aldyk.
5Bizi boýuntyryk dakyp kowaladylar,
tapdan düşdük, dynçlyk bermeýärler.
6Doýa-garna çörek iýmek üçin
Müsüre we Aşura elimizi serdik[+].
7Ata-babalarymyz günä etdiler;
indi olar ýok,
emma olaryň jezasyny biz çekýäris[+].
8Üstümizden gullar höküm sürýär,
olaryň elinden bizi halas edýän ýok.
9Çöldäki garakçynyň gylyjy zerarly
nanymyzy janymyzdan geçip gazanýas.
10Ýakyp barýan açlygyň derdinden
derimiz ýanýan köz kimin gyzardy.
11Ýahudanyň[†] şäherlerinde gyzlaryň,
Sionda[†] gelinleriň namysyna degildi[+].
12Ýolbaşçylaryny ellerinden asdylar,
baştutanlaryna hormat goýmadylar[+].
13Ýigitler degirmen daşyny aýlaýarlar,
olar odun ýüküň astynda ýegşerýärler[+].
14Garrylar şäher derwezesinde oturmaýarlar,
ýaş ýigitler saz gurallaryny çalmaýarlar.
15Ýüreklerimiziň şatlygy kesildi,
tanslarymyz indi ýasa öwrüldi[+].
16Başymyzdan täç gaçdy.
Waý halymyza! Çünki günä etdik[+].
17Munuň üçin ýüregimiz agyrdy,
gözlerimiz küteldi.
18Çünki Sion[†] dagy weýran bolup,
şagallar sümsünişip ýör üstünde.
19Ýöne Sen, ýa Reb, ebedi höküm sürersiň,
Seniň tagtyň nesilden-nesle dowam eder[+].
20Neçün Sen bizi ebedilik unudýarsyň?
Neçün bizi uzak wagtlap terk edýärsiň[+]?
21-22Bize çäksiz gaharlanyp,
bütinleý ret etmedik bolsaň,
bizi Özüňe öwür, ýa Reb, biz öwrüleris,
bize öňki günlerimizi gaýtaryp ber![+][+]

### Ezekiýel


Giriş

[1]

[2]

[3]

[4]

[5]

[6]

[7]

[8]

[9]

[10]

[11]

[12]

[13]

[14]

[15]

[16]

[17]

[18]

[19]

[20]

[21]

[22]

[23]

[24]

[25]

[26]

[27]

[28]

[29]

[30]

[31]

[32]

[33]

[34]

[35]

[36]

[37]

[38]

[39]

[40]

[41]

[42]

[43]

[44]

[45]

[46]

[47]

[48]


#### Giriş


Ezekiýel pygamberiň kitaby


Ýahudy halky Babyl sürgünliginde bolan döwründe, b. e. öň 593‑nji ýylda Reb Ezekiýel (Kifl) pygamberi çagyrýar. Ezekiýel pygamber muny şeýle beýan edýär:

«Kebar kanalynyň ýakasynda sürgün edilenleriň arasyndakam, gökler açyldy we men Hudaýdan gelen görnüşleri gördüm. Bu sürgünde bolýan wagtymyzyň otuzynjy ýylynyň dördünji aýynyň bäşine boldy. Bu Ýoýakyn patyşanyň sürgün edilmeginiň bäşinji ýylydy. Dördünji aýyň bäşine babyllylaryň ýurdundaky Kebar kanalynyň ýakasynda Buzynyň ogly Ezekiýel ruhana Rebbiň sözi aýan boldy. Ol ýerde Rebbiň eli onuň üstündedi»

1:1-3.

Ezekiýel hem pygamber, hem ruhanydy. Ol ruhanylaryň neslinden bolup, Hudaýa hyzmat etmäge saýlanylan maşgalada doglupdy. Onuň pygamberlikleri ruhanynyň ýüregini şatlandyrýardy. Olardan ybadathananyň dikeldilmegi baradaky (40 – 43‑nji baplar), ruhanylygyň galkynmagy (44‑nji bap) we Hudaýyň şalygy (45 – 48‑nji baplar) baradaky pygamberlikleri aýratyn belläp geçmek bolar. Ezekiýeliň käbir pygamberlikleri apokaliptik žanrynda ýazylandyr. Şeýle žanrda ýazylan pygamberlikler adaty bolmadyk şekillerden we görnüşlerden ybarat bolýar. Danyýel pygamber bilen Zakarýa pygamberleriň gören görnüşleriniň beýany hem şu žanra degişlidir.

Ezekiýel pygamberiň kitabynda Hudaý köplenç Hökmürowan Reb diýip atlandyrylýar. Bu at ilkinji gezek 2:4-de duş gelýär. Ýewreý dilinde bu Adonaý Ýahwe diýmegi aňladýar. Adonaý sözi adatça Taňry, Ýahwe – Reb diýip terjime edildi. Emma bu sözleriň utgaşyp gelen ýagdaýlarynda Hökmürowan Reb diýip terjime edildi.

Reb Ezekiýel pygamberi çagyrýar1:1–3:27
Iýerusalimiň ykbaly baradaky pygamberlik4:1–24:27
Reb milletleri höküm edýär25:1–32:32
Reb Öz halkyna wada berýär33:1–37:28
Hökümdar Goga garşy pygamberlik aýdylýar38:1–39:29
Gelejekki ybadathana we ýurt baradaky görnüşler40:1–48:35

#### 1‑nji bap


Reb Ezekiýel pygambere aýan bolýar

1[•]Kebar kanalynyň ýakasynda sürgün[†] edilenleriň arasyndakam, gökler açyldy we men Hudaýdan gelen görnüşleri gördüm. Bu sürgünde bolýan wagtymyzyň otuzynjy ýylynyň dördünji aýynyň bäşine boldy[+]. 2Bu Ýoýakyn patyşanyň sürgün edilmeginiň bäşinji ýylydy. Dördünji aýyň bäşine[+] 3babyllylaryň ýurdundaky Kebar kanalynyň ýakasynda Buzynyň ogly Ezekiýel ruhana[*] Rebbiň[†] sözi aýan boldy. Ol ýerde Rebbiň eli onuň üstündedi[+].

4Men demirgazykdan tupanly şemalyň gelýänini gördüm. Şöhleli, üznüksiz ot saçýan äpet bulut gelýärdi, oduň ortasynda ýakuda meňzeş bir zat ýalpyldaýardy[+]. 5Buludyň ortasynda keşpleri ynsana meňzeş dört sany jandaryň duranyny gördüm[+]. 6Olaryň hersiniň dört ýüzi we dört ganaty bardy. 7Aýaklary gönüdi, dabanlary göläniň toýnagyna meňzeýärdi we ýaldyrawuk bürünç kimin şöhle saçýardy[+]. 8Ganatlarynyň astyndan, dört gapdalyndan ynsan elleri çykyp durdy. Dördüsiniň-de ýüzleri we ganatlary şeýledi: 9olaryň ganatlary biri-birine degip durdy. Jandarlar ýöränlerinde hiç ýana öwrülmän, her haýsy öz tarapyna göni gidýärdi. 10Olaryň dördüsiniň-de ýüz keşpleri şeýledi: öňde dördüsiniň-de ynsan ýüzi, sag tarapynda arslan ýüzi, çep tarapynda öküz ýüzi we yzda bürgüt ýüzi bardy[+]. 11Olaryň ýüzleri şeýledi. Ganatlary bolsa ýokaryk gerilgidi; her jandaryň ganatlarynyň ikisi biri-birine galtaşyp durdy, beýleki iki ganaty bolsa, olaryň bedenlerini örtýärdi[+]. 12Olaryň her biri gös-göni hereket edýärdi. Olar hiç ýana sowulman, Ruhuň[†] isleýän ugruna gidýärdiler. 13Bu jandarlaryň görnüşi ýanyp duran oduň közlerini ýa-da şamçyraglary ýada salýardy; ot jandarlaryň ortasynda dyngysyz hereket edýärdi. Ot şöhle saçýardy we ondan ýyldyrym çykýardy[+]. 14Jandarlar ýyldyrym çaltlygynda gelip-gidip durdular.

15Men jandarlara seredenimde, ine, dört ýüzli jandarlaryň ýanynda olaryň hersi üçin ýerde bir tigir gördüm. 16Tigirleriň görnüşi we gurluşy şeýledi: olar sary ýakut kimin ýalpyldaýardy we dördüsi-de biri-birine meňzeşdi; olaryň görnüşleri we gurluşlary tigir içindäki tigir ýalydy[+]. 17Çar tarapa ýöräp bilýärdiler; tigirler hiç ýana öwrülmeýärdiler. 18Tigirleriň gurşawlary belent hem gorkunçdy; dördüsiniň-de gurşawlary tutuşlaýyn gözlerden doludy[+].

19Jandarlar ýöränlerinde, tigirler-de olaryň ýany bilen ýöreýärdiler; jandarlar ýerden galanlarynda, tigirler-de bile ýerden galýardylar. 20Ruh nirä gitmek islese, olar-da şol ýana gidýärdiler. Jandarlaryň ruhy[†] tigirlerdedigi üçin, tigirler-de olar bilen bile ýerden galýardylar. 21Jandarlar ýöreseler, tigirler-de ýöreýärdiler; jandarlar dursalar, tigirler-de durýardylar. Jandarlaryň ruhy tigirlerdedigi üçin, olar ýerden galanlarynda, tigirler-de bile galýardylar.

22Gümmeze çalymdaş, buz ýaly ýaldyraýan gorkunç bir zat jandarlaryň kelleleriniň üstüne ýaýylypdy[+]. 23Gümmeziň aşagynda olaryň ganatlary biri-birine tarap gerilgi ýagdaýda gönelip durdy. Olaryň hersiniň bedenini örtýän başga-da iki ganaty bardy. 24Olar ýöränlerinde, ganatlaryndan çykýan sesi eşitdim: joşup akýan suwlaryň şaggyldysy, Gudratygüýçliniň sesi we uly goşunyň gürpüldisi ýalydy. Olar duranlarynda, ganatlaryny aşak goýberýärdiler[+]. 25Ganatlaryny aşak goýberenlerinde, kelleleriniň üstündäki gümmezden bir ses gelýärdi. 26Gümmeziň depesinde ýakut görnüşli tagtyň keşbi bardy; tagtyň keşbiniň üstünde ynsan görnüşinde bir keşp bardy[+]. 27Men keşbiň bilinden ýokardaky görnüşini gördüm, ol içi tutuşlaýyn ot görnüşli ýaldyraýan ýakut kimindi, keşbiň bilinden aşakdaky görnüşini-de gördüm, ol ot deýin parlap, töwerek-daşa şöhle saçyp durdy[+]. 28Daş-töwerekdäki şöhläniň görnüşi ýagyşly gün bulutda peýda bolan älemgoşar kimindi. Bu Rebbiň şöhratynyň[†] görnüşiniň keşbidi.

Men muny gören badyma ýüzin ýykyldym we kimdir biriniň gepleýän sesini eşitdim.

#### 2‑nji bap


Reb Ezekiýel pygamberi çagyrýar

1Gepleýän ses maňa: «Eý, ynsan ogly[†], aýak üstüne gal, seniň bilen gepleşjek» diýdi[+]. 2Ol geplände, Ruh[†] içime girip, meni aýak üstüne galdyrdy. Men Onuň özüme ýüzlenip gepleýänini eşitdim[+]. 3Ol maňa şeýle diýdi: «Eý, ynsan ogly, Men seni garşyma baş göteren pitneçi millet bolan ysraýyl[†] halkynyň arasyna iberýärin. Şu güne çenli olar we olaryň ata-babalary Maňa garşy bolup geldiler[+]. 4Bu halk dikdüşdi we tekepbirdir. Men seni olaryň ýanyna iberýärin. Sen olara: „Hökmürowan Reb[†] şeýle diýýär“ diý. 5Bu pitneçi halk seni islese diňlesin, islemese diňlemesin, ýöne olar öz aralarynda bir pygamberiň[†] bardygyny bilsinler[+]. 6Eý, ynsan ogly, sen olardan we olaryň sözlerinden gorkma. Daşyňy çalydyr tikenekler gurşasa-da, içýanlar arasynda ýaşasaň-da gorkma. Olaryň sözlerinden gorkma, ýüzlerinden heder etme, olar pitneçi halkdyr[+]. 7Olar seni isle diňlesinler, isle diňlemesinler, olara sözlerimi aýt, çünki olar pitneçi halkdyr. 8Ýöne sen, eý, ynsan ogly, özüňe aýdýanlarymy diňle. Bu pitneçi halk ýaly dikdüşdi bolma, agzyňy aç-da, saňa berjek zadymy iý». 9Onsoň men özüme tarap uzalýan bir el gördüm; ol elde bir düýrlenen kagyz bardy[+]. 10Ony meniň öňümde açyp goýdy, onuň iki tarapy hem ýazylgydy, onda agylar, iňňildiler we nalyş sözleri ýazylgydy[+].

#### 3‑nji bap

1Ol maňa: «Eý, ynsan ogly[†]! Özüňe berleni iý, şu kagyzy iýeniňden soň bolsa git-de, ysraýyl[†] halky bilen gepleş» diýdi[+]. 2Onsoň men agzymy açdym we Ol bu kagyzy maňa iýmäge berdi. 3Ol maňa: «Eý, ynsan ogly! Garnyňy doýur, bu kagyzdan içiňi doldur; muny saňa berýärin» diýdi. Onsoň men ony iýdim, ol agzymda bal ýaly süýjüdi. 4Ol maňa şeýle diýdi: «Eý, ynsan ogly! Bar, git-de, ysraýyl halkyna Meniň sözlerimi aýt. 5Men seni düşnüksiz gepleýän we dili kyn millete däl-de, ysraýyl halkynyň arasyna iberýärin. 6Hawa, seni düşnüksiz gepleýän, dili kyn we sözlerine düşünip bolmaýan beýleki köp milletleriň[†] arasyna iberemok. Olara ibersedim, olar seni hökman diňlärdiler. 7Emma ysraýyl halky seni diňlemek islemez, olar hatda Meni-de diňlemek islemeýärler; çünki bütin ysraýyl halky keçjal we doňýürekdir. 8Seret, Men seni edil olar ýaly keçjal we doňýürek etdim[+]. 9Seniň maňlaýyňy almaz ýaly çakmakdaşyndan hem gaty etdim. Olar pitneçi halkdyr, olardan gorkma, ýüzlerinden heder etme»[+]. 10Ol maňa ýene-de şulary diýdi: «Eý, ynsan ogly! Meniň saňa aýdýan ähli sözlerime gowuja gulak goý we ýüregiňe ornaşdyr. 11Onsoň sürgün[†] edilen ildeşleriň ýanyna git-de, olara aýt. Isle diňlesinler, isle diňlemesinler, olara: „Hökmürowan Reb[†] şeýle diýýär“ diý»[+].

12Ruh[†] meni ýokary galdyrdy, men ýeňsämden: «Rebbiň şöhratyna[†] Öz mekanynda alkyş bolsun!» diýen uly gopgunly sesi eşitdim[+]. 13Bu jandarlaryň biri-birlerine degýän ganatlarynyň we olaryň gapdallaryndaky tigirleriň uly gopgunly sesidi[+]. 14Ruh meni ýokary göterip, bu ýerden alyp gitdi. Rebbiň eli meniň üstümde berk durdy we janym gahardan dolup, men gaýgy-hasratda gitdim[+]. 15Onsoň men Kebar kanalynyň ýakasyndaky Telabypda ýaşaýan sürgündäkileriň[†] ýanyna bardym. Men olaryň ýaşaýan ýerinde, olaryň arasynda ýedi günläp aňk-taňk bolup oturdym[+].


Reb Ezekiýel pygamberi gözegçi edip belleýär

16[•]Ýedi gün geçenden soň, maňa Rebbiň şu sözi aýan boldy: 17«Eý, ynsan ogly[†]! Men seni ysraýyl halkyna gözegçi belledim. Meniň her bir aýdýan sözümi diňle-de, Menden olara duýduryş ber[+]. 18Men erbet adama: „Sen hökman ölersiň“ diýsem, sen hem oňa duýduryş bermeseň ýa-da onuň ömrüni halas etmek üçin erbet ýollaryndan el çekmek barada onuň bilen gepleşmeseň, ol erbet adam öz günäsi zerarly öler, emma onuň gany üçin Men seniň bilen haklaşaryn. 19Emma sen erbede duýduryş berseň, ol-da erbetlikden el çekmese, ýaramaz gylyklaryny üýtgetmese, ol öz günäsi zerarly öler, emma sen öz janyňy halas edersiň[+]. 20Eger dogruçyl adam dogruçyllygyndan dönüp, erbetlige ýüz ursa, Men ony agyr güne salaryn, ol hem öler. Sen ol adama duýduryş bermeseň, ol öz günäsi zerarly öler we onuň eden dogry işleri ýatlanmaz. Men onuň ganyny bolsa senden talap ederin[+]. 21Ýöne dogruçyl adam günä etmez ýaly, oňa duýduryş berseň, ol-da günä etmese, elbetde, ol diri galar, sebäbi oňa duýduryş berildi; sen hem öz janyňy halas edersiň».

22Ol ýerde Rebbiň eli meniň üstümdedi. Ol maňa: «Tur, düzlüge git, ol ýerde Men seniň bilen gepleşjek» diýdi[+]. 23Şeýlelikde, men turup, düzlüge gitdim. Ol ýerde Rebbiň şöhraty[†] Kebar kanalynyň ýakasynda gören şöhratym ýalydy, men ýüzin ýykyldym[+]. 24Ruh[†] içime girip, meni aýak üstüne galdyrdy. Ol meniň bilen gepleşip, şeýle diýdi: «Git-de, öýüňde gapyny içinden gulpla. 25Ýöne sen, eý, ynsan ogly[†], boýnuňa tanap atylyp baglanarsyň. Şeýdip, sen halkyň arasyna gidip bilmersiň[+]. 26Olaryň pitneçi halkdygy üçin Men diliňi damagyňa ýapyşdyraryn, sen lal bolarsyň we olara öwüt berip bilmersiň[+]. 27Emma Men seniň bilen gepleşip, diliňi açaryn we sen olara: „Hökmürowan Reb şeýle diýýär!“ diýersiň. Goý, diňlän diňlesin, diňlemedik ýüz öwürsin, çünki olar bir pitneçi halkdyr»[+].

#### 4‑nji bap


Iýerusalimiň gabawy hakyndaky pygamberlik

1«Sen, eý, ynsan ogly[†]! Özüňe bir kerpiç alyp, öňüňde goý-da, onuň ýüzüne Iýerusalim[†] şäheriniň suratyny çek. 2Onuň daşyny gaba, garşysyna berkitmeler sal, diwaryna çykmak üçin ýapgyt gur; düşelgeler dik, töwerek-daşynda diwar ýykýan pürsler ýerleşdir[+]. 3Onsoň bir demir jam al-da, demir diwar bolar ýaly, ony özüň bilen şäheriň arasynda ýerleşdir; ýüzüňi oňa tarap öwür. Şäher gabawda bolar, ony özüň gabarsyň. Bu ysraýyl[†] halky üçin bir alamat bolar. 4Onsoň çep gapdalyňa gyşaryp ýat-da, ysraýyl halkynyň ýazygyny öz üstüňde ýerleşdir; çep gapdalyňa gyşaran günleriňiň sanyna görä olaryň ýazyklaryny çekersiň. 5Men olaryň ýazyklarynyň her ýylyny bir gün hasabyna öwrüp, seniň üstüňe ýükledim. Bu üç ýüz togsan gündür. Şeýlelikde, ysraýyl halkynyň ýazygyny sen çekersiň. 6Bulary gutaranyňdan soň, ikinji gezek gyşar, ýöne bu gezek sag gapdalyňa gyşar. Şeýdip, ýahuda[†] halkynyň ýazygyny çekersiň. Men muny her ýyly bir gün hasabyna öwrüp, jemi kyrk güni seniň üstüňe ýükledim[+]. 7Ýüzüňi Iýerusalimiň gabawyna tarap öwür-de, gollaryňy çermäp, onuň garşysyna pygamberlik et[†]. 8Ine, Men seni tanap bilen baglaryn, sen gabaw günleriňi tamamlaýançaň, bir gapdalyňdan beýleki gapdalyňa öwrülip bilmersiň[+]. 9Bugdaý, arpa, noýba, merjimek, dary we çowdary alyp, bir gaba guý-da, olardan özüňe çörek bişir; gapdalyňa gyşarjak günleriň sanyna görä üç ýüz togsan günläp ondan iý. 10Her günki iýjek iýmitiňiň agramy ýarym gadak[*] bolar; sen muny bellenen wagtda iýersiň. 11Suwy hem ölçeg bilen içersiň. Ol ýarty küýze[*] bolar; ony bellenen wagtda içersiň. 12Arpa kökeler iýersiň; kökeleri halkyň gözüniň alnynda adam nejasatyny ýakyp, şonuň üstünde bişirersiň». 13Reb[†]: «Meniň aralaryna kowjak milletlerimiň[†] içinde ysraýyl halky çöreklerini şeýdip, haram edip iýerler» diýdi[+]. 14Onsoň men: «Wah, Hökmürowan Rebbim! Men hiç haçan özümi haram eden däldirin, men ýaşlygymdan tä şu wagta çenli hiç wagt maslyk ýa parçalanan haýwan iýmedim, agzyma haram et degirmedim» diýdim[+]. 15Ol maňa: «Bolýar, sen adam nejasatynyň deregine sygyr tezegini ulanyber, çöregiňi şonuň üstünde bişirersiň» diýdi. 16Soňra Ol sözüni dowam edip, maňa: «Eý, ynsan ogly! Men Iýerusalimde olary bir döwüm çörege zar ederin. Olar çöreklerini gorky içinde bellenen agramda iýerler we suwlaryny howp astynda ölçeg bilen içerler[+]. 17Onsoň olar çörek bilen suwa zar bolup, biri-birlerine gorky bilen seredişerler we öz etmişleriniň astynda heläk bolarlar» diýdi.

#### 5‑nji bap


Hudaýyň halky pytradylýar

1«Eý, ynsan ogly[†], özüňe bir kesgir gylyç al, ony dellek päkisi hökmünde ulanyp, saç-sakgalyňy syr. Soň ölçär ýaly bir terezi al-da, saç-sakgalyňy böleklere böl. 2Şäheriň gabaw günleri tamamlananda, onuň üçden birini şäheriň ortasynda ýak. Beýleki üçden birini al-da, tutuş şäheriň töweregine gylyç bilen pytrat. Galan üçünji bölegini bolsa ýele sowur, Men-de gylyjymy ýalaňaçlap, olaryň yzyndan kowalaryn[+]. 3Sen saç-sakgaldan birazajyk alyp, donuňyň etegine daň[+]. 4Olardan ýene-de alyp, oda taşla-da ýak, ondan bütin ysraýyl[†] halkyna garşy ot çykar».

5Hökmürowan Reb[†] şeýle diýýär: «Bu Iýerusalimdir[†]; Men ony milletleriň[†] merkezinde goýdum, ýurtlary onuň töwereginde ýerleşdirdim. 6Emma Iýerusalim töweregindäki ähli milletlerden we ýurtlardan has beter erbetlik edip, Meniň hökümlerime we parzlaryma garşy baş galdyrdy, Meniň hökümlerimi ret etdi we parzlarymy tutmady»[+]. 7Şonuň üçin hem Hökmürowan Reb şeýle diýýär: «Siz töweregiňizdäki milletlere garanda has beter pitneçi bolduňyz, parzlarymy berjaý etmediňiz, hökümlerimi ýerine ýetirmediňiz, hatda siz tutuş daş-töweregiňizdäki milletleriň hökümlerine görä-de hereket etmediňiz». 8Munuň üçin Hökmürowan Reb şeýle diýýär: «Ine, Men, hut Meniň Özüm size garşy çykaryn, milletleriň gözleriniň alnynda size höküm çykararyn[+]. 9Ähli nejis işleriňiz üçin Men size öň etmedik, indem etmejek zatlarymy ederin[+]. 10Munuň üçin siziň araňyzda ata-eneler çagalaryny, çagalar bolsa ata-enelerini iýerler. Men siziň garşyňyza hökümler çykararyn we sizden diri galanlaryň ählisini ýeliň çar tarapyna dargadaryn»[+]. 11Munuň üçin Hökmürowan Reb şeýle diýýär: «Barlygymdan ant içýärin, ähli ýigrenji zatlaryňyz we nejis işleriňiz bilen mukaddes öýümi[†] murdar[†] edendigiňiz üçin, Men-de sizi gylyç bilen gyryp taşlaryn; gözüm gaýgyrmaz we haýpym gelmez[+]. 12Siziň üçden bir bölegiňiz mergiden, ýene üçden bir bölegiňiz daş-töweregiňizdäki gylyçdan öler; beýleki üçden bir bölegiňizi bolsa ýeliň çar tarapyna sowrup, gylyjymy ýalaňaçlap, yzyňyzdan kowalaryn[+].

13Gazabymy olaryň üstüne döküp, gaharym ýatyşandan soň, Men köşeşerin. Olara gahar-gazabymy dökenimde, olar Men-Rebbiň gabanjaňlyk bilen gepländigimi bilerler[+]. 14Töweregiňizdäki milletleriň[†] arasynda we ähli ötegçileriň gözleriniň alnynda, sizi weýrançylyga we masgaraçylyga sezewar ederin. 15Gahar-gazap we agyr jezalar bilen size hökümler çykaranymda, siz töweregiňizdäki milletlere masgara, sögünç, duýduryş hem gorky bolarsyňyz. Muny Men-Reb aýtdym[+]. 16Açlygyň ölüm oklaryny ýollanymda, olar sizi weýran etsinler diýip ýollaryn. Üstüňizdäki açlygy has-da artdyraryn, bir döwüm çörege zar ederin[+]. 17Üstüňize açlyk we ýyrtyjy haýwanlary ýollaryn; olar sizi perzentsiz goýarlar; mergi we uruş sizi ýok edip taşlar, başyňyzdan gylyç salaryn. Muny Men-Reb aýtdym»[+].

#### 6-njy bap


Ysraýylyň butparazlygy paş edilýär

1Maňa Rebbiň[†] şu sözi aýan boldy: 2«Eý, ynsan ogly[†]! Ýüzüňi Ysraýyl[†] daglaryna tarap öwür-de, olara pygamberlik et[†][+]. 3Eý, Ysraýyl daglary, Hökmürowan Rebbiň sözüni diňläň! Hökmürowan Reb daglara we depelere, jülgelere we derelere şeýle diýýändir diý: „Ine, hut Men, Meniň Özüm üstüňize gylyç getirerin, seždegähleriňizi[†] ýok ederin. 4Gurbanlyk[†] sypalaryňyz[†] weýran bolar, ýakymly ysly tütetgi[†] ýakýan sypalaryňyz kül-peýekun ediler; gylyçdan geçirilenleriňizi butlaryňyzyň[†] öňüne taşlaryn[+]. 5Men ysraýyl halkynyň jesetlerini öz butlarynyň öňünde goýaryn, süňkleriňizi bolsa gurbanlyk sypalaryňyzyň töweregine pytradaryn[+]. 6Nirede ýaşasaňyz hem galalaryňyz weýran bolar, seždegähleriňiz haraba döner. Şonuň üçin gurbanlyk sypalaryňyz döwlüp ýykylsyn, butlaryňyz parçalanyp, ýer bilen ýegsan bolsun, ýakymly ysly tütetgi ýakýan sypalaryňyz ýok edilsin we el işleriňizden hiç zat galmasyn. 7Adamlaryňyz ähli ýerde öldüriler, şonda siz Meniň Rebdigimi bilersiňiz.

8Emma Men birnäçäňizi aman galdyraryn. Käbiriňiz milletleriň[†] arasynda gylyçdan gaçyp gutularsyňyz we başga ýurtlara dargadylarsyňyz[+]. 9Gaçyp gutulanlaryňyz ýesirlige äkidilen ýerlerindäki milletleriň arasynda Meni ýatlarlar. Men olaryň Özümden ýüz öwren zynahor ýüreklerinden, butlarynyň[†] yzyna eýeren zynahor gözlerinden ýaňa ajy hasrat çekdim. Olar ähli nejis işlerinde eden pisliklerinden ýaňa öz-özlerini ýigrenerler[+]. 10Onsoň olar Meniň Rebdigimi bilerler, Men olara bu ýamanlygy etjekdigimi ýöne ýere aýtmadym“». 11Hökmürowan Reb şeýle diýýär: «Eliňizi maňlaýyňyza, aýaklaryňyzy ýere uruň we şeýle diýiň: „Ysraýyl halkynyň eden ähli pis, nejis işleri üçin waý-u-dat! Olar gylyçdan, açlykdan we mergiden heläk bolarlar[+]. 12Uzakdakylar mergiden ölerler; ýakyndakylar gylyçdan heläk bolarlar we galyp-gaçyp aman galanlar bolsa açlykdan ölerler. Men olara bolan gazabymy şeýle tamamlaryn. 13Her bir beýik baýryň depesindäki, ähli daglaryň başyndaky, her bir gür ýaprakly agajyň astyndaky we belent dub agajynyň astyndaky gurbanlyk[†] sypalarynyň[†] we butlarynyň arasynda, tütetgi[†] hödür edilýän ähli ýerlerinde olaryň gylyçdan geçirilenleri serlip ýatanda, siz Meniň Rebdigimi bilersiňiz[+]. 14Men olara garşy elimi uzadyp, olaryň çöllükden tä Dibla çenli bolan ilatly ýerlerini harabaçylyga we weýrançylyga öwrerin. Onsoň olar Meniň Rebdigimi bilerler“».

#### 7‑nji bap


Ysraýyl halkynyň soňky günleri

1Maňa Rebbiň[†] şu sözi aýan boldy: 2«Eý, ynsan ogly[†]! Hökmürowan Reb Ysraýyl[†] ýurduna şeýle diýýär:

„Soňy geldi!
Ýurduň dört künjeginiň soňy geldi![+]
3Ine, siziň soňuňyz geldi!
Men siziň üstüňizden gazabymy indererin.
Öz tutan ýollaryňyza laýyklykda
üstüňizden höküm çykararyn,
ähli nejis işleriňizi öz başyňyza getirerin.
4Araňyzda nejis işler edýändigiňiz üçin,
Men sizi öz ýollaryňyza görä jezalandyraryn.
Gözüm gaýgyrmaz, haýpym gelmez.

Onsoň siz Meniň Rebdigimi bilersiňiz“»[+].

5Hökmürowan Reb şeýle diýýär:

«Betbagtlyk! Ine, öň görlüp-eşidilmedik betbagtlyk gelýär!
6Soňuňyz geldi; hawa, soňuňyz geldi!
Ol siziň garşyňyza oýandy; ine, gelýär!
7Nobat size ýetdi, eý, ýurduň ilaty!
Wagt geldi, ol gün ýakynlaşdy.
Daglarda şowhunly baýramçylyk
deregine howsala güni geldi[+].
8Indi Men gazabymy basym üstüňize dökerin,
size bolan gaharymy tamamlaryn.
Öz tutan ýollaryňyza laýyklykda höküm çykararyn,
ähli nejis işleriňizi öz başyňyza getirerin.
9Araňyzda nejis işler edýändigiňiz üçin,
öz tutan ýollaryňyza görä jezalandyraryn.
Gözüm gaýgyrmaz, haýpym gelmez.

Şonda özüňizi jezalandyranyň Men-Rebdigimi bilersiňiz[+].

10Ine, ol gün! Ine, ol gün ýetip gelýär!
Nobatyňyz ýetdi, taýak gunçalady,
tekepbirlik gülledi.
11Zulum güýjäp, heläkçilik taýagyna öwrüldi.
Olardan hiç zat galmaz,
olaryň bolçulygyndan,
baýlygyndan zat galmaz,
aralarynda şan-şöhratlylyk bolmaz.
12Wagt geldi, ol gün golaýlaşdy;
müşderi şatlanmasyn, satyjy ýas tutmasyn,
çünki gazap ähli jemagatyň üstünden inýär.

13Bu aýanlyk[†] onuň ähli jemagatyna degişlidigi üçin satyjy dirikä, satan ýerini yzyna almaz. Ýazykly her bir adamyň ýaşaýşy berk bolmaz[+].

14Surnaý çalyndy, ähli zat taýýar;
ýöne hiç kim söweşe gitmeýär,
çünki gazabym ähli jemagatyň üstündedir.
15Daşarda gylyç, içerde mergi we açlyk bar;
şäheriň daşyndakylar gylyçdan ölerler;
içindäkiler açlykdan we mergiden heläk bolarlar[+].
16Aman galanlaryň ählisi gaçyp,
öz etmişleri zerarly
dere gögerçinleri kimin
daglarda ahy-nala çekerler[+].
17Hiç kimiň golunda kuwwat galmaz,
ähli kişiniň dyzlary titrär[+].
18Olar jul geýerler[†],
olary howsala gaplar.
Hemmäniň ýüzi utançly bolar,
ähli başlaryň saçy syrylar[+].
19Kümüşleri köçelere taşlanar,
altynlary murdar[†] hasaplanar.

Altyn-kümüş olara günä etdirýän büdreme daşyna öwrüldi. Şonuň üçin Rebbiň gazap gününde olary altyn-kümüşleri halas etmez, açlykdan gutarmaz ýa-da garynlaryny doýurmaz[+]. 20Olar Meniň öýümiň şaý-sepleriniň gözelligi bilen özlerini gopbamsy tutdular we olardan nejis butlary[†] we ýigrenji zatlary ýasadylar. Şonuň üçin hem Men bu şaý-sepleri olar üçin murdar[†] zada öwürdim.

21Men ony olja hökmünde gelmişekleriň eline,
talaň hökmünde dünýädäki ýaramazlaryň eline bererin,
ony murdar[†] ederler.
22Olardan ýüz öwrenimde,
olar Meniň hazynamy harlarlar,
talaňçylar girip, ony harlarlar.
23Zynjyrlar ýasa!
Ýurt ganly jenaýatdan,
şäher zorlukdan doly[+].
24Ysraýyllaryň öýlerini eýelär ýaly,
Men milletleriň[†] iň ýamanyny getirerin.
Men güýçlüleriň tekepbirliginiň soňuna çykaryn,
olaryň mukaddes[†] ýerleri murdar[†] bolar[+].
25Gorky gaplanda,
olar parahatçylyk agtararlar,
ýöne tapmazlar.
26Betbagtlyk üstüne betbagtlyk geler,
erbet habar üstüne erbet habar çykar.
Pygamberden[†] boş ýere aýanlyk[†] tama ederler;
ruhany[†] kanun[†] öwretmez,
ýaşuly[†] öwüt bermez[+].
27Patyşa ýas tutar,
hökümdary aljyraňňylyk gaplar,
ýurduň halkynyň gorkudan elleri titrär.
Men olaryň tutan ýollaryna görä hasaplaşaryn,
öz hökümlerine laýyklykda höküm çykararyn.

Onsoň olar Meniň Rebdigimi bilerler».

#### 8‑nji bap


Rebbiň öýündäki nejis zatlar

1Sürgünde[†] bolýan wagtymyzyň altynjy ýylynyň altynjy aýynyň bäşine öýümde Ýahuda[†] ýaşululary[†] bilen otyrkam, Hökmürowan Reb[†] elini meniň üstüme goýdy[+]. 2Men seredenimde, oduň görnüşinde bir adamyň şekilini gördüm. Onuň bilinden aşagy oda meňzeýärdi, bilinden ýokarsy bolsa ýakut ýaly şöhle saçýardy[+]. 3Ol ele meňzeş bir zat uzadyp, meniň saçymdan tutdy. Ruh[†] meni ýer bilen gögüň arasyna galdyrdy we Hudaýdan gelen görnüşde Iýerusalime[†], içki howlynyň demirgazyk derwezesiniň girelgesine getirdi. Ol ýerde Hudaýda gabanjaňlyk döredýän nejis but[†] gurulgydy[+]. 4Ysraýyl[†] Hudaýynyň şöhraty[†] şol ýerdedi. Ol meniň düzlükde gören görnüşim ýalydy[+]. 5Onsoň Hudaý maňa: «Eý, ynsan ogly[†]! Demirgazyk tarapdaky ýola seret» diýdi. Görsem, gurbanlyk[†] sypasynyň[†] demirgazyk derwezesiniň girelgesinde ýaňky nejis but bar eken. 6Ol maňa ýene: «Eý, ynsan ogly! Olaryň näme edýänini görýärsiňmi? Meni mukaddes öýümden[†] daşlaşdyrjak bolup, ysraýyl halky bu ýerde nejis işler edýär. Indi mundan-da beter nejisligi görersiň» diýdi.

7Ol meni howlynyň girelgesine getirdi. Görsem, diwarda bir deşik bar eken. 8Soňra Ol maňa: «Eý, ynsan ogly[†], gel, diwary oý» diýdi. Men diwary oýdum; ol ýerde bir girelge peýda boldy[+]. 9Maňa: «Içeri gir-de, olaryň bu ýerde edýän has nejis işlerini gör» diýdi. 10Men içerik girip seretdim, diwaryň töwerek-daşyna her hili süýrenijileriň, ýigrenji haýwanlaryň we ysraýyl halkynyň ähli butlarynyň[†] suratlary çekilendi[+]. 11Olaryň öňünde bolsa ysraýyl halkynyň ýaşulularyndan[†] ýetmiş kişi durdy. Olaryň ortasynda Şapanyň ogly Ýazanýa durdy. Her haýsynyň elinde ýakymly ysly tütetgi[†] gaby bardy. Tütetginiň ysy bulut kimin ýokary göterilýärdi. 12Onsoň Ol maňa: «Eý, ynsan ogly! Ysraýyl ýaşulularynyň her biriniň garaňkyda butlardan doly otaglarynda näme edýänini gördüňmi? Olar Reb bizi görmeýär, Reb ýurdy terk etdi diýýärler» diýdi[+]. 13Maňa ýene-de: «Beýläňe öwrül, olaryň mundan beter nejisligini görersiň» diýdi. 14Onsoň meni Rebbiň öýüniň[†] demirgazyk tarapyndaky derwezesiniň girelgesine getirdi. Ine, ol ýerde Tammuz hudaýy üçin ýas tutýan aýallar otyrdylar. 15Ol maňa: «Eý, ynsan ogly, gördüňmi? Ýene öwrül, mundan hem beter nejisligi görersiň» diýdi.

16Onsoň meni Rebbiň öýüniň[†] içki howlusyna getirdi. Ine, Rebbiň ybadathanasynyň[†] girelgesinde eýwan bilen gurbanlyk[†] sypasynyň[†] aralygynda ýigrimi bäşe golaý adam bardy. Olaryň arka tarapynda Rebbiň ybadathanasy, özleri bolsa gündogara tarap bakyp durdular. Olar gündogara tarap bakyp, Güne sežde edýärdiler[†][+]. 17Ol maňa şeýle diýdi: «Eý, ynsan ogly[†], gördüňmi? Ýahuda halkyna bu ýerde nejis işleri etmek azlyk edýärmikä? Olar ýurdy zorlukdan doldurdylar, ýene-de Meniň gaharymy getirýärler; seret, burunlaryna çybyk tutýarlar[*]. 18Munuň üçin Men-de gahar-gazap bilen hereket ederin, gözüm gaýgyrmaz, haýpym gelmez. Gaty ses bilen gulagyma gygyrsalar-da, olary diňlemerin»[+].

#### 9-njy bap


Iýerusalim jezalandyrylýar

1Soňra Ol meniň gulagyma gaty ses bilen: «Şäheri jezalandyrjak bolýanlaryň her biri eline gyrýan ýaragyny alyp, golaýa gelsin» diýip gygyrdy. 2Ine, demirgazyk tarapdaky ýokarky derwezäniň ýolundan alty adam geldi. Her biriniň elinde gyrýan ýaragy bardy, aralarynda bolsa eginbaşy nepis zygyr[†] matadan tikilen we bili ýazuw esbaply bir adam bardy. Olar içeri girip, bürünç gurbanlyk[†] sypasynyň[†] ýanynda durdular[+]. 3Ysraýyl[†] Hudaýynyň şöhraty[†] keruplaryň[†][*] üstünden aýrylyp, Hudaýyň öýüniň bosagasyna geldi. Reb[†] eginbaşy nepis zygyr matadan tikilen, bilinde ýazuw esbaby bolan adamy çagyryp, 4oňa: «Iýerusalim[†] şäheriniň içinden geç-de, onda edilýän nejis işlerden ýaňa ah çekip, aglaýanlaryň maňlaýyna tagma bas» diýdi[+]. 5Beýlekilere bolsa maňa eşitdirip: «Onuň yzy bilen şäheriň içinden geçiň we öldüriň; gözüňiz gaýgyrmasyn, haýpyňyz gelmesin[+]. 6Gojalary, ýigitleri, boý gyzlary, çagalar bilen aýallary öldüriň, emma maňlaýynda bellik bolanlara golaýlaşmaň. Meniň mukaddes öýümden[†] başlaň» diýdi. Olar-da öýüň öňündäki ýaşululardan[†] başladylar[+]. 7Soňra olara: «Baryň, ybadathanany[†] murdar[†] ediň, howlulary gylyçdan geçirilenlerden dolduryň!» diýdi. Şeýdip, olar gidip, şäherdäkileri öldürmäge başladylar. 8Olar öldürip ýörkäler, men ýeke galdym we ýüzin ýykylyp, dady-perýat etdim: «Wah, Hökmürowan Rebbim! Gahar-gazabyňy Iýerusalimiň üstünden döküp, Ysraýylyň aman galan halkynyň hem baryny gyraýjakmy?»[+] 9Ol maňa: «Ysraýyl bilen ýahuda[†] halkynyň ýazygy juda çökder, ýurt gandan, şäher adalatsyzlykdan[†] doly. Olar: „Reb ýurdy terk etdi, Reb görmeýär“ diýýärler[+]. 10Munuň üçin Meniň hem gözüm gaýgyrmaz, haýpym gelmez, eden işlerini öz başlaryndan indererin» diýdi[+]. 11Ine, eginbaşy nepis zygyr matadan tikilen we bili ýazuw esbaply adam: «Buýruşyň ýaly etdim» diýip habar berdi.

#### 10-njy bap


Rebbiň şöhraty Iýerusalimi terk edýär

1[•]Soňra men keruplaryň[†] ýokarsyndaky gümmeziň depesinde ýakut ýaly tagtyň şekilini gördüm. 2Reb[†] eginbaşy nepis zygyr[†] matadan tikilen adama: «Keruplaryň aşagyndaky tigirleriň arasyna gir. Keruplaryň aralarynda ýanyp duran közlerden goşawujyňy doldur-da, şäheriň üstüne seç» diýdi. Ol adam meniň gözümiň alnynda tigirleriň arasyna girdi[+]. 3Ýaňky adam girende keruplar Hudaýyň öýüniň günorta tarapynda durdular. Bulut içki howlyny doldurdy[+]. 4Rebbiň şöhraty[†] keruplaryň üstünden aýrylyp, Hudaýyň öýüniň bosagasyna gelip durdy. Hudaýyň öýi bulutdan doldy; howly bolsa Rebbiň şöhratynyň ýalkymyndan doludy. 5Keruplaryň ganatlarynyň sesi Gudratygüýçli Hudaýyň geplänindäki sesi ýaly daşky howluda-da eşidildi. 6Ol eginbaşy nepis zygyr matadan tikilen adama: «Tigirleriň arasyndan, keruplaryň aralygyndan köz al» diýip tabşyranynda, ýaňky adam girip, tigirleriň ýanynda durdy. 7Keruplaryň biri özleriniň aralaryndaky köze elini uzadyp, ondan aldy-da, eginbaşy nepis zygyr matadan tikilen adamyň elleriniň aýasynda goýdy. Ol-da ony alyp çykdy. 8Keruplaryň ganatlarynyň aşagyndan adam eliniň şekili göründi. 9Görsem, keruplaryň gapdalynda dört tigir bar eken. Her bir kerubyň gapdalynda bir tigir bardy, tigirler sary ýakut kimin ýalpyldaýardy. 10Dördüsiniň-de görnüşi birdi, edil tigir içinde tigir bar ýalydy. 11Olar ýöränlerinde, dört tarapa hereket edýärdiler; saga-sola öwrülmeýärdiler, bir kelle haýsy tarapa öwrülse, beýlekiler hem hiç ýana gyşarman, şol tarapa ýöreýärdiler. 12Bütin göwreleri, arkalary, elleri, ganatlary we tigirleri dördüsiniň-de tigirleri tutuşlygyna gözlerden doludy[+]. 13Tigirler bolsa, meniň eşidişim ýaly, «Aýlanýan tigirler» diýlip atlandyryldy. 14Olaryň her haýsynyň dört ýüzi bardy. Birinji ýüz kerup ýüzüne, ikinji ýüz ynsan, üçünji ýüz arslan, dördünji ýüz bolsa bürgüt ýüzüne meňzeýärdi.

15Keruplar[†] ýerinden galdylar. Bular meniň Kebar kanalynyň ýakasynda gören jandarlarymdy[+]. 16Keruplar ýöränlerinde, tigirler-de olaryň gapdalyndan ýöreýärdiler. Ýerden galmak üçin keruplar ganatlaryny galdyranlarynda, tigirler-de olaryň gapdalyndan aýrylmaýardylar. 17Jandarlar duranlarynda, tigirler-de durýardylar. Jandarlaryň ruhy[†] tigirlerdedigi üçin, jandarlar ýokary galanlarynda, bular-da galýardylar. 18Rebbiň şöhraty[†] Hudaýyň öýüniň bosagasyndan aýrylyp, keruplaryň üstünde durdy. 19Keruplar ganatlaryny galdyryp, meniň gözümiň alnynda ýokary galdylar. Olar çykanlarynda, tigirler-de olar bilen bile çykyp, Rebbiň öýüniň[†] gündogar derwezesiniň girelgesinde durdular. Ysraýyl[†] Hudaýynyň şöhraty bolsa olaryň depesindedi[+].

20Bular meniň Kebar kanalynyň ýakasynda, Ysraýyl Hudaýynyň aýagynyň astynda gören jandarlarymdy. Men olaryň keruplardygyna[†] göz ýetirdim. 21Her haýsynyň dört ýüzi, dört ganaty bolup, ganatlarynyň aşagynda ynsan eline meňzeş bir zat bardy. 22Olaryň ýüz keşpleri edil meniň Kebar kanalynyň ýakasynda gören ýüzlerim ýalydy, her biri gös-göni öňe ýöreýärdi.

#### 11‑nji bap


Ysraýyl ýolbaşçylary jezalandyrylýar

1Ruh[†] meni ýokary galdyryp, Rebbiň[†] öýüniň gündogar tarapdaky derwezesine getirdi. Derwezäniň girelgesinde ýigrimi bäş adam bardy. Men olaryň arasynda halkyň ýolbaşçylaryndan Azuryň ogly Ýazanýa bilen Benaýanyň ogly Pelatýany gördüm[+]. 2Reb maňa: «Eý, ynsan ogly[†]! Päliýamanlar, şäherde erbet öwütler berýänler şu adamlardyr. 3Bular: „Öýleri gurmagyň wagty basym gelmezmi? Bu şäher bir gazandyr, biz bolsa onuň içinde abat saklanýan etdiris“ diýýärler. 4Munuň üçin sen olaryň garşysyna pygamberlik et[†]. Hawa, pygamberlik et, eý, ynsan ogly!» diýdi.

5Onsoň Rebbiň Ruhy[†] üstüme inip, maňa şulary aýtmagymy buýurdy: «Reb şeýle diýýär: „Eý, ysraýyl[†] halky, Men siziň agzyňyzdan çykýan her bir sözi, kelläňizdäki pikiri bilýärin. 6Bu şäherde siz köp adamy öldürdiňiz, onuň köçelerini gylyçdan geçirilenlerden doldurdyňyz“»[+]. 7Şonuň üçin hem Hökmürowan Reb şeýle diýýär: «Siziň gylyçdan geçirip taşlanlaryňyz et, bu şäher bolsa gazandyr, emma siz onuň içinden çykarylarsyňyz. 8Siz gylyçdan gorkýarsyňyz, emma Men üstüňizden gylyjy salaryn. Muny Hökmürowan Reb diýýär[+]. 9Sizi onuň içinden çykaryp, gelmişekleriň eline bererin, garşyňyza hökümler çykararyn. 10Siz gylyçdan heläk bolarsyňyz, size Ysraýyl serhedinde höküm ederin, onsoň Meniň Rebdigimi bilersiňiz. 11Bu şäher siziň üçin gazan bolmaz, sizem onda et bolmarsyňyz. Men Ysraýyl serhedinde size höküm çykararyn. 12Onsoň siz Meniň Rebdigimi bilersiňiz. Siz Meniň parzlarymy berjaý etmediňiz, hökümlerimi ýerine ýetirmediňiz, gaýtam töweregiňizdäki milletleriň[†] hökümlerine görä hereket etdiňiz». 13Onsoň şeýle boldy: men pygamberlik edip[†] ýörkäm, Benaýanyň ogly Pelatýa öldi. Men ýüzin ýykyldym, gaty ses bilen: «Wah, Hökmürowan Rebbim! Sen Ysraýylyň aman galan adamlarynyň hem soňuna çykaýjakmy?» diýip perýat etdim[+].


Reb Ysraýyly dikelder

14Onsoň maňa Rebbiň şu sözi aýan boldy: 15«Eý, ynsan ogly[†]! Iýerusalimiň[†] ilaty seniň sürgündäki[†] doganlaryň, hossarlaryň we bütin ysraýyl halky hakynda: „Olar Rebden daşlaşdylar, bu ýurt mülk hökmünde bize berildi“ diýdiler. 16Şonuň üçin hem Hökmürowan Reb şeýle diýýär diý: „Olary uzakdaky milletleriň[†] arasyna iberdim, ýurtlara dargatdym. Şonda-da giden ýurtlarynda gysga möhlet üçin olara mukaddes öý[†] bolan Mendirin“»[+]. 17Şonuň üçin Hökmürowan Reb şeýle diýýär diý: «Men sizi halklaryň arasyndan ýygnaryn, dargadylan ýurtlaryňyzdan bir ýere jemlärin we Ysraýyl topragyny size bererin[+]. 18Ýurda dolanyp, ähli ýigrenji we nejis zatlaryny ol ýerden aýryp zyňarlar. 19Olaryň ýüregini bir ederin, täze ruh[†] bererin. Içlerindäki daş ýüregi aýryp, olara etden bolan ýürek bererin[+]. 20Şonda olar parzlarymy berjaý edip, hökümlerimi saklap, olary doly berjaý ederler. Şeýle hem olar-a Meniň halkym, Menem olaryň Hudaýy bolaryn[+]. 21Emma ýürekleri ýigrenji we nejis zatlaryň yzyna eýeren adamlary jezalandyraryn, olaryň eden işlerini öz başlaryndan indererin». Muny Hökmürowan Reb diýýär[+]. 22Onsoň keruplar[†] ganatlaryny galdyrdylar, tigirler-de olaryň gapdalyndady. Ysraýyl Hudaýynyň şöhraty[†] bolsa olaryň üstündedi[+]. 23Rebbiň şöhraty şäherden çykyp, şäheriň gündogaryndaky dagyň üstünde durdy[+]. 24Görnüşde Hudaýyň Ruhy meni ýokary galdyryp, babyllylaryň ýurdundaky sürgün edilenleriň ýanyna getirdi. Onsoň gören görnüşim gözümden gaýyp boldy[+]. 25Men Rebbiň özüme görkezen ähli zatlaryny sürgün edilenlere gürrüň berdim.

#### 12‑nji bap


Ýahuda sürgün edilýär

1Maňa Rebbiň[†] şu sözi aýan boldy: 2«Eý, ynsan ogly[†]! Sen pitneçi halkyň arasynda ýaşaýarsyň, olaryň görmäge gözleri bar, ýöne görmeýärler, eşitmäge gulaklary bar, ýöne eşitmeýärler, çünki olar bir pitneçi halkdyr[+]. 3Şonuň üçin, eý, ynsan ogly, sen ýesir edip äkidilýän adam ýaly, öz goşuňy taýýarla-da, gündiziň güni olaryň gözleriniň alnynda ýola düş. Sen ýesir edip äkidilen ýaly, olaryň gözleriniň alnynda öz ýeriňden başga bir ýere göç. Olar pitneçi halk bolsalar-da, belki, muňa düşünerler[+]. 4Gündiz olaryň gözleriniň alnynda sürgün[†] edilýäniň goşy kimin goşuňy çykar we sürgün edilýän kişi kimin olaryň gözleriniň alnynda agşam ýola düş. 5Olaryň gözleriniň alnynda diwary oý-da, goşuňy ondan çykar[+]. 6Olaryň gözleriniň alnynda goşuňy gerşiňde göter-de, garaňkyda çyk, bu ýurdy görmez ýaly ýüzüňi büre, çünki Men seni ysraýyl[†] halky üçin bir alamat etdim».

7Men hem özüme buýrulyşy ýaly etdim. Goşumy sürgüne[†] gidýäniň goşy kimin ilki gündiz çykardym. Agşam diwary elim bilen oýup, goşumy garaňkyda çykardym, olaryň gözleriniň alnynda ony gerşimde göterdim.

8Säher bilen maňa Rebbiň şu sözi aýan boldy: 9«Eý, ynsan ogly[†]! Bu pitneçi ysraýyl halky senden: „Sen näme edýärsiň?“ diýip sorady, şeýle dälmi?»[+] 10Olara Hökmürowan Reb şeýle diýýär diý: «Bu Iýerusalimdäki[†] hökümdara we onuň içindäki ähli ysraýyl halkyna degişli pygamberlikdir[†][+]. 11Olara: „Men size bir nyşandyryn, men näme eden bolsam, olar-da şeýle ederler, olar ýesir düşüp, sürgüne[†] giderler“ diý. 12Aralaryndaky hökümdar goşlaryny gerşinde göterip, garaňkyda daşary çykarar. Ony çykarmak üçin diwary oýar, bu ýurdy görmez ýaly ýüzüni bürär. 13Men torumy ýazaryn, ol duzagyma düşer. Ony Babyl ýurduna getirerin, emma ol şol ýerde Babyly görmän öler[+]. 14Onuň töweregindäkileri, ähli kömekçilerini we ähli nökerlerini ýeliň çar tarapyna sowrup, gylyjymy ýalaňaçlap, yzlaryndan kowalaryn[+]. 15Olary ýurtlara dargadanymda, milletler[†] arasyna pytradanymda, Meniň Rebdigimi bilerler[+]. 16Baran ýerlerindäki milletleriň arasynda öz nejisliklerini gürrüň berer ýaly, olaryň birazyny gylyçdan, açlykdan we mergiden alyp galaryn. Onsoň olar Meniň Rebdigimi bilerler»[+].

17Maňa Rebbiň şu sözi aýan boldy: 18«Eý, ynsan ogly[†]! Çöregiňi sandyrap iý, suwuňy gorkudan ýaňa titräp iç. 19Ýurduň halkyna, Iýerusalim[†] ilatyna we ysraýyl halkyna Hökmürowan Reb şeýle diýýär diý: „Olar çöreklerini gorky bilen iýip, suwlaryny howp astynda içerler, sebäbi ol ýerde ýaşaýanlaryň eden zorlugy zerarly ýurt çolaryp galar[+]. 20Ilatly galalar weýran bolar, ýurt haraba döner. Onsoň olar Meniň Rebdigimi bilerler“».

21Maňa Rebbiň şu sözi aýan boldy: 22«Eý, ynsan ogly[†]! Siziň ysraýyl ýurdunda „Günler geçer gider, her bir aýanlyk[†] puç bolar“ diýýän bu nakylyňyz näme[+]? 23Şonuň üçin hem olara Hökmürowan Reb şeýle diýýär diý: „Men bu nakyly ýok ederin, gaýdyp ony Ysraýylda nakyl edip aýtmazlar“. Ýene-de olara: „Günler ýakyndyr, ähli aýanlygyň amala aşmagynyň günleri ýakyndyr“ diý. 24Mundan beýläk ysraýyl halkynyň arasynda ýalan aýanlyk we aldawçy palçylyk bolmaz[+]. 25Muny Reb bolan Men aýdýandyryn we Meniň aýdan zatlarym amala-da aşar. Eý, pitneçi halk, indi bu gaýra goýulmaz, Men sözi aýdaryn we ony amala aşyraryn». Muny Hökmürowan Reb aýdýandyr[+].

26Maňa Rebbiň şu sözi aýan boldy: 27«Eý, ynsan ogly[†]! Ine, ysraýyl halky: „Oňa gelen aýanlyk[†] geljekki günler üçindir, ol uzak geljek barada pygamberlik edýär[†]“ diýýär[+]. 28Munuň üçin olara Hökmürowan Rebbiň sözüni ýetir: „Meniň sözlerimiň hiç biri indi gaýra goýulmaz, näme aýtsam, şol söz amala aşar“». Muny Hökmürowan Reb aýdýandyr.

#### 13‑nji bap


Galp pygamberler jezalandyrylýar

1Maňa Rebbiň[†] şu sözi aýan boldy: 2«Eý, ynsan ogly[†]! Pygamberlik[†] edýän Ysraýyl[†] pygamberlerine garşy pygamberlik et[†]. Öz-özlerinden pygamberlik edýän ol pygamberlere Rebbiň sözüni diňlemegi tabşyr[+]. 3Hökmürowan Reb şeýle diýýär diý: „Akmak[†] pygamberleriň dat gününe! Olar hiç bir zat görmän, öz hyýallarynyň yzyna eýerýärler. 4Eý, Ysraýyl, seniň pygamberleriň harabalykda gezýän şagallar kimindir. 5Rebbiň gününde[†] ysraýyl halkynyň söweşde berk durmagy üçin, diwaryň opurylan ýerlerini täzeden bejermediňiz[+]. 6Olar ‘Rebbiň sözi’ diýip, boş görnüşlere we ýalan pallara uýdular. Olary Reb ýollamady, emma şonda-da sözleriniň amala aşmagyna umyt baglaýarlar[+]. 7Men aýtmadyk hem bolsam, ‘Rebbiň sözi’ diýeniňizde, boş görnüşler görüp, ýalandan pal atmadyňyzmy?“.

8Munuň üçin Hökmürowan Reb şeýle diýýär: „Siz ýalan sözlediňiz, boş görnüşler gördüňiz, munuň üçin Men size garşydyryn. Muny Hökmürowan Reb diýýär[+]. 9Boş görnüşler görýän, ýalandan pal atýan pygamberleriň[†] garşysyna el galdyraryn. Olar Meniň halkymyň maslahatyna gatnaşmazlar, ysraýyl halkynyň sanawyna ýazylmazlar we Ysraýyl ýurduna girmezler. Onsoň siz Meniň Hökmürowan Rebdigimi bilersiňiz[+].

10Bu pygamberler[†] parahatçylyk ýok ýere ‘parahatçylyk’ diýip, Meniň halkymy azdyrýarlar; biri diwar salanda, olar muňa hek çalýarlar[+]. 11Hek çalýanlara diwar ýykylar diý; güýçli ýagyş bilen daşly dolular ýagar; diwary tupanly ýel ýumrar[+]. 12Diwar ýykylanda, sizden çalan hekiňiziň nirededigini soramazlarmy?!“. 13Munuň üçin Hökmürowan Reb şeýle diýýär: „Men gazaplanyp, tupanly ýel bilen diwary ýumraryn, gaharym bilen güýçli ýagyş we daşly doly ýagdyryp, diwary ýer bilen ýegsan ederin. 14Hek çalan diwaryňyzy ýykaryn, ony ýer bilen ýegsan ederin, onuň düýbi görner. Diwar ýykylyp, siz içinde heläk bolarsyňyz. Onsoň siz Meniň Rebdigimi bilersiňiz“[+]. 15-16Men diwara we oňa hek çalanlara gazabymy döküp, size şeýle diýerin: „Diwar-da, oňa hek çalanlar-da ýok boldular. Iýerusalimde parahatçylyk ýok ýere ‘parahatçylyk’ barada aýanlyk alan Ysraýyl pygamberleri-de ýok boldy“. Muny Hökmürowan Reb diýýär.

17Ýöne sen, eý, ynsan ogly[†], öz-özlerinden pygamberlik[†] edýän halkyň gyzlaryna tarap ýüzüňi öwür-de, olara garşy pygamberlik et[†]. 18Olara Hökmürowan Reb şeýle diýýär diý: „Her bir ynsanyň janyny awlajak bolup, her kimiň bilegine bilezik dakýan, dürli boýdaky adamlaryň başyna bürenjek tikýän aýallaryň dat gününe! Siz Meniň halkymyň janyny awlamak bilen öz janyňyzy halas edýändiris öýdýärsiňizmi? 19Bir gysym arpa we bir döwüm çörek üçin halkymyň arasynda Maňa ysnat getirdiňiz. Ýalana gulak asýan halkyma ýalan sözlemek bilen ölüme laýyk däl janlary öldürdiňiz, ölüme laýyk janlara bolsa ýaşajakdyklaryny yglan etdiňiz“[+]. 20Munuň üçin Hökmürowan Reb şeýle diýýär: „Ine, Men siziň ynsan janyny guş kimin awlaýan jadygöý bilezikleriňize garşydyryn. Men olary gollaryňyzdan sypyraryn. Guş kimin awlaýan janlaryňyzy boşadyp goýbererin. 21Bürenjekleriňizi-de ýyrtyp, halkymy eliňizden halas ederin, indi olar siziň eliňizde ýesir bolmazlar. Onsoň siz Meniň Rebdigimi bilersiňiz. 22Meniň ynjatmak islemedik dogruçyl kişimiň ýüregini ýalan zatlar bilen ynjatdyňyz we erbet adam öz erbet ýolundan dönüp, diri galmaz ýaly, onuň goluna kuwwat berdiňiz[+]. 23Munuň üçin siz indi ýalan görnüşler görmersiňiz we palçylyk etmersiňiz. Men halkymy siziň eliňizden halas ederin. Onsoň siz Meniň Rebdigimi bilersiňiz“»[+].

#### 14‑nji bap


Reb butparazlary jezalandyrýar

1Ysraýyl[†] ýaşulularyndan[†] birnäçesi meniň alnyma gelip oturdy[+]. 2Onsoň maňa Rebbiň[†] şu sözi aýan boldy: 3«Eý, ynsan ogly[†]! Bu adamlaryň ýüregi butlara[†] baglandy. Günä edip, büdreme daşyny öz öňlerinde goýdular. Heý, şundan soň hem Men bulara Özüme maslahat saldyrarynmy[+]? 4Şonuň üçin hem olar bilen gepleş-de, Hökmürowan Reb şeýle diýýär diý: „Ýüregini butlara baglan, etmişlerini büdreme daşy hökmünde öz öňünde goýan, soň hem pygamberiň[†] ýanyna baran her bir ysraýylla, Men-Reb butlarynyň köplügine laýyklykda Özüm jogap bererin. 5Şeýdip, butlary zerarly Maňa keseki bolan bütin ysraýyl halkynyň ýüregini täzeden Özüme tarap öwrerin“». 6Munuň üçin ysraýyl halkyna Hökmürowan Reb şeýle diýýär diý: «Toba ediň we butlaryňyzdan el çekiň, ähli nejis işleriňizden ýüz öwrüň[+]. 7Aýdalyň, ysraýyl halkyndan bolan ýa-da Ysraýylda gelmişek bolup ýaşaýan biri Meni terk edip, ýüregini butlara baglap, etmişini büdreme daşy hökmünde öz öňünde goýupdyr. Onsoň ol Maňa maslahat salyp, pygamberlere ýüz tutsa-da, Men-Reb oňa öz etmişlerine görä jogap bererin. 8Ol adamdan ýüzümi öwrüp, ony alamata we tymsala öwrerin, ony halkymyň içinden sogrup taşlaryn. Onsoň siz Meniň Rebdigimi bilersiňiz[+]. 9Eger bir pygamber aldanyp, bir söz aýtsa, ol pygamberi aldawa salan Men-Rebdirin. Men oňa garşy elimi uzadyp, ony halkym Ysraýylyň içinden sogrup taşlaryn[+]. 10Olar öz etmişleriniň jezasyny çekerler. Pygamber-de, ondan maslahat soran-da bir meňzeş jezalandyrylar. 11Şeýdip, ysraýyl halky indi Menden aýrylmaz, günäleri bilen özlerini haram etmezler. Olar Meniň halkym, Men-de olaryň Hudaýy bolaryn». Muny Hökmürowan Reb diýýär[+].

12Maňa Rebbiň şu sözi aýan boldy: 13«Eý, ynsan ogly[†]! Bir ýurt dönüklik edip, Maňa garşy günä edende, oňa garşy elimi uzadyp, olary bir döwüm çörege zar ederin. Üstüne açlyk iberip, ynsanlary we haýwanlary gyryp taşlaryn[+]. 14Eger şu üç adam Nuh[†], Danyýel we Eýýup ol ýerde bolsalar-da, olar dogruçyllyklary bilen diňe öz janlaryny halas edip bilerler. Muny Hökmürowan Reb diýýär[+]. 15Eger Men ol ýurda ýyrtyjy haýwanlary ýollasam, olar-da ony adamsyz goýsalar, ýurt haraba dönüp, ýaňky haýwanlardan ýaňa onuň içinden hiç kim geçmese, 16Öz barlygymdan ant içýärin, Hökmürowan Reb diýýär, bu üç adam ol ýurtda ýaşasa-da, olar ne ogullaryny, ne-de gyzlaryny halas ederler. Diňe öz janlaryny halas edip bilerler. Ýurt bolsa haraba döner[+]. 17Ýa-da ol ýurduň üstüne gylyç getirip: „Eý, gylyç, ýurduň içinden geç!“ diýsem, ondaky ynsanlary we haýwanlary gyryp taşlasam,[+] 18Öz barlygymdan ant içýärin, Hökmürowan Reb diýýär, bu üç adam ol ýerde bolsalar-da, ne ogullaryny, ne-de gyzlaryny halas ederler. Diňe öz janlaryny halas edip bilerler. 19Ýa-da ol ýurda mergi ýollap, gan dökmek üçin üstüne gazabymy döküp, ynsany we haýwany gyryp taşlasam, 20Öz barlygymdan ant içýärin, Hökmürowan Reb diýýär, Nuh, Danyýel we Eýýup ol ýerde bolsalar-da, ne ogullaryny, ne-de gyzlaryny halas ederler. Olar dogruçyllyklary bilen diňe öz janlaryny halas edip bilerler». 21Hökmürowan Reb şeýle diýýär: «Iýerusalimdäki[†] ynsanlary we haýwanlary ýok etmek üçin üstlerine dört agyr hökümimi: gylyç, açlyk, ýyrtyjy haýwanlar we mergi ýollanymda, olaryň ýagdaýy has çökder bolar[+].

22Muňa garamazdan, ol ýerde gaçyp gutulan ogullaryňyz we gyzlaryňyz galdyrylyp, ol ýerden çykarylar. Olar siziň ýanyňyza bararlar, siz olaryň erbet ýollaryny we işlerini görüp, Meniň Iýerusalimiň[†] başyna salan ýamanlygymdan, başyndan inderen zatlarymdan teselli taparsyňyz[+]. 23Olaryň erbet ýollaryny we işlerini göreniňizde, size teselli bererler we siz Meniň Iýerusalimde eden ähli işlerimi biderek ýere etmändigimi bilersiňiz». Muny Hökmürowan Reb diýýär.

#### 15‑nji bap


Peýdasyz agaç

1Maňa Rebbiň[†] şu sözi aýan boldy: 2«Eý, ynsan ogly[†]! Üzüm agajyndan, ýagny jeňňel agaçlarynyň arasyndaky üzüm şahasyndan näme edilýär? Tokaýyň ähli agaçlary bilen deňeşdireniňde, onuň peýdasy ýokdur[+]. 3Iş üçin ondan agaç alynýarmy? Ýa üstünden bir zat asmak üçin asgyç ýasalýarmy? 4Ol odun hökmünde ýakylýar. Ot onuň iki ujuny ýakyp, ortasyny garaldansoň, ol derde ýararmy? 5Abatka derde ýaramadyk zat, oda ýanyp garalansoň derde ýararmy?» 6Munuň üçin Hökmürowan Reb şeýle diýýär: «Men tokaý agaçlarynyň arasyndan üzüm agajyny odun hökmünde nädip ýakan bolsam, Iýerusalimiň[†] ilatyny-da şeýdip oda ýakaryn[+]. 7Men olardan ýüzümi öwrerin. Olar bir otdan gaçyp gutulsalar-da, beýleki bir ot barybir olary ýandyrar. Olara garşy çykanymda, siz Meniň Rebdigimi bilersiňiz. 8Onsoň olaryň Maňa dönüklik edendigi üçin ýurdy haraba öwrerin». Muny Hökmürowan Reb diýýär.

#### 16-njy bap


Biwepa Iýerusalim

1Maňa Rebbiň[†] şu sözi aýan boldy: 2«Eý, ynsan ogly[†]! Iýerusalime[†] öz nejis işlerini bildir[+]. 3Hökmürowan Reb Iýerusalime şeýle diýýär diý: „Seniň aslyň, doglan ýeriň Kengan[†] ýurdudyr. Seniň kakaň amor, ejeň het[†] tiresindendir[+]. 4Göbegiň doglan günüň kesilmedi, arassalamak üçin suw bilen ýuwulmadyň, duz bilen sürtülmediň we gundalmadyň. 5Hiç kimiň haýpy gelip, saňa bulardan birini hem etmedi, rehim-şepagat görkezmedi. Gaýtam, dünýä inen günüň seni ýigrenip, meýdana taşladylar. 6Men gapdalyňdan geçenimde, seniň öz ganyňa bulaşyp ýatanyňy görüp: ‘Diri gal!’ diýdim[*][+]. 7Seni meýdan ösümligi kimin ösdürdim, sen ösüp, kemala geldiň, aňrybaş gözellige ýetdiň, göwüsleriň tözlenip, saçyň uzyn boldy, ýöne sen alaň-açyk we ýalaňaçdyň. 8Onsoň ýene gapdalyňdan geçip, saňa seretdim. Seniň tüýs söýgi çagyňdy; etegimi üstüňe ýazyp, ýalaňaçlygyňy örtdüm. Saňa ant içip, seniň bilen äht[†] baglaşdym, sen-de Meniňki bolduň. Muny Hökmürowan Reb diýýär[+]. 9Seni suwa düşürdim, ganyňy ýuwup arassaladym we zeýtun ýagyny çaldym. 10Saňa keşdeli eşikler geýdirdim, aýagyňa gaýyşdan çaryk, başyňa nepis matadan ýaglyk daňyp, gymmatbaha geýimler geýdirdim. 11Seni şaý-sepler bilen bezedim, bilegiňe bilezikler, boýnuňa zynjyr dakdym. 12Burnuňa ysyrga, gulaklaryňa gulakhalkalar dakyp, başyňa gözellik täjini geýdirdim[+]. 13Sen altyn-kümüş bilen bezeldiň, eşigiň nepis zygyr[†] mata, gymmatbahaly we keşdeli matady. Höregiňe oňat un, bal we ýag iýdiň, owadanlygyňyň çeni-çaky bolman, şa aýalynyň derejesine ýetdiň[+]. 14Owadanlygyň sebäpli şöhratyň[†] milletleriň[†] arasyna ýaýrady, saňa bagyşlan şöwketim sebäpli owadanlygyň kämildi. Muny Hökmürowan Reb diýýär. 15Ýöne sen owadanlygyňa bil bagladyň, şöhratyňdan peýdalanyp, zynagärlik etdiň. Her geçene köňül berdiň, owadanlygyň onuňky boldy[+]. 16Sen nepis geýimleriňden özüňe owadan seždegähler[†] salyp, olaryň üstünde zyna etdiň, beýle zat öň bolan däldir we indi hem bolmaz. 17Meniň beren altyn-kümüş bezeg şaýlarymy alyp, erkekleriň heýkellerini ýasandyň we olar bilen zyna etdiň[+]. 18Keşdeli eşikleriňi alyp, olara geýdirdiň. Meniň zeýtun ýagymy we ýakymly ysly tütetgimi[†] olaryň öňünde goýduň. 19Saňa beren çöregimi, iýdiren oňat unumy, zeýtun ýagyny we baly hoşboý yslar hökmünde olaryň öňünde goýduň, hawa, şeýle etdiň. Muny Hökmürowan Reb diýýär[+]. 20Meniň üçin dogran ogullaryňy we gyzlaryňy alyp, iýmit hökmünde butlara[†] gurban etdiň. Hamala, zynagärligiň az ýalydy! 21Çagalarymy öldürdiň, olary oda ýakyp, butlara gurban berdiň[+]. 22Ähli nejis işleriňde, zynagärligiňde ýaşlyk günleriňi, alaň-açyk we ýalaňaç bolup, ganyňa bulaşan wagtyňy ýatlamadyň“». 23-24Hökmürowan Reb şeýle diýýär: «Waý halyňa! Seniň halyňa waý! Ähli pislikleriňden soň, her bir açyk meýdançada özüňe çadyr we seždegäh saldyň. 25Her köçäniň başynda seždegäh gurup, owadanlygyňy harladyň, her bir ötegçä özüňi hödürläp, zynagärligiňi artdyrdyň[+]. 26Daýaw bedenli goňşularyň müsürliler bilen zynagärlik etdiň we Meniň gaharymy getirmek üçin zynagärligiňi artdyrdyň[+]. 27Şonuň üçin hem, Men saňa garşy el göterdim, rysgalyňy kemeltdim we seni özüňi ýigrenýänlere, seniň zynagärligiňden utanýan piliştli[†] gyzlaryň erkine berdim. 28Sen aşurlylar bilen-de zyna etdiň, sebäbi sen doýmaz-dolmazdyň, olar bilen-de zyna etdiň, şonda-da ganmadyň[+]. 29Zynagärligiňi söwdagärleriň ýurdy bolan babyllylaryň ýurduna çenli artdyrdyň; ýöne munuň bilen-de doýmadyň[+].

30Bu işleriň ählisini, utançsyz lolynyň[†] işlerini edeniňde, ýüregiň nähili mejalsyz boldy. Muny Hökmürowan Reb diýýär. 31Her köçäniň başynda sen özüňe çadyr gurduň, her bir açyk meýdançada seždegäh[†] saldyň. Sen beýleki lolular ýaly bolmadyň, sebäbi muzdy äsgermediň. 32Sen zynagär, äriniň ýerine kesekileri kabul edýän aýalsyň![+] 33Ähli lolulara sowgatlar berilýär, sen bolsa ähli oýnaşlaryňa özüň sowgat berýärsiň, zynagärligiň üçin her tarapdan gelsinler diýip para berýärsiň[+]. 34Zynagärligiňde beýleki aýallara meňzemeýärsiň, sebäbi zynagärlik etmek üçin hiç kim seniň yzyňa düşmeýär. Saňa muzd tölenmän, özüň olara muzd töleýärsiň, munuň üçin beýlekilere meňzemeýärsiň». 35Munuň üçin, eý, azgyn aýal, Rebbiň sözüni diňle: 36«Hökmürowan Reb şeýle diýýär: „Seniň haýasyzlygyň äşgär bolup, oýnaşlaryň we ähli nejis butlaryň[†] bilen zyna edýärkäň, ýalaňaçlygyň üsti açyldy. Olara beren ogullaryňyň gany üçin 37keýpi-sapa eden ähli oýnaşlaryňy, ähli söýenleriňi bütin ýigrenenleriň bilen birlikde üýşürerin. Olary tutuşlaýyn garşyňa üýşürip, olaryň öňünde seni ýalaňaçlaryn. Şeýdip, seniň tutuş ýalaňaçlygyňy görerler[+]. 38Men saňa zyna eden we gan döken aýallara degişli hökümler çykararyn. Öçli gahar-gazabym we gabanjaňlygym bilen seniň ganyňy akdyraryn[+]. 39Seni olaryň eline bererin, olar seniň çadyryňy ýykarlar, seždegähleriňi kül-peýekun ederler, egniňden eşigiňi sypyrarlar, şaý-sepleriňi alyp, seni ýalaňaç we alaň-açyk galdyrarlar[+]. 40Olar jemagaty seniň garşyňa küşgürerler, seni daşlarlar, gylyçdan geçirerler[+]. 41Öýleriňi oda ýakyp, köp aýallaryň gözleriniň alnynda saňa höküm çykararlar. Men zynagärligiňi bes etdirerin, indi gaýdyp oýnaşlaryňa muzd tölemersiň[+]. 42Şeýlelikde, saňa bolan gahar-gazabymy öçürerin, saňa bolan gabanjaňlygym aýrylar, onsoň Men köşeşerin we mundan soň gaharlanmaryn[+]. 43Sen ýaşlyk günleriňi ýatlaman, eden ähli hereketleriň bilen Meni gazaplandyrdyň. Ine, Men-de eden işleriňi öz başyňdan indererin“. Muny Hökmürowan Reb diýýär.

„Näme üçin sen ähli nejis işleriňiň üstüne bu haýasyzlygyňy-da goşduň? 44Ine, hemmeler seniň garşyňa ‘Enesini gör-de, gyzyny al’ diýen nakyly aýdarlar[+]. 45Sen öz ärini we ogluny kemsidýän enäniň gyzysyň, öz ärlerini we ogullaryny kemsidýän uýalaryň uýasysyň, siziň ejeňiz hetli[†], kakaňyz bolsa amorlydy[+]. 46Gyzlary bilen birlikde seniň demirgazyk tarapyňda ýaşaýan uly uýaň Samariýadyr[†], gyzlary bilen seniň günorta tarapyňda mesgen tutan kiçi uýaň Sodomdyr[†][+]. 47Sen olaryň ýollaryndan ýöräp, olaryň nejis işlerini etmediňmi? Bu hem az ýaly, öz ýollaryňda olardan hem beter bozuldyň[+]. 48Öz barlygymdan ant içýärin Hökmürowan Reb diýýär uýaň Sodom öz gyzlary bilen seniň özüňiň we gyzlaryňyň edenini etmedi[+]. 49Ine, seniň uýaň Sodomyň etmişi şudy: onuň özi-de, gyzlary-da tekepbirdiler, olarda bol nan we doly rahatlyk bardy, emma olar garyby we mätäji goldamady[+]. 50Olar özlerine guwandylar we Meniň gözümiň alnynda nejis işler etdiler. Şonuň üçin hem muny görenimde, olary öňümden süpürip taşladym[+]. 51Samariýa seniň eden günäleriňiň ýarysyny-da etmedi, emma nejis işleriňde sen olardan geçirdiň, eden ähli nejis işleriň bilen uýalaryňy akladyň[+]. 52Sen-de utanjyňyň ýüküni çek. Nejislik bilen eden günäleriň uýalaryňkydan köpdügi sebäpli olara ýeňil höküm çykartdyň. Olar senden has dogry saýyldylar. Munuň üçin utan we öz utanjyňyň ýüküni çek, çünki sen uýalaryňy akladyň. 53Sodomyň, Samariýanyň we olaryň gyzlarynyň, olar bilen birlikde seniň öňki abadançylygyňyzy gaýtaryp bererin[+]. 54Şonda sen öz utanjyňy çekersiň, eden ähli işleriňe utanyp, olara teselli bolarsyň. 55Seniň uýalaryň Sodom we Samariýa öz gyzlary bilen birlikde öňki ýagdaýlaryna dönenlerinde, sen hem gyzlaryň bilen öňki ýagdaýlaryňa dönersiň. 56Tekepbir wagtyňda uýaň Sodomyň adyny dile almaýardyň. 57Indi bolsa seniň pisligiňiň üsti açyldy. Indi sen Edom[*], pilişt gyzlary we seni ýigrenýän başga halklar tarapyndan masgaralanýarsyň. 58Sen öz haýasyzlygyň we nejis işleriňiň jezasyny çekýärsiň“». Muny Reb aýdýandyr.


Baky äht

59Hawa, Hökmürowan Reb şeýle diýýär: «Sen eden ähtiňi[†] bozup, içen antyňy harladyň. Men-de seni edil öz edişiň ýaly ederin. 60Ýöne ýaşlygyňda seniň bilen baglaşan ähtimi ýatlap, seniň üçin baky äht berkarar ederin[+]. 61Özüňden uly we kiçi uýalaryňy ýanyňa alanyňda, eden etmişleriňi ýatlap utanarsyň. Men olary saňa gyzlyga bererin, emma bu seniň ähtiň boýunça däldir[+]. 62-63Men seni ähli eden erbet işleriňden saplanymda, sen muny ýatlap utanar ýaly, utanjyňdan ýaňa agzyňy açmaz ýaly, seniň bilen ähtimi berkarar ederin, şonda sen Meniň Rebdigimi bilersiň». Muny Hökmürowan Reb diýýär[+].

#### 17‑nji bap


Iki bürgüt we üzüm agajy

1Maňa Rebbiň[†] şu sözi aýan boldy: 2«Eý, ynsan ogly[†]! Ysraýyl[†] halkyna bir matal ber, bir tymsal aýt. 3Hökmürowan Reb şeýle diýýär diý:

„Uly ganatly, uzyn ýelekli,
dürli reňkli mymyk tüýlerden doly,
äpet bürgüt Liwana gonup,
kedr agajynyň depesini eýeledi[+].
4Agajyň ýokarky şahasyny ýolup,
söwdagärleriň ýurduna getirdi,
täjirleriň şäherinde ýerleşdirdi.
5Onsoň ýurduň tohumyndan alyp,
ony hasylly meýdanda ekdi,
bol suwlar ýakasynda ýerleşdirip,
söwüt agajy kimin oturtdy[+].
6Ol gögerip, pessejik boýly ýaýraň
üzüm agajyna öwrüldi,
şahalary özüne tarap egildi,
kökleri öz astyndady.
Şeýdip, bu üzüm agajy boldy,
şahalady, pudak çykardy[+].
7Uly ganatly we köp ýelekli
başga bir äpet bürgüt bardy.
Ine, ýaňky üzüm agajy
öz ekilen keşinden
oňa tarap köklerini egreltdi.
Suwarsyn diýip,
şahalaryny oňa tarap sallady.
8Ol şahalap, miwe berip,
oňat üzüm agajy bolar ýaly,
bol suwlar ýakasyndaky
hasylly meýdanda ekilipdi“».


9Ysraýyla Hökmürowan Reb şeýle diýýär diý:

«Ol üzüm şahasy boý alyp ösermi?
Birinji bürgüt täze baldaklary gurasyn diýip,
köklerini sogurmazmy, miwesini ýolmazmy?
Kökünden sogurmak üçin güýçli gol
ýa-da beýik goşun gerek bolmaz ahyryn.
10Ol ekilse-de, boý alyp ösermi?
Gündogar şemaly uranda
bütinleý guramazmy?
Öz gögeren keşlerinde solmazmy?»[+]


11Onsoň maňa Rebbiň şu sözi aýan boldy: 12«Indi pitneçi halka: „Siz bularyň nämedigini bilmeýärsiňizmi?!“ diý. Olara şeýle diý: „Ine, Babyl patyşasy Iýerusalime[†] gelip, onuň patyşasyny we han-beglerini Babyla äkitdi[+]. 13-14Ol patyşanyň tohum-tijinden bolan bir adamy alyp, onuň bilen äht baglaşdy; oňa ant içirdi. Ol muny ýurt kiçigöwünli bolsun, gedemlik etmesin, ähtimi saklar ýaly, ýerinde dursun diýip etdi. Ol ýurduň baştutanlaryny ýesir edip alyp gitdi[+]. 15Ýöne Iýerusalimiň patyşasy atlar we köp esger bersin diýip, ilçilerini Müsüre ibermek bilen Babyl patyşasynyň garşysyna gozgalaň turuzdy. Ol üstünlik gazanarmy? Bu işleri eden aman galarmy? Eden ähtini[†] bozan halas bolarmy[+]? 16Içen antyna biperwaý garandygy, eden ähtini bozandygy üçin Öz barlygymdan ant içýärin: ol özüni patyşa edip, tagtda oturdan patyşanyň mekany bolan Babylda öler. Muny Hökmürowan Reb aýdýandyr[+]. 17Babyllylar köp janlary gyrmak üçin berkitmeler salyp, ýapgytlar guranlarynda, güýçli goşuny we uly ýygny bolsa-da, faraon[†] oňa söweşde ýardam etmez[+]. 18Ol eden ähtini bozdy, içen antyna biperwaý garady; ol söz beren hem bolsa, bu işleri etdi; indi ol gutulmaz“». 19Munuň üçin Hökmürowan Reb şeýle diýýär: «Öz barlygymdan ant içýärin! Men ol tarapdan biperwaý garalan antymy we bozulan ähtimi onuň öz başyna getirerin. 20Men torumy ýazaryn, ol duzagyma düşer, onsoň Babyla getirip, Maňa eden dönükligi sebäpli oňa höküm çykararyn[+]. 21Onuň ähli gaçgak esgerleri gylyçdan geçiriler we aman galanlary çar tarapa dargadylar. Onsoň siz muny Men-Rebbiň aýdandygymy bilersiňiz»[+].

22Hökmürowan Reb şeýle diýýär:

«Kedr agajynyň depesinden
bir şahajyk alyp oturdaryn.
Şahasyndan bir ýaş baldak ýolup,
belent dagyň depesinde ekerin.
23Ony Ysraýylyň belent dagynda oturdaryn,
ol pudak çykarar, miwe berer,
şöhratly[†] kedr agajy bolar.
Her dürli guşlar şahalarynda mesgen tutar,
her hili ganatly jandarlar kölegesinde saýalar[+].
24Ýurduň ähli agaçlary
belent agajy peseldýäniň,
pes agajy beýgeldýäniň,
ýaşyl agajy guradýanyň,
guran agajy gögerdýäniň
Meniň Rebdigimi bilerler.
Muny Men-Reb aýdýandyryn,
amala-da aşyraryn»[+].

#### 18‑nji bap


Günäli adamyň günäsi öz boýnuna bolar

1[•]Maňa Rebbiň[†] şu sözi aýan boldy: 2«Näme üçin siz Ysraýyl[†] ýurdy hakynda „Atalar turşy üzüm iýdiler, ogullaryň dişi gamaşdy“ diýen nakyly aýdýarsyňyz[+]? 3Öz barlygymdan ant içýärin, siz bu nakyly Ysraýylda gaýdyp ulanmarsyňyz. Muny Men Hökmürowan Reb diýýärin[+]. 4Ine, her bir diri jan Meniňkidir. Atalaryň jany-da, ogullaryň jany-da Meniňkidir; diňe günä eden jan öler[+]. 5Emma dogruçyl adam adalatly[†] we dogry zady edýändir. 6Ol daglarda butlara[†] hödürlenen gurbanlykdan[†] iýmez, ysraýyl halkynyň butlaryna göz dikmez, goňşusynyň aýaly bilen zyna etmez ýa-da aýalynyň aýbaşyly wagtynda onuň bilen ýatmaz[+]. 7Hiç kime zulum etmez, bergidaryň girewini yzyna gaýtarar, talaňçylyk etmez, aja nan, ýalaňaja don berer[+]. 8Özüniň peýdasyna karz bermez, göterimine pul bermez, elini adalatsyzlyk etmekden saklar, iki adamyň arasynda adalaty hakykata laýyk ýerine ýetirer[+]. 9Ol Meniň parzlarymy ýerine ýetirer, hökümlerimi ak ýürekden doly berjaý eder; ol dogruçyl adamdyr; ol hökman diri galar». Muny Hökmürowan Reb aýdýandyr[+].

10-11«Bu ogul atasynyň hiç bir etmedik ýamanlyklaryny edip, ýagşy işleriň gyrasynda görünmez, gaýtam, daglarda butlara hödürlenen gurbanlykdan iýer, goňşusynyň aýaly bilen zyna eder. 12Garyba we mätäje zulum eder, talaňçylyk eder, girewini yzyna gaýtarmaz. Butlara[†] bil baglar, nejis işler eder. 13Öz peýdasyna karz berip, göterimine pul berer. Beýle ogul diri galarmy? Ýok, diri galmaz. Ol bu nejis işleriň ählisini etdi, ol hökman öler we dökülen gany öz boýnuna bolar[+].

14Aýdalyň, bu ogluň-da bir ogly bar bolsa, ol atasynyň eden ähli günälerini görüp pikir eder we bular ýaly işleri etmez; 15daglarda butlara[†] hödürlenen gurbanlykdan[†] iýmez, ysraýyl halkynyň butlaryna bil baglamaz, goňşusynyň aýaly bilen zyna etmez. 16Hiç kime zulum etmez, girew almaz, talaňçylyk etmez, aja nan, ýalaňaja don berer, 17garyba zulum etmez, peýda we göterim almaz. Eger ol Meniň hökümlerimi ýerine ýetirip, parzlarymy berjaý etse, kakasynyň ýazygy zerarly ölmän, ol hökman diri galar. 18Onuň kakasy bolsa öz eden günäleri üçin öler, ol zalymlyk edip, doganyny talady, halkynyň arasynda ýaramaz işler etdi. 19Ýöne siz: „Näme üçin ogul atasynyň ýazygyny çekmeýär?“ diýýärsiňiz. Sebäbi bu ogul adalaty[†] we dogruçyllygy ýerine ýetirdi, Meniň ähli parzlarymy berk saklap, olary doly berjaý etdi; ol hökman diri galar[+]. 20Günä eden adam ölmelidir; atasynyň ýazygyny ogly çekmez, oglunyň ýazygyny-da atasy çekmez. Dogruçyl adam dogruçyllygynyň, erbet adam erbetliginiň jogabyny alar[+]. 21Erbet adam eden ähli günälerinden toba edip, Meniň ähli parzlarymy berjaý etse, adalaty, dogruçyllygy ýerine ýetirse, ol hökman diri galar, ölmez. 22Onuň eden ähli jenaýatlary barada ýatlanman, ol eden dogry işlerinde ýaşar. 23Näme Men erbet adamyň ölümini oňlaýarynmy? Men onuň erbet ýollaryndan toba edip, diri galmagyny islemeýärinmi näme? Muny Men Hökmürowan Reb diýýärin[+]. 24Ýöne dogruçyl adam öz dogruçyllygyndan dönüp, erbediň ähli nejis işlerini, pisliklerini etse, ol diri galarmy? Onuň eden dogry işleriniň hiç biri ýatlanylmaz; ol özüniň eden dönükligi bilen etmişi we günäsi üçin öler[+]. 25Ýöne siz: „Taňrynyň ýoly dogry däl“ diýýärsiňiz. Eý, ysraýyl halky, indi muny eşidiň, Meniň ýolum dogry dälmi? Nädogry ýol siziň ýollaryňyz dälmidir? 26Dogruçyl adam dogruçyllygyndan dönüp, erbetlik etse we ölse, ol öz eden günäsi sebäpli öler. 27Erbet adam-da eden erbetliginden dönüp, adalaty we dogruçyllygy ýerine ýetirse, ol adam öz janyny halas eder. 28Ol özüniň eden ähli günälerine göz ýetirip, olara toba edendigi üçin, hökman diri galar, ol ölmez. 29Ýöne ysraýyl halky: „Taňrynyň ýoly dogry däl“ diýýär. Eý, ysraýyl halky, Meniň ýollarym dogry dälmi? Nädogry ýol siziň ýollaryňyz dälmidir? 30Munuň üçin, eý, ysraýyl halky, Men siziň her biriňizi öz tutan ýoluňyza görä höküm etjek. Muny Hökmürowan Reb diýýär. Toba edip, ähli jenaýatlaryňyzdan el çekiň, şondan soň olar size günä etdirýän büdreme daşy bolmaz[+]. 31Edýän ähli jenaýatlaryňyzy özüňizden aýryň, täze ýürek we täze ruh[†] ediniň! Eý, ysraýyl halky, siz näme üçin öljek bolýarsyňyz[+]? 32Men hiç kimiň ölümini oňlamaýaryn. Muny Men Hökmürowan Reb diýýärin. Şonuň üçin günäňizden el çekiň-de, diri galyň».

#### 19-njy bap


Ysraýylyň ýolbaşçylary üçin agy

1Sen Ysraýyl[†] ýolbaşçylary üçin şu agyny aýt:

2«Seniň eneň kimdi?
Arslanlar arasynda ene arslandy!
Ýaş arslanlar arasynda ýatardy,
çagalaryny kemala getirerdi[+].
3Çagalaryndan birisi
şir arslan bolup ýetişdi,
awuny parçalamagy öwrendi,
adamlary iýdi.
4Milletler[†] ol barada eşitdiler.
Ony duzagyna düşürdiler,
çeňňege ildirip, Müsüre getirdiler[+].
5Enesi garaşyp, umydyny üzensoň,
çagalaryndan başga birini alyp,
ony şir arslan edip ýetişdirdi[+].
6Ol arslanlar arasynda gezdi,
şir arslan bolup ýetişdi,
awuny parçalamagy öwrendi,
adamlary iýmäge başlady.
7Olaryň galalaryny ýykdy,
şäherlerini weýran etdi.
Ýurt we onuň içindäkiler
arryldysyndan ýaňa çolardy.
8Töweregindäki milletler[†]
oňa hüjüm etdiler;
torlaryny ýazyp,
ony duzaga düşürdiler[+].
9Çeňňege ildirip, kapasa saldylar,
Babyl şasynyň huzuryna getirdiler.
Ysraýyl daglarynyň üstünde
gaýdyp sesi eşidilmesin diýip,
ony zyndana taşladylar.
10Eneň bagdaky üzüm agajy kimin
suwlaryň boýunda ekilipdi,
ol bol suwlardan ýaňa
hasylly we gür şahalydy[+].
11Hökümdara hasa bolar ýaly
güýçli şahalary bardy,
boýy belent bulutlara ýetdi;
belentligi we bol şahalary bilen
göze ilip durardy.
12Ýöne ony gazap bilen
sogrup ýere taşladylar;
gündogar ýeli miwesini guratdy,
berk şahalary goparylyp soldy,
olary ýalynly ot ýakyp ýok etdi[+].
13Ol indi çölde,
gurak we suwsuz ýurtda ekildi.
14Onuň şahalarynyň bir çybygyndan ot çykyp,
şahasyny hem miwesini ýandyrdy,
hökümdarlyk hasasy üçin berk şaha galmady».


Bu agydyr we agylygyna-da galar.

#### 20‑nji bap


Ysraýylyň dönükligi

1Sürgünde[†] bolýan wagtymyzyň ýedinji ýylynyň bäşinji aýynyň onuna Ysraýyl[†] ýaşulularyndan[†] birnäçesi Rebden[†] maslahat soramak üçin gelip, meniň garşymda oturdy[+]. 2Maňa Rebbiň şu sözi aýan boldy: 3«Eý, ynsan ogly[†]! Ysraýyl ýaşululary bilen gepleş we olara Hökmürowan Reb şeýle diýýär diý: „Siz Menden maslahat soramaga geldiňizmi? Öz barlygymdan ant içýärin, Men size Özüme maslahat saldyrtmaryn. Muny Hökmürowan Reb diýýär[+]. 4Olary höküm et, eý, ynsan ogly, olary höküm et! Olara ata-babalarynyň nejis işlerini aýdyp ber“»[+]. 5Olara Hökmürowan Reb şeýle diýýär diý: «Ysraýyly saýlan günüm Ýakubyň[†] nesline kasam eden günümdir we Müsür ýurdunda Özümi olara aýan edip: „Hudaýyňyz Reb Mendirin!“ diýip ant içen günümdir[+]. 6Hawa, şol gün Men olary Müsür ýurdundan çykaryp, olar üçin gözlän ýurduma, ähli ýurtlardan gözel bolan süýt we bal akýan ýurda getirjekdigime söz berdim[+]. 7Onsoň Men olara: „Her kim göz dikýän nejis zatlaryny taşlasyn, özüňizi Müsür butlary[†] bilen haram etmäň; Hudaýyňyz Reb Mendirin“ diýdim[+]. 8Ýöne olar Meniň garşyma gozgalaň turuzdylar, Meni diňlemek islemediler; olaryň hiç biri gözlerine ýakymly görünýän nejis zatlaryny taşlamady, Müsür butlaryny-da terk etmedi.

Onsoň Men gahar-gazabymy Müsürde olaryň başyndan inderjekdigimi aýtdym. 9Ýöne olaryň arasynda ýaşaýan milletleriň[†] gözüniň alnynda adyma ysnat getirmezlik üçin, Öz adymyň hatyrasyna hereket etdim. Men ol milletleriň gözüniň alnynda ysraýyl halkyny Müsürden çykarmak bilen, Özümi olara aýan etdim[+]. 10Şeýlelikde, olary Müsür ýurdundan çykaryp, çöle getirdim[+]. 11Men olara parzlarymy we hökümlerimi berdim. Bu hökümleri berjaý eden her bir adam ýaşar[+]. 12Olary mukaddes[†] halk eden Meniň Rebdigimi bilsinler diýip, Özüm bilen olaryň arasynda alamat bolar ýaly, mukaddes Sabat günlerimi hem olar üçin belledim[+]. 13Ýöne ysraýyl halky çölde Meniň garşyma gozgalaň turuzdy. Meniň parzlarymy, hökümlerimi berjaý eden adam aman galsa-da, olar kanunlarymy[†] ýerine ýetirmediler. Hökümlerimi ret etdiler, mukaddes Sabat günümiň[†] kanunlaryny bütinleý harladylar.

Onsoň Men çölde gahar-gazabymy başlaryndan inderip, olary ýok etjekdigimi aýtdym[+]. 14Emma ysraýyllary Müsürden çykarandygymy gören milletleriň[†] gözüniň alnynda adyma ysnat gelmesin diýip, Öz adymyň hatyrasyna hereket etdim. 15Olary özlerine berjek iň gözel ýurduma, süýt we bal akýan ýurda getirmejekdigime çölde ant içdim[+]. 16Olaryň ýüregi butlarynyň[†] yzyna eýerendigi üçin, Meniň hökümlerimi ret etdiler, parzlarymy berjaý etmediler we mukaddes[†] Sabat günümiň[†] kanunlaryny[†] harladylar[+]. 17Ýöne Meniň ýene-de olara ýüregim awady, olary heläk etmedim, çölde olaryň soňuna çykmadym. 18Çölde olaryň perzentlerine şeýle diýdim: „Ata-babalaryňyzyň parzlaryna eýermäň, hökümlerini berjaý etmäň, özüňizi olaryň butlary bilen haram etmäň[+]. 19Hudaýyňyz Reb Mendirin. Meniň parzlarymy tutuň, hökümlerimi doly berjaý ediň, olary ýerine ýetiriň[+]. 20Mukaddes Sabat günümiň kanunlaryny ýerine ýetiriň. Hudaýyňyz Meniň Rebdigimi bilmegiňiz üçin, bu Meniň bilen siziň araňyzda alamat bolar“[+]. 21Ýöne perzentler Meniň garşyma gozgalaň turuzdylar; Meniň parzlarymy doly berjaý etmediler, bulary ýerine ýetiren adam aman galsa-da, hökümlerimi ret etdiler, mukaddes Sabat günümiň kanunlaryny harladylar.

Onsoň Men çölde gahar-gazabymy başlaryndan inderip, olary ýok etjekdigimi aýtdym[+]. 22Muňa garamazdan, ysraýyllary Müsürden çykaranymy gören milletleriň[†] nazarynda adyma ysnat gelmesin diýip, ýene elimi yza çekdim we Öz adymyň hatyrasyna hereket etdim. 23Mundan başga-da, Men olary milletler arasyna pytradyp, başga ýurtlara dargatjakdygyma çölde ant içdim[+]. 24Olaryň gözleri ata-babalarynyň butlarynyň[†] yzyndadygy üçin, hökümlerimi ýerine ýetirmediler, parzlarymy ret etdiler we mukaddes[†] Sabat günümiň[†] kanunlaryny[†] harladylar. 25Munuň üçin Men olara ýagşy bolmadyk parzlary we ýerine ýetiren adam aman galmaz ýaly hökümleri berdim[+]. 26Olary özleriniň getiren gurbanlyklary[†] bilen harama çykardym, ilkinji doglan çagany ot üsti bilen gurban etmäge ýol berdim. Şeýdip, Men olara howp saldym we Özümiň Rebdigimi bilsinler diýdim»[+]. 27Munuň üçin, eý, ynsan ogly[†], ysraýyl halky bilen gepleş we olara Hökmürowan Reb şeýle diýýär diý: «Ata-babalaryňyz dönüklik etmek bilen birlikde Maňa dil-de ýetirdiler. 28Men olary wada beren ýurduma getirenimde, olar her bir gören beýik baýyrlykda, her bir gür ýaprakly agajyň astynda gurbanlyklaryny hödürlediler. Ol ýerde Meniň gaharymy getirýän sadakalaryny[†], hoşboý ysly tütetgilerini[†] we içgi sadakalaryny hödür etdiler»[+]. 29Onsoň Men olardan: «Siziň bu gidýän seždegähiňiz[†] nähili ýer?» diýip soradym. Şonuň üçin hem bu ýerlere şu güne çenli hem seždegähler[*] diýilýär. 30Muňa görä ysraýyl halkyna Hökmürowan Reb şeýle diýýär diý: «Näme üçin siz özüňizi ata-babalaryňyzyň ýol-ýörelgeleri bilen haram edip, olaryň ýigrenji zatlary bilen zynahorlyk edýärsiňiz? 31Siz bu güne çenli ogullaryňyzy otda gurbanlyk hökmünde hödür edip, ähli butlaryňyz bilen özüňizi haram edýärsiňiz. Şundan soň, eý, ysraýyl halky, Men size Özüme maslahat saldyrarynmy? Öz barlygymdan ant içýärin, – Hökmürowan Reb diýýär – Men size maslahat bermerin[+].

32Siz: „Agaja we daşa sygynyp, biz-de beýleki milletler[†] ýaly, başga ýurtlardaky taýpalar ýaly bolarys“ diýýärsiňiz, emma akylyňyzda aýlaýan bu zatlaryňyz amala aşmaz[+]. 33Öz barlygymdan ant içýärin, – Hökmürowan Reb diýýär – Men güýç-gudratym we gahar-gazabym bilen üstüňizden höküm sürerin[+]. 34Güýç-gudratym hem gahar-gazabym bilen sizi halklaryň arasyndan çykararyn we dargadylan ýurtlaryňyzdan yzyňyza ýygnaryn[+]. 35Onsoň sizi halklaryň çölüne getirip, ýüzbe-ýüzleşip, size höküm çykararyn[+]. 36Müsür çölünde ata-babalaryňyza nähili höküm çykaran bolsam, size hem şeýle höküm çykararyn. Muny Hökmürowan Reb diýýär[+]. 37Men sizi gözden geçirip, ähte[†] boýun bolmaga mejbur ederin. 38Pitneçileri we Meniň garşyma jenaýat edenleri siziň araňyzdan aýraryn, olary gelmişek bolup ýaşaýan ýurtlaryndan çykararyn, ýöne olar Ysraýyl ýurduna girmezler. Şonda siz Meniň Rebdigimi bilersiňiz»[+].

39«Eý, ysraýyl halky, Hökmürowan Reb şeýle diýýär: „Meni diňlemejek bolsaňyz, gidiň, mundan beýläk her kim öz butlaryna[†] gulluk etsin; ýöne sadakalaryňyzdyr[†] butlaryňyz bilen Meniň mukaddes[†] adyma ysnat getirmäň[+]. 40Ysraýyl halky, ýurtdakylaryň ählisi Maňa mukaddes dagymda[†], Ysraýylyň belent dagynda gulluk eder. Muny Hökmürowan Reb diýýär. Men olardan şol ýerde razy bolaryn. Men ähli mukaddes zatlaryňyz bilen birlikde sadakalaryňyzy we gymmatly sowgatlaryňyzy şol ýerde talap ederin[+]. 41Sizi halklaryň arasyndan çykaryp, dargadylan ýurtlaryňyzdan ýygnanymda, sizi hoşboý ys hökmünde kabul ederin we milletleriň[†] gözleriniň alnynda Öz mukaddesligimi ykrar ederin[+]. 42Sizi ata-babalaryňyza bermeklige ant içen ýurduma, Ysraýyl ýurduna getirenimde, siz Meniň Rebdigimi bilersiňiz[+]. 43Onsoň siz erbet ýollaryňyzy, özüňizi haram eden ähli işleriňizi ol ýerde ýatlarsyňyz we eden ähli pislikleriňizden ýaňa özüňizi ýigrenersiňiz[+]. 44Eý, ysraýyl halky! Men siziň öz tutan ýollaryňyza we ýaramaz işleriňize görä däl-de, Öz adymyň hatyrasyna hereket edenimde, siz Meniň Rebdigimi bilersiňiz“». Muny Hökmürowan Reb diýýär[+].


Negep tokaýy hakyndaky pygamberlik

45Maňa Rebbiň şu sözi aýan boldy: 46«Eý, ynsan ogly[†]! Ýüzüňi Teýmana öwür-de, Daroma wagyz et, Negep[†] tokaýyna garşy pygamberlik et[†]. 47Oňa Rebbiň sözüni eşit, Hökmürowan Reb şeýle diýýär diý: „Ine, Men içiňde ot tutaşdyraryn, ol sendäki her bir ösüp oturan agajy hem, guran agajy hem köýdürer. Lowlaýan ýalyn söndürilmez we günortadan demirgazyga çenli ähli ýüzler onuň bilen birlikde ýanar[+]. 48Ähli adamzat ody Men-Rebbiň tutaşdyrandygymy görer; ot söndürilmez“»[+].

49Onsoň men: «Wah, Hökmürowan Rebbim! Olar men hakda „Aý, ol özünden toslap tapýar-laý!“ diýişýärler» diýdim[+].

#### 21‑nji bap


Rebbiň gylyjy

1Maňa Rebbiň[†] şu sözi aýan boldy: 2«Eý, ynsan ogly[†]! Ýüzüňi Iýerusalime[†] tarap öwür-de, mukaddes[†] ýerlere garşy wagyz et, Ysraýyl[†] ýurdy barada pygamberlik edip[†],[+] 3oňa Reb şeýle diýýär diý: „Ine, Men saňa garşydyryn, gylyjymy gynyndan çykaryp, ýagşyny-da, ýamany-da senden kesip taşlaryn[+]. 4Ýagşyny-da, ýamany-da senden kesip taşlamak üçin günortadan demirgazyga çenli ähli ynsana garşy gylyjymy gynyndan çykararyn[+]. 5Şonda tutuş adamzat gylyjyny gynyndan çykaran Rebbiň Mendigimi biler; indi gylyjy gynyna salmaryn“». 6«Eý, ynsan ogly, ah çek, olaryň gözleriniň alnynda ýüregiňi paralap, ajy gözýaş dök. 7Olar saňa: „Näme beýle gam-gussa batýaň?“ diýenlerinde, sen olara: „Gelen erbet habar zerarly gama batýaryn. Muňa her bir ýürek erär, ähli eller gowşar, her bir ruh[†] tapdan düşer, her bir dyz epiler. Ine, habar gelýär, ol amala aşar“ diý». Muny Hökmürowan Reb diýýär[+].

8Maňa Rebbiň şu sözi aýan boldy: 9«Eý, ynsan ogly[†]! Pygamberlik et[†] we Reb şeýle diýýär diý:

„Gylyç! Gylyç!
ol ýiteldildi, çarhlandy![+]
10Bu öldürmek üçin ýiteldildi,
ýyldyrym kimin çaksyn diýip çarhlandy.
Biz nädip şatlanyp bileris?
Oglum, sen taýagy we temmini harladyň ahyryn.
11Gylyç ulanmak üçin çarhlanmaga berildi;
gylyç ganhoryň eline berilsin
diýip ýiteldildi, çarhlandy.
12Eý, ynsan ogly[†]! Perýat et, bagyr!
Çünki bu gylyç Meniň halkymyň,
ähli Ysraýyl ýolbaşçylarynyň üstünden inýär.
Ysraýyl ýolbaşçylary Meniň halkym bilen
birlikde gylyçdan geçiriler;
munuň üçin döşüňi ýumrukla.
13Bu bir synagdyr; taýak äsgerilmese, soňy näme bolar?“» Muny Hökmürowan Reb diýýär.
14«Eý, ynsan ogly[†], pygamberlik et[†] we eliňi çarp.
Goý, gylyç iki, hatda üç gezek çapsyn.
Bu öldürýän gylyçdyr, köp sanly ynsanlary gyran,
olary her ýandan gurşan gylyçdyr.
15Şeýdip, olaryň gorkudan ýaňa ýüregi bükgüldesin,
büdremeleri artsyn diýip,
Men ähli derwezelerinde
howp salýan gylyjy goýdum.
Pah-pah, gylyç ýyldyrym kimin parlady,
gyrmak üçin çykaryldy.
16Eý, gylyç, sagyňa çoz, soluňy çap,
ugruň nirä bolsa, şoňa-da git.
17Men-de maňlaýyma uraryn,
gahar-gazabym ýatyşar,
muny Men-Reb diýdim».

18Maňa Rebbiň şu sözi aýan boldy: 19«Eý, ynsan ogly[†], Babyl patyşasynyň gylyjy geler ýaly, özüňe iki ýol belle, ikisi-de bir ýurtdan çyksyn. Gala barýan ýoluň başynda bir belgi ýasap goý. 20Ammonlaryň Raba galasyna ýa-da Ýahudadaky[†] berk diwarly Iýerusalime[†] girer ýaly, gylyç üçin ýol ýasa[+]. 21Çünki Babyl patyşasy iki ýoluň başynda durup jogap agtarýar. Ol oklary silkeleýär we butlara[†] maslahat salyp, gurbanlyk[†] malynyň bagryna seredýär. 22Onuň sag elinde Iýerusalimi görkezýän pal bar. Onda diwar ýykýan pürsleri ýerleşdirmek, ölüm buýrugyny bermek, söweş nagralaryny çekmek, derwezeleri ýumrujy gurallary goýmak, berkitmeler we diwara çykmak üçin ýapgytlar gurmak barada aýdylýar[+]. 23Babyl patyşasyna ant içip, kasam edenleriň nazarynda bu boş pal bolar; emma olar ele salnanda, pal bulara ýazygy ýatladar».

24Şonuň üçin hem Hökmürowan Reb şeýle diýýär: «Siz jenaýatlaryňyzyň üstüni açmak bilen ýazygyňyzy ýatlatdyňyz. Ähli işleriňizde günäleriňizi görkezmek bilen ýazygyňyzy ýatlatdyňyz. Şonuň üçin zorluk bilen ele düşersiňiz.

25Eý, Ysraýylyň dereksiz, pis hökümdary,
soňky günüň ýakynlaşdy,
soňky jeza günüň ýetip geldi!»[+]
26Hökmürowan Reb şeýle diýýär:
«Selläňi aýyr, täjiňi çykar.
Indi bu beýle bolmaz.
Pes bolan beýgeler,
beýik bolan peseler.
27Weýran! Weýran!
Şäheri weýran ederin!
Höküm çykarýan gelýänçä, bu başa barmaz.
Soňra Men şäheri oňa bererin».

28«Sen bolsa, eý, ynsan ogly[†], pygamberlik et[†] we masgaralaýjy sözler aýdýan ammonlar barada Hökmürowan Reb şeýle diýýär diý:

„Gylyç, gylyç! Öldürmek üçin gyndan çykaryldy,
ýuwutsyn we ýyldyrym kimin çaksyn diýip
ýiteldilip çarhlandy[+].
29Eý, ammon halky, sen hakda
görülýän görnüşler biderek,
atylýan pallar ýalandyr.
Eý, gylyç, ol zalym pisleriň boýnuny çapyp taşla,
çünki olaryň soňky güni geldi,
ahyrky jezasynyň wagty ýetdi[+].
30Gylyjy gynyňa sal!
Ýaradylan ýeriňde,
dogduk mekanyňda
Men saňa höküm çykararyn[+].
31Üstüňize gaharymy döküp,
gazap odumy üflärin,
seni öldürmäge zabun
wagşylaryň eline bererin.
32Sen oda odun bolarsyň.
Ganyň tutuş ýurtda akar,
indi sen hiç haçan ýatlanmarsyň;
çünki muny Men-Reb aýtdym“»[+].

#### 22‑nji bap


Iýerusalimiň günäsi

1Maňa Rebbiň[†] şu sözi aýan boldy: 2«Bu ganhor şäheri höküm et, eý, ynsan ogly[†], ony höküm et! Onsoň oňa özüniň eden nejis işlerini aýdyp ber[+]. 3Oňa Hökmürowan Reb şeýle diýýär diý: „Eý, öz içinde gan döküp, weýrançylygyny taýýarlaýan şäher! Butlar[†] ýasap, özüni haram edýän şäher! 4Döken ganlaryň bilen etmişli bolduň, ýasan butlaryň bilen haram bolduň; günleriňiň soňuny ýakynlaşdyrdyň, ýyllaryňyň soňuna çykdyň. Şonuň üçin hem Men seni milletleriň[†] öňünde utanja, ähli ýurtlaryň öňünde masgaraçylyga sezewar ederin[+]. 5Eý, ady nejis we içi gowgadan doly şäher, ýakyndakylar-da, uzakdakylar-da seni masgaralarlar.

6Ine, içiňde ýaşaýan her bir Ysraýyl[†] ýolbaşçysy öz güýjüniň çatdygyndan gan dökýär. 7Olar ata-enäni kemsitdiler, seniň içiňde gelmişege sütem etdiler, dul hatyna we ýetime zulum etdiler[+]. 8Sen Meniň mukaddes[†] zatlaryma we mukaddes Sabat günümiň[†] kanunlaryna[†] biperwaý garadyň[+]. 9Gan dökmek üçin araňyzda töhmetçiler bar. Öz araňyzdakylar daglaryň üstünde gurbanlyk[†] iýdiler we haýasyzlyk etdiler[+]. 10Olaryň käbiri öz atalarynyň aýaly bilen ýatdy. Seniň içiňde aýal haramka namysyna degildi[+]. 11Kimse goňşusynyň aýaly bilen nejis iş etdi; kimse utanman öz gelni bilen zyna etdi; kimse öz aýal uýasynyň, öz atasynyň gyzynyň namysyna degdi[+]. 12Gan dökmek üçin seniň içiňde para aldylar; sen peýda we göterim aldyň, zorluk bilen goňşyňdan gazanç etdiň we Meni unutdyň. Muny Hökmürowan Reb aýdýandyr[+].

13Ine, eden haram gazanjyň we öz içiňde döken ganyň üçin Men elimi elime uraryn. 14Seniň bilen iş salşan günlerimde ýüregiň berk, elleriň güýçli bolarmy? Muny Men-Reb aýtdym. Ony ýerine hem ýetirerin. 15Men seni milletleriň[†] arasyna dargadaryn, ýurtlara pytradaryn, haramlygyňyň soňuna çykaryn[+]. 16Milletleriň gözüniň alnynda özüňi haram etmegiňi bes edeniňde Meniň Rebdigimi bilersiň“».

17Maňa Rebbiň şu sözi aýan boldy: 18«Eý, ynsan ogly[†]! Ysraýyl halky Meniň üçin galyndy boldy; olaryň bary bir körükde eredilen kümşüň galyndysy bürünç, galaýy, demir we gurşun galyndysy ýalydyr[+]. 19Munuň üçin Hökmürowan Reb şeýle diýýär: „Baryňyzyň galyndy bolandygyňyz üçin, Men sizi Iýerusalimiň[†] ortasyna ýygnaryn. 20Eretmek üçin ody üfläp, kümşi, bürünji, demri, gurşuny we galaýyny körüge salyşlary ýaly, Men-de sizi gahar-gazabym bilen şähere salyp erederin. 21Sizi ýygnap, gazap odumy üstüňize üflärin we siz şäheriň içinde erärsiňiz. 22Kümşüň körükde ereýşi ýaly, siz-de şäheriň içinde erärsiňiz, onsoň gahar oduny üstüňize dökeniň Men-Rebdigimi bilersiňiz“».

23Maňa Rebbiň şu sözi aýan boldy: 24«Eý, ynsan ogly[†]! Oňa: „Sen gazap güni tämizlenmedik[†], üstüne ýagyş ýagmadyk ýurtsuň!“ diý[+]. 25Onuň içindäki hökümdarlary[*] arlap awuny parçalaýan arslan kimindir; olar adamlary ýuwutdylar, baýlyk we mal-mülk aldylar, öz içinde dullaryň sanyny köpeltdiler[+]. 26Onuň ruhanylary[†] kanunlarymy[†] basgyladylar, mukaddes[†] zatlarymy harladylar; mukaddes zat bilen ýönekeý zadyň arasynda parh goýmadylar, haramyň we halalyň nämedigini halka öwretmediler, mukaddes Sabat günümiň[†] kanunlaryna biperwaý garadylar; Men olaryň arasynda äsgermezçilige duçar boldum[+]. 27Aralaryndaky ýolbaşçylary haram gazanç üçin gan dökmekde, adam janyny ýok etmekde awuny parçalaýan gurtlar kimindir[+]. 28Pygamberleri[†] boş görnüşler görüp, ýalandan pal atyp, bu etmişleriniň üstüne hek çalýarlar. Men-Reb aýtmadyk bolsam hem, „Hökmürowan Reb şeýle diýýär“ diýýärler[+]. 29Ýurduň halky biri-birini ezip, talaňçylyk etdi, garyba we mätäje zulum etdi, nähak ýere gelmişege sütem etdi.

30Ýurdy heläk etmezligim üçin diwary täzeden bejerip, onuň gädiginde ýurt üçin öňümde durup biljek bir adam agtardym, ýöne tapyp bilmedim[+]. 31Şonuň üçin hem Men olaryň üstlerine gazabymy dökdüm, gahar odum bilen olary ýakyp ýok etdim. Eden işlerini öz başlaryndan inderdim». Muny Hökmürowan Reb diýýär[+].

#### 23‑nji bap


Ohola we Oholyba

1Maňa Rebbiň[†] şu sözi aýan boldy: 2«Eý, ynsan ogly[†]! Bir eneden doglan iki gyz bardy. 3Olar ýaşkalar Müsürde loly[†] bolup, zyna etdiler. Ol ýerde olaryň mämeleri ellendi we gyz göwüsleri gysymlandy[+]. 4Ulusynyň ady Ohola, kiçisiniňki bolsa Oholybady. Olar Meniňki boldular, ogullar we gyzlar dogurdylar. Atlaryna görä Ohola Samariýadyr[†], Oholyba Iýerusalimdir[†]. 5Ohola Meniňkikä zyna edip, oýnaşlary bolan aşur ýolbaşçylaryna göwün berdi[+]. 6Bular mawy eşik geýnen häkimler bilen emeldarlardy, ählisi görmegeý ýaş ýigitler we atly esgerlerdi. 7Ohola Aşuryň görnükli adamlaryna özüni zynagärlige berdi. Ol kimlere göwün beren bolsa, şolaryň butlary[†] bilen özüni haram etdi. 8Müsürliler bilen hem zynagärligini goýmady. Ol ýaşka müsürliler onuň bilen ýatdylar, gyz göwüslerini gysymladylar we zynalaryny onuň üstüne dökdüler. 9Şonuň üçin Men ony göwün beren oýnaşlarynyň eline, ýagny aşurlaryň eline berdim[+]. 10Olar onuň ýalaňaçlygyny paş etdiler, ogullaryny we gyzlaryny aldylar, özüni bolsa gylyç bilen öldürdiler. Oňa hökümler çykaryldy we ol aýallaryň arasynda masgara boldy.

11Aýal dogany Oholyba muny görse-de, göwün bermekde ondan hem azgyndy, zynagärligi uýasynyňkydan-da çökderdi[+]. 12Ol bezemen geýnüwli aşur ýolbaşçylaryna häkimlere, emeldarlara, at münýänlere, görmegeý ýaş ýigitleriň baryna göwün berdi[+]. 13Men onuň haram bolandygyny gördüm; ikisiniň hem ýoly birdi. 14Emma Oholyba zynagärligini artdyrdy, ol gyzyl reňkler bilen diwaryň ýüzüne çekilen babylly erkekleriniň şekilini gördi[+]. 15Şeýle hem billeri guşakly, başlary uly selleli, ählisi serkerde sypatly[†], asly babylly bolanlaryň suratyny gördi. 16Oholyba olary gören badyna göwün berip, babyllylaryň ýurduna çaparlar ýollady. 17Babyllylar onuň ýanyna, söýgi düşegine geçdiler, zynagärlikleri bilen ony haram etdiler. Babyllylar bilen özüni haram edenden soň, olary kalby bilen ýigrendi[+]. 18Oholyba zynagärligini we ýalaňaçlygyny açyk paş edende, onuň uýasyny ýigrenişim ýaly, kalbym ony-da ýigrendi. 19Oholyba Müsür ýurdunda zynagärlik eden ýaşlyk günlerini ýatlamak üçin zynagärligini has artdyrdy[+]. 20Göwreleri eşegiň göwresi kimin we billeri atyň bili kimin bolan oýnaşlaryna göwün berdi. 21Şeýlelikde, müsürliler seniň mämeleriňi elläp, gyz göwüsleriňi gysymlan döwründäki ýaly ýaşlyk haýasyzlygyňy etdiň».

22Şonuň üçin, eý, Oholyba, Hökmürowan Reb şeýle diýýär: «Men seniň ýigrenen oýnaşlaryňy özüňe garşy küşgürerin, olary her ýandan saňa garşy aýaga galdyraryn[+]. 23Babyllylary, ähli kesetleri[†], pekotlary, şowalary, kowalary we olar bilen birlikde tutuş aşurlary görmegeý ýaş ýigitleri, häkimleriň we emeldarlaryň baryny, serkerdeleri we ýolbaşçylary, at münýänleri saňa garşy goýaryn[+]. 24Olar ýaraglar, söweş arabalary, at-arabalar we bir topar halklar bilen saňa garşy çykyp, uly-kiçi galkanlary, demir tuwulgalary bilen daş-töwerekden daşyňy alarlar. Men olara höküm etmek ygtyýaryny bererin, olar öz däp-dessurlary boýunça saňa hökümler çykararlar[+]. 25Saňa garşy gabanjaňlygym oýanar. Olar saňa gazaplanyp ýowuz daraşarlar, burnuňy we gulaklaryňy kesip taşlarlar, aman galanlaryňyz gylyçdan heläk bolarlar. Ogullaryňy we gyzlaryňy alarlar, aman galanlaryňyzy ot ýakyp ýok eder. 26Olar seniň geýimiňi sypyrarlar, owadan şaý-sepleriňi alarlar[+]. 27Men seniň Müsürden getiren haýasyzlygyň we zynagärligiň soňuna çykaryn. Sen olara indi gabagyňy galdyrmarsyň, Müsüri gaýdyp ýatlamarsyň»[+]. 28Hökmürowan Reb şeýle diýýär: «Men seni öz ýigrenen adamlaryňyň, kalbyňyň ýigrenenleriniň eline bererin. 29-30Olaryň saňa garşy özlerini alyp baryşlary ýigrençli bolar, seniň ähli zähmetiňiň hasylyny alyp, seni ýalaňaç hem alaň-açyk goýarlar. Sen milletler bilen zyna etdiň, olaryň butlary bilen haram bolduň. Şeýlelikde, zynagärligiň ýalaňaçlygy paş bolar. Bu zatlaryň ählisi haýasyzlygyň we azgynlygyň sebäpli başyňdan iner[+]. 31Sen uýaňyň ýolundan ýörediň, Men onuň käsesini seniň eliňe bererin»[+]. 32Hökmürowan Reb şeýle diýýär: «Sen uýaňyň çuň we giň käsesinden içersiň, bu käsäniň pürepürdigi sebäpli, seniň üstüňden gülnüp masgara bolarsyň. 33Serhoşlykdan we gaýgydan dolarsyň, ol seniň uýaň Samariýanyň[†] käsesidir, ol elhençlik hem weýrançylyk käsesidir. 34Ony içip tükedersiň, böleklerini ýenjip, göwsüňi parçalarsyň, Hökmürowan Reb: „Muny Men aýtdym“ diýýär»[+]. 35Şonuň üçin Hökmürowan Reb şeýle diýýär: «Meni unudandygyňa, Menden ýüz öwrendigiňe görä sen hem öz haýasyzlygyň we zynagärligiň üçin jezaňy çek»[+].

36Reb maňa şeýle diýdi: «Eý, ynsan ogly[†]! Sen Ohola we Oholybanyň üstünden höküm çykar! Olara nejis işlerini bildir[+]. 37Olar zyna etdiler, elleri gan dökdi; butlary[†] bilen zyna etdiler. Maňa dogran çagalaryny-da iýmit hökmünde olaryň butlaryna hödürlediler[+]. 38Maňa-da şu işi etdiler: şol gün Meniň mukaddes öýümi[†] harama çykardylar, mukaddes Sabat günümiň[†] kanunlaryny[†] harladylar[+]. 39Butlary üçin çagalarynyň damagyny çalanlaryndan soň, hut şol gün mukaddes öýümi harlamak üçin ol ýere girdiler, ine, Meniň öýümiň içinde şeýle etdiler[+].

40Hatda, siz, iki uýa! Uzaklardan adamlar geler ýaly çaparlar ýolladyňyz, olar geldiler. Olar üçin siz ýuwundyňyz, gözleriňize sürme çekdiňiz, şaý-sepler bilen bezenip,[+] 41şanly düşekde oturdyňyz, düşegiň öňünde bolsa taýyn saçak bardy. Meniň ýakymly ysly tütetgim[†] bilen ýagymy onuň üstünde goýduňyz.

42Aladasyz märekäniň şowhunly sesi ýaňlanýardy; köpçülik adamlar bilen birlikde çölden serhoşlar hem getirildi. Olar bu iki uýanyň bileklerine bilezikler dakdylar, başlaryna gözel täçleri geýdirdiler. 43Onsoň men: „Wah, bu bir zyna edip, sandan çykan aýal-a, emma olar onuň bilen jyns gatnaşyklaryny etmeklerini dowam etdirýärler“ diýdim. 44Olar bir lolynyň[†] ýanyna girilişi ýaly, onuň bilen ýatdylar. Şeýdip, haýasyz aýallar bolan Oholanyň we Oholybanyň ýanyna girdiler. 45Emma dogruçyl adamlar olara zynahor we ganhor aýallaryňky ýaly höküm çykararlar, sebäbi olar zynahordurlar we ellerini gana buladylar»[+].

46Hökmürowan Reb şeýle diýýär: «Olaryň garşysyna jemagaty örüz, olary howp astyna we talaňa sal. 47Jemagat olary daşlar, gylyçlary bilen kerçär, ogul-gyzlaryny öldürip, öýlerini ýakar[+]. 48Şeýdip, Men ýurtdaky haýasyzlygyň soňuna çykaryn, ähli aýallar mundan sapak alyp, siziňki ýaly haýasyzlyk etmezler[+]. 49Olar haýasyzlygyňyzy öz üstüňize ýüklärler. Siz butlaryňyzyň[†] günäsiniň jezasyny çekersiňiz. Şonda siz Meniň Hökmürowan Rebdigimi bilersiňiz»[+].

#### 24‑nji bap


Gaýnaýan gazan

1Sürgünde[†] bolýan wagtymyzyň dokuzynjy ýylynyň onunjy aýynyň onuna maňa Rebbiň[†] şu sözi aýan boldy: 2«Eý, ynsan ogly[†]! Özüňe şu günüň, hut şu günüň senesini ýazyp goý. Babyl patyşasy hut şu gün Iýerusalimi[†] gabamaga başlady[+]. 3Pitneçi halka bir tymsal aýdyp, Hökmürowan Reb şeýle diýýär diý: „Gazan atar, gazan atar-da, içine suw guý[+]. 4Et böleklerini, ýagny but[†] we döşüň oňat böleklerini onuň içine at. Ony saýlama omaçalardan doldur. 5Süriniň iň saýlamasyndan al. Gazanyň aşagyndaky odunlary üýşür, gazany mazaly gaýnat, içindäki omaçalar bişsin“».

6Munuň üçin Hökmürowan Reb şeýle diýýär: «Ganhor şäheriň halyna waý! Kesmek tutan, kesmeginden arassalanmadyk bu gazanyň halyna waý! Saýlamazdan eti gazandan bölek-bölek edip çykaryp zyňyň[+]. 7Şäheriň gany onuň ortasyndadyr; ol ony ýalaňaç gaýanyň üstüne dökdi; ony gum bilen örter ýaly ýere dökmedi[+]. 8Men hem gazabymy tutaşdyryp, öç alar ýaly onuň ganyny ýalaňaç gaýanyň üstüne dökdüm, onuň üsti örtülmez». 9Munuň üçin Hökmürowan Reb şeýle diýýär: «Ganhor şäheriň halyna waý! Men-de odun üýşmegini has belent ederin[+]. 10Odunlary üýşür, ody tutaşdyr, eti gowuja bişir, çorbany gaýnat, goý, omaçalar-da ýanyp köýsün! 11Onsoň boş gazany onuň közleriniň üstünde goý. Şeýdip, ol gyzar, misi ýanar, pisligi içinde eräp, kesmegi aýrylar. 12Onuň bar zähmeti biderek boldy, galyň kesmegi ondan aýrylmaýar; kesmegiň aýrylmagyna hatda ot hem ýardam etmez[+]. 13Haýasyzlygyň seni haram etdi. Men seni tämizlejek[†] boldum, emma sen tämizlenmek islemediň. Saňa garşy tutaşan gazabym ýatyşýança, sen haramlygyňdan tämizlenmersiň. 14Muny Men-Reb aýtdym, bu berjaý bolar, Men ony ederin. Jezaňy geçmerin, gaýgyrmaryn we haýpym gelmez. Öz tutan ýollaryňa we işleriňe laýyklykda saňa höküm çykarylar». Muny Hökmürowan Reb diýýär[+].


Ezekiýel pygamberiň aýaly ölýär

15Maňa Rebbiň şu sözi aýan boldy: 16«Eý, ynsan ogly[†]! Ine, Men gözleriňe iň gymmatly bolan kişini bir zarbada senden alaryn, ýöne sen zeýrenme, aglama, gözýaş dökme[+]. 17Dymyp ah çek; öliň üçin ýas tutma; selläňi geý, çarygyňy geý, sakgalyňy örtme; ýas çöregini iýme»[+].

18Şeýlelikde, men daňdan halka bu sözleri aýtdym; agşam bolsa aýalym öldi. Ertesi daňdan men ähli zady özüme buýrulyşy ýaly berjaý etdim.

19Halk maňa: «Seniň edýän bu zatlaryňyň bize näme dahyly bar? Muny bize aýtjak dälmi?» diýdi[+]. 20Onsoň men olara özüme Rebbiň sözüniň gelendigini aýtdym: 21«Ysraýyl[†] halkyna Hökmürowan Reb şeýle diýýär diý: „Men güýjüňiziň buýsanjy, gözüňiziň arzuwlaýany, janyňyzyň mähremi bolan mukaddes öýümi[†] harlatmakçy. Galdyryp gaýdan ogul-gyzlaryňyz gylyçdan ölerler“[+].

22„Siz-de meniň edişim ýaly edersiňiz; sakgalyňyzy örtmersiňiz we ýas çöregini iýmersiňiz. 23Selläňiz başyňyzda, çarygyňyz aýagyňyzda bolar. Ýas tutmarsyňyz, aglamarsyňyz, emma etmişleriňiz zerarly gurap ýok bolarsyňyz, biri-biriňiz üçin ah çekersiňiz“[+].

24„Ezekiýel siziň üçin bir alamat bolar, ol näme eden bolsa, sizem şony edersiňiz. Bu hadysalar ýüze çykanda, siz Meniň Hökmürowan Rebdigimi bilersiňiz“»[+].

25-26«Eý, ynsan ogly! Men olaryň güýjüni, gözellik şatlygyny, göz guwanjyny, janlarynyň perwaz urýan zadyny, ogul-gyzlaryny olardan alan günüm bu beladan gaçyp gutulan biri gelip, muny saňa habar berer[+]. 27Şol gün beladan gaçyp gutulan adam bilen gepleşmek üçin saňa täzeden dil biter, sen geplärsiň, gaýdyp diliň tutulmaz. Sen olar üçin bir alamat bolarsyň, onsoň olar Meniň Rebdigimi bilerler»[+].

#### 25‑nji bap


Ammon ýurduna garşy pygamberlik

1Maňa Rebbiň[†] şu sözi aýan boldy: 2«Eý, ynsan ogly[†]! Ýüzüňi ammonlara tarap öwür-de, olaryň garşysyna pygamberlik et[†][+]. 3Hökmürowan Rebbiň sözüni eşidiň! Hökmürowan Reb şeýle diýýär diý: „Meniň mukaddes öýümi[†] harlanlarynda, Ysraýyl[†] ýurduny weýran edenlerinde we ýahuda[†] halkyny sürgün[†] edenlerinde, siz olar barada: ‘Pah-pah! Ne ajap!’ diýşip begendiňiz[+]. 4Şonuň üçin, ine, Men sizi mülk hökmünde gündogar halklarynyň eline bererin. Olar düşelgelerini siziň araňyzda gurarlar, çadyrlaryny sizde dikerler, olar siziň miweleriňizi iýerler, süýdüňizi içerler. 5Raba galasyny düýeleriň örüsine we Ammon ýurduny dowarlaryň ýatagyna öwrerin. Onsoň siz Meniň Rebdigimi bilersiňiz“»[+]. 6Hökmürowan Reb şeýle diýýär: «Siz elleriňizi çarpyp, tans etdiňiz, Ysraýyl ýurduna bolan ýigrenjiňiz bilen ýürekden şatlandyňyz. 7Şonuň üçin hem, ine, Men elimi siziň garşyňyza uzatdym. Sizi milletlere[†] olja edip bererin. Men sizi halklaryň arasyndan sogrup zyňaryn, ýurtlaryň arasyndan süpürip taşlaryn, sizi ýok ederin. Onsoň siz Meniň Rebdigimi bilersiňiz»[+].


Mowap ýurduna garşy pygamberlik

8Hökmürowan Reb şeýle diýýär: «Mowap[†] bilen Segir: „Ýahuda[†] halky hem beýleki milletler[†] ýalydyr“ diýdiler. 9Şonuň üçin Men Mowabyň bir gapdalyny böwsüp, ýurduň şöhraty[†] bolan serhet şäherlerine Beýtýeşimoda, Bagalmegona we Kirýataýyma zarba uraryn[+]. 10Men Mowaby ammonlar bilen birlikde gündogar halklarynyň eline mülk edip bererin. Şeýdip, ammonlar milletler arasynda hiç haçan ýatlanylmaz[+]. 11Mowaba hökümler çykararyn, şonda olar Meniň Rebdigimi bilerler».


Edom ýurduna garşy pygamberlik

12Hökmürowan Reb şeýle diýýär: «Edom öç almak bilen ýahuda[†] halkynyň garşysyna hereket etdi, olardan öç alyp, agyr günä batdy[+]. 13Şonuň üçin Hökmürowan Reb şeýle diýýär: „Men elimi Edomyň garşysyna uzadyp, ondan ynsany-da, haýwany-da sogrup taşlaryn we ony harabaçylyga öwrerin. Olar Teýmandan Dedana çenli aralykda gylyçdan heläk bolarlar[+]. 14Men Edomdan halkym Ysraýylyň eli bilen öç alaryn. Olar Edomda Meniň gahar-gazabym boýunça hereket ederler, onsoň olar Meniň öjümiň nämedigini bilerler“». Muny Hökmürowan Reb aýdýandyr.


Piliştlilere garşy pygamberlik

15Hökmürowan Reb şeýle diýýär: «Ebedi duşmançylygy bolan piliştliler[†] ýahudalardan[†] ar aldylar, ýüreklerindäki ýigrenç zerarly olary ýer bilen ýegsan edip öç aldylar. 16Munuň üçin Hökmürowan Reb şeýle diýýär: „Ine, Men elimi piliştlileriň garşysyna uzadyp, olardan keretlileri sogrup taşlaryn, deňiz ýakasynda galanlaryny ýok ederin[+]. 17Gazaply jezalar bilen olardan agyr öç alaryn. Şonda olar Meniň Rebdigimi bilerler“».

#### 26-njy bap


Sur galasyna garşy pygamberlik

1Sürgünde[†] bolýan wagtymyzyň on birinji ýylynyň birinji aýynyň birine maňa Rebbiň[†] şu sözi aýan boldy: 2«Eý, ynsan ogly[†]! Sur[†] galasy Iýerusalim[†] hakda: „Baý-baý-ow, halklaryň gapysy bolan şäher ýykyldy, derwezeleri meniň üçin açyldy. Ol weýran boldy, indi men baýlykdan dolaryn“ diýdi»[+]. 3Şonuň üçin Hökmürowan Reb şeýle diýýär: «Eý, Sur! Men saňa garşydyryn. Deňiz tolkunlarynyň ýokary galşy ýaly, Men hem milletleri[†] seniň garşyňa aýaga galdyraryn. 4Olar Suruň diwarlaryny weýran ederler, onuň diňlerini ýykarlar. Men onuň topragyny syryp-süpürip, ýalaňaç gaýa öwrerin. 5Ol deňiz ortasynda tor ýazylýan ýer bolar. Hökmürowan Reb: „Muny Men aýtdym“ diýýär. Sur galasy milletlere olja bolar[+]. 6Olar Sur galasyna garaşly şäherlerde ýaşaýanlary gylyçdan geçirerler; onsoň olar Meniň Rebdigimi bilerler»[+].

7Hökmürowan Reb şeýle diýýär: «Ine, Men patyşalaryň patyşasy bolan Babyl patyşasy Nebukadnesary atlar, söweş arabalary, atlylar, köp halklardan ybarat äpet goşun bilen birlikde demirgazykdan Sur[†] galasynyň üstüne getirerin[+]. 8Eý, Sur galasy, olar saňa garaşly şäherlerde ýaşaýanlary gylyçdan geçirerler, garşyňa berkitmeler salyp, diwaryňa çykmak üçin ýapgytlar gurarlar we galkanlaryny seniň garşyňa goýarlar[+]. 9Pürsler bilen diwarlaryňy oýarlar, demir gurallary bilen diňleriňi ýykarlar[+]. 10Atlarynyň köplüginden ýaňa seni tozan gapar; diwarlary ýumrulan bir gala girilişi ýaly, seniň derwezeleriňden girende atlylaryň, tigirleriň we söweş arabalarynyň sesinden ýaňa diwarlaryň sarsar. 11Ähli köçeleriňi atlarynyň toýnagy bilen basalarlar; halkyňy gylyç bilen öldürerler, ullakan sütünleriňi ýer bilen ýegsan ederler. 12Baýlygyňy talap, mal-mülküňi basyp alarlar, diwarlaryňy ýykyp, gözel jaýlaryňy weýran ederler. Daşlaryňy, agaçlaryňy we topragyňy deňze taşlarlar. 13Men seniň aýdymlaryňyň sesini keserin, liralaryňyň[†] sesi gaýdyp eşidilmez[+]. 14Seni ýalaňaç gaýa öwrerin, tor ýazylýan ýer bolarsyň. Indi sen hiç haçan täzeden bejerilmersiň, çünki Hökmürowan Reb: „Muny Men-Reb aýtdym“ diýýär»[+].

15Hökmürowan Reb Sur[†] galasyna şeýle diýýär: «Ýykylyşyňyň gürpüldisinden, ýaralylaryň iňňildisinden, başyňdan inen elhenç mergiden kenarlardaky halklar titreşmezmi[+]? 16Şonda deňiz boýundaky ähli hökümdarlar tagtlaryndan düşüp, donlaryny çykararlar, keşdeli eşiklerini sypyrarlar. Gorky lybasyna girip, ýerde oturarlar we dynuwsyz sandyraşyp, saňa aňk-taňk bolarlar[+]. 17Soňra olar sen hakda agy aýdarlar:

„Eý, deňizçileriň ýaşaýan şäheri,
deňizde iň güýçli meşhur şäher!
Wah, sen we sende ýaşaýanlaryň
barysy nähili heläk boldy!
Sen deňziň ýakasynda
ýaşaýanlara[*] howp saldyň!“[+]

18Seniň ýykylan günüň kenarlardaky halklar titreşerler, deňiz kenaryndakylar seniň heläk bolşuňa howsala düşerler».

19Hökmürowan Reb şeýle diýýär: «Seni ilatsyz galan şäherler ýaly harabaçylyga öwrenimden soň, çuňlugy üstüňe getirip, köp suwlar bilen büränimden soň, 20seni ölüler dünýäsine[†] inýänler bilen birlikde gadymy halkyň ýanyna indererin. Ilatsyz bolar ýaly, seni ölüler dünýäsine inýänler bilen birlikde ýeriň teýinde, gadymdan bäri harabaçylyga öwrülen ýerlerde ornaşdyraryn; sen gaýdyp ilatly bolmarsyň ýa-da dirileriň ýaşaýan ýurduny eýelemersiň[*][+]. 21Men seni elhenç howpa duçar ederin, sen ýok bolarsyň. Seni gözlärler, emma hiç haçan tapmazlar». Muny Hökmürowan Reb diýýär[+].

#### 27‑nji bap


Sur galasy üçin aýdylan agy

1Maňa Rebbiň[†] şu sözi aýan boldy: 2«Eý, ynsan ogly[†], Sur[†] galasy hakda agy aýt[+]. 3Deňiz girelgelerinde mesgen tutan we her bir kenarýakasyndaky halklar bilen söwda eden Sur galasyna Hökmürowan Reb şeýle diýýär diý: „Eý, Sur, sen ‘Gözellik kämilligi mendirin!’ diýdiň. 4Seniň hökümdarlygyň beýik deňizlerdedir; seni bina edenler gözelligiňi aňrybaş derejesine ýetirdiler. 5Sen Senir dagynyň serwilerinden ýasalan uly gämi ýalydyň; saňa bogaldak etmek üçin Liwandan kedr agajyny getirdiler[+]. 6Kürekleriňi Başan dublaryndan etdiler; tagtalaryňy Kipr adasynyň serwi agajyndan ýasap, piliň dişi bilen bezediler[+]. 7Müsürden getirilen keşdeli nepis zygyr[†] matalar seniň ýelkeniňdi, olar saňa baýdak bolup hyzmat ederdi. Elişa kenarynyň mawy we gyrmyzy matasy seniň ýapynjaňdy. 8Sidon[†] we Arwat ilaty seniň kürekçileriňdi. Eý, Sur, sende akyldarlar bardy, olar seniň gämiçileriňdi[+]. 9Gebalyň garrylary we akyldarlary sende bolup, jaýryklaryňy suwaýardylar. Harytlaryňy alyş-çalyş etmek üçin ähli gämiler deňizçileri bilen sendediler[+]. 10Pars[†], Lut[†] we Put seniň urşujylaryňdy; olar galkanlary bilen demir tuwulgalaryny diwaryňdan asardylar; olar saňa şöhrat[†] getirerdiler[+]. 11Arwatlylar we heýlekliler töwerek-daşyňdaky diwarlaryňyň, gammatlylar bolsa diňleriňiň üstündediler. Olar galkanlaryny diwarlaryňyň töwerek-daşyndan asyp, gözelligiňi aňrybaşa ýetirerdiler. 12Baýlygyňyň köpdügi üçin Tarşyş seniň bilen söwda etdi; harytlaryňyň deregine kümüş, demir, galaýy we gurşun bererdi[+]. 13Ýawan, Tubal we Meşek seniň söwdagärleriňdiler; olar harytlaryňyň deregine gullar we bürünç gaplar bererdiler[+]. 14Togarma halky seniň harytlaryňyň deregine ýabylary, uruş atlaryny we gatyrlary bererdi[+]. 15Dedanlylar seniň söwdagäriňdiler; köp kenarlaryň söwda gatnaşygy seniň eliňdedi; olar senden alan harytlarynyň deregine piliň dişi we eben agajy bilen hasaplaşardylar[+]. 16Söwdaňyň köpdügi üçin Siriýa seniň bilen söwda etdi; olar seniň harytlaryňyň deregine zümerret, gyrmyzy we keşdeli matalar, nepis zygyr mata, merjen we ýakut bererdiler. 17Ýahuda[†] bilen Ysraýyl[†] ýurdy seniň söwdagärleriňdiler; olar harytlaryňyň deregine Minnit bugdaýyny, un, bal, ýag we melhem bererdiler[+]. 18Söwdaňyň we baýlygyňyň köpdügi üçin Damask hem seniň bilen söwda etdi; ol Helbon şerabyny we ak ýüň getirerdi[+]. 19Uzal ýurdundan gelen Dan we Ýawan harytlaryňyň deregine ýüplük bererdiler; alyş-çalyş harytlaryňyň arasynda bolsa işlenen demir, dalçyn we hoşboý ysly gamyş bardy[+]. 20Dedan at münmäge gerekli bolan eýerlik atkeçeleri bilen söwda ederdi. 21Arabystan we bütin Kedar hökümdarlary seniň iň gadyrly müşderileriňdi; olar guzular, goçlar we erkeçler getirip, seniň bilen söwda etdiler[+]. 22Şebanyň we Ragamanyň täjirleri seniň söwdagäriňdiler; olar harytlaryňyň deregine ähli atyrlaryň seresini, her hili gymmatbaha daşlar we altyn bererdiler[+]. 23Haran, Kanne, Eden, Şeba täjirleri, Aşur we Kilmat seniň söwdagäriňdiler[+]. 24Olar seniň bazaryňdaky harytlaryňy saýlama zatlar bilen, mawy we reňbe-reň keşdeli matalar we ýüp bilen berk daňlan reňkli halylar bilen alyş-çalyş ederdiler. 25Seniň harytlaryňyň kerweni Tarşyşyň gämileridi; sen dolup-daşyp, deňizler ummanynda agyr ýük bilen ýüklenerdiň[+].

26Kürekçileriň seni açyk deňizlere alyp çykarlar, emma gündogar şemaly deňizler ummanynda seni kül-peýekun eder[+]. 27Ýykylan günüň seniň baýlygyň, harytlaryň, mallaryň, deňizçileriň, gämiçileriň, jaýryklaryňy suwaýanlar, harytlaryňy alyş-çalyş edýänler, sendäki ähli urşujylar we içiňdäki ähli jemagat deňizler ummanyna gark bolarlar. 28Gämiçileriň ahy-nalasyndan öri meýdanlar lerzana geler. 29Ähli kürekçiler, deňizçiler we ähli deňiz gämiçileri gämilerinden düşüp, gury ýerde durarlar[+]. 30Seslerini gataldyp, seniň üçin perýat ederler, başlaryndan gum sowrarlar, küle togalanarlar[+]. 31Seniň üçin saçlaryny syryp, jul geýnerler[†], janhowluna hasrat bilen zar-zar aglap, dady-perýat ederler. 32Seniň üçin agy aýdyp, ýas tutarlar, ahy-nala çekip, şeýle diýerler:

‘Deňiz ortasynda Sur[†] ýaly
dym-dyrs bolan gala barmy[+]?

33Harytlaryň deňizden çykanda, sen köp halklary doýurdyň, baýlygyň we harytlaryň köplügi bilen patyşalary baýatdyň[+]. 34Ine, deňizde, suwlaryň düýbünde kül-peýekun bolanyňda, içiňdäki harytlaryň we ähli jemagatyň özüň bilen bile gark boldy’. 35Kenarlardaky ähli ilatlar saňa aňkaryşdylar; patyşalary gaty gorkdular, ýüzleriniň reňki öçdi[+]. 36Halklar arasyndaky täjirler saňa sykylyk atdylar; sen elhenç howpa uçrap, ebedilik ýok bolarsyň“»[+].

#### 28‑nji bap


Sur patyşasyna garşy pygamberlik

1Maňa Rebbiň[†] şu sözi aýan boldy: 2«Eý, ynsan ogly[†]! Sur[†] hökümdaryna Hökmürowan Reb şeýle diýýär diý: „Sen ýürekde gedemlik edip: ‘Men hudaýdyryn, men deňizler ummanynda, hudaýlaryň tagtynda oturýaryn’ diýdiň; ýüregiňi hudaýlaryň ýüregi kimin tutsaň-da, sen hudaý dälsiň, ynsansyň[+]. 3Sen Danyýelden has akyllysyň, hiç bir syr senden gizlin däldir[+]. 4Sen danalygyň we düşünjäň bilen baýlyk edindiň, hazynalaryňda altyn, kümüş topladyň[+]. 5Söwdada çuň danalygyň bilen baýlygyňy köpeltdiň, baýlygyňdan ýaňa ýüregiňi gedem tutduň“». 6Şonuň üçin Hökmürowan Reb şeýle diýýär: «Sen ýüregiňi bir hudaý ýaly tutduň. 7Munuň üçin Men gelmişekleri, milletleriň[†] iň rehimsizini seniň üstüňe getirerin; olar seniň ajaýyp danalygyňy gylyç bilen kesip, şan-şöhratyňy harlarlar[+]. 8Seni gabra indererler; sen deňizleriň goýnunda wagşy ölüme duçar bolarsyň. 9Sen özüňi öldürenleriň huzurynda-da: „Men hudaý“ diýersiňmi? Özüňi öldürenleriň elinde sen hudaý dälsiň, ynsansyň. 10Sen gelmişekleriň elinde sünnetsizleriň[†] ölümi bilen heläk bolarsyň, sebäbi Hökmürowan Reb: „Muny Men aýtdym“ diýýär»[+].

11Maňa Rebbiň şu sözi aýan boldy:

12«Eý, ynsan ogly[†]! Sur[†] patyşasy üçin agy aýt,
oňa Hökmürowan Reb şeýle diýýär diý:
„Kämilligiň möhüri, danalygyň,
gözelligiň aňrybaşy sendiň[+].
13Sen Eremde – Hudaýyň bagyndadyň;
lagyl, topaz, göwher, sary ýakut, hakyk,
ýaşyl gaşlar, ýakut, pöwrize we zümerret
ýaly ähli gymmatbaha daşlara we altyna gaplanypdyň;
gaş öýeleriňdir oýma nakgaşçylyk
işleriň hem altyndandy,
bularyň ählisi seniň ýaradylan günüň taýýarlanypdy[+].
14Sen goragçy kerup[†] bolar ýaly
ganatlaryňy ýaýyp oturdyň,
seni Men belläpdim.
Sen Hudaýyň mukaddes dagyndadyň[†],
otly daşlaryň arasynda gezdiň[+].
15Ýaradylan günüňden
tä senden ýazyk tapylýança,
ýollaryňda aýypsyzdyň.
16Söwdaňyň köplügi zerarly seni zulumdan doldurdylar,
sen günä etdiň.
Şeýlelikde, Men seni haram hökmünde Hudaýyň dagyndan aşak taşladym.
Men seni, eý, goragçy kerup[†],
otly daşlaryň arasyndan kowup ýok etdim.
17Owadanlygyň zerarly ýüregiňi tekepbir tutduň,
şöhratparazlygyňdan[†] ýaňa danalygyňy harladyň;
Men seni ýere çaldym; görsünler diýip, patyşalaryň öňüne zyňdym.
18Sen köp etmişleriň bilen,
erbet söwdagärligiň bilen mukaddes[†] ýerleriňi harama çykardyň;
onsoň Men içiňden ot berdim; ol seni ýandyrdy.
Men seni ähli görýänleriň gözleriniň alnynda ýakyp,
ýer ýüzünde kül etdim.
19Halklar arasynda seni tanaýanlaryň bary saňa aňkarylyşarlar;
sen elhenç howpa uçrap, ebedilik ýok bolarsyň“»[+].


Sidon galasyna garşy pygamberlik

20Maňa Rebbiň şu sözi aýan boldy: 21«Eý, ynsan ogly[†]! Ýüzüňi Sidona[†] tarap öwür-de, oňa garşy pygamberlik et[†][+]. 22Oňa Hökmürowan Reb şeýle diýýär diý: „Ine, Sidon, Men saňa garşydyryn; Men seniň içiňde şöhrat[†] gazanaryn. Saňa hökümler çykaryp, Öz mukaddesligimi[†] ykrar edenimde, siz Meniň Rebdigimi bilersiňiz. 23Men galanyň içine mergi iberip, köçelerinden gan akdyraryn; dumly-duşdan üstüne inýän gylyçdan galadaky ýaralylar heläk bolarlar. Onsoň olar Meniň Rebdigimi bilerler[+]. 24Ysraýyl[†] halkyny ýigrenýänleriň hiç biri indi gaýdyp Ysraýyla çümýän ýandak we awuly tiken bolmaz, şonda olar Meniň Hökmürowan Rebdigimi bilerler“»[+]. 25Hökmürowan Reb şeýle diýýär: «Men ysraýyl halkyny dargadylan halklaryň arasyndan yzyna ýygnap, milletleriň[†] gözleriniň alnynda mukaddesligimi ykrar ederin. Şundan soň olar öz ýurtlarynda, ýagny Meniň gulum Ýakuba[†] beren ýurdumda mesgen tutarlar[+]. 26Ol ýerde howpsuz ýaşap, öýler gurarlar, üzüm baglaryny oturdarlar. Daş-töwerekdäki olary ýigrenýänlere hökümler çykaranymdan soň, olar howpsuz ýaşarlar. Şonda olar Meniň özleriniň Hudaýy Rebdigimi bilerler»[+].

#### 29-njy bap


Müsüre garşy pygamberlik

1Sürgünde[†] bolýan wagtymyzyň onunjy ýylynyň onunjy aýynyň on ikisine maňa Rebbiň[†] şu sözi aýan boldy: 2«Eý, ynsan ogly[†]! Ýüzüňi Müsür patyşasy faraona[†] tarap öwür-de, oňa we bütin Müsüre garşy pygamberlik et[†][+]. 3Oňa Hökmürowan Reb şeýle diýýär diý: „Eý, Müsür patyşasy faraon! Sen derýalar boýunda ýatan äpet aždarha[†] kimin: ‘Nil meniňkidir, ony özüm üçin ýaratdym’ diýýäň! Men saňa garşydyryn[+]. 4Seniň äňleriňe çeňňekler sokaryn we derýalaryňyň balyklaryny teňňeleriňe ýapyşdyraryn. Teňňeleriňe ýapyşan balyklar bilen birlikde seni derýalaryňdan kowup çykararyn[+]. 5Seniň özüňi we derýalaryňdaky ähli balyklary çöle taşlaryn. Sen açyk meýdanda heläk bolarsyň, ol ýerden ýygnalmarsyň we hiç kim saňa eýe çykmaz. Men seni ýabany haýwanlara we ýyrtyjy guşlara şam ederin[+]. 6Onsoň ähli Müsür ilaty Meniň Rebdigimi biler.

Müsür halky ysraýyl[†] halky üçin gamyşdan hasa boldy[+]. 7Ysraýyl halky senden ýapyşanda, sen döwlüp, ysraýyllaryň eginlerini ýaraladyň; saňa ýaplananlarynda, sen owranyp, billerini döwdüň“».

8Şonuň üçin Hökmürowan Reb şeýle diýýär: «Ine, Men seniň üstüňden gylyç inderip, ynsany-da, haýwany-da senden sogrup taşlaryn[+]. 9Müsür ýurdy harabaçylyga we çöllüge öwrüler; onsoň olar Meniň Rebdigimi bilerler.

Faraon[†]: „Nil derýasy meniňki, ony men ýaratdym“ diýdi. 10Şonuň üçin hem Men saňa we seniň derýalaryňa garşydyryn; Men Migdoldan Sewene çenli, Efiopiýanyň serhedine çenli Müsür ýurduny bütinleý çöllüge we harabaçylyga öwrerin[+]. 11Oňa adam aýagy basmaz, haýwan toýnagy sekmez; ol ýerde kyrk ýyllap hiç kim ýaşamaz. 12Men Müsüri haraba öwrülen ýurtlaryň hem iň harabasyna öwrerin, onuň şäherleri weýran edilen şäherleriň hem iň weýrany bolup, kyrk ýyllap haraba bolup ýatar. Men müsürlileri milletleriň[†] arasyna pytradaryn, ýurtlaryň arasyna dargadaryn»[+].

13Hökmürowan Reb şeýle diýýär: «Kyrk ýyldan soň müsürlileri pytradylan halklarynyň arasyndan ýygnaryn[+]. 14Men müsürlileriň öňki abadançylygyny gaýtaryp berip, Patros[†] ýurduna öz dogduk mekanlaryna getirerin. Ol ýerde olaryň patyşalygy ejiz patyşalyk bolar[+]. 15Patyşalyklaryň iň ejizi bolar, gaýdyp milletlerden[†] özüni ýokary tutmaz. Milletleriň üstünden höküm sürmesinler diýip, Men olary azaldaryn. 16Müsürliler indi hiç haçan ysraýyl halky üçin arkadaýanç bolmazlar. Gaýtam, Müsüriň betbagtlygy olara Müsüre dolanmak bilen eden günälerini ýatladar. Onsoň ysraýyllar Meniň Hökmürowan Rebdigimi bilerler»[+].

17Sürgünde[†] bolýan wagtymyzyň ýigrimi ýedinji ýylynyň birinji aýynyň birine maňa Rebbiň şu sözi aýan boldy: 18Eý, ynsan ogly[†]! Babyl patyşasy Nebukadnesar öz goşunyna Sura garşy agyr zähmet çekdirdi: her bir esgeriň saçy döküldi, her bir egniň hamy soýuldy; emma çeken zähmetine görä, ne onuň özüne, ne-de goşunyna Surdan[†] muzd tölendi. 19Şonuň üçin Hökmürowan Reb şeýle diýýär: «Men Müsür ýurduny Babyl patyşasy Nebukadnesara bererin; ol onuň baýlygyny äkider, oljasyny alar we ony talar; bu onuň goşuny üçin muzd bolar[+]. 20Men onuň garşysyna çeken zähmeti üçin Müsür ýurduny oňa berdim, sebäbi olar Meniň üçin işlediler. Muny Hökmürowan Reb diýýär. 21Men ol gün ysraýyl halkyna güýç bererin, olaryň arasynda saňa saýrap duran dil bererin. Onsoň olar Meniň Rebdigimi bilerler».

#### 30-njy bap


Müsür üçin agy

1Maňa Rebbiň[†] şu sözi aýan boldy: 2«Eý, ynsan ogly[†]! Muny pygamberlik et-de[†], Hökmürowan Reb şeýle diýýär diý: „Siz ‘Ol gün üçin waý!’ diýip perýat ediň. 3Çünki ol gün ýakyndyr, Rebbiň güni[†] golaýdyr. Ol gün apy-tupan güni, milletleriň[†] jebir çekjek döwrüdir[+]. 4Müsüriň üstünden gylyç iner, müsürliler gylyçdan heläk bolanlarynda, Efiopiýa ilatyna gorky aralaşar. Müsüriň baýlygy äkidiler, binalary kül-peýekun ediler[+]. 5Müsür bilen birlikde Efiopiýa, Put, Lut[†] we beýleki halklardan gelen goşunlaryň bary, Kub we ylalaşyk baglaşan ýurdunyň ilaty gylyçdan geçiriler“»[+]. 6Reb şeýle diýýär: «Müsüre arka duranlar heläk bolarlar, onuň kuwwatynyň buýsanjy öçer. Migdoldan Sewene çenli olaryň bary bilelikde gylyçdan geçiriler. Muny Hökmürowan Reb diýýär[+]. 7Olar haraba öwrülen ýurtlardan hem beter haraba öwrüler, onuň şäherleri weýran edilen şäherleriň hem iň weýrany bolar[+]. 8Müsüre ot berip, ony goldaýanlaryň baryny ýok edenimde, olar Meniň Rebdigimi bilerler[+]. 9Ol gün gaýgy-gamsyz ýaşaýan efioplary gorkuzmak üçin gämiler bilen habarçylar ýollaryn. Müsüriň jebir-jepaly döwründäki ýaly, olara hem howp aralaşar, ine, ol gün ýetip gelýär». 10Hökmürowan Reb şeýle diýýär: «Men Babyl patyşasy Nebukadnesaryň eli bilen Müsüriň beýik goşunynyň soňuna çykaryn[+]. 11Milletleriň iň gorkunjy bolan bu Müsür ýurduny weýran etmek üçin Nebukadnesar goşuny bilen birlikde geler. Olar Müsürde gylyçlaryny ýalaňaçlap, ýurdy jesetden doldurarlar. 12Men derýalary guradaryn, ýurdy ýaramaz adamlara sataryn; ýurdy we onuň içindäkileriň baryny gelmişekleriň eli bilen weýran ederin. Muny Men-Reb aýtdym»[+]. 13Hökmürowan Reb şeýle diýýär: «Men butlary-da[†] ýok ederin, Memfisdäki biderek heýkelleri aýryp taşlaryn. Gaýdyp Müsür ýurdunda hökümdar bolmaz. Müsür ýurduna gorky salaryn[+]. 14Patrosy[†] weýran ederin, Zogan galasyna ot bererin, Tebes galasynda hökümler çykararyn[+]. 15Gazabymy Müsüriň güýji bolan Siniň üstüne döküp, Tebesiň köp ilatlylygynyň soňuna çykaryn. 16Müsüre ot bererin, Sin soňsuz jebir çeker, Tebes galasynyň diwary jaýryk atar we Memfis galasy her gün duşman hüjümine sezewar bolar. 17Heliýopolysyň we Pibesediň ýaş ýigitleri gylyçdan heläk bolarlar; galadaky halk sürgün[†] ediler[+]. 18Müsüriň boýuntyrygyny döwen günüm Tahpanhesde gündiz gijä öwrüler. Onuň kuwwatynyň buýsanjy tamamlanar; ony bir gara bulut gaplar we şäheriň halky sürgüne gider[+]. 19Men Müsüre hökümler çykararyn; şonda olar Meniň Rebdigimi bilerler»[+].

20Sürgünde[†] bolýan wagtymyzyň on birinji ýylynyň birinji aýynyň ýedisine maňa Rebbiň şu sözi aýan boldy: 21«Eý, ynsan ogly[†]! Men Müsür patyşasy faraonyň[†] goluny döwdüm. Ol şypa tapar ýaly daňylmady ýa-da gylyç tutmak üçin güýje geler ýaly oňa sargy saralmady[+]. 22Munuň üçin Hökmürowan Reb şeýle diýýär: „Men Müsür patyşasy faraona garşydyryn. Men onuň iki elini hem: sagdyn elini-de, döwük elini-de syndyryp taşlaryn, elindäki gylyjyny gaçyraryn. 23Men müsürlileri milletleriň[†] arasyna pytradaryn, olary ýurtlaryň arasyna dargadaryn[+]. 24Babyl patyşasynyň gollaryny güýçlendirip, gylyjymy onuň eline bererin; emma faraonyň gollaryny döwerin. Faraon Babyl patyşasynyň öňünde agyr ýaraly adamyň iňňildeýşi kimin iňňildär. 25Babyl patyşasynyň goluny güýçlendirerin, emma faraonyň gollaryny syndyraryn. Gylyjymy Babyl patyşasynyň eline bererin, ol hem ony Müsüriň garşysyna uzadar, şonda olar Meniň Rebdigimi bilerler. 26Men müsürlileri milletleriň arasyna pytradaryn, ýurtlaryň arasyna dargadaryn. Onsoň olar Meniň Rebdigimi bilerler“».

#### 31‑nji bap


Kedr agajy tymsaly

1Sürgünde[†] bolýan wagtymyzyň on birinji ýylynyň üçünji aýynyň birine maňa Rebbiň[†] şu sözi aýan boldy: 2«Eý, ynsan ogly[†]! Faraona[†] we onuň halkyna şeýle diý:

„Sen beýikligiň boýunça kime meňzeýärsiň[+]?
3Ine, Aşur Liwanda owadan şahaly,
tokaý saýaly kedr agajydy.
Onuň boýy uzyndy,
başy bulutlarda ýerleşýärdi[+].
4Suwlar ony ösdürdi,
ýerasty bulaklar ony belent etdi;
daş-töweregini derýalar gurşap,
akar çeşmeleri bilen uzakdaky ähli agaçlary gandyrýardy.
5Munuň üçin onuň boýy
beýleki agaçlaryň baryndan uzyndy,
baldaklary güreldi;
suwuň bollugyndan şahalary uzady.
6Pudaklarynyň üstünde
gögüň ähli guşlary höwürtgelediler;
şahalarynyň astynda
ähli ýyrtyjy haýwanlar guzladylar
we kölegesinde ähli uly milletler[†] mesgen tutdular[+].
7Ol belentligi bilen,
şahalarynyň uzynlygy bilen gözeldi,
köki-de çuň suwlara ýetipdi.
8Hudaýyň bagyndaky kedr agaçlary onuň boýuna,
serwiler onuň pudaklaryna-da taý gelmeýärdi,
çynarlar onuň şahalaryna deň däldi,
Hudaýyň bagyndaky hiç bir agaç
gözellikde oňa taý gelmeýärdi[+].
9Men ony gür şahalar bilen bezäpdim;
Hudaýyň Erem bagyndaky ähli agaçlar oňa göriplik etdiler“».

10Şonuň üçin hem Hökmürowan Reb şeýle diýýär: «Onuň boýy ösüp, başy bulutlara ýetende, bu beýiklik onuň ýüreginde tekepbirlik döretdi[+]. 11Şonuň üçin Men ony milletleriň[†] hökümdarynyň eline berdim, oňa öz erbetligine laýyk daraşdylar. Men ondan ýüz öwürdim, 12gelmişek milletleriň iň rehimsizi ony kesip taşlap ret etdi. Şahalary daglaryň üstüne we tutuş derelere düşüp, pudaklary çapylyp, ýurduň ähli jülgelerine taşlandy. Dünýäniň ähli halklary onuň kölegesinden gitdiler, ony terk etdiler[+]. 13Gögüň ähli guşlary onuň döwlen böleklerinde mesgen tutýarlar, meýdanyň ähli haýwanlary onuň şahalarynyň arasynda ýerleşýärler[+]. 14Şeýlelikde, suwlaryň ýakasynda ýetişen hiç bir agaç boý alyp, belende çykmaz ýa-da başlary buluda ýetmez we bol suw içip ösen hiç bir agaç beýle belentlige ýetmez. Olaryň bary gabra inýän ähli ynsanlar bilen birlikde ölüler dünýäsine[†] ýeriň teýine inderildiler»[+].

15Hökmürowan Reb şeýle diýýär: «Ölüler dünýäsine[†] inen güni, Men ol agaç üçin ýas tutsunlar diýip, ony düýpsüz çuňluk bilen örtdüm, onuň derýalaryny togtatdym; äpet suwlary sakladym. Bu agaç üçin tutuş Liwany tümlüge gapladym, onuň ähli agaçlaryny soldurdym. 16Ony gabra inýänler bilen birlikde ölüler dünýäsine inderenimde, ýykylyşynyň gürpüldisinden milletleri[†] titretdim; onsoň Erem bagynyň ähli agaçlary, Liwanyň iň owadan we iň saýlama agaçlary, bol suw içip ösenleriň bary ýeriň teýinde teselli tapdylar[+]. 17Kölegesinde ýaşanlar, ýagny milletleriň arasynda onuň bilen ylalaşyk baglaşanlar hem onuň bilen birlikde ölüler dünýäsine gylyçdan geçirilenleriň ýanyna indiler. 18Erem bagynyň agaçlarynyň haýsysy şan-şöhratda we beýiklikde saňa meňzeýär? Ýöne sen Erem agaçlary bilen birlikde ýeriň teýine inderilersiň. Sen gylyçdan geçirilenler bilen birlikde sünnetsizleriň[†] arasynda ýatarsyň. Faraonyň[†] we onuň ähli beýik goşunynyň soňy şeýle bolar». Muny Hökmürowan Reb diýýär[+].

#### 32‑nji bap


Faraon üçin aýdylan agy

1Sürgünde[†] bolýan wagtymyzyň on ikinji ýylynyň on ikinji aýynyň birine maňa Rebbiň[†] şu sözi aýan boldy: 2«Eý, ynsan ogly[†]! Müsür patyşasy faraon[†] üçin agy aýt we oňa şeýle diý:

„Özüňi milletleriň[†] ýaş arslanyna meňzetdiň,
ýöne sen deňizlerdäki aždarha[†] kiminsiň.
Derýalaryňda eýläk-beýläk okduryldyň;
aýaklaryň bilen suwlary çaýkadyň,
derýalary bulandyrdyň“»[+].
3Hökmürowan Reb şeýle diýýär:
«Birtopar halklaryň öňünde torumy
seniň üstüňe taşlaryn;
olar seni Meniň torum bilen tutarlar[+].
4Onsoň seni gury ýere taşlaryn,
meýdana zyňaryn,
gögüň ähli guşlaryny seniň üstüňe gonduraryn,
tutuş dünýäniň ýyrtyjy haýwanlaryny senden doýraryn[+].
5Etiňi daglaryň üstüne serip,
dereleri çüýrän läşiňden dolduraryn.
6Topragyňy daglara çenli ganyň bilen suwararyn;
jülgeler seniň läşiňden dolar.
7Seni gümlän mahalym gökleri bürärin,
ýyldyzlary garaldaryn;
Güni bulut bilen örterin,
Aý-da öz yşygyny bermez[+].
8Depäňdäki gökleriň ähli
parlak yşyklaryny garaldaryn,
ýurduňa garaňky düşürerin,
muny Hökmürowan Reb diýýär[+].

9Seniň tanamaýan ýurtlaryňa, başga milletleriň[†] arasyna dargadylan bölegiňi getirenimde, köp halklaryň ýüreklerini howsala salaryn. 10Köp halklary saňa aňkardaryn, öňlerinde gylyjymy bulaýlanymda, olaryň patyşalary sen sebäpli gaty gorkarlar; seniň agdarylan günüň olaryň ählisi öz janlary üçin her pursatda titrär»[+]. 11Hökmürowan Reb şeýle diýýär: «Babyl patyşasynyň gylyjy seniň depäňden iner[+]. 12Babyl gerçekleri milletleriň iň elhenjidir, olaryň gylyjy bilen goşunyňy heläk ederin. Olar Müsüriň buýsanjynyň ýoguna ýanarlar, onuň bütin goşuny heläk bolar[+]. 13Onuň ähli mal-garalaryny bol suwlaryň başyndan ýok ederin; mundan beýläk ynsan aýagy-da, haýwan toýnagy-da suwlary bulandyrmaz. 14Onsoň suwlaryny durlap, derýalaryny asuda akdyraryn. Muny Hökmürowan Reb diýýär. 15Müsür ýurduny harabaçylyga öwrenimde, ony ähli zatdan mahrum edenimde we onuň ilatyny gylyç bilen gyranymda, olar Meniň Rebdigimi bilerler[+]. 16Agy budur, olar muny aýdarlar; bu agyny milletleriň gyzlary aýdarlar. Müsür we onuň goşuny barada bu agyny aýdarlar». Muny Hökmürowan Reb diýýär.

17Sürgünde[†] bolýan wagtymyzyň on ikinji ýylynyň birinji aýynyň on bäşine maňa Rebbiň şu sözi aýan boldy: 18«Eý, ynsan ogly[†]! Müsür goşuny hakda dady-perýat et, ony we güýçli milletleriň[†] gyzlaryny ölüler dünýäsine[†] inýänler bilen birlikde ýeriň teýine inder[+].

19Olara şeýle diý: „Sen kimden görmegeý?
Aşak in-de, sünnetsizler[†] bilen bir gabyrda ýat“[+].

20Olar gylyçdan geçirilenleriň arasyna ýykylarlar. Gylyç syryldy; Müsüri we onuň bütin goşunyny ýere çalyp süýräň. 21Ölüler dünýäsinde[†] Müsür we onuň tarapdarlary hakda iň batyr ýolbaşçylar: „Olar aşak indiler, gylyçdan geçirilen sünnetsizler[†] bilen ýatyrlar!“ diýerler[+].

22Aşur we onuň tutuş goşuny ol ýerde. Gylyçdan geçirilip, heläk bolan esgerleriniň gabyrlary onuň daşyny gurşap alypdyr[+]. 23Onuň gabyrlaryna ölüler dünýäsiniň[†] iň düýbünden ýer berildi, goşuny gabrynyň töwerek-daşyny tutup dur. Dirileriň ýurduna howp salanlaryň bary gylyçdan geçirilip öldürilendirler[+]. 24Eýlam ýurdy ol ýerde we ähli goşuny onuň gabrynyň töwerek-daşynda; olaryň bary gylyçdan geçirilip öldürilenler; dirileriň ýurduna howp salan bu sünnetsizler[†] ýeriň teýine indiler. Ölüler dünýäsine inýänler bilen birlikde olar hem utanja galdylar[+]. 25Eýlam ýurduna we onuň tutuş goşunyna gylyçdan geçirilenleriň arasyndan düşek saldylar; bütin halky onuň gabrynyň töwerek-daşyndady; ählisi hem sünnetsizdi we gylyç bilen öldürilendi; olar dirileriň ýurduna howp salypdylar, indi ölüler dünýäsine inýänler bilen birlikde olar hem utanja galdylar, olar gylyçdan geçirilenleriň arasynda ýerleşdirildiler. 26Meşek, Tubal ol ýerdedi. Olaryň ähli goşuny olaryň gabyrlarynyň töwerek-daşyndady; dirileriň ýurduna howp salandyklary üçin, olaryň ählisi hem sünnetsizdi we gylyç bilen öldürilendi;[+] 27Olar ölüler dünýäsine söweş ýaraglary bilen inen, gylyçlaryny başlaryna ölüm ýassygy edinen, beýleki heläk bolan sünnetsiz batyrlar bilen bile ýatmaýarlar. Olaryň günäleriniň jezasy süňklerine ornar, sebäbi olar dirileriň ýurdunda batyrlara howp salýardylar. 28Sen hem, eý, faraon[†], heläk bolarsyň we gylyçdan geçirilenler bilen bile sünnetsizleriň arasynda ýatarsyň[+].

29Edom hem öz patyşalary we ähli hökümdarlary bilen ol ýerdedi. Güýçlüdigine garamazdan, olaryň bary gylyçdan geçirilenler bilen bile ýatyrlar. Olar sünnetsizler[†] we ölüler dünýäsine[†] inýänler bilen bile ýatyrlar[+]. 30Ähli demirgazyk ýolbaşçylary we sidonlylar[†] hem ol ýerdedi. Güýçli bolup howp salandyklaryna garamazdan, olar utanç içinde gylyçdan geçirilenler bilen birlikde aşak indiler. Olar gylyçdan geçirilen sünnetsizler bilen ýatyrlar we ölüler dünýäsine inýänler bilen birlikde utanja galdylar[+]. 31Faraon[†] we onuň tutuş goşuny olary görüp, özleriniň gylyçdan geçirilen ähli goşuny üçin teselli taparlar. Muny Hökmürowan Reb diýýär. 32Men dirileriň ýurduny gorkudan sandyramaga mejbur ederin! Faraon we onuň tutuş goşuny bolsa gylyçdan geçirilip, sünnetsizleriň arasynda ýatar». Muny Hökmürowan Reb diýýär.

#### 33‑nji bap


Reb Ezekiýel pygamberi Ysraýyla gözegçi goýýar

1[•]Maňa Rebbiň[†] şu sözi aýan boldy: 2«Eý, ynsan ogly[†]! Men bir ýurduň üstünden gylyç inderenimde, ol ýurduň halky öz arasyndan bir adamy saýlap, özlerine gözegçi goýjakdygyny ildeşleriňe aýt[+]. 3Gözegçi ýurduň üstüne gylyjyň gelýändigini görende, halka duýduryş bermek üçin surnaý çalar[+]. 4Şonda kim surnaý sesini eşidibem, ägä bolmasa we gylyç gelip, ony öldürse, onuň gany öz boýnuna bolar[+]. 5Ol surnaý sesini eşidibem, ägä bolmady; onuň gany öz boýnuna bolar; ýöne ägä bolan öz janyny halas eder. 6Gözegçi gylyjyň gelýändigini görübem, surnaý çalmasa, halka duýduryş bermese we gylyç gelip, olardan biriniň janyny alsa, bu adam öz etmişi üçin öldüriler. Emma onuň gany üçin Men gözegçi bilen haklaşaryn.

7Eý, ynsan ogly[†]! Men seni ysraýyl[†] halkyna gözegçi goýdum; sen Menden söz eşidip, olara Meniň tarapdan duýduryş berersiň[+]. 8Men erbet adama: „Eý, erbet adam, sen hökman ölersiň!“ diýenimde, öz ýolundan ägä bolar ýaly, erbede duýdurmasaň we erbet adam öz etmişi üçin ölse, onuň gany üçin Men seniň bilen haklaşaryn. 9Dogry ýola düşer ýaly, erbet adamy öz ýolundan habardar etseň, emma ol şonda-da öz ýolundan dönmese, ol etmişi sebäpli öler, emma sen öz janyňy halas edersiň[+].

10[•]Eý, ynsan ogly[†]! Ysraýyl halkyna: „Siz: Jenaýatlarymyz we günälerimiz bizi çökerýär, olardan ýaňa eräp ýok bolup barýarys. Bu ýagdaýda biz nähili diri galarys? diýýärsiňiz“ diý[+]. 11Olara Hökmürowan Reb şeýle diýýär diý: „Öz barlygymdan ant içýärin. Men erbet adamyň ölüminden däl-de, onuň erbet ýolundan dönüp, diri galmagyndan hoşal bolýaryn. Dönüň! Erbet ýollaryňyzdan dönüň! Eýsem, sen näme üçin öljek, eý, ysraýyl halky?“[+]. 12Eý, ynsan ogly, öz ildeşleriňe şeýle diý: „Günä eden güni dogruçyl adamyň dogruçyllygy ony halas etmez we erbetliginden dönen güni erbet adamyň erbetligi onuň heläk bolmagyna sebäp bolmaz. Dogruçyl adam günä eden güni öňki dogruçyllygy sebäpli diri galmaz“. 13Men dogruçyl adam hakda „Elbetde, ol diri galar“ diýenimde, ol öz dogruçyllygyna bil baglap, erbetlik etse, onuň ähli dogry işleri ýatlanman, gaýtam ol öz eden erbetliginde öler[+]. 14Men erbet adama „Sen hökman ölersiň“ diýenimde, ol öz günäsinden dönüp, adalaty[†] we dogruçyllygy ýerine ýetirse, 15girewi yzyna berse, ogurlan zadyny tölese we erbetlik etmän, ýaşaýşyň düzgünlerinde ýörese, ol hökman ýaşar, ölmez[+]. 16Eden günäleriniň hiç biri ýatlanylmaz; ol adalaty we dogruçyllygy ýerine ýetirendir, ol hökman diri galar.

17Ýöne seniň ildeşleriň „Taňrynyň ýoly dogry däl“ diýýär; olaryň öz ýollary dogry däl. 18Dogruçyl adam dogruçyllygyndan dönüp, erbetlik etse, munuň üçin ol öler. 19Erbet adam erbetliginden dönüp, adalaty[†] we dogruçyllygy ýerine ýetirse, olar arkaly diri galar. 20Eý, ysraýyl halky, siz „Taňrynyň ýoly dogry däl“ diýýärsiňiz. Munuň üçin, eý, ysraýyl halky, Men siziň her biriňizi öz tutan ýoluňyza görä höküm etjekdirin!»


Iýerusalimiň ýykylmagy

21Sürgünde[†] bolýan wagtymyzyň on ikinji ýylynyň onunjy aýynyň bäşine Iýerusalimden[†] gaçyp gutulan bir adam meniň ýanyma gelip: «Şäher basylyp alyndy» diýdi. 22Ýaňky adam gelmezinden öň, agşam Rebbiň eli meniň üstümdedi. Ertesi irden ýaňky adam ýanyma gelmänkä, Reb maňa dil bitirdi. Dilim açyldy, indi men lal däldim[+].

23Maňa Rebbiň şu sözi aýan boldy: 24«Eý, ynsan ogly[†]! Ysraýyl ýurdundaky harabaçylyklarda ýaşaýan ilat: „Ybraýym[†] ýeke adamdy, ol bu ýurdy miras[†] aldy; emma biz köp; indi bu ýurt mülk hökmünde bize berlendir“ diýýärler»[+]. 25Şonuň üçin olara Hökmürowan Reb şeýle diýýär diý: «Siz eti gany bilen iýýärsiňiz, gözleriňizi butlaryňyza[†] dikýärsiňiz, gan dökýärsiňiz; onsoň ýurdy siz miras alarmysyňyz[+]? 26Siz gylyjyňyza daýanýarsyňyz, nejis işler edýärsiňiz, her kes öz goňşusynyň aýalyny haramlaýar. Şundan soň siz ýurdy miras alarsyňyzmy?» 27Olara Hökmürowan Reb şeýle diýýär diý: «Öz barlygymdan ant içýärin, harabalykdakylar gylyçdan heläk bolarlar; çöldäkileri ýyrtyjy haýwanlara şam ederin; galadakylar we gowakdakylar bolsa mergiden ölerler[+]. 28Men ýurdy harabaçylyga öwrerin we weýran ederin, onuň kuwwatynyň buýsanjy tamam bolar; Ysraýylyň daglary çolaryp galar, olardan geçen bolmaz. 29Eden nejis işleri sebäpli ýurdy weýran edenimden we harabaçylyga öwrenimden soň, olar Meniň Rebdigimi bilerler»[+].

30«Sen, eý, ynsan ogly[†], diwarlaryň gapdalynda, öýleriň gapysynda ildeşleriň sen barada gürrüň edýär we biri-birine, her kim öz doganyna: „Gel, Rebden gelen sözüň nämedigini eşideli!“ diýýär. 31Halk üýşüp, seniň ýanyňa gelýär. Meniň halkym huzuryňda oturýar, sözleriňi diňleýär, emma ony berjaý etmeýär; olaryň dillerinde söýgi aýdymy bolsa-da, ýürekleri haram gazançlarynyň yzyna eýerýär[+]. 32Ine, sen olar üçin oňat saz çalyp, mahmal owazyň bilen söýgi aýdymlaryny aýdýan bagşysyň. Olar seniň sözleriňi diňleýärler, emma olary berjaý etmeýärler. 33Ine, bu sözler dogry çykanda dogry çykyp hem gelýär olar öz aralarynda bir pygamberiň[†] bolandygyny bilerler»[+].

#### 34‑nji bap


Ysraýyl çopanlary

1Maňa Rebbiň[†] şu sözi aýan boldy: 2«Eý, ynsan ogly[†]! Ysraýyl[†] çopanlarynyň garşysyna pygamberlik et[†]. Pygamberlik edip, olara, ýagny çopanlara Hökmürowan Reb şeýle diýýär diý: „Özlerini bakyp ýören Ysraýyl çopanlarynyň halyna waý! Çopanlar sürini bakmaly dälmidir[+]? 3Siz ýag iýip, ýüňden eşik geýýärsiňiz; semiz goýunlar soýýarsyňyz, emma sürini bakmaýarsyňyz[+]. 4Siz ejizi kuwwatlandyrmadyňyz, syrkawy bejermediňiz, ýaralynyň ýarasyny daňmadyňyz, azaşany yzyna getirmediňiz we ýitigi idemediňiz; gaýtam, zorluk hem rehimsizlik bilen olaryň üstünden agalyk etdiňiz. 5Çopanyň ýokdugy sebäpli olar dargadyldy; olar dargadylanda, ýyrtyjy haýwanlara şam boldular[+]. 6Goýunlarym bütin daglarda we belent depelerde ygyp gezdiler; Meniň goýunlarym bütin ýer ýüzüne dargady, olary soran-da bolmady, idän-de“».

7Şonuň üçin, eý, çopanlar, Rebbiň sözüni eşidiň: 8«Öz barlygymdan ant içýärin, çopanyň ýoklugy üçin Meniň goýunlarym talandy we ýyrtyjy haýwanlara şam boldy. Muny Hökmürowan Reb diýýär. Çopanlarym goýunlarymy idemediler, olar sürini bakman, özlerini bakdylar»[+]. 9Şonuň üçin, eý, çopanlar, Rebbiň sözüni eşidiň[+]. 10Hökmürowan Reb şeýle diýýär: «Men çopanlara garşydyryn! Sürim üçin olardan hasabat soraryn we indi goýun bakdyrmagy goýduraryn. Gaýdyp, çopanlar özlerini bakmazlar; Men goýunlarymy olara iýmit bolmaz ýaly agyzlaryndan halas ederin». 11Hökmürowan Reb şeýle diýýär: «Goýunlarymy Özüm gözlärinem, idegem ederin[+]. 12Dargan goýunlarynyň arasynda galan çopan sürüsine nähili ideg, gözleg edýän bolsa, Men-de goýunlaryma şonuň ýaly ideg ederin. Gara bulutly, tüm garaňkylyk güni Men olary ähli dargadylan ýerlerinden halas ederin[+]. 13Olary halklaryň arasyndan çykararyn, ýurtlardan ýygnaryn; öz ýerlerine getirip, Ysraýylyň daglarynda, jülgelerinde we ýurduň ähli oturymly ýerlerinde bakaryn[+]. 14Olary ýaşyl ýaýlada bakaryn; Ysraýylyň belent daglary olaryň örüsi bolar; ol ýerde ýaşyl ýaýlada ýatyp, Ysraýylyň daglarynda bol örüde otlarlar[+]. 15Goýunlarymy Özüm bakyp, Özüm ýatyraryn. Muny Hökmürowan Reb diýýär. 16Ýiteni agtararyn, azaşany yzyna getirerin, ýaralynyň ýarasyny daňaryn we ejizi kuwwatlandyryp, semizi, güýçlini heläk ederin; olary adalatlylyk[†] bilen bakaryn»[+]. 17«Eý, Meniň sürim, Men Hökmürowan Reb size şeýle diýýärin: „Goýun bilen goýnuň, goç bilen tekäniň arasynda höküm çykarjak Mendirin[+]. 18Ýaşyl ýaýlada otlaýarsyňyz, şonda-da örüleriňiziň artyp galanyny aýaklaryňyz bilen basalaýarsyňyz. Dury suwdan gansaňyz-da, galanyny aýagyňyz bilen bulaýarsyňyz. 19Meniň goýunlarym siziň basgylan otlaryňyzy iýýärler, aýaklaryňyz bilen bulandyran suwuňyzy içýärler“». 20Şonuň üçin hem Hökmürowan Reb şeýle diýýär: «Semiz goýun bilen arryk goýnuň arasynda hökümi Meniň Özüm çykarjakdyryn. 21Siz ejiz goýunlaryň ählisini kowup, tä uzaklara dargadýançaňyz, ýanbaşyňyz we çigniňiz bilen itýärsiňiz, şahyňyz bilen süsýärsiňiz[+]. 22Şonuň üçin Men goýunlarymy halas ederin, olar gaýdyp talaňa salynmaz; goýun bilen goýnuň arasynda höküm çykararyn. 23Olary bakar ýaly üstlerinden ýeke-täk çopan goýaryn. Meniň gulum Dawut[†] olary bakar we olaryň çopany bolar[+]. 24Men-Reb olaryň Hudaýy we gulum Dawut olaryň hökümdary bolar. Muny Men-Reb aýtdym[+]. 25Men olar bilen parahatçylyk ähtini[†] baglaşaryn, ýurtdaky ýyrtyjy haýwanlaryň soňuna çykaryn. Olar çölde howpsuz ýaşarlar we tokaýlarda ýatarlar[+]. 26Men olara we dagymyň töweregindäki ýerlere bereket indererin; ýagşy öz möwsüminde ýagdyraryn, ol ýagyşlar bereket ýagyşlary bolar[+]. 27Ähli agaçlar öz miwesini berer, ýer öz hasylyny eçiler. Olar öz ýurtlarynda howpsuz ýaşarlar. Boýuntyryk baglaryny goparyp, gul edenleriň elinden azat edenimde, olar Meniň Rebdigimi bilerler[+]. 28Olar mundan bu ýana milletleriň[†] talaňyna duçar bolmazlar we ýyrtyjy haýwanlar olary iýmez. Olar howpsuz ýaşarlar, olary gorkuzan bolmaz. 29Olar ýurtda gaýdyp açlykdan heläk bolmaz we milletleriň gyjalatyny çekmez. Şonda Men olar üçin bol däneli ekerançylyk meýdanyny ýetişdirerin. 30Şonda özleriniň Hudaýy Men-Rebbiň olar bilen biledigimi, ysraýyl halkynyň bolsa Meniň halkymdygyny bilerler. Muny Hökmürowan Reb diýýär. 31Siz Meniň goýunlarym, örimiň goýunlarysyňyz. Siz ynsansyňyz, Men bolsam siziň Hudaýyňyzdyryn». Muny Hökmürowan Reb diýýär[+].

#### 35‑nji bap


Reb Edom ýurduny jezalandyrýar

1Maňa Rebbiň[†] şu sözi aýan boldy: 2«Eý, ynsan ogly[†]! Ýüzüňi Segir dagyna tarap öwür-de, onuň garşysyna pygamberlik et[†][+]. 3Oňa Hökmürowan Reb şeýle diýýär diý: „Eý, Segir dagy, Men saňa garşydyryn; elimi saňa tarap uzadyp, seni weýran edip, harabaçylyga öwrerin[+]. 4Galalaryňy weýran ederin, sen harabaçylyga öwrülersiň; onsoň sen Meniň Rebdigimi bilersiň[+]. 5Sende ebedi duşmançylyk bar. Sen ysraýyl[†] halkynyň başyna bela gelen güni, soňky jezasy döwründe olary gylyja tabşyrdyň[+]. 6Şonuň üçin hem Öz barlygymdan ant içýärin, Hökmürowan Reb diýýär: ganyňy akdyraryn we gan seni kowalar. Gan dökmekligi ýigrenmändigiň üçin, gan seni kowalar[+]. 7Segir dagyny weýran edip, harabaçylyga öwrerin; ol ýere gelip-gidýäni kesip taşlaryn. 8Daglaryňy jesetden dolduraryn; gylyçdan geçirilenler seniň depeleriňde, dereleriňde we jülgeleriňde ýatarlar. 9Seni ebedilik harabaçylyga öwrerin, galalaryň ilatsyz bolar. Onsoň sen Meniň Rebdigimi bilersiň“».

10«Men-Reb ol ýerde bolsam-da, sen „Bu iki millet, bu iki ýurt biziňki bolar, biz ony eýeläris“ diýdiň. 11Şonuň üçin hem Hökmürowan Reb şeýle diýýär: Öz barlygymdan ant içýärin, Men hem seniň halkyma bolan ýigrenjiň sebäpli görkezen gahar we göripligiňe laýyk iş keserin. Seniň üstüňden höküm çykaranymda, ysraýyllaryň arasynda Özümi aýan ederin[+]. 12Şonda sen Meniň Rebdigimi bilersiň. Men seniň Ysraýyl daglaryna: „Harabaçylyk! Bular bize iýmäge berildi!“ diýip aýdan ähli sögünçleriňi eşitdim[+]. 13Sen diliň bilen Maňa garşy gedemlik etdiň, Meniň garşyma biderek ýaňradyň, Men muny eşitdim». 14Hökmürowan Reb şeýle diýýär: «Bütin dünýäniň şatlanýan mahaly Men seni harabaçylyga öwrerin. 15Sen ysraýyl halkynyň mirasy[†] harabaçylyga öwrülende, näçe şatlanan bolsaň, şonça-da ejir çekersiň. Sen, eý, Segir dagy tutuş Edom harabaçylyga öwrülersiň. Şonda sen Meniň Rebdigimi bilersiň»[+].

#### 36-njy bap


Reb Ysraýyla bereket berýär

1Sen, eý, ynsan ogly[†], Ysraýyl[†] daglary hakda pygamberlik edip[†], şeýle diý: «Eý, Ysraýyl daglary, Rebbiň[†] sözüni eşidiň[+]. 2Hökmürowan Reb şeýle diýýär: „Duşman siz hakda: ‘Heýjanelek! Indi gadymy belentlikler-de biziň mülkümiz boldy!’ diýýär“». 3Şonuň üçin pygamberlik et-de, şeýle diý: «Hökmürowan Reb şeýle diýýär: „Sizi harabaçylyga öwrüp, her tarapdan weýran etdiler. Şeýdip, siz milletleriň[†] galyndysyna mülk bolduňyz, agza-dile düşüp, ile gürrüň bolduňyz“». 4Şonuň üçin hem, eý, Ysraýyl daglary, Hökmürowan Rebbiň sözüni eşidiň. Hökmürowan Reb daglara we depelere, jülgelere we derelere, daş-töwerekdäki başga milletlere talaň we gülki bolan harabalyklara, terk edilen galalara şeýle diýýändir:[+] 5«Şonuň üçin Hökmürowan Reb şeýle diýýär: „Başga milletlere, esasan hem bütin Edoma garşy gyzgyn gaharym bilen gepledim. Olar örülere talaň saljak bolup, ýürek şatlygy we çuňňur ýigrenç bilen Meniň ýurdumy özlerine mülk edindiler“»[+]. 6Şonuň üçin Ysraýyl ýurdy hakda pygamberlik et, daglara we depelere, jülgelere we derelere Hökmürowan Reb şeýle diýýär diý: «Siz milletleriň gyjalatyny çekendigiňiz üçin, Men gabanjaňlyk gazabymda gepledim». 7Şonuň üçin Hökmürowan Reb şeýle diýýär: «Men elimi galdyryp ant içýärin, töweregiňizdäki ähli milletler-de beren gyjalatlary zerarly özleri ejir çekerler. 8Eý, Ysraýyl daglary, siz şahalar çykaryp, halkym Ysraýyla miwe berersiňiz, çünki olaryň öz ýurduna dolanmaly wagty golaýlady. 9Men siziň tarapyňyzy tutýaryn we size tarap öwrülýärin; siz bejerilip ekilersiňiz. 10Men siziň ilatyňyzy, tutuş ysraýyl halkyny, olaryň hemmesini köpelderin, galalar ilatly bolar, harabalar abatlanar[+]. 11Men ýurduňyzdaky ynsanlaryň we haýwanlaryň sanyny köpelderin. Olar örňäp köpelerler. Ozalkyňyz ýaly ýurduňyzy adamlardan dolduraryn we size öňküden-de artyk ýagşylyk ederin; onsoň siz Meniň Rebdigimi bilersiňiz[+]. 12Depäňizde ynsanlary halkym Ysraýyly gezdirerin; olar sizi mülk edinerler, siz olaryň mirasy[†] bolarsyňyz. Gaýdyp olary öz çagalaryndan mahrum etmersiňiz»[+].

13Hökmürowan Reb şeýle diýýär: «Olar saňa: „Sen adam iýiji, milletini öz çagalaryndan mahrum eden bir ýurt“ diýdiler[+]. 14Şonuň üçin sen mundan bu ýana adam iýmersiň, gaýdyp milletiňi öz çagalaryndan mahrum etmersiň. Muny Hökmürowan Reb diýýär. 15Indi hiç haçan milletleriň[†] gyjalatyny saňa eşitdirmerin; sen gaýdyp halklaryň kemsitmelerini çekmersiň we öz milletleriň büdremegine sebäp bolmarsyň». Muny Hökmürowan Reb diýýär.

16Maňa Rebbiň şu sözi aýan boldy: 17«Eý, ynsan ogly[†]! Ysraýyl halky öz ýurdunda mesgen tutan wagty, erbet ýol-ýörelgeleri we işleri bilen ony haram etdi; Meniň öňümde olaryň ýol-ýörelgeleri aýbaşyly aýalyň haramlygy kimindi[+]. 18Şeýlelikde, ýurda gan çaýkandyklary we öz ýasan butlary[†] bilen ony haram edendikleri üçin, Men olaryň üstüne gyzgyn gazabymy dökdüm[+]. 19Men olary milletleriň[†] arasyna dargatdym, olar keseki ýurtlara dargadyldylar; öz tutan ýollaryna we işlerine görä olara höküm çykardym[+]. 20Olar milletleriň arasynda, her bir baran ýerlerinde Meniň mukaddes[†] adyma ysnat getirdiler. Olar hakda „Bular Rebbiň halky dälmi näme? Onda näme üçin olar Onuň ýurdundan çykaryldylar?“ diýildi. 21Ysraýyl halkynyň gelip, milletleriň arasynda mukaddes adyma ysnat getirendiklerine haýpym geldi»[+].

22Munuň üçin ysraýyl halkyna Hökmürowan Reb şeýle diýýär diý: «Eý, ysraýyl halky, Men muny siziň hatyraňyza däl-de, siziň milletleriň[†] arasyna gidip, ysnat getiren Öz mukaddes[†] adymyň hatyrasyna edýärin. 23Milletleriň arasynda ysnat getirilen, olaryň arasynda siziň ysnat getiren beýik adymyň mukaddesdigini görkezerin. Men olara siziň üstüňiz bilen mukaddesligimi görkezenimde, milletler Meniň Rebdigimi bilerler. Muny Hökmürowan Reb diýýär[+]. 24Men sizi milletleriň arasyndan yzyňyza alaryn, ähli ýurtlardan ýygnap, öz ýurduňyza getirerin[+]. 25Onsoň üstüňize tämiz[†] suwdan seperin, siz tämiz bolarsyňyz; sizi ähli haramlygyňyzdan, ähli butlaryňyzdan[†] tämizlärin[+]. 26Size täze ýürek bererin, içiňize täze ruh[†] salaryn. Daşdan bolan ýüregi göwräňizden çykaryp, size etden bolan ýürek bererin[+]. 27Parzlarymy berjaý ederiňiz ýaly, Men sizi ruhum bilen dolduraryn; onsoň hökümlerimi doly ýerine ýetirersiňiz[+]. 28Ata-babalaryňyza beren ýurdumda mesgen tutarsyňyz. Siz Meniň halkym bolarsyňyz, Men-de siziň Hudaýyňyz bolaryn[+]. 29Sizi ähli haramlygyňyzdan halas ederin. Men galla emr edip, ony köpelderin, size gaýdyp açlyk çekdirmerin[+]. 30Gaýdyp siz milletleriň arasynda açlyk ryswalygyny çekmeziňiz ýaly, agajyň miwesini we meýdanyň hasylyny köpelderin[+]. 31Onsoň erbet ýollaryňyzy, pis işleriňizi ýatlap, etmişleriňizden we nejis işleriňizden ýaňa özüňizi ýigrenersiňiz[+]. 32Men muny siziň hatyraňyza etmeýärin – Hökmürowan Reb diýýär – muny bilip goýuň. Eý, ysraýyl halky, tutan ýollaryňyzdan utanyň, ýüzüňiz gyzarsyn!»

33Hökmürowan Reb şeýle diýýär: «Sizi ähli etmişleriňizden tämizlän[†] günüm galalary ilatly ederin, weýran bolup ýatan harabalary abatlaryn. 34Ötegçileriň gözleriniň alnynda haraba bolup ýatan çola ýurt bejeriler. 35Şonda olar şeýle diýerler: „Beý-bä! Ozal çolaryp galan ýurt Erem bagy ýaly bolupdyr-ow! Haraba bolup, weýran edilen gala dikeldilip, ilatly ýere öwrülipdir!“ diýerler[+]. 36Onsoň töweregiňizde galan milletler[†] ýykylany dikeldýäniň, çola ýerleri ekinzarlyga öwürýäniň Men-Rebdigimi bilerler. Muny Men-Reb aýtdym we hökman ýerine ýetirerin».

37Hökmürowan Reb şeýle diýýär: «Men ysraýyl halkynyň Özümden ýene ýardam dilemegine gulak goýup, olar üçin şuny etjek: olary goýun sürüsi kimin köpeltjek[+]. 38Baýramçylyklarda Iýerusalim[†] gurbanlyk[†] sürüsi bilen näçe doly bolsa, weýran edilen galalar-da adamlardan şonça doly bolar. Şonda olar Meniň Rebdigimi bilerler»[+].

#### 37‑nji bap


Guran süňkleriň düzlügi

1Rebbiň[†] eli meniň üstümdedi. Ol meni Öz ruhy[†] bilen getirip, düzlügiň ortasynda goýdy; düzlük süňklerden doludy[+]. 2Ol meni olaryň arasyndan her tarapa geçirdi. Düzlükde süňkler san-sajaksyzdy. Olar gaty gurandy. 3Ol maňa: «Eý, ynsan ogly[†]! Bu süňkler direlip bilermi?» diýip sorady. Men: «Ýa Hökmürowan Reb, muny Sen bilýärsiň» diýip jogap berdim[+]. 4Onsoň Ol maňa bu süňkler hakda pygamberlik edip[†], olara şulary aýt diýdi: «Eý, gury süňkler, Rebbiň sözüni eşidiň! 5Hökmürowan Reb bu süňklere şeýle diýýär: „Ine, Men size nepesimi üflärin, siz direlersiňiz[+]. 6Üstüňize siňirler çekip, size et bitirerin, üstüňize deri geýdirip, içiňize nepesimi üflärin; siz direlersiňiz we Meniň Rebdigimi bilersiňiz“». 7Men özüme tabşyrylyşy ýaly, pygamberlik etdim. Pygamberlik edip durkam, bir goh turdy, şakyrdy boldy. Süňkler biri-birine, ýagny her süňk özüne degişli süňke ýakynlaşdy. 8Men seredip durkam, olaryň üstlerinde siňirler we et peýda boldy; ýokardan olary deri gaplady; ýöne olaryň nepesi ýokdy. 9Onsoň Ol maňa nepese pygamberlik et, eý, ynsan ogly, pygamberlik et-de, nepese aýt diýdi: «Hökmürowan Reb şeýle diýýär: „Eý, nepes, şemal bolup, çar tarapdan öwüs-de, bu öldürilenleriň üstüne üfle, olar direlsinler“». 10Şeýlelikde, Onuň maňa tabşyryşy ýaly, pygamberlik etdim we nepes olaryň içine girdi. Olar direlip, köp, örän köp goşun kimin aýak üstüne galdylar[+]. 11Onsoň Ol maňa şeýle diýdi: «Eý, ynsan ogly! Bu süňkler bütin ysraýyl[†] halkydyr. Olar: „Süňklerimiz gurady, umydymyz üzüldi; biz bütinleý ýok edildik“ diýýärler». 12Munuň üçin, pygamberlik et-de, olara Hökmürowan Reb şeýle diýýär diý: «Men gabyrlaryňyzy açyp, sizi gabyrlaryňyzdan çykararyn, eý, halkym; sizi Ysraýyl ýurduna getirerin[+]. 13Men gabyrlaryňyzy açyp, sizi gabyrlaryňyzdan çykaranymda, eý, halkym, siz Meniň Rebdigimi bilersiňiz. 14Onsoň Men sizi ruhum bilen dolduraryn, siz direlersiňiz. Men sizi öz ýurduňyzda ýerleşdirerin. Onsoň muny Men-Rebbiň aýdandygyny we ýerine hem ýetirjekdigimi bilersiňiz». Muny Reb aýdýandyr[+].


Ýahuda bilen Ysraýylyň birleşmegi

15Maňa Rebbiň şu sözi aýan boldy: 16«Eý, ynsan ogly[†], özüňe bir taýak al-da, onuň ýüzüne „Ýahuda[†] üçin we onuň bilen birleşen ysraýyllar üçin“ diýip ýaz. Ýene bir taýak al-da, onuň ýüzüne „Ýusup[†] we onuň bilen jebisleşen tutuş ysraýyl halky üçin Efraýymyň taýagy“ diýip ýaz. 17Bir taýak bolar ýaly, olary biri-birine sepleşdir, olar seniň eliňde bir bolar». 18Ildeşleriň senden: «Bularyň nämäni aňladýandygyny bize aýtjak dälmi?» diýip soranlarynda,[+] 19olara Hökmürowan Reb şeýle diýýär diý: «Men Efraýymyň elindäki taýagyny Ýusup bilen birleşen ysraýyl tireleriniň taýagyny alyp, Ýahudanyň taýagyna seplärin. Olary bir taýak ederin, Meniň elimde olar bir bolarlar[+]. 20Ýüzüne ýazgy ýazjak taýaklaryň olaryň gözleriniň alnynda seniň eliňde bolsun». 21Onsoň olara Hökmürowan Reb şeýle diýýär diý: «Men ysraýyl halkyny giden ýerlerindäki milletleriň[†] arasyndan çykararyn. Dumly-duşdan ýygnap, olary öz ýurtlaryna getirerin[+]. 22Olary ýurtda, Ysraýyl daglarynyň üstünde bir millet ederin, olaryň baryny bir patyşa dolandyrar; olar gaýdyp iki millet bolmazlar, iki patyşalyga bölünmezler. 23Mundan beýläk özlerini butlary[†] bilen, ýigrenji zatlary bilen ýa-da her dürli jenaýatlary bilen haram etmezler; Men olary eden ähli dönükliginden[*] halas ederin, tämizlärin[†]. Şeýlelikde, olar Meniň halkym bolarlar, Men hem olaryň Hudaýy bolaryn[+]. 24Olara gulum Dawut[†] patyşa bolar; hemmesi üçin diňe bir çopan bolar. Olar Meniň hökümlerim bilen ýöräp, parzlarymy doly berjaý ederler[+]. 25Olar gulum Ýakuba[†] beren ýurdumda, ýagny siziň ata-babalaryňyzyň mesgen tutan ýurdunda ýaşarlar; özleri we çagalary, çagalarynyň çagalary ebedilik ol ýerde mesgen tutarlar, gulum Dawut ebedilik olaryň hökümdary bolar[+]. 26Men olar bilen parahatçylyk ähtini[†] baglaşaryn, bu baky äht bolar. Olary ornaşdyryp, köpelderin we mukaddes öýümi[†] ebedilik olaryň ortasynda berkarar ederin[+]. 27Men olaryň arasynda mekan tutaryn. Men olaryň Hudaýy, olar hem Meniň halkym bolarlar[+]. 28Mukaddes öýüm ebedilik olaryň arasynda ýerleşende, milletler Ysraýyly mukaddes edeniň Men-Rebdigimi bilerler»[+].

#### 38‑nji bap


Goguň çozuşy

1Maňa Rebbiň[†] şu sözi aýan boldy: 2«Eý, ynsan ogly[†]! Magok ýurdundaky Meşegiň we Tubalyň hökümdary Goga tarap ýüzüňi öwür-de, oňa garşy pygamberlik et[†][+]. 3Oňa Hökmürowan Reb şeýle diýýär diý: „Eý, Meşegiň we Tubalyň hökümdary Gog! Men saňa garşydyryn. 4Men seni arkan agdaryp, äňleriňe çeňňek salaryn. Seni we bütin goşunyňy, atlaryňy, atlylaryňy, bezemen geýnüwli, uly hem kiçi galkanly, elleri syrylan gylyçly uly jemagatyňyň ählisini çykararyn[+]. 5Olar bilen birlikde ählisi galkanly, demir tuwulgaly bolan pars[†], Efiopiýa we Put halklaryny,[+] 6Gomeri we onuň tutuş goşunlaryny, demirgazygyň aňry ujundan Togarma halkyny we ähli goşunlaryny seniň bilen birlikde köp halklary çykararyn[+].

7Taýýar bol! Ýanyňa ýygnan ähli jemagatyň bilen birlikde taýýar bol. Bu jemagata sen goragçy bolarsyň. 8Köp wagtdan soňra sen söweşe çagyrylarsyň. Geljek ýyllarda sen köp halklaryň içinden yzyna ýygnalan, hemişelik haraba öwrülen Ysraýyl[†] daglarynda toplanan, uruşdan rahatlyga gowşan ýurda hüjüm edersiň. Başga milletleriň[†] arasyndan çykarylyp getirilen bu halkyň hemmesi indi howpsuz ýaşaýarlar[+]. 9Sen ýokary göterilip, tupan ýaly bolup gelersiň; ýurdy gaplamak üçin sen we goşunlaryň, özüň bilen birlikde köp halklar bulut ýaly bolup gelerler“»[+].

10Hökmürowan Reb şeýle diýýär: «Şol gün seniň aňyňa köp pikirler geler, dildüwşük gurarsyň. 11Sen: „Goragsyz obalaryň garşysyna çykaýyn, dynç we howpsuz ýaşaýanlaryň üstüne döküleýin. Olaryň ýaşaýan ýerleriniň bary diwarsyz, ol ýerde kilt-de, gapy-da ýok“ diýersiň[+]. 12Sen öň weýran edilen, emma indi ilatly bolan şäherlerde ýaşaýan bu halky talap, olja alarsyň. Milletleriň[†] arasyndan yzyna ýygnalyp, çarwaçylyk hem söwda bilen meşgullanýan, dünýäniň ortasynda ýaşaýan bu halka garşy eliňi uzadarsyň. 13Şeba, Dedan, Tarşyş söwdagärleri we onuň ähli ýolbaşçylary senden: „Talamaga geldiň dälmi? Jemagatyňy olja almak, altyn-kümüş äkitmek, emläk we köp olja edinmek üçin ýygnadyňmy?“ diýip sorarlar»[+].

14Munuň üçin, eý, ynsan ogly[†], pygamberlik et-de[†], Goga Hökmürowan Reb şeýle diýýär diý: «Şol gün sen Meniň halkym Ysraýylyň howpsuz ýaşaýandygyna göz ýetirersiň! 15Şonda sen ýanyňdaky köp halklar bilen, at üstünde bolan uly jemagat we güýçli goşun bilen demirgazygyň aňry ujundan, öz mekanyňdan gelersiň. 16Sen ýer ýüzüni gaplaýan bulut kimin halkym Ysraýylyň üstüne hüjüm edersiň. Eý, Gog, ahyrky günlerde Men seni Öz ýurduma hüjüm etdirerin, sen arkaly milletlere[†] mukaddesligimi[†] aýan edip, Özümi tanadaryn»[+].

17Hökmürowan Reb şeýle diýýär: «Öňki döwürlerde gullarym Ysraýyl pygamberleriniň[†] üsti bilen gürrüňini edenim sen dälmidiň? Ol günlerde Meniň seni ysraýyllaryň garşysyna çykarjakdygym hakda ýyllar boýy pygamberlik etdiler[†][+]. 18Goguň Ysraýyl ýurdunyň garşysyna çykan güni, hut şol gün Meniň gahar-gazabym möwç urar. Muny Hökmürowan Reb diýýär. 19Gabanjaňlygym we otly gazabym bilen Men jar edýän: Şol gün Ysraýyl ýurdunda ýer titrär[+]. 20Deňziň balyklary, gögüň guşlary, ýyrtyjy haýwanlar, ýerdäki süýrenijiler we ýer ýüzündäki ähli ynsanlar Meniň huzurymda titreşerler, daglar ýumrular, uçutlar ýykylar, ähli diwarlar ýer bilen ýegsan bolar[+]. 21Ähli daglarymda gylyjy Goguň üstüne çozmaga çagyraryn Hökmürowan Reb diýýär her adamyň gylyjy öz doganyna garşy bolar[+]. 22Gogy mergi we gylyç bilen jezalandyraryn; onuň we goşunlarynyň üstüne, ýanyndaky köp halklaryň üstüne gark ediji ýagyş we güýçli doly, ot we kükürt ýagdyraryn[+]. 23Şeýdip, Men beýikligimi we mukaddesligimi[†] görkezjekdirin, köp milletleriň[†] gözleriniň alnynda Özümi aýan etjekdirin; şonda olar Meniň Rebdigimi bilerler»[+].

#### 39-njy bap

1Eý, ynsan ogly[†], Goguň garşysyna pygamberlik et[†] we oňa Hökmürowan Reb[†] şeýle diýýär diý: «Eý, Meşegiň we Tubalyň hökümdary Gog! Men saňa garşydyryn[+]. 2Seni arkan agdaryp süýrärin, demirgazygyň aňry uçlaryndan çykaryp, Ysraýyl[†] daglarynyň üstüne getirerin[+]. 3Sol eliňden ýaýyňy, sag eliňden okuňy urup gaçyraryn[+]. 4Sen ähli goşunlaryň we ýanyňdaky halklar bilen birlikde Ysraýyl dagynyň üstünde heläk bolarsyň. Seni her hili ýyrtyjy guşlara we ýabany haýwanlara iýmit edip bererin[+]. 5Sen açyk meýdanda heläk bolarsyň, çünki Hökmürowan Reb: „Muny Men aýtdym“ diýýär. 6Magogyň we kenarýakalarynda howpsuz ýaşaýanlaryň üstüne ot ibererin; şonda olar Meniň Rebdigimi bilerler[+]. 7Halkym Ysraýylyň içinde mukaddes[†] adymy aýan ederin; mundan beýläk mukaddes adymyň harlanmagyna ýol bermerin; onsoň milletler[†] Ysraýylda mukaddes bolan Meniň Rebdigimi bilerler[+]. 8Ine, ol gün geler we amala aşar, Hökmürowan Reb diýýär; Meniň gürrüňini eden günüm bu gündür. 9Ysraýyl galalarynyň ilaty daşary çykyp ot ýakar, ähli ýaraglary, kiçi hem uly galkanlary, ýaýlary we oklary, serdesseleri we naýzalary ýakyp-ýandyrarlar; bular ýedi ýyllap oda ýakylar[+]. 10Oduny meýdandan daşamazlar, tokaýlary çapmazlar. Olar ody ýaraglar bilen ýakarlar; özlerini talanlary talarlar, soýanlary soýarlar. Muny Hökmürowan Reb diýýär[+]. 11Şol gün Men Ysraýylda, deňziň gündogaryndaky Ötegçiler deresinde Goga gabrystanlyk bererin. Gogy we onuň ähli goşunyny ol ýerde gömerler we oňa „Goguň beýik goşunynyň deresi“ diýerler. 12Ýurdy tämizlemek[†] üçin ysraýyl halky ýedi aýlap olary gömmegini dowam etdirer. 13Ýurduň halky olary gömer. Meniň şöhratlanan[†] günüm bu ysraýyl halky üçin at-abraý bolar. Muny Hökmürowan Reb diýýär. 14Ýurdy tämizlemek üçin adamlar bellener. Olar hemişe ýurduň içinde gezip, her bir ýerde galan basybalyjynyň jesedini gömerler, şeýdip, ýurdy tämizlärler. Bu tämizleýiş işi ýedi aýyň dowamynda geçirilmelidir. 15Ýurduň içinde gezýän gözlegçiler adam süňküni görse, ony tä Gog goşunynyň deresinde gömýänçäler, onuň ýanynda bir nyşan dikerler. 16Galanyň ady-da Hamona[*] bolar. Şeýdip, olar ýurdy tämizlärler».

17Eý, ynsan ogly[†], Hökmürowan Reb her hili guşlara we ähli ýyrtyjy haýwanlara şeýle diýýär diý: «Üýşüň-de, geliň; siziň üçin kesjek gurbanlygyma[†], Ysraýyl daglarynyň üstündäki uly gurbanlyga dumly-duşdan ýygnanyň, et iýersiňiz, gan içersiňiz[+]. 18Başanyň semiz haýwanlarynyň: goçlaryň, guzularyň, erkeçleriň we öküzleriň eti we gany ýaly, güýçli adamlaryň we dünýäniň hökümdarlarynyň etini iýersiňiz, ganyny içersiňiz[+]. 19Siziň üçin kesen gurbanlygymdan doýýançaňyz ýag iýersiňiz, serhoş bolýançaňyz gan içersiňiz. 20Saçagymyň başynda atlardan, söweş arabalaryndan, güýçli urşujylardan hem esgerlerden doýarsyňyz. Muny Hökmürowan Reb diýýär. 21Men milletleriň[†] arasynda şöhratymy[†] aýan ederin; çykaran hökümlerimi, üstlerine goýan elimi ähli milletler görerler. 22Şeýlelikde, ysraýyl halky şol günden başlap, Meniň özleriniň Hudaýy Rebdigimi biler[+]. 23Milletler ysraýyl halkynyň Maňa dönüklik edendigi üçin, öz ýazygy sebäpli ýesir edip äkidilendigini bilerler. Men ýüzümi olardan gizledim, olary duşmanlarynyň eline berdim, ählisi gylyçdan heläk boldular[+]. 24Olara öz haramlyklaryna we günälerine laýyk jeza berdim; ýüzümi olardan gizledim». 25Munuň üçin Hökmürowan Reb şeýle diýýär: «Indi Men Ýakubyň[†] öňki abadançylygyny gaýtaryp bererin, bütin ysraýyl halkyna rehim ederin we mukaddes[†] adym sebäpli gabanjaň bolaryn[+]. 26Olara hiç kim howp salman, öz ýurtlarynda howpsuz ýaşanlarynda, özleriniň masgaraçylykly hereketlerine we Maňa garşy eden dönükliklerine utanarlar[+]. 27Men olary halklaryň arasyndan yzlaryna getirenimde we duşmanlarynyň ýurdundan ýygnanymda, olaryň üsti bilen köp milletleriň gözleriniň alnynda Öz mukaddesligimi görkezerin[+]. 28Sürgün[†] eden ýerlerimden halky yzyna getirenimde, olar Meniň özleriniň Hudaýy Rebdigimi bilerler; ol ýerde olaryň birini-de galdyrman öz ýurtlaryna ýygnaryn. 29Ruhumy[†] ysraýyl halkynyň üstüne dökerin we indi hiç haçan ýüzümi olardan gizlemerin». Muny Hökmürowan Reb diýýär[+].

#### 40-njy bap


Täze ybadathana hakyndaky görnüş

1[•]Sürgünde[†] bolýan wagtymyzyň ýigrimi bäşinji ýylynyň birinji aýynyň onuna Iýerusalim[†] şäheriniň ýykylmagynyň on dördünji ýyly, edil şol gün Rebbiň[†] eli meniň üstümdedi. Ol meni şol ýere äkitdi[+]. 2Görnüşde Hudaý meni Ysraýyl[†] ýurduna getirip, bir belent dagyň üstünde goýdy. Günorta tarapda şähere meňzeş binalar bar ýalydy[+]. 3Reb meni ol ýere getirdi. Ine, bir adam peýda boldy, daş keşbi bürünç ýaly ýalpyldaýardy, elinde zygyrdan[†] edilen ýüp we bir ölçeg taýagy bardy; ol derwezede durdy[+]. 4Ýaňky adam maňa şeýle diýdi: «Eý, ynsan ogly[†]! Gözleriň bilen gör, gulaklaryň bilen eşit, saňa görkezjek ähli zatlaryma ýagşy üns ber. Sen bu ýere meniň saňa görkezmegim üçin getirildiň. Görýän ähli zatlaryňy ysraýyl halkyna jar et»[+].

5Ine, Hudaýyň öýüniň daşynda töwerekleýin diwar bardy. Ýaňky adamyň elinde uzynlygy alty tirsek bolan ölçeg taýagy bardy, her tirsek adaty tirsekden dört barmak uzyndy. Ol diwaryň galyňlygyny ölçedi: onuň ini-de, boýy-da bir ölçeg taýagyna deňdi[+]. 6Onsoň ol gündogar tarapdaky derwezä gelip, onuň basgançaklary bilen gapysynyň ýanyna çykyp, onuň bosagasyny ölçedi: onuň ini bir ölçeg taýagydy. Bu bosaganyň ini bir ölçeg taýagydy[+]. 7Her hüjräniň uzynlygy-da, ini-de bir ölçeg taýagydy. Hüjreleriň aralygy bäş tirsekdi. Hudaýyň öýüne tarap bakýan eýwanyň ýanyndaky gapynyň bosagasynyň uzynlygy bir ölçeg taýagydy. 8-9Soňra ol derwezäniň içki eýwanyny ölçedi, ini alty tirsek, uzynlygy sekiz tirsek çykdy. Söýeleriniň galyňlygy iki tirsekdi; derwezäniň içki eýwany Hudaýyň öýüne tarap bakyp durdy. 10Gündogar tarapdaky derwezäniň hüjreleri her ýandan üçdi; üçüsiniň-de ölçegi birdi; söýeleriň ölçegi hem her ýandan birdi. 11Ol derwezäniň agzynyň inini ölçedi, on tirsek boldy we içki derwezäniň uzynlygy on üç tirsek boldy. 12Hüjreleriň öňünde her tarapdan bir tirseklik diwar bardy; hüjreleriň ölçegi her ýandan alty tirsekdi. 13Ol derwezäni bir hüjräniň üçeginden beýleki üçegine çenli ölçedi: onuň ini ýigrimi bäş tirsek çykdy, hüjreleriň girelgeleri biri-birine bakyşyp durdular. 14Derwezäniň girelgesindäki däliziň töwerekleýin ölçegi altmyş tirsek çykdy. 15Derwezäniň girelgesinden içki eýwanyň aňry başyna çenli uzynlyk elli tirsekdi. 16Derwezäniň iç tarapynda hüjreleriň we söýeleriň her ýanynda penjire görnüşli tagçalar bardy, eýwanlar hem şeýledi; söýeleriň ýüzünde palma agaçlarynyň şekili bardy[+].

17Onsoň ol meni daşky howla getirdi; ol ýerde otaglar we töwerekleýin çekilen daş ýol bardy. Daş ýoluň ugrunda otuz otag bardy[+]. 18Derwezeleriň iki gapdalyndaky daş ýoluň giňligi derwezeleriň uzynlygyna deňdi. Bu aşaky daş ýoldy. 19Onsoň ol aşaky derwezäniň öňünden içki howlynyň öňüne çenli bolan giňişligi daşardan ölçedi: ol ýüz tirsek çykdy; gündogar we demirgazyk tarapda-da şeýledi. 20Daşky howlynyň demirgazygyndaky derwezäniň-de uzynlygyny we inini ölçedi. 21Onuň hüjreleri bu ýanda üç, ol ýanda hem üçdi; söýeleriň we eýwanyň ölçegi birinji derwezäniň ölçegi bilen meňzeşdi; uzynlygy elli tirsek, ini ýigrimi bäş tirsekdi. 22Onuň tagçalary, eýwany we çekilen palma agaçlarynyň şekili gündogar tarapdaky derwezäniň ölçegine görädi. Oňa ýedi basgançakdan çykylýardy we olar eýwana alyp barýardy. 23Içki howlynyň derwezeleri demirgazyk we gündogar tarapdaky derwezeler bakyşyp durdular; derwezeden derwezä çenli aralygy ölçedi: ol ýüz tirsek çykdy.

24Onsoň ol adam meni günorta tarapa äkitdi; ine, günorta tarapa bakýan bir derweze bardy; onuň söýelerini we eýwanyny ölçedi, munuň ölçegi-de beýlekilere meňzeşdi. 25Derwezede we eýwanda öňki tagçalar ýaly tagçalar bardy we derwezäniň uzynlygy elli tirsek, ini ýigrimi bäş tirsekdi. 26Oňa çykar ýaly ýedi basgançak bardy we olar eýwana alyp barýardy. Onuň söýeleriniň ýüzünde palma agaçlarynyň şekili bardy; olaryň biri bu ýanda, beýlekisi ol ýandady. 27Içki howlynyň günorta derwezesi bardy; ol adam günorta derwezeden beýleki derwezä çenli uzynlygyny ölçedi, ol ýüz tirsek çykdy.

28Soňra ol meni günortadaky derwezeden içki howla getirdi we günortadaky derwezäni ölçedi; munuň ölçegi-de beýlekilere meňzeşdi[+]. 29Onuň hüjreleriniň, söýeleriniň we eýwanynyň ölçegleri-de beýlekilere meňzeşdi. Derwezede we eýwanda töwerekleýin tagçalar bardy. Derwezäniň uzynlygy elli tirsek, ini ýigrimi bäş tirsekdi. 30Howlynyň her gapdalynda uzynlygy ýigrimi bäş tirsek, ini bäş tirsek bolan eýwanlary bardy. 31Derwezäniň eýwany daşky howla tarap bakyp durdy; söýeleriniň ýüzünde palma agaçlarynyň şekili bardy; oňa çykar ýaly sekiz basgançak bardy.

32Onsoň ol meni içki howla, onuň gündogar tarapyna getirdi; derwezäni ölçedi, munuň ölçegi-de beýlekilere meňzeşdi. 33Onuň hüjreleriniň, söýeleriniň we eýwanynyň ölçegleri-de beýlekilere meňzeşdi; derwezede we eýwanda töwerekleýin tagçalar bolup, derwezäniň uzynlygy elli tirsek, ini ýigrimi bäş tirsekdi. 34Derwezäniň eýwany daşky howla tarap bakyp durdy; söýeleriniň ýüzünde palma agaçlarynyň şekili bardy; oňa çykar ýaly sekiz basgançak bardy.

35Onsoň ol meni demirgazykdaky derwezä getirdi; ony ölçedi, munuň ölçegi-de beýlekilere meňzeşdi. 36Munuň-da hüjreleri, söýeleri, eýwany we tutuş töweregindäki tagçalary meňzeşdi. Onuň uzynlygy elli tirsek, ini ýigrimi bäş tirsekdi. 37Onuň eýwany daşky howla tarap bakýardy; söýeleriniň ýüzünde her ýan tarapdan palma agaçlarynyň şekili bardy; oňa çykar ýaly sekiz basgançak bardy. 38Derweze girelgesindäki sütünleriň gapdalynda gapysy açyk bir otag bardy; ýakma[†] gurbanlyklaryny[†] şol ýerde ýuwýardylar[+]. 39Üstünde ýakma gurbanlygyny, günä we ýazyk gurbanlyklaryny[†] soýar ýaly eýwanyň her tarapynda iki hantagta durdy[+]. 40Eýwanyň daşynda, demirgazykdaky derweze girelgesiniň her ikiýan gapdalynda iki hantagta durdy. 41Derwezäniň her ikiýan gapdalynda dört hantagta bolup, üstünde gurbanlyk malyny soýar ýaly jemi sekiz hantagta bardy. 42Ýakma gurbanlygy üçin ýonulan daşdan uzynlygy we ini bir ýarym tirsek, beýikligi bolsa bir tirsek bolan dört hantagta durdy; olaryň üstünde bolsa ýakma gurbanlygyny we beýleki gurbanlyklary soýmak üçin enjamlar bardy. 43Otagyň içinde töwerekleýin hersiniň uzynlygy dört barmak bolan ildirgiçler kakylgydy; hantagtalaryň üstünde bolsa gurbanlyk eti bardy. 44Içki derwezäniň daşynda, içki howluda iki otag[*] bardy; bularyň biri demirgazyk derwezesiniň gapdalyndady we ýüzi günorta tarap bakýardy, beýlekisi günorta derwezesiniň gapdalynda bolup, ýüzi demirgazyk tarapa bakýardy[+].

45Ol adam maňa şeýle diýdi: «Ýüzi günorta tarap bakýan bu otag Hudaýyň öýüni goraýan ruhanylar[†] üçindir. 46Ýüzi demirgazyga tarap bakýan otag bolsa, gurbanlyk[†] sypasyny[†] goraýan ruhanylar üçindir. Bular lewi tiresinden bolup, Rebbe hyzmat etmek üçin, Oňa ýakynlaşan Sadogyň ogullarydylar»[+]. 47Soňra ol howlyny ölçedi; onuň uzynlygy-da, ini-de ýüz tirsek bolup, inedördüldi. Gurbanlyk sypasy bolsa Hudaýyň öýüniň öňündedi[+].


Hudaýyň öýi

48Onsoň ol adam meni Hudaýyň öýüniň eýwanyna getirip, onuň girelgesiniň gapdal diwarlaryny ölçedi, olaryň uzynlygy bäş tirsekdi; girelgäniň ini on dört tirsek, gapdal diwarlarynyň ini bolsa üç tirsekdi. 49Eýwanyň uzynlygy ýigrimi tirsek, ini on iki tirsekdi; oňa çykar ýaly on basgançak bardy. Girelgäniň ikiýan gapdalynda sütünler bardy[+].

#### 41‑nji bap

1Onsoň ol adam meni Hudaýyň öýüniň daşky otagyna getirip, onuň söýelerini ölçedi, onuň ini her ýandan alty tirsekdi; bu öňki mukaddes çadyryň[†] giňligi ýalydy. 2Girelgäniň ini on tirsekdi; oňa her iki tarapdan birleşýän diwarlaryň ini bäş tirsekdi. Ol daşky otagy hem ölçedi, onuň uzynlygy kyrk tirsek, ini ýigrimi tirsekdi[+]. 3Onsoň ol içki otaga girip, girelgäniň her söýesini ölçedi, olaryň her biriniň ini iki tirsekdi. Girelgäniň ini alty tirsekdi we oňa her iki tarapdan birleşýän diwarlaryň ini ýedi tirsekdi. 4Ol adam daşky otagyň öňündäki bu otagy ölçedi: uzynlygy-da, ini-de ýigrimi tirsekdi. Onsoň ol maňa: «Bu iň mukaddes otagdyr[†]» diýdi[+].

5Hudaýyň öýüniň diwaryny ölçedi, onuň galyňlygy alty tirsekdi; onuň tutuş daş-töweregindäki gapdal otaglarynyň ini dört tirsekdi[+]. 6Otag üstünde otag bolup, gapdal otaglar üç gatdy we her gatda otuz otag bardy. Pürsler öýüň diwarlaryna girmesin diýip, öýüň diwarlarynda gapdal otaglara goldaw berýän çykgytlar bardy[+]. 7Hudaýyň öýüniň töweregindäki gapdal otaglar ýokary gata çykdygyňça giňelýärdi, sebäbi öýüň diwarlarynyň düýbi ýokarsyna garanda inlidi. Ýokary gatlara çykdygyňça-da, otaglar giňelýärdi. Şeýle-de, iň aşaky otagdan iň ýokarky otaga ortaky otagdan çykylýardy. 8Men bu öýüň daş-töwerekleýin belentligini gördüm; gapdal otaglaryň düýpleri doly bir ölçeg taýagyna, ýagny alty tirsege deňdi. 9-10Gapdal otaglaryň daşky diwarynyň galyňlygy bäş tirsekdi; öýüň gapdal otaglary bilen howlynyň otaglarynyň arasynda boş aralyk bardy. Onuň ini ýigrimi tirsek bolup, öýi daş-töwerekleýin gurşap alýardy. 11Gapdal otaglar açyk giňişlige tarap açylýardy. Demirgazyk tarapdaky otaglara girilýän bir gapy bardy, günorta tarapynda hem bir gapy bardy; töwerekleýin açyk giňişligiň ini bolsa bäş tirsekdi. 12Günbatardaky meýdançanyň öňünde bir ymarat bardy, onuň ini ýetmiş tirsekdi; diwarynyň galyňlygy her ýandan bäş tirsek, uzynlygy togsan tirsekdi.

13Soňra ol adam Hudaýyň öýüni ölçedi: uzynlygy ýüz tirsekdi; onuň meýdançasy, jaýy, diwarlary bilen birlikde ýüz tirsek çykdy[+]. 14Öýüň gündogar tarapynyň we meýdançasynyň ini hem ýüz tirsekdi. 15Onsoň ol öýüň arkasyndaky meýdança bakyp duran ymaratyň uzynlygyny ölçedi, her tarapyndaky eýwanlary bilen birlikde onuň uzynlygy ýüz tirsekdi.

Daşky otag, içki otag, howla bakyp duran eýwan, 16bosagalar, tagçalar, bosaganyň garşysyndaky üçtaraplaýyn diwarly eýwança ýerden tagçalaryna çenli agaç gapylydy. Bu tagçalar penjire görnüşindedi[+]. 17-18Gapynyň depesi, içki hem daşky otaglary, öýüň tutuş diwarlary nagyşlar bilen haşamlanyp, olara keruplaryň we palma agaçlaryň şekilleri salnypdy; iki kerubyň arasynda bir palma agajy bolup, her kerubyň iki ýüzi bardy[+]. 19Bir tarapynda palma agajyna bakýan ynsanyň ýüzi bardy, beýleki tarapynda palma agajyna bakýan ýaş arslanyň ýüzi bardy. Tutuş öýüň ähli töweregine şeýle edilipdi[+]. 20Daşky otagyň diwarynyň ýüzüne aşakdan gapynyň depesine çenli keruplar[†] haşamlanandy; öýüň diwarynyň ýüzi-de şeýledi. 21Daşky otagyň gapy söýeleri inedördüldi; iň mukaddes otagyň[†] öňündäki gapy söýeleri-de bulara meňzeýärdi[+]. 22Gurbanlyk[†] sypasy[†] agaçdan bolup, beýikligi üç tirsek, uzynlygy iki tirsekdi; burçlary, uzynlygy we diwarlary hem agaçdandy. Ol maňa: «Rebbiň[†] huzuryndaky hantagta budur» diýdi. 23Daşky otag bilen iň mukaddes otagyň iki-ikiden goşa gapysy bardy. 24Her gapynyň iki taýy, açylyp-ýapylýan iki taýy bardy; iki taýy bir gapynyňky, iki taýy-da beýleki gapynyňkydy[+]. 25Diwarlaryň ýüzüne çekilişi ýaly, daşky otagyň gapylaryna-da keruplar bilen palma agaçlary oýulyp çekilendi; daşarda eýwanyň öňünde dalan bardy[+]. 26Eýwanyň gapdal diwarlarynda penjire görnüşli tagçalaryň we palma agaçlarynyň şekili bardy. Öýüň gapdal otaglary we dalan hem şeýledi[+].

#### 42‑nji bap


Ruhanylaryň otaglary

1Onsoň ol adam meni demirgazyk tarapdan daşky howla çykardy. Hudaýyň öýüniň meýdançasynyň we ymaratyň gapdalyndaky demirgazyk otaglara getirdi[+]. 2Gapysy demirgazyga bakýan bu ymaratyň uzynlygy ýüz tirsek, ini elli tirsekdi. 3Içki howlynyň ini ýigrimi tirseklik boş aralygynyň we daşky howlynyň daş ýolunyň arasynda üç gatly biri-birinden beýgelýän eýwanlar bardy. 4Bu iki hatar otaglaryň arasynda gezer ýaly ini on tirsek, uzynlygy ýüz tirsek bolan däliz bardy; onuň gapylary demirgazyga bakýardy. 5Ýokarky otaglar dardy, sebäbi jaýyň aşaky we ortaky otaglaryna garanda, eýwanlar olardan köpräk ýer tutýardy. 6Olar üç gatdan ybaratdy, howlynyň sütünleri ýaly sütünleri ýokdy; şonuň üçin ýokarky eýwan aşaky we ortaky eýwandan darrak edilipdi. 7Otaglaryň öňünde otaglara we daşky howla tarap uzalýan diwar bardy, onuň uzynlygy elli tirsekdi. 8Daşky howludaky otaglaryň uzynlygy elli tirsekdi; ybadathananyň[†] garşysyndaky gapdal otaglaryň uzynlygy bolsa ýüz tirsekdi. 9Bu otaglara daşky howludan girjek bolsaň, gündogar tarapdaky aşaky geçelgeden bir girelge bardy. 10Içki howlynyň gündogar tarapynda meýdança we ymarata bakýan başga otaglar hem bardy. 11Demirgazyk tarapdaky otaglarda bolşy ýaly, bu otaglaryň hem deňinde bir geçelge bardy. Otaglaryň uzynlygy we ini birmeňzeşdi; olaryň ähli çykalgalary, gurluşy we gapylary edil şolar ýalydy. 12Şeýdip, günbatardaky otaglara edil demirgazykdaky ýaly diwaryň ýanyndaky gündogar tarapdan uzalýan aşaky geçelgeden girilýärdi. 13Ol adam maňa şeýle diýdi: «Meýdançanyň demirgazygyndaky we günortasyndaky otaglar mukaddes otaglardyr[†]. Rebbe[†] hyzmat edýän ruhanylar[†] iň mukaddes zatlary ol ýerde iýerler; iň mukaddes zatlary, galla sadakasyny[†], günä we ýazyk gurbanlyklaryny[†] ol ýerde goýarlar; çünki ol ýer mukaddesdir[+]. 14Ruhanylar mukaddes ýere girenlerinde, hyzmat edýän wagty geýýän geýimlerini bu otaglarda çykaryp goýmazdan daşky howla çykmasynlar, sebäbi bu geýimler mukaddesdir. Halkyň ýanyna çykmazdan öň, olar başga geýimler geýmelidirler»[+].

15Ol adam mukaddes[†] ýeri ölçäp bolanyndan soň, meni gündogara tarap bakýan derwezeden çykaryp, diwaryň töwereginiň uzynlygyny ölçedi. 16Ölçeg taýagy bilen mukaddes ýeriň gündogar tarapyny ölçedi: bu ölçeg taýagy boýunça bäş ýüz tirsek çykdy. 17Onuň demirgazyk tarapyny ölçedi, ölçeg taýagy boýunça bäş ýüz tirsekdi. 18Onuň günorta tarapyny ölçedi: ölçeg taýagy boýunça bäş ýüz tirsek çykdy. 19Onuň günbatar tarapyny ölçedi: ölçeg taýagy boýunça bäş ýüz tirsek çykdy. 20Ony dört tarapyndan hem ölçedi. Mukaddes zady ýönekeý zatdan aýyrmak üçin onuň daş-töwereginde bir diwar bardy. Onuň uzynlygy-da, ini-de bäş ýüz tirsege deňdi[+].

#### 43‑nji bap


Rebbiň şöhraty öýi doldurýar

1Onsoň ol adam meni gündogar tarapa bakyp duran derwezä getirdi[+]. 2Ine, gündogar tarapdan Ysraýyl[†] Hudaýynyň şöhraty[†] geldi. Onuň sesi güýçli akýan suwlaryň şaggyldysy ýalydy. Onuň şöhratyndan ýer nur saçýardy[+]. 3Bu görnüş Hudaýyň Iýerusalimi[†] heläk etmäge gelendäki we Kebar kanalynyň ýakasyndaky gören görnüşlerime meňzeşdi; men ýere ýüzin ýykyldym[+]. 4Rebbiň[†] şöhraty gündogara tarap bakýan derwezeden öýe girdi. 5Onsoň Ruh[†] meni alyp, içki howla getirdi; Rebbiň şöhraty öýi doldurdy[+]. 6Ýaňky adam ýanymda durka, men öýden biriniň özüme söz gatýandygyny eşitdim. 7Ol maňa şeýle diýdi: «Eý, ynsan ogly[†]! Meniň tagtymyň we aýak dabanymyň ýeri, ysraýyl halkynyň arasynda ebedilik oturjak ýerim bu ýerdir. Mundan beýläk ysraýyl halky-da, olaryň patyşalary-da zyna edip, seždegählerinde[†] patyşalarynyň heýkellerini oturtmak bilen Meniň mukaddes[†] adymy haram etmezler[+]. 8Olar bosagasyny bosagamyň, gapylarynyň söýesini gapymyň söýesiniň ýanynda gurdular, Men bilen olaryň arasynda diňe bir diwar bardy; olar nejis işleri bilen Meniň mukaddes adymy haram etdiler; Men gahar-gazabym bilen olary heläk etdim. 9Indi zynalaryny we patyşalarynyň heýkellerini Menden uzaklaşdyrsynlar, Men hem ebedilik olaryň arasynda mesgen tutaryn. 10Sen, eý, ynsan ogly, ysraýyl halkyny bu öýden habarly et, goý, onuň nusgasyny ölçesinler we etmişlerinden ýaňa utansynlar[+]. 11Eger eden ähli işleri üçin utansalar, öýüň gurluşyny, onuň ýerbe-ýerdigini, girelgelerini we çykalgalaryny, tutuş taslamasyny we düzgünlerini, ähli meýilnamalaryny we kanunlaryny[†] olara aýan et, gözleriniň alnynda şuny ýaz. Şeýdip, onuň tutuş meýilnamasyny we ähli düzgünlerini saklasynlar, olary berjaý etsinler. 12Hudaýyň öýüniň kanuny şeýledir: dagyň başynda onuň ähli töwereginiň araçägi örän mukaddes ýer bolar. Ine, Hudaýyň öýüniň kanuny şudur».


Gurbanlyk sypasy

13Bir tirsek we dört barmak bolan uzyn tirsek boýunça gurbanlyk[†] sypasynyň[†] ölçegi şeýledir: onuň ýapjagazynyň çuňlugy-da, ini-de bir tirsek, ýabyň gyrasy töwerekleýin bir garyş. Gurbanlyk sypasynyň esasy düýbi budur[+]. 14Arykdan aşaky diwara çenli beýikligi iki, ini bir tirsekdir; kiçi diwardan uly diwara çenli beýikligi dört, ini bir tirsekdir. 15Gurbanlyk sypasynyň beýikligi dört tirsek. Onuň üstünden ýokarlygyna dört şah bolar[+]. 16Gurbanlyk sypasynyň üst böleginiň ojagynyň boýy on iki tirsek, ini on iki tirsek bolup, her dört tarapdan inedördül bolar. 17Uly diwaryň her dört tarapynyň uzynlygy we ini on dört tirsek bolar. Onuň her dört gapdalyndaky ýabyň gyrasy ýarym tirsek, töwerekleýin ýapjagazy bir tirsek bolup, basgançaklary gündogar tarapda bolar[+].

18Ol maňa şeýle diýdi: «Eý, ynsan ogly[†]! Hökmürowan Reb şeýle diýýär: „Gurbanlyk[†] sypasyny[†] dikeniňizde, onuň üstünde ýakma gurbanlyklary[†] hödür etmek we oňa gan serpmek üçin düzgünler şulardyr:[+] 19Maňa hyzmat etmek üçin huzuryma gelen Sadok neslinden bolan ruhanylara[†] günä gurbanlygy hökmünde bir öküzçe ber. Muny Hökmürowan Reb diýýär[+]. 20Onuň ganyndan al-da, gurbanlyk sypasynyň dört şahyna, diwaryň dört burçuna we töwerekleýin ýabyň gyrasyna çal; bu ony tämizläp[†], haramlygyndan sapladygyň bolar[+]. 21Günä gurbanlygy bolan öküzçäni al-da, Hudaýyň öýüniň bellenen ýerinde, mukaddes[†] ýeriň daşynda ýak[+]. 22Ikinji gün günä gurbanlygy hökmünde şikessiz bir erkeji hödür et we gurbanlyk sypasyny öküzçe bilen nähili tämizlän bolsaň, ýene-de şeýdip tämizle. 23Tämizleme işini tamamlanyňdan soň, şikessiz bir öküzçe bilen sürüden şikessiz bir goç hödür et. 24Olary Rebbiň huzuryna getir, ruhanylar üstüne duz sepip, ýakma gurbanlygy hökmünde olary Rebbe hödür ederler[+]. 25Ýedi günläp günä gurbanlygy hökmünde her gün bir erkeç taýýarla; şikessiz bir öküzçe bilen sürüden bir goç taýýarla[+]. 26Olar gurbanlyk sypasyny ýedi günläp murdarlygyndan[†] saplarlar, ony tämizläp, mukaddes ederler. 27Ýedi gün tamamlanandan soň, sekizinji günden başlap, ruhanylar gurbanlyk sypasynda ýakma we salamatlyk gurbanlyklaryňyzy hödür ederler. Onsoň Men sizden razy bolaryn“». Muny Hökmürowan Reb diýýär[+].

#### 44‑nji bap


Ybadathana düzgünleri

1Onsoň ol adam meni mukaddes öýüň[†] gündogara tarap bakýan derwezesinden yzyma getirdi; derweze ýapykdy. 2Reb[†] maňa şeýle diýdi: «Bu derweze ýapyk bolar, ol açylmaz, ondan hiç kim girmez, çünki ondan Ysraýyl[†] Hudaýy Reb girdi; şonuň üçin ol ýapyk bolar. 3Hökümdar bolsa hökümdardygy üçin, Rebbiň huzurynda nahar iýmek üçin ol ýerde oturar. Ol muňa derwezäniň eýwanynyň ýolundan girer we şol ýoldan-da yzyna çykar».

4Ol meni demirgazyk derwezäniň ýolundan öýüň öňüne getirdi. Görsem, Rebbiň şöhraty[†] Öz öýüni dolduryp durandygyny gördüm. Men ýere ýüzin ýykyldym[+]. 5Reb maňa şeýle diýdi: «Eý, ynsan ogly[†]! Ýagşy üns ber, öz gözleriň bilen gör, Rebbiň öýüniň[†] ähli düzgünleri we kanunlary[†] hakda saňa aýdýan zatlarymy öz gulagyň bilen eşit, mukaddes öýe[†] kimiň girip-çykýandygyna[*] ýagşy üns ber[+]. 6-7Pitneçi ysraýyl halkyna Hökmürowan Reb şeýle diýýär diý: „Eý, ysraýyl halky! Meniň öýümi harlamak üçin sünnetsiz we boýnuýogyn gelmişekleri içerik salmak bilen eden ähli nejis işleriňizi bes ediň! Siz Maňa iýmit, ýag we gan hödür edeniňizde, olar mukaddes öýümde boldular. Siz ähli nejis işleriňiziň üstesine Meniň ähtimi hem bozduňyz[+][+]. 8Siz Meniň mukaddes zatlarymy goraman, gaýtam mukaddes öýümi goraýanlar hökmünde gelmişekleri öz başlaryna goýberdiňiz“». 9Hökmürowan Reb şeýle diýýär: «Ysraýyl halkynyň arasynda ýaşaýan gelmişeklerden hiç bir sünnetsiz[†] we boýnuýogyn gelmişek Meniň mukaddes öýüme girmeli däldir. 10Ýöne Ysraýylyň ýoldan çykan döwri Menden aýrylyp, erbet ýola düşen, öz butlarynyň[†] yzyna eýeren lewiler[†] etmişleriniň jezasyny çekerler. 11Bu lewiler öýümiň derwezelerinde gözegçilik edip, onda hyzmatkär bolarlar, Meniň mukaddes öýümde hyzmat ederler; ýakma gurbanlygynyň[†] we halkyň beýleki gurbanlyklarynyň[†] malyny soýarlar, halkyň hyzmatyny ýerine ýetirmek üçin olaryň öňünde durarlar. 12Olar ýasan butlarynyň öňünde ysraýyl halkyna hyzmat etdiler, ysraýyl halkynyň ýazykly bolmagyna sebäpkär boldular. Şonuň üçin hem Men-Reb olaryň öz etmişleriniň jezasyny çekjekdigine ant içdim, muny Hökmürowan Reb diýýär. 13Olar ruhany[†] hökmünde Maňa gulluk etmek üçin golaýyma gelmesinler, mukaddes sadakalarymyň[†], iň mukaddes zatlaryň hiç birine ýakynlaşmasynlar, olar diňe öz eden nejis işleriniň utançlaryny çekerler. 14Men olary öýüň ähli hyzmaty üçin, onda edilmeli ähli işleri goramak üçin bellärin.

15Emma ysraýyl halky Menden aýrylyp, ýoldan çykanda, mukaddes öýümi[†] goramak keşigini çeken Sadok neslinden bolan lewi ruhanylary[†] Maňa hyzmat etmek üçin ýakynlaşarlar; ýagy we gany Maňa hödür etmek üçin huzurymda olar durarlar. Muny Hökmürowan Reb diýýär[+]. 16Mukaddes öýüme diňe olar girerler, Maňa hyzmat etmek üçin hantagtama olar ýakynlaşarlar we öýüň goramak keşigini olar çekerler[+]. 17Olar içki howlynyň derwezelerine nepis zygyr[†] matadan tikilen eşikde girerler, içki howlynyň derwezelerinde we içerde hyzmat edýärkäler, eginlerinde ýüňden edilen eşik bolmasyn. 18Başlaryna zygyrdan selle orap, eginlerine nepis zygyr matadan tikilen içki geýimleri geýerler; derledýän zat geýmesinler[+]. 19Olar halkyň ýanyna daşky howla çykanlarynda, eginlerindäki eşiklerini çykaryp, olary mukaddes otagda[†] goýarlar; ol eşikleri bilen halka mukaddesliklerini geçirmezlik üçin başga eşikler geýsinler[+]. 20Ruhanylar kellelerini syrmasynlar, saçlaryny uzyn ösdürmesinler, olar saçyny diňe gyrkyp timarlasynlar[+]. 21Içki howla girende, hiç bir ruhany şerap içmeli däldir[+]. 22Olar dul we talagy berlen aýala öýlenmän, diňe Ysraýyl neslinden bolan boý gyza ýa-da başga ruhanydan dul galan aýala öýlensinler[+]. 23Meniň halkyma mukaddes zat bilen ýönekeý zadyň, halal bilen haramyň parhyny öwretmeli[+]. 24Olar dawada kazy hökmünde çykyş edip, Meniň hökümlerim boýunça karar çykararlar; ähli baýramlarymyň kada-kanunlaryny we parzlarymy, mukaddes Sabat günümiň[†] kanunlaryny[†] ýerine ýetirerler[+]. 25Olaryň hiç biri öliniň ýanyna baryp, özüni haram etmeli däldir; diňe ata-enesi üçin, ogul-gyzy üçin, erkek dogany we durmuşa çykmadyk gyz dogany üçin özlerini haram edip bilerler[+]. 26Ol tämiz[†] bolandan soň, onuň üçin ýedi güni sanamalydyrlar[+]. 27Ol mukaddes ýerde hyzmat etmek üçin içki howla giren güni öz günä gurbanlygyny[†] hödür etmelidir. Muny Hökmürowan Reb diýýär[+].

28Ruhanylaryň[†] mirasy[†] bardyr, ol miras Mendirin; Ysraýylda olara mülk bermäň, olaryň mirasy Mendirin[+]. 29Galla sadakasyny[†], günä we ýazyk gurbanlyklaryny[†] olar iýerler. Ysraýylda ähli bagyş edilen zatlar olaryňky bolar[+]. 30Ähli zatlaryňyzyň ilkinji hasyly we ähli sadakalaryňyz ruhanylaryňky bolar. Öýüňize bereket iner ýaly, ilkinji galladan edilen hamyry ruhanylara beriň[+]. 31Guş bolsun ýa haýwan bolsun, parhy ýok, haram ölen ýa parçalanan zady ruhany iýmeli däldir»[+].

#### 45‑nji bap


Ýurduň paýlanylmagy

1Ýurdy mülk hökmünde bije atyp paýlanyňyzda, ýurtdan mukaddes[†] bir bölek ýeri sadaka[†] hökmünde Rebbe[†] beriň. Onuň uzynlygy ýigrimi bäş müň tirsek we ini ýigrimi müň[*] tirsek bolsun; bu bölek tutuş töwerekleýin mukaddes bolar[+]. 2Mukaddes öý[†] üçin uzynlygy we ini bäş ýüz tirsek bolan inedördül meýdan we onuň töwereginde bolsa elli tirseklik açyk meýdan bolar[+]. 3Mukaddes bölekden uzynlygyny ýigrimi bäş müň tirsek, inini on müň tirsek edip bir bölegi ölçe; bu mukaddes öý, ýagny örän mukaddes ýer bolar. 4Ýurduň bu mukaddes paýy mukaddes öýde Rebbe hyzmat etmek üçin ýakynlaşan ruhanylar[†] üçindir. Bu bölekde olaryň öýleri bolar we mukaddes öý üçin mukaddes ýer bolar[+]. 5Uzynlygy ýigrimi bäş müň tirsek, ini on müň tirsek ýer bolan beýleki bölüm Hudaýyň öýünde hyzmat edýän lewilere[†] ýaşaýyş şäherlerini gurmak üçin mülk bolar[+]. 6Mukaddes bölegiň gapdalynda şäher mülküni belläň; onuň uzynlygy ýigrimi bäş müň tirsek, ini bäş müň tirsek bolsun. Bu tutuş ysraýyl[†] halkyna degişli bolar[+]. 7Mukaddes bölege düşen paý bilen şähere düşen paýyň iki tarapyndaky ýerler hökümdara berler. Ol günbatar tarapdan günbatara, gündogar tarapdan gündogara tarap uzalyp gidýär. Onuň uzynlygy günbatar serhetden gündogar serhede çenli ysraýyl tireleriniň hersiniň paýy bilen deňdir[+]. 8Bu Ysraýylda hökümdaryň mülki bolar. Mundan beýläk Meniň hökümdarlarym halkyma zulum etmezler, ýeri ysraýyl halkyna tirelerine görä paýlarlar.

9Hökmürowan Reb şeýle diýýär: «Eý, ysraýyl hökümdarlary, indi bes ediň! Zorluk we zulumy aradan aýryp, adalaty[†] we dogruçyllygy berjaý ediň; halkymy öz topragyndan kowmaň. Muny Hökmürowan Reb diýýär[+]. 10Tereziňiz dogry bolsun, dogry agyrlyk daşyny we ölçeg küýzesini ulanyň[+]. 11Agyrlyk daşy we ölçeg küýzesi birmeňzeş bolsun. Agyrlyk daşy batmanyň ondan birine[†], ölçeg küýzesi hem batmanyň ondan birine deň bolup, bularyň ölçegi bir bolsun; ikisiniň-de ölçegi resmi ölçege görä bolsun. 12Bir şekel ýigrimi gera[*] deň bolsun; bir mina ýigrimi şekele, ýigrimi bäş şekele we on bäş şekele[*] deň bolsun[+].


Sadakalar

13Bermeli sadakalaryňyz[†] şulardyr: bir batman bugdaýyň altydan biri, bir batman arpanyň altydan biri. 14Resmi ölçege görä, ýag baradaky düzgün şudur: her kordan[*] üç ýarym küýze[*] ýag bersinler. Bir kor üç ýüz elli küýzä[*] ýa-da on batmana[*] deňdir. 15Özlerini günäden saplamak üçin Ysraýylyň örülerinde bakylýan sürüden iki ýüzden bir goýny galla sadakasy[†], ýakma[†] we salamatlyk gurbanlyklary[†] hökmünde bersinler. Muny Hökmürowan Reb diýýär. 16Ýurduň ähli halky bu sadakalary Ysraýyldaky hökümdara bermelidir. 17Emma Ysraýylda ähli baýramlarda Täze Aý baýramynda[†], dabaralarda, Sabat günlerinde ýakma gurbanlygyny, galla we içgi sadakalaryny bermek hökümdaryň borjudyr. Ysraýyl halkyny günäden saplamak üçin günä gurbanlygyny, galla sadakasyny, ýakma we salamatlyk gurbanlyklaryny getirjek oldur»[+].


Baýramlar

18Hökmürowan Reb şeýle diýýär: «Birinji aýyň birine şikessiz bir öküzçe al-da, mukaddes öýi[†] tämizle[†][+]. 19Ruhany[†] bolsa günä gurbanlygynyň ganyndan alyp, öýüň gapylarynyň söýelerine, gurbanlyk[†] sypasynyň[†] diwarynyň dört burçuna we içki howlynyň derwezeleriniň söýelerine çalsyn[+]. 20Ýalňyşlyk bilen ýa-da bilmän günä eden adam üçin-de aýyň ýedisine şeýle edersiňiz; şunlukda, öýi-de murdarlykdan[†] saplarsyňyz. 21Birinji aýyň on dördüne siziň üçin Pesah baýramy[†] ýedi günlük baýram bolar; onda petir iýilmelidir[+]. 22Şol gün hökümdar özi üçin we ýurduň halky üçin günä gurbanlygy hökmünde bir öküzçe hödürlär. 23Ol baýramyň tutuş ýedi gününde Rebbe ýakma gurbanlygy[†] hökmünde her gün şikessiz ýedi öküzçe bilen ýedi goç we günä gurbanlygy üçin her gün bir erkeç hödürlär[+]. 24Galla sadakasy[†] hökmünde berlen öküz üçin hem, goç üçin hem bir batman bugdaý we her batman üçin hem dört küýze[*] ýag taýýarlar[+]. 25Ýedinji aýyň on bäşine baýramyň başyndan tä ahyryna çenli ýedi günläp hökümdar günä we ýakma gurbanlyklaryny, galla sadakasyny we zeýtun ýagyny şol bir mukdarda hödür etmelidir»[+].

#### 46-njy bap

1Hökmürowan Reb[†] şeýle diýýär: «Içki howlynyň gündogara tarap bakýan derwezesi alty iş güni ýapyk bolar. Ol diňe Sabat güni[†] we Täze Aýyň ilkinji güni açylar. 2Hökümdar daşardan derweze eýwanynyň üsti bilen içerik girip, gapynyň söýesiniň ýanynda durar. Onuň ýakma[†] we salamatlyk gurbanlyklaryny[†] ruhanylar[†] hödür ederler; ol bosagada sežde edenden[†] soň, daşary çykar, ýöne derweze agşama çenli açyk bolar[+] 3Sabat günlerinde we aýyň başlarynda ýurduň halky bu derwezäniň girelgesinde Rebbiň huzurynda sežde eder. 4Hökümdaryň Sabat güni Rebbe hödür etmeli ýakma gurbanlygy şikessiz alty tokly we bir goç bolar[+]. 5Ol goç bilen berilmeli galla sadakasy[†] üçin bir batman bugdaý bersin, guzular bilen berilmeli galla sadakasyny öz göwün islegine görä hödür etsin we her batman üçin dört küýze ýag berer. 6Aýyň ilkinji güni bir öküzçe, alty tokly we bir goç hödür eder; bular şikesli bolmaly däldirler[+]. 7Öküzçe we goç bilen berilmeli galla sadakasy üçin hersine bir batman bugdaý bersin, guzular bilen berilmeli galla sadakasyny öz göwün islegine görä hödür etsin we her batman üçin dört küýze ýag bersin. 8Hökümdar içeri girende, eýwanyň üsti bilen girip, şol ýol bilen hem yzyna çyksyn. 9Ýurduň halky baýramlarda Rebbiň huzuryna gelende, sežde etmek üçin demirgazykdaky derwezeden giren günortadaky derwezeden çykmalydyr; şeýle hem, günortadaky derwezeden giren demirgazykdaky derwezeden çykmalydyr, ýagny giren derwezesinden öwrülmän, onuň garşysyndakydan çykmalydyr[+]. 10Girenlerinde, hökümdar olaryň ortasynda bolmalydyr we olar bilen bile girmelidir; çykanlarynda-da bile çykmalydyr.

11Baýramlarda we dabaralarda öküzçe we goç bilen berilmeli galla sadakasy[†] üçin hersine bir batman bugdaý berilsin, guzular bilen berilmeli galla sadakasy öz göwün isleglerine görä hödür edilsin we her batman üçin dört küýze ýag berilsin. 12Hökümdar meýletin sadaka[†], ýagny ýakma[†] ýa-da salamatlyk gurbanlyklary[†] hökmünde Rebbe meýletin sadaka hödür edende, oňa gündogara tarap bakýan derweze açylmalydyr. Ol özüniň ýakma ýa-da salamatlyk gurbanlygyny[†] edil Sabat güni[†] edişi ýaly hödürlär. Onsoň daşary çykar we çykanyndan soň derweze ýapylar[+].

13Rebbe ýakma[†] gurbanlygy[†] hökmünde her gün hiç bir şikessiz tokly taýýarlaň; ony her gün ertirine hödür ediň[+]. 14Şeýle hem onuň bilen her gün ertirine batmanyň altydan biri möçberinde saýlama un bilen, ony garmak üçin bir ýarym küýze[*] ýag bilen galla sadakasyny[†] hödür ediň. Bu ebedi düzgünler boýunça Rebbe hemişelik galla sadakasydyr. 15Gündelik ýakma gurbanlygy hökmünde her gün ertirine tokly, galla sadakasy we ýag hödürlensin».


Hökümdaryň mülki baradaky kanunlar

16Hökmürowan Reb şeýle diýýär: «Eger hökümdar öz ogullaryndan birine bir zat peşgeş berse, bu onuň öz mirasy[†] bolar. Bu hökümdaryň agtyklarynyňky bolar; bu olara miras ýeten mülkdür. 17Eger-de öz mülküni gullarynyň birine peşgeş berse, ol azatlyk ýylyna çenli onuňky bolar; onsoň ol muny hökümdara yzyna gaýtarmalydyr; emma hökümdaryň mülki öz ogullarynyňky bolar[+]. 18Hökümdar halkyň mirasyndan alyp, olary mülklerinden mahrum etmeli däldir; Meniň halkymdan hiç bir kişi mülkünden kowulmaz ýaly, her kim ogullaryna öz mülkünden miras bermelidir»[+].


Ybadathananyň aşhanalary

19Ýaňky adam meni derwezäniň gapdalyndaky girelgeden ruhanylaryň[†] demirgazyga tarap bakýan mukaddes otaglaryna[†] getirdi. Ine, ol maňa otaglaryň günbatarynda bir ýer görkezdi. 20Ol maňa: «Bu ýer ruhanylaryň ýazyk hem günä gurbanlyklaryny[†] gaýnadýan we galla sadakasyny[†] bişirýän ýeridir. Şoňa görä olar daşky howla çykmazlar we halka öz mukaddesliklerini geçirmezler» diýdi.

21Onsoň ol meni daşky howla çykaryp, howlynyň dört burçundan geçirdi; howlynyň her burçunda bir howly bardy. 22Howlynyň dört burçunda uzynlygy kyrk tirsek, ini otuz tirsek bolan ýapyk howlular bardy; bularyň dördüsiniň-de ölçegi birdi. 23Olaryň dördüsiniň-de daşy diwarlydy; töwerekleýin diwarlaryň düýbünde bolsa ojaklar bardy. 24Ol maňa: «Bular biş-düş jaýlarydyr. Öýüň hyzmatkärleri halkyň gurbanlyklaryny[†] bu ýerde bişirerler» diýdi.

#### 47‑nji bap


Hudaýyň öýünden çykýan gözbaş

1Soňra ol adam meni öwrüp, Hudaýyň öýüniň girelgesine getirdi. Öýüň bosagasynyň aşagyndan gündogara tarap suw akýardy. Öý gündogara tarap bakýardy. Suw öýüň sag tarapyndan, gurbanlyk[†] sypasynyň[†] günortasyndan inýärdi[+]. 2Soňra ol meni demirgazyk derwezesiniň ýoly bilen ýüzi gündogara bakyp duran daşky derwezä alyp geldi, suwlar daşky derwezäniň günorta tarapyna akýardy. 3Ýaňky adam eli ölçeg ýüpli gündogara tarap çykanda, müň tirsek ölçäp, meni suwdan geçirdi; suw topuga çykýardy[+]. 4Ýene müň tirsek ölçäp, meni suwdan geçirdi; suw dyza çykýardy; ýene müň tirsek ölçäp, meni suwdan geçirdi; suw bile çykýardy. 5Ol ýene müň tirsek ölçedi; suw bir derýa boldy. Suw ýokary göterilendigi sebäpli men onuň içinden geçip bilmedim. Ondan ýüzüp geçäýmeseň, ýöräp geçip boljak däldi. 6Ol maňa: «Gördüňmi, eý, ynsan ogly[†]?» diýdi. Onsoň meni derýanyň kenaryna öwrüp getirdi. 7Öwrülip gelenimde, ine, derýanyň kenarynyň her ýan tarapynda köp agaçlar bardy. 8Ol maňa şeýle diýdi: «Bu suwlar gündogardaky ülkelere tarap akýar we Iordan deresine inip, deňze guýanda, deňziň ýata suwlary süýji suwa öwrüler[+]. 9Bu şeýle bolar: derýanyň akyp baran ýerlerinde dürli-dümen suw jandarlarynyň ählisi diri galar. Ol ýerde balyk köp bolar, bu suwlar ol ýere akyp barar. Olar tämizlenip[†], derýanyň akyp baran ýerindäkileriň bary diri galar. 10Deňziň kenarynda balykçylar durarlar; tor taşlanan ýer Eýngediden Eýneglaýyma çenli bolar. Olaryň balyklary dürli-dürlülikde Ortaýer deňziniň balyklary kimin gaty köp bolar[+]. 11Ýöne onuň palçyk we batgalyk ýerleri tämizlenmez; olar duz üçin galdyrylar. 12Derýanyň boýunda, onuň ýakasynyň ikiýan tarapynda her hili miweli agaçlar gögerer. Suwlaryň mukaddes öýden[†] çykýandygy sebäpli olaryň ýapraklary solmaz, miweleri tükenmez; her aý täze miwe bererler. Olaryň miweleri iýmit, ýapraklary derman bolar»[+].


Ýurduň täze araçäkleri

13[•]Hökmürowan Reb[†] şeýle diýýär: «Ýurdy mülk hökmünde Ysraýylyň[†] on iki tiresine görä böleniňizde, araçäk şu bolmalydyr: Ýusubyň[†] nesli iki paý alar. 14Ýurdy siz on iki tiräniň arasynda deň paýlaň. Men ony ata-babalaryňyza bermegi ant içdim. Bu ýurt size mülk edilip berler[+].

15Ýurduň araçägi şu bolar: demirgazyk tarapy Ortaýer deňzinden Hetlon[†] ýoly bilen Lebohamada we Sedada çenli gelýär. 16Ol Berota we Damask bilen Hamadyň araçäginde ýerleşýän Sibraýyma, şeýle-de Hawranyň araçägindäki Haserhattikona çenli uzalýar. 17Araçäk deňizden Damask araçägindäki Hasareýnona çenli baryp, Hamadyň araçägi bilen demirgazyga tarap uzalýar. Bu demirgazyk tarapydyr.

18Gündogar tarapy Hawran bilen Damaskyň arasyndaky Gilgady Ysraýyldan aýyrýan Iordan derýasy[†] boýunça uzalyp gidýär. Mundan gündogar deňzine gelip, Tamara çenli ölçäň. Bu gündogar tarapydyr.

19Günorta tarapy Tamardan Meribakadeş çeşmesine çenli bolup, Müsür derýasyndan Ortaýer deňzine baryp ýeter. Bu günorta tarapydyr[+].

20Günbatar tarapy Lebohamadyň garşysyndaky nokada çenli bolan Ortaýer deňzi bolar. Bu günbatar tarapydyr.

21Bu ýurdy öz araňyzda Ysraýyl tirelerine görä paýlap beriň. 22Siz bije boýunça ýurdy özüňize, içiňizde ýaşaýan gelmişeklere we olaryň araňyzda doglan çagalaryna mülk hökmünde paýlaň. Ol gelmişekler siziň üçin asly ysraýylly hasaplanmalydyrlar. Olar hem bije boýunça ysraýyl tireleriniň arasynda siziň bilen deň mülk edinerler[+]. 23Gelmişekler haýsy tiräniň arasynda ýaşaýan bolsa, şol tire hem olara mülk hökmünde paý bölüp berer». Muny Hökmürowan Reb diýýär.

#### 48‑nji bap


Ýurduň tirelere paýlanylyşy

1Tireleriň atlary şulardyr:

Dan tiresine bir paý berler. Onuň paýy demirgazyk araçäkden başlap, Hetlon[†] ýolunyň ugry bilen Lebohamatdan Hasareýnana çenli, gündogardan günbatara tarap uzalar. Ol paý Damask araçäginde bolup, onuň demirgazygynda Hamat ýerleşýär[+]. 2Aşer tiresine bir paý berler. Olaryň araçägi dan tiresiniň gündogardan günbatara uzalýan araçägi bilen birleşer[+]. 3Naftaly tiresine bir paý berler. Onuň araçägi aşer tiresiniň gündogardan günbatara uzalýan araçägi bilen birleşer[+]. 4Manaşa tiresine bir paý berler. Onuň araçägi naftaly tiresiniň gündogardan günbatara uzalýan araçägi bilen birleşer[+]. 5Efraýym tiresine bir paý berler. Onuň araçägi manaşa tiresiniň gündogardan günbatara uzalýan araçägi bilen birleşer[+]. 6Ruben tiresine bir paý berler. Onuň araçägi efraýym tiresiniň gündogardan günbatara uzalýan araçägi bilen birleşer[+]. 7Ýahuda[†] tiresine bir paý berler. Onuň araçägi ruben tiresiniň gündogardan günbatara uzalýan araçägi bilen birleşer[+].

8Ýahuda tiresiniň gündogardan günbatara çenli uzalýan ýerleri sadaka[†] hökmünde Men–Rebbe[†] berler. Onuň ini ýigrimi bäş müň tirsek bolup, uzynlygy gündogardan günbatara çenli paýlanan her bir tiräniň mülküne deň bolsun; mukaddes öý[†] onuň ortasynda bolar[+]. 9Bu ýeriň bir bölegi iň mukaddes paý bolar. Onuň uzynlygy ýigrimi bäş müň we ini ýigrimi müň[*] tirsek bolar[+]. 10Bu ýeriň bir bölegi ruhanylara[†] paý bolar; onuň demirgazyga tarap uzynlygy ýigrimi bäş müň tirsek, günbatara we gündogara tarap ini on müň, günorta tarap uzynlygy ýigrimi bäş müň tirsek bolar. Rebbiň mukaddes öýi onuň ortasynda bolar. 11Bu paý Maňa ruhanyçylyga bagyş edilen Sadok nesilleri üçindir. Olar öýümiň goramak keşigini çekdiler. Ysraýyl[†] halky ýoldan çykanda, lewiler[†] hem ýoldan çykdylar, emma Sadok nesilleri Maňa wepaly boldular[+]. 12Ýurdy mülk hökmünde böleniňizde, Lewileriň araçäginiň ýanyndan bu ýeri ruhanylara ber; ol iň mukaddes paý bolar. 13Lewileriň paýy bolsa ruhanylaryň araçäginiň garşysynda bolup, uzynlygy ýigrimi bäş müň, ini on müň tirsek bolar. Tutuş uzynlygy ýigrimi bäş müň, ini on müň tirsek bolar[+]. 14Lewiler ol ýeri satmazlar ýa-da başga ýere çalyşmazlar. Bu ýurduň iň oňat paý ýeridir, ol başga birine geçmez, çünki bu ýer Men–Rebbe bagyş edilendir.

15Ini bäş müň, uzynlygy ýigrimi bäş müň tirsek bolan artyp galan ýer ýaşamak we açyk meýdan hökmünde şäher üçin umumy ýer bolar. Şäher onuň ortasynda ýerleşer[+]. 16Onuň ölçegi şeýle bolar: demirgazyk, günorta, gündogar we günbatar taraplaryň her biri dört müň bäş ýüz tirsege deň bolar[+]. 17Şäheriň açyk meýdanlary bolar: olar demirgazyga, günorta, gündogara we günbatara tarap iki ýüz elli tirsek ölçegde bolar. 18Mukaddes[†] paýyň araçäginde artyp galan ýeriň gündogar tarapy hem, günbatar tarapy hem on müň tirsek bolar; ol mukaddes paýyň gapdalynda ýerleşer. Onuň hasyly şäheriň işçileri üçin iýmit bolar. 19Ol ýeri Ysraýylyň ähli tirelerinden bolan şäher ilaty ekip bejerer. 20Siziň sadaka[†] hökmünde Men–Rebbe goýan tutuş paýyňyz dörtburçluk şekilinde bolup, her tarapy ýigrimi bäş müň tirsek bolar; mukaddes paýy şäheriň mülki bilen birlikde sadaka hökmünde berersiňiz. 21Şäheriň mülki bilen mukaddes paýyň her ýanyndan artyp galan ýer hökümdaryňky bolar. Bu ýerler mukaddes paýa düşen ýigrimi bäş müň tirseklik bölegiň gündogaryndan we günbataryndan ýurduň gündogar we günbatar araçäklerine tarap uzalar. Tirelere düşen paýlar boýunça uzalýan bu iki bölek hökümdaryňky bolar. Hudaýyň öýüniň mukaddes ýeri bilen mukaddes paýy onuň ortasynda bolmalydyr[+]. 22Lewilere[†] düşen paý bilen şähere düşen paý hökümdara berlen ýerleriň ortasynda galar. Hökümdara beriljek ýerler ýahuda tiresi bilen benýamin tiresiniň araçäkleriniň arasynda bolar.

23Galan tirelere düşen ýer paýlary: benýamin tiresine bir paý berler. Onuň araçägi gündogardan günbatara çenli uzalyp gider[+]. 24Şimgon tiresine bir paý berler. Onuň araçägi benýamin tiresiniň gündogardan günbatara uzalýan araçägi bilen birleşer[+]. 25Ysakar tiresine bir paý berler. Onuň araçägi şimgon tiresiniň gündogardan günbatara uzalýan araçägi bilen birleşer[+]. 26Zebulun tiresine bir paý berler. Onuň araçägi ysakar tiresiniň gündogardan günbatara uzalýan araçägi bilen birleşer[+]. 27Gat tiresine bir paý berler. Onuň araçägi zebulun tiresiniň gündogardan günbatara uzalýan araçägi bilen birleşer[+]. 28Gat tiresiniň gündogar araçägi Tamardan gündogara, ol ýerden hem Meribakadeş çeşmesine çenli we Müsür derýasyndan Ortaýer deňzine çenli uzalar[+]. 29Mülk hökmünde ysraýyl tireleriniň arasynda paýlamaly ýurduňyz şudur, bular olaryň paýlary bolar. Muny Hökmürowan Reb diýýär.

30-31Şäheriň çykalgalary şular bolup, olar şäheriň ysraýyl tireleriniň atlaryna görä atlandyrylar. Dört müň bäş ýüz tirsek uzynlykda demirgazyk tarapynyň üç derwezesi bolar: Ruben derwezesi, Ýahuda derwezesi, Lewi derwezesi[+]. 32Dört müň bäş ýüz tirsek uzynlykda gündogar tarapynyň hem üç derwezesi bolar: Ýusup[†] derwezesi, Benýamin derwezesi, Dan derwezesi. 33Dört müň bäş ýüz tirsek uzynlykda günorta tarapynyň üç derwezesi bolar: Şimgon derwezesi, Ysakar derwezesi, Zebulun derwezesi. 34Dört müň bäş ýüz tirsek uzynlykda günbatar tarapynyň üç derwezesi bolar: Gat derwezesi, Aşer derwezesi, Naftaly derwezesi. 35Şäheriň tutuş töweregi on sekiz müň tirsek bolar. Şol günden başlap, şäheriň ady «Reb ol ýerdedir» bolar[+].

### Danyýel


Giriş

[1]

[2]

[3]

[4]

[5]

[6]

[7]

[8]

[9]

[10]

[11]

[12]


#### Giriş


Danyýel pygamberiň kitaby


Danyýel pygamberiň kitaby ýahudy halkynyň keseki patyşa tarapyndan sütemlere we yzarlanmalara sezewar edilen döwründe ýazylandyr. Pygamber taryhy wakalary we gören görnüşlerini ulanyp, öz döwürdeşlerine umytdan düşmezligi ündeýär. Ol Hudaýyň zalym patyşany tagtdan syndyryp, Öz halkynyň garaşsyzlygyny dikeltjekdigini aýdýar.

Kitap iki bölümden ybarat. Birinji bölümde Danyýel pygamber we onuň sürgün döwründäki dostlary barada gürrüň berilýär. Ol öz dostlary bilen ýeke-täk diri Hudaýa bolan imanlary we tabynlyklary arkaly öz duşmanlaryndan üstün çykýar. Bu wakalar Babyl we Pars şalyklarynyň bolan döwründe bolup geçýär.

Kitabyň ikinji bölüminde Danyýel pygamberiň gören görnüşleri beýan edilýär. Pygamber bu görnüşlerde Babyl we beýleki güýçli şalyklaryň ilki güýçlenip, soňra synjakdygyny, imansyz sütemkärleriň ýok ediljekdigini we Hudaýyň halkynyň üstün çykjakdygyny aňladýan alamatlary görýär. Şeýle-de bu bölümde ahyrzaman baradaky pygamberlikler beýan edilýär. Bu pygamberlikler özboluşlydyr, sebäbi olar islendik döwrüň okyjysyna örän ýakyn, ýagny tizara berjaý boljak pygamberlik ýaly görünýär. Kitabyň esasy pikiri «Ynsan patyşalygynyň üstünden Beýik Hudaý höküm sürýär» (5:21) diýen aýatda jemlenendir. Danyýel pygamberiň gören görnüşleriniň hemmesi Hudaýyň hökmürowanlygynyň dünýä şalyklaryndan üstündigini habar berýär.

Danyýel pygamber we onuň dostlary1:1–6:28
Danyýel pygamberiň gören görnüşleri7:1–12:13
Dört jandar hakyndaky görnüş7:1-28
Goç we erkeç hakyndaky görnüş8:1–9:27
Asmandan inen ilçi10:1–11:45
Ahyrzaman12:1-13

#### 1‑nji bap


Dört ysraýyl ýigidi Babyl köşgünde

1Ýahuda[†] patyşasy Ýehoýakymyň patyşalygynyň üçünji ýylynda Babyl patyşasy Nebukadnesar öz goşuny bilen Iýerusalime[†] hüjüm edip, onuň daş-töweregini gabady[+]. 2Taňry Ýahudanyň patyşasy Ýehoýakymy hem-de Hudaýyň ybadathanasyndaky[†] gap-gaçlaryň bir bölegini onuň golastyna berdi. Nebukadnesar ol zatlary Şingara getirdi. Ol Hudaýyň ybadathanasyndan getirilen gap-gaçlary öz hudaýlarynyň buthanasyndaky[†] gaznasynda goýdy[*][+].

3Soňra Nebukadnesar özüniň baş gözegçisi Aşpenaza ysraýyllaryň[†] arasyndan patyşanyň we han-begleriň maşgalasyndan bolan ýigitleriň birnäçesini getirmegi buýurdy. 4Bu ýaş ýigitler bedenleri hiç hili şikessiz, görmegeý, her bir ylymdan baş çykarýan, bilimli, öwrenmäge ukyply we patyşanyň köşgünde hyzmat etmäge mynasyp bolmalydylar. Olara babyllylaryň edebiýaty we dili öwredilmelidi. 5Patyşa öz gündelik köşk saçagyndan olara bir paý nahar we şerap bölüp berdi. Olar üç ýyl okadylyp, üçünji ýylyň ahyrynda patyşanyň huzurynda hyzmat etmäge getirilmelidiler. 6Saýlananlaryň arasynda ýahuda tiresinden Danyýel, Hananýa, Mişaýyl we Azarýa bardy[+]. 7Baş gözegçi olaryň adyny üýtgetdi. Danyýele Belteşasar, Hananýa Şadrak, Mişaýyla Meýşak, Azarýa Abednego diýip at goýdy[+].

8Danyýel özüni haram etmezligi ýüregine düwdi. Şeýdip, ol baş gözegçiden özüniň patyşanyň saçagyndan bölüp berilýän nahardan, şerapdan saklanmagyny haýyş etdi[+]. 9Baş gözegçiniň nazarynda Hudaý Danyýele merhemet we rehim-şepagat berdi[+]. 10Baş gözegçi Danyýele: «Men onuň alyhezretleri patyşadan gorkýaryn. Ol siziň nahar we içgi paýyňyzy bölüp berdi ahyryn. Eger siziň ýüzüňiziň özüňiz bilen deň bolan beýleki ýaş ýigitleriňkiden hordygyny görse, ol janymy jähenneme iberer» diýdi.

11Soňra Danyýel baş gözegçiniň özüniň, Hananýanyň, Mişaýylyň we Azarýanyň üstünden goýan sakçysyndan haýyş edip, şeýle diýdi: 12«Öz gullaryňy on gün synap göräý. Goý, bize iýmek üçin gök-önümler, içmek üçin bolsa suw berilsin[+]. 13Şundan soň sen biziň ýüzümizi köşk saçagyndan iýýän beýleki ýigitleriň ýüzi bilen deňeşdirip bilersiň we öz gullaryňa näme etmegi isleseň, gözel göwnüň». 14Şeýdip, sakçy bu pikir bilen ylalaşyp, olary on gün synap gördi.

15On günden soň bu dört ýigit köşk saçagyndan naharlanýanlaryň hemmesinden has görmegeý we daýaw göründiler. 16Şeýdip, sakçy olaryň köşk saçagyndan iýmeli naharyny, içmeli şerabyny özüne alyp galyp, olara diňe gök-önümler berdi.

17Hudaý bu dört ýigide edebiýatyň we ylmyň her bir ugruny öwrenmäge bilim bilen ukyp berdi. Danyýel her bir görlen düýşi we görnüşleri ýorup bilýärdi[+]. 18Patyşanyň olary getirmegi buýran möhleti gelip ýetende, baş gözegçi olary Nebukadnesaryň huzuryna getirdi. 19Patyşa olaryň ählisi bilen tanyşdy. Olaryň hemmesiniň içinde Danyýel, Hananýa, Mişaýyl we Azarýa dagy bilen deňeşdirer ýalysy tapylmady. Şonuň üçin patyşanyň hyzmatyna olar bellendiler. 20Patyşa her bir ylym ýa-da düşünje bilen baglanyşykly mesele hakda soranda, öz patyşalygyndaky ähli jadygöýlerdir palçylardan olaryň on esse artykdygyny gördi[+].

21Kureş patyşanyň şalygynyň birinji ýylyna çenli Danyýel şol ýerde köşkde hyzmat etdi[+].

#### 2‑nji bap


Nebukadnesaryň düýşi

1Nebukadnesar özüniň patyşalygynyň ikinji ýylynda bir düýş gördi. Muňa onuň ýüregi howsala düşüp, ukusy gaçdy[+]. 2Onsoň patyşa düýşüni ýordurmak üçin jadygöýleri, palçylary, gözbagçylary we müneçjimleri toplap getirmegi buýurdy. Olar gelip, patyşanyň huzurynda durdular. 3Patyşa olara: «Men bir düýş gördüm. Düýşüň ýorgudyny bilmek islegi ýüregimi howsala salýar» diýdi. 4Müneçjimler arameý dilinde patyşa ýüzlenip: «Patyşa baky ýaşasyn! Gören düýşüňizi öz gullaryňa aýt, biz onuň näme aňladýandygyny ýorup bereli» diýdiler[+]. 5Patyşa müneçjimlere şeýle jogap berdi: «Men şeýle karara geldim: eger-de siz meniň gören düýşümi we onuň ýorgudyny aýdyp bermeseňiz, siziň el-aýaklaryňyzy çapyp, öýleriňizi weýran etdirerin[+]. 6Emma siz maňa gören düýşümi we onuň ýorgudyny aýdyp berseňiz, onda siz menden sowgatlar we sylag-serpaýlar alyp, beýik hormata mynasyp bolarsyňyz. Şonuň üçin hem maňa gören düýşümi we onuň ýorgudyny aýdyp beriň»[+]. 7Olar oňa ýene-de: «Ilki bilen, goý, patyşamyz öz gullaryna gören düýşüni aýtsyn, biz hem onuň ýorgudyny aýdaly» diýip jogap berdiler. 8Patyşa: «Meniň kararymyň çynlakaýdygyny görüp, siziň wagt utmak isleýändigiňizi anyk bilýärin. 9Eger siz maňa gören düýşümi aýdyp bermeseňiz, size ýeke-täk bir höküm garaşýandyr. Wagtyň geçmegi bilen siz meniň pikirim üýtgär öýdüp, maňa ýalan we biderek zatlar aýtmak üçin öz araňyzda dilleşipsiňiz. Şoňa görä-de gören düýşümi maňa siziň özüňiz aýdyp berersiňiz. Şonda siziň onuň ýorgudyny aýdyp biljekdigiňize gözüm ýeter» diýdi[+].

10Müneçjimlere patyşa şeýle diýdiler: «Ýer ýüzünde seniň edýän bu talabyňyň hötdesinden hiç kim gelip bilmez! Dogrusy, munuň ýaly işi beýik we güýçli patyşalaryň hiç biri-de jadygöýden ýa palçydan, ýa-da müneçjimden soramandyr. 11Patyşanyň soraýan bu işi juda agyr. Muny hudaýlardan başga hiç kim patyşa äşgär edip bilmez, olaryň bolsa mesgeni ynsanlar arasynda däldir».

12Patyşa muny eşidip, gazap atyna atlandy. Ol Babylyň ähli akyldarlaryny öldürmegi buýurdy[+]. 13Akyldarlaryň hemmesiniň öldürilmelidigi barada perman çykdy. Olar Danyýeli we onuň ýoldaşlaryny hem öldürmek üçin, olaryň gözlegine çykdylar.

14Patyşanyň janpenalarynyň başlygy Arýok Babylyň akyldarlaryny öldürmäge çykanda, Danyýel oňa akylly-başly hem parasatlylyk bilen sala saldy. 15Ol köşk emeldary Arýokdan: «Näme üçin patyşanyň permany beýle gazaply?» diýip sorady. Arýok bolan wakany Danyýele düşündirdi. 16Şonda Danyýel içeri girip, patyşanyň düýşüniň ýorgudyny aýtmak üçin özüne wagt berilmegini haýyş etdi.

17Onsoň Danyýel öýüne baryp, bu ahwalaty ýoldaşlary Hananýa, Mişaýyla we Azarýa habar berdi[+]. 18Bu syryň açylmagy üçin Gögüň Hudaýyndan rehim-şepagat sorap dileg etmeklerini Danyýel olardan haýyş etdi. Şonda Danyýel we onuň ýoldaşlary Babylyň akyldarlary bilen birlikde heläk boljak däldiler.

19Soňra bu syr Danyýele gijeki görnüş arkaly aýan boldy. Danyýel Gögüň Hudaýyna alkyş aýtdy. 20Ol şeýle diýdi:

«Owaldan ebedä çenli Hudaýyň adyna alkyş ýagsyn,
çünki paýhas we gudrat Oňa mahsusdyr.
21Döwri we pasyllary üýtgedýän Oldur.
Patyşalary tagtdan agdaryp, tagta çykarýar.
Ol akyldara pähim-paýhas,
düşünjelä bilim berýär[+].
22Çuň we gizlin syrlary Ol açýar,
tümlükde näme bolýanyny Ol bilýär,
Onuň Özi nurda ýaşaýar[+].
23Eý, ata-babalarymyň Hudaýy!
Saňa şöhrat[†] we öwgi bolsun!
Çünki maňa paýhas we gudrat berdiň,
Senden dilän dilegimizi maňa aýan etdiň,
patyşanyň buýran zadyny bize açyp berdiň».


Danyýel patyşanyň düýşüni ýorýar

24Soňra Danyýel patyşanyň Babylyň akyldarlaryny öldürmek üçin bellän adamy Arýogyň ýanyna bardy. Danyýel oňa: «Babylyň akyldarlaryna degme. Meni patyşanyň huzuryna elt, men onuň gören düýşüni ýorup berjek» diýdi. 25Arýok ony derrew patyşanyň huzuryna eltip: «Patyşahym, Ýahudadan[†] ýesir edip getirilenleriň arasyndan siziň gören düýşüňizi ýorup biljek bir adam tapdym» diýdi. 26Patyşa Belteşasar diýlip atlandyrylan Danyýelden: «Sen maňa nähili düýş görenimi aýdyp, ony ýorup bilersiňmi?» diýip sorady. 27Danyýel patyşa: «Patyşanyň soraýan bu syryny hiç bir akyldar-da, palçy-da, jadygöý-de, bilgiç-de açyp bilmez. 28Emma göklerde gizlin syrlary açýan Hudaý bar. Ahyrky günlerde näme boljagyny Nebukadnesar patyşa Ol bildirdi. Ýatyrkaň düýşüňde gören görnüşleriň şular bolmaly:[+]

29Eý, patyşahym, sen ýatyrkaň hyýalyňa mundan soňra nämeler bolarka diýen pikir geldi we syrlary aýan edýän Hudaý muny saňa äşgär etdi. 30Maňa bolsa bu syr başga adamlardan has akyllydygym üçin açylman, eýsem munuň ýorgudy patyşa aýan edilsin, ol hem öz ýüregindäki pikirlere düşünsin diýlip aýan boldy[+].

31Eý, patyşahym, ine, sen düýşüňde beýik bir heýkel gördüň. Ol heýkel şeýle äpetdi, şöhle saçýardy. Ol seniň öňüňde durdy we onuň daş görnüşi gorkunçdy. 32Heýkeliň kellesi sap altyndan, döşi bilen gollary kümüşden, bili bilen butlary[†] bürünçdendi. 33Baldyrlary demirdendi, aýaklarynyň ýarysy demirden, ýarysy hem toýundandy. 34Sen seredip durkaň, ynsan eli degmezden bir daş gopup gaçdy, ol heýkeliň demirden we toýundan bolan aýaklaryna uruldy-da, olary çym-pytrak etdi. 35Soňra demir, toýun, bürünç, kümüş we altyn harman jaýdaky saman ýaly kül-peýekun boldular. Şemal olary pytradyp taşlanda, olaryň yzy-sory galmady. Emma heýkele urlan daş beýik daga öwrülip, bütin ýer ýüzüni doldurdy.

36Görlen düýş, ine, şudur. Indi bolsa biz ony patyşa ýorup bereli. 37Eý, siziň alyhezretiňiz, siz şalaryň şasysyňyz. Gögüň Hudaýy saňa şalyk, güýç, gudrat we şöhrat[†] berdi[+]. 38Ähli ýerde ýaşaýan ynsanlary, ýabany haýwanlary, gökdäki guşlary seniň ygtyýaryňa tabşyrdy. Olaryň hemmesiniň üstünden seni hökümdar goýdy. Sap altyndan bolan kelle bu sensiň![+] 39Seniň patyşalygyňdan soňra seniňkiden pes bolan başga bir patyşalyk peýda bolar. Soňra tutuş ýer ýüzüne hökümdarlyk etjek üçünji bir bürünç patyşalyk geler[+]. 40Dördünji patyşalyk demir ýaly güýçli bolar, çünki demriň ähli zady mynjyradyşy ýaly, ol hem bularyň hemmesini gyryp tükeder[+]. 41Aýaklaryň we barmaklaryň ýarysynyň toýundan, ýarysynyň bolsa demirdendigini gördüň. Bu bolsa bölünen patyşalygy aňladýar. Demriň toýun bilen garylandygyny görşüň ýaly, onda biraz demriň güýji bolar. 42Aýaklaryň barmaklarynyň ýarysynyň demirden, ýarysynyň hem toýundan bolmagy, bu patyşalygyň bir böleginiň güýçli, bir böleginiň bolsa ejiz boljakdygyny aňladýar. 43Görşüň ýaly, demriň toýun bilen garylmagy halklaryň gyz alşyp-berşip, biri-birleri bilen garyşjakdyklaryny aňladýar. Emma demriň toýun bilen garylyp bilmeýşi ýaly, olar hem biri-birleri bilen garyşyp bilmezler.

44Şol patyşalaryň döwründe Gögüň Hudaýy hiç wagt dargadylmajak, başga halkyň eline geçmejek bir patyşalyk gurar. Bu patyşalyk beýleki patyşalyklaryň ählisini ýok edip, olaryň soňuna çykar, özi bolsa ebedilik galar[+]. 45Seniň özüňiň görşüň ýaly, adam eli degmezden dagdan gopan daş demri, bürünji, toýny, kümşi we altyny çym-pytrak etdi. Beýik Hudaý mundan soň nämeleriň boljagyny patyşa aýan etdi. Bu düýş dogrudyr we onuň ýorgudy-da hakykatdyr!»

46Soňra Nebukadnesar patyşa ýere ýüzin düşüp, Danyýele tagzym etdi. Oňa galla sadakasyny[†] we ýakymly ysly tütetgi[†] hödür etmeklerini buýurdy[+]. 47Patyşa Danyýele: «Sen bu syry açyp bildiň. Hakykatdan-da, seniň Hudaýyň hudaýlaryň Hudaýy, patyşalaryň Taňrysy we syrlary aýan edýän Hudaýdyr» diýdi[+]. 48Soňra patyşa Danyýele ýokary wezipe berdi, oňa köp gymmatbaha sowgatlar etdi. Ony tutuş Babyl welaýatyna ýolbaşçy belledi we ähli Babyl akyldarlaryna baştutan goýdy. 49Danyýel patyşadan haýyş edip, Şadragy, Meýşagy we Abednegony Babyl welaýatynyň ýokary wezipelerine belletdi, emma Danyýeliň özi köşkde galdy.

#### 3‑nji bap


Altyn heýkel

1Nebukadnesar patyşa bir altyn heýkel ýasatdy. Onuň boýy altmyş, ini alty tirsekdi. Patyşa heýkeli Babyl welaýatynyň Deýra diýen düzlüginde dikdi[+]. 2Soňra Nebukadnesar patyşa häkimlere, serdarlara[†], wezirlere, geňeşçilere, hazynadarlara, kazylara, kanun[†] gözegçilerine we welaýatyň ähli han-beglerine çapar ýollap, olara heýkeliň açylyş dabarasyna gatnaşmaklaryny buýurdy. 3Şeýlelikde häkimler, serdarlar, wezirler, geňeşçiler, hazynadarlar, kazylar, kanun gözegçileri we welaýatyň ähli han-begleri Nebukadnesar patyşanyň diken heýkeliniň açylyş dabarasyna ýygnanyşdylar. Olar Nebukadnesaryň diken heýkeliniň öňünde durkalar, 4jarçy batly ses bilen şuny yglan etdi: «Eý, halklar, milletler[†], uruglar! Size şeýle buýruk berilýär: 5Surnaýyň, tüýdügiň, liranyň[†], üçburç liranyň, arfanyň, depregiň we beýleki saz gurallarynyň sesini eşiden badyňyza Nebukadnesar patyşanyň diken altyn heýkeliniň öňünde ýere ýüzin düşüp sežde ediň[†]. 6Ýere ýüzin düşüp sežde etmedik adam duran ýerinde ýanyp duran kürä taşlanjakdyr»[+]. 7Şeýlelikde, surnaýyň, tüýdügiň, liranyň, üçburç liranyň, arfanyň, depregiň we beýleki saz gurallarynyň sesi eşidilen badyna ähli halklar, milletler we uruglar ýere ýüzin düşüp, Nebukadnesar patyşanyň diken altyn heýkeline sežde etdiler.

8Edil şol wagt babyllylardan käbirleri patyşanyň huzuryna gelip, ýahudylary[†] ýamanladylar[+]. 9Olar Nebukadnesar patyşa şeýle diýdiler: «Patyşa baky ýaşasyn![+] 10Eý, patyşa, sen surnaýyň, tüýdügiň, liranyň[†], üçburç liranyň, arfanyň, depregiň we beýleki saz gurallarynyň sesi eşidilen badyna ähli kişi ýere ýüzin düşüp, altyn heýkele sežde etmeli[†] diýip buýruk berdiň. 11Ýere ýüzin düşüp sežde etmedigiň ýanyp duran kürä taşlanjakdygyny duýdurypdyň. 12Ine, Babyl welaýatynda seniň ýokary wezipelere bellän Şadrak, Meýşak we Abednego atly ýahudylaryň bar. Ine, patyşahym, şol adamlar seniň buýrugyňa boýun egmeýärler. Olar seniň hudaýlaryňa gulluk etmeýärler we seniň diken altyn heýkeliňe sežde etmeýärler»[+].

13Şonda Nebukadnesar gahar-gazaba münüp, Şadragy, Meýşagy we Abednegony getirmeklerini buýurdy. Şeýdip, olary patyşanyň huzuryna getirdiler[+]. 14Nebukadnesar olara: «Eý, Şadrak, Meýşak, Abednego, siz hakykatdan hem meniň hudaýlaryma gulluk etmeýärsiňizmi, diken altyn heýkelime sežde etmeýärsiňizmi[†]? 15Entek hem bir pille, siz surnaýyň, tüýdügiň, liranyň[†], üçburç liranyň, arfanyň, depregiň we beýleki saz gurallarynyň sesini eşiden badyňyza ýüzüňizi ýere berip, meniň diken heýkelime sežde etmäge taýýar bolsaňyz ne ýagşy. Emma sežde etmekden boýun gaçyrsaňyz, duran ýeriňizde ýanyp duran kürä taşlanarsyňyz. Sizi meniň elimden halas edip biljek hudaý barmyka?» diýdi[+]. 16Şadrak, Meýşak we Abednego Nebukadnesar patyşa şeýle jogap berdiler: «Bu ýagdaýda özümizi senden goramagyň geregi ýok. 17Eý, patyşahym, bizi ýanyp duran küreden halas edip bilýän Hudaý – bu biziň gulluk edýän Hudaýymyzdyr, Ol bizi seniň eliňden halas eder. 18Ýöne Ol bizi halas etmese-de, eý, patyşahym, şuny bilip goýgun: biz seniň hudaýlaryňa gulluk etmeris, seniň diken altyn heýkeliňe sežde etmeris».


Danyýeliň üç dosty ýanyp duran kürä taşlanýar

19Şundan soň Şadraga, Meýşaga we Abednego garşy Nebukadnesaryň gahar-gazaby ot bolup tutaşdy. Gahardan ýaňa hatda onuň ýüzi gamaşyp gitdi. Ol ýanyp duran küräni adatdakysyndan hem ýedi esse artyk gyzdyrmaklaryny buýurdy[+]. 20Şeýle hem ol goşunyndaky iň güýçli esgerlere Şadragyň, Meýşagyň we Abednegonyň el-aýagyny daňyp, olary ýanyp duran kürä taşlamaklaryny buýurdy. 21Şeýlelikde, uzyn köýnekli, donly, selleli we beýleki geýim-gejimli halda el-aýaklaryny daňyp, olary ýanyp duran kürä taşladylar. 22Patyşanyň buýrugynyň juda berkdigi sebäpli küre çendenaşa gyzdyrlandygy üçin, Şadragy, Meýşagy, Abednegony oda taşlan adamlar onuň howruna ýandylar. 23Şadrak, Meýşak we Abednego bolsa daňlyp, ýanyp duran küräniň içine ýykyldylar.

24Şol wagt Nebukadnesar patyşa gorkudan ýaňa aňk bolup, haýran galyp, çaltlyk bilen ör-boýuna galdy. Ol geňeşçilerine ýüzlenip: «Biziň daňyp, oduň içine atanymyz üç adam dälmidi näme?» diýdi. Olar: «Dogry, eý, patyşahym!» diýip jogap berdiler. 25Patyşa: «Emma men oduň içinde gezip ýören, el-aýagy çözülen dört adamy görýärin. Olara hiç hili zeper ýetmändir we olaryň dördünjisiniň keşbi hudaýlaryň biriniňkä[*] meňzeýär» diýdi[+]. 26Onsoň Nebukadnesar ýanyp duran küräniň agzyna golaý baryp: «Eý, Beýik Hudaýyň sadyk gullary Şadrak, Meýşak we Abednego, daşary çykyň! Bäri geliň!» diýdi. Şeýdip, Şadrak, Meýşak we Abednego oduň içinden çykdylar[+]. 27Emirler, serdarlar[†], häkimler we patyşanyň geňeşçileri üýşüp, oduň bu adamlara hiç hili zyýan ýetirmändigini gördüler. Olaryň başlaryndaky saçlary-da çirkizilmändi, donlaryna-da zeper ýetmändi, hatda olaryň üstüne oduň ysy hem urmandy.

28Nebukadnesar şeýle diýdi: «Şadragyň, Meýşagyň we Abednegonyň Hudaýyna alkyş bolsun! Perişdesini[†] iberip, Özüne bil baglan gullaryny halas etdi. Olar patyşanyň buýrugyna boýun bolmadylar. Özleriniň Hudaýyndan başga hudaýa gulluk ýa sežde etmezlik[†] üçin, janlaryny howp astyna saldylar. 29Şonuň üçin hem men perman çykarýaryn: Şadragyň, Meýşagyň we Abednegonyň Hudaýyna garşy küpür geplän her bir halkyň, milletiň ýa-da urugyň el-aýagy çapylyp, öý-öwzary weýran ediljekdir. Çünki şunuň ýaly halas edip biljek başga hiç bir hudaý ýokdur»[+]. 30Soňra patyşa Şadragy, Meýşagy we Abednegony Babyl welaýatynda has-da ýokary wezipelere belledi.


Nebukadnesar patyşanyň ikinji düýşi

31Nebukadnesar patyşa ýer ýüzünde ýaşaýan ähli halklara, milletlere[†] we uruglara şeýle habary iberdi: «Öýleriňiz abadan bolsun![+] 32Men size Beýik Hudaýyň özüme görkezen alamatlarydyr mugjyzalaryny yglan etmegi makul bildim.

33Onuň alamatlary nähili beýik!
Mugjyzalary hem nähili güýçli!
Onuň patyşalygy ebedi şalykdyr!
Hökümdarlygy nesilden-nesle dowam eder»[+].

#### 4‑nji bap

1Men Nebukadnesar öýümde rahat, köşgümde şady-horramlykda ýaşaýardym. 2Men bir düýş gördüm, ol meni gaty gorkuzdy. Ýatyrkam hyýallarym we gören görnüşlerim meni howsala saldy[+]. 3Şonda men bu düýşi ýordurmak üçin Babylyň ähli akyldarlaryny huzuryma getirmeklerini buýurdym. 4Onsoň jadygöýler, palçylar, müneçjimler we bilgiçler geldiler. Men olara gören düýşümi gürrüň berdim, emma olar ony ýorup bilmediler[+]. 5Ahyry meniň hudaýymyň adyna görä Belteşasar diýlip atlandyrylan, mukaddes[†] hudaýlaryň ruhy[†] bilen doldurylan Danyýel huzuryma geldi. Men oňa düýşümi gürrüň berdim:[+] 6«Eý, jadygöýleriň başlygy Belteşasar, seniň mukaddes hudaýlaryň ruhy[*] bilen doldurylandygyňy bilýärin. Islendik bir gizlin syry açmak seniň üçin kyn däldir. Meniň gören düýşüme gulak goý-da, onuň ýorgudyny maňa aýdyp ber. 7Ine, meniň ýatyrkam gören düýşüm: ýeriň ortasynda bir agaç bardy, onuň boýy diýseň gaty belentdi[+]. 8Agaç belende ösüp, has güýçlendi, başy baryp, gök asmana direndi, ol dünýäniň çar künjünden görünýärdi. 9Onuň ýapraklary şeýle gözeldi, diýseň bolelin miwesi bardy. Ol hemmelere iýmäge ýetjekdi, ýabany haýwanlar onuň saýasynda ýatýardy, gögüň guşlary şahasynda höwürtgeleýärdi, ähli janly-jandarlar şondan iýmitlenýärdi.

10Hyýalyma ýatyrkam gören düýşüm üznüksiz gelip durdy, ine, gökden bir gözegçi perişde[†] inip gelýärdi. 11Ol batly ses bilen gygyryp, şeýle diýdi: „Agajy kesiň, şahalaryny döwüň, ýapraklaryny ýoluň, miwesini pytradyň. Goý, haýwanlar onuň aşagyndan gaçsynlar, guşlar onuň şahasyndan uçsunlar. 12Emma onuň köküni we damaryny daşyna demir we bürünç aýlap, meýdan otlarynyň arasynda goýuň. Goý, ol gögüň çygy bilen ýuwunsyn. Çöl haýwanlary bilen birlikde ýerdäki otlardan paý alsyn. 13Onuň ynsan ýüregi alnyp, deregine haýwan ýüregi berilsin. Onuň üstünden ýedi pasyl aýlansyn. 14Bu höküm gözegçileriň karary bilen çykdy. Bu çözgüt perişdeleriň buýrugy bilen berildi. Ähli janly-jandarlar şuny bilsin: ynsan patyşalygynyň üstünden Beýik Hudaý höküm sürýär. Ol patyşalygy Öz islän adamyna berýär. Ynsanyň iň pesini onuň üstünden goýýar“[+].

15Ine, men Nebukadnesaryň gören düýşi şudur! Eý, Belteşasar, indi munuň ýorgudyny maňa aýan et, çünki patyşalygymdaky akyldarlaryň hiç biri bu düýşi ýorup bilmedi. Ýöne sen başararsyň, çünki sen mukaddes[†] hudaýlaryň ruhy[†] bilen doldurylansyň»[+].


Danyýel ikinji düýşi ýorýar

16Şonda Belteşasar, ýagny Danyýel bir salym agyr pikire çümdi. Pikirleri ony howsala saldy. Patyşa: «Belteşasar, seni agyr ünjä goýan bu düýş we onuň ýorgudy bolaýmasyn» diýdi. Belteşasar oňa şeýle jogap berdi: «Eý, jenabym, goý, bu düýş seni ýigrenýänleriň, onuň ýorgudy bolsa duşmanlaryňyň başyna gelsin![+] 17Seniň gören bu agajyň, ýagny belent we güýçli, boýy asmana ýetip duran, dünýäniň çar künjünden hem görnüp duran, 18owadan ýapraklary, hemmelere ýetjek diýseň bol miwesi bolan, kölegesinde ýabany haýwanlaryň ýatýan, şahalarynda gögüň guşlarynyň höwürtgeleýän agajy, 19eý, patyşa, bu agaç sensiň! Sen ulalyp güýçlendiň. Beýikligiň gitdigiçe ösüp, göge ýetdi, hökümdarlygyň dünýäniň çar künjegine ýaýrady[+]. 20Eý, patyşa, sen bir gözegçi perişdäniň gökden aşak inip gelýänini gördüň. Ol: „Agajy kesip, ony ýok ediň, emma onuň köküniň we damarynyň daşyna demir hem bürünç aýlap, meýdan otlarynyň içinde goýuň. Üstünden ýedi pasyl geçýänçä, goý, ol gögüň çygy bilen ýuwunsyn we çöl haýwanlary bilen bile paý alsyn“ diýdi.

21Eý, patyşahym, düýşüň ýorgudy şudur: Beýik Hudaýyň emr eden hökümi geljekde seniň başyňdan iner. 22Sen ynsanlar arasyndan kowlup, ýabany haýwanlar bilen ýaşarsyň. Öküz ýaly ot iýersiň, gögüň çygy bilen ýuwnarsyň. Ynsan patyşalygynyň üstünden Beýik Hudaýyň höküm sürýändigine we ony Özüniň islän adamyna berýändigine düşünýänçäň, seniň üstüňden ýedi pasyl aýlanar. 23Agajyň köküniň we damarynyň goýulmagy barada buýruk berlişi ýaly, sen Gökdäkiniň hökümdarlygyna göz ýetireniňden soň, patyşalygyň täzeden dikeldiler. 24Şonuň üçin hem, eý, şahym, meniň maslahatymy kabul et: günäleriňden adalatyň[†] bilen, ýazyklaryňdan garyplara rehim etmegiň bilen dyn. Belki şonda asudalygyň möhleti uzar»[+].

25Bularyň hemmesi Nebukadnesar patyşanyň başyna geldi. 26On iki aý geçenden soň, ol Babylyň şa köşgüniň ýokarsynda gezmeläp ýördi. 27Patyşa: «Bu patyşa paýtagty bolsun diýip, şan-şöhratym üçin öz gudratly güýjüm bilen guran beýik Babylym dälmi?» diýdi. 28Entek patyşanyň sözleri agzyndaka, gökden bir owaz geldi: «Eý, Nebukadnesar patyşa, saňa ine, şu yglan edilýär: patyşalyk senden alyndy! 29Sen ynsanlar arasyndan kowlup, ýabany haýwanlar bilen ýaşarsyň. Öküzler ýaly ot iýersiň. Ynsan patyşalygynyň üstünden Beýik Hudaýyň höküm sürýändigine we ony Özüniň islän adamyna berýändigine düşünýänçäň, seniň üstüňden ýedi pasyl aýlanar». 30Nebukadnesaryň garşysyna çykarylan bu höküm şol wagtyň özünde amala aşdy. Ol ynsanlar arasyndan kowuldy, öküzler ýaly ot iýdi, onuň endamy gögüň çygy bilen ýuwuldy. Saçy bürgüdiň ýelegi ýaly, dyrnaklary guşlaryň penjesi ýaly ösdi.

31Bellenen möhlet dolanda, men Nebukadnesar gözlerimi göge dikdim we akylyma geldim.

Men Beýik Hudaýa alkyş aýtdym.
Baky Ýaşaýany şöhratlandyrdym[†], hormatladym.
Onuň hökümdarlygy ebedi hökümdarlykdyr.
Patyşalygy nesilden-nesle dowam eder[+].
32Dünýäniň ähli ilaty hiç zat saýylar.
Gögüň goşunyna hem, ýer ýüzüniň ilatyna hem
Öz islän zadyny eder.
Onuň elini saklap,
«Seniň edýäniň näme?» diýjek hiç kim ýokdur[+].

33Şol wagt men akylyma geldim. Patyşalygymyň şöhraty[†] üçin meniň hormatym we mertebäm täzeden dikeldildi. Geňeşçilerim we törelerim meniň golastyma dolanyp geldiler. Men ýene-de patyşalygyma gowuşdym. Şöhratyma ýene-de şöhrat goşuldy[+]. 34Indi men Nebukadnesar gögüň Patyşasyny öwgi bilen beýgeldip hormatlaýaryn. Çünki Onuň ähli işleri hakykat, ýollary adalatdyr[†]. Tekepbirleri peseltmäge Onuň güýji ýetýändir.

#### 5‑nji bap


Diwara ýazylan ýazgy

1Belşasar şalyk tagtyna çykandan soň, töreleriniň müňüsi üçin uly meýlis gurady we olar bilen bile şerap içdi[+]. 2Belşasar şerapdan keýplenip, atasy Nebukadnesaryň Iýerusalimdäki[†] ybadathanadan[†] alyp gaýdan altyn we kümüş gap-gaçlaryny getirmekligi buýurdy. Patyşa, onuň töreleri, aýallary we gyrnaklary şeraby şolara guýup içmekçidiler[+]. 3Şeýdip, Iýerusalimdäki ybadathanadan Hudaýyň öýünden alnyp gaýdylan altyn gap-gaçlary getirdiler. Patyşa, onuň töreleri, aýallary we gyrnaklary şeraby şolara guýup içdiler. 4Olar şerap içip, altyndan, kümüşden, bürünçden, demirden, agaçdan we daşdan ýasalan hudaýlary alkyşladylar[+].

5Şol pursatda bir ynsan eliniň barmaklary peýda bolup, çyradanyň gapdalyndaky şa köşgüniň diwarynyň ýüzüne bir zatlar ýazmaga başlady. Patyşanyň ýazýan ele gözi düşdi. 6Patyşanyň ýüzünde reňk-pet galmady, pikirleri ony howsala saldy. Onuň süňňi saňňyldap, dyzlary biri-birine degip sandyrap başlady[+]. 7Patyşa: «Palçylary, müneçjimleri we bilgiçleri getiriň» diýip, batly ses bilen gygyrdy. Ol Babyl akyldarlaryna ýüzlenip: «Kimde-kim şu ýazgyny okap, onuň manysyny düşündirip berse, gyrmyzy don ýapylyp, onuň boýnuna altyn zynjyr dakylar we patyşalykda ol meniň sag elim bolar» diýdi[+]. 8Onsoň patyşanyň ähli akyldarlary içeri girdiler, emma olar patyşa bu ýazgyny ne okap berip, ne-de onuň manysyny düşündirip bildiler[+]. 9Mundan soň Belşasar patyşa gaty howsala düşdi, onuň ýüzünde reňk-pet galmady, töreleri hem aljyraňňylyga düşdüler.

10Patyşanyň hem-de onuň töreleriniň sesini eşidip, patyşanyň ejesi meýlishana geldi. Patyşanyň ejesi şeýle diýdi: «Patyşa baky ýaşasyn! Pikirleriň seni howsala salmasyn, ýüzüňiň reňki solmasyn[+]. 11Seniň patyşalygyňda mukaddes[†] hudaýlaryň ruhy[†] bilen doldurylan bir adam bar. Ataňyň döwründe ol nuranalygy, düşünjeliligi, hudaýlar ýaly paýhaslylygy bilen özüni tanatdyrdy. Ataň Nebukadnesar patyşa ony jadygöýleriň, palçylaryň, müneçjimleriň we bilgiçleriň üstünden baştutan edip goýdy[+]. 12Patyşanyň Belteşasar diýip at beren bu Danyýeline düýşleri ýormakda, tapmaçalary bilmekde, kyn ýagdaýdan çykalga tapmakda ýiti aň, bilim we düşünje berlipdir. Indi Danyýeli çagyrt, bu ýazgynyň manysyny saňa ol aýdyp berer»[+].

13Şondan soň Danyýeli patyşanyň huzuryna getirdiler. Patyşa Danyýele şeýle diýdi: «Patyşa atamyň Ýahudadan[†] ýesir edip getiren Danyýeli senmi? 14Men sende hudaýlaryň ruhunyň[†] bardygyny, saňa ýiti aň, düşünje we beýik paýhaslylyk berlendigini eşitdim. 15Bu ýazgyny okap, onuň näme aňladýandygyny maňa aýdyp bermekleri üçin akyldarlary, palçylary huzuryma getirdiler, emma olar munuň näme aňladýandygyny düşündirip bilmediler. 16Ýöne seniň düýşleri ýorup, kyn meseleleri çözüp bilýändigiňi eşitdim. Indi sen bu ýazgyny okap, onuň manysyny maňa düşündirip berseň, saňa gyrmyzy don ýapylar, boýnuňa altyn zynjyr dakylyp, patyşalykda meniň sag elim bolarsyň».

17Şonda Danyýel patyşa şeýle jogap berdi: «Peşgeşleriň, goý, özüňe galsyn, sylag-serpaýlaryňy-da başga birine ber! Ýöne men ýazgyny okap, manysyny saňa düşündirip bereýin[+]. 18Eý, patyşa, Beýik Hudaý seniň ataň Nebukadnesara patyşalyk, beýiklik, şan-şöhrat we hormat berdi. 19Hudaýyň oňa beren beýikliginden ýaňa ähli halklar, milletler[†] we uruglar ondan gorkup sandyraşýardylar. Ol islän adamyny öldürip, islän kişisini-de diri goýýardy. Halanyny beýgeldip, halanyny-da peseldýärdi. 20Emma ol doňýürek bolup, tekepbirlik bilen gopbamsy hereket edende, patyşalyk tagtyndan düşürildi we şöhraty[†] elinden alyndy[+]. 21Ol ynsanlar arasyndan kowuldy, aňy haýwan aňyna öwrüldi. Ynsan patyşalygynyň üstünden Beýik Hudaýyň höküm sürýändigine we patyşalygy Özüniň islän adamyna berýändigine düşünýänçä, ol ýabany eşekler bilen ýaşady, öküzler ýaly ot iýdi, endamy gögüň çygy bilen ýuwuldy[+]. 22Emma sen, onuň ogly Belşasar, bularyň baryny bilip durkaňam ýüregiňi pespäl tutmadyň! 23Gaýtam, özüňi gögüň Taňrysyna garşy goýup, tekepbirlik etdiň. Onuň ybadathanasynyň[†] gap-gaçlaryny seniň huzuryňa getirdiler. Seniň özüň, töreleriň, aýallaryň we gyrnaklaryň olara şerap guýup içdiňiz. Görmeýän, eşitmeýän we bilmeýän, kümüşden, altyndan, bürünçden, demirden, agaçdan, daşdan ýasalan hudaýlary alkyşladyňyz. Emma janyňyzy Öz elinde saklaýan we ähli ýollaryňyza göz-gulak bolýan Hudaýy şöhratlandyrmadyňyz[+].

24Şonuň üçin hem Ol bir el goýberip, şeýle ýazgyny ýazdyrdy. 25Ýazylan ýazgy şudur: MENE, MENE, TEKEL we PARSIN[†]. 26Bu sözleriň manysy şeýle: MENE Hudaý seniň patyşalygyňyň möhletini hasaplap[*], ony soňlady. 27TEKEL sen terezide çekildiň[*] we ýeňil çykdyň[+]. 28PERES patyşalygyň bölünip[*], madaýlara[†] we parslara berildi».

29Şundan soň Belşasaryň buýrugy boýunça Danyýele gyrmyzy don ýapdylar, boýnuna altyn zynjyr dakdylar we ony patyşanyň sag eli diýip jar etdiler. 30Babyl patyşasy Belşasar şol gije öldürildi. 31Patyşalygy altmyş iki ýaşly madaýly[†] Darýuş eline aldy[+].

#### 6-njy bap


Danyýel ýolbarsly çukura taşlanýar

1Darýuş öz patyşalygynyň üstünden ýüz ýigrimi sany häkim bellemegi makul bildi. Olar tutuş patyşalygyň üstünden garamalydylar. 2Bu häkimleriň hem üstünden sereder ýaly üç sany wezir goýdy. Patyşany alada goýmaz ýaly häkimler bu wezirlere hasabat bermelidiler. Üç weziriň biri hem Danyýeldi. 3Özüniň ýiti zehini bilen Danyýel derrew beýleki wezirleriň we häkimleriň ählisinden tapawutlandy. Patyşa ony tutuş patyşalygyň üstünden garaýan edip bellemegiň niýetindedi[+]. 4Şeýlelikde, wezirler we häkimler patyşalyk işlerinde Danyýeliň üstünden arz eder ýaly bahana gözlemäge başladylar. Emma olar arz eder ýaly ondan hiç hili ýazyk tapmadylar, çünki Danyýel wepalydy. Ondan hiç hili ýalňyşlyk ýa ýazyk tapylmady[+]. 5Ol adamlar: «Danyýele garşy onuň Hudaýynyň kanuny[†] bilen baglanyşykly bir zatlar tapaýmasak, ondan başga aýyp tapyp bilmeris» diýişdiler.

6Onsoň ol wezirler, häkimler dil düwşüp, patyşanyň ýanyna geldiler we oňa: «Darýuş patyşa baky ýaşasyn![+] 7Patyşalygyň ähli wezirleri, serdarlary[†], häkimleri, geňeşçileri we emirleri patyşanyň bir perman çykaryp, ony güýje girizmegi barada özara maslahatlaşdylar. Eý, patyşahym, kimde-kim otuz günüň dowamynda senden başga bir ynsana ýa-da hudaýa dileg edip ýüz tutsa, ýolbarsly çukura taşlansyn. 8Eý, şahym, madaýlaryň[†] we parslaryň[†] ýatyrylmajak kanuny[†] hökmünde hiç wagt üýtgedilmez ýaly, şu karary tassykla we permana gol çek» diýdiler[+]. 9Şeýdip, Darýuş patyşa bu permana we karara gol çekdi.

10Permana gol çekilenini bilenden soň, Danyýel öýüne gaýtdy. Onuň ýokarky otagynyň penjireleri Iýerusalime[†] tarap bakýardy. Danyýel öňki edişi ýaly, dyzyna çöküp, günde üç gezek öz Hudaýyna dileg edýärdi we Onuň öňünde şükür edýärdi[+]. 11Şonda dil düwşen adamlar gelip, Danyýeliň öz Hudaýyna dileg edip ýalbaryp oturanyny gördüler. 12Olar patyşanyň ýanyna baryp, onuň permany hakda söz açyp: «Eý, patyşahym! Otuz günüň içinde senden başga bir ynsana ýa-da hudaýa dileg edeniň ýolbarsly çukura taşlanjakdygy baradaky permana gol çekmänmidiň näme?» diýdiler. Patyşa olara: «Madaýlaryň[†] we parslaryň[†] ýatyrylmajak kanuny[†] hökmünde bu söz dogrudyr» diýip jogap berdi. 13Olar: «Şahym, Ýahudadan[†] ýesir edilip getirilenleriň biri bolan Danyýel seni-de, seniň möhür basan permanyňy-da äsgermän, günde üç gezek dileg edýär» diýip, patyşa habar berdiler[+]. 14Bu sözleri eşidip, patyşa agyr ünjä batdy. Ol Danyýeli halas etmegi ýüregine düwdi. Hatda Gün batýança, ony halas etmäge çalyşdy. 15Şol wagt adamlar üýşüp, patyşanyň ýanyna geldiler we oňa: «Eý, şahym, bilip goýgun, madaý we pars kanunyna görä, patyşanyň tassyk eden karary we permany üýtgedilmeli däldir» diýdiler.

16Mundan soň patyşa Danyýeli getirip, ýolbarsly çukura taşlamagy buýurdy. Patyşa Danyýele: «Goý, seni wepalylyk bilen gulluk edýän Hudaýyň halas etsin» diýdi. 17Bir daşy getirip, çukuryň agzynda goýdular. Danyýele degişli hiç zat üýtgedilmesin diýip, patyşa özüniň we töreleriniň möhürli ýüzügi bilen daşy möhürledi[+]. 18Onsoň patyşa köşgüne gitdi. Oňa göwnüni göterer ýaly hiç zat getirilmedi we ol gijesini agyz bekläp geçirdi. Onuň gözüne uky gelmedi.


Danyýel halas edilýär

19Säher bilen daň atan badyna patyşa turup, ýolbarsly çukura tarap howlukdy. 20Ol çukura ýakynlaşanda, naýynjar ses bilen Danyýele: «Eý, diri Hudaýyň guly Danyýel, wepalylyk bilen gulluk edýän Hudaýyň seni ýolbarslardan halas edip bildimi?» diýip gygyrdy. 21Danyýel patyşa şeýle diýdi: «Patyşa baky ýaşasyn![+] 22Meniň Hudaýym perişdesini[†] iberip, ýolbarslaryň agzyny baglady. Olar maňa zeper ýetirmediler, çünki Hudaýyň huzurynda men bigünä saýyldym. Seniň öňüňde hem, eý, şahym, men hiç bir şer iş eden däldirin». 23Patyşa muňa gaty begendi we Danyýeli çukurdan çykarmaklygy buýurdy. Şeýdip, Danyýel çukurdan çykaryldy, onda hiç hili ýara yzy ýokdy, çünki ol öz Hudaýyna bil baglapdy[+]. 24Patyşanyň buýrugy boýunça Danyýeli şugullan adamlary getirdiler. Olary çagalary we aýallary bilen bilelikde ýolbarsly çukura taşladylar. Olar entek çukuryň düýbüne ýetmänkäler, ýolbarslar olary gapyp, ähli süňklerini owradyp kül etdiler[+].

25Soňra Darýuş patyşa bütin ýer ýüzünde ýaşaýan halklara, milletlere[†] we uruglara şeýle diýip ýazdy: «Öýleriňiz abadan bolsun![+] 26Patyşalygyma degişli ýerlerde ýaşaýan her bir adamyň Danyýeliň Hudaýyndan sandyrap gorkmagyny buýruk berýärin.

Ol diri Hudaýdyr,
Ol ebedi Hudaýdyr.
Patyşalygy hiç haçan ýykylmazdyr,
hökümdarlygy soňsuzdyr[+].
27Ol halas edýär we boşadýar.
Gökde hem, ýerde hem alamatlardyr mugjyzalar görkezýär.
Danyýeli ýolbarsyň penjesinden
halas eden hut Oldur»[+].

28Şeýdip, patyşa Darýuşyň we Pars[†] patyşasy Kureşiň döwründe Danyýel rowaçlandy[+].

#### 7‑nji bap


Danyýeliň dört jandar hakyndaky görnüşi

1Babyl patyşasy Belşasaryň şalygynyň birinji ýylynda Danyýel ýatyrka düýşünde görnüşler gördi. Soňra ol düýşüniň özenini ýazyp beýan etdi[+]. 2Ol şeýle gürrüň berdi: «Men gije bir görnüş gördüm[†], ine, gögüň dört şemalynyň beýik deňze tarap tolkun atýandygyny gördüm[+]. 3Deňizden biri-birine meňzemeýän dört sany uly jandar çykdy[+]. 4Birinjisi ýolbarsa meňzeýärdi we onda bürgüdiň ganatlary bardy. Men seredip durkam, onuň ganatlary goparylyp, ýerden galdy-da, ynsan ýaly iki aýagynyň üstünde durdy. Oňa ynsan ýüregi berildi. 5Ikinji bir jandar peýda boldy. Ol aýa meňzeýärdi. Ol bir gapdalyna dikeldi. Onuň agzyndaky dişleriniň arasynda üç sany gapyrga süňki bardy. Oňa: „Hany, tur, köp et iý!“ diýdiler.

6Mundan soň gaplaňa meňzeş başga bir jandar gördüm, onuň dört kellesi, arkasynda bolsa dört ganaty bardy. Oňa hökümdarlyk berlendi[+]. 7Onsoň men gije şol görnüşimde gorkunç, aýylganç we gaty güýçli dördünji bir jandary gördüm. Onuň äpet uly demir dişleri bardy. Ol parçalap iýýärdi, galan-gaçanlaryny bolsa aýaklary bilen mynjyradýardy. Bu özünden öňki jandarlaryň hemmesinden tapawutlanýardy. Onuň on sany şahy bardy[+]. 8Şahlara üns berip durkam, olaryň arasyndan ýene-de başga bir kiçijik şah peýda boldy. Öňki peýda bolan şahlardan üçüsi onuň öňünden köki-damary bilen sogruldy. Bu şahyň ynsanyň gözlerine meňzeş gözleri we tekepbirlik bilen gepleýän agzy bardy[+].


Hudaýyň hökümi

9Men seredip durkam tagtlar guruldy. Owaldan Bar Bolan tagtynda oturdy. Onuň geýimleri gar ýaly ap-akdy, başyndaky saçlary hem pamyk ýaly ap-akdy. Onuň tagty oduň ýalny kimindi, tigirleri ýanyp duran otdy[+]. 10Öňünden bir otly çeşme çogup akýardy. Müňlerçe müňler Oňa hyzmat edýärdi. On müňlerçe on müňler huzurynda dik durýardy. Kazyýet mejlisi[†] höküme başlady, kitaplar açyldy[+].

11Şahyň agzyndan çykýan tekepbir sözler meniň ünsümi özüne çekdi. Bu jandar gözümiň alnynda öldürildi we maslygy ýok edilip, ýanyp duran oda taşlandy[+]. 12Beýleki galan jandarlaryň hem ellerinden hökümdarlyk alyndy, emma olaryň ömürleriniň möhleti wagtlaýynça uzaldyldy. 13Gije şol görnüşimde ynsan ogluna[†] meňzeş biriniň gögüň bulutlary bilen gelýändigini gördüm. Ol owaldan Bar Bolanyň ýanyna ýakynlaşyp, Onuň huzuryna getirildi[+]. 14Ähli halklar, milletler[†] we uruglar oňa gulluk etsinler diýip, oňa hökümdarlyk, şöhrat[†] we patyşalyk berildi. Onuň hökümdarlygy sowulmaz baky hökümdarlykdyr. Patyşalygy hiç wagt ýykylmajak patyşalykdyr»[+].


Görnüşleriň düşündirilişi

15Gören görnüşlerim men Danyýeli böwrüme pyçak sanjylan ýaly howsala saldy[+]. 16Men ol ýerde duranlaryň birine ýakynlaşyp, ondan bulara degişli ähli hakykaty soradym. Şeýdip, ol maňa bu zatlaryň ýorgudyny aýdyp berdi: 17«Bu dört uly jandar ýer ýüzünde dört patyşanyň aýaga galjagydyr. 18Emma patyşalygy Beýik Hudaýyň mukaddes[†] adamlary alarlar, olar patyşalyga hemişelik, ömürbaky we ebedilik eýelik ederler»[+]. 19Soňra men beýleki jandarlaryň ählisinden tapawutly, örän gorkunç, dişleri demirden, dyrnaklary bürünçden, çeýnäp parçalaýan, galan-gaçanlaryny bolsa aýaklary bilen mynjyradýan dördünji haýwan hakynda hakykaty bilmek isledim. 20Onuň başyndaky on şahdan soňra çykan bir şahyň hem nämedigini bilesim geldi. Bu şahyň öňünde öňki üç şah ýykyldy. Bu şahyň gözleri we tekepbirlik bilen gepleýän agzy bardy, görnüşi beýlekilerden has uludy. 21Men seredip durkam, bu şah Hudaýyň mukaddes adamlary bilen uruş etdi we olardan üstün çykdy[+]. 22Onsoň owaldan Bar Bolan gelip, Özüniň mukaddes adamlarynyň haýryna höküm çykardy. Beýik Hudaýyň mukaddes adamlary üçin patyşalygy eýelemegiň wagty geldi.

23Meniň söhbetdeşim şeýle diýdi: «Dördünji jandar ýer ýüzünde dörejek dördünji patyşalykdyr. Ol ähli patyşalyklardan tapawutly bolup, tutuş ýer ýüzüni çeýnär, ony depeläp, bölek-bölek eder[+]. 24On şah bolsa bu patyşalykdan çykjak on patyşadyr. Bulardan soňra öňkülerden tapawutly başga bir patyşa döräp, öňki üç patyşany ýykyp taşlar. 25Ol Beýik Hudaýa garşy küpür geplär, Beýik Hudaýyň mukaddes[†] adamlaryny ezer. Baýramçylyk senelerini we kanunyny[†] üýtgetmäge dyrjaşar. Onsoň bular bir wagta, iki wagta, ýarym wagta çenli bu patyşanyň eline berler. 26Emma kazyýet mejlisi[†] höküm çykarar. Onuň hökümdarlygy elinden alnar, wes-weýran bolup, bütinleý ýok ediler. 27Patyşalyk, hökümdarlyk, tutuş gögüň astyndaky patyşalyklaryň beýikligi Beýik Hudaýyň mukaddes adamlaryna berler. Bu halkyň patyşalygy ebedi patyşalyk bolar. Ähli hökümdarlar bu halka gulluk edip, boýun egerler»[+].

28Ine, şu ýerde gürrüň gutarýar. Pikirlerim men Danyýeli howsala saldy, ýüzümde reňk-pet galmady, emma men bu sözleri ýüregimde sakladym[+].

#### 8‑nji bap


Danyýeliň goç we erkeç hakyndaky görnüşi

1Patyşa Belşasaryň patyşalygynyň üçünji ýylynda men Danyýel öňki görenimden başga ýene bir görnüş gördüm[†][+]. 2Görnüşde men özümi Eýlam welaýatyndaky Suza galasynda gördüm. Men özümiň Ulaý kanalynyň boýunda durandygymy gördüm[+]. 3Men seredip durkam, kanalyň kenarynda bir goç gördüm. Onuň iki şahy bardy. Şahlarynyň ikisi hem uzyndy, ýöne biri beýlekisinden has uzyndy we şol uzyny soň çykypdy. 4Goçuň günbatar, demirgazyk we günorta taraplara süsýändigini gördüm. Hiç bir haýwan onuň öňünde durup, hiç kim onuň elinden gutulyp bilmeýärdi. Ol islän zadyny edýärdi we gitdigiçe güýçlenýärdi.

5Men syn edip durkam, ine, günbatardan bir erkeç peýda boldy. Ol aýagyny ýere basmazdan, bütin ýer ýüzüni aýlanyp çykdy. Onuň iki gözüniň ortasynda göze ilip duran bir şahy bardy. 6Ol kanalyň kenarynda duran, meniň gören iki şahly goçumyň ýanyna gelip, bar gazaply güýji bilen oňa okduryldy. 7Men onuň goça golaý baranyny gördüm. Ol goça gazap bilen hüjüm etdi, ony süsüp, iki şahyny-da döwdi. Onuň öňünde durmaga goçuň güýji ýokdy. Erkeç ony ýere çalyp depeledi. Goçy onuň elinden halas etjek hiç kim ýokdy[+]. 8Onsoň erkeç has güýçlendi, emma onuň güýji has beýgelende, onuň şol ýeke uly şahy döwüldi we onuň ýerine gögüň dört şemalyna garap duran dört sany göze ilginç şah peýda boldy[+].

9Olaryň birinden başga bir kiçijik şah peýda boldy. Ol günorta, gündogara we owadan ýurda tarap has ulaldy[+]. 10Kiçijik şah ulalyp, asman jisimine çenli baryp ýetdi. Ol goşundan, ýagny ýyldyzlardan birnäçesini ýere taşlap depgiledi[+]. 11Kiçijik şah özüni hatda goşun serdaryna[†] çenli beýgeltdi. Ol goşun serdarynyň elinden gündelik ýakma[†] gurbanlygyny[†] alyp, mukaddes öýi[†] ýok etdi[+]. 12Pitne turzany sebäpli gündelik ýakma gurbanlygy goşun bilen birlikde onuň ygtyýaryna berildi. Ol hakykaty ýere çalyp, her bir eden işinde üstünlik gazandy. 13Onsoň men bir perişdäniň geplänini eşitdim. Başga bir perişde[†] bu geplän perişdä şeýle sorag berdi: «Bu görnüşde görlen zatlar haçana çenli dowam ederkä? Haçana çenli gündelik ýakma gurbanlygynyň ýerini weýrançylyk getirýän gozgalaň tutjakka we mukaddes öý bilen goşun aýak astyna taşlanyp depelenjekkä?»[+] 14Ol: «Bu waka iki müň üç ýüz gije-gündiz dowam eder. Soňra mukaddes öý adalatsyzlykdan[†] tämizlener[†]» diýip jogap berdi.


Jebraýyl görnüşi düşündirýär

15Men Danyýel gören görnüşimden many çykarmaga synanyşýarkam, birdenkä ynsan sypatyndaky[†] biri meniň öňümde peýda boldy. 16Men Ulaý kanalynyň ortasyndan bir ynsanyň sesini eşitdim, ol gygyryp: «Jebraýyl[†], bu adama görnüşden many çykarmaga kömek et» diýdi[+]. 17Şeýdip, Jebraýyl meniň duran ýerime geldi. Ol gelende, men dowla düşüp, özümi ýere taşladym. Emma ol maňa: «Eý, ynsan ogly[†], muny bilgin, bu görnüş ahyrzamana degişlidir» diýdi[+]. 18Ol maňa bu sözleri aýdýarka, huşumdan gidip, ýere ýüzin ýykyldym, ýöne ol meni tutup, aýak üstüne galdyrdy[+].

19Jebraýyl[†] maňa şeýle diýdi: «Diňle, ahyrky gahar-gazap günleri nämeleriň boljagyny men saňa aýdaýyn. Çünki bu görnüş ahyrzamanyň bellenen wagtyna degişlidir[+]. 20Seniň gören iki şahly goçuň Madaý[†] we Pars[†] patyşalarydyr. 21Erkeç bolsa Gresiýanyň patyşasydyr. Onuň iki gözüniň ortasyndaky uly şahy bolsa onuň ilkinji patyşasydyr[+]. 22Ol şahyň döwlüp, ýerine dört şahyň çykmagy ol milletden dört patyşalygyň çykjakdygyny, ýöne olaryň ilkinji patyşalyk ýaly güýçli bolmajakdygyny aňladýar. 23Bu dört patyşalygyň soňy ýakynlaşanda, günäleri ýetjek derejesine ýetende, tekepbir, diýseň mekir patyşa dörär. 24Ol güýçlenip kuwwatlanar, ýöne bu onuň öz güýji bilen bolmaz. Ol elhenç weýrançylyklar getirer, edýän işi rowaçlanar. Ol güýçlüleri we mukaddes[†] adamlary heläk eder[+]. 25Öz danalygy bilen hilegärlikde üstünlik gazanar we ýüreginde özüni beýgelder. Duýdurmazdan köp halky ýok eder, hatda hökümdarlaryň Hökümdaryna garşy çykar. Emma onuň özi ynsan eli degmezden synar[+]. 26Agşam we ertir baradaky saňa görkezilen bu görnüş hakykatdyr. Emma bu görnüşi gizlin sakla, çünki ol uzak bir gelejege degişlidir»[+].

27Men Danyýel takatdan düşdüm, birnäçe günläp ýaramadym. Soňra aýak üstüne galyp, ýene-de patyşanyň işleri bilen meşgul boldum. Men bu görnüşe aňka-taňka boldum, oňa düşünmedim.

#### 9-njy bap


Danyýel halk üçin dileg edýär

1Asly madaý[†] bolan Kserksiň ogly Darýuşyň patyşalygynyň birinji ýylydy. Ol babyllylaryň üstünden patyşa goýlupdy[+]. 2Onuň şalygynyň birinji ýylynda men Danyýel Mukaddes[†] Ýazgylara ser saldym. Men olardan Rebbiň[†] Ýermeýa pygambere[†] iberen sözüne görä, Iýerusalimiň[†] ýetmiş ýyllap harabaçylyga öwrülip ýatjakdygyna düşündim[+]. 3Onsoň men ýüzümi Taňry Hudaýa tarap öwürdim. Agyz bekläp, jul geýnip[†], kül üstünde oturyp, dileg etdim, Ony agtaryp ýalbardym[+].

4Men Hudaýym Rebbe dileg etdim we toba edip, şeýle diýdim: «Eý, Taňry, Seni söýýänlere, buýruklaryny berjaý edýänlere ähtini[†] we baky söýgüsini saklaýan beýik we haýbatly Hudaý![+] 5Seniň buýruklaryňdan we hökümleriňden ýüz öwrüp, günä gazandyk, azgynlyk etdik, erbetlik edip, Seniň garşyňa baş galdyrdyk[+]. 6Biz patyşalarymyza, han-beglerimize, ata-babalarymyza we ýurduň ähli halkyna Seniň adyňdan geplän gullaryň pygamberlere[†] gulak asmadyk[+]. 7Ýa Reb, Sende adalat[†] bar, emma biz bu günki gün hem ýüzügaradyrys! Bu ýahuda[†] halkyna, Iýerusalimiň[†] ilatyna, Saňa garşy eden dönükligi sebäpli ähli ýurtlara dargadan halkyňa, ýakynu-uzakda bolan bütin ysraýyllara[†] degişlidir. 8Ýa Reb, patyşalarymyzyň, han-beglerimiziň, ata-babalarymyzyň ýüzüni utanç gaplandyr, sebäbi biz Saňa garşy günä etdik. 9Rehimdarlyk we geçirimlilik Taňry Hudaýymyza mahsusdyr, çünki biz Onuň garşysyna baş galdyrdyk[+]. 10Hudaýymyz Rebbiň sözüne gulak asmadyk, Onuň gullary bolan pygamberler arkaly bize beren kanunlary[†] bilen ýöremedik.

11Bütin Ysraýyl Seniň kanunyňy[†] bozup azdy we Seniň sözüňe gulak asmakdan boýun gaçyrdy. Şeýdip, Hudaýyň guly Musanyň[†] kanunynda ýazylan nälet başymyzdan indi we kasam ýerine ýetdi. Sebäbi biz Saňa garşy günä etdik[+]. 12Başymyzdan äpet bela-beterler inderjekdigi barada Onuň bize we üstümizden höküm sürýän baştutanlarymyza aýdan sözleri berjaý boldy. Iýerusalimiň[†] başyna inen bela gögüň astyndaky hiç bir şäheriň üstünden hiç haçan inmändi[+]. 13Edil Musanyň kanunynda ýazylyşy ýaly, bu belalaryň ählisi biziň başymyzdan indi. Emma biz etmişlerimizden el çekip, Hudaýymyz Rebden mähir-muhabbet dilemedik, Onuň hakykatyna pitiwa etmedik[+]. 14Şonuň üçin Reb bu belalaryň amatly pursadyny peýläp, olary biziň başymyzdan inderdi. Çünki Hudaýymyz Reb ähli edýän işlerinde adyldyr. Biz bolsa Onuň sözüne boýun bolmadyk[+]. 15Eý, Taňry Hudaýymyz, Sen Öz halkyňy gudratly goluň bilen Müsürden çykardyň. Bu günki ýaly Öz adyňy-da şöhratlandyrdyň[†]! Biz bolsa günä gazandyk, erbetlik etdik[+]. 16Eý, Taňry, ähli adalatly[†] işleriňe görä, gahar-gazabyňy Öz şäheriň Iýerusalimden, mukaddes dagyňdan[†] sow. Biziň günälerimiz we ata-babalarymyzyň ýazygy sebäpli Iýerusalim we Seniň halkyň daş-töweregimizdäki ähli halklara masgara boldy[+]. 17Eý, Hudaýymyz, şoňa görä indi Öz guluňyň dilegini we nalyşyny diňle! Öz hatyraň üçin, eý, Taňrym, weýran bolan mukaddes öýüňe[†] Öz nuruňy saç[+]. 18Eý, Hudaýym, diňle we eşit! Gözleriňi açyp, biziň weýrançylygymyza we Seniň adyň dakylan şähere seret. Biziň dogruçyldygymyz sebäpli däl-de, eýsem Seniň beýik rehimdarlygyň sebäpli öz nalyşlarymyzy Seniň huzuryňa getirdik[+]. 19Ýa Reb, eşit! Bagyşla, ýa Reb! Ýa Reb, diňle we amala aşyr! Öz hatyraň üçin, eý, Hudaýym gijikdirme! Çünki şäher we halk Seniň adyňy göterýändir!»[+]


Jebraýyl ýetmiş ýediýyllyk hakda düşündirýär

20Men dileg edip, öz günämi we halkym Ysraýylyň günäsini boýun alyp, Hudaýymyň mukaddes dagy[†] üçin Hudaýym Rebbiň huzurynda nalyşlarymy aýan edip durdum[+]. 21Şonda agşam gurbanlyk[†] berilýän wagty men entek dileg edip durkam, öňki görnüşimde gören adamym Jebraýyl[†] çaltlyk bilen uçup, ýanyma geldi[+]. 22Ol maňa şeýle düşündirdi: «Danyýel, men saňa akyl-paýhas we düşünje bermek üçin geldim. 23Seniň nalyşyňyň ilki başynda şeýle buýruk çykdy. Men hem ony saňa aýan etmäge geldim, çünki sen juda söýülýänsiň. Indi bolsa buýruga gulak goý we bu görnüşe düşün:[+]

24Jenaýatçylygy ýok edip, günäleriň soňuna çykmak üçin, etmişlerden saplanmak we ebedi dogruçyllygy berkarar etmek üçin, weliligi hem pygamberligi[†] möhürlemek we iň mukaddesi[†] seçip-saýlamak üçin seniň halkyňa we mukaddes şäheriňe ýediýyllyk ýetmiş möhlet karar edildi[+]. 25Şuny bilip goý we düşün: Iýerusalimi[†] täzeden dikeltmek üçin çykan buýrukdan tä seçip-saýlanjak hökümdaryň döwrüne çenli ýedi ýediýyllyk geçer. Altmyş iki ýediýyllygyň içinde Iýerusalimde meýdançalar we garymlar ýene-de täzeden gurlar. Emma bu hem muşakgatly zamanda bolar. 26Altmyş iki ýediýyllykdan soň seçip-saýlanan heläk bolar we ondan hiç zat galmaz. Geljek hökümdaryň goşuny bu şäheri we mukaddes öýi[†] weýran eder. Onuň soňy tupanly bolar, ahyryna çenli uruş bolar. Weýrançylyk boljagy karar edilendir[+]. 27Hökümdar köpler bilen bir hepdelik berk äht[†] baglaşar. Ýarym hepdeden soň bolsa gurbanlyk[†] we sadaka[†] bermesini goýar. Edilen karar onuň başyndan inýänçä, bu weýran ediji hökümdar ybadathananyň[†] içinde weýrançylyk getirýän ýigrenji zady diker»[+].

#### 10-njy bap


Danyýeliň Tigr derýasynyň kenaryndaky görnüşi

1Pars[†] patyşasy Kureşiň patyşalygynyň üçünji ýylynda Belteşasar, ýagny Danyýele bir ylham geldi. Bu ylham hakykatdy we beýik bir urşuň boljakdygy baradady. Ol bu görnüşden many çykaryp, ylhama düşündi[+].

2Şol günler men Danyýel üç hepdeläp ýas tutdum. 3Üç hepde doly tamamlanýança, tagamly nahar iýmedim. Agzyma ne et, ne şerap degdi, bedenime hem hiç hili ýag çalmadym. 4Birinji aýyň ýigrimi dördünji güni men beýik derýanyň Tigr derýasynyň kenarynda durdum[+]. 5Başymy galdyryp seretsem, ine, eginbaşy nepis zygyr[†] matadan, bili sap altyndan[*] kemerli biri durdy[+]. 6Onuň bedeni sary ýakut ýalydy, ýüzi ýyldyrym ýaly öwşün atýardy. Gözleri ýanyp duran şamçyrag, gollary we aýaklary ýalpyldawuk bürünç ýaly ýalpyldaýardy, sesi uly mähelläniň galmagaly ýalydy[+].

7Men Danyýel ol görnüşi ýeke özüm gördüm. Meniň ýanymdakylar muny görmediler, gaýtam olary elhenç gorky gaplap aldy, olar gizlenmek üçin gaçyp gitdiler[+]. 8Şeýdip, men ýeke galdym. Bu beýik görnüşi görenimde, mende güýç galmady, ýüzümde reňk-pet galmady, men takatdan düşdüm. 9Soňra men onuň sesiniň owazyny eşitdim. Geplände onuň sesini eşidip, huşumdan gitdim we ýere ýüzin ýykyldym[+].

10Şonda bir el maňa galtaşyp, dyzyma galdyrdy[+]. 11Ol maňa: «Danyýel, sen jandan eziz söýülýänsiň. Meniň saňa aýtjak sözlerime gulak goý. Tur, aýaga gal, çünki men seniň ýanyňa iberildim» diýdi. Ol bu sözleri aýdanda, men titräp ýerimden galdym[+]. 12Ol sözüni dowam edip, maňa şeýle diýdi: «Danyýel, gorkma, çünki düşünmegi ýüregiňe düwen we Hudaýyňyň öňünde özüňi pespäl tutan ilkinji günüňden başlap, seniň sözleriň diňlendi we men seniň sözleriň sebäpli geldim[+]. 13Emma Pars[†] patyşalygynyň serdary[†] ýigrimi bir günläp maňa garşy durdy. Şol wagt baş serdarlardan biri bolan Mikaýyl[†] maňa kömege geldi. Men ol ýerde Pars patyşalary bilen galypdym[+]. 14Men ahyrky günlerde seniň halkyňyň başyna nämeleriň geljegini saňa düşündirmäge geldim, çünki bu görnüş şol geljek döwre degişlidir»[+].

15Ol maňa bu sözleri aýdýarka, men ýüzümi aşak salyp, dilim tutuldy. 16Şol wagt ynsana meňzeş biri dodaklaryma elini degirdi. Men agzymy açyp geplemäge başladym, öňümde durana ýüzlenip, şeýle diýdim: «Eý, jenabym, bu görnüş zerarly men dert çekdim, mende güýç-kuwwat galmady[+]. 17Guluň bolan men seniň ýaly jenabym bilen nädip gepleşeýin? Mende güýç-gurbat galmady, demim tutuldy».

18Onsoň ýaňky ynsana meňzeş bolan ýene-de maňa elini degirdi, meni güýçlendirdi. 19Ol maňa: «Jandan eziz söýülýän ynsan, gorkma, saňa rahatlyk bolsun! Dözümli we mert bol!» diýdi. Ol meniň bilen gepleşende, men güýçlendim we oňa: «Aýdyber, jenabym, çünki sen maňa güýç berdiň» diýdim[+]. 20Soňra ol maňa şeýle gürrüň berdi: «Meniň näme üçin seniň ýanyňa gelendigimi bilýärsiňmi? Indi men pars[†] serdary[†] bilen söweşmäge yzyma dolanmaly. Men gidenimden soň, Gresiýanyň serdary geler[+]. 21Emma men saňa hakykat kitabynda näme ýazylanyny aýan edeýin. Maňa olara garşy söweşmäge serdaryňyz Mikaýyldan[†] başga hiç kim goldaw bermedi.

#### 11‑nji bap

1Madaýly[†] Darýuşyň patyşalygynyň birinji ýylynda men Mikaýyly[†] goldap, ony güýçlendirmek üçin ýanynda durdum[+].


Günorta patyşalary demirgazyk patyşalary bilen söweşýär

2Indi men saňa hakykaty aýdyp bereýin. Pars[†] ýurdundan ýene-de üç patyşa çykar. Dördünji patyşa olaryň hemmesinden baý bolar. Ol baýlygynyň üsti bilen güýçlenende, hemmäni Gresiýa patyşalygyna garşy aýaga galdyrar[+]. 3Soňra güýçli bir patyşa çykar. Ol beýik patyşalygy bilen höküm sürüp, öz islänini eder[+]. 4Ýöne ýaňy güýçlenip, aýaga galan mahaly, onuň patyşalygy dargadylyp, gögüň çar tarapyna bölüner. Patyşalyk onuň nesline geçmez, onuň ýerine patyşa bolanlaryň hiç biri onuň ýaly höküm sürmez. Onuň patyşalygy köki bilen sogrulyp, öz neslinden bolmadyk başga birilerine berler.

5Günorta patyşasy güýçlener, emma onuň öz serkerdelerinden biri ondan has güýçlenip, serkerdäniň hökümdarlygy has beýgeler. 6Birnäçe ýyl geçenden soň, günorta patyşasy demirgazyk patyşasy bilen birleşer. Ol gyzyny demirgazyk patyşasyna berip, onuň bilen ýaraşyk baglaşar. Emma ol gyz bu ýaraşygyň güýjüni uzak saklap bilmez. Patyşa hem, onuň tohum-tiji hem uzak döwran sürmez. Şeýdip, bu gyz-da, onuň ýaranlary-da, kakasy-da, özüni goldanlar bilen bile ele düşerler. 7Ýöne ol gyzyň kakasynyň, ýagny günorta patyşasynyň ýerine gyzyň kökünden bir baldak çykar, ol demirgazyk patyşasynyň garşysyna hüjüm edip, onuň galasyna girer. Olar bilen söweşip, ýeňiş gazanar. 8Olaryň hudaýlaryny, butlaryny[†], kümüşden we altyndan ýasalan gymmatbaha gap-gaçlaryny olja hökmünde Müsüre getirer. Onsoň ol birnäçe ýyllap demirgazyk patyşasynyň üstüne çozmaz. 9Soňra demirgazyk patyşasy günorta patyşasynyň üstüne çozar, emma onuň hüjümi yzyna serpikdiriler.

10Demirgazyk patyşasynyň ogullary söweşe taýýarlanyp, juda güýçli goşun toplarlar. Goşun sil kimin süýşüp gelip, basyp alar we öwrülip ýene-de günorta patyşasynyň galasyna hüjüm eder[+]. 11Günorta patyşasy gazap atyna atlanyp, demirgazyk patyşasyna garşy söweşer. Demirgazyk patyşasy hem uly bir goşuny aýaga galdyrar, emma onuň goşuny duşmanyndan ýeňler[+]. 12Bu goşun ele düşensoň, günorta patyşasynyň ýüregi galkynar. Ýöne ol on müňlerçe adamy öldürse-de, onuň ýeňşi uzaga çekmez. 13Çünki demirgazyk patyşasy ýene-de öňküsinden hem has beýik bir goşun toplar. Birnäçe ýyldan soň ol doly ýaraglanan agyr goşun bilen geler.

14Şol döwürde birtopar adam günorta patyşasynyň garşysyna çykar. Görnüşiň berjaý bolmagy üçin seniň halkyňyň arasyndan güýji zorlar aýaga galarlar, emma olar büdrärler. 15Soňra demirgazyk patyşasy berk diwarly şähere gelip, onuň diwarlaryna çykmak üçin ýapgyt gurar we bu şäheri basyp alar. Günorta goşuny hatda özüniň saýlama goşuny bilen-de onuň garşysynda durup bilmez, olaryň güýçleri ýetmez[+]. 16Demirgazyk patyşasy özüne garşy çykana islän zadyny eder, hiç kim onuň öňünde durup bilmez. Ol owadan ýurtda özüni berkarar eder we weýran ediş ygtyýaryna eýe bolar[+]. 17Patyşalygynyň ähli güýjüni toplap, duşmanynyň üstüne gelmegi ýüregine düwer. Patyşalygyny heläk etmek üçin, günorta patyşasy bilen ýaraşyk baglaşar, oňa aýal berer. Emma demirgazyk patyşasynyň bu guran hilesi başa barmaz, bu oňa hiç hili peýda getirmez. 18Şundan soňra ol ünsüni kenar ýakasyndaky şäherlere tarap öwrer we olaryň köpüsini basyp alar. Ýöne bir serkerde onuň kemsitmeleriniň soňuna çykar, gopbamsylygy üçin jezasyny berer. 19Soňra ol öz ýurdunyň galalaryna tarap öwrüler, ýöne büdräp ýykylar-da, ýitirim bolar[+].

20Demirgazyk patyşasynyň ýerine patyşalygyň şöhraty[†] üçin salgyt ýygnamaga iberýänçi biri bolar. Ol hem birnäçe günden ýok ediler, ýöne bu ne gahar üsti bilen, ne-de söweş üsti bilen ýok ediler. 21Onuň ýerine patyşalyk hormatyna mynasyp bolmadyk bir namart adam peýda bolar. Ol duýdansyz gelip, patyşalygy mekirlik bilen eline alar. 22Sil kimin gelip basan goşunlar onuň öňünden süpürilip aýrylar, hatda äht[†] hökümdary-da ýeňlişe sezewar bolar. 23Namart adam ylalaşyk baglaşmak bilen hile gurar we kiçi goşun bilen güýçlener. 24Ol welaýata bolçulyk döwründe duýdansyz baryp, ata-babalarynyň hiç haçan edip bilmedik işlerini eder. Talaň, çapawulçylyk edip, oljany öz goşunynyň arasynda paýlar. Galalaryň garşysyna dildüwşük gurar, emma bu uzak gitmez.

25Soňra güýjüni we kuwwatyny jemläp, ol beýik goşun bilen günorta patyşasynyň garşysyna çykar. Günorta patyşasy-da has uly we güýçli goşun bilen urşa girişer. Emma günorta patyşasy özüne garşy gurlan dildüwşükler sebäpli ýeňiş gazanyp bilmez. 26Onuň saçagyndan çörek iýenler ony weýran ederler. Goşuny dargadylyp, bir topary urlup öldüriler. 27Bu patyşalaryň ikisiniň-de ýüreginde erbet niýet bolar. Olar bir saçagyň başynda bile oturyp, ýalan sözlärler, ýöne bu ýol almaz, çünki munuň soňy bellenen wagtda geler.

28Demirgazyk patyşasy uly baýlyk bilen öz ýurduna dolanar, emma ýüregi mukaddes[†] ähte[†] garşy bolar. Ol niýetini amala aşyryp, ýurduna dolanar. 29Bellenen wagtda ol ýene-de günorta öwrülip geler, emma bu gezek öňki ýaly bolmaz. 30Kitim gämileri oňa garşy çykar. Onsoň ol ruhdan düşüp, yzyna öwrüler. Ol gazap atyna atlanyp, mukaddes ähte garşy hereket eder we mukaddes ähte hyýanat edenlere hormat goýar. 31Onuň iberen goşunlary mukaddes ýeri we galany eýeläp, olary harama çykararlar. Olar gündelik ýakma[†] gurbanlygyny[†] ýatyryp, weýrançylyk getirýän ýigrenji zady dikerler[+]. 32Ol ähte hyýanat edenleri hilegärlik bilen ýolundan azdyrar, emma öz Hudaýyna wepaly halk bolsa berk durup, oňa garşy hereket eder. 33Halkyň arasyndaky akylly adamlar köp kişilere akyl-paýhas bererler, emma birnäçe günüň dowamynda olary gylyçdan geçirerler, otda ýakarlar we sürgün[†] edip talarlar[+]. 34Ýeňlişe sezewar bolanlarynda, olara biraz kömek ediler. Köp adam ýaranjaňlyk bilen olara goşular. 35Galanlaryň ahyrzamana çenli günälerinden saplanmagy, päklenmegi we aklanmagy üçin akylly adamlardan birnäçesi heläk bolar. Çünki entek bellenen möhlete wagt bardyr.


Pis patyşa

36Bu patyşa öz islänini eder. Ol özüni beýgeldip, her bir hudaýdan özüni ýokary tutar. Hatda hudaýlaryň Hudaýyna garşy küpür geplär. Hudaýyň gazaply döwri tamamlanýança, patyşanyň işi rowaçlanar, çünki kabul edilen karar ýerine ýetmelidir[+]. 37Ol ata-babalarynyň hudaýlaryna, hatda aýallaryň iň söýgüli hudaýyna hem hormat goýmaz. Ol hiç bir hudaýy sylamaz, ol özüni hemme zatdan ýokarda saýar. 38Bulara derek ol galalaryň hudaýyna hormat goýar. Ata-babalarynyň tanamadyk hudaýyny altyn-kümüş, gymmatbaha daşlar we her dürli sylag-serpaýlar bilen hormatlar. 39Ol keseki hudaýyň kömegi bilen galalary berkarar eder. Patyşa özüni hökümdar hökmünde kabul edenleri has artyk sylaglar, olary köp adamlaryň üstünden häkim goýar. Ýurdy olara baýrak hökmünde paýlar.

40Ahyrzaman wagtynda günorta patyşasy onuň bilen çaknyşar. Emma demirgazyk patyşasy söweş arabalarydyr atlylary we birtopar gämileri bilen harasat ýaly onuň üstüne döküler. Ol ýurtlara garşy söweş edip, olary sil deý basar. 41Ol owadan ýurda girer we on müňlerçe adam heläk bolar, emma Edomyň, Mowabyň[†] we Ammonyň ýolbaşçylary onuň elinden gaçyp gutularlar[+]. 42Ol ýurtlara zarba urar, ondan Müsür ýurdy-da gaçyp gutulmaz. 43Ol altyn-kümüş hazynalaryny we Müsüriň ähli baýlygyny öz ygtyýaryna geçirer. Liwiýalylar we efiopiýalylar oňa boýun egerler[+]. 44Emma gündogardan we demirgazykdan gowşan habarlar ony howsala salar. Onsoň ol gazap atyna atlanyp, köp adamlary öldürmek we bütinleý ýok etmek üçin ýola düşer. 45Ol öz şalyk çadyrlaryny deňiz bilen owadan mukaddes dagyň[†] arasynda diker. Emma onuň ömrüniň soňy geler, oňa kömek eden tapylmaz».

#### 12‑nji bap


Ahyrzaman

1«Şol wagt seniň halkyňy goraýan baş serdar[†] Mikaýyl[†] öňe çykar. Şonda milletler[†] döräli bäri görlüp-eşidilmedik jebir-jepaly döwür geler. Emma şol wagt seniň halkyňdan ady kitapda ýazylanlaryň ählisi halas bolar[+]. 2Topragyň astynda ýatanlaryň köpüsi oýanar: olaryň kimsi ebedi ýaşaýşa gowşar, kimsi ebedi utanja we ýigrenje duçar bolar[+]. 3Akylly adamlar asman şöhlesi deýin nur saçarlar, köp adamlary dogry ýola ündänler hem ýyldyzlar deý baky hem ebedilik ýagty saçarlar[+]. 4Emma, sen, Danyýel, ahyrzamana çenli bu sözleri gizlin sakla we bu kitaby möhürle. Köp adamlar bilimini artdyrmak üçin özlerini ol ýere, bu ýere urarlar»[+].

5Soňra men Danyýel seredenimde, biri derýanyň bu kenarynda, beýlekisi ol kenarynda duran başga iki adamy gördüm. 6Suwuň ýokary akymynda eginbaşy nepis zygyr[†] matadan edilen adamdan: «Bu geň zatlaryň soňy haçan geler?» diýip, olaryň biri sorady[+]. 7Men suwuň ýokary akymynda eginbaşy nepis zygyr matadan edilen adamyň sag hem çep elini göge galdyryp, baky Ýaşaýanyň adyndan ant içip: «Bir wagta, iki wagta we ýarym wagta çenli dowam eder. Mukaddes[†] halkyň güýji soňuna çenli bütinleý syndyrylandan soňra, bu zatlaryň ählisi doly tamamlanar» diýenini eşitdim.

8Men eşitdim, ýöne düşünmedim. Şonuň üçin ondan: «Jenabym, bu zatlaryň soňy nähili bolar?» diýip soradym. 9Ol maňa şeýle diýdi: «Danyýel, öz ýoluň bilen git. Bu sözler ahyrzamana çenli gizlin saklanyp möhürlener. 10Köpüsi günälerinden saplanar, köpüsi päklenip aklanar, emma ýaramaz adamlar şer işlerinden dönmezler. Ýaramaz adamlaryň hiç biri-de düşünmez, ýöne akylly adamlar düşünerler[+]. 11Gündelik ýakma[†] gurbanlygyň[†] ýatyrylyp, weýrançylyk getirýän ýigrenji zadyň dikeldilen wagtyndan başlap, bir müň iki ýüz togsan gün geçer[+]. 12Garaşyp, bir müň üç ýüz otuz bäş güne ýeten adam nähili bagtly! 13Emma sen ömrüňiň ahyryna çenli öz ýoluň bilen gidip, rahatlykda gözüňi ýumarsyň. Ahyrzaman güni täzeden direlip, sylag-serpaýyňy alarsyň»[+].

### Hoşeýa


Giriş

[1]

[2]

[3]

[4]

[5]

[6]

[7]

[8]

[9]

[10]

[11]

[12]

[13]

[14]


#### Giriş


Hoşeýa pygamberiň kitaby


Hoşeýa pygamber Amos pygamberden soň ýaşan pygamberdir. Ol Hudaýdan gelen ylhamy Demirgazyk Ysraýyl patyşalygynda kabul edýär. Hoşeýa demirgazyk paýtagtyň, ýagny Samariýanyň b. e. öň 721‑nji ýylda synmagyndan ozal bolan muşakgatlyk döwründe pygamberlik edýär. Halkyň butparazlyga ýüz urup, Hudaýa dönüklik etmegi Hoşeýa pygamberi örän gynandyrýar. Ol bu dönükligi aýdyň görkezmek üçin, zynagär aýala öýlenýär. Aýalynyň oňa dönüklik edişi ýaly, ysraýyl halky hem öz Hudaýyna dönüklik edýär. Pygamber olaryň şeýle biwepalyklary öz üstlerine jeza bolup injekdigini aýdýar. Emma iň soňunda Hudaýyň Öz halkyna bolan sadyk söýgüsi (2:19; 4:1; 6:4, 6; 10:12; 12:7) Onuň gahar-gazabyndan üstün çykýar. Hudaý söýgüli halkyny Özüne gaýtaryp, gatnaşygy dikeldýär. Hudaýyň sadyk söýgüsi 11:8-de şeýle beýan edilýär: «Eý, Efraýym, Men senden nädip el çekeýin? Seni nädip terk edeýin, eý, Ysraýyl?… Kalbymda ýüregim gobsundy. Meniň mährim ýylady».

Hoşeýa pygamberiň nikasy we maşgalasy1:1–3:5
Ysraýyla garşy pygamberlik4:1–13:15
Ysraýyl halky toba edensoň, Reb wada berýär14:1-10

#### 1‑nji bap

1Ýahudada[†] Uzyýanyň, Ýotamyň, Ahazyň hem Hizkiýanyň, Ysraýylda[†] Ýehowaş ogly Ýarobgamyň patyşalyk eden döwründe, Beýeriniň ogly Hoşeýa Rebbiň[†] sözi aýan boldy[+].


Ysraýyl biwepalyk edýär

2Hoşeýa Rebbiň sözüniň başlangyjy:

Reb Hoşeýa: «Git-de, zynagär aýala öýlen.
Ol saňa başga erkeklerden çaga dogrup berer.
Çünki bu ýurt Rebden daşlaşyp, bütinleý zyna edýär» diydi[+].

3Onsoň Hoşeýa gidip, Diblaýymyň gyzy Gomere öýlendi. Ol göwreli bolup, Hoşeýa üçin bir ogul dogurdy. 4Reb oňa aýtdy:

«Ogluň adyna Ýizregel[*] dak,
çünki az wagtdan Ýizregeliň gany üçin,
Ýehunyň nesline jeza bererin,
Ysraýyl patyşalygyny tamamlaryn[+].
5Şol gün Ýizregel deresinde
Ysraýylyň ýaýyny döwerin»[+].
6Gomer ýene-de göwreli bolup, gyz dogurdy.
Reb Hoşeýa aýtdy: «Gyzyň adyna Loruhama[*] dak,
çünki mundan buýana Ysraýyl öýüne rehim edip günälerini geçmerin[+].
7Ýahuda[†] öýüne welin rehim ederin.
Men olary ýaý, gylyç, uruş, atlar ýa atlylaryň üsti bilen däl-de,
özleriniň Hudaýy Rebbiň güýji bilen halas ederin»[+].

8Gomer Loruhamany süýtden aýransoň, göwreli bolup, ogul dogurdy. 9Reb Hoşeýa şeýle diýdi:

«Adyna Logammy[*] dak.
Çünki siz-ä Meniň halkym däl,
Menem siziň Hudaýyňyz däldirin.


Ysraýyl Hudaý bilen ýaraşýar

10Ysraýyl ogullary deňiz kenaryndaky çäge ýaly san-sajaksyz
we möçbersiz köp bolar.
Olara: „Siz Meniň halkym dälsiňiz“ diýlen ýerde,
„siz diri Hudaýyň ogullarysyňyz“ diýler[+].
11Ýahuda[†] we Ysraýyl halklary ýaňadan birleşer,
özlerine bir baş belläp, ýurtda güllärler.
Çünki Ýizregeliň güni beýik bolar»[+].

#### 2‑nji bap

1«Siz doganyňyzy: „Meniň halkym“,
aýal doganlaryňyzy: „Rehim edilenler“ diýip çagyryň»[+].


Reb wepasyz Ysraýyly jezalandyrar

2«Gyjalat beriň ejeňize, gyjalat,
çünki ol Meniň aýalym däl;
Men hem onuň äri däl;
goý, ýüzünden görünýän zynahorlygy,
teninden azgynlygy aýyrsyn[+].
3Aýyrmasa Men ony edil doglan wagtyndaky ýaly
çuw-ýalaňaç ederin.
Ony boş çöle, gury topraga öwrerin.
Teşnelikden öldürerin[+].
4Çagalaryna-da rehim etmerin,
çünki olar zynadan doglan[+].
5Çünki olaryň ejesi zyna etdi
we bilinde çaga galdyryp, özüni ryswa etdi.
Çünki: „Maňa nan bilen suwumy,
ýüňümi, zygyr[†] matamy,
zeýtun ýagymy hem içgimi berýän
oýnaşlarymyň yzyndan gitjek“ diýdi.
6Onuň ýoluna tikenli çäk çekerin,
öz ýodalaryny tapmaz ýaly,
Onuň garşysyna diwar guraryn.
7Ol oýnaşlarynyň yzyndan kowalar,
Ýöne olaryň yzyndan ýetip bilmez.
Olary gözlär, ýöne tapmaz.
Şonda ol aýdar: „Ilkinji ärimiň ýanyna dolanaryn,
çünki öňki ýagdaýym häzirkimden gowudy“[+].
8Ýöne ol bilmedi,
gallany, täze şeraby, täzeje ýagy beren,
Bagal[†] butuna[†] harçlan altynyny,
kümşüni bol eden Men[+].
9Şonuň üçin beren gallamy
öz wagtynda Men yzyna alaryn,
öz möwsüminde täze şerabymy gaýdyp alaryn.
Ýalaňaç bedenini örtýän ýüňümi,
zygyrymy[†] yzyna alaryn.
10Indi oýnaşlarynyň öňünde aýybyny açaryn,
hiç kim ony Meniň elimden halas etmez[+].
11Onuň bar şadyýanlygyny, baýramlaryny,
Täze Aý baýramyny[†] we Sabat gününi[†],
ähli dabaralaryny tamam ederin[+].
12Onuň: „Oýnaşlarymyň maňa beren haky“ diýen
üzümligini, injir baglaryny weýran ederin.
Men olary jeňňele öwrerin,
haýwanlara iýmit bolarlar[+].


13Bagal[†] butuna[†] tütetgi[†] ýakan günleri üçin,
ony jezalandyraryn.
Şol wagt özüni halkadyr ýüzükler bilen bezäp,
oýnaşynyň yzyndan kowalady.
Meni bolsa unutdy».
Muny Reb[†] aýdýandyr[+].


Rebbiň halka söýgüsi

14«Şonuň üçin häzir ony ynandyryp, çöle alyp bararyn,
onuň ýüregini awlaryn[+].


15Ol ýerde Men oňa üzüm bagyny bererin.
Akor[*] deresini Umyt geçelgesine öwrerin.
Şonda ýaşlyk günlerinde bolşy ýaly,
Müsür topragyndan çykanda bolşy kimin,
aýdymlar aýdar.


16Şol gün Meni „Ärim“ diýip çagyrar.
Mundan beýläk „Bagalym[†]“[*] diýip çagyrmaz».
Muny Reb aýdýandyr.


17«Dilinden Bagal[†] butlaryň[†] atlaryny aýraryn,
olaryň atlaryny gaýdyp tutmazlar[+].


18Şol gün olar üçin
meýdandaky haýwanlar, asmandaky guşlar,
toprakda ýaşaýan süýrenijiler bilen äht[†] edişerin.
Ýurtdan ýaýy, gylyjy, söweş goşunlaryny ýok ederin.
Aman ýaşadaryn olary[+].


19Ysraýyl[†], seni Özüme hemişelik aýalym hökmünde kabul ederin.
Dogrulyk, adalatlylyk[†] hem sadyk söýgi,
rehimlilik bilen Özüme alaryn[+].


20Men seni wepadarlyk bilen alaryn,
sen Meni Reb hökmünde tanarsyň[+].


21Şol gün Men jogap bererin»
Muny Reb aýdandyr.
«Göklere-de jogap bererin.
Olar hem ýere jogap bererler.


22Ýer galla, täze şeraba we zeýtuna jogap bererler.
Olar hem Ýizregele[*] jogap bererler.


23Halkymy toprakda Özüm üçin ekerin.
„Rehim etmedige“ rehim ederin.
„Halkym bolmadyga“ sen Meniň halkym diýerin.
Ol bolsa „Sen meniň Hudaýymsyň“ diýer»[+].

#### 3‑nji bap


Hoşeýa ýene-de wepasyz aýal alýar

1Reb[†] maňa şeýle diýdi: «Sen ýene git-de, aýalyňy getir. Oýnaşy bolsa-da, zyna etse-de, ony söý. Ine, ysraýyl[†] halky-da başga hudaýlara köňül berip, butlara[†] kişmişli külçeleri hödür etmegi halaýarlar. Emma Men şonda-da olary söýýärin». 2Men aýaly on bäş kümüş teňňä we on bäş batman[*] arpa satyn aldym[+]. 3Men aýala şeýle diýdim: «Sen maňa uzak garaşmaly, sen başga bilen azgynçylyk etme. Men hem saňa ýakynlaşmaryn». 4-5Çünki ysraýyllar uzak wagtlap patyşasyz, hökümdarsyz, gurbanlyksyz, dikme daşsyz, efotsyz[†], butsuz ýaşarlar. Şondan soň ysraýyllar dolanyp, öz Hudaýy Rebbi hem patyşasy Dawudy gözlärler. Ahyrky günlerde bolsa olar Rebden gorkup, Hudaýyň ýalkawyna dolanarlar[+].

#### 4‑nji bap


Reb Ysraýyly aýyplaýar

1«Eý, ysraýyl[†] halky, Rebbiň[†] sözüni eşit,
çünki bu ýurtda ýaşaýanlar bilen Rebbiň dawasy bar.
Sebäbi ýurtda wepalylyk-da, söýgi-de,
Hudaýy tanamaklyk-da ýok[+].


2Gargyş we ýalançylyk, ganhorlyk, ogurlyk we zyna.
Jenaýatçylyk artýar we gan üstüne gan dökülýär.


3Şonuň üçin toprak hasrat çekýär.
Onda ýaşaýanlar ejizleýärler.
Sähradaky haýwanlar hem asman guşlary,
hatda deňizdäki balyklar gyrylýarlar[+].


4Hiç kes dawa etmesin.
Hiç kes başgany aýyplamasyn.
Seniň halkyň ruhana garşy aýyplama getirýäne meňzeýändir.


5Sen gündizlikde,
pygamber[†] bolsa gijelikde seniň bilen büdrär.
Seniň ejeň Ysraýyly ýok ederin.


6Meniň halkym bilimsizlikden weýran edilýär.
Sen bilimi ret edeniňden soň,
Men seni Maňa ruhany[†] bolmakdan ret edýärin.
Sen Hudaýyň kanunyny[†] unudanyňdan soň,
Men-de seniň çagalaryňy unudaryn[+].


7Ruhanylar[†] näçe köpeldigiçe, Meniň garşyma şonça köp günä etdiler.
Olaryň şöhratyny[†] masgaraçylyga öwrerin.


8Ruhanylar[†] Meniň halkymyň günäsi bilen beslenip,
olaryň köpräk etmiş etmegine jan çekýärler[+].


9Halka nähili bolan bolsa,
ruhanylara-da[†] şeýle bolar.
Men olaryň tutan ýollary üçin jeza bererin.
Eden işleriniň öwezini gaýtararyn[+].


10-12Olar iýerler, ýöne doýmazlar.
Olar zyna ederler, emma köpelmezler.
Çünki Rebbi terk edip, butlara çörňeşdiler.
Köne hem täze şerap
halkymyň düşünjesini aýyrýar.
Olar hatda agaç butdan maslahat soraýarlar!
Olaryň hasasy welilik edýär!
Çünki zynalyk ruhy olary ýoldan çykardy.
Zyna üçin, öz Hudaýyndan ýüz öwürdiler[+][+][+].


13Dagyň depesinde gurbanlyk[†] kesýärler,
baýyrlarda bolsa sadaka[†] berýärler.
Dub, derek hem dagdan agaçlarynyň aşagynda sadaka[†] edýärler.
Çünki olaryň kölegesi goýy.
Şonuň üçin gyzlaryňyz azgynlyk,
gelinleriňiz bolsa zyna edýärler[+].


14Siziň azgynlyk eden gyzlaryňyza,
zyna eden gelinleriňize jeza bermerin.
Çünki erkekleriňiz lolynyň[†] tarapynda bolýarlar.
Seždegähdäki[†] loly[†] bilen gurbanlyk[†] edýärler.
Düşünjesiz halk bolsa heläk bolýar[+].


15Eý, Ysraýyl, sen zyna etseň-de,
Ýahuda[†] bir günäli bolmasyn.
Siz Gilgala girmäň, Beýtawene bolsa barmaň.
„Rebden ant içýärin“ diýip kasam etmäň[+].


16Çünki Ysraýyl boýun egmezek göle ýaly hötjet boldy.
Indi Reb olary otluk ýerde,
giň örüde tokly bakan ýaly bakyp bilermi?


17Efraýym butlara[†] ýapyşdy.
Ony goý!


18Olaryň serhoş oturylyşygy tamamlanandan soň,
zyna işe geçýärler.
Olaryň serdarlary[†] masgaraçylygy söýýär.


19Ýel olary ganatyna orap alar.
Olar gurbanlyklary[†] sebäpli masgara bolarlar»[+].

#### 5‑nji bap

1«Muny eşidiň, eý, ruhanylar[†].
Dykgat ediň, eý, ysraýyllar[†]!
Gulak as, patyşanyň öýi!
Siziň üstüňizden höküm çykarylar.


Sebäbi siz Mispada duzak bolduňyz.
Taborda gurlan tor bolduňyz[+].


2Bize gazylan garymy çuňaltdyňyz.
Ýöne Men baryňyzy ýola salaryn[+].


3Men Efraýymy tanaýaryn,
Ysraýylam Menden gizlin däldir.
Çünki sen zyna etdiň, eý, Efraýym.
Ysraýyl hem haramdyr.


4Bularyň eden işleri Hudaýa dolanmaga goýmaýar.
Çünki olaryň kalbynda zyna ruhy[†] bar.
Rebbi[†] hem tanamaýarlar[+].


5Ysraýylyň tekepbirligi özüne garşy şaýatlyk edýär.
Ysraýyl hem Efraýymyň günälerine büdräp ýykylar.
Ýahuda hem birlikde ýykylar[+].


6Ownukly-irili mal-garalary alyp,
Rebbi gözlemäge giderler.
Ýöne Ony tapmazlar.
Çünki Reb olardan çekildi[+].


7Olar nikasyz çagalar dogrup,
Rebbe biwepalyk etdiler.
Täze Aý baýramy[†]
olary ekin meýdanlary bilen ýuwudar.


Reb Ysraýyl bilen Ýahuda duýduryş edýär

8Gibgada şah çal, Ramada surnaý.
Beýtawende söweş tebilini uruň.
„Biz siziň arkaňyzda, Benýamin“ diýip,
Beýtawende jar çekiň[+].


9Efraýym jeza gününde çöle öwrüler.
Ysraýyl tireleriniň arasynda Men muny takyk bildirerin.


10Ýahuda[†] hökümdarlary araçäk daşyny süýşürýänlere meňzeýär.
Men olaryň üstünden gazabymy sil ýaly dökjek[+].


11Zulum gördi Efraýym.
Höküm bilen ezildi.
Çünki bilip durubam, boş hyýalyň yzyndan gitmek isledi.


12Şonuň üçin Efraýyma güýe ýaly bolaryn,
Ýahudanyň neslini çüýrederin.


13Efraýym keselini,
Ýahuda ýarasyny görende,
Efraýym Aşuryň ýanyna gitdi.
Beýik patyşadan ýardam isledi.
Ýöne ol size şypa berip bilmez,
ýaraňyza em etmez[+].


14Men Efraýym üçin bir şir,
Ýahudanyň öýi üçin bolaryn arslan.
Olary parçalan hut Mendirin.
Süýräp äkiderin,
olary hiç kim halas etmez[+].


15Olar günälerini boýun alyp,
Meniň huzurymy ýürekden agtarýançalar,
hasratly ýagdaýda meni yzlaýançalar,
Men öz mekanyma giderin»[+].

#### 6-njy bap


Halkyň ýalan tobasy

1«Geliň, Rebbe[†] dolanalyň.
Ol bizi parçalady.
Özi şypa berer.
Bizi ýaralady.
Indi ýaramyzy daňar[+].


2Iki günden soňra bizi direlder,
Has takygy – üçünji güni Ol bizi aýaga galdyrar.
Onuň huzurynda ýaşaryş[+].


3Geliň, Rebbi tanalyň, tanamaga gaýrat edeliň.
Ol daň şapagy ýaly takyk geljek.
Ol ýagyş ýaly bize geljek,
topragy gandyrýan ýaz ýagşy ýaly ýanymyza geljek».


4«Eý, Efraýym, saňa näme edeýin?
Eý, Ýahuda[†], seniň bilen näme etmeli?
Siziň söýgiňiz säher dumany, ýerdäki çyg ýaly,
basym ýok bolýar[+].


5Şoňa görä Men olary pygamberiň[†] sözi bilen parçaladym.
Olary agzymdan çykan söz bilen öldürdim.
Hökümim nur kimin parlaýar[+].


6Çünki Men gurbanlygy[†] däl, sadyk söýgini isleýärin,
Ýakma[†] gurbanlygy[†] däl, Hudaýy tanamaklygy isleýärin[+].


7Olar Adam ata[†] ýaly, ähti[†] bozdular,
ol ýerde maňa biwepalyk etdiler.


8Gilgat ýamanlaryň şäheri,
gana boýalan aýak yzlaryndan doludyr[+].


9Garakçylar adamy nähili peýleýän bolsa,
Ruhanylaryň[†] topary-da şeýle.
Şekem ýolunda ganhorlyk edip,
erbet jenaýata ulaşýarlar[+].


10Ysraýyl[†] öýünde bir gorkunç zat gördüm:
Şol ýerde Efraýym zyna batdy.
Ysraýyl haram edildi.


11Men halkymyň öňki abadançylygyny gaýtaryp berenimde,
Seniň üçin jeza güni taýýar bolar, eý, Ýahuda»[+].

#### 7‑nji bap

1«Men Ysraýyla[†] em etjek bolsam,
Efraýymyň günäleri, Samariýanyň[†] pislikleri aýan bolar.
Çünki olar hile gurýarlar.
Öýlere ogry girýär,
köçede talaňçylyk edýärler.


2Olaryň ähli pislikleri Meniň ýadymda.
Olar muňa üns bermeýärler.
Indi olary eden işleri gurşaýar.
Eden işleri gözümiň öňündedir.


3Olar pisligi bilen patyşasyny,
ýalançylygy bilen emeldarlaryny şatlandyrýarlar.


4Olaryň hemmesi zynagärdirler,
Çörekçiniň tamdyry ýaly gyzgyndyr.
Ýugrulan hamyr ajaýança
bişirijä ody gorjamak gerek däl.


5Patyşanyň meýlis gününde
emeldarlar şerabyň gyzgynyna huşuny ýitirýärler.
Patyşa ýaman iş edýänler bilen el-ele berýär.


6Olar hile bilen oňa ýakynlaşýar.
Olaryň gazaby gijäniň soňuna çenli ýanýar.
Irden bolsa ýalynly ot ýaly gahary tutaşýar.


7Olaryň barysy tamdyr ýaly gyzgyn
Öz hökümdarlaryny heläk edýärler.
Olaryň patyşalarynyň barysy ýykyldy.
Hiç biri Meni çagyrmaýar[+].


8Efraýym başga halklar bilen garyşýar.
Efraýym bir ýüzi bişmedik petir ýalydyr[+].


9Onuň güýjüni özgeler iýýär.
Parhyna barmady.
Saçyna çal sepildi.
Muny bilmeýär[+].


10Ysraýylyň tekepbirligi özüne garşy şaýatlyk edýär.
Şonda-da olar öz Hudaýy Rebbe[†] dolanmaýarlar.
Barybir Ony gözlemeýärler[+].


11Efraýym samsyk we akylsyz gögerçin ýaly,
ýa müsürlileri çagyrýar,
ýa Aşura gidýär[+].


12Olar gidýärkäler Men torumy olaryň üstüne taşlaryn.
Asmanyň guşlary ýaly olary aşak indererin.
Olara pis işleri üçin temmi bererin[+].


13Olaryň dat gününe! Çünki Menden daşlaşdylar.
Bela insin başlaryna! Çünki Maňa garşy baş göterdiler.
Men olary halas ederdim.
Ýöne olar Men barada ýalan söz aýtdylar.


14Ýüreklerinden maňa perýat etmeýärler.
Düşegiň üstünde ýatyp uwlaýarlar.
Galla ýa-da täze şerap üçin tenine ýara salýarlar.
Menden bolsa ýüz öwürýärler[+].


15Men olara nesihat berdim. Ellerine güýç-kuwwat berdim.
Ýöne olar Maňa garşy ýamanlyk niýetlediler.


16Olar ýok zada ýüz tutýarlar.
Olar ygtybarsyz ýaýa meňzeýärler.
Olar zäherli dilinden, emeldarlary gylyçdan ýykylar.
Munuň üçin Müsürde olaryň üstünden güljekler»[+].

#### 8‑nji bap


Ysraýyl Rebbi ret edýär

1«Surnaýy dodagyňa ýetir.
Çünki çaýkel Rebbiň[†] öýüniň üstünden aýlanýar.
Olar Meniň ähtimi[†] bozdy, kanunyma[†] garşy çykdylar[+].


2„Hudaýymyz, biz – Ysraýyl[†] Seni tanaýarys“ diýip,
Maňa perýat edýärler[+].


3Ysraýyl ýagşylygy ret etdi.
Duşman ony yzarlar.


4Menden soraşman, özlerine patyşalar bellediler.
Menden soragsyz serdarlary[†] seçdiler.
Kümüşden, altyndan özlerine weýrançylyk getirýän butlar[†] ýasadylar[+].


5Eý, Samariýa[†], Men seniň göle butuňy[†] bütinleý ret etdim.
Meniň gazabym olaryň garşysyna alawlady.
Haçana çenli olar päk bolup biljek däl[+]?


6Çünki bu but[†] Ysraýylyň işidir.
Ony ussa ýasady. Ol Hudaý däldir.
Samariýanyň[†] gölesi bölek-bölek bolar.


7Olar ýel ekip, tupan orarlar.
Sümmülsiz bugdaý un bermez.
Hasyl beräýse-de, özgeler iýer[+].


8Ysraýyl ýuwudylandyr.
Olar başga milletleriň[†] arasynda dereksiz gap bolup galdy[+].


9Olar ýeke aýlanýan gulan ýaly, Aşura gitdiler.
Efraýym özüne oýnaşlary satyn aldy[+].


10Olary başga halklar ýaran bolmaga satyn alsa,
Men olary toplap ýygnaryn.
Olar tizara beýik patyşanyň salgydyndan sandyrarlar.


11Efraýym günä gurbanlyk[†] bermäge,
köp gurbanlyk[†] sypalaryny[†] gurdy.
Bu gurbanlyk[†] sypalary[†] günä mesgeni boldy.


12Näçe köp kanunlar[†] ýazsam,
olar muny ýat zat hasap edýärler.


13Maňa gurbanlyklar[†] getirýärler,
gurban kesýärler, ýöne eti özleri iýýärler.
Reb olardan razy däldir.
Indi olaryň günäleri ýatlanar. Etmişlerine görä jeza berler.
Olar Müsüre dolanarlar[+].


14Ysraýyl özüni Ýaradany unutdy.
Özüne köşkler gurdy.
Ýahuda[†] hem galalary köpeltdi.
Ýöne Men olaryň şäherine ot göndererin.
Galalaryny ot ýuwudar»[+].

#### 9-njy bap

1«Eý, Ysraýyl[†], şatlanma, beýleki halklar ýaly joşma.
Çünki sen zyna edip, Hudaýyňdan uzaklaşdyň.
Hemme harman ýerlerinde sen zynanyň muzduna göwün berdiň[+].


2Ne däne, ne şerap size ýeter.
Siziň täze şeraba bolan umydyňyz puja çykar.


3Siz Rebbiň[†] topragynda ýaşamarsyňyz.
Efraýym Müsüre dolanjak.
Aşurda haram zatlar iýersiňiz[+].


4Ysraýyl halky içgi sadakasyny[†] Rebbe bermez.
Gurbanlyklaryndan[†] Ol razy bolmaz.
Onuň nany ýashana ýeriniň çöregi ýaly,
ondan iýenler haram bolarlar.
Çünki olaryň nany diňe garyn doýurmak üçindir.
Ol Rebbiň öýüne[†] getirilmez[+].


5Baýramçylyk gününde,
Rebbe dabara gününde näme edersiňiz?


6Olar weýrançylykdan gutulsalar-da,
Müsür olary ýygnap alar.
Memfis şäheri olary gabra gömer.
Kümüş hazynasyny demirtiken örter.
Çadyrlarynda ýandak biter.


7Olaryň jeza günleri geldi.
Olaryň hasap bermeli günleri ýetdi.
Ysraýyl muny bilsin.
Etmişleriniň agyr bolany üçin,
ýigrenjiniň köplüginden,
pygamberi[†] „akmak[†]“,
Ruhdan dolanlary bolsa „däli“ saýdylar[+].


8Pygamber[†] meniň Hudaýymyň Efraýymda goýan garawulydyr.
Ýöne onuň ugran ýollarynda duzak gurdular.
Hudaýyň öýünde-de oňa ýigrenç bar[+].


9Gibga günlerinde bolşy ýaly,
Olar agyr heläkçilige düşdüler.
Ol etmişlerini ýatlar.
Olaryň etmişlerine görä jeza bar[+].


10Çölde üzüm tapan ýaly, Men Ysraýyly tapdym.
Ilkinji miwe beren injir agajyny gören ýaly,
Men ata-babalaryňyzy gördüm.
Ýöne olar Bagalpegor dagyndaky butuna[†] sežde edenlerinde[†],
özlerini ryswaçylyga urdular.
Göwün beren zatlary ýaly ýigrenji boldular[+].


11Bir guş kimin Efraýymyň şöhraty[†] uçup gider.
Olardan çaga önmez, ne hamyla bolar, ne-de göwrede çaga galar.


12Çagalaryny ýetişdirse-de,
balalaryny ellerinden alaryn.
Men olary terk edenimde,
olaryň dat gününe!


13Men Efraýymy Sur[†] galasy ýaly, otluk ýaýlada gördüm.
Emma Efraýym öz ogullaryny jelladyň eline berjek»[+].


14Ber olara, Reb! Näme berersiň?
Aýallaryna önelgesiz ýatgy, süýtsüz göwüs ber.


15Reb diýýär: «Olaryň Gilgaldaky ýaramaz işleri üçin,
şol ýerde olary ýigrendim.
Men olary öýümden kowaryn.
Indi Men olary halamaryn.
Bar hökümdary Maňa garşy baş göterdiler[+].


16Efraýym keselledi, köki gurady.
Olar miwe bermezler.
Çaga dogursalar-da, Men eziz çagalaryny öldürjek».


17Meniň Hudaýym olary ret eder. Çünki Ony diňlemediler.
Olar milletler[†] arasynda sergezdan bolarlar[+].

#### 10-njy bap

1Ysraýyl[†] bir gür şahaly üzüm agajydy, bol-bol miwe getirdi.
Miwesi artdygyça, şonça köp gurbanlyk[†] sypasyny[†] gurdy.
Topragy bereketli boldugyça, dikme daşlaryny bezedi[+].


2Olaryň ýüregi ýalançylykdan doldy.
Ýazyklaryna görä jeza alarlar.
Reb[†] olaryň gurbanlyk[†] sypalaryny[†] dargatjak,
dikme daşlaryny syndyrjak.


3Olar aýdarlar: «Bizde patyşa ýok, Rebden gorkmaýarys.
Patyşa bolsa-da, bize näme edip bilerdi?»


4Boş gepleýärler, ýalan kasam bilen äht[†] edişýärler.
Şoňa görä-de «adalatly[†]» işleri zäherli ot ýaly,
sürlen meýdanda birden peýda bolýar.


5Samariýada[†] ýaşaýanlar Beýtaweniň gölesi üçin gorkýarlar.
Ilaty onuň üçin ýas tutar.
Onuň şöhraty[†] bilen joşan butparaz[†] ruhanylar[†] aglaýarlar.
Çünki şöhraty[†] ondan gitdi[+].


6Göle beýik patyşa üçin sowgat bolup, Aşura äkidiler.
Efraýym masgaralanar,
Ysraýyl agaç butundan[†] uýada galar.


7Samariýa[†] öz patyşasy bilen
suwuň ýüzündäki çybyk ýaly akyp gider.


8Ysraýylyň günäsi bolan Awendäki[*] seždegähler[†] ýok ediler.
Olaryň gurbanlyk[†] sypalarynda[†] ýandak hem gyzgan biter.
Olar daglara: «Bizi örtüň!»,
baýyrlara: «Biziň depämize iniň!» diýerler[+].


9«Eý, Ysraýyl, Gibga günlerinden bäri günä etdiňiz.
Olar şol taýda günälerini dowam etdiler.
Pislik edýänlere garşy uruş
Gibgada siziň üstüňizi basmazmyka[+]?


10Men islän wagtymda olara temmi bererin.
Öz etmişine iki esse daňlan wagtynda,
milletler[†] olaryň garşysyna birleşerler.


11Efraýym harman döwmegi söýýän öwrendikli gölä meňzeýärdi.
Men onuň owadan boýnuna boýuntyryk salmadym.
Indi Efraýyma boýuntyryk salaryn.
Ýahuda ýer sürer,
Ýakup[†] bolsa mala basar»[+].


12Özüňiz üçin dogrulyk ekip,
sadyk söýgi hasylyny oruň.
Tarp ýeriňizi işläň.
Çünki Rebbe dileg etmek wagty geldi.
Ol dogrulygy üstüňize ýagdyrar[+].


13Siz etmiş ekip, adalatsyzlyk[†] orduňyz.
Ýalanyň miwesinden iýdiňiz.
Çünki siz öz ýoluňyza hem söweşijileriň köplügine baýryndyňyz[+].


14Halkyň arasynda uruş gopguny dörär.
Şalmanyň söweş gününde Beýtarbeli weýran edip,
eneler bala-çagalary bilen parçalanyşy ýaly,
ähli galalaryň haraba öwrüler[+].


15Eý, Beýtel, pisligiňiziň köpdügi üçin,
size hem şeýle ediler.
Daň atanda ysraýyl patyşasy bütinleý heläk bolar.

#### 11‑nji bap


Reb öz halkyny söýýär

1«Ysraýyly[†] ýaş wagtynda söýdüm,
ony – oglumy Müsürden çagyrdym[+].


2Olar çagyryldygyça,
Menden şonça uzaklaşdylar.
Bagal[†] butuna[†] gurbanlyk[†] berdiler,
butlara[†] ýakymly ysly tütetgi[†] ýakdylar.


3Efraýyma ýöremegi Men öwretdim,
golumda göterdim olary.
Meniň aladamy olar bilmediler[+].


4Olary ynsanperwerlik ýüpleri,
söýgi baglary bilen Özüme çekdim.
Boýunlaryndan boýuntyryklaryny galdyrdym.
Eglip olara iýmit berdim[+].


5Olar Müsüre dolanarlar.
Aşur olara patyşalyk eder.
Çünki olar tobany terk etdiler.


6Galalarynda gylyç ýalawlanyp,
derweze gözeneklerini gyrar,
olary niýeti-pälleri sebäpli ýok eder.


7Menden dänmek pikiri halkymyň ýüregine kök urdy.
Beýik Hudaýy çagyrsalar-da,
olara hiç medet bermez.


8Eý, Efraýym, Men senden nädip el çekeýin?
Seni nädip terk edeýin, eý, Ysraýyl?
Adma galasynda bolanlary saňa nädip bereýin?
Seboýym galasyna edenimi saňa-da edeýinmi?
Kalbymda ýüregim gobsundy.
Meniň mährim ýylady.


9Gyzgyn gazabymy başyňyza indermerin.
Efraýymy ýaňadan weýran etmerin.
Çünki Men ynsan däl, Hudaýdyryn.
Siziň araňyzda Mukaddes[†] Bolan.
Men gazap bilen gelmerin[+].


10Reb[†] arslan ýaly nagra çeker.
Olar Rebbiň yzyna eýererler.
Nagra çekende, Onuň çagalary günbatardan titreşip geler[+].


11Müsürden guş ýaly,
Aşurdan gögerçin ýaly titreşip gelerler.
Olary öýlerine eltip goýaryn».
Muny Reb aýdýandyr[+].


Ysraýyla we Ýahuda garşy höküm çykar

12Efraýym ýalançylyk, Ysraýyl hile-mekirlik bilen daşymy gurşady.
Ýahuda[†] bolsa heniz Hudaý bilen ýöreýär.
Mukaddes[†] Bolana sadyk bolýar.

#### 12‑nji bap

1Efraýym ýel bilen naharlanýar.
Uzakly gün gündogardan gelen ýeli kowalaýar.
Ýalançylygy, zulumy artdyrýar.
Aşur bilen şertnama baglaşyp,
Müsüre zeýtun ýagyny gönderýär[+].


2Ýahuda bilen Rebbiň[†] dawasy bar.
Tutan ýoluna görä Ýakuba[†] jezasyny berjek.
Edenini garşysyna gaýtarjak.


3Ene garnyndaka, Ýakup[†] öz doganynyň ökjesinden tutdy.
Ýetişen çagynda Reb bilen göreşdi[+].


4Perişde[†] bilen göreşip, ýeňdi.
Aglap onuň göwnüni tapjak boldy.
Hudaý ony Beýtelde tapdy.
Şol ýerde biziň bilen gepleşdi[+].


5Hökmürowan Hudaý – Reb
Onuň tanalýan adydyr![+]


6Indi sen Hudaýyň kömegi bilen oňa dolan.
Sadyk söýgini we adalatlylygy[†] saklap,
hemişe öz Hudaýyňa umyt baglap göz dik[+].


7Efraýym täjirdir,
elindäki galp terezisi bilen aldamagy söýýär[+].


8«Men baýadym – diýer Efraýym.
– Özüm üçin gor topladym.
Men näme iş edenem bolsam, hiç kim menden günä tapmaz»[+].


9«Hudaýyň Reb Mendirin.
Seni Müsürden çykardym.
Baýramçylyklarda bolşy ýaly,
seni ýene çadyrda ýaşadaryn.


10Men pygamberlere[†] gepledim,
Men köp aýanlyk[†] gönderdim.
Pygamberleriň[†] üsti bilen tymsallar berdim».


11Gilgatda etmiş bar,
olaryň halky nämynasyp.
Gilgalda öküzleri gurbanlyk[†] etdiler.
Şol sebäpli olaryň gurbanlyk[†] sypasy[†]
sürlen meýdandaky daş üýşmegi ýaly bolar[+].


12Ýakup[†] Siriýa ýurduna gaçdy.
Ysraýyl[†] ol ýerde aýal almak üçin hyzmat etdi.
Öýlenmäge goýun bakdy[+].


13Reb pygamber[†] arkaly Ysraýyly Müsürden alyp çykdy.
Pygamber[†] üsti bilen ony gorady[+].


14Efraýym Taňryny berk gazaplandyrdy.
Şonuň üçin Taňry dökülen gany onuň başyna getirer.
Onuň masgara işini özüne gaýtarar[+].

#### 13‑nji bap


Rebbiň gazaby

1Efraýym geplände, adamlar titreşdi.
Onuň Ysraýylda[†] mertebesi beýgeldi.
Ýöne Bagal[†] butuna[†] sežde etmekden[†] günäli bolup öldi[+].


2Indi günä üstüne günä edýärler.
Kümüşden özlerine butlar[†] edinýärler.
Butlar[†] ussatlyk bilen ýasalýar.
Hemmesi ussanyň işidir.
Adamlara: «Gurbanlyk[†] etsinler!
Göleleri öpsünler» diýýärler[+].


3Şonuň üçin olar säherki ümür ýaly,
basym guraýan çyg ýaly,
harmandan sowrulýan harpyk dek,
tüýnükden çykýan tüsse ýaly boljaklar[+].


4«Seni Müsürden çykaran
Hudaýyň Reb[†] Mendirin.
Menden başga hudaýy tanamaly dälsiň.
Menden başga halasgär[†] ýokdur![+]


5Çölde, gurak toprakda
saňa göz-gulak bolan Mendirin[+].


6Meniň naharymdan, olar doýdular.
Doýandan soň olar tekepbir boldular.
Soň olar Meni unutdylar[+].


7Şonuň üçin men olara arslan ýaly bolaryn.
Gaplaň kimin ýoluň ýakasynda,
bukuda garaşaryn[+].


8Çagalaryndan aýrylan aýy ýaly topularyn,
olaryň döşüni çekelärin.
Ene arslan kimin olary iýip gutararyn.
Wagşy haýwan ýaly olary parçalaryn[+].


9Men seni ýok ederin, eý, Ysraýyl.
Kim saňa kömek eder?


10Seni halas eder ýaly,
seniň patyşaň nirede?
Sen: „Maňa patyşa hem hökümdar ber“ diýipdiň.
Seniň şäherleriňdäki hökümdarlar nirede[+]?


11Men gaharly wagtymda saňa patyşa berdim.
Gazabym joşanda bolsa aýyrdym[+].


12Efraýymyň etmişleri baglandy.
Günäleri saklanyp goýuldy.


13Ol akylsyz oguldyr.
Burgy azaby başlanda –
wagty gelende, ol ýatgydan çykmaýar[+].


14Men ölüler dünýäsiniň[†] gazabyndan gutarmaýynmy olary?
Olary ölümden halas etmäýinmi?
Eý, ölüm, hany seniň gyrgyn keseliň?
Eý, ölüler dünýäsi[†], hany seniň weýrançylygyň?
Nazarymdan rehimi aýraryn[+].


15Efraýym doganlarynyň arasynda barly-barjamly bolsa-da,
Gündogardan epgek,
çölden Rebbiň ýeli öwser.
Onuň çeşmesi kesiler,
guýusy gurap galar.
Hazynasyndan şaý-sepleri talanar»[+].

#### 14‑nji bap

1Samariýa[†] halky öz günäsiniň jezasyny çeker.
Çünki Hudaýa garşy çykdylar.
Olar gylyçdan heläk bolarlar.
Balalary ýere ýazylyp parçalanar.
Hamyla aýallarynyň garny ýarylar[+].


Toba ýalkanyş getirýär

2Eý, Ysraýyl[†], Beýik Hudaýyňa dolan.
Sen etmişleriň sebäpli büdrediň[+].


3Şu dileg bilen Rebbe[†] dolanyň.
«Bar etmişlerimizi geç.
Ýagşy dileglerimizi kabul et.
Öküz gurbanlygyna[†] derek
alkyş gurbanlygyny[†] hödür ederis[+].


4Aşur bizi halas edip bilmez.
Söweşe atlanmarys.
Indi el bilen ýasan işimize
„hudaýymyz“ diýmeris.
Çünki ýetim Senden merhemet tapýar»[+].


5«Olaryň biwepalygyna melhem ederin.
Men olary çäksiz söýerin.
Çünki Meniň gazabym olardan sowuldy.


6Men Ysraýyla ýeriň çygy ýaly bolaryn.
Ol liliýa güli ýaly açylar.
Liwan kedri kimin kök urar[+].


7Ol pudak ýaýradar.
Owadanlygy zeýtun agajy ýaly bolar.
Liwanyň kedr agajy deýin ýakymly ys saçar.


8Olar dolanyp, Meniň saýamda ýaşarlar.
Bugdaý kimin bol bolarlar.
Üzüm ýaly güllärler.
Olaryň ysy Liwan şeraby ýaly bolar.


9Eý, Efraýym, butlar[†] bilen işim ýok.
Dilegiňe jogap berip, ybadatyňa seredýän Mendirin.
Men mydam ýaşyl serwi ýalydyryn.
Seniň bar miweleriň Menden geler».


10Kim paýhasly bolsa, bu sözlere düşünsin.
Kim düşünjeli bolsa, olary bilsin.
Çünki Rebbiň ýollary düzdür.
Dogruçyllar ol ýoldan gidýärler.
Erbetler ol ýollarda büdreýärler[+].

### Ýowel


Giriş

[1]

[2]

[3]


#### Giriş


Ýowel pygamberiň kitaby


Ýowel pygamber barada aýdara maglumat az bolup, onuň haçan ýaşandygy anyk mälim däldir. Çaklamalara görä, Ýowel pygamberiň kitaby b. e. öň V ýa-da IV asyra, ýagny Pars patyşalygynyň dünýä agalyk süren döwrüne degişlidir. Pygamber süri-süri çekirtgeleriň elhenç çozuşyny we ondan soň Palestina ýurduna düşen gurakçylygy suratlandyrýar. Ol çekirtgeler tymsalynda Rebbiň gününiň golaýlaýandygynyň nyşanyny görýär. Pygamber Hudaýyň emrine garşy çykýanlaryň Rebbiň gününde jezalandyryljakdygy barada pygamberlik edýär. Ol Hudaýyň adamlary toba etmäge çagyrýandygyny aýdýar. Hudaý Öz halkyny galkyndyryp, ony ýalkajakdygyny wada edýär. Ol ähli adamlaryň: erkeklerdir aýallaryň, ýaşlardyr garrylaryň üstüne Öz Ruhuny dökjekdigini Ýowel pygamber arkaly aýdýar (2:28-38).

Çekirtgeler belasy1:1–2:17
Galkynyş wadasy2:18-27
Rebbiň güni2:28–3:21

#### 1‑nji bap

1Petuwalyň ogly Ýowele Rebbiň[†] şu sözi aýan boldy:


Leşger hüjüm edýär

2Eý, ýaşulular[†], diňläň siz muny,
siz hem gulak goýuň, tutuş ýurduň ilaty:
siziň günleriňizde ýa atalar döwründe,
heý-de, bolupmydy şular ýaly zat?
3Siz muny ýetiriň çagalaryňyza,
olar hem aýtsyn öz çagalaryna,
olaryň çagalary-da indiki nesle[+].
4Ýumurtgadan çykan çekirtgeden artan hasyly
ganat baglamadyk çekirtge iýdi.
Ondan artany ganat baglan çekirtge iýdi,
ganat baglan çekirtgeden artan hasyly
gemriji çekirtge sürüsi iýdi[+].
5Eý, serhoşlar, aýňalyň-da, aglaň siz,
täze şerap üçin nalaň, ony içýänler,
çünki täze şerap agzyňyzdan kesildi[+].
6Sebäbi meniň topragyma ummasyz,
güýçli bir leşger çozdy;
arslanyňky ýaly onuň dişleri,
ene ýolbarsyňky deý gyýyk dişleri[+].
7Ol weýran etdi üzüm şahalarymy,
çapym-çapym etdi injir agaçlarymy,
şahalarynyň gabygyny sypyryp,
ýere taşlady;
üzüm şahalary-da agaryp galdy.
8Söýgüli adaglysyny ýitirip,
jul geýnen[†] gyz kimin ah çekip, nala!
9Rebbiň öýünden[†] kesildi indi
galla hem-de içgi sadakalary[†].
Rebbe hyzmat edýän ruhanylar[†]
tutýarlar ýasy.
10Meýdanlar boşady, toprak aglaýar,
çünki weýran boldy onuň gallasy.
Şerap gurap galdy, zeýtun-da soldy[+].
11Eý, daýhanlar, arpa-bugdaý üçin gamlanyň,
üzüm bagbanlary, ses edip aglaň,
çünki weýran boldy meýdan gallasy,[+]
12gurap galdy üzüm agajy,
solup galdy injir agajy.
Nar, alma, hurma –
meýdandaky baglaryň gurady bary.
Gutardy şol sebäpden ynsan şatlygy[+].
13Eý, ruhanylar[†], jul guşanyň, ýas tutuň!
Eý, gurbanlyk[†] sypasynda[†] hyzmat edýänler,
dat-perýat ediň!
Eý, Hudaýymyň hyzmatkärleri,
gijäňizi jul içinde geçiriň!
Çünki galla, içgi sadakalary[†]
kesilendir Hudaýyňyzyň öýünden[+].
14Agyz beklemäge[†] belläň siz wagty,
jar ediň mukaddes[†] ýygnanyşygy.
Ýaşululary[†] hem-de tutuş ýurduň halkyny
ýygnaň Beýik Hudaýyňyzyň öýüne
hem-de Rebbe dat-perýat ediň[+].
15Dat ol güne!
Çünki Rebbiň güni[†] ýakyndyr.
Gudratygüýçlüden
Weýrançylyk güni kimin gelýär ol[+].
16Eýsem gözümiziň alnynda iýjegimiz,
Hudaýymyzyň öýünden-de
şatlykdyr bagtyýarlyk kesilmeýärmi[+]?
17Tohumlar çüýredi kesek astynda,
ammarlar hem gugaryp galdy,
galla ammarlary çagşap dagady,
çünki galla ekinleri hasyl bermedi.
18Mal-gara neneňsi zaryn yňranýar!
sygyr sürüleri yranyp barýar,
çünki olar üçin ýokdur ýaýlalar;
goýun sürüleri-de ysgyndan düşen.
19Ýa Reb, Saňa dat-perýat edýän,
çünki ýaýlalary ot ýalmap ýuwutdy,
meýdan agaçlarynyň baryny
ýalyn köýdürdi[+].
20Saňa perýat edýär hatda çöl haýwanlary,
çünki gurap galdy suw akarlary,
ot hem ýalmap ýuwutdy gök ýaýlalary[+].

#### 2‑nji bap

1-2Sionda[*] surnaý çalyň,
Meniň mukaddes dagymda
howpuň abanýandygyny duýduryň.
Goý, ýurduň tutuş ilaty
gorkudan sandyrasyn,
çünki Rebbiň güni ýetip gelýär –
garaňkylyk hem-de zulmat güni ol.
Bulutly hem tüm garaňky gündür ol.
Köp sanly hem güýçli bir leşger,
daglara ýaýraýar daň şapagy deý.
Owaldan bäri onuň deňi-taýy bolmandy,
soňky nesillerden hem ol deýin bolmaz[+][+].
3Onuň öňünden ot ýalmap-ýuwudýar,
yzyndan-da ýalyn köýdürýär.
Öň ýanynda toprak Erem bagy deý,
yz ýanynda – tozap ýatan beýewan.
Ondan hiç zat gutulyp-da bilmeýär[+].
4Olaryň sypaty[†] atlaryňky deý,
bedewler deý hüjüm edýärler[+].
5Olar söweşe taýýar güýçli leşger dek,
şöweş arabalarynyň takyrdaýşy dek,
samany ýandyrýan ýalnyň şatyrdaýşy dek,
dag depelerinden böküp aşýarlar.
6Halklar dowla düşýär olaň öňünde,
ýüzleri-de gorkudan ak tama dönýär[+].
7Olar söweşiji deý hüjüm edýärler,
esgerler deý dyrmaşýarlar diwara.
Hersi barýar öňe öz ugry bilen,
sowulmaýar olar öz ýodasyndan[+].
8Iteklemeýärler birek-biregni,
ýöreýär öz ýodasyndan her biri.
Ähli böwetleri böwsüp geçýärler,
olaryň badyny saklap bolmaýar.
9Olar şähere tarap okdurylýarlar,
diwarlaryň ýüzünden ylgaýarlar,
dyrmaşyp, jaýlara aralaşýarlar,
ogry kimin penjirelerden girýärler[+].
10Olaryň öňünde ýer endireýär,
asman bolsa lerzana gelýär,
Günüň, Aýyň ýüzi garalýar,
ýyldyzlar hem şöhlesini gizleýär[+].
11Reb[†] Öz leşgeriniň öňünde
batly seslenýär.
Neneňsi köp sanly Onuň leşgeri!
Onuň buýrugyna tabyn bolýanlaryň ýokdur hasaby.
Dogrudan-da, Rebbiň güni[†] beýikdir,
elhençdir şübhesiz – çydajak barmy[+]?
12Reb heniz şuny aýdýandyr:
«Agyz bekläp, aglap, ýas tutup,
tutuş ýüregiňiz bilen Maňa öwrüliň[+].
13Eşikleriňize derek ýürekleriňizi parçalaň,
Hudaýyňyz Rebbe dolanyp geliň».
Ol merhemetli hem rehimli,
giň göwünli, sadyk söýgä baý,
Ol jeza bermekden el çekmäge taýýar[+].
14Kim bilýär, belki, ýüz öwürmän,
eder rehimi,
Özünden soň goýar berekedini,
hatda Hudaýyňyz Rebbe berilýän
galladyr içgi sadakalaryny[†][+]?
15Sionda[†] çalyň surnaýy,
jar ediň mukaddes[†] ýygnanyşygy,
Agyz beklemäge[†] belläň siz wagty,[+]
16Halky ýygnap, jemagaty tämizläň[†],
ýaşululary[†] hem çagalary,
hatda emýän bäbekleri çagyryň.
Goý, öýlenýän ýigit öz otagyndan,
gelin-de öz tutusyndan çyksynlar[+].
17Girelge bilen gurbanlyk[†] sypasynyň[†] arasynda
Rebbe hyzmat edýän ruhanylar[†] aglasyn.
Diýsinler: «Öz halkyňa rehim eýle, Reb,
halklara gülki bolmazlyk üçin,
Sen etme masgara saýlan halkyňy.
„Olaryň Hudaýy nirede?“ diýlip,
milletler[†] arasynda aýdylmagy gerekmi?»[+]


Reb Öz halkyny ýalkajak

18Reb şonda gabandy Öz topragyny
hem-de Öz halkyna indi rehimi[+].
19Reb jogap berip, diýdi halkyna:
«Ine, Men size iberýän:
gallany, şeraby, zeýtun ýagyny.
Doýup-ganyp iýersiňiz olardan.
Mundan beýläk milletler[†] arasynda
Men sizi etmerin indi masgara.
20Men demirgazyk leşgerini
sizden uzaklaşdyryp,
äkiderin ony suwsuz boş ýere,
gündogar deňzine – onuň öňüni,
günbatar deňzine – onuň ardyny.
Göteriler göge maslyk yslary,
elhepus, ol etdi beýik işleri![+]
21Eý, toprak, gorkmagyn,
şatlan hem begen.
Sebäbi Reb etdi beýik işleri!»[+]
22Gorkmaň siz, eý, çöl haýwanlary,
sebäbi ýaşyldyr çöl ýaýlalary.
Baglar getirýär öz miwesini,
zeýtun hem-de üzüm berýär
bol hasylyny[+].
23Eý, Sion[†] perzentleri, begeniň,
Beýik Hudaýyňyzda şatlanyň!
Çünki adalat[†] üçin,
Ol güýz ýagşyny ýagdyrdy;
Ol size bolelin ýagşy eçildi.
Ozal bolşy ýaly ýagdyrdy,
güýz hem-de ýaz ýagyşlaryny[+].
24Harmanlar dolar galladan,
çelekler hem dolup-daşarlar
täze şerap bilen zeýtun ýagyndan.
25«Men üstüňize iberen ägirt leşgerimiň:
ganat baglamadyk, ganat baglan,
ýumurtgadan çykan
we gemriji çekirtge sürüsiniň
hasyly iýip gutaran ýyllarynyň
öwezini dolaryn[+].
26Siziň iýjegiňiz bolelin bolar,
olardan gerk-gäbe doýarsyňyz;
siziň üçin ajaýyp işleri eden
Hudaýyňyz Rebbiň adyna
alkyşlar aýdarsyňyz.
Meniň halkym gaýdyp utandyrylmaz.
27[•]Siz Meniň Ysraýylyň[†] arasyndadygymy,
Beýik Hudaýyňyzyň Mendigimi,
özgäniň-de ýokdugyny bilersiňiz.
Meniň halkym gaýdyp utandyrylmaz»[+].


Rebbiň güni

28«Şondan soň Men her bir ynsan üstüne
Öz Ruhumy[†] dökerin.
Pygamberlik eder[†] oguldyr gyzlaryňyz,
düýşler görer garrylaryňyz,
aýanlyk[†] alarlar ýigitleriňiz[+].
29Şol günlerde Men hatda gullardyr gyrnaklaryň üstüne,
Öz Ruhumy[†] suw kimin dökerin.

30Men asmanda we ýerde alamatlar: gan, ot hem-de tüsse sütünlerini görkezerin[+]. 31Rebbiň beýik we gazaply güni gelmezden ozal, Gün tümlüge, Aý hem gana döner[+]. 32Şonda Rebbi çagyran her bir ynsan halas ediler, çünki Rebbiň aýdyşy ýaly, gaçyp gutulanlar Sion[†] dagynda we Iýerusalimde[†] bolar, aman galanlaryň arasynda Rebbiň çagyranlary-da bolar»[+].

#### 3‑nji bap


Reb milletlere jeza berjek

1«Ine, şonda, Ýahuda[†] bilen Iýerusalimiň[†] öňki abadançylygyny dikelden günlerimde,[+] 2Men ähli milletleri[†] ýygnap, olary Ýehoşapat[*] jülgesine getirerin, saýlan ysraýyl[†] halkymy milletler arasynda pytradandygy üçin, Men şol ýerde olara höküm çykararyn. Olar Meniň topragymy böldüler,[+] 3Meniň halkym üçin bije atdylar, oglany loly[†] üçin, gyzy şerap içmek üçin satdylar[+]. 4Eý, Sur[†], Sidon[†] we ähli Pilişt welaýatlary, siz kimsiňiz Meniň üçin? Siz Maňa gaýtawul berýärsiňizmi? Eger gaýtawul berýän bolsaňyz, Men siziň edenleriňizi okgunlylyk bilen tizara başyňyza salaryn[+]. 5Çünki siz Meniň altyn-kümşümi, saýlama hazynamy buthanalaryňyza[†] äkitdiňiz[+]. 6Siz Ýahuda we Iýerusalim halklaryny öz çäklerinden uzaklaşdyryp, olary grek[†] halkyna satdyňyz. 7Indi bolsa olary şol ýerden aýaga galdyryp, edenleriňizi öz başyňyza salýan Mendirin. 8Men siziň oguldyr gyzlaryňyzy Ýahuda halkyna sataryn, ol hem siziň çagalaryňyzy uzakdaky Şebalylara satar». Muny Reb[†] aýtdy[+].

9Muny halklar arasynda jar ediň:
«Söweş üçin taýýarlyk görüň,
batyrlary aýaga galdyryň,
goý, esgerleriň bary jemlensin.
10Azallaryňyzdan gylyçlar,
oraklaryňyzdan naýzalar ýasaň;
ejiz „men güýçli“ diýsin[+].
11Eý, töwerekdäki ähli milletler[†],
howlugyň, üýşüp ýygnanyň!
Ýa Reb, aşak indir Öz batyrlaryňy!»
12«Goý, milletler[†] galkynsyn,
Ýehoşapat jülgesine[†] insin,
çünki çar tarapdan gelen milletlere[†]
höküm çykarmak üçin,
Men şol ýerde oturjak[+].
13Oraklaryňyzy işlediň,
çünki hasyl ýetişdi;
üzüm sykylýan ýeri doly,
Çelekler dolup daşýança basgylaň.
Çünki hetden[†] aşdy pislikleri milletleň»[+].
14Höküm jülgesinde
Birgiden mähelle, ägirt mähelle!
Çünki Rebbiň güni[†]
höküm jülgesine golaýdyr[+].
15Günüň, Aýyň ýüzi garalýar,
ýyldyzlar hem şöhlesini saçmaýar[+].
16Reb gümmürdeýär Siondan[†]
hem seslenýär Iýerusalimden[†].
Asman bilen ýer lerzana gelýär.
Emma Reb Öz halkyna penadyr,
hem ysraýyl halky üçin galadyr[+].
17«Şonda Men Beýik Hudaýyňyzyň
mukaddes dagym[†] Sionda[†]
mesgen tutandygymy bilersiňiz.
Iýerusalim[†] hem mukaddes[†] bolar,
kesekiler ony basyp almaz hiç haçan[+].
18Şol gün şeýle bolar:
Daglardan täze şerap damar,
baýyrlardan süýt akar,
Ýahuda jarlarynyň ählisi
suwdan dolar.
Rebbiň öýünden[†] gözbaş ýarylyp,
Şitim jülgesiniň gury jarlaryny gandyrar[+].
19Weýran bolar Müsür,
döner çöllüge Edom,
çünki olar ýahuda halkyna
etdiler sütem;
boýadylar topraklaryny
bigünä gana[+].
20Ýöne baky mesgen bolar Ýahuda,
Iýerusalim-de[†] bolar nesilden-nesle[+].
21Men alaryn ganlarynyň hununy
hem-de aklamaryn günäni,
çünki Reb Sionda[†] mesgen tutýandyr»[+].

### Amos


Giriş

[1]

[2]

[3]

[4]

[5]

[6]

[7]

[8]

[9]


#### Giriş


Amos pygamberiň kitaby


Amos pygamber Hudaýdan ylham alan pygamberleriň biridir. Mukaddes Ýazgylarda şeýle ylhamlaryň jikme-jik beýany ilkinji gezek hut şu kitapda duş gelýär.

Amos pygamber asly boýunça Ýahuda şäherinden bolsa-da, ol Ysraýyl patyşalygynyň demirgazyk çäklerinde ýaşaýan adamlar barada pygamberlik edipdir. Ol bu pygamberlikleri takmynan b. e. öň VIII asyrda aýdypdyr. Şol döwürde ýurduň abadançylygy pajarlap ösüpdir, halk Hudaýa sežde edip, parahat ýaşapdyr. Emma Amos bu abadançylygyň we bolelinligiň diňe baýlar üçindigini görýär. Ol ýurtda adalatsyzlygyň artýandygyny we garyp-pukaralaryň ezilýändigini görýär. Hudaýa edilýän seždeler päk ýürekden edilmändir, parahatlyk bolsa göze görünýän salgym ýaly bolupdyr. Şonuň üçin-de, Amos Hudaýyň ýurdy jezalandyrjakdygy barada batyrgaýlyk bilen pygamberlik edýär. Ol adalatlylygy «derýa kimin joşdurmaga» (5:24) çagyrýar. Amos pygamber: «Belki şonda Reb Hökmürowan Hudaý Ýusubyň aman galanlaryna merhemet eder» (5:15) – diýip umyt edýär.

Ysraýylyň töweregindäki ýurtlaryň höküm edilmegi1:1–2:5
Ysraýylyň höküm edilmegi2:6–6:14
Bäş görnüş7:1–9:15

#### 1‑nji bap

1Tekowaly çopanlaryň biri bolan Amosyň sözleri. Ysraýyl[†] hakyndaky bu sözler Amosa ýertitremeden iki ýyl öň görnüş arkaly aýan bolupdy. Şol günlerde Ýahudada Uzyýa patyşa, Ysraýylda Ýehowaşyň ogly Ýarobgam patyşa höküm sürýärdi[+].

2Amos şeýle diýdi:
«Reb[†] Siondan[†] nagra çekýär,
Iýerusalimden[†] sesini eşitdirýär.
Çopanlaryň öri meýdanlary solýar,
Karmel dagynyň başy guraýar»[+].


Ysraýylyň töweregindäki ýurtlar höküm edilýär

3Reb şeýle diýýär:
«Men damasklylary günä üstüne günä
edendikleri üçin jezasyz galdyrmaryn.
Çünki demir dişli döweklerde
gilgat halkyny ýençdiler olar[+].
4Muňa görä Hazaýylyň köşgüne ot ýagdyraryn,
ot Benhadadyň[*] galalaryny ýakyp kül eder[+].
5Damaskyň derwezesiniň kiltlerini döwerin,
Awen[*] jülgesiniň hökümdaryny,
Beýtedende[*] eli şa hasaly hökümdary ýok ederin.
Siriýa halky Kir ýurduna ýesir edip äkidiler».
Muny Reb aýdýandyr[+].


6Reb şeýle diýýär:
«Men gazalylary günä üstüne günä
edendikleri üçin jezasyz galdyrmaryn.
Olar tutuş jemagaty edomlylaryň
eline bermek üçin ýesir edip äkitdiler[+].
7Muňa görä Gaza diwaryna ot ýagdyraryn,
ot onuň galalaryny ýakyp kül eder.
8Ýok ederin Aşdodyň ilatyny,
Aşkelonda eli şa hasaly hökümdary.
Golumy Ekronyň garşysyna öwrerin,
heläk ederin piliştlileriň[†] aman galanyny».
Muny Hökmürowan Reb aýdýandyr[+].


9Reb şeýle diýýär:
«Men surlulary günä üstüne günä
edendikleri üçin jezasyz galdyrmaryn.
Çünki olar doganlyk ähtini[†] unudyp,
tutuş jemagaty Edoma gul edip satdylar[+].
10Muňa görä Sur[†] diwaryna ot ýagdyraryn,
ot onuň galalaryny ýakyp kül eder».


11Reb şeýle diýýär:
«Men edomlylary günä üstüne günä
edendikleri üçin jezasyz galdyrmaryn.
Çünki doganlaryny gylyçly kowalap,
rehim-şepagat etmediler,
çäksiz gaharyny dökdüler,
gazap atyna baky atlandylar[+].
12Şu sebäpden Teýmana ot ýagdyraryn,
ot Bosranyň galalaryny ýakyp kül eder».


13Reb şeýle diýýär:
«Men ammonlary günä üstüne günä
edendikleri üçin jezasyz galdyrmaryn.
Çünki olar öz çäklerini giňeltmek üçin
Gilgadyň göwreli aýallarynyň garnyny ýardylar[+].
14Söweş günündäki galmagaldan ýaňa,
harasat günündäki tüweleý içinde
Rabanyň diwaryna ot salaryn,
ot galalaryny ýakyp kül eder[+].
15Emeldarlary bilen birlikde
ammon şasy sürgün[†] ediler».
Muny Reb aýdýandyr[+].


#### 2‑nji bap

1Reb[†] şeýle diýýär:

«Men Mowaby[†] günä üstüne günä
edendigi üçin jezasyz galdyrmaryn.
Çünki ol Edom şasynyň
süňküni ýakyp küle öwürdi[+].
2Şu sebäpden Mowaba[†] ot ýagdyraryn,
ot Keriýodyň galalaryny ýakyp kül eder.
Gygyryşmakdan we surnaý seslerinden ýaňa,
Mowap[†] halky söweş gykylygynyň içinde öler[+].
3Aralaryndaky hökümdaryny ýok ederin,
onuň bilen bile ähli emeldarlaryny öldürerin».
Muny Reb aýdýandyr.


Ýahuda höküm edilýär

4Reb şeýle diýýär:
«Men Ýahudany[†] günä üstüne günä
edendigi üçin jezasyz galdyrmaryn.
Çünki Rebbiň kanunyny[†] ret etdiler,
Onuň parzlaryny tutmadylar,
ata-babalarynyň ýalan hudaýlaryň yzyna eýerişi ýaly
indi bular-da olar bilen azdylar[+].
5Şu sebäpden Ýahuda ot ýagdyraryn,
ot Iýerusalimiň[†] galalaryny ýakyp kül eder»[+].


Ysraýyl höküm edilýär

6Reb şeýle diýýär:
«Men Ysraýyly[†] günä üstüne günä
edendigi üçin jezasyz galdyrmaryn.
Çünki olar dogruçyly kümşe,
mätäji bir jübüt çaryga satýarlar[+].
7Pukaralaryň başyny toprak astynda depgiläp,
ezilenleri ýoldan itekläp aýyrýarlar.
Ogly-da, atasy-da bir aýalyňka gidip,
mukaddes[†] adymy harlaýarlar[+].
8Her gurbanlyk[†] sypasynyň[†] ýanynda
girew alnan eşikleri ýazyp oturýarlar.
Özleriniň Hudaýynyň öýünde
jerime pula alnan şeraby içýärler.


9Men bolsa Ysraýylyň öňünden
amorlary ýok etdim.
Boýlary kedr agajy deý uzyn,
dub agajy kimin güýçli bolsa-da,
olaryň ýokardan miwesini,
aşakdan köküni gyrdym[+].
10Şeýle-de amor ýurduny eýelemegiňiz üçin,
Men sizi Müsürden çykardym,
çölde kyrk ýyllap ýol görkezdim[+].
11Ogullaryňyzdan pygamber[†] çykardym,
ýaş ýigitleriňizi nazyr[†][*] belledim.
Eý, ysraýyl halky, hakykatdan-da, bu şeýle dälmidir?!»
Muny Men-Reb aýdýandyryn[+].


12«Emma nazyr[†] bolana şerap içirdiňiz,
pygamberlere[†] „Pygamberlik etmäň[†]!“
diýip buýruk berdiňiz.


13Şonuň üçin desseden ýükli araba
topragy nähili owradýan bolsa,
Men-de sizi duran ýeriňizde
edil şonuň ýaly mynjyradaryn.
14Ýüwrük adam gaçyp bilmez,
güýçli güýç görkezip bilmez,
batyr-da janyny halas edip bilmez[+].
15Ýaýçy ornunda berk durup bilmez,
ýüwrük aýakly gaçyp gutulyp bilmez,
atly-da janyny halas edip bilmez.
16Batyrlaryň iň batyry-da
ol gün ýalaňaç gaçyp gider».
Muny Reb aýdýandyr.

#### 3‑nji bap


Ysraýylyň günäsi we jezasy

1Eý, ysraýyl[†] halky, Rebbiň[†] size, Müsürden çykaran kowumyňyza garşy aýdan bu sözüne gulak goýuň:[+]
2«Ýer ýüzündäki ähli halklaryň arasyndan
Men diňe sizi saýladym.
Şu sebäpli ähli etmişiňiz üçin,
Men sizi jezalandyraryn[+].


3Heý, belleşmezden iki adam
bile ýola düşermi?
4Awy oňmadyk şir jeňňelde arlarmy näme?
Hiç zat awlamadyk arslan
süreninde hyrlarmy näme?
5Ýerde duzak gurulmasa,
guş duzaga düşermi?
Içine bir zat düşmese,
ýerden gapan göçermi?
6Şäherde surnaý çalnar-da,
halkda gorky bolmazmy?
Rebbiň Özi indermese,
şähere bela gelermi[+]?
7Hakykatdan-da Hökmürowan Reb
syryny gullary pygamberlere[†]
aýan etmezden hiç zat etmez[+].
8Arslan arlar-da,
kim gorkmaz?
Hökmürowan Reb sözlär-de,
kim pygamberlik etmez[†]?»[+]


9Aşdot we Müsür galalaryna şuny jar ediň:
«Samariýanyň[†] daglaryna ýygnanyň.
Şäheriň içindäki başagaýlygy,
onuň arasyndaky zulumy görüň»[+].
10«Galalarynda zorluk bilen talan
oljalaryny toplaýarlar,
dogry iş etmegi hiç bilmeýärler.
Muny Reb aýdýandyr[+].
11Şonuň üçin duşman ýurduňyzy gabawa salar
sizi güýç-kuwwatdan düşürip,
galalaryňyzy talaňçylyga berer».


Muny Hökmürowan Reb aýdýandyr[+].

12Reb şeýle diýýär: «Bir çopanyň arslanyň agzyndaky goýnuň diňe toýnaklaryny ýa-da gulagynyň bir bölegini halas edip bilşi ýaly, Samariýada[†] ýaşaýan ysraýyl halky-da şeýle halas ediler. Onda diňe döwük-ýenjik öý goşlaryndan başga hiç zat galmaz».


13Eşidiň we Ýakup[†] nesillerine güwälik ediň,
Gudratygüýçli Hudaý – Hökmürowan Reb şeýle diýýär:
14«Etmişi üçin Ysraýyly jezalandyran günüm,
Beýteliň gurbanlyk[†] sypalaryny-da[†] ýok ederin.
Gurbanlyk[†] sypalaryň[†] şahlary
kesilip ýere gaçar[+].
15Men gyşky hem ýazky köşkleri ýumraryn,
pil süňkünden haşamlanan jaýlary ýok ederin,
beýik jaýlaryň soňuna çykaryn».
Muny Reb aýdýandyr[+].

#### 4‑nji bap

1Eý, Samariýa[†] dagyndaky Başanyň mal heleýleri!

Siz pukaralara sütem edip, mätäçleri ezýänler,
ärleriňize: «Içmäge bir zat getir» diýýänler!
Bu sözlere gulak salyň[+].
2Hökmürowan Reb[†] Öz mukaddesliginden[†] ant içdi:
«Siziň çeňňekler bilen,
iň soňkyňyzyň hem balyk garbaklary bilen
tutuljak günüňiz hökman ýetip geler[+].
3Her biriňiz garşyňyzdaky
diwar gädikden çykarylyp,
Hermona taşlanarsyňyz».
Muny Reb aýdýandyr[+].


Ysraýyl erbet ýolundan dänmeýär

4Baryň, Beýtele gidip, günä ediň,
Gilgala gidip, ýazygyňyzy artdyryň,
her gün ertirine gurbanlyklaryňyzy[†],
her üç günden gazanjyňyzyň ondan birini[†] getiriň[+].
5Hamyrmaýaly çörekden şükür sadakasyny[†] hödürläň,
meýletin sadakalaryňyzy[†] jar edip mälim ediň,
şeýle etmekden sen lezzet alýaň-a, eý, ysraýyl[†] halky!
Muny Hökmürowan Reb aýdýandyr[+].


6Ähli şäherleriňizde açlykdan dişiňiziň kirini sordurdym,
tutuş ýurduňyzy nana zar etdim,
emma şonda-da siz Maňa tarap dolanmadyňyz.
Muny Reb aýdýandyr[+].


7Hasyl ýygnamaga üç aý galanda,
sizden ýagmyry gysgandym,
Men bir şähere ýagyş ýagdyryp,
başga birine ýagdyrmadym.
Bir ekin meýdany ygaldan gandyrdym,
beýleki birini bolsa ygalsyz guratdym[+].
8Agyz suwy üçin şäherden-şähere entediňiz,
emma suwdan ganyp içmediňiz,
şonda-da siz Maňa tarap dolanmadyňyz.
Muny Reb aýdýandyr.


9Men sizi epgekdir heň bilen büräp örtdüm,
baglaryňyzy we üzümlikleriňizi weýran etdim,
injirdir zeýtun agaçlaryňyzy çekirtgeler ýuwutdy,
emma şonda-da siz Maňa tarap dolanmadyňyz.
Muny Reb aýdýandyr[+].


10Müsürdäki ýaly araňyza mergi iberdim,
ýaş ýigitleriňizi gylyçdan geçirdim,
atlaryňyzy duşmanlaryňyza berdim.
Burnuňyzy düşelgäňiziň porsy ysyndan doldurdym,
emma şonda-da siz Maňa tarap dolanmadyňyz.
Muny Reb aýdýandyr[+].


11Men Sodom[†] bilen Gomorany[†] ýumruşym ýaly,
araňyzdaky köp şäherleri-de ýykyp ýumurdym.
Siz otdan çykarylan kesindi mysaly bolduňyz,
emma şonda-da Maňa tarap dolanmadyňyz.
Muny Reb aýdýandyr[+].


12Şonuň üçin hem, eý, Ysraýyl, saňa şeýle ederin.
Saňa şuny etjekdigim üçin,
Hudaýyňy garşylamaga taýýarlan, eý, Ysraýyl!


13Çünki daglara şekil beren, ýeli ýaradyp,
Öz pikirlerini ynsanlara aýan eden,
daň şapagyny garaňkylyga öwren,
dünýäniň belent ýerlerine aýak basan Oldur,
Onuň ady Reb Hökmürowan Hudaýdyr![+]

#### 5‑nji bap


Toba etmäge çagyryş

1Eý, ysraýyl[†] halky, sen hakdaky aýtjak
bu agy sözüme gulak as.
2Ysraýyl gyzy ýykyldy,
indi ol hiç haçan galmaz,
öz topragynda süýnüp ýatyr,
hiç kim oňa ýardam bermez[+].
3Şonuň üçin Hökmürowan Reb[†] şeýle diýýär:
«Bir şäherden Ysraýyl üçin söweşe çykan
müň adamdan ýüz adam aman galar,
beýleki birinden diňe ýüzden onusy aman galar».
4Reb ysraýyl halkyna şeýle diýýär:
«Meni agtaryň, şonda ýaşarsyňyz![+]
5Emma Meni Beýtelden agtarmaň,
Gilgala girmäň,
Beýerşeba geçmäň,
çünki Gilgal hökman sürgün[†] ediler[*],
Beýtel hem hiç zat bolup galar»[+].
6Rebbi agtaryň, şonda ýaşarsyňyz,
ýogsam Ol Ýusup[†] nesline garşy ot kimin lowlar,
Beýtelde ýangyny söndürmäge hiç kim tapylmaz[+].
7Adalaty[†] ajylyga öwrenler!
Dogruçyllygy ýere çalanlar!
8Ülker, Orion ýyldyzlaryny ýaradan,
tüm garaňkylygy daň sähere öwren,
gündizi gijä öwren,
deňiz suwlaryny çagyryp,
olary ýer ýüzüne döken Oldur.
Onuň ady Rebdir[+].
9Ol güýçlüleri şol bada heläk eder,
galalaryny-da weýran eder.
10Olar kazyýetde paş edýäni ýigrenýärler,
hakykaty sözleýäni äsgermezlik edýärler[+].
11Garybyň elinden bugdaý hem saman hakyny
zorluk bilen alanyňyz üçin,
daşdan ýonulan jaýlar gursaňyz-da,
siz olarda ýaşamarsyňyz,
gözel üzüm baglaryny oturtsaňyz-da,
olaryň şerabyny içmersiňiz[+].
12Çünki Men etmişiňiziň köpdügini,
günäleriňiziň çökderdigini bilýärin.
Dogruçyla ezýet berip, para alýarsyňyz,
kazyýetde mätäji boş gaýtarýarsyňyz[+].
13Şonuň üçin akylly ynsan
şeýle pursatda ümsüm bolar,
çünki bu bir erbet zamandyr.


14Ýamanlygy däl-de, ýagşylygy agtaryň,
şonda siz ýaşarsyňyz.
Edil siziň öz aýdyşyňyz ýaly
Reb Hökmürowan Hudaý siziň bilen bolar.
15Ýamanlygy ýigrenip, ýagşylygy söýüň,
kazyýetde adalaty[†] berkarar ediň.
Belki şonda Reb Hökmürowan Hudaý
Ýusubyň[†] aman galanlaryna merhemet eder[+].


16Hökmürowan Hudaý – Hökmürowan Reb şeýle diýýär:
«Bütin meýdançalarda dady-perýat ederler,
köçelerde „Waý, waý günümize!“ diýşerler.
Çagyrarlar daýhany matam tutmaga,
ýasçylary – ýas aýdymyny aýtmaga[+].
17Tutuş üzüm baglaryňyzda perýat ederler,
çünki siziň araňyzdan Men geçerin».
Muny Reb aýdýandyr[+].


Rebbiň güni

18Dat günüňize, Rebbiň gününi[†] küýseýänler!
Näme üçin siz Rebbiň gününe[†] zarsyňyz?
Ol gün aýdyňlyk däl-de, garaňkylykdyr[+].
19Ol gün bir kişiniň arslandan gaçyp,
aýa duş gelşi kimindir.
Öýüne gelip, elini diwara söýände,
ony ýylanyň çakyşy kimindir.
20Rebbiň güni[†] ýagtylyk däl-de, garaňkylyk dälmidir?
Ol hiç bir yşyksyz tüm garaňkylyk dälmidir?


21Men baýramlaryňyzy ýigrenýärin, äsgermeýärin,
mukaddes[†] ýygnanyşyklaryňyzy asla halamaýaryn[+].
22Hatda ýakma[†] gurbanlygyňyzdyr[†] galla sadakaňyzy[†] hödür etseňiz-de,
Men olary kabul etmerin.
Semiz mallaryňyzdan salamatlyk gurbanlygyňyzy[†] berseňiz-de,
Men olara bakmaryn.
23Ýanymdan nagmalaryň owazyny aýryň!
Men arfalaryňyzyň sazyny diňlemerin.
24Goý, adalatlyk[†] derýa kimin joşsun,
dogruçyllyk baky çeşme ýaly aksyn.


25Eý, ysraýyl halky, Maňa çölde kyrk ýyllap
gurbanlyklar[†] we sadakalar[†] hödürlediňizmi[+]?


26Siz patyşaňyz Sakudy we ýyldyz hudaýyňyz Kiýuny –
özüňiz üçin ýasan butlaryňyzy[†] göterip gezdiňiz.


27Munuň üçin sizi Damaskyň aňyrsyna sürgün[†] ederin.
Muny Reb aýdýandyr.
Onuň ady Hökmürowan Hudaýdyr[+].

#### 6-njy bap


Ysraýyl weýran edilýär

1Dat günüňize, eý, Sionda[†][*] asuda ýaşaýanlar,
Samariýa[†] dagynda howpsuz oturanlar,
ysraýyl[†] halkynyň ýüz tutmaga barýan
iň beýik milletiň meşhur adamlary![+]
2Kalne şäherine geçip görüň,
ol ýerden beýik Hamada gidiň.
Onsoň piliştlileriň[†] Gat şäherine baryň,
olar iki patyşalygyňyzdan gowumyka?
Tutýan meýdanlary siziňkiden giňmikä[+]?
3Eý, siz bela gününi uzak saýyp,
zorluk tagtyny ýakynlaşdyranlar!


4Halyňyza waý, eý, pil süňkünden haşamlanan çarpaýada ýatanlar,
düşekleriniň üstünde meýmiränler,
sürüden saýlama guzulary,
baga bakylan göleleri iýýänler!
5Özlerini Dawut[†] ýaly saýyp,
saz gurallaryny oýlap tapýanlar,
arfanyň owazyna aýdym aýdýanlar,
6şakäseden şerap içýänler,
üstlerine iň oňat atyr sepýänler,
Ýusubyň[†] weýrançylygyna ýas tutmaýanlar,
halyňyza waý!
7Munuň üçin olar ilkinji bolup ýesir edip äkidiler,
kürsüde gaýşarýanlaryň meýlisi tamamlanar.


8Hökmürowan Reb[†] Özünden ant içip, şeýle diýýär:
«Ýakubyň[†] gedemligini nejis saýýaryn,
onuň galalaryny ýigrenýärin,
içindäki ähli zady bilen bile
şäheri duşman eline bererin».
Muny Hökmürowan Beýik Hudaý aýdýandyr[+].

9Bir öýde on adam galan bolsa, olar-da öler. 10Olaryň biriniň garyndaşy öz kömekçisi bilen hossarynyň jesedini öýden daşary çykaryp ýakmak üçin geler. Ol kömekçisinden: «Başga-da jeset barmy?» diýip soranda, «Ýok» diýip jogap berer. Onsoň garyndaşy: «Sem bol! Rebbiň ady agzalmasyn» diýer.


11Ine, Reb şeýle buýurýar:
«Uly jaýlar toza,
kiçi jaýlar küle dönsün.
12Atlar gaýanyň üstünde çaparmy?
Öküzler bilen ol ýerde ýer sürlermi?
Emma siz adalaty[†] zähere,
dogrulyk miwesini ajylyga öwürdiňiz.
13Siz Lodebarda[*] puç zada şatlanyp: „Karnaýymy[*] öz güýjümiz bilen basyp almadykmy näme?“ diýýärsiňiz.
14Şonuň üçin, eý, ysraýyl halky,
saňa garşy bir milleti aýaga galdyrjak.
Olar Lebohamatdan
Araba düzlügine çenli seni ezerler».
Muny Reb Hökmürowan Hudaý aýdýandyr.

#### 7‑nji bap


Çekirtgeler, ot we şugul guraly hakyndaky görnüşler

1Ine, Hökmürowan Reb[†] maňa şuny görkezdi: patyşanyň paýyna düşen bugdaý orlup bolnandan soň, ikinji ekilen ekin gögerip başlan wagtynda, Reb çekirtge sürülerini çozdurdy[+]. 2Çekirtgeler ýurduň ähli gögeren zadyny iýip gutaranda, men şeýle diýdim:

«Ýa Hökmürowan Reb, ýalbarýaryn, Öz halkyňy bagyşla!
Ýakubyň[†] nesli muňa neneň çydasyn?!
Ol bir kiçi halkdyr!»
3Onsoň Reb muňa gaýtmyşym etdi.
Reb: «Beýle zat bolmaz!» diýdi[+].

4Ine, Hökmürowan Reb maňa şuny görkezdi: Hökmürowan Reb halkyny jezalandyrmak üçin alawly ody çagyrdy. Ot düýpsüz çuň suwlary ýakyp ýandyrdy, soňra ekin meýdanyny ýandyrmaga başlady. 5Onsoň men şeýle diýdim:

«Ýa Hökmürowan Reb, ýalbarýaryn, saklan!
Ýakubyň[†] nesli muňa neneň çydasyn?!
Ol bir kiçi halkdyr!»
6Reb muňa-da gaýtmyşym etdi.
Hökmürowan Reb: «Bu-da bolmaz!» diýdi.

7Başga bir görnüş arkaly Reb maňa şuny görkezdi: ine, Reb şugul guraly bilen gurlan dim-dik diwaryň ýanynda durdy, elinde bolsa şugul bardy. 8Onsoň Reb menden: «Amos, sen näme görýärsiň?» diýip sorady. Men: «Bir şugul görýärin» diýip jogap berdim. Onsoň Reb şeýle diýdi:

«Ine, halkym Ysraýylyň[†] ortasynda-da,
Men bir şugul guralyny goýýaryn.
Mundan beýläk olary bagyşlamaryn[+].
9Yshagyň[†] butlara[†] seždegähleri[†] weýran ediler,
Ysraýylyň mukaddes öýleri[†] haraba öwrüler,
Ýarobgam kowumyna garşy gylyçly aýaga galaryn»[+].


Amos bilen Amazýa

10Onsoň Beýteldäki Amazýa ruhany[†] Ysraýylyň patyşasy Ýarobgama şeýle habar ýollady: «Amos ysraýyl halkynyň arasynda saňa garşy dildüwşük gurady. Ýurt onuň munça sözlerini göterip bilmez[+]. 11Amos şeýle diýdi:

„Ýarobgam gylyçdan öler,
Ysraýyl halky öz ýurdundan
ýesir edip äkidilip çykarylar“»[+].

12Onsoň Amazýa Amosa şeýle diýdi: «Eý, görgür! Bar, Ýahuda[†] ýurduna git-de, çörek puluňy şol ýerde gazan. Şol ýerde pygamberlik et[†][+]. 13Emma indi gaýdyp Beýtelde pygamberlik etme, çünki bu patyşanyň mukaddes öýi[†] we patyşalygyň ybadathanasydyr[†]»[+]. 14Onsoň Amos Amazýa şeýle jogap berdi: «Men pygamber hem däl, pygamberler toparyndan hem däl. Men ýöne bir çopan hem injir agaçlaryna gözegçilik edýän[+]. 15Emma Reb meni süriniň yzyndan aldy-da, maňa: „Bar, git-de, Meniň halkym Ysraýyla pygamberlik et“ diýdi.

16Indi bolsa Rebbiň sözüne gulak goý.
Sen maňa: „Ysraýylyň garşysyna pygamberlik etme[†],
Yshagyň[†] kowumyna garşy wagyz etme“ diýýärsiň[+].
17Şonuň üçin Reb şeýle diýýär:
„Aýalyň şäherde loluçylyk eder,
ogul-gyzlaryň gylyçdan geçiriler,
ölçeg ýüpi bilen ýeriň paýlanylar,
özüňem haram ýurtda ölersiň,
ysraýyl halky öz ýurdundan
ýesir edilip äkidiler“».

#### 8‑nji bap


Bir sebet miwe

1Hökmürowan Reb[†] maňa şuny görkezdi: bir sebet injir miwesi bardy[+]. 2Ol menden: «Amos, sen näme görýärsiň?» diýip sorady. Men: «Bir sebet ýetişen miwäni görýärin» diýip jogap berdim. Onsoň Reb maňa şeýle diýdi: «Meniň halkym Ysraýylyň[†] soňy ýetip geldi. Mundan beýläk olary bagyşlamaryn[+]. 3Şol gün köşk aýdymlary ahy-nala öwrüler.

Ähli ýer taşlanan jesetlerden dolar.
Ümsüm boluň!»
Muny Hökmürowan Reb aýdýandyr.


4Eşidiň muny,
mätäçleri depgiläp ezýänler,
ýurduň garyplaryny heläk edýänler!
5Siz diýersiňiz:
«Täze Aý baýramy[†] geçsedi, gallamyzy satarys;
Sabat güni[†] basym ötsedi,
bugdaýmyzy bazara çykararys.
Ölçegi kiçeldip, bahany ulaldyp,
galp terezi bilen adamlary aldarys[+].
6Bugdaý ýerine onuň kepegini satyp,
garyplary kümşe,
mätäji bir jübüt çaryga satyn alarys»[+].


7Ýakup[†] halkynyň guwanjy bolan Reb şeýle ant içdi:
«Men olaryň eden işleriniň hiç birini asla unutmaryn.
8Bu işler üçin ýer sarsmajakmy?
Ýerde ýaşaýan her kes ýas tutmajakmy?
Bütin ýer ýüzi Nil derýasy kimin tolkun atar,
Müsürdäki Nil derýasy deý belende galyp pese düşer»[+].


9Hökmürowan Reb şeýle diýýär:
«Şol gün şeýle bolar:
Günortan çagy güni batyraryn,
gündiz ýer ýüzüni garaňky ederin[+].
10Men siziň baýramyňyzy ýasa,
aýdymlaryňyzy ahy-nala öwrerin.
Her bile jul guşagyny guşadaryn,
her başyň saçyny syrdyraryn.
Şol güni ýalňyz ogluň ýas güni kimin ederin,
onuň soňuny ajylyk bilen gutararyn»[+].


11Hökmürowan Reb ýene-de şeýle diýýär:
«Şeýle günler geler,
Men ýurda açlyk ibererin.
Emma bu çörek bilen suwuň gytlygy däl-de,
Rebbiň sözlerini eşitmek küýsegi bolar[+].
12Rebbiň sözüni agtaryp,
ynsanlar deňizden-deňze,
demirgazykdan gündogara entärler.
Olar ol ýerden bu ýere ylgaşarlar,
emma ony tapyp bilmezler.


13Şol gün gözel gyzlar we ýaş ýigitler
teşnelikden huşuny ýitirerler».
14Samariýanyň[†] günäsinden ant içip:
«Eý, Dan! Seniň hudaýyňdan ant içýän,
Beýerşebanyň tutýan ýolundan ant içýän!» diýýänler
ýykylarlar we hiç haçan ýerlerinden galmazlar[+].

#### 9-njy bap


Rebbiň Ysraýyla hökümi

1Men gurbanlyk[†] sypasynyň[†] ýanynda Rebbiň[†] duranyny gördüm. Reb şeýle buýruk berdi:

«Ybadathana[†] söýeleri sarsýança,
sütünleriň başyna ur,
olary ähli ynsanyň depesinden inder.
Diri galanlaryny gylyçdan geçirerin,
hiç biri gaçyp-da, gutulyp-da bilmez[+].
2Gazyp ölüler dünýäsine[†] girseler-de,
elimi uzadyp, olary ondan çykararyn.
Olar göge çyksalar-da,
ol ýerden aşak düşürerin[+].
3Karmel dagynyň depesinde gizlenseler-de,
ol ýerden Men olary yzarlap taparyn.
Huzurymdan deňziň düýbünde gizlenseler-de,
deňiz ýylanyna buýruk bererin, ýylan-da olary çakar[+].
4Duşmanlarynyň öňüne düşüp, ýesirlige gitseler-de,
ol ýerde gylyja buýruk bererin; ol-da olary öldürer.
Men olardan nazarymy aýyrmaryn,
emma ýagşylyk üçin däl-de, ýamanlyk üçin şeýderin».


5Gudratygüýçli–Hökmürowan Reb
elini ýere degirýär we ýer sarsýar,
ýerde ýaşaýan her kes ýas tutýar.
Bütin ýer ýüzi Nil kimin tolkun atýar,
Müsüriň Nil derýasy deý ýene pese düşýär[+].
6Ýokarky otagyny gökde bina edýän,
gümmezini ýeriň ýokarsynda gurýan,
deňziň suwlaryny bir ýere ýygnap,
suwlary ýer ýüzüne dökýän Oldur.
Onuň ady Rebdir[+].


7-8Reb şeýle diýýär: «Eý, ysraýyl halky,
sen Meniň üçin efiopiýa halky bilen deň dälmisiň?
Ysraýyllary Müsürden, piliştleri Kaptordan,
siriýalylary Kirden çykaran Men dälmi näme?
Hökmürowan Rebbiň nazary siziň günäli şalygyňyzdadyr,
Men-Reb ony ýer ýüzünden süpürip taşlaryn,
emma Ýakubyň[†] kowumyny bütinleý ýok etmerin».
Muny Reb aýdýandyr[+].


9Ine, Men buýruk bererin,
ähli milletleriň[†] arasynda ysraýyl[†] halkyny
bugdaý elän ýaly edip, elekden geçirerin,
şonda ýekeje daş-da elekden geçmez[+].
10«Bela bize gelmez ýa-da duşmaz» diýýän,
halkymyň ähli günälileri gylyçdan ölerler[+].


Ysraýyl patyşalygy gaýtadan dikeldilýär

11Şol gün Men Dawudyň[†]
ýykylan çadyryny dikelderin,
böwsülen böwürlerini bejererin,
weýran bolan ýerlerini oňaryp,
gadym döwürdäki ýaly ederin[+].
12Şeýdip, ysraýyl halky Edomyň aman galanlaryna,
Maňa degişli bolan ähli milletlere[†] eýelik eder.
Muny şu işi bitirýän Hudaýyňyz Reb aýdýandyr.


13-15Ine, şeýle günler geler – Hökmürowan Reb diýýär,
ýer sürýän orak orýanyň yzyndan ýeter,
üzüm sykýan ekiş döwrüne çenli işini gutarmaz,
şirin şerap daglardan damar,
bütin depelerden-de joşup akar.
Halkym Ysraýyla öňki abadançylygyny gaýtararyn,
ýumrulan şäherleri dikeldip, olarda mesgen tutarlar,
üzüm baglaryny oturdyp, olaryň şerabyny içerler,
bag-bakjalar ekip, olaryň miwesini iýerler.
Men olary öz topragynda oturdaryn,
Meniň özlerine beren topragymdan
indi olar hiç haçan çykarylmaz.
Muny Hudaýyňyz Reb aýdýandyr[+][+].

### Abadýa


Giriş

[1]


#### Giriş


Abadýa pygamberiň kitaby


B. e. öň 586-njy ýylda Iýerusalim şäheri babyllylar tarapyndan weýran edilýär. Abadýa pygamberiň kitaby hem şu wakalaryň bolup geçen döwründen soň ýazylypdyr diýip hasaplanylýar. Iýerusalimiň weýran edilmegine ysraýyllaryň gadymy duşmany bolan edomlylar gaty begenýärler. Olar diňe begenmek bilen çäklenmän, basybalyjylara kömek berip, şäheri talaýarlar. Abadýa pygamber Hudaýdan ylham alyp, ysraýyl halkynyň duşmanlary bolan edomlylaryň we beýleki halklaryň jezalandyryljakdygy barada pygamberlik edýär.

Edom ýurduna garşy pygamberlik1:1-14
Rebbiň güni1:15-21

#### 1‑nji bap


Edom ýurduna garşy pygamberlik

1[•]Abadýa gelen aýanlyk[†]:


Hökmürowan Reb[†] Edom barada şeýle diýdi:
«Milletlere[†] wekiliň iberilendigine habar geldi.
Rebden gelen wekiliň: „Turuň, Edoma garşy söweşe çykalyň!“ diýen habaryny eşitdik[+].
2Edom, Men seni halklaryň arasynda iň pesi ederin
sen bütinleý ryswa bolarsyň.
3Tekepbir ýüregiň aldady seni.
Sen belentde, gaýalaryň howpsuz ýerinde ýaşaýaň,
„Meni pese – ýere kim düşürer?“ diýip, kalbyňdan aýdýaň.
4Eger sen bürgüt deýin ýokary galsaň-da,
höwürtgäňi ýyldyzlaryň arasynda goýsaň-da,
ol ýerden Men seni aşak düşürerin!»
Muny Reb aýdýandyr[+].
5«Seniň içiňe ogrular girdimi ýa gijeki talaňçylar?
Ogrular diňe özüne geregini ogurlamazlarmy?
Eger üzüm bagyňa girseler,
saňa-da miweden galdyrmazlarmy?
Emma sen nähili weýran bolduň!
6Ysaw nesli niçik talandy,
onuň hazynasy dörüldi.
7Sen bilen salamatlykda ýaşanlar seni aldadylar.
Ähli arkadaşlaryň seni serhetden çykardylar.
Bile duz iýşen adamlaryň senden rüstem çykdylar.
Muny sen aňşyrmadyň».
8«Şol gün – Reb diýýär –
Men Edomyň akylly adamlaryny
we paýhasa düşünýänlerini
Ysaw dagynda gyrmanmy?


9Teýman, seniň batyrlaryňy gorky-howsala basar.
Olaryň bary Ysaw dagynda gyrlyp ýok ediler[+].


10Doganyň Ýakubyň[†] nesline zalymlyk edeniň üçin,
bütin betnam bolarsyň we ebedi ýok edilersiň.
11Kesekiler olaryň emlägini talan gününde,
sen kesede durup seretdiň.
Gelmişekler derwezeden girende,
Iýerusalim[†] üçin bije çekilende,
sen-de olaryň biri ýaly bolduň[+].
12Doganyň – Ýahudanyň[†] nesliniň
betbagt gününde gülmeli däldiň.
Olara bela inen gününde,
sen heşelle kakmaly däldiň.
Olaryň hasrat gününde magtanmaly däldiň[+].
13Sen Meniň halkyma bela gelen gününde,
olaryň derwezesinden girmeli däldiň.
Olaryň gyrgynçylyk gününe içiňden begenip seretmek,
heläkçilik gününde olaryň emlägine galtaşmak
hiç dogry däldi[+].
14Ýoluň çatrygynda durup,
gaçan adamlary tutmaly däldiň.
Hasrat gününde aman galanlary
duşmana bermeli däldiň.


Rebbiň güni

15Çünki, Rebbiň ähli milletlere[†] höküm etjek güni golaýlap gelýär.
Eý, Edom, näme eden bolsaň, saňa-da şol bolar.
Edeniň başyňa düşer[+].
16Çünki, siz, ýahudalar[†],
Meniň mukaddes dagymda[†] içdiňiz.
Ähli milletler-de[†] hemişe şeýle içerler we ýuwudyp, asla bolmadyk ýaly bolarlar.
Sebäbi jeza käsesinden içerler[+].


17Ýöne Sion[†][*] dagynda jezadan halas galanlar bolar
we Sion[†] dagy mukaddes[†] bolar.
Ýakubyň[†] nesli öz mülküne gowşar[+].
18Ýakubyň[†] nesli ot bolar, Ýusubyň[†] zürýady alawa döner.
Oduň samany ýakyşy ýaly, olar Ysawyň neslinden yz goýmaz.
Ysawyň ilinden gutulany bolmaz.
Çünki muny Reb aýtdy[+].
19Negep[†] çölüniň halky Ysaw dagyny eýelär.
Baýyrlykdaky adamlar piliştlileriň[†] topragyny eýelärler.
Olar Efraýym hem Samariýa[†] topragyna çenli ýeterler.
Benýamin nesli Gilgady eýelär.
20Sürgün[†] edilen ysraýyl[†] söweşijileri
Kenganyň[†] Sarepata çenli ýerlerine eýe bolarlar.
Iýerusalimden[†] Separada sürgün[†] edilenler Negepdäki[†]
galalary eýelärler[+].
21Ýeňijiler Ysaw daglarynyň üstünden höküm sürmek üçin,
Sion[†] dagynyň üstüne çykarlar.
Patyşalyk Rebbiňki bolar»[+].

### Ýunus


Giriş

[1]

[2]

[3]

[4]


#### Giriş


Ýunus pygamber


Ýunus pygamber kitaby beýleki pygamberleriň kitaplaryndan tapawutlanýar. Bu kitapda b. e. öň VIII asyrda ýaşan Ýunus pygamberiň başdan geçiren wakalary beýan edilýär.

Hudaý Ýunusa Ysraýyl ýurdunyň ganym duşmany bolan Aşur patyşalygynyň paýtagty Ninewä gitmegi we «onuň halkynyň günäkärdigini jar etmegi» buýurýar. Emma Ýunus Hudaýyň habaryny ol ýere ýetirmekden gorkup, bütinleý başga ugra gidýän gämä münýär. Onuň münen gämisi ýolda heläkçilige uçraýar, deňiz balygy ony ýuwudýar. Ýunus ahyrsoňy Rebden medet diläp, Onuň rehimdarlygyna we geçirimliligine bil baglaýar. Başdan geçiren howsalaly wakalardan soň, Ýunus höwes bilen Hudaýyň emrine boýun bolýar.

Ýunus pygamberiň kitabynda Hudaýyň Öz ýaradanlarynyň ählisine erkiniň ýetýändigi, şol bir wagtyň özünde-de, olary söýýändigi, rehimlidigi, geçirimlidigi, hatda Öz halkynyň duşmanlaryny jezalandyrmagyň, ýok etmegiň deregine olary goraýandygy görkezilýär.

Ýunus pygamber çagyrylýar, ýöne ol boýun bolmaýar1:1-16
Ýunus toba gelip, halas edilýär2:1-11
Ýunus Ninewäniň ýykyljakdygyny aýdýar3:1-10
Hudaý Ninewä rehim edýär4:1-11

#### 1‑nji bap


Ýunus Rebbiň emrinden boýun towlaýar

1Emitaý ogly Ýunusa[†] Rebbiň[†] şu sözi aýan boldy:[+] 2«Hany bol, Ninewä – ol beýik şähere git-de, onuň halkynyň günäkärdigini jar et, çünki olaryň betpälligi Maňa aýan boldy»[+].

3Ýöne Ýunus[†] Rebbiň nazaryndan gaçyp, Tarşyşa gitmek üçin ýola düşdi. Ol Ýafo şäherine gelip, Tarşyşa gidýän bir gämi tapdy. Gäminiň ýol kireýini töledi we Rebbiň nazaryndan gaçyp, Tarşyşa gitmek üçin, gämiçiler bilen bile gämä mündi[+].

4Emma Reb deňze güýçli ýel iberdi; deňizde elhenç gaý turup, gämi çagşara geldi[+]. 5Gämiçileri gorky gaplap aldy; olaryň hersi öz hudaýyny çagyrmaga başlady. Olar gämini ýeňletmek üçin, ýüklerini deňze taşladylar. Ýunus[†] bolsa aşakda, gäminiň içki ammarynda süýji uka gidipdi[+]. 6Gäminiň başlygy onuň ýanyna gelip: «Heý! Sen näme ýatyrsyň? Tur, öz hudaýyňy çagyr. Belki, onuň rehimi inip, bizi halas eder» diýdi[+].

7Şol wagt gämiçiler biri-birlerine: «Geliň, bije atalyň-da, haýsymyz sebäpli bu bela duçar bolandygymyzy bileliň» diýişdiler. Şeýlelikde, olar gurra taşladylar. Gurra Ýunusa[†] düşdi[+].

8Onsoň: «Sen bize aýt, näme sebäpli bu bela sataşdyk? Bu ýerde näme işläp ýörsüň? Nireden gelýärsiň? Sen nireli? Haýsy halkdan bolarsyň?» diýip, olar ondan soradylar.

9Ýunus[†] bulara: «Deňzi we gury ýeri ýaradan Gögüň Hudaýy Rebbe sygynýaryn. Men ýewreýdirin[†]» diýip jogap berdi[+]. 10Soňra gämiçiler juda gorkdular we Ýunusa: «Näme üçin beýtdiň?» diýdiler. (Sebäbi Ýunus olara özüniň Rebbiň nazaryndan gaçyp barýandygyny aýdypdy.)

11Deňiz gitdigisaýy gazaba münýärdi. Gämiçiler Ýunusa[†]: «Deňiz köşeşer ýaly, biz seni näme edeli?» diýdiler. 12Ýunus olara: «Bu gaý-tupana duçar bolmagyňyza özümiň sebäpkärdigimi men bilýärin. Meni göteriň-de, suwa taşlaň, şonda deňiz köşeşer» diýdi.

13Olar ýetişibildiklerine kürekläp, kenara çykmaga dyrjaşýardylar, ýöne bu olara başartmaýardy, çünki deňiz gitdigisaýy güýçli çyrpynyp, olara garşylyk görkezýärdi. 14Şondan soň olar Rebbi çagyrmaga durdular: «Ýa Reb, bu adamyň jany üçin bizi heläk etme, bularyň hemmesi Seniň islegiň bilen boldy. Şoňa görä, bizi nähak gana galdyrma»[+]. 15Soňra olar Ýunusy[†] göterdiler-de, deňziň düýbüne goýberdiler. Deňiz dessine köşeşdi[+]. 16Gämiçiler Rebden gaty gorkdular; Oňa gurbanlyk[†] berdiler we Oňa gulluk etmäge kasam içdiler[+].

#### 2‑nji bap

1Şondan soň Reb[†] uly bir balyga Ýunusy[†] ýuwutmagy emr etdi. Ýunus üç gije-gündizläp balygyň garnynda boldy[+].


Ýunusyň dogasy

2-3Soňra Ýunus balygyň garnyndan öz Hudaýy Rebbe ýüzlenip, şeýle doga okady:

«Jebir çekenimde, ýa Reb, çagyrdym Seni.
Jogap berdiň maňa.
Ölüler diýarynyň goýnundan çagyrdym Seni,
eşitdiň Sen nalamy[+].
4Çuňluga, deňizleriň bagryna taşladyň meni.
Gurşady suwlar meni.
Ähli güýçli tolkunlaryň
üstümden geçdi meniň[+].
5Şonda nazaryňdan kowuldym diýdim,
ýa Reb, Seniň mukaddes[†] ybadathanaňy[†]
ýene nädip görerin diýdim.
6Suw kekirdegime geldi.
Ýesir düşdüm çuňluga.
Başyma çolaşdy deňiz otlary[+].
7Indim daglaryň düýbüne.
Gapylary baky ýapylýan ýere düşdüm.
Ýöne, eý, Hudaýym Reb, janymy çuňlukdan halas etdiň.
8Ýa Reb, jandan umyt üzenimde, Seni çagyrdym.
Öz mukaddes[†] ybadathanaňda[†] sözümi eşitdiň[+].
9Puç butlara[†] sygynanlar
öz wepalylygyny terk etdiler[+].
10Men welin alkyşly aýdymlar bilen
Saňa gurbanlyk[†] bererin.
Kasamymy berjaý ederin.
Gutulyş Rebdendir»[+].


11Reb balyga emr etdi. Balyk Ýunusy[†] gury ýere gusdy.

#### 3‑nji bap


Ýunus Rebbe boýun bolýar

1-2Ýunusa Rebbiň sözi ikinji gezek geldi: «Hany bol, Ninewä – şol beýik şähere git-de, Meniň özüňe aýdýanlarymy onuň halkyna ýetir!»[+]

3Şunlukda, Ýunus[†] Rebbiň[†] sözüne boýun boldy we Ninewä tarap ýola düşdi. Ninewe juda uly şäherdi. Onuň ol başyndan bu başyna çenli üç günlük ýoldy. 4Ýunus şähere girdi we bir günlük ýol geçip: «Ýene kyrk günden Ninewe ýykyljak» diýip jar çekdi. 5Nineweliler Hudaýa ynandylar. Olar uludan-kiçä hemmelere agyz beklemegi[†] yglan etdiler[+].

6Bu habar Ninewe patyşasyna ýetende, ol tagtyndan düşüp, şa lybasyny çykardy we jul geýnip[†], kül üstünde oturdy[+]. 7Soňra ol özüniň hem-de töreleriniň adyndan Ninewäniň halkyna şeýle buýruk berdi: «Ähli adamlar-da, haýwanlardyr mal-garalar-da hiç zat iýmesinler, suw-da içmesinler. 8Ynsanu-haýwan jul geýinsin, bar güýji bilen Hudaýa perýat etsin, öz ýaman ýolundan dönüp, bet işlerinden el çeksin[+]. 9Belki, Hudaý pikirini üýtgeder, gazabyndan saklanar; şeýdip, biz heläk bolmarys»[+].

10Şondan soň Hudaý olaryň edenlerini, ýaman ýoldan dönendiklerini görüp, gazabyndan saklanyp, görkezjek diýen erbetligini olara görkezmekden el çekdi[+].

#### 4‑nji bap


Ýunus gaharlanýar

1Ýunus[†] muňa gaty gamlandy we onuň gahary geldi. 2Ol Rebbe[†] şeýle doga okady: «Ýa Reb, şeýle boljagyny men öz ýurdumdakam aýtmanmydym näme? Men şol sebäpden hem dessine Tarşyşa gaçdym-a. Seniň merhemetli, rehimli, giň göwünli, sadyk söýgä baý Hudaýdygyňy we jeza bermekden el çekmäge taýyndygyňy bilýärdim ahyryn[+]. 3Indi bolsa, Ýa Reb, meniň janymy al, çünki ýaşanymdan ölenim gowudyr»[+].

4Reb oňa: «Seniň gaharlanmaga hakyň barmy?» diýdi.

5Ýunus[†] şäherden çykdy we onuň gündogar tarapynda bir ýerde dyz epdi. Şol ýerde özüne çatma dikdi we şähere näme bolýanyny görmek üçin, ol onuň kölegesinde oturdy. 6Ýunusyň üstüne saýa salar ýaly we ony köşeşdirer ýaly, Beýik Hudaý ol ýerde bir düýp ösümlik gögertdi. Muňa Ýunusyň göwni galkyndy. 7Emma ertesi gün daňdan Hudaý bir gurçuk iberdi we ol gurçuk ösümligi içinden iýip, ony guratdy. 8Gün doganda, Hudaý gündogardan epgek öwüsdirdi. Gün Ýunusyň depesini gaýnadyp başlady, onda ysgyn-mydar galmady. Ol özüne ölüm diläp: «Ýaşanymdan ölenim gowudyr» diýdi.

9Hudaý Ýunusdan[†]: «Ösümlik babatda gaharlanmaga hakyň barmy?» diýip sorady. Ýunus: «Hawa, hakym bar. Gahardan ýaňa özüme ölüm dileýärin» diýdi.

10-11Şonda Reb oňa şeýle diýdi: «Öz zähmetiň siňmedik, bir gijäniň içinde ösüp, bir gijäniň içinde-de guran ösümlige seniň nebsiň agyranda, sagyny-soluny saýgaryp bilmeýän ýüz ýigrimi müňden agdyk adama we köp mal-garasy bolan şeýle uly şäher Ninewä Meniň neneň haýpym gelmesin?»

### Mika


Giriş

[1]

[2]

[3]

[4]

[5]

[6]

[7]


#### Giriş


Mika pygamberiň kitaby


Mika Işaýa pygamberiň döwründe ýaşan pygamberdir. Ol günorta patyşalygy Ýahuda degişli şäherçeleriň birinde ýaşaýardy. Amos pygamber öz wagtynda demirgazyk patyşalygy milli betbagtçylyga uçrar diýip duýdurypdy. Mika pygamber hem öz gezeginde şeýle betbagtçylygyň Ýahuda ýurduna hem injekdigi barada pygamberlik edýär. Demirgazyk we günorta patyşalyklaryň üstünden inen betbagtçylygyň sebäpleri meňzeşdi: Hudaý adalatsyzlygy ýigrenýändigi üçin, adalatsyzlyk edýän adamlary jezalandyrýardy. Ýöne Mika pygamberiň pygamberlik sözleri has aýdyň bolup, olarda gelejege bolan berk umyt bardyr.

Hudaýyň hökmürowanlyk sürmeginde tutuş älem-jahanda parahatlygyň boljagy (4:1-4) we Dawudyň neslinden doglup, milletlere parahatlyk getirjek beýik Patyşa (5:2-5) baradaky Mikanyň pygamberliklerini aýratyn belläp geçmek bolar. Ysraýyl pygamberleriň aýdanlarynyň jemi Mika pygamberiň kitabynyň bir aýadynda jemlenendir:

«Eý, adamzat, Reb ýagşynyň nämedigini saňa bildirdi. Adalaty berjaý etmekden, merhemeti söýmekden, Hudaýyňyzyň öňünde kiçi göwünli gezmekden başga Reb sizden näme talap edýär?»

6:8.

Ysraýylyň we Ýahudanyň höküm edilmegi1:1–3:12
Galkynyş we parahatlyk4:1–5:15
Duýduryş we umyt habary6:1–7:20

#### 1‑nji bap

1Ýahuda[†] patyşalary Ýotamyň, Ahazyň we Hizkiýanyň döwründe moreşetli Mika pygambere[†] Samariýa[†] we Iýerusalim[†] barada Rebbiň[†] sözi aýan boldy[+].


Samariýa bilen Iýerusalim höküm edilýär

2Ähliňiz eşidiň, eý, halklar!
Gulak goýuň, eý, zemin we onuň ýaşaýjylary!
Hökmürowan Reb mukaddes[†] mesgeninden
size garşy güwälik eder[+].
3Ine, Reb Öz mekanyndan çykyp,
ýer ýüzüne inip, baýyrlarda ýörär[+].
4Daglar Onuň aýak astynda erär,
dereler böwsülip,
otda ereýän mum ýaly,
kertden inýän suw deýin bolar[+].
5Bularyň bary Ýakubyň[†] nesilleriniň ýazygy,
Ysraýyl[†] halkynyň günäleri üçindir.
Ýakubyň[†] nesilleriniň ýazygyna kim sebäpkär?
Samariýa[†] dälmi?
Ýahudanyň[†] butlara[†] seždegähi[†] nirede?
Iýerusalimde[†] dälmi?
6«Şonuň üçin Men Samariýany[†] harabaçylyga,
üzümçilik ýerine öwrerin.
Daşlaryny derä döküp,
düýplerini açyk goýaryn» diýýär Reb.
7«Ähli butlary[†] bölek-bölek ediler,
haram gazançlarynyň bary oda ýakylar,
butlarynyň[†] baryny ýok ederin,
çünki bulary loly[†] gazanjy bilen toplady.
Olar ýene-de loly[†] gazanjyna öwrüler» diýýär Reb[+].


Mikanyň agysy

8Munuň üçin men aglap, dady-perýat ederin.
Eşiksiz we aýakýalaňaç gezerin.
Şagallar kimin uwlaryn.
Düýeguşlar kimin gözýaş dökerin[+].
9Samariýanyň[†] ýarasyna em ýok.
Ol Ýahuda[†] gelip ýetdi.
Halkymyň derwezesine,
Iýerusalime[†] baryp ýetdi[+].
10Muny Gatda aýtmaň[*],
ahy-nalaňyzy bes ediň;
Beýtlegaparda[*]
gamgynlykdan guma togalanyň[+].
11Eý, Şapyr[*] halky!
Ýalaňaçlanyp, utanç içinde ötüň.
Sawanan halky çadyryndan çykmasyn[*].
Beýtesel halkynyň özi ýas tutýar,
ondan size ýardam bolmaz.
12Marotyň[*] halky ýagşylyga sabyrsyzlyk bilen garaşýar,
emma Reb Iýerusalimiň[†] derwezesine bela inderdi[+].
13Eý, Lakyş halky, ýüwrük aty[*] araba goş.
Sen Sion gyzynyň[†][*] günäsiniň gözbaşysyň,
çünki Ysraýylyň ýazygy senden çykdy[+].
14Indi Moreşetgata hoşlaşyk sowgadyny berersiň.
Akzyp[*] obasy Ysraýyl patyşalaryna duzak bolar[+].
15Eý, Mareşa ilaty,
Reb galaňyza basybalyjy[*] gönderer.
Ysraýylyň beýik ýolbaşçylary
Adullam galasynda gizlener[+].
16Söýgüli ogullaryňyza
ýas tutmak üçin saçyňyzy syryň.
Başyňyz çaýkeliňki kimin kel bolsun,
çünki çagalaryňyz sürgün[†] ediler[+].

#### 2‑nji bap


Adalatsyzlyk ýurdy weýran edýär

1Düşeginde pislik oýlaýanlaryň,
niýetini ýamana düwýänleriň, dat gününe!
Daň atanda niýetlerini amala aşyrýarlar,
çünki olaryň muňa güýji ýetýär[+].
2Gözüne ýakan ekin meýdanlaryny
zorluk bilen alýarlar,
islän öýlerini eýeleýärler;
birini öýünden,
ýene birini bolsa mirasyndan[†] mahrum edýärler[+].
3Şonuň üçin Reb[†] şeýle diýýär:
«Men bu halka garşy bela taýynlaýaryn,
ondan boýun gaçyryp bilmersiňiz.
Başyňyzy dik tutup gezmersiňiz,
çünki bu pis zamana bolar.
4Şol gün sizi masgaralap ýaňsylarlar,
siz şeýle agy aýdymyny aýdarsyňyz:
„Büs-bütin weýran bolduk!
Reb halkymyň mirasyny[†] dagadýar.
Ol muny elimden alýar!
Ýerimizi haýynlara paýlaýar“».
5Muňa görä Rebbiň halkynyň arasynda
ýurt bije üsti bilen paýlaşylanda,
sizden paýy miras[†] almaga adam tapylmaz.
6Adamlar: «Wagyz etme» diýip, maňa wagyz edýärler,
«Beýle zatlar hakda wagyz etme,
biz utanja galmarys» diýýärler[+].
7Eý, Ýakubyň[†] nesli, heý:
«Rebbiň sabyr käsesi doldumy?
Ol beýle işleri edermi?» diýmelimi siz?
Meniň sözlerim dogruçylyň haýryna dälmi näme?
8Emma siz halkymyň garşysyna
duşman kimin aýaga galýarsyňyz.
Söweşden gelýänleriň,
asuda geçip barýanlaryň egninden
donlaryny sypyrýarsyňyz.
9Halkymyň aýallaryny
rahat öýlerinden kowýaňyz.
Çagalaryny berekedimden
ebedilik mahrum edýäňiz.
10Turuň, gidiň,
çünki bu ýer dynçlyk ýeri däldir!
Murdarlygyňyz[†] zerarly
bu ýer zalymlyk bilen weýran ediler[+].
11Ýalançy, kezzap biri gelip:
«Size bol şerap we çakyr hakynda wagyz edeýin» diýse,
bu halk şeýle pygamberi[†] kabul eder.


Ysraýylyň aman galanlaryna Rebbiň wadasy

12«Eý, Ýakubyň[†] nesilleri,
Men hökman ähliňizi bir ýere ýygnaryn.
Ysraýyllardan[†] aman galanlaryny bir ýere toplaryn.
Men sizi agyldaky goýunlar kimin,
örüdäki süri kimin bir ýere getirerin.
Ýurduňyz ýene-de adamdan dolar».
13Taňry ýol açyp, halkyň öňünden gider.
Gala derwezelerini ýykyp, daşary çykarlar.
Patyşalary baş bolar,
Reb öňlerinden ýörär[+].

#### 3‑nji bap


Ýolbaşçylar we pygamberler ýazgarylýarlar

1Men-Mika diýdim:
«Gulak goý, eý, Ýakup[†] nesliniň baştutanlary,
Ysraýyl[†] halkynyň hökümdarlary!
Adalaty[†] bilmeli siz dälmi näme[+]?
2Siz ýagşylygy ýigrenip,
ýamanlygy söýýärsiňiz,
halkymyň hamyny soýup,
süýeginden etini sypyrýarsyňyz.
3Halkymyň hamyny soýup,
etini iýýärsiňiz,
süýeklerini döwüm-döwüm edip,
gazana, taba atyljak
et kimin dograýarsyňyz»[+].


4Soňra olar Rebbe[†] dady-perýat ederler.
Emma Reb olara jogap bermez.
Ol ýüzüni olardan gizlär,
çünki olar pis işleri etdiler[+].


5Halkymy azaşdyryp,
özlerini doýurýanlara asudalyk diläp,
doýurmaýanlara-da uruş yglan edýän
pygamberler[†] hakynda Reb şeýle diýýär:[+]
6«Munuň üçin gijäňiz görnüşsiz bolar,
sizi tümlük gaplar, palçylyk edip bilmersiňiz.
Pygamberleriň[†] üstünden gün ýaşar,
gündiz gijä öwrüler[+].
7Görgürler masgara ediler,
palçylar utanja galar.
Hudaýdan jogap bolmany üçin,
olar uýatdan ýüzlerini örterler»[+].


8Men bolsa Ýakuba[†] ýazygyny,
Ysraýyla günäsini jar etmäge,
Rebbiň Ruhy[†] bilen güýçden,
adalatdan[†], gudratdan doludyryn[+].
9Muňa gulak asyň,
eý, adalaty[†] ýigrenip, hakykaty ýoýýan
Ýakup[†] nesliniň baştutanlary!
Ysraýyl halkynyň ýolbaşçylary!
10Siony[†] gan bilen,
Iýerusalimi[†] adalatsyzlyk[†] bilen bina edýänler![+]
11Onuň baştutanlary para alyp, höküm çykarýarlar,
ruhanylary[†] tölegli sapak berýärler,
pygamberleri[†] pul üçin palçylyk edýärler.
Şonda-da olar Rebbe daýanyp:
«Reb biziň bilendir!
Başymyza hiç bela gelmez» diýýärler[+].
12Şonuň üçin hem siz sebäpli
Sion[†] ekin meýdany kimin sürler.
Iýerusalim[†] harabaçylyga öwrülip,
dag depesindäki ybadathanany[†]
jeňňellik basar[+].

#### 4‑nji bap


Rebbiň dagy


(Işaýa 2:1-4)

1[•]Ahyrky günlerde şeýle bolar:
Rebbiň[†] öýi daglaryň iň beýigi deý berkarar ediler,
depelerden belent bolar ol,
halklar oňa tarap eňerler.
2Köp milletler[†] gelip, şeýle diýerler:
«Geliň, Rebbiň dagyna,
Ýakubyň[†] Hudaýynyň öýüne çykalyň,
ýodalaryndan ýörär ýaly,
Ol bize Öz ýollaryny öwreder».
Çünki kanun[†] Siondan[†],
Rebbiň sözi Iýerusalimden[†] çykar[+].
3Reb halklar arasynda kazylyk eder,
köp milletleriň[†] dawalaryny çözer;
olar gylyçlaryndan azal,
naýzalaryndan orak ýasarlar.
Millet millete garşy gylyç galdyrmaz,
söweşmegi öwrenmezler indi[+].
4Her kes öz üzüm,
injir baglarynyň saýasynda oturar,
olary hiç kim gorkuzmaz,
çünki Hökmürowan Rebbiň Özi aýtdy[+].
5Bütin halklar öz hudaýlarynyň yzyna eýererler,
emma biz ömürlik Hudaýymyz Rebbiň yzyna eýereris[+].


Ysraýyllar sürgünden gaýdyp geljek

6Reb diýýär: «Şol gün Men maýyplary ýygnaryn.
Kowlan, ejir gören halkymy bir ýere toplaryn[+].
7Agsaklary aman galdyraryn,
uzaklara sürlenleri güýçli millet ederin.
Şu günden tä ebedä çenli Sion[†] dagynda
Men – Reb olara hökümdarlyk ederin».


8Eý, süriniň gözegçi diňi bolan Sion gyzynyň[†] galasy!
Gaýtarylyp berler hökümdarlygyň,
Iýerusalim[†] gyzynyň patyşalygy dikeldiler.
9Indi näme üçin möňňürip aglaýaň?
Dogurýan aýal ýaly nämä ah çekýäň?
Patyşaň ýoklugy üçinmi?
Geňeşdaryň heläk bolany üçinmi[+]?
10Eý, Sion[†] gyzy, dogurýan aýal ýaly
agyryňy çekip, görgiňi gör.
Çünki indi düzde ýaşarsyň sen,
galadan çykyp,
Babyla gidip, ol ýerde halas bolarsyň.
Reb şol ýerde duşmandan halas eder seni[+].
11Indi köp milletler[†]
Saňa garşy birleşip:
«Goý, Sion[†] haram bolsun,
muny öz gözümiz bilen göreli!» diýişýärler.
12Emma Rebbiň pikirini bilmeýär olar,
Onuň maksadyna-da düşünmeýärler.
Harmanda döwüljek bugdaý desseleri deý
jezalandyrmak üçin
Reb olary bir ýere jemledi[+].
13Reb şeýle diýýär:
«Eý, Sion[†] gyzy! Tur, döwek döw!
Şahyňy demirden,
toýnaklaryňy bürünçden ederin Men.
Onsoň sen köp halklary ezersiň.
Olaryň ähli gazananlaryny, baýlyklaryny
Maňa – bütin älemiň Hökümdaryna bagyş edersiň»[+].

#### 5‑nji bap


Beýtullahamdan çykjak hökümdar

1Eý, Iýerusalim[†] halky, goşunyňy topla!
Daşymyz gabalýar.
Ysraýyl[†] hökümdarynyň dulugyna
taýak bilen urýarlar.
2Emma sen, eý, Beýtullaham-Efrat,
Ýahuda[†] uruglarynyň kiçisi bolsaň-da,
senden çykar Ysraýylda Meniň üçin hökümdarlyk etjek,
onuň asly owaldan, gadymdan bäri bardyr[+].
3Tä göwreli aýal dogurýança,
duşmanlaryna tabşyrylar ysraýyl halky.
Soňra onuň ýesir düşen doganlary
Ysraýyl halkyna dolanarlar.
4Ol gelip, Rebbiň[†] güýji bilen,
Hudaýy Rebbiň ajaýyp ady bilen
bakar sürini.
Olar asuda ýaşarlar;
bütin dünýä ýaýrar beýikligi onuň[+].
5Ol halkyna parahatçylyk getirer.


Aşurlylar ýurdumyza gelip,
köşgümizi basgylasalar,
biz ýedi çopany, sekiz serdary[†]
olaryň garşysyna ibereris[+].
6Olar Aşur ýurduny gylyç bilen,
Nimrody alawly gylyç bilen dolandyrarlar.
Serhedimizden geçip, ýurdumyza girjek bolýan
aşurlylardan halas ederler bizi.


7Ýakubyň[†] neslinden aman galanlary
köp halklaryň arasynda
Rebbiň iberen çygy dek,
ynsana garaşmaýan,
adamzatdan çözülmeýän,
ot üstüne ýagýan çabga dek bolarlar.
8Ýakubyň[†] neslinden aman galanlary
milletleriň[†], köp halklaryň arasynda
jeňňel haýwanlarynyň arasyndaky arslan,
goýun sürüsine aralaşan şir çagasy dek bolarlar,
arslan deý hüjüme geçende, basgylap, tüýdüm-tüýdüm eder,
hiç kim olary onuň penjesinden halas etmez.
9Eý, ysraýyllar, siz garşydaşlaryňyzy ýeňersiňiz.
Ähli duşmanlaryňyz gyrlyp ýok bolar.
10Reb diýýär:
«Şol gün atlaryňyzy gyraryn,
söweş arabalaryňyzyň ýoguna ýanaryn[+].
11Ýurduňyzyň şäherlerini weýran ederin,
ähli galalaryňyzy haraba öwrerin[+].
12Jadygöýleriňizi gyraryn,
araňyzda palçy galdyrmaryn[+].
13Butlaryňyzy[†], dikme daşlaryňyzy ýok ederin,
indi siz öz eliňiziň işine sežde etmersiňiz[†][+].
14Aşera butlaryny[†] sogrup taşlaryn,
galalaryňyzy weýran ederin[+].
15Boýun bolmaýan milletlerden[†]
gahar-gazap bilen öç alaryn».

#### 6-njy bap


Reb ysraýyl halkyny günäkärleýär

1Rebbiň[†] aýdýan sözüne gulak asyň!
Turuň, dawaňyzy daglaryň öňünde beýan ediň,
Baýyrlar-da sesiňizi eşitsin!
2Eý, daglar, ýer ýüzüniň sarsmaz binýatlary,
Rebbiň dawasyna gulak asyň!
Çünki Rebbiň Öz halky bilen dawasy bar,
Ol Ysraýyl[†] bilen haklaşar[+].
3«Eý, halkym, Men saňa näme etdim?
Nämede saňa ýük boldum? Maňa jogap ber![+]
4Men sizi Müsürden çykardym,
Gulçulykdan azat etdim,
Size baş edip,
Musany[†], Haruny we Merýemi iberdim[+].
5Eý, halkym, Mowap[†] şasy Ballagyň saňa garşy niýetini,
Begoryň ogly Bilgamyň oňa beren jogabyny,
Şitimden Gilgala çenli bolan işleri ýadyňa sal!
Şonda Men-Rebbiň halas ediş işlerimi bilersiň» diýýär Reb[+].


Adamzat Rebbe näme gaýtarmaly

6Rebbiň huzuryna näme bilen baraýyn?
Gökdäki Hudaýa nähili sežde edeýin[†]?
Onuň huzuryna
ýakma[†] gurbanlygy[†] bilen baraýynmy?
Ýa-da bir ýaşar göleler bilen[+]?
7Reb müňlerçe goçdan,
On müňlerçe zeýtun ýagly derýadan hoşal bolarmy?
Ýazygym üçin nowbahar oglumy[†] bereýinmi?
Janymyň günäsi üçin bilimden öneni bereýinmi[+]?
8Eý, adamzat, Reb ýagşynyň nämedigini saňa bildirdi.
Adalaty[†] berjaý etmekden, merhemeti söýmekden,
Hudaýyňyzyň öňünde kiçi göwünli gezmekden başga
Reb sizden näme talap edýär[+]?


Ysraýylyň aldawy we jezasy

9Reb gala seslenýär,
(Seniň adyňdan gorkmak danalykdyr).
Ol diýýär: «Eý, halk we gala jemagaty, diňläň!
10Öýlerini haram hazynalardan
dolduran pisleri,
Men nädip bilmezlige salaýyn?
Kem ölçemek näletlidir[+].
11Ýalan tereziler ulanan,
torbasy kem ölçeg daşly adamy
Men neneňsi aklaýyn[+]?
12Baýlary sütemden doly,
halky-da ýalançy,
agyzlaryndan ýalan sözler çykýar[+].
13Şonuň üçin Men size zarba urup,
günäleriňiz sebäpli sizi weýran etdim.
14Iýersiňiz, emma doýmarsyňyz,
aç galarsyňyz.
Ýygnarsyňyz, ýöne saklamarsyňyz.
Saklanyňyzy gylyç bilen ýok ederin[+].
15Ekersiňiz, emma ormarsyňyz.
Zeýtuny ýenjersiňiz, emma ýagyny sürtmersiňiz,
üzüm sykarsyňyz, emma şerabyny içmersiňiz[+].
16Çünki Omry şanyň parzlaryna,
Ahap nesilleriniň pis işlerine eýerdiňiz,
geňeşlerine uýduňyz.
Şonuň üçin Men sizi haraba öwrerin,
ilatyňyzy ile ryswa ederin;
halkymyň kemsitmesini çekersiňiz»[+].

#### 7‑nji bap


Mika pygamberiň ahy-nalasy

1Dat günüme meniň!
Çünki men tomus miwesiniň,
üzümiň galan-gaçanynyň ýygnalyşy kimindirin;
ýekeje salkym ýok iýer ýaly;
injiriň ilki miwesini küýseýär göwnüm![+]
2Ýer ýüzünde wepadar galmady,
ynsanlaryň arasynda dogruçyly ýok.
Gan dökmek üçin bukuda ýatýar bary,
dogan dogana duzak gurýar[+].
3Pis işe türgendir elleri,
hökümdarlar, kazylar para soraýarlar,
güýçlüler arzuwyna zor bilen amal edýärler.
Adalaty[†] ýoýýarlar şeýdip[+].
4Iň gowusy tiken kimindir,
iň dogruçyly tikenli germewden beterdir.
Gözegçileriniň duýduryşy deý,
olaryň jeza güni gelip ýetdi.
Indi howsala düşýär olar[+].
5Dostuňa ynanma,
gardaşyňa bil baglama,
gujagyňda ýatýan aýalyňyň ýanynda
agzyňa bek bol[+].
6Çünki ogly atasyny äsgermeýär,
gyz enesine garşy gidýär,
gelin gaýynenesiniň ýüzüni alýar,
öz içeriňiz size duşmandyr[+].
7Emma men gözlerimi Rebbe[†] dikerin,
Halasgär[†] Hudaýyma bil baglaryn.
Maňa gulak asar Hudaýym[+].


Ýykylsam-da, galaryn

8Eý, duşmanym, heşelle kakma halyma,
ýykylsam-da, galaryn.
Garaňkylykda otursam-da,
Reb maňa nur bolar[+].
9Meniň tarapymy çalyp,
höküm edip, tä alyp berýänçä hakym,
çekmelidirin Onuň gahar-gazabyn.
Çünki men Rebbe garşy günä etdim.
Ol meni ýagtylyga çykarar,
men Onuň hakykatyny görerin[+].
10«Hany, Hudaýyň Reb nirede?»
diýen duşmanym muny görer,
ol utanja galar.
Duşmanymyň ýykylyşyny
öz gözlerim bilen görerin.
Köçeleriň palçygy dek,
aýak astynda basgylanar ol[+].
11Eý, Iýerusalim[†],
diwarlaryň guruljak güni geler!
Şol gün uzaklara gider serhet.
12Şol gün Aşurdan Müsüre,
Müsürden Ýewfrat derýasyna,
deňizden deňze, dagdan daga çenli
uzaklardan gelerler size[+].
13Emma ilatlaryň etmişleri sebäpli,
weýran bolar ýer ýüzi.
14Ýa Reb, Öz mirasyň[†] bolan bu sürä,
Öz halkyňa hasaň bilen çopançylyk et!
Olar tokaýlarda,
gök ýaýlalarda ýeke ýaşaýarlar;
gadymkylar deý
Başanda, Gilgatda otlat olary[+].
15Bize ajaýyp zatlar görkez
Müsürden çykaran döwrüňdäki deý[+].
16Milletler[†] muny görüp,
öz kuwwatlaryndan utanarlar.
Ellerini agyzlaryna tutarlar,
gulaklaryny dykarlar[+].
17Ýylanlar we süýrenijiler ýaly gum ýalarlar.
Galalaryndan titreşip çykarlar.
Gorky içinde Hudaýymyz Rebbe tarap öwrülip,
Senden heder ederler[+].
18Öz mirasyndan[†] aman galanlaryň
ýazygyny bagyşlap,
günäsini geçýän başga Hudaý barmyka?
Gazabyny ebedi saklamaýar Ol,
çünki Ol merhemet görkezmegi söýýär[+].
19Rehimi iner Onuň bize ýene-de.
Etmişlerimizi aýak astyna atar.
Ähli günälerimizi
deňziň düýbüne taşlarsyň[+].
20Owaldan bäri ata-babalarymyza söz berşiň ýaly,
Ýakuba[†] we Ybraýyma[†] wepalylygyňy görkezersiň[+].

### Nahum


Giriş

[1]

[2]

[3]


#### Giriş


Nahum pygamberiň kitaby


Nahum pygamberiň kitaby goşgy görnüşinde ýazylandyr. Kitapda Aşur şalygynyň paýtagty Ninewäniň synmagy beýan edilýär. Aşur şalygy Ysraýylyň köne we ýowuz duşmanydy. Hudaý bu şähere ozal Ýunus pygamber arkaly duýduryş berip, gahar-gazabyny ondan sowupdy. Emma aşur milletiniň gitdigisaýy artýan zalymlygy, tekepbirligi we rehimsizligi Hudaýyň sabyr käsesini pürepür edensoň, Ol Öz gahar-gazabyny onuň üstünden inderip, ony jezalandyrýar. Bu wakalar b. e. öň VII asyryň ahyrlarynda bolup geçýär.

Ninewäniň höküm edilmegi1:1-15
Ninewäniň synmagy2:1–3:19

#### 1‑nji bap

1Ninewe şäheri hakyndaky pygamberlik[†]; elkoşly Nahum özüne gelen aýanlygy[†] ýazyp aldy[+].


Rebbiň Ninewä garşy gahar-gazaby

2Reb[†] gabanjaň we öç alýan Hudaýdyr,
Ol ar alýandyr we gazapdan doludyr,
duşmanlaryndan öç alýandyr,
ýagylaryna garşy gazaplanýandyr[+].
3Reb giň göwünli we gudratlydyr,
Ol ýazyklyny jezasyz goýmaz.
Rebbiň ýoly tupanly we gaýlydyr,
bulutlar Onuň aýak tozudyr[+].
4Ol buýrugy bilen deňizleri guradýar,
bütin derýalary takyradýar,
Başan we Karmel daglary solýar,
Liwanyň gülleri solýar[+].
5Rebbiň öňünde daglar titreýär,
baýyrlyklar ereýär,
ýer sarsýar,
dünýä ilaty bilen lerzana gelýär[+].


6Kim Onuň gaharyna garşy durup bilýär?
Kim Onuň lowlaýan gazabyna çydam edýär?
Rebbiň gazaby ot deýin inýär,
öňünde gaýalar kül-peýekun bolýar[+].
7Reb ýagşydyr,
betbagtlyk gününde halkyna penadyr;
Ol Öz penasyndakylary goraýandyr[+].
8Emma Ol Ninewäni
daşgyn sil bilen ýok eder,
duşmanlaryny garaňkylyga kowalar[+].
9Rebbiň garşysyna näme dildüwşük gurasalar-da,
Ol hemmesini ýok eder,
muşakgat ikilenç inmez.
10Duşmanlar tikenler deý biri-birlerine çyrmaşyp,
arakhorlar kimin serhoşdyrlar;
gury saman deýin ýakylyp taşlanarlar[+].
11Rebbe garşy ýamanlyk guraýan,
pisligi maslahat berýän
sizden çykdy, eý, nineweliler!


Ýahuda üçin hoş habar

12Reb halkyna şeýle diýýär:
«Aşurlar köp we güýçli bolsalar-da,
gyrlyp, ýok bolup giderler.
Eý, Ýahuda[†], size ejir çekdirenem bolsam,
mundan artyk ejir çekdirmerin.
13Sizi Aşuryň boýuntyrygyndan azat ederin,
gandallaryňyzy kesip taşlaryn»[+].


14Reb siz barada şeýle buýruk berýär:
«Adyňyzy dowam etdirer ýaly,
sizden zürýat önmez.
Hudaýlaryňyzyň buthanasyndaky[†] oýma,
guýma butlary[†] ýok ederin.
Siziň gabryňyzy taýynlaryn,
çünki siz ýigrenjisiňiz»[+].


15Ine, size hoş habar getirýän,
parahatçylygy jar edýän çapar
daglardan aşyp gelýär.
Eý, ýahuda halky, baýramlaryňy belle,
beren wadalaryňy berjaý et.
Indi pis millet üstüňize hüjüm etmez,
çünki olar bütinleý ýok edilerler[+].

#### 2‑nji bap


Ninewäniň synmagy

1Eý, Ninewe, ýumrujy garşyňa çykdy,
galalaryňy gora,
ýoly garawulla.
Biliňi berk guşap,
bar güýjüňi jemle.


2Duşmanlar Ysraýyly[†] talap, haraba öwrüp,
üzüm şahalary dek sypyran bolsalar-da,
Reb[†] Ýakubyň[†] şöhratyny[†],
Ysraýylyň beýikligini öňküsi ýaly dikelder[+].


3Duşman söweşijileriň galkany çym gyzyldyr,
esgerleriniň lybasy goýy gyrmyzydyr.
Taýýarlyk gününde söweş arabalarynyň tigirleri ot saçýar,
san-sajaksyz naýzalar howada galgaýarlar[+].
4Söweş arabalary köçelerde dälirän dek çapyşýarlar,
meýdançalarda çar tarapa çarp urýarlar.
Şamçyraglar kimin şugla saçyp,
ýyldyrym deýin okdurylýarlar.
5Ninewe şasy saýlama esgerlerini toplaýar,
olar ýolda büdreýärler,
hüjüm edýänler gala tarap okdurylýarlar.
Germewler gurulýar,[+]
6derýa derwezeleri açylýar,
köşk opurylýar[+].
7Aýdylan berjaý boldy, şäher sürgün[†] edildi,
kenizleri gumry deýin nalap,
gursaklaryna urdular[+].
8Suwy akyp gidýän howdan ýalydyr Ninewe,
«Duruň, duruň!» diýip gygyryşýarlar,
emma yza bakýan ýokdur.
9Kümşi talaň,
Altyny talaň!
Tükeniksiz hazyna!
Ummasyz baýlyk!


10Çolardy, harabalyga öwrüldi, weýran boldy!
Ýürekler ezilip, dyzlar titreýär,
hemmäniň süňňi sarsyp,
ýüzleri çuw ak bolýar[+].
11Arslanlaryň sürenine,
ýaş arslanlaryň ýerine näme boldy?
Arslanlaryň barýan,
çaga arslanlaryň gorkusyz gezýän ýerine näme boldy[+]?
12Arslanlar öz çagalary üçin ýeterlik aw awladylar,
ene arslanlar üçin awuny bogup öldürdiler,
gowaklaryny awdan,
sürenlerini oljadan doldurdylar[+].


13«Men saňa duşmandyryn».
«Söweş arabalaryňy tütedip ýakaryn,
ýaş şirleriň gylyçdan gyrlarlar,
ýer ýüzünden toplan oljalaryňy ýok ederin,
çaparlaryňyň sesi eşidilmez asla».
Muny Hökmürowan Reb aýdýandyr[+].

#### 3‑nji bap

1Ganhor şäheriň dat gününe!
Kezzaplykdan, oljalardan dolusyň,
tükenmezdir seniň talaňçylygyň![+]
2Gamçy sesi,
araba tigirleriniň takyrdysy,
çapýan atlaryňdyr söweş arabalarynyň tapyrdysy!
3Atly goşun hüjüm edýär,
gylyç ýalpyldap, naýza bark urýar.
Üýşmek-üýşmek jesetler,
san-sajaksyz läşler,
maslyklara büdreýärler![+]
4Bularyň bary zynahorlyk edendigiň üçin,
jadygöýligiň bilen halklary heläkçilige eltendigiň üçin,
jadylyk bilen milletleri[†] gul edendigiň üçin,
gözbagçylyk bilen halklary özüňe çekendigiň üçin boldy[+].
5Hökmürowan Reb[†]:
«Men seniň duşmanyňdyryn, eý, Ninewe halky!» diýýär.
«Eşigiňi sypyryp,
milletlere[†] ýalaňaçlygyňy görkezerin,
patyşalyklara aýbyňy açaryn[+].
6Üstüňe nejislik ýagdyryp,
ile ryswa ederin,
tomaşa öwrerin.
7Seni görenleriň bary gaçyp, şeýle diýerler:
„Ninewe haraba öwrüldi,
Kim onuň ýasyny tutar?“
Saňa teselli berjekleri nireden tapaýyn?»[+]


8Töweregi suw bilen gurşalan,
Niliň kenaryndaky deňiz galaly,
suw berkitmeli No-Amondan niräň artyk[+]?
9Efiopiýa bilen Müsür onuň çäksiz güýjüdi,
Put we Liwiýa onuň kömekçileridi[+].


10Emma şonda-da No-Amon halky tutulyp sürgün[†] edildi,
çagalary her köçäniň başynda daşa urlup öldürildi.
Onuň emeldarlary üçin bije atyldy,
beýik adamlar zynjyrlandy[+].
11Sen hem, eý, Ninewe, serhoş bolup,
huşuňdan gidip ýykylarsyň,
duşmanlardan özüňe pena agtararsyň[+].
12Ähli galalaryň injir agajynyň
ilki ýetişen miwesi kimindir;
silkelenende, iýýäniň agzyna düşýär.
13Esgerleriňe seret,
olar araňyzda heleý ýalydyrlar!
Ýurduňyň derwezeleri
duşmanlaryňa gujak açýar,
derwezäň kiltleri küle öwrüldi[+].


14Gabaw döwri üçin suw çek,
galalaryňy berkit,
laýy depeläp,
palçygy eýle,
kerpiç galybyny taýýynla!
15Şol ýerde ýanyp kül bolarsyň,
sen gylyçdan ölersiň,
seni çekirtgäniň ekini ýalmaýşy dek ýalmar.
Çekirtgelerçe köpel,
teneçirlerçe örňe!
16Söwdagärleriň sanyny köpeltdiň,
olar göklerdäki ýyldyzlardan-da köp,
emma olar çekirtge deý ülkäňi talap, uçup gidýärler.
17Goragçylaryň teneçirler,
baştutanlaryň çekirtge sürüleri ýaly,
olar Günüň sergin çagynda haýatlarda ornaşyp,
Gün dogan badyna gaýyp bolýarlar,
niredediklerini bilýän ýokdur.


18Eý, Aşur şasy,
baştutanlaryň gözleri ýumlandyr.
Tanymal adamlaryň uka gidendir,
halkyň daglara dagady,
olary bir ýere jemläre hiç kim ýok.
19Derdiňe derman bolmaz,
ýaralaryň gutulmaz,
seniň başyňa gelenini eşiden her kes
begenjinden el çarpar.
Çünki seniň dynuwsyz zulumyňdan
heý, gaçyp gutulan boldumy[+]?

### Habakuk


Giriş

[1]

[2]

[3]


#### Giriş


Habakuk pygamberiň kitaby


Habakuk pygamber Hudaýdan gelen görnüşleri b. e. öň VII asyrda görýär. Şol döwürde Babyl şalygy dünýä agalyk sürýärdi. Pygamber babyllylaryň beýleki halklara edýän sütemlerini görüp, Rebbe şeýle sözler bilen ýüzlenýär:

«Hilegärlere neneň jeza bermän çydaýaň, erbetler özlerinden dogryny ýuwudýarka, Sen näme dymýaň?»

1:13.

Reb hem muňa jogap berip, wagty gelende hereket etjekdigini, dogruçylyň bolsa iman bilen ýaşajakdygyny aýdýar.

Habakuk pygamber erbetleriň jezalandyryljakdygy baradaky pygamberlikleri hem aýdýar. Kitap onuň berk imanyny beýan edip, beýik Hudaýyň şanyna aýdylýan öwgi nagmasy bilen tamamlanýar.

Habakuk pygamber şikaýat edýär we Reb jogap berýär1:1–2:4
Erbetler jezalandyrylýar2:5-20
Habakugyň doga-dilegi3:1-19

#### 1‑nji bap

1Habakuk pygambere[†] aýanlyk[†] arkaly gelen pygamberlik[+].


Habakuk adalatsyzlykdan şikaýat edýär

2Ýa Reb[†], haçana çenli medet diläp perýat edeýin?
Sen gulak salýaňmy?
Zulumdan perýat edýän,
ýöne Sen halas etmeýäň[+].
3Näme üçin pisligi maňa gördürýäň?
Ýamanlyga neneň çydaýaň?
Zorluk we zulum gözümiň alnynda,
uruş-galmagalyň, jenjeliň soňy gelenok.
4Şonuň üçin kanunyň[†] güýji ýok,
adalata[†] ýol ýok.
Erbetler dogruçyllardan üstün çykýarlar,
şeýdibem, hakykat ýoýulýar[+].


Rebbiň jogaby

5«Milletlere[†] serediň!
Haýran galyň!
Siziň günleriňizde
etjek işimi eşideniňizde,
gulagyňyza ynanmarsyňyz[+].
6Özgeleriň ýurtlaryny eýelejek bolup,
dünýäniň çar tarapyna ýöriş edýän
rehimsiz we zalym babyl milletini
size garşy öjükdirerin[+].
7Aýylganç hem gorkunçdyrlar,
öz düzgünlerine görä hereket edýärler.
8Atlary barsdan ýüwrük,
özlerem gijeki aç gurtdan guduz.
Atlylary uzakdan ýer gazap gelýär,
aw üstüne topulýan bürgüt dek okdurylýarlar[+].
9Zulum etmekde olaryň hyýaly,
çölüň ýeli kimin öňe dyzaýar.
Ýesirleri çäge kimin toplaýarlar.
10Patyşalary masgaralaýarlar,
hökümdarlary ýaňsylaýarlar,
galalaryň üstünden gülýärler,
ýanynda depe ýasap, ele salýarlar.
11Olar ýel kimin geçip gidýärler.
Bu günäli adamlaryň hudaýy – öz güýçleri».


Habakuk ýene-de Rebbe şikaýat edýär

12Owaldan bar bolan Sen dälmi, ýa Reb?!
Mukaddes[†] Hudaýym biz ölmeris!
Eý, Reb, babyllylary bize höküm etsin diýip saýladyň,
eý, Gaýam, olary bize jeza bersin diýip bellediň[+].
13Pisligi görerden päkdir gözleriň,
ýamanlyga seredip bilýän dälsiň Sen.
Hilegärlere neneň jeza bermän çydaýaň,
erbetler özlerinden dogryny ýuwudýarka,
Sen nämä dymýaň[+]?
14Sen ynsanlary deňizdäki balyklar ýaly,
serdarlary[†] bolmadyk süýrenijiler ýaly etdiň.
15Duşmanlar olary çeňňek bilen tutýarlar,
torlary bilen awlaýarlar,
giň torda gyra çekip çykarýarlar.
Muňa şatlanyp, heşelle kakýarlar[+].
16Olar hudaýlary hökmünde toruna gurbanlyk[†] berýärler,
toruň hatyrasyna ýakymly ysly tütetgi[†] ýakýarlar,
çünki tory olary lezzetli durmuş,
bol saçak bilen üpjün edýär.
17Torlaryny boşatmagyny dowam ederlermi?
Milletleri[†] rehimsizlik bilen gyrarlarmy?

#### 2‑nji bap

1Gözegçilik edýän ýerimde duraryn,
diňiň üstüne çykaryn.
Rebbiň[†] maňa näme diýjegini bileýin,
şikaýatyma näme jogap berjegini göreýin[+].


Rebbiň Habakuga jogaby

2Reb maňa şeýle jogap berdi:
«Aýanlygy[†] ýaz,
habarçy bir nazarda okar ýaly,
ony düşnükli hem aýdyň edip ýaz[+].
3Aýanlyk[†] bellenen wagt üçindir,
ol soňky günleriňiz hakda aýdýar,
bu ýalan däl.
Haýal bolsa-da, sen oňa garaş,
ol wagt hökman geler, eglenmez[+].
4Sered-ä olaryň tekepbirligine!
Olaryň niýeti betpäl,
emma dogruçyl iman bilen ýaşar»[+].


Habakuk erbetlere jeza yglan edýär

5Baýlyk aldawçydyr. Baýlar tekepbirdirler,
olarda ynjalyk bolmaz,
ölüler dünýäsi[†] ýaly açgözdirler,
doýmazlar asla ölüm ýaly.
Ähli milletleri[†] ýanlaryna toplap,
ähli halklary basyp alýarlar olar[+].


6Ýesirler olary ýaňsylap diýýärler:
«Ogurlanan zatlary toplaýanyň dat gününe!
Haçana çenli agyr girewleri öz üstüňe aljak?»[+]
7Algydarlaryňyz bir gün duýdansyz peýda bolup,
oýanyp, sizi gorkudan titretmezlermi?
Onsoň siz olara olja bolarsyňyz.
8Köp milletleri[†] talandygyňyz üçin,
ynsanlaryň ganyny döküp,
ýurda, şäherlere we ilatyna sütem edendigiňiz üçin,
halklaryň aman galanlary sizi talarlar[+].
9Öýüni haram gazanç bilen doldurýanyň,
betbagtlyk penjesinden gaçmak üçin,
öýüni belentlikde gurýanyň dat gününe![+]
10Köp halklaryň soňuna çykmak bilen
öz öýüňizi utanja goýduňyz,
janyňyzdan mahrum bolduňyz.
11Hatda diwar daşlary bu barada gygyrarlar,
agaç pürsi jogap berer[+].
12Gan döküp, şäher guranyň,
Adalatsyzlyk[†] bilen galanyň düýbüni tutanyň
dat gününe![+]
13Halklaryň çeken zähmetiniň biderek bolmagy,
milletleriň[†] özlerini biderek kösemegi
bu Hökmürowan Rebbiň işi dälmidir[+]?
14Suwlaryň deňzi dolduryşy deýin,
bütin ýer ýüzi-de,
Rebbiň şöhraty[†] hakyndaky bilimden dolar[+].
15Ýalaňaçlygyna tomaşa etjek bolup,
goňşularyny şerapdan serhoş edýänleriň dat gününe![+]
16Şan-şöhratyňyz utanja öwrüler,
indi siz hem içip, serhoş ýörersiňiz.
Reb size sag elindäki jeza käsesinden içirer,
şonda siz abraýdan düşüp, ile ryswa bolarsyňyz[+].
17Liwanda eden sütemiňiz öz başyňyza geler,
gyran haýwanlaryňyz sizi uly howpa salar.
Çünki siz ynsan ganyny dökdüňiz,
ýurtlara, şäherlere, ilatyna sütem etdiňiz.
18Hünärmendiň ýasan oýma we guýma butlarynyň[†],
ýalançylygy öwretmekden başga ne haýry bar?
Ýasalan zat diňe but[†] bolup, gepläp bilmese-de,
hünärment öz ýasan zadyna bil baglaýar[+].
19Agaja: «Oýan!»,
dilsiz daşa: «Tur!» diýýäniň, dat gününe!
But[†] ýol görkezip bilermi?
Altyn-kümşe gaplanandyr ol,
ýöne içinde jany bolmaz[+].
20Emma Özüniň mukaddes[†] ybadathanasyndadyr[†] Reb,
goý, bütin dünýä dymsyn Onuň öňünde![+]

#### 3‑nji bap


Habakugyň dilegi

1Pygamber[†] Habakugyň Şigýonot[*] boýunça dilegi.

2Şan-şöhratyň barada eşitdim, ýa Reb[†]!
Ýa Reb, işleriňe haýranlar galýan!
Biziň döwrümizde işleriňi janlandyr,
biziň günlerimizde olary aýan et,
gazap içindekäň rehim etmegi unutma.
3Hudaý Teýmandan,
Mukaddes[†] Bolan Paran dagyndan geldi.
Sela
Onuň şöhraty[†] gökleri gaplady,
ýer ýüzi Oňa bolan öwgülerden doldy.
4Onuň ýagtysy Gün kimindir,
elleri nur saçýandyr,
gudratynyň syry elindedir[+].
5Onuň öňünden gyrgyn keseli,
yzyndan ölüm gitdi.
6Ol saklananda, ýer sarsdy,
Ol bakanda, milletleri[†] titretdi.
Gojaman daglar kül boldy,
gadymy baýyrlar baş egdi.
Onuň ýollary ebedidir[+].
7Kuşan çadyrlaryny muşakgat astynda gördüm,
Midýan ýurdunyň çadyrlary gorkudan titredi[+].
8Ýa Reb, gazabyň derýalara garşymydy?
Gaharyň çeşmelere garşymydy?
Atlaryňa, ýeňilmez söweş arabalaryňa müner ýaly,
gazabyň deňizlere garşymydy[+]?
9Ýalaňaç ýaýyňy galgatdyň,
sagdagyňy okdan doldurdyň.
Sela
Ýer ýüzüni akar suwlar bilen ýardyň.
10Seni görüp, daglar titreşdi,
siller joşdy,
çuňluklar seslenip,
tolkunlar möwç urdy[+].


11Uçuşýan oklaryň ýagtysyndan,
parlaýan naýzalaryň ýalpyldysyndan,
Gün bilen Aý ýerlerinde durdy[+].
12Ýer ýüzüne gazap bilen gadam basdyň,
milletleri[†] gahar bilen depelediň.
13Sen Öz halkyňyň gutulyşy üçin,
seçip-saýlanyňy halas etmek üçin geldiň,
pis nesilbaşyny ezdiň,
ony depesinden dabanyna çenli soýduň.
Sela
14Esgerleri tüweleý dek bizi dargatmaga gelende,
olaryň başyny baştutanyň naýzalary bilen deşdiň.
Gizlenen pukaralary ýuwutmak olara hoş ýakýar.
15Atlaryň bilen deňizden geçip,
joşgunly suwlary köpükletdiň[+].


16Eşidip, tutuş bedenim lerzana geldi,
sesinden dodaklarym tibirdedi,
süňňüm eräp,
dyzlarym saňňyldady.
Emma bize hüjüm edýän halkyň başyndan
injek betbagtlyk gününe
sabyrsyzlyk bilen garaşaryn[+].
17Injir agajy güllemese-de,
üzüm agaçlary miwe getirmese-de,
zeýtun agaçlary hasyl bermese-de,
ekin meýdanlary hasyl öndürmese-de,
dowar agyllary boş galyp,
ýataklar mal-garasyz bolsa-da,
18men Rebde şatlanaryn,
Halasgärimde[†] ýüregim joşar[+].
19Beýik Hudaý güýjüm-kuwwatymdyr,
aýaklarymy keýigiň aýaklary dek edip,
Meni belentliklerde gezdirýär.


Horuň baştutanyna: kirişli saz gurallary bilen[+].

### Sepanýa


Giriş

[1]

[2]

[3]


#### Giriş


Sepanýa pygamberiň kitaby


Sepanýa pygamber b. e. öň VII asyryň ikinji ýarymynda wagyz eden pygamberdir. Alymlaryň çaklamalaryna görä, ol Ýoşyýa patyşanyň b. e. öň 621‑nji ýylda dini özgertmeleri girizmeziniň öň ýanynda wagyz edipdi (2Pat 22‑nji bap).

Kitapda Rebbiň höküm güni we hopukdyryjy weýrançylyklar baradaky pygamberlikler beýan edilýär. Ýahudy halky butlara sežde edýändigi üçin Reb tarapyndan jezalandyrylar. Reb beýleki halkalary hem jezalandyrar. Iýerusalim hem höküm ediler. Emma muňa garamazdan, onda ýaşaýan pespäl we dogruçyl adamlar arkaly şäher gaýtadan dikeldiler.

Rebbiň höküm etjek güni1:1–2:3
Ysraýylyň goňşularynyň höküm edilmegi2:4-15
Iýerusalimiň geljegi3:1-20

#### 1‑nji bap

1Amonyň ogly Ýoşyýanyň Ýahudada[†] patyşalyk sürýän döwründe Kuşynyň ogly, Gedalýanyň agtygy, Amarýanyň çowlugy, Hizikiýanyň ýuwlugy Sepanýa Rebbiň[†] şu sözi aýan boldy[+].


Rebbiň höküm güni gelýär

2-3«Ýer ýüzünden bar zady bütinleý syryp-süpürjek.
Ynsanu-haýwany,
gökdäki guşlary,
deňizdäki balyklary süpürip taşlajak.
Pisleri büdretjek,
ynsany ýer ýüzünden ýok etjek».
Muny Reb aýdýandyr[+].
4«Ýahuda[†], hatda Iýerusalime[†] garşy el galdyraryn,
Bagal[†] hudaýynyň gullaryny gyraryn,
Butparaz[†] ruhanylary[†] ýok ederin[+].
5Tamyň üçeginde asman jisimlerine sežde edýänleri[†],
Rebbe sežde edip[†], Ondan ant içýänleri,
Molek[†] butundan[†] ant içýänleri,[+]
6Rebden ýüz öwrenleri,
Rebbi agtarmaýanlary,
Ondan maslahat almaýanlary
bu ýerden ýok ederin».


7Hökmürowan Rebbiň huzurynda dym!
Çünki Rebbiň güni[†] golaýdyr,
Reb gurbanlyk[†] taýynlady,
çagyranlaryny päkläp mukaddes[†] etdi[+].
8«Şol gurbanlyk[†] güni
Men hökümdarlary, şazadalary,
ýat adatlara eýerýänleri jezalandyraryn[+].
9Şol gün galp hudaýlara sežde edýänleri[†],
Öz hudaýlarynyň buthanasyny[†]
zulum hem hileden
doldurýanlaryň baryny jezalandyraryn».


10Reb şeýle diýýär:
«Şol gün Balyk derwezesinden ahy-nala,
şäheriň täze böleginden dady-perýat,
baýyrlardan güňleç ses eşidiler[+].
11Eý, bazaryň golaýynda ýaşaýanlar, perýat ediň!
Ähli söwdagärleriňiz ýok ediler,
kümüş ölçeýänleriňiziň bary gyrlar.
12Şonda Men Iýerusalimi[†]
çyra bilen agtaryp,
düýbüne çöken şerap löderesi deýin çöküp,
içlerinden: „Reb ne ýagşylyk, ne-de ýamanlyk eder“
diýip, tekepbirlik edýänleri jezalandyraryn[+].
13Mal-mülkleri olja bolar,
jaýlary haraba döner,
jaý salynsalar-da,
ýaşamazlar onuň içinde,
üzüm agaçlaryny oturdarlar,
emma olaryň şerabyndan içmezler»[+].


14Golaýdyr Rebbiň höküm güni, golaýdyr,
Ine, ýetip gelýändir ol.
Hasratlydyr Rebbiň şol güni,
batyr esger ajy perýat eder.
15Şol gün – gazap güni,
betbagtçylyk, muşakgat güni,
weýrançylyk we harabalyk güni,
garaňkylyk we gam-gussa güni,
bulutly we tüm garaňkylyk güni bolar[+].
16Galalara we beýik diňlere hüjüm edilip,
uruş surnaýy çalnyp, duýduryş beriljek gündür ol.


17Men ynsanlaryň başyna muşakgat indererin.
Olar kör adam kimin ýörärler,
ganlary suw deýin döküler,
bedenleri ders kimin çüýrär,
çünki olar Rebbe garşy günä etdiler[+].
18Rebbiň gazaply gününde,
altyn-kümüşleri halas edip bilmez olary.
Rebbiň gabanjaňlyk odunda
bütin dünýä ýanyp kül bolar,
çünki Reb ýer ýüzünde ýaşaýanlaryň baryny
gyryp ýok eder[+].

#### 2‑nji bap

1Toplan, eý, utançsyz millet![+]
2Saman külkesi dek sowrulmazyňdan öň,
Rebbiň[†] gahar-gazaby üstüňize inmezden öň,
Rebbiň gazaply güni gelmezden öň toplan!
3Rebbiň emrlerini berjaý edýän
ýurduň kiçigöwünlileri, Rebbi agtaryň,
dogruçyllygy we pespälligi agtaryň.
Belki, Rebbiň gazap gününde
gizlenip saklanarsyňyz[+].


Reb piliştlilere jeza berýär

4Gaza boşap galar,
Aşkelon haraba döner,
Aşdot günorta çaglary kowlar,
Ekron-da köki-damary bilen sogrular.
5Deňiz ýakasynda ýaşaýan
Keret halkynyň dat gününe!
Eý, Kengan[†], piliştliler[†] ýurdy,
Reb seniň garşyňa şeýle diýýär:
«Ýeke kişini-de galdyrman, seni weýran ederin»[+].
6Deňiz ýakasyndaky ýurduňyz
çopan örülerine,
süri agyllaryna döner[+].
7Ýahudanyň[†] aman galanlary ýurdy eýelärler,
olar örüde sürülerini otararlar,
agşamyna Aşkelon şäherinde ýatarlar,
Hudaýy Reb olary ýatlap,
öňki abadançylyklaryny gaýtaryp berer.


Reb Mowap bilen Ammona jeza berýär

8«Halkymy masgaralap,
olaryň ýurdunda men-menlik eden Mowabyň[†] kemsitmelerini,
Ammonlaryň sögünçlerini eşitdim»[+].
9Munuň üçin Ysraýyl[†] Hudaýy Hökmürowan Reb
Öz barlygyndan ant içip, şeýle diýýär:
«Mowap[†] halkyny Sodom[†] kimin,
Ammon halkyny Gomora[†] kimin gyraryn!
Bu ýurtlar tikenekli otlardan, duzly çukurlardan dolup,
baky haraba öwrülerler.
Aman galan halkym Mowaby[†], Ammony talar,
gutulan milletim ol ýurtlary eýelär»[+].
10Olaryň tekepbirligi zerarly şeýle jeza berler,
çünki olar Hökmürowan Rebbiň halkyny kemsidip,
olara garşy men-menlik etdiler[+].
11Reb olaryň ýüreklerini ýarar!
Ol dünýäniň ähli hudaýlaryny ýok eder,
öz ýaşaýan ýurdunda her millet Rebbe sežde eder[†][+].
12Reb: «Eý, Efiopiýa halky,
senem Meniň gylyjymdan ölersiň» diýýär[+].
13Reb demirgazyga garşy el galdyrar,
Aşury ýok eder,
Ninewäni harabalyga,
çöl deýin ýalazy meýdana öwrer[+].
14Ninewe mal-garalaryň ýatagyna,
dürli wagşy haýwanlaryň sürenine öwrüler.
Baýguşlar harabaçylykda mesgen tutarlar,
penjirelerden uwlaşarlar,
bosagalaryň öňi weýran bolar,
kedr pürsleri duw-dagyn ediler[+].
15Ine, bu zowky-sapada, howpsuzlykda ýaşap:
«Ýeke men, menden başga hiç kim ýok» diýen şäherdir.
Gör, ol nähili haraba bolup,
wagşy haýwanlaryň sürenine öwrüldi.
Gapdalyndan geçýän her kes
ony masgaralap, ellerini salgaýarlar[+].

#### 3‑nji bap


Iýerusalimiň geljegi

1Gozgalaňçy, haram,
zalym şäheriň dat gününe![+]
2Ol söze gulak asmady,
öwüt almady,
Rebbe[†] bil baglamady,
Hudaýyna ýakynlaşmady.
3Içindäki hökümdarlary
arlaýan arslanlar ýalydyrlar.
Kazylary daňdana deňeç ýeke süňk goýmaýan
aç möjekler kimindirler[+].
4Pygamberleri[†] biperwaý, biwepa adamlardyr;
ruhanylary[†] ybadathanany[†] harama çykardylar,
Kanuny[†] harladylar[+].
5Iýerusalimiň[†] içinde bolan Reb dogruçyldyr,
Ol hiç haçan adalatsyzlyk[†] etmez.
Her gün ir säher bilen
adalatly[†] garaýar Ol Öz halkyna,
Emma pis kişi pisligini edip,
utanmany bilmeýär[+].
6Reb şeýle diýýär:
«Gyrdym Men halklary,
diňlerini weýran etdim,
köçelerini harap etdim,
ondan ötüp-geçýän ýokdur.
Şäherleri harabalyga öwrüldi,
ýekeje ynsan-da galmady».
7Men diýdim:
«Siz Menden gorkuň,
öwüt-ündew alyň!
Şonda mesgenleri ýok edilmez,
jezalarym başlaryndan inmez».
Emma olar öňküleri ýaly,
ähli işlerinde pislikden lezzet aldylar.
8Munuň üçin Reb şeýle diýýär:
«Siz Maňa garaşyň,
halklara höküm etjek günüme çenli garaşyň.
Çünki Meniň kararym milletleri[†] toplap,
patyşalyklary bir ýere jemläp,
gaharymy, lowlaýan gazabymy
başlaryndan indermekdir.
Gabanjaň gazabymyň ody
bütin dünýäni ýakyp kül eder[+].


9Men şonda hemmeleriň Maňa ybadat edip,
agzybirlik bilen Maňa gulluk ederleri ýaly,
milletlere[†] päk dil bererin[+].
10Dagynyk bolup, Maňa sygynan halkym
Efiopiýa derýasynyň aňry tarapyndan
Maňa sadaka[†] getirer.
11Garşyma eden ähli pis işleri üçin,
şol gün halkym utandyrylmaz.
Çünki Men özüne buýsanyp,
men-menlik edýänleri araňyzdan aýraryn.
Siz mukaddes dagymda[†]
mundan beýläk tekepbirlik etmersiňiz[+].
12Iýerusalimde[†] pespäl,
pukara adamlary aman galdyraryn,
olar Maňa bil baglarlar[+].
13Ysraýylyň[†] aman galanlary,
nähaklyk etmezler,
ýalan sözlemezler,
agyzlaryndan hileli sözler çykmaz.
Olar goýun kimin ýaşyl örülerde ýatarlar,
olary hiç kim gorkuzyp bilmez»[+].


Şatlyk aýdymy

14Heşelle kak, eý, Sion gyzy[†][*],
batly ses bilen gygyr, eý, Ysraýyl!
Bütin kalbyňyz bilen joşup şatlanyň!
Eý, Iýerusalim[†] gyzy![+]
15Reb siziň garşyňyza jezany ýatyrdy,
duşmanlaryňyzy kowdy.
Ysraýyl patyşasy Reb siziň araňyzda,
mundan beýläk betbagtçylykdan gorkmarsyňyz[+].
16Şol gün Iýerusalime[†] şeýle diýler:
«Gorkma, eý, Sion[†],
elleriň gowşamasyn!
17Hudaýyňyz Reb,
ýeňiş berýän Söweşiji siziň araňyzda.
Reb size guwanyp şatlanar,
Ol söýgüsinde size täze durmuş berer[*],
nagmalar bilen Onuň size ýüregi joşar»[+].
18Reb diýýär: «Baýramçylyk deregine hasrat çekdiňiz,
bu siziň üçin agyr we utançlydyr,
Men indi olaryň soňuna nokat goýaryn.
19Şol gün golaýlaşýar,
Men size sütem edenleriň baryna jeza bererin.
Agsaklary halas edip,
dagynyk ýesirleri bir ýere toplaryn.
Olaryň utanjyny uly hormata öwrüp,
olary bütin dünýäde at-abraýly ederin[+].
20Şol wagt Men sizi toplap, öz ýurduňyza getirerin,
çünki Men gözüňiziň alnynda
öňki abadançylygyňyzy dikeldip,
dünýäniň bütin halklarynyň arasynda
size at-abraý we şan-şöhrat gazandyraryn»[+].

### Hagaý


Giriş

[1]

[2]


#### Giriş


Hagaý pygamberiň kitaby


Hagaý pygamberiň kitaby b. e. öň 520‑nji ýylda Hudaý tarapyndan gelen gysga ylhamlaryň beýanydyr. Ysraýyl halky Babyl sürgünliginden dolanyp, eýýäm birnäçe ýyl bäri Iýerusalimde ýaşaýar. Emma duşmanlaryň weýran eden ybadathanasy heniz-de haraba bolup ýatyr. Hudaýdan gelen ylhamlar halky ybadathanany dikeltmäge ruhlandyrýar. Özgerip, özüni päklän halka Reb gelejekde abadanlygy we parahatlygy wada berýär.

Ybadathanany täzeden gurmaga çagyryş1:1-15
Teselli we umyt baradaky habar2:1-23

#### 1‑nji bap


Reb halky ybadathanany täzeden gurmaga çagyrýar

1Darýuş patyşanyň şalygynyň ikinji ýylynyň altynjy aýynyň birinji güni Hagaý pygamberiň[†] üsti bilen Ýahudanyň[†] häkimi Şeýaltyýeliň ogly Zerubabyla we Ýehosadagyň ogly baş ruhany[†] Ýeşuwa[*] Rebbiň[†] şu sözi aýan boldy[+]. 2Hökmürowan Reb şeýle diýýär: «Bu halk Rebbiň öýüni[†] täzeden gurmagyň wagty entek gelenok diýýär». 3Onsoň Hagaý pygamberiň üsti bilen Rebbiň şu sözi aýan boldy: 4«Bu öý haraba bolup ýatyrka, özüňiziň kaşaň jaýlarda ýaşamagyňyzyň wagtymy[+]? 5Şonuň üçin indi Hökmürowan Reb şeýle diýýär: „Öz ýaşan ýyllaryňyza ser salyp pikir ediň. 6Siz köp ekip, az hasyl alýarsyňyz, iýip doýmaýarsyňyz, içip ganmaýarsyňyz, geýinýärsiňiz, ýöne ýylynmaýarsyňyz, gazanjyňyz düýbi deşik pul torba düşýär“»[+]. 7Hökmürowan Reb şeýle diýýär: «Öz ýaşan ýyllaryňyza ser salyp pikir ediň. 8Daglyga gidiň-de, agaç getiriň we Meniň öýümi guruň. Şonda Men hoşal bolaryn, şöhratlanaryn[†], muny Reb diýýär. 9Siz köp hasyla garaşýardyňyz, ýöne ol hasyl az bolup çykdy. Ony öýe getireniňizde, Men ony ýele sowurdym. Näme üçin? Meniň öýümiň haraba öwrülip ýatany üçin! Men muny siziň ähliňiziň diňe öz öýleriňiz bilen gümradygyňyz üçin şeýle etdim. Muny Men – Hökmürowan Reb aýdýandyryn. 10Şonuň üçin-de asman ygaly, ýer hasyly sizden gysganýar[+]. 11Şeýle hem Men ýurda we onuň daglaryna, galla meýdanlaryna, üzümçiliklerine, zeýtun baglaryna, ýerden önýän ähli önümlere, ynsandyr haýwanlaryň üstüne, çekýän ähli zähmetiňiziň üstüne gurakçylyk jezasyny inderdim»[+].

12Şeýaltyýeliň ogly Zerubabyl bilen Ýehosadagyň ogly baş ruhany[†] Ýeşuwa we halkyň aman galanlarynyň ählisi Rebden gorkup, özleriniň Hudaýy Rebbiň sözüne we Hagaý pygamberiň[†] aýdanlaryna gulak asdylar. Çünki Hagaý pygamberi Beýik Hudaý iberipdi[+]. 13Onsoň Rebbiň wekili Hagaý Rebbiň şu habaryny halka ýetirip, şeýle diýdi: «Reb: „Men siziň bilendirin“ diýýär. Muny Reb aýdýandyr»[+]. 14Reb Ýahudanyň häkimi Şeýaltyýeliň ogly Zerubabylyň, Ýehosadagyň ogly baş ruhany Ýeşuwanyň we halkyň aman galanlarynyň ählisiniň kalbyny oýardy. Onsoň olar gelip, özleriniň Hudaýy Hökmürowan Rebbiň öýüni[†] gurmaga başladylar. 15Bu waka patyşa Darýuşyň şalygynyň ikinji ýylynyň altynjy aýynyň ýigrimi dördüne bolup geçdi.

#### 2‑nji bap


Ybadathananyň şöhraty

1Bu ýylyň ýedinji aýynyň ýigrimi biri güni Hagaý pygamberiň[†] üsti bilen Rebbiň[†] şu sözi aýan boldy:[+] 2«Indi Ýahudanyň[†] häkimi Şeýaltyýeliň ogly Zerubabyla, Ýehosadagyň ogly baş ruhany[†] Ýeşuwa we halkyň aman galanlarynyň ählisine ýüzlenip, şeýle diý:[+] 3„Araňyzda bu öýüň öňki şöhratyny[†] görenlerden kim bar? Indi ol size nähili görünýär? Siziň nazaryňyzda ol hiç zatça görünýän-ä däldir[+]? 4Eý, Zerubabyl, ruhdan düşme, muny Men – Reb aýdýandyryn. Eý, Ýehosadagyň ogly baş ruhany Ýeşuwa, ruhdan düşme! Eý, ýurduň ähli halky, ruhdan düşme. Muny Men – Reb aýdýandyryn. Işläň, çünki Men siziň bilendirin, muny Men – Hökmürowan Reb aýdýandyryn[+]. 5Müsürden çykanyňyzda, size söz berşim ýaly, Ruhum[†] araňyzdadyr, gorkmaň!“»[+] 6Çünki Hökmürowan Reb şeýle diýýär: «Men az salymdan ýene bir gezek gögi we ýeri, deňzi we gury ýeri sarsdyraryn[+]. 7Men ähli milletleri-de[†] sarsdyraryn, şonda ähli milletleriň hazynalary şu ýere geler we Men bu öýi şan-şöhratdan dolduraryn. Muny diýýän Men – Hökmürowan Rebdir. 8Kümüş-de, altyn-da Meniňkidir. Muny Hökmürowan Reb aýdýandyr[+]. 9Men ýene: „Bu öýüň soňky şöhraty onuň öňki şöhratyndan hem has belent bolar“ diýýärin. Bu ýere abadançylyk bererin. Muny Men – Hökmürowan Reb aýdýandyryn».


Pygamberiň ruhanylara beren görkezmesi

10Darýuş patyşanyň şalygynyň ikinji ýylynyň dokuzynjy aýynyň ýigrimi dördi güni Hagaý pygambere[†] Rebbiň şu sözi aýan boldy: 11«Hökmürowan Reb şeýle diýýär: „Ruhanylardan[†] kanun[†] hakynda sora. 12Eger bir adam Rebbe bagyş edilen eti etegine salyp äkidende, onuň etegi çörege, çorba, şeraba, ýaga ýa-da başga bir iýmite galtaşsa, şolar mukaddes[†] bolarmy?“». Ruhanylar bu soraga: «Ýok» diýip jogap berdiler. 13Onsoň Hagaý: «Eger ölä galtaşyp, haram bolan adam bu zatlardan birine elini degirse, şol zat murdar[†] bolarmy?» diýip sorady. Ruhanylar muňa: «Hawa, ol murdar bolar» diýip jogap gaýtardylar[+]. 14Onsoň Hagaý şeýle diýdi: «Reb: „Bu halk, bu millet hem Meniň nazarymda şeýledir“ diýýär. „Olaryň edýän ähli işleri-de şeýledir, şonuň üçin olaryň hödür edýän zatlarynyň hemmesi murdardyr[+]. 15Indi şu günden beýläk öz ýagdaýlaryňyz hakda pikir ediň. Rebbiň ybadathanasynda[†] daş üstüne daş goýulmazdan öň 16nähili ýaşapdyňyz?! Biri ýigrimi batmanlyk harmany ýygnamaga gelende, ol on batman çykardy. Ol şeraply çelekden elli küýze şerap aljak bolanda, diňe ýigrimi küýze çykardy. 17Men el zähmetiňiz bilen öndürýän ähli önümleriňiziň üstünden epgek öwüsdirip, heň we doly bilen harapladym. Emma siz şonda-da Maňa tarap öwrülmediňiz. Muny Reb aýdýandyr[+]. 18Şu günden, ýagny dokuzynjy aýyň ýigrimi dördünden – Rebbiň ybadathanasynyň düýbi tutulan gününden beýläk öz ýagdaýlaryňyz hakda mazaly oýlanyň[+]. 19Ammarda tohum galdymy? Galmady. Üzüm, injir, nar we zeýtun agaçlary entek hem hasyl berýärmi? Bermeýär. Emma Men size şu günden beýläk bereket ýagdyraryn“»[+].


Reb Zerubabyla wada berýär

20Şol gün – aýyň ýigrimi dördi güni Hagaý pygambere[†] ikinji gezek Rebbiň şu sözi aýan boldy: 21«Ýahudanyň[†] häkimi Zerubabyla Meniň Ýeri we Gögi titretjekdigimi aýt[+]. 22Patyşalaryň tagtlaryny agdararyn, Men milletleriň[†] patyşalyklarynyň güýjüni ýok ederin. Söweş arabalarydyr olaryň üstündäkileri agdararyn, atlardyr olaryň çapyksuwarlaryny ýykaryn, her kim öz ýoldaşynyň gylyjyndan heläk bolar»[+]. 23Hökmürowan Reb ýene şeýle diýýär: «Eý, gulum, Şeýaltyýeliň ogly Zerubabyl, şol gün Men seni getirip, möhür ýüzügim deý ederin, çünki Men seni saýladym. Muny Men – Hökmürowan Reb aýdýandyryn»[+].

### Zakarýa


Giriş

[1]

[2]

[3]

[4]

[5]

[6]

[7]

[8]

[9]

[10]

[11]

[12]

[13]

[14]


#### Giriş


Zakarýa pygamberiň kitaby


Zakarýa pygamberiň kitaby iki bölümden ybarat. Onuň birinji bölüminde Zakarýa pygamberiň b. e. öň 520 – 518‑nji ýyllary aralygynda gören görnüşleri beýan edilýär. Pygamber Iýerusalimiň dikeldilmegi, ybadathananyň gaýtadan bina edilmegi, Hudaý halkynyň günälerden päklenmegi, seçip-saýlanan Mesihiň geljekdigi barada görnüşleri görýär (1 – 8‑nji baplar).

Kitabyň ikinji bölüminde umyt bilen garaşylýan Halasgär we iň soňky höküm edilme baradaky görnüşler beýan edilýär (9 – 14‑nji baplar).

Şeýle-de, kitapda ahyrzaman baradaky pygamberlikler beýan edilýär. Bu pygamberlikler özboluşlydyr, sebäbi olar islendik döwrüň okyjysyna örän ýakyn, ýagny tizara berjaý boljak pygamberlik ýaly görünýär.

Duýduryş we umyt baradaky görnüşler1:1–8:23
Ysraýylyň duşmanlary jezalandyrylýar9:1-8
Gelejekki abadançylyk we parahatlyk9:9–14:21

#### 1‑nji bap


Reb halkyny Özüne öwrülmäge çagyrýar

1Darýuşyň patyşalygynyň ikinji ýylynyň sekizinji aýynda Ydonyň agtygy, Berekýanyň ogly Zakarýa pygamberiň[†] üsti bilen Rebbiň[†] şu sözi aýan boldy:[+] 2«Men – Rebbiň siziň ata-babalaryňyza gaty gahary geldi. 3Şonuň üçin hem olara Hökmürowan Reb şeýle diýýär diý: „Maňa tarap öwrülsinler. Şonda Menem size tarap öwrülerin. Muny Men – Hökmürowan Reb aýdýandyryn[+]. 4Ata-babalaryňyz ýaly bolmaň. Öňki pygamberler olara ýüzlenip, şuny jar etdiler: Hökmürowan Reb ýaman ýollaryňyzdan, pis işleriňizden el çekiň diýýär. Ýöne olar muny diňlemediler, Maňa gulak asmadylar. Muny Men – Reb aýdýandyryn[+]. 5Hany ata-babalaryňyz, olar nirede? Pygamberler, näme, baky geldilermi? 6Emma gullarym bolan pygamberlere buýran sözlerimdir beren duýduryşlarymy, näme, ata-babalaryňyz ýerine ýetiren däldir öýdýäňizmi? Olar toba edip, Hökmürowan Reb öz tutan ýolumyza hem etmişlerimize görä bize näme etmegi niýetlän bolsa, şony hem etdi diýdiler“»[+].


Ilkinji alamat: atly adam

7Darýuşyň patyşalygynyň ikinji ýylynyň on birinji aýynyň – Şebat aýynyň ýigrimi birinji güni[*] Ydonyň agtygy Berekýanyň ogly bolan men – Zakarýa pygambere[†] Rebbiň şu sözi aýan boldy. 8Agşam jülgedäki mirt agaçlaryň arasynda duran bir dor atly adamy gördüm. Onuň ýeňsesinde dor, gyr hem-de ak atlar bardy[+]. 9Men: «Jenabym, bular näme?» diýip soradym. Meniň bilen gepleşip duran perişde[†] maňa: «Olaryň nämedigini men saňa görkezerin» diýdi. 10Onsoň mirt agaçlaryň arasynda duran: «Olar Rebbiň dünýäni aýlanyp çykmak üçin iberenleri» diýip jogap berdi. 11Soňra olar Rebbiň mirt agaçlarynyň arasynda duran perişdesine: «Biz dünýäni aýlandyk, hawa, tutuş dünýä parahat eken» diýdiler. 12Rebbiň perişdesi: «Eý, Hökmürowan Reb, Sen ýetmiş ýyllap Iýerusalim[†] bilen Ýahuda[†] gahar etdiň, ýene-de näçe wagtlap olaryň şäherlerinden Öz rähmetiňi gaýgyrjak?» diýdi[+]. 13Soňra Reb meniň bilen gepleşen perişdä mähirli hem köşeşdiriji sözler bilen jogap berdi. 14Meniň bilen gepleşen perişde maňa şeýle diýdi: «Şu habary jar et we Hökmürowan Reb şeýle diýýär diý: „Men Iýerusalimi, hawa, Siony[†] juda gabanýaryn[+]. 15Men Öz halkymy diňe ýeňil jezalandyrmakçydym, emma asudalykda biperwaý oturan bu halklar olaryň başyna düşen külpeti has hem artdyrdylar. Indi bu halklara Meniň gaty gaharym gelýär“»[+]. 16Şoňa görä, Reb şeýle diýýär: «Men duýgudaşlyk bilen Iýerusalime tarap öwrülerin. Meniň ybadathanam[†] şol ýerde gurlar we Iýerusalimi dikeltmek üçin ölçeg ýüpi çekiler. Muny Men – Hökmürowan Reb aýdýandyryn»[+]. 17Şuny-da jar edip, Hökmürowan Reb şeýle diýýär diý: «Meniň şäherlerim ýene bolelinlige ýeter. Men-Reb Siony ýene köşeşdirerin we Iýerusalimi ýene saýlaryn»[+].


Ikinji alamat: şahlar we ussalar

18Soňra men seredip durkam, dört sany şah gördüm. 19Özüm bilen gepleşen perişdeden[†]: «Bular näme?» diýip soradym. Ol: «Bular Ýahudany[†], Ysraýyly[†] hem-de Iýerusalimi[†] dargadan şahlar» diýip jogap berdi[+].

20Soňra Reb maňa dört ussany görkezdi. 21Men: «Olar näme üçin geldiler?» diýip soradym. Reb maňa: «Bu şahlar ýahuda halkynyň içinden ýekejesi-de baş galdyrmaz ýaly, olary dargatdylar. Ýöne bu ussalar şahlara howp salyp, olary döwmäge geldiler. Sebäbi bu şahlar Ýahudanyň garşysyna hüjüm edip, onuň halkyny dargatdylar» diýip jogap berdi.

#### 2‑nji bap


Üçünji alamat: ölçeg ýüpi

1Soňra men seredip durkam, eli ölçeg ýüpli bir adamy gördüm[+]. 2Men ondan: «Nirä barýarsyň?» diýip soradym. Ol maňa: «Iýerusalimi[†] ölçäp, onuň ininiň hem-de uzynlygynyň näçedigini bilmäge barýaryn» diýip jogap berdi[+]. 3Meniň bilen gepleşen perişde[†] menden daşlaşanda, başga bir perişde ony garşylamaga çykdy. 4Ol: «Bar, ylga-da şol ýigide aýt: „Ol ýerde ýerleşjek san-sajaksyz adamlardyr mal-garadan ýaňa Iýerusalim diwarsyz bir şäher bolar[+]. 5Men onuň daşynyň otly diwary, içiniň şöhraty[†] bolaryn. Muny Reb[†] diýýär“» diýdi[+].

6Reb şeýle diýýär: «Haýdaň, haýdaň! Demirgazyk ýurdundan gaçyň. Çünki Men sizi gögüň dört tarapyna öwüsýän ýel kimin dargatdym, muny Men – Reb aýdýandyryn[+]. 7Haýda, Babylda ýaşaýan Sion[†][*], gaç!»[+] 8Çünki Hökmürowan Reb meni Öz şöhraty[†] üçin iberdi. Sizi talan halklar babatda Ol şeýle diýýär: «Siona degen hut Meniň görejime degýändir[+]. 9Indi Men olaryň garşysyna el göterjek; olary öz gullary talaňa salar». Şonda ýanyňyza meni Hökmürowan Rebbiň iberendigini bilersiňiz[+]. 10«Aýdym aýt, şatlan, eý, Sion gyz[*]! Men gelip, siziň araňyzda mekan tutjak. Muny Reb aýdýandyr[+]. 11Şol gün köp halklar Men-Rebbe bil baglarlar we Meniň halkym bolarlar. Men siziň araňyzda mekan tutaryn». Şonda ýanyňyza meni Hökmürowan Rebbiň iberendigini bilersiňiz[+]. 12Reb mukaddes[†] toprakda Öz paýy hökmünde Ýahudany[†] mülk edip alar we ýene Iýerusalimi[†] saýlar[+].

13Ähli janly-jandarlar, Rebbiň öňünde ümsüm boluň; Ol turup, mukaddes[†] mekanyndan çykyp gelýär.

#### 3‑nji bap


Dördünji alamat: Ýeşuwa we şeýtan

1Men Rebbiň[†] perişdesiniň[†] öňünde duran baş ruhany[†] Ýeşuwany[*] hem-de ony günäkärlemek üçin sagynda duran şeýtany[†] gördüm[+]. 2Reb şeýtana şeýle diýdi: «Reb saňa käýeýär, eý, şeýtan, Iýerusalimi[†] saýlan Reb saňa käýeýär! Bu adam otdan çykarylan kesindi dälmi näme?»[+] 3Perişdäniň öňünde duran Ýeşuwanyň egnindäki geýimi kirlidi. 4Perişde öňünde duranlara: «Onuň kirli geýimlerini çykaryň» diýdi. Ol Ýeşuwa ýüzlenip: «Seret, günäňi aýryp taşladym, men saňa toý lybasyny geýdirýän» diýdi[+]. 5Onsoň men – Zakarýa: «Ýeşuwanyň başyna tämiz[†] selle orasynlar» diýdim. Olar onuň başyna tämiz selle oradylar, ony geýindirdiler. Rebbiň perişdesi-de onuň ýanynda durdy[+].

6Rebbiň perişdesi[†] Ýeşuwa şeýle güwä geçdi: 7«Hökmürowan Reb şeýle diýýär: „Eger Meniň ýolumdan ýöräp, tabşyryklarymy ýerine ýetirseň, sen Meniň ybadathanamy[†] dolandyrarsyň, howlularyma gözegçilik edersiň. Men saňa şu ýerde duranlaryň arasynda gezmek hukugyny bererin. 8Indi gulak salyň, eý, baş ruhany[†] Ýeşuwa, sen we öň ýanyňda oturan ruhanylar – siziň hemmäňiz geljekde boljak işleriň alamatysyňyz. Men Şaha diýen gulumy orta çykarjakdyryn. 9Ine, Ýeşuwanyň öňünde goýan ýedi gözli daşym. Men onuň ýüzüne oýup hat ýazjak. Men bir günüň içinde şu ýurduň günäsini aýryp taşlaryn. Muny Hökmürowan Reb aýdýandyr[+]. 10Şol gün siz biri-biriňizi üzüm hem-de injir agaçlaryňyzyň aşagyna oturmaga çagyrarsyňyz. Muny Hökmürowan Reb aýdýandyr“»[+].

#### 4‑nji bap


Bäşinji alamat: çyradan we zeýtun agaçlary

1Meniň bilen gepleşen perişde[†] ýene geldi-de, meni ukudan oýaran ýaly edip turuzdy[+]. 2Ol menden: «Näme görýäň?» diýip sorady. Men: «Guýma altyndan edilen çyradany görýärin; onuň depesinde ýag gaby, üstünde ýedi çyra, ýedi çyranyň her biriniň ýedi turbajygy bar[+]. 3Olaryň ýanynda iki sany zeýtun agajy bar. Olaryň biri ýag gabynyň sag tarapynda, beýlekisi çep tarapynda» diýip jogap berdim[+]. 4Men perişdeden: «Jenabym, bular näme?» diýip soradym. 5Meniň bilen gepleşen perişde: «Bularyň nämedigini bileňokmy?» diýip sorady. Men: «Ýok, jenabym» diýdim. 6Ol maňa şeýle diýdi: «Bu Rebbiň[†] Zerubabyla: „Güýç we zorluk bilen däl-de, diňe Meniň Ruhum[†] bilen iş bitirersiň“ diýen sözi. Muny Hökmürowan Reb diýýär[+]. 7Sen kimmişiň, eý, beýik dag? Sen Zerubabylyň öňünde tep-tekiz bolarsyň. Ol ybadathananyň[†] iň soňky daşyny goýýarka, halk „Ne gözel, ne ajap!“ diýip gygyrar»[+].

8Şeýle hem maňa Rebbiň şu sözi aýan boldy: 9«Şu ybadathananyň[†] binýadyny Zerubabylyň elleri tutdy. Ony ahyryna çenli alyp gitjek hem şonuň elleridir». Şonda meni siziň ýanyňyza Hökmürowan Rebbiň iberendigini, sen – Zerubabyl bilersiň[+]. 10«Ýeňil işler eden gününi ähmiýetsiz hasaplanlar Zerubabylyň elindäki şuguly görüp şatlanarlar.

Bu ýedi çyra Rebbiň gözüdir, olar dünýäni aýlanyp ýörendir»[+]. 11Men ol perişdeden[†]: «Onda çyradanyň sagyndaky hem çepindäki iki düýp zeýtun agajy nämäni aňladýar?» diýip soradym. 12Ondan ýene-de: «Iki altyn turbajygyň üsti bilen altyn reňkli ýag çykaryp duran zeýtun agajynyň iki şahasy nämäni aňladýar?» diýip soradym. 13Ol menden: «Bularyň nämedigini bileňokmy?» diýip sorady. Men: «Ýok, jenabym» diýdim. 14Ol: «Bular başyna ýag çalnyp saýlanyp, bütin ýer ýüzüniň Taňrysyna gulluk edýän iki kişidir» diýip jogap berdi[+].

#### 5‑nji bap


Altynjy alamat: uçýan kagyz

1Onsoň seredip durkam, uçup ýören bir ýazgyly kagyza gözüm düşdi[+]. 2Perişde[†] maňa: «Näme görýäň?» diýdi. Men: «Bir kagyz-a uçup ýör; onuň boýy ýigrimi tirsek, ini on tirsek» diýip jogap berdim. 3Ol maňa şeýle diýdi: «Bu bütin dünýä siňýän näletdir. Bu kagyzyň bir tarapynda ýazylyşy ýaly, ogurlyk eden sogrulyp taşlanjakdyr, beýleki tarapynda ýazylyşy ýaly bolsa, ýalandan ant içen kowlup çykaryljakdyr[+]. 4Men ony ýolladym. Ol ogrynyň hem-de Meniň adymdan ýalandan ant içýäniň öýüne girer we şol öýde-de galar; agaç-tagtasydyr daşlary bilen bile öýi ýuwudar. Muny Hökmürowan Reb[†] aýdýandyr»[+].


Ýedinji alamat: içi aýally küýze

5Soňra meniň bilen gepleşen perişde[†] öňüme geçdi-de: «Ýokaryňa seret, şol gelýän zadyň nämedigini gör» diýdi. 6Men: «Ol näme?» diýip soradym. Ol maňa: «Ol gelýän küýzedir. Bu tutuş ýurduň etmişidir[*]» diýdi. 7Soňra gurşun gapak ýokary göterildi: küýzäniň içinde bir aýal otyrdy. 8Perişde: «Bu şerdir» diýdi. Aýaly küýzäniň içine itekläp goýberdi-de, gurşun gapagy mäkäm ýerine ýapdy. 9Soňra men seredip durkam, iki aýalyň gelýändigini gördüm. Olar şemala ganatlaryny ýaýyp, uçup gelýärdiler. Olaryň ganaty leglegiň ganaty ýalydy. Olar ýer bilen gögüň aralygynda küýzäni göterip äkitdiler. 10Men perişdeden: «Olar küýzäni nirä alyp barýarlar?» diýip soradym. 11Ol maňa: «Şingar ýurduna; şol ýerde oňa öý gurjaklar. Öý taýýar bolanda, olar küýzäni şonuň içinde öz ýerinde goýarlar» diýdi.

#### 6-njy bap


Sekizinji alamat: dört söweş arabasy

1Men ýene-de seredip durkam, iki dagyň arasyndan çykyp gelýän dört söweş arabasyny[†] gördüm. Ol daglar bürünçdendi[+]. 2Arabalaryň birine dor atlar, beýlekisine gara atlar, 3üçünji birine ak atlar, soňkusyna bolsa güýçli gyr atlar goşulandy[+]. 4Meniň bilen gepleşen perişdeden[†]: «Eý, jenabym, bular näme?» diýip soradym. 5Perişde: «Bular bütin ýer ýüzüniň Taňrysynyň huzuryndan çykýan gögüň dört ruhudyr[†][+]. 6Gara atlara goşulan araba ýurduň demirgazygyna, ak atlara goşulan araba olaryň yzyndan gidýär, gyr atlara goşulan araba bolsa günorta gidýär» diýdi. 7Gyr atlar gidip, ýer ýüzüni aýlanmak isleýärdiler. Perişde: «Baryň, ýer ýüzüni aýlanyň» diýdi. Olar ýer ýüzüne aýlandylar. 8Soňra ol meni çagyryp: «Seret, demirgazyk ýurda giden atlar ol ýerde Meniň gaharymy köşeşdirdiler» diýdi.


Ýeşuwanyň başyna täç geýdirilýär

9Maňa Rebbiň[†] şu sözi aýan boldy: 10«Şu gün Sepanýanyň ogly Ýoşyýanyň öýüne git-de, Babyl sürgüninden[†] gaýdyp gelen Heldaýdan, Tobyýadan hem-de Ýedaýadan altyn-kümüş ýygna. 11Ýygnan altyn-kümşüňden bir täç ýasap, ony Ýehosadagyň ogly baş ruhany[†] Ýeşuwanyň başyna geýdir[+]. 12Hökmürowan Reb şuny jar edýär diý: „Ine, Şaha diýen adam. Ol öz ornundan şahalar çykarar we Rebbe ybadathana[†] gurar[+]. 13Hawa, Rebbe ybadathana gurjak şoldur. Ol şalyk şöhratyny[†] gazanar, tagtynda oturyp şalyk sürer. Onuň tagtynyň ýanynda ruhany bolar we ol ikisiniň arasynda ylalaşykly maslahat bolar. 14Bu täçler Heldaýyň, Tobyýanyň, Ýedaýanyň hatyrasyna hem-de Sepanýanyň ogly Ýoşyýanyň sahylygynyň hatyrasyna Rebbiň ybadathanasynda goýlar.

15Uzakda ýaşaýanlar hem gelip, Rebbiň ybadathanasynyň[†] gurluşygyna kömek ederler“». Şeýlelikde, siziň ýanyňyza meni Hökmürowan Rebbiň iberendigini bilersiňiz. Eger siz Hudaýyňyz Rebbiň sözüni berk tutsaňyz, gurluşyk babatda bu aýdylanlar amala aşar[+].

#### 7‑nji bap


Reb galp agyz beklemäni ýazgarýar

1Darýuşyň şalygynyň dördünji ýylynyň dokuzynjy aýynyň, ýagny Kislew aýynyň dördüne[*] Zakarýa Rebbiň[†] şu sözi aýan boldy[+]. 2Beýteliň halky bolsa Rebbe ýalbarmak üçin, Sareseri we Regemmelegi adamlary bilen bile iberipdi. 3Şeýle hem olar Hökmürowan Rebbiň ybadathanasyndaky[†] ruhanylarydyr[†] pygamberlerinden[†]: «Ýyllar boýy edişimiz ýaly, bäşinji aýda[*] agyz bekläp aglalymy?» diýip soramalydylar. 4Şonda Hökmürowan Reb maňa şeýle diýdi: 5«Ýurduň ähli halkyna hem-de ruhanylaryna aýt: „Ýetmiş ýyllap bäşinji hem ýedinji aýlarda[*] ýas tutup, agyz bekläniňizde, siz muny Meniň üçin edipmidiňiz[+]? 6Iýip-içeniňizde, diňe özüňiz üçin iýip-içmeýärsiňizmi? 7Rebbiň öňki pygamberleriň üsti bilen aýdan sözleri-de şular dälmidi? Şol wagtlar Iýerusalim[†] we onuň daş-töweregindäki galalar heniz ilatlydy, parahatdy. Negep[†] çöli bilen günbatar baýyrlyk-da ilatlydy“».

8Zakarýa Rebbiň şu sözi aýan boldy: 9«Hökmürowan Reb şeýle diýdi: „Adalatly[†] höküm çykaryň, biri-biriňizi söýüň we rehim-şepagatly boluň;[+] 10dul aýala, ýetime, gelmişege ýa-da garyp-gasara sütem etmäň; biri-biriňize garşy pislik etmäň[+]. 11Ýöne Meniň halkym boýnuýogynlyk edip, bu sözlere gulak asmadylar, eşitmejek bolup gulaklaryny dykdylar. 12Hökmürowan Rebbiň Öz ruhy[†] arkaly öňki pygamberleriň[†] üsti bilen iberen kanundyr[†] nesihatlaryny eşitmez ýaly, olar doňýürek boldular. Şol sebäpden Hökmürowan Rebbiň olara gaty gahary geldi[+]. 13Şeýlelikde, Men çagyranymda, olar gulak asmadylar, olar çagyranda Men hem olara jogap bermedim. Muny Hökmürowan Reb diýýär[+]. 14Şeýdip, Men olary tanamaýan-bilmeýän milletleriň[†] arasyna harasat bilen dargatdym. Olaryň taşlap giden ýurduny harabaçylyga öwürdim. Ol ýerde janly-jemende galmady; ne gözel ýurt tozap galdy“»[+].

#### 8‑nji bap


Reb Iýerusalimi dikeltmäge söz berýär

1Hökmürowan Rebbiň[†] maňa şu sözi aýan boldy: 2«Hökmürowan Reb şeýle diýýär: „Men Siony[†] juda gabanýaryn, ony gahar-gazap bilen gabanýaryn“»[+]. 3Reb şeýle diýýär: «Men Siona tarap öwrülerin we Iýerusalimde[†] mekan tutaryn. Iýerusalim „Wepaly şäher“ diýlip atlandyrylar. Hökmürowan Rebbiň dagy „Mukaddes dag[†]“ diýlip atlandyrylar»[+]. 4Hökmürowan Reb şeýle diýýär: «Elleri hasaly gojalardyr kempirler ýene-de Iýerusalimiň köçelerinde oturarlar. 5Şäheriň köçeleri oýnap ýören oglan-gyzlardan dolar». 6Hökmürowan Reb şeýle diýýär: «Şol günlerde halkyň aman galanlarynyň gözüne bu mümkin däl ýaly görünse, Maňa-da şeýle görünmelimi? Muny Hökmürowan Reb – Men aýdýandyryn». 7Hökmürowan Reb: «Men Öz halkymy gündogar hem günbatar ýurtlaryndan halas ederin[+]. 8Men olary ýene Iýerusalime ýaşamaga getirerin. Olar Meniň halkym bolar, Men olaryň wepaly hem adalatly[†] Hudaýy bolaryn» diýýär[+].

9Hökmürowan Reb şeýle diýýär: «Şol günlerde Hökmürowan Rebbiň ybadathanasynyň[†] düýbüniň tutulmagyna gatnaşan pygamberlerden[†] şu sözleri eşidenleriňiziň gollary kuwwatly bolsun![+] 10Şol günlerden öň ynsan üçinem, haýwan üçinem paç alynmazdy, gelýän-gidýänem üçin duşmandan ýaňa rahatlyk ýokdy, sebäbi Men adamlary biri-biriniň garşysyna öjükdiripdim. 11Emma indi Men bu halkyň aman galan bölegine beýle etmerin. Muny Hökmürowan Reb aýdýandyr. 12Tohum parahatlykda sepiler. Üzüm agajy miwe berer, toprak öz hasylyny eçiler, asman ýagmyryny ýagdyrar. Men bularyň hemmesini halkyň aman galan bölegine mülk hökmünde berjek[+]. 13Eý, ýahudalar[†] hem ysraýyllar[†], siz halklar arasynda nälete öwrüldiňiz. Indi Men sizi halas ederin, siz ýalkanyş[†] bolarsyňyz. Gorkmaň, gollaryňyz kuwwatly bolsun!»

14Hökmürowan Reb şeýle diýýär: «Ata-babalaryňyzyň gaharymy getirendikleri üçin, Men olaryň başyna betbagtçylyk getirmegi ýüregime düwdüm we pikirimi üýtgetmändim. Muny Men – Hökmürowan Reb aýdýandyryn. 15Emma Men şu günlerde Iýerusalime[†] hem-de Ýahuda ýene ýagşylyk etmegi ýüregime düwdüm. Gorkmaň![+] 16Siziň etmeli işleriňiz, ine, şulardyr: biri-biriňize diňe hakykaty aýdyň, kazyýetde adalatly[†] hem parahatçylyk döredýän höküm çykaryň[+]. 17Biri-biriňize garşy pislik etmäň, ýalan ýere ant içmekden gorkuň; bularyň bary Meniň ýigrenýän zatlarymdyr. Muny Reb aýdýandyr»[+].

18Hökmürowan Rebbiň maňa şu sözi aýan boldy: 19«Hökmürowan Reb şeýle diýýär: „Dördünji, bäşinji, ýedinji hem-de onunjy aýlardaky[*] agyz bekleýän[†] günleriňiz ýahuda halky üçin şatlyk-şagalaň, dabaraly baýramçylyklar bolar. Şoňa görä hakykaty hem parahatlygy söýüň“».

20Hökmürowan Reb şeýle diýýär: «Ýene-de halklar we köp şäherleriň ilaty geler. 21Bir şäherde ýaşaýanlar başga bir şähere gidip, şeýle diýerler: „Geliň, Rebbe ýalbaralyň, Hökmürowan Rebbiň gözlegine çykalyň. Ine, men-ä ýola düşdüm“[+]. 22Ençeme halklar, güýçli milletler[†] Hökmürowan Rebbi gözlemäge we Rebbe ýalbarmaga Iýerusalime[†] gelerler»[+]. 23Hökmürowan Reb şeýle diýýär: «Şol günlerde dürli dillerde gepleýän ähli milletlerden on adam ýahudylaryň[†] eteginden tutup: „Özüň bilen gitmäge bize ygtyýar et, sebäbi Hudaýyň seniň bilendigini eşitdik“ diýerler»[+].

#### 9-njy bap


Ysraýylyň duşmanlary jezalandyrylýar

1Pygamberlik[†] sözi.

Bu Rebbiň[†] Hadrak ýurduna degişli sözüdir.
Bu söz Damask şäherinde galar.
Rebbe degişlidir Siriýa şäherleri
we ysraýyl[†] tireleri[*][+].
2Bu söz Hadrak bilen araçäkdeş bolan Hamat ýurduna,
juda parasatly Sur[†] bilen Sidon[†] şäherlerine hem degişlidir.
3Sur[†] özüne berkitme gurdy,
gum kimin kümüş,
köçe hapasy ýaly altyn üýşürdi[+].
4Emma Reb onuň bar ýygnanjasyny
elinden alar indi.
Deňizdäki güýjüni ýok eder,
şäheri ot ýalmap-ýuwudar[+].
5Ony görüp, Aşkelon gorkar,
Gaza yzadan ýaňa jebir çeker,
umytdan düşen Ekron-da şeýle eder.
Gazanyň şasy ýok ediler,
Aşkelon ilatsyz galar.
6Aşdotda dürli milletlerden[†] garyşan halklar ýaşar,
Men piliştlileriň[†] tekepbirliginiň soňuna çykaryn.
7Alaryn agyzlaryndan ganly etlerin,
dişleriniň arasyndan nejisliklerin.
Aman galanlar Hudaýymyza degişli bolar,
Ýahudanyň[†] tiresi ýaly bolar,
Ekron ýabuslar[†] kimin bolar[+].
8Goragçy hökmünde Öz mekanymda düşlärin,
ýeke adam hem eýläk-beýläk geçmez.
Sütemkär aman galanlara aralaşmaz,
çünki indi olara hut Özüm nazar salaryn.


Patyşa gelýär

9Şatlan, eý, Sion[†] gyz, şatlan!
Eý, Iýerusalim[†] gyzy, belent owaz bilen gygyr!
Ine, Patyşaň saňa tarap gelýär.
Adyl hem ýeňijidir Ol!
Ol bir eşege,
eşegiň-de taýharyna münüp,
pes göwünlilik bilen saňa gelýär[+].
10Efraýymyň söweş arabalaryny,
Iýerusalimiň[†] atlaryny ýok ederin,
söweş ýaýlary omrulyp taşlanar.
Ol halklara abadançylygy berkarar eder.
Hökümdarlygy deňizden-deňze,
derýadan ýeriň uçlaryna ýeter[+].
11Sizi bolsa gurbanlyk[†] gany bilen baglaşan ähtim[†] üçin,
tussagdakylaryňyzy gurruk guýudan çykararyn[+].
12Eý, umytly ýesirler, öz galaňyza dolanyň!
Bu gün size iki esse bereket berjekdigimi jar edýän[+].
13Ýahudany[†] ýaý ýaly edip egerin,
Efraýymy bolsa şol ýaýyň oky ederin.
Eý, Sion[†], ogullaryňy greklere[†] garşy galdyraryn!
Seni elimde urşujynyň gylyjy dek oýnaryn[+].
14Şonda Reb Öz halkynyň üstünde peýda bolar,
ýyldyrym deý uçar Onuň peýkamy.
Hökmürowan Reb surnaý çalar-da,
günortadan harasat turzup, ýola düşer[+].
15Hökmürowan Reb halkyny gorap saklar.
Halk öz duşmanlaryny ýok edip,
sapan bilen uruşýanlary depeläp ýenjerler.
Toýda şerap içen ýaly içip gygyryşarlar.
Olar gurbanlyk[†] legeni ýaly gandan doly bolup,
gurbanlyk[†] sypasynyň[†] burçlary kimin gandan dolarlar.
16Şol gün olaryň Hudaýy Reb halas eder,
çünki olar çopan sürüsi kimindir.
Olar täjiň gymmatbaha gaşlary ýaly
Hudaýyň ýurdunda şöhle saçarlar[+].
17Nähili ajaýyp hem gözel bolarlar!
Bol bugdaý hem täze şerapdan
gyz-ýigitler gül açarlar.

#### 10-njy bap


Reb halas etmäge söz berýär

1Ýaz möwsüminde
Rebden[†] ýagyş diläň.
Gara bulutlar getirýän Reb
olara güýçli çabgalar ýagdyrýar,
her kesiň meýdanynda otlar bitirýär[+].
2Butlar[†] bimany gepleýärler,
palçylar ýalan sözleýärler,
galp düýşleri ýorýarlar,
soňy boş göwünlik berýärler.
Şol sebäpden goýun ýaly ygyp ýörler,
çopansyzdyklary üçin ejir çekýärler[+].
3Çopanlara garşy tutaşdy gaharym,
baştutanlary jezalandyraryn.
Hökmürowan Reb Öz sürüsiniň –
Ýahuda[†] nesliniň aladasyny eder,
olary buýsançly söweş aty kimin eder[+].
4Burç daşy, çadyr gazygy,
söweş ýaýy,
ähli ýolbaşçylar olardan çykar[+].
5Söweş esgerleri deý bolar olar,
depelärler duşmany köçeleriň palçygynda.
Rebbiň özleri bilendigi üçin söweşip,
olar atly goşuny uýada goýarlar[+].
6Ýahuda neslini kuwwatlandyraryn,
Ýusup[†] neslini halas ederin,
Men yzyna getirerin olary,
çünki olara rehimim indi.
Men tarapdan unudylmadyk ýaly bolarlar.
Sebäbi olaryň Hudaýy Reb Mendirin;
Men olara gulak asaryn.
7Efraýym halky batyrlar kimin bolar,
şerap içen deý olaryň köňli hoş bolar.
Muny ogullary görüp guwanarlar;
olaryň göwünleri Rebde galkynar[+].
8Sykylyk çalyp, toplaryn olary,
çünki Men azat etdim olary.
Köpelerler olar hut öňküleri ýaly[+].
9Milletler[†] arasyna olary tohum deý sepdim,
emma olar Meni uzak ýurtlarda ýatlarlar.
Çagalary bilen aman galyp dolanyp gelerler.
10Yzyna getirerin olary Müsürden;
Aşurdan ýygnaryn.
Getirerin Gilgada, Liwana
ýöne olar sygmazlar ol ýere[+].
11Reb jebir deňzinden geçirer,
deňiz tolkunlaryny köşeşdirer.
Niliň düýpsüz çuňluklary gurar,
Aşuryň tekepbirligi çöker,
Müsüriň şalyk hasasy elinden gider[+].
12Olar Men-Rebde kuwwatlanarlar,
Meniň adym bilen gezerler,
Muny Reb aýdýandyr.

#### 11‑nji bap

1Eý, Liwan, derwezeleriňi aç,

goý, ot kedr agaçlaryňy ýakyp ýok etsin![+]
2Eý, serwi, bagyr, çünki kedr agajy ýykyldy,
şöhratly[†] agaçlar wes-weýran boldy!
Eý, Başanyň dublary, uwlaň,
çünki sümme tokaý ýer bilen ýegsan boldy![+]
3Çopanlaryň bagyryşyna gulak salyň;
olaryň şöhraty[†] öçdi.
Arslanlaryň arryldysyna gulak goýuň;
Iordanyň etegindäki tokaý ýok edildi[+].


Iki çopan

4Meniň Hudaýym Reb[†] şeýle diýýär: «Soýulýan sürä çopan bol. 5Sürini satyn alanlar goýunlary soýýarlar, ýöne jezalaryny çekmeýärler. Goýunlary satýan adam olara: „Rebbe alkyş bolsun, sebäbi men baýadym“ diýýär. Çopanlaryň öz goýunlaryna haýpy gelmeýär[+]. 6Mundan beýläk ýurduň ilatyna haýpym gelmez, muny Men – Reb aýdýandyryn. Men olaryň her birini goňşusynyň hem-de patyşasynyň eline bererin. Olar ýurdy weýran ederler. Men ýeke adamy-da olaryň elinden halas etmerin»[+].

7Şeýlelikde, goýun söwdagärleriniň hatyrasyna[*] men soýulmaly sürä çopan boldum. Elime iki taýak aldym-da, olaryň birini «Merhemet», beýlekisini bolsa «Bütewülik» diýip atlandyrdym. Şeýdip, sürini bakdym. 8Bir aýda üç çopany başymdan sowdum. Men goýun söwdagärlerini ýigrendim, olar hem meni ýigrendiler. 9Men olara: «Men siziň üçin çopançylyk etjek däl. Ölen – ölsün, ýumrulan – ýumrulsyn. Aman galanlar bolsa biri-biriniň etini iýsinler» diýdim[+]. 10Ähli halklar bilen eden ähtimi[†] bozmak üçin «Merhemet» diýip atlandyran taýagymy aldym-da, ony döwdüm. 11Hut şol günüň özünde äht bozuldy. Jebir çeken goýunlar – olar maňa seredip durdular – munuň Rebbiň sözüdigine göz ýetirdiler. 12Soňra olara: «Eger muny dogry hasaplasaňyz, onda muzdumy beriň, eger nädogry hasaplasaňyz, muzd gerek däl» diýdim. Şeýlelikde, olar maňa otuz kümüş teňňe çekip berdiler[+]. 13Reb maňa: «Olaryň Maňa kesen bir şaýa degmeýän bahasyny al-da, küýzegäre taşlap ber» diýdi. Onsoň men otuz kümüş teňňäni aldym-da, Rebbiň ybadathanasyndaky[†] küýzegäre taşladym[+]. 14Soňra men Ýahuda[†] bilen Ysraýylyň[†] arasyndaky doganlyk gatnaşygyny bozmak üçin «Bütewülik» diýen ikinji taýagymy-da döwdüm.

15Soňra Reb maňa şeýle diýdi: «Derde ýaramaýan çopanyň gurallaryny ýene-de al. 16Men şu ýurda bir çopan goýjakdyryn, ol ölüm ýassygynda ýatanyň aladasyny etmez, ýiteni idemez, maýyby bejermez, sag adamyň garnyny doýurmaz. Gaýtam ol semizleriň etini iýip, toýnaklaryny goparar[+].


17Sürini taşlaýan,
derde ýaramaýan çopanyň dat gününe!
Gylyç onuň elini çapsyn, sag gözüni oýsun.
Eli bütinleý gurasyn,
sag gözi sokur bolsun»[+].

#### 12‑nji bap


Iýerusalimiň ýeňşi

1Pygamberlik[†] sözi.

Bu Rebbiň[†] Ysraýyl[†] hakyndaky sözüdir. Gögi ýaýan, ýeri esaslandyran we ynsan ruhuny[†] ýaradan Reb şeýle diýýär:[+] 2«Men Iýerusalimi[†] daş-töweregindäki halklar üçin başyňy aýlaýan şeraply bir käse ederin. Iýerusalim gabawa düşende, bu käseden Ýahuda-da[†] içer[+].

3Şol gün Men Iýerusalimi[†] ähli milletler[†] üçin agyr daş ederin. Ony göterenleriň ählisi özlerine zeper ýetirer. Ýer ýüzüniň ähli milletleri birleşip, Iýerusalimiň garşysyna çykarlar. 4Şol gün Men atlaryň baryny guduzladaryn, üstündäkileri bolsa dälirederin. Beýleki halklaryň atlarynyň gözlerini kör ederin, emma Ýahuda neslini Öz nazarymda saklaryn. Muny Reb aýdýandyr[+]. 5Şonda Ýahuda baştutanlary öz-özlerine: „Özleriniň Hudaýy Hökmürowan Rebde kuwwatlanan Iýerusalimiň halky biziň gujur-gaýratymyzdyr“ diýerler. 6Şol gün Men ýahuda baştutanlaryny oduň ortasynda ýanýan bir maňňal ýaly, bugdaý dessesiniň içinde alawlap ýanýan çyra ýaly ederin. Olar sag-solundaky halklaryň ählisini ýakyp-ýandyrarlar. Iýerusalim ýene-de özüniň öňki ýerinde oturar»[+].

7Dawudyň[†] nesilleriniň hem-de Iýerusalimiň[†] halkynyň şöhraty[†] Ýahudadan öňe geçmez ýaly, Reb ilki ýahuda halkyna ýeňiş berer. 8Reb şol gün Iýerusalimiň halkyny gorar. Olaryň iň ejizi Dawut[†] ýaly bolar. Dawudyň nesli Hudaý ýaly, öňe çykan Rebbiň perişdesi[†] ýaly bolar.


Tutuş ýurtda ýas tutarlar

9«Şol gün Men Iýerusalimiň[†] garşysyna çykýan milletleriň[†] ählisini derbi-dagyn etmäge girişerin. 10Men Dawudyň[†] nesliniň hem-de Iýerusalimiň halkynyň üstüne merhemet we ýalbaryş ruhuny[†] dökerin. Olar özleriniň deşim-deşim edenine, ýagny Maňa serederler, ýalňyz ogly üçin ýas tutýan ýaly ýas tutarlar, nowbahar ogly[†] üçin ahy-nala çekýän ýaly ajy gözýaş dökerler[+]. 11Şol gün Iýerusalimde tutuljak ýas Megido düzlügindäki Hadatrimmonda tutulan ýas ýaly agyr bolar[+]. 12Ýurtda her kowumyň maşgalasy özbaşdak, aýallary aýry, erkekleri aýry ýas tutar: Dawudyň kowumynyň erkekleri aýry, aýallary aýry; Natanyň kowumynyň erkekleri aýry, aýallary aýry; 13Lewiniň kowumynyň erkekleri aýry, aýallary aýry; Şimginiň kowumynyň erkekleri aýry, aýallary aýry; 14şeýle hem ähli galan kowumlaryň erkekleri aýry, aýallary aýry ýas tutar».

#### 13‑nji bap

1Şol gün Dawudyň[†] neslini hem-de Iýerusalimiň[†] halkyny günäden we haramlykdan saplamak üçin bir çeşme çykar[+].


Butparazlygyň we ýalan pygamberligiň soňy

2Şol gün Men ýurtdan butlaryň[†] atlaryny öçürip taşlaryn. Muny Hökmürowan Reb[†] aýdýandyr. Mundan beýläk olar ýatlanylmaz. Ýalan pygamberleri-de[†], erbet ruhy-da[†] ýurtdan çykararyn[+]. 3Eger kimdir biri ýene pygamberlik edäýse[†], ata-enesi oňa: «Sen diri galmarsyň, sebäbi Rebbiň adyndan ýalan sözleýärsiň» diýer. Ol pygamberlik edende, ata-enesi ony pyçaklar[+]. 4Şol gün her bir pygamber pygamberlik edýän wagtynda görnen görnüşlerden utanar, adamlary aldamak üçin pygamberleriň ýüň donuny geýmez[+]. 5Ol: «Men pygamber däl, men – daýhan. Ýaş wagtym biri meni gul edip satyn alypdyr» diýer. 6Eger ondan: «Döşüňdäki ýaraň näme?» diýip sorasalar, ol: «Bu dostlarymyň öýündekäm boldy» diýip jogap berer.


7Eý, gylyç, oýan çopanymyň garşysyna!
Oýan ýakynymyň garşysyna.
Muny Hökmürowan Reb aýdýandyr.
Çopany ur, goý, dargasyn goýunlar.
Men elimi kiçileriň garşysyna galdyraryn[+].
8Tutuş ýurduň,
üçden ikisi gyrlyp heläk bolar,
üçden biri diri galar.
Muny Reb aýdýandyr.
9Şol galan üçden birini otdan geçirerin,
olary kümüş kimin saplaryn,
altynyň barlanyşy ýaly synaryn.
Olar Maňa dileg ederler,
Men olara jogap bererin,
«Bu – Meniň halkym» diýerin;
Olar-da: «Reb – biziň Hudaýymyz» diýerler[+].

#### 14‑nji bap


Soňky söweş

1Ine, Rebbiň güni[†] gelýär! Eý, Iýerusalim[†] halky, sizden alnan olja öz gözüňiziň alnynda paýlaşylar[+]. 2Men Iýerusalimiň garşysyna uruşmak üçin ähli milletleri[†] ýygnaryn. Şäherler basylyp alnar, öýler talanar, aýallar zorlanar. Şäher halkynyň ýarysy sürgün[†] ediler, ýöne halkyň galan bölegi şäherden çykarylmaz[+]. 3Onsoň Reb çykyp, söweş günündäki ýaly edip, şol halklaryň garşysyna urşar. 4Şol gün Onuň aýagy gündogarda – Iýerusalimiň öňündäki Zeýtun dagynda bolar. Bu dag gündogardan günbatara ägirt uly jülge bolup, ikä bölüner; dagyň ýarysy demirgazyga, ýarysy günorta çekiler[+]. 5Siz Rebbiň dagynyň jülgesiniň içi bilen gaçarsyňyz, sebäbi ol jülge Asele çenli uzalyp gider. Siz şonda Ýahuda[†] patyşasy Uzyýanyň döwründe bolan ýertitremeden gaçyşyňyz ýaly gaçarsyňyz. Şol wagt meniň Hudaýym Reb ähli mukaddesler[†] bilen bile geler[+]. 6Şol gün yşyk bolmaz, asmandaky yşyk çeşmeleri doňar. 7Ol diňe Rebbe aýan bolan aýratyn bir gün bolar. Ol ne gündize meňzär, ne-de gijä; agşamyna ýagty bolar[+]. 8Şol gün Iýerusalimde suw joşar. Suwuň ýarysy gündogardaky deňze, ýarysy günbatardaky deňze akar. Bu gyşyna-da, tomsuna-da şeýle dowam eder[+].

9Reb tutuş ýer ýüzüniň Şasy bolar. Şol gün Reb ýeke-täk Reb bolar we Onuň ady ýeke-täk at bolar[+].

10Gebadan Iýerusalimiň[†] günortasyndaky Rimmona çenli tutuş ýurt düzlüge öwrüler. Emma Iýerusalim Benýamin derwezesinden öňki derwezäniň ýerleşen ýerine, Çüňk derwezesine çenli, ýagny Hananel diňinden patyşanyň üzüm sykylýan ýerine çenli aralykdaky belentlikde galar[+]. 11Iýerusalimde adamlar ýaşar, ol indiden beýläk ýok edilmez. Şäher howpsuz bolar.

12Iýerusalimiň[†] garşysyna urşan milletleri[†] Reb şu belalar bilen jezalandyrar: heniz aýak üstünde gezip ýörkäler – tenleri, hanasyndaka – gözleri, agyzlaryndaka – dilleri çüýrär. 13Şol gün olary Reb uly aljyraňňylyga salar, her kim öz gapdalyndakynyň elinden tutar, biri-birine ýumruk salarlar[+]. 14Hatda ýahudalar-da Iýerusalimde urşarlar. Daş-töwerekdäki ähli milletleriň baýlygy: uly möçberde altyn-kümşi, geýimleri ýygnalar. 15Atlardyr gatyrlara, düýelerdir eşeklere hem-de olaryň düşelgelerinde bolan beýleki ähli haýwanlara-da şunuň ýaly belalar bilen jeza berler.

16Iýerusalimiň[†] üstüne çozan milletlerden[†] aman galanlary Patyşa, ýagny Hökmürowan Rebbe ybadat etmek hem-de Çatma baýramyny[†] bellemek üçin ýylyň-ýylyna Iýerusalime giderler[+]. 17Patyşa, ýagny Hökmürowan Rebbe ybadat etmek üçin ýer ýüzündäki halklardan Iýerusalime gitmedikler ýagyş garasyny görmez[+]. 18Eger Müsür nesli hem gidip, şuny berjaý etmese, Reb olara-da Çatma baýramyny bellemäge gitmedik halklaryň başyndan inderen belasyny inderer. 19Müsüriň hem-de Çatma baýramyny bellemäge gitmedik milletleriň ählisiniň jezasy şeýle bolar.

20Şol gün hatda atlaryň jaňjagazlaryna-da «Rebbe bagyş edilen» diýip ýazylar; Rebbiň ybadathanasyndaky[†] gazanlar hem gurbanlyk[†] sypasynyň[†] öňündäki jamlar ýaly bolar[+]. 21Iýerusalimdäki[†] hem-de Ýahudadaky her bir gazan Hökmürowan Rebbe bagyş ediler. Gurbanlyk bermäge gelenler olary gurbanlyk etini bişirmek üçin ulanarlar. Şol günden beýläk Hökmürowan Rebbiň ybadathanasynda ýekeje-de söwdagär bolmaz[+].

### Malaky


Giriş

[1]

[2]

[3]

[4]


#### Giriş


Malaky pygamberiň kitaby


Malaky pygamberiň kitaby b. e. öň takmynan V asyrda, ýagny Iýerusalimdäki ybadathana dikeldilenden soň ýazylypdyr diýip hasaplanylýar. Malaky pygamber halky Hudaýyň ähtine wepaly bolmaga çagyrýar. Ol ruhanylary we halky ýazgaryp, olaryň Hudaýa mynasyp tärde sežde etmeýändiklerini, Ony aldaýandyklaryny aç-açan aýdýar. Pygamber olaryň Hudaýyň taglymatyna eýermeýändiklerini, Ony sylamaýandyklaryny hem aýdýar. Malaky pygamber Rebbiň Öz halkyny päklemäge we oňa kazylyk etmäge geljekdigi, emma munuň öň ýanynda Onuň üçin ýol taýynlajak we ähtini jar etjek bir wekilini iberjekdigi barada pygamberlik edýär.

Ysraýylyň günäleri1:1–2:16
Rebbiň jezasy we rehim-şepagaty2:17–4:6

#### 1‑nji bap

1Pygamberlik[†] sözi. Malakynyň üsti bilen Rebbiň[†] ysraýyllara[†] aýdan sözi.


Rebbiň ysraýyllara bolan söýgüsi

2Reb: «Men sizi ozaldan söýýärin» diýýär. Emma siz: «Sen bizi nähili söýýärsiň?» diýip soraýarsyňyz. Reb şeýle diýýär: «Ysaw Ýakubyň[†] dogany dälmi näme? Men Ýakuby saýladym,[+] 3emma Ysawy ret etdim. Onuň daglaryny weýran etdim, mülküni çöl şagallaryna berdim»[+]. 4Edomlylar: «Biz weýran edildik, ýöne weýrançylygy dikelderis» diýerler. Ýöne Hökmürowan Reb şeýle diýýär: «Olar gurarlar, emma Men ýykaryn. Ýurtlarynyň erbet ýurtdygyny, halkyna bolsa Rebbiň ömürlik gaharynyň gelendigini hemmeler bilerler[+]. 5Muny öz gözleriňiz bilen görüp: „Reb Ysraýyl serhedinden daşarda hem beýikdir!“ diýersiňiz».


Reb ruhanylary ýazgarýar

6Eý, Meniň adymy kemsidýän ruhanylar[†], Hökmürowan Reb size şeýle diýýär: «Ogul atasyny, gul hojaýynyny sylaýar. Eger Men ata bolsam, hany Maňa sylag-hormatyňyz? Eger Men hojaýyn bolsam, hany siziň Menden gorkyňyz?

Gaýtam siz: „Biz nädip Seniň adyňy kemsitdik?“ diýýärsiňiz[+]. 7Siz Meniň gurbanlyk[†] sypamda[†] haram gurbanlyklar hödürläp, Meniň adymy kemsitdiňiz. Siz ýene-de: „Biz nädip Seni haram etdik?“ diýip soraýarsyňyz. „Rebbiň saçagyny[†] kemsitsek hem bolar“ diýip, Meni haram etdiňiz[+]. 8Kör maly gurbanlyk etmek dürsmüdir? Agsak ýa-da kesel maly gurbanlyk etmek erbetlik dälmi? Şeýle maly öz häkimiňe bir eltip gör! Ol senden razy bolarmyka, haýyşyňy ýerine ýetirermikä? Muny Hökmürowan Reb diýýär[+]. 9Indi bize merhemet eder ýaly, Hudaýa ýalbaryp bir görüň!? Şeýle gurbanlyklar hödürläniňizden soň, Ol siziň soraýan zadyňyzy edermikä? Muny Hökmürowan Reb aýdýandyr». 10Hökmürowan Reb şeýle diýýär: «Gurbanlyk sypamda biderek ýere ot ýakmazyňyz ýaly, käşgä araňyzdan biri çykyp, derwezeleri ýapsady! Men sizden razy däldirin. Indi Men siziň eliňizden sadaka[†] kabul etmerin[+]. 11Gündogardan günbatara çenli milletler[†] arasynda Meniň adym beýik bolar! Ähli ýerde Meniň adyma ýakymly ysly tütetgi[†] ýakylyp, päk sadakalar hödürlener. Çünki milletler arasynda Meniň adym beýik bolar. Muny Hökmürowan Reb aýdýandyr[+]. 12Emma siz: „Rebbiň saçagy haramdyr, çöregidir ir-iýmişini kemsitsek hem bolar“ diýip, Meniň adyma ysnat getirýärsiňiz. 13„Bu nähili irginlik!“ diýip, siz muny äsgermezlik etdiňiz, Hökmürowan Reb diýýär. Gurbanlyk hökmünde siz talanyp alnan, agsak ýa-da kesel mal hödürleýärsiňiz! Men ony kabul ederin öýdýäňizmi? Muny Reb aýdýandyr.

14Sürüsindäki goçy sadaka[†] aýdyp, soňra onuň ýerine Taňra maýyp-müjribi gurbanlyk[†] berýän kezzaba nälet bolsun! Çünki Men beýik Patyşadyryn, Hökmürowan Reb diýýär. Milletler[†] Meniň adymdan gorkýarlar»[+].

#### 2‑nji bap

1-2Hökmürowan Reb şeýle diýýär: «Indi, eý, ruhanylar, bu buýruk siziň üçindir. Eger diňlemeseňiz, adymy şöhratlandyrmagy ýürekden islemeseňiz, onda Men siziň üstüňize nälet ibererin we alkyşlaryňyzy nälete öwrerin. Men olary eýýäm näletledim, sebäbi siz muny ýürekden islemediňiz[+][+]. 3Men siziň tohum-tijiňizi ýazgararyn. Baýramçylyklarda gurban edýän mallaryňyzyň dersini ýüzüňize sürterin we siz huzurymdan äkidilip, derse taşlanarsyňyz[+]. 4Şonda Lewi bilen eden ähtimiň[†] saklanmagy üçin, bu buýrugy size ýollandygymy biliň. Muny aýdýan Hökmürowan Rebdir[†][+]. 5Meniň onuň bilen eden ähtim ýaşaýyş we parahatçylyk ähtidir. Men bulary oňa Menden gorksun diýip berdim. Ol Menden gorkup, adyma hormat goýdy. 6Onuň edýän öwüt-ündewleri dogrudy, hileli sözi ýokdy. Ol Meniň bilen ylalaşyk we dogrulyk ýolundan ýöräp, köp adamlary günäden sowdy[+]. 7Ruhanynyň[†] sözleri bilimi goramalydyr. Ol Hökmürowan Rebbiň wekilidir, ynsanlar onuň agzyndan öwüt-ündew gözlemelidir[+]. 8Emma siz ýoldan çykdyňyz we öwüt-ündewleriňiz bilen köp adamlaryň büdremegine sebäp bolduňyz. Siz Lewiniň ähtini bozduňyz. Muny aýdýan Hökmürowan Rebdir[+]. 9Öwüt-ündewiňizde tarapgöýlik edip, Meniň ýollarymy tutmandygyňyz üçin, Men hem sizi bütin halkyň öňünde kemsitdim we peseltdim»[+].


Halkyň Rebbe biwepalygy

10Biziň hemmämiziň atamyz bir dälmi? Bizi bir Hudaý ýaratmadymy? Onda näme üçin biz biri-birimize dönüklik edip, ata-babalarymyzyň ähtini[†] bozýarys[+]? 11Ýahuda[†] dönüklik edip, Ysraýylda[†] we Iýerusalimde[†] nejis iş etdi. Ýahuda keseki hudaýa sežde edýän[†] gyza öýlenip, Rebbiň halaýan mukaddes öýüni[†] harama çykardy[+]. 12Muny eden kişi Hökmürowan Rebbe sadaka[†] getiren bolsa-da, Reb onuň maşgalasyny Ýakubyň[†] neslinden sogrup taşlap, ony jezalandyrsyn.

13Ine, başga-da bir eden işiňiz bar: siz Rebbiň gurbanlyk[†] sypasyny[†] gözýaşlar bilen, möňňürip, ahy-nala bilen doldurýarsyňyz, sebäbi Reb indi siziň getiren sadakalaryňyza[†] seretmeýär, olary eliňizden hoşallyk bilen kabul etmeýär. 14Siz: «Näme üçin kabul etmeýär?» diýip soraýarsyňyz. Sebäbi Reb seniň we ýaş wagtyň öýlenen aýalyňyň arasynda şaýatdyr. Ol ýanýoldaşyň, ähtleşen[†] aýalyň hem bolsa, sen oňa dönüklik etdiň. 15Tutuş kalby bilen Hudaýa wepaly bolan hiç bir adam beýle hereket etmez. Wepaly adam näme isleýär?[*] Ol öz dogulýan çagalarynyň Hudaýyň halky bolmagyny isleýär. Şonuň üçin habardar boluň we ýaşlykda öýlenen aýalyňyza dönüklik etmäň. 16Ysraýyl Hudaýy Reb: «Men aýrylyşmagy ýigrenýärin. Men aýrylyşan adamyň başyna zulum salaryn[*], muny Men – Hökmürowan Reb aýdýandyryn. Şonuň üçin siz seresap boluň, dönüklik etmäň» diýýär[+].


Höküm güni

17Siz sözleriňiz bilen Rebbi irizdiňiz. «Ony nädip irizdik?» diýip soraýarsyňyz. «Ýamanlyk edýän her bir adam Rebbiň nazarynda gowudyr we Reb olardan hoşaldyr» ýa-da «Hany, adalat[†] Hudaýy nirede?» diýip irizdiňiz[+].

#### 3‑nji bap

1Hökmürowan Reb[†]: «Öňümden ýol taýýarlar ýaly, ine, Men Öz wekilimi iberýärin. Siziň gözleýän Taňryňyz duýdansyz Öz ybadathanasyna[†] geler. Siziň hoşal bolýan äht[†] Wekiliňiz, ine, gelýär» diýýär[+]. 2Emma äht Wekiliniň geljek gününe kim çydap biler? Ol peýda bolanda, onuň öňünde kim durup biler? Çünki Ol demri eredýän ot kimin, kir ýuwujynyň sabyny kimindir[+]. 3Ol kümşi eredip saplaýan ýaly oturyp, Lewiniň neslini saplar, olary altyn-kümüş kimin eredip tämizlär[†]. Şonda olar sadakalaryny[†] Rebbe dogrulyk bilen hödür ederler[+]. 4Onsoň öňki döwürde, geçen ýyllarda bolşy ýaly, Reb Ýahuda[†] we Iýerusalim[†] halkynyň sadakalaryndan hoşal bolar. 5Hökmürowan Reb şeýle diýýär: «Soňra Men höküm çykarmak üçin ýanyňyza gelip, jadygöýlere, zynagärlere, ýalan ýere ant içýänlere garşy we talabanyň, dul aýalyň, ýetimiň hakyny iýýänlere garşy, gelmişegi hukugyndan mahrum edýänlere, Menden gorkmaýanlara garşy derrew şaýat bolaryn[+].


Halk Hudaýyň hakyny iýýär

6Men Rebdirin, üýtgeýän däldirin. Şonuň üçin hem siz Ýakubyň[†] nesli bolmakdan mahrum edilmediňiz[+]. 7Ata-babalaryňyzyň döwründen bäri siz Meniň parzlarymdan ýüz öwrüp, olary berjaý etmeýärsiňiz. Maňa tarap öwrüliň, Menem size tarap öwrülerin. Muny Hökmürowan Reb aýdýandyr». Emma siz: «Biz nädip öwrüleli?» diýýärsiňiz. 8Heý, ynsan Hudaýyň hakyny iýermi? Siz Meniň hakymy iýdiňiz! Siz bolsa: «Biz nädip Seniň hakyňy iýdik?» diýýärsiňiz. Hasylyňyzyň ondan bir bölegini bermekde we sadakalaryňyzda[†] iýdiňiz! 9Siz näletlendiňiz, sebäbi siz Menden ogurlaýarsyňyz, bütin millet Menden ogurlaýar![+] 10Öýümde azyk bolar ýaly, ondan biriňiziň[†] baryny tutuşlygyna ammara getiriň. Meni munuň bilen synap görüň. Muny Hökmürowan Reb diýýär. Görüň, Men gögüň penjirelerini siziň üçin açyp, üstüňize dolup-daşýan bereket ýagdyrmarynmy[+]? 11Men siziň üçin topragyňyzdaky hasyly weýran etmegi çekirtgelere gadagan ederin. Meýdandaky üzüm agaçlaryňyz hasylsyz galmaz, Hökmürowan Reb diýýär. 12Şonda ähli milletler[†] size bagtly diýerler. Çünki ýurduňyz eşretli ýurt bolar, muny Hökmürowan Reb aýdýandyr.


Reb wepadarlary sylaglar

13Reb: «Maňa garşy bihaýa sözler aýtdyňyz» diýýär. Siz bolsa: «Biz Saňa garşy näme aýdypdyrys?» diýýärsiňiz. 14Siz, ine, şeýle diýdiňiz: «Hudaýa gulluk etmek bidereklikdir. Hökmürowan Rebbiň buýrugyny berjaý etmekden we Onuň öňünde ýas tutup gezmekden biz näme peýda görýäris[+]? 15Indi tekepbirlere bagtly diýýäris. Erbetlik edýänleriň diňe bir işi rowaç alman, eýsem olar Hudaýy synap, jezadan gutulýarlar»[+].

16Onsoň Rebden gorkýanlar biri-birileri bilen gepleşdiler. Reb üns berip diňledi. Rebden gorkup, adyna hormat goýýanlar hakynda Onuň öňünde bir ýatlama kitaby ýazyldy[+]. 17Hökmürowan Reb şeýle diýýär: «Meniň bellän günüm olar Meniňki bolar. Olar Meniň gymmatly halkym bolar. Atasynyň özüne hyzmat eden ogluna haýpy gelşi ýaly, Meniň hem olara haýpym geler[+]. 18Şonda siz ýene bir gezek dogry bilen egriniň, Hudaýa gulluk edýän bilen etmeýäniň arasyndaky tapawudy görersiňiz»[+].

#### 4‑nji bap


Rebbiň geljek güni

1Hökmürowan Reb[†] şeýle diýýär: «Ine, ol gün ojak ýaly ýanyp gelýär. Ähli tekepbirler we hemme erbetlik edýänler saman kimin bolarlar. Ol gün olaryň hemmesini ot ýandyrar. Olarda ne kök, ne-de baldak galar[+]. 2Ýöne Meniň adymdan gorkýan siz üçin şöhlesi bilen şypa berjek adalat[†] güneşi dogar. Siz şonda gazygyndan boşanan göle ýaly böküşersiňiz[+]. 3Erbetleri basgylarsyňyz, çünki Meniň bellän günüm olar siziň aýaklaryňyzyň astynda kül bolar. Muny Hökmürowan Reb aýdýandyr. 4Gulum Musanyň[†] kanunyny[†], bütin Ysraýyl[†] üçin Meniň Horep dagynda[*] onuň üsti bilen buýran parzlarymy we hökümlerimi ýatlaň[+]. 5Ine, Men-Rebbiň beýik we gazaply güni gelmezden öň, Özüm size Ylýas pygamberi[†] ibererin[+]. 6Ol ata-eneleriň ýüregini çagalaryna, çagalaryň ýüregini ata-enelerine tarap öwrer. Şonda Men gelip, ýurdy näletläp ýok etmerin»[+].

## Täze Äht


Matta

Mark

Luka

Ýohanna

Resul

Ýakup

1 Petrus

2 Petrus

1 Ýohanna

2 Ýohanna

3 Ýohanna

Ýahuda

Rimliler

1 Korintoslylar

2 Korintoslylar

Galatýalylar

Efesliler

Filipililer

Kolosiýalylar

1 Salonikliler

2 Salonikliler

1 Timoteos

2 Timoteos

Titus

Filimun

Ýewreýler

Aýanlyk


### Matta


Giriş

[1]

[2]

[3]

[4]

[5]

[6]

[7]

[8]

[9]

[10]

[11]

[12]

[13]

[14]

[15]

[16]

[17]

[18]

[19]

[20]

[21]

[22]

[23]

[24]

[25]

[26]

[27]

[28]


#### Giriş


Mattanyň hoş habary


Bu kitap Isanyň şägirdi Matta tarapyndan ýazyldy. Matta Isa duşmazyndan ozal salgytçydy. Emma Isa Mesih bilen bolan duşuşyk onuň dünýägaraýşyny düýpgöter özgerdýär. Isa ony Öz yzyna eýermäge çagyranda, Matta bada-bat kärini taşlap, Onuň yzyna düşýär. Matta Isa nirä gitse, Onuň bilen bile gidýär we soňra Onuň 12 resulynyň biri bolýar.

Matta öz kitabynda Köne Äht ýazgylaryna ýygy-ýygydan salgylanýar. Ol kitabyny Isanyň nesil daragtyny beýan etmekden başlaýar. Şeýle etmek bilen, ol Isanyň tötänlikden peýda bolman, eýsem Köne Ähtdäki wadalara görä doglandygyny nygtaýar. Matta Isanyň Mesihdigini, Onuň pygamberler arkaly wada berlen Patyşadygyny aýan edýär. Pygamberler Isa Mesihiň Dawut pygamberiň neslinden doglup, Hudaýyň Şalygyny berkarar etjek Halasgärdigini müňlerçe ýyl ozal aýdyp geçipdirler. Matta özüniň şaýat bolan wakalaryny beýan edip, Isa Mesihiň dogrudan-da Hudaýyň Ogludygyny tassyklaýar.

Matta Hudaýyň Şalygy barada örän köp ýazýar. Ol bu Şalygyň gündogarda, ýa günbatarda, ýa haýsydyr başga bir ýerde däl-de, adamlaryň özlerini Isa tabşyryp, Oňa eýeren ýerlerinde berkarar bolýandygyny okyjylaryna mälim edýär. Isa Mesihe iman edip, Onuň tabşyryklaryny berjaý edýän islendik adam dogry durmuşda ýaşap, Hudaýyň Şalygyny miras alýar.

Matta öz kitabynda Isany Mugallym diýip atlandyrýar, sebäbi Isa Mukaddes Ýazgylary doly ygtyýarlylyk bilen teswirlärdi, Hudaýyň Şalygyny Şaýat hökmünde beýan ederdi.

Isa Mesihiň nesil daragty we dogluşy1:1–2:23
Ýahýa pygamberiň hyzmaty3:1-12
Isanyň çümdürilmegi we synalmagy3:13–4:11
Isanyň Jelile welaýatyndaky hyzmaty4:12–18:35
Jelileden Iýerusalime çenli19:1–20:34
Iň soňky hepde we Iýerusalim şäherine girmegi21:1–27:66
Reb Isanyň ölümi we direlişi28:1-20

#### 1‑nji bap


Isa Mesihiň nesil daragty


(Luka 3:23-38)

1[•]Ybraýymyň[†] we Dawudyň[†] neslinden bolan Isa[†] Mesihiň[†] nesil daragtynyň ýazgysy, ine, şeýledir:[+] 2Ybraýymdan Yshak[†], Yshakdan Ýakup[†], Ýakupdan Ýahuda[†] we onuň doganlary dünýä indi[+]. 3Ýahudadan Peres bilen Zerah doguldy, olaryň ejesi Tamardy. Peresden Hesron, Hesrondan Ram doguldy[+]. 4Ramdan Eminadap, Eminadapdan Nahşon, Nahşondan Salmon doguldy[+]. 5Salmondan Bowaz dünýä indi, onuň ejesi Rahapdy. Bowazdan Obet dünýä indi, onuň ejesi Rutdy. Obet Ýyşaýyň kakasydy[+]. 6Ýyşaýdan Dawut[†] patyşa doguldy. Dawutdan Süleýman[†] dünýä indi, onuň ejesi Uryýanyň dul aýaly Batşebady[+]. 7Süleýmandan Rehabgam, Rehabgamdan Abyýa, Abyýadan Asa,[+] 8Asadan Ýehoşapat, Ýehoşapatdan Ýehoram, Ýehoramdan Uzyýa doguldy[+]. 9Uzyýadan Ýotam, Ýotamdan Ahaz, Ahazdan Hizkiýa, 10Hizkiýadan Manaşa, Manaşadan Amon, Amondan Ýoşyýa doguldy. 11Ýoşyýa Babyl sürgüniniň[†] öňüsyrasynda doglan Ýekonýanyň we onuň doganlarynyň atasydy[+]. 12Ýekonýa Babyl sürgüninden soňra doglan Şeýaltyýeliň atasydy. Şeýaltyýelden Zerubabyl,[+] 13Zerubabyldan Abyhut, Abyhutdan Eliýakym, Eliýakymdan Azor, 14Azordan Sadok, Sadokdan Akym, Akymdan Elihut, 15Elihutdan Elgazar, Elgazardan Mattan, Mattandan Ýakup doguldy. 16Ýakup Merýemiň[†] adamsy Ýusubyň atasydy, Merýemden bolsa Mesih[*] diýip atlandyrylan Isa doguldy[+].

17Şeýlelikde, Ybraýymdan[†] Dawuda[†] çenli bolan nesiller jemi on dört arkadyr. Dawutdan[†] Babyl sürgünine[†] çenli hem on dört, Babyl sürgüninden Mesihe[†] çenli hem on dört arkadyr.


Isa Mesih dogulýar


(Luka 2:1-7)

18[•]Isa[†] Mesihiň[†] dogluşy şeýle boldy: Onuň ejesi Merýem[†] bilen Ýusup adaglydy, emma olar entek ýassykdaş bolmankalar, Merýem özüniň Mukaddes Ruh[†] arkaly göwreli bolandygyny bildi[+]. 19Onuň adaglysy Ýusup dogruçyl adamdy, şoňa görä ol Merýemiň ile masgara bolmagyny islemän, ony ýaşyryn aýryp goýbermegi ýüregine düwdi[+]. 20Ýusup bu hakda oýlanyp ýörkä, Rebbiň[†] bir perişdesi[†] onuň düýşüne girip: «Eý, Dawut[†] ogly Ýusup! Sen Merýeme öýlenmekden gorkma, sebäbi onuň göwresindäki Mukaddes Ruh arkalydyr. 21Ol bir Ogul dograr, sen Onuň adyna Isa[*] dakarsyň, sebäbi Ol Öz halkyny günälerinden halas eder» diýdi[+]. 22-23[+]Bularyň hemmesi Rebbiň pygamber arkaly: «Ine, boý gyz göwreli bolup, Ogul dograr. Onuň adyna Imanuwel dakarlar» diýip aýdan sözüniň berjaý bolmagy üçin boldy. Bu at «Hudaý biziň bilendir» diýmegi aňladýar[+]. 24Ýusup ukudan oýanansoň, Rebbiň perişdesiniň buýrugyny ýerine ýetirip, Merýeme öýlendi. 25Emma Merýem ogluny[*] dogurýança, Ýusup oňa ýanaşmady. Ýusup doglan çaganyň adyna Isa dakdy.

#### 2‑nji bap


Müneçjimler gündogardan gelýär

1Isa[†] Hirod patyşanyň döwründe Ýahudyýanyň[†] Beýtullaham şäherinde eneden doguldy. Şonda müneçjimler gündogardan Iýerusalime[†] gelip:[+] 2«Ýahudylaryň patyşasy bolup doglan nirede? Biz Onuň dogluş ýyldyzyny gördük we Oňa sežde etmäge[†] geldik» diýdiler[+]. 3Hirod patyşa muny eşidende, onuň özi-de, tutuş Iýerusalim halky-da galagopluga düşdi. 4Ol ähli ýolbaşçy ruhanylary[†], Töwrat mugallymlaryny[†] ýygnap, olardan Mesihiň[†] nirede dogulmalydygy hakynda sorady. 5Olar şeýle jogap berdiler: «Ol Ýahudyýadaky Beýtullaham şäherinde dogulmaly, sebäbi pygamber[†] şeýle ýazypdyr:

6[+]„Emma sen, eý, Ýahuda[†] ýurdundaky Beýtullaham!
Ýahuda hökümdarlarynyň arasynda asla kiçisi dälsiň sen.
Çünki senden bir Hökümdar çykar,
halkym Ysraýylyň[†] çopany bolar“»[+].

7Onsoň Hirod müneçjimleri gizlin çagyryp, olardan ýyldyzyň haçan görnendigi barada jikme-jik sorady. 8Hirod: «Baryň, çaga baradaky habaryň anygyna ýetiň. Ony tapan badyňyza, maňa habar beriň. Menem baryp, Oňa sežde etjek[†]» diýip, olary Beýtullahama iberdi. 9Olar patyşany diňläp, ýola düşdüler. Ine, olaryň gören dogluş ýyldyzy ýene peýda boldy we öňlerine düşüp, çaganyň doglan ýeriniň üstüne gelip durdy. 10Ýyldyzy görenlerinde, olaryň şatlyklarynyň çägi bolmady. 11Olar öýe girip, çaga bilen ejesi Merýemi[†] gördüler. Şonda dyza çöküp, Oňa sežde etdiler-de, hazynalaryny açyp, altyn, hoşboý tütetgiler[†] we mür[*] sowgat berdiler[+]. 12Hirodyň ýanyna gaýdyp barmazlyk hakda düýş arkaly duýduryş berlensoň, müneçjimler öz ýurtlaryna başga ýol bilen gaýtdylar[+].


Ýusup maşgalasy bilen Müsüre gaçýar

13Müneçjimler gidenden soň, Rebbiň[†] bir perişdesi[†] Ýusubyň düýşüne girip: «Tur! Çaga bilen ejesini al-da, Müsüre gaç. Özüm habar berýänçäm, şol ýerde gal, sebäbi Hirod çagany öldürmek üçin Onuň gözlegine çykmakçy bolýar» diýdi. 14Şeýlelikde, Ýusup turdy-da, çaga bilen Onuň ejesini alyp, şol gije Müsüre tarap ýola düşdi. 15[+]Ol tä Hirod ölýänçä, şol ýerde galdy. Şunlukda, Rebbiň: «Oglumy Müsürden çagyrdym» diýip, pygamber[†] arkaly aýdan sözi berjaý boldy[+].

16Müneçjimleriň aldanyny bilip, Hirod gahar-gazaba mündi. Ol müneçjimlerden sorap anyklan wagtyna görä, Beýtullaham bilen onuň daş-töweregindäki obalarda doglan iki ýaşyndaky we iki ýaşa ýetmedik erkek göbekli çagalaryň ählisini öldürtdi. 17Şeýdip, Ýermeýa pygamberiň[†] şu aýdanlary berjaý boldy:[+]

18[+]«Ramadan bir ses eşidildi,
agy we ajy perýat sesleri,
Rahel çagalary üçin aglaýar,
teselli berilmegini islemeýär,
çünki olar indi ýok»[+].


Ýusup maşgalasy bilen Nasyra gaýdyp gelýär

19Hirod ölenden soň, Rebbiň bir perişdesi[†] Müsürde Ýusubyň düýşüne girip: 20«Tur, çaga bilen Onuň ejesini al-da, Ysraýyla dolan, sebäbi çaganyň janynyň kastyna çykanlar öldi» diýdi. 21Onsoň Ýusup çaga bilen ejesini alyp, Ysraýyla gaýtdy. 22Ýöne Arhelanyň öz atasy Hirodyň ýerine Ýahudyýanyň[†] patyşasy bolanyny eşidip, ol ýere barmaga gorkdy. Düýşüň üsti bilen duýduryş berlensoň, ol Jelile[†] welaýatyna tarap ýola düşdi. 23Ol ýere baryp, Nasyra diýen şäherde mesgen tutdy. Şeýdip, pygamberler[†] arkaly: «Oňa nasyraly diýler» diýip aýdylan söz berjaý boldy[+].

#### 3‑nji bap


Ýahýa çümdürijiniň wagzy


(Mark 1:1-8; Luka 3:1-18; Ýohanna 1:19-28)

1[•]Şol günlerde Ýahýa çümdüriji peýda bolup, Ýahudyýa[†] çölünde wagyz etmäge başlady[+]. 2Ol: «Toba ediň, sebäbi Gögüň Şalygy[†] golaýlady» diýýärdi[+]. 3[+]Ine, Işaýa pygamberiň[†] ol hakynda: «Çölde bir ses gygyrýar: „Rebbe[†] ýol taýynlaň! Onuň ýodalaryny düzläň!“ diýýär» diýip aýdan şol adamy Ýahýadyr[+]. 4Ýahýanyň düýe ýüňünden eşikleri, bilinde gaýyşdan guşagy bardy. Onuň iýmiti çekirtge bilen meýdan balydy[+]. 5Tutuş Iýerusalimiň[†], Ýahudyýanyň we Iordan etrabynyň ähli halky onuň ýanyna gelýärdi. 6Olar günäleri üçin toba edip, Ýahýa tarapyndan Iordan derýasynda[†] çümdürilýärdiler[+].

7Ýahýa fariseýleriň[†] we saddukeýleriň[†] ençemesiniň çümdürilmek üçin öz ýanyna gelýändiklerini görende, olara şeýle diýdi: «Eý, alahöwrenler nesli! Geljek gazapdan gaçyp gutulyp bileris öýdýäňizmi[+]? 8Mundan beýläk eden tobaňyza mynasyp miwe beriň. 9Öz-özüňize: „Biziň atamyz Ybraýymdyr[†]“ diýip oýlamaň. Men size şuny aýdaýyn: Hudaý Ybraýym üçin şu daşlardan hem perzent ýaradyp bilýändir![+] 10Ine, palta eýýäm agaçlaryň düýbünde ýatyr: oňat miwe bermeýän her bir agaç çapylyp, oda taşlanar[+]. 11Toba edendigiňiziň nyşany hökmünde men sizi suwa çümdürýärin[†], emma menden soňra Geljek menden has güýçlüdir. Men Onuň çaryklaryny götermäge-de mynasyp däldirin. Ol sizi Mukaddes Ruha[†] hem-de oda çümdürer[+]. 12Onuň harman sowurýan çarşagy elindedir. Ol harman ýerini süpürip, bugdaýyny ammara üýşürer, samany bolsa sönmez otda ýakar»[+].


Isa suwa çümdürilýär


(Mark 1:9-11; Luka 3:21,[22])

13[•]Onsoň Isa[†] Ýahýa tarapyndan çümdürilmek üçin Jelileden[†] Iordana, Ýahýanyň ýanyna geldi. 14Emma Ýahýa Ony saklap: «Sen meni çümdürmeli welin, Seniň Özüň meniň ýanyma gelýärsiňmi?» diýdi. 15Isa oňa: «Goý, häzir şeýle bolsun, sebäbi bize Hudaýyň islegini berjaý etmek ýaraşýandyr» diýip jogap berdi. 16Isa suwa çümdürilip[†] çykan badyna gökler açyldy. Ol Hudaýyň Ruhunyň[†] kepderi görnüşde Öz üstüne inip gelýänini gördi[+]. 17Şol wagt gökden: «Bu Meniň söwer Oglumdyr, Men Ondan köp razydyryn» diýen owaz geldi[+].

#### 4‑nji bap


Isa synalýar


(Mark 1:12,13; Luka 4:1-13)

1[•]Soňra iblisiň synamagy üçin, Mukaddes Ruh[†] Isany[†] çöle äkitdi. 2Isa kyrk gije-gündiz agyz bekländen soňra ajykdy[+]. 3Şol wagt Onuň ýanyna azdyryjy şeýtan[†] gelip: «Eger Sen Hudaýyň Ogly[†][*] bolsaň, onda şu daşlaryň çörege öwrülmegini buýur» diýdi[+]. 4[+]Emma Isa oňa: «„Ynsan diňe çörek bilen ýaşaman, eýsem Rebbiň[†] agzyndan çykýan her bir söz bilen hem ýaşaýar“ diýip ýazylgydyr» diýip jogap berdi[+]. 5Soňra iblis Isany mukaddes şäher Iýerusalime[†] getirdi. Ony ybadathananyň[†] çür depesine çykaryp:[+] 6[+]«Eger Sen Hudaýyň Ogly bolsaň, Özüňi aşak okla. Çünki şeýle ýazylgydyr:

„Ol perişdelerine[†] Sen babatda emr eder.
Aýagyň daşa büdremez ýaly,
olar Seni ellerinde göterer“» diýdi[+].

7[+]Isa oňa: «„Hudaýyňyz Rebbi synamaň“ diýip hem ýazylgydyr» diýdi[+].

8Bu gezek iblis Isany[†] beýik bir dagyň çür başyna çykardy. Oňa dünýäniň ähli şalyklaryny we olaryň şan-şöhratyny görkezip: 9«Eger dyzyňa çöküp, maňa sežde etseň[†], bularyň baryny Saňa bereýin» diýdi. 10[+]Isa oňa: «Ýok bol, şeýtan[†]! „Hudaýyňyz Rebbe sežde ediň, diňe Oňa gulluk ediň“ diýip ýazylandyr» diýdi[+].

11Şundan soň iblis Isany[†] taşlap gitdi. Perişdeler[†] gelip, Isa hyzmat etdiler[+].


Isa Hoş Habary yglan etmäge başlaýar


(Mark 1:14,15; Luka 4:14,[15])

12[•]Isa[†] Ýahýanyň tussag edilendigini eşidende, Jelilä dolandy[+]. 13Ol ilki Nasyra şäherine geldi, emma ol ýerde uzak eglenmän, Zebulun bilen Naftaly welaýatyndaky Jelile[†] kölüniň kenarynda ýerleşýän Kapernaumda ornaşdy[+]. 14Şunlukda, Işaýa pygamber[†] arkaly aýdylan şu söz berjaý boldy:[+]

15[+]«Eý, Zebulun we Naftaly ýurdy!
Deňiz ýakasyndaky ýol,
Iordanyň aňyrsy!
Eý, keseki milletleriň[†] ýaşaýan Jelilesi[†]!
16Tümlükde mesgen tutan halk beýik nur gördi,
tüm garaňkylykda ýaşaýanlaryň üstlerine nur saçyldy»[+].


17Şol wagtdan başlap, Isa[†]: «Toba ediň, çünki Gögüň Şalygy[†] golaýlady» diýip, wagyz etmäge başlady.


Isa ilkinji şägirtlerini saýlaýar


(Mark 1:16-20)

18[•]Isa[†] Jelile[†] kölüniň kenaryndan geçip barýarka, köle tor taşlap duran iki dogany gördi. Olaryň biri Petrus lakamly Simun, beýlekisi hem Andrysdy. Olar balykçydylar[+]. 19Isa olara: «Meniň yzyma düşüň, Men sizi ynsan tutýan balykçylar edeýin» diýdi[+]. 20Olar hem şol wagtyň özünde torlaryny taşlap, Onuň yzyna düşdüler[+]. 21Biraz ýöränlerinden soň, Isa başga iki dogany, Zebedeýiň ogullary Ýakup[†] bilen Ýohannany gördi. Olar gaýygyň içinde kakalary Zebedeý bilen torlaryny bejerip otyrdylar. Isa olary çagyrdy. 22Olar hem dessine gaýyk bilen kakalary Zebedeýi taşlap, Isanyň yzyna düşdüler.


Isa hassalary sagaldýar

23[•]Isa[†] tutuş Jeliläni aýlanyp çykdy. Ol ýerdäki sinagogalarda[†] sapak berip, Gögüň Şalygynyň[†] Hoş Habaryny[†] wagyz etdi, halkyň arasyndaky her hili keselleri, hassalary sagaltdy[+]. 24Onuň at-owazasy bütin Siriýa ýaýrady, dürli kesellere duçar bolan ähli hassalary, arwah-jyn eýelänleri, tutgaýlylary we oturalary Isanyň ýanyna getirdiler, Ol hem olary sagaltdy[+]. 25Jelileden[†], Dekapolisden[*], Iýerusalimden[†], Ýahudyýadan[†] we Iordanyň gündogar tarapyndan uly mähelle Onuň yzyna düşdi[+].

#### 5‑nji bap


Hakyky bagtyýarlyk


(Luka 6:20-23)

1Isa[†] üýşen mähelläni görüp, daga çykyp oturdy. Şägirtleri Onuň ýanyna geldiler, 2Isa hem olara öwretmäge başlady:

3[•]«Ruhy[†] garyplar bagtlydyr, çünki Gögüň Şalygy[†] olaryňkydyr[+].

4Gussa çekýänler bagtlydyr, çünki olara göwünlik berler[+].

5Ýumşak adamlar bagtlydyr, çünki olar ýer ýüzüni miras[†] alarlar[+].

6Dogrulyga ajygyp-suwsanlar bagtlydyr, çünki olar doýup-ganarlar[+].

7Rehimliler bagtlydyr, çünki olara-da rehim ediler[+].

8Kalby päkler bagtlydyr, çünki olar Hudaýy görerler[+].

9Parahatlyk döredýänler bagtlydyr, çünki olara Hudaýyň ogullary diýler[+].

10Dogrulyk üçin yzarlanýanlar bagtlydyr, çünki Gögüň Şalygy[†] olaryňkydyr.

11Men sebäpli adamlaryň size sögen, yzarlan, nähak ýere her hili gybatyňyzy eden mahaly bagtlysyňyz![+] 12Şatlanyň, begeniň, sebäbi göklerde aljak sylagyňyz uludyr. Sizden öň pygamberler-de[†] şeýdip yzarlandylar[+].


Duz we yşyk


(Mark 9:50; Luka 14:34,[35])

13[•]Siz ýeriň duzusyňyz, emma duz tagamyny ýitirse, ol näme bilen duzlanar? Daşary zyňlyp, aýak astynda depelenmekden başga hiç zada ýaramaz. 14Siz dünýäniň yşygysyňyz. Depede gurlan şäheri gizläp bolmaz[+]. 15Çyrany ýakyp, gabyň aşagynda goýýan däldirler. Ony çyradanyň üstünde goýýandyrlar, şonda ol öýdäkileriň hemmesine yşyk berýändir[+]. 16Goý, siziň yşygyňyz adamlaryň öňünde parlasyn, şonda olar gowy işleriňizi görüp, gökdäki Ataňyzy şöhratlandyrarlar[†][+].


Isa Töwrat hakynda söz açýar

17Maňa Töwrat[†] bilen pygamberleriň[†] ýazgylaryny bozmaga gelendir öýtmäň. Men bozmaga däl-de, olary amala aşyrmaga geldim[+]. 18Size dogrusyny aýdýaryn, asman bilen ýer ötýänçä, ähli zat amala aşýança, Töwratdan ýekeje harp-da, bir nokat-da öçmez[+]. 19Şonuň üçin hem kim bu buýruklaryň iň kiçisinden birini bozsa we şeýle etmegi başgalara öwretse, ol Gögüň Şalygynda[†] iň kiçi saýylar. Emma kim bulary berjaý edip, başgalara-da öwretse, ol Gögüň Şalygynda uly saýylar[+]. 20Men size şuny aýdýaryn: dogrulygyňyz Töwrat mugallymlaryňky[†] bilen fariseýleriňkiden[†] artyk bolmasa, Gögüň Şalygyna asla girmersiňiz[+].


Gahar we höküm

21[+]Siz ata-babalarymyza: „Adam öldürme, kim adam öldürse, höküme sezewar bolar“ diýlenini eşidensiňiz[+]. 22Emma Men size aýdýaryn: öz doganyna gaharlanan[*] adam hem höküme sezewar bolar. Kim öz doganyna „raka“[*] diýse, ýokary mejlisiň[†] hökümine sezewar bolar. Hatda hiç kim „samsyk“ hem diýmesin, ýogsam dowzah oduna taşlanar[+]. 23Şonuň üçin gurbanlyk[†] sypasynda[†] sadaka[†] bermäge barýarkaň, doganyňyň senden öýke-kinesiniň bardygy ýadyňa düşse, 24sadakaňy sypanyň öňünde goý-da, gidip öňürti doganyň bilen ýaraş. Soňra gelip, sadakaňy hödür et.

25Dawagäriň bilen entek ýoldakaň ýaraş, ýogsam ol seni kaza, kazy hem zyndan sakçysyna tabşyryp, zyndana düşmegiň ahmal[+]. 26Saňa dogrusyny aýdýaryn, jerimäňi doly töleýänçäň, ol ýerden çykmarsyň.


Zynahorlyk

27[+]Siz: „Zyna etme“ diýlenini hem eşidensiňiz[+]. 28Emma Men welin kim başga aýala azgyn höwes bilen baksa, öz ýüreginde eýýäm onuň bilen zyna edendir diýýärin[+]. 29Sag gözüň seniň günä etmegiňe sebäp bolsa, ony sogrup taşla. Bir synaňyň ýok bolmagy tutuş göwräňiň dowzaha atylmagyndan gowudyr. 30Sag eliň seniň günä etmegiňe sebäp bolsa, ony kesip taşla. Bir synaňyň ýok bolmagy tutuş göwräňiň dowzaha taşlanmagyndan gowudyr[+].


Talak


(Mark 10:11-12; Luka 16:18)

31[+][•]Şeýle hem: „Kim aýalyny kowup goýberse, oňa talak hatyny bersin“ diýlendir[+]. 32Emma Men size diýýärin, aýalyny zynadan başga sebäp bilen aýran adam onuň zyna etmegine sebäp bolýandyr. Aýrylyşan aýala öýlenen adam hem zyna edýändir[+].


Ant içmek barada

33[+]Siz ýene gadymkylara: „Ýalandan ant içme, emma Rebbiň[†] öňünde içen antlaryňy berjaý et“ diýlenini hem eşidensiňiz[+]. 34Men welin size asla ant içmäň diýýärin. Gökden ant içmäň, çünki gök Hudaýyň tagtydyr[+]. 35Ýerden hem ant içmäň, çünki ýer Onuň aýaklarynyň kürsüsidir; Iýerusalimden-de[†] ant içmäň, çünki ol Beýik Patyşanyň şäheridir[+]. 36Öz başyňyzdan hem ant içmäň, sebäbi siz onuň ýeke gylyny-da ak ýa gara edip bilýän dälsiňiz. 37Siziň „hawaňyz“ hawa, „ýoguňyz“ ýok bolsun. Mundan artygy şeýtandandyr[†][+].


Göze – göz, dişe – diş


(Luka 6:29,[30])

38[+][•]Siz: „Göz ornuna göz, diş ornuna diş“ diýlenini eşidensiňiz[+]. 39Emma Men size diýýärin: ýaramaz adama garşy durma. Seniň sag ýaňagyňa urana, beýleki ýaňagyňy-da tut[+]. 40Seniň bilen dawalaşyp, köýnegiňi aljak bolýana donuňy-da ber. 41Kim seni özi bilen bir menzil ýol ýöremäge mejbur etse, sen onuň bilen iki menzil ýol ýöre. 42Dileg salana ber, karz dileýänden ýüzüňi öwürme[+].


Duşmanlaryňyzy söýüň


(Luka 6:27-28,32-36)

43[+]Siz: „Ýakynyňy söý, duşmanyňy ýigren“ diýlenini hem eşidensiňiz[+]. 44Emma Men size diýýärin: duşmanlaryňyzy söýüň, özüňizi yzarlaýanlar üçin doga-dileg ediň.[*][+] 45Şonda siz gökdäki Ataňyzyň ogullarydygyňyzy subut edersiňiz. Gökdäki Ataňyz Öz güneşini ýamanlaryň hem, ýagşylaryň hem üstüne dogdurýar, ýagmyryny dogrularyň hem, egrileriň hem üstüne ýagdyrýar[+]. 46Siz özüňizi söýýänleri söýýän bolsaňyz, onda näme sylag alarsyňyz? Salgyt ýygnaýanlar-da şeýle etmeýärmi näme? 47Diňe öz dostlaryňyza salam berýän bolsaňyz, onda näme artykmaç iş edýärsiňiz? Butparazlar-da[†] şeýle etmeýärmi näme? 48Şeýlelikde, gökdäki Ataňyzyň kämil bolşy ýaly, siz hem kämil boluň»[+].

#### 6-njy bap


Sadaka bermek barada

1«Habardar boluň, sogap işleriňizi adamlara görünmek üçin hemmeleriň gözüniň alnynda etmäň. Beýle etseňiz, gökdäki Ataňyzdan sylag almarsyňyz[+]. 2Şonuň üçin hem mätäje sadaka[†] bereniňizde, öňüňizde surnaý çaldyryp, muny uly ile jar etmäň. Adamlaryň öwgüsini gazanjak bolup, ikiýüzlüler sinagogalarda[†], köçelerde şeýle edýärler. Size dogrusyny aýdýaryn: olar eýýäm öz sylagyny alandyrlar[+]. 3Siz sadaka bereniňizde, sag eliňiziň näme edýänini sol eliňiz bilmesin. 4Şunlukda, berýän sadakaňyz gizlin bolsun. Gizlinlikde edileni görýän Ataňyz siziň sylagyňyzy berer[*].


Hudaýa doga-dileg etmek hakda


(Luka 11:2-4)

5[•]Doga-dileg edeniňizde, ikiýüzlüler ýaly bolmaň. Olar göz üçin sinagogalarda[†], köçeleriň burçlarynda durup, doga okamagy halaýarlar. Size dogrusyny aýdýaryn, olar eýýäm öz sylagyny alandyrlar[+]. 6Emma siz doga-dileg edeniňizde, otagyňyza girip, gapyny ýapyň-da, görünmeýän Ataňyza gizlinlikde ediň. Gizlinlikde edileni görýän Ataňyz siziň sylagyňyzy berer[+]. 7Doga-dileg edeniňizde, butparazlar[†] ýaly, boş sözleri gaýtalap durmaň. Olar köp sözlemek bilen eşidileris öýdýärler[+]. 8Olar ýaly bolmaň. Ataňyz size nämeleriň gerekdigini Özünden dilemänkäňiz bilýär ahyryn. 9Şonuň üçin, şeýle doga-dileg ediň:

„Eý, gökdäki Atamyz!
Adyň mukaddes[†] bolsun!
10Patyşalygyň gelsin!
Gökde bolşy ýaly,
ýerde-de Seniň islegiň amala aşsyn![+]
11Gündelik çöregimizi bize şu gün ber[+].
12Bize ýamanlyk edýänleri bagyşlaýşymyz ýaly,
Sen hem biziň ýazyklarymyzy bagyşla.
13Bizi synaga salma, gaýtam bizi şeýtandan[†] halas et.[*]“[+]

14Başgalaryň özüňize eden ýazyklaryny bagyşlasaňyz, gökdäki Ataňyz hem siziň ýazyklaryňyzy bagyşlar[+]. 15Emma siz olaryň ýazyklaryny bagyşlamasaňyz, Ataňyz hem siziň ýazyklaryňyzy bagyşlamaz[+].


Agyz beklemek hakynda

16Agyz bekläniňizde ikiýüzlüler ýaly ýüzüňizi sallamaň. Olar adamlara agyz bekleýändiklerini[†] görkezjek bolup, özlerine timar bermeýärler. Size dogrusyny aýdýaryn, olar eýýäm öz sylagyny alandyrlar[+]. 17Emma siz agyz bekläniňizde, başyňyza ýag guýup[†], ýüzüňizi ýuwuň. 18Şonda siziň agyz bekleýändigiňiz adamlara däl-de, diňe ýaşyryn Ataňyza görner. Gizlinlikde edileni görýän Ataňyz siziň sylagyňyzy berer.


Gökdäki hazyna barada


(Luka 12:33,34; 11:34-36; 16:13)

19[•]Bu dünýäde özüňize hazyna ýygnamaň, bu ýerde ony güýe bilen pos iýýändir, munda ogrular girip ogurlaýandyr[+]. 20Muňa derek özüňize gökde hazyna ýygnaň, ol ýerde ne güýe, ne pos iýýändir, ne-de ogrular girip ogurlaýandyr[+]. 21Hazynaňyz nirede bolsa, ýüregiňiz hem şol ýerde bolar.

22Bedeniň çyrasy gözdür. Gözüň sagdyn bolsa, tutuş bedeniň hem ýagty bolar. 23Gözüň şikesli bolsa, tutuş bedeniň hem garaňky bolar. Eger sendäki yşyk garaňky bolsa, onda ol nähili elhenç garaňkylykdyr!

24Hiç kim iki hojaýyna hyzmat edip bilmez. Ol ýa birini ýigrenip, beýlekisini söýer, ýa-da birine wepaly bolup, beýlekisini äsgermezlik eder. Siz hem Hudaýa, hem baýlyga hyzmat edip bilmersiňiz[+].


Gaýgy etmäň


(Luka 12:22-31)

25Şoňa görä size diýýärin: näme iýip-içerin diýip janyňyzy, näme geýerin diýip bedeniňizi gaýgy etmäň. Jan iýmitden, beden egin-eşikden gymmatly dälmidir[+]? 26Guşlara serediň, olar ne ekýärler, ne orýarlar, ne-de ammarlarda iýmit toplaýarlar. Muňa garamazdan, gökdäki Ataňyz olary-da iýmitlendirýär. Siz olardan has gymmatly dälmisiňiz[+]? 27Siziň haýsy biriňiz gaýgy edip, ömrüňizi bir sagat uzaldyp bilýärsiňiz? 28Näme üçin egin-eşigiň aladasyny edýärsiňiz? Meýdandaky liliýalaryň nähili ösüşine serediň: olar ne zähmet çekýärler, ne-de ýüp egirýärler. 29Emma Men size diýýärin, hatda Süleýman[†] hem özüniň bütin şan-şöhratynda bularyň hiç biri ýaly geýinmändi[+]. 30Emma bu gün bar bolup, ertir ojaga taşlanýan meýdan otuny Hudaý şeýle geýindirýän bolsa, sizi ondan has artyk geýindirmezmi, eý, imany azlar[+]? 31Şonuň üçin näme iýip-içeris, näme geýeris diýip alada etmäň. 32Bu zatlaryň baryny butparazlar[†] agtarýarlar, ýöne gökdäki Ataňyz bularyň ählisiniň size gerekdigini bilýär. 33Siz bolsa öňürti Hudaýyň Şalygyny[†] we Onuň dogrulygyny agtaryň, şonda bu zatlar hem size onuň üstüne goşulyp berler[+]. 34Şonuň üçin ertiri gaýgy etmäň, ertir öz gaýgysyny özi eder. Her günüň derdi özüne ýeterlikdir».

#### 7‑nji bap


Başgalary ýazgarmaň


(Luka 6:37,38,41,[42])

1-2[•]«Başgalary ýazgarmaň, ýogsam siz hem ýazgarylarsyňyz, sebäbi siz nähili ýazgarsaňyz, özüňiz-de şeýle ýazgarylarsyňyz. Haýsy ölçeg bilen ölçeseňiz, size-de şol ölçeg bilen ölçeler[+][+].

3Näme üçin sen doganyňyň gözündäki çöpi görýärsiň-de, öz gözüňdäki agajy saýgarmaýarsyň? 4Nädip sen öz gözüňde agaç barka, doganyňa: „Gel, gözüňdäki çöpi çykaraýyn“ diýjek? 5Eý, ikiýüzli, ilki öz gözüňdäki agajy çykar, şonda doganyňyň gözündäki çöpi çykarmak üçin oňat saýgararsyň.

6Mukaddes[†] zady itlere bermäň. Dürleriňizi doňuzlaryň öňüne taşlamaň. Ýogsam olary aýaklary bilen depeläp, soňra özüňizi parçalaýmasynlar[+].


Hudaýdan diläň


(Luka 11:9-13)

7[•]Diläň, size berler; agtaryň, taparsyňyz; gapyny kakyň, size açylar. 8Elbetde, dilän alar, agtaran tapar, gapy kakana açylar[+]. 9Siziň haýsy biriňiz ogluňyz çörek dilände, oňa daş berer? 10Ýa-da balyk dilände, ýylan berer? 11Şeýlelikde, siz erbet bolubam öz çagalaryňyza oňat peşgeşler bermegi bilýän bolsaňyz, onda gökdäki Ataňyz Özünden dileýänlere has-da köp ajaýyp peşgeşler bermezmi[+]? 12Şonuň üçin adamlaryň özüňize näme etmegini isleýän bolsaňyz, siz-de olara şeýle ediň, sebäbi Musanyň[†] kanuny[†] bilen pygamberleriň ýazgylary-da şunda jemlenýär[+].


Hudaýyň ýoly dar gapydyr


(Luka 13:24)

13[•]Dar gapydan giriň, sebäbi heläkçilige eltýän gapy inlidir we onuň ýoly giňdir. Bu ýoldan girýänler köpdür. 14Emma ýaşaýşa eltýän gapy insizdir, ýoly dardyr. Bu ýoly tapýanlar azdyr[+].


Agaç we onuň miwesi


(Luka 6:43,44; 13:25-27)

15[•]Galp pygamberlerden[†] ägä boluň! Olar siziň ýanyňyza goýun derisine girip gelerler, emma özleri welin ýyrtyjy möjeklerdir[+]. 16Siz olary miwelerinden tanarsyňyz. Tikenden üzüm ýa-da ýandakdan injir ýygylýarmy[+]? 17Şonuň ýaly-da her bir oňat agaç oňat miwe berýändir, erbet agaç bolsa erbet miwe berýändir[+]. 18Oňat agaç erbet miwe, erbet agaç-da oňat miwe berip bilmez. 19Oňat miwe bermeýän her bir agaç çapylyp, oda taşlanýandyr[+]. 20Şeýlelik bilen, galp pygamberleri miwelerinden tanarsyňyz.

21Maňa: „Ýa Reb[†]! Ýa Reb“ diýen her bir adam Gögüň Şalygyna[†] girmez, diňe gökdäki Atamyň islegini berjaý eden oňa girer[+]. 22Şol gün köpler Maňa: „Ýa Reb, ýa Reb, biz Seniň adyň bilen pygamberlik etmedikmi[†]? Seniň adyň bilen arwah-jynlary kowup, köp gudratlar görkezmedikmi?“ diýerler[+]. 23Şonda Men olara: „Eý, ýamanlyk edýänler, Men sizi asla tanamok, ýok boluň ýanymdan!“ diýip, açyk aýdaryn[+].


Iki bina


(Luka 6:47-49)

24[•]Şonuň üçin hem bu sözlerimi eşidip, olary berjaý edýän her bir adam öýüni gaýanyň üstünde guran akylly adama meňzeýär. 25Ýagyş ýagyp, siller geldi, ýeller öwsüp, ol öýe urdy, emma öý ýykylmady, sebäbi ol gaýanyň üstünde gurlupdy. 26Meniň bu sözlerimi eşidip, olary berjaý etmedik her bir kişi öýüni çägäniň üstünde guran akmak[†] adam ýalydyr. 27Ýagyş ýagyp, siller geldi, ýeller öwsüp, ol öýe urdy. Öý ýykylyp, bütinleý wes-weýran boldy»[+]. 28Isa[†] bulary gürrüň berip gutaranda, mähelle Onuň taglymatyna haýran galdy, 29sebäbi Isa olara Töwrat mugallymlary[†] ýaly däl-de, erk-ygtyýarly biri ýaly öwredýärdi[+].

#### 8‑nji bap


Isa deri kesellini sagaldýar


(Mark 1:40-45; Luka 5:12-16)

1[•]Isa[†] dagdan aşak inende, uly mähelle Onuň yzyna düşdi. 2Şol wagt deri keseline ýolugan bir adam Onuň ýanyna gelip, dyzyna çöküp: «Agam, eger isleseň, meni bu keselden tämizläp[†] bilersiň» diýdi[+]. 3Isa elini uzatdy-da, oňa degrip: «Isleýärin, tämiz bol!» diýdi. Ol adam şobada deri keselinden gutuldy. 4Soňra Isa oňa: «Ägä bol, muny hiç kime aýtmagyn. Ýöne git-de, ruhana görün we deri keselinden saplanandygyňy hemmelere subut eder ýaly, Musanyň[†] buýran sadakasyny[†] ber» diýdi[+].


Ýüzbaşynyň imany


(Luka 7:1-10)

5[•]Isa[†] Kapernauma girende, bir ýüzbaşy Onuň ýanyna gelip: 6«Agam, meniň hyzmatkärim öýde agyr ýatyr. Çekýän jebrinden ýaňa gozganyp-da bilenok» diýip ýalbardy. 7Isa oňa: «Men baryp, ony sagaldaryn» diýdi. 8Ýüzbaşy Isa şeýle jogap berdi: «Agam, Seniň öýüme gelmegiňe men mynasyp däl. Diňe birje söz aýtsaň bes, meniň hyzmatkärim sagalar[+]. 9Men hem buýruk astyndaky adamdyryn, ygtyýarymda esgerlerim bar. Birisine „Git“ diýsem gidýär, başgasyna „Gel“ diýsem gelýär. Hyzmatkärime „Şuny et!“ diýsem edýär». 10Isa bu sözleri eşidip haýran galdy. Ol yzyna düşüp gelýänlere: «Size dogrusyny aýdýaryn, Men hatda Ysraýylda[†] hem şeýle imany bar adamy tapmadym[+]. 11Size şuny-da aýdýaryn: gündogardan we günbatardan köp adamlar gelip, Ybraýym[†], Yshak[†], Ýakup[†] bilen bile Gögüň Şalygynda[†] bir saçagyň başynda oturarlar[+]. 12Emma Şalygyň mirasdüşeri[†] bellenenler daşary, garaňkylyga taşlanar. Ol ýerde agy we diş gyjama bolar» diýdi[+]. 13Isa ýüzbaşa: «Bar, gidiber, goý, saňa imanyňa görä bolsun!» diýdi. Onuň hyzmatkäri şol sagadyň özünde sagaldy[+].


Isa köp hassalary sagaldýar


(Mark 1:29-34; Luka 4:38-41)

14[•]Isa[†] Petrusyň öýüne geldi. Ol Petrusyň gaýynenesini gyzzyrma tutup ýatanyny gördi[+]. 15Isa aýalyň elinden tutan badyna, onuň gyzzyrmasy aýryldy. Aýal ýerinden turup, Isa hyzmat etmäge başlady[+].

16Şol gün agşam Isanyň[†] ýanyna arwah-jyn eýelän adamlary getirdiler. Ol hem bir söz bilen olardaky erbet ruhlary çykardy, şeýle-de hassalaryň hemmesini sagaltdy. 17[+]Şunlukda, Işaýa pygamberiň[†] üsti bilen aýdylan şu sözler berjaý boldy:

«Ol biziň hassalygymyzy Öz üstüne aldy,
biziň dertlerimizi çekdi»[+].


Isanyň yzyna eýermek


(Luka 9:57-62)

18[•]Isa[†] daşyna üýşen köpsanly mähelläni görüp, şägirtlerine kölüň beýleki tarapyna geçmegi buýurdy[+]. 19Şonda Töwrat mugallymlaryň[†] biri gelip: «Mugallym, Sen nirä gitseň, men hem Seniň yzyňa düşjek» diýdi. 20Isa oňa: «Tilkileriň süreni, guşlaryň höwürtgesi bardyr, ýöne Ynsan Oglunyň[†] başyny goýara-da ýeri ýokdur» diýip jogap berdi.

21Onuň başga bir şägirdi: «Agam, rugsat et, öňürti gidip, kakamy jaýlaýyn» diýdi. 22Emma Isa[†] oňa: «Meniň yzyma düş, goý, ölülerini ölüleriň özleri jaýlabersinler» diýdi.


Isa tupany ýatyrýar


(Mark 4:35-41; Luka 8:22-25)

23[•]Isa[†] gaýyga münende, şägirtleri hem Onuň yzyna düşdüler. 24Kölde birdenkä güýçli gaý turdy we gaýyk tolkunlara büreldi. Emma Isa uklap ýatyrdy. 25Şägirtleri Ony oýaryp: «Agam, bizi halas et! Biz heläk bolup barýarys!» diýdiler. 26Isa olara: «Nämä gorkýarsyňyz, eý, imany azlar?!» diýdi. Soňra Ol ýerinden turup, ýele we köle käýedi welin, ol ýere doly ümsümlik aralaşdy[+]. 27Olar haýran galyp: «Bu nähili Adamka, hatda ýel bilen köl-de Oňa gulak asýar?» diýişdiler.


Isa arwah-jynlary çykarýar


(Mark 5:1-20; Luka 8:26-39)

28[•]Isa[†] kölüň beýleki kenaryndaky gadaralylaryň[*] ýurduna geldi. Ol ýerde Oňa arwah-jyn eýelän iki sany adam duş geldi. Olar gonamçylykdan çykyp gelýärdiler. Olaryň juda wagşydyklary üçin, ol ýerden hiç kim geçip bilmeýärdi. 29Birdenkä olar: «Eý, Hudaýyň Ogly[†]! Seniň biziň bilen näme işiň bar? Bizi wagtyndan öň gynamaga geldiňmi?» diýip gygyryşyp başladylar[+]. 30Şol wagt olardan uzagrakda ullakan bir doňuz sürüsi otlap ýördi. 31Arwah-jynlar Isa ýalbaryp: «Eger bizi kowup çykarmakçy bolsaň, onda bizi doňuz sürüsine iber» diýdiler. 32Isa olara: «Baryň!» diýdi. Şeýdip, olar adamlardan çykyp, doňuzlaryň içine girdiler. Şonda tutuş doňuz sürüsi uçutdan aşak zyňyp, kölde paýyrdaşyp gark boldy. 33Çopanlar gaçyp, şähere gitdiler. Olar arwah-jyn eýelän adamlara näme bolandygy baradaky wakalaryň hemmesini halka gürrüň berdiler. 34Onsoň şäheriň tutuş ilaty Isa bilen duşuşmaga geldi. Ony görenlerinde, özleriniň şäherinden gitmegini sorap, Isa ýalbardylar[+].

#### 9-njy bap


Isa ysmazy sagaldýar


(Mark 2:1-12; Luka 5:17-26)

1[•]Onsoň Isa[†] gaýyga mündi-de, beýleki kenara geçip, Öz şäherine geldi[+]. 2Birnäçe adam Onuň ýanyna düşekde ýatan bir ysmazy getirdi. Isa olaryň imanyny görende, ysmaza: «Oglum, dogumly bol, seniň günäleriň ötüldi» diýdi[+]. 3Şonda käbir Töwrat mugallymlary[†] içinden: «Bu adam Hudaýa dil ýetirýär» diýdiler[+]. 4Emma Isa olaryň pikirlerini bilip: «Näme üçin göwnüňize erbet pikirler getirýärsiňiz? 5Haýsyny aýtmak aňsat: „Günäleriň ötüldi“ diýmekmi ýa-da: „Tur-da, ýöre“ diýmek? 6Emma siz Ynsan Oglunyň[†] ýer ýüzünde günäleri ötmäge-de ygtyýarynyň bardygyny bilip goýuň» diýdi. Onsoň Ol ysmaza: «Saňa diýýärin, tur, düşegiňi al-da, öýüňe gaýt» diýdi. 7Ol hem ýerinden turdy-da, öýüne gitdi. 8Muny gören mähelläni gorky gaplap aldy[*]. Olar ynsanlara şeýle ygtyýary beren Hudaýy şöhratlandyrdylar[†].


Matta şägirtlere goşulýar


(Mark 2:13-17; Luka 5:27-32)

9[•]Isa[†] şol ýerden geçip barýarka, salgyt ýygnap oturan Mattany görüp, oňa: «Meniň yzyma düş!» diýdi. Ol hem turup, Onuň yzyna düşdi. 10Isa Mattanyň öýünde saçak başynda otyrka, köp salgytçylar[†], günäkärler gelip, Isa we Onuň şägirtleri bilen bile iýip-içdiler. 11Fariseýler[†] muny görüp, Onuň şägirtlerinden: «Näme üçin siziň Mugallymyňyz salgytçylardyr günäkärler bilen bile nahar iýýär?» diýip soradylar[+]. 12Isa muny eşidip: «Lukman saglara däl-de, hassalara gerekdir. 13[+]Ýöne siz gidiň-de, „Men gurbanlyk[†] däl-de, rehim-şepagat isleýärin“ diýen sözüň manysyny öwreniň, sebäbi Men dogrulary däl-de, günäkärleri çagyrmaga geldim» diýdi[+].


Agyz beklemek barada sorag


(Mark 2:18-22; Luka 5:33-39)

14[•]Onsoň Ýahýanyň şägirtleri Isanyň[†] ýanyna gelip: «Näme üçin biz we fariseýler[†] agyz bekleýäris-de[†], Seniň şägirtleriň agyz beklänoklar?» diýip soradylar[+]. 15Isa olara: «Giýew ýanlaryndaka, heý-de, toýuň myhmanlary ýas tutarmy? Emma giýewiň olardan alynjak günleri geler, şonda olar agyz beklärler[+]. 16Hiç kim köne eşige täze matadan ýama salmaz, sebäbi salnan ýama köne eşikden gopup, ýyrtyk ýeri has beter bolar. 17Hiç kim täze şeraby köne meşiklere guýmaz. Beýtse, meşikler ýarylyp, şerap döküler we meşikler hem zaýalanar. Täze şerap täze meşiklere guýulýandyr, şeýdip, ikisi hem abat saklanýandyr» diýip jogap berdi.


Direlen gyz, sagalan aýal


(Mark 5:21-43; Luka 8:40-56)

18[•]Isa[†] olara bu zatlary aýdyp durka, bir ýolbaşçy gelip, Onuň aýagyna ýykyldy. Ol: «Meniň gyzym ýaňyja öldi, emma Sen gelip, eliňi onuň üstünde goýsaň, ol direler» diýdi. 19Isa turup, şägirtleri bilen bile ol adamyň yzyna düşüp gitdi.

20Şol wagt on iki ýyldan bäri gan akma keselinden ejir çekýän bir aýal Isanyň[†] arka tarapyndan gelip, Onuň donunyň syýyna elini degirdi[+]. 21Ol içinden: «Diňe geýimine elimi degirsem-de sagalaryn» diýýärdi[+].

22Isa[†] öwrülip, ony gördi-de: «Eý, naçar, dogumly bol, imanyň saňa şypa berdi» diýdi. Aýal şol pursadyň özünde sagaldy[+].

23Isa[†] ýolbaşçynyň öýüne gelende, ýas tüýdükçilerini, ala-galmagal edişip duran mähelläni gördi. 24Olara: «Aýrylyň, gyz ölenok, diňe uklap ýatyr» diýdi. Olar Isanyň üstünden güldüler[+]. 25Mähelle daşary çykarylandan soň, Isa içeri girip, gyzyň elinden tutdy, gyz hem aýaga galdy[+]. 26Bu habar ol etrabyň ähli ýerine ýaýrady.


Iki kör bilen bir lal sagaldylýar

27Isa[†] ol ýerden gelýärkä, iki sany kör adam Onuň yzyna düşüp: «Eý, Dawut Ogly[†]! Bize rehim et!» diýip gygyrdylar[+]. 28Isa öýe girende, körler Onuň ýanyna geldiler. Isa olardan: «Meniň bu işi başarjagyma ynanýarsyňyzmy?» diýip sorady. Olar hem Oňa: «Hawa, Agam» diýip jogap berdiler. 29Şonda Isa olaryň gözlerine elini degrip: «Size imanyňyza görä bolsun!» diýdi welin,[+] 30şobada olaryň gözleri açyldy. Isa: «Ägä boluň, muny hiç kim bilmesin» diýip, olara berk tabşyrdy[+]. 31Emma olar çykan batlaryna, Isanyň at-owazasyny tutuş etraba ýaýratdylar[+].

32Olar gidenden soňra Isanyň[†] ýanyna arwah-jyn eýelän bir lal adamy getirdiler. 33Arwah-jyn kowlandan soň, lal adam geplemäge başlady. Halk muňa haýran galyp: «Ysraýylda[†] hiç haçan beýle zat görlen däldir» diýişdi. 34Emma fariseýler[†]: «Ol arwah-jynlary jynlaryň hökümdary arkaly kowup çykarýar» diýişdiler[+].


Hasyl bol, işgär az

35Isa[†] şäherlerdir obalaryň baryny aýlanyp, ol ýerdäki sinagogalarda[†] sapak berýärdi. Şalyk hakdaky Hoş Habary[†] wagyz edip, her hili kesellere we dertlere şypa berýärdi. 36Isa uly mähelläni görüp, olara haýpy geldi, sebäbi olar çopansyz goýunlar ýaly dagynyk we tapdan düşendiler[+]. 37Şonda Isa şägirtlerine: «Hasyl bol, ýöne işgär az. 38Şonuň üçin hem hasylyny ýygmaga işgär iberer ýaly, hasyl eýesi Rebbe[†] ýalbaryň» diýdi[+].

#### 10-njy bap


Isa on iki şägirdini saýlaýar


(Mark 3:13-19; Luka 6:12-16)

1[•]Isa[†] on iki şägirdini ýanyna çagyryp, olara arwah-jynlary kowmaga, her hili kesellere we dertlere şypa bermäge ygtyýar berdi. 2-4Şol on iki resulyň atlary şulardyr: birinjisi Petrus lakamly Simun we onuň dogany Andrys, Zebedeýiň ogullary Ýakup[†] bilen Ýohanna, Filip, Bartolomeý, Tomas, salgytçy Matta, Alfeýiň ogly Ýakup, Taddeý[*], watançy Simun, Isa haýynlyk eden Ýudas Iskariýot.


Isa Onkileri halkyň arasyna ýollaýar

5Isa[†] bu Onkilere şeýle buýruk berip, olary halkyň arasyna ýollady: «Keseki milletleriň[†] arasyna gitmäň, samariýalylaryň[†] hiç bir şäherine girmäň. 6Muňa derek azaşan goýunlara meňzeýän ysraýyl[†] halkynyň arasyna baryň[+]. 7Baran ýeriňizde Gögüň Şalygynyň[†] golaýlandygyny wagyz ediň[+]. 8Hassalary sagaldyň, deri kesellileri tämizläň[†], ölüleri direldiň, arwah-jynlary çykaryň. Mugt aldyňyz, mugt beriň[+]. 9Guşagyňyzda altyn, kümüş, mis, hiç bir pul bolmasyn. 10Ýol üçin ýanyňyza torba-da, artykmaç eşik-de, çaryk-da, hasa-da almaň, çünki işçi öz nesibesine mynasypdyr[+]. 11Haýsy şähere ýa-da oba barsaňyz, ol ýerde özüňize mynasyp adamy gözläp tapyp, gaýdýançaňyz şol ýerde boluň. 12Öýe gireniňizde, öýdäkilere sag-salamatlyk diläp, salam beriň. 13Öýdäkiler muňa mynasyp bolsalar, dilän salamatlygyňyz olaryň üstüne iner, emma mynasyp bolmasalar, bu özüňize öwrülip geler. 14Kim sizi kabul etmese, sözleriňizi diňlemese, ol öýden ýa-da şäherden çykyp barýarkaňyz, aýaklaryňyzyň tozuny kakyň[+]. 15Size dogrusyny aýdýaryn: kyýamat güni ol şäheriň ýagdaýy Sodom[†] bilen Gomora[†] şäherleriniň ýagdaýyndan has beter bolar[+].


Geljek muşakgatlar


(Mark 13:9-13; Luka 21:12-17)

16[•]Ine, Men sizi möjekleriň arasyna goýunlar kimin ýollaýaryn. Şonuň üçin ýylan ýaly akylly, kepderi kimin sada boluň[+]. 17Adamlardan ägä boluň! Olar sizi ýerli kazyýete tabşyrarlar, sinagogalarynda[†] gamçylap ýenjerler. 18Men sebäpli sizi hökümdarlaryň, patyşalaryň huzuryna elterler, siz bolsa olaryň we keseki milletleriň[†] öňünde şaýatlyk edersiňiz[+]. 19Ýöne olar sizi eltip tabşyranlarynda, siz näme ýa-da nädip aýtjakdygyňyzy gaýgy etmäň. Size näme aýtmalydygyňyz şol wagtyň özünde berler. 20Şonda siziň özüňiz däl-de, siz arkaly Ataňyzyň Ruhy[†] geplär[+].

21Dogan doganyny, ata çagasyny ölüme tabşyrar. Çagalar hem ene-atalaryna garşy çykyp, olary öldürderler[+]. 22Men sebäpli hemmeler sizi ýigrener, emma soňuna çenli çydan halas bolar[+]. 23Sizi bir şäherde yzarlasalar, beýlekisine gaçyň. Size dogrusyny aýdýaryn, Ynsan Ogly[†] gelýänçä, siz Ysraýylyň ähli şäherlerine aýlanyp çykyp bilmersiňiz[+].

24Şägirt öz halypasyndan, gul öz hojaýynyndan üstün däldir[+]. 25Şägirdiň öz halypasy ýaly, guluň öz hojaýyny ýaly bolmagy ýeterlikdir. Eger öý eýesine Beýelzebul[†][*] diýýän bolsalar, onda onuň içerisindäkilere ondan hem beter zat diýmezlermi?![+]


Kimden gorkmaly?


(Luka 12:2-7)

26Şonuň üçin hiç kimden gorkmaň. Ýapyk bolup, üsti açylmajak, gizlin bolup, bilinmejek zat ýokdur[+]. 27Garaňkylykda size näme aýtsam, şony ýagtylykda aýdyň. Gulagyňyza pyşyrdanymy üçekden yglan ediň. 28Bedeni öldürip, jany öldürip bilmeýänlerden gorkmaň. Gowusy, bedeni hem, jany hem dowzahda ýok etmäge güýji ýetýän Hudaýdan gorkuň[+]. 29Iki serçe bir teňňä satylmaýarmy? Muňa garamazdan, Ataňyzdan rugsatsyz olaryň biri-de ýere gaçýan däldir. 30Siziň başyňyzdaky saçyňyz hem doly sanalgydyr. 31Şunlukda, gorkmaň, siz serçelerden has gymmatlysyňyz[+].

32Kim Meni ynsanlaryň öňünde ykrar etse, Men hem ony gökdäki Atamyň öňünde ykrar ederin[+]. 33Kim Meni adamlaryň öňünde ret etse, Men hem ony gökdäki Atamyň öňünde ret ederin[+].


Parahatlyk däl-de, gylyç getirdim


(Luka 12:8,9,51-53; 14:26,[27])

34[•]Meni ýer ýüzüne parahatlyk getirmäge gelendir öýtmäň. Men parahatlyk däl-de, gylyç getirmäge geldim[+]. 35[+]Men ogly atasyndan, gyzy enesinden, gelni gaýynenesinden aýyrmaga geldim. 36Adamyň duşmany öz içerisindäkiler bolar[+]. 37Atasyny, enesini Menden artyk söýen Maňa mynasyp däldir. Ogluny, gyzyny Menden artyk söýen Maňa mynasyp däldir. 38Öz haçyny[†] alyp, Meniň yzyma düşmedik hem Maňa mynasyp däldir[+]. 39Janyny aýan ony ýitirer. Meniň ugrumda janyny ýitiren ony gorar[+]. 40Sizi kabul eden Meni kabul eder, Meni kabul eden hem Meni Ibereni kabul eder[+]. 41Kim birini pygamberdigi[†] üçin kabul etse, pygamberiň sylagyny alar. Bir dogry adamy dogrulygy üçin kabul eden dogry adamyň sylagyny alar[+]. 42Kim Meniň şägirdimiň hormaty üçin, bu pes saýylýanlaryň birine diňe bir käse sowuk suw berse-de, size dogrusyny aýdýaryn, ol asla sylagsyz galmaz»[+].

#### 11‑nji bap


Isa we Ýahýa


(Luka 7:18-35)

1[•]Isa[†] on iki şägirdine öwüt-nesihat berip gutarandan soň, ol ýerden çykyp, golaýdaky şäherlerde öwretmäge we wagyz etmäge gitdi. 2Ýahýa hem tussaglykdaka, Mesihiň[†] eden işleri barada eşidip, Onuň ýanyna şägirtlerini[*] iberdi:[+] 3«Şol gelmeli Mesih Senmi ýa-da biz başga birine garaşmalymy?» diýip soratdy. 4Isa olara: «Baryň-da, görüp-eşidenleriňizi Ýahýa habar beriň. 5Körler görýär, agsaklar ylgaýar, deri keselliler tämizlenýär[†], kerler eşidýär, ölüler direlýär, garyplara Hoş Habar[†] wagyz edilýär[+]. 6Menden ýüz döndermedik adam bagtlydyr» diýip jogap berdi[+].

7Ýahýanyň şägirtleri giden wagty, Isa[†] mähellä Ýahýa barada gürrüň bermäge başlady: «Çöle näme görmäge gitdiňiz? Şemala yranýan ýylgynymy[+]? 8Ýeri, näme görmäge gitdiňiz? Nepis eşikler geýnen bir adamymy? Emma nepis eşikler geýnenler patyşalaryň köşklerindedir. 9Onda näme görmäge gitdiňiz? Bir pygamberimi[†]? Hawa, Men size şuny aýdýaryn, ol gören kişiňiz hatda pygamberden hem artykdyr[+]. 10[+]„Öňüňden ýol taýýarlar ýaly, ine, Men Öz wekilimi iberýärin“ diýip ýazylan sözler hem hut şoňa degişlidir[+]. 11Size dogrusyny aýdýaryn, aýaldan doglanlaryň arasynda çümdüriji Ýahýadan beýigi ýokdur, emma Gögüň Şalygynda[†] iň kiçisi hem ondan beýikdir[+]. 12Çümdüriji Ýahýanyň günlerinden tä şu wagta çenli Gögüň Şalygyna rehimsiz hüjüm edilýär we wagşy adamlar ony ele salýarlar[+]. 13Ýahýa çenli ähli pygamberler we Töwrady[†] bu hakda pygamberlik etdi[†]. 14Eger Ýahýany kabul etmek isleýän bolsaňyz, gelmegine garaşylýan Ylýas[†] oldur[+]. 15Eşitmäge gulagy bar adam eşitsin![+] 16-17Men bu nesli kime meňzedeýin? Olar bazarlarda oturyp, başgalara: „Size tüýdük çaldyk, tans etmediňiz; agy aýtdyk, aglamadyňyz“ diýip gygyrýan çagalara meňzeýärler. 18Ýahýa geldi, ol iýenogam, içenogam. Olar bolsa oňa „jynly“ diýýärler[+]. 19Ynsan Ogly[†] geldi, Ol iýýärem, içýärem, olar Oňa: „Ine, bu horana, arakhora serediň! Ol salgytçylar[†] we günäkärler bilen dost boldy!“ diýýärler. Emma danalyk öz amallary bilen tassyklanar»[+].


Toba etmedik şäherler


(Luka 10:13-15)

20[•]Isa[†] käbir şäherlerde köp gudratlar görkezse-de, olaryň halky günälerine toba etmändiler. Şonuň üçin Isa olary ýazgarmaga başlady: 21«Dat günüňe, eý, Horazin! Dat günüňe, eý, Betsaýda! Sizde görkezilen gudratlar Sur[†] bilen Sidonda[†] görkezilen bolsady, onda olar bireýýäm jul geýnip[†], kül üstünde oturyp toba ederdiler[+]. 22Emma Men size diýýärin: kyýamat güni siziň ýagdaýyňyz Sur bilen Sidonyň ýagdaýyndan has beter bolar![+] 23Eý, Kapernaum! Sen arşa göterilerin öýdýärsiňmi?[*] Ýok, sen dowzaha taşlanarsyň, sebäbi sende görkezilen gudratlar Sodomda[†] görkezilen bolsady, onda ol şu güne çenli saklanyp galardy[+]. 24Emma Men saňa şuny diýýärin: kyýamat güni seniň ýagdaýyň Sodomyň ýagdaýyndan has beter bolar»[+].


Argynlary çagyryş


(Luka 10:21,[22])

25[•]Şol wagt Isa[†] sözüni dowam edip, şeýle diýdi: «Eý, Atam, ýeriň we gögüň Hökümdary! Bu zatlary akyldarlardan, düşünjelilerden ýaşyryp, çagalara aýan edeniň üçin Saňa şükür edýärin![+] 26Hawa, Atam, bu Seniň islegiňdi.

27Atam ähli zady Maňa tabşyrdy. Ogly Atadan başga hiç kim tanaýan däldir. Atany-da Oguldan we Ogluň Ony aýan etmek isleýän adamlaryndan başga hiç kim tanaýan däldir[+]. 28Eý, argynlar, agyr ýüklüler, Meniň ýanyma geliň, Men size dynçlyk bereýin[+]. 29Meniň boýuntyrygymy dakynyň-da, Menden öwreniň. Men mylaýym hem pes göwünlidirin, janyňyz rahatlyk tapar[+]. 30Meniň boýuntyrygym ýumşakdyr, ýüküm ýeňildir»[+].

#### 12‑nji bap


Sabat güni barada sorag


(Mark 2:23-28; Luka 6:1-5)

1[•]Aradan köp wagt geçmänkä, bir Sabat güni[†] Isa[†] bugdaýlygyň arasyndan geçip barýardy. Onuň şägirtleri ajygyp, bugdaý başlaryny ýolup iýmäge başladylar[+]. 2Muny gören fariseýler[†] Oňa: «Seret, Seniň şägirtleriň Sabat güni gadagan işi edýärler» diýdiler[+]. 3[+]Isa olara şeýle jogap berdi: «Dawut[†] bilen ýanyndakylar aç galanlarynda, siz Dawudyň näme edendigini okamadyňyzmy[+]? 4Ol Hudaýyň öýüne girip, Hödür çöreklerini[†] iýdi, ýanyndakylar hem iýdiler. Bu olar üçin gadagandy, diňe ruhanylara[†] rugsat berlendi[+]. 5[+]Eýsem, siz ybadathanada[†] Sabat gününiň kadalaryny bozsalar-da, ruhanylaryň günäsiz saýylandygyny Töwratda[†] okamadyňyzmy[+]? 6Men size şuny aýdaýyn: bu ýerde ybadathanadan-da beýik Biri bar[+]. 7[+]Siz: „Men gurbanlyk[†] däl-de, rehim-şepagat isleýärin“ diýen sözüň manysyny bilsediňiz, günäsizleri höküm etmezdiňiz[+]. 8Çünki Ynsan Ogly[†] hatda Sabat gününiň-de hökümdarydyr».


Eli şel açan adam


(Mark 3:1-6; Luka 6:6-11)

9[•]Isa[†] ol ýerden gitdi we olaryň sinagogasyna[†] geldi. 10Ol ýerde eli şel açan bir adam bardy. Isany aýyplajak bolup, Ondan: «Kanun[†] boýunça Sabat güni[†] hassa şypa bermek bolýarmy?» diýip soradylar[+]. 11Isa olara: «Eger bir goýnuňyz bolup, ol-da Sabat güni çukura gaçsa, haýsyňyz ony çykaryp almarsyňyz? 12Ynsan goýundan has gymmatlydyr! Şonuň üçin Sabat güni ýagşylyk etmek bolýar» diýip jogap berdi[+].

13Onsoň Isa[†] ýaňky adama: «Eliňi uzat!» diýdi. Ol uzadan badyna, onuň näsag eli edil beýleki eli ýaly sagaldy[+]. 14Fariseýler[†] daşary çykyp, Isany nädip ýok etmelidigi barada maslahatlaşdylar.


Rebbiň bendesi

15Emma Isa[†] fariseýleriň[†] bu niýetini bilip, ol ýerden gitdi. Köp adamlar Onuň yzyna düşdüler, Isa hem olaryň arasyndaky hassalary sagaltdy. 16Isa olara Özüniň kimdigini hiç kime aýtmazlygy tabşyrdy[+]. 17Bu Işaýa pygamber[†] arkaly aýdylan şu sözüň berjaý bolmagy üçindi:[+]

18[+]«Ine, Meniň saýlan Bendäm,
göwnühoş bolup, Ony söýenim;
Ruhumy[†] Onuň üstüne goýaryn,
Ol milletlere[†] adalaty[†] yglan eder.
19Ol dawalaşmaz, sesini gataltmaz,
köçelerde hiç kim Onuň sesini eşitmez.
20Adalaty[†] ýeňşe ýetirýänçä,
ýenjilen gamşy döwmez,
tüteýän peltäni söndürmez.
21Ähli milletler[†] Onuň adyna umyt baglarlar».


Isa we Beýelzebul


(Mark 3:20-30; Luka 11:14-23)

22[•]Onsoň Isanyň[†] ýanyna arwah-jyn eýelän kör hem lal adamy getirdiler. Isa ony sagaldansoň, ýaňky adam geplemäge we görmäge başlady. 23Tutuş halk haýran galyp: «Bu Dawudyň[†] ogly dälmikä?» diýişdi[+]. 24Muny eşiden fariseýler[†]: «Bu adam arwah-jynlary jynlaryň hökümdary Beýelzebul[†] arkaly kowup çykarýar» diýdiler[+]. 25Emma Isa olaryň pikirlerini bilip, şeýle diýdi: «Içinde bölünişik bolan patyşalyk dargar, öz içinden bölünen şäher ýa-da öý berk durup bilmez. 26Şeýtan[†] şeýtany kowýan bolsa, onda içinde bölünişik bardyr, onsoň onuň patyşalygy nähili durar? 27Eger Men arwah-jynlary Beýelzebul arkaly kowýan bolsam, onda siziň adamlaryňyz olary kim arkaly kowýarlar? Şu sebäpli sizi öz adamlaryňyz höküm eder[+]. 28Men arwah-jynlary Hudaýyň Ruhy[†] arkaly kowýan bolsam, onda Hudaýyň Şalygy[†] size-de gelendir. 29Kim güýçli adamyň öýüne girip, malyny talap biler? Ilki ony daňmaly bolar, onsoň öýüni talar[+].

30Meniň bilen bolmadyk Maňa garşydyr, Meniň bilen sürini toplamadyk ony dargadýandyr[+]. 31Şonuň üçin size şuny diýýärin: ynsanlaryň her bir günäsi, her bir zada dil ýetirmesi bagyşlanar, emma Mukaddes Ruha[†] dil ýetirenler bagyşlanmaz[+]. 32Kim Ynsan Ogluna[†] garşy söz aýtsa, bagyşlanar. Emma Mukaddes Ruha garşy aýdylan söz bagyşlanmaz. Ol şu döwürde-de, geljekde-de bagyşlanmaz.


Miweli agaç


(Luka 6:43-45)

33Oňat agaç ekiň, onuň miwesi-de oňat bolar, erbet agaç ekseňiz, erbet miwe alarsyňyz, sebäbi agaç miwesinden tanalýandyr[+]. 34Eý, alahöwrenler nesli! Ynsanyň dili ýüreginden joşanyny sözleýändir. Şeýlelikde, özüňiz erbetkäňiz, nädip siz oňat zatlar sözläp bilersiňiz[+]? 35Ýagşy adam ýüreginiň ýagşylyk hazynasyndan ýagşylyk çykarýandyr, ýaman adam ýüreginiň ýamanlyk hazynasyndan ýamanlyk çykarýandyr[+]. 36Men size şuny diýýärin: adamlar aýdan her bir boş sözi üçin kyýamat güni hasap bererler[+]. 37Siz öz sözüňiz bilen aklanyp, öz sözüňiz bilen höküm edilersiňiz»[+].


Ýunusyň alamaty


(Mark 8:11,12; Luka 11:24-26,29-32)

38[•]Şonda käbir Töwrat mugallymlary[†] we fariseýler[†] Oňa jogap berip: «Mugallym, biz Senden bir gudratly alamat görmek isleýäris» diýdiler[+]. 39Isa[†] olara şeýle jogap berdi: «Bu erbet we biwepa nesil alamat talap edýär, emma oňa Ýunus pygamberiňkiden[†] başga alamat berilmez[+]. 40[+]Ýunusyň üç gije-gündiz balygyň garnynda galyşy ýaly, Ynsan Ogly-da[†] üç gije-gündiz ýeriň bagrynda galar[+]. 41[+]Ninewe halky kyýamat güni bu nesle garşy çykyp, ony höküm eder, sebäbi olar Ýunusyň wagzy bilen toba geldiler. Ine, bu ýerde Ýunusdan hem üstün Biri bar[+]. 42[+]Günorta melikesi kyýamat güni bu nesle garşy çykyp, ony höküm eder, sebäbi ol Süleýmanyň[†] pähimini diňlemek üçin, ýeriň aňry ujundan geldi. Ine, bu ýerde Süleýmandan-da üstün Biri bar[+].

43[•]Arwah-jyn adamdan çykandan soň, gurak ýerlere aýlanyp, dynçlyk gözleýär, emma tapmaýar. 44Şonda ol: „Çykan öýüme dolanaýyn“ diýýär. Dolanyp gelende, öýüň süpürilgi, hemme zadyň ýerbe-ýerdigini görýär. 45Onsoň gidip, özünden hem erbet ýedi ruhy[†] ýanyna alýar-da, şol ýere baryp mesgen tutýar. Şeýlelikde, ol adamyň soňky ýagdaýy öňküsinden-de erbet bolýar. Bu erbet nesle-de şeýle bolar»[+].


Isanyň ejesi we inileri


(Mark 3:31-35; Luka 8:19-21)

46[•]Isa[†] halka gürrüň berip durka, ejesi bilen inileri geldi. Olar Isa bilen gepleşjek bolup, daşarda garaşyp durdular[+]. 47Kimdir biri Isa: «Ejeň bilen doganlaryň Seniň bilen gepleşmek üçin daşarda garaşyp durlar» diýdi. 48Emma Isa muny aýdana: «Meniň ejem, doganlarym kim?» diýdi. 49Soňra eli bilen şägirtlerini görkezip: «Ine, Meniň ejem, doganlarym şulardyr! 50Gökdäki Atamyň islegini kim berjaý etse, şol Meniň doganym, uýam hem ejemdir» diýdi[+].

#### 13‑nji bap


Ekin tymsaly


(Mark 4:1-20; Luka 8:4-15)

1[•]Şol gün Isa[†] öýden çykyp, kölüň ýakasynda otyrdy. 2Daşyna şeýle uly mähelläniň üýşendigi sebäpli köldäki bir gaýyga münüp otyrdy. Tutuş mähelle bolsa kölüň ýakasynda, gury ýerde durdy. 3Isa olara tymsallar arkaly köp zatlar öwretdi: «Bir daýhan ekin ekmäge çykýar. 4Ekip ýörkä, tohumlaryň birnäçesi ýoluň üstüne düşýär we guşlar gelip, ony çokýarlar. 5Birnäçesi topragy az, daşly ýere düşýär. Topragy çuň bolmansoň, olar tiz gögerýär. 6Ýöne gün gyzanda, kökleriniň ýokdugy zerarly solup, guraýarlar. 7Birnäçe tohum tikenleriň arasyna düşýär. Tikenler ösüp, olary basýar[+]. 8Birnäçesi-de gowy ýere düşüp, käbiri ýüz, käbiri altmyş, käbiri hem otuz esse hasyl berýär. 9Eşitmäge gulagy bar adam eşitsin!»[+]

10[•]Onsoň şägirtler Isadan[†]: «Näme üçin halka tymsallar bilen gürrüň berýärsiň?» diýip soradylar. 11Ol şeýle jogap berdi: «Gögüň Şalygynyň[†] syrlaryna düşünme ukyby size berildi, olara berilmedi[+]. 12Kimde bar bolsa, oňa ýene berler, ondaky bol bolar; kimde ýok bolsa, onuň elindäki hem alnar[+]. 13Meniň olara tymsallar bilen gürrüň bermegimiň sebäbi şudur: olar seredýärler, ýöne görmeýärler, diňleýärler, ýöne eşitmeýärler we düşünmeýärler[+]. 14[+]Şeýdip, Işaýanyň[†] pygamberlik bilen aýdan sözleri olarda berjaý bolýar:

„Eşidip dursaňyz-da, hiç düşünmersiňiz,
seredip dursaňyz-da, hiç aňlamarsyňyz.
15Bu halkyň ýüregi küteldi,
gulaklary ker açdy,
gözleri gapyldy.
Ýogsam gözleri bilen görüp,
gulaklary bilen eşiderdiler,
aňlary bilen aňlap,
Maňa tarap dolanardylar,
Men hem olara şypa bererdim“[+].

16Emma siz nähili bagtly! Sebäbi gözleriňiz görýär, gulaklaryňyz eşidýär[+]. 17Size dogrusyny aýdýaryn: köp pygamberler[†] we ençeme dogry adamlar siziň görýänleriňizi görmek islediler, emma görmediler. Siziň eşidýänleriňizi eşitmek islediler, emma eşitmediler[+].

18[•]Indi daýhan hakyndaky tymsalyň manysyny diňläň: 19kim Hudaýyň Şalygy[†] hakyndaky sözi eşidip, oňa düşünmese, şeýtan[†] gelip, onuň ýüreginde ekileni sogrup alýar. Ýoluň gyrasynda ekilen budur. 20Daşly ýere ekilen bolsa, sözi eşidip, ony dessine şatlyk bilen kabul edýändir. 21Emma beýle adamda kök ýokdur, çydamsyzdyr. Bu söz üçin muşakgat ýa-da yzarlama bolanda, ol dessine imandan ýüz dönderer[+]. 22Tikenligiň arasyna düşen tohum bolsa sözi eşidýär, ýöne dünýäniň gaýgylary, baýamak höwesi ony bogýar we söz hasylsyz galýar[+]. 23Gowy topraga ekilen bolsa, sözi eşidip, oňa düşünýär hem-de hasyl berýär. Beýle adamlaryň käbiri ýüz, käbiri altmyş, käbiri otuz esse hasyl berýär»[+].


Haşal ot tymsaly

24Isa[†] olara başga bir tymsal hem gürrüň berdi: «Gögüň Şalygy[†] öz atyzynda oňat tohum eken adama meňzeýär. 25Hemmeler ýatyrka, onuň duşmany gelip, bugdaýlaryň arasyna haşal ot ekip gidýär. 26Ekin ösüp hasyla duranda, haşal ot hem peýda bolýar. 27Ýer eýesiniň hyzmatkärleri onuň ýanyna gelip: „Hojaýyn, sen atyzyňa oňat tohum sepmänmidiň? Bu haşal otlar nireden peýda bolduka?“ diýip soraýarlar. 28Hojaýyn: „Bu duşmanyň işidir“ diýip jogap berýär. Hyzmatkärleri: „Gidip, olary sogrup taşlamagymyzy isleýäňmi?“ diýip soraýarlar. 29Emma hojaýyn: „Ýok, haşal oty sogurjak bolup, 30bugdaýy hem köki bilen goparmagyňyz mümkin. Goý, oraga çenli olaryň ikisi-de bile ösübersin. Orak döwri men orakçylara ilki haşal oty ýygyň-da, ýakar ýaly edip desseläň. Bugdaýy bolsa meniň ammaryma üýşüriň diýerin“» diýip jogap berýär[+].


Gorçisa tohum tymsaly


(Mark 4:30-32; Luka 13:18,[19])

31[•]Isa[†] olara başga bir tymsaly-da gürrüň berdi: «Gögüň Şalygy[†] bir adamyň öz melleginde eken gorçisa tohumyna meňzeýändir. 32Ol ähli tohumlaryň içinde iň ownugydyr, emma öseninden soň welin, beýleki ösümlikleriň barysyndan belent bolup, agaja öwrülýär. Hatda guşlaram onuň şahalarynda höwürtgeläp bilýärler»[+].


Hamyrmaýa tymsaly


(Luka 13:20,[21])

33Isa[†] olara başga bir tymsaly-da gürrüň berdi: «Gögüň Şalygy[†] hamyrmaýa meňzeýändir. Bir aýal üç kersen una birje bölek hamyrmaýa goşsa-da, tutuş hamyr çişýär»[+]. 34Isa bu zatlaryň baryny halka tymsallar bilen aýdýardy. Olara tymsalsyz hiç zat aýtmaýardy. 35[+]Bu pygamber[†] arkaly aýdylan şu sözüň berjaý bolmagy üçindi:

«Men size tymsal aýdyp bereýin,
dünýä ýaradylaly bäri
gizlin galan syrlary beýan edeýin»[+].


Isa haşal ot tymsalyny düşündirýär

36Onsoň Isa[†] halky ugradyp, öýe girdi. Şägirtleri Onuň ýanyna gelip: «Haşal otlar hakdaky tymsaly bize düşündirip bersene» diýdiler. 37Ol şeýle jogap berdi: «Oňat tohumy ekýän Ynsan Ogludyr[†]. 38Ekin meýdany bolsa dünýädir. Oňat tohum Gögüň Şalygynyň[†] perzentleridir. Haşal otlar bolsa şeýtanyň[†] perzentleridir[+]. 39Haşal otlary eken duşman – şeýtandyr. Orak döwri – dünýäniň ahyrydyr, orakçylar bolsa perişdelerdir[†][+]. 40Şeýlelik bilen haşal otlar nähili ýyglyp, otda ýakylýan bolsa, dünýäniň ahyrynda hem şeýle bolar. 41Ynsan Ogly Öz perişdelerini iberer, olar-da günä duçar edýän ähli zatlary, erbetlik edýänleri Onuň Şalygyndan ýygnarlar[+]. 42Olar bulary lowlap duran kürä taşlarlar. Ol ýerde agy we diş gyjama bolar[+]. 43Şonda dogry adamlar gökdäki Atasynyň Şalygynda Gün kimin parlarlar. Eşitmäge gulagy bar adam eşitsin!»[+]


Gizlin hazyna we dürdäne tymsaly

44«Gögüň Şalygy[†] ekin meýdanynda gizlenen hazyna meňzeýändir. Bir adam ony tapyp alýar, soňra ony gaýtadan gizleýär we begenip baryp, ähli zadyny satýar-da, ýaňky ekin meýdany satyn alýar. 45Mundan başga-da, Gögüň Şalygy owadan dür agtarýan täjir ýalydyr. 46Ol gymmatbaha bir düri tapyp, ähli zadyny satýar-da, ony satyn alýar.


Tor tymsaly

47Şeýle hem, Gögüň Şalygy[†] deňze taşlanyp, her hili balygy ýygnaýan tor ýalydyr[+]. 48Tor dolanda, ony kenara çekýärler. Onsoň oturyp, oňat balyklary sebetlere salýarlar, erbetlerini hem zyňyp goýberýärler[+]. 49Dünýäniň ahyrynda hem şeýle bolar. Perişdeler[†] gelip, erbetleri dogry adamlardan aýryp,[+] 50lowlap duran kürä taşlarlar. Ol ýerde agy we diş gyjama bolar»[+].

51Isa[†] olara: «Bularyň hemmesine düşündiňizmi?» diýip sorady. Olar: «Hawa» diýip jogap berdiler. 52Isa olara: «Şonuň üçin hem Gögüň Şalygy[†] hakynda taglymat alan her bir Töwrat mugallymy[†] hazynasyndan täze we köne zatlar çykarýan öý eýesine meňzeýändir» diýdi.


Nasyrada Isa hormat goýulmaýar


(Mark 6:1-6; Luka 4:16-30)

53[•]Isa[†] bu tymsaly gürrüň berip bolandan soň, ol ýerden gitdi. 54Ol Öz dogduk mekanyna gelip, adamlara olaryň sinagogalarynda[†] sapak bermäge başlady. Adamlar Oňa haýran galyp: «Bu Adam beýle danalygy nireden aldyka? Ol nädip beýle mugjyzalary görkezmegi başarýarka[+]? 55Ol agaç ussanyň ogly dälmi? Ejesiniň ady hem Merýem[†] dälmi näme? Ol Ýakup[†], Ýusup, Simun we Ýahuda[†] dagyň dogany ahyryn![+] 56Onuň uýalary-da biziň aramyzda ýaşamaýarlarmy näme? Onda bu Adam munça zady nireden bilýärkä?» diýişdiler. 57Şeýlelikde, olar Isany ret etdiler.

Emma Isa[†] olara: «Pygamberiň[†] diňe öz ýurdunda we öýünde gadyry ýokdur» diýdi[+]. 58Isa olaryň imansyzdyklary zerarly, ol ýerde köp gudrat görkezmedi.

#### 14‑nji bap


Ýahýanyň ölümi


(Mark 6:14-29; Luka 9:7-9)

1[•]Şol wagt Isanyň[†] at-owazasy Hirod hanyň gulagyna baryp ýetdi. 2Ol öz emeldarlaryna: «Bu Ýahýa çümdürijidir. Ol ölümden direlipdir, şol sebäpli ol bu mugjyzalary görkezip bilýär» diýdi[+]. 3Hirod dogany Filipiň aýaly Hirodiýa üçin Ýahýany tutduryp, el-aýagyny gandallap, zyndana taşladypdy[+]. 4Ol muny Ýahýaňyň özüne: «Seniň öz doganyňyň aýalyna öýlenmegiň dogry däl» diýeni üçin etdi[+]. 5Hirod Ýahýany öldürmek isleýärdi, emma halkyň Ýahýany pygamber[†] saýýandygy üçin beýle etmekden gorkýardy[+].

6Hirodyň doglan güni Hirodiýanyň gyzy ortada tans edip, Hirodyň göwnüni çaglady. 7Şonda Hirod gyza ant içip, dilän zadyny berjekdigine söz berdi[+]. 8Gyz hem ejesiniň öwretmegi bilen: «Maňa bir tabagyň içinde Ýahýa çümdürijiniň başyny ber» diýdi. 9Han gamgyn boldy, emma myhmanlaryň ýanynda ant içensoň, Ýahýanyň başynyň oňa getirilip berilmegini buýurdy. 10Jellat iberip, zyndanda Ýahýanyň başyny çapdyrdy. 11Çapylan başy bir tabakda getirip, gyza berdi. Gyz-da ony ejesine eltip berdi. 12Ýahýanyň şägirtleri gelip, onuň jesedini äkidip jaýladylar. Soňra gidip, muny Isa[†] habar berdiler[+].


Isa bäş müň adamy doýurýar


(Mark 6:30-44; Luka 9:10-17; Ýohanna 6:1-14)

13[•]Isa[†] muny eşidip, ýeke Özi gaýyga mündi-de, ol ýerden bir çola ýere çekildi. Halk muny bilende, şäherlerden çykyp, paý-pyýada Onuň yzyndan gitdi. 14Ol gaýykdan düşende, uly mähelläni görüp, olara haýpy geldi, olaryň hassalaryny sagaltdy. 15Şägirtleri agşam Onuň ýanyna gelip: «Bu bir çola ýer, wagt hem gijikdi, halky goýber, obalara gidip, özlerine iýmit satyn alsynlar» diýdiler. 16Isa olara: «Gitmegiň geregi ýok, olara iýmäge zady siz beriň» diýdi[+]. 17Şägirtler hem Isa: «Biziň bu ýerde bäş çörek bilen iki balykdan başga zadymyz ýok ahyryn» diýdiler. 18Isa: «Olary şu ýere – Meniň ýanyma getiriň» diýdi. 19Şonda Isa halka otuň üstünde oturmagy buýurdy. Ol bäş çörek bilen iki balygy alyp, gözlerini göge dikip, şükür etdi we çörekleri bölüşdirip, şägirtlerine berdi. Şägirtleri hem olary mähellä paýladylar. 20Hemmeler iýip doýdular. Şägirtler artan çörek böleklerini ýygnap, on iki sebedi doldurdylar. 21Mundan iýenleriň sany aýallardyr çagalardan başga bäş müňe golaý adamdy[+].


Isa suwuň ýüzünden ýöreýär


(Mark 6:45-56; Ýohanna 6:15-21)

22[•]Isa[†] halky öýlerine ugradyp durka, şägirtlerine gaýyga münüp, Özünden öň beýleki kenara geçmeklerini buýurdy. 23Halky ugradanyndan soň, Hudaýa doga etmek üçin bir Özi daga çykdy. Agşam hem Ol şol ýerde ýekedi[+]. 24Gaýyk bolsa şol wagt eýýäm kölüň ortasyndady, tolkunlar gelip, oňa urulýardy, sebäbi ýel olaryň garşysyndan öwüsýärdi. 25Daňdana golaý Isa kölde suwuň ýüzünden ýöräp, olara tarap geldi. 26Emma şägirtler Onuň suwuň ýüzünden ýöräp gelýänini görenlerinde, tanaman: «Bu bir gözümize görünýän arwahdyr!» diýşip, dowla düşdüler, olar gorkudan ýaňa gygyryşdylar[+]. 27Emma Isa dessine olara söz gatyp: «Dogumly boluň! Bu – Men, gorkmaň!» diýdi. 28Petrus Oňa jogap berip: «Agam, bu Sen bolsaň, maňa buýruk ber, suwuň ýüzünden ýöräp, ýanyňa baraýyn» diýdi. 29Isa: «Gel!» diýdi. Petrus hem gaýykdan düşüp, Isanyň ýanyna barjak bolup, suwuň ýüzünden Isa tarap ýöremäge başlady. 30Emma ýeliň güýjüni görüp gorkdy, gark bolup ugranda: «Agam, meni halas et» diýip gygyrdy. 31Isa şobada elini uzadyp, ony tutdy-da: «Eý, az imanly, näme üçin şübhelendiň?» diýdi[+]. 32Olaryň ikisi gaýyga münen badyna ýel ýatdy. 33Gaýykdakylar: «Sen, hakykatdan-da, Hudaýyň Oglusyň» diýip, Oňa sežde etdiler[†][+].

34Olar kölüň beýleki tarapyna geçip, Ginnesarete gelip ýetdiler[+]. 35Ol ýeriň adamlary Isany[†] tanap, çar tarapa adam iberip, hassalaryň baryny Onuň ýanyna getirdiler. 36Olar diňe donunyň syýyna ellerini degirmäge rugsat etmegini sorap, Oňa ýalbarýardylar. Oňa el degrenleriň hemmesi-de sagaldy.

#### 15‑nji bap


Adamy näme murdar edýär?


(Mark 7:1-23)

1[•]Onsoň käbir fariseýler[†] bilen Töwrat mugallymlary[†] Iýerusalimden[†] Isanyň[†] ýanyna gelip, Ondan: 2«Näme üçin Seniň şägirtleriň ata-babalaryň adatyny bozýarlar? Näme üçin olar nahar iýenlerinde ellerini ýuwmaýarlar?» diýip soradylar[+]. 3Isa olara şeýle jogap berdi: «Siz näme üçin öz adatlaryňyzyň hatyrasyna Hudaýyň buýrugyny bozýarsyňyz[+]? 4Hudaý: „Ata-eneňe hormat goý“, şeýle-de, „Atasyna ýa-da enesine gargan adam ölüme höküm edilsin“ diýip buýrupdy[+]. 5-6Emma siz ata-enesine: „Men size kömek edip biljek däl. Size bermegi niýet eden zatlarymy men Hudaýa sadaka berdim“ diýip aýdýana onuň atasyna[*] hormat goýmagy hökman däl diýýärsiňiz. Şeýdip, adatlaryňyzyň hatyrasyna Hudaýyň sözüni puja çykarýarsyňyz. 7Eý, ikiýüzlüler, Işaýa pygamber[†] siz hakda jaýdar pygamberlik edipdir[†]! Onda şeýle ýazylan:[+]

8[+]„Bu halk Meni dilinde hormatlaýar,
emma ýürekleri Menden uzakdadyr.
9Biderek ýere Maňa sežde edýärler[†],
taglymat diýip öwredýänleri ynsan buýruklarydyr“»[+].

10Isa[†] mähelläni ýanyna çagyryp, olara: «Diňläň, düşüniň! 11Agza giren zat adamy murdar[†] edýän däldir, adamy agyzdan çykýan zat murdar edýändir» diýdi[+]. 12Onsoň şägirtler gelip, Ondan: «Fariseýleriň[†] bu sözi eşidip, nägile bolandyklaryny bilýärsiňmi?» diýip soradylar. 13Ol: «Gökdäki Atamyň ekmedik her bir ösümligi köki bilen sogrular[+]. 14Olara zat diýmäň, olar körleri idýän körlerdir. Kör-köri ideklese, olaryň ikisi hem çukura gaçar» diýip jogap berdi[+]. 15Petrus Oňa: «Bize bu tymsaly düşündirip ber» diýdi. 16Isa hem şeýle diýdi: «Siz henizem düşüneňzokmy? 17Agza giren her bir zadyň ilki garna baryp, ol ýerden hem daşary çykýandygyny bilmeýärsiňizmi? 18Emma agyzdan çykan zatlar ýürekden çykyp, adamy murdar edýär[+]. 19Adamyň ýüreginden erbet pikirler, ganhorlyk, zynahorlyk, azgynlyk, ogurlyk, ýalan şaýatlyk, sögünç çykýandyr[+]. 20Adamy şu zatlar murdar edýär, ýuwulmadyk el bilen nahar iýmek adamy murdar etmeýär».


Kengan aýalyň imany


(Mark 7:24-30)

21[•]Isa[†] ol ýerden çykyp, Sur[†] we Sidon[†] şäherleriniň töweregine gitdi[+]. 22Ol ýerde bir kengan[†] aýaly Isanyň ýanyna gelip: «Agam, eý, Dawut Ogly[†], bize rehim et! Gyzymy arwah-jyn eýeledi, ol erbet ejir çekýär» diýdi[+]. 23Emma Isa oňa hiç bir jogap bermedi. Şonda şägirtleri Onuň ýanyna gelip: «Ony ugrat, ýogsam yzymyzdan galman gygyryp gelýär» diýip haýyş etdiler. 24Isa hem: «Men diňe ysraýyl[†] halkynyň azaşan goýunlaryna iberildim» diýip jogap berdi[+]. 25Emma ol aýal ýene-de Isanyň golaýyna gelip, dyza çökdi-de: «Agam, maňa kömek et» diýip ýalbardy. 26Isa oňa: «Çagalaryň çöregini alyp, itlere zyňmak dogry däldir» diýdi[+]. 27Aýal hem: «Hawa, Agam! Ýöne itler hem saçak başynda dökülen çörek owuntyklaryndan iýýändir» diýdi. 28Şonda Isa oňa: «Eý, zenan, seniň imanyň beýik! Saňa isleýşiň ýaly bolsun!» diýdi. Ol aýalyň gyzy şol sagadyň özünde sagaldy.


Isa dört müň adamy doýurýar


(Mark 8:1-10)

29[•]Isa[†] ol ýerden gaýtdy we Jelile[†] kölüniň golaýyna gelip, bir dagyň üstüne çykyp oturdy. 30Onuň ýanyna bir uly mähelle geldi, olaryň arasynda agsaklar, maýyplar, körler, lallar we ýene-de bir topar hassalar bardy. Olary getirip, Isanyň aýagynyň astynda goýdular. Ol hem bulary sagaltdy[+]. 31Halk lallaryň gepleýändigini, maýyplaryň sagalandygyny, körleriň görýändigini, agsaklaryň ylgaýandygyny görüp haýran galdy. Olar Ysraýyl Hudaýyny şöhratlandyrdylar[†].

32Isa[†] şägirtlerini ýanyna çagyryp: «Bu mähellä haýpym gelýär! Bular üç gün bäri Meniň ýanymda, iýmäge hem hiç zatlary ýok. Olary öýlerine aç goýberesim gelenok, ýolda tapdan düşmekleri ahmal» diýdi[+]. 33Şägirtleri Oňa: «Beýle uly mähelläni doýrar ýaly, bu çola ýerde biz çöregi nireden alaly?» diýdiler[+]. 34Isa olardan: «Näçe çöregiňiz bar?» diýip sorady. Olar: «Ýedi çörek bilen birnäçe ownuk balygymyz bar» diýdiler. 35Isa mähellä ýerde oturmagy buýurdy. 36Ýedi çörek bilen balyklary alyp, şükür edeninden soň, olary bölüşdirip, şägirtlerine berdi, şägirtleri hem olary mähellä paýladylar. 37Hemmeler iýip doýdular. Artan çörek bölekleri ýedi sebet boldy. 38Iýenler aýallardyr çagalardan başga dört müň adamdy[+]. 39Isa halky ugradandan soň, gaýyga münüp, Magadan şäheriniň töweregine gitdi.

#### 16-njy bap


Ýolbaşçylar alamat talap edýär


(Mark 8:11-13; Luka 12:54-56)

1[•]Fariseýler[†] bilen saddukeýler[†] Isanyň[†] ýanyna geldiler. Olar Isany synamak üçin, Onuň özlerine gökden bir gudratly alamat görkezmegini islediler[+]. 2Ol şeýle jogap berdi: «Agşam düşende: „Asmanyň ýüzi gyzaryp dur, howa gowy boljak“ diýýärsiňiz. 3Ertirine hem: „Asmanyň ýüzi garalypdyr hem tutuk, bu gün gaý turjak“ diýýärsiňiz. Siz asmana seredip, howanyň ýagdaýyny saýgaryp bilýärsiňiz-de, döwrüň alamatlaryny saýgaryp bilmeýärsiňizmi? 4Bu erbet we biwepa nesil alamat talap edýär, emma oňa Ýunus[†] pygamberiňkiden[†] başga alamat berilmez». Şeýlelikde, Isa olary taşlap gitdi[+].


Fariseýleriň we Hirodyň hamyrmaýasyndan hüşgär boluň!


(Mark 8:14-21)

5[•]Şägirtleri kölüň beýleki tarapyna geçenlerinde, çörek almagy unudan ekenler. 6Isa[†] olara: «Hüşgär boluň, özüňizi fariseýler[†] bilen saddukeýleriň[†] hamyrmaýasyndan goraň» diýdi[+]. 7Olar bolsa özara çekeleşip: «Ol muny biziň çörek almandygymyz üçin şeýle diýýändir» diýişýärdiler. 8Emma Isa olaryň näme diýişýändiklerini bilip, şeýle diýdi: «Eý, imany azlar! Çörek almandyrys diýşip, nämä özara çekeleşýärsiňiz[+]? 9Entek hem düşüneňzokmy? Bäş çörek bilen bäş müň adamyň doýandygy, artanynyň näçe sebet bolandygy ýadyňyza düşmeýärmi[+]? 10Ýedi çörek bilen dört müň adamyň doýandygy, artanyndan näçe sebedi dolduryp ýygnandygyňyz hem ýadyňyza düşenokmy[+]? 11Siz nädip çörek barada gürrüň etmeýändigime düşüneňzok? Men size: „Özüňizi fariseýler bilen saddukeýleriň hamyrmaýasyndan goraň“ diýýärin». 12Şägirtler Isanyň özlerine hamyrmaýa däl-de, fariseýler bilen saddukeýleriň taglymatyndan goranyň diýýändigine şonda düşündiler.


Petrus Isanyň Mesihdigini ykrar edýär


(Mark 8:27-30; Luka 9:18-21)

13[•]Isa[†] Kaýsariýa-Filip şäheriniň golaýyna gelende, şägirtlerinden: «Adamlar Ynsan Ogluna[†] kim diýýärler?» diýip sorady. 14Şägirtleri Oňa: «Käbirleri Ýahýa çümdüriji, käbirleri Ylýas[†], başga birleri Ýermeýa, käbirleri-de pygamberlerden[†] biri diýýärler» diýip jogap berdiler[+]. 15Isa olardan: «Siz Maňa kim diýýärsiňiz?» diýip sorady. 16Simun Petrus: «Sen diri Hudaýyň Ogly[†] Mesihsiň[†]» diýip jogap berdi[+]. 17Isa Oňa şeýle diýdi: «Eý, Ýunusyň[†] ogly Simun, sen nähili bagtly! Bu syry saňa aýan eden ynsan däl-de, gökdäki Atamdyr[+]. 18Men saňa şuny aýdaýyn: Eý, Petrus![*] Sen gaýasyň, Men ýygnagymy[†] bu gaýanyň üstünde guraryn, hatda ölüm-de bu ýygnagymy ýeňip bilmez[+]. 19Gögüň Şalygynyň[†] açarlaryny saňa bererin. Ýer ýüzünde rugsat berýän zadyňa gökde-de rugsat berler. Ýer ýüzünde gadagan edýän zadyň gökde-de gadagan ediler»[+]. 20Onsoň şägirtlerine Özüniň Isa Mesihdigini hiç kime aýtmazlygy tabşyrdy[+].


Isa ölüp direljegini öňünden aýdýar


(Mark 8:31–9:1; Luka 9:22-27)

21[•]Şondan soň Isa[†] şägirtlerine Özüniň Iýerusalime[†] gitmelidigi, ýaşulularyň[†], ýolbaşçy ruhanylaryň[†], Töwrat mugallymlaryň[†] elinden köp görgüler görmelidigi, öldürilmelidigi we üçülenji gün direlmelidigi hakynda düşündirmäge başlady[+]. 22Petrus Ony bir çete çekip: «Hudaý saklasyn, Agam! Seniň başyňa asla beýle iş düşmez!» diýip, Onuň aýdanlaryna garşy çykmaga başlady. 23Emma Isa Petrusa tarap öwrülip: «Çekil öňümden, şeýtan[†]! Sen Maňa böwet bolýarsyň, sebäbi Sen Hudaýyň işlerini däl-de, ynsan işleri hakda oýlanýarsyň» diýdi[+]. 24Onsoň Isa şägirtlerine ýüzlenip: «Kim Meniň yzyma eýermek isleýän bolsa, özüni inkär etsin-de, haçyny[†] alyp, yzyma düşsün[+]. 25Kim janyny halas etmek islese, ony ýitirer, ýöne kim janyny Meniň ugrumda ýitirse, ony halas eder[+]. 26Ynsan tutuş dünýäni gazanybam, janyndan mahrum bolsa, oňa näme peýdasy bar? Ynsan öz janyna derek näme berip biler[+]? 27Ynsan Ogly[†] Atasynyň şöhratynda[†] Öz perişdeleri[†] bilen gelende, her kime eden işlerine görä hakyny berer[+]. 28Size dogrusyny aýdýaryn: bu ýerde duranlaryň käbiri Ynsan Oglunyň Patyşa bolup gelýänini görmezden ölmezler» diýdi[+].

#### 17‑nji bap


Isanyň keşbi üýtgeýär


(Mark 9:2-13; Luka 9:28-36)

1[•]Alty günden soň Isa[†] ýanyna diňe Petrusy, Ýakuby[†] we onuň dogany Ýohannany alyp, bir beýik dagyň üstüne çykdy[+]. 2Şol ýerde olaryň gözüniň alnynda Onuň keşbi üýtgedi. Onuň ýüzi Gün kimin parlady, eginbaşy ap-ak bolup, yşyk saçdy[+]. 3Birdenkä olara Musa[†] bilen Ylýas[†] göründi. Olar Isa bilen gepleşip durdular[+]. 4Petrus Isa: «Agam! Bize bu ýerde bolmak ýakymly, isleseň, bu ýerde üç çadyr dikeýin: biri – Saňa, biri – Musa, biri – Ylýasa» diýdi. 5Ol entek gepläp durka, parlak bir bulut olaryň üstüni örtdi. Bulutdan: «Bu Meniň söwer Oglumdyr, Men Ondan gaty razydyryn. Oňa gulak asyň» diýen bir owaz geldi[+]. 6Şägirtler muny eşidenlerinde, gaty gorkup, ýüzin ýykyldylar. 7Emma Isa gelip, olara elini degrip: «Turuň, gorkmaň» diýdi. 8Olar başyny galdyryp seredenlerinde, Isadan başga hiç kimi görmediler.

9Dagdan inip gelýärkäler, Isa[†] olara: «Ynsan Ogly[†] ölümden direlýänçä, gören zatlaryňyzy hiç kime aýtmaň» diýip tabşyrdy[+]. 10Şägirtleri Ondan: «Onda näme üçin Töwrat mugallymlary[†] öňürti Ylýas[†] gelmelidir diýýärler?» diýip soradylar. 11Isa olara: «Dogrudan-da, öňürti Ylýas gelip, ähli zady düzetmeli[+]. 12Men size şuny aýdýaryn: Ylýas birwagt geldi, emma ony tanaman, oňa islän zatlaryny etdiler. Ynsan Ogly-da edil şonuň ýaly, olaryň elinden jebir çeker» diýip jogap berdi[+]. 13Şonda şägirtler Onuň özlerine çümdüriji Ýahýa barada gürrüň berýändigine düşündiler[+].


Isa arwah-jyn eýelän oglany sagaldýar


(Mark 9:14-32; Luka 9:37-45)

14[•]Olar mähelläniň ýanyna ýetip barýarkalar, bir adam Isanyň[†] ýanyna gelip, Onuň öňünde dyza çökdi. 15Ol: «Agam, ogluma rehim et! Onuň tutgaý keseli bar, örän ejir çekýär. Ol ýygy-ýygydan özüni oda, suwa urýar. 16Men ony Seniň şägirtleriňe getirdim, emma olar sagaldyp bilmediler» diýdi.

17Isa[†]: «Eý, ýoldan çykan, imansyz nesil! Men haçana çenli siziň bilen bile bolup, size çydaýyn? Oglany şu ýere, Meniň ýanyma getiriň» diýdi. 18Isa arwah-jyna berk käýän badyna, arwah-jyn oglandan çykyp gitdi. Oglan şol pursadyň özünde sagaldy[+].

19Onsoň şägirtler Isanyň[†] ýanyna gelip, özli-özlerikä Ondan: «Biz näme üçin ony çykaryp bilmedik?» diýip soradylar. 20-21Isa hem olara: «Ýeterlik imanyňyzyň ýokdugy üçin şeýle boldy. Size dogrusyny aýdýaryn: bir gorçisa dänesi ýalyjak imanyňyz bolup, şu daga: „Bu ýerden ol ýere göç“ diýseňiz, ol göçer. Size başartmajak zat bolmaz» diýdi.[*][+]

22[•]Bir gün Jelilede[†] üýşenlerinde, Isa[†] olara: «Ynsan Ogly[†] adamlaryň eline tabşyrylar. 23Ony öldürerler, emma Ol üçülenji gün direler» diýdi. Şägirtler muňa örän gynandylar[+].


Ybadathana salgydy

24Isa[†] bilen şägirtler Kapernauma gelenlerinden soň, ybadathana[†] salgydyny ýygnaýanlar Petrusyň ýanyna gelip: «Siziň Mugallymyňyz ybadathana salgydyny tölänokmy?» diýip soradylar[+]. 25Petrus: «Töleýär» diýdi. Petrus öýe gelende, Isa ondan öňürdip: «Simun, sen näme diýýärsiň? Ýer ýüzündäki patyşalar gümrükdir salgydy kimden alýarlar? Öz ogullaryndanmy ýa kesekilerden?» diýip sorady. 26Petrus Oňa: «Kesekilerden» diýende, Isa oňa: «Onda ogullar erkindir. 27Emma olar nägile bolmaz ýaly, köle git-de, çeňňek taşla. Çeňňege düşen ilkinji balygy alyp, agzyny açsaň, salgyt tölemäge ýeterlik teňňäni taparsyň. Teňňäni al-da, Meniň üçinem, özüň üçinem salgyt töle» diýdi[+].

#### 18‑nji bap


Iň beýik kim?


(Mark 9:33-37,42-48; Luka 9:46-48; 17:1-2)

1[•]Şol wagt şägirtler Isanyň[†] ýanyna gelip: «Gögüň Şalygynda[†] iň beýik kim?» diýip soradylar. 2Isa-da bir çagany çagyryp, ony olaryň ortasynda duruzdy-da, şeýle diýdi: 3«Size dogrusyny aýdýaryn: eger siz ýoluňyzdan dönüp, çagalar ýaly bolmasaňyz, Gögüň Şalygyna asla girip bilmersiňiz[+]. 4Kim şu çaga ýaly pes göwünli bolsa, Gögüň Şalygynda iň beýik şoldur. 5Kim şunuň ýaly bir çagany Meniň adymdan kabul etse, Meni kabul etdigidir[+]. 6Emma kimde-kim Maňa ynanýan bu pes göwünlilerden biriniň günä etmegine sebäp bolsa, onuň üçin boýnundan uly degirmen daşy asylyp, deňziň düýbüne zyňylmagy has gowy bolar. 7Ynsanlary günä duçar edýän zatlar üçin bu dünýäniň halyna waý! Beýle zatlar gelmelidir, emma bularyň gelmegine ýardam berýän adamyň dat gününe![+] 8Eliň ýa aýagyň seniň günä etmegiňe sebäp bolsa, ony kesip taşla. Seniň iki elli, iki aýakly bolup, ebedi oda taşlananyňdan, bir elli, bir aýakly bolup, baky ýaşaýşa gowşanyň gowudyr[+]. 9Gözüň seniň günä etmegiňe sebäp bolsa, ony oýup taşla. Saňa ýeke gözli bolup baky ýaşaýşa girmek, iki gözli bolup dowzah oduna zyňlanyňdan gowudyr[+].


Ýiten goýun tymsaly


(Luka 15:3-7)

10-11[•]Bu pes göwünlilerden birini äsgermezlik etmekden gaça duruň! Men size şuny aýdýaryn: gökde olaryň perişdeleri[†] gökdäki Atamyň ýüzüni elmydama görýärler.[*]

12Siz nähili pikir edýärsiňiz? Bir adamyň ýüz goýny bolup, olaryň biri azaşsa, ol togsan dokuzyny daglarda goýup, azaşanyň gözlegine çykmazmy? 13Ony tapyp biläýse, size dogrusyny aýdýaryn, ol munuň üçin azaşmadyk togsan dokuzysyna begenenden hem has köp begener. 14Şeýlelikde, bu pes göwünlilerden biriniň heläk bolmagy gökdäki Ataňyzyň islegi däldir[+].


Doganyň günä etse

15[•]Eger doganyň günä etse[*], bar-da, ikiçäk gürleşip, aýybyny oňa aýt. Seniň sözüňe gulak assa, bu doganyňy gazandygyňdyr[+]. 16[+]Emma gulak asmasa, bir ýa iki adamy ýanyňa alyp bar, aýdylan her bir söz iki ýa-da üç şaýadyň güwäsi bilen tassyklansyn[+]. 17Olara-da gulak asmak islemese, onda ýygnaga[†] aýt. Oňa-da gulak asmak islemese, goý, ol seniň üçin bir butparaz[†] ýa-da salgytçy[†] ýaly bolsun[+]. 18Size dogrusyny aýdýaryn: ýer ýüzünde rugsat berýän zadyňyza gökde-de rugsat berler. Ýer ýüzünde gadagan edýän zadyňyz gökde-de gadagan ediler. 19Ýene size şuny aýdýaryn: eger araňyzdan iki adam islendik zady dilemek üçin bir ylalaşyga gelse, gökdäki Atam dilegleri bitirer[+]. 20Meniň adym bilen iki ýa-da üç adam üýşse, Men hem olaryň arasynda bolaryn».


Rehimsiz hyzmatkär

21Soňra Petrus Isanyň[†] ýanyna gelip, Ondan: «Agam, doganym maňa garşy günä etse, ony näçe gezek bagyşlaýyn? Ýedi gezekmi?» diýip sorady[+]. 22Isa oňa: «Men saňa ýedi gezek däl, ýetmiş gezek ýedi diýýärin» diýip jogap berdi. 23«Şonuň üçin hem Gögüň Şalygy[†] öz dolandyryjysy bilen hasaplaşmak islän bir patyşa meňzeýär. 24Patyşa hasaplaşyga başlanda, onuň ýanyna ägirt möçberdäki pul bergisi bolan bir dolandyryjysyny getirýärler. 25Ol bergisini berip bilmänsoň, hojaýyny oňa özüni, aýalyny, çagalaryny we ähli mallaryny satyp, bergisini bermegi buýurýar[+]. 26Dolandyryjy ýere ýüzin düşüp, hojaýynyna: „Sabyr et! Baryny bereýin“ diýip ýalbarýar. 27Hojaýynyň oňa rehimi inýär, onuň bergisini geçip, ony boşadyp goýberýär. 28Ýaňky dolandyryjy çykyp gidýär. Ol özüne ujypsyzja bergisi bolan bir ýoldaşyna sataşýar. Ony tutup: „Bergiňi ber“ diýip, onuň bokurdagyndan ýapyşýar. 29Ýoldaşy onuň aýagyna ýykylyp: „Sabyr et, bergimi bererin“ diýip, oňa ýalbarýar. 30Emma ol etmeýär, gaýtam, bergisini berýänçä, ony zyndana saldyrýar[+]. 31Ýaňky adamyň ýoldaşlary bu wakany görüp, gaty gynanýarlar. Olar gidip, bolan ähli zady onuň hojaýynyna habar berýärler. 32Hojaýyny ony çagyryp: „Eý, ýaramaz gul! Maňa ýalbaranyň üçin, men seniň bergiňiň baryny geçdim. 33Meniň saňa rehim edişim ýaly, sen hem ýoldaşyňa rehim etmeli dälmidiň?“ diýýär. 34Hojaýyny gazaba münüp, bergisini berýänçä, ony gynaýanlaryň eline tabşyrýar. 35Eger her biriňiz öz doganyny ýürekden bagyşlamasa, gökdäki Atam-da size şeýle eder»[+].

#### 19-njy bap


Nika we aýrylyşmak barada


(Mark 10:1-12)

1[•]Isa[†] bu sözleri tamamlandan soň, Jelileden[†] çykyp, Iordan derýasynyň[†] aňyrsyndaky Ýahudyýa[†] welaýatyna gitdi. 2Uly mähelle Onuň yzyna düşdi, Isa hem şol ýerde olaryň hassalaryny sagaltdy. 3Isanyň ýanyna gelen käbir fariseýler[†] Ony synap görmek üçin: «Bir adamyň her hili bahana arap, öz aýalyndan aýrylyşmagy kanuna[†] dogry gelýärmi?» diýip soradylar. 4[+]Isa hem: «Siz näme „Ýaradanyň Özi owal-başda ynsanlary erkek we aýal edip ýaratdy“ diýen sözleri okamadyňyzmy[+]? 5[+]„Şol sebäpden hem erkek ata-enesini taşlap, aýaly bilen birleşýär we olaryň ikisi bir ten bolýar“[+]. 6Şeýlelikde, olar indi iki däl, bir tendir. Şonuň üçin hem Hudaýyň birleşdirenini ynsan aýyrmasyn» diýdi[+].

7[+]Fariseýler Isadan[†]: «Onda näme üçin Musa[†] talak hatyny ýazyp, aýrylyşmaga ygtyýar beripdir?» diýip soradylar[+]. 8Isa olara: «Musa siziň doňýürekdigiňiz üçin aýalyňyzy aýyrmaga ygtyýar berdi, emma owal-başda beýle däldi. 9Men size şuny diýýärin: kim aýalyny zynadan başga sebäp bilen aýryp, başga aýala öýlense, zyna edýändir[*]» diýip jogap berdi[+]. 10Şägirtler Oňa: «Eger är-aýalyň arasyndaky ýagdaý şeýle bolsa, onda öýlenmezlik gowudyr» diýişdiler. 11Emma Isa olara: «Hemme adamlar bu sözi kabul edip bilmezler, diňe özlerine berlenler kabul edip bilerler[+]. 12Käbir adamlar dogabitdi agtadyrlar, käbirleri bolsa adamlar tarapyndan agta[†] edilendir. Başga birleri bolsa Gögüň Şalygynyň[†] hatyrasyna hiç kim bilen birleşmeýär. Muny kabul edip bilen kabul etsin» diýdi.


Isa çagalara pata berýär


(Mark 10:13-16; Luka 18:15-17)

13[•]Soňra başlaryna elini goýup, doga-dileg etsin diýip, adamlar çagalary Isanyň[†] ýanyna getirdiler, emma şägirtler çagalary getirenlere käýediler. 14Isa bolsa: «Çagalary Meniň ýanyma goýberiň, olary saklamaň, sebäbi Gögüň Şalygy[†] şular ýalylaryňkydyr» diýdi[+]. 15Isa olaryň başyna elini goýup, pata berenden soň, ol ýerden gitdi.


Baý ýaş ýigit


(Mark 10:17-31; Luka 18:18-30)

16[•]Şol mahal bir adam Isanyň[†] ýanyna gelip: «Eý, Mugallym[*], baky ýaşaýşa eýe bolar ýaly, men näme ýagşy iş etmeli?» diýip sorady[+]. 17Isa: «Näme üçin Menden ýagşylyk hakynda soraýarsyň? Ýeke-täk Hudaýdan başga hiç kim ýagşy däldir. Baky ýaşaýşa gowuşmak isleýän bolsaň, Hudaýyň tabşyryklaryny berjaý et» diýdi[+]. 18-19[+]Ol Isadan: «Haýsy tabşyryklaryny?» diýip sorady. Isa: «Adam öldürme, zyna etme, ogurlyk etme, ýalan şaýatlyk etme, ata-eneňe hormat goý, ýakynyňy özüňi söýşüň ýaly söý» diýip jogap berdi[+]. 20Ýaş ýigit Isadan: «Men bularyň hemmesini ýaşlygymdan bäri berjaý edip gelýärin-ä, men ýene näme etmeli?» diýip sorady[+]. 21Isa oňa: «Müýnsüz bolaýyn diýseň, git-de, nämäň bar bolsa satyp, garyplara paýla, şonda gökde hazynaň bolar. Soňra gel-de, Meniň yzyma düş» diýdi[+]. 22Ýaş ýigit bu sözi eşidip, tukat bolup gitdi, sebäbi onuň mal-mülki köpdi.

23Isa[†] şägirtlerine: «Size dogrusyny aýdýaryn, baý adamyň Gögüň Şalygyna[†] girmegi kyndyr[+]. 24Men size ýene-de şuny aýdýaryn, bir düýäniň iňňäniň gözünden geçmegi baý adamyň Hudaýyň Şalygyna girmeginden aňsatdyr» diýdi. 25Muny eşidenlerinde, şägirtleri çakdanaşa haýran galyp: «Onda kim halas bolup biler?» diýip soradylar. 26Isa olara seredip: «Ynsanlar üçin bu mümkin däl, emma Hudaý üçin ähli zat mümkindir» diýdi[+]. 27Onsoň Petrus Oňa: «Ine, biz ähli zadymyzy taşlap, Seniň yzyňa düşdük! Munuň üçin biz näme alarys?» diýdi[+]. 28Isa olara: «Size dogrusyny aýdýaryn, ähli zadyň täzelenen döwri Ynsan Ogly[†] Öz şöhratly[†] tagtynda oturanda, Meniň yzyma düşen siz hem on iki tagtda oturyp, Ysraýylyň[†] on iki tiresine kazylyk edersiňiz[+]. 29Meniň hatyram üçin öýlerini, doganlaryny, uýalaryny, ene-atasyny[*], çaga-çugalaryny, ýerlerini taşlan her kes yzyna ýüz esse edip gaýtaryp alar. Olar baky ýaşaýşyň mirasdüşeri[†] bolarlar[+]. 30Emma ilkinjileriň köpüsi soňkular, soňkularyň köpüsi hem ilkinjiler bolar» diýdi[+].

#### 20‑nji bap


Üzümçilik tymsaly

1Gögüň Şalygy[†] üzümçiliginde işlär ýaly, ir ertir bilen günlükçi tutmaga giden ýer eýesine meňzeýändir. 2Ol günlükçiler bilen bir günlük iş hakyny bir kümüş teňňä razylaşyp, olary öz üzümçiligine ýollaýar. 3Ir sagat dokuzlarda daşary çykan wagty, ol bazarda bikär duran birnäçe adamlary görýär. 4Olara-da: «Siz hem üzümçilige gidiň, hakyňyzy doly tölärin» diýýär. Olar hem gidýärler. 5Günortan we öýlän sagat üçlerde ýene daşary çykyp, ýene şeýle edýär. 6Öýlän sagat bäşlerde aýlanmaga çykan wagty, başga boş duranlary görüp, olardan: «Näme üçin günuzyn bu ýerde boş dursuňyz?» diýip soraýar. 7Olar hem: «Bizi hiç kim hakyna tutmady» diýip jogap berýärler. Olara: «Siz-de üzümçilige gidiň» diýýär. 8Agşam düşen çagy, üzümçiligiň eýesi öz iş dolandyryjysyna: «Günlükçileri çagyr-da, iň soňkulardan başlap, ilkinjilere çenli haklaryny töle» diýýär[+]. 9Şeýlelikde, öýlän sagat bäşlerde gelenleriň her biri bir kümüş teňňe alýar. 10Ilkinji gelenler köp alarys öýdüp tama edýärler, emma olaryň-da her biri bir kümüş teňňe alýar. 11Olar puluny alan wagtlary ýer eýesine hüňürdeşip: 12«Bu iň soňky gelenler diňe bir sagat işlediler, biz bolsa, jöwzaly yssyda günuzyn agyr zähmet çekdik. Muňa garamazdan sen biziň zähmetimizi olaryňky bilen deň etdiň» diýýärler. 13Ýer eýesi olaryň birine şeýle jogap berýär: «Eý, dost! Men saňa adalatsyzlyk[†] edemok. Sen meniň bilen bir kümüş teňňä razylaşmadyňmy näme? 14Öz hakyňy al-da, gidiber. Men bu iň soňka-da saňa berenimi bermek isleýärin. 15Öz pulumy isleýşimçe sarp etmäge ygtyýarym ýokmy? Ýa-da sen meniň sahylygyma göriplik edýärsiňmi?» 16Şeýlelikde, iň soňkular ilkinjiler, ilkinjiler hem iň soňkular bolar.[*][+]


Isa Özüniň ölüp direljegini ýene aýdýar


(Mark 10:32-34; Luka 18:31-34)

17[•]Isa[†] Iýerusalime[†] barýarka, ýolda on iki şägirdini bir çete çekip, olara: 18«Ine, Iýerusalime barýarys. Ynsan Ogly[†] ýolbaşçy ruhanylaryň[†], Töwrat mugallymlaryň[†] eline tabşyrylar, olar hem Ony ölüme höküm ederler. 19Ony kemsitsinler, gamçylasynlar we haça[†] çüýlesinler diýip, keseki milletlere[†] tabşyrarlar, emma Ol üçülenji gün direler» diýdi[+].


Bir enäniň haýyşy


(Mark 10:35-45)

20[•]Soňra Zebedeýiň ogullarynyň ejesi öz ogullary bilen Isanyň[†] ýanyna geldi. Ol Isadan bir zatlar dilemek üçin dyzyna çöküp, tagzym etdi[+]. 21Isa aýaldan: «Näme isleýärsiň?» diýip sorady. Aýal Isa ýüzlenip: «Öz Şalygyňda meniň bir oglumyň Seniň sagyňda, beýlekisiniň bolsa çepiňde oturmagyny emr et» diýdi[+]. 22Emma Isa: «Siz näme dileýäniňizi bilmeýärsiňiz. Siz Meniň içjek hasrat käsämden içip bilersiňizmi?[*]» diýdi. Olar Isa: «Hawa, içip bileris!» diýip jogap berdiler[+]. 23Isa olara: «Siz Meniň içjek käsämden içersiňiz[*], emma size sagymda ýa çepimde oturmaga rugsat bermek Meniň elimde däl. Bu orunlary Atam kimler üçin taýýarlan bolsa, şolar üçindir» diýdi. 24Beýleki on şägirt muny eşidip, ýaňky iki dogana gaharlandylar. 25Isa olary ýanyna çagyryp: «Özüňiz bilýärsiňiz, keseki milletleriň[†] baştutanlary olara hökümdarlyk edýärler, ýokary wezipelileri-de agalyk edýärler. 26Siziň araňyzda beýle bolmasyn. Araňyzda kim üstün bolmak isleýän bolsa, beýlekileriň hyzmatkäri bolsun[+]. 27Kim ilkinji bolmak isleýän bolsa, hemmäňiziň guly bolsun. 28Ynsan Ogly[†] hem Özüne hyzmat edilmegi üçin däl-de, eýsem, başgalara hyzmat etmek üçin, köpleriň ugrunda janyny gurban edip, olary azat etmek üçin geldi» diýdi[+].


Iki körüň gözi açylýar


(Mark 10:46-52; Luka 18:35-43)

29[•]Isa[†] bilen şägirtleri Ýerihodan çykanlarynda, uly mähelle Isanyň yzyna düşüp gitdi[+]. 30Ýoluň gyrasynda oturan iki sany kör adam Isanyň geçip barýanyny eşidip: «Agam, eý, Dawut Ogly[†], bize rehim et!» diýip gygyrdy[+]. 31Seslerini çykarmaz ýaly, köp adamlar olara käýediler, emma olar öňküden hem gaty ses bilen: «Agam, eý, Dawut Ogly, bize rehim et!» diýip gygyrdylar. 32Isa aýak çekdi-de, olary çagyryp: «Siziň üçin näme etmegimi isleýärsiňiz?» diýip sorady. 33Olar Oňa: «Agam, gözümiz açylsyn» diýdiler. 34Isanyň olara haýpy gelip, gözlerine elini degirdi welin, şobada olaryň gözleri açyldy. Olar hem Isanyň yzyna düşüp gidiberdiler[+].

#### 21‑nji bap


Isa Iýerusalime uly dabara bilen girýär


(Mark 11:1-11; Luka 19:28-40; Ýohanna 12:12-19)

1[•]Isa[†] bilen şägirtleri Iýerusalime[†] golaýlap, Zeýtun dagynyň etegindäki Beýtfaja gelenlerinde, Isa iki şägirdini öňden ýollap, olara:[+] 2«Öňüňizdäki oba baryň. Oba giren ýeriňizde daňylgy duran bir eşegi we ýanyndaky taýhary taparsyňyz, olary çözüň-de, Meniň ýanyma getiriň. 3Eger biri size bir zat diýse: „Bu taýhar Rebbe[†] gerek, ony dessine yzyna iberer“ diýip aýdyň» diýdi.

4Bu-da pygamber[†] arkaly aýdylan şu sözüň berjaý bolmagy üçindi:[+]

5[+]«Eý, Sion gyzy[†]!

Patyşaň, ine, saňa tarap gelýär.
Ol bir eşege,
eşegiň-de taýharyna münüp,
pes göwünlilik bilen saňa tarap gelýär».

6Şägirtler gidip, Isanyň[†] tabşyryşy ýaly etdiler. 7Eşek bilen taýhary getirdiler-de, donlaryny olaryň üstüne atdylar, Isa-da taýhara mündi. 8Mähelläniň köpüsi donuny ýola ýazýardy, käbirleri-de agaçlardan şahalar kesip, ýola düşeýärdi[+]. 9[+]Onuň öňünden hem yzyndan gelýän mähelle: «Dawut[†] Ogluna alkyş bolsun! Rebbiň adyndan gelýäne alkyş bolsun, göklerde alkyş!» diýip gygyryşýardy[+]. 10Isa Iýerusalime[†] girende, tutuş şäher: «Bu kim?» diýip, galagopluga düşdi. 11Mähelle hem olara: «Bu Jeliläniň Nasyra şäherinden bolan Isa pygamber» diýýärdi[+].


Isa satyjylary ybadathanadan kowýar


(Mark 11:15-19; Luka 19:45-48; Ýohanna 2:13-22)

12[•]Isa[†] ybadathananyň[†] howlusyna girip, ol ýerdäki satyjylary, alyjylary kowdy. Ol pul çalyşýanlaryň tekjelerini, kepderi satýanlaryň oturgyçlaryny düňderdi[+]. 13[+]Isa olara: «„Meniň öýüm ybadat öýi diýlip atlandyrylar“ diýip ýazylgydyr, siz bolsa muny garakçylaryň sürenine öwürýärsiňiz» diýdi[+]. 14Ybadathanada körler, agsaklar Isanyň ýanyna geldiler. Isa olary sagaltdy. 15Ýolbaşçy ruhanylar[†] bilen Töwrat mugallymlary[†] Onuň görkezen gudratlaryny we ybadathanada: «Dawut[†] Ogluna alkyş!» diýip gygyrýan çagalary görenlerinde gazaba mündüler[+]. 16[+]Olar Isadan: «Bularyň näme diýýänini eşidýärsiňmi?» diýip soradylar. Isa olara: «Hawa, eýsem siz: „Çagalaryň, bäbekleriň dilinde alkyş senasyny ýaratdyň“ diýen sözleri asla okamadyňyzmy?» diýdi[+].

17Isa[†] olary şol ýerde galdyryp, şäherden çykyp gitdi. Ol Beýtaniýa gelip, gijäni şol ýerde geçirdi[+].


Guran injir agajy


(Mark 11:12-14,20-24)

18[•]Isa[†] ir säher bilen şähere dolanyp gelýärkä ajykdy[+]. 19Ýoluň gyrasynda bir injir agajyny görüp, onuň ýanyna geldi, emma onda ýaprakdan başga hiç zat tapmady. Isa agaja: «Mundan beýläk sende asla miwe bitmesin!» diýdi. Injir agajy şol pursadyň özünde gurady[+]. 20Şägirtler muny görüp: «Injir agajy şol pursadyň özünde nädip gurady?» diýşip haýran galdylar. 21Isa olara: «Size dogrusyny aýdýaryn, imanyňyz bolup, şübhe etmeseňiz, siz diňe bu injir agajyna edilen bilen çäklenmän, eýsem, şu daga: „Göteril-de, deňze zyňyl“ diýseňiz-de, ol bolar[+]. 22Imanyňyz bar bolsa, doga-dileg edeniňizde, näme dileseňiz, alarsyňyz» diýip jogap berdi[+].


Isanyň erk-ygtyýary barada sowal


(Mark 11:27-33; Luka 20:1-8)

23[•]Isa[†] ybadathananyň[†] howlusyna gelip, sapak berip otyrka, ýolbaşçy ruhanylar[†], halkyň ýaşululary[†] Onuň ýanyna gelip: «Sen bu zatlary haýsy ygtyýar bilen edýärsiň? Saňa bu ygtyýary kim berdi?» diýip soradylar[+]. 24Isa olara: «Men hem size bir sowal berjek. Maňa jogap berseňiz, size bu zatlary haýsy ygtyýar bilen edýänimi aýdaýyn. 25Ýahýa suwa çümdürmäge[†] ygtyýary nireden aldy? Gökdenmi ýa-da ynsandan?» diýip sorady. Olar muny özara maslahatlaşmaga başladylar: «Eger Gökden diýsek, Ol bize: „Onda näme üçin oňa ynanmadyňyz?“ diýer[+]. 26Ynsandan diýmäge-de halkdan gorkýarys, sebäbi hemmeler Ýahýany pygamber[†] saýýar»[+]. 27Ahyry olar Isa: «Biz bilemzok» diýip jogap berdiler. Isa-da olara: «Menem size bu zatlary haýsy ygtyýar bilen edýänimi aýtjak däl» diýdi.


Iki ogul tymsaly

28Isa[†] söze başlady: «Siz muňa näme diýersiňiz? Bir adamyň iki ogly bar eken. Ol birinji oglunyň ýanyna baryp: „Oglum, bu gün git-de, üzümçilikde işle“ diýýär. 29Emma ol: „Gitjek däl!“ diýip jogap berýär. Ýöne soňrak muňa gaýtmyşym edip, ol ýere gidýär. 30Ýaňky adam ikinji oglunyň ýanyna baryp, oňa-da şol sözi aýdýar. Ol bolsa: „Bolýar, hojaýyn, bararyn!“ diýip jogap berýär, emma gitmeýär. 31Bularyň ikisinden haýsysy kakasynyň islegini ýerine ýetirdi?» Olar: «Birinjisi» diýip jogap berdiler. Isa olara: «Size dogrusyny aýdýaryn, salgytçylar[†] we lolular Hudaýyň Şalygyna[†] sizden öň girerler. 32Ýahýa size dogry ýol görkezmäge geldi, siz oňa ynanmadyňyz, emma salgytçylar we lolular oňa ynandylar. Siz muny göreniňizden soň hem ökünmediňiz, oňa ynanmadyňyz» diýdi[+].


Üzümçilik we kärendeçiler tymsaly


(Mark 12:1-12; Luka 20:9-19)

33[•]«Ýene bir tymsala gulak asyň: bir ýer eýesi bar eken. Ol üzüm baglaryny oturdyp, daşyna haýat aýlaýar. Şerap ýasamak üçin üzüm sykmaga çukur gazýar we gözegçilik diňini gurýar. Onsoň üzümçiligini bagbanlara kärendesine berip, özi uzak ýola gidýär[+]. 34Hasyl möwsümi gelende, üzümiň miwesinden alyp gelmek üçin, ol hyzmatkärlerini kärendeçileriň ýanyna iberýär. 35Kärendeçiler onuň hyzmatkärlerini tutup, birini ýenjýärler, başga birini öldürýärler, beýlekisini-de daşlaýarlar[+]. 36Üzümçiligiň eýesi öňküden hem köp hyzmatkärlerini iberýär. Kärendeçiler olara-da öňkülere edenlerini edýärler. 37Ahyrsoňunda üzümçiligiň eýesi: „Oglumy sylarlar“ diýip, öz ogluny iberýär[+]. 38Emma kärendeçiler biri-birlerine: „Mirasdar[†] şudur! Geliň, şuny öldürip, mirasyny elinden alalyň“ diýişýärler[+]. 39Olar ony tutup öldürýärler we üzümçiligiň daşyna taşlaýarlar[+]. 40Indi üzümçiligiň eýesi gelip, bu kärendeçilere näme eder?» 41Olar Isa[†]: «Bu pis adamlary aýylganç ölüme sezewar eder we üzümçiligini bolsa miwesini wagtynda özüne berjek başga kärendeçilere berer» diýdiler[+]. 42[+]Isa olardan: «Siz näme Mukaddes[†] Ýazgylarda:

„Ussalaryň ret eden daşy,
binanyň burç daşy boldy.
Muny Reb etdi,
bu nazarymyzda täsin saýyldy“

diýen sözleri okamadyňyzmy?» diýip sorady[+].

43«Munuň üçin size şeýle diýýärin: Hudaýyň Şalygy[†] sizden alnyp, Şalyk üçin hasyl öndürjek halka berler. 44Bu daşyň üstüne ýykylan bölek-bölek bolar. Eger ol biriniň üstüne gaçsa, ony mynjyradar»[+]. 45Ýolbaşçy ruhanylardyr[†] fariseýler[†] Onuň tymsallaryny eşidenlerinde, gürrüňiň özleri baradadygyny aňdylar. 46Ony tutjak boldular, ýöne halkdan gorkdular, sebäbi halk Isany[†] pygamber[†] saýýardy[+].

#### 22‑nji bap


Gelin toý tymsaly


(Luka 14:15-24)

1[•]Isa[†] olara ýene-de tymsallar arkaly gürrüň berdi:[+] 2«Gögüň Şalygy[†] öz ogly üçin gelin toýuny tutan patyşa meňzeýändir[+]. 3Ol toýa çagyrylanlara habar etmek üçin hyzmatkärlerini iberýär, emma çagyrylanlar gelmek islemeýärler. 4Patyşa ýene başga hyzmatkärleri iberip, olara: „Çagyrylanlara aýdyň, ine, men toý saçagyny taýýarlap goýdum. Öküzlerim, semiz mallarym soýuldy, ähli zat taýýar, toýa gelsinler“ diýýär. 5Emma olar üns hem bermeýärler, biri öz ekin meýdanyna gidýär, ýene biri öz söwdasynyň ugrunda gezýär. 6Başgalary bolsa onuň hyzmatkärlerini tutup azar berýärler, olary öldürýärler[+]. 7Şeýlelikde, patyşa gazap donuny geýýär. Ol goşun ýollap, ýaňky ganhorlary derbi-dagyn edýär, şäherlerini otlaýar[+].

8Onsoň patyşa hyzmatkärlerine: „Toý saçagy taýýar, emma çagyrylanlar muňa mynasyp däl eken[+]. 9Köçelere çykyň-da, kimi tapsaňyz, toýa çagyryň“ diýýär. 10Hyzmatkärler ýollara çykyp, ýaman diýmän, ýagşy diýmän, tapanlarynyň baryny üýşürýärler, toýhana myhmanlardan dolýar. 11Patyşa myhmanlary görmäge girende, onuň toý geýimini geýmedik bir adama gözi düşýär. 12Oňa: „Eý, dost, sen toý geýimini geýmän, bu ýere nädip girip bildiň?“ diýip soraýar. Şonda ol adamyň dili tutulýar. 13Onsoň patyşa hyzmatkärlerine: „El-aýagyny daňyň-da, ony daşary, garaňkylyga taşlaň, ol ýerde agy we diş gyjama bolar“ diýýär[+]. 14Çünki çagyrylanlar köp, emma saýlananlar azdyr».


Imperatoryňky – imperatora


(Mark 12:13-17; Luka 20:20-26)

15[•]Soňra fariseýler[†] gidip, Ony gepde tutmak barada maslahat etdiler[+]. 16Hirodyň tarapdarlarynyň birnäçesini Onuň ýanyna iberdiler. Olar Isadan[†]: «Mugallym! Biz Seniň dogruçyldygyňy, Hudaýyň ýoluny hakykat bilen öwredýändigiňi, hiç kime tarapgöýlik etmeýändigiňi bilýäris, sebäbi Sen adamlaryň derejesine bakmaýarsyň[+]. 17Hany, bize aýt, Seniň pikiriňçe, imperatora[†] salgyt tölemek dogrumy ýa dogry däl?» diýip soradylar[+]. 18Isa olaryň niýetleriniň ýamandygyny bilip: «Meni näme üçin synaýarsyňyz, eý, ikiýüzlüler[+]? 19Maňa salgyt puluny görkeziň» diýdi. Olar Isa bir kümüş teňňe getirdiler. 20Isa olara: «Şu şekil bilen ýazgy kimiňki?» diýip sorady. 21Olar: «Imperatoryňky» diýip jogap berdiler. Şonda Isa olara: «Onda imperatoryňkyny – imperatora, Hudaýyňkyny Hudaýa beriň» diýdi[+]. 22Olar muny eşidenlerinde, haýran galdylar. Şeýdip, olar Isany taşlap, ol ýerden gitdiler.


Direliş barada sowal


(Mark 12:18-27; Luka 20:27-40)

23[•]Ölümden soň direlişiň ýokdugyny aýdýan saddukeýler[†] Isanyň[†] ýanyna gelip, Oňa şeýle sorag berdiler:[+] 24[+]«Mugallym! Musa[†] bize bir adam perzentsiz ölüp gitse, dogany onuň dul aýalyny alyp, ölen doganynyň neslini dowam etdirmelidir diýip aýdypdyr[+]. 25Biziň aramyzda ýedi dogan bardy. Birinjisi öýlendi-de öldi. Zürýady bolmansoň, aýalyny doganyna galdyrdy. 26Ikinjisi, üçünjisi, tä ýedinjisine çenli hemmesinde şol bir ýagdaý gaýtalandy. 27Olaryň hemmesinden soň ol aýal hem öldi. 28Indi direliş güni bu aýal olaryň haýsysynyň aýaly bolar? Olaryň ýedisi hem oňa öýlenipdi ahyryn». 29Isa olara şeýle jogap berdi: «Siz ne Mukaddes[†] Ýazgylary, ne-de Hudaýyň gudratyny bilýärsiňiz, ine, şu sebäpden ýalňyşýarsyňyz. 30Ynsanlar ölümden direlende, ne öýlenerler, ne-de durmuşa çykarlar, olar göklerdäki perişdeler[†] ýaly bolarlar. 31Ölüleriň direlişi babatda bolsa, siz Hudaýyň özüňize: 32[+]„Men Ybraýymyň[†], Yshagyň[†], Ýakubyň[†] Hudaýydyryn“ diýenini okamadyňyzmy? Ol ölüleriň däl-de, dirileriň Hudaýydyr»[+]. 33Mähelle muny eşidip, Onuň taglymatyna haýran galdy.


Iň uly tabşyryk


(Mark 12:28-34; Luka 10:25-28)

34[•]Fariseýler[†] Isanyň[†] saddukeýleriň[†] agzyny ýumdurandygyny eşidenlerinde, bir ýere ýygnanyşdylar. 35Olardan bir Töwrat mugallymy[†] Isany synamak üçin: 36«Mugallym, Töwratda iň uly tabşyryk näme?» diýip sorady. 37[+]Isa oňa şeýle jogap berdi: «Hudaýyňyz Rebbi[†] tutuş ýüregiňiz, ähli düşünjäňiz bilen jan-tenden söýüň[+]. 38Şu birinji we iň uly tabşyrykdyr. 39[+]Ikinjisi bolsa şunuň ýalydyr: „Ýakynyňy özüňi söýşüň ýaly söý“[+]. 40Tutuş Töwrat bilen pygamberleriň[†] ýazgylary şu iki tabşyryga baglydyr»[+].


Mesih kimiň ogly?


(Mark 12:35-37; Luka 20:41-44)

41[•]Fariseýler[†] üýşüp durkalar, Isa[†] olardan: 42«Mesih[†] barada näme pikir edýärsiňiz? Ol kimiň ogly?» diýip sorady. Olar hem Isa: «Ol Dawudyň[†] ogly» diýip jogap berdiler[+]. 43Isa olara şeýle diýdi: «Onda näme üçin Dawudyň özi Mukaddes Ruhdan[†] ylham alyp, Mesihe Reb diýýär? Ol şeýle diýipdir:

44[+]„Hudaý Rebbime şeýle sözledi:
Duşmanlaryňy aýak astyna salýançam,
Meniň sagymda otur“[+].

45Eger Dawut[†] Mesihe[†] Reb diýýän bolsa, Ol nähili Dawudyň ogly bolýar?» 46Isanyň[†] soragyna hiç kim jogap berip bilmedi. Şol günden başlap, Oňa mundan artyk sorag bermäge hiç kim milt etmedi[+].

#### 23‑nji bap


Waý halyňyza!


(Mark 12:38-40; Luka 11:39-52; 20:45-47)

1[•]Soňra Isa[†] halka we Öz şägirtlerine şeýle gürrüň berdi: 2«Töwrat mugallymlary[†] bilen fariseýler[†] Musanyň[†] ornunda otyrlar. 3Şonuň üçin olaryň size aýdýanlarynyň baryny ýerine ýetirip, berjaý ediň, emma olaryň edenlerini etmäň, sebäbi aýdýan zatlaryny özleri edýän däldirler[+]. 4Olar agyr, götermesi kyn ýükleri baglap, adamlaryň gerşine goýýandyrlar, ýöne özleri bu ýükleri götermek üçin, barmagyny hem gymyldatmak isleýän däldirler. 5Olar ähli edýän zatlaryny göz üçin edýändirler. Töwrat aýatlar gutujygyny giňeldip, donlarynyň gotazlaryny uzaldýandyrlar[+]. 6Toýlarda töri, sinagogalarda[†] baş kürsüleri,[+] 7bazarlarda salam almagy, adamlaryň özlerine „mugallym“ diýmeklerini halaýandyrlar. 8Siz özüňize „mugallym“ diýdirmäň, sebäbi siziň bir Mugallymyňyz bardyr. Siziň hemmäňiz dogansyňyz[+]. 9Ýer ýüzünde hiç kime „ata“ diýmäň, sebäbi siziň bir Ataňyz bardyr, Ol hem gökdedir[+]. 10Özüňize „baştutan“ diýdirmäň, sebäbi siziň bir Baştutanyňyz bardyr, Ol hem Mesihdir[†]. 11Araňyzda beýik saýylýan hemmäňize hyzmatkär bolsun[+]. 12Kim özüni ýokary tutsa, peseldiler, kim özüni pes tutsa, beýgeldiler[+].

13-14Waý halyňyza, Töwrat mugallymlary[†] we fariseýler[†]! Eý, ikiýüzlüler! Siz Gögüň Şalygyna[†] girmäge adamlaryň öňüni baglaýarsyňyz, oňa ne özüňiz girýärsiňiz, ne-de girjeklere ýol berýärsiňiz.[*][+]

15Waý halyňyza, Töwrat mugallymlary[†] we fariseýler[†]! Eý, ikiýüzlüler! Siz ýekeje adamy öz diniňize saljak bolup, deňizlere, düzlere aýlanýarsyňyz. Diniňize salanyňyzdan soň bolsa, ony özüňizden hem iki esse köp dowzahyň jezasyna sezewar edýärsiňiz. 16Waý halyňyza, eý, kör ýolbaşçylar! Siz: „Kim ybadathanadan[†] ant içse, bu hiç zat saýylar, emma kim ybadathananyň altynyndan ant içse, ol öz antyny berjaý etmäge borçludyr“ diýýärsiňiz[+] 17Eý, nadan[†] körler! Haýsysy uly: altynmy ýa-da altyny mukaddes[†] edýän ybadathana[+]? 18Şeýle-de, siz: „Kim gurbanlyk[†] sypasyndan[†] ant içse, bu hiç zat saýylar, emma kim onuň üstündäki sadakadan[†] ant içse, öz antyny berjaý etmäge borçly bolar“ diýýärsiňiz. 19Eý, körler! Haýsysy uly: sadakamy ýa-da sadakany mukaddes edýän gurbanlyk sypasy[+]? 20Gurbanlyk sypasyndan ant içýän, ondan hem, onuň üstündäki ähli zatdan hem ant içýändir. 21Ybadathanadan ant içýän, ondan hem, onda mekan tutan Hudaýdan hem ant içýändir[+]. 22Gökden ant içýän, Hudaýyň tagtyndan hem, onda Oturandan hem ant içýändir[+].

23Waý halyňyza, Töwrat mugallymlary[†] we fariseýler[†]! Eý, ikiýüzlüler! Siz narpyzdan, arpabadyýadan we zireden ondan bir bölegi berýärsiňiz, emma Mukaddes[†] Kanunyň[†] has wajyp işlerini: adyllygy, rehimdarlygy, imany taşlaýarsyňyz. Bularyň birini berjaý edip, beýlekilerini taşlamaly dälsiňiz[+]. 24Eý, körleri idýänler! Siz suwy süzüp, çybyny aýyrýarsyňyz, emma düýäni ýuwudýarsyňyz! 25Waý halyňyza, Töwrat mugallymlary we fariseýler! Eý, ikiýüzlüler! Siz käsedir gap-çanagyň daşyny arassalaýarsyňyz, emma olaryň içi açgözlükden hem betnebislikden doludyr. 26Eý, kör fariseý! Sen ilki bilen käsedir gap-çanagyň içini arassala, şonda olaryň daşy-da arassa bolar. 27Waý halyňyza, Töwrat mugallymlary we fariseýler! Eý, ikiýüzlüler! Siz agardylyp, daşyndan owadan görünýän, emma içi ölüleriň süňkleridir her tüýsli murdarlykdan[†] doly mazarsyňyz[+]. 28Siz hem daşyňyzdan adamlara dogry adam ýaly görünýärsiňiz, emma içiňiz ikiýüzlülikden we pislikden doludyr.

29Waý halyňyza, Töwrat mugallymlary[†] we fariseýler[†]! Eý, ikiýüzlüler! Siz pygamberleriň[†] guburlaryny dikip we dogry adamlaryň ýadygärliklerini bezäp: 30„Biz ata-babalarymyzyň döwründe ýaşan bolsak, pygamberleriň ganyny dökmekde olara şärik bolmazdyk“ diýýärsiňiz[+]. 31Şeýlelik bilen, pygamberleri öldürenleriň ogullarydygyňyza özüňiz güwä geçýärsiňiz. 32Beýle bolsa, ata-babalaryňyzyň başlan işlerini tamamlaň indi!

33Eý, ýylanlar! Eý, alahöwrenler nesli! Siz dowzahyň jezasyndan nähili gaçjaksyňyz[+]? 34Şonuň üçin hem Men size pygamberleri[†], akyldarlary we Töwrat mugallymlaryny[†] ýollaýaryn. Siz olaryň käbirini öldürersiňiz, haça[†] çüýlärsiňiz, käbirini sinagogalaryňyzda[†] ýenjersiňiz, şäherden-şähere yzarlarsyňyz[+]. 35Şeýlelikde, ýer ýüzünde bigünä dökülen her bir dogry adamyň ganyna siz jogapkärsiňiz. Habylyň ganyndan başlap, ybadathana[†] bilen gurbanlyk[†] sypasynyň[†] arasynda siziň öldüren Berekýanyň ogly Zekarýanyň ganyna çenli siz jogapkärsiňiz[+]. 36Size dogrusyny aýdýaryn: bu zatlaryň ählisine şu nesil jogapkärdir. 37[•]Eý, Iýerusalim[†]! Pygamberleri öldürýän, özüne ýollananlary daşlaýan Iýerusalim! Towugyň öz jüýjelerini ganatlarynyň aşagyna ýygnaýşy ýaly, Men hem seniň çagalaryňy ençeme gezek ýygnajak boldum, emma siz muny islemediňiz[+]. 38Ine, öýüňiz haraba öwrüler. 39Size şuny aýdaýyn: „Rebbiň[†] adyndan Gelýäne alkyş bolsun!“ diýýänçäňiz, Meni gaýtadan görmersiňiz»[+].

#### 24‑nji bap


Dünýäniň ahyrynyň alamatlary


(Mark 13:1-31; Luka 21:5-33)

1[•]Isa[†] ybadathanadan[†] çykyp barýarka, şägirtleri ybadathananyň binalaryna guwanyp, ony Isa görkezmek üçin, Onuň ýanyna geldiler. 2Emma Isa olara: «Bu ähli zatlary görýäňizmi? Size dogrusyny aýdýaryn: bu ýerde daş üstünde daş galmaz, hemmesi weýran bolar» diýdi[+].

3Soňrak Isa[†] ýeke Özi Zeýtun dagynda otyrka, şägirtleri Onuň ýanyna gelip: «Bize aýtsana, bu zatlar haçan bolar? Seniň gelmegiňi we dünýäniň ahyryny görkezýän alamat nähili bolar?» diýip soradylar. 4Isa olara şeýle jogap berdi: «Ägä boluň, hiç kim sizi aldaýmasyn![+] 5Köpler Meniň adym bilen gelip: „Men Mesih[†]“ diýip, ençeme adamlary aldarlar[+]. 6Siz uruş turandygy we uruş baradaky myş-myşlary eşidersiňiz. Hiç zatdan gorkmaň. Bular bolmalydyr, ýöne entek soňy däldir[+]. 7Millet millete, patyşalyk patyşalyga garşy çykar. Aýry-aýry ýerlerde ýer titremeler, açlyklar[*] ýüze çykar[+]. 8Bularyň hemmesi burgularyň başlangyjydyr. 9Soňra sizi yzarlanmalara sezewar ederler, öldürerler, Men sebäpli ähli milletler[†] sizi ýigrenerler[+]. 10Şonda köpler Menden el çekip, bir-birlerine haýynlyk ederler, bir-birlerini ýigrenerler[+]. 11Ençeme galp pygamberler[†] döräp, köpleri azdyrarlar[+]. 12Ýaman işleriň artanlygy zerarly, köpleriň söýgüsi sowar. 13Emma soňuna çenli çydan halas bolar[+]. 14Patyşalygyň bu Hoş Habary[†] ähli milletlere şaýatlyk hökmünde dünýäniň ähli ýerinde wagyz ediler, diňe şondan soň dünýäniň ahyry geler[+]. 15-16[•]Şonuň üçin hem weýrançylyk getirýän ýigrenji zadyň mukaddes ýerde dikilenini göreniňizde, Ýahudyýadakylar daglara gaçsyn. Hawa, Danyýel pygamberiň aýdanlaryna okyjy dogry düşünsin[+]. 17Üçekdäki adam bir zat almak üçin aşak düşüp, öýe girmesin[+]. 18Ekin meýdanyndakylar donuny almak üçin yzyna gelmesin. 19Ol günlerde göwreli aýallaryň we çaga emdirýänleriň dat gününe![+] 20Gaça-gaçlygyňyz gyşda ýa-da Sabat güni[†] bolmasyn diýip dileg ediň. 21Çünki ol günlerde şeýle bir elhenç muşakgatlar bolar welin, dünýäniň başyndan tä şu wagta çenli munuň ýaly zat bolan däldir, hiç haçan bolmazam[+]. 22Ol günler gysgaldylmadyk bolsady, onda hiç kim halas bolmazdy, emma saýlananlaryň hatyrasyna ol günler gysgaldylar[+]. 23Şonda biri size: „Ine, Mesih bu ýerde“ ýa-da „Anha, ol ýerde“ diýse, ynanmaň[+]. 24Çünki galp mesihler we galp pygamberler döräp, saýlananlary-da mümkin boldugyça azdyrjak bolup, beýik alamatlardyr mugjyzalar görkezerler[+]. 25Ine, Men size öňünden aýtdym[+].

26Şeýlelikde, size: „Ine, Mesih[†] çölde“ diýseler, gitmäň. „Ine, Ol içki otaglarda“ diýseler-de, ynanmaň. 27Ynsan Oglunyň[†] gelşi gündogarda çakyp, günbatarda hem görünýän ýyldyrym ýaly bolar[+]. 28Garaguşlaryň üýşmegi maslygyň bardygynyň bir alamatydyr. Ynsan Ogly hem bir alamat bilen geler[+]. 29[•]Şol günleriň muşakgatynyň yz ýany Gün garalar, Aý nuruny saçmaz. Ýyldyzlar gökden gaçar, asman jisimleri lerzana geler[+]. 30Şonda gökde Ynsan Oglunyň alamaty görner. Ýer ýüzündäki ähli halklar ýas tutup perýat ederler. Ynsan Oglunyň beýik gudrata we şöhrata[†] beslenip, gögüň bulutlarynda gelýänini görerler[+]. 31Ol belent surnaý sesi bilen Öz perişdelerini[†] ýollar. Perişdeler Onuň saýlanlaryny gögüň bir ujundan beýleki ujuna çenli, dünýäniň dört künjünden ýygnarlar[+].

32[•]Injir agajyndan sapak alyň: onuň şahalary ýumşap, ýaprak çykaran mahaly tomsuň golaýlandygyny bilýärsiňiz. 33Şonuň ýaly-da, bu zatlary göreniňizde, Ynsan Oglunyň[†] golaý gelendigini, gapynyň agzyndadygyny biliň. 34Size dogrusyny aýdýaryn, bu zatlaryň ählisi bolýança, bu nesil dünýäden ötmez[+]. 35Asman bilen ýer öter, emma Meniň sözlerim asla ötmez[+].


Bilinmeýän gün we sagat


(Mark 13:32-37; Luka 17:26-30,34-35; 12:41-48)

36[•]Emma ol güni hem sagady hiç kim bilýän däldir, ne gökdäki perişdeler[†], ne-de Ogul[*] bilýändir, diňe Ata bilýändir[+]. 37[+]Nuhuň döwründe ýaşaýyş nähili bolan bolsa, Ynsan Oglunyň[†] gelşi-de şeýle bolar[+]. 38Nuhuň[†] gämä münen gününe çenli, silden öňki günlerde adamlar iýip-içýärdiler, öýlenip, durmuşa çykýardylar. 39Äpet sil gelip, hemmesini süpürip äkidýänçä, olar öz başlaryndan injek zatlardan asla bihabardylar. Ynsan Oglunyň gelşi hem şeýle bolar[+]. 40Şonda ekin meýdanynda iki adam bolar, biri alnar, biri goýlar[+]. 41Degirmen başynda bugdaý üweýän iki aýal bolar, biri alnar, biri goýlar. 42Şonuň üçin oýa boluň, sebäbi Rebbiňiziň[†] haýsy gün geljegini bilmeýärsiňiz[+]. 43Emma şuny bilip goýuň: öý eýesi ogrynyň gije sagat näçede geljegini bilsedi, oýa bolardy, öýüni talatmazdy[+]. 44Munuň üçin siz hem taýýar boluň, sebäbi Ynsan Ogly siziň oslamaýan sagadyňyzda geler[+].

45[•]Hojaýynyň sadyk hem akylly hyzmatkäri kim? Beýleki hyzmatkärlerine wagtly-wagtynda nahar bermek üçin, olaryň üstünden goýan adamy dälmi? 46Hojaýyny dolanyp gelende, işiniň başynda gören hyzmatkäri nähili bagtly![+] 47Size dogrusyny aýdýaryn: hojaýyny ähli mal-mülküni şoňa ynanar. 48Emma ýaman niýetli hyzmatkär öz içinden: „Hojaýynym giç geler“ diýip,[+] 49ýoldaşlaryny urmaga, serhoşlar bilen iýip-içmäge başlar, 50emma ol hyzmatkäriň hojaýyny onuň oslamaýan gününde, oýlamaýan sagadynda geler. 51Ol hyzmatkärini parça-parça edip, onuň başyna ikiýüzlüleriň gününi salar. Ol ýerde agy we diş gyjama bolar»[+].

#### 25‑nji bap


On gyz tymsaly

1«Şonda Gögüň Şalygyny[†] çyralaryny alyp, giýewi garşylamaga çykan on gyza meňzetse bolar[+]. 2Olaryň bäşisi akylly, bäşisi akylsyz eken. 3Akylsyzlar çyralaryny alýarlar, emma ýag almaýarlar. 4Akyllylar bolsa çyralary bilen birlikde gaplarda ýag hem alýarlar. 5Giýew gijä galanda, hemmesini uky basmarlaýar we olar uklaýarlar[+]. 6Ýary gije: „Anha, giýew gelýär, garşylamaga çykyň!“ diýen batly ses eşidilýär. 7Şonda ýaňky gyzlaryň hemmesi oýanyp, çyralarynyň ýagyny düzetmäge başlaýarlar. 8Akylsyzlar akyllylara: „Çyralarymyz sönüp barýar, bize ýagyňyzdan biraz beräýiň“ diýýärler. 9Emma akyllylar: „Ýok! Bize-de, size-de ýetmän durmasyn. Gowusy, gidiň-de, satyjylardan özüňize ýag satyn alyň“ diýýärler. 10Olar ýag satyn almaga giden wagty giýew gelýär. Taýýar duran gyzlar onuň bilen bile toýhana girenlerinden, gapy ýapylýar[+]. 11Bir salymdan beýleki gyzlar hem gelip: „Aga! A-how, aga! Gapyny açaý-da, biz geldik“ diýýärler[+]. 12Emma giýew: „Size dogrusyny aýdýaryn, men sizi asla tanamok“ diýip jogap berýär[+]. 13Şonuň üçin hem oýa boluň, sebäbi siz Ynsan Oglunyň[†] geljek anyk gününi we sagadyny bilmeýärsiňiz[+].


Üç hyzmatkär hakyndaky tymsal


(Luka 19:11-27)

14[•]Gögüň Şalygy[†] şunuň ýalydyr: bir adam uzak ýola gitmekçi bolup, hyzmatkärlerini ýanyna çagyryp, mal-mülküni olara tabşyrýar. 15Bu adam olaryň hersiniň başarnygyna laýyk: birine – bäş, beýlekisine – iki, başga birine bir çuwal altyn-kümüş berip, ýola rowana bolýar. 16Bäş çuwal alan gidip, bu pul bilen söwda etmäge girişip, ýene bäş çuwal pul gazanýar. 17Iki çuwal alan-da şonuň ýaly edip, ýene iki çuwal pul gazanýar. 18Bir çuwal alan bolsa gidip, çukur gazýar-da, hojaýynyň beren puluny gömüp gizleýär.

19Köp wagtdan soň bu hyzmatkärleriň hojaýyny gelip, olardan hasabat soraýar[+]. 20Bäş çuwal alan hyzmatkär gelip, öňki puluň üstüne ýene bäş çuwal getirýär. Ol: „Hojaýyn! Sen maňa bäş çuwal altyn-kümüş ynanypdyň, ine, men ondan ýene bäş çuwal gazandym“ diýýär. 21Hojaýyny oňa: „Berekella, ýagşy hem sadyk hyzmatkär! Sen kiçijik işde sadyk bolanyň üçin, indi beýik işleri saňa ynanaryn. Gel, hojaýynyň şatlygyna şärik bol!“ diýýär[+]. 22Iki çuwal alan hem gelip: „Hojaýyn! Sen maňa iki çuwal altyn-kümüş beripdiň, ine, men ondan ýene iki çuwal gazandym“ diýýär. 23Hojaýyny oňa: „Berekella, ýagşy we sadyk hyzmatkär! Sen kiçijik işde sadyklygyňy görkezdiň, indi men seni beýik işleriň başyna geçirerin. Gel, hojaýynyň şatlygyna şärik bol!“ diýýär. 24Bir çuwal alan hem gelip: „Hojaýyn, men seniň gaty özdiýenli adamdygyňy bilýärdim. Sen ekmedik ýeriňden orýarsyň, sepmedik ýeriňden ýygýarsyň. 25Şonuň üçin men gorkdum, gidip, beren bir çuwal puluňy ýere gömüp gizledim, ine, puluňy al!“ diýýär. 26Hojaýyny oňa şeýle diýýär: „Eý, erbet hem ýalta hyzmatkär! Sen meniň ekmedik ýerimden orýandygymy, sepmedik ýerimden ýygýandygymy bilýärmidiň[+]? 27Onda pulumy işewürlere bermeli ekeniň-dä, men hem gelip, ony peýdasy bilen alardym. 28Indi oňa beren bir çuwalymy alyň-da, on çuwalla beriň. 29Kimde bar bolsa, oňa ýene berler, ondaky bol bolar, emma kimde ýok bolsa, onuň elindäki hem alnar[+]. 30Peýdasyz hyzmatkäri daşary, garaňkylyga taşlaň. Ol ýerde agy we diş gyjama bolar“[+].


Kyýamat güni

31Ynsan Ogly[†] Öz şan-şöhratyna beslenip, ähli perişdeleri[†] bilen geler-de, şöhratly[†] tagtynda oturar[+]. 32Ähli milletler[†] Onuň huzuryna ýygnanarlar, çopanyň goýunlary geçilerden saýlaýşy ýaly, Ol hem olary biri-birinden saýlar[+]. 33Goýunlary sagynda, geçileri hem solunda goýar. 34Onsoň Patyşa sagyndakylara şeýle diýer: „Eý, Atamyň ýalkanlary[†]! Geliň-de, dünýä ýaradylandan bäri siziň üçin taýýarlanan patyşalygy miras[†] alyň[+]. 35Sebäbi Men açdym – nan berdiňiz, teşnedim – suw berdiňiz, kesekidim – myhman aldyňyz,[+] 36ýalaňaçdym – don berdiňiz, hassadym – bejerdiňiz, zyndandadym – görmäge geldiňiz“[+]. 37Şonda dogry adamlar Oňa jogap berip diýerler: „Ýa Reb[†], biz Seni haçan aç görüp, nan berdik? Haçan teşne görüp, suw berdik? 38Haçan Seni keseki görüp, myhman aldyk ýa ýalaňaç görüp, don berdik? 39Haçan Seni hassa ýa-da zyndanda görüp, ýanyňa geldik?“. 40Patyşa olara: „Size dogrusyny aýdýaryn, Meniň bu iň pes saýylýan doganlarymdan birine edeniňizi Maňa edensiňiz“ diýip jogap berdi[+]. 41Onsoň solundakylara şeýle diýer: „Eý, lagnatlylar, Meniň ýanymdan aýrylyň, iblis bilen onuň perişdelerine taýýarlanan ebedi oda ýanyň![+] 42Sebäbi Men açdym – nan bermediňiz, teşnedim – suw bermediňiz, 43kesekidim – myhman almadyňyz, ýalaňaçdym – don bermediňiz, hassadym we tussagdym – ýanyma gelip görmediňiz“. 44Şonda olar: „Ýa Reb, biz Seni haçan aç, teşne, keseki, ýalaňaç, hassa ýa-da tussaglykda görüp-de, Saňa hyzmat etmedik?“ diýip sorarlar. 45Şonda olara: „Size dogrusyny aýdýaryn, muny bu iň pes saýylýanlardan birine etmedigiňizi, Maňa-da eden dälsiňiz“ diýip jogap berdi[+]. 46Bular ebedi jeza, dogry adamlar bolsa baky ýaşaýşa gowşarlar»[+].

#### 26-njy bap


Isany öldürmek barada dildüwşük


(Mark 14:1,2; Luka 22:1,2; Ýohanna 11:45-53)

1[•]Isa[†] ähli sözüni tamamlap, şägirtlerine: 2«Bilşiňiz ýaly, ýene iki günden Pesah baýramydyr[†]. Onsoň Ynsan Ogly[†] haça[†] çüýlenmäge tabşyrylar» diýdi[+]. 3Şol wagt ýolbaşçy ruhanylar[†] bilen halkyň ýaşululary[†] Kaýafa atly baş ruhanynyň howlusyna ýygnanyp, 4Isany hile bilen tutup öldürmek barada maslahat geçirdiler. 5Olar: «Baýram günlerinde tutmalyň, halk galmagal turzaýmasyn» diýişdiler.


Bir aýal ýagy Isanyň başyna guýýar


(Mark 14:3-9; Ýohanna 12:1-8)

6[•]Isa[†] Beýtaniýada deri keselli Simunyň öýünde saçak başynda otyrka,[+] 7bir aýal çüýşede gymmatbaha atyr ýagyny alyp, Onuň ýanyna geldi we ony Isanyň başyna guýdy. 8Şägirtler muny görenlerinde, gaharlanyp: «Näme üçin bu ýag beýle isrip edildi? 9Bu ýagy köp pula satyp, garyplara paýlap bolardy ahyryn» diýişdiler. 10Isa muny bilip, olara şeýle diýdi: «Näme üçin aýaly ynjadýarsyňyz? Ol Meniň üçin ajaýyp iş etdi. 11Garyplar hemişe siziň ýanyňyzdadyr, emma Men hemişe ýanyňyzda bolmaryn[+]. 12Ol bu ýagy Meniň bedenimi jaýlamaga taýýar etmek üçin guýdy[+]. 13Size dogrusyny aýdýaryn, bu Hoş Habar[†] dünýäniň niresinde wagyz edilse, bu aýalyň edeni-de şol ýerde ýatlanar»[+].


Ýudasyň haýynlygy


(Mark 14:10,11; Luka 22:3-6)

14[•]Soňra Onkilerden Ýudas Iskariýot diýen biri ýolbaşçy ruhanylaryň[†] ýanyna gitdi[+]. 15Ýudas olardan: «Eger men Isany[†] siziň eliňize tabşyrsam, maňa näme berersiňiz?» diýip sorady. Olar hem Ýudas otuz teňňe kümüş çekip berdiler[+]. 16Ýudas şondan soň Isany olara tabşyrmak üçin amatly pursat peýläp gezdi.


Pesah nahary


(Mark 14:12-26; Luka 22:7-20,21-23; Ýohanna 13:21-30; 1 Korintoslylar 11:23-25)

17[•]Petir baýramynyň[†] ilkinji güni şägirtler Isanyň[†] ýanyna gelip: «Seniň üçin Pesah naharyny nirede taýýarlamagymyzy isleýärsiň?» diýip soradylar. 18Isa olara: «Şähere gidiň-de, şu aýdan kişimiň öýüne baryň. Oňa: „Mugallymymyz saňa: ‘Wagtym golaýlady, Pesah baýramyny[†] şägirtlerim bilen bilelikde seniň öýüňde bellejek diýýär’“ diýiň» diýdi. 19Şägirtler hem Isanyň özlerine buýruşy ýaly edip, Pesah naharyny taýýarladylar.

20Agşam Isa[†] on iki şägirdi bilen bilelikde saçak başyna geçdi. 21Olar naharlanyp otyrkalar, Isa: «Size dogrusyny aýdýaryn: siziň biriňiz Maňa haýynlyk edersiňiz» diýdi[+]. 22Olar gaty tukatlanyp, yzly-yzyna Ondan: «Agam, men bir dälmi?» diýip soramaga başladylar. 23Isa hem olara: «Elini Meniň bilen bir okara batyran Maňa haýynlyk eder. 24Ynsan Ogly[†] Özi hakda ýazylyşy ýaly jan berer, emma Ynsan Ogluna haýynlyk edeniň halyna waý! Ol adam eneden dogulmadyk bolsa, onuň üçin has oňat bolardy» diýip jogap berdi[+]. 25Oňa haýynlyk eden Ýudas: «Mugallym, men bir dälmikäm?» diýip sorady. Isa hem oňa: «Özüň aýtdyň» diýdi.

26[•]Naharlanyp otyrkalar, Isa[†] eline çörek alyp şükür etdi we ony döwüp, şägirtlerine berdi-de: «Alyň, iýiň, bu Meniň bedenimdir» diýdi[+]. 27Onsoň şeraply käsäni alyp, şükür edeninden soň şägirtlerine berip: «Şundan hemmäňiz içiň. 28Bu köp adamlaryň günäleriniň bagyşlanmagy üçin dökülýän ganym arkaly baglanyşylýan ähtdir[†][*][+]. 29Size şuny aýdaýyn: Atamyň Şalygynda siziň bilen bile täzesini içjek günüme çenli şeraby gaýtadan içmerin» diýdi. 30Olar Hudaýa öwgi senalaryny aýdanlaryndan soň, Zeýtun dagyna çykdylar[+].


Isa Petrusyň inkär etjekdigini aýdýar


(Mark 14:27-31; Luka 22:31-34; Ýohanna 13:36-38)

31[+][•]Soňra Isa[†] şägirtlerine: «Siziň hemmäňiz şu gijäniň özünde Menden el çekersiňiz, sebäbi „Çopany uraryn, goýunlar dargap gider“ diýip ýazylgydyr[+]. 32Emma Men direlenimden soň, sizden öň Jelilä bararyn» diýdi[+]. 33Petrus Oňa: «Hemmeler Senden ýüz öwürse-de, men asla ýüz öwürmerin» diýdi. 34Isa oňa: «Saňa dogrusyny aýdýaryn, şu gije horaz gygyrmazdan öň, sen Meni üç gezek inkär edersiň» diýdi. 35Emma Petrus Oňa: «Men Seniň bilen ölmeli bolsam-da, Seni asla inkär etmerin!» diýdi. Şägirtleriň hemmesi-de şeýle diýdiler[+].


Getsemani bagynda


(Mark 14:32-42; Luka 22:39-46)

36[•]Soňra Isa[†] şägirtleri bilen Getsemani diýen ýere gitdi. Isa olara: «Siz bu ýerde garaşyň, Men hol ýere gidip, Hudaýa doga etjek» diýdi. 37Isa Petrusy, Zebedeýiň ogullary Ýakup[†] bilen Ýohannany ýanyna aldy. Ol tukatlanyp, gaýgylanmaga başlady[+]. 38Isa olara: «Meniň janym öler ýaly tukat. Siz bu ýerde galyň we oýa boluň» diýdi[+]. 39Isa biraz öňe ýöredi-de, ýere ýüzin düşüp: «Eý, Atam! Mümkin bolsa, bu hasrat käsesini Menden sowa geçsin, ýöne Meniň islegim däl, Seniň islegiň amala aşsyn!» diýip, dileg etdi[+].

40Isa[†] gaýdyp gelende, şägirtleri uklap ýatan ekenler. Isa Petrusa: «Meniň bilen bile bir sagat-da oýa bolup bilmediňizmi? 41Oýa boluň, synaga düşmez ýaly dileg ediň. Ruh[†] gaýratlydyr, ýöne beden ejizdir» diýdi[+].

42Isa[†] ikinji gezek gidip, dileg etdi: «Eý, Atam, Men içmesem, bu käsäniň geçmegi mümkin däl bolsa, onda Seniň islegiň bolsun!»[+] 43Yzyna gaýdyp gelende, şägirtleri ýene uklap ýatan ekenler, sebäbi olaryň gözleri bürlüp durdy. 44Isa olary goýup, ýene gitdi, ýene şol öňki sözler bilen üçünji gezek dileg etdi. 45Onsoň şägirtleriň ýanyna gaýdyp gelip: «Siz henizem uklap ýatyrsyňyzmy? Dynjyňyzy alýarsyňyzmy? Ine, pursat golaýlady, Ynsan Ogly[†] günäkärleriň eline berilýär[+]. 46Turuň, gideliň. Anha, Maňa haýynlyk eden golaýlady» diýdi.


Isa tutulýar


(Mark 14:43-50; Luka 22:47-53; Ýohanna 18:3-12)

47[•]Isa[†] heniz gepläp durka, Onkileriň biri bolan Ýudas peýda boldy. Onuň ýanynda ýolbaşçy ruhanylar[†] bilen ýaşulular[†] tarapyndan iberilen gylyçly, taýakly bir mähelle bardy[+]. 48Isa haýynlyk eden Ýudas olar bilen: «Men kimi öpsem, Isa Şoldur» diýip gepleşipdi. 49Ol gele-gelmäne Isanyň ýanyna bardy-da: «Salam, Mugallym!» diýip, Ony öpdi. 50Isa hem oňa: «Dostum, hany, näme etjek bolsaň et» diýdi. Edil şol wagt adamlar Isany tutup, ele saldylar. 51Isanyň ýanyndakylaryň biri gylyjyny syryp, baş ruhanynyň hyzmatkärini urup, onuň gulagyny kesdi[+]. 52Şonda Isa oňa şeýle diýdi: «Gylyjyňy gynyna sal, gylyç çekenleriň hemmesi gylyçdan öler[+]. 53Näme Men Atamdan kömek sorap, ýüz tutup bilmez öýdýärsiňmi? Islesem, Ol şu pursadyň özünde Maňa on iki goşun perişdeden-de[†] köp perişdeleri iberer. 54Emma beýtsem, Mukaddes[†] Ýazgylar nähili berjaý bolar? Bularyň ählisiniň amala aşmagy gerek ahyry!» 55Şol wagt Isa mähellä ýüzlenip: «Näme üçin bir gozgalaňçynyň garşysyna çykan ýaly, Meni tutmak üçin gylyçly hem taýakly gelipsiňiz? Her gün ybadathanada[†] oturyp, adamlara öwredýärdim, şonda Meni tutmandyňyz[+]. 56Ýöne bularyň ählisi pygamberleriň[†] ýazgylarynyň berjaý bolmagy üçin boldy» diýdi. Şonda şägirtleriň hemmesi Isany taşlap gaçyp gitdiler[+].


Isa mejlisiň öňünde


(Mark 14:53-65; Luka 22:54,55,63-71; Ýohanna 18:13,14,19-24)

57[•]Isany[†] tutanlar Ony baş ruhany[†] Kaýafanyň ýanyna getirdiler, Töwrat mugallymlary[†] bilen ýaşulular-da[†] şol ýere ýygnanypdylar. 58Petrus bolsa baş ruhanynyň howlusyna çenli gara görnümden Isanyň yzyna düşüp gitdi. Ol içeri girdi-de, işiň soňuny görjek bolup, sakçylar bilen bile oturdy. 59Ýolbaşçy ruhanylar we tutuş mejlis[†] Isa ölüm jezasyny bermek üçin, Oňa garşy galp subutnamalar agtardylar. 60Köp ýalançy şaýatlar geldi, emma Oňa garşy hiç zat tapyp bilmediler. Ahyrsoňy iki sany ýalançy şaýat gelip:[+] 61«Bu adam: „Men Hudaýyň ybadathanasyny[†] ýykyp, ony üç günde täzeden salyp bilerin“ diýdi» diýip habar berdi[+]. 62Baş ruhany ornundan turup: «Sen asla jogap berjek dälmi? Bu adamlaryň Seniň garşyňa berýän şaýatlygy näme?» diýdi[+]. 63Emma Isa dymdy. Baş ruhany Oňa: «Saňa diri Hudaýdan kasam edýärin, bize aýt, Hudaýyň Ogly[†] – Mesih[†] Senmi?» diýdi[+]. 64[+]Isa oňa: «Hawa, Seniň aýdyşyň ýalydyr» diýip jogap berdi. Soňra sözüni dowam edip: «Size ýene şuny aýdaýyn, mundan soň siz Ynsan Oglunyň[†] Gudratygüýçliniň sagynda oturanyny we gögüň bulutlarynda gelýänini görersiňiz!» diýdi[+]. 65Şonda baş ruhany ýakasyny ýyrtyp: «Ol Hudaýa dil ýetirdi, bize başga şaýatlyk nämä gerek? Onuň Hudaýa dil ýetirenini özüňiz eşitdiňiz ahyryn[+]. 66Näme karara gelýärsiňiz?» diýdi. Olar: «Ol ölüme mynasyp!» diýip jogap berdiler[+]. 67Onsoň Isanyň ýüzüne tüýkürdiler, Ony ýumrukladylar, käbirleri Oňa:[+] 68«Eý, Mesih, bize welilik et, Seni uran kim?» diýip, Ony şapbatladylar.


Petrus Isany inkär edýär


(Mark 14:66-72; Luka 22:56-62; Ýohanna 18:15-18,25-27)

69[•]Petrus bolsa daşarda, howluda otyrdy. Bir keniz onuň ýanyna gelip: «Sen hem jelileli[†] Isa[†] bilen bilediň» diýdi. 70Emma Petrus muny hemmeleriň öňünde inkär edip: «Men seniň näme diýýäniňi bilmeýärin» diýdi. 71Soňra ol howlynyň öň tarapyna çykdy. Ony başga bir keniz görüp, ol ýerde duranlara: «Bu adam nasyraly Isa bilen biledi» diýdi. 72Petrus ýene-de inkär edip: «Men ol adamy tanamok» diýip ant içdi. 73Az salymdan ol ýerde duranlar Petrusa ýene-de: «Hakykatdan-da, senem şolaryň biri, sebäbi seniň gepleýşiň muny bildirip dur» diýdiler. 74Şonda Petrus ant içip: «Hudaý ursun! Men ol adamy tanamok» diýdi. Edil şol wagt horaz gygyrdy. 75Petrus Isanyň: «Horaz gygyrmazdan öň, sen Meni üç gezek inkär edersiň» diýen sözüni ýatlady we daşary çykyp, möňňürip aglady[+].

#### 27‑nji bap


Ýudas özüni asýar


(Mark 15:1; Luka 23:1,2; Ýohanna 18:28-32)

1[•]Ir säher bilen ähli ýolbaşçy ruhanylardyr[†] halkyň ýaşululary[†] Isa[†] ölüm jezasyny bermek barada maslahat geçirdiler. 2Ony daňyp, häkim Pilata[†] eltip tabşyrdylar[+]. 3[•]Onsoň Isa haýynlyk eden Ýudas Oňa höküm edilenini görüp, eden işine ökündi. Ol otuz teňňe kümşi yzyna, ýolbaşçy ruhanylar bilen ýaşululara getirip: 4«Men bigünä kişä haýynlyk edip, günä gazandym» diýdi. Olar-da: «Bize näme, muňa özüň jogap berýäň» diýdiler. 5Ýudas kümüşleri ybadathananyň[†] içine zyňdy-da, çykyp gaýtdy. Soňra gidip, özüni asdy[+]. 6Ýolbaşçy ruhanylar bolsa kümüşleri alyp: «Bu pullary ybadathananyň hazynasynda goýmak kanuna[†] dogry gelmeýär, sebäbi bular gan nyrhydyr» diýdiler[+]. 7Şeýlelikde, maslahat geçirip, gelmişeklere gonamçylyk etmek üçin, bu pula küýzegäriň ýerini satyn aldylar. 8Şonuň üçin ol ýere şu güne çenli «Gan meýdançasy» diýilýär. 9-10[+]Şonda Ýermeýa pygamber arkaly aýdylan şu söz berjaý boldy: «Rebbiň maňa buýruşy ýaly, ysraýyl halkynyň Oňa kesen nyrhyny – otuz kümüş teňňesini alyp, küýzegäriň ýerini satyn aldylar»[+][+].


Isa Pilatyň öňünde


(Mark 15:2-5; Luka 23:3-5; Ýohanna 18:33-38)

11[•]Isany[†] häkimiň huzuryna getirdiler. Häkim Ondan: «Sen ýahudylaryň[†] patyşasymy?» diýip sorady. Isa hem: «Aýdyşyň ýalydyr» diýdi[+]. 12Ýolbaşçy ruhanylar[†] bilen ýaşulular[†] Ony aýyplanlarynda, Ol hiç hili jogap bermedi. 13Onsoň Pilat[†] Ondan: «Seniň garşyňa berilýän munça şaýatlyklary eşitmeýärsiňmi?» diýip sorady[+]. 14Isa onuň ýekeje soragyna hem jogap bermedi. Häkim muňa gaty geň galdy.

15[•]Her Pesah baýramynda[†] häkim halkyň haýyşy bilen bir tussagy boşatmagy adat edinipdi. 16Şol wagtlar Ýeşuwa Barabbas[*] diýen ady belli biri tussaglykda ýatyrdy. 17Şeýlelikde, halk ýygnanyşanda Pilat[†] olardan: «Siziň üçin kimi boşatmagymy isleýärsiňiz? Ýeşuwa Barabbasymy ýa-da Mesih[†] diýilýän Isany[†]?» diýip sorady. 18Ol ýolbaşçy ruhanylar[†] bilen ýaşulularyň[†] Isany göripçilikden tabşyrandyklaryny bilýärdi[+]. 19Pilat höküm kürsüsinde otyrka, aýaly oňa: «Ol dogry adam bilen işiň bolmasyn, sebäbi men geçen gije düýşümde Ol zerarly köp azaplar çekdim» diýip, habar ýollapdy. 20Emma ýolbaşçy ruhanylar bilen ýaşulular Isanyň deregine Barabbasy boşatmagyny talap ediň diýip, halky küşgürdiler[+]. 21Häkim olara ýüzlenip: «Siz bu ikisinden meniň haýsyny boşatmagymy isleýärsiňiz?» diýip sorady. Olar hem: «Barabbasy» diýip jogap berdiler. 22Pilat olara: «Onda men Mesih diýilýän Isany näme edeýin?» diýip sorady. Olaryň hemmesi biragyzdan: «Ol haça[†] çüýlensin!» diýdiler. 23Pilat: «Näme üçin? Ol näme ýamanlyk etdi?» diýip sorady. Emma olar: «Ony haça çüýle!» diýip, has beter gygyryşdylar[+].

24Pilat[†] öz elinden hiç zat gelmeýändigini we galmagalyň bolsa barha artýandygyny görensoň, eline suw aldy-da, mähelläniň öňünde elini ýuwup: «Bu adamyň ganynyň dökülmeginde men ýazyksyz. Muňa siz jogapkärsiňiz!» diýdi[+]. 25Ähli halk: «Onuň ganyna biz we çagalarymyz jogapkär!» diýip jogap berdi[+]. 26Şonda Pilat Barabbasy boşatdy, Isany[†] bolsa gamçyladyp, haça[†] çüýlemek üçin, esgerleriň eline berdi[+].


Esgerler Isany masgaralaýar


(Mark 15:16-20; Ýohanna 19:2,[3])

27[•]Soňra häkimiň esgerleri Isany[†] hökümet saraýyna eltip, tutuş goşun toparlaryny Onuň daşyna üýşürdiler. 28Egin-eşigini çykaryp, egnine gyzyl don geýdirdiler. 29Tikenden täç örüp, başyna geýdirdiler-de, sag eline taýak tutdurdylar. Öňünde dyza çöküp: «Ýaşasyn ýahudylaryň[†] patyşasy!» diýip, Ony masgaraladylar. 30Onuň üstüne tüýkürdiler, taýaklap, başyna urdular[+]. 31Ony masgaralanlaryndan soň, dony egninden çykardylar-da, Öz egin-eşigini geýdirip, haça[†] çüýlemäge alyp gitdiler.


Isa haça çüýlenýär


(Mark 15:21-32; Luka 23:26-43; Ýohanna 19:17-27)

32[•]Ýolda barýarkalar, kirineýli Simun atly bir adama sataşdylar. Olar bu adama Isanyň[†] haçyny[†] götermäge mejbur etdiler. 33Olar Golgota (bu «Kelleçanak depesi» diýmegi aňladýar) diýen ýere geldiler. 34Şonda Oňa içirjek bolup, öt garylan şerap berdiler, emma Isa dadanyndan soň, ony içmekden ýüz öwürdi[+]. 35Ony haça çüýlänlerinden soň, bije atyşyp egin-eşigini özara paýlaşdylar[+]. 36Soňra ol ýerde oturyp, Oňa garawullyk etdiler. 37Depesinde bolsa: «BU ÝAHUDYLARYŇ[†] PATYŞASY ISADYR» diýen etmiş ýazgysyny asdylar. 38Onuň bilen bile iki garakçy hem haça çüýlendi. Olaryň biri Isanyň sag tarapynda, beýlekisi çep tarapyndady. 39Geçip barýanlar başlaryny ýaýkap, Isany ýaňsylaýardylar[+]. 40Olar: «Hany, Sen ybadathanany[†] ýykyp, üç günde saljakdyň-a. Eger Hudaýyň Ogly[†] bolsaň, haçdan aşak düş-de, Özüňi halas et-dä!» diýýärdiler[+]. 41Ýolbaşçy ruhanylar[†], Töwrat mugallymlary[†], ýaşulular[†] hem Isany hut şunuň ýaly masgaralap, biri-birlerine: 42«Özgeleri halas etdi, emma Özüni halas edip bilenok. Özem Ysraýylyň[†] Patyşasymyş! Onda, goý, Ol häziriň özünde haçdan aşak düşsün, biz hem Oňa iman edeli[+]. 43Ol Hudaýa sygynýardy. Eger Hudaý halaýan bolsa, goý, häziriň özünde Ony halas etsin. Hany, Ol: „Men Hudaýyň Ogludyryn“ diýýär-dä» diýişýärdiler. 44Şeýle hem, Isa bilen bile haça çüýlenen garakçylar-da Oňa sögýärdiler.


Isanyň ölümi


(Mark 15:33-41; Luka 23:44-49; Ýohanna 19:28-30)

45[•]Günortan on ikiden öýlän sagat üçe çenli tutuş ýurdy garaňkylyk gaplap aldy. 46[+]Öýlän sagat üç töweregi Isa[†] gaty ses bilen gygyryp: «Elohi, Elohi! Lema sabaktani?» ýagny: «Hudaýym, Hudaýym! Näme üçin Meni terk etdiň?» diýdi[+]. 47Ol ýerde duranlaryň käbirleri muny eşidenlerinde: «Ol Ylýasy[†] çagyrýar» diýişdiler. 48Bir adam ylgap baryp, bir esgini sirkä batyrdy. Ony bir taýagyň ujuna dakdy-da, içirjek bolup, Isa uzatdy[+]. 49Beýlekiler-de: «Hany, göreliň! Ylýas gelip, Ony halas edermikä?» diýişdiler. 50Isa ýene-de gaty ses bilen gygyryp, jan berdi.

51Şol wagt ybadathananyň[†] tutusy ýokardan aşaklygyna ýyrtylyp, ikä bölündi, ýer titräp, daşlar ýaryldy[+]. 52Mazarlar açylyp, ölen ençeme mukaddes[†] adamlaryň jesedi direldi[+]. 53Olar mazarlardan çykyp, Isa[†] direlenden soň, mukaddes şähere baryp, köplere göründiler[+]. 54Isa garawullyk edip duran ýüzbaşy bilen ýanyndaky esgerler ýer titremäni, bolan beýleki zatlary görenlerinde, gorka düşüp: «Hakykatdan-da, bu Hudaýyň Ogly[†] eken!» diýdiler. 55Ol ýerde uzakdan seredişip duran köp aýallar hem bardy. Olar Jelileden[†] Isanyň yzyna düşüp gelenlerdi we Oňa hyzmat edenlerdi. 56Olaryň arasynda magdalaly Merýem[†], Ýakup[†] bilen Ýosäniň[*] ejesi Merýem bardy, şeýle-de Zebedeýiň ogullarynyň ejesi hem bardy[+].


Isa jaýlanýar


(Mark 15:42-47; Luka 23:50-56; Ýohanna 19:38-42)

57[•]Agşam düşen wagty Ýusup atly arimatiýaly bir baý adam geldi. Ol hem Isanyň[†] şägirtlerindendi. 58Ol Pilatyň[†] ýanyna baryp, Isanyň jesedini diledi. Şonda Pilat jesediň oňa berilmegini buýurdy. 59-60Ýusup jesedi alyp, Ony tämiz kepene dolap, gaýada özi üçin oýduryp ýasadan täze mazarynda jaýlady. Onsoň mazaryň agzyna bir daş togalap getirip goýdy-da, ol ýerden gitdi[+]. 61Magdalaly Merýem[†] bilen beýleki Merýem hem şol ýerde mazaryň garşysynda otyrdylar.

62Ertesi, ýagny Taýýarlyk gününiň ertesi ýolbaşçy ruhanylar[†] bilen fariseýler[†] Pilatyň[†] ýanyna ýygnanyşyp: 63«Jenap, ol ýalançynyň entek dirikä: „Men üç günden soň direlerin“ diýeni biziň ýadymyzda[+]. 64Şonuň üçin üç günläp mazaryň gorag astynda saklanmagyny buýur, şägirtleri gije gelip, jesedi ogurlap, halka bolsa: „Ol direldi“ diýäýmesinler. Bu soňky ýalan öňküden-de beter bolar» diýdiler. 65Pilat olara: «Ýanyňyza esgerler alyp, gidiň-de, mazary öz bilşiňiz ýaly gorag astynda sakladyň» diýdi. 66Olar hem esgerler bilen gidip, mazaryň agzyndaky daşy möhürlediler-de, garawul goýup, mazary gorag astynda saklatdylar[+].

#### 28‑nji bap


Isa direlýär


(Mark 16:1-10; Luka 24:1-12; Ýohanna 20:1-10)

1[•]Sabat güni[†] geçenden soň, hepdäniň birinji güni[*] ir säher bilen magdalaly Merýem[†] we beýleki Merýem mazary görmäge gitdiler[+]. 2Birdenkä güýçli ýer titredi. Rebbiň[†] bir perişdesi[†] gökden inip, daşy bir çete togalady-da, onuň üstünde oturdy[+]. 3Onuň görnüşi ýyldyrym ýaly öwşün atýardy, eginbaşy gar ýaly akdy[+]. 4Sakçylar gorkularyndan ýaňa sandyraşyp, öli kimin ýere ýazyldylar[+].

5Perişde[†] aýallara: «Gorkmaň! Men siziň haça[†] çüýlenen Isany[†] gözleýändigiňizi bilýärin. 6Ol bu ýerde ýok. Ol Öz aýdyşy ýaly direldi. Bäri geliň-de, Onuň ýatan ýerini görüň. 7Indi çalt gidip, Onuň şägirtlerine: „Isa direlipdir, Ol sizden öň Jelilä barýar. Siz Ony şol ýerde görersiňiz“ diýiň. Gulak asyň, men size muny aýdandyryn» diýdi[+].

8Aýallar gorky hem şatlyk bilen howlugyşyp, mazardan uzaklaşdylar. Olar ylgaşyp, Isanyň[†] şägirtlerine habar bermäge gitdiler. 9Birdenkä olara Isa duşup: «Salam!» diýdi. Olar hem Onuň ýanyna gelip, aýagyna ýykylyp, Oňa sežde etdiler[†][+]. 10Onsoň Isa olara: «Gorkmaň! Baryň, doganlaryma aýdyň, Jelilä gitsinler. Meni şol ýerde görerler» diýdi[+].


Sakçylaryň getiren habary

11Aýallar heniz ýoldakalar, sakçylaryň birnäçesi şähere baryp, bolan ähli zatlary ýolbaşçy ruhanylara[†] habar berdiler. 12Olar ýaşulular[†] bilen ýygnanyşyp, maslahat geçirenlerinden soň, esgerlere köp pul berip: 13«Siz halka: „Biz gije ýatyrkak, şägirtleri gelip, Onuň jesedini ogurlap gidipdirler“ diýiň. 14Bu habar häkimiň gulagyna baryp ýetse, ony ynandyryp, biz sizi aladadan dyndararys» diýdiler. 15Garawullar puly alyp, özlerine buýrulyşy ýaly etdiler. Bu gürrüň ýahudylaryň[†] arasynda şu güne çenli hem dowam edip gelýär.


Iň soňky tabşyryk


(Mark 16:14-18; Luka 24:36-49; Ýohanna 20:19-23; Resul 1:6-8)

16[•]Şunluk bilen, on bir şägirt Jelilä, Isanyň[†] aýdan dagyna gitdi. 17Isany görüp, Oňa sežde etdiler[†], emma olaryň käbiri şübhelendi[+]. 18Isa hem olaryň ýanyna gelip: «Gökde we ýerde ähli ygtyýarlyk Maňa berildi[+]. 19Şonuň üçin hem gidiň-de, ähli milletleri[†] şägirt ediň, olary Ata, Ogul we Mukaddes Ruhuň[†] adyndan suwa çümdüriň[†][+]. 20Size buýran ähli zatlarymy berjaý etmegi olara öwrediň. Men hemişe, tä dünýäniň ahyryna çenli siziň bilen bolaryn» diýdi.[*][+]

### Mark


Giriş

[1]

[2]

[3]

[4]

[5]

[6]

[7]

[8]

[9]

[10]

[11]

[12]

[13]

[14]

[15]

[16]


#### Giriş


Markyň hoş habary


Bu kitap Isanyň döwründe ýaşan Mark atly adam tarapyndan ýazyldy. Ol Isa Mesihiň resuly Pawlus bilen täze ýygnaklaryň düýbüni tutmakda (Res 13‑nji bap), resul Petrus bilen Hoş Habary ýaýmakda (1Pet 5:13) arman-ýadaman zähmet çekenleriň biridir.

Mark Isanyň durmuşyny, eden işlerini we wagyzlaryny ilkinji bolup ýazga geçiren adam diýen pikir Mukaddes Ýazgylary öwrenýän alymlaryň arasynda örän ýörgünlidir. Olaryň çaklamalaryna görä, Mark bu kitaby Rim şäherinde tussaglykda saklanan Pawlusa kömek beren döwründe, ýagny b. e. 55 – 65‑nji ýyllary ýazypdyr. Kitapda arameý diliniň sözlerine, ýahudy halkynyň däp-dessurlaryna düşündiriş berilýär. Şeýle düşündirişler bu kitabyň ýahudy däl halklar üçin ýazylandygyny aýdyň görkezýär. Mark ony Rimdäki ýygnak üçin ýazypdyr, sebäbi şol döwürde ýygnagyň agzalary ýahudy we ýahudy däl halklaryň wekillerinden ybaratdy.

Markyň esasy maksady Isanyň Mesihdigini, ýagny Hudaýyň pygamberler arkaly wada berlen Patyşadygyny mälim etmekden ybaratdy. Ol öz kitabynda Isany ilkibaşdan Mesih, ýagny Hudaýyň Ogly diýip atlandyrýar. Mark Isanyň il içinde görkezen gudratlary, adamlary haýrana galdyran mugjyzalary barada şaýat hökmünde ýazýar. Mark şeýle gudratlaryň we mugjyzalaryň Hudaýyň güýji arkaly amala aşýandygyny nygtap, adamlaryň kem-kemden Isanyň kimdigine düşünişlerini görkezýär. Isa Öz şägirtlerinden: «Siz Maňa kim diýýärsiňiz?» diýip soranda, Petrus «Sen Mesihsiň» diýip jogap berýär (Mar 8:29).

Şeýle-de Mark Mesih bolmagyň diňe ygtyýarlylyk däl, eýsem hyzmat we özüňi gurban etmeklikdigini hem görkezýär. Ol Isa Mesihiň ýönekeý adamlary söýüp, olara hyzmat edişini, olaryň ugrunda Özüni gurban etmäge-de taýyndygyny beýan edýär. Isa Mesih şeýle diýýär: «Ynsan Ogly hem Özüne hyzmat edilmegi üçin däl-de, eýsem, başgalara hyzmat etmek üçin, köpleriň ugrunda janyny gurban edip, olary azat etmek üçin geldi» (Mar 10:45). Isa Özüni Ynsan Ogly diýip atlandyrýardy.

Mark Isa Mesihe iman edip, Onuň güýjüne ynanan islendik adamyň keselden gutulýandygyna, jynlardan azat bolýandygyna we ebedi ýaşaýşa eýe bolýandygyna şaýatlyk edýär. Ýöne ol Isa Mesihe eýermegiň aňsat däldigini hem aýdýar. Isanyň hakyky şägirtleri öz Halypalary ýaly adamlara hyzmat etmeli, ejir çekmäge we Ol kimin özüni gurban etmäge-de taýyn bolmaly.

Ýahýa pygamberiň wagzy1:1-8
Isa çümdürilýär we synalýar1:9-13
Isa Jelilä gelýär1:14–9:50
Isa Jelileden Iýerusalime gidýär10:1-52
Isanyň haçdaky jebirleri we ölümi11:1–15:47
Isa direlýär16:1-8
Isa Öz şägirtlerine görünýär16:9-20

#### 1‑nji bap


Ýahýa çümdürijiniň wagzy


(Matta 3:1-12; Luka 3:1-18; Ýohanna 1:19-28)

1[•]Bu Hudaýyň Ogly[†][*] Isa[†] Mesih[†][*] hakdaky Hoş Habaryň[†] başlangyjydyr[+]. 2[+]Işaýa pygamberiň[†] kitabynda[*] şeýle ýazylan: «Öňüňden ýol taýýarlar ýaly, ine, Men Öz wekilimi iberýärin[+]. 3[+]Çölde bir ses gygyrýar: „Rebbe[†] ýol taýynlaň! Onuň ýodalaryny düzläň!“ diýýär»[+]. 4Şunlukda, Ýahýa peýda bolup, çölde adamlary suwa çümdürýärdi[†]. Ol adamlara günäleriniň bagyşlanmagy üçin toba edip, suwa çümdürilmeklerini wagyz edýärdi[+]. 5Tutuş Ýahudyýanyň[†] we Iýerusalimiň[†] ilaty onuň ýanyna gelýärdi. Olar günäleri üçin toba edip, Ýahýa tarapyndan Iordan derýasynda[†] suwa çümdürilýärdiler[+]. 6Ýahýanyň düýe ýüňünden eşikleri, bilinde gaýyşdan guşagy bardy. Ol çekirtge bilen meýdan balyny iýýärdi[+]. 7Ol: «Menden soňra Geljek menden has güýçlüdir. Men eglip, Onuň çarygynyň bagyny çözmäge-de mynasyp däldirin. 8Men sizi suwa çümdürýärin, emma Ol sizi Mukaddes Ruha[†] çümdürer» diýip wagyz edýärdi[+].


Isa suwa çümdürilýär we synalýar


(Matta 3:13–4:11; Luka 3:21,22; 4:1-13)

9[•]Şol günlerde Isa[†] Jeliläniň Nasyra şäherinden Ýahýanyň ýanyna geldi. Ýahýa Ony Iordan derýasynda[†] çümdürdi[+]. 10Isa suwdan çykyp gelýärkä, asmanyň ýarylanyny we Mukaddes Ruhuň[†] kepderi görnüşde Öz üstüne inip gelýänini gördi[+]. 11Şol wagt gökden: «Sen Meniň söwer Oglumsyň, Men Senden köp razydyryn» diýen owaz geldi[+]. 12Mukaddes Ruh Isany dessine çöle ýollady. 13Isa çölde kyrk gün bolup, şeýtan[†] tarapyndan synaga salyndy. Ol ýabany haýwanlaryň arasynda ýaşady, perişdeler[†] Oňa hyzmat etdiler[+].


Isa ilkinji şägirtlerini çagyrýar


(Matta 4:12-22; Luka 4:14,15; 5:1-11)

14[•]Ýahýa tussag edilenden soňra, Isa[†] Jelilä gelip, Hudaýyň Hoş Habaryny[†][*] wagyz etdi[+]. 15Ol: «Wagt doldy, Hudaýyň Şalygy[†] golaýlady. Toba ediň, Hoş Habara ynanyň!» diýýärdi[+].

16Isa[†] Jelile[†] kölüniň kenaryndan geçip barýarka, köle tor taşlap duran Simun bilen onuň dogany Andrysy gördi. Olar balykçydylar[+]. 17Isa olara: «Meniň yzyma düşüň, Men sizi ynsan tutýan balykçylar edeýin» diýdi[+]. 18Olar hem şol wagtyň özünde torlaryny taşlap, Onuň yzyna düşdüler[+]. 19Biraz ýöränlerinden soň, Isa Zebedeýiň ogullary Ýakup[†] bilen Ýohannany gördi. Olar gaýygyň içinde torlaryny bejerip otyrdylar. 20Isa olary gören badyna çagyrdy. Olar hem kakalary Zebedeý bilen günlükçileri gaýykda galdyryp, Isanyň yzyna düşdüler.


Isa arwah-jynlary kowýar, hassalary sagaldýar


(Luka 4:31-42; Matta 8:14-17)

21[•]Olar Kapernauma geldiler. Sabat güni[†] Isa[†] sinagoga[†] baryp, öwretmäge başlady[+]. 22Onuň taglymatyna haýran galdylar, sebäbi Isa adamlara Töwrat mugallymlary[†] ýaly däl-de, erk-ygtyýarly biri ýaly öwredýärdi[+]. 23Şol wagt olaryň sinagogasynda arwah-jyn eýelän bir adam bardy. Ol: 24«Eý, nasyraly Isa! Biziň bilen näme işiň bar? Bizi ýok etmäge geldiňmi? Men Seniň kimdigiňi bilýärin, Sen Hudaýyň Mukaddesisiň[†]» diýip gygyrdy[+]. 25Isa arwah-jyna käýäp: «Sem bol! Bu adamdan çyk!» diýip buýruk berdi. 26Arwah-jyn hem ol adamy sandyratdy-da, bagyryp ondan çykdy[+]. 27Hemmeler haýran galyp, biri-birlerine: «Bu näme boldugy? Bu bir täze taglymat! Ol arwah-jynlara erk-ygtyýar bilen buýruk berýär, olar-da Oňa tabyn bolýarlar!» diýişdiler[+]. 28Şeýlelikde, Isa hakyndaky habar şobada Jeliläniň ähli etrabyna ýaýrady.

29Olar sinagogadan[†] çykyp, Simun we Andrysyň öýüne gitdiler, Ýakup[†] bilen Ýohanna hem olar bilendi. 30Simunyň gaýynenesini gyzzyrma tutup ýatandygyny Isa[†] habar berdiler[+]. 31Şonda Isa hassanyň ýanyna bardy-da, ony elinden tutup galdyrdy. Aýalyň gyzzyrmasy şobada aýryldy we ol myhmanlara hyzmat etmäge başlady[+]. 32Gün batyp, agşam düşende, ähli hassalary, arwah-jyn eýelän adamlary Onuň ýanyna getirdiler. 33Şäheriň ähli halky gapynyň agzyna ýygnanyşypdy. 34Isa dürli kesele uçran ençeme hassany sagaltdy, ençeme arwah-jyny kowup çykardy. Ol arwah-jynlara geplemäge ygtyýar bermedi, sebäbi olar Onuň kimdigini bilýärdiler[+]. 35[•]Ir säher bilen heniz daň atmanka, Isa turup, daşary çykdy. Bir çola ýere baryp, Hudaýa doga etdi[+]. 36Simun bilen ýanyndakylar Ony gözlemäge gitdiler. 37Ony tapanlarynda: «Hemmeler Seni gözläp ýör» diýdiler. 38Isa olara: «Ýörüň, başga ýere, golaýdaky obalara gideliň, Men ol ýerlerde-de wagyz etjek, hut şonuň üçin hem geldim» diýdi[+].

39Şeýlelikde, Isa[†] olaryň sinagogalarynda[†] wagyz edip, arwah-jynlary kowup çykaryp, tutuş Jeliläniň içine aýlandy.


Isa deri kesellini sagaldýar


(Matta 8:1-4; Luka 5:12-16)

40[•]Isanyň[†] ýanyna deri keseline ýolugan bir adam geldi. Ol dyzyna çöküp, Oňa: «Eger isleseň, meni bu keselden tämizläp[†] bilersiň» diýip ýalbardy[+]. 41Isanyň ol adama ýüregi awady. Ol elini uzatdy-da, oňa degrip: «Isleýärin, tämiz bol!» diýdi. 42Bu adam şobada deri keselinden saplanyp, doly sagaldy[+]. 43-44Isa ony ugradanda, oňa: «Ägä bol, muny hiç kime aýtmagyn. Ýöne git-de, ruhana görün we deri keselinden saplanandygyňy hemmelere subut eder ýaly, Musanyň buýran sadakasyny ber» diýip, berk tabşyryk berdi[+][+]. 45Emma ol adam gidip, bolan zatlary ýetişibildigine gürrüň bermäge we ýaýratmaga başlady. Şonuň üçin Isa indi hiç bir şähere arkaýyn girip bilmän, olardan daşda, çola ýerlerde bolýardy. Emma hemme ýerden Onuň ýanyna adamlar gelýärdiler[+].

#### 2‑nji bap


Isa ysmazy sagaldýar


(Matta 9:1-8; Luka 5:17-26)

1[•]Isa[†] birnäçe günden soň Kapernauma gaýdyp gelende, Onuň öýdedigi baradaky habar ýaýrady[+]. 2Şonda ol ýere şeýle bir köp adam üýşdi welin, hatda gapynyň agzynda durmaga-da ýer ýokdy. Isa olara Hudaýyň Hoş Habaryny[†] wagyz edýärdi. 3Şol wagt dört adam bolup Onuň ýanyna bir ysmazy göterip getirdiler. 4Adamlardan ýaňa hyryn-dykyn doludygy üçin, olar Isanyň ýanyna ýakynlaşyp bilmediler. Şonuň üçin olar Isanyň bolýan jaýynyň üçegini söküp, ysmazy düşegi bilen deşikden aşak salladylar[+]. 5Isa olaryň imanyny görüp, ysmaza: «Oglum, seniň günäleriň ötüldi» diýdi[+]. 6-7Ol ýerde oturan Töwrat mugallymlaryň käbiri içinden: «Bu adam näme üçin beýle gepleýär? Ol Hudaýa dil ýetirýär! Günäleri ýeke-täk Hudaýdan başga kim ötüp biler?» diýip oýlandy[+]. 8Isa dessine olaryň näme pikir edýändigini ruhunda[†] syzyp: «Näme üçin göwnüňize beýle pikirler getirýärsiňiz? 9Ysmaza haýsyny aýtmak aňsat: „Günäleriň ötüldi“ diýmekmi ýa-da: „Tur, düşegiňi al-da, ýöre“ diýmek? 10Emma siz Ynsan Oglunyň[†] ýer ýüzünde günäleri ötmäge-de ygtyýarynyň bardygyny bilip goýuň» diýdi. Onsoň Ol ysmaza: 11«Saňa diýýärin, tur, düşegiňi al-da, öýüňe gaýt» diýdi. 12Ol hem ýerinden turdy-da, dessine düşegini alyp, hemmeleriň gözüniň alnynda çykyp gitdi. Hemmeler haýran galdy. Olar: «Biz beýle zady asla görmändik» diýşip, Hudaýy şöhratlandyrdylar[†].


Isa Lewini çagyrýar


(Matta 9:9-13; Luka 5:27-32)

13[•]Isa[†] ýene kölüň ýakasyna gitdi. Tutuş halaýyk Onuň ýanyna geldi, Ol hem olara öwretmäge başlady. 14Isa ýoldan geçip barýarka, salgyt ýygnap oturan Alfeýiň ogly Lewini görüp, oňa: «Meniň yzyma düş!» diýdi. Ol hem turup, Onuň yzyna düşdi.

15Ençeme salgytçylardyr[†] günäkärler-de Isanyň[†] yzyna eýerýärdiler. Bir gün Isa Lewiniň öýünde saçak başynda otyrka, olar hem gelip, Isa we Onuň şägirtleri bilen bile iýip-içdiler. 16Fariseýler[†] bolan Töwrat mugallymlary[†] Isanyň günäkärler hem salgytçylar bilen nahar iýip oturanyny görenlerinde, Onuň şägirtlerinden: «Näme üçin Ol salgytçylardyr günäkärler bilen bile nahar iýýär?» diýip soradylar[+]. 17Isa muny eşidende, olara: «Lukman saglara däl-de, hassalara gerekdir. Men dogrulary däl-de, günäkärleri çagyrmaga geldim» diýdi[+].


Agyz beklemek barada sowal


(Matta 9:14-17; Luka 5:33-39)

18[•]Ýahýanyň şägirtleri we fariseýler[†] agyz bekleýärdiler[†]. Käbir adamlar gelip, Isadan[†]: «Näme üçin Ýahýanyň we fariseýleriň şägirtleri agyz bekelýärler-de, seniň şägirtleriň bolsa agyz beklänok?» diýip sorady[+]. 19Isa olara: «Giýew ýanlaryndaka, heý-de, toýuň myhmanlary agyz beklärmi?! Ýok, giýew aralaryndaka, olar agyz bekläp bilmezler ahyryn[+]. 20Emma giýewiň olardan alynjak günleri geler, ine, şonda olar agyz beklärler[+]. 21Hiç kim köne eşige täze matadan ýama salmaz, ýogsam salnan ýama köne eşikden gopup, ýyrtyk ýeri has beter bolar. 22Hiç kim täze şeraby köne meşiklere guýmaz. Ýogsa şerap meşikleri böwsüp, döküler, meşikler-de zaýalanar. Täze şerap täze meşiklere guýulýandyr» diýip jogap berdi.


Sabat güni barada sowal


(Matta 12:1-8; Luka 6:1-5)

23Bir Sabat güni[†] Isa[†] bugdaýlygyň arasyndan geçip barýardy. Onuň şägirtleri ýolda barýarkalar, bugdaý başlaryny ýolmaga başladylar[+]. 24Fariseýler[†] Isa: «Seret, näme üçin olar Sabat güni gadagan işi edýärler?» diýdiler[+]. 25[+]Isa olara: «Dawut[†] bilen ýanyndakylar aç hem mätäç galanlarynda, siz Dawudyň näme edendigini asla okamadyňyzmy[+]? 26Ol baş ruhany[†] Abiýataryň döwründe Hudaýyň öýüne girip, Hödür çöreklerini[†] iýdi, ýanyndakylara hem berdi. Bu olar üçin gadagandy, diňe ruhanylara rugsat berlendi» diýip jogap berdi[+]. 27Soňra Isa olara: «Adam Sabat güni üçin däl-de, Sabat güni adam üçin ýaradyldy[+]. 28Şonuň üçin Ynsan Ogly[†] hatda Sabat gününiň-de hökümdarydyr» diýdi.

#### 3‑nji bap


Isa Sabat güni şypa berýär


(Matta 12:9-14; Luka 6:6-11)

1[•]Başga bir gün Isa[†] ýene sinagoga[†] gitdi. Ol ýerde eli şel açan bir adam bardy[+]. 2Käbir adamlar Isany aýyplajak bolup, Sabat güni[†] bu adama şypa berermikä diýip, Ony aňtaýardylar[+]. 3Isa eli şel açan adama: «Ýeriňden tur-da, orta çyk!» diýdi. 4Onsoň olardan: «Kanun[†] boýunça Sabat güni ýagşylyk etmek dogrumy ýa-da ýamanlyk? Biriniň janyny halas etmek dogrumy ýa-da öldürmek?» diýip sorady. Olardan ses çykmady[+]. 5Isa töweregindäkilere gahar bilen bakyp, olaryň doňýürekdigine gynandy. Ýaňky adama: «Eliňi uzat!» diýdi. Ol hem elini uzatdy welin, eli doly sagaldy[+]. 6Fariseýler[†] daşary çykyp, Isany nädip ýok etmelidigi barada Hirodyň tarapdarlary bilen maslahat geçirdiler.


Uly mähelle Isanyň yzyna düşýär

7Isa[†] şägirtleri bilen kölüň ýakasyna gitdi. Jelileden[†] bir uly mähelle hem Onuň yzyna düşüp gitdi[+]. 8Onuň bitiren işlerini eşidip, Ýahudyýadan[†], Iýerusalimden[†], Idumeýadan, Iordan derýasynyň[†] aňyrsyndan, Sur[†] we Sidon[†] töwereklerinden uly mähelle ýanyna geldi. 9Isa mähelläniň içinde gysylmazlyk üçin, Öz şägirtlerine bir gaýygy taýýarlap goýmagy buýurdy. 10Isa ençeme adama şypa berdi, şonuň üçin hemme hassalar Oňa ellerini degirjek bolup, ýanyna itekleşip gelýärdiler[+]. 11Arwah-jyn eýelänler Isany görenlerinde, Onuň aýagyna ýykylyp: «Sen Hudaýyň Oglusyň!» diýip gygyrýardylar[+]. 12Emma Ol Özüniň kimdigini hiç kime aýtmazlygy berk tabşyrdy[+].


Isa on iki şägirdini saýlaýar


(Matta 10:1-4; Luka 6:12-16)

13[•]Onsoň Isa[†] daga çykyp, Öz saýlan adamlaryny ýanyna çagyrdy, olar Onuň ýanyna bardylar. 14-16Isa on iki adamy saýlap alyp, olara resullar diýip at berdi[*]. Onuň wagyz etmäge iberen, hassalary sagaldyp, arwah-jynlary kowmaga ygtyýar beren bu on iki resuly şulardyr: Simun – Isa oňa Petrus diýip at berdi,[+] 17Zebedeýiň ogullary Ýakup[†] bilen Ýohanna – Isa olara Bowanerges diýen lakamy berdi, (bu «Gök gürrüldisiniň ogullary» diýmegi aňladýar),[+] 18onsoň Andrys, Filip, Bartolomeý, Matta, Tomas, Alfeýiň ogly Ýakup, Taddeý, watançy Simun[+] 19we Isa haýynlyk eden Ýudas Iskariýot[+].


Isa we Beýelzebul


(Matta 12:22-32; Luka 11:14-23; 12:10)

20[•]Soňra Isa[†] bir öýe bardy. Ol ýerde hem hemişekiler ýaly, ýene-de uly mähelle ýygnanansoň, Isanyň şägirtleri bilen nahar iýmäge-de wagtlary bolmady[+]. 21Isanyň hossarlary bu barada eşidende: «Isa akylyndan azaşypdyr» diýip, Ony äkitmäge geldiler[+]. 22Iýerusalimden[†] gelen Töwrat mugallymlary[†] bolsa: «Ony jynlaryň hökümdary Beýelzebul[†] eýeläpdir! Ol arwah-jynlary Beýelzebul arkaly kowup çykarýar» diýişýärdiler[+]. 23Şonuň üçin Isa halky ýanyna çagyryp, tymsallar arkaly söze başlady: «Şeýtan[†] öz-özüni nädip kowup çykarsyn? 24Bir patyşalygyň içinde bölünişik bolsa, ol patyşalyk berk durup bilmez. 25Bir hojalygyň içinde bölünişik bolsa, ol maşgala berk durup bilmez. 26Şeýtan öz-özüne garşy çykyp bölünse, berk durup bilmez, onuň soňunyň geldigidir. 27Hiç kim bir güýçli adamyň öýüne girip, malyny talap bilmez; öňürti ony tutup daňmaly bolar, onsoň öýüni talar[+]. 28Size dogrusyny aýdýaryn: ynsanlaryň hemme günäleri, her bir zada dil ýetirmeleri bagyşlanar. 29Emma Mukaddes Ruha[†] dil ýetirene asla bagyşlanma ýokdur. Bu ebedilik günä bolup, onuň boýnundan asylar»[+]. 30Isa muny: «Ol – arwah-jynly» diýenleri üçin aýtdy.


Isanyň ejesi we inileri

31[•]Onsoň Onuň ejesi bilen inileri geldi. Olar daşarda durup, Isany[†] çagyrmak üçin, Onuň ýanyna adam iberdiler[+]. 32Mähelle Isanyň daşyny alyp otyrdy. Oňa: «Ejeň, inileriň we uýalaryň daşarda Seni soraýarlar» diýdiler. 33Isa olara jogap berip: «Meniň ejem, doganlarym kim?» diýdi. 34Onsoň daşyny alyp oturanlara seredip: «Ine, Meniň ejem, doganlarym şulardyr! 35Hudaýyň islegini kim berjaý etse, şol Meniň doganym, uýam hem ejemdir» diýdi[+].

#### 4‑nji bap


Ekin tymsaly


(Matta 13:1-23; Luka 8:4-15)

1[•]Isa[†] kölüň ýakasynda halka ýene öwretmäge başlady. Daşyna şeýle uly mähelläniň üýşendigi zerarly köldäki bir gaýyga münüp oturdy. Tutuş mähelle bolsa kölüň ýakasynda, gury ýerde durdy. 2Isa olara tymsallar arkaly köp zatlar öwretdi. Olara şu tymsaly gürrüň berdi: 3«Gulak asyň! Bir daýhan ekin ekmäge çykýar. 4Ekip ýörkä, tohumlaryň birnäçesi ýoluň üstüne düşýär we guşlar gelip, ony çokýarlar. 5Birnäçesi topragy az, daşly ýere düşýär. Topragy çuň bolmansoň, olar tiz gögerýär. 6Ýöne gün gyzanda, kökleriniň ýokdugy zerarly, olar solup, guraýarlar. 7Birnäçe tohum tikenleriň arasyna düşýär. Tikenler ösüp, olary basýar. Şeýlelikde, olar hasyl bermeýärler[+]. 8Birnäçesi-de gowy ýere düşýär. Olar ösüp, köpelip, käbiri otuz, käbiri altmyş, käbiri hem ýüz esse hasyl berýär». 9Isa onsoň olara: «Eşitmäge gulagy bar adam eşitsin!» diýdi[+].

10[•]Isa[†] on iki şägirdi we başga käbir adamlar bilen ýeke galanda, olar Ondan bu tymsalyň manysyny soradylar. 11Isa olara şeýle düşündirdi: «Hudaýyň Şalygynyň[†] syry size berildi. Daşardakylara bolsa hemme zat tymsallar arkaly aýdylýar[+]. 12[+]Şeýdip „olar seredip dursalar-da, hiç aňlamaýarlar, eşidip dursalar-da, hiç düşünmeýärler; ýogsam Maňa tarap öwrülip bagyşlanardylar“»[+].

13Isa[†] olara şeýle diýdi: «Siz bu tymsala düşünmeýärsiňizmi? Onda başga tymsallara nähili düşünjeksiňiz? 14Daýhanyň ekýäni Hudaýyň sözüdir[+]. 15Käbir adamlar ýoluň üstüne düşen tohumlara meňzeýärler. Olar sözi eşidýärler, emma ýüreklerine ekilen bu sözi şobada şeýtan[†] alyp gidýär. 16Beýleki adamlar daşly ýere düşen tohumlara meňzeýärler. Olar sözi eşidip, ony dessine şatlyk bilen kabul edýärler. 17Emma olarda kök ýokdur, çydamsyzdyr. Bu söz üçin muşakgat ýa-da yzarlama bolanda, olar derrew imandan ýüz döndererler[+]. 18Başga birleri tikenleriň arasyna düşen tohumlara meňzeýärler. Olar sözi eşidýärler, 19emma dünýäniň gaýgylary, baýamak höwesi we başga meýiller ara girip, sözi bogýar, şonuň üçin söz hasyl bermeýär[+]. 20Gowy topraga düşenler bolsa, sözi eşidip, ony kabul edýärler we käbiri otuz, käbiri altmyş, käbiri hem ýüz esse hasyl berýär»[+].


Çyra tymsaly


(Luka 8:16-18)

21[•]«Çyrany haýsydyr bir gabyň ýa-da çarpaýanyň aşagynda gizlemek üçin getirýärlermi? Eýsem, ony çyradanyň üstünde goýmak üçin getirmeýärlermi näme[+]? 22Üsti açylmajak gizlin zat, mese-mälim bolmajak ýaşyryn zat ýokdur[+]. 23Eşitmäge gulagy bar adam eşitsin!» diýdi[+]. 24Isa[†] ýene-de olara: «Eşidýänleriňize üns beriň. Haýsy ölçeg bilen ölçeseňiz, size-de şol ölçeg bilen ölçeler. Hatda size has-da köp berler[+]. 25Kimde bar bolsa, oňa berler, kimde ýok bolsa, onuň elindäki hem alnar» diýdi[+].


Biten tohum tymsaly

26Onsoň Isa[†] şeýle diýdi: «Hudaýyň Şalygy[†] ýere tohum sepýän adam ýalydyr. 27Ol gije ýatýar, irden turýar, emma tohumyň nädip gögerişini, ösüşini bilmeýär. 28Toprak öz-özünden hasyl berýär. Öňürti baldagy, soňra başy hem başdaky doly däneleri ýetişýär. 29Hasyl bişende, ýaňky adam dessine oragy işe girizýär. Çünki orak wagty gelendir»[+].


Gorçisa tohum tymsaly


(Matta 13:31,32,34; Luka 13:18,[19])

30[•]Isa[†] olara ýene-de: «Hudaýyň Şalygyny[†] nämä meňzedeli? Ony haýsy tymsal bilen düşündireli? 31-32Hudaýyň Şalygy gorçisa tohumy ýalydyr. Bu tohum ýer ýüzünde ekilýän ähli tohumlaryň iň maýdasy bolup, ekilenden soň ösüp, ähli ösümliklerden belent bolýar. Ol şeýle uly şahalar çykarýar welin, guşlar kölegesinde höwürtgeläp bilýärler» diýdi[+][+]. 33Isa halka düşünip biljek derejesinde şunuň ýaly köp tymsallar arkaly gürrüň berýärdi. 34Olara tymsalsyz hiç zat aýtmaýardy, ýöne ýeke galanlarynda, Öz şägirtlerine ähli zady düşündirýärdi.


Isa tupany ýatyrýar


(Matta 8:23-27; Luka 8:22-25)

35[•]Şol gün agşamara Isa[†] şägirtlerine: «Kölüň beýleki tarapyna geçeliň» diýdi[+]. 36Şägirtler mähelläni şol ýerde galdyryp, Isany oturan gaýygynda özleri bilen alyp gitdiler. Olaryň ýanynda başga gaýyklar hem bardy. 37Şol wagt güýçli tupan turup, tolkunlar gaýyga urlup başlady-da, gaýyk suwdan dolup ugrady[+]. 38Isa bolsa gaýygyň yzky tarapynda bir ýassygy ýassanyp, uklap ýatyrdy. Şägirtler Ony oýaryp: «Mugallym, biz heläk bolýas! Bu Seniň perwaýyňa-da dälmi?» diýdiler. 39Isa turup, ýele käýedi, Ol köle: «Sem bol! Bes et!» diýdi. Şonda ýel ýatdy we doly asudalyk boldy[+]. 40Isa şägirtlerine: «Näme üçin gorkýarsyňyz? Eýsem heniz-de iman edeňzokmy? Eýsem imanyňyz şeýle gowşakmy?» diýdi. 41Olar gaty gorkuşyp, biri-birlerine: «Bu kimkä? Onuň sözüne hatda ýelem, kölem gulak asýar!» diýişdiler.

#### 5‑nji bap


Isa arwah-jyn eýelän adamy sagaldýar


(Matta 8:28-34; Luka 8:26-39)

1[•]Isa[†] bilen şägirtleri kölüň beýleki kenaryndaky gerasalylaryň[*] ýurduna geldiler. 2Isa gaýykdan düşen badyna, Oňa gonamçylykdan çykyp gelýän bir adam duşdy. Bu adamy arwah-jyn eýeläpdi. 3Ol mazarlaryň arasynda ýaşaýardy. Ony hiç kim hatda zynjyrlap hem saklap bilmeýärdi. 4Onuň el-aýaklaryny ençeme gezek zynjyrlasalar-da, gandallasalar-da, ol zynjyrlary gyryp, gandallary bölek-bölek edýärdi. Hiç kim ony ýola getirip bilmezdi. 5Ol gije-gündiz gonamçylykda, daglarda üznüksiz gygyryp, özüni daş bilen ýaralar ýörerdi.

6Ol Isany[†] uzakdan görüp, ylgap geldi-de, Onuň öňünde dyzyna çöküp, tagzym etdi. 7Batly ses bilen gygyryp: «Eý, Isa! Eý, Beýik Hudaýyň Ogly[†], meniň bilen näme işiň bar? Ýalbarýan, Hudaýyň haky üçin meni gynama!» diýdi[+]. 8Sebäbi Isa oňa: «Eý, arwah-jyn, bu adamdan çyk» diýipdi. 9Onsoň Isa arwah-jyndan: «Adyň näme?» diýip sorady. Ol hem: «Adym Goşun[*], çünki biz köplükdiris» diýip jogap berdi. 10Özlerini bu mesgenden kowup goýbermezligi üçin, olar Isa köp ýalbardylar. 11Şol ýerdäki dagyň eteginde ullakan bir doňuz sürüsi otlap ýördi. 12Arwah-jynlar Isa ýalbaryp: «Bizi şol doňuzlaryň arasyna goýber, olaryň içine gireli» diýdiler. 13Isa olara rugsat berdi. Arwah-jynlar çykyp, doňuzlara girdiler. Şonda iki müňe golaý doňuzdan ybarat bu süri uçutdan aşak zyňyp, kölde paýyrdaşyp gark boldy. 14Doňuz çopanlary bolsa gaçyp gidip, şäherlerdir obalara bu wakany habar berdiler. Halaýyk näme bolanyny görmäge geldi. 15Olar Isanyň ýanyna gelenlerinde, bir goşun arwah-jyn eýelän adamyň indi egin-eşikli oturanyny, akylynyň hem ýerindedigini görüp gorkdular. 16Wakany görenler arwah-jyn eýelän adama we doňuzlara näme bolandygy hakynda halka gürrüň berdiler. 17Onsoň halk özleriniň ýurdundan gitmegi üçin, Isa ýalbarmaga başlady[+]. 18Isa gaýyga münende, arwah-jyndan halas bolan adam Ondan Özi bilen gitmäge rugsat sorap ýalbardy. 19Emma Isa muňa rugsat bermedi. Oňa: «Öýüňe, özüňkileriň arasyna git, Rebbiň[†] seniň üçin nämeler edendigini, saňa nähili rehim-şepagat görkezendigini olara gürrüň ber» diýdi[+]. 20Ol hem gidip, Isanyň özüne eden ýagşylygynyň baryny Dekapolisde[*] jar etmäge başlady. Hemmeler muňa haýran galdy[+].


Direlen gyz, sagalan aýal


(Matta 9:18-26; Luka 8:40-56)

21[•]Isa[†] gaýyk bilen ýene beýleki kenara geçende, daşyna uly mähelle üýşdi. Isa kölüň kenaryndady. 22Sinagoga[†] ýolbaşçylaryndan Ýaýrus atly bir adam geldi. Ol Isany görüp, Onuň aýagyna ýykyldy[+]. 23Oňa köp ýalbaryp: «Meniň gyzjagazym ölüm ýassygynda ýatyr. Gel-de, elleriňi onuň üstünde goý, sagalyp ýaşasyn!» diýdi. 24Isa bu adam bilen gitdi. Yzyna düşüp gelýän uly mähelle Ony her ýandan gysyp-gowrup barýardy. 25Ol ýerde on iki ýyldan bäri gan akmasy bolan bir aýal hem bardy[+]. 26Ol köp ejir çekip, ençeme lukmanlara görnüp, bar-ýoguny harç edipdi, ýöne hiç haýyr tapman, gaýtam, ýagdaýy has beterleşipdi. 27Bu aýal Isa hakda aýdylýan zatlary eşidip, mähelläniň içi bilen Onuň arka tarapyndan geldi we donuna elini degirdi. 28Çünki ol içinden: «Diňe donuny ellesem-de, sagalaryn» diýip oýlanýardy[+]. 29Şol wagtyň özünde onuň gan akmasy kesildi. Aýal derdinden saplanandygyny bedeninde duýdy. 30Isa Özünden bir güýjüň çykandygyny şobada duýup, köpçülige tarap öwrülip: «Donuma kim elini degirdi?» diýip sorady[+]. 31Şägirtleri Oňa: «Sen Özüňi gysyp-gowrup gelýän mähelläni görýärsiň-ä! Onsoň nädip: „Maňa kim elini degirdi?“ diýip soraýarsyň?» diýdiler. 32Emma Isa muny edeni görjek bolup, daş-töweregine seredýärdi. 33Özüne näme bolandygyny bilenden soň, ýaňky aýal gorkup, titräp geldi. Isanyň aýagyna ýykylyp, Oňa ähli hakykaty aýdyp berdi. 34Isa oňa: «Eý, naçar, imanyň saňa şypa berdi. Sag-aman git, derdiňden saplan» diýdi[+]. 35Ol bu sözleri aýdyp durka, sinagoga baştutanynyň öýünden birnäçe adam gelip: «Gyzyň öldi. Näme üçin Mugallymy artykmaç biynjalyk edýärsiň?» diýdi. 36Isa muny eşiden badyna, sinagoga baştutanyna: «Gorkma, diňe iman et!» diýdi.

37Isa[†] Petrusdan, Ýakupdan[†] we onuň dogany Ýohannadan başga hiç kime Özi bilen gitmäge rugsat etmedi[+]. 38Sinagoga[†] baştutanynyň öýüne gelenlerinde, Isa başagaýlygy, aglaşyp, dady-perýat edip oturanlary gördi. 39Içeri girip, olara: «Näme üçin dady-perýat edip, aglaşyp otyrsyňyz? Çaga ölenok, ol diňe uklap ýatyr» diýdi[+]. 40Olar bolsa Onuň üstünden güldüler. Emma Isa hemmäni daşarda goýup, diňe çaganyň ene-atasyny we Özi bilen gelenleri alyp, onuň ýatan otagyna bardy. 41Çaganyň elinden tutup, oňa: «Talita kum!» diýdi. Bu bolsa «Gyzjagaz, saňa diýýärin: Tur!» diýmekdir[+]. 42Gyz dessine ýerinden galyp ýöräp başlady. Ol on iki ýaşyndady. Muny görenleriň ählisi gaty geň galdy. 43Isa olara muny hiç kime bildirmezligi berk tabşyryp, gyza nahar bermeklerini buýurdy[+].

#### 6-njy bap


Nasyrada Isa hormat goýulmaýar


(Matta 13:53-58; Luka 4:16-30)

1[•]Isa[†] ol ýeri taşlap, Öz dogduk mekanyna gitdi. Şägirtleri hem Onuň yzyna düşüp gitdiler[+]. 2Sabat güni[†] Isa sinagogada[†] halka öwretmäge başlady. Onuň aýdýan zatlaryny eşiden köp adamlar haýran galyp: «Bu Adam munça zady nireden öwrendikä? Oňa beýle danalygy kim berdikä? Ol nädip beýle mugjyzalary görkezmegi başarýarka[+]? 3Ol Merýemiň[†] neçjar ogly dälmi? Ýogsa-da Ol Ýakup[†], Ýose[*], Ýahuda[†] we Simun dagyň dogany dälmi näme? Onuň uýalary-da biziň aramyzda ýaşaýarlar ahyry!» diýşip, Isanyň bolşundan nägile boldular[+]. 4Onsoň Isa olara: «Pygamberiň[†] diňe öz dogduk ýurdunda, garyndaşlarynyň arasynda we öýünde gadyry ýokdur» diýdi[+]. 5Ol birnäçe hassanyň başyna elini goýup sagaltmakdan başga ol ýerde hiç bir mugjyza görkezip bilmedi. 6Isa olaryň imansyzdygyna geň galdy.


Isa şägirtlerini halkyň arasyna iberýär


(Matta 10:5-15; Luka 9:1-6)

Şondan soň Isa[†] töwerekdäki obalara aýlanyp wagyz etdi. 7[•]Isa on iki şägirdini ýanyna çagyryp, olary iki-ikiden ýollamaga başlady we olara arwah-jynlaryň üstünden ygtyýar berdi[+]. 8Olara şeýle buýruk berdi: «Ýol üçin ýanyňyza hasadan başga hiç zat almaň. Ne çörek, ne torba, ne-de guşagyňyzda pul – hiç zat bolmasyn. 9Aýagyňyza çaryk geýiň, egniňize artykmaç eşik almaň». 10Isa ýene olara: «Haýsy öýe barsaňyz, gaýdýançaňyz şol öýde boluň. 11Eger adamlar sizi kabul etmeseler, diňlemeseler, ol ýerden çykyp barýarkaňyz, olara garşy şaýatlyk hökmünde aýaklaryňyzyň tozuny kakyň» diýdi[+]. 12Şunluk bilen, olar ýola düşdüler we ähli adamlary toba çagyryp, wagyz etmäge başladylar[+]. 13Olar köp arwah-jynlary kowup çykardylar, ençeme hassalara ýag guýup[†], olara şypa berdiler[+].


Ýahýa çümdürijiniň ölümi


(Matta 14:1-12; Luka 9:7-9)

14[•]Bolup geçýän zatlary Hirod patyşa-da eşitdi, sebäbi Isanyň[†] at-owazasy il arasyna ýaýrapdy. Käbir adamlar: «Ýahýa çümdüriji ölümden direlipdir. Ol şol sebäpli bu mugjyzalary görkezip bilýär» diýýärdiler[*][+]. 15Beýlekiler bolsa: «Bu – Ylýas[†]», käbirleri-de: «Bu öňki pygamberleriň[†] biri ýaly pygamberdir» diýişýärdiler[+]. 16Hirod bulary eşidip: «Meniň başyny çapdyran Ýahýam direlipdir!» diýdi. 17-18Hirod dogany Filipiň aýaly Hirodiýa öýlenipdi. Ýahýa bolsa Hiroda: «Seniň öz doganyňyň aýalyna öýlenmegiň dogry däl» diýipdi. Şonuň üçin Hirod adam iberip, Ýahýany tutdurypdy, onuň el-aýagyny gandallap, zyndana saldyrypdy[+]. 19Şeýlelikde, Hirodiýa Ýahýa garşy ýüreginde kine saklap, ony öldürmek isleýärdi, ýöne bu elinden gelmeýärdi. 20Sebäbi Hirod Ýahýanyň dogry hem mukaddes[†] adamdygyny bilip, ondan heder etdi we ony gorady. Ony diňledigiçe, howsala düşýärdi[*], emma şonda-da höwes bilen diňlärdi.

21Bir güni amatly pursat gabat geldi. Hirod öz doglan güni mynasybetli köşk emeldarlaryny, müňbaşylary we Jeliläniň tanymal adamlaryny çagyryp, toý tutdy[+]. 22Hirodiýanyň gyzy içeri girip, tans edip, Hirodyň we onuň myhmanlarynyň göwnüni çaglady. Patyşa gyza: «Islän zadyňy dile, saňa bereýin» diýdi. 23Onsoň ant içip, patyşa ýene-de: «Menden näme dilegiň bolsa aýt, şalygymyň ýarysy-da bolsa, saňa bererin» diýdi[+]. 24Gyz hem daşary çykyp ejesinden: «Näme diläýin?» diýip sorady. Ol hem: «Ýahýa çümdürijiniň başyny» diýip jogap berdi. 25Gyz dessine patyşanyň ýanyna ylgap geldi-de: «Häziriň özünde Ýahýa çümdürijiniň başyny bir tabakda goýup, maňa bermegiňi isleýärin» diýdi. 26Patyşa gaty tukatlandy, emma myhmanlaryň ýanynda ant içensoň, gyzyň dilegini bitirmän, yzyna gaýtarmak islemedi. 27Dessine bir jellady ýollap, Ýahýanyň başyny getirmegi buýurdy. Jellat baryp, zyndanda Ýahýanyň başyny çapdy. 28Çapylan başy bir tabakda getirip, gyza berdi. Gyz-da ony ejesine eltip berdi. 29Ýahýanyň şägirtleri muny eşidip, onuň jesedini äkitdiler we ony bir mazarda jaýladylar[+].


Isa bäş müň adamy doýurýar


(Matta 14:13-21; Luka 9:10-17; Ýohanna 6:1-14)

30[•]Resullar[†] Isanyň[†] ýanyna ýygnanyp, ähli eden işleri, halka öwreden zatlary barada Oňa habar berdiler[+]. 31Isa olara: «Geliň, ýeke özümiz bir çola ýere gidip, biraz dem-dynç alalyň» diýdi. Gelip-gidýänleriň köplüginden ýaňa, olaryň nahar edinmäge-de elleri degmeýärdi[+]. 32Onsoň olar gaýyga münüp, ýeke özleri bir çola ýere gitdiler. 33Gidip barýarkalar, halaýyk olary görüp tanady. Şonda ähli şäherlerden adamlar pyýada ýola düşdüler we haýdaşyp, ol ýere olardan öň bardylar. 34Isa gaýykdan düşende, uly mähelläni görüp, olara haýpy geldi, sebäbi olar çopansyz goýunlar ýalydy. Şonuň üçin olara köp zatlary öwretmäge başlady[+]. 35Wagt gijigenden soň, şägirtler Isanyň ýanyna gelip: «Bu bir çola ýer, wagt hem gijikdi. 36Halky goýber, töwerekdäki obalara gidip, özlerine iýmäge zat satyn alsynlar» diýdiler. 37Emma Isa: «Olara iýmäge zady siz beriň» diýdi. Olar: «Eýsem biz iki ýüz kümüş teňňäni çörege sarp edip, olara iýdirelimi?» diýdiler[+]. 38Isa olardan: «Baryň, görüň, näçe çöregiňiz bar?» diýip sorady. Görenlerinden soň olar: «Bäş çörek bilen iki balygymyz bar» diýdiler. 39Şonda olara hemme adamlary topar-topar edip, otuň üstünde oturtmagy buýurdy. 40Şeýlelikde, olar ýüz-ýüzden, elli-elliden topar-topar bolup oturdylar. 41Isa bäş çörek bilen iki balygy alyp, gözlerini göge dikip şükür etdi we çörekleri bölüşdirip, halka paýlar ýaly, şägirtlerine berdi. Iki balygy-da olaryň hemmesine paýlady. 42Hemmeler iýip doýdular. 43Şägirtler artan çörek böleklerini, balyklaryň ownuklaryny ýygnap, on iki sebedi doldurdylar. 44Çörekleri iýen erkekleriň sany bäş müň adamdy.


Isa suwuň ýüzünden ýöreýär


(Matta 14:22-33; Ýohanna 6:15-21)

45[•]Isa[†] halky öýlerine ugradyp durka, şägirtlerine gaýyga münüp, Özünden öň beýleki kenardaky Betsaýda geçmeklerini buýurdy[+]. 46Isa olar bilen hoşlaşandan soň, Hudaýa doga etmek üçin daga çykdy[+].

47Agşam düşende, gaýyk kölüň ortasyndady, Isanyň[†] bolsa ýeke Özi kenardady. 48Isa olaryň gaýygy kynlyk bilen kürekläp barýandyklaryny gördi, sebäbi ýel olaryň garşysyndan öwüsýärdi. Daňdana golaý Isa kölde suwuň ýüzünden ýöräp, olara tarap geldi we ýanlaryndan geçip gitjek boldy. 49Emma olar Onuň suwuň ýüzünden ýöräp gelýänini görenlerinde, gözlerine arwah görünýändir öýdüp gygyryşdylar[+]. 50Hemmeler Ony görüp gorkdular. Emma Isa dessine olara söz gatyp: «Bu – Men, gorkmaň! Dogumly boluň!» diýdi. 51Onsoň olaryň ýanyna gaýyga mündi, ýel hem ýatdy. Olar has beter geňirgenişip haýran galdylar. 52Olar henizem çörekli mugjyza düşünmändiler, bu olaryň aňyna baryp ýetenokdy[+].


Isa Ginnesaretde hassalara şypa berýär


(Matta 14:34-36)

53Olar kölüň beýleki tarapyna geçip, Ginnesarete gelip ýetdiler we ol ýerde gaýygy bagladylar[+]. 54Gaýykdan düşen batlaryna halk Isany[†] tanady. 55Adamlar ylgaşyp, şol töwerekdäki ýerlere boýdan-başa aýlandylar we hassalaryny düşekleri bilen Isanyň ýanyna getirdiler. Olar her sapar Isanyň nirededigini eşitseler, hassalaryny şol ýere getirip başladylar[+]. 56Isa nirä barsa, oba bolsun, şäher bolsun ýa-da şäherçe, adamlar hassalary meýdanlarda ýatyryp, diňe donunyň syýyna ellerini degirmäge rugsat etsin diýip, Oňa ýalbarýardylar. Oňa el degrenleriň hemmesi-de şypa tapýardy[+].

#### 7‑nji bap


Adamy näme murdar edýär?


(Matta 15:1-20)

1[•]Iýerusalimden[†] gelen fariseýler[†] bilen birnäçe Töwrat mugallymlary[†] Isanyň[†] daşyna üýşdüler. 2Olar Isanyň şägirtlerinden käbiriniň elini ýuwman nahar iýip, ýahudylaryň[†] dessuryny bozandygyny gördüler. 3Fariseýler bilen ähli ýahudylar ata-babalaryndan galan dessur boýunça ellerini oňat ýuwmazdan nahar iýmeýärdiler[+]. 4Bazardan gelenlerinde-de, ýuwunman hiç zat iýmeýärdiler. Şeýle-de käse, gap-çanak, gazanlary[*] tämizlemek[†] ýaly dessurlary hem saklaýardylar[+]. 5Şonuň üçin fariseýler bilen Töwrat mugallymlary Isadan: «Näme üçin Seniň şägirtleriň ata-babalarymyzdan galan adata eýermeýärler? Näme üçin ellerini ýuwman nahar iýýärler?» diýip soradylar[+].

6[+]Isa olara: «Işaýa pygamber[†] siz ikiýüzlüler hakda jaýdar pygamberlik edipdir[†]! Onda şeýle ýazylan:

„Bu halk Meni dilinde hormatlaýar,
emma ýürekleri Menden uzakdadyr[+].
7Biderek ýere Maňa sežde edýärler[†],
taglymat diýip öwredýänleri ynsan buýruklarydyr“[+].
8Siz ynsan däp-dessurlaryna eýerip[*], Hudaýyň buýrugyny terk edýärsiňiz» diýdi.

9Isa[†] ýene olara şeýle diýdi: «Öz adatlaryňyzy berjaý etmek üçin, siz Hudaýyň buýruklaryndan ýüz döndermegiň oňat ýoluny tapypsyňyz! 10[+]Musa: „Ata-eneňe hormat goý“ we „Atasyna ýa-da enesine gargan adam ölüme höküm edilsin“ diýip buýrupdy[+]. 11-12Emma siz kimdir biriniň ene-atasyna: „Men size kömek edip biljek däl. Size bermegi niýet eden zatlarym korbandyr“ (korban – „Hudaýa sadaka“ diýmegi aňladýar)[*] diýip aýtmagyny dogry hasaplaýarsyňyz, şunlukda, siz oňa öz ata-enesine kömek bermegi gadagan edýärsiňiz. 13Şeýdip, siz nesilden-nesle galdyrýan adatlaryňyzyň hatyrasyna Hudaýyň sözüni puja çykarýarsyňyz. Başga-da şuňa meňzeş köp zatlary edýärsiňiz». 14Ol mähelläni ýene ýanyna çagyryp, olara: «Hemmäňiz Meni diňläň hem düşüniň. 15-16Adamyň içine girýän hiç bir zat ony murdar[†] edip bilmez. Adamy murdar edýän zatlar onuň öz içinden çykýandyr» diýdi.[*][+]

17Ol mähelläniň ýanyndan aýrylyp, öýe girende, şägirtleri Ondan bu tymsalyň manysyny soradylar. 18Isa[†] olara: «Eýsem, siz hem düşüneňzokmy? Adamyň içine giren hiç bir zadyň ony murdar[†] etmeýändigini bilmeýärsiňizmi? 19Bular adamyň ýüregine däl-de, garnyna girýär, ol ýerden-de daşary çykýar» diýip jogap berdi. Şeýle diýmek bilen, Isa ähli iýmitleriň tämizdigini[†] yglan etdi[+]. 20Ol ýene: «Adamy murdar edýän onuň öz içinden çykýan zatlardyr[+]. 21-22Çünki içden, adamyň ýüreginden erbet pikirler, azgynlyk, ogurlyk, ganhorlyk, zynahorlyk, açgözlük, ýamanlyk, hile, ahlaksyzlyk, göriplik, sögünç, tekepbirlik we akmaklyk çykýar[+]. 23Bu erbet zatlaryň ählisi içden çykyp, adamy murdar edýär» diýdi.


Siriýaly aýalyň imany


(Matta 15:21-28)

24[•]Isa[†] ol ýerden çykyp, Sur[†] şäheriniň[*] töweregine gitdi. Ol bir öýe bardy we hiç kimiň bu barada bilmegini islemeýärdi, ýöne muny gizlin saklap bilmedi[+]. 25Kiçijik gyzyny arwah-jyn eýelän bir aýal Isa hakdaky habarlary eşiden badyna gelip, Onuň aýagyna ýykyldy. 26Ol aýalyň asly Siriýanyň Finikiýa ülkesinden bolup, ol ýahudy[†] däldi. Ol gyzyndan arwah-jyny kowup çykarmagyny sorap, Isa ýalbardy[+]. 27Isa oňa: «Goý, öňürti çagalar doýsun. Çagalaryň çöregini alyp, itlere zyňmak dogry däldir» diýdi[+]. 28Aýal hem: «Hawa, Agam! Ýöne itler hem çagalaryň saçak başynda döken çörek owuntyklaryndan iýýändir» diýdi. 29Isa oňa: «Bu sözüň üçin, bar, gidiber, arwah-jyn seniň gyzyňdan çykdy» diýdi. 30Aýal öýüne baranda, gyzynyň arwah-jyndan halas bolup, düşeginde ýatanyny gördi.


Isa ker adama şypa berýär

31Onsoň Isa[†] Sur[†] we Sidon[†] etraplaryndan gaýdyp, Dekapolis sebitleriniň üsti bilen Jelile[†] kölüne geldi[+]. 32Isanyň ýanyna ker hem peltek bir adamy getirip, onuň başyna elini goýmagyny sorap, Oňa ýalbardylar[+]. 33Isa ol adamy mähelläniň içinden bir çete çykaryp, barmaklaryny onuň gulaklaryna sokdy, tüýkürip, onuň diline elini degirdi[+]. 34Onsoň göge bakyp, uludan demini aldy-da: «Effata!», ýagny «Açyl» diýdi. 35Ýaňky adamyň gulaklary şobada açylyp, dili dürs geplemäge başlady. 36Isa muny görenlere bu barada hiç kime aýtmazlygy tabşyrdy. Emma Ol näçe köp tabşyrsa, olar bu habary şonça-da köp ýaýratdylar[+]. 37Halk çakdanaşa geňirgenişip: «Ol ähli zadyň hötdesinden gelýär, hatda kerleriň gulagyny, lallaryň dilini açýar» diýişýärdi.

#### 8‑nji bap


Isa dört müň adamy doýurýar


(Matta 15:32-39)

1[•]Şol günler ýene bir uly mähelle ýygnandy. Olaryň iýmäge hiç zatlary bolmansoň, Isa[†] şägirtlerini ýanyna çagyryp, olara: 2«Bu mähellä haýpym gelýär! Bular üç gün bäri Meniň ýanymda, iýmäge hem hiç zatlary ýok[+]. 3Bulary öýlerine aç goýbersem, ýolda ysgyndan gaçarlar. Olaryň käbiri uzak ýerden gelipdir» diýdi. 4Şägirtleri Ondan: «Bu çöllükde olary doýrar ýaly çöregi nireden tapyp bolarka?» diýip soradylar[+]. 5Isa: «Näçe çöregiňiz bar?» diýip, olaryň özlerinden sorady. Olar: «Ýedi sany» diýip jogap berdiler. 6Onsoň Isa mähellä ýerde oturmagy buýurdy. Ýedi çöregi alyp, şükür edeninden soň, bölüşdirdi-de, paýlamak üçin şägirtlerine berdi. Olar hem bulary mähellä paýladylar. 7Olaryň biraz balyklary hem bardy. Isa şükür edeninden soň, olary hem paýlamagy buýurdy. 8Hemmeler iýip doýdular, artyp galan bölekleri ýygnap, ýedi sebedi doldurdylar. 9Iýenler dört müňe golaý adamdy. Onsoň Isa olary ugratdy. 10Özi bolsa dessine şägirtleri bilen gaýyga münüp, Dalmanuta sebitlerine gitdi.


Fariseýleriň we Hirodyň hamyrmaýasyndan ägä boluň!


(Matta 16:1-12)

11[•]Fariseýler[†] gelip, Isa[†] bilen jedelleşmäge başladylar. Ony synajak bolup, gökden bir gudratly alamat görkezmegini talap etdiler[+]. 12Ol hem ah çekip: «Näme üçin bu nesil alamat talap edýär? Size dogrusyny aýdýaryn, bu nesle hiç bir alamat görkeziljek däldir» diýdi. 13Isa olaryň ýanyndan gitdi we ýene gaýyga münüp, beýleki kenara geçdi. 14[•]Şägirtleri çörek almagy unudan ekenler. Gaýykda ýanlarynda diňe ýekeje çörek bardy. 15Isa olara: «Hüşgär boluň! Fariseýler bilen Hirodyň hamyrmaýasyndan ägä boluň» diýip, duýduryş berdi[+]. 16Olar bolsa özara çekeleşip: «Isa muny biziň çöregimiziň ýokdugy üçin aýdýar» diýişýärdiler. 17Isa olaryň näme diýişýändiklerini bilip, olardan: «Näme üçin çöregimiz ýok diýşip çekeleşýärsiňiz? Siziň entegem akylyňyz ýetenokmy, düşünmeýärsiňizmi? Ýüregiňiz şeýle gatymy[+]? 18Gözli bolup, görmeýärsiňizmi? Gulakly bolup, eşitmeýärsiňizmi? Bolup geçen zatlar ýadyňyza düşmeýärmi[+]? 19Men bäş çöregi bäş müň adama bölüp paýlanymda, galan döwümlerden näçe sebet doldurypdyňyz?» diýip sorady. Olar: «On iki» diýip jogap berdiler[+]. 20Isa ýene: «Ýedi çöregi dört müň adama bölüp paýlanymda, artyp galany näçe sebet bolupdy?» diýip sorady. Olar: «Ýedi» diýdiler[+]. 21Şonda Isa olara: «Entek hem düşünmeýärsiňizmi?» diýdi.


Isa kör adamy sagaldýar

22Onsoň Isa[†] bilen şägirtleri Betsaýda geldiler. Ol ýerde Isanyň ýanyna bir kör adamy getirdiler we oňa elini degirmegini sorap, Oňa ýalbardylar[+]. 23Isa kör adamyň elinden tutup, ony obanyň daşyna çykardy. Isa onuň gözlerine tüýkürip, ellerini onuň başyna goýup: «Bir zat görýärsiňmi?» diýip sorady[+]. 24Kör başyny galdyryp: «Adamlary görýärin, olar ýöräp barýan agaçlar ýaly bolup görünýär» diýdi. 25Isa ýene-de ellerini onuň gözlerine goýdy. Kör çiňerilip seretdi, şypa tapyp, bar zady aýdyň gördi. 26Isa: «Oba girme[*]» diýip, ony öýüne iberdi.


Petrus Isanyň Mesihdigini ykrar edýär


(Matta 16:13-20; Luka 9:18-21)

27[•]Isa[†] şägirtleri bilen Kaýsariýa-Filip şäheriniň golaýyndaky obalara gitdi. Ýolda Isa şägirtlerinden: «Adamlar Maňa kim diýýärler?» diýip sorady. 28Şägirtleri: «Käbirleri Ýahýa çümdüriji, käbirleri Ylýas[†], başga birleri-de – pygamberlerden[†] biri diýýärler» diýip jogap berdiler[+]. 29Isa olardan: «Siz Maňa kim diýýärsiňiz?» diýip sorady. Petrus: «Sen Mesihsiň[†]» diýip jogap berdi[+]. 30Şonda Isa olara Özi hakynda hiç kime hiç zat aýtmazlygy tabşyrdy[+].


Isa ölüp direljegini öňünden aýdýar


(Matta 16:21-28; Luka 9:22-27)

31[•]Onsoň Isa[†] şägirtlerine Ynsan Oglunyň[†] köp görgüler görmelidigi, ýaşulular[†], ýolbaşçy ruhanylar[†], Töwrat mugallymlar[†] tarapyndan ret edilmelidigi, öldürilmelidigi we üç günden soň direlmelidigi hakynda öwretmäge başlady[+]. 32Ol bu sözleri açyk aýtdy. Petrus bolsa Ony bir çete çekip, Onuň aýdanlaryna garşy çykmaga başlady[+]. 33Emma Isa öwrülip, şägirtlerine seretdi we Petrusa: «Çekil öňümden, şeýtan[†]! Sen Hudaýyň işlerini däl-de, ynsan işleri hakda oýlanýarsyň» diýip käýedi[+]. 34Isa şägirtleri bilen birlikde mähelläni-de ýanyna çagyryp, olara şeýle diýdi: «Kim Meniň yzyma eýermek isleýän bolsa, özüni inkär etsin-de, haçyny[†] alyp yzyma düşsün[+]. 35Kim janyny halas etmek islese, ony ýitirer, ýöne kim janyny Meniň we Hoş Habaryň[†] ugrunda ýitirse, ony halas eder[+]. 36Ynsan tutuş dünýäni gazanybam, janyndan mahrum bolsa, oňa näme peýdasy bar[+]? 37Ynsan öz janyna derek näme berip biler[+]? 38Bu biwepa, günäkär nesliň arasynda kim Menden we Meniň sözlerimden utansa, Ynsan Ogly-da Atasynyň şöhratynda[†] mukaddes[†] perişdeleri[†] bilen gelen mahaly ondan utanar»[+].

#### 9-njy bap

1Isa[†] olara şeýle diýdi: «Size dogrusyny aýdýaryn: bu ýerde duranlaryň käbiri Hudaýyň Şalygynyň[†] gudrat bilen gelýänini görmezden ölmezler»[+].


Isanyň keşbi üýtgeýär


(Matta 17:1-13; Luka 9:28-36)

2[•]Alty günden soň Isa[†] ýanyna diňe Petrusy, Ýakuby[†] we Ýohannany alyp, bir beýik dagyň üstüne çykdy. Şol ýerde olaryň gözüniň alnynda Onuň keşbi üýtgedi[+]. 3Onuň eginbaşy gözüňi gamaşdyryp barýan ap-ak reňke öwrüldi welin, ýer ýüzünde hiç kim ony beýle agardyp biljek däldi[+]. 4Şonda şägirtlere Ylýas[†] bilen Musa[†] göründi. Olar Isa bilen gepleşip durdular[+]. 5Petrus Isa: «Mugallym! Bize bu ýerde bolmak ýakymly, gel, üç çadyr dikeli: biri – Saňa, biri – Musa, biri – Ylýasa» diýdi. 6Gaty gorkandyklary üçin, Petrus näme diýýänini özi hem bilenokdy. 7Şol wagt bir bulut gelip, olaryň üstüni örtdi. Bulutdan: «Bu Meniň söwer Oglumdyr! Oňa gulak asyň» diýen bir owaz geldi[+]. 8Birdenkä şägirtler daş-töweregine seretdiler, emma öz ýanlarynda Isadan başga hiç kime gözleri düşmedi. 9Onsoň dagdan inip gelýärkäler, Isa olara Ynsan Ogly[†] ölümden direlýänçä, bu gören zatlaryny hiç kime aýtmazlygy buýurdy[+]. 10Şägirtler Onuň bu sözüni ýüreklerinde saklap, ölümden direlmegiň näme aňladýandygy barada biri-birlerinden soraýardylar. 11Olar Isadan: «Näme üçin Töwrat mugallymlary[†] öňürti Ylýas gelmelidir diýýärler?» diýip soradylar. 12Isa hem olara: «Dogrudan-da, öňürti Ylýas gelip, ähli zady düzetmeli. Emma Ynsan Oglunyň köp görgi görüp, ret edilmelidigi hakynda hem ýazylan ahyryn[+]. 13Men size şuny aýdýaryn: Ylýas birwagt geldi we ol hakda ýazylyşy ýaly, oňa islän zatlaryny etdiler» diýdi[+].


Isa arwah-jyn eýelän oglany sagaldýar


(Matta 17:14-23; Luka 9:37-45)

14[•]Olar beýleki şägirtleriň ýanyna gelenlerinde, olaryň daşyna üýşüp duran uly mähelläni gördüler. Töwrat mugallymlaryň[†] käbiri şägirtler bilen jedelleşip durdy. 15Tutuş mähelle Isany[†] gören badyna, geň galdy we hemmeler dessine ylgaşyp gelip, Oňa salam berdiler. 16Isa adamlardan: «Bular bilen näme hakda jedelleşýärsiňiz?» diýip sorady. 17Mähelläniň içinden biri Oňa: «Mugallym! Seniň ýanyňa oglumy getirdim. Arwah-jyn ol geplemez ýaly, onuň dilini baglady[+]. 18Arwah-jyn ony tutanda ýere urýar. Oglan agzyny köpürjikledip, dişlerini gyjyrdadyp gatap galýar. Seniň şägirtleriňden oglumdan arwah-jyny kowup çykarmaklaryny haýyş etdim, ýöne olar başarmady» diýip jogap berdi. 19Isa olara: «Eý, imansyz nesil, Men haçana çenli siziň bilen bolaýyn? Haçana çenli size çydaýyn? Oglany Meniň ýanyma getiriň» diýdi. 20Olar ony Isanyň ýanyna getirdiler. Arwah-jyn Isany gören badyna, oglany gaty silterledi. Oglan ýere ýazylyp, agzyny köpürjikledip, togalanmaga başlady[+]. 21Isa oglanyň kakasyndan: «Munuň beýle bolanyna näçe wagt boldy?» diýip sorady. Kakasy: «Çagalygyndan bäri şeýle. 22Arwah-jyn ony heläklejek bolup, telim gezek oda, suwa atdy. Gaýrat et-de, başardygyňdan kömek et, bize haýpyň gelsin!» diýdi[+]. 23Isa oňa: «Başardygyňdan diýmäň näme?[*] Iman edýän üçin hemme zat mümkindir!» diýdi[+]. 24Şobada oglanyň kakasy aglap: «Iman edýärin, imansyzlygymy ýeňmäge kömek et!» diýip gygyrdy. 25Isa mähelläniň ylgaşyp gelýänini görende, arwah-jyna käýäp: «Eý, kerlik hem lallyk ruhy[†]! Saňa buýurýaryn, oglanyň içinden çyk, oňa gaýdyp girme!» diýdi. 26Arwah-jyn gygyryp, oglany has beter silterledi-de, ondan çykdy. Oglan ölene meňzeýärdi, şonuň üçin ol ýerdäkileriň köpüsi: «Ol öldi» diýişýärdi[+]. 27Emma Isa oglanyň elinden tutup galdyrdy, ol hem ýerinden turdy[+]. 28Isa öýe girenden soň, şägirtleri özli-özlerikä Ondan: «Biz näme üçin arwah-jyny çykaryp bilmedik?» diýip soradylar. 29Isa olara: «Bu hili arwah-jynlary Hudaýa doga-dileg etmekden[*] başga hiç zat bilen çykaryp bolýan däldir» diýdi.


Isa ölüp direljegini öňünden aýdýar

30[•]Olar ol ýerden çykyp, Jeliläniň üstünden geçdiler. Isa[†] özleriniň niredediklerini hiç kimiň bilmegini islemeýärdi. 31Ol şägirtlerine: «Ynsan Ogly[†] ynsanlaryň eline berler, Ony öldürerler, ýöne öldürenlerinden üç günden soň, Ol direler» diýdi[+]. 32Emma olar bu sözlere düşünmediler, soramaga-da gorkdular[+].


Iň beýik kim?


(Matta 18:1-5; Luka 9:46-48)

33[•]Olar Kapernauma bardylar. Öýe girenden soň, Isa[†] olardan: «Ýolda näme hakda jedelleşýärdiňiz?» diýip sorady[+]. 34Emma olaryň hiç birinden ses çykmady, sebäbi ýolda biri-birleri bilen kimiň iň beýikdigi hakda jedelleşipdiler. 35Isa oturyp, Onkileri ýanyna çagyryp, olara: «Biri ilkinji bolmak isleýän bolsa, hemmäniň soňkusy hem hyzmatkäri bolmalydyr» diýdi[+]. 36Onsoň bir çagany alyp, olaryň ortasynda duruzdy-da, ony gujaklap, olara:[+] 37«Kim şunuň ýaly bir çagany Meniň adymdan kabul etse, Meni kabul etdigidir. Kim Meni kabul etse, Meni däl-de, Meni Ibereni kabul edýändir» diýdi[+].


Bize garşy bolmadyk biziň tarapymyzdadyr


(Luka 9:49,[50])

38Ýohanna Isa[†] ýüzlenip: «Mugallym! Biz Seniň adyň bilen arwah-jynlary çykarýan bir adamy gördük, ýöne onuň biziň bilen bile däldigi üçin, ony togtatmak isledik» diýdi[+]. 39Isa: «Ony togtatmaň! Çünki Meniň adym bilen mugjyza görkezip, yzysüre Meni ýamanlap biljek adam ýokdur. 40Kim bize garşy bolmasa, biziň tarapymyzdadyr[+]. 41Mesihe[†] baglydygyňyz üçin, kim Meniň adym bilen size bir käse suw berse, size dogrusyny aýdýaryn, ol asla sylagsyz galmaz» diýdi[+].


Günä gazandyrýan zatlary taşlaň


(Matta 18:6-9; Luka 17:1,[2])

42Isa[†] ýene söze başlady: «Kimde-kim Maňa ynanýan bu pes göwünlilerden biriniň günä etmegine sebäp bolsa, onuň boýnundan uly degirmen daşy asylyp, deňze zyňlany has gowy bolar[+]. 43-44Eliň seniň günä etmegiňe sebäp bolsa, ony kes. Golak bolup baky ýaşaýşa gowuşmak, iki elli bolup dowzaha, sönmez oda zyňylmakdan gowudyr.[*][+] 45-46Eger aýagyň seniň günä etmegiňe sebäp bolsa, ony çap. Saňa çolak bolup ýaşaýşa gowuşmak, iki aýakly bolup dowzaha, sönmez oda zyňylmakdan gowudyr.[*] 47Eger gözüň günä etmegiňe sebäp bolsa, ony oýup çykar. Saňa ýeke gözli bolup Hudaýyň Şalygyna[†] girmek, iki gözli bolup dowzaha zyňylmakdan gowudyr[+]. 48[+]Olaryň jesetlerini iýýän gurt ölmez, olary ýakýan ot sönmez. 49Hemmeler otda duzlanar[*]. 50Duz gowy zatdyr, emma ol öz tagamyny ýitirse, onda oňa nädip tagam berersiňiz? Duz ýaly tagamly boluň, özara parahatlykda ýaşaň»[+].

#### 10-njy bap


Aýrylyşmak hakynda


(Matta 19:1-12; Luka 16:18)

1[•]Isa[†] ol ýerden çykyp, Iordan derýasynyň[†] aňyrsyndaky Ýahudyýa[†] welaýatyna gitdi. Onuň daşyna ýene-de bir topar mähelle üýşdi we Ol ýene-de hemişeki ýaly olara öwretmäge durdy. 2Birnäçe fariseý[†] gelip, Ony synamak üçin: «Bir adamyň aýaly bilen aýrylyşmagy kanuna[†] dogry gelýärmi?» diýip sorady. 3«Musa[†] size nähili buýruk berdi?» diýip, Isa olaryň özlerinden sorady. 4Olar: «Musa talak haty esasynda aýrylyşmaga ygtyýar beripdi» diýdiler[+]. 5Isa olara: «Musa size doňýürekdigiňiz üçin bu buýrugy ýazdy. 6[+]Aslynda Hudaý ýaradylyşyň başynda ynsanlary erkek we aýal edip ýaratdy[+]. 7-8[+]Şol sebäpden hem erkek ata-enesini taşlap, aýaly bilen birleşýär we olaryň ikisi bir ten bolýar. Şeýlelikde, olar indi iki däl, bir tendir[+]. 9Şonuň üçin hem Hudaýyň birleşdirenini ynsan aýyrmasyn» diýdi[+].

10Öýe gelenlerinde, şägirtleri bu barada Ondan ýene soradylar. 11Isa[†] olara: «Aýalyny aýryp, başga aýala öýlenen adam öz aýalyna garşy zyna edýändir. 12Aýal hem ärinden aýrylyp, başga erkege barsa, öz ärine garşy zyna edýändir» diýip jogap berdi[+].


Isa çagalara pata berýär


(Matta 19:13-15; Luka 18:15-17)

13[•]Başlaryna elini goýsun diýip, adamlar çagalary Isanyň[†] ýanyna getirdiler, emma şägirtler muny görüp, olara käýediler. 14Isa muny görende, gahary geldi. Ol şägirtlerine: «Çagalary Meniň ýanyma goýberiň, olary saklamaň. Hudaýyň Şalygy[†] şular ýalylaryňkydyr. 15Size dogrusyny aýdýaryn, kim Hudaýyň Şalygyny çaga ýaly kabul etmese, ol ýere asla girip bilmez» diýdi[+]. 16Ol çagalary gujaklap, başlaryna elini goýup, olara pata berdi[+].


Baýlyk we baky ýaşaýyş


(Matta 19:16-30; Luka 18:18-30)

17[•]Isa[†] ýaňy ýola düşen mahaly bir adam ylgap geldi-de, öňünde dyza çöküp, Ondan: «Eý, ýagşy Mugallym! Men baky ýaşaýşy miras[†] almak üçin näme etmeli?» diýip sorady[+]. 18Isa oňa: «Näme üçin Maňa ýagşy diýýärsiň? Ýeke-täk Hudaýdan başga hiç kim ýagşy däldir[+]. 19[+]Sen Onuň: „Adam öldürme, zyna etme, ogurlyk etme, ýalan şaýatlyk etme, hiç kimiň hakyny iýme, ata-eneňe hormat goý“ diýen tabşyryklaryny bilýänsiň ahyryn» diýip jogap berdi[+]. 20Ýaňky adam Oňa: «Men ýaşlygymdan bäri bularyň baryny berjaý edip gelýärin» diýdi[+]. 21Isa oňa söýgüden doly mähir bilen seredip: «Seniň ýekeje kemiň bar. Git-de, nämäň bar bolsa satyp, garyplara paýla, şonda gökde hazynaň bolar. Onsoň gel-de, Meniň yzyma düş» diýdi[+]. 22Ýaş ýigit bu sözi eşidip, tukat bolup gitdi, sebäbi onuň mal-mülki köpdi.

23Isa[†] töweregine seredip, şägirtlerine: «Baý adamlaryň Hudaýyň Şalygyna[†] girmegi nähili kyn!» diýdi[+]. 24Şägirtler Onuň sözlerine haýran galdylar. Isa ýene olara: «Ogullarym, Hudaýyň Şalygyna girmek[*] nähili kyn! 25Bir düýäniň iňňäniň gözünden geçmegi baý adamyň Hudaýyň Şalygyna girmeginden aňsatdyr» diýdi. 26Şägirtler çakdanaşa haýran galyp, biri-birlerine: «Onda kim halas bolup biler?» diýişdiler. 27Isa olara seredip: «Ynsanlar üçin bu mümkin däldir, emma Hudaý üçin beýle däl – Hudaý üçin ähli zat mümkindir» diýdi[+]. 28Petrus Oňa: «Ine, biz ähli zadymyzy taşlap, Seniň yzyňa düşdük» diýip söze başlady[+]. 29Isa: «Size dogrusyny aýdýaryn, Meniň we Hoş Habaryň[†] hatyrasyna öýüni, doganlaryny, uýalaryny, ene-atasyny, çagalaryny ýa-da mülk ýerlerini taşlabam,[+] 30bu döwürde çekjek azaplary bilen birlikde, yzyna ýüz esse edip öýler, doganlar, uýalar, ene-atalar, çagalar, mülk ýerler almajak adam ýokdur. Geljek döwürde olar baky ýaşaýşa gowşarlar[+]. 31Emma ilkinjileriň köpüsi soňkular, soňkularyň köpüsi hem ilkinjiler bolar» diýdi[+].


Isa ölüp direljegini ýene aýdýar


(Matta 20:17-19; Luka 18:31-34)

32[•]Isa[†] şägirtleri bilen Iýerusalime[†] tarap ýola düşdi, Ol olaryň öňlerinden ýöräp barýardy. Şägirtler Isa haýran galýardylar. Isanyň yzyna düşüp barýan halky hem gorky gaplap alypdy. Isa ýene-de on iki şägirdini bir çete çekip, Öz başyna geljek wakalar barada gürrüň bermäge başlady: 33«Ine, Iýerusalime barýarys. Ynsan Ogly[†] ýolbaşçy ruhanylaryň[†], Töwrat mugallymlaryň[†] eline tabşyrylar. Ony ölüme höküm edip, keseki milletlere[†] tabşyrarlar. 34Ony masgaralap, üstüne tüýkürerler, gamçylarlar, soňra öldürerler, emma üç günden soň[*] Ol direler»[+].


Ýakup bilen Ýohannanyň dilegi


(Matta 20:20-28)

35[•]Zebedeýiň ogullary Ýakup[†] bilen Ýohanna Isanyň[†] ýanyna baryp, Oňa: «Mugallym! Biziň Senden bir dilejek zadymyz bar, şony ýerine ýetirmegiňi isleýäris» diýdiler[+]. 36Isa olardan: «Siziň üçin näme etmegimi isleýärsiňiz?» diýip sorady. 37Olar hem: «Sen Öz şöhratly[†] tagtyňda birimiziň sagyňda, birimiziň çepiňde oturmagymyza rugsat et» diýdiler[+]. 38Emma Isa olara: «Siz näme dileýäniňizi bilmeýärsiňiz. Meniň içjek hasrat käsämden siz içip bilersiňizmi? Meniň hasratyma çümdürilip bilersiňizmi?» diýdi[+]. 39Olar-da: «Hawa, bileris!» diýdiler. Isa olara: «Siz Meniň içjek käsämden içersiňiz. Meniň hasratyma çümdürilersiňiz[+]. 40Ýöne size sagymda ýa çepimde oturmaga rugsat bermek Meniň elimde däl. Bu kimler üçin taýýarlanan bolsa, şolar üçindir» diýdi. 41Beýleki on şägirt muny eşidip, Ýakup bilen Ýohanna gaharlanmaga başladylar. 42Isa olary ýanyna çagyryp: «Özüňiz bilýärsiňiz, keseki milletleriň[†] arasynda baştutan saýylýanlar olara hökümdarlyk edýärler, ýokary wezipelileri-de agalyk edýärler. 43Siziň araňyzda beýle bolmasyn. Araňyzda kim üstün bolmak isleýän bolsa, beýlekileriň hyzmatkäri bolsun[+]. 44Kim ilkinji bolmak isleýän bolsa, beýlekileriň guly bolsun. 45Ynsan Ogly[†] hem Özüne hyzmat edilmegi üçin däl-de, eýsem, başgalara hyzmat etmek üçin, köpleriň ugrunda janyny gurban edip, olary azat etmek üçin geldi» diýdi[+].


Isa kör Bartimeýiň gözlerini açýar


(Matta 20:29-34; Luka 18:35-43)

46[•]Soňra olar Ýeriho şäherine geldiler. Isa[†] şägirtleri we uly mähelle bilen bu şäherden çykyp barýarka, Timaý ogly Bartimeý kör ýoluň gyrasynda dilegçilik edip otyrdy[+]. 47Nasyraly Isanyň ol ýerdedigini eşidip: «Eý, Dawut Ogly[†] Isa! Maňa rehim et!» diýip gygyrmaga durdy[+]. 48Köp adamlar oňa sesiň çykmasyn diýip käýediler, emma ol öňküden hem gaty ses bilen: «Eý, Dawut Ogly! Maňa rehim et!» diýip gygyrdy. 49Isa aýak çekip: «Ony çagyryň» diýdi. Köre: «Dogumly bol, tur ýeriňden, Ol seni çagyrýar» diýdiler. 50Kör donuny bir ýana taşlap turdy-da, Isanyň ýanyna geldi. 51Isa ondan: «Seniň üçin näme etmegimi isleýärsiň?» diýip sorady. Kör adam: «Halypa, gözlerim açylsyn!» diýdi. 52Isa hem oňa: «Bar, imanyň saňa şypa berdi» diýdi. Şobada bu adamyň gözleri açyldy. Onsoň ol hem Isanyň yzyna düşüp gidiberdi[+].

#### 11‑nji bap


Isa Iýerusalime uly dabara bilen girýär


(Matta 21:1-11; Luka 19:28-40; Ýohanna 12:12-19)

1[•]Isa[†] bilen şägirtleri Iýerusalime[†] golaýlap, Zeýtun dagynyň etegindäki Beýtfaj we Beýtaniýa gelenlerinde, Isa iki şägirdini ýollap, olara:[+] 2«Öňüňizdäki oba baryň. Oba giren ýeriňizde daňylgy duran taýhar taparsyňyz, onuň üstüne şu wagta çenli hiç kim münen däldir. Ony çözüň-de, bäri alyp geliň. 3Eger biri sizden: „Näme üçin ony çözýärsiňiz?“ diýip sorasa, oňa: „Bu taýhar Rebbe[†] gerek, ony basym yzyna iberer“ diýip aýdyň» diýdi. 4Şägirtler gitdiler we köçede bir gapynyň agzynda daňylgy duran taýhary tapyp, ony çözdüler. 5Ol ýerde duran birnäçe kişi olara: «Näme üçin taýhary çözýärsiňiz?» diýip soradylar. 6Olar-da Isanyň aýdanyny aýtdylar. Onsoň ýaňky adamlar olary goýberdiler. 7Taýhary Isanyň ýanyna getirip, donlaryny onuň üstüne atdylar, Isa-da taýhara mündi. 8Köp adamlar donlaryny, käbirleri-de agaçlardan şaha kesip, ýola düşediler[+]. 9[+]Öňden barýanlar we yzdan gelýänler: «Hudaýa öwgüler bolsun! Rebbiň adyndan Gelýäne alkyş bolsun! 10Atamyz Dawudyň[†] golaýlan patyşalygy gutly bolsun, göklerde alkyş!» diýip gygyryşýardylar[+].

11Isa[†] Iýerusalime[†] baryp, ybadathana[†] girdi. Daş-töweregindäki ähli zatlary gözden geçirdi. Soňra gün gijigip barýandygy üçin, on iki şägirdi bilen bilelikde Beýtaniýa gitdi.


Injir agajyna gargyş


(Matta 21:18,[19])

12[•]Ertesi gün Beýtaniýadan çykanlarynda, Isa[†] ajykdy[+]. 13Uzagrakda gür ýaprakly bir injir agajyna gözi düşende, ondan injir tapmazmykam diýip, agaja tarap ýöredi. Onuň ýanyna gelende, ondan ýaprakdan başga hiç zat tapmady, sebäbi injir möwsümi däldi[+]. 14Isa agaja: «Goý, mundan beýläk senden hiç kim miwe iýmesin!» diýdi. Şägirtleri hem muny eşitdiler.


Isa satyjylary ybadathanadan kowýar


(Matta 21:12-17; Luka 19:45-48; Ýohanna 2:13-22)

15[•]Soňra olar Iýerusalime[†] geldiler. Isa[†] ybadathananyň[†] howlusyna girip, ol ýerdäki satyjylary, alyjylary kowmaga başlady. Pul çalyşýanlaryň tekjelerini, kepderi satýanlaryň oturgyçlaryny düňderdi[+]. 16Hiç kime ybadathananyň howlusyndan goş gatnatmaga rugsat etmedi. 17[+]Isa olara öwretmek bilen: «„Meniň öýüm ähli milletler[†] üçin ybadat öýi diýlip atlandyrylar“ diýip ýazylgy dälmi näme? Emma siz muny garakçylaryň sürenine öwrüpsiňiz» diýdi[+]. 18Muny eşiden ýolbaşçy ruhanylar[†] bilen Töwrat mugallymlary[†] Isany öldürmegiň küýüne düşdüler. Olar Isadan gorkýardylar, sebäbi tutuş halk Isanyň taglymatyna haýran galýardy[+]. 19Agşam düşende, Isa bilen şägirtleri şäherden çykyp gitdiler[+].


Injir agajyndan alynmaly sapak


(Matta 21:20-22)

20[•]Ir säher bilen geçip barýarkalar, olar şol injir agajynyň köki bilen gurandygyny gördüler. 21Petrus bolup geçen wakany ýatlap: «Mugallym, seret! Seniň gargan injir agajyň gurapdyr» diýdi. 22Isa[†] olara şeýle jogap berdi: «Hudaýa iman ediň. 23Size dogrusyny aýdýaryn, kim ýüreginde şübhä ýol bermän, diýýäniniň boljakdygyna iman edip, şu daga: „Göteril-de, deňze zyňyl“ diýse-de, onuň diýeni bolar[+]. 24Şonuň üçin size diýýärin: doga-dileg edip, Hudaýdan soran her bir zadyňyzy eýýäm alandygyňyza ynanyň, ol size berler[+]. 25-26Hudaýa doga okamaga duran mahalyňyz birinden öýke-kinäňiz bar bolsa, ony bagyşlaň, şonda gökdäki Ataňyz hem siziň ýazyklaryňyzy bagyşlar».[*][+]


Isanyň erk-ygtyýary barada sowal


(Matta 21:23-27; Luka 20:1-8)

27[•]Olar ýene Iýerusalime[†] geldiler. Isa[†] ybadathananyň[†] howlusynda gezmeläp ýörkä, ýolbaşçy ruhanylar[†], Töwrat mugallymlary[†] we ýaşulular[†] Onuň ýanyna gelip: 28«Sen bu zatlary haýsy ygtyýar bilen edýärsiň? Bu işleri etmäge Saňa kim ygtyýar berdi?» diýip soradylar[+]. 29Isa-da olara: «Men hem size bir sowal berjek. Maňa jogap berseňiz, size bu zatlary haýsy ygtyýar bilen edýänimi aýdaýyn. 30Hany, Maňa aýdyň, Ýahýa çümdüriş ygtyýaryny nireden aldy? Gökdenmi ýa-da ynsandan?» diýdi[+]. 31Olar muny özara maslahatlaşmaga başladylar: «Eger Gökden diýsek, Ol bize: „Onda näme üçin oňa ynanmadyňyz?“ diýer[+]. 32Emma ynsandan diýsek…»

Olar halkdan gorkýardylar, çünki hemmeler Ýahýany hakyky pygamber[†] saýýardy[+]. 33Ahyry olar Isa[†]: «Biz bilemzok» diýip jogap berdiler. Isa-da olara: «Menem size bu zatlary haýsy ygtyýar bilen edýänimi aýtjak däl» diýdi.

#### 12‑nji bap


Üzümçilik we kärendeçiler tymsaly


(Matta 21:33-46; Luka 20:9-19)

1[•]Soňra Isa[†] olara tymsallar bilen gürrüň bermäge başlady: «Bir adam üzüm baglaryny oturdyp, daşyna haýat aýlaýar. Şerap ýasamak üçin, üzümi sykmaga bir çukur gazýar we bir sany gözegçilik diňini gurýar. Onsoň üzümçiligini bagbanlara kärendesine berýär-de, özi uzak ýola gidýär[+]. 2Hasyl möwsümi gelende, ol bir hyzmatkärini üzümiň miwesinden alyp gel diýip, kärendeçileriň ýanyna iberýär. 3Emma olar ony tutup ýenjýärler we boş kowup goýberýärler. 4Üzümçiligiň eýesi ýene başga bir hyzmatkärini iberýär. Olar onuň kellesini ýaryp, ony masgara edip iberýärler. 5Onsoň ýene bir hyzmatkärini iberýär, olar muny öldürýärler. Ol şeýdip, ençeme hyzmatkärini iberýär. Bularyň-da käbirini ýenjip, käbirini öldürýärler[+]. 6Üzümçiligiň eýesiniň ol ýere ibermäge ýene bir adamy galýar, ol-da özüniň ýeke-täk söwer ogludy. Oglumy sylarlar öýdüp, ol iň soňunda kärendeçileriň ýanyna öz ogluny iberýär[+]. 7Emma kärendeçiler biri-birlerine: „Mirasdar[†] şudur! Geliň, şuny öldüreliň, miras bize galar“ diýişýärler[+]. 8Ony tutup öldürýärler-de, üzümçilikden daşary taşlaýarlar[+]. 9Indi üzümçiligiň eýesi näme eder? Ol gelip, bu kärendeçileri öldürer-de, üzümçiligi başgalara berer[+]. 10[+]Siz Mukaddes[†] Ýazgydaky:

„Ussalaryň ret eden daşy,
binanyň burç daşy boldy.
11Muny Reb[†] etdi,
bu nazarymyzda täsin saýyldy“

diýen sözleri okamadyňyzmy näme?»[+]

12Bu tymsaly özlerine kakdyryp aýdanyny aňan ýahudylaryň[†] baştutanlary Isany[†] tutjak boldular. Ýöne halkdan gorkup, Ony galdyryp, öz ýollaryna gitdiler[+].


Imperatoryňky – imperatora


(Matta 22:15-22; Luka 20:20-26)

13[•]Isany[†] gepde tutjak bolup, fariseýleriň[†] we Hirodyň tarapdarlarynyň birnäçesini Onuň ýanyna iberdiler[+]. 14Olar gelip, Ondan: «Mugallym! Biz Seniň dogruçyldygyňy, hiç kime tarapgöýlik etmeýändigiňi bilýäris, sebäbi Sen adamlaryň derejesine bakman, Hudaýyň ýoluny hakykat bilen öwredýärsiň. Hany aýt, imperatora[†] salgyt tölemek dogrumy ýa-da dogry däl? Tölälimi ýa-da tölemäli?» diýip soradylar[+]. 15Isa olaryň ikiýüzlüdigini bilip: «Meni näme üçin synaýarsyňyz? Maňa kümüş teňňäni beriň, göreýin» diýdi[+]. 16Olar bir teňňe getirdiler. Isa olardan: «Bu teňňedäki şekil bilen ýazgy kimiňki?» diýip sorady. Olar: «Imperatoryňky» diýip jogap berdiler. 17Isa olara: «Imperatoryňkyny – imperatora, Hudaýyňkyny Hudaýa beriň» diýdi. Olar Oňa haýran galdylar[+].


Direliş barada sowal


(Matta 22:23-33; Luka 20:27-40)

18[•]Ölümden soň direlişiň ýokdugyny aýdýan saddukeýler[†] Isanyň[†] ýanyna gelip, Oňa şeýle sorag berdiler:[+] 19[+]«Mugallym! Musa[†] bize bir adamyň dogany perzentsiz ölüp, yzynda aýaly galsa, dogany onuň aýalyny alyp, ölen doganynyň neslini dowam etdirmelidir diýip ýazypdyr[+]. 20Ýedi dogan bardy. Birinjisi bir aýala öýlendi, ýöne yzynda nesil galdyrman öldi. 21Ikinjisi hem şol aýala öýlendi, ol hem yzynda nesil galdyrman öldi. Olaryň üçünjisi hem şeýle boldy. 22Ýedisi-de nesil galdyrmady. Olardan soň aýal hem öldi. 23Indi direliş güni bu aýal olaryň haýsysynyň aýaly bolar? Olaryň ýedisi hem oňa öýlenipdi ahyryn». 24Isa olara şeýle jogap berdi: «Siz ne Mukaddes[†] Ýazgylary, ne-de Hudaýyň gudratyny bilýärsiňiz. Ýalňyşyňyzyň sebäbi hem şunda dälmi? 25Ynsanlar ölümden direlende ne öýlenerler, ne-de durmuşa çykarlar, olar göklerdäki perişdeler[†] ýaly bolarlar. 26[+]Ölüleriň direlişi babatda bolsa, Musanyň kitabyndaky ýanyp duran çaly hakynda okamadyňyzmy? Hudaý Musa: „Men Ybraýymyň[†], Yshagyň[†] we Ýakubyň[†] Hudaýydyryn“ diýdi[+]. 27Ol ölüleriň däl-de, dirileriň Hudaýydyr; siz gaty ýalňyşýarsyňyz».


Iň wajyp tabşyryk


(Matta 22:34-40; Luka 10:25-28)

28[•]Golaýa gelip, olaryň çekişmelerini eşiden Töwrat mugallymlardan[†] biri Isanyň[†] olara jaýdar jogap berenini görüp, Ondan: «Haýsy tabşyryk iň wajyp tabşyryk?» diýip sorady. 29[+]Isa: «Iň wajyp tabşyryk şudur: eý, ysraýyl[†] halky, gulak goý. Hudaýymyz Reb ýeke-täk Rebdir. 30Hudaýyňyz Rebbi tutuş ýüregiňiz, ähli düşünjäňiz hem güýjüňiz bilen jan-tenden söýüň[+]. 31[+]Ikinjisi-de şudur: ýakynyňy özüňi söýşüň ýaly söý! Bulardan uly tabşyryk bolmaz» diýip jogap berdi[+]. 32Ol adam Oňa: «Seniňki dogry, eý, Mugallym! Sen hakykaty sözlediň. Hudaý ýeke-täkdir, Ondan başgasy ýokdur[+]. 33Ony tutuş ýüregiň hem akylyň bilen we ähli güýjüň bilen söýmeklik, ýakynyňy özüňi söýşüň ýaly söýmeklik ýakma[†] gurbanlyklaryň[†], beýleki gurbanlyklaryň hemmesinden has möhümdir» diýdi[+]. 34Isa onuň paýhasly jogap berenini görüp: «Sen Hudaýyň Şalygyndan[†] uzakda dälsiň» diýdi. Şondan soň Oňa mundan artyk sorag bermäge hiç kim milt etmedi[+].


Mesih kimiň Ogly?


(Matta 22:41-46; Luka 20:41-44)

35[•]Isa[†] ybadathanada[†] halka öwredip otyrka, olara şeýle diýdi: «Töwrat mugallymlary[†] Mesihe[†] nädip Dawudyň[†] ogly diýýärler[+]? 36[+]Dawudyň özi Mukaddes Ruhdan[†] ylham alyp, şeýle diýipdir:

„Hudaý Rebbime[*] şeýle sözledi:

‘Duşmanlaryňy aýak astyna salýançam,
Meniň sagymda otur’“[+].

37Dawudyň[†] özi Mesihe[†] Reb diýýän bolsa, Ol nähili Dawudyň ogly bolýar?»

Uly mähelle Ony hezil edip diňleýärdi[+].


Isa ikiýüzli Töwrat mugallymlary ýazgarýar


(Matta 23:1-36; Luka 20:45-47)

38[•]Isa[†] halka şeýle öwüt berdi: «Töwrat mugallymlardan[†] ägä boluň! Olar uzyn don geýip gezmegi, bazarlarda özlerine salam berilmegini, 39sinagogalarda[†] baş kürsüleri, meýlislerde töri halaýandyrlar[+]. 40Olar dul aýallaryň öýlerini talap, göz üçin uzyn-uzyn dogalar okan bolýandyrlar. Şeýle adamlar iň agyr jeza sezewar bolarlar».


Dul aýalyň sadakasy


(Luka 21:1-4)

41[•]Isa[†] sadaka[†] gutusynyň garşysynda oturyp, oňa pul atýan halky synlaýardy. Ençeme baý adamlar guta köp pul atdylar[+]. 42Bir garyp dul aýal gelip, guta iki şaý atdy. 43Isa şägirtlerini ýanyna çagyryp, olara: «Size dogrusyny aýdýaryn, bu garyp dul aýal guta hemmelerden kän pul atdy. 44Beýlekiler özlerinden artanyny atdylar, ýöne bu hatyn garyplygyna garamazdan, elindäki ähli çörek puluny atdy» diýdi[+].

#### 13‑nji bap


Ynsan Oglunyň gelýäniniň alamatlary


(Matta 24:1-31; Luka 21:5-28)

1[•]Isa[†] ybadathananyň[†] howlusyndan çykanda, şägirtleriniň biri Oňa: «Mugallym! Seret, ne ajap daşlar, ne ajap binalar!» diýdi. 2Isa oňa: «Bu beýik binalary görýäňmi? Bu ýerde daş üstünde daş galmaz, hemmesi weýran bolar» diýdi[+].

3Soňra Isa[†] ybadathananyň[†] garşysyndaky Zeýtun dagynda otyrka, Petrus, Ýakup[†], Ýohanna we Andrys dagy ýekelikde Ondan: 4«Bize aýtsana, bu zatlar haçan bolar? Bu zatlaryň amala aşýandygyny görkezýän nähili alamat bolar?» diýip soradylar. 5Onsoň Isa olara şeýle düşündirmäge başlady: «Ägä boluň, hiç kim sizi aldaýmasyn![+] 6Köpler Meniň adym bilen gelip: „Men – Şolduryn“ diýip, ençeme adamlary aldarlar[+]. 7Siz uruş turandygy we uruş baradaky myş-myşlary eşideniňizde gorkmaň. Bular bolmalydyr, ýöne entek soňy däldir[+]. 8Çünki millet millete, patyşalyk patyşalyga garşy çykar. Aýry-aýry ýerlerde ýer titremeler, açlyklar ýüze çykar. Bular burgularyň başlangyjydyr[+]. 9Emma siz özüňizden habardar boluň! Adamlar sizi ýerli kazyýete tabşyrarlar, sinagogalarda[†] ýenjerler. Men sebäpli siz hökümdarlaryň, patyşalaryň öňünde durarsyňyz we olara şaýatlyk edersiňiz[+]. 10Hoş Habar[†] ilki bilen ähli milletlere[†] wagyz edilmelidir[+]. 11Sizi tussag edip, kazyýete tabşyranlarynda, näme diýjegiňizi öňünden gaýgy etmäň, şol pursatda size näme berilse, şony gepläň. Çünki gepleýän siz däl-de, Mukaddes Ruhdur[†][+]. 12Dogan doganyny, ata çagasyny ölüme tabşyrar. Çagalar hem ene-atalaryna garşy çykyp, olary öldürderler[+]. 13Men sebäpli hemmeler sizi ýigrener, emma soňuna çenli çydan halas bolar[+]. 14[+][•]Weýrançylyk getirýän ýigrenji zadyň durmaly däl ýerde duranyny göreniňizde, goý, Ýahudyýadakylar[†] daglara gaçsyn. Hawa, Danyýel pygamberiň[†] aýdanlaryna dogry düşünsin[+]. 15Üçekdäki adam bir zat almak üçin aşak düşüp, öýe girmesin[+]. 16Ekin meýdanyndakylar donuny almak üçin yzyna gelmesin. 17Ol günlerde göwreli aýallaryň we çaga emdirýänleriň dat gününe![+] 18Siz bu waka gyşda bolmasyn diýip dileg ediň. 19Çünki ol günlerde şeýle bir elhenç muşakgatlar bolar welin, Hudaýyň ýaradan dünýäsiniň başyndan tä şu wagta çenli munuň ýaly zat bolan däldir, hiç haçan bolmazam[+]. 20Reb[†] ol günleri gysgaltmadyk bolsa, onda hiç kim halas bolmazdy. Emma Reb Öz saýlanlarynyň hatyrasyna ol günleri gysgaltdy[+]. 21Şonda kimdir biri size: „Ine, Mesih[†] bu ýerde“ ýa-da „Anha, ol ýerde“ diýse, ynanmaň[+]. 22Çünki galp mesihler we galp pygamberler döräp, mümkin boldugyça saýlananlary-da azdyrjak bolup, alamatlardyr mugjyzalar görkezerler[+]. 23Ägä boluň! Men hemme zady size öňünden aýtdym[+].

24[•]Emma şol günlerde muşakgatlyklardan soňra, Gün garalar, Aý nuruny saçmaz[+]. 25Ýyldyzlar gökden gaçar, asman jisimleri lerzana geler[+]. 26Şonda Ynsan Oglunyň[†] beýik gudrata we şöhrata[†] beslenip, bulutlarda gelýänini görerler[+]. 27Şonda Ol perişdeleri[†] ýollap, Öz saýlanlaryny çar tarapdan, ýeriň ujundan tä gögüň ujuna çenli ýygnar[+].


Injir agajyndan alynmaly sapak


(Matta 24:32-35; Luka 21:29-33)

28[•]Injir agajyndan sapak alyň: onuň şahalary ýumşap, ýaprak çykaran mahaly tomsuň golaýlandygyny bilýärsiňiz. 29Şonuň ýaly-da, bu zatlaryň bolýanyny göreniňizde, Ynsan Oglunyň[†] golaý gelendigini, gapynyň agzyndadygyny biliň. 30Size dogrusyny aýdýaryn, bu zatlaryň ählisi bolýança, bu nesil dünýäden ötmez[+]. 31Asman bilen ýer öter, emma Meniň sözlerim asla ötmez[+].


Bilinmeýän gün we sagat


(Matta 24:36-44)

32[•]Emma ol güni hem sagady hiç kim bilýän däldir, ne gökdäki perişdeler[†], ne-de Ogul bilýändir, diňe Ata bilýändir[+]. 33Hüşgär boluň, oýa boluň[*]! Siz ol wagtyň haçan geljekdigini bilýän dälsiňiz[+]. 34Bu bir uzak ýola çykan adam ýalydyr. Ol öýünden çykyp barýarka, hyzmatkärlerine ygtyýar berer, her haýsyna bir iş tabşyrar. Gapydaky garawula bolsa oýa bolmagy buýrar[+]. 35Şonuň üçin oýa boluň, sebäbi siz öý eýesiniň agşammy, ýary gijemi, horaz gygyrandamy, gün dogandamy – haçan geljegini bilmeýärsiňiz[+]. 36Ol duýdansyz gelip, ukuda üstüňizi basaýmasyn[+]. 37Size aýdýanlarymy hemmelere-de aýdýaryn: oýa boluň!»

#### 14‑nji bap


Isany öldürmek barada dildüwşük


(Matta 26:1-5; Luka 22:1,2; Ýohanna 11:45-53)

1[•]Pesah we Petir baýramyna[†] iki gün galypdy. Ýolbaşçy ruhanylar[†], Töwrat mugallymlary[†] Isany[†] hile bilen tutup, öldürmegiň ýoluny agtarýardylar[+]. 2Ýöne welin biri-birlerine: «Baýram günlerinde däl, halk galmagal turzaýmasyn» diýişýärdiler.


Bir aýal Isanyň başyna ýag guýýar


(Matta 26:6-13; Ýohanna 12:1-8)

3[•]Isa[†] Beýtaniýada deri keselli Simunyň öýünde saçak başynda otyrka, bir aýal agzy ýapyk çüýşede gymmatbaha sap-arassa nard[†] ýagyny alyp geldi. Aýal çüýşäniň dykysyny açyp, ýagy Onuň başyna guýdy[+]. 4Käbirleri gaharlanyp, biri-birlerine: «Näme üçin bu ýag isrip edildi? 5Muny bir ýyllyk iş hakyna[*] barabar pula satyp, garyplara paýlap bolardy ahyry» diýşip, aýala igendiler. 6Emma Isa olara: «Naçary öz gününe goýuň! Näme üçin ony ynjadýarsyňyz? Ol Meniň üçin ajaýyp iş etdi. 7Garyplar hemişe siziň ýanyňyzdadyr, olara islän mahalyňyz ýagşylyk edip bilersiňiz, emma Men hemişe ýanyňyzda bolmaryn[+]. 8Bu aýal elinde baryny etdi, ol bedenime atyr ysly ýag guýup[†], Meni jaýlamaga öňünden taýýarlady[+]. 9Size dogrusyny aýdýaryn, Hoş Habar[†] dünýäniň niresinde wagyz edilse, bu aýalyň edeni-de şol ýerde ýatlanar» diýdi[+].


Ýudasyň haýynlygy


(Matta 26:14-16; Luka 22:3-6)

10[•]Soňra Onkilerden Ýudas Iskariýot diýen biri Isa[†] dönüklik etmek üçin, ýolbaşçy ruhanylaryň[†] ýanyna gitdi[+]. 11Olar muny eşidip begendiler, oňa pul bermäge söz berdiler. Ol Isany olara tabşyrmak üçin, amatly pursat peýläp gezdi.


Isa şägirtleri bilen Pesah baýramyny belleýär


(Matta 26:17-30; Luka 22:7-23; Ýohanna 13:21-30; 1 Korintoslylar 11:23-25)

12[•]Pesah janlysynyň soýulýan güni, ýagny Petir baýramynyň[†] ilkinji güni şägirtleri Isadan[†]: «Seniň üçin Pesah naharyny nirede taýýarlamagymyzy isleýärsiň?» diýip soradylar[+]. 13Isa şägirtleriniň ikisini ýollap, olara: «Şähere baryň, küýze bilen suw alyp barýan bir adama sataşarsyňyz, şonuň yzyna düşüp gidiň. 14Ol nirä baryp girse, şol öýüň eýesine: „Mugallym senden şägirtlerim bilen Pesah naharyny iýer ýaly, Meniň myhman otagym nirede diýip soraýar“ diýiň. 15Ol hem ýokarky gatda düşelgi, taýýar giň bir otagy görkezer. Şol ýerde taýýarlyk görüň» diýdi. 16Şägirtler ýola düşüp, şähere gitdiler we ähli zady Isanyň aýdyşy ýaly tapyp, Pesah naharyny taýýarladylar. 17Agşam Isa Onkiler bilen bile geldi. 18Saçak başynda nahar iýip otyrkalar, Ol: «Size dogrusyny aýdýaryn, sizden biri, Meniň bilen nahar iýip oturan biriňiz Maňa haýynlyk eder» diýdi[+]. 19Olar hem tukatlanyp, yzly-yzyna Ondan: «Men bir dälmi?» diýip soramaga başladylar. 20Isa olara: «Ol Onkilerden biri, Meniň bilen bile okara çörek batyryp oturanyň biri. 21Hawa, Ynsan Ogly[†] Özi hakda ýazylyşy ýaly jan berer, emma Ynsan Ogluna haýynlyk edeniň halyna waý! Ol adam eneden dogulmadyk bolsa, onuň üçin has oňat bolardy» diýdi[+]. 22[•]Naharlanyp otyrkalar, Isa eline çörek alyp şükür etdi we ony döwüp, şägirtlerine berdi-de: «Alyň, bu Meniň bedenimdir» diýdi[+]. 23Onsoň şeraply käsäni alyp, şükür edeninden soň, olara berdi, hemmesi ondan içdi. 24Soňra Isa olara: «Bu Meniň köp adamlar üçin dökülýän äht[†][*] ganymdyr[+]. 25Size dogrusyny aýdýaryn: Hudaýyň Şalygynda[†] täzesini içjek günüme çenli şeraby gaýtadan içmerin» diýdi. 26Olar Hudaýa öwgi senalaryny aýdanlaryndan soň, Zeýtun dagyna çykdylar[+].


Isa Petrusyň inkär etjekdigini aýdýar

27[+][•]Isa şägirtlerine: «Siziň hemmäňiz Menden el çekersiňiz, sebäbi „Çopany uraryn, goýunlar dargap gider“ diýip ýazylgydyr[+]. 28Emma Men direlenimden soň, sizden öň Jelilä bararyn» diýdi[+]. 29Petrus Oňa: «Hemmeler Senden ýüz öwürse-de, men beýle etmerin» diýdi. 30Isa[†] oňa: «Saňa dogrusyny aýdýaryn: edil şu gije horaz iki gezek gygyrýança, sen Meni üç gezek inkär edersiň» diýdi. 31Emma Petrus janygyp: «Men Seniň bilen ölmeli bolsam-da, Seni asla inkär etmerin» diýdi. Şägirtleriň hemmesi-de şeýle diýdiler.


Getsemani bagynda


(Matta 26:36-46; Luka 22:39-46)

32[•]Olar Getsemani diýen bir ýere geldiler. Isa[†] şägirtlerine: «Men Hudaýa dileg edip gelýänçäm, siz şu ýerde oturyň» diýdi. 33Isa Petrusy, Ýakuby[†] we Ýohannany ýanyna aldy. Isa ajy hasrat çekip, gaýgylanmaga başlady[+]. 34Olara: «Meniň janym öler ýaly tukat. Siz bu ýerde galyň we oýa boluň» diýdi[+]. 35Isa biraz öňe ýöränden soň, ýere ýüzin düşüp, şu aýylganç pursadyň mümkin bolsa, Özünden sowa geçmegini dileg etdi[+]. 36Ol: «Abba[*], Atam, Sen hemme zady başarýarsyň. Bu hasrat käsesini Menden sowa geçir, ýöne Meniň islegim däl, Seniň islegiň amala aşsyn» diýdi[+]. 37Isa gaýdyp gelende, şägirtleri uklap ýatan ekenler. Isa Petrusa: «Uklap ýatyrsyňmy? Bir sagat-da oýa bolup bilmediňmi? 38Oýa boluň, synaga düşmez ýaly dileg ediň. Ruh[†] gaýratlydyr, ýöne beden ejizdir» diýdi[+]. 39Isa ýene gidip, şol öňki sözleri aýdyp dileg etdi. 40Yzyna gaýdyp gelende, şägirtleri ýene uklap ýatan ekenler, sebäbi olaryň gözleri bürlüp durdy. Olar Oňa näme diýjeklerini bilmediler. 41Isa üçünji gezek gelip, olara: «Siz henizem uklap ýatyrsyňyzmy? Dynjyňyzy alýarsyňyzmy? Boldy, pursat geldi, Ynsan Ogly[†] günäkärleriň eline berilýär[+]. 42Turuň, gideliň. Anha, Maňa haýynlyk eden golaýlady» diýdi.


Isa tutulýar


(Matta 26:47-56; Luka 22:47-53; Ýohanna 18:3-12)

43[•]Isa[†] heniz gepläp durka, Onkileriň biri bolan Ýudas peýda boldy. Onuň ýanynda ýolbaşçy ruhanylar[†], Töwrat mugallymlary[†] we ýaşulular[†] tarapyndan iberilen gylyçly, taýakly bir mähelle bardy[+]. 44Isa haýynlyk eden Ýudas olar bilen: «Men kimi öpsem, Isa Şoldur. Ony tutuň-da, gorag astynda alyp gidiň» diýip gepleşipdi. 45Ol gele-gelmäne Isanyň ýanyna bardy-da: «Mugallym!» diýip, Ony öpdi. 46Onsoň adamlar Isany tutup, ele saldylar. 47Isanyň ýanynda duranlaryň biri gylyjyny syryp, baş ruhanynyň hyzmatkärini urup, onuň gulagyny kesdi[+]. 48Isa olara: «Näme üçin bir gozgalaňçynyň garşysyna çykan ýaly, Meni tutmak üçin gylyçly hem taýakly gelipsiňiz? 49Her gün ybadathanada[†] araňyzda bolup, adamlara öwredýärdim, şonda Meni tutmandyňyz. Ýöne, goý, Mukaddes[†] Ýazgylar berjaý bolsun» diýdi[+]. 50Şonda şägirtleriň hemmesi Isany taşlap gaçyp gitdiler[+]. 51-52Ýalaňaç bedenini ýapynja bilen örten bir ýaş ýigit Isanyň yzyna düşüp barýardy. Esgerler ony hem tutdular, emma ol ýapynjasyny taşlap, ýalaňaç halda olardan gaçyp gitdi.


Isa mejlisiň öňünde


(Matta 26:57-68; Luka 22:54,55,63-71; Ýohanna 18:13,14,19-24)

53[•]Isany[†] baş ruhanynyň[†] ýanyna getirdiler. Ähli ýolbaşçy ruhanylar, ýaşulular[†] we Töwrat mugallymlary[†] ol ýere ýygnanypdylar. 54Petrus baş ruhanynyň howlusyna çenli gara görnümden Isanyň yzyna düşüp gitdi. Ol hem sakçylar bilen bile howluda oda çoýunyp otyrdy. 55Ýolbaşçy ruhanylar we ýokary mejlis[†] Isa ölüm jezasyny bermek üçin, Oňa garşy subutnama agtardylar, ýöne tapyp bilmediler. 56Köpler Oňa garşy ýalan şaýatlyk berseler-de, olaryň şaýatlygy bir çykmady[+]. 57Onsoň käbirleri turup, Oňa garşy ýalan şaýatlyk berip: 58«Biz Onuň: „Men ynsan eli bilen salnan şu ybadathanany[†] ýykyp, üç günüň içinde el bilen salynmadyk başga bir ybadathana salaryn“ diýenini eşitdik» diýdiler[+]. 59Barybir, olaryň şaýatlyklary bir çykmady. 60Soňra baş ruhany mejlisiň ortasynda ýerinden turup, Isadan: «Sende hiç hili jogap ýokmy? Bu adamlaryň Saňa garşy berýän şaýatlygyna näme diýersiň?» diýip sorady[+]. 61Isa dymdy, hiç bir jogap bermedi. Baş ruhany ýene Ondan: «Şöhratly[†] Hudaýyň Ogly[†] – Mesih[†] Senmi?» diýip sorady[+]. 62Isa: «Mendirin! Siz Ynsan Oglunyň[†] Gudratygüýçliniň sagynda oturanyny we gögüň bulutlarynda gelýänini görersiňiz» diýdi[+]. 63Baş ruhany şonda ýakasyny ýyrtyp: «Bize başga şaýatlyk nämä gerek[+]? 64Onuň Hudaýa dil ýetirenini özüňiz eşitdiňiz ahyryn. Näme karara gelýärsiňiz?» diýip sorady. Olaryň bary Isany ölüm jezasyna laýyk diýip höküm çykardylar[+]. 65Käbirleri Onuň üstüne tüýkürip başladylar, gözlerini daňyp, Ony ýumruklap: «Welilik et!» diýişýärdiler. Sakçylar-da Ony aralaryna alyp urdular[+].


Petrus Isany inkär edýär


(Matta 26:69-75; Luka 22:56-62; Ýohanna 18:15-18,25-27)

66[•]Petrus howlynyň aşak tarapynda durka, baş ruhanynyň[†] kenizlerinden biri geldi. 67Ol çoýunyp oturan Petrusy görende, oňa çiňerildi-de: «Sen hem şol nasyraly Isa[†] bilendiň» diýdi. 68Emma Petrus muny inkär edip: «Men seniň näme hakda gepleýäniňi bilemogam, düşünemogam» diýdi-de, howlynyň daşyna çykdy. Şol wagt hem horaz gygyrdy. 69Keniz Petrusy görende, ýanyndakylara: «Bu adam şolaryň biri» diýip, ýene-de aýtdy. 70Emma Petrus muny ýene-de inkär etdi. Az salymdan ol ýerde duranlar Petrusa ýene-de: «Hakykatdan-da, senem şolaryň biri, sebäbi sen jelileli[†]» diýdiler. 71Emma ol ant içip: «Hudaý ursun! Siziň aýdýan bu adamyňyzy men tanamaýaryn» diýdi. 72Edil şol wagt horaz ikinji gezek gygyrdy. Petrus Isanyň özüne: «Horaz iki gezek gygyrýança, sen Meni üç gezek inkär edersiň» diýen sözlerini ýatlap, möňňürip aglady[+].

#### 15‑nji bap


Isa Pilatyň öňünde


(Matta 27:1,2,11-14; Luka 23:1-5; Ýohanna 18:28-38)

1[•]Ir säher bilen ýolbaşçy ruhanylar[†], ýaşulular[†], Töwrat mugallymlary[†] we tutuş mejlis[†] maslahat geçirip, Isany[†] daňyp, Pilata[†] tabşyrdylar[+]. 2Pilat Isadan: «Sen ýahudylaryň[†] patyşasymy?» diýip sorady. Isa: «Aýdyşyň ýalydyr» diýip jogap berdi[+]. 3Ýolbaşçy ruhanylar Ony köp zatlarda aýypladylar. 4Pilat ýene-de Oňa: «Sen hiç hili jogap berjek dälmi? Gör, näçe zatlarda Seni aýyplaýarlar!» diýdi[+]. 5Emma Isa başga hiç hili jogap bermedi. Pilat geň galdy[+].


Isa ölüme höküm edilýär


(Matta 27:15-26; Luka 23:13-25; Ýohanna 18:39–19:16)

6[•]Pilat[†] her Pesah baýramynda[†] halkyň haýyşy boýunça bir tussagy boşadýardy. 7Pitnede adam öldüren gozgalaňçylar bilen bile tussag edilen Barabbas atly biri bardy. 8Halk Pilatyň ýanyna gelip, hemişekisi ýaly, özleri üçin bir tussagy boşatmagyny soramaga başlady. 9Onsoň Pilat olara jogap berip: «Siziň üçin ýahudylaryň[†] patyşasyny boşatmagymy isleýärsiňizmi?» diýip sorady. 10Ol ýolbaşçy ruhanylaryň[†] Isany[†] göriplikden tabşyrandyklaryny bilýärdi[+]. 11Emma ýolbaşçy ruhanylar Isanyň deregine Barabbasy boşatmagyny talap ediň diýip, halky küşgürdiler[+]. 12Pilat ýene olardan: «Onda men siziň ýahudylaryň patyşasy diýýän adamyňyzy näme edeýin?» diýip sorady. 13Olar bolsa: «Ony haça[†] çüýle!» diýip gygyryşdylar. 14Pilat olardan: «Näme üçin? Ol näme ýamanlyk etdi?» diýip sorady. Emma olar: «Ony haça çüýle!» diýip, has beter gygyryşdylar[+]. 15Şonda Pilat halky kanagatlandyrmak kararyna gelip, Barabbasy boşatdy. Isany bolsa gamçyladyp, haça çüýlemek üçin, esgerleriň eline berdi[+].


Esgerler Isany masgaralaýarlar


(Matta 27:27-31; Ýohanna 19:2,[3])

16[•]Esgerler Isany[†] hökümet saraýyna eltip, tutuş goşun toparlaryny Onuň daşyna üýşürdiler. 17Onuň egnine gyrmyzy don, başyna tikenden örülen täç geýdirdiler. 18«Ýaşasyn ýahudylaryň[†] patyşasy!» diýip, Ony gyzgyn garşylan boldular. 19Başyna taýak bilen urdular, üstüne tüýkürdiler, öňünde dyza çöküp, Oňa sežde eden[†] boldular[+]. 20Ony masgaralanlaryndan soň, gyrmyzy dony egninden çykardylar-da, Öz egin-eşigini geýdirip, haça[†] çüýlemäge äkitdiler.


Isa haça çüýlenýär


(Matta 27:32-44; Luka 23:26-43; Ýohanna 19:17-27)

21[•]Şol wagt kirineýli Simun atly bir adam ekin meýdanyndan gelýärdi. Ol Isgender bilen Rufusyň kakasydy. Esgerler ony tutup, Isanyň[†] haçyny[†] götermäge mejbur etdiler[+]. 22Olar Isany Golgota (bu «Kelleçanak depesi» diýmegi aňladýar) diýen ýere eltdiler. 23Onsoň olar Isanyň agyrylaryny kemeltmek üçin, Oňa mür garylan şerap hödürlediler, emma Ol içmedi. 24Soňra Ony haça çüýlediler. Kime näme düşerkä diýip bije atyşyp, Onuň egin-eşigini özara paýlaşdylar[+]. 25Ony haça çüýlänlerinde, ir sagat dokuzdy. 26Depesindäki etmiş ýazgysynda bolsa: «ÝAHUDYLARYŇ[†] PATYŞASY» diýip ýazylgydy. 27-28Isa bilen bile iki garakçyny hem haça çüýlediler. Olaryň biri Isanyň sag tarapynda, beýlekisi çep tarapyndady.[*] 29Geçip barýanlar başlaryny ýaýkap, Isany ýaňsylaýardylar. Olar: «Päheý-de welin, Sen ybadathanany[†] ýykyp, üç günde saljakdyň-a[+]. 30Indi haçdan aşak düş-de, Özüňi halas et!» diýýärdiler. 31Ýolbaşçy ruhanylar[†] bilen Töwrat mugallymlary-da[†] Isany hut şunuň ýaly masgaralap, biri-birlerine: «Özgeleri halas etdi, emma Özüni halas edip bilenok[+]. 32Ysraýylyň[†] Patyşasy Mesih[†], goý, häziriň özünde haçdan aşak düşsün, biz hem muny görüp iman edeli» diýýärdiler. Isa bilen haça çüýlenenler-de Oňa sögýärdiler[+].


Isanyň ölümi


(Matta 27:45-56; Luka 23:44-49; Ýohanna 19:28-30)

33[•]Günortan on ikiden öýlän sagat üçe çenli tutuş ýurdy garaňkylyk gaplap aldy. 34[+]Öýlän sagat üçde Isa[†] gaty ses bilen gygyryp: «Elohi, Elohi! Lema sabaktani?», ýagny: «Hudaýym, Hudaýym! Näme üçin Meni terk etdiň?» diýdi[+]. 35Ol ýerde duranlaryň käbirleri muny eşidenlerinde: «Serediň, Ol Ylýasy[†] çagyrýar» diýdiler. 36Bir adam ylgap baryp, bir esgini sirkä batyrdy. Ony bir taýagyň ujuna dakyp, Isa içirjek bolup uzatdy-da: «Hany, göreliň! Ylýas gelip, Ony aşak düşürermikä?» diýdi[+]. 37Emma Isa gaty gygyryp jan berdi. 38Şol wagt ybadathananyň[†] tutusy ýokardan aşaklygyna ýyrtylyp, ikä bölündi[+]. 39Isanyň garşysynda duran ýüzbaşy Onuň şeýle jan berenini görende: «Bu adam, hakykatdan hem Hudaýyň Ogly[†] eken» diýdi. 40Ol ýerde uzakdan seredişip duran aýallar hem bardy. Magdalaly Merýem[†], Ýose bilen kiçi Ýakubyň[†] ejesi Merýem we Salome dagy hem olaryň arasyndady[+]. 41Bular Isa Jeliledekä[†] yzyna düşüp, Oňa hyzmat edipdiler. Ol ýerde Isa bilen Iýerusalime[†] gelen başga-da köp aýallar bardy.


Isa jaýlanýar


(Matta 27:57-61; Luka 23:50-56; Ýohanna 19:38-42)

42[•]Ol gün Taýýarlyk günüdi, ýagny Sabadyň öň ýanyndaky gündi. Agşam 43mejlisiň[†] sylanýan agzasy, Hudaýyň Şalygyna[†] umyt bilen garaşýan arimatiýaly Ýusup geldi. Ol ýüregine daş baglap, Pilatyň[†] ýanyna bardy we ondan Isanyň[†] jesedini diledi. 44Pilat Isanyň eýýäm ölendigine geň galdy, ýüzbaşyny çagyryp: «Ölenine köp wagt boldumy?» diýip sorady. 45Muny ýüzbaşydan anyklandan soň, jesedi Ýusuba berdi. 46Ýusup hem kepenlik mata satyn aldy, jesedi aşak düşürip, kepene dolady-da, gaýada oýulan bir mazarda jaýlady. Soňra ol mazaryň agzyna bir daş togalap getirip goýdy[+]. 47Magdalaly Merýem[†] bilen Ýosäniň ejesi Merýem Isanyň nirede jaýlanandygyny gördüler.

#### 16-njy bap


Isa direlýär


(Matta 28:1-8; Luka 24:1-12; Ýohanna 20:1-10)

1[•]Sabat güni[†] tamamlanansoň, giç öýlän magdalaly Merýem[†], Ýakubyň[†] ejesi Merýem we Salome dagy gidip, Isanyň[†] jesedine çalmak üçin ýakymly ysly zatlar satyn aldylar[+]. 2Hepdäniň birinji güni[*] olar gün doganda, mazaryň başyna geldiler. 3Olar biri-birlerine: «Mazaryň agzyndan daşy bize kim aýryp bererkä?» diýişýärdiler[+]. 4Başlaryny galdyryp seredenlerinde, daşyň bir çete togalanandygyny gördüler. Daş gaty uludy. 5Mazara girenlerinde bolsa, sag tarapda ak lybas geýnen bir ýaş ýigidiň oturandygyny görüp geňirgenişdiler. 6Ol bulara: «Geňirgenmäň! Siz haça[†] çüýlenen nasyraly Isany gözleýärsiňiz. Isa direldi! Ol bu ýerde ýok. Ine, Onuň jesediniň goýlan ýeri. 7Indi bolsa baryň-da, Onuň şägirtlerine we Petrusa: „Isa sizden öň Jelilä barýar, Özüniň size aýdyşy ýaly, Ony şol ýerde görersiňiz“ diýiň» diýdi[+]. 8Aýallar mazardan çykyp gaçdylar. Olary sandyrama hem aljyraňňylyk gaplap alypdy. Olar gorkularyndan ýaňa hiç kime hiç zat aýtmadylar.


Isa şägirtlerine görünýär


(Matta 28:9,10; Ýohanna 20:11-18; Luka 24:13-35)

9[•]Isa[†] hepdäniň birinji güni ir bilen direldi. Ol ilki bilen magdalaly Merýeme[†] göründi. Isa onuň içinden ýedi arwah-jyny kowup çykarypdy[+]. 10Merýem gidip, muny Isa bilen bolan, indi bolsa Oňa ýas tutup, aglaşyp oturan şägirtlerine habar berdi. 11Emma olar Isanyň diridigini we Merýeme görnendigini eşidenlerinde, muňa ynanmadylar[+]. 12Şondan soň Isa oba tarap barýan iki şägirdine başga keşpde göründi. 13Ol ikisi hem yzlaryna öwrülip, muny beýlekilere habar berdiler, emma olar bulara-da ynanmadylar. 14Soňra Isa saçak başynda oturan Onbirleriň özlerine görnüp, imansyzdyklary, ýürekleriniň tekepbirdigi üçin olara käýedi. Sebäbi olar Onuň direlendigini gören adamlara ynanmandylar.


Isa şägirtlerini bütin dünýä ýollaýar


(Matta 28:16-20; Luka 24:36-53; Ýohanna 20:19-23; Resul 1:6-11)

15Isa[†] şägirtlerine şeýle diýdi: «Bütin dünýä aýlanyň-da, Hoş Habary[†] hemme adamlara wagyz ediň[+]. 16Iman edip çümdürilen halas bolar, ýöne iman etmedige höküm ediler[+]. 17Iman edýänler şu alamatlary görkezerler: Meniň adym bilen arwah-jynlary kowup çykararlar, täze dillerde geplärler[+]. 18Elleri bilen ýylan tutsalar-da, zäher içseler-de, olara zeper ýetmez. Ellerini hassalaryň başyna goýarlar, olar hem sagalar»[+]. 19Reb[†] Isa olara bulary gürrüň bereninden soň, göge alyndy we Hudaýyň sagynda oturdy[+]. 20Onsoň şägirtler gidip, Hoş Habary hemme ýerde wagyz etdiler. Reb olar bilen işläp, amala aşýan gudratly alamatlar arkaly Öz sözüni tassyklaýardy[+].

### Luka


Giriş

[1]

[2]

[3]

[4]

[5]

[6]

[7]

[8]

[9]

[10]

[11]

[12]

[13]

[14]

[15]

[16]

[17]

[18]

[19]

[20]

[21]

[22]

[23]

[24]


#### Giriş


Lukanyň hoş habary


Bu kitap Luka atly lukman tarapyndan ýazyldy. Ol Isa iman eden ilkinji adamlaryň biridi. Luka Isanyň durmuşynyň, görkezen gudratlarynyň, wagyzlarynyň şaýady bolan adamlaryň gürrüňlerini yhlas bilen ýygnap, iki kitap: Lukanyň hoş habary we Resullaryň işleri atly kitaplary ýazdy.

Luka Hoş Habar kitabyny Isa Mesihiň Halasgärdigi baradaky habary hemmelere mälim etmek maksady bilen ýazýar. Bu Halasgär gadymyýetdäki pygamberler arkaly Hudaý tarapyndan wada berlipdi. Luka bu Hoş Habaryň diňe bir urug ýa-da halk üçin däl-de, tutuş adamzat üçindigini gaýta-gaýta nygtaýar. Ol garyplar we aýallar ýaly köp kemsidilmelere we zuluma duçar bolýanlar barada Isa Mesihiň hossarlyk bilen alada edendigini beýan edýär. Luka Isa Mesihiň Özi barada aýdanlaryny mysal getirip, şuny ýazýar: «Rebbiň ruhy üstümdedir. Garyplara Hoş Habary bildirmegim üçin, Ol Meni seçip-saýlady… zulum astyndakylary azatlyga çykarmaga, Rebbiň merhemet ýylyny jar etmäge Meni iberdi». (Luk 4:18.)

Luka Hudaýyň söýgüsi, Mukaddes Ruh, doga-dilegiň güýji barada köp ýazýar. Ol öz kitabynda Isanyň köp tymsallaryny aýdyp berýär. Bu tymsallar adaty durmuşa esaslanyp, Hudaýyň Şalygy barada, bu Şalygyň raýaty bolmak üçin näme etmelidigini okyja sada dilde düşündirýär.

Giriş1:1-4
Ýahýa pygamberiň we Isa Mesihiň dogulmagy, olaryň çagalygy1:5–2:52
Isa Mesihiň synalmagy we çümdürilmegi3:1–4:13
Isa Mesihiň Jelilede görkezen gudratlary we wagyzlary4:14–9:50
Isa Iýerusalime ugraýar9:51–19:27
Iýerusalime dabaraly giriş we soň bolan wakalar19:28–23:56
Rebbiň direlişi, şägirtlerine görünmegi we göge alynmagy24:1-53

#### 1‑nji bap


Sözbaşy

1Hormatly Teofil! Ençeme adamlar aramyzda bolup geçen wakalaryň taryhyny ýazmaga girişdiler. 2Şol wakalary bize ilkibaşdan gözleri bilen gören şaýatlar we Hudaýyň Hoş Habarynyň[†] hyzmatçylary ýetirdi. 3Şonuň üçin, eý, gadyrly Teofil, meniň özüm hem bolup geçen wakalaryň anygyna ýetip, saňa hemmesini jikme-jik ýazmagy ýüregime düwdüm[+]. 4Indi sen özüňe öwredilen zatlaryň hakykatdygyna göz ýetirersiň.


Çümdüriji Ýahýanyň doguljagy öňünden aýdylýar

5Ýahudyýa[†] patyşasy Hirodyň döwründe Zekarýa atly bir ruhany[†] bardy. Ol Abyýanyň ruhanylar toparyndandy, onuň aýaly Elizabet hem Harunyň neslindendi[+]. 6Bu är-aýalyň ikisi-de Hudaýyň öňünde dogruçyl adamlar bolup, olar Rebbiň[†] ähli buýruklarydyr parzlaryny birkemsiz berjaý ederdiler[+]. 7Emma Elizabetiň önelgesizdigine görä, olaryň perzendi ýokdy. Olaryň ikisi-de eýýäm garrylyk ýaşyna ýetipdi[+].

8Bir gün Zekarýa öz toparynyň nobatçylyk gezeginde, Hudaýyň huzurynda ruhanylyk[†] hyzmatyny berjaý edýärdi[+]. 9Şonda ruhanylyk adaty boýunça, ýakymly ysly tütetgi[†] tütetmek üçin, Rebbiň ybadathanasyna[†] girmek onuň bijesine düşdi[+]. 10Tütetgi tütetmeli pursady geldi, ähli jemagat daşarda Hudaýa doga okap durdy[+].

11Şol wagt tütetgi[†] sypasynyň[†] sagynda duran Rebbiň bir perişdesi[†] Zekarýa göründi[+]. 12Zekarýa ony görüp, özüni ýitirdi, ony gorky gaplady. 13Emma perişde oňa şeýle diýdi: «Eý, Zekarýa, gorkma, sebäbi seniň Hudaýdan eden dilegiň kabul boldy. Aýalyň Elizabet saňa bir ogul dogrup berer, sen onuň adyna Ýahýa dakarsyň[+]. 14Bu saňa uly şatlyk getirer, onuň doglanyna köp adamlar şatlanar. 15Çünki ol Rebbiň nazarynda beýik bolar. Ol hiç haçan agzyna şerap we içgi almaz. Ol heniz enesiniň göwresindekä, Mukaddes Ruhdan[†] dolar[+]. 16Ol ysraýyl[†] halkyndan köp adamy özleriniň Hudaýy Rebbe tarap öwrer. 17Ol atalary ogullary bilen ýaraşdyrmak, boýun egmezekleri dogrularyň düşünjesine gönükdirmek üçin, Ylýasyň[†] ruhundan we gudratyndan dolar, Reb Isa[†] Mesihiň[†][*] öňünden ýörär. Ol Rebbiň göwnünden turjak halky taýýarlar»[+]. 18Zekarýa perişdä: «Men muny nähili bileýin? Men bir garry adam, aýalym-da garrylyk ýaşyna ýeten» diýdi[+]. 19Perişde oňa: «Men – Hudaýyň huzurynda durýan Jebraýyl[†]. Men seniň bilen gepleşip, saňa bu Hoş Habary[†] gowşurmak üçin iberildim[+]. 20Sen meniň bellenen wagtda amala aşjak sözlerime ynanmadyň. Şonuň üçin hem seniň diliň tutulyp, şu zatlaryň amala aşjak gününe çenli gepläp bilmersiň» diýip jogap berdi.

21Şol wagt Zekarýa garaşyp duran halk onuň ybadathanada[†] eglenenine geň galdy. 22Zekarýa daşary çykanda, olar bilen gepleşip bilmedi. Şonda olar ybadathanada onuň bir görnüş görendigine[†] göz ýetirdiler, sebäbi Zekarýa olara üm bilen yşarat edýärdi, emma gepleşip bilmeýärdi.

23Hyzmat etmeli wagty tamamlanansoň, Zekarýa öýüne gaýtdy. 24Aradan köp wagt geçmänkä, onuň aýaly Elizabet göwreli boldy. Ol bäş aýlap hiç ýere çykmady, öýünde boldy. 25Ol: «Muny meniň üçin eden Rebdir. Indi Ol maňa nazar salyp, il arasyndaky utanjymdan dyndardy» diýýärdi[+].


Isanyň doguljagy öňünden aýdylýar

26Elizabetiň göwreliliginiň altynjy aýynda Hudaý Jebraýyl[†] perişdäni Jeliläniň Nasyra şäherine,[+] 27Dawudyň[†] neslinden Ýusup atly adamyň adaglysy bolan bir boý gyzyň ýanyna iberdi. Ol gyzyň ady Merýemdi[†]. 28Perişde onuň ýanyna gelip: «Salam, eý, ýalkanan[†] gyz! Reb seniň bilendir![*]» diýdi[+]. 29Merýem bu sözlere ör-gökden gelip, bu salamyň näme aňladýandygyny biljek bolup pikire batdy. 30Perişde oňa ýüzlenip: «Gorkma, Merýem, sen Hudaýyň nazarynda merhemet tapdyň. 31Sen göwreli bolup, bir Ogul dograrsyň. Onuň adyna Isa[†] dakarsyň[+]. 32Ol beýik bolar, Oňa Beýik Hudaýyň Ogly[†][*] diýler. Taňry Hudaý Oňa atasy Dawudyň tagtyny berer[+]. 33Ol Ýakubyň[†] nesliniň üstünden ebedilik şalyk sürer, patyşalygynyň soňy bolmaz» diýdi[+]. 34Merýem perişdä: «Bu nähili bolar? Men heniz durmuşa çykamok ahyry» diýdi. 35Perişde oňa: «Mukaddes Ruh[†] seniň üstüňe iner, Beýik Hudaýyň gudraty seniň üstüňe kölege salar. Şonuň üçin hem doguljak çaga Mukaddes saýylar, Oňa Hudaýyň Ogly diýler[+]. 36Anha, seniň garyndaşyň Elizabetiň hem garrydygyna garamazdan, göwresinde çaga bar. Önelgesiz diýilýän bu aýal eýýäm alty aý bäri göwrelidir. 37Çünki Hudaýyň ýanynda mümkin däl zat ýokdur» diýip jogap berdi[+]. 38Merýem: «Men Rebbiň gyrnagydyryn. Goý, maňa seniň aýdyşyň ýaly bolsun» diýdi. Onsoň perişde onuň ýanyndan gitdi.


Merýem Elizabetiň ýanyna gidýär

39Şol günlerde Merýem[†] ýol şaýyny tutup, gyssanmaç Ýahudyýanyň[†] daglyk ülkesindäki bir şähere gitdi. 40Ol ýerde Zekarýanyň öýüne baryp, Elizabete salam berdi. 41Merýemiň salamyny eşiden badyna, göwresindäki çaga gymyldap, Elizabet Mukaddes Ruhdan[†] doldy. 42Ol batly gygyryp: «Sen aýallar arasynda ýalkanansyň[†], göwräňdäki çaga hem ýalkanandyr! 43Rebbimiň enesi meniň ýanyma geler ýaly, men nädip beýle ýalkandymkam? 44Salamyň gulagyma gelip ýeten badyna, göwrämdäki çaga begençden ýaňa gymyldady. 45Rebbiň aýdanlarynyň amala aşjakdygyna iman eden aýal bagtlydyr!» diýdi.


Merýemiň aýdymy

46Merýem[†] şeýle diýdi:

«Janym Rebbi beýgeldýär,[+]
47ruhum[†] Halasgärim[†] Hudaýa şatlanýar[+].
48Ol men pespäl gyrnagyna nazaryn saldy.
Mundan beýläk ähli nesiller maňa bagtly diýerler[+].
49Gudratygüýçli meniň üçin beýik işler etdi.
Onuň ady mukaddesdir[†][+].
50Ol nesillerboýy Özünden gorkýanlara merhemet eder[+].
51Ol güýji bilen beýik işleri amala aşyrdy,
öwünjeňleri olaryň ähli içki pikirleri bilen dargatdy[+].
52Hökümdarlary tagtyndan düşürip,
pespäl adamlary beýgeltdi[+].
53Açlary näz-nygmatdan doýrup,
baýlary bolsa boş gaýtardy[+].
54-55Atalarymyza söz berşi ýaly,
Ybraýym bilen onuň nesline
rehimdarlyk etmegi hiç unutman,
guly Ysraýyla ýardam etdi»[+].

56Merýem[†] Elizabetiň öýünde üç aýa golaý bolup, soň öýüne gaýtdy.


Çümdüriji Ýahýa dogulýar

57Elizabetiň aýy-güni dolup, bir ogul dogurdy. 58Goňşularydyr dogan-garyndaşlary Rebbiň oňa beýik merhemet edendigini eşidip, onuň bilen şatlandylar. 59Sekizinji gün çagany sünnet[†] etmäge geldiler. Oňa kakasy Zekarýanyň adyny dakjak boldular[+]. 60Emma ejesi muňa garşy bolup: «Ýok, onuň ady Ýahýa bolmalydyr» diýdi. 61Olar oňa: «Seniň garyndaşlaryňyň arasynda Ýahýa atlysy ýok ahyry» diýdiler. 62Onsoň olar çaganyň kakasyna üm bilen düşündirip, onuň adyna näme dakmakçydygyny soradylar. 63Zekarýa hem ýazar ýaly bir tagtajyk tapyp, oňa «Ady Ýahýa» diýip ýazdy. Hemmeler haýran galdy. 64Şol wagt Zekarýanyň dili açylyp, Hudaýa öwgi aýdyp, geplemäge başlady. 65Goňşularyň hemmesini gorky gaplady. Ýahudyýa[†] daglygynyň ähli ýerinde bu bolan wakalaryň barysy hakda gürrüň edildi. 66Muny eşidenleriň bary bu zatlar hakda oý-pikire batyp: «Bu çaga kim bolarka?» diýişýärdi. Çünki Rebbiň güýji onuň bilendi.


Zekarýanyň pygamberligi

67Çaganyň kakasy Zekarýa Mukaddes Ruhdan[†] dolup, şeýle pygamberlik etdi[†]:

68«Ysraýylyň Hudaýy Rebbe öwgüler bolsun!
Çünki Ol Öz halkyna nazaryn salyp, halas etdi[+].
69-71Öňki zamanda
mukaddes pygamberler arkaly söz berşi ýaly,
duşmanlarymyzdan bizi halas etmäge,
ýigrenýänleriň ählisinden dyndarmaga,
Ol biziň üçin Öz guly Dawudyň neslinden
bir güýçli Halasgär çykardy[+][+].
72Ol muny atalarymyza rehimdarlyk etmek üçin,
Öz mukaddes[†] ähtini[†] ýatda saklamak üçin etdi[+].
73Atamyz Ybraýyma[†] ant içip, şeýle söz berdi:[+]
74-75Duşmanlarymyzyň elinden bizi halas etmäge,
ömrümiz boýy huzurynda gorkusyz,
mukaddeslik hem dogrulyk bilen
gulluk etmäge mümkinçilik berdi.
76Eý, balam, sen hem Beýik Hudaýyň pygamberi[†] diýen ady alarsyň!
Rebbe ýol taýýarlamak üçin, Onuň öňünden ýörärsiň[+].
77Günäleriniň bagyşlanmagy arkaly
olaryň halas boljakdygyny
Onuň halkyna mälim edersiň[+].
78Hudaýymyz mähir-şepagatdan doludyr:
Ol üstümize Gün şöhlesini dökdürer[+].
79Tümlükde we ölüm kölegesinde oturanlara nur saçylar,
aýaklarymyz parahatlyk ýoluna gönükdiriler»[+].

80Şunlukda, çaga ösýärdi we ruhy[†] taýdan güýçlenýärdi. Ol ysraýyl halkyna görünmeli günlerine çenli çölde ýaşady[+].

#### 2‑nji bap


Isa dogulýar


(Matta 1:18-25)

1[•]Şol günlerde Rim[†] imperatory[†] Awgust tutuş imperiýada ilat ýazuwyny geçirmek barada perman çykardy[+]. 2Bu ilkinji ilat ýazuwy bolup, ol Kiriniusyň Siriýa hökümdarlyk eden döwründe geçirildi. 3Ilat ýazuwyndan geçmek üçin, her kim öz şäherine gitdi.

4Şeýlelikde, Ýusup hem Jeliledäki[†] Nasyra şäherinden çykyp, Dawudyň[†] Ýahudyýadaky[†] Beýtullaham şäherine gitdi, sebäbi ol Dawudyň urugyndan bolup, onuň nesline degişlidi[+]. 5Ýusup ýazylmak üçin ol ýere göwreli adaglysy Merýemi[†] hem alyp gitdi. 6-7Olar Beýtullahamdakalar, Merýemiň aýy-güni dolup, nowbahar ogluny dogurdy. Merýem Ony gundaga dolady-da, bir ahyrda ýatyrdy, sebäbi olar myhmanhanadan ýer tapmandylar.


Çopanlar we perişdeler

8Şol gije Beýtullahamyň golaýynda käbir çopanlar sürülerini goraýardylar. 9Birdenkä olaryň öňünde Rebbiň[†] bir perişdesi[†] peýda boldy we Rebbiň ýalkymy daş-töweregi ýagtyltdy. Çopanlar gaty gorkdular[+]. 10Perişde olara: «Gorkmaň! Men size ähli halky begendirjek şatlykly Hoş Habary[†] yglan edýärin: 11Şu gün Dawudyň[†] şäherinde siziň üçin Halasgär[†] doguldy. Ol Rebbimiz Mesihdir[†][+]. 12Ine, bu size bir alamat bolar: siz gundaga dolangy, ahyrda ýatan bir Çagany taparsyňyz» diýdi[+]. 13Birdenkä perişde bilen birlikde gögüň san-sajaksyz goşuny göründi. Olar Hudaýy öwüp şöhratlandyrdylar[†]:[+]

14«Gökler gögünde Hudaýa şöhrat[†] bolsun!
Hudaýdan merhemet tapan ýerdäki ynsanlara parahatlyk bolsun![*]» diýýärdiler[+].

15Perişdeler[†] çopanlaryň ýanyndan aýrylyp, göge göterilenlerinde, çopanlar biri-birlerine: «Ýörüň, Beýtullahama gideliň. Rebbiň bize aýan eden bu wakasyny göreliň» diýişdiler.

16Şeýlelikde, olar gyssanmaç gidip, Merýemi[†], Ýusuby we ahyrda ýatan çagany tapdylar. 17Olar Isany[†] görenlerinde, bu çaga hakda eşidenlerini olara gürrüň berdiler. 18Çopanlaryň gürrüňlerini eşidenleriň bary haýran galdy. 19Merýem bolsa bu zatlaryň bary hakda çuňňur pikire batyp, olary ýüreginde saklaýardy[+]. 20Çopanlar hemme görüp-eşidenleriniň özlerine aýdylyşy ýaly bolandygy üçin, Hudaýy şöhratlandyrdylar[†], öwgüler aýdyp, yzlaryna dolandylar.


Şimgon we Hanna Isa hakda pygamberlik edýärler

21Sekizinji gün çagany sünnetlemeli[†] bolanda, Onuň adyna Isa[†] dakdylar. Bu Onuň enesiniň göwresinde galmazdan öň, perişdäniň Oňa beren adydy[+]. 22Musanyň[†] kanuny[†] boýunça geçirilýän tämizleniş[†] däp-dessurlaryň berjaý edilmeli döwri ýetip gelende, Ýusup bilen Merýem[†] Iýerusalime[†] gitdiler. Olar Isany Rebbe bagyş etmek üçin, Ony hem ýanlaryna aldylar[+]. 23[+]Kanunda: «Ilkinji doglan her bir erkek göbekli Rebbe bagyş edilmeli» diýip ýazylandyr[+]. 24[+]Olar Kanunda ýazylyşy ýaly, iki gumryny ýa-da kepderini hem gurbanlyk[†] hökmünde hödür etmelidiler[+].

25Şol wagt Iýerusalimde[†] Şimgon atly bir dogruçyl we takwa adam ýaşaýardy. Ol ysraýyl[†] halkynyň azat edilmegine garaşýardy, Mukaddes Ruh[†] onuň üstündedi[+]. 26Oňa Rebbiň Mesihini[†] görmezden öň ölmejekdigi Mukaddes Ruh tarapyndan aýan bolupdy. 27Simun Mukaddes Ruhuň ugrukdyrmagy bilen ybadathananyň[†] howlusyna geldi. Isanyň[†] ene-atasy Töwratda[†] ýazylan adaty berjaý etmek üçin, Çagany içeri salanlarynda, 28Simun Ony gujagyna alyp, Hudaýa alkyş okap, şeýle diýdi: 29«Ýa Reb, Öz beren sözüňe görä, indi guluň arkaýyn amanadyny tabşyryp biler. 30-31Ine, Seniň ähli halklaryň öňünde taýýarlan Halasgäriňi gözüm bilen gördüm[+]. 32Keseki milletlere[†] aýanlyk[†] berjek, halkyň ysraýyly şöhratlandyrjak[†] nury gördüm».

33Çaga barada aýdylýan sözlere onuň ene-atasy haýran galdy. 34Şimgon olara ak pata berip, enesi Merýeme[†]: «Bu çaga Hudaý tarapyndan berlen alamat bolup, ynsanlar oňa garşy çykarlar. Ol sebäpli Ysraýylda köp adamlar heläk bolar, köp adamlar bolsa ýalkanar[†]. 35Şonda ençeme ýürekleriň syrly pikirleri aýan bolar. Seniň kalbyňa hem hasrat ýiti gylyç kimin sanjylar» diýdi[+].

36-37Ol ýerde segsen dört ýyldan bäri dul ýaşaýan Hanna atly garry pygamber aýal hem bardy. Ol aşer tiresinden Panuýeliň gyzydy. Ol durmuşa çykandan soňra äri bilen ýedi ýyl ýaşaşyp, dul galypdy. Bu aýal hemişe ybadathananyň howlusynda bolup, agyz bekläp, doga okap, gije-gündiz Hudaýa ybadat edýärdi[+]. 38Hanna hem edil şol pursat gelip, Rebbe öwgi aýdyp, Iýerusalimiň[†] halas bolmagyna garaşýanlaryň baryna bu Çaga hakda gürrüň berdi. 39Ýusup bilen Merýem[†] Musanyň[†] kanuny[†] boýunça ähli zady berjaý edenlerinden soňra, Jelilä, özleriniň Nasyra şäherine dolandylar[+]. 40Çaga ulalyp, güýçde we akyldarlykda ösýärdi. Hudaýyň merhemeti Onuň üstündedi.


Isa din mugallymlary bilen

41Isanyň[†] ene-atasy her ýyl Pesah baýramynda[†] Iýerusalime[†] gidýärdiler[+]. 42Isa on iki ýaşyna ýetende, olar baýramçylyk adaty boýunça ýene Iýerusalime gitdiler. 43Baýramçylyk gutarandan soň, olar öýlerine dolandylar. Ýetginjek Isa bolsa Iýerusalimde galdy, emma Onuň ene-atasynyň mundan habary ýokdy[+]. 44Olar Ony ýolagçylaryň arasyndadyr öýdüp, bir günlük ýoly geçdiler. Onsoň Ony dogan-garyndaşlarynyň, dost-ýarlarynyň arasyndan gözläp başladylar. 45Ony gözläp tapmansoňlar, yzlaryna Iýerusalime dolandylar. 46Üç günden soň, Ony ybadathananyň[†] howlusyndan tapdylar. Ol din mugallymlarynyň arasynda oturyp, olary diňläp, soraglar berýärdi. 47Isany diňleýänleriň bary Onuň paýhasyna, berýän jogaplaryna haýran galýardylar. 48Ene-atasy Ony görenlerinde geň galdylar. Ejesi Oňa: «Oglum! Näme üçin beýtdiň? Kakaň ikimiz gaty gaýgy edip, Seni gözledik» diýdi. 49Isa olara: «Meni näme üçin gözlediňiz? Siz Meniň Atamyň öýünde bolmalydygymy bilmeýärdiňizmi?» diýdi. 50Emma olar Onuň näme diýjek bolýandygyna düşünmediler[+]. 51Onsoň Isa ene-atasy bilen Nasyra gaýtdy, olaryň sözüne gulak asdy. Emma Onuň ejesi bu gürrüňleriň ählisini ýüreginde saklaýardy[+]. 52Isa akyldarlykda, boýda ösüp, Hudaýyň hem adamlaryň mährini gazanýardy[+].

#### 3‑nji bap


Ýahýa çümdürijiniň wagzy


(Matta 3:1-12; Mark 1:1-8; Ýohanna 1:19-28)

1[•]Rim[†] imperatory[†] Tibereýiň hökümdarlygynyň on bäşinji ýylynda, Pontiý Pilat[†] Ýahudyýanyň[†] häkimi döwründe Hirod – Jeliläni, onuň dogany Filip – Itureýa bilen Trahonitis welaýatyny, Lisaniýas-da Abilini dolandyrýardy[+]. 2Hanan bilen Kaýafa hem baş ruhanydy[†]. Şonda Zekarýanyň ogly Ýahýa Hudaýyň sözi aýan boldy. Ol çölde ýaşaýardy[+]. 3Ýahýa Iordan derýasynyň[†] töweregindäki ähli ýerlere aýlanyp, adamlara günäleriniň bagyşlanmagy üçin toba edip, suwa çümdürilmeklerini[†] wagyz edýärdi. 4[+]Işaýa pygamber[†] bu barada öz kitabynda şeýle ýazypdy:

«Çölde bir ses gygyrýar:
„Rebbe[†] ýol taýynlaň!
Onuň ýodalaryny düzläň!
5Ähli dereler doldurylar,
ähli dag-depeler peseldiler,
egrem-bugram ýollar dogrulanar,
büdür-südür ýodalar tekizlener.
6Şonda ähli ynsanlar Hudaýyň halas edişini görerler“»[+].

7Bir uly mähelle suwa çümdürilmek[†] üçin, Ýahýanyň ýanyna geldi. Ýahýa olara şeýle ýüzlendi: «Eý, alahöwrenler nesli! Geljek gazapdan gaçyp gutulyp bileris öýdýäňizmi[+]? 8Mundan beýläk eden tobaňyza mynasyp miwe beriň. Öz-özüňize: „Biziň atamyz Ybraýymdyr[†]“ diýip aýtmagy hyýalyňyza hem getirmäň. Men size şuny aýdaýyn: Hudaý Ybraýym üçin şu daşlardan hem perzent ýaradyp bilýändir[+]. 9Ine, palta eýýäm agaçlaryň düýbünde ýatyr: oňat miwe bermeýän her bir agaç çapylyp, oda taşlanar»[+].

10Halk ondan: «Eýsem, biz näme etmeli?» diýip sorady[+]. 11Ol: «Iki köýnekli birini köýneksize bersin. Iýmiti bolan hem şonuň ýaly etsin» diýip jogap berdi[+]. 12Salgytçylar-da[†] çümdürilmek üçin onuň ýanyna gelip: «Mugallym, biz näme etmeli?» diýip soradylar. 13Ýahýa olara: «Özüňize buýrulandan artyk almaň» diýdi. 14Onsoň esgerler-de: «Biz näme etmeli?» diýip soradylar. Olara: «Hiç kimden zorluk bilen pul almaň, nähak ýere töhmet atmaň, öz hakyňyza kaýyl boluň» diýdi[+].

15Halk Mesihe[†] umyt bilen garaşýardy we hemmeler Ýahýa hakda ýüreklerinde: «Ýahýa şol Mesih bolaýmasyn?» diýip oýlanýardy[+]. 16Ýahýa olara: «Men sizi suwa çümdürýärin[†], emma menden has güýçli Biri geler, men hatda Onuň çarygynyň bagyny çözmäge-de mynasyp däldirin. Ol sizi Mukaddes Ruha[†] hem-de oda çümdürer[+]. 17Onuň harman sowurýan çarşagy elindedir. Ol harman ýerini süpürip, bugdaýy ammaryna üýşürer, samany bolsa sönmez otda ýakar» diýdi[+]. 18Ol başga-da köp öwüt-ündew edip, halka Hoş Habary[†] wagyz edýärdi.

19Emma baş häkim Hirod öz doganynyň aýaly Hirodiýa öýleneni üçin we başga-da köp erbet işleri edeni üçin, Ýahýanyň käýinjine sezewar boldy. 20Ol Ýahýany zyndana salmak bilen öňki eden ähli pislikleriniň üstüne ýene bir pislik goşdy[+].


Isa suwa çümdürilýär


(Matta 3:13-17; Mark 1:9-11)

21[•]Ähli halk suwa çümdürilip[†] çykarylandan soň, Isa-da[†] çümdürilip çykaryldy. Ol Hudaýa doga edýärkä, gökler açylyp,[+] 22Mukaddes Ruh[†] kepderi görnüşde Onuň üstüne indi. Gökden: «Sen Meniň söwer Oglumsyň. Men Senden köp razydyryn» diýen owaz geldi[+].


Isanyň nesil daragty


(Matta 1:1-17)

23[•]Isa[†] Öz hyzmatyna başlan wagty otuz ýaşlaryndady. Ol Ýusubyň ogly hasaplanýardy. Ýusup Eliýiň ogly,[+] 24Eliý Mattadyň, Mattat Lewiniň, Lewi Melkiniň, Melki Ýannaýyň, Ýannaý Ýusubyň, 25Ýusup Mattatýanyň, Mattatýa Amosyň, Amos Nahumyň, Nahum Esliniň, Esli Nagaýyň, 26Nagaý Mahadyň, Mahat Mattatýanyň, Mattatýa Şimiýiň, Şimiý Ýosehiň, Ýoseh Ýodanyň, 27Ýoda Ýohananyň, Ýohanan Resanyň, Resa Zerubabylyň, Zerubabyl Şeýaltyýeliň, Şeýaltyýel Neriniň,[+] 28Neri Melkiniň, Melki Addynyň, Addy Kosamyň, Kosam Elmadamyň, Elmadam Eriň, 29Er Ýeşuwanyň, Ýeşuwa Eligezeriň, Eligezer Ýorymyň, Ýorym Mattatyň, Mattat Lewiniň, 30Lewi Şimgonyň, Şimgon Ýahudanyň[†], Ýahuda Ýusubyň, Ýusup Ýonamyň, Ýonam Elýakymyň, 31Elýakym Meleýanyň, Meleýa Mennanyň, Menna Mattatanyň, Mattata Natanyň, Natan Dawudyň[†],[+] 32Dawut[†] Ýyşaýyň, Ýyşaý Obediň, Obet Bowazyň, Bowaz Salanyň[*], Sala Nahşonyň,[+] 33Nahşon Eminadabyň, Eminadap Admynyň, Admyn Arnynyň, Arny Hesronyň, Hesron Peresiň, Peres Ýahudanyň,[+] 34Ýahudyýa[†] Ýakubyň, Ýakup[†] Yshagyň, Yshak[†] Ybraýymyň[†], Ybraýym Teranyň, Tera Nahoryň,[+] 35Nahor Serugyň, Seruk Reguwyň, Reguw Pelegiň, Pelek Eberiň, Eber Şelanyň, 36Şela Keýnanyň, Keýnan Arpakşadyň, Arpakşat Samyň, Sam Nuhuň[†], Nuh Lemegiň, 37Lemek Metuşelanyň, Metuşela Hanogyň, Hanok Ýerediň, Ýeret Mahalaleliň, Mahalalel Keýnanyň, 38Keýnan Enoşyň, Enoş Şisiň, Şis Adamyň ogludy, Adam bolsa Hudaýyň ogludy[+].

#### 4‑nji bap


Isa synalýar


(Matta 4:1-17; Mark 1:12-15)

1[•]Isa[†] Mukaddes Ruhdan[†] dolup, Iordan derýasyndan[†] yzyna dolandy. Mukaddes Ruh Ony çöle alyp gitdi. 2Isa ol ýerde kyrk günläp iblis tarapyndan synaga salyndy. Şol günleriň dowamynda Ol hiç zat iýmedi, kyrk günden soň bolsa ajykdy[+].

3Iblis Oňa: «Eger Sen Hudaýyň Ogly[†] bolsaň, bu daşyň çörege öwrülmegini buýur» diýdi. 4[+]Isa: «„Ynsan diňe çörek bilen ýaşamaýar“ diýip ýazylgydyr» diýip jogap berdi[+].

5Soňra iblis Isany[†] bir belent ýere çykaryp, Oňa dünýäniň ähli şalyklaryny görkezdi. 6Iblis Isa: «Men bularyň ählisiniň hökümdarlygyny we şan-şöhratyny Saňa bereýin. Bular maňa berildi, men hem ony islänime berip bilýärin[+]. 7Şonuň üçin Sen maňa sežde etseň[†], bularyň bary Seniňki bolar» diýdi. 8[+]Isa oňa: «„Hudaýyňyz Rebbe[†] sežde ediň, diňe Oňa gulluk ediň“ diýip hem ýazylgydyr[*]» diýip jogap berdi[+].

9Soňra iblis Isany[†] Iýerusalime[†] getirdi. Ony ybadathananyň[†] çür depesine çykaryp: «Eger Sen Hudaýyň Ogly[†] bolsaň, Özüňi şu ýerden aşak okla. 10-11[+]Çünki şeýle ýazylgydyr:

„Seni berk goramak üçin,
Ol perişdelerine Sen babatda emr eder.
Aýagyň daşa büdremez ýaly,
olar Seni ellerinde göterer“» diýdi[+].

12[+]Isa oňa: «„Hudaýyňyz Rebbi synamaň“ diýip hem ýazylgydyr» diýip jogap berdi[+].

13Iblis Isany[†] synaglaryň hemmesinden geçirip gutarandan soň, amatly pursat gelýänçä, Onuň ýanyndan gitdi. 14[•]Isa Mukaddes Ruhuň[†] güýji bilen Jelilä dolanyp geldi. Ol hakdaky gürrüňler etrabyň çar tarapyna ýaýrady. 15Ol ýahudylaryň[†] sinagogalarynda[†] halka öwretmäge başlady, hemmeler Oňa öwgi aýdýardylar[+].


Nasyrada Isany ret edýärler


(Matta 13:53-58; Mark 6:1-6)

16Bir gün Isa[†] Öz dogduk mekany bolan Nasyra gitdi. Ol Sabat güni[†] adatdaky ýaly sinagoga[†] baryp, Mukaddes[†] Ýazgylardan okamak üçin ýerinden turdy[+]. 17Oňa Işaýa pygamberiň[†] kitabyny berdiler. Ol hem kitaby açyp, şu sözleriň ýazylan ýerini tapdy:

18-19[+]«Rebbiň ruhy üstümdedir.
Garyplara Hoş Habary bildirmegim üçin,
Ol Meni seçip-saýlady;
tussaglara azatlygy,
körlere gözüniň açyljakdygyny yglan etmäge[*] Ol Meni iberdi.
Zulum astyndakylary azatlyga çykarmaga,
Rebbiň merhemet ýylyny jar etmäge Meni iberdi»[+].

20Onsoň kitaby ýapyp, ony yzyna – hyzmatkäre berdi-de oturdy. Sinagogadakylaryň[†] barynyň gözi Oňa dikildi. 21Isa[†] olara: «Siziň eşiden bu mukaddes[†] ýazgyňyz şu gün berjaý boldy» diýip, gürrüňe başlady. 22Hemmeler Isany öwüp, Onuň agzyndan çykan ajaýyp sözlere haýran galyp: «Bu Ýusubyň ogly dälmi?» diýip soradylar. 23Isa olara: «Siziň Maňa: „Eý, lukman, ilki özüňe şypa ber!“ diýen nakyly aýtjakdygyňyzy bilip durun. Siz: „Kapernaumda eden işleriňi eşitdik. Olary şu ýerde, Öz ýurduňda-da berjaý et-dä“ diýersiňiz» diýdi[+]. 24Ol ýene şeýle diýdi: «Size dogrusyny aýdýaryn, hiç bir pygamber[†] öz ýurdunda kabul edilmeýär[+]. 25Size hakykaty aýdýaryn: Ylýasyň[†] döwründe üç ýyl alty aýlap asmandan ýekeje damja-da ýagyş damman, ähli ýurda elhenç açlyk düşende, Ysraýylda[†] köp dul aýallar bardy[+]. 26Emma Ylýas olaryň hiç biriniň ýanyna iberilmän, diňe Sidondaky[†] Sarepat şäherinde bolan bir keseki dul aýalyň ýanyna iberildi[+]. 27[+]Şeýle hem, Elýaşa[†] pygamberiň döwründe Ysraýylda deri keselli köp adamlar bardy. Emma Elýaşa diňe siriýaly keseki Nagamanyň ýanyna iberildi we ondan başga hiç kim tämiz[†] bolmady»[+]. 28Bu sözleri eşidenlerinde, sinagogadakylaryň bary gahar-gazaba mündi. 29Olar aýaga galyp, Isany şäherden kowdular. Nasyra şäheri depede ýerleşýärdi. Olar Ony şol depäniň çür başyna çykaryp, aşak taşlajak boldular. 30Emma Isa olaryň arasyndan geçip, ol ýerden çykyp gaýtdy[+].


Isa arwah-jyny kowýar

31[•]Onsoň Isa[†] Jeliläniň Kapernaum şäherine gelip, Sabat güni[†] halka öwretmäge başlady[+]. 32Halk Onuň taglymatyna haýran galdy, sebäbi Ol ygtyýarlylyk bilen gepleýärdi[+]. 33Sinagogada[†] arwah-jyn eýelän bir adam bardy. Ol batly ses bilen gygyryp: 34«Eý, nasyraly Isa! Biziň bilen näme işiň bar? Bizi ýok etmäge geldiňmi? Men Seniň kimdigiňi bilýärin, Sen Hudaýyň Mukaddesisiň[†]» diýip gygyrdy[+]. 35Isa arwah-jyna käýäp: «Sem bol! Bu adamdan çyk!» diýip buýruk berdi. Şonda arwah-jyn ol adamy hemmeleriň öňünde ýere ýykdy-da, hiç zyýan ýetirmän, ondan çykdy[+]. 36Hemmeler haýran galyp, biri-birlerine: «Bu nähili söz? Ol ygtyýar hem gudrat bilen arwah-jynlara buýruk berýär. Olar hem çykýarlar» diýişdiler. 37Isa hakyndaky habar bu etrabyň çar tarapyna ýaýrady.


Isa köp hassalara şypa berýär

38[•]Isa[†] sinagogadan[†] çykyp, Simunyň öýüne bardy. Simunyň gaýynenesini gyzdyryp ýatyrdy. Muňa Isadan kömek soradylar[+]. 39Isa onuň başujunda durup, gyzzyrma käýedi welin, onuň gyzzyrmasy aýryldy. Ol aýal dessine ýerinden turdy-da, olara hyzmat etmäge başlady. 40Gün batanda, adamlar her dürli kesellileri Isanyň ýanyna getirdiler. Isa hem olaryň her biriniň üstüne elini goýup şypa berdi. 41Köpüsinden arwah-jynlar: «Sen Hudaýyň Oglusyň![*]» diýip gygyryşyp çykýardy. Emma Isa olara käýäp, geplemeklerine ýol bermeýärdi, sebäbi olar Onuň Mesihdigini[†] bilýärdiler[+].

42[•]Ertesi gün daň atanda, Isa[†] öýden çykyp, bir çola ýere gitdi. Halk hem Onuň gözlegine çykdy. Olar Isany tapanlarynda, Ony öz ýanlarynda alyp galmaga dyrjaşdylar[+]. 43Isa olara: «Men Hudaýyň Şalygynyň[†] Hoş Habaryny[†] beýleki şäherlerde-de wagyz etmeli, hut şonuň üçin hem iberildim» diýdi[+]. 44Şeýdip, Ol Ýahudyýanyň[†][*] sinagogalarynda[†] wagyz etmegini dowam etdirdi.

#### 5‑nji bap


Isanyň ilkinji şägirtleri


(Matta 4:18-22; Mark 1:16-20)

1[•]Bir gün Isa[†] Ginnesaret kölüniň[*] kenarynda wagyz edýärkä, halk Hudaýyň sözüni diňlemek üçin, Onuň daşyna üýşdi[+]. 2Şonda Isa kölüň ýakasynda duran iki gaýygy gördi. Balykçylar gaýyklardan düşüp, torlaryny ýuwup durdular. 3Isa gaýyklaryň birine münüp, gaýygyň eýesi Simundan kenardan biraz uzaklaşmagy haýyş etdi. Onsoň Ol gaýykda oturan ýerinden halka öwretmäge durdy. 4Isa sözüni tamamlandan soň, Simuna: «Kölüň çuň ýerine gidiň-de, balyk tutmak üçin torlaryňyzy suwa taşlaň» diýdi[+]. 5Simun Oňa: «Halypa! Bütin gije jan etsek-de, hiç zat tutup bilmedik, ýöne Seniň sözüň hatyrasyna torlary ýene taşlaýyn» diýdi. 6Muny aýdylyşy ýaly edenlerinde, olar şeýle bir köp balyk tutdular welin, torlary-da ýyrtylyp başlady. 7Şoňa görä olar beýleki gaýykdaky ýoldaşlarynyň gelip kömekleşmekleri üçin, ellerini bulap yşarat etdiler. Olar gelip, iki gaýygy-da balykdan doldurdylar. Gaýyklar tas suwa batypdy. 8Simun Petrus muny görende, Isanyň aýagyna ýykylyp: «Eý, Agam! Meniň ýanymdan aýryl, men bir günäli adam!» diýdi[+]. 9Tutan balyklarynyň köpdügine onuň özi we ýanyndakylaryň hemmesi haýran galdy. 10Simunyň ýoldaşlary Ýakup[†] bilen Ýohanna atly Zebedeýiň ogullary hem muňa haýran galdylar. Isa Simuna: «Gorkma, sen mundan beýläk balyk deregine ynsanlary tutarsyň» diýdi[+]. 11Şeýlelikde, olar gaýyklaryny kenara çykaryp, bar zady taşlap, Onuň yzyna düşdüler.


Isa deri kesellini sagaldýar


(Matta 8:1-4; Mark 1:40-45)

12[•]Isa[†] şäherleriň birindekä, elhenç deri keseline ýolugan bir adam Onuň ýanyna geldi. Ol Isany görende, dyzyna çöküp, Oňa: «Eý, Agam! Eger isleseň, meni bu keselden tämizläp[†] bilersiň» diýip ýalbardy[+]. 13Isa hem elini uzatdy-da, oňa degrip: «Isleýärin, tämiz bol!» diýdi. Deri keseli ol adamdan şobada aýryldy. 14Soňra Isa oňa: «Muny hiç kime aýtmagyn. Ýöne git-de, ruhana görün we deri keselinden saplanandygyňy hemmelere subut eder ýaly, Musanyň[†] buýran sadakasyny[†] ber» diýip buýurdy[+]. 15Emma Isa hakyndaky habarlar barha ýaýraýardy. Isany diňlemek we kesellerine şypa tapmak üçin, Onuň ýanyna uly mähelle ýygnanýardy. 16Isa bolsa köplenç ýeke Özi çola ýerlere gidip, Hudaýa doga okaýardy[+].


Isa bir ysmazy sagaldýar


(Matta 9:1-8; Mark 2:1-12)

17[•]Bir gün Isa[†] halka öwredip otyrka, Jeliläniň ähli obalaryndan, Ýahudyýadyr[†] Iýerusalimden[†] gelen fariseýler[†] bilen Töwrat mugallymlary-da[†] şol ýerdediler. Isa Rebbiň[†] gudraty arkaly hassalara şypa berýärdi[+]. 18Şol wagt birnäçe adam bir ysmazy düşegi bilen göterip getirdi. Olar ony jaýyň içine salyp, Isanyň öňünde ýatyrjak boldular. 19Emma üýşen mähelleden ýaňa ony içeri salmaga ýol tapmansoňlar, jaýyň üstüne çykyp, üçegi söküp açdylar. Onsoň ysmazy düşegi bilen üçekden sallap, Isanyň öňüne düşürdiler. 20Isa olaryň imanyny görüp, ysmaza: «Dost, seniň günäleriň ötüldi» diýdi[+]. 21Töwrat mugallymlary bilen fariseýler: «Hudaýa dil ýetirýän bu adam kim? Günäleri ýeke-täk Hudaýdan başga kim ötüp biler?» diýip, içini gepletmäge başladylar[+]. 22Emma Isa olaryň näme pikir edýändiklerini bilip, olara: «Näme üçin hyýalyňyzda beýle pikirler edýärsiňiz? 23Haýsyny aýtmak aňsat: „Günäleriň ötüldi“ diýmekmi ýa-da: „Tur-da, ýöre“ diýmek? 24Emma siz Ynsan Oglunyň[†] ýer ýüzünde günäleri ötmäge-de ygtyýarynyň bardygyny bilip goýuň» diýdi. Onsoň Ol ysmaza: «Saňa diýýärin, tur, düşegiňi al-da, öýüňe gaýt» diýdi. 25Ol hem hemmäniň gözüniň alnynda dessine ýerinden turdy we düşegini ýygnady, Hudaýy şöhratlandyryp[†], öýüne gitdi. 26Ähli adamlar haýran galyp, Hudaýy şöhratlandyrdylar. Olary gorky gaplap aldy, olar: «Bu gün şeýle bir geň zatlar gördük» diýişdiler.


Isa Lewini çagyrýar


(Matta 9:9-13; Mark 2:13-17)

27[•]Şundan soň Isa[†] daşary çykanda, salgyt ýygnap oturan Lewini görüp, oňa: «Meniň yzyma düş!» diýdi. 28Ol hem ýerinden turdy-da, ähli zady taşlap, Onuň yzyna düşdi. 29Lewi öz öýünde Isa üçin bir uly meýlis gurady. Saçagyň başynda olar bilen birtopar salgytçylar[†] we başga-da köp adamlar nahar iýip otyrdylar[+]. 30Fariseýler[†] bilen Töwrat mugallymlary[†] Onuň şägirtlerine: «Näme üçin salgytçylardyr günäkärler bilen bile iýip-içýärsiňiz?» diýip hüňürdeşdiler[+]. 31Isa olara: «Lukman saglara däl-de, hassalara gerekdir. 32Men dogrulary däl-de, günäkärleri toba çagyrmaga geldim» diýip jogap berdi[+].


Agyz bekleme barada sorag


(Matta 9:14-17; Mark 2:18-22)

33[•]Olar Isa[†]: «Ýahýanyň şägirtleri ýygy-ýygydan agyz bekläp, doga-dileg edýärler, fariseýleriň[†] şägirtleri hem şeýle, emma Seniň şägirtleriň iýip-içip ýörler» diýdiler[+]. 34Isa: «Toýda giýew dostlarynyň ýanyndaka, siz onuň myhmanlaryna agyz bekledip[†] bilersiňizmi[+]? 35Emma giýewiň olardan alynjak günleri geler, şonda olar agyz beklärler» diýip jogap berdi[+].

36Isa[†] olara şu tymsaly aýdyp berdi: «Hiç kim täze eşikden ýyrtyp, köne eşige ýama salmaz. Beýtse, täze eşik hem ýyrtylar, täze eşikden alnan ýama-da köne eşige gelişmez. 37Hiç kim täze şeraby köne meşiklere guýmaz. Ýogsa täze şerap meşikleri böwsüp, şerap ýere döküler, meşikler-de zaýalanar. 38Täze şerap täze meşiklere guýulmalydyr.[*] 39Hiç kim köne şeraby içenden soň täzäni küýsemez. „Könesi oňat“ diýer».

#### 6-njy bap


Sabat güni barada gürrüň


(Matta 12:1-14; Mark 2:23–3:6)

1[•]Bir Sabat güni[†][*] Isa[†] bugdaýlygyň arasyndan geçip barýardy. Onuň şägirtleri bugdaý başlaryny ýolup, aýalarynda owup iýýärdiler[+]. 2Fariseýleriň[†] käbiri olardan: «Näme üçin Sabat güni gadagan işi edýärsiňiz?» diýip sorady[+]. 3[+]Isa olara: «Dawut[†] bilen ýanyndakylar aç galanlarynda, siz Dawudyň näme edendigini asla okamadyňyzmy[+]? 4Ol Hudaýyň öýüne girip, Hödür çöreklerini[†] alyp iýdi, ýanyndakylara hem berdi. Bu olar üçin gadagandy, diňe ruhanylara[†] rugsat berlendi» diýdi[+]. 5Isa olara ýene-de: «Ynsan Ogly[†] hatda Sabat gününiň-de hökümdarydyr» diýdi.

6Başga bir Sabat güni[†] Isa[†] sinagoga[†] baryp, halka öwretmäge durdy. Ol ýerde sag eli şel açan bir adam bardy[+]. 7Töwrat mugallymlary[†] bilen fariseýler[†] Isany aýyplamakçy boldular. Sabat güni hassa şypa berermikä diýip, Ony aňtadylar[+]. 8Isa olaryň pikirlerini bilip, eli şel açan adama: «Ýeriňden tur-da, orta çyk!» diýdi. Ol hem ýerinden turup, ortada durdy. 9Onsoň Isa olardan: «Size bir sowalym bar: „Kanun[†] boýunça Sabat güni ýagşylyk etmek dogrumy ýa-da ýamanlyk? Biriniň janyny halas etmek dogrumy ýa-da heläk etmek?“» diýip sorady[+]. 10Isa töweregindäkileriň hemmesine göz gezdirip çykdy-da, ýaňky adama: «Eliňi uzat!» diýdi. Ol hem elini uzatdy welin, eli doly sagaldy[+]. 11Olar bolsa gahar-gazaba münüp, Isany näme etmelidigi barada öz aralarynda maslahatlaşmaga başladylar.


Isa on iki şägirdini saýlaýar


(Matta 10:1-4; Mark 3:13-19)

12[•]Şol günlerde Isa[†] doga okamak üçin daga çykdy we bütin gijäni Hudaýa doga okap geçirdi. 13Gün doganda, şägirtlerini ýanyna çagyrdy. Olardan on iki sanysyny saýlap, olary resullyga[†] belledi. Olar şulardyr: 14-16Simun (Isa oňa Petrus lakamyny berdi), onuň dogany Andrys, Ýakup[†], Ýohanna, Filip, Bartolomeý, Matta, Tomas, Alfeýiň ogly Ýakup, watançy Simun, Ýakubyň ogly Ýahudyýa we Isa haýynlyk eden Ýudas Iskariýot[+][+][+].

17[•]Isa[†] Özüniň on iki şägirdi bilen dagdan aşak düşüp, bir tekiz ýerde durdy. Ol ýerde Onuň başga-da ençeme şägirtleri üýşüp, tutuş Ýahudyýadan[†], Iýerusalimden[†], Sur[†] bilen Sidonyň[†] kenarýakalaryndan san-sajaksyz adamlar gelipdi. 18Olar Isany diňlemäge we kesellerine şypa tapmaga gelipdiler. Arwah-jynlardan ejir çekýänler-de şypa tapýardylar. 19Ähli adamlar Isa el degirjek bolup dyrjaşýardy, sebäbi Ondan çykýan güýç olaryň hemmesine şypa berýärdi[+].


Bagtlylar we bagtsyzlar


(Matta 5:1-12)

20Onsoň Isa[†] şägirtlerine nazaryny dikip, şeýle diýdi:

«Eý, garyplar, siz bagtlysyňyz,
çünki Hudaýyň Şalygy[†] siziňkidir![+]
21Eý, şu wagt açlyk çekýänler, siz bagtlysyňyz,
çünki doýarsyňyz.
Şindi aglaýanlar, siz bagtlysyňyz,
çünki şatlykdan gülersiňiz[+].

22Ynsan Ogly[†] sebäpli adamlar sizi ýigrenip, aralaryndan kowan wagty, size sögüp, adyňyzy garalan wagty bagtlysyňyz![+] 23Şol gün şatlanyň, begençden bökjekläň, sebäbi göklerde aljak sylagyňyz uludyr. Olaryň ata-babalary-da pygamberlere[†] şeýle daradylar[+].

24Emma waý halyňyza, eý, baýlar!

Çünki siz eýýäm teselliňizi alansyňyz[+].
25Waý halyňyza, eý, şu wagt doklar!
Çünki siz açlyk çekersiňiz.
Waý halyňyza, eý, şu wagt gülýänler!
Çünki siz ýas tutup aglarsyňyz[+].
26Ähli adamlar sizi taryplan mahaly waý halyňyza!
Çünki ata-babalary-da galp pygamberlere[†] şeýle etdiler[+].


Duşmanlaryňyzy söýüň


(Matta 5:38-48; 7:12a)

27[•]Emma, eý, Meni diňleýänler, size şeýle diýýärin: duşmanlaryňyzy söýüň, özüňizi ýigrenýänlere ýagşylyk ediň. 28Özüňize gargaýanlar üçin ýagşylyk diläň, özüňizi ynjadýanlar üçin Hudaýa doga okaň[+]. 29Bir ýaňagyňa urana beýleki ýaňagyňy-da tut. Donuňy alandan köýnegiňi hem gaýgyrma[+]. 30Saňa dileg salana ber, özüňden bir zat alandan yzyna sorama[+]. 31Adamlaryň özüňize näme etmegini isleýän bolsaňyz, siz-de olara şeýle ediň[+]. 32Siz özüňizi söýýänleri söýýän bolsaňyz, munuň bilen näme hormat gazanýarsyňyz? Günäkärlär-de özlerini söýýänleri söýýärler ahyryn. 33Siz özüňize ýagşylyk edýänlere ýagşylyk edýän bolsaňyz, munuň bilen näme hormat gazanýarsyňyz? Günäkärler-de şeýle edýändirler. 34Yzyna almak tamasy bilen karz berýän bolsaňyz, munuň bilen näme hormata mynasypsyňyz? Günäkärler-de doly yzyna almak niýeti bilen günäkärlere karz berýändirler. 35Duşmanlaryňyzy söýüň, ýagşylyk ediň, yzyna almasyz karz beriň. Şonda siziň sylagyňyz uly bolup, Beýik Hudaýyň ogullary bolarsyňyz, sebäbi Ol gadyr bilmezlere-de, pislere-de mähirlidir[+]. 36Gökdäki Ataňyzyň rehimli bolşy ýaly, siz-de rehimli boluň[+].


Başgalary ýazgarmaň


(Matta 7:1-5)

37[•]Başgalary ýazgarmaň, şonda siz hem ýazgarylmarsyňyz. Hiç kimi günäkärlemäň, şonda size-de günä ýöňkelmez. Bagyşlaň, siz-de bagyşlanarsyňyz[+]. 38Beriň, size-de berler. Hyryn-dykyn doldurylyp, pürepür edilip, gujagyňyzy dolup-daşýan ölçeg bilen doldurylyp berler. Haýsy ölçeg bilen ölçeseňiz, size-de şol ölçeg bilen ölçeler»[+].

39Isa[†] olara bir tymsal hem aýdyp berdi: «Kör köri idip bilermi? Ikisi hem çukura gaçmazmy?![+] 40Şägirt öz halypasyndan üstün däldir, emma kämilleşensoň, her kes öz halypasy ýaly bolar[+]. 41Näme üçin sen doganyňyň gözündäki çöpi görýärsiň-de, öz gözüňdäki agajy saýgarmaýarsyň? 42Nädip sen öz gözüňdäki agajy görmän, doganyňa: „Dogan! Gel, gözüňdäki çöpi çykaraýyn“ diýjek? Eý, ikiýüzli, ilki öz gözüňdäki agajy çykar, şonda doganyňyň gözündäki çöpi çykarmak üçin oňat saýgararsyň».


Agaç we onuň miwesi


(Matta 7:16-20,24-27; 12:33-35)

43[•]«Oňat agajyň erbet miwe bermeýşi ýaly, erbet agaç-da oňat miwe bermez. 44Agaç öz miwesinden tanalýandyr. Sebäbi ýandakdan injir, çalydan-da üzüm ýygylýan däldir. 45Ýagşy adam ýüreginiň ýagşylyk hazynasyndan ýagşylyk çykarýandyr, ýaman adam ýüreginiň ýamanlyk hazynasyndan ýamanlyk çykarýandyr. Ynsanyň dili ýüreginden joşanyny sözleýändir[+]. 46[•]Näme üçin Maňa: „Ýa Reb[†]! Ýa Reb!“ diýip-de, aýdanlarymy etmeýärsiňiz[+]? 47Meniň ýanyma gelýän, sözlerimi eşidip, olary berjaý edýän adamyň kime meňzeýändigini size beýan edeýin: 48ol öý salmak üçin ýeri çuň gazyp, onuň binýadyny gaýanyň üstünde tutan adama meňzeýär. Sil gelende, derýa joşup, bu öýe urulsa-da, ony sarsdyryp bilmez, sebäbi ol berk salnypdy[*][+]. 49Emma Meniň sözlerimi eşidip-de, berjaý etmedik kişi topragyň üstünde binýatsyz öý salan adam ýalydyr. Derýa joşup, ol öýe uran badyna, öý ýykylar. Onuň dargaýşy-da gorkunç bolar».

#### 7‑nji bap


Ýüzbaşynyň imany


(Matta 8:5-13)

1[•]Isa[†] Özüni diňleýän halka bu sözleriň ählisini aýdyp bolandan soň, Kapernaum şäherine gitdi. 2Bu ýerde bir ýüzbaşynyň ezizläp hormatlaýan hyzmatkäri keselläp, ölüm ýassygynda ýatyrdy. 3Ýüzbaşy Isa hakynda eşidende, öz hyzmatkärine şypa bermegini sorap, Onuň ýanyna birnäçe ýahudy[†] ýaşulularyny[†] iberdi. 4-5Olar Isanyň ýanyna gelip, Oňa ýürekden ýalbaryp: «Bu adam Seniň kömek etmegiňe mynasyp, sebäbi ol biziň halkymyzy söýýär, hatda bize sinagoga hem gurup berdi» diýdiler[+]. 6Şeýlelikde, Isa olar bilen gitdi.

Olar ýüzbaşynyň öýüne ýakynlaşanlarynda, ýüzbaşy dostlaryndan Oňa şeýle habar iberdi: «Agam, azara galma, sebäbi Seniň öýüme gelmegiňe men mynasyp däl. 7Şonuň üçin hem men özümi Seniň ýanyňa barmaga mynasyp saýmadym. Diňe birje söz aýtsaň bes, meniň hyzmatkärim sagalar[+]. 8Men hem buýruk astyndaky adamdyryn, ygtyýarymda esgerlerim bar. Birisine „Git“ diýsem gidýär, başgasyna „Gel“ diýsem gelýär. Hyzmatkärime „Şuny et!“ diýsem edýär».

9Isa[†] bu sözleri eşidip, ýüzbaşa haýran galdy. Ol yzyna düşüp gelýän mähellä tarap öwrülip: «Size şuny aýdaýyn: Men hatda Ysraýylda-da[†] şeýle beýik imany görmedim» diýdi. 10Onsoň iberilen adamlar yzyna öwrülip baranlarynda, hyzmatkär sagalan eken.


Isa dul aýalyň ogluny direldýär

11Mundan biraz soňra Isa[†] Naýin diýen şähere gitdi. Şägirtleri bilen uly mähelle hem Onuň yzyna düşüp gitdi. 12Isa şäher derwezesine golaýlan wagty bir dul aýalyň ýalňyz ogluny jaýlamaga alyp barýan ekenler. Şäherden gelen uly mähelle hem bu aýalyň ýanyndady. 13Reb[†] Isa bu aýaly görüp, oňa ýüregi awady. Ol aýala: «Aglama!» diýdi[+].

14Onsoň Isa[†] baryp, tabyda elini degirdi, ony göterip barýanlar saklandylar. Isa: «Eý, ýaş ýigit, saňa diýýärin, tur!» diýdi[+]. 15Şonda merhum turup, geplemäge başlady. Isa ony ejesine gaýtaryp berdi[+]. 16Hemmeleri gorky basdy. Olar: «Aramyzda beýik bir pygamber[†] peýda boldy!», «Hudaý Öz halkyna nazar saldy» diýip, Hudaýy şöhratlandyrdylar[†][+]. 17Isa baradaky bu habar tutuş Ýahudyýa[†] we daş-töwerekdäki etraplara ýaýrady.


Isa bilen Ýahýa çümdüriji


(Matta 11:2-19)

18-19[•]Ýahýanyň şägirtleri bu wakalaryň baryny oňa gürrüň berdiler. Ýahýa olardan ikisini ýanyna çagyryp: «Gelmeli Şol Senmi ýa-da biz başga birine garaşmalymy?» diýip, Reb Isadan soramak üçin olary iberdi[+]. 20Olar Isanyň[†] ýanyna gelip: «Bizi Ýahýa çümdüriji iberdi. Ol Senden: „Şol gelmeli Mesih[†] Senmi ýa-da biz başga birine garaşmalymy?“ diýip soraýar» diýdiler.

21Şol wagtlar Isa[†] köp keselleri, hassalary, erbet ruh[†] eýelänleri bejeripdi, ençeme körleriň gözlerini açypdy. 22Şunlukda, Isa habarçylara: «Baryň-da, görüp-eşidenleriňizi Ýahýa habar beriň. Körler görýär, agsaklar ylgaýar, deri keselliler tämizlenýär[†], kerler eşidýär, ölüler direlýär, garyplara Hoş Habar[†] wagyz edilýär[+]. 23Menden ýüz döndermedik adam bagtlydyr!» diýip jogap berdi[+].

24Ýahýanyň ilçileri gidenden soň, Isa[†] mähellä Ýahýa barada gürrüň bermäge başlady: «Çöle näme görmäge gitdiňiz? Şemala yranýan ýylgynymy[+]? 25Ýeri, näme görmäge gitdiňiz? Nepis eşikler geýen adamymy? Emma gymmatbahaly lybaslara beslenip, şady-horramlykda ýaşaýanlar şa köşklerindedir. 26Ýeri, siz näme görmäge gitdiňiz? Bir pygamberimi[†]? Hawa, Men size şuny aýdýaryn, ol gören kişiňiz hatda pygamberden hem artykdyr[+]. 27[+]„Öňüňden ýol taýýarlar ýaly, ine, Men Öz wekilimi iberýärin“ diýip ýazylan sözler hem hut şoňa degişlidir[+]. 28Size şuny aýdýaryn, aýaldan doglanlaryň arasynda Ýahýadan beýigi ýokdur, emma Hudaýyň Şalygynda[†] iň kiçisi hem ondan beýikdir»[+]. 29Ähli halk, hatda salgyt ýygnaýjylar hem Ýahýanyň sözlerini eşidip, Ýahýa tarapyndan suwa çümdürilmek[†] bilen Hudaýyň ýolunyň dogrudygyny tassykladylar[+]. 30Emma fariseýlerdir[†] Töwrat mugallymlary[†] Ýahýa tarapyndan suwa çümdürilmekden boýun gaçyrmak bilen Hudaýyň özleri üçin niýetlän maksadyndan ýüz öwürdiler. 31Isa sözüni dowam etdirdi: «Men bu nesli kime meňzedeýin? Olar kime meňzeýär? 32Olar bazarda oturyp, biri-birilerine: „Size tüýdük çaldyk, tans etmediňiz; agy aýtdyk, aglamadyňyz“ diýip gygyrýan çagalara meňzeýärler. 33Ine, Ýahýa çümdüriji geldi, ol iýenogam, içenogam. Siz bolsa oňa „jynly“ diýýärsiňiz[+]. 34Ynsan Ogly[†] geldi, Ol iýýärem, içýärem, siz Oňa: „Ine, bu horana, arakhora serediň! Ol salgytçylar[†] we günäkärler bilen dost boldy!“ diýýärsiňiz[+]. 35Emma danalygyň hakdygy onuň zürýatlarynyň ählisi tarapyndan tassyklanar».


Günäli aýal Isa ýag çalýar

36[•]Bir gün fariseýlerden[†] biri Isany[†] nahara çagyrdy. Ol hem fariseýiň öýüne baryp, saçak başynda oturdy. 37Şol şäherde günäkär bir aýal bardy. Ol aýal Isanyň fariseýiň öýünde naharlanýandygyny bilip, çüýşe gapda hoşboý ysly ýag getirdi. 38Aýal Isanyň öňünde dyzyna çöküp aglap, gözýaşlary bilen Onuň aýaklaryny ýuwmaga başlady. Soňra aýaklaryny saçy bilen süpürip öpdi we hoşboý ysly ýag çaldy. 39Isany çagyran fariseý muny görüp: «Eger bu adam pygamber[†] bolýan bolsa, Özüni elleýän aýalyň kimdigini, nähilidigini bilerdi. Bu aýal günäkär ahyryn» diýip, içini gepletdi[+]. 40Munuň üçin Isa oňa: «Simun, Meniň saňa aýtmaly zadym bar» diýdi. Ol hem: «Aýdyber, Mugallym» diýdi. 41«Bir adam iki adama karz pul beripdir: birine – bäş ýüz kümüş teňňe, beýlekisine – elli kümüş teňňe[+]. 42Bergisini bermäge hiç pullarynyň ýokdugy üçin, ol bularyň ikisiniň hem bergisini geçipdir. Munuň üçin olaryň haýsysy ony has köp söýer?»[+] 43Simun: «Meniň pikirimçe, bergisi köp geçilen adam» diýip jogap berdi. Isa: «Dogry pikir etdiň» diýdi.

44Onsoň Isa[†] aýala tarap öwrülip, Simuna şeýle diýdi: «Bu aýaly görýäňmi? Men seniň öýüňe geldim, sen bolsa aýaklarymy ýuwmaga suw-da bermediň, emma bu aýal aýaklarymy gözýaşy bilen ýuwup, saçy bilen süpürdi. 45Sen Meni öpmediň, emma bu aýal Men öýe girenimden bäri aýaklarymy öpüp otyr. 46Sen başyma ýag çalmadyň, emma bu aýal aýaklaryma hoşboý ysly ýag çaldy[+]. 47Şonuň üçin hem Men saňa aýdýaryn: bu aýalyň köp günäleri bagyşlanandyr. Çünki onuň söýgüsi köpdür. Günäleri az bagyşlananlaryň bolsa söýgüsi azdyr». 48Onsoň Isa ol aýala: «Seniň günäleriň geçildi» diýdi[+]. 49Isa bilen bir saçakda oturanlar öz aralarynda: «Günäleri-de bagyşlaýan bu kimkä?» diýişmäge başladylar. 50Isa bolsa aýala: «Seni imanyň halas etdi, arkaýyn gidiber» diýdi[+].

#### 8‑nji bap


Ekin tymsaly


(Matta 13:1-23; Mark 4:1-20)

1Bu wakadan soňra Isa[†] şäherleri we obalary aýlanyp, Hudaýyň Şalygy[†] baradaky Hoş Habary[†] wagyz etmäge başlady. On iki şägirdi hem Onuň ýanyndady[+]. 2-3Şeýle hem, erbet ruhlardan we kesellerden halas bolan birnäçe aýallar, içinden ýedi arwah-jyn çykan magdalaly Merýem hem-de Hirodyň öýüni dolandyrýan Huzanyň aýaly Ýowanna, Suzanna, başga-da birtopar aýallar Isanyň ýanyndady. Bu aýallar öz emläkleri bilen olara kömek edýärdiler[+][+].

4[•]Uly bir mähelle üýşüp, ähli şäherlerden adamlar Isanyň[†] ýanyna geldi. Şonda Isa olara şu tymsaly gürrüň berdi: 5«Bir daýhan ekin ekmäge çykýar. Ekip ýörkä, tohumlaryň birnäçesi ýoluň üstüne düşüp, aýak astynda depelenýär we guşlar gelip, ony çokýarlar. 6Birnäçe tohum daşly ýere düşýär. Olar gögeren badyna suwsuzlykdan gurap gidýärler. 7Birnäçesi tikenekligiň arasyna düşýär. Tohum bilen gögeren tikenler olary basýar[+]. 8Birnäçesi-de gowy topraga düşýär. Olar gögerip çykyp, her biri ýüz esse hasyl berýär». Bulary gürrüň berenden soň, Isa: «Eşitmäge gulagy bar adam eşitsin!» diýip gygyrdy[+]. 9[•]Şägirtleri Ondan: «Bu tymsalyň manysy näme?» diýip soradylar. 10Ol şeýle diýdi: «Hudaýyň Şalygynyň[†] syrlaryna düşünme ukyby size berildi, emma başgalar seredip görmesinler, eşidip düşünmesinler diýip, olara tymsallar arkaly aýdylýar[+]. 11Tymsalyň manysy şeýle: tohum Hudaýyň sözüdir[+]. 12Ýoluň üstüne düşen däneler sözi eşidýän adamlardyr. Emma şeýtan[†] gelip, iman getirmesinler, halas bolmasynlar diýip, olaryň kalbyndan sözi sogrup alýar. 13Daşly ýere düşenler bolsa sözi eşidenlerinde, şatlyk bilen kabul edýän adamlardyr. Ýöne olarda kök ýokdur. Olar az wagtlaýyn iman edip, synag wagty imandan dänýärler[+]. 14Tikenekligiň arasyna düşenler bolsa sözi eşidýänlerdir, emma durmuşyň aladalary, baýlyklary, keýpi-sapasy olary barha bogýar, olar hasyl bermeýärler[+]. 15Gowy topraga düşenler bolsa, sözi eşidip, ony ýagşy hem päk ýürekde saklaýanlardyr. Olar çydamlylyk bilen miwe berýändirler[+].


Çyra tymsaly


(Mark 4:21-25)

16Hiç kim çyrany ýakyp, onuň üstüni gap bilen örtýän däldir ýa-da ony çarpaýanyň aşagynda goýýan däldir. Gaýtam, içeri girenler yşygy görer ýaly, ony çyradanyň üstünde goýýandyr[+]. 17Elbetde, üsti açylmajak gizlin zat, bilinmejek, mese-mälim bolmajak ýaşyryn zat ýokdur[+]. 18Şonuň üçin hem nähili diňleýändigiňize üns beriň. Kimde bar bolsa, oňa ýene berler, ýöne kimde ýok bolsa, özüniňki hasap edýän zady hem elinden alnar»[+].


Isanyň ejesi we inileri


(Matta 12:46-50; Mark 3:31-35)

19[•]Isanyň[†] ejesi bilen inileri Ony görmäge geldiler, emma üýşen mähelleden ýaňa Onuň ýanyna girip bilmediler[+]. 20Oňa: «Ejeň bilen doganlaryň Seni görmek üçin daşarda garaşyp durlar» diýip habar berdiler. 21Emma Isa: «Meniň ejem, doganlarym – Hudaýyň sözüni diňläp, ony berjaý edýänlerdir» diýip jogap berdi[+].


Isa tupany ýatyrýar


(Matta 8:23-27; Mark 4:35-41)

22[•]Bir gün Isa[†] şägirtleri bilen bir gaýyga münüp, olara: «Geliň, kölüň beýleki tarapyna geçeliň» diýdi. Şeýdip, olar ýola düşdüler[+]. 23Olar gaýykda ýüzüp barýarkalar, Isa uka gitdi. Kölde birden güýçli tupan turdy. Gaýyk suwdan dolup başlady, olar howply ýagdaýa düşdüler. 24Şägirtler baryp, Isany oýaryp: «Halypa! Halypa, biz heläk bolup barýarys!» diýdiler. Isa turup, ýele hem möwç alýan tolkunlara käýedi. Tupan ýatyp, doly imisalalyk aralaşdy[+]. 25Isa şägirtlerine: «Siziň imanyňyz hany?» diýip sorady. Olar bolsa gorkuşyp hem geň galyp, biri-birlerinden: «Bu Adam kimkä? Ol ýele hem suwa buýruk berýär, olar-da Oňa gulak asýar!» diýişdiler.


Isa arwah-jyn eýelän adamy sagaldýar


(Matta 8:28-34; Mark 5:1-20)

26[•]Olar Jeliläniň garşysynda ýerleşýän gerasalylaryň[*] ýurduna geldiler. 27Isa[†] kenarda gaýykdan düşende, Oňa arwah-jyn eýelän bir adam gabat geldi. Ol adam köpden bäri hiç hili egin-eşik geýmeýärdi, öýünde ýaşaman, mazarlaryň arasynda ýaşaýardy. 28Ol Isany görende, gygyryp goýberdi. Onuň öňünde ýere ýüzin ýykylyp, batly ses bilen: «Eý, Isa, Beýik Hudaýyň Ogly[†]! Meniň bilen näme işiň bar? Ýalbarýan, meni gynama» diýdi[+]. 29Çünki Isa arwah-jyna ol adamdan çykmagy buýrupdy. Arwah-jyn ony ýygy-ýygydan tutýardy. Munuň üçin ol adamy zynjyrlap, gandallap saklardylar, emma ol zynjyrlaryny gyryp taşlardy, arwah-jyn ony çöllere äkiderdi. 30Isa ondan: «Adyň näme?» diýip sorady. Ol hem: «Adym Goşun[*]» diýip jogap berdi, sebäbi oňa san-sajaksyz arwah-jyn giripdi. 31Arwah-jynlar özlerine dowzaha gitmegi buýurmasyn diýip, Isa ýalbardylar. 32Şol ýerdäki dagyň eteginde ullakan bir doňuz sürüsi otlap ýördi. Arwah-jynlar doňuzlaryň içine girmäge rugsat etmegini sorap, Isa ýalbardylar. Ol hem rugsat etdi. 33Olar ýaňky adamdan çykyp, doňuzlara girdiler. Şondan soň süri uçutdan aşak zyňyp, kölde paýyrdaşyp gark boldy. 34Bolan zady görenlerinde, çopanlar gaçyp, şäherdir obalara muny habar berdiler. 35Halk bolan wakany görmek üçin geldi. Olar Isanyň ýanyna gelenlerinde, içinden arwah-jyn çykan adamyň geýnip, Isanyň aýagujunda oturandygyny, akylynyň hem ýerindedigini görüp gorkdular[+]. 36Bu wakany görenler bolsa, olara arwah-jyn eýelän adamyň nähili sagalandygy barada gürrüň berdiler. 37Onsoň ähli gerasalylar we şol sebitiň ilaty Isadan öz ýanlaryndan gitmegini haýyş etdiler, sebäbi olary uly gorky gaplap alypdy. Isa hem gaýyga münüp, yzyna gaýtdy[+]. 38Arwah-jyndan halas bolan adam Isa gitmezden öň Ondan Özi bilen gitmäge rugsat sorap ýalbardy. 39Isa bolsa: «Bar, öýüňe gaýt, Hudaýyň saňa nämeler edendigini gürrüň ber» diýip, ony ugratdy. Ol hem gidip, Isanyň özüne edenlerini tutuş şähere jar etdi[+].


Direlen gyz, sagalan aýal


(Matta 9:18-26; Mark 5:21-43)

40[•]Isa[†] yzyna dolanyp gelende, halk Ony gyzgyn garşylady, sebäbi hemmeler Oňa garaşýardy. 41Şol wagt sinagoga[†] ýolbaşçylaryndan Ýaýrus atly bir adam gelip, Isanyň aýagyna ýykyldy we Ondan öýüne barmagyny haýyş etdi[+]. 42Munuň sebäbi onuň on iki ýaşlaryndaky ýekeje gyzy ölüm ýassygynda ýatyrdy. Isa ol ýere gidip barýarka, mähelle Ony her ýandan gysyp-gowrup barýardy. 43Mähelläniň içinde on iki ýyldan bäri gan akma keselli bir aýal hem bardy. Ol hiç zatdan haýyr tapmandy[*][+]. 44Ol Isanyň arka tarapyndan baryp, Onuň donunyň syýyna elini degirdi welin, şobada gan akmasy kesildi[+]. 45Isa: «Maňa kim elini degirdi?» diýip sorady. Hiç kim boýun almady. Şonda Petrus[*]: «Halypa! Halk daşyňy alyp, Seni gysyp-gowrup barýar, Sen bolsa: „Maňa kim elini degirdi?“ diýýärsiň» diýdi. 46Emma Isa: «Maňa biri elini degirdi, sebäbi Men Özümden bir güýjüň çykanyny duýdum» diýdi[+]. 47Aýal eden işiniň mundan aňry gizlin galmajakdygyny bilensoň, titräp gelip, Isanyň aýagyna ýykyldy. Ähli halkyň öňünde özüniň näme üçin Isa elini degrendigini, şobada hem şypa tapandygyny gürrüň berdi. 48Isa oňa: «Eý, naçar, imanyň saňa şypa berdi. Arkaýyn gidiber» diýdi[+]. 49Isa bu sözleri aýdyp durka, sinagoga baştutanynyň öýünden gelen bir adam Ýaýrusa: «Gyzyň öldi. Mugallymy artykmaç biynjalyk etme» diýdi. 50Emma Isa muny eşidip, oňa: «Gorkma, diňe iman et, gyzyň gutular» diýdi. 51Isa onuň öýüne gelende, Petrus, Ýohanna, Ýakup[†] we gyzyň ene-atasyndan başga hiç kime Özi bilen içeri girmäge rugsat etmedi[+]. 52Hemmeler aglaşyp, ýas tutup otyrdylar. Emma Isa: «Aglamaň, ol ölenok, uklap ýatyr» diýdi[+]. 53Adamlar gyzyň ölendigini bilýändikleri üçin Onuň üstünden güldüler. 54Emma Isa hemmäni daşary kowup, gyzyň elinden tutdy-da, gygyryp: «Gyzym, tur!» diýdi[+]. 55Gyza jan girip, ol şobada ýerinden turdy. Onsoň Isa gyza nahar bermeklerini buýurdy. 56Gyzyň ene-atasy haýran galdy. Isa bolsa olara bolup geçen hadysany hiç kime aýtmazlygy tabşyrdy[+].

#### 9-njy bap


Isa şägirtlerini halkyň arasyna iberýär


(Matta 10:5-15; Mark 6:7-29)

1[•]Isa[†] on iki şägirdini ýanyna çagyryp, olara ähli arwah-jynlary kowmaga, her dürli keselleri bejermäge güýç we ygtyýar berdi[+]. 2Onsoň olary Hudaýyň Şalygyny[†] wagyz etmäge we hassalara şypa bermäge iberdi. 3Isa olara: «Ýol üçin hiç zat almaň: ýanyňyzda ne hasa, ne torba, ne çörek, ne pul, ne artykmaç eşik – hiç zat bolmasyn. 4Haýsy öýe girseňiz, tä ol şäherden çykyp gaýdýançaňyz, şol öýde boluň. 5Eger adamlar sizi kabul etmeseler, olaryň şäherinden çykyp gaýdanyňyzda, olara garşy şaýatlyk hökmünde aýagyňyzyň tozuny kakyň» diýdi[+]. 6Şeýdip, olar ýola düşdüler, her bir baran ýerinde Hoş Habary[†] wagyz edip, hassalary sagaldyp, obama-oba aýlandylar[+].

7[•]Şol wagt Hirod han bolan wakalaryň baryny eşidip, gaty aljyrady. Sebäbi käbir adamlar: «Ýahýa direlipdir!» diýýärdiler[+]. 8Käbirleri: «Ylýas[†] peýda bolupdyr!», başga birileri hem: «Gadymy pygamberleriň[†] biri direlipdir!» diýişýärdiler[+]. 9Hirod bolsa: «Men Ýahýanyň başyny çapdyrdym, onda bu adam kimkä? Ol hakda üýtgeşik habarlar eşidýän» diýdi. Ol Isany[†] görmäge jan etdi[+].


Isa bäş müň adamy doýurýar


(Matta 14:13-21; Mark 6:30-44; Ýohanna 6:1-14)

10[•]Resullar[†] yzyna gelensoň, öz eden işlerini Isa[†] habar berdiler. Ol hem olary ýanyna alyp, Betsaýda diýen şähere gitdi[*][+]. 11Emma mähelle muny bilip, Onuň yzyndan bardy. Ol hem olary oňat garşylap, Hudaýyň Şalygy[†] hakda gürrüň berdi we şypa mätäç adamlary sagaltdy. 12Gün ýaşyp barýarka, Onkiler Isanyň ýanyna gelip: «Bu mähelläni goýber, töwerekdäki obalara gidip, ýatara ýer we azyk tapsynlar, sebäbi biz bir çola ýerde ahyry» diýdiler. 13Emma Isa: «Olara iýmäge zady siz beriň» diýdi. Olar hem: «Biz munça mähelle üçin iýmit satyn almaga gidelimi? Biziň bäş çörek bilen iki balykdan başga zadymyz ýok ahyry» diýdiler[+]. 14Ol ýerde bäş müňe golaý erkekler bardy. Emma Isa şägirtlerine: «Olary elli-elliden topar-topar edip oturdyň» diýip tabşyrdy. 15Olar hem şeýle edip, hemmeleri oturtdylar. 16Isa bolsa bäş çörek bilen iki balygy alyp, gözlerini göge dikip şükür etdi. Soňra bulary halka paýlar ýaly bölüşdirip şägirtlerine berdi. 17Hemmeler iýip doýdular, artyp galan çörek böleklerini ýygnap, on iki sebedi doldurdylar.


Petrus Isanyň Mesihdigini ykrar edýär


(Matta 16:13-28; Mark 8:27–9:1)

18[•]Bir gün Isa[†] ýekelikde Hudaýa doga okaýardy, şägirtleri hem Onuň ýanyndady. Isa olardan: «Halk Maňa kim diýýär?» diýip sorady. 19Olar: «Käbirleri Ýahýa çümdüriji, käbirleri Ylýas[†], başga birileri bolsa gadymy pygamberlerden[†] biri direlipdir diýýär» diýip jogap berdiler[+]. 20Isa olardan: «Siz Maňa kim diýýärsiňiz?» diýip sorady. Petrus: «Sen Hudaýyň Mesihisiň[†]» diýip jogap berdi[+]. 21[•]Isa bolsa muny hiç kime aýtmazlygy olara berk tabşyrdy.


Isa ölüp direljegini öňünden aýdýar


(Matta 16:20-28; Mark 8:30–9:1)

22Onsoň Isa[†] sözüni dowam edip: «Ynsan Ogly[†] köp görgi görmeli, ýaşulular[†], ýolbaşçy ruhanylar[†] we Töwrat mugallymlary[†] tarapyndan ret edilmeli, öldürilmeli we üçülenji gün direlmelidir» diýdi[+]. 23Isa olaryň hemmesine şeýle diýdi: «Kim Meniň yzyma eýermek isleýän bolsa, özüni inkär etsin-de, her gün haçyny[†] alyp, yzyma düşsün[+]. 24Kim janyny halas etmek islese, ony ýitirer, ýöne kim janyny Meniň ugrumda ýitirse, ony halas eder. 25Ynsan tutuş dünýäni gazanybam, janyndan mahrum bolsa, oňa näme peýdasy bar[+]? 26Kim Menden we Meniň sözlerimden utansa, Ynsan Ogly-da Özüniň, Atasynyň we mukaddes[†] perişdeleriň[†] şöhraty[†] bilen gelen mahaly ondan utanar[+]. 27Emma size dogrusyny aýdýaryn: bu ýerde duranlaryň käbiri ölmezden öň Hudaýyň Şalygynyň[†] gelýänini görerler»[+].


Isanyň keşbi üýtgeýär


(Matta 17:1-8; Mark 9:2-8)

28[•]Bu sözleri aýdanyndan sekiz gün geçensoň, Isa[†] Petrusy, Ýohannany we Ýakuby[†] ýanyna alyp, Hudaýa doga okamak üçin daga çykdy[+]. 29Doga okap otyrka, Onuň ýüz keşbi üýtgäp, eginbaşy lowurdap ap-ak boldy[+]. 30Ine, iki adam Onuň bilen gürrüňleşip durdy. Bu Musa[†] bilen Ylýasdy[†][+]. 31Olar şöhrat[†] içinde peýda bolup, Isanyň dünýäden alynmaly pursady barada gürrüň edýärdiler. Bu pursat Iýerusalimde[†] amala aşmalydy. 32Petrus bilen onuň ýanyndakylary uky basmarlaýardy, emma olar ukudan açylyp, Isanyň şöhratyny hem Onuň ýanynda duran iki adamy gördüler. 33Musa bilen Ylýas Isanyň ýanyndan aýrylyp barýarkalar, Petrus näme diýýänini özi-de bilmän, Oňa: «Halypa! Bize bu ýerde bolmak ýakymly, üç çadyr dikeli: biri – Saňa, biri – Musa, biri – Ylýasa» diýdi. 34Petrus bulary aýdyp durka, bir bulut gelip, olaryň üstüni örtdi. Özlerini bulut gurşap alanda, olar gaty gorkdular. 35Bulutdan: «Bu Meniň Oglumdyr, Saýlap-seçenimdir![*] Oňa gulak asyň» diýen bir owaz geldi[+]. 36Bu ses kesilen wagty, Isa ýeke galdy. Şägirtler bolsa dymyp, gören zatlary barada şol günlerde hiç kime gürrüň bermediler.


Isa arwah-jyn eýelän oglany sagaldýar


(Matta 17:14-18; Mark 9:14-27)

37[•]Şol günüň ertesi dagdan aşak düşen wagty, bir uly mähelle Isany[†] garşylady. 38Mähelläniň içinden bir adam gygyryp, şeýle diýdi: «Mugallym! Ýalbarýan, meniň ogluma nazaryňy sal, ol meniň ýalňyz çagam. 39Ine, ony bir arwah-jyn eýeleýär, ol birden çygyryp başlaýar. Ol ruh[†] onuň agzyndan ak köpük gelýänçä silterleýär, ýer bilen ýegsan edip, ondan zordan aýrylýar. 40Şägirtleriňe ony çykaryp ber diýip ýalbardym, emma olar başarmadylar». 41Isa: «Eý, ýoldan çykan, imansyz nesil! Men haçana çenli siziň bilen bolup, size çydaýyn? Ogluňy bärik getir» diýdi. 42Çaga Isanyň ýanyna gelýärkä, arwah-jyn ony ýere urup, köp silterledi. Emma Isa arwah-jyna käýäp, çagany sagaldyp, atasyna gowşurdy[+]. 43[•]Hemmeler Hudaýyň beýikdigine haýran galdy.


Isa ölüp direljegini ýene aýdýar


(Matta 17:22,23; Mark 9:30-32)

Hemmeler Isanyň[†] eden işlerine geň galdy. Isa Öz şägirtlerine: 44«Bu sözler gulagyňyzda galsyn: Ynsan Ogly[†] ynsanlaryň eline tabşyrylar» diýdi[+]. 45Emma olar bu söze düşünmediler. Bu sözüň manysy olar üçin gizlin bolup galdy, olar bu barada Isadan soramaga-da gorkdular[+].


Iň beýik kim?


(Matta 18:1-5; Mark 9:33-37)

46[•]Şägirtleriň arasynda olardan kimiň iň beýikdigi barada jedel ýüze çykdy. 47Isa[†] olaryň ýüregindäki pikiri aňyp, bir çagany aldy-da, ýanynda duruzdy. 48Onsoň olara: «Kim şunuň ýaly bir çagany Meniň adymdan kabul etse, Meni kabul etdigidir. Meni kabul eden bolsa, Meni Ibereni kabul edýändir. Araňyzda kim hemmeden pes bolsa, iň beýik şoldur» diýdi[+]. 49Ýohanna Isa ýüzlenip: «Halypa! Biz Seniň adyň bilen arwah-jynlary çykarýan bir adamy gördük, ýöne onuň biziň bilen bile däldigi üçin, ony togtatmak isledik» diýdi[+]. 50Isa oňa: «Ony togtatmaň! Kim size garşy bolmasa, ol siziň tarapyňyzdadyr» diýdi[+].


Samariýalylar Isa garşy bolýarlar

51Göge alynmaly mahaly golaýlanda, Isa[†] Iýerusalime[†] gitmegi ýüregine düwüp, ýola düşdi[+]. 52Ol Özünden öň birnäçe ilçini ýollady. Olar hem Onuň gelerine taýýarlyk görmek üçin, samariýalylaryň[†] bir obasyna girdiler[+]. 53Emma samariýalylar Isany kabul etmediler, sebäbi Onuň ugry Iýerusalime tarapdy. 54Isanyň şägirtleri Ýakup[†] bilen Ýohanna muny görüp, Ondan: «Eý, Agam! Olary ýok etmek üçin gökden ot ýagdyrmagymyzy isleýärsiňmi?[*]» diýip soradylar[+]. 55-56Emma Isa öwrülip, olara käýedi[*]. Onsoň olar başga oba gitdiler.


Isanyň yzyna eýermek


(Matta 8:19-22)

57[•]Ýolda barýarkalar, bir adam Isa[†]: «Nirä gitseň[*], men hem Seniň yzyňa düşjek» diýdi. 58Isa oňa: «Tilkileriň süreni, guşlaryň höwürtgesi bardyr, ýöne Ynsan Oglunyň[†] başyny goýara-da ýeri ýokdur» diýdi. 59Başga birine: «Meniň yzyma düş» diýdi. Emma ol: «Agam, rugsat et, öňürti gidip, kakamy jaýlaýyn» diýdi. 60Emma Isa oňa: «Goý, ölülerini ölüleriň özleri jaýlabersinler, ýöne sen git-de, Hudaýyň Şalygyny[†] wagyz et» diýdi. 61Ýene birisi: «Agam! Seniň yzyňa düşeýin, ýöne rugsat ber, öňürti maşgalam bilen hoşlaşaýyn» diýdi[+]. 62Isa oňa: «Eline azaly alansoň yzyna seredýän adam Hudaýyň Şalygyna mynasyp däldir» diýdi.

#### 10-njy bap


Isa ýetmiş iki şägirdi iberýär

1[•]Şundan soň Reb[†] Isa[†] başga ýetmiş iki[*] adamy belläp, olary Özüniň gitmekçi bolýan ähli şäherlerine, ýerlerine iki-ikiden öňünden ýollady. 2Olara şeýle diýdi: «Hasyl bol, ýöne işgär az. Şonuň üçin hem hasylyny ýygmaga işgär iberer ýaly, hasyl eýesi Rebbe ýalbaryň[+]. 3Gidiň! Ine, Men sizi möjekleriň arasyna guzular kimin ýollaýaryn[+]. 4Ýanyňyza gapjyk-da, torba-da, çaryk-da almaň. Ýolda hiç kim bilen salamlaşmaň[+]. 5Haýsy öýe barsaňyz, öňürti: „Öýüňiz abadan bolsun!“ diýiň. 6Ol öýde parahatlygy söýýän adam bar bolsa, siziň dilän parahatlygyňyz onuň üstüne iner, ýok bolsa-da, ýene özüňize dolanar. 7Ol öýde galyp, olaryň berenlerini iýip-içiň, sebäbi işçi öz hakyna mynasypdyr. Öýden-öýe göçüp ýörmäň[+]. 8Bir şähere baranyňyzda, kabul edilseňiz, öňüňizde näme goýulsa, şony iýiň[+]. 9Ol ýerdäki hassalara şypa beriň we olara: „Hudaýyň Şalygy[†] size golaýlady!“ diýiň[+]. 10Emma başga bir şähere baranyňyzda, kabul edilmeseňiz, onuň köçelerine çykyň-da, olara: 11„Şäheriňizde aýagymyza ýapyşan tozany-da size garşy kakýarys. Emma şuny biliň: Hudaýyň Şalygy golaýlandyr!“ diýiň[+]. 12Size aýdýaryn: kyýamat güni ol şäheriň ýagdaýy Sodom[†] şäheriniň ýagdaýyndan has beter bolar[+]. 13[•]Dat günüňe, eý, Horazin! Dat günüňe, eý, Betsaýda! Sizde görkezilen gudratlar Sur[†] bilen Sidonda[†] görkezilen bolsady, onda olar bireýýäm jul geýnip[†], kül üstünde oturyp toba ederdiler[+]. 14Emma kyýamat güni siziň ýagdaýyňyz Sur bilen Sidonyň ýagdaýyndan has beter bolar![+] 15Eý, Kapernaum! Sen arşa göterilerin öýdýärsiňmi? Ýok, sen dowzaha taşlanarsyň[+]. 16Sizi diňlän Meni diňlär, sizi ret eden Meni ret eder. Meni ret eden bolsa Meni Ibereni ret eder»[+].

17Onsoň şol ýetmiş iki şägirt uly şatlyk bilen dolanyp gelip: «Eý, Agam! Seniň adyňy agzanymyzda, arwah-jynlar hem bize boýun bolýarlar» diýdiler[+]. 18Isa[†] olara: «Men şeýtanyň[†] gökden ýyldyrym ýaly bolup aşak inenini gördüm[+]. 19Men size ýylanlary, içýanlary we duşmanyň ähli güýjüni depelemäge ygtyýar berdim, hiç zat size zeper ýetirmez[+]. 20Şeýle hem siz erbet ruhlaryň özüňize boýun bolmagyna däl-de, atlaryňyzyň gökde ýazylmagyna begeniň» diýdi[+]. 21[•]Şol wagt Isa Mukaddes Ruh[†] arkaly şatlanyp: «Eý, Atam, ýeriň we gögüň Hökümdary! Seniň bu zatlary akyldarlardan, düşünjelilerden ýaşyryp, çagalara aýan edeniň üçin Saňa şükür edýärin! Hawa, Atam, bu Seniň islegiňdi[+].

22Atam ähli zady Maňa tabşyrdy. Ogly Atadan başga hiç kim tanaýan däldir. Atany-da Oguldan we Ogluň Ony aýan etmek isleýän adamlaryndan başga hiç kim tanaýan däldir» diýdi[+]. 23Soňra Isa[†] şägirtlerine ýüzlenip, olara aýratyn nygtap: «Siziň görýän zatlaryňyzy görýän gözler nähili bagtly![+] 24Size şuny aýdýaryn: köp pygamberler[†] we patyşalar siziň görýänleriňizi görmek islediler, emma görmediler, siziň eşidýänleriňizi eşitmek islediler, emma eşitmediler» diýdi[+].


Oňat samariýaly

25Bir dindar Isany[†] synamak üçin, ýerinden turup: «Mugallym! Baky ýaşaýşy miras[†] almak üçin men näme etmeli?» diýip sorady[+]. 26Isa onuň özüne sorag bilen ýüzlenip: «Töwratda[†] näme ýazylgy? Sen muňa nähili düşünýärsiň?» diýdi. 27[+]Ol adam: «Hudaýyňyz Rebbi tutuş ýüregiňiz, ähli güýjüňiz we düşünjäňiz bilen jan-tenden söýüň». Şeýle hem: «Ýakynyňy özüňi söýşüň ýaly söý» diýdi[+]. 28Isa oňa: «Dogry jogap berdiň, sen hem şeýle et, şonda ýaşarsyň» diýdi[+]. 29Emma ol özüni aklajak bolup, Isadan: «Meniň ýakynym kim bolýar?» diýip sorady. 30Isa oňa şeýle jogap berdi: «Bir adam Iýerusalimden[†] Ýeriho barýarka, garakçylaryň eline düşýär. Olar onuň eşiklerini sypyryp alýarlar-da, özünem ýenjip, çalajan halda taşlap gidýärler. 31Tötänlikde bir ruhany[†] şol ýoldan barýarka, ol adamy görüp, ýoluň ol tarapy bilen geçip gidýär. 32Onsoň bir lewi-de şol ýere ýeten wagty ony görüp, ýoluň beýleki tarapy bilen geçip gidýär[+]. 33Şol ýoldan geçip barýan bir samariýaly[†] bolsa, bu adamy görüp, oňa ýüregi awaýar[+]. 34Onuň ýanyna baryp, zeýtun ýagy bilen şerap guýup, ýaralaryny saraýar. Onsoň ol adamy öz eşegine mündürip, bir myhmanhana getirip, oňa garaşyk edýär[+]. 35Şol günüň ertesi myhmanhananyň eýesine iki kümüş teňňe çykaryp berip: „Muňa gowuja seret, artykmaç çykdajy etseň, yzyma gelýärkäm bererin“ diýýär. 36Seniň pikiriňçe, bu üç adamyň haýsysy garakçylaryň eline düşen adamyň ýakyny bolýar?» 37Dindar: «Oňa rehim eden adam» diýip jogap berdi. Isa hem oňa: «Bar, sen-de şonuň ýaly et» diýdi.


Isa Marta bilen Merýemiň öýünde

38Isa[†] bilen şägirtleri ýollaryny dowam edip, bir oba ýetdiler. Isa oba girende, Marta atly bir aýal Ony myhman aldy[+]. 39Bu aýalyň Merýem[†] atly bir gyz dogany bardy. Ol Reb Isanyň alkymyna baryp oturyp, Onuň sözlerini diňleýärdi[+]. 40Marta bolsa işleriniň köpdüginden ýaňa başagaýdy. Ol Isanyň ýanyna gelip: «Agam! Uýamyň meniň ýeke özüme hyzmat etdirip oturmagy Seniň perwaýyňa-da dälmi? Oňa aýt, maňa kömekleşsin» diýdi. 41Reb Isa oňa: «Wah, Marta, Marta! Sen köp zatlar barada aladalanyp başagaý bolýarsyň[+]. 42Diňe bir zat gereklidir. Merýem iň oňadyny saýlady we bu onuň elinden hiç alynmaz» diýip jogap berdi[+].

#### 11‑nji bap


Isa halka doga-dileg öwredýär


(Matta 6:9-13; 7:7-11)

1[•]Bir gün Isa[†] Hudaýa doga okap otyrdy. Ol muny gutaran wagty, şägirtleriniň biri Oňa: «Agam, Ýahýanyň öz şägirtlerine öwredişi ýaly, Sen hem bize Hudaýa doga etmegi öwretsene» diýdi[+]. 2Isa olara Hudaýa doga okanyňyzda şeýle diýiň:

«Eý, Atamyz[*], adyň mukaddes[†] bolsun!
Patyşalygyň gelsin![*]
3Gündelik çöregimizi bize günde ber[+].
4Bize garşy günä edenleri bagyşlaýşymyz ýaly,
Sen hem biziň günälerimizi bagyşla.
Bizi synaga salma[*]» diýdi[+].

5Onsoň Isa[†] olara şeýle diýdi: «Aýdaly, siziň biriňiziň dostuňyz bar. Sen ýarygije şol dostuňyň ýanyna baryp: „Dost! Maňa üç çörek karz bersene. 6Uzak ýoldan ýakyn dostum geldi. Onuň öňünde goýara zadym ýok“ diýip ýalbarýaňyz. 7Şonda dostuň içerden: „Meni birahat etme! Gapy birçak gulplandy, çagalarym, hemmämiz uklap ýatyrys. Men turup, saňa hiç zat berip biljek däl“ diýip jogap berýär. 8Size şuny aýdaýyn, ol adam saňa çöregi dostlugyň hatyrasyna bermese-de, ony gününe goýman, erjellik bilen soraberseň, islendik soran zadyňy berer. 9Men size diýýärin: diläň, size berler; agtaryň, taparsyňyz; gapyny kakyň, size açylar. 10Hawa, dilän alar, agtaran tapar, gapy kakana açylar[+]. 11Sizden haýsy ata ogly balyk dilände[*], balyga derek oňa ýylan berer? 12Ýa bolmasa ýumurtga dilände, oňa içýan berer? 13Şeýlelikde, siz erbet bolubam öz çagalaryňyza oňat peşgeşler bermegi bilýän bolsaňyz, onda gökdäki Ataňyz Özünden dileýänlere Mukaddes Ruhy[†] has-da köp bermezmi?»[+]


Isa we jynlaryň hökümdary


(Matta 12:22-30,43-45; Mark 3:20-27)

14[•]Günleriň birinde Isa[†] bir lal adamdan arwah-jyny kowdy. Arwah-jyn çykan badyna, lal adam geplemäge başlady, halk muňa haýran galdy. 15Emma olaryň käbiri: «Ol arwah-jynlary jynlaryň hökümdary Beýelzebul[†][*] arkaly kowup çykarýar» diýdiler[+]. 16Beýlekiler hem Ony synamakçy bolup, gökden bir gudratly alamat görkezmegini talap etdiler[+]. 17Emma Isa olaryň pikirlerini bilip, şeýle diýdi: «Içinde bölünişik bolan patyşalyk dargar, öz içinden bölünen öý ýykylar. 18Şeýtan[†] öz içinden bölünse, heý-de, patyşalygy durarmy? Muny siziň Maňa arwah-jynlary Beýelzebul arkaly kowýar diýýäniňiz üçin aýdýaryn. 19Men arwah-jynlary Beýelzebul arkaly kowýan bolsam, onda siziň adamlaryňyz olary kim arkaly kowýarlar? Şeýle diýýäniňiz üçin sizi öz adamlaryňyz höküm eder[+]. 20Men arwah-jynlary Hudaýyň güýji bilen kowýan bolsam, onda Hudaýyň Şalygy[†] size gelendir. 21Eger bir güýçli adam depesinden dyrnagyna çenli ýaraglanyp, öz öýüni goraýan bolsa, onuň mal-mülki howpsuzdyr. 22Emma özünden güýçli adam hüjüm edip, ony ýeňse, onda onuň buýsanýan hemme ýaraglaryny elinden alyp, talan oljasyny paýlar[+]. 23Meniň bilen bolmadyk Maňa garşydyr, Meniň bilen sürini toplamadyk ony dargadýandyr[+].

24Arwah-jyn adamdan çykandan soň, gurak ýerlere aýlanyp, dynçlyk gözleýär, emma tapmaýar. Şonda ol: „Çykan öýüme dolanaýyn“ diýýär. 25Dolanyp gelende, öýüň süpürilgi, hemme zadyň ýerbe-ýerdigini görýär. 26Onsoň gidip, özünden hem erbet ýedi ruhy[†] ýanyna alýar-da, şol ýere baryp, mesgen tutýar. Şeýlelikde, ol adamyň soňky ýagdaýy öňküsinden-de erbet bolýar»[+]. 27Isa[†] bu zatlary aýdyp durka, mähelläniň arasyndan bir aýal sesini gataldyp: «Seni dogran, Seni emdiren ene nähili bagtly!» diýdi[+]. 28Isa bolsa: «Hawa, Hudaýyň sözüni eşidip, ony berjaý edýänler has hem bagtlydyr!» diýip jogap berdi[+].


Ýunusyň alamaty


(Matta 12:38-42)

29[•]Mähelle has köp üýşende, Isa[†] şeýle diýdi: «Bu nesil erbet nesildir. Olar alamat talap edýär, emma olara Ýunus pygamberiňkiden[†] başga alamat berilmez. 30Ýunus Ninewe halkyna nähili alamat bolan bolsa, Ynsan Ogly-da[†] bu nesle edil şonuň ýaly alamat bolar. 31[+]Günorta melikesi kyýamat güni bu nesle garşy çykyp, ony höküm eder, sebäbi ol Süleýmanyň[†] pähimini diňlemek üçin, ýeriň aňry ujundan geldi. Ine, bu ýerde Süleýmandan-da üstün Biri bar[+]. 32[+]Ninewe halky kyýamat güni bu nesle garşy çykyp, ony höküm eder, sebäbi olar Ýunusyň wagzy bilen toba geldiler. Ine, bu ýerde Ýunusdan hem üstün Biri bar[+].


Bedeniň yşygy


(Matta 5:15; 6:22,[23])

33[•]Hiç kim çyrany ýakyp, gizlin ýerde ýa-da gabyň aşagynda goýýan däldir, tersine, içeri girenler yşygy görer ýaly, ony çyradanyň üstünde goýýandyr[+]. 34Bedeniň çyrasy gözdür. Gözüň sagdyn bolsa, tutuş bedeniň hem ýagty bolar, gözüň şikesli bolsa, tutuş bedeniň hem garaňky bolar. 35Şonuň üçin hem ägä bol, sendäki yşyk garaňky bolaýmasyn. 36Seniň tutuş bedeniň ýagty bolup, hiç bir garaňky ýeri ýok bolsa, çyra seni öz şöhlesi bilen ýagtyldýan ýaly, bedeniň bütinleý ýagty bolar».


Waý halyňyza!


(Matta 23:1-36; Mark 12:38-40)

37[•]Isa[†] bu zatlary aýdyp durka, bir fariseý[†] Ony öýüne nahara çagyrdy. Isa baryp, saçak başynda oturdy. 38Fariseý Onuň nahardan öň elini ýuwmandygyny görüp, geň galdy[+]. 39Emma Reb[†] Isa oňa şeýle diýdi: «Ine, siz fariseýler käsedir gap-çanagyň daşyny arassalaýarsyňyz, emma içiňiz açgözlükden hem pislikden doludyr. 40Akmaklar[†]! Daşyny ýaradan içini-de ýaratmadymy? 41Mätäçlere ýürekden sadaka[†] beriň, şonda hemmesi siziň üçin arassa bolar. 42Waý halyňyza, eý, fariseýler! Siz narpyzdan, her hili ysly otdan ondan bir bölegi berýärsiňiz, emma adalat[†] bilen Hudaýyň söýgüsini äsgermeýärsiňiz. Bularyň birini berjaý edip, beýlekilerini taşlamaly dälsiňiz[+]. 43Waý halyňyza, eý, fariseýler! Siz sinagogalarda[†] baş kürsüleri, bazarlarda özüňize salam berilmegini halaýarsyňyz[+]. 44Waý halyňyza! Siz hiç belligi bolmadyk mazarlara meňzeýärsiňiz: adamlar bilmezden şeýle mazarlaryň üstünde gezýändirler»[+].

45Töwrat mugallymlaryň[†] biri Oňa: «Eý, Mugallym! Sen bu zatlary aýtmak bilen, biziň hem göwnümize degýärsiň» diýdi. 46Isa[†] hem şeýle diýdi: «Siziň hem waý halyňyza, eý, Töwrat mugallymlary! Agyr ýükleri adamlara ýükleýärsiňiz, özüňiz bolsa ol ýüklere barmagyňyzy hem degirmeýärsiňiz. 47Waý halyňyza! Siz pygamberleriň[†] guburlaryny dikýärsiňiz, emma olary öldürenler öz atalaryňyzdyr. 48Şeýtmek bilen, siz atalaryňyzyň edenlerini tassyklaýarsyňyz. Hawa, pygamberleri atalaryňyz öldürdi, siz hem olaryň guburlaryny dikýärsiňiz[+]. 49Şu sebäpden hem, Hudaýyň akyldarlygy şeýle diýipdir: „Men olara pygamberler, resullar[†] ibererin, olaryň käbirini öldürerler, käbirini hem yzarlarlar“[+]. 50Şonuň üçin hem dünýä ýaradylaly bäri hemme pygamberleriň dökülen gany üçin bu nesil jogapkärdir[+]. 51Habylyň ganyndan başlap, ybadathana[†] bilen gurbanlyk[†] sypasynyň[†] arasynda öldürilen Zekarýanyň ganyna çenli bu nesil jogapkärdir. Hawa, Men size şuny aýdýaryn: ähli gabahatlyklar üçin şu nesil jogap berer. 52Waý halyňyza, eý, Töwrat mugallymlary! Siz bilimiň açaryny alyp gitdiňiz. Özüňiz bu gapydan girmediňiz, girmek isleýänlere hem böwet bolduňyz».

53Isa[†] ol ýerden gaýdan wagty fariseýler[†] bilen Töwrat mugallymlary[†] Onuň garşysyna çykyp, üstüne ençeme meseleler baradaky soraglary ýagdyrmaga başladylar. 54Şeýdip, Isany sözünde tutjak bolup, amatly pursady peýleýärdiler[+].

#### 12‑nji bap


Isa ikiýüzlülik barada duýdurýar


(Matta 10:26-31; 12:32)

1Şol wagt müňlerçe adam üýşüp, biri-birlerine gysylyşyp durdular. Isa[†] ilki bilen Öz şägirtlerine gürrüň bermäge başlady: «Özüňizi fariseýleriň[†] hamyrmaýasyndan, ýagny ikiýüzlülikden goraň[+]. 2Ýapyk bolup, üsti açylmajak, gizlin bolup, bilinmejek zat ýokdur[+]. 3Garaňkylykda näme aýtsaňyz, ýagtylykda eşidiler, içki otaglarda çakan çawuşyňyz üçeklerde yglan ediler. 4[•]Eý, dostlarym, Men size şuny aýdaýyn: bedeni öldürýän, emma ondan soňra hiç zat edip bilmeýänlerden gorkmaň[+]. 5Men size kimden gorkmalydygyňyzy aýdaýyn: öldürenden soň dowzaha zyňmaga güýji ýetýän Hudaýdan gorkuň. Hawa, size aýdýaryn, Ondan gorkuň[+]. 6Bäş serçe iki teňňä satylmaýarmy näme? Muňa garamazdan, Hudaý olaryň hiç birini ýatdan çykarmaýar. 7Siziň başyňyzdaky saçyňyz hem doly sanalgydyr. Gorkmaň, siz serçelerden has gymmatlysyňyz[+]. 8Size şuny diýýärin: kim Meni ynsanlaryň öňünde ykrar etse, Ynsan Ogly[†] hem ony Hudaýyň perişdeleriniň[†] öňünde ykrar eder[+]. 9Kim Meni adamlaryň öňünde ret etse, onuň özi-de Hudaýyň perişdeleriniň öňünde ret ediler[+]. 10Kim Ynsan Ogluna garşy söz aýtsa, bagyşlanar, emma Mukaddes Ruha[†] dil ýetiren bagyşlanmaz[+].

11Sizi sinagogalara[†], ýolbaşçylaryň, hökümdarlaryň huzuryna getirenlerinde, özüňizi nähili gorajakdygyňyzy we näme diýjekdigiňizi gaýgy etmäň. 12Mukaddes Ruh[†] size näme diýmelidigiňizi şol pursadyň özünde öwreder»[+].


Akmak baý tymsaly

13[•]Mähelläniň arasyndan biri Isa[†]: «Mugallym! Doganyma aýt, goý, ol mirasy[†] meniň bilen paýlaşsyn» diýdi. 14Isa oňa: «Eý, ynsan, kim Meni siziň üstüňizden kazy ýa-da häkim edip belledi?» diýdi. 15Onsoň olara: «Ägä boluň! Özüňizi her hili betnebislikden goraň, sebäbi ynsanyň ýaşaýşy onuň mal-mülküniň bollugyna bagly däldir» diýdi[+]. 16Soňra Isa olara bir tymsal aýdyp berdi: «Bir baý adamyň ýeri bol hasyl berýär. 17Ol adam: „Näme etsemkäm? Hasylymy goýmaga-da ýerim ýok“ diýip, içini gepledýär. 18Onsoň ol: „Hä, men, ine, şeýle ederin: ammarlarymy söküp, ulurak ammarlar salaryn-da, ähli gallamy, bar zadymy şol ýere ýygnaryn. 19Özüme bolsa, eý, janym, köp ýyl üçin ýygnalan ençeme zadyň bar, dynjyňy al, iý, iç, keýp çek diýerin“ diýýär[+]. 20Emma Hudaý oňa: „Eý, akmak[†]! Edil şu gijäniň özünde janyň alnar. Onsoň özüň üçin taýýarlan zatlaryň kime galar?“ diýýär[+]. 21Özi üçin hazyna toplaýan, emma Hudaýyň nazarynda baý bolmadyk her bir adamyň soňy şeýle bolar»[+].


Gaýgy etmäň


(Matta 6:25-34)

22Onsoň Isa[†] şägirtlerine şeýle diýdi: «Şoňa görä size diýýärin: näme iýip-içerin diýip janyňyzy, näme geýerin diýip bedeniňizi gaýgy etmäň[+]. 23Jan iýmitden, beden egin-eşikden has gymmatlydyr. 24Gargalara serediň, olar ne ekýärler, ne-de orýarlar. Olaryň ne ammarlary, ne-de urulary bar. Muňa garamazdan, Hudaý olary iýmitlendirýär. Siz guşlardan näçe esse gymmatlysyňyz![+] 25Siziň haýsy biriňiz gaýgy edip, ömrüňizi bir sagat uzaldyp bilýärsiňiz? 26Bu kiçijik zady edip bilmeýän bolsaňyz, onda näme üçin galan zatlaryň gaýgysyny edýärsiňiz? 27Liliýalaryň ösüşine syn ediň: olar ne zähmet çekýärler, ne-de ýüp egirýärler. Emma Men size diýýärin, hatda Süleýman[†] hem özüniň bütin şan-şöhratynda bularyň hiç biri ýaly geýinmändi[+]. 28Emma bu gün bar bolup, ertir ojaga taşlanýan meýdan otuny Hudaý şeýle geýindirýän bolsa, sizi ondan has artyk geýindirmezmi, eý, imany azlar?![+] 29Şonuň üçin hem näme iýip-içjekdigiňizi, näme geýjekdigiňizi agtarmaň, bular barada alada etmäň. 30Bu zatlaryň baryny bu dünýäniň adamlary agtarýandyr. Ataňyz bularyň ählisiniň size gerekdigini bilýär. 31Siz bolsa Hudaýyň Şalygyny[†] agtaryň, şonda bu zatlar hem size onuň üstüne goşulyp berler[+].

32Gorkma, eý, kiçijik süri! Çünki Ataňyz Şalygy size bermegi makul bildi[+]. 33Emlägiňizi satyň, garyplara sadaka[†] beriň. Özüňize könelmeýän gapjyk, gökde tükenmeýän hazyna taýýarlaň. Ol ýere ogry golaýlaşýan däldir, güýe iýýän däldir[+]. 34Hazynaňyz nirede bolsa, ýüregiňiz hem şol ýerde bolar.


Oýa hem taýýarlykly boluň


(Matta 24:45-51)

35[•]Billeriňiz guşalgy, çyralaryňyz ýakylgy bolsun. 36Toýdan gelip, hojaýyny gapyny kakanda, dessine oňa gapyny açmaga garaşýan adamlar ýaly boluň[+]. 37Hojaýyny dolanyp gelende, onuň oýa görjek hyzmatkärleri neneňsi bagtly! Size dogrusyny aýdýaryn, hojaýyn bilini guşap, hyzmatkärlerini saçak başynda oturdar. Ýanyna gelip, olara özi hyzmat eder. 38Hojaýyn isle ýarygije, isle daňdan gelsin, onuň gelende, oýa görjek hyzmatkärleri neneňsi bagtlydyr! 39Emma şuny bilip goýuň: öý eýesi ogrynyň haýsy sagatda geljegini bilsedi, öýüni talatmazdy[*][+]. 40Siz hem taýýar boluň, sebäbi Ynsan Ogly[†] siziň oslamaýan sagadyňyzda geler».

41Şonda Petrus: «Agam, bu tymsaly diňe bize aýdýarsyňmy ýa-da hemmelere?» diýip sorady.

42Reb[†] Isa[†] şeýle jogap berdi: «Hojaýynyň sadyk hem akylly iş dolandyryjysy kim? Beýleki hyzmatkärlerine wagtly-wagtynda nahar bermek üçin, olaryň üstünden goýan adamy dälmi? 43Hojaýyny dolanyp gelende, işiniň başynda gören hyzmatkäri nähili bagtly![+] 44Size dogrusyny aýdýaryn, hojaýyny ähli mal-mülküni şoňa ynanar. 45Emma şol hyzmatkär öz içinden: „Hojaýynym giç geler“ diýip, gullary we kenizleri urmaga, iýip-içip, serhoş bolmaga başlasa,[+] 46hojaýyny hem onuň oslamaýan gününde, oýlamaýan sagadynda gelse, ony parça-parça edip, onuň başyna biwepalaryň gününi salar.

47Hojaýynynyň islegini bilse-de, taýýar bolmaýan, onuň islegini ýerine ýetirmeýän hyzmatkär köp ýenjiler. 48Emma bilmezlikden taýaga mynasyp iş eden adam az ýenjiler. Kime köp berlen bolsa, ondan has köp talap ediler. Kime köp zat ynanylan bolsa, ondan köp zat hem isleniler»[+].


Parahatlyk däl-de, bölünişik


(Matta 10:34-36)

49[•]Isa[†] sözüni dowam etdi: «Men ýer ýüzüne ot ýagdyrmaga geldim. Hernä şol ot indi tutaşyp bir ýansady! 50Men çuňňur gaýgy-hasrata batýaryn. Bu amala aşýança, Men darygýaryn![+] 51Meni ýer ýüzüne parahatlyk getirmäge gelendir öýdýärsiňizmi? Ýok, bölünişik getirmäge geldim diýýärin[+]. 52Mundan beýläk bir öýde ýaşaýan bäş adam bölünişip, üçüsi ikisine garşy, ikisi hem üçüsine garşy bolar. 53Ata ogluna, ogul atasyna garşy, ene gyzyna, gyz enesine garşy, gaýynene gelnine, gelin gaýynenesine garşy bolar»[+].


Alamatlara düşünmek


(Matta 16:2,3; 5:25,[26])

54[•]Isa[†] mähellä ýüzlenip, şeýle diýdi: «Siz günbatardan bir buludyň peýda bolanyny gören badyňyza: „Ýagyş ýagar“ diýýärsiňiz, şeýle hem bolýar. 55Günorta ýeli öwsende bolsa: „Howa yssy boljak“ diýýärsiňiz, şeýle hem bolýar. 56Eý, ikiýüzlüler! Ýeriň hem asmanyň görnüşinden many çykaryp bilýäňiz-de, näme üçin bu häzirki döwürden many çykaryp bileňzok?

57Näme üçin özüňize dogry zady saýlap alyp bilmeýärsiňiz? 58Biri seni aýyplap, kazyýete alyp gitse, onuň bilen ýoldakaň barlyş. Ýogsam ol seni kaza, kazy hem zyndan sakçysyna tabşyryp, zyndana düşmegiň ahmal[+]. 59Saňa şuny aýdýaryn, jerimäňi doly töleýänçäň, ol ýerden çykmarsyň».

#### 13‑nji bap


Toba ediň

1Şol wagt birnäçe adam gelip, Pilatyň[†] jelilelilere[†] edenleri barada Isa[†] habar berdiler. Pilat olaryň käbirini öldürip, olaryň ganlaryny kesip duran gurbanlyklaryna[†] goşupdy[+]. 2Isa şeýle jogap berdi: «Şeýle ejir çeken bu jelilelileri beýleki ähli jelilelilerden has köp günäli hasaplaýarsyňyzmy[+]? 3Elbetde, ýok! Emma toba etmeseňiz, siziň hemmäňiz şolar ýaly heläk bolarsyňyz. 4Ýa Siloýam minarasy üstlerine ýykylyp ölen on sekiz adam ýadyňyzda dälmi? Eýsem şolar Iýerusalimdäkilerden[†] has köp ýazyklydyr öýdýäňizmi[+]? 5Elbetde, ýok! Emma toba etmeseňiz, siziň hemmäňiz şolar ýaly heläk bolarsyňyz».

6Onsoň Isa[†] olara şu tymsaly gürrüň berdi: «Bir adamyň bagynda bitip oturan bir injir agajy bar eken. Ol gelip, ondan miwe agtarýar, ýöne hiç zat tapmaýar[+]. 7Ol bagbana: „Men üç ýyldan bäri gelip, bu injir agajyndan miwe gözleýän, emma birini-de tapamok. Ony kesip taşla! Ol nämä biderek ýer tutup otyr?“ diýýär[+]. 8Emma bagban oňa: „Agam, oňa bu ýyl hem degme, men onuň töweregini gazyp, dökün bereýin. 9Geljek ýyl miwe berse-hä ne ýagşy, bermese-de, ony kesip taşlarsyň“ diýýär».


Isa bili bükük aýaly sagaldýar

10Bir Sabat güni[†] Isa[†] sinagogalaryň[†] birinde halka öwredýärdi[+]. 11Ol ýerde on sekiz ýyl bäri içinde hassalyk ruhy[†] bolan bili bükük bir aýal bardy. Ol iki eplenip, asla dikelip bilmeýärdi. 12Isa ony görende, ýanyna çagyryp: «Naçar! Sen çekýän ejirleriňden halas bolduň» diýdi. 13Onsoň Isa ellerini aýalyň üstünde goýdy welin, ol şobada dikelip, Hudaýy şöhratlandyrmaga[†] başlady[+]. 14Emma Isanyň hassa aýala Sabat güni şypa berenine gahary gelen sinagoga baştutany halka ýüzlenip: «Işlemek üçin alty gün bardyr, şypa tapmaga Sabat güni däl-de, başga günlerde geliň» diýdi[+]. 15Reb[†] Isa hem oňa: «Eý, ikiýüzlüler! Siziň haýsy biriňiz Sabat güni öküziňizi ýa eşegiňizi ahyryň başyndan çözüp, suwa ýakmaga äkitmeýärsiňiz[+]? 16Bu aýal on sekiz ýyllap şeýtan[†] tarapyndan baglanan Ybraýymyň[†] gyzydyr. Eýsem Sabat güni bolany üçin ol bu zynjyrdan azat edilmeli dälmi?» diýdi. 17Isa bu sözleri aýdan wagty, Oňa garşy çykanlaryň hemmesi utandy. Halk bolsa Onuň edýän ajaýyp işlerine begendi[+].


Gorçisa tohumy we hamyrmaýa tymsaly


(Matta 13:31-33; Mark 4:30-32)

18[•]Onsoň Isa[†]: «Hudaýyň Şalygy[†] nämä meňzeýär? Ony nämä meňzedeýin? 19Ol bir adamyň öz mellegine eken gorçisa tohumyna meňzeşdir. Ol ösüp, agaja öwrülýär, guşlaram onuň şahalarynda höwürtge ýasanýarlar» diýdi[+].

20Isa[†] ýene-de söz açyp: «Hudaýyň Şalygyny[†] nämä meňzedeýin? 21Ol hamyrmaýa meňzeýär: aýal üç kersen una birje bölek hamyrmaýa goşsa-da, tutuş hamyr çişýär» diýdi[+].


Dar gapy


(Matta 7:13,14,21-23)

22[•]Isa[†] Iýerusalime[†] tarap gidip barşyna, şäherleriň, obalaryň içinden geçip, adamlara öwredýärdi. 23Bir adam Ondan: «Eý, Agam! Halas ediljekleriň sany az bolarmyka?» diýip sorady.

Isa[†] olara şeýle diýdi: 24«Men size diýýärin: dar gapydan girmäge çalşyň, sebäbi köpler bu gapydan girmäge jan ederler, emma başarmazlar. 25Öý eýesi turup, gapyny gulplanda, siz daşarda galyp, gapyny kakarsyňyz we: „Aga, bize gapyny açaý-da!“ diýip ýalbararsyňyz. Ol hem size: „Men sizi tanamok, nireden geleniňizi-de bilemok“ diýip jogap berer[+]. 26Şonda siz: „Biz seniň bilen iýip-içdik. Sen köçelerimizde bize sapak berdiň“ diýersiňiz. 27Emma ol ýene-de: „Men sizi tanamok! Niredendigiňizi-de bilemok! Ýok boluň ýanymdan, eý, erbetler!“ diýip jogap berer[+]. 28Ybraýymy[†], Yshagy[†], Ýakuby[†] we ähli pygamberleri[†] Hudaýyň Şalygynda[†], özüňiziň bolsa daşary kowlanyňyzy gören wagtyňyz, ol ýerde aglama hem diş gyjama bolar[+]. 29Gündogardan, günbatardan, demirgazykdan, günortadan adamlar gelip, Hudaýyň Şalygynda saçak başynda oturarlar[+]. 30Dogrudan-da, ilkinjiler boljak soňkular bar we soňkular boljak ilkinjiler bar»[+].


Isanyň Iýerusalime haýpy gelýär


(Matta 23:37-39)

31[•]Şol wagt käbir fariseýler[†] gelip, Isa[†]: «Bu ýerden çykyp, başga ýere git. Hirod Seni öldürmek isleýär» diýdiler[+]. 32Isa olara şeýle diýdi: «Gidiň-de, ol tilkä aýdyň, ine, Men bu gün we ertir arwah-jynlary kowup, şypa bererin, üçülenji güni işimi bitirerin. 33Emma şonda-da Men bu gün, ertir we birigün ýol ýöremeli, sebäbi pygamberiň[†] Iýerusalimden[†] daşarda ölmegi bolup biljek zat däldir! 34Eý, Iýerusalim! Pygamberleri öldürýän, özüne ýollananlary daşlaýan Iýerusalim! Towugyň öz jüýjelerini ganatlarynyň aşagyna ýygnaýşy ýaly, Men hem ençeme gezek seniň çagalaryňy ýygnajak boldum, emma siz muny islemediňiz![+] 35[+]Ine, öýüňiz haraba öwrüler. Size şuny aýdaýyn: „Rebbiň adyndan Gelýäne alkyş bolsun!“ diýýänçäňiz, Meni gaýtadan görmersiňiz»[+].

#### 14‑nji bap


Isa bir fariseýiň öýünde

1Bir Sabat güni[†] Isa[†] fariseýleriň[†] başlyklaryndan biriniň öýüne nahara geldi. Hemmeler Oňa dykgat bilen seredýärdiler[+]. 2Onuň garşysynda eli-aýagy çişen bir adam otyrdy. 3Isa fariseýlerden we Töwrat mugallymlaryndan[†]: «Sabat güni bir hassa şypa bermeklik kanuna[†] dogry gelýärmi ýa-da ýok?» diýip sorady[+]. 4Olar sesini çykarmadylar. Isa hem ýaňky adama elini degrip, oňa şypa berdi we öýüne iberdi. 5Onsoň olardan: «Biriňiziň ogluňyz[*] ýa-da öküziňiz guýa gaçsa, Sabat günüdigine garamazdan ony dessine çykarmazmy?» diýip sorady[+]. 6Olar bu soraglara jogap berip bilmediler.

7Isa[†] çagyrylanlaryň töri saýlaýandyklaryny görüp, olara şu tymsaly aýtdy:[+] 8«Biri seni toýa çagyranda, baryp töre geçme. Ol senden has hormatly birini çagyran bolaýmasyn[+]. 9Toý eýesi gelip, saňa: „Ýeriňi bu adama ber“ diýäýmesin. Onsoň sen utanyp, işigiň ýanynda oturmaly bolarsyň. 10Şonuň üçin bir ýere çagyrylanyňda, aýaguçda otur. Seni çagyran ýanyňa gelip: „Eý, dost! Töre geç“ diýsin. Şonda saçak başyndaky oturanlaryň ýanynda hormatyň bolar. 11Özüni ýokary tutýan adam peseldiler, pes tutýan bolsa beýgeldiler»[+].

12Onsoň Isa[†] Özüni çagyrana: «Günortanlyk ýa-da agşamlyk naharyny bereniňde, dost-ýarlaryňy, dogan-garyndaşlaryňy, baý goňşularyňy çagyrma. Eger çagyrsaň, olar hem seni çagyryp, munuň öwezini dolar. 13Meýlis guranyňda garyplary, maýyplary, agsaklary, körleri çagyr. 14Şonda sen ýalkanarsyň[†]. Çünki olar saňa öwezini dolup bilmezler, munuň öwezi saňa dogry adamlaryň direlen wagty berler» diýdi[+].


Uly meýlis tymsaly


(Matta 22:1-10)

15[•]Isa[†] bilen saçak başynda oturanlaryň biri muny eşidende, Oňa: «Hudaýyň Şalygynda[†] çörek iýjek adam nähili bagtly!» diýdi[+]. 16Isa hem oňa şeýle diýdi: «Bir adam uly meýlis gurap, birtopar adamy çagyrypdyr. 17Nahar wagty bolanda, ol: „Geliň, ähli zat taýýar“ diýip, myhmanlara habar bermek üçin, öz hyzmatkärini ugradýar. 18Emma olaryň hemmesi dilleşen ýaly, ötünç soramaga başlaýarlar. Birinjisi oňa: „Men bir bölek ýer satyn aldym, şony görmäge gitmeli. Haýyş edýärin, meni bagyşla“ diýýär. 19Beýlekisi: „Men bäş jübüt öküz satyn aldym, şolary barlamaga barýaryn. Haýyş edýärin, gaty görme“ diýýär. 20Ýene biri: „Men täze öýlendim, şonuň üçin baryp bilmeýärin“ diýýär[+]. 21Hyzmatkär gelip, bulary öz jenabyna habar berýär. Onsoň öý eýesi gaharlanyp, hyzmatkärine: „Dessine şäheriň köçelerine, ýol-ýodalaryna git-de, garyplary, maýyplary, körleri, agsaklary şu ýere getir“ diýýär. 22Hyzmatkär: „Jenap! Seniň aýdanyň ýerine ýetirildi, ýöne entek hem ýer bar“ diýýär. 23Onsoň jenap hyzmatkärine: „Öýüm dolar ýaly, obalara, onuň daş-töweregindäki meýdanlara aýlan-da, adamlary geler ýaly et“ diýýär. 24Men size şuny aýdaýyn: şol ilkinji çagyrylanlaryň ýekejesi hem Meniň saçagymdan datmaz».


Şägirt bolmagyň tölegi


(Matta 10:37,[38])

25[•]Uly mähelle Isa[†] bilen bile barýardy. Isa yzyna öwrülip, olara şeýle diýdi: 26«Kim Meniň ýanyma gelip, atasyny, enesini, aýalyny, bala-çagasyny, doganyny, uýasyny, hatda öz janyny hem ýigrenmese, Meniň şägirdim bolup bilmez[+]. 27Kim öz haçyny[†] göterip, Meniň yzyma düşmese, Meniň şägirdim bolup bilmez[+]. 28Aýdaly, araňyzdan biri minara gurmak isleýär. Ol ilki oturyp, muny tamamlamaga pulunyň ýetip-ýetmejekdigini hasaplamazmy? 29Sebäbi minaranyň binýadyny tutup, soň işi tamamlap bilmese, muny görenleriň hemmesi oňa güler. 30Olar: „Bu adam muny gurmaga başlady, emma tamamlap bilmedi“ diýerler. 31Ýa bolmasa bir patyşa başga bir patyşa bilen uruş etmäge barýar diýeli. Üstüme gelýän ýigrimi müň esgere on müň esger bilen garşylyk görkezip bilermikäm diýip, ilki oturyp maslahatlaşmazmy? 32Başarmajak bolsa, ol duşman entek uzakdaka, ilçi iberip, ýaraşyk şertlerini sorar. 33Şeýlelikde, siziň her biriňiz ähli zadyňyzdan el çekmeseňiz, Meniň şägirdim bolup bilmersiňiz.

34Duz gowy zatdyr, emma ol öz tagamyny ýitirse, onda oňa nädip tagam berler[+]? 35Ol ne topraga, ne-de döküne ýarar, ony zir-zibile zyňarlar. Eşitmäge gulagy bar adam eşitsin!»[+]

#### 15‑nji bap


Ýiten goýun tymsaly


(Matta 18:12-14)

1[•]Ähli salgytçylar[†] bilen günäkärler Isanyň[†] aýdýan zatlaryny diňlemek üçin, Onuň daşyna üýşýärdiler. 2Fariseýler[†] bilen Töwrat mugallymlary[†] bolsa: «Bu adam günäkärleri kabul edýär, olar bilen nahar iýýär» diýip hüňürdeşýärdiler[+]. 3Onsoň Isa olara şu tymsaly aýtdy: 4«Sizden biriniň ýüz goýny bar diýeli. Ol bularyň birini ýitirýär. Şonda ol togsan dokuzsyny düzde goýup, tä ýiten goýnuny tapýança, ony gözlemäge gitmezmi[+]? 5Tapanda bolsa, ony begenç bilen egnine alyp gaýdar. 6Öýüne gelip, dostlaryny, goňşularyny çagyryp: „Meniň bilen bile şatlanyň, ýiten goýnumy tapdym!“ diýer[+]. 7Size şuny aýdýaryn: şunuň ýaly toba eden ýeke günäli üçin gökde boljak şatlyk toba mätäç däl togsan dokuz dogry adam üçin boljak şatlykdan has uly bolar»[+].


Ýiten pul tymsaly

8«Aýdaly, bir aýalyň on sany kümüş teňňesi bar eken. Ol bularyň birini ýitirýär. Şonda ol çyrany ýakyp, öýi süpürip, ony tapýança, üns berip gözlemezmi? 9Tapanda bolsa öz joralaryny, goňşularyny çagyryp: „Meniň bilen bile şatlanyň, ýiten teňňämi tapdym“ diýer. 10Men size şuny aýdýaryn: toba eden ýekeje günäli üçin, Hudaýyň perişdeleriniň[†] arasynda edil şunuň ýaly uly şatlyk bolar».


Ýiten ogul tymsaly

11Isa[†] sözüni dowam etdi: «Bir adamyň iki ogly bar eken. 12Kiçi ogly kakasyna: „Kaka, mal-mülkden meniň paýyma düşenini ber“ diýýär. Kakasy hem baýlygyny ogullarynyň arasynda bölüp berýär[+]. 13Birnäçe günden soň kiçi ogly bar-ýoguny toplap, bir uzak ýurda gidýär. Ol ýerde şady-horramlykda ýaşap, mal-mülküni ýele sowurýar. 14Bar zadyny sowandan soň, ýaňky ýurda gaty açlyk düşüp, ol horluk çekmäge başlaýar. 15Şeýlelikde, ol gidip, şol ýurduň bir ýaşaýjysyna günlükçi durýar. Ol hem ony öz örülerine doňuz bakmaga iberýär. 16Oglanyň doňuzlaryň iýýän kösükleri bilen garnyny doýrasy gelýärdi, emma oňa hiç kim hiç zat bermeýärdi. 17Ol ahyrsoňy akylyna aýlanyp, özüne şeýle diýýär: „Kakamyň ençeme günlükçileri bar, olaryň hemmesiniň hem doýýança iýmäge çörekleri bar. Men bolsa bu ýerde açlykdan öljek bolup ýörün! 18Gowusy, kakamyň ýanyna baryp, oňa: ‘Kaka, men Gökdäkä-de, saňa-da garşy günä etdim[+]. 19Men indi seniň ogluň diýilmäge-de mynasyp däl. Meni öz günlükçileriňden biri ýaly kabul et diýeýin’“. 20Ýigit kakasynyň ýanyna ugraýar.

Ogly entek uzakdaka, kakasy ony görýär. Oňa ýüregi awaýar, ylgap baryp oglunyň boýnundan gujaklap, ony ogşaýar. 21Ogly oňa: „Kaka, men Gökdäkä-de, saňa-da garşy günä etdim. Men indi seniň ogluň diýilmäge-de mynasyp däl“ diýýär. 22Emma kakasy hyzmatkärlerine buýruk berip: „Dessine iň saýlama dony getiriň-de, oňa geýdiriň. Ellerine ýüzük dakyň, aýaklaryna köwüş geýdiriň[+]. 23Baga bakylan göläni getirip, damagyny çalyň, iýip şatlanalyň! 24Sebäbi bu oglum ölüdi, indi direldi; ol ýitipdi, indi tapyldy“ diýýär. Şeýdip, olar toý etmäge başlaýarlar[+].

25Şol wagt onuň uly ogly ekin meýdanynda eken. Ol öýe golaýlanda, aýdym-saz bilen oýun-gülki seslerini eşidýär. 26Ol hyzmatkärleriň birini ýanyna çagyryp, munuň sebäbini soraýar. 27Ol hem oňa: „Iniň gaýdyp geldi. Kakaň onuň sag-aman yzyna dolanyp geleni üçin, baga bakylan göläniň damagyny çaldy“ diýýär. 28Uly ogly gaharlanyp, içeri girmek islemeýär. Şonda kakasy daşary çykyp, oňa ýalbarýar. 29Emma ol kakasyna şeýle jogap berýär: „Görýäňmi, men näçe ýyldyr, seniň üçin gul ýaly işledim, hiç haçan seniň buýruklaryňa ýok diýmedim. Muňa garamazdan, öz dostlarym bilen şüweleň eder ýaly, sen maňa hiç haçan bir çebiş-de bermediň. 30Emma ähli baýlygyňy loly[†] heleýlere sowran bu ogluň gelende, sen onuň üçin baga bakylan göläniň damagyny çaldyň“[+]. 31Kakasy oňa: „Oglum, sen hemişe meniň ýanymda ahyry, meniň bar zadym seniňkidir. 32Bu gün bolsa toý edip, şatlanmak gerek, sebäbi seniň iniň ölüdi, indi direldi; ol ýitipdi, indi tapyldy“ diýip jogap berýär».

#### 16-njy bap


Ugurtapyjy iş dolandyryjy

1Isa[†] şägirtlerine şulary gürrüň berdi: «Bir baý adamyň iş dolandyryjysy bar eken. Bu iş dolandyryjynyň baýyň mal-mülküni dargadýandygy barada oňa şikaýat edipdirler. 2Baý ony ýanyna çagyryp: „Sen hakda eşidýän zatlarym näme? Iş dolandyryşyň babatda hasabat ber, sebäbi sen mundan beýläk meniň iş dolandyryjym bolup bilmersiň“ diýýär. 3Iş dolandyryjy öz-özüne: „Indi näme etsemkäm? Hojaýynym işimi elimden alýar. Men gazy gazmaga ejiz, dilenmäge utanýaryn. 4Hä…, işden kowlan wagtym halk meni öýüne kabul eder ýaly, näme etjegimi bilýärin“ diýip oýlanýar.

5Şeýlelikde, ol hojaýynyna bergili adamlaryň baryny bir-birden ýanyna çagyrýar. Birinji çagyranyndan: „Meniň hojaýynyma näçe bergiň bar?“ diýip soraýar. 6Ol: „Ýüz çelek[*] zeýtun ýagy“ diýip jogap berýär. Iş dolandyryjy oňa: „Dil hatyňy al-da, oturyp, dessine şony elli çelek diýip ýaz“ diýýär. 7Onsoň başga birinden: „Seniň näçe bergiň bar?“ diýip soraýar. Ol hem: „Müň halta[*] bugdaý“ diýip jogap berýär. Oňa-da: „Dil hatyňy al-da, şony sekiz ýüz diýip ýaz“ diýýär. 8Hojaýyny bu hilegär iş dolandyryjyny ugurtapyjylygy üçin taryplady. Bu dünýäniň adamlary öz nesliniň arasynda hereket etmekde nurdaky ynsanlardan parasatlydyr[+]. 9Size şuny aýdýaryn: özüňize dost gazanmak üçin dünýäniň baýlygyny ulanyň, bu mal-mülk gutaranda bolsa, siz ebedi galjak mesgenlere kabul edilersiňiz.

10Az zatda ynamdar bolan köp zatda hem ynamdardyr, az zatda ynamdar bolmadyk köp zatda-da ynamdar bolup bilmez[+]. 11Şeýlelikde, dünýäniň baýlygynda ynamdar bolmasaňyz, size çyn baýlygy kim ynanar[+]? 12Başga biriniň emlägi babatda ynamdar bolmasaňyz, öz emlägiňizi size kim berer? 13Hiç bir hyzmatkär iki hojaýyna hyzmat edip bilmez. Ol ýa birini ýigrenip, beýlekisini söýer, ýa-da birine wepaly bolup, beýlekisini äsgermezlik eder. Siz hem Hudaýa, hem baýlyga hyzmat edip bilmersiňiz»[+].

14[•]Puly söýýän fariseýler[†] bu sözleri eşidip, Isany[†] masgara etmäge başladylar[+]. 15Isa olara şeýle diýdi: «Siz özüňizi adamlaryň ýanynda aklaýarsyňyz, emma Hudaý ýüregiňizi bilýändir. Adamlaryň arasynda ýokary saýylýan zat Hudaýyň ýanynda ýigrenjidir[+].

16Ýahýa gelýänçä, adamlar Töwrada[†] we pygamberleriň[†] ýazgylaryna görä ýaşamaly bolupdy. Indi bolsa Hudaýyň Şalygynyň[†] Hoş Habary[†] wagyz edilýär, oňa hemmeleriň giresi gelýär[+]. 17Töwradyň ýekeje nokadynyň ýiteninden, asman bilen ýeriň ýiteni aňsatdyr[+].

18Aýalyny aýryp, başga aýala öýlenen adam zyna edýändir. Ärinden aýrylan aýala öýlenen kişi-de zyna edýändir»[+].


Baý adam we Lazar gedaý

19«Bir baý adam bar eken. Ol gyrmyzy don we nepis eşikler geýip, her gününi şady-horramlykda geçirerdi. 20Onuň gapysynyň agzynda tutuş bedenini ýara basan Lazar atly bir gedaý ýatardy. 21Ol baýyň saçagyndan dökülen owuntyklary iýmegiň arzuwyndady. Itler hem gelip, onuň ýaralaryny ýalardy. 22Bir gün wagty dolup, gedaý ölýär. Perişdeler[†] ony Ybraýymyň[†] ýanyna äkidýärler. Soňra baý hem ölýär we jaýlanýar[+]. 23Dowzahda ejir çekýän baý gabagyny galdyryp, uzakdan Ybraýymy we onuň ýanyndaky Lazary görýär[+]. 24Şonda ol gygyryp: „Eý, Ybraýym ata, maňa rehim et! Lazary iber, barmagynyň ujuny suwa batyryp, meniň dilimi sowatsyn, sebäbi bu oduň içinde men ejir çekýärin“ diýýär[+]. 25Emma Ybraýym oňa: „Eý, ogul! Sen öz ýaşaýşyňda ýagşy zatlary alanyňy, Lazaryň bolsa ejir çekenini ýadyňa sal. Indi bolsa ol bu ýerde rahatlyk görýär, emma sen ejir çekýärsiň. 26Bulardan başga-da, biziň bilen siziň araňyzda äpet bir uçut goýlupdyr, şonuň üçin bu ýerden siz tarapa, ol ýerden hem biz tarapa hiç kim geçip bilmez“ diýip jogap berýär. 27Şonda baý adam: „Beýle bolsa, atam, saňa ýalbarýaryn, Lazary kakamyň öýüne iber. 28Sebäbi meniň bäş doganym bar. Bu gynalýan ýere düşmezleri ýaly, Lazar baryp şeýle ýeriň bardygyny olara duýdursyn“ diýýär. 29Emma Ybraýym: „Olarda Musanyň[†] we pygamberleriň ýazgylary bar ahyry, goý, şolara gulak assynlar“ diýýär[+]. 30Ol hem: „Ýok, eý, Ybraýym ata! Olar diňe ölülerden biri ýanlaryna baranda toba ederler“ diýýär. 31Ybraýym oňa: „Olar Musa we pygamberlere gulak asmaýan bolsalar, onda ölülerden biri direlse-de, ynanmazlar“ diýip jogap berýär»[+].

#### 17‑nji bap


Bagyşlama we iman baradaky taglymat

1[•]Isa[†] şägirtlerine şeýle diýdi: «Adamlary günä duçar edýän zatlaryň gelmegi gutulgysyzdyr, emma bu zatlaryň gelmegine ýardam berýän adamyň dat gününe![+] 2Maňa ynanýan pes göwünlileriň biriniň günä etmegine sebäp bolanyndan, boýnundan bir degirmen daşy asylyp, deňze taşlanany onuň üçin has oňat bolar[+].

3Habardar boluň! Eger doganyň günä etse, oňa käýe. Eger ol toba etse, ony bagyşla[+]. 4Ol saňa garşy günde ýedi gezek günä edip, ýedi gezek hem ýanyňa gelip: „Toba edýärin!“ diýse, ony bagyşla»[+]. 5Resullar[†] Reb[†] Isa[†]: «Biziň imanymyzy artdyr!» diýdiler[+]. 6Ol şeýle diýdi: «Eger siziň bir gorçisa dänesi ýaly imanyňyz bolup, şu tut agajyna: „Bu ýerden goparyl-da, deňizde göger!“ diýseňiz, ol size gulak asar[+]. 7Aýdaly, siziň ýer sürýän ýa-da çopançylyk edýän hyzmatkäriňiz bar. Ol meýdandan gelende, siziň haýsyňyz oňa: „Basym gel-de, saçak başynda otur“ diýersiňiz? 8Gaýtam, oňa: „Meniň agşamlygymy taýýarla, biliňi guşa-da, iýip-içýänçäm, maňa hyzmat et, özüň soňra iýip-içersiň“ diýmezmi? 9Buýruklaryny berjaý edeni üçin, ol hyzmatkäre minnetdarlyk bildirermi? 10Siz hem özüňize buýrulan ähli zady berjaý edeniňizden soň: „Biz hem ýöne bir hyzmatkärdiris, diňe özümize tabşyrylan ýumşy ýerine ýetirdik“ diýiň».


Isa on sany deri kesellini sagaldýar

11Isa[†] Samariýa[†] bilen Jeliläniň üstünden geçip, Iýerusalime[†] tarap gitdi. 12-13Ol obalaryň birine girende, Oňa endamy deri keseline duçar bolan on adam sataşdy. Olar uzakda durup, gaty ses bilen: «Eý, Isa! Halypa, bize rehim et!» diýdiler[+]. 14Isa olary görüp: «Baryň, ruhanylara[†] görnüň» diýdi. Olar ýoldakalar keselden saplandy[+]. 15Olaryň biri sagalanyny görüp, gaty ses bilen Hudaýy şöhratlandyryp[†], yzyna öwrüldi. 16Ol Isanyň aýaklaryna ýykylyp, Oňa minnetdarlyk bildirdi. Bu adam samariýalydy[+]. 17Isa: «Keselden saplanan on kişi dälmidi? Galan dokuz adam nirede? 18Hudaýy şöhratlandyrmak üçin bu kesekiden başga hiç kim yzyna öwrülmedimi?» diýip sorady. 19Onsoň oňa: «Tur, gidiber, imanyň seni halas etdi» diýdi[+].


Hudaýyň Şalygynyň gelşi barada


(Matta 24:23-28,37-41)

20[•]Bir gün fariseýler[†] Isadan[†] Hudaýyň Şalygynyň[†] haçan geljekdigini soranlarynda, Ol: «Hudaýyň Şalygy göze görnüp gelmez[+]. 21Adamlar: „Ine, bu ýerde!“ ýa-da „Anha, ol ýerde!“ diýmezler, sebäbi Hudaýyň Şalygy siziň araňyzdadyr» diýip jogap berdi. 22Onsoň Isa şägirtlerine şeýle diýdi: «Ynsan Oglunyň[†] günlerinden birini görmegi küýsejek wagtyňyz geler, emma ol güni görmersiňiz[+]. 23Adamlar size: „Ine, Ynsan Ogly şu ýerde!“ ýa-da „Anha, ol ýerde!“ diýerler. Emma gitmäň, olaryň yzyna düşmäň![+] 24Ýyldyrym gögüň bir ujundan çakyp, beýleki bir ujuny nähili ýagtyldýan bolsa, Ynsan Ogly hem Öz gününde şeýle bolar. 25Emma Ol öňürti köp görgi görüp, bu nesil tarapyndan ret edilmelidir[+]. 26[+]Nuhuň günlerinde nähili bolan bolsa, Ynsan Oglunyň günlerinde-de şeýle bolar[+]. 27Adamlar Nuhuň[†] gämä münen gününe çenli iýip-içip, öýlenip, durmuşa çykyp, arkaýyn ýaşap ýördüler. Soňra äpet sil gelip, baryny ýok etdi[+]. 28[+]Lutuň günlerinde hem şonuň ýaly boldy: adamlar iýip-içip, alyp-satyp, ekip-dikip ýördüler. 29Emma Lutuň[†] Sodomdan[†] çykan güni gökden ot bilen kükürt ýagyp, hemmesini ýok etdi[+]. 30Ynsan Oglunyň peýda boljak gününde hem şeýle bolar. 31Şol gün üçekdäki adam öýdäki zatlaryny almak üçin aşak düşmesin. Şeýle-de, ekin meýdanyndaky hem yzyna gelmesin[+]. 32[+]Lutuň aýalyny ýada salyň![+] 33Kim janyny aýamaga çalyşsa, ony ýitirer, kim janyny ýitirse, ony aman saklar[+]. 34Size şuny aýdýaryn: şol gije bir düşekde iki adam bolar, biri alnar, biri goýlar. 35-36Bilelikde bugdaý üweýän iki aýal bolar, biri alnar, beýlekisi goýlar».[*] 37Şägirtler Isa ýüzlenip: «Agam, bu hadysalar nirede bolar?» diýip soradylar. Isa hem: «Maslyk nirede bolsa, garaguşlar hem şol ýere üýşýändir» diýip jogap berdi.

#### 18‑nji bap


Tutanýerli dul aýal tymsaly

1Onsoň Isa[†] şägirtlerine olaryň hemişe Hudaýa doga edip, asla ruhdan düşmezligiň zerurlygy hakda bir tymsal aýdyp berdi:[+] 2«Bir şäherde Hudaýdan gorkmaýan bir kazy bar eken. Ol kazy adamlary äsgermeýän eken. 3Şol şäherde bir dul aýal hem bar eken. Ol üznüksiz kazynyň ýanyna gatnap: „Dawagärimden meniň hakymy alyp ber“ diýip ýalbarypdyr. 4Kazy birnäçe wagtlap muny etmändir. Ahyrsoňy ol öz-özüne: „Men Hudaýdan gorkmasam-da, adamlary äsgermesem-de, 5dyngysyz gelip, meni bizar etmez ýaly, bu dul aýalyň hakyny alyp bereýin. Indi bir gelip, meniň gulak etimi guratmasyn“ diýýär». 6Reb[†] Isa ýene sözüni dowam etdi: «Adalatsyz[†] kazynyň näme aýdanyna gulak asyň. 7Eýsem, Hudaý Öz saýlanlarynyň, gije-gündiz Özüne ýüz tutup perýat edýänleriň hakyny alyp bermezmi? Olary köp garaşdyrarmy[+]? 8Size şuny aýdýaryn: olaryň hakyny tiz alyp berer. Ýöne Ynsan Ogly[†] gelende, ýeriň ýüzünde imanly adam taparmyka?»[+]


Fariseý we salgytçy tymsaly

9Öz dogrulygyna bil baglap, beýlekileri kemsidýän käbir adamlara Isa[†] şu tymsaly gürrüň berdi:[+] 10«Iki adam Hudaýa doga etmek üçin ybadathana[†] gidýär. Olaryň biri fariseý[†], beýlekisi salgytçy[†] eken[+]. 11Fariseý durup, özi hakda içinden: „Hudaýym, men käbir adamlar ýaly talaňçy, pis, zynahor däldigime, hatda bu salgytçy ýaly-da däldigime Saňa şükür edýärin[+]. 12Men hepdede iki gezek agyz bekleýärin[†], ähli gazanjymyň ondan birini[†] berýärin“ diýip doga okaýar[+]. 13Salgytçy bolsa uzakda durup, gabagyny göge galdyrmaga hem ýürek etmeýär, gaýtam gursagyna urup: „Hudaýym, Men günäkäre rehim et!“ diýýär[+]. 14Men size fariseýiň däl-de, salgytçynyň aklanyp gidendigini aýdýaryn, sebäbi kim özüni ýokary tutsa, peseldiler, kim özüni pes tutsa, beýgeldiler»[+].


Çagalar bilen Isa


(Matta 19:13-15; Mark 10:13-16)

15[•]Onsoň başlaryna elini goýsun diýip, adamlar çagalary Isanyň[†] ýanyna getirdiler. Muny gören şägirtler çagalary getirenlere käýediler. 16Emma Isa çagalary ýanyna çagyryp: «Çagalary Meniň ýanyma goýberiň, olary saklamaň, sebäbi Hudaýyň Şalygy[†] şular ýalylaryňkydyr. 17Size dogrusyny aýdýaryn: kim Hudaýyň Şalygyny çaga ýaly kabul etmese, ol ýere asla girip bilmez» diýdi[+].


Baýlyk we baky ýaşaýyş


(Matta 19:16-30; Mark 10:17-31)

18[•]Bir ýolbaşçy Isadan[†]: «Eý, ýagşy Mugallym! Men baky ýaşaýşy miras[†] almak üçin näme etmeli?» diýip sorady[+]. 19Isa oňa: «Näme üçin Maňa ýagşy diýýärsiň? Ýeke-täk Hudaýdan başga hiç kim ýagşy däldir[+]. 20[+]Sen tabşyryklary bilýänsiň: adam öldürme, zyna etme, ogurlyk etme, ýalan şaýatlyk etme, ata-eneňe hormat goý» diýip jogap berdi. Ol adam: «Men bularyň hemmesini ýaşlygymdan bäri berjaý edip gelýärin» diýdi[+]. 21-22Isa muny eşidende, oňa: «Seniň ýene bir kemiň bar. Nämäň bar bolsa satyp, garyplara paýla, şonda gökde hazynaň bolar. Onsoň gel-de, Meniň yzyma düş» diýdi[+][+]. 23Ol bu sözleri eşidip, gaty tukat boldy, sebäbi çakdanaşa baýdy. 24Isa onuň tukatlygyny görüp: «Baýlara Hudaýyň Şalygyna[†] girmek nähili agyr![+] 25Bir düýäniň iňňäniň gözünden geçmegi baý adamyň Hudaýyň Şalygyna girmeginden aňsatdyr» diýdi. 26Muny eşidenler: «Onda kim halas bolup biler?» diýip soradylar. 27Isa: «Ynsan üçin mümkin däl zatlar Hudaý üçin mümkindir» diýdi[+]. 28Petrus Oňa: «Ine, biz ähli zadymyzy taşlap, Seniň yzyňa düşdük!» diýdi[+]. 29-30Isa olara: «Size dogrusyny aýdýaryn: Hudaýyň Şalygynyň hatyrasy üçin öýüni, aýalyny, doganlaryny, ene-atasyny, bala-çagasyny taşlan her kes bu döwürde yzyna ençeme esse artyk edip alar, geljek döwürde bolsa baky ýaşaýşa gowşar» diýdi[+].


Isa ölüp direljegini ýene aýdýar


(Matta 20:17-19; Mark 10:32-34)

31[•]Isa[†] Onkileri bir çete çekip, olara: «Indi Iýerusalime[†] barýarys. Pygamberleriň[†] Ynsan Ogly[†] hakda ýazanlarynyň ählisi berjaý bolar! 32Ol keseki milletleriň[†] eline tabşyrylar. Olar Ony masgaralap kemsiderler, üstüne tüýkürerler, gamçylarlar we öldürerler. 33Emma üçülenji gün Ol direler» diýdi[+].

34Şägirtler bu zatlaryň hiç birine düşünmediler. Bu sözleriň manysy olardan gizlenilgidi. Olar Onuň näme hakda gürrüň edýänini bilmediler[+].


Bir körüň gözi açylýar


(Matta 20:29-34; Mark 10:46-52)

35[•]Isa[†] Ýeriho golaýlanda, ýoluň gyrasynda bir kör adam dilegçilik edip otyrdy[+]. 36Ol ýanyndan mähelläniň geçip barýandygyny eşidip, munuň nämedigini sorady. 37Oňa: «Nasyraly Isa geçip barýar» diýip habar berdiler. 38Şonda ol: «Eý, Dawut Ogly[†] Isa! Maňa rehim et!» diýip gygyrdy[+]. 39Sesiň çykmasyn diýip, öňden barýan köp adamlar oňa käýediler, emma ol: «Eý, Dawut Ogly! Maňa rehim et!» diýip, öňküden hem gaty gygyrdy. 40Isa aýak çekip, ol adamy getirmeklerini buýurdy. Ýanyna gelende, Isa ondan: 41«Seniň üçin näme etmegimi isleýärsiň?» diýip sorady. Ol: «Agam, gözlerim açylsyn!» diýdi. 42Isa oňa: «Goý, gözleriň açylsyn! Imanyň saňa şypa berdi» diýdi[+]. 43Şobada bu adamyň gözleri açyldy we ol hem Hudaýy şöhratlandyryp[†], Isanyň yzyna düşüp gidiberdi. Muny gören ähli halk Hudaýy alkyşlady.

#### 19-njy bap


Isa bilen Zakkaý

1Isa[†] Ýerihonyň içinden geçip barýardy[+]. 2Ol ýerde Zakkaý atly bir baý adam bardy, ol salgytçylaryň[†] başlygydy. 3Zakkaý Isanyň kimdigini görmek isledi, emma onuň boýy gysga bolansoň, mähelleden ýaňa Ony görüp bilmedi. 4Şeýlelikde, Ony görjek bolup, öňe ylgap, bir injir agajynyň üstüne çykdy, sebäbi Isa şol ýoldan gelýärdi. 5Isa ol ýere gelende, ýokary seredip, Oňa: «Zakkaý! Tiz aşak düş. Bu gün Men seniň öýüňde galmaly» diýdi. 6Ol hem dessine aşak düşüp, Ony şatlyk bilen kabul etdi. 7Halk muny görüp: «Bir günäkäriň öýüne myhman boldy» diýşip, hüňürdemäge başlady[+]. 8Zakkaý bolsa ýerinden turup, Reb[†] Isa: «Eý, Agam! Indi men baýlygymyň ýarysyny garyplara berjek. Kimiň zadyny nähak alan bolsam, dört esse edip gaýtaryp berjekdirin» diýdi[+]. 9Isa oňa: «Bu gün bu öý halas boldy, sebäbi bu adam hem Ybraýymyň[†] hakyky neslidir[+]. 10Ynsan Ogly[†] ýitenleri agtarmaga we halas etmäge gelendir» diýdi.


On hyzmatkär tymsaly


(Matta 25:14-30)

11[•]Bu zatlary diňläp durkalar, Isa[†] bir tymsal bilen sözüniň üstüni ýetirdi. Sebäbi Ol Iýerusalimiň[†] golaýyndady, halk hem Hudaýyň Şalygy[†] basym görner diýip oýlaýardy[+]. 12Isa şonuň üçin şeýle diýdi: «Bir begzada şalyk sürmäge ygtyýarlyk almak üçin, bir uzak ýurda ýola rowana bolýar. 13Ol hyzmatkärlerinden onusyny ýanyna çagyryp, olara: „Men gelýänçäm, şu puly işlediň“ diýip, hersine bir horjun pul[*] berýär.

14Begzadanyň halky ony ýigrenýän eken. Olar: „Bu adamyň biziň üstümizden şalyk sürmegini islemeýäris“ diýip, onuň yzyndan ilçiler iberýärler[+]. 15Emma muňa garamazdan, ol ygtyýarlyk alyp, yzyna dolanýar. Soňra ol pul beren hyzmatkärlerini ýanyna çagyryp, kimiň näme gazananyny bilmek isleýär. 16Birinjisi gelip: „Hojaýyn! Seniň bir horjun puluň on horjun pul gazandy“ diýýär. 17Oňa: „Berekella, ýagşy hyzmatkär! Az zatda sadyk bolanyň üçin on şähere häkim bol“ diýýär[+]. 18Ikinjisi gelip: „Hojaýyn! Seniň bir horjun puluň bäş horjun pul gazandy“ diýýär. 19Hojaýyny oňa hem: „Sen hem bäş şähere häkim bol“ diýýär. 20Onsoň üçünji hyzmatkäri gelip: „Hojaýyn! Ine, seniň bir horjun puluň, men ony bir uly ýaglyga düwüp sakladym. 21Men senden gorkdum, sebäbi sen gaty özdiýenli adam. Sen goýmadyk ýeriňden alýarsyň, ekmedik ýeriňden orýarsyň“ diýýär. 22Hojaýyny oňa: „Eý, erbet hyzmatkär, seni öz agzyňdan çykan sözler bilen höküm ederin! Asyl sen meniň özdiýenli adamdygymy, goýmadygymy alýanymy, ekmedigimi orýanymy bilýärmidiň[+]? 23Onda näme üçin pulumy işletmäge bermediň? Men gelenimde, ony peýdasy bilen alardym“ diýýär. 24Onsoň hojaýyn ol ýerde duranlara: „Onuň elinden puly alyň-da, on horjunla beriň“ diýýär. 25Olar oňa: „Hojaýyn, onuň özünde öňem on horjun pul bar ahyry!“ diýýärler. 26Ol: „Men size diýýärin, kimde bar bolsa, oňa berler, kimde ýok bolsa, onuň elindäki hem alnar[+]. 27Üstlerinden patyşalyk etmegimi islemeýän duşmanlarymy bolsa, şu ýere getiriň-de, gözümiň alnynda öldüriň“ diýip jogap berýär»[+].


Isa Iýerusalime uly dabara bilen girýär


(Matta 21:1-11; Mark 11:1-11; Ýohanna 12:12-19)

28[•]Isa[†] bulary aýdyp bolansoň, ýoluny dowam etdirip, Iýerusalime[†] tarap ugrady. 29Ol Zeýtun dagynyň etegindäki Beýtfajy bilen Beýtaniýa golaýlanda, iki şägirdini ýollap, olara:[+] 30«Öňüňizdäki oba baryň. Oba giren ýeriňizde daňylgy duran bir taýhar taparsyňyz, onuň üstüne şu wagta çenli hiç kim münen däldir. Ony çözüň-de, bäri alyp geliň. 31Eger biri sizden: „Näme üçin ony çözýärsiňiz?“ diýip sorasa, oňa: „Bu taýhar Rebbe gerek“ diýiň» diýdi. 32Ýollananlar gidip, baryny Onuň aýdyşy ýaly tapdylar. 33Taýhary çözüp durkalar, onuň eýeleri: «Taýhary näme üçin çözýärsiňiz?» diýip soradylar. 34Olar hem: «Bu taýhar Rebbe gerek» diýdiler. 35Taýhary Isanyň ýanyna getirip, üstüne donlaryny atdylar-da, Isany oňa mündürdiler. 36Ol gidip barýarka, adamlar donlaryny ýola düşeýärdiler[+]. 37Isa Zeýtun dagyndan aşak inýän ýola golaýlanda, şägirtleriň hemmesi gören ähli gudratlaryna şatlanyp, batly sesleri bilen Hudaýy şöhratlandyrmaga[†] başladylar. 38[+]Olar: «Rebbiň adyndan patyşa alkyş bolsun! Göklerde parahatlyk, iň belentlikde şan-şöhrat bolsun!» diýýärdiler[+]. 39Mähelläniň arasyndan käbir fariseýler[†] Isa: «Mugallym! Şägirtleriňiň agzyny ýumdur!» diýdiler[+]. 40Emma Ol: «Size aýdýaryn: olar dymsa, daşlar gygyryşar» diýdi[+].

41Isa[†] Iýerusalime[†] golaýlanda, ony görüp aglady[+]. 42Ol şeýle diýdi: «Wah, käşgä sen bu gün özüňe nämäniň parahatlyk getirjekdigini bilsediň! Emma bu entek seniň gözleriňden gizlin[+]. 43Seniň başyňa şeýle bir günler geler: duşmanlaryň daş-töweregiňe garymlar gazyp, seni gabarlar, her ýandan gysyp-gowrarlar[+]. 44Olar seni weýran edip, seniň içiňdäki çagalary gyryp taşlarlar. Sende daş üstünde daş goýmazlar, sebäbi sen Hudaýyň saňa gelen pursadyny saýgarmadyň»[+].


Isa satyjylary ybadathanadan kowýar


(Matta 21:12-17; Mark 11:15-19; Ýohanna 2:13-22)

45[•]Onsoň Isa[†] ybadathananyň[†] howlusyna girip, ol ýerdäki satyjylary kowmaga başlady. 46[+]Isa olara: «„Meniň öýüm ybadat öýi bolar“ diýip ýazylgydyr, emma siz muny garakçylaryň sürenine öwrüpsiňiz» diýdi[+]. 47Ol her gün ybadathananyň howlusynda sapak berýärdi. Ýolbaşçy ruhanylar[†], Töwrat mugallymlary[†] we halkyň baştutanlary bolsa Ony öldürmegiň küýündediler. 48Emma munuň ýoluny tapyp bilmeýärdiler, sebäbi ähli halk Ony uly üns bilen diňleýärdi.

#### 20‑nji bap


Isanyň erk-ygtyýary barada sowal


(Matta 21:23-27; Mark 11:27-33)

1[•]Bir gün Isa[†] ybadathananyň[†] howlusynda halka öwredip, Hoş Habary[†] wagyz edýärkä, ýolbaşçy ruhanylar[†], Töwrat mugallymlary[†] we ýaşulular[†] Onuň ýanyna geldiler. 2Olar Isa: «Hany, bize aýt, Sen bu zatlary haýsy ygtyýar bilen edýärsiň? Bu ygtyýary Saňa kim berdi?» diýdiler[+]. 3Isa hem: «Men hem size bir sowal berjek. Maňa aýdyň, 4Ýahýa çümdüriş ygtyýaryny nireden aldy? Gökdenmi ýa-da ynsandan?» diýip sorady[+]. 5Olar muny özara maslahatlaşmaga başladylar: «Eger Gökden diýsek, Ol bize: „Onda näme üçin oňa ynanmadyňyz?“ diýer[+]. 6Eger-de ynsandan diýsek, ähli halk bizi daşlar, sebäbi halk Ýahýanyň pygamberdigine[†] ynanýar»[+]. 7Ahyry olar: «Biz niredendigini bilemzok» diýip jogap berdiler. 8Isa-da olara: «Menem size bu zatlary haýsy ygtyýar bilen edýänimi aýtjak däl» diýdi.


Üzümçilik we kärendeçiler tymsaly


(Matta 21:33-46; Mark 12:1-12)

9[•]Soňra Isa[†] halka şu tymsaly gürrüň bermäge başlady: «Bir adam üzüm baglaryny oturdyp, ony bagbanlara kärendesine berýär-de, özi uzak wagtlyk başga ýurda gidýär[+]. 10Hasyl möwsümi gelende, üzümiň miwesinden alyp gelmek üçin, ol hyzmatkärleriniň birini kärendeçileriň ýanyna iberýär. Emma kärendeçiler ony ýenjip, boş kowup goýberýärler. 11Ol başga bir hyzmatkärini iberýär, kärendeçiler ony-da ýenjip, masgara edip, boş kowup goýberýärler. 12Ol üçünji hyzmatkärini-de iberýär. Olar ony hem ýaralap, kowup goýberýärler[+]. 13Onsoň üzümçiligiň eýesi: „Men näme etmeli? Gel, öz söwer oglumy ibereýin, belki, ony sylarlar“ öýdýär[+]. 14Kärendeçiler bolsa ony görenlerinden, özara maslahatlaşyp: „Mirasdar[†] şudur! Geliň, şuny öldüreliň, miras bize galar“ diýişýärler[+]. 15Şeýlelikde, ony üzümçilikden çykaryp öldürýärler. Indi üzümçiligiň eýesi bulara näme eder[+]? 16Ol gelip, bu kärendeçileri öldürer, üzümçiligi bolsa başgalara berer». Halk muny eşidip: «Daş edewersin!» diýdi[+]. 17[+]Isa olara bakyp: «Onda „Ussalaryň ret eden daşy, binanyň burç daşy boldy“ diýen ýazgynyň manysy näme[+]? 18[+]Kim bu daşyň üstüne ýykylsa, bölek-bölek bolar. Eger ol biriniň üstüne gaçsa, ony mynjyradar» diýdi[+]. 19[•]Töwrat mugallymlary[†] bilen ýolbaşçy ruhanylar[†] Ony şol wagtyň özünde tutmagyň ýoluny agtardylar, sebäbi Onuň bu tymsaly özlerine kakdyryp aýdanyny aňdylar. Emma olar halkdan gorkýardylar.


Imperatoryňky – imperatora


(Matta 22:15-22; Mark 12:13-17)

20Isany[†] göz astyna alyp, Ony aňtamak üçin, birnäçe dogruçylsumagy Onuň yzyna saldylar. Olar Isany gepde tutup, Ony häkimiň hökümine we ygtyýaryna tabşyrmak maksatlary bardy[+]. 21Şeýlelikde, olar Oňa: «Mugallym! Biz Seniň dogry zady öwredýändigiňi, adamlaryň derejesine bakman, Hudaýyň ýoluny hakykat bilen öwredýändigiňi bilýäris. 22Hany aýt, biziň imperatora[†] salgyt tölemegimiz dogrumy ýa-da dogry däl?» diýip soradylar[+]. 23Isa olaryň hilesine düşünip:[+] 24«Maňa salgyt puluny görkeziň. Bu teňňedäki şekil bilen ýazgy kimiňki?» diýdi. Olar: «Imperatoryňky» diýip jogap berdiler. 25Ol: «Onda imperatoryňkyny – imperatora, Hudaýyňkyny Hudaýa beriň» diýdi[+]. 26Olar halkyň ýanynda Ony sözünde tutup bilmän, beren jogabyna haýran galyp, seslerini çykarmadylar.


Direliş barada sowal


(Matta 22:23-33; Mark 12:18-27)

27[•]Ölümden soň direlişiň ýokdugyny aýdýan saddukeýleriň[†] käbiri Isanyň[†] ýanyna gelip, Oňa şeýle sorag berdi:[+] 28[+]«Mugallym! Musa[†] bize bir adamyň dogany perzentsiz ölüp, yzynda aýaly galsa, dogany onuň aýalyny alyp, ölen doganynyň neslini dowam etdirmelidir diýip ýazypdyr[+]. 29Ýedi dogan bardy. Birinjisi bir aýal alyp, perzent görmän dünýäden ötdi. 30Ikinjisi bilen 31üçünjisi hem şol aýaly aldy. Şeýdip, ýedisi hem şol aýala öýlenip, yzlarynda perzent galdyrman öldüler. 32Ahyrsoňy aýal hem öldi. 33Indi direliş güni bu aýal olaryň haýsysynyň aýaly bolar? Olaryň ýedisi hem oňa öýlenipdi ahyryn». 34Isa olara şeýle jogap berdi: «Bu döwrüň adamlary öýlenýändir, durmuşa çykýandyr. 35Emma geljek döwre we ölümden direlişe ýetmäge mynasyp görlenler ne öýlener, ne-de durmuşa çykar[+]. 36Asla ölmezler, sebäbi olar perişdeler[†] ýalydyr. Olar direlişiň perzentleridikleri üçin Hudaýyň perzentleridir. 37[+]Musa-da ölüleriň direlýändigini tassyklap, ýanýan çaly baradaky bölümde Rebbi[†] „Ybraýymyň[†], Yshagyň[†] we Ýakubyň[†] Hudaýy“ diýip atlandyrýar[+]. 38Ol ölüleriň däl-de, dirileriň Hudaýydyr, sebäbi Onuň üçin hemmeler diridir». 39Töwrat mugallymlaryň[†] käbiri: «Mugallym, gowy aýtdyň!» diýdi. 40Oňa mundan artyk sorag bermäge hiç kim milt etmedi[+].


Mesih Kimiň Ogly?


(Matta 22:41–23:36; Mark 12:35-40)

41[•]Onsoň Isa[†] olara: «Näme üçin Mesihe[†] Dawudyň[†] ogly diýýärler[+]? 42[+]Ine, Dawudyň özi Zebur[†] kitabynda şeýle diýýär:

„Hudaý Rebbime[*] şeýle sözledi:[+]
43Duşmanlaryňy aýak astyna salýançam,
Meniň sagymda otur“.


44Eger Dawut[†] Mesihe[†] Reb diýýän bolsa, Ol nähili Dawudyň ogly bolýar?» diýdi. 45Bütin halk Oňa gulak asyp otyrka, Isa[†] şägirtlerine: 46«Töwrat mugallymlaryndan[†] ägä boluň! Olar uzyn don geýip gezmegi, bazarlarda özlerine salam berilmegini, sinagogalarda[†] baş kürsüleri, meýlislerde töri halaýandyrlar[+]. 47Olar dul aýallaryň öýlerini talap, göz üçin uzyn-uzyn dogalar okan bolýandyrlar. Şeýle adamlar iň agyr jeza sezewar bolarlar» diýdi.

#### 21‑nji bap


Dul aýalyň sadakasy


(Mark 12:41-44)

1[•]Isa[†] gabagyny galdyryp seredende, baýlaryň ybadathananyň[†] sadaka[†] gutusyna öz sadakalaryny atyp duranyny gördi[+]. 2Ol bir garyp dul aýalyň hem guta iki şaý atanyny gördi. 3Ol: «Size dogrusyny aýdýaryn, bu garyp dul aýal hemmelerden köp atdy. 4Bu adamlaryň hemmesi sadaka gutusyna özlerinden artany atdylar, bu aýal bolsa garyplygyna garamazdan, bar-ýoguny, elindäki ähli çörek puluny atdy» diýdi[+].


Ynsan Oglunyň dolanyp gelmeginiň alamatlary


(Matta 24:1-21,29-35; Mark 13:1-19,24-31)

5[•]Şägirtlerden käbiri ybadathananyň[†] ajaýyp daşlar we Hudaýa bagyş edilen peşgeşler bilen bezelendigi barada söz açdy. Şonda Isa[†]: 6«Şeýle bir günler geler, şonda bu ýerde daş üstünde daş galmaz, görýän zatlaryňyzdan hiç zat galman, hemmesi weýran bolar» diýdi[+]. 7Olar Isadan: «Mugallym! Bu zatlar haçan bolar? Bularyň boljak mahalynda nähili alamat peýda bolar?» diýip soradylar. 8Isa: «Ägä boluň, hiç kim sizi aldaýmasyn! Köpler Meniň adym bilen gelip: „Men – Şolduryn“ we „Wagt golaýlady!“ diýerler. Olaryň yzyna düşmäň[+]. 9Uruşlar hem gozgalaňlar barada habarlar eşideniňizde gorkmaň. Bu zatlar öňürti bolmalydyr, emma entek soňy däldir» diýip jogap berdi. 10Onsoň Isa olara şeýle diýdi: «Millet millete, patyşalyk patyşalyga garşy çykar[+]. 11Aýry-aýry ýerlerde güýçli ýertitremeler, açlyk hem gyrgyn keseli, gorkunç wakalar, gökden uly alamatlar bolar[+]. 12Emma bu hadysalaryň hemmesinden öň, sizi yzarlap, azar bererler. Sizi sinagogalara[†] tabşyryp, türmelere dykarlar. Men sebäpli sizi patyşalaryň we hökümdarlaryň huzuryna elterler[+]. 13Bu bolsa şaýatlyk etmek üçin size bir pursat bolar. 14Emma siz özüňizi nähili gorajakdygyňyzy öňünden gaýgy etmezligi ýüregiňize düwüň. 15Munuň üçin Men size söz hem akyldarlyk bererin. Size garşy çykýanlaryň hiç biri muňa ne garşy durup biler, ne-de bir zat aýdyp biler[+]. 16Size ene-ataňyz, doganlaryňyz, garyndaşlaryňyz, dostlaryňyz hem haýynlyk ederler, käbiriňizi öldürerler. 17Men sebäpli hemmeler sizi ýigrener. 18Emma saçyňyzyň bir tary hem kemelmez[+]. 19Berk duruň, şonda janyňyzy halas edersiňiz. 20[•]Goşunlaryň Iýerusalimi[†] gabandygyny gören çagyňyz, onuň weýran ediljek wagtynyň golaýlandygyny biliň. 21Şonda Ýahudyýadakylar[†] daglara gaçsyn, şäheriň içindäkiler çyksyn, töweregindäkiler şähere girmesin. 22Sebäbi şol günler ähli ýazylanlaryň berjaý bolmagy üçin jeza günleridir. 23Ol günlerde göwreli aýallaryň we çaga emdirýänleriň dat gününe! Sebäbi ýurda äpet bela-beterler iner, bu halk gazaba duçar bolar[+]. 24Olar gylyçdan geçiriler, ýesir alnyp, ähli milletleriň[†] arasyna sürgün[†] ediler. Keseki milletler özleriniň möhleti dolýança, Iýerusalimi ýer bilen ýegsan ederler[+]. 25[•]Günde, Aýda we ýyldyzlarda alamatlar peýda bolar. Ýer ýüzünde milletler deňiz hem tolkunlaryň gürrüldisi zerarly başagaý bolup, galagopluga düşerler. 26Adamlar gorkudan, dünýäniň başyna gelýän betbagtçylyklara garaşmakdan ýaňa huşlaryny ýitirer, sebäbi asman jisimleri lerzana geler. 27Şonda olar Ynsan Oglunyň[†] beýik gudrata we şöhrata[†] beslenip, bulutlarda gelýänini görerler[+]. 28Bu zatlar amala aşyp başlanda, başyňyzy galdyryp, ýokary serediň, sebäbi gutulyşyňyz golaýlap gelýändir».

29[•]Isa[†] olara bir tymsal aýtdy: «Injire, ähli agaçlara serediň. 30Olaryň ýapraklandygyny görüp, tomsuň golaýlandygyny öz-özüňizden bilýärsiňiz. 31Şonuň ýaly hem, bu wakalaryň bolanyny göreniňizde, Hudaýyň Şalygynyň[†] golaýlandygyny biliň. 32Size dogrusyny aýdýaryn: bu zatlar bolýança, bu nesil dünýäden ötmez[+]. 33Asman bilen ýer öter, emma Meniň sözlerim asla ötmez[+]. 34Ägä boluň! Aýşy-eşret, serhoşlyk, ýaşaýşyň gaýgylary ýüregiňize ornamasyn. Ýogsam, ol gün duzak kimin duýdansyz üstüňizden iner[+]. 35Çünki ol gün tutuş ýer ýüzünde ýaşaýanlaryň her biriniň üstünden iner. 36Bu boljak wakalaryň baryndan gaçyp gutular ýaly we Ynsan Oglunyň[†] huzurynda durup biler ýaly, hemişe oýa bolup, Hudaýa dileg ediň»[+].

37Isa[†] gündizlerine ybadathananyň[†] howlusynda halka öwrederdi, agşamlaryna bolsa şäherden daşary çykyp, gijäni Zeýtun dagynda geçirerdi[+]. 38Ir säher bilen ähli halk Onuň gürrüňlerini diňlemek üçin ybadathana gelerdi.

#### 22‑nji bap


Ýudasyň haýynlygy


(Matta 26:1-5,14-16; Mark 14:1,2,10,11; Ýohanna 11:45-53)

1[•]Ine, Pesah diýlip atlandyrylýan Petir baýramy[†] ýakynlaşdy[+]. 2Ýolbaşçy ruhanylar[†] bilen Töwrat mugallymlary[†] Isany[†] öldürmegiň ýoluny agtarýardylar, emma halkdan gorkýardylar. 3Şeýtan[†] Onkileriň biri bolan Ýudas Iskariýodyň kalbyna girdi[+]. 4Ýudas ýolbaşçy ruhanylar bilen serkerdeleriň ýanyna baryp, Isany nädip olaryň eline salyp berjekdigi barada maslahatlaşdy. 5Olar hem begenişip, oňa pul bermäge razy boldular. 6Ýudas olar bilen ylalaşdy we halk ýok wagty Isany olara tabşyrmak üçin, amatly pursat peýläp gezdi[+].


Pesah nahary


(Matta 26:17-30; Mark 14:12-26; Ýohanna 13:21-30; 1 Korintoslylar 11:23-25)

7[•]Pesah janlysynyň soýulýan güni, ýagny Petir baýramy[†] ýetip geldi[+]. 8Isa[†]: «Gidiň-de, biziň üçin Pesah naharyny taýýarlaň» diýip, Petrus bilen Ýohannany iberdi. 9Olar: «Ony nirede taýýarlamagymyzy isleýärsiň?» diýip soradylar. 10Isa olara: «Şähere gireniňizde, küýzede suw alyp barýan bir adama sataşarsyňyz. Yzyna düşüp gidiň-de, onuň giren öýüne giriň. 11Onsoň öý eýesine: „Mugallym senden şägirtlerim bilen Pesah naharyny iýer ýaly, myhman otagy nirede diýip soraýar“ diýiň. 12Ol hem size ýokarky gatda ähli zat taýýarlanyp goýlan giň bir otagy görkezer. Şol ýerde taýýarlyk görüň» diýdi. 13Olar gitdiler we ähli zady Isanyň aýdyşy ýaly tapyp, Pesah naharyny taýýarladylar.

14[•]Nahar wagty bolanda, Isa[†] resullary[†] bilen saçak başyna geçdi. 15Isa olara: «Men bu Pesah naharyny ejir çekmezimden öň, siziň bilen bile iýmegi gaty arzuw edipdim. 16Çünki Hudaýyň Şalygynda[†] Pesah naharyny iýmek üçin hemmämiz ýygnanýançak, Men ondan gaýdyp iýmerin» diýdi[+]. 17Isa eline bir käse alyp şükür etdi-de: «Muny alyň-da, içiň. 18Size şuny aýdýaryn: Hudaýyň Şalygy gelýänçä, şeraby gaýtadan içmerin» diýdi. 19Onsoň çöregi aldy-da, şükür etdi, ony döwüp, şägirtlere berip: «Bu Meniň siziň üçin gurban edilýän bedenimdir, muny Meni ýada salmak üçin berjaý ediň» diýdi[+]. 20Şeýle hem nahardan soň şeraply käsäni alyp: «Bu käse Meniň siziň üçin dökülýän ganym arkaly baglanyşylýan täze ähtdir[†][+]. 21Ine, Maňa haýynlyk etjek adam Meniň bilen bir saçagyň başynda otyr[+]. 22Hawa, Ynsan Ogly[†] öňünden bellenişi ýaly jan berer, emma Oňa haýynlyk edeniň halyna waý!» diýdi[+]. 23Olar muny kimiň etjekdigini biri-birlerinden sorap başladylar.

24[•]Olar öz arasynda haýsy birisiniň iň beýikdigi hakda jedelleşdiler. 25Isa[†] olara şeýle diýdi: «Keseki milletleriň[†] patyşalary halklara öz hökümini ýöredýärler, ygtyýarly adamlary-da özlerini hemaýatkär diýip atlandyrýarlar. 26Emma siz beýle bolmaň. Araňyzda iň uly iň kiçi ýaly bolsun, baştutan, goý, hyzmatkär kimin bolsun[+]. 27Haýsysy has uly: saçak başynda oturanmy ýa-da hyzmat edýän? Saçak başynda oturan dälmi? Emma Men siziň araňyzda bir hyzmat edýän kimindirin[+]. 28Başymdan geçiren synaglarymda Meniň ýanymda bolan sizsiňiz[+]. 29Atamyň Meni Patyşa belleýşi ýaly, Men-de sizi patyşa edip belleýärin[+]. 30Siz Meniň Şalygymda iýip-içersiňiz we tagtlarda oturyp, Ysraýylyň[†] on iki tiresiniň üstünden kazylyk edersiňiz»[+].


Isa Petrusyň inkär etjekdigini aýdýar


(Matta 26:31-35; Mark 14:27-31; Ýohanna 13:36-38)

31[•]Onsoň Isa[†] sözüni dowam edip: «Eý, Simun, Simun! Şeýtan[†] sizi bugdaý ýaly sowurmak üçin diledi[+]. 32Emma Men imanyň kemelmesin diýip, seniň üçin dileg etdim. Sen hem bir wagt öwrülip geleniňde, doganlaryňy kuwwatlandyr» diýdi[+]. 33Petrus: «Agam! Men Seniň bilen zyndana-da, hatda ölüme-de gitmäge taýýar» diýdi[+]. 34Isa: «Petrus, saňa diýýärin, sen bu gün horaz gygyrmazdan öň, Meni tanamaýandygyňy üç gezek aýdarsyň» diýdi. 35Onsoň Isa olardan: «Men sizi gapjyksyz, torbasyz we çaryksyz ýollan çagym kem zadyňyz barmydy?» diýip sorady. Olar: «Ýokdy» diýip jogap berdiler[+]. 36Isa olara: «Indi gapjygyňyz bar bolsa, ýanyňyza alyň, bir torba hem alyň. Gylyjyňyz ýok bolsa, donuňyzy satyň-da, bir gylyç ediniň. 37[+]„Ol ýazyklylar bilen bir saýyldy“ diýip ýazylgydyr. Men size diýýärin: bu Men barada berjaý bolmalydyr. Dogrudan-da, Men hakda ýazylanlar berjaý bolup barýar» diýdi[+]. 38Şägirtler: «Eý, Agam! Ine, bu ýerde iki gylyç bar» diýdiler. Isa hem olara: «Şol ýeterlik» diýdi.


Isa Zeýtun dagynda Hudaýa dileg edýär


(Matta 26:36-46; Mark 14:32-42)

39[•]Isa[†] daşary çykyp, hemişekisi ýaly Zeýtun dagyna gitdi. Şägirtleri hem Onuň yzyna düşdüler. 40Ol ýere baranlarynda, Isa olara: «Synaga düşmez ýaly dileg ediň!» diýdi[+]. 41Özi bolsa olardan bir daş atym çete çekildi-de, dyza çöküp: 42«Eý, Atam! Eger isleseň, bu hasrat käsesini Menden sowa geçir! Ýöne Meniň islegim däl, Seniň islegiň amala aşsyn!» diýip, dileg etmäge durdy[+]. 43Gökden bir perişde[†] görnüp, Ony güýçlendirdi[+]. 44Ol agyr gama batyp, yhlas bilen Hudaýa dileg etdi. Isadan akýan der ýere damýan gan damjalary ýalydy. 45Dileg edip bolandan soň turup, Isa şägirtleriň ýanyna geldi. Olaryň uklap ýatandyklaryny gördi, olar gaýgy-hasratdan ýaňa tapdan düşüpdiler. 46Isa olara: «Näme üçin uklap ýatyrsyňyz? Synaga düşmez ýaly, turuň-da, Hudaýa dileg ediň!» diýdi.


Isa tutulýar


(Matta 26:47-58; Mark 14:43-54; Ýohanna 18:3-11)

47[•]Ol entek gepläp durka, bir mähelle peýda boldy. Onkileriň biri Ýudas mähelläniň öňüne düşüp gelýärdi. Ýudas Isany[†] ogşajak bolup, Onuň golaýyna geldi[+]. 48Isa oňa: «Eý, Ýudas! Sen bir ogşuk bilen Ynsan Ogluna[†] haýynlyk edýärsiňmi?» diýip sorady. 49Isanyň ýanyndakylar näme boljagyny görüp: «Eý, Agam! Gylyç bilen uralymy?» diýdiler[+]. 50Olaryň biri baş ruhanynyň[†] hyzmatkärini urup, onuň sag gulagyny kesdi. 51Emma Isa: «Hany, bes ediň!» diýdi. Onsoň hyzmatkäriň gulagyna elini degrip, ony sagaltdy. 52Onsoň Isa Özüni ele salmaga gelen ýolbaşçy ruhanylara, ybadathananyň[†] goragçylaryna, ýaşululara[†] ýüzlenip: «Näme üçin bir gozgalaňçynyň garşysyna çykan ýaly, Meni tutmak üçin gylyçly hem taýakly gelipsiňiz? 53Men her gün siziň bilen birlikde ybadathanadakam, Meni tutmandyňyz. Emma indi bu pursat siziňkidir, tümlügiň höküm sürýän sagadydyr» diýdi[+]. 54[•]Isany tutup, baş ruhanynyň öýüne alyp gitdiler. Petrus hem gara görnümden olaryň yzyna düşüp gitdi.


Petrus Isany inkär edýär


(Matta 26:67-75; Mark 14:65-72; Ýohanna 18:15-18,25-27)

55Howlynyň ortasynda ot ýakyp otyrkalar, Petrus-da olaryň arasynda otyrdy. 56Petrusy oduň ýagtysyna gören bir keniz oňa içgin seretdi-de: «Bu adam hem Onuň bilen biledi» diýdi. 57Emma Petrus: «Eý, zenan, men Ony tanamaýaryn» diýip inkär etdi. 58Az salymdan soň başga biri ony görüp: «Sen hem şolardan» diýdi. Emma Petrus: «Gardaş, men olardan däl» diýdi. 59Aradan bir sagada golaý wagt geçensoň, başga bir adam: «Dogrudan-da, bu adam Onuň bilen biledi, sebäbi bu jelileli[†]» diýdi. 60Emma Petrus: «Eý, gardaş, men seniň näme aýdýanyňy bilemok» diýdi. Edil şol wagt, Petrus gepläp durka, horaz gygyrdy. 61Reb[†] Isa[†] gaňrylyp, Petrusa seretdi. Petrus Rebbiň: «Horaz gygyrmazdan öň, sen Meni üç gezek inkär edersiň» diýen sözüni ýatlady[+]. 62Petrus daşary çykyp, möňňürip aglady. 63[•]Isany saklaýan adamlar Ony masgaralap, urmaga başladylar[+]. 64Gözüni daňyp: «Hany, welilik et! Seni uran kim?» diýip soradylar. 65Ýene-de Oňa ençeme hapa sözler aýtdylar.


Isa mejlisiň öňünde


(Matta 26:59-66; Mark 14:55-64; Ýohanna 18:19-24)

66[•]Daň atanda, ýolbaşçy ruhanylar[†] we Töwrat mugallymlary[†] halkyň beýleki ýaşululary[†] bilen ýygnanyşyp, Ony özleriniň mejlisine[†] getirdiler. 67Olar Isadan[†]: «Bize aýt, Sen Mesihmi[†]?» diýip soradylar. Isa olara: «Aýtsam, ynanmarsyňyz; 68sorasam, jogap bermersiňiz. 69Emma mundan beýläk Ynsan Ogly[†] gudratly Hudaýyň sagynda oturar» diýdi[+]. 70Olaryň hemmesi: «Onda Sen Hudaýyň Ogly-da[†]?» diýip sorady. Isa olara: «Meniň Kimdigimi özüňiz aýdyp dursuňyz» diýip jogap berdi. 71Olar: «Bize mundan başga şaýatlyk nämä gerek? Biz muny Onuň Öz dilinden eşitdik ahyry» diýişdiler[+].

#### 23‑nji bap


Isa Pilatyň we Hirodyň öňünde


(Matta 27:1,2,11-26; Mark 15:1-15; Ýohanna 18:28–19:16)

1[•]Onsoň mejlisiň[†] ähli agzalary ýerlerinden turup, Isany[†] Pilatyň[†] ýanyna getirdiler[+]. 2Olar Isany ýazgarmaga başladylar: «Biz bu adamyň milletimizi azdyrýandygyny gördük. Ol imperatora[†] salgyt tölemäge garşy çykýar we Özüni Mesih[†] hem Patyşa diýip atlandyrýar»[+]. 3Pilat Ondan: «Sen ýahudylaryň[†] patyşasymy?» diýip sorady. Isa oňa: «Aýdyşyň ýalydyr» diýip jogap berdi[+]. 4Onsoň Pilat ýolbaşçy ruhanylar[†] bilen halka: «Men bu adamda hiç hili etmiş görmedim» diýdi[+]. 5Emma olar hötjetlik edip: «Bu adam Öz taglymaty bilen tutuş Ýahudyýanyň ilatyny öjükdirýär. Ol Jelileden[†] başlap, şu ýere çenli geldi» diýdiler. 6Muny eşidip, Pilat: «Bu adam jelilelimi?» diýip sorady. 7Isanyň Hirodyň welaýatyndandygyny bilensoň, Pilat Ony Hirodyň ýanyna iberdi, sebäbi şol wagt Hirodyň özi hem Iýerusalimdedi[†][+]. 8Hirod Isany görüp gaty begendi, sebäbi köp wagtdan bäri Ony görmek isleýärdi. Ol baradaky eşiden ençeme zatlaryna görä, Ondan bir gudratly alamat görerin diýen umydy bardy[+]. 9Hirod Ondan köp soraglar sorady, emma Isa oňa hiç bir jogap bermedi. 10Ýolbaşçy ruhanylar bilen Töwrat mugallymlary[†] bolsa ol ýerde durup, Ony biragyzdan aýyplaýardylar. 11Soňra Hirod bilen onuň esgerleri Isany kemsidip masgaraladylar. Egnine bir nepis don geýdirip, Pilatyň ýanyna yzyna iberdiler. 12Şol gün Pilat bilen Hirod dost boldy; mundan öň olaryň arasynda duşmançylyk bardy.

13[•]Pilat[†] ýolbaşçy ruhanylary[†], baştutanlary we halky üýşürip, 14olara: «Siz bu adamy meniň ýanyma halky azdyrýar diýip getirdiňiz. Men Ony gözüňiziň alnynda soraga çekdim, emma Ol baradaky aýyplamalaryňyz dogry çykmady. 15Ony Hirodyň ýanyna iberdim, ol hem hiç günä tapman, Ony yzyna iberdi. Siziň görşüňiz ýaly, Ol ölüme laýyk hiç zat etmändir. 16-17Şonuň üçin hem, men Onuň temmisini berip, boşatjak» diýdi.[*] 18Emma ähli halk biragyzdan: «Bu adamy ýok et! Bize Barabbasy boşat!» diýip gygyryşdy. 19Barabbas şäherde ýüze çykan bir gozgalaňa gatnaşandygy we ganhordugy üçin zyndana salnypdy. 20Pilat Isany[†] boşatmak niýeti bilen ýene-de halka ýüzlendi. 21Emma olar: «Ony haça[†] çüýle! Haça çüýle!» diýip gygyryşdylar. 22Pilat üçünji gezek olara: «Näme üçin? Bu adam näme ýamanlyk etdi? Men Ondan ölüm jezasyna laýyk hiç zat tapmadym. Şonuň üçin hem Ony jezalandyryp boşatjak» diýdi. 23Emma olar seslerini has gataldyp, hötjetlik bilen Onuň haça çüýlenmegini talap etdiler we olaryň sesi üstün çykdy. 24Şeýlelik bilen, Pilat olaryň talabyny berjaý etmek kararyna geldi. 25Olaryň soran adamyny, gozgalaň turzup, adam öldüreni üçin zyndana salnan adamy boşatdy, Isany bolsa olaryň ygtyýaryna berdi.


Isa haça çüýlenýär


(Matta 27:32-44; Mark 15:21-32; Ýohanna 19:17-27)

26[•]Esgerler Isany[†] alyp barýarkalar, ekin meýdanyndan gelýän kirineýli Simuny tutup, arkasyna haçy[†] ýüklediler we Isanyň yzyndan ýöremäge mejbur etdiler. 27Uly bir mähelle Isanyň yzyna düşüp gitdi, olaryň arasynda Onuň üçin zaryn-zaryn aglaýan aýallar hem bardy. 28Isa ol aýallara tarap öwrülip, şeýle diýdi: «Eý, Iýerusalim[†] gyzlary! Meniň üçin aglamaň. Özüňiz we çagalaryňyz üçin aglaň. 29Çünki şeýle bir günler geler, adamlar: „Önelgesiz aýallar, dogurmadyk ýatgylar, çaga emdirmedik göwüsler neneňsi bagtly!“ diýerler[+]. 30[+]Şonda daglara: „Biziň depämize iniň!“, depelere: „Bizi örtüň!“ diýerler[+]. 31Eger adamlar gök daragta şeýle zatlar edýän bolsalar, onda gury daragta näme bolar?»[+] 32Isa bilen başga iki jenaýatçyny hem jezalandyrmak üçin alyp barýardylar. 33Olar Kelleçanak diýilýän ýere gelenlerinden soň, Isany ýaňky jenaýatçylar bilen birlikde haça çüýlediler. Jenaýatçylaryň biri Onuň sag tarapynda, beýlekisi çep tarapyndady. 34Isa: «Atam! Olary bagyşla, sebäbi olar näme edýänlerini bilenoklar» diýdi. Esgerler bije atyşyp, Onuň eşiklerini paýlaşýardylar[+]. 35Halk Oňa seredip durdy. Ýolbaşçylar hem Onuň üstünden gülüp: «Ol özgeleri halas etdi. Eger Ol Hudaýyň saýlap-seçen Mesihi[†] bolsa, goý, indi Özüni hem halas etsin-dä!» diýişýärdiler[+]. 36Esgerler hem ýanyna gelip, Ony masgaralaýardylar. Oňa sirke hödür edip: 37«Ýahudylaryň[†] patyşasy bolsaň, Özüňi halas et-dä!» diýýärdiler. 38Onuň depesinde bolsa[*]: «BU ÝAHUDYLARYŇ PATYŞASYDYR» diýen ýazgy bardy. 39Çüýlenen jenaýatçylaryň biri Oňa ýaňsylap: «Sen Mesih dälmi näme? Onda Özüňi-de, bizi-de halas et-dä!» diýdi. 40Ikinji jenaýatçy bolsa muny aýdana käýäp: «Sen Hudaýdan gorkaňokmy? Sen hem Onuň bilen bir jezany çekýärsiň! 41Biz öz etmişimize laýyk adalatly[†] jeza aldyk. Emma bu adam hiç hili erbetlik etmedi ahyry» diýdi[+]. 42Onsoň ol: «Isa, Şalygyňa baran çagyň meni ýatlagyn!» diýdi. 43Isa hem oňa: «Saňa dogrusyny aýdýaryn, sen şu gün Meniň bilen bile jennetde[†] bolarsyň» diýdi.


Isanyň ölümi


(Matta 27:45-56; Mark 15:33-41; Ýohanna 19:28-30)

44-45[•]Wagt günortana golaýlanda, Günüň ýüzi tutuldy, öýlän sagat üçe çenli tutuş ýurdy garaňkylyk gaplap aldy. Ybadathananyň perdesi ortarasyndan ýyrtylyp, ikä bölündi[+][+]. 46[+]Isa gaty ses bilen gygyryp: «Atam! Ruhumy[†] Seniň eliňe tabşyrýaryn» diýdi-de, jan berdi[+]. 47Ýüzbaşy bolan wakany görüp, Hudaýy şöhratlandyrdy[†]. Ol: «Bu, hakykatdan-da, dogry adam eken!» diýdi. 48Bu zatlara tomaşa etmek üçin üýşen ähli halk bolan wakalary görüp, döşlerini ýumruklaý-ýumruklaý yzlaryna gaýtdy[+]. 49Isany[†] tanaýan adamlaryň bary, şeýle-de Jelileden[†] Onuň yzyna düşüp gaýdan aýallar uzagrakda durup, bu wakalara syn edýärdiler[+].


Isa jaýlanýar


(Matta 27:57-61; Mark 15:42-47; Ýohanna 19:38-42)

50[•]Mejlis[†] agzalaryndan Ýusup atly bir adam bardy. Ol oňat hem dogruçyl adamdy. 51Özi-de mejlisiň kararyna we işine razylyk bermändi. Ýusup Ýahudyýanyň[†] Arimatiýa şäherinden bolup, Hudaýyň Şalygyna[†] garaşýardy. 52Ol Pilatyň[†] ýanyna baryp, Isanyň[†] jesedini diledi. 53Onsoň Ony aşak düşürip, kepene dolap, gaýada oýulan we henize çenli hiç kimiň jaýlanmadyk mazarynda jaýlady[+]. 54Bu iş Taýýarlyk gününiň ahyrynda bolup, Sabat gününiň[†] başlanmagyna golaýdy. 55Isa bilen Jelileden[†] gelen aýallar hem Ýusubyň yzyna düşüp gitdiler-de, mazary we Onuň jesediniň nähili jaýlananyny gördüler. 56Onsoň olar öýlerine gaýdyp, ýakymly ysly tütetgiler[†] we atyrlar taýýarladylar.

Emma Hudaýyň buýrugy boýunça Sabat güni[†] olar dynç aldylar[+].

#### 24‑nji bap


Isa direlýär


(Matta 28:1-10; Mark 16:1-8; Ýohanna 20:1-10)

1[•]Hepdäniň birinji güni[*] ir säher bilen aýallar taýýarlan ýakymly ysly tütetgilerini[†] alyp, mazara bardylar. 2Olar mazaryň agzyndaky daşyň bir çete togalanandygyny gördüler. 3Mazaryň içine girenlerinde bolsa, Reb[†] Isanyň[†] jesedini tapmadylar. 4Muňa haýran bolup durkalar, garşylarynda lowurdaýan lybasda iki sany adam birdenkä peýda boldy[+]. 5Aýallar gorkup, başlaryny ýere egdiler. Ýaňky adamlar olara: «Siz näme üçin dirini ölüleriň arasyndan gözleýärsiňiz? 6Ol bu ýerde ýok, Ol direldi! Ol heniz siziň bilen bilekä Jelilede[†] özüňize aýdan zatlaryny ýadyňyza salyň. 7Ol: „Ynsan Ogly[†] günäli adamlaryň eline tabşyrylmaly, haça[†] çüýlenmeli we üçülenji gün direlmelidir“ diýipdi» diýdiler[+]. 8Onsoň Isanyň bu sözleri olaryň ýadyna düşdi[+].

9Aýallar mazardan dolanyp gelip, bularyň baryny Onbirlere we beýlekileriň hemmesine habar berdiler. 10Resullara[†] bu habary ýetirenler magdalaly Merýem[†], Ýowanna, Ýakubyň[†] ejesi Merýem we olaryň ýanyndaky beýleki aýallardy[+]. 11Emma bu sözler resullara boş göründi, olar aýallara ynanmadylar[+]. 12Petrus bolsa ýerinden turup, mazara tarap eňdi. Ol eglip, kepeniň boş ýatanyny gördi. Ol bolan waka geň galyp, yzyna dolandy.


Isa Emmausa barýanlara görünýär


(Mark 16:12,[13])

13[•]Şol gün şägirtlerden ikisi Emmaus diýen oba barýardy. Bu oba Iýerusalimden[†] on çakrym[*] uzaklykda ýerleşýärdi. 14Olar bolup geçen bu wakalar hakda özara gürleşýärdiler. 15Şeýlelikde, gepleşip, pikir alşyp barýarkalar, Isanyň[†] Özi golaýa gelip, olar bilen bile ýöräberdi. 16Ýöne Ony tanamaz ýaly, olaryň gözleri baglanypdy[+]. 17Isa olardan: «Ýol bolsun! Näme hakda gürrüň edip barýaňyz?» diýip sorady. Olar gaýgyly ýagdaýda aýak çekdiler. 18Olaryň Kleýop atlysy: «Iýerusalimde bolubam, şu günler ol ýerde bolan wakalardan bihabar gelmişek diňe Senmikäň?» diýip sorady[+]. 19Isa olardan: «Haýsy wakalar?» diýip sorady. Olar şeýle jogap berdiler: «Nasyraly Isa hakdaky wakalar. Ol Hudaýyň we ähli halkyň nazarynda sözde hem işde güýçli pygamberdi[†]. 20Ýolbaşçy ruhanylar[†] bilen baştutanlarymyz Ony ölüm jezasyna höküm etdirip, haça[†] çüýlemek üçin häkimiň eline tabşyrdylar[+]. 21Biz bolsa Ysraýyly[†] halas etjek Şoldur diýip umyt edipdik. Onsoňam bu zatlaryň bolanyna üç gün boldy. 22Üstesine, aýallarymyzyň käbirem bizi haýrana goýdy. Olar şu gün ir bilen mazara baryp, 23Onuň jesedini tapmandyrlar. Olar biziň ýanymyza gelip, özlerine perişdeleriň[†] görnendigini aýtdylar. Perişdeler Oňa diri diýýärmişler. 24Onsoň biziňkileriň käbiri mazara baryp, ýagdaýyň edil aýallaryň aýdyşy ýalydygyny görüpdirler, emma Isany görmändirler».

25Isa[†] olara: «Wah, siz akmaklar[†]! Pygamberleriň[†] aýdanlaryna giç ynanýanlar! 26Mesih[†] bu görgüleri görüp, Öz şöhratyna[†] girmeli dälmidi?» diýdi[+]. 27Onsoň Ol Musa[†] bilen ähli pygamberlerden başlap, hemme Mukaddes[†] Ýazgylarda Özi hakda aýdylanlary olara düşündirdi[+]. 28Olar barýan obalaryna golaýlanlarynda, Isa uzagrak giderli göründi. 29Emma olar Ony saklap: «Biziň ýanymyzda galaý, basym agşam düşer, gün ýaşyp barýar» diýdiler. Şeýlelikde, Isa olaryň ýanynda galdy. 30Isa olar bilen saçak başynda otyrka, çörek alyp, şükür etdi-de, bölüp olara berdi[+]. 31Şonda olaryň gözleri açylyp, Isany tanadylar, emma Isa olaryň gözlerinden gaýyp boldy. 32Olar biri-birlerine: «Ýolda biziň bilen gepleşip gelýärkä, bize Mukaddes Ýazgylary düşündirýärkä, içimizde ýüregimiz ýanmaýarmydy diýsene?» diýişdiler. 33Olar turup, şol pursadyň özünde Iýerusalime[†] dolandylar. Ol ýerde Onbirleri we olaryň ýanynda bile üýşüp oturanlary tapdylar. 34Bular: «Dogrudan-da, Reb Isa direlipdir we Simuna görnüpdir!» diýdiler[+]. 35Onsoň ol ikisi ýolda bolan wakalary, Isa çöregi bölende, Ony tanandyklaryny gürrüň berdiler.


Isa şägirtlere görünýär


(Matta 28:16-20; Mark 16:14-18; Ýohanna 20:19-23; Resul 1:6-8)

36[•]Olar heniz bu barada gürrüň berip durkalar, Isanyň[†] Özi olaryň arasynda durup: «Size salam bolsun!» diýdi. 37Olar ruh[†] görýändiris öýdüp, tisginip gorka düşdüler[+]. 38Isa olara: «Näme üçin dowla düşýärsiňiz? Näme sebäpden göwnüňize beýle pikirler gelýär? 39Meniň ellerime, aýaklaryma serediň. Bu Meniň Özüm! Maňa elleriňizi degrip görüň. Ruhuň et bilen süňki bolmaz, emma görşüňiz ýaly, Meniňki bar» diýdi[+]. 40Muny aýdyp, ellerini, aýaklaryny olara görkezdi. 41Olar şatlykdan ýaňa henizem ynanyp bilmän, haýran galyp durkalar, Isa olara: «Bu ýerde iýmäge bir zadyňyz barmy?» diýip sorady[+]. 42Oňa bişirilen balygyň bir bölegini[*] berdiler. 43Isa alyp, olaryň gözleriniň alnynda ony iýdi. 44Isa olara: «Men heniz ýanyňyzdakam size aýdan sözlerim şulardyr: Men hakda Töwratda[†], pygamberleriň[†] ýazgylarynda, Zeburda[†] ýazylanlaryň ählisi berjaý bolmalydyr» diýdi. 45Onsoň Mukaddes[†] Ýazgylara düşünmekleri üçin, olaryň aňlaryny açdy[+]. 46Isa olara: «Mesih[†] görgi görer we üçülenji gün ölümden direler diýip ýazylandyr[+]. 47Şeýle hem toba edip, günäleriniň bagyşlanmagy baradaky Hoş Habary[†] Iýerusalimden[†] başlap, ähli milletlere[†] Onuň adyndan wagyz edilmelidir. 48Siz bu zatlara şaýat bolarsyňyz[+]. 49Men hem Atamyň wada eden Mukaddes Ruhuny[†] size ýollaryn. Emma siz gökden injek gudrat bilen doldurylýançaňyz, Iýerusalimde galyň» diýdi[+].


Isa göge göterilýär


(Mark 16:19,20; Resul 1:9-11)

50[•]Isa[†] olary şäheriň daşyna çykaryp, Beýtaniýa getirdi. Onsoň ellerini galdyryp, olara pata berdi[+]. 51Pata berip durka, olardan aýrylyp, göge göterildi. 52Olar hem Oňa sežde edip[†], uly şatlyk bilen Iýerusalime[†] dolandylar[+]. 53Olar hemişe ybadathanada[†] bolup, Hudaýa alkyş okaýardylar.[*][+]

### Ýohanna


Giriş

[1]

[2]

[3]

[4]

[5]

[6]

[7]

[8]

[9]

[10]

[11]

[12]

[13]

[14]

[15]

[16]

[17]

[18]

[19]

[20]

[21]


#### Giriş


Ýohannanyň hoş habary


Bu kitap Isanyň şägirdi Ýohanna tarapyndan ýazyldy. Ýohanna Isa duşmazyndan ozal ýönekeý bir balykçydy. Ýöne Isa bilen duşuşyk onuň durmuşyny düýpgöter özgertdi. Ýohanna öz agasy Ýakup bilen Isa eýerip, Onuň resullary boldular. Olar Isanyň iň ýakyn şägirtleridi, ähli ýere Onuň bilen bile giderdiler. Kitapda «Isanyň söýgüli şägirdi» diýip ýazylan ýerleri hem hut Ýohanna baradadyr (Ýoh 19:26, 20:2, 21:7,20).

Ýohanna bu kitaby adamlaryň Isa Mesihiň kimdigine düşünip, Oňa iman etmekleri üçin ýazýar. Ol kitabyň başynda okyjylary Isa Mesih bilen tanyşdyryp, Ony ynsan keşbinde doglup, aramyzda ýaşan Hudaýyň ebedi Sözi hökmünde suratlandyrýar. Ýohanna Isa Mesihiň biziň gökdäki Atamyz Hudaý bilen ebedi gatnaşygyny mälim etmek üçin, Ony Hudaýyň Ogly diýip atlandyrýar. Kitapda Isa Mesih «ýaşaýyş çöregi», «dünýäniň nury», «gowy Çopan», «hakyky üzüm agajy» diýip atlandyrylýar. Ýohanna Onuň görkezen mugjyzalaryny gudratly alamatlar diýip atlandyrýar. Bu mugjyzalaryň şaýady bolan adamlar Isanyň dogrudan-da Hudaýyň Ogludygyny tassyklaýardylar. Ýohannanyň Hoş Habary ilki-ilkiler Aziýadaky (häzirki Türkiýe) mesihi ýygnaklarda okalýardy. Ýohanna bu ýygnaklary alyp barmaga kömek edýärdi. Ýohannanyň 1‑nji, 2‑nji we 3‑nji hatlary, Ýohanna gelen ylham atly Täze Ähtiň kitaplary hem Ýohanna tarapyndan ýazylandyr.

Isa Mesih – Hudaýyň ebedi Sözi1:1-18
Ýahýa pygamberiň şaýatlygy1:19-34
Isanyň ilkinji şägirtleri1:35-51
Isanyň görkezen gudratlary2:1–12:50
Isanyň ýerdäki soňky günleri: jebirleri we ölümi13:1–19:42
Isanyň direlmegi20:1-10
Isanyň şägirtlerine görünmegi20:11–21:25

#### 1‑nji bap


Söz

1Owal-başda Söz bardy, Söz Hudaý bilendi, Söz Hudaýyň Özüdi[+]. 2Owal-başda Ol Hudaý bilendi. 3Tutuş barlyk Söz arkaly ýaradyldy, ýaradylan zatlaryň hiç biri Onsuz ýaradylmady[+]. 4Söz ýaşaýyş çeşmesidir, bu ýaşaýyş ynsanlaryň Nury boldy[+]. 5Nur tümlükde parlaýandyr, tümlük bolsa Ony ýeňip bilmedi.

6Hudaý tarapyndan Ýahýa atly bir adam iberildi[+]. 7Ýahýa Nur barada şaýatlyk etmäge we öz şaýatlygy arkaly hemmeleri ynandyrmaga geldi[+]. 8Ýahýanyň özi Nur däldi, ol diňe Nur barada şaýatlyk etmäge geldi. 9Her bir ynsany nurlandyrýan hakyky Nur dünýä geldi[+]. 10Ol dünýädedi, dünýä Ol arkaly ýaradylypdy, emma dünýä Ony tanamady. 11Ol Özüniňkilere geldi, emma olar Ony kabul etmedi[+]. 12Ol Özüni kabul edip, adyna iman edenleriň hemmesine Hudaýyň perzentleri bolmak hukugyny berdi[+]. 13Olar ne ten, ne ynsan isleginden, ne-de är höwesinden doglupdylar. Olar Hudaý tarapyndan doglan perzentlerdir[+].

14Söz ynsan bolup, aramyzda ýaşady. Ol merhemetden we hakykatdan doludy. Biz Onuň şöhratyny[†], ýagny Atadan gelen Ýeke-tägiň şöhratyny gördük[+]. 15Ýahýa Isa[†] barada şaýatlyk edip, batly ses bilen: «Ine, Menden soňra geljek Menden üstündir, sebäbi Ol menden hem owal bardy diýenim Şudur» diýip gygyrdy[+]. 16Biziň hemmämiz Onuň çäksiz merhemeti arkaly ýalkanyş[†] üstüne ýalkanyş aldyk. 17Çünki Mukaddes[†] Kanun[†] Musa[†] arkaly berildi, merhemet we hakykat bolsa Isa Mesih[†][*] arkaly peýda boldy[+]. 18Hudaýy hiç kim asla gören däldir. Bize Ony Atasynyň gujagyndaky, Özi-de Hudaý bolan ýeke-täk Ogly[*][*] tanatdy[+].


Ýahýa çümdürijiniň şaýatlygy


(Matta 3:1-12; Mark 1:1-8; Luka 3:1-18)

19[•]Ine, ýahudylaryň[†] baştutanlary Iýerusalimden[†] ruhanylary[†] we lewileri[†] Ýahýanyň ýanyna iberdiler. Olar Ýahýadan: «Sen kim?» diýip soradylar. Ýahýa sözüni inkär etmedi, 20ol şaýatlyk edip: «Men Mesih[†] däl» diýip, çürt-kesik ykrar etdi[+]. 21Olar ondan: «Onda sen kim? Belki, Ylýassyň[†]?» diýip soradylar. Ýahýa: «Ýok» diýip jogap berdi. Olar ýene-de: «Onda şol garaşylýan pygambermiň[†]?» diýip soradylar. Ol: «Ýok, ol däl» diýip jogap berdi[+]. 22Ahyry olar: «Onda sen kim? Biz özümizi ýollanlara näme jogap bereli? Sen özüň hakda näme aýdyp biljek?» diýip soradylar. 23[+]Ýahýa Işaýa pygamberiň[†] sözleri bilen jogap berip: «Ine, „Rebbiň[†] ýoluny düzläň“ diýip, çölde gygyrýan ses mendirin» diýdi[+]. 24-25Onsoň onuň ýanyna iberilen käbir fariseýler: «Sen Mesihem, Ylýasam, garaşylýan pygamberem däl bolsaň, onda näme üçin adamlary suwa çümdürýärsiň?» diýip soradylar. 26Ýahýa olara: «Hawa, men adamlary suwa çümdürýärin[†], emma araňyzda Biri bar, siz Ony tanamaýarsyňyz. 27Ol menden soňra geljekdir. Men Onuň çarygynyň bagyny çözmäge-de mynasyp däldirin» diýip jogap berdi. 28Bu wakalaryň hemmesi Iordan derýasynyň[†] gündogaryndaky Beýtaniýada, Ýahýanyň suwa çümdürýän ýerinde bolup geçdi.

29Ertesi güni Ýahýa öz ýanyna gelýän Isany[†] görüp, şeýle diýdi: «Ine, dünýäni günäden saplaýan Hudaýyň Guzusy[†]![+] 30Size: „Menden soňra Biri geler, Ol menden üstündir, sebäbi Ol menden hem owal bardy“ diýip aýdan Kişim Şudur. 31Başda men hem Onuň kimdigini tanamaýardym. Emma men Ony ysraýyl[†] halkyna tanatmak üçin, adamlary suwa çümdürmäge[†] geldim»[+].

32Ýahýa ýene şaýatlyk edip, şeýle diýdi: «Men Mukaddes Ruhuň[†] gökden kepderi kimin inip, Onuň üstüne inenini gördüm[+]. 33Şol wagt men Onuň kimdigini tanamaýardym, emma halky suwa çümdürmek[†] üçin meni Iberen: „Mukaddes Ruhuň kimiň üstüne inenini görseň, adamlary Mukaddes Ruha çümdürjek Şoldur“ diýdi[+]. 34Men muny gördüm we Onuň Hudaýyň Ogludygyna şaýatlyk edýärin».


Isanyň ilkinji şägirtleri

35Ertesi gün Ýahýa ýanynda iki sany şägirdi bilen ýene şol ýerdedi[+]. 36Ol geçip barýan Isany[†] görüp: «Ine, Hudaýyň Guzusy[†]!» diýdi[+]. 37Ýahýanyň sözlerini eşidip, bu iki şägirt Isanyň yzyna düşüp gitdi. 38Isa gaňrylyp, yzyna düşüp gelýänleri gördi-de, olardan: «Size näme gerek?» diýip sorady. Olar: «Rabbi[†], Sen nirede ýaşaýarsyň?» diýip soradylar. (Rabbi mugallym diýmekdir)[+]. 39Isa olara: «Meniň yzyma düşüň, görersiňiz» diýdi. Şeýdip, olar Isa bilen gidip, Onuň nirede ýaşaýandygyny gördüler, şol wagt öýlän sagat dört töweregidi. Olar şol gün Onuň ýanynda galdylar. 40Ýahýadan Isa hakda eşidip, Onuň yzyna düşüp gidenleriň biri Simun Petrusyň dogany Andrysdy[+]. 41Andrys ilki bilen dogany Simuny tapyp, oňa: «Biz Mesihi[†] tapdyk» diýdi. (Mesih Hudaýyň saýlap-seçeni diýmekdir)[+]. 42Ol doganyny Isanyň ýanyna getirdi. Isa Simuna seredip: «Sen Ýohannanyň ogly Simunsyň, ýöne sen Kepas[*] diýlip atlandyrylarsyň» diýdi. (Kepas Petrus diýlip terjime edilýär)[+]. 43Ertesi gün Isa Jelilä gitmegi ýüregine düwdi. Ol Filipi tapyp: «Meniň yzyma düş!» diýdi. 44Andrys bilen Petrus ýaly, Filip hem Betsaýda şäherindendi[+]. 45Filip Natanaýeli tapyp, oňa: «Biz Musanyň[†] Töwradynda[†] we beýleki pygamberleriň ýazgylarynda ýazylan Adamy tapdyk. Ol nasyraly Ýusubyň ogly Isa eken!» diýdi[+]. 46Natanaýel oňa: «Nasyraly?! Ol ýerden, heý, bir oňly zat çykarmyka?!» diýdi. Filip hem oňa: «Ýör, görersiň!» diýdi. 47Isa Özüne tarap gelýän Natanaýeli görüp, ol hakda: «Ine, kalby hilesiz, hakyky Ysraýyl ogly» diýdi[+]. 48Natanaýel Ondan: «Sen meni nireden tanaýarsyň?» diýip sorady. Isa oňa: «Filip seni heniz çagyrmanka, Men seni injir agajynyň aşagynda gördüm» diýip jogap berdi. 49Natanaýel Oňa: «Mugallym, Sen Hudaýyň Oglusyň! Sen Ysraýylyň Patyşasysyň!» diýdi[+]. 50Isa oňa: «Seni injir agajynyň aşagynda gördüm diýenim üçin iman edýärsiňmi? Sen mundan-da beýik işleri görersiň» diýdi. 51Isa sözüni dowam edip: «Size dogrusyny aýdýaryn, indi siz gökleriň açylyp, Hudaýyň perişdeleriniň[†] Ynsan Oglunyň[†] huzuryna inip-çykyşyny görersiňiz» diýdi[+].

#### 2‑nji bap


Isa suwy şeraba öwürýär

1Şondan iki gün geçensoň, Jeliläniň Kana şäherinde toý boldy. Isanyň[†] ejesi-de şol ýerdedi[+]. 2Isa bilen şägirtleri hem toýa çagyrylypdy. 3Şerap gutaryberende, ejesi Isa ýüzlenip: «Olaryň şeraby gutarypdyr» diýdi. 4Isa oňa: «Eý, hatyn, munuň Maňa näme dahyly bar? Meniň wagtym entek gelenok» diýip jogap berdi[+]. 5Ejesi hyzmatkärlere: «Ol size näme diýse, şony hem ediň» diýdi. 6Şol ýerde ýahudylaryň[†] ýuwnup-päkizlenme dessury üçin uly göwrümli[*]alty sany hum bardy[+]. 7Isa hyzmatkärlere: «Humlary suwdan dolduryň» diýdi. Olar humlary erňegine çenli doldurdylar. 8Onsoň hyzmatkärlere: «Indi şulardan guýup, toýuň beýemçisine äkidiň» diýdi. Olar äkitdiler. 9Toýuň beýemçisi şeraba öwrülen suwuň nireden gelenini bilmeýärdi, muny diňe suwy guýan hyzmatkärler bilýärdi. Ol bu şerapdan dadyp gördi we öýlenýän ýigidi çagyryp, oňa: 10«Hemmeler saçaga ilki bilen oňat şeraby goýýarlar. Myhmanlar içip doýanlaryndan soň, arzan şeraby berýärler. Sen bolsa oňat şeraby şu wagta çenli saklap goýupsyň!» diýdi. 11Bu Isanyň ilkinji görkezen gudratly alamatydy. Ol muny Jeliläniň Kana şäherinde görkezip, Öz şöhratyny[†] aýan etdi. Muny gören şägirtleri Oňa iman etdiler. 12Bu wakadan soň Isa ejesi, inileri, şägirtleri bilen bile Kapernauma gidip, ol ýerde birnäçe gün galdy[+].


Isa satyjylary ybadathanadan kowýar


(Matta 21:12,13; Mark 11:15-17; Luka 19:45,[46])

13[•]Ýahudylaryň[†] Pesah baýramynyň[†] golaýlaşýandygy üçin Isa[†] Iýerusalime[†] gitdi[+]. 14Ol ybadathananyň[†] howlusynda sygyr, goýun, kepderi satýanlary, şeýle hem pul çalşyp oturanlary gördi. 15Isa ýüpden dürre ýasap, mal-garalary bilen birlikde hemmäni gamçylap, ybadathanadan kowup çykardy, pul çalyşýanlaryň tekjelerini agdaryp, pullaryny ýere seçip goýberdi. 16Ol kepderi satýanlara: «Bulary bu ýerden ýok ediň! Atamyň öýüni bazara öwürmäň!» diýdi[+]. 17[+]Şonda Onuň şägirtleri Mukaddes[†] Ýazgylardaky «Seniň öýüňe bolan yhlas meni köýdürer» diýlen sözleri ýatladylar[+]. 18Onsoň ýahudylaryň baştutanlary Ondan: «Seniň beýtmäge näme hakyň bar? Eger hakyň bar bolsa, gudrat görkezip, muny bize subut et» diýip talap etdiler[+]. 19Isa olara: «Bu ybadathanany ýykyň, Men ony üç günde dikelderin» diýip jogap berdi[+]. 20Ýolbaşçylar: «Bu ybadathana kyrk alty ýylda guruldy, Sen bolsa ony indi üç günde dikeltjekmi?» diýdiler. 21Emma Isa ybadathana diýip, Öz bedenine aýdýardy. 22Isa ölümden direlenden soň, şägirtleri Onuň bu aýdanyny ýatlap, Mukaddes Ýazgylara we Isanyň sözlerine ynandylar[+].

23Isa[†] Iýerusalimde[†] Pesah baýramynda[†] bolanda, köp adamlar Onuň görkezen gudratlaryny görüp, Oňa iman etdiler[+]. 24Emma Isa ähli adamlaryň ýüregini bilensoň, Özüni olara ynanmaýardy. 25Ynsan babatda Oňa hiç kimiň şaýatlygy gerek däldi, sebäbi Ol ynsanyň näme niýetiniň bardygyny bilýärdi.

#### 3‑nji bap


Isa bilen Nikodim

1Fariseýleriň[†] arasynda Nikodim atly bir adam bardy, ol ýahudylaryň[†] mejlisiniň[†] bir agzasydy[+]. 2Ol bir gün gije Isanyň[†] ýanyna gelip: «Ýa Rabbi[†], biz seniň Hudaýdan gelen bir mugallymdygyňy bilýäris. Çünki Hudaýyň Özi seniň bilen bolmadyk bolsa, beýle gudratly alamatlary görkezip bilmezdiň» diýdi. 3Isa oňa: «Hakykatdan hem, gaýtadan dogulmadyk[*] adam Hudaýyň Şalygyny[†] görüp bilmez» diýip jogap berdi. 4Nikodim Oňa: «Garran adam nädip gaýtadan doglup biler? Ol ýene-de enesiniň göwresine girip, täzeden doglup bilmez ahyry!» diýdi. 5Isa şeýle jogap berdi: «Hakykatdan hem, suwdan we Mukaddes Ruhdan[†] dogulmadyk adam Hudaýyň Şalygyna girip bilmez[+]. 6Bedenden doglan bedendir, Mukaddes Ruhdan doglan ruhdur. 7Saňa gaýtadan dogulmalysyň diýýänime geň galma. 8Ýel islän tarapyna öwüsýär, sen onuň şuwwuldysyny eşidýärsiň-de, nireden gelip, nirä barýanyny bilmeýärsiň. Mukaddes Ruhdan doglanlar hem şeýledir». 9Nikodim Ondan: «Bu nähili beýle bolup bilýär?» diýip sorady. 10Isa oňa şeýle jogap berdi: «Sen Ysraýylyň[†] mugallymy bolubam, bulary bileňokmy?! 11Hakykatdan hem, biz bilenimizi aýdýarys, görenimize şaýatlyk edýäris, emma siz biziň şaýatlygymyzy kabul etmeýärsiňiz. 12Meniň ýerdäki zatlar barada aýdýanlaryma ynanmasaňyz, onda gökdäki zatlar barada aýtsam, nähili ynanarkaňyz? 13Hiç kim göge çykan däldir; oňa diňe gökden inen[*] Ynsan Ogly[†] çykandyr[+]. 14[+]Musanyň çölde ýylany ýokary göterişi ýaly, Ynsan Ogly-da ýokary göterilmelidir[+]. 15Şoňa görä Oňa iman eden her bir adam baky ýaşaýşa gowşar[*]».

16Hudaý dünýäni örän söýendigi sebäpli Özüniň ýeke-täk Ogluny berdi. Ol muny Ogluna iman edenleriň hiç biri heläk bolman, baky ýaşaýşa gowuşmagy üçin etdi[+]. 17Hudaý Ogluny dünýäni höküm etmek üçin däl-de, eýsem dünýä Ol arkaly halas bolsun diýip iberdi[+]. 18Oňa iman eden höküm edilmez. Emma iman etmedik eýýäm höküm edilendir, sebäbi ol Hudaýyň ýeke-täk Ogluna iman etmedi[+]. 19Höküm, ine, şeýle subutnama esaslanýar: dünýä Nur geldi, emma adamlar garaňkylygy Nurdan has gowy gördüler, sebäbi olaryň işleri ýamanlykdy[+]. 20Ýamanlyk edýän adam Nury ýigrenýändir, öz edýän pislikleriniň äşgär bolmagyndan gorkup, Nura ýakynlaşýan däldir[+]. 21Emma hak iş edýän adam Nura ýakynlaşýar. Şeýdip, onuň işleriniň Hudaýyň haky üçin edilýändigi äşgär bolýar.


Ýahýanyň Isa baradaky şaýatlygy

22Şundan soň Isa[†] şägirtleri bilen Ýahudyýa[†] etrabyna gitdi. Isa olar bilen birnäçe wagtlap şol ýerde galdy we ol ýerde adamlary suwa çümdürdi[†][+]. 23Şol wagt Salimiň[†] golaýyndaky Enonda bolsa halk Ýahýa tarapyndan çümdürilýärdi. Ol ýerde suw köpdi we çümdürilmek üçin ol ýere gelýän adamlaryň yzy üzülenokdy. 24Bu wakalar Ýahýa zyndana salynmazdan öň bolup geçdi[+].

25Şol mahal Ýahýanyň şägirtleri bilen bir ýahudynyň[†][*] arasynda ýuwnup-päkizlenme dessury barada jedel turdy[+]. 26Olar Ýahýanyň ýanyna gelip: «Eý, mugallym, Iordanyň beýleki tarapynda sen bir Adam barada şaýatlyk edipdiň, ine, şol Adam halky suwa çümdürýär[†]. Hemmeler Onuň ýanyna barýarlar» diýdiler[+]. 27Ýahýa olara şeýle jogap berdi: «Gökden berilmese, ynsan hiç zat edip bilmez[+]. 28„Men Mesih[†] däl, men diňe Onuň öňünden iberildim“ diýenime siziň özüňiz şaýatsyňyz[+]. 29Gelin giýewe degişlidir. Giýewiň dosty bolsa, giýewiň gelerine garaşyp, onuň sesini eşideninde juda şatlanýandyr. Hut şonuň ýaly meniň şatlygym-da indi hasyl boldy[+]. 30Ol beýgelmelidir, men peselmelidirin.

31Ýokardan gelen hemmeden ýokarydyr. Ýerden bolan ýeriňkidir, ýerdäki zatlar barada gepleýändir. Gökden gelen hemmeden üstündir. 32Ol görenine, eşidenine şaýatlyk edýär, ýöne Onuň şaýatlygyny hiç kim kabul etmeýär. 33Emma Onuň şaýatlygyny kabul eden kişi Hudaýyň hakdygyny tassyklaýandyr[+]. 34Hudaýyň Ibereni Hudaýyň sözlerini sözleýändir, sebäbi Hudaý Oňa Mukaddes Ruhy[†] ölçegsiz berýär. 35Ata Ogly söýýär we Ol hemme zady Onuň eline tabşyrandyr[+]. 36Ogla iman edýän adam baky ýaşaýşa eýe bolýar, emma Ogly ret eden adam baky ýaşaýşa gowuşmaz, ol Hudaýyň gazabyna duçar bolýar»[+].

#### 4‑nji bap


Isa samariýaly aýal bilen gepleşýär

1Isanyň[†] Ýahýa garanda has köp şägirt edinip, suwa çümdürýändigi[†] baradaky habar fariseýleriň[†] gulagyna ýetdi. 2Aslynda olary Isa däl-de, şägirtleri çümdürýärdi[+]. 3Isa fariseýleriň Özi hakynda eşidendigini bilende, Ýahudyýany[†] taşlap, ýene-de Jelilä gaýtdy[+]. 4Ol Samariýanyň[†] üsti bilen gitmelidi[+]. 5Şeýlelikde, Isa Samariýanyň Sihar diýen şäherine geldi. Bu şäher Ýakubyň[†] öz ogly Ýusuba[†] beren ýerine golaýdy[+]. 6Ýakubyň guýusy-da şol ýerdedi. Ýol ýöräp ýadan Isa guýynyň başynda oturdy. Wagt günortan bolup barýardy. 7Şol wagt samariýaly bir aýal guýudan suw almaga geldi. Isa oňa: «Maňa içmäge suw bersene» diýdi. 8Isanyň şägirtleri bolsa iýmit satyn almak üçin şähere gidipdiler. 9Samariýaly aýal Isa geň galyp: «Sen ýahudy bolup, men samariýaly aýaldan nädip içmäge suw soraýarsyň?» diýdi. Sebäbi ýahudylar samariýalylary äsgermeýärdiler. 10Isa oňa: «Sen Hudaýyň peşgeşini we özüňden suw diläniň kimdigini bilsediň, özüň Ondan suw dilärdiň, Ol-da saňa ýaşaýyş suwuny bererdi» diýdi[+]. 11Aýal Oňa: «Eý, Aga, Seniň suw çeker ýaly hiç zadyňam-a ýok, guýy bolsa çuň, ýaşaýyş suwuny nireden aljak? 12Bu guýyny bize atamyz Ýakup berdi. Onuň özi-de, çagalary-da, mal-garalary-da bu guýudan suw içen. Eýsem sen şol atamyz Ýakupdan hem beýikmi?» diýdi. 13Isa oňa: «Bu suwdan içen ýene suwsar. 14Emma Meniň berjek suwumdan içen asla suwsamaz. Tersine, Meniň berjek suwum onuň içinde baky ýaşaýyş çeşmesine öwrüler» diýdi[+]. 15Aýal: «Eý, Aga, maňa şol suwdan bersene, gaýdyp suwsamaýyn, suw çekmäge bu ýere gelmäýin» diýdi. 16Isa: «Bar, git-de, äriňi çagyryp gel» diýdi. 17Aýal: «Meniň ärim ýok» diýdi. Isa oňa: «Ärim ýok diýip, dogrusyny aýtdyň. 18Seniň öň bäş äriň bardy, häzirki bile ýaşap ýöreniň hem öz äriň däl, muny dogry aýtdyň» diýdi. 19Aýal: «Eý, Aga, görýän welin, Sen pygamber[†] öýdýän[+]. 20Biziň ata-babalarymyz Hudaýa şu dagda sežde edipdirler[†], emma siz ýahudylar Hudaýa sežde edilýän ýer Iýerusalimdedir[†] diýýärsiňiz» diýdi[+]. 21Isa oňa şeýle diýdi: «Eý, zenan, Maňa ynan, şeýle bir wagt geler, şonda Ata Hudaýa ne şu dagda, ne-de Iýerusalimde sežde edersiňiz. 22Siz samariýalylar kime sežde edýäniňizi bilmeýärsiňiz, biz kime sežde edýänimizi bilýäris, sebäbi halas bolmaklyk ýahudylardan gelýändir[+]. 23Emma şeýle bir wagt geler, hakyky sežde edýänler Ata ruhda we hakykatda sežde ederler. Ol wagt eýýäm geldi! Ata Özüne şeýle sežde edýänleri agtarýar[+]. 24Hudaý Ruhdur, Oňa sežde edýänler ruhda we hakykatda sežde etmelidirler»[+]. 25Aýal Oňa: «Men Mesihiň[†] geljegini bilýärin, Ol gelende bize ähli zady düşündirer» diýdi. (Mesih Hudaýyň saýlap-seçeni diýmekdir.)[+] 26Isa oňa: «Seniň bilen gepleşip duran Şoldur» diýdi[+].

27Edil şol wagt Isanyň[†] şägirtleri geldiler we Onuň bir aýal bilen gepleşip duranyna haýran galdylar. Emma hiç kim: «Edýäniň näme?» ýa-da «Bu aýal bilen näme üçin gepleşýärsiň?» diýip soramady. 28Onsoň ýaňky aýal küýzesini goýdy-da, şähere baryp, halka: 29«Ýörüň, meniň ähli eden işlerimi aýdyp beren Adamy görüň. Ol Mesih[†] bolaýmasyn?» diýdi. 30Olar şäherden çykyp, Isanyň ýanyna bardylar. 31Şu aralykda şägirtleri Isa: «Mugallym, çörek iýip otur!» diýip, hödür etdiler. 32Isa bolsa olara: «Meniň iýmäge zadym bar, ýöne siz ony bilmeýärsiňiz» diýdi. 33Onsoň şägirtleri: «Kimdir biri Oňa iýmäge zat getirip beren däldir-ä?» diýişdiler. 34Isa olara: «Meniň iýmitim Özümi Ibereniň yradasyny berjaý etmekdir, Onuň işini ýerine ýetirmekdir[+]. 35Siz oraga ýene dört aý bar diýmeýärsiňizmi? Emma Men size diýýärin, başyňyzy galdyryň-da, ekin meýdanlaryna serediň, olar eýýäm oraga taýýar[+]. 36Orakçy hem hakyny alýar, hem-de baky ýaşaýyş üçin hasyl toplaýar. Şeýdip, ekýän-de, orýan-da bilelikde şatlanýar[+]. 37[+]„Biri eker, başga biri orar“ diýilýän söz bu babatda dogrudyr. 38Men sizi zähmetiňiziň siňmedik hasylyny ormaga iberdim. Başgalar bu hasyl ugrunda zähmet çekdiler, siz bolsa olaryň zähmetiniň rähnetini görýärsiňiz» diýdi.

39«Meniň ähli eden işlerimi aýdyp berdi» diýip, şaýatlyk eden aýalyň sözi bilen bu şäherdäki samariýalylaryň[†] köpüsi Isa[†] iman etdiler. 40Şonuň üçin-de, samariýalylar Isanyň ýanyna gelip, öz ýanlarynda galmagyny Ondan haýyş etdiler. Ol hem şol ýerde iki gün galdy. 41Onuň sözlerini diňläp, ýene-de köp adamlar Oňa iman etdiler. 42Olar aýala: «Indi biz seniň aýdanlaryňa görä iman etmeýäris, muny özümiz eşitdik. Ol, dogrudan-da, dünýäniň çyn Halasgäri[†]» diýdiler[+].


Isa köşk emeldarynyň ogluny sagaldýar

43Iki gün geçenden soň, Isa[†] ol ýerden Jelilä gitdi. 44Pygamberleriň[†] öz ýurdunda gadyrynyň ýokdugyny Isanyň Özi tassyklapdy[+]. 45Muňa garamazdan, Isa Jelilä gelende, jelileliler[†] Ony gyzgyn garşy aldylar, sebäbi olar Pesah baýramy[†] üçin Iýerusalime[†] baranlarynda, ol ýerde Isanyň eden ähli işlerini görüpdiler[+]. 46Şeýlelikde, Isa ýene-de Özüniň suwy şeraba öwren ýeri bolan Jeliläniň Kana şäherine gaýdyp geldi. Şol wagt Kapernaumda bir köşk emeldarynyň ogly keselläp ýatyrdy[+]. 47Bu adam Isanyň Ýahudyýadan[†] Jelilä gelenini eşidip, Onuň ýanyna bardy. Ol gelip, ölüm ýassygynda ýatan ogluny sagaltmagyny sorap, Isa ýalbardy. 48Isa oňa: «Siz alamatlar, mugjyzalar görmeseňiz, asla ynanmarsyňyz» diýdi[+]. 49Köşk emeldary Oňa: «Eý, Aga, oglum ölmänkä baraý-da!» diýdi. 50Isa oňa: «Gidiber, ogluň ýaşar» diýdi. Ol hem Isanyň aýdan sözüne ynanyp, öýüne gaýtdy. 51Ol heniz ýoldaka, hyzmatkärleri onuň öňünden çykyp: «Ogluň sagaldy» diýdiler. 52Ol adam hyzmatkärlerinden oglunyň gowulaşyp başlan sagadyny sorady. Olar oňa: «Düýn gündiz sagat birde gyzgyny gaýtdy» diýdiler. 53Onsoň munuň Isanyň «Ogluň ýaşar» diýen sagadynda bolandygyna atasy göz ýetirdi. Şeýdip ol öý-içersi bilen birlikde Oňa iman etdi[+]. 54Bu Isanyň Ýahudyýadan Jelilä gelenden soň görkezen ikinji gudratly alamatydy[+].

#### 5‑nji bap


Isa howzuň başynda bir hassany sagaldýar

1Biraz wagtdan ýahudylaryň[†] bir baýramy boldy we Isa[†] muny bellemek üçin Iýerusalime[†] gitdi. 2Iýerusalimde Goýun derwezesiniň ýanynda bir howuz bardy. Bu howzuň arameýçe ady Beýtzata bolup, onuň töwereginde bäş eýwan bardy[+]. 3-4Bu eýwanlarda gaty köp hassalar, körler, agsaklar, ysmazlar ýatyrdylar[*]. 5Şol ýerde otuz sekiz ýyl bäri dert çekip ýatan bir hassa bardy. 6Isa ýatan hassany görüp, onuň ençeme ýyldan bäri bu derdi çekýändigini bildi. Şonuň üçin ondan: «Sagalmak isleýärsiňmi?» diýip sorady. 7Hassa: «Eý, Aga, suw çaýkanan wagty meni howza saljak hiç kimim ýok. Men barýançam, başga biri menden öň howza giräýýär» diýip jogap berdi. 8Isa oňa: «Tur, düşegiňi al-da, ýöre!» diýdi[+]. 9Ýaňky adam şobada sagalyp, düşegini aldy-da, ýöräp başlady. Bu waka Sabat güni[†] bolup geçdi. 10Munuň üçin ýahudylaryň baştutanlary sagalan adama: «Bu gün Sabat güni, saňa düşegiňi götermek gadagan» diýdiler[+]. 11Emma sagalan adam olara: «Meni sagaldan Adam maňa: „Düşegiňi al-da, ýöre“ diýdi» diýip jogap berdi. 12Ondan: «Saňa: „Düşegiňi al-da, ýöre“ diýen Adam kim?» diýip soradylar. 13Ýöne sagalan adam Onuň kimdigini bilmeýärdi, sebäbi Isa şol ýerdäki mähelläniň arasyna girip gidipdi. 14Soňra Isa ybadathanada[†] ol adama gabat gelip: «Ine, sagaldyň, mundan beýläk günä etme, ýogsam başyňa mundan beter günler geler» diýdi. 15Şeýlelikde, ýaňky adam baryp, özüni sagaldanyň Isadygyny ýahudylaryň baştutanlaryna aýtdy.


Ýaşaýyş berýän Ogul

16Bu işi Sabat güni[†] edendigi üçin ýahudylaryň[†] baştutanlary Isany[†] yzarlamaga başladylar[+]. 17Emma Isa olara: «Meniň Atam şu güne çenli Öz işini edip gelýär, Men hem Öz işimi edýärin» diýip jogap berdi. 18Şu sebäpden ýahudylaryň baştutanlary öňküden-de beter gazaplanyp, Ony öldürmegiň kül-külüne düşdüler. Sebäbi Ol diňe Sabat gününi bozmak bilen çäklenmän, eýsem, Hudaýa Atam diýip, Özüni Hudaýa deňeýärdi[+]. 19Isa olara şeýle jogap berdi: «Hakykatdan hem, Atasynyň eden zatlaryny görmese, Ogul Öz-Özünden hiç zat edip bilmez. Atasy näme etse, Ogul-da şony edýändir. 20Çünki Ata Ogly söýýär, ähli edýän zatlaryny Oňa görkezýär. Hawa, Ol Ogla mundan hem beýik işleri görkezer, şonda hemmäňiz muňa haýran galarsyňyz[+]. 21Atanyň ölüleri direldişi ýaly, Ogul-da islän adamyny direlder[+]. 22Ata hiç kimiň üstünden höküm çykarýan däldir, Ol ähli kazylygy Ogla tabşyrandyr[+]. 23Şeýlelikde, Ata hormat goýýanlar Ogla-da hormat goýmalydyrlar. Ogla hormat goýmaýan adam Ony iberen Ata-da hormat goýýan däldir[+]. 24Hakykatdan hem, Meniň sözlerimi diňläp, Meni Iberene iman eden adam baky ýaşaýşa eýe bolýandyr, ol höküm edilmez. Ol ölümden ýaşaýşa geçendir[+]. 25Men size dogrusyny aýdýaryn, Hudaýyň Oglunyň sesini ölüleriň-de eşitjek wagty geler, bu wagt eýýäm geldi. Onuň sesini eşidenler ýaşar[+]. 26Çünki Atanyň ýaşaýyş berip bilşi ýaly, Ol Ogla-da ýaşaýyş bermek ygtyýaryny berdi[+]. 27Onuň Ynsan Ogludygy[†] sebäpli, Oňa kazylyk etmek ygtyýaryny-da berdi[+]. 28Muňa geň galmaň, sebäbi mazardakylaryň hemmesiniň Onuň sesini eşitjek wagty geler[+]. 29Ýagşylyk edenler ýaşamak üçin, ýamanlyk edenler bolsa höküm edilmek üçin direler[+].


Isa hakdaky şaýatlyklar

30Men Öz-Özümden hiç zat edip bilmeýärin; Atamdan näme eşitsem, şonuň ýaly höküm çykarýaryn. Meniň kazylygym hakdyr, sebäbi Men Öz islegim boýunça höküm çykarmaýaryn, Meni Ibereniň yradasyny berjaý edýärin[+]. 31Eger Men Özüm hakda şaýatlyk etsem, onda bu şaýatlygym hakyky bolmaz[+]. 32Men hakda şaýatlyk edýän başga Biri bar. Onuň Özüm hakdaky şaýatlygynyň dogrudygyny Men bilýärin. 33Siz Ýahýanyň ýanyna adamlar ýolladyňyz, ol hem hakykata şaýatlyk etdi[+]. 34Men ynsan şaýatlygyna mätäç bolmasam-da, muny siziň halas bolmagyňyz üçin aýdýaryn. 35Ýahýa nur saçýan yşyk ýalydy. Siz az salym hem bolsa, onuň yşygyna guwanmak islediňiz[+]. 36Emma Meniň Ýahýanyňkydan has beýik şaýatlygym bar, sebäbi berjaý etmegim üçin Atanyň Özüme tabşyran işleri, ýagny şu edýän işlerim Meni Atanyň iberendigine şaýatlyk edýär[+]. 37Meni iberen Atanyň Özi hem Men hakda şaýatlyk etdi. Ýöne siz Onuň ne sesini eşitdiňiz, ne-de ýüzüni gördüňiz. 38Kalbyňyzda Onuň sözleri ýok, sebäbi siz Onuň Iberenine iman etmeýärsiňiz. 39Siz baky ýaşaýyş Mukaddes[†] Ýazgylardadyr öýdüp, olary yhlas bilen öwrenýärsiňiz. Olar bolsa Men hakda şaýatlyk edýärler[+]. 40Emma siz ýaşaýşa eýe bolar ýaly, Maňa gelmek islemeýärsiňiz. 41Men ynsanlardan öwgi agtarmaýaryn[+]. 42Emma Men sizi tanaýaryn, siziň kalbyňyzda Hudaýyň söýgüsi ýok. 43Men Atamyň adyndan geldim, siz bolsa Meni kabul etmeýärsiňiz. Ýöne başga biri öz adyndan geläýse, siz ony kabul edersiňiz[+]. 44Siz biri-biriňizden öwgüler kabul edýärsiňiz, emma ýeke-täk Hudaýyň öwgüsini gazanmaga çalyşmaýarsyňyz. Onsoň nädip sizde iman bolsun[+]? 45Atanyň öňünde Men sizi aýyplaryn öýtmäň. Sizi öz umyt baglaýan Musaňyz[†] aýyplaýandyr. 46Siz Musa ynansadyňyz, onda Maňa-da ynanardyňyz, sebäbi ol Men hakda ýazdy[+]. 47Onuň ýazanlaryna ynanmaýan bolsaňyz, onda Meniň aýdýanlaryma nähili ynanjaksyňyz?»

#### 6-njy bap


Isa bäş müň adamy doýurýar


(Matta 14:13-21; Mark 6:30-44; Luka 9:10-17)

1[•]Şundan soň Isa[†] Jelile[†] kölüniň beýleki tarapyna geçdi. Bu köle Tiberiýa köli hem diýilýärdi. 2Isanyň gudratlar arkaly hassalary sagaldandygyny gören uly mähelle Onuň yzyna düşdi. 3Isa şägirtleri bilen beýik depä çykyp oturdy. 4Ýahudylaryň[†] Pesah baýramy[†] golaýlapdy[+]. 5Isa töweregine gözüni aýlady. Öz ýanyna uly mähelläniň gelýänini görüp, Filipe: «Bulara iýer ýaly çöregi nireden satyn alarys?» diýdi[+]. 6Ol muny Filipi synamak üçin sorapdy, aslynda welin Özüniň näme etjegini eýýäm bilýärdi. 7Filip Oňa: «Bularyň her birine bir döwüm çörek satyn almak üçin iki ýüz kümüş teňňe sarp etsek-de ýetmez!» diýip jogap berdi. 8Şägirtlerden biri, Simun Petrusyň dogany Andrys Oňa:[+] 9«Bu ýerde bir oglanda bäş arpa çöregi bilen iki balyk bar. Emma şeýle uly mähellä bular nämejik bolar?» diýdi. 10Isa: «Halky oturdyň» diýdi. Halk şol ýerdäki gök ýaýlada oturdy. Ol ýerde bäş müňe golaý erkek adam bardy. 11Isa çörekleri alyp, şükür etdi, soňra olary oturanlara paýlady. Balyklary hem şeýtdi, näçe isleseler, olara paýlady. Adamlar doýýançalar iýdiler[+]. 12Olar doýanlaryndan soň, Isa şägirtlerine: «Galan-gaçanlary ýygnaşdyryň, hiç zat zaýalanmasyn» diýdi. 13Şeýlelikde, şägirtler iýlen bäş arpa çörekden artan bölekleri ýygnap, on iki sebedi doldurdylar. 14Isanyň bu gudratly alamatyny gören adamlar: «Hakykatdan-da, dünýä gelmeli pygamber[†] Şudur» diýdiler[+]. 15Isa olaryň Özüni patyşa etmek üçin zor bilen tutjak bolýandyklaryny bilensoň, ýene-de ýeke Özi daga gitdi.


Isa suwuň ýüzünden ýöreýär


(Matta 14:22-33; Mark 6:45-52)

16[•]Agşamara Onuň şägirtleri kölüň boýuna geldiler. 17Garaňky düşse-de, Isa[†] heniz olaryň ýanyna gelmändi. Onsoň şägirtler gaýyga münüp, kölüň aňyrsyndaky Kapernauma ugradylar. 18Güýçli ýel turup, köl tolkun atyp başlady. 19Olar gaýykly bäş-alty çakrym[*] ýüzenlerinden soň, Isanyň suwuň ýüzünden ýöräp, gaýyga ýakynlaşyp gelýänini görüp gorkdular. 20Emma Isa olara: «Gorkmaň, bu – Men!» diýdi. 21Olar begenip, Ony gaýyga mündürdiler. Gaýyk şol pursadyň özünde ýetmeli kenaryna baryp ýetdi. 22Ertesi gün kölüň beýleki kenarynda galan mähelle ol ýerde düýn diňe bir gaýygyň bardygyny we Isanyň Öz şägirtleri bilen şol gaýyga münmän, olaryň diňe özleriniň gidendiklerini anykladylar. 23Şol wagt Tiberiýadan başga gaýyklar geldi. Gaýyklaryň saklanan ýeri Reb[†] Isanyň Hudaýa şükür aýdan we halkyň çörek iýen ýerine golaýdy. 24Isanyň-da, Onuň şägirtleriniň-de ol ýerde ýokdugyny gören mähelle gaýyklara münüp, Isany gözlemäge Kapernauma tarap gitdi. 25Ony kölüň aňry tarapyndan tapyp: «Mugallym, bu ýere haçan geldiň?» diýip soradylar.


Isa – Ýaşaýyş çöregi

26Isa[†] olara: «Men size dogrusyny aýdýaryn, siz Meni gudrat göreniňiz üçin däl-de, çörek iýip doýanyňyz üçin agtarýarsyňyz. 27Zaýalanýan iýmit üçin däl-de, baky ýaşaýyş berýän iýmit üçin yhlas ediň, ony size Ynsan Ogly[†] berer. Çünki Atamyz Hudaýyň Özi bu işi Oňa tabşyrandyr» diýip jogap berdi[+]. 28Ondan: «Biz Hudaýyň işlerini berjaý etmek üçin näme etmeli?» diýip soradylar. 29Isa olara: «Hudaýyň işini berjaý etmek isleýän bolsaňyz, Onuň Iberenine iman ediň» diýip jogap berdi[+]. 30Olar ýene-de: «Görüp, Saňa iman ederimiz ýaly, Sen nähili gudratly alamat görkezersiň? Hany, näme edersiň[+]? 31[+]Biziň ata-babalarymyz çölde manna[†] iýdiler. Mukaddes[†] Ýazgylarda bu barada: „Olara iýmek üçin gökden çörek berdi“ diýip ýazylan» diýdiler[+]. 32Isa olara: «Men size dogrusyny aýdýaryn, size gökden çörek beren Musa[†] däl. Gökden size hakyky çöregi Meniň Atam berýär. 33Çünki Hudaýyň çöregi gökden inip, dünýä ýaşaýyş berýändir» diýdi. 34Olar Oňa: «Agam, şol çöregi bize hemişe ber» diýdiler[+]. 35Isa olara şeýle diýdi: «Ýaşaýyş çöregi Mendirin, Maňa gelen asla ajykmaz, Maňa iman eden asla suwsamaz[+]. 36Aýdyşym ýaly, siz Meni gördüňiz, emma Maňa iman etmeýärsiňiz. 37Atamyň Maňa beren adamlarynyň bary Maňa geler, Men ýanyma gelenleri asla kowmaryn[+]. 38Çünki Men Öz yradamy däl-de, Meni Ibereniň yradasyny berjaý etmek üçin gökden indim[+]. 39Meni Ibereniň yradasy bolsa, Onuň Özüme berenleriniň hiç birini ýitirmän, olary ahyrky gün gaýtadan direltmegimdir[+]. 40Ogly gören we Oňa iman eden her bir adamyň baky ýaşaýşa gowuşmagy Atamyň yradasydyr. Men-de bu adamlary ahyrky gün gaýtadan direlderin»[+]. 41«Gökden inen çörek Mendirin» diýeni üçin ýahudylaryň[†] baştutanlary Oňa garşy çykyp hüňürdeşdiler. 42Olar: «Bu Ýusubyň ogly Isa dälmi? Biz Onuň ata-enesini tanaýarys. Ol nähili „Men gökden indim“ diýýär?» diýişdiler[+]. 43Isa olara şeýle diýdi: «Özara hüňürdeşmäňizi bes ediň. 44Eger Meni iberen Atanyň Özi getirmese, hiç kim Maňa gelip bilmez. Ýanyma gelen adamy bolsa, Men ahyrky gün direlderin[+]. 45[+]Pygamberleriň ýazgylarynda: „Olaryň hemmesi Hudaýdan taglym alarlar“ diýip ýazylan. Atadan eşidip, Ondan taglym alan her kes Maňa geler[+]. 46Aslynda hiç kim hiç wagt Atany gören däldir. Atany diňe Hudaýdan Gelen görendir[+]. 47Men size dogrusyny aýdýaryn, Maňa iman eden baky ýaşaýşa gowşandyr. 48Ýaşaýyş çöregi Mendirin. 49Ata-babalaryňyz çölde manna iýendiklerine garamazdan, öldüler. 50Emma gökden inen bir çörek bar, ondan iýýän adam hiç ölmez. 51Gökden inen diri çörek Mendirin. Mundan iýen adam baky ýaşar. Dünýäniň ýaşaýşy üçin berjek çöregim Meniň Öz bedenimdir»[+].

52Onsoň ýahudylar[†]: «Bu Adam Öz bedenini bize iýmäge nähili berip biler?» diýşip, özara jedelleşmäge başladylar. 53Isa[†] olara: «Men size dogrusyny aýdýaryn, Ynsan Oglunyň[†] bedenini iýip, ganyny içmeseňiz, sizde ýaşaýyş bolmaz[+]. 54Meniň bedenimi iýip, ganymy içen baky ýaşaýşa gowşar. Ahyrky gün Men ony direlderin. 55Meniň bedenim hakyky iýmit, ganym hakyky içgidir. 56Meniň bedenimi iýip, ganymy içýän Mende ýaşar, Men hem onda[+]. 57Meni Diri Ata iberdi we Men Ol arkaly ýaşaýaryn. Edil şunuň ýaly, Menden iýmitlenýän-de Men arkaly ýaşar. 58Hawa, gökden inen çörek budur. Seret, bu ata-babalaryňyzyň iýen mannasy[†] ýaly däldir. Olar manna iýseler-de, ölüp gitdiler, emma bu çöregi iýen adam baky ýaşar» diýdi. 59Ol bu sözleri Kapernaumdaky sinagogada[†] öwredýärkä aýtdy.


Köp adamlar Isany terk edýärler

60Şägirtleriň köpüsi muny eşidip: «Bu sözler agyr. Muny kim kabul edip biler?» diýişdi. 61Isa[†] şägirtleriň muňa hüňürdeşýänini bilip, olara: «Bu siziň janyňyza batýarmy? 62Onda siz Ynsan Oglunyň[†] owal bolan ýerine gaýtadan çykanyny görseňiz näme diýerkäňiz[+]? 63Ýaşaýyş berýän Ruhdur, ynsan güýjüniň peýdasy ýokdur. Meniň size aýdýan sözlerim Mukaddes Ruhdandyr[†] we ýaşaýyş berýändir[+]. 64Ýöne siziň araňyzda käbir iman etmeýänler bar» diýdi. Çünki Isa kimiň iman etmeýändigini we Özüne kimiň haýynlyk etjekdigini ilkibaşdan bilýärdi[+]. 65Ol: «Atanyň Özi getirmese, hiç kim Maňa gelip bilmez diýip, Men size şonuň üçin aýtdym» diýdi. 66Şondan soň şägirtleriniň köpüsi Ondan ýüz öwürdiler we Onuň yzyna eýermegi bes etdiler. 67Şonda Isa Onkilerden: «Siz hem Meni terk etmekçimisiňiz?» diýip sorady. 68Simun Petrus Oňa: «Agam, biz Seni terk edip, başga kime baraly? Baky ýaşaýyş sözleri diňe Sende ahyryn. 69Biz Seniň Hudaýyň Mukaddesidigiňe[*] ynanýarys we muny anyk bilýäris» diýip jogap berdi[+]. 70Isa olara: «Siz Onkileri Özüm saýlap almadymmy? Muňa garamazdan, araňyzdan biri iblisdir» diýip jogap berdi[+]. 71Ol muny Simun Iskariýodyň ogly Ýudany göz öňünde tutup aýtdy. Sebäbi Ýudas Onkileriň biri bolsa-da, soňra Isa haýynlyk etdi[+].

#### 7‑nji bap


Isa Iýerusalime gidýär

1Şondan soň Isa[†] Jelilede[†] aýlanmaga başlady. Ýahudylaryň[†] baştutanlary Onuň kastyna çykansoňlar, Ol Ýahudyýada gezmek islemeýärdi[+]. 2Ýahudylaryň Çatma baýramy[†] golaýlapdy[+]. 3Şonuň üçin Isanyň inileri Oňa: «Bu ýerden çykyp, Ýahudyýa git, edýän işleriňi şägirtleriň görsün[+]. 4Özüni açyk tanatmak isleýän adam gizlin iş edýän däldir. Sen bu zatlary edýän bolsaň, Özüňi dünýä görkez» diýdiler, 5sebäbi Oňa hatda inileri-de ynanmaýardylar. 6Isa olara: «Meniň wagtym entek dolanok, ýöne siziň üçin islendik wagt pursatdyr[+]. 7Dünýä sizi ýigrenip bilmez, emma Meni ýigrenýär, sebäbi Men onuň işleriniň erbetdigine şaýatlyk edýärin[+]. 8Siz baýrama gidiň, Men bu baýrama gitjek däl. Sebäbi Meniň wagtym entek dolanok» diýip jogap berdi. 9Olara şeýle diýip, Ol Jelilede galdy. 10Emma inileri baýrama gidenlerinden soň, Isa-da gitdi, ýöne aç-açan däl-de, gizlin gitdi.

11Ýahudylaryň[†] baştutanlary baýramçylykda Ony idäp: «Ol nirede?» diýip soraýardylar. 12Mähelläniň arasynda Ol hakda köp gürrüň edildi. Käbirleri «Ol gowy adam» diýse, başgalary «Ol halky azdyrýar» diýýärdiler. 13Ýöne ýahudy ýolbaşçylaryndan gorkup, hiç kim Ol hakda açyk gürrüň edip bilmeýärdi[+].

14Baýramçylygyň ýarysy geçende, Isa[†] ybadathana[†] baryp, öwretmäge başlady. 15Ýahudylar[†] haýran galyp: «Bu adam hiç ýerde okamadyk bolsa-da, Mukaddes[†] Ýazgylary nireden bilýärkä?» diýişýärdiler. 16Isa olara şeýle jogap berdi: «Meniň öwredýänlerim Özümiňki däl, Meni Ibereniňkidir[+]. 17Hudaýyň yradasyny berjaý etmek isleýän adam Meniň öwredýänlerimiň Hudaýdandygyna ýa-da Özümdendigine göz ýetirer. 18Kim özünden sözleýän bolsa, özüne şöhrat[†] gözleýändir. Kim özüni iberene şöhrat gözleýän bolsa, hakykaty sözleýändir, onuň sözlerinde ýalan ýokdur[+]. 19Musa[†] size Mukaddes Kanuny[†] bermedimi näme? Ýöne siziň hiç biriňiz bu Kanuny berjaý etmeýärsiňiz. Näme üçin Meni öldürjek bolýarsyňyz?»[+] 20Mähelle Oňa: «Sen jynly, kim Seni öldürjek bolýar?» diýdi[+]. 21Isa olara: «Men bir gudrat görkezdim, oňa hemmäňiz haýran galýarsyňyz. 22[+]Özüňiz bolsa, Musanyň kanunyny berjaý edýäris diýip hem, Sabat güni[†] çagalary sünnet[†] edýärsiňiz. Aslynda sünnet Musadan däl-de, ata-babalardan galandyr. 23Şeýlelikde, Musanyň kanuny bozulmasyn diýip hem, özüňiz Sabat güni sünnet edýäňiz. Onda näme üçin Sabat güni bir adamy bütinleý sagaldandygym üçin Meni ýazgarýarsyňyz[+]? 24Daşky görnüşe görä höküm çykarmaň, hökümiňiz adalatly[†] bolsun» diýdi[+].


Isa Mesihmidir?

25Bu ýerde iýerusalimlileriň käbirleri: «Olaryň öldürjek bolýan Adamy şu dälmi? 26Ine, Ol arkaýyn gürrüň berip dur, Oňa garşy hiç kim hiç zat diýmeýär. Biziň ýolbaşçylarymyz Onuň Mesihdigini[†], hakykatdanam, bilýän bolaýmasynlar?! 27Ýöne biz bu Adamyň niredendigini bilýäris. Mesih gelende bolsa Onuň niredendigini hiç kim bilmez» diýişdiler[+]. 28Onsoň Isa[†] ybadathanada[†] öwredip durka, gaty ses bilen şeýle diýdi: «Hawa, siz Meni hem tanaýarsyňyz, niredendigimi hem bilýärsiňiz. Emma Men Öz-Özümden gelemok, Meni Iberen hakdyr, siz Ony tanamaýarsyňyz. 29Men Ony tanaýaryn, sebäbi Men Ondan gelendirin. Meni iberen Oldur»[+]. 30Şondan soň Ony tutjak boldular, ýöne hiç kim Oňa el galdyrmady, sebäbi entek Onuň wagty dolmandy[+]. 31Barybir mähelläniň köpüsi Oňa iman edip: «Mesih gelende, şunuňkydan köp gudratly alamat görkezermi?» diýşip pyşyrdaşdy[+]. 32Fariseýler[†] halkyň Isa hakyndaky bu pyşyrdylaryny eşitdiler. Onsoň ýolbaşçy ruhanylar[†] bilen fariseýler Ony tutmak üçin garawullary iberdiler. 33Isa: «Men ýene az salym siziň ýanyňyzda bolup, soňra Özümi Ibereniň ýanyna giderin[+]. 34Siz Meni gözlärsiňiz, ýöne tapmarsyňyz. Meniň barjak ýerime siz baryp bilmersiňiz» diýdi[+]. 35Onsoň ýahudylaryň[†] baştutanlary biri-birine: «Bu Adam biz tapyp bilmez ýaly, nirä gitjekkä? Grekleriň[†] arasyna dargap giden ýahudylaryň ýanyna gidip, greklere-de öwretjekmikä? 36Munuň „Meni gözlärsiňiz, ýöne tapmarsyňyz, Meniň barjak ýerime siz baryp bilmersiňiz“ diýýäni nämekä?» diýişdiler. 37Baýramyň soňky we iň esasy güni Isa ör turup, mähellä: «Suwsaýanlar Meniň ýanyma gelip, teşneligini gandyrsynlar[+]. 38Kim Maňa iman etse, Mukaddes[†] Ýazgylarda aýdylyşy ýaly, onuň içinden ýaşaýyş suwunyň bulaklary akar» diýip gygyrdy[+]. 39Ol muny Özüne iman edenleriň aljak Mukaddes Ruhy[†] barada aýdýardy. Olara entek Mukaddes Ruh inmändi, sebäbi Isa entek şöhratlandyrylmandy[†][+]. 40Mähelläniň içinden käbirleri bu sözi eşidip: «Bu hakykatdan hem şol geljek pygamberdir[†]» diýdiler[+]. 41Başgalary: «Bu Mesihdir» diýdiler, emma käbirleri: «Bolup bilmez! Mesih, heý-de, Jelileden[†] gelermi? 42Mukaddes Ýazgylarda: „Mesih Dawudyň[†] neslinden, Dawudyň ýaşan Beýtullaham şäherinden geler“ diýip ýazylmanmy näme?» diýdiler[+]. 43Şeýlelikde, mähelläniň arasynda Isa barada agzalalyk döredi[+]. 44Olardan käbiri Ony tutmak isledi, ýöne hiç kim Oňa el degirmedi.


Ýahudylaryň baştutanlary Isa ynanmaýarlar

45Ahyrsoňy ybadathana[†] garawullary gaýdyp geldiler we ýolbaşçy ruhanylar[†] bilen fariseýler[†] olardan: «Näme üçin Ony getirmediňiz?» diýip soradylar. 46Ybadathana garawullary: «Hiç kim hiç wagt bu Adamyň gepleýşi ýaly geplemändi» diýip jogap berdiler. 47Fariseýler olara: «Siz hem aldandyňyzmy? 48Ýolbaşçylardan ýa-da fariseýlerden, heý, Oňa iman eden barmy[+]? 49Ýokdur! Emma Töwrady[†] bilmeýän bu nadan[†] halk nälet astyndadyr!» diýdiler. 50Şonda fariseýleriň arasyndan biri, ozal Isanyň[†] ýanyna baran Nikodim olara:[+] 51[+]«Kanunymyza[†] görä bir adamy öňürti diňlemän, näme edenini bilmän, oňa höküm çykarmak dogrumydyr?» diýdi[+]. 52Olar: «Sen hem jelilelimi[†]? Mukaddes[†] Ýazgylara ser sal, Jelileden hiç wagt pygamber[†] çykmajagyny görersiň» diýdiler[+].

53Soňra hemmesi öýli-öýüne gaýtdy.

#### 8‑nji bap


Zynada tutulan aýal

1Isa[†] bolsa Zeýtun dagyna gitdi. 2Ertesi irden Ol ýene ybadathana[†] bardy, ähli halk Onuň ýanyna geldi; Isa olara öwretmäge başlady. 3Töwrat mugallymlary[†] bilen fariseýler[†] zynada tutulan bir aýaly alyp geldiler. Aýaly hemmäniň öňünde duruzdylar. 4Onsoň olar Isa ýüzlenip: «Mugallym, bu aýal zynada tutuldy. 5Musa[†] Töwratda bular ýalylary daşlap öldürmegi buýrupdyr. Sen muňa näme diýersiň?» diýip soradylar[+]. 6Olar muny Isany synamak üçin sorapdylar, sebäbi Ony aýyplamak üçin tutaryk agtarýardylar. Isa aşak oturyp, barmagy bilen ýere bir zatlar ýazmaga başlady[+]. 7Ondan soramagy dowam etdirenlerinde, Isa dikelip: «Siziň araňyzda kimiň günäsi ýok bolsa, bu aýala daşy ilki şol atsyn» diýdi[+]. 8Ol ýene-de aşak oturyp, ýere bir zatlar ýazmaga durdy. 9Muny eşidip, ýaşululardan[†] başlap, hemmesi ýeke-ýekeden gitmäge başlady. Diňe Isa bilen Onuň öňünde duran aýal galdy. 10Isa dikelende, aýaldan başga hiç kime gözi düşmänsoň, oňa: «Eý, naçar, beýlekiler hany? Hiç kim seni höküm etmedimi?» diýip sorady. 11Aýal: «Ýok, Agam» diýdi. Isa: «Men hem seni höküm edemok. Bar, gidiber, mundan beýläk günä iş etme» diýdi[+].


Hakyky şaýatlyk

12Isa[†] ýene-de halka ýüzlenip: «Dünýäniň nury Mendirin. Meniň yzyma eýeren garaňkylykda gezmez, onda ýaşaýyş nury bolar» diýdi[+]. 13Fariseýler[†] Oňa: «Sen Öz-Özüňe şaýatlyk edýärsiň, Seniň şaýatlygyň hakyky däl» diýdiler[+]. 14Isa olara: «Men Öz-Özüme şaýatlyk edýän hem bolsam, Meniň şaýatlygym hakdyr. Sebäbi Men nireden gelip, nirä barýanymy bilýärin, ýöne Meniň nireden gelenimi ýa nirä barýanymy siz bilmeýärsiňiz[+]. 15Siz ynsan ölçegi bilen höküm çykarýarsyňyz, Men hiç kimiň üstünden höküm çykarmaýaryn[+]. 16Men höküm çykaraýsam-da, hökümim hakdyr, çünki Men ýeke däl-de, Özümi iberen Ata bilendirin[+]. 17[+]Töwratda iki adamyň şaýatlygy hak diýlip ýazylgydyr[+]. 18Men Özüm hakda şaýatlyk edýärin, Meni iberen Ata-da Men hakda şaýatlyk edýär» diýip jogap berdi[+]. 19Onsoň Isadan: «Seniň Ataň nirede?» diýip soradylar. Isa olara: «Siz ne Meni tanaýarsyňyz, ne-de Meniň Atamy. Meni tanaýan bolsadyňyz, Meniň Atamy-da tanardyňyz» diýdi[+]. 20Ol bu sözleri ybadathanada[†] öwredýärkä sadaka[†] gutusynyň ýanynda aýtdy, ýöne hiç kim Ony tutjak bolmady, sebäbi Onuň wagty entek dolmandy[+]. 21Isa olara ýene: «Men gidip barýaryn; siz Meni gözlärsiňiz we günäňiziň içinde ölersiňiz. Siz Meniň barýan ýerime baryp bilmersiňiz» diýdi[+]. 22Ýahudylaryň[†] baştutanlary: «Ol Özüni öldürjekmikä? Ol şonuň üçin Meniň barýan ýerime baryp bilmersiňiz diýýärmikä?» diýişdiler. 23Isa olara: «Siz aşakdansyňyz, Men ýokardandyryn; siz bu dünýädensiňiz, Men bolsa, bu dünýäden däldirin[+]. 24Munuň üçin Men size „günäňiziň içinde ölersiňiz“ diýdim, çünki Meniň Biribardygyma iman etmeseňiz, günäňiziň içinde ölersiňiz» diýdi. 25Ondan: «Sen kimsiň?» diýip soradylar. Isa olara: «Ozal-başdan size kim diýip aýdan bolsam, Şolduryn. 26Sizi aýyplap aýtjak zatlarym köp. Meni Iberen hakdyr, Men Ondan eşidenlerimi dünýä äşgär edýärin» diýip jogap berdi[+]. 27Olar Isanyň Öz Atasy barada aýdýandygyna düşünmediler. 28Soňra Isa olara: «Ynsan Ogluny[†] haçda[†] ýokary göteren mahalyňyz, Meniň Şoldugymy bilersiňiz. Şeýle hem Meniň Özümden hiç zat etmändigime, diňe Atamyň öwreden zatlaryny aýdandygyma düşünersiňiz[+]. 29Meni Iberen Meniň bilendir, Ol Meni ýeke taşlap gitmedi. Sebäbi Men hemişe Oňa ýaraýan zatlary edýärin» diýdi[+]. 30Bulary aýdanda, ençeme adamlar Oňa iman etdiler[+].


Ybraýymyň nesilleri

31Onsoň Isa[†] Özüne iman eden ýahudylara[†]: «Meniň sözümi berjaý etseňiz, hakykatdan hem, Meniň şägirtlerim bolarsyňyz; 32Siz hakykaty bilersiňiz, hakykat-da sizi azat eder» diýdi[+]. 33Olar Isadan «Biz Ybraýymyň[†] neslidiris, hiç wagt hiç kime gul bolan däldiris. Onsoň nädip Sen bize azat bolarsyňyz diýip bilýärsiň?» diýdiler[+]. 34Isa olara şeýle jogap berdi: «Men size dogrusyny aýdýaryn, günä edýän kişi günäniň guludyr[+]. 35Gul hiç haçan öýüň agzasy bolup bilmez, ýöne Ogul öýüň hemişelik agzasydyr[+]. 36Şonuň üçin hem Ogul sizi azat etse, siz, hakykatdan hem, azat bolarsyňyz. 37Siziň Ybraýymyň nesilleridigiňizi bilýärin, ýöne siz Meniň kastyma çykdyňyz, sebäbi siz Meniň sözüme öz kalbyňyzdan orun bereňzok[+]. 38Men size Atamyň ýanynda görenlerimi aýdýaryn, siz hem öz ataňyzdan görenleriňizi edýärsiňiz». 39Olar Oňa: «Biziň atamyz Ybraýymdyr» diýdiler. Isa olara: «Siz Ybraýymyň perzentleri bolýan bolsaňyz, Ybraýymyň işlerini ederdiňiz[+]. 40Emma siz Meni, ýagny Hudaýdan eşiden hakykaty aýdýan Ynsany öldürmekçi bolýarsyňyz. Ybraýym beýle iş etmändi. 41Siz Ybraýymyň däl-de, öz ataňyzyň işlerini edýärsiňiz» diýdi. Olar Oňa: «Biz zynadan doglan däl, biziň ýeke-täk bir Atamyz bar, Ol Hudaýyň Özüdir» diýdiler[+]. 42Isa olara şeýle diýdi: «Eger Ataňyz Hudaý bolsa, onda Meni söýerdiňiz, sebäbi Men Hudaýdan geldim, Öz-Özümden gelmedim, Meni Ol iberdi. 43Näme üçin Meniň aýdýanlaryma düşünmeýärsiňiz? Sebäbi siz Meniň aýdýanlarymy diňlemegi başarmaýarsyňyz[+]. 44Siziň ataňyz iblisdir, siz onuň islegini berjaý etmek isleýärsiňiz. Ol owaldan ganhordy, hiç wagt hakykatyň tarapdary bolmandy, sebäbi onda hakykat ýok. Ol ýalan sözlände, öz-özünden sözleýär, çünki ol ýalançy, ýalanyň atasydyr[+]. 45Emma Men hakykaty aýdýandyryn. Şonuň üçinem siz Maňa iman etmeýärsiňiz. 46Siziň haýsyňyz Maňa günä ýöňkäp bilersiňiz? Eger Men hakykaty aýdýan bolsam, onda näme üçin siz Maňa iman etmeýärsiňiz? 47Kim Hudaýa degişli bolsa, Hudaýyň sözlerini diňleýändir. Siz diňlemeýärsiňiz, sebäbi siz Hudaýa degişli dälsiňiz».


Isanyň şöhraty

48Ýahudylar[†] Oňa: «Saňa jyn uran samariýaly[†] diýip, biz dogry aýdypdyrys!» diýdiler[+]. 49Isa[†] olara jogap berip: «Meni jyn uranok! Men Atamy hormatlaýaryn, emma siz Meni hormatlamaýarsyňyz[+]. 50Men Özüme şöhrat[†] agtarmaýaryn, Men şöhratlandyrýan Biri bar. Kazylyk Edýän-de Oldur[+]. 51Men size dogrusyny aýdýaryn, Meniň sözüme uýýan adam asla ölüm garasyny görmez» diýdi[+]. 52Ýahudylar Oňa: «Seni jyn urandygyny indi anyk bildik. Ybraýym-da[†], pygamberler-de[†] öldi. Emma Sen: „Meniň sözüme uýýan adam hiç haçan ölmez“ diýýärsiň. 53Eýsem, Sen atamyz Ybraýymdan hem beýikmi? Ol-da, pygamberler-de öldi. Sen Özüňi kimdirin öýdýärsiň?» diýdiler. 54Isa olara şeýle jogap berdi: «Men Özümi şöhratlandyrsam, onda bu şöhrat puç bolar. Meni şöhratlandyrýan Öz Atamdyr; siz Oňa Hudaýymyz diýýärsiňiz[+]. 55Ýöne siz Ony tanamaýarsyňyz, Men Ony tanaýaryn. Eger Ony tanamaýaryn diýsem, onda Men hem siziň ýaly ýalançy bolaryn. Emma Men Ony tanaýaryn we Onuň sözüni ýerine ýetirýärin[+]. 56Ataňyz Ybraýym Meniň geljek günüme garaşyp, şatlanýardy. Ol şol güni görüp, juda begendi»[+]. 57Ýahudylar Ondan: «Heniz elli ýaşa-da barmadyk halyňa Sen Ybraýymy gördüňmi?» diýip soradylar. 58[+]Isa olara: «Size dogrusyny aýdýaryn, Ybraýym dogulmazyndan öň „Men bardyryn“» diýdi. 59Şonda Isany daşlamakçy boldular, emma Ol gizlenip, ybadathanadan[†] çykyp gitdi[+].

#### 9-njy bap


Isa bir dogabitdi köri sagaldýar

1Isa[†] geçip barýarka, bir dogabitdi kör adamy gördi. 2Şägirtleri Ondan: «Mugallym, bu adamyň kör bolup dogulmagyna kim günäkär? Onuň özi günäkärmi ýa-da ene-atasy?» diýip soradylar[+]. 3Isa olara: «Muňa ol adamyň özi hem, ene-atasy hem günäkär däl. Bu onda Hudaýyň işleriniň görkezilmegi üçin boldy. 4Özümi Ibereniň işlerini Men gündiz etmeli. Gije ýetip gelýär, şonda hiç kim işläp bilmez[+]. 5Men dünýädekäm, dünýäniň nury Mendirin» diýip jogap berdi[+]. 6Onsoň Isa ýere tüýkürdi-de, tüýküliginden palçyk ýasap, ony körüň gözüne sürtdi[+]. 7Soňra oňa: «Git-de, Siloýam howzunda ýuwun» diýdi. (Siloýam «Iberilen» diýmekdir.) Ol gidip ýuwundy we yzyna gözleri açylyp geldi[+]. 8Goňşulary we onuň owal dilegçilik edip ýörenini görenler: «Bu oturyp, dilegçilik edýän adam dälmi?» diýip soradylar. 9Käbirleri: «Şol» diýdiler; käbirleri: «Ýok, bu şoňa meňzeş» diýdiler. Ýöne onuň özi: «Hawa, men şol adam» diýdi. 10Ondan: «Şeýle bolsa, onda gözleriň nähili açyldy?» diýip soradylar. 11Ol: «Isa diýen Adam palçyk ýasap, gözüme sürtdi-de: „Siloýam howzuna git-de, ýuwun“ diýdi. Men hem gidip ýuwundym welin, gözlerim açylaýdy» diýip jogap berdi. 12Ondan: «Şol Adam nirede?» diýip soradylar. Ol: «Bilemok» diýip jogap berdi.

13Ozal kör bolan bu adamy fariseýleriň[†] ýanyna getirdiler. 14Isanyň[†] palçyk ýasap, onuň gözlerini açan güni Sabat günüdi[†][+]. 15Fariseýler-de onuň gözüniň nähili açylandygy barada soradylar. Ol adam: «Ol meniň gözüme palçyk sürtdi, onsoň ýuwundym. Indi men görýärin» diýip jogap berdi. 16Fariseýleriň käbirleri: «Ol Adam Hudaýdan däl, sebäbi Sabat gününi saklamaýar» diýdiler. Başgalary bolsa: «Eýsem günäkär adam beýle gudratly alamatlary görkezip bilermi?» diýdiler. Şeýdip, olaryň arasynda agzalalyk döredi[+]. 17Olar ýene-de körden: «Gözüňi açan şol Adam barada näme diýýärsiň?» diýip soradylar. Ol hem: «Ol bir pygamber[†]» diýdi[+]. 18Ýahudylaryň[†] baştutanlary gözleri açylan adamyň ejesi bilen kakasyny çagyryp soraýançalar, onuň ozal kör bolup, indi gözleriniň açylandygyna ynanmadylar. 19Olardan: «Kör doguldy diýýän ogluňyz şumy? Indi bu nädip görýär?» diýip soradylar. 20Onuň ejesi bilen kakasy olara: «Munuň öz oglumyzdygyny, onuň kör doglandygyny bilýäris. 21Ýöne onuň indi nädip görýändigini ýa-da onuň gözüni kimiň açandygyny biz bilmeýäris. Ol indi bir ýetişen ýigit, özünden soraň, goý, özi aýdyp bersin» diýip jogap berdiler. 22Onuň ejesi bilen kakasy ýahudylaryň baştutanlaryndan gorkularyna şeýle diýdiler. Sebäbi ýahudylar Isanyň Mesihdigini[†] ykrar eden adamy sinagogadan[†] kowmak barada dil birikdiripdiler[+]. 23Şonuň üçin onuň ejesi bilen kakasy: «Ol bir ýetişen ýigit, özünden soraň» diýdiler. 24Şeýlelik bilen, fariseýler ozalky köri ikinji gezek çagyryp, oňa: «Hudaýyň haky üçin hakykaty aýt. Biz ol Adamyň günäkärdigini bilýäris» diýdiler[+]. 25Ol adam: «Onuň günäkärdigini ýa-da däldigini bilemok. Ýöne men bir zady bilýärin: ozal kördüm, indi görýärin» diýip jogap berdi. 26«Ol saňa näme etdi? Gözüňi nädip açdy?» diýip, ondan ýene soradylar. 27Ol bulara: «Men ýaňy aýtdym ahyry, ýöne diňlemediňiz. Näme üçin ýene eşitmek isleýärsiňiz? Ýa sizem Onuň şägirtleri bolmakçymy?» diýip jogap berdi. 28Oňa sögüp: «Onuň şägirdi – sensiň, biz Musanyň[†] şägirdidiris. 29Biz Hudaýyň Musa bilen gepleşendigini bilýäris, bu Adamyň bolsa niredendigini-de bilmeýäris» diýdiler[+]. 30Ýaňky adam olara şeýle jogap berdi: «Haýran galaýmaly! Siz Onuň niredendigini-de bilmeýärsiňiz, Ol bolsa meniň gözlerimi açdy. 31Hudaýyň günäkärleri diňlemeýändigini bilýäris, emma kim Oňa sežde edip[†], Onuň yradasyny berjaý etse, Hudaý ony diňleýär[+]. 32Dogabitdi körüň gözüniň açylmagy henize çenli görlüp-eşidilen zat däl. 33Eger Ol Hudaýdan bolmadyk bolsa, hiç zat edip bilmezdi». 34Oňa: «Sen bütinleý günä içinde doglup, indi bize akyl satýarmyň?» diýdiler. Şeýlelikde, ony sinagogadan kowup çykardylar.


Ruhy körlük

35Ony kowup goýberenlerini eşiden Isa[†] ýaňky adamy tapyp: «Sen Ynsan Ogluna[†][*] iman edýärmiň?» diýdi. 36Ol hem Oňa: «Aga, aýtsana, Ol kimkä? Men Oňa iman edeýin» diýip jogap berdi. 37Isa oňa: «Sen Ony gördüň. Ine, seniň bilen gepleşip duran Şoldur» diýdi[+]. 38Ol hem: «Ýa Reb[†], iman edýärin» diýip, Oňa sežde etdi[†]. 39Isa oňa: «Men bu dünýä görmeýänler görsün, görýänler kör bolsun diýip, höküm çykarmaga geldim» diýdi. 40Muny diňläp duran fariseýleriň[†] käbiri Ondan: «Eýsem bizem körmi?» diýip soradylar[+]. 41Isa olara: «Kör bolan bolsadyňyz, günäňiz bolmazdy, emma görýäris diýeniňiz üçin günäňiz öz boýnuňyzda galar» diýdi[+].

#### 10-njy bap


Gowy çopan

1Isa[†] ýene-de söze başlady: «Men size dogrusyny aýdýaryn, goýun agylyna gapysyndan girmän, başga ýerinden aşyp girýän adam ogrudyr hem garakçydyr. 2Gapydan girýän adam bolsa goýunlaryň çopanydyr. 3Sakçy oňa gapyny açyp berýändir. Goýunlar çopanyň sesini eşidýändirler. Çopan hem goýunlaryny atma-at çagyryp, olary örä alyp çykýandyr. 4Çopan goýunlaryny agyldan alyp çykandan soň, olaryň öňünden ýöreýändir, onuň sesini tanaýan goýunlar bolsa, onuň yzyna düşýändirler. 5Olar kesekiniň yzyna düşýän däldirler, ondan gaçýandyrlar, sebäbi kesekiniň sesini tanaýan däldirler». 6Şeýdip, Isa olara bu tymsaly gürrüň berdi, emma olar munuň manysyna düşünmediler[+]. 7Isa ýene-de olara şeýle diýdi: «Size dogrusyny aýdýaryn, goýunlar üçin gapy Mendirin. 8Menden öň gelenleriň ählisi ogrudylar hem garakçydylar, goýunlar olara gulak asmadylar. 9Gapy Mendirin. Kim şu gapydan girse, halas bolar. Ol girip-çykyp, özüne otlag tapar[+]. 10Ogry diňe ogurlamak, öldürmek, ýok etmek üçin gelýändir. Emma Men olara ýaşaýyş, bolelin ýaşaýyş bermek üçin geldim. 11Men gowy çopandyryn. Gowy çopan goýunlary üçin janyny pida edýändir[+]. 12Hakyna tutulan adam goýunlaryň hakyky çopany ýa-da eýesi däldir. Şonuň üçin ol möjegiň gelýänini görse, goýunlary taşlap gaçýandyr. Möjek süriniň üstüne çozup, olary dargadýandyr[+]. 13Ol adam gaçyp gider, sebäbi ol hakyna tutulandyr. Ol goýunlar hakda hiç hili alada etmez[+]. 14-15Men gowy çopandyryn. Edil Atamyň Meni, Meniňem Atamy tanaýşym ýaly, Men goýunlarymy tanaýandyryn. Olar-da Meni tanaýandyrlar; Men goýunlarym üçin janymy pida edýärin[+]. 16Meniň bu agyldakylardan başga-da goýunlarym bar. Men olary hem ýygnamalydyryn. Olar hem Meniň sesimi eşiderler, şonda bir süri, bir çopan bolar[+]. 17Men janymy gaýtadan almak üçin pida edýärin. Şol sebäpden Atam Meni söýýär[+]. 18Janymy Menden hiç kim almaýar, Özüm pida edýärin. Meniň janymy pida etmäge-de, ony gaýtadan almaga-da ygtyýarym bar. Men bu buýrugy Atamdan aldym»[+]. 19Bu sözler sebäpli, ýahudylaryň[†] arasyna ýene-de agzalalyk döredi[+]. 20Olaryň köpüsi: «Ony jyn urupdyr, Ol däliräpdir. Näme üçin siz Ony diňleýärsiňiz?» diýdi[+]. 21Başgalar bolsa: «Bular jyn uran adamyň aýtjak sözleri däl. Jyn körleriň gözüni açyp bilermi?» diýdiler[+].


Ýahudylaryň baştutanlary iman etmeýärler

22Şol wagt gyş paslydy, Iýerusalimde[†] Nur baýramy bellenilýärdi. 23Isa[†] ybadathanada[†] Süleýmanyň[†] eýwany diýen ýerde gezmeläp ýördi[+]. 24Mesih[†] Ýahudylaryň[†] baştutanlary Onuň daşyna üýşüp: «Sen haçana çenli bizi alasarmyk edip goýjak? Eger Mesih bolsaň, anygyny aýt» diýdiler[+]. 25Isa olara: «Men size aýtdym, ýöne siz iman etmeýärsiňiz. Atamyň ady bilen eden işlerim Meniň kimdigime şaýatlyk edýär[+]. 26Ýöne siz iman etmeýärsiňiz, sebäbi size aýdyşym ýaly, siz Meniň goýunlarymdan däl. 27Meniň goýunlarym sesime gulak asýarlar, Men hem olary tanaýaryn, olar Meniň yzyma düşýärler. 28Men olara baky ýaşaýyş berýärin. Olar asla heläk bolmaz, hiç kim olary Meniň elimden kakyp almaz[+]. 29Olary Maňa beren Atam hemmeden beýikdir. Atamyň elinden olary hiç kim alyp bilmez. 30Atam Ikimiz birdiris» diýip jogap berdi[+]. 31Ýahudylaryň baştutanlary Ony daşlajak bolup, ýene ýerden daş aldylar[+]. 32Isa olara: «Men Atam tarapyndan size köp ýagşylyklar etdim. Bularyň haýsysy üçin Meni daşlajak bolýarsyňyz?» diýdi. 33Ýahudylaryň baştutanlary Oňa: «Biz Seni ýagşy iş edýänligiň üçin däl-de, Hudaýa dil ýetirýänligiň üçin, ýagny ynsan halyňa Özüňi Hudaý saýýanlygyň üçin daşlajak bolýarys» diýdiler[+]. 34[+]Isa olara şeýle diýdi: «Mukaddes[†] Kanunyňyzda[†]: „Men diýýärin: Siz hudaýlarsyňyz“ diýip ýazylan dälmi[+]? 35Mukaddes Ýazgylary üýtgedip bolmaýandygyny bileňzokmy näme?! Hudaýyň Sözi gelen adamlar „hudaýlar“ diýlip atlandyrylan bolsa, 36onda näme Meni Hudaýyň Ogly[†] diýenim üçin küpür geplän hasaplaýarsyňyz? Meni bolsa Atam Özi üçin saýlap-seçip, dünýä iberdi[+]. 37Men Atamyň işlerini etmeýän bolsam, onda Maňa iman etmäň. 38Eger-de Onuň işlerini edýän bolsam, onda Maňa ynanmasaňyz-da, edýän işlerime ynanyň. Şonda Atanyň Mendedigini, Meniňem Atadadygyma anyk göz ýetirersiňiz»[+]. 39Şonda Ony ýene tutmaga synanyşdylar, emma Isa olaryň ellerinden sypyp gaçdy[+]. 40Isa ýene-de Iordan derýasynyň[†] aňry tarapyna, öňler Ýahýanyň adamlary suwa çümdüren[†] ýerine gitdi we şol ýerde galdy[+]. 41Köp adamlar Onuň ýanyna gelip: «Ýahýa hiç hili gudratly alamat görkezmese-de, onuň bu Adam hakdaky aýdanlarynyň bary dogry eken» diýişdiler[+]. 42Şeýlelikde, ol ýerde köp adamlar Isa iman etdiler[+].

#### 11‑nji bap


Lazaryň ölümi

1Beýtaniýa obasynda Lazar atly bir adam keselläp ýatyrdy. Onuň uýalary Merýem[†] bilen Marta hem şol obada ýaşaýardylar[+]. 2Reb[†] Isa[†] hoşboý ysly ýag guýup[†], Onuň aýagyny saçy bilen süpüren aýal şol Merýemdi. Hawa, kesel ýatan Lazar Merýemiň doganydy[+]. 3Şeýlelikde, uýalar: «Agam, Seniň eziz dostuň kesel ýatyr» diýip, Isa habar ýolladylar. 4Isa muny eşidip: «Bu kesel onuň ölmegi üçin däl-de, Hudaýyň şöhratlanyp[†], bu arkaly Hudaýyň Oglunyň şöhrat gazanmagy üçindir». 5Isa Martany, onuň uýasyny we Lazary gowy görýärdi. 6Emma Lazaryň kesel ýatandygyny bilse-de, Isa öňki bolýan ýerinde ýene iki gün galdy. 7Mundan soň Isa şägirtlerine: «Ýahudyýa[†] dolanalyň» diýdi. 8Şägirtleri Oňa: «Eý, mugallym, ýahudylaryň baştutanlarynyň Seni daşlajak bolanlary ýaňy dälmidi?! Sen ýene-de şol ýere gitjek bolýarsyňmy?» diýdiler[+]. 9Isa olara: «Gündiz on iki sagatdan ybarat dälmi? Kim gündiz ýörese büdremez, sebäbi ol bu dünýäniň nuruny görýändir[+]. 10Emma gije ýöreýän adam büdrär, sebäbi onda nur ýokdur» diýip jogap berdi[+]. 11Soňra Isa olara ýene-de: «Dostumyz Lazar uklap ýatyr. Men şony oýarmak üçin gidýärin» diýdi[+]. 12Şägirtleri Oňa: «Agam, uklap ýatan bolsa sagalar» diýdiler. 13Isa onuň ölendigi hakda aýdýardy, ýöne olar adaty uky hakda aýdýandyr öýtdüler. 14Şeýlelikde, Isa olara anygyny aýtdy: «Lazar aradan çykdy. 15Iman etmegiňiz üçin, Men siziň hatyraňyza ol ýerde bolmandygyma begenýärin. Indi bolsa, ýörüň, onuň ýanyna gideliň». 16Şonda Ekiz lakamly Tomas diýen şägirt beýleki şägirtlere: «Ýörüň, bizem gideliň-de, Isa bilen bile öleliň» diýdi[+].

17Isa[†] Beýtaniýa gelende, Lazaryň jaýlananyna eýýäm dört gün bolan eken. 18Beýtaniýa Iýerusalimden[†] bary-ýogy üç çakrym[*] daşlykda ýerleşýärdi. 19Marta bilen Merýeme[†] göwünlik bermäge köp ýahudylar[†] Lazaryň patasyna gelipdiler. 20Marta Isanyň gelýänini eşidip, Ony garşylamaga çykdy. Merýem bolsa öýde galdy. 21Marta Isa: «Eý, Agam, Sen şu ýerde bolan bolsadyň, doganym ölmezdi. 22Häzir hem Hudaýdan näme dileseň, Seniň dilegiňi bitirjegini bilýärin» diýdi. 23Isa oňa: «Doganyň direler» diýdi. 24Marta bolsa: «Men ahyrky gün, ýagny ölüleriň direliş gününde onuň direljegini bilýärin» diýdi[+]. 25Isa oňa: «Direlişem, ýaşaýyşam Mendirin, Maňa iman eden ölse-de ýaşar[+]. 26Kim Maňa iman edip ýaşaýan bolsa, ol asla ölmez. Sen şuňa ynanýarsyňmy?» diýdi[+]. 27Ol Isa: «Hawa, Agam. Men Seniň şu dünýä gelmeli Hudaýyň Ogly[†] Mesihdigiňe[†] ynanýaryn» diýdi[+]. 28Marta şeýle diýensoň, uýasy Merýemi çagyrmaga gitdi. Ony bir çete çekip: «Mugallym şu ýerde. Ol seni çagyrýar» diýdi. 29Merýem muny eşiden badyna ýerinden turup, Isanyň ýanyna gitdi. 30Isa entek oba girmändi, Ol heniz hem Martanyň garşylan ýerindedi. 31Öýde Merýemiň ýanynda bolup, oňa göwünlik berýän ýahudylar onuň howlukmaç çykyp gidenini gördüler. Ol aglamak üçin mazara tarap barýandyr öýdüp, olar onuň yzyndan gitdiler. 32Merýem Isanyň duran ýerine geldi. Ony görüp, aýaklaryna ýykyldy-da: «Agam, Sen şu ýerde bolan bolsadyň, doganym ölmezdi» diýdi. 33Merýemiň we onuň bilen bile gelen ýahudylaryň aglaýanyny görende, Isanyň kalbyny çuňňur gynanç gaplap, ýüregi gyýyldy. 34Ol: «Ony nirede jaýladyňyz?» diýip sorady. Oňa: «Eý, Agam, gel, gör» diýdiler. 35Isanyň gözlerinden boýur-boýur ýaş akdy[+]. 36Şonda ýahudylar: «Serediň, Ol ony nähili gowy görýän eken!» diýişdiler. 37Käbirleri bolsa: «Körüň gözüni açan Adam Lazary-da ölümden alyp galyp bilmezmidi?» diýişdiler[+].


Isa Lazary direldýär

38Şol wagt Isanyň[†] ýüregi gyýym-gyýym bolup, mazaryň ýanyna bardy. Mazar bir gowakdy, onuň agzyna bolsa daş goýupdylar[+]. 39Isa: «Daşy aýryň» diýdi. Merhumyň uýasy Marta Oňa: «Agam, ol eýýäm porsandyr, ony jaýlanymyza dört gün boldy ahyry» diýdi. 40Isa oňa: «Eger iman etseň, Hudaýyň şöhratyny[†] görersiň diýmänmidim?» diýdi. 41Şeýlelikde, daşy aýyrdylar. Isa gözüni göge dikip: «Eý, Ata, Meni eşideniň üçin Saňa şükür edýärin[+]. 42Seniň Meni hemişe-de eşidýändigiňi bilýärin. Emma bu sözleri şu ýerde duran halk üçin, Meni Seniň iberendigiňe iman etsinler diýip aýtdym» diýdi[+]. 43Şu sözlerden soň Ol gaty ses bilen: «Lazar, daşary çyk!» diýip gygyrdy[+]. 44Elleri, aýaklary kepene dolanan, ýüzi ýaglyk bilen saralan merhum mazardan çykdy. Isa olara: «Onuň kepenini aýryň, goý, gitsin» diýdi[+].


Isany öldürmek baradaky dildüwşük


(Matta 26:1-5; Mark 14:1,2; Luka 22:1,[2])

45[•]Şeýlelikde, Merýemiň[†] ýanyna gelen ýahudylaryň[†] köpüsi Isanyň[†] eden işini görüp, Oňa iman etdiler[+]. 46Birnäçesi bolsa baryp, Isanyň eden işlerini fariseýlere[†] gürrüň berdiler. 47Onsoň ýolbaşçy ruhanylar[†] bilen fariseýler ýokary mejlisi[†] çagyryp: «Näme etmeli? Bu Adam köp gudratlar görkezýär. 48Muňa ýol bersek, onda hemmeler Oňa iman eder. Rimliler[†] hem gelip, ybadathanamyzy[†] we halkymyzy ýok ederler» diýdiler. 49Olaryň arasynda şol ýyl baş ruhany bolan Kaýafa-da bardy. Kaýafa olara: «Siz hiç zady bilmeýärsiňiz. 50Ähli halkyň heläk bolanyndan, bir adamyň halk üçin ölmegi size örän bähbitlidir. Siz näme muňa düşüneňzokmy?» diýdi[+]. 51Ol muny öz-özünden aýtmady. Şol ýylyň baş ruhanysy bolmak bilen ol Isanyň ýahudy milleti üçin öljegini pygamberlik edip[†] aýtdy[+]. 52Ol diňe bir şol millet üçin däl-de, eýsem Hudaýyň dagynyk perzentlerini bir ýere toplap birleşdirmek üçin hem ölmelidi[+]. 53Şeýlelikde, şol günden başlap, Isany öldürmek üçin dil birikdirdiler[+]. 54Şondan soň Isa ýahudylaryň arasynda aç-açan gezmedi. Ol çölüň golaýyndaky Efraýym şäherine gidip, şägirtleri bilen şol ýerde galdy. 55Ýahudylaryň Pesah baýramy[†] ýakynlapdy. Ýurduň ähli künjeklerinden gelen köp adamlar Pesahdan öň tämizleniş[†] dessurlaryny berjaý etmek üçin Iýerusalime[†] gelipdiler[+]. 56Olar Isany gözleýärdiler, ybadathanada durkalar, biri-birlerine: «Nähili pikir edýärsiňiz? Ol baýrama gelermi ýa-da gelmez?» diýişýärdiler. 57Ýolbaşçy ruhanylar bilen fariseýler bolsa Isany ele salmak üçin, Onuň nirededigini kim bilýän bolsa, habar bermeklerini buýrupdylar[+].

#### 12‑nji bap


Merýem Isa nard ýagyny çalýar


(Matta 26:1-5; Mark 14:1,2; Luka 22:1,[2])

1[•]Pesah baýramyna[†] alty gün galanda, Isa[†] ýene Beýtaniýa bardy. Isanyň direlden Lazary-da şol ýerdedi[+]. 2Ol ýerde Isanyň hormatyna nahar berildi. Marta hyzmat edýärdi, Lazar bolsa myhmanlar we Isa bilen bir saçagyň başynda otyrdy[+]. 3Onsoň Merýem[†] bir çüýşede gymmatbaha sap-arassa nard[†] ýagyny getirdi-de, Isanyň aýaklaryna çalyp, soňra saçy bilen süpürdi. Ýagyň ýakymly ysy öýüň içine doldy[+]. 4Şol wagt Onuň şägirtleriniň biri, Oňa haýynlyk etmegi ýüregine düwen Simunyň ogly Ýudas Iskariýot: 5«Näme üçin bu ýag satylyp, onuň puly garyplara paýlanmady? Munuň bahasy bir ýyllyk iş hakyna[*] barabar ahyry» diýdi. 6Ol muny garyplaryň gamyny iýmek üçin däl-de, özüniň ogrudygy üçin aýdýardy. Sebäbi ol ortak pul torbasyny göteren bolup, näme berilse, özi alyp ýördi[+]. 7Emma Isa olara: «Naçary öz gününe goýuň! Ol Meni jaýlanjak günüme taýýarlamak üçin şeýle etdi. 8Garyplar hemişe siziň ýanyňyzda bolar, emma Men siziň ýanyňyzda elmydama bolmaryn» diýdi[+]. 9Ýahudylardan[†] bir uly mähelle Isanyň ol ýerdedigini eşidip, diňe bir Isany däl, eýsem, Onuň direlden Lazaryny-da görmäge geldiler[+]. 10Şonuň üçin ýolbaşçy ruhanylar[†] Lazary-da öldürmegiň maslahatyny etdiler. 11Çünki köp ýahudylar Lazar sebäpli Isa iman edipdiler.


Isa Iýerusalime uly dabara bilen girýär


(Matta 21:1-11; Mark 11:1-11; Luka 19:28-40)

12[•]Ertesi gün baýramçylyga gelen uly mähelle Isanyň[†] Iýerusalime[†] gelýänini eşitdi. 13[+]Adamlar palma şahalaryny alyp, Ony garşylamaga çykdylar. Olar şeýle diýip gygyryşýardylar: «Hudaýa öwgüler bolsun! Rebbiň[†] adyndan Gelýäne alkyş bolsun! Ysraýyl[†] Patyşasyna alkyş bolsun!»[+]

14-15[+]Edil Mukaddes Ýazgylarda: «Gorkma, eý, Sion gyzy! Ine, Patyşaň taýhara münüp gelýär» diýip ýazylyşy ýaly, Isa bir taýhar tapyp mündi[+]. 16Şägirtleri şol wagt bu zatlara düşünmediler. Emma Isa[†] şöhratlandyrylandan[†] soňra bu sözleriň Ol hakynda ýazylandygy we özleriniň muny ýazylyşy ýaly edendikleri olaryň ýatlaryna düşdi[+].

17Isa[†] Lazary mazardan çagyryp direldende, köp mähelle bu wakany gördi. Indi olar bu hakda hemmelere gürrüň berýärdiler. 18Şonuň üçin Isanyň görkezen bu gudraty barada eşiden köp adamlar Ony garşylamaga çykdylar. 19Şeýlelikde, fariseýler[†] biri-birine: «Görýäňizmi, elimizden hiç zat gelmeýär. Bütin dünýä Onuň yzyna eýerdi!» diýişýärdiler[+].


Isa ölüp direljegini öňünden aýdýar

20Baýramçylykda ybadat etmäge Iýerusalime[†] gelenleriň arasynda birnäçe grekler-de[†] bardy. 21Olar Jeliläniň Betsaýda şäherinden bolan Filipiň ýanyna gelip: «Eý, aga, biz Isany[†] görmek isleýäris» diýip, ondan haýyş etdiler[+]. 22Filip hem muny Andrysa aýtdy. Onsoň Andrys bilen Filip bile gidip, Isa aýtdylar. 23Isa olara şeýle jogap berdi: «Ynsan Oglunyň[†] şöhratlanmaly[†] wagty geldi[+]. 24Men size dogrusyny aýdýaryn, bugdaý dänesi ýere gaçyp ölmese, ýeke däne bolup galar, ýöne öläýse, köp hasyl berer[+]. 25Bu dünýäde janyny söýýän ony ýitirýändir. Emma bu dünýäde kim janyny ýigrenýän bolsa, ony baky ýaşaýyş üçin saklaýandyr[+]. 26Kim Maňa hyzmat etmek isleýän bolsa, yzyma eýersin. Men nirede bolsam, Meniň hyzmatkärim-de şol ýerde bolar. Maňa hyzmat eden adamy Atam hormatlar. 27Häzir Meniň ýüregim gam-gussa batýar. Men näme diýeýin? „Eý, Ata, Meni şu pursatdan halas et“ diýeýinmi? Ýok, Men hut şu pursat üçin geldim ahyryn[+]. 28Eý, Ata, adyňy şöhratlandyr!» Şonda gökden: «Men adymy şöhratlandyrdym we ýene-de şöhratlandyraryn» diýen ses geldi[+]. 29Ol ýerde duran mähelle muny eşidip: «Gök gürledi» diýdi. Käbirleri bolsa: «Onuň bilen bir perişde[†] gepleşdi» diýişdiler[+]. 30Isa olara: «Bu ses Meniň üçin däl-de, siziň üçin geldi[+]. 31Indi bu dünýä höküm çykarylmaly wagt geldi. Ine, bu dünýäniň hökümdary şeýtan[†] kowlup çykarylar[+]. 32Ýerden ýokary göterilenimde, Men ähli ynsanlary Özüme çekerin» diýip jogap berdi[+]. 33Isa muny nähili ölüm bilen öljegini bildirmek üçin aýtdy[+]. 34Mähelle Oňa garşy bolup: «Töwratda[†] aýdylyşyna görä, Mesih[†] ebedi galmalydyr. Onsoň nädip Sen: „Ynsan Ogly ýokary göterilmelidir“ diýýärsiň? Ol Ynsan Ogly diýýäniň kim?» diýip sorady[+]. 35Isa olara: «Nur siziň araňyzda ýene az wagt bolar. Nur barka, nurda geziň, şonda üstüňizi tümlük basmaz. Çünki tümlükde gezýän özüniň nirä barýanyny bilýän däldir[+]. 36Nur heniz ýanyňyzdaka, nura iman ediň, şonda nuruň perzentleri bolarsyňyz» diýdi. Isa bulary aýdansoň, olaryň ýanyndan gidip gizlendi[+].


Ýahudylaryň ynamsyzlygy

37Isa[†] ýahudylaryň[†] gözleriniň alnynda şunça köp gudratly alamat görkezen hem bolsa, olar Oňa iman etmediler. 38[+]Bularyň bary Işaýa pygamberiň[†]:

«Ýa Reb, biziň habarymyza kim ynandy?
Rebbiň güýç-gudraty kime aýan boldy?»

– diýip aýdan şu sözüniň berjaý bolmagy üçin şeýle boldy[+].

39Hakykatdan hem, olar ynanyp bilmeýärdiler. Muňa görä, Işaýa[†] olar hakda ýene şeýle diýipdir:

40[+]«Hudaý olaryň gözlerini kör etdi,
ýüreklerini gatatdy.
Goý, gözleri bilen görmesinler,
gulaklary bilen eşitmesinler,
aňlary bilen aňlamasynlar,
Maňa dönüp, şypa tapmasynlar»[+].

41Işaýa[†] Isanyň[†] şöhratyny[†] görüp, bu sözleri Ol hakda aýdypdyr[+]. 42Muňa garamazdan, mejlisiň[†] agzalarynyň köpüsi Oňa iman etdi, emma fariseýler[†] zerarly muny açyk yglan etmediler, sebäbi olar sinagogadan[†] kowulmakdan gorkýardylar[+]. 43Sebäbi olar ynsanlaryň öwgüsini Hudaýyň öwgüsinden gowy gördüler[+]. 44Isa bolsa gaty ses bilen şeýle diýdi: «Maňa iman edýän Maňa däl-de, Meni Iberene iman edýändir[+]. 45Meni görýän, Meni Ibereni-de görýändir[+]. 46Maňa iman eden her kes garaňkylykda galmasyn diýip, Men dünýä nur bolup geldim[+]. 47Sözlerimi eşidibem, olary berjaý etmedigiň üstünden höküm çykarmaryn. Sebäbi Men dünýäniň üstünden höküm çykarmaga däl-de, ony halas etmäge geldim[+]. 48Meni ret edip, sözlerimi kabul etmeýäne ahyrky günde Meniň hut şu aýdýan sözlerim höküm çykarar[+]. 49Sebäbi Men Öz-Özümden geplemedim. Meni iberen Ata näme aýtmalydygymy, nähili sözlemelidigimi Maňa Özi buýurdy. 50Onuň buýrugynyň bolsa baky ýaşaýşa gowşurýandygyny bilýärin. Şonuň üçin Atam Maňa näme buýran bolsa, Men size diňe şony aýdýandyryn».

#### 13‑nji bap


Isa şägirtleriniň aýagyny ýuwýar

1Pesah baýramynyň[†] öň ýanydy. Isa[†] bu dünýäden aýrylyp, Atasynyň ýanyna gitmeli sagadynyň gelendigini bilýärdi. Isa bu dünýäde Özüniňkileri hemişe söýdi, olary ahyrky güne çenli söýdi[+].

2Agşamlyk nahar wagtydy. Iblis eýýäm Simunyň ogly Ýudas Iskariýodyň kalbyna Isa[†] haýynlyk etmek niýetini salypdy[+]. 3Isa Atasynyň ähli zady Öz ygtyýaryna berendigini, Özüniň Hudaýdan gelip, Hudaýa gitjekdigini bilýärdi[+]. 4Şonuň üçin Ol nahar başyndan turup, donuny çykardy-da, bir ýaglyk bilen bilini guşady. 5Onsoň bir legene suw guýdy-da, şägirtleriniň aýaklaryny ýuwup, guşanan ýaglygy bilen süpürmäge durdy[+]. 6Isa Simun Petrusyň ýanyna gelende, Petrus Oňa: «Eý, Agam, Sen meniň aýagymy ýuwjak bolýarmyň?» diýdi. 7Isa oňa: «Meniň edýän işime entek akylyň çatmaýar, muňa soň düşünersiň» diýdi. 8Petrus Oňa: «Ýok, men Saňa aýagymy asla ýuwdurmaryn!» diýdi. Emma Isa oňa: «Eger ýuwmasam, onda Meniň bilen şärikligiň bolmaz» diýip jogap berdi[+]. 9Simun Petrus Oňa: «Agam, onda diňe aýagymy däl, elimi-de, başymy-da ýuw» diýdi. 10Isa oňa: «Ýuwnan adamyň diňe aýagyny ýuwmakdan başga hajaty ýokdur, tutuş bedeni tämizdir[†]. Siz hem tämizsiňiz, ýöne hemmäňiz däl» diýdi[+]. 11Isa Özüne kimiň haýynlyk etjekdigini bilýärdi. Şonuň üçin-de «Hemmäňiz tämiz däl» diýipdi[+].

12Isa[†] olaryň aýaklaryny ýuwup bolanyndan soň, donuny geýdi-de, ýene saçak başyna geçip oturdy we olara şeýle diýdi: «Size näme edenime düşünýärsiňizmi? 13Siz Maňa „Mugallym“, „Aga“ diýip, dogry aýdýarsyňyz, sebäbi Men Şolduryn[+]. 14Eger Men siziň Agaňyz we Mugallymyňyz bolubam, aýagyňyzy ýuwan bolsam, onda siz-de biri-biriňiziň aýagyňyzy ýuwmalysyňyz[+]. 15Meniň size edenimi, siz hem biri-biriňize edersiňiz diýip, Men size görelde görkezdim[+]. 16Men size dogrusyny aýdýaryn, gul hojaýyndan beýik däldir, habarçy-da özüni iberenden beýik däldir[+]. 17Eger bu zatlara düşünip, olary berjaý etseňiz, bagtly bolarsyňyz[+].


Ýudasyň Isa haýynlyk etjekdigi baradaky gürrüň

18[+][•]Men siziň hemmäňiz hakda aýtmaýaryn. Men Öz saýlanlarymy bilýärin. Emma, goý, bu Mukaddes[†] Ýazgylardaky: „Hatda duzumy iýen maňa haýynlyk etdi“ diýen sözler berjaý bolsun[+]. 19Men size näme boljagyny öňünden aýdýaryn. Bular amala aşan wagty siz Meniň kimdigime göz ýetirersiňiz, Maňa ynanarsyňyz[+]. 20Size dogrusyny aýdýaryn, Meniň iberen adamymy kabul eden Meni kabul edýändir, Meni kabul eden bolsa, Meni Ibereni kabul edýändir»[+]. 21Bu zatlary aýdandan soň, Isanyň[†] ýüregini gussa gaplady. Ol: «Hakykatdan hem, siziň biriňiz Maňa haýynlyk edersiňiz» diýip, açyk aýtdy[+]. 22Şägirtleri Onuň muny kime kakdyryp aýdýanyny bilmän, aljyraňňylyk bilen biri-birlerine seredişdiler. 23Saçak başynda şägirtlerden biri Isa ýaplanyp otyrdy. Ol Isanyň söýgüli şägirdidi[+]. 24Simun Petrus Onuň kime kakdyryp aýdýanyny soramagy ýaňky şägirde ümledi. 25Ol hem Isa ýaplanyp oturşyna Ondan: «Agam, ol kim?» diýip sorady. 26Isa: «Şu çöregi okara batyryp, kime bersem, ol şoldur» diýip jogap berdi. Onsoň Ol çöregi okara batyrdy-da, ony Simunyň ogly Ýudas Iskariýoda berdi. 27Çöregi alan badyna, Ýudanyň içine şeýtan[†] girdi. Isa oňa: «Näme etjek bolsaň, tizräk et» diýdi. 28Muny Isanyň oňa näme üçin aýdanyna oturanlaryň hiç biri düşünmedi. 29Pul torba Ýudasda bolansoň, käbirleri Isa oňa: «Baýram üçin bize gerek zatlary satyn al» ýa-da «Garyplara biraz pul paýla» diýýändir öýtdüler[+]. 30Ýudas bolsa çöregi alan badyna daşary çykyp gitdi. Garaňky düşüpdi.


Isa Petrusyň inkär etjekdigini aýdýar


(Matta 26:31-35; Mark 14:27-31; Luka 22:31-34)

31Ýudas çykyp gidensoň, Isa[†] şeýle diýdi: «Indi Ynsan Ogly[†] şöhratlandyryldy[†], Hudaý-da Ol arkaly şöhratlandyryldy[+]. 32Eger Hudaý Ynsan Ogly arkaly şöhratlanan bolsa, Ony hem Öz şöhratyna şärik eder. Hawa, Ony şol pursadyň özünde şöhratlandyrar[+]. 33Balalarym! Men indi siziň bilen uzak bolmaryn. Siz Meni agtararsyňyz, ýöne ýahudylara[†] aýdanymy size-de aýdýaryn: „Meniň gitjek ýerime siz baryp bilmersiňiz“[+]. 34Size bir täze tabşyryk berýärin: biri-biriňizi söýüň. Meniň sizi söýşüm ýaly, siz-de biri-biriňizi söýüň[+]. 35Eger biri-biriňizi söýseňiz, hemmeler siziň Meniň şägirdimdigiňizi bilerler».

36[•]Simun Petrus Isadan[†]: «Agam, Sen nirä barýarsyň?» diýip sorady. Isa oňa: «Sen Meniň bilen häzir gidip bilmersiň, ýöne soňra baryp bilersiň» diýip jogap berdi. 37Petrus Oňa: «Agam, näme üçin men Seniň bilen häzir gidip bilmerin? Men Seniň üçin janymy bermäge-de taýýar» diýdi[+]. 38Isa oňa: «Sen Meniň üçin janyňy bermäge taýýarmyň?! Men saňa dogrusyny aýdýaryn, horaz gygyrmazdan öň, sen Meni üç gezek inkär edersiň» diýip jogap berdi[+].

#### 14‑nji bap


Isa – Hudaýa eltýän ýol

1Isa[†] ýene söze başlady: «Ýüregiňiz gussa batmasyn. Hudaýa iman ediň, Maňa iman ediň[+]. 2Atamyň öýünde ýaşamaga ýer köpdür. Şeýle bolmasa, Men size: „Ýer taýynlamaga barýaryn“ diýermidim? 3Gidip, siziň üçin ýer taýynlanymdan soňra, ýene gelip, sizi Öz ýanyma alyp giderin. Meniň bolýan ýerimde siz hem bolarsyňyz[+]. 4Siz Meniň barýan ýerime eltýän ýoly bilýänsiňiz». 5Tomas Oňa: «Agam, biz Seniň nirä barýanyňy bilmesek, ýoly nireden bileli?» diýdi[+]. 6Isa oňa: «Ýol, hakykat we ýaşaýyş Mendirin, Mensiz hiç kim Atanyň ýanyna baryp bilmez[+]. 7Meni çyndan tanasaňyz, Atamy-da tanarsyňyz. Indi Ony tanaýarsyňyz, Ony gördüňiz» diýdi. 8Filip Oňa: «Agam, Atany bize görkez, bize şol ýeterlik» diýdi[+]. 9Isa oňa şeýle diýdi: «Eý, Filip, Men siziň bilen şeýle köp wagt bolsam-da, Meni tanamadyňmy? Meni gören Atany-da görendir. Seniň „Atany bize görkez“ diýmäň näme[+]? 10Meniň Atadadygyma, Atanyň hem Mendedigine sen iman etmeýärsiňmi? Size aýdýan sözlerimi Men Öz-Özümden aýtmaýaryn. Tersine, Mende ýaşaýan Atam Men arkaly Öz işlerini edýär[+]. 11Meniň Atadadygyma, Atanyň-da Mendedigine iman ediň; hiç bolmanda, görkezen gudratlarym üçin iman ediň[+]. 12Size dogrusyny aýdýaryn, Maňa iman eden Meniň bitiren işlerimi-de bitirer, hatda bulardan hem has beýik işleri bitirer. Sebäbi Men Atanyň ýanyna barýaryn[+]. 13Atam Ogly arkaly şöhratlanar[†] ýaly, Meniň adym bilen näme dileseňiz, dilegiňizi bitirerin. 14Hawa, Meniň adym bilen Menden näme dileseňiz, dilegiňizi berjaý ederin[+].


Isa Mukaddes Ruhy wada berýär

15Meni söýýän bolsaňyz, buýruklarymy berjaý ediň[+]. 16Men Atama ýalbararyn, Ol size hemişe siziň bilen boljak başga bir Hemaýatçy,[+] 17ýagny Hakykat Ruhuny[†] berer. Dünýä Ony kabul edip bilmez, sebäbi dünýä Ony ne görýär, ne-de tanaýar. Ýöne siz Ony tanaýarsyňyz, sebäbi Ol siziň araňyzda ýaşap, içiňizde bolar[+]. 18Men sizi ýetim goýmaryn, ýene ýanyňyza gaýdyp gelerin. 19Az salymdan soň dünýä Meni görmez, emma siz görersiňiz. Meniň ýaşaýandygym üçin, siz-de ýaşarsyňyz[+]. 20Şol gün Meniň Atadadygymy, siziň Mendedigiňizi, Meniň-de sizdedigime göz ýetirersiňiz. 21Meniň buýruklarymy berjaý edýän kişi Meni söýýändir. Meni söýýäni Atam-da söýer. Men hem ony söýerin we Özümi oňa aýan ederin»[+]. 22Şonda Iskariýot däl-de, beýleki Ýudas Isadan[†]: «Eý, Agam, näme üçin Sen Özüňi dünýä däl-de, bize aýan etmek isleýärsiň?» diýip sorady[+]. 23Isa oňa şeýle jogap berdi: «Kim Meni söýýän bolsa, sözümi berjaý eder. Atam hem ony söýer. Men Atam bilen ol adamyň ýanyna baryp, onuň bilen ýaşarys[+]. 24Meni söýmeýän Meniň sözümi berjaý edýän däldir. Siziň bu eşidýän sözleriňiz Meniňki däl-de, Meni iberen Atanyňkydyr. 25Men bu zatlary size Özüm ýanyňyzdakam aýdýaryn. 26Atanyň Meniň adymdan iberjek Hemaýatçysy, ýagny Mukaddes Ruh[†] size ähli zady öwreder. Meniň size aýdan ähli sözlerimi ýadyňyza salar[+]. 27Men size rahatlyk goýup barýaryn, Öz rahatlygymy size berýärin. Men muny dünýäniň berşi ýaly bermeýärin. Ýüregiňiz gussa batmasyn, gorkmaň[+]. 28Size „Men gidip barýaryn, emma ýanyňyza gaýdyp gelerin“ diýenimi eşitdiňiz ahyryn. Eger siz Meni çyndan söýýän bolsaňyz, Meniň Atanyň ýanyna gidýändigime şatlanardyňyz. Çünki Ata Menden beýikdir[+]. 29Men size bu zatlar amala aşmazdan öň aýtdym, amala aşan wagty ynanarsyňyz[+]. 30Maňa indi siziň bilen gepleşere köp wagt galmady, sebäbi bu dünýäniň hökümdary şeýtan[†] gelýär. Onuň Men babatda hiç hili ygtyýary ýokdur[+]. 31Emma dünýä Meniň Atany söýýändigimi, Atanyň Özüme näme buýran bolsa, şony berjaý edýändigimi bilmelidir. Hany, turuň, bu ýerden gideliň».

#### 15‑nji bap


Üzüm agajy we şahalar

1Men hakyky üzüm agajydyryn we Atam bagbandyr[+]. 2Ol Meniň miwe bermeýän her bir şahamy kesip taşlaýar, miwe berýänini bolsa tämiz[†] bolar ýaly we köp miwe berer ýaly timarlaýar[+]. 3Meniň size aýdan sözüm arkaly siz bireýýäm tämizsiňiz[+]. 4Mende ýaşaň, Men hem sizde ýaşaýyn. Üzüm agajyndan aýrylan şaha öz-özünden miwe berip bilmeýşi ýaly, Menden aýrylsaňyz, siz hem miwe berip bilmersiňiz[+]. 5Men üzüm agajydyryn, siz şahalarsyňyz. Kim Mende, Menem onda ýaşasam, ol bol miwe berer. Siz Menden üzňe hiç zat edip bilmersiňiz[+]. 6Kim Mende ýaşamasa, kesilen şaha kimin taşlanyp, gurar. Guran şahalary bolsa ýygnap, oda ýakarlar[+]. 7Mende mesgen tutup, sözlerimi ýüregiňizde saklasaňyz, näme dileseňiz, size berler[+]. 8Siz köp miwe berip, Meniň şägirtlerimdigiňizi görkezersiňiz. Bu arkaly Atam şöhratlanar[†]. 9Atamyň Meni söýşi ýaly, Men-de sizi söýdüm. Meniň söýgimde galyň[+]. 10Men Atamyň buýruklaryny berjaý edip, Onuň söýgüsine wepaly bolşum ýaly, siz hem buýruklarymy berjaý etseňiz, Meniň söýgime wepaly bolarsyňyz. 11Men bu zatlary size şatlygyma şärik bolup, şatlygyňyzyň dolup-daşmagy üçin aýtdym[+]. 12Meniň buýrugym şudur: Men sizi nähili söýen bolsam, siz hem biri-biriňizi şonuň ýaly söýüň[+]. 13Kim janyny dostlary üçin pida etse, mundan beýik söýgi ýokdur[+]. 14Eger buýruklarymy berjaý etseňiz, Meniň dostlarym bolarsyňyz[+]. 15Mundan beýläk Men size gul diýmerin, sebäbi gul hojaýynynyň näme edýänini bilýän däldir. Men size dost diýýärin, sebäbi Atamdan eşiden ähli zatlarymy size aýtdym[+]. 16Siz Meni däl-de, Men sizi saýladym. Men siziň gidip, hiç solmaýan miwe bermegiňiz üçin saýlap-seçdim. Şoňa görä Meniň adym bilen Atadan näme dileseňiz, Ol size berer[+]. 17Meniň size buýrugym şudur: biri-biriňizi söýüň[+].


Dünýä şägirtleri ýigrenýär

18Dünýä sizi ýigrenýän bolsa, onuň sizden öň Meni ýigrenendigini biliň[+]. 19Dünýäden bolan bolsadyňyz, dünýä sizi özüniňkiler kimin söýerdi. Emma siz bu dünýä degişli dälsiňiz. Men sizi bu dünýäden saýlap aldym. Ine, şonuň üçin hem, dünýä sizi ýigrenýär[+]. 20Meniň size: «Hyzmatkär hojaýyndan beýik däldir» diýen sözümi ýadyňyza salyň. Olar Meni yzarlasalar, onda sizi-de yzarlarlar. Meniň sözümi berjaý etseler, siziňkini-de berjaý ederler[+]. 21Olar size bu zatlaryň ählisini Meniň adym üçin ederler, sebäbi olar Meni Ibereni tanamaýarlar. 22Men gelip, olara aýtmadyk bolsadym, olar günäkär bolmazdylar. Indi bolsa bilmändiklerini bahanalap bilmezler[+]. 23Meni ýigrenýän Meniň Atamy-da ýigrenýändir[+]. 24Eger Men olaryň arasynda başga hiç kimiň başarmadyk gudratlaryny görkezmedik bolsam, günäde aýyply bolmazdylar. Indi bolsa eden gudratlarymy görseler-de, Meni hem, Atamy hem ýigrendiler[+]. 25[+]Bu bolsa Mukaddes[†] Ýazgylarda: «Meni nähak ýere ýigrendiler» diýip ýazylan sözleriň berjaý bolmagy üçindir[+]. 26Meniň size Atamdan iberjek Hemaýatçym, ýagny Atamdan çykan Hakykat Ruhy[†] gelende, Men hakda şaýatlyk eder[+]. 27Siz hem şaýatlyk edersiňiz, sebäbi başdan-aýak Meniň bilen bile bolduňyz[+].

#### 16-njy bap

1Men size bu zatlary imandan dänmezligiňiz üçin aýtdym. 2Sizi sinagogalardan[†] kowarlar. Şeýle bir döwür geler, sizi öldürmek bilen her bir kişi Hudaýa hyzmat edýändirin öýder[+]. 3Olar bu işleri Atam bilen Meni tanamaýandyklary üçin ederler[+]. 4Bulary Men size häzirden aýdyp goýýaryn. Wagty gelende, bulary size aýdandygymy ýadyňyza salarsyňyz.


Mukaddes Ruhuň hyzmaty

Size bulary ilkibaşda gürrüň bermedim, sebäbi Özüm siziň bilen biledim[+]. 5Indi bolsa Men Özümi Ibereniň ýanyna gidýärin. Siziň hiç biriňiz Menden: «Nirä gidýärsiň?» diýip soramaýarsyňyz[+]. 6Muňa derek bu zatlary aýdanym üçin siziň ýüregiňiz gaýgy-gama batdy. 7Emma Men size hakykaty sözleýärin: Meniň gitmegim siziň üçin bähbitdir. Men gitmesem, Hemaýatçy size gelmez, gitsem welin, Ony size ibererin[+]. 8Hemaýatçy gelen wagty dünýäniň günä, adalat[†] we höküm babatda nähakdygyny subut eder. 9Günä baradaky hakykat şundan ybarat: adamlar Maňa ynanmaýarlar[+]. 10Adalat babatda bolsa, Men Atamyň ýanyna gidýärin we mundan beýläk siz Meni görmersiňiz. 11Höküm babatda aýtsam, bu dünýäniň hökümdary şeýtan[†] höküm edilendir[+]. 12Size aýtjak ýene köp zatlarym bar, emma mundan artygy aňyňyza sygmaz. 13Emma Hakykat Ruhy[†] gelen wagty sizi tutuş hakykata alyp gider. Ol Öz-Özünden geplemez, näme eşitse, şony geplär we geljek zatlary size aýan eder[+]. 14Ol Meni şöhratlandyrar[†], sebäbi Menden eşiden zatlaryny size aýan eder. 15Atamyň ähli zatlary Meniňkidir. Şonuň üçin Menden eşiden zatlaryny size aýan eder diýdim[+]. 16«Az wagtdan soň siz Meni görmersiňiz, emma köp wagt geçmänkä, ýene Meni görersiňiz»[+].


Gaýgyňyz şatlyga öwrüler

17Şonda Isanyň[†] käbir şägirtleri biri-birine: «Onuň: „Az wagtdan soň Meni görmersiňiz, emma köp wagt geçmänkä, ýene Meni görersiňiz“, şeýle hem: „Men Atamyň ýanyna gidýärin“ diýen sözleri näme aňladýarka?» diýişdiler. 18Olar sözüni dowam edip: «Az wagtdan soň Meni görmersiňiz diýdigi nämekä? Onuň näme diýmekçi bolýanyna biz-ä düşünmeýäris» diýdiler. 19Isa Özüne sorag bermek isleýändiklerini bilip, şeýle diýdi: «Az wagtdan soň Meni görmersiňiz, emma köp wagt geçmänkä, ýene Meni görersiňiz diýýänim üçin biri-biriňize sorag berýärsiňizmi? 20Size dogrusyny aýdýaryn, siz aglap ýas tutarsyňyz, dünýä bolsa şatlanar. Siz gaýga batarsyňyz, ýöne gaýgyňyz şatlyga öwrüler[+]. 21Aýal dogurjak wagty agyry çekýändir, sebäbi aýy-güni dolandyr. Emma çaga doglandan soň, ol çaganyň dünýä inenliginiň şatlygy bilen gaýgy-gussany unudar[+]. 22Siz hem şeýlesiňiz, häzir gam-gussa çekýärsiňiz, emma Men sizi ýene görerin, şonda göwnüňiz galkynar, hiç kim sizden şatlygyňyzy alyp bilmez[+]. 23Şol gün Menden hiç zat soramarsyňyz. Size dogrusyny aýdýaryn, Meniň adym bilen Atadan näme dileseňiz, Ol size berer[+]. 24Şu wagta çenli siz Meniň adymdan hiç zat dilemediňiz. Diläň, alarsyňyz, şatlygyňyz dolup-daşar[+]. 25Men bu zatlary size tymsallar arkaly aýtdym, ýöne wagt geler, Men tymsallar bilen geplemän, Atam barada aç-açan gürrüň bererin[+]. 26Şol gün Atamdan Meniň adym bilen özüňiz dilärsiňiz. Meniň siziň üçin Atamdan dilemegimiň hajaty bolmaz. 27Çünki Atamyň Özi sizi söýýär, sebäbi siz Meni söýüp, Meniň Hudaýdan gelendigime ynandyňyz[+]. 28Men Atamyň ýanyndan gaýdyp, dünýä geldim. Indi bolsa dünýäni taşlap, Atamyň ýanyna barýaryn»[+]. 29Isanyň şägirtleri Oňa: «Ine, indi Sen hiç bir tymsalsyz, açyk sözleýärsiň. 30Seniň ähli zatlary bilýändigiňe biz indi düşündik. Saňa sorag bermegiň geregi ýok. Indi biz Seniň Hudaýdan gelendigiňe ynanýarys» diýdiler[+]. 31Isa olara: «Indi çyndan ynanýarsyňyzmy? 32Ine, wagt geler, eýýäm geldi hem, ähliňiz öýli-öýüňize dargaşyp gidersiňiz. Meni ýeke taşlap gidersiňiz. Emma Men ýeke däldirin, sebäbi Atam Meniň bilendir[+]. 33Bu zatlary size Mende rahatlygyňyz bolsun diýip aýtdym. Bu dünýäde gaýgy-gussaňyz bolar, ýöne mert boluň. Men dünýäni ýeňdim!» diýdi[+].

#### 17‑nji bap


Isa doga-dileg edýär

1Bu zatlary aýdansoň, Isa[†] gözlerini göge dikip, şeýle diýdi: «Eý, Atam, pursat geldi. Ogluňy şöhratlandyr[†], Ogluň hem Seni şöhratlandyrsyn[+]. 2Sen Ogla ähli ynsanlaryň üstünden ygtyýar berdiň. Goý, Ogul hem Seniň Oňa tabşyran ähli ynsanlaryňa baky ýaşaýyş bersin[+]. 3Baky ýaşaýyş bolsa, Seni, ýagny ýeke-täk hak Hudaýy we Seniň iberen Isa Mesihiňi[†] tanamakdyr. 4Özüme tabşyran işiňi berjaý etmek bilen Men Seni ýer ýüzünde şöhratlandyrdym. 5Eý, Atam, dünýä ýaradylmazdan öňem Meniň Seniň huzuryňda şöhratym bardy. Indi şol şöhrat bilen Meni ýene-de Öz huzuryňda şöhratlandyr[+].

6Dünýäden Özüme beren adamlaryňa Seniň adyňy aýan etdim. Olar Seniňkidir we Sen olary Maňa berdiň, olar Seniň sözüňi berjaý etdiler. 7Indi olar Maňa beren ähli zadyňyň Sendendigini bilýärler. 8Çünki Maňa aýdan sözleriňi Men olara ýetirdim. Olar sözleriňi kabul edip, Meniň, hakykatdan-da, Senden gelendigimi bildiler. Meni Seniň iberendigiňe iman etdiler[+]. 9Olar üçin Saňa ýalbarýaryn. Dünýä üçin däl-de, Maňa beren adamlaryň üçin ýalbarýaryn, çünki olar Seniňkidir[+]. 10Meniň ähli zadym Seniňkidir, Seniňki-de Meniňkidir, Men olar arkaly şöhratlandym[†][+]. 11Men bu dünýäde mundan artyk galmaryn, emma olar entek dünýädedirler. Men Seniň ýanyňa dolanyp barýaryn. Eý, Mukaddes[†] Atam, Maňa beren adamlaryňy Öz gudratly güýjüň bilen gora. Maňa-da şol güýji Sen berdiň. Şonda olar hem Biziň ýaly bir bolsunlar[+]. 12Men olaryň ýanyndakam, Maňa beren gudratyň bilen olary gorap sakladym. Mukaddes Ýazgylar berjaý bolsun diýip, heläk edilmeli adamdan başga olaryň hiç biri ýitmedi[+]. 13Indi Men Seniň ýanyňa barýaryn. Olar Meniň şatlygymdan dolsun diýip, bulary olara heniz bu dünýädekäm aýdýaryn[+]. 14Men olara Seniň sözleriňi ýetirdim, dünýä bolsa olary ýigrendi. Çünki Meniň dünýäden bolmaýşym ýaly, olar-da dünýäden däldirler[+]. 15Olary dünýäden almagyňy däl-de, şeýtandan[†] goramagyňy dileýärin[+]. 16Meniň bu dünýäden bolmaýşym ýaly, olar-da bu dünýäden däldirler. 17Seniň sözüň hakykatdyr. Hakykatyň arkaly olary mukaddes et[+]. 18Seniň Meni dünýä iberişiň ýaly, Men hem olary dünýä iberdim[+]. 19Olar hem Seniň hakykatyň arkaly mukaddes bolary ýaly, Men Özümi Saňa bagyş etdim. 20Men diňe olar üçin däl, eýsem olaryň wagzy bilen Maňa iman etjekler üçin-de dileg edýärin. 21Olaryň hemmesi bir bolsun. Ata, Seniň Mende, Meniň-de Sende bolşum ýaly, olar hem Bizde bolsunlar. Şeýlelikde, Meni Seniň iberendigiňe dünýä iman etsin. 22Maňa beren şöhratyňy olara berdim. Biziň bir bolşumyz ýaly, olar-da bir bolsun[+]. 23Men olardadyryn, Sen bolsa Mendesiň. Meni Seniň iberendigiňi, Meni söýşüň kimin olary-da söýýändigiňi dünýä biler ýaly, olar bütewi birlikde bolsunlar. 24Eý, Ata, Seniň Maňa beren ynsanlaryň-da Meniň bilen bir ýerde bolmaklaryny isleýärin. Şeýle hem, goý, olar Meniň şöhratymy we Seniň Maňa beren şöhratyňy görsünler. Çünki Sen Meni dünýä ýaradylmazdan öň söýýärdiň[+]. 25Eý, adalatly[†] Ata, dünýä Seni tanamaýar, emma Men Seni tanaýaryn. Bu adamlar hem Meni Seniň iberendigiňi bilýärler[+]. 26Maňa bolan söýgiň olarda-da bolsun, Men hem olarda bolaýyn diýip, Seniň adyňy olara tanatdym we tanatmagy dowam ederin»[+].

#### 18‑nji bap


Isa tutulýar


(Matta 26:47-56; Mark 14:43-50; Luka 22:47-53)

1[•]Bu zatlary aýdyp bolansoň, Isa[†] şägirtleri bilen Kidron deresinden geçip, ol ýerdäki zeýtun bagyna girdi[+]. 2Şägirtleri bilen Isa şol ýerde ýygy-ýygydan duşuşyp durýardy. Şoňa görä, Oňa haýynlyk eden Ýudas hem ol ýeri bilýärdi[+]. 3Ol Rim[†] esgerleriniň bir bölümi bilen birlikde ýolbaşçy ruhanylaryň[†] we fariseýleriň[†] iberen garawullaryny alyp geldi. Olaryň elleri çyraly, panusly we ok-ýaraglydy[+]. 4Isa Öz başyna düşjek ähli zady bilýärdi. Şonuň üçinem öňe çykyp, olardan: «Kimi gözleýärsiňiz?» diýip sorady[+]. 5Olar Oňa: «Nasyraly Isany» diýip jogap berdiler. Isa olara: «Şol Mendirin» diýdi. Oňa haýynlyk eden Ýudas-da olar bilen durdy. 6Isa olara: «Şol Mendirin» diýende, olar yza çekilip, ýere ýykyldylar. 7Isa olardan ýene: «Kimi gözleýärsiňiz?» diýip sorady. Olar: «Nasyraly Isany» diýdiler. 8Isa olara: «Men size „Şol Mendirin“ diýdim ahyryn. Meni gözleýän bolsaňyz, bulary goýberiň, gitsinler» diýdi. 9Isa muny «Maňa berenleriňden hiç birini ýitirmedim» diýen sözleriniň berjaý bolmagy üçin aýtdy[+]. 10Şol wagt Simun Petrus gylyjyny gynyndan çykardy-da, baş ruhanynyň hyzmatkärini urup, sag gulagyny kesdi. Ol hyzmatkäriň ady Malhusdy[+]. 11Isa Petrusa: «Gylyjyňy gynyna sal. Atamyň Maňa beren hasrat käsesinden içmäýinmi?» diýdi[+]. 12[•]Onsoň esgerler, olaryň harby serkerdesi we ýahudy[†] garawullary Isany tutup, elini-aýagyny daňdylar. 13Ony ilki Hananyň ýanyna alyp bardylar. Hanan şol ýyl baş ruhany saýlanan Kaýafanyň gaýynatasydy[+]. 14Halk üçin bir adamyň ölmegi bähbitlidir diýip, ýahudylara maslahat beren hem Kaýafady[+].


Petrus Isany inkär edýär

15Simun Petrus bilen ýene bir şägirt Isanyň[†] yzyna düşüp gitdiler. Ýaňky şägirt baş ruhany[†] bilen öňden tanyş bolansoň, ol Isa bilen bile baş ruhanynyň howlusyna girdi. 16[•]Ýöne Petrus daşarda, gapynyň agzynda durdy. Onsoň baş ruhany bilen tanyş şägirt daşary çykdy-da, gapyny saklaýan aýala bir zatlar aýdyp, Petrusy içeri saldy. 17Gapyny saklaýan aýal Petrusa: «Senem bu Adamyň şägirtlerinden-ä dälsiň?» diýip sorady. Ol: «Ýok» diýip jogap berdi. 18Howanyň sowuk bolany üçin hyzmatkärler we garawullar ot ýakyp, çoýunyp durdular. Petrus hem olaryň ýanynda ýylnyp durdy.


Baş ruhany Isany sorag edýär


(Matta 26:59-66; Mark 14:55-64; Luka 22:66-71)

19[•]Baş ruhany[†] Isadan[†] Onuň şägirtleri we taglymaty barada soraýardy. 20Isa oňa jogap berip: «Men dünýä ähli zady aç-açan aýtdym. Ähli ýahudylaryň[†] ýygnanýan sinagogalarynda[†] we ybadathanada[†] hemişe öwretdim, gizlinlikde hiç zat aýtmadym[+]. 21Näme üçin Menden soraýarsyň? Näme aýdanymy eşidenlerden sora. Olar Meniň näme diýenimi bilýändirler» diýdi. 22Bu zatlary aýdyp bolansoň, şol ýerde duran garawullaryň biri Isanyň dulugyna bir şapbat çalyp: «Baş ruhana şeýle jogap berýärsiňmi?» diýdi[+]. 23Isa oňa: «Men nädogry aýdan bolsam, munuň nädogrudygyny subut et. Eger dogry aýdan bolsam, onda näme üçin Meni urýarsyň?» diýdi. 24Onsoň Hanan Isanyň elini daňdyryp, Ony baş ruhany Kaýafanyň ýanyna iberdi.


Petrus Isany ýene inkär edýär


(Matta 26:71-75; Mark 14:69-72; Luka 22:58-62)

25Simun Petrus ol ýerde oda çoýunyp durdy. Ondan: «Senem Onuň şägirtlerinden-ä dälsiň?» diýip soradylar. Emma ol: «Ýok» diýip inkär etdi. 26Ol ýerde baş ruhanynyň[†] hyzmatkärlerinden biri Petrusyň gulagyny kesen adamyň garyndaşydy. Ol hyzmatkär: «Men seni bagda Onuň bilen bile görmedimmi näme?» diýdi[+]. 27Petrus ýene inkär etdi, edil şol wagt horaz gygyrdy[+].


Isa Pilatyň öňünde


(Matta 27:1,2,11-31; Mark 15:1-20; Luka 23:1-5,13-25)

28[•]Onsoň ýahudylar[†] Isany[†] Kaýafanyň ýanyndan Rim[†] häkiminiň jaýyna alyp bardylar. Şol wagt daň atypdy. Pesah naharyndan iýip biler ýaly we dini däp-dessurlary bozmazlyk üçin ýahudylar häkimiň jaýyna girmediler[+]. 29Şeýlelikde, Pilatyň[†] özi olaryň ýanyna gelip: «Bu Adamy nämede aýyplaýarsyňyz?» diýip sorady[+]. 30Olar: «Bu Adam jenaýatçy bolmadyk bolsa, Ony tutup, seniň ýanyňa getirmezdik» diýip jogap berdiler. 31Pilat olara: «Beýle bolsa, Ony äkidiň-de, öz kanunyňyz[†] boýunça höküm çykaryberiň» diýdi. Ýahudylar Pilata: «Biziň kimdir birini ölüme höküm etmäge hakymyz ýok» diýdiler. 32Bu Isanyň Özüniň nähili ölüm bilen öljekdigi barada öňden aýdan sözleriniň berjaý bolmagy üçindi[+]. 33Onsoň Pilat ýene öz jaýyna girdi-de, Isany çagyryp, Ondan: «Sen ýahudylaryň Patyşasymy?» diýip sorady[+]. 34Isa ondan: «Muny özüňden aýdýarsyňmy ýa-da Men hakda saňa başgalar aýtdymy?» diýip sorady. 35Pilat Isa: «Eýsem men ýahudymy näme? Seni maňa Öz halkyň bilen ýolbaşçy ruhanylar[†] tutup getirdiler. Sen näme iş etdiň?» diýdi. 36Isa oňa: «Meniň Patyşalygym bu dünýäden däl. Eger Meniň Patyşalygym bu dünýäden bolsady, onda hyzmatkärlerim Meni ýahudylaryň eline berdirmejek bolup göreşerdiler. Emma Meniň Patyşalygym başga ýerdendir» diýdi[+]. 37Pilat Oňa: «Diýmek, Sen Patyşa-da?» diýdi. Isa oňa: «Patyşadygymy özüň aýdyp dursuň. Men hakykata şaýatlyk etmek üçin doguldym, şonuň üçin hem dünýä geldim. Hakykatyň tarapdary bolan her bir adam Maňa gulak asar» diýip jogap berdi[+]. 38Pilat Ondan: «Hakykat näme?» diýip sorady.

Muny diýenden soň, ol ýene ýahudylaryň[†] ýanyna çykyp, olara: «Men Ondan hiç bir ýazyk tapmadym[+]. 39Emma siziň bir adatyňyz bar, şol adat boýunça her ýyl Pesah baýramynda[†] men bir adamy tussaglykdan boşadýardym. Indi siziň üçin ýahudylaryň Patyşasyny boşatmagymy isleýärsiňizmi?» diýdi[+]. 40Şonda olar: «Ony däl, bize Barabbasy boşat!» diýip gygyryşdylar.

Barabbas bolsa bir gozgalaňçydy.

#### 19-njy bap


Isa ölüme höküm edilýär

1[•]Soňra Pilat[†] Isany[†] tutup gamçylatdy. 2Esgerler tikenden täç örüp, Onuň başyna geýdirdiler, egnine gyrmyzy don ýapdylar. 3Ýanyna baryp: «Ýaşasyn ýahudylaryň[†] Patyşasy!» diýşip, Onuň dulugyna şarpyk çaldylar. 4Pilat ýene daşary çykyp, ýahudylara: «Ine, Ony siziň öňüňize getirýärin. Ondan hiç bir aýyp tapmandygymy bilip goýuň» diýdi[+]. 5Şol wagt başy tikenden täçli, egni gyrmyzy donly Isa daşary çykdy. Pilat olara: «Ine, ol Adam!» diýdi. 6Ýolbaşçy ruhanylar[†] bilen baştutanlar Isany görüp: «Ony haça[†] çüýle, haça çüýle!» diýip gygyryşdylar. Pilat olara: «Ony äkidip, özüňiz haça çüýläň. Men-ä Ondan hiç bir ýazyk tapmadym» diýdi. 7Ýahudylaryň baştutanlary: «Biziň bir kanunymyz[†] bar, şol kanun boýunça Ol ölmeli, sebäbi Ol Özüni Hudaýyň Ogly[†] diýip atlandyrýar» diýdiler[+]. 8Bu sözleri eşidip, Pilat örän gorkdy. 9Ol täzeden özüniň häkimlik jaýyna girip, Isadan: «Sen nireli?» diýip sorady. Emma Isa oňa jogap bermedi[+]. 10Pilat Oňa: «Sen meniň bilen gepleşmekden ýüz öwürýäňmi? Seni boşatmaga-da, haça çüýlemäge-de meniň ygtyýarymyň bardygyny bileňokmy?» diýdi. 11Isa oňa: «Eger saňa ýokardan berilmedik bolsady, Meniň üstümden hiç hili ygtyýaryň bolmazdy. Şonuň üçin hem, Meni tutup, seniň eliňe bereniň günäsi has-da agyrdyr» diýip jogap berdi[+]. 12Şundan soň Pilat Isany boşatmaga synanyşdy. Emma ýahudylaryň baştutanlary gygyryşyp: «Ony boşatsaň, sen imperatoryň[†] dosty dälsiň. Kim-de kim özüni patyşa saýsa, ol imperatora garşydyr» diýdiler[+]. 13Pilat bu sözleri eşidip, Isany daşary alyp çykdy we Daş seki diýilýän ýerde höküm kürsüsinde oturdy. Bu ýeriň arameýçe ady Gabbatady. 14Pesah baýramyna[†] taýýarlyk günüdi. Günortana golaý Pilat ýahudylara ýüzlenip: «Ine, siziň Patyşaňyz!» diýdi. 15Olar: «Güm et Ony! Ýok et! Ony haça çüýle!» diýip gygyryşdylar. Pilat olardan: «Patyşaňyzy haça çüýläýinmi?» diýip sorady. Ýolbaşçy ruhanylar: «Biziň imperatordan başga patyşamyz ýokdur» diýip jogap berdiler[+]. 16Ahyry Pilat Isany haça çüýlemek üçin, Ony esgerleriň eline tabşyrdy.


Isa haça çüýlenýär


(Matta 27:32-44; Mark 15:21-32; Luka 23:26-43)

17[•]Esgerler Isany[†] alyp gitdiler. Isa haçyny[†] Özi göterip, Kelleçanak diýilýän ýere geldi. Bu ýeriň arameýçe ady Golgotady. 18Ol ýerde Isany we Onuň bilen bile ýene iki adamy haça çüýlediler: olaryň biri – Onuň sag tarapynda, beýlekisi çep tarapyndady, Isa bolsa ortadady. 19Pilat[†] bir tagtanyň ýüzüne ýazgy ýazdyryp, ony haçyň ýokarsyndan asdyrdy. Tagtada: «ÝAHUDYLARYŇ[†] PATYŞASY NASYRALY ISA» diýlip ýazylandy. 20Isanyň haça çüýlenen ýeriniň şähere golaýdygy üçin, ýazgyny köp ýahudylar okadylar. Ol ýewreýçe[†], grekçe[†] we latynça ýazylypdy[+]. 21Ýahudylaryň ýolbaşçy ruhanylary[†] Pilata: «Muny „Ýahudylaryň Patyşasy“ diýip ýazma-da, „Özüni Men ýahudylaryň Patyşasy diýip atlandyrdy“ diýip ýaz» diýdiler. 22Pilat olara: «Eýýäm ýazjagymy ýazdym» diýip jogap berdi. 23Isany haça çüýlän esgerler Onuň egin-eşigini aldylar. Onuň geýimlerini dört bölege bölüp, her esgere bir paý berdiler. Içki köýnegini hem aldylar. Içki köýnek tikilgi däl-de, boýdan-başa tutuş dokalgydy. 24[+]Esgerler biri-birine: «Geliň, muny ýyrtmalyň, muňa bije atalyň, kimiň bijesi çyksa, şol alar» diýdiler. Bu Mukaddes[†] Ýazgylardaky:

«Özara paýlaşýarlar geýimlerimi,
eginbaşym üçin bije atýarlar»

diýen sözleriň berjaý bolmagy üçin şeýle boldy. Esgerler şeýle hem etdiler[+].

25Isanyň[†] haçynyň[†] ýanynda Onuň ejesi, daýzasy, Klopasyň aýaly Merýem[†] we magdalaly Merýem dagy durdy[+]. 26Isa ejesini we onuň ýanynda duran söýgüli şägirdini görüp, ejesine: «Eý, zenan, bu seniň ogluňdyr» diýdi[+]. 27Onsoň şägirde garap: «Bu-da seniň ejeňdir» diýdi. Şondan soň ýaňky şägirt ony öz öýüne aldy.


Isanyň ölümi


(Matta 27:45-56; Mark 15:33-41; Luka 23:44-49)

28[•]Onsoň Isa[†] ähli zadyň tamam bolup barýanyny bilip, Mukaddes[†] Ýazgylaryň berjaý bolmagy üçin, «Suwsadym» diýdi[+]. 29Esgerler sirkeden doly küýzä bir esgini batyryp, käkilik otunyň baldagyna daňdylar-da, içirjek bolup, ony Isanyň agzyna ýetirdiler. 30Isa sirkeden dadyp: «Hemmesi berjaý boldy!» diýdi we başyny egip jan berdi.

31Şol gün Taýýarlyk günüdi, ertesi bolsa esasy gün – Sabat günüdi. Şol sebäpden Sabat güni[†] jesetler haçda[†] galmaz ýaly, ýahudylaryň[†] baştutanlary Pilatdan[†] haça çüýlenenleriň injiklerini döwüp, jesetleri aşak düşürtmegi haýyş etdiler[+]. 32Şonuň üçin hem, esgerler baryp, ilki bilen Isanyň[†] gapdalynda haça çüýlenen birinji adamyň, soňra ikinji adamyň injiklerini döwdüler. 33Emma Isanyň ýanyna gelenlerinde, Onuň eýýäm ölendigini görüp, injiklerini döwmediler. 34Muňa garamazdan, esgerleriň biri naýza bilen Onuň böwrüni dildi, şobada ondan gan bilen suw çogduryldy[+]. 35Muny gören adam şaýat boldy, onuň şaýatlygy hakdyr. Ol siziň iman etmegiňiz üçin, özüniň dogry sözleýändigini bilýändir[+]. 36[+]Bu iş «Onuň ýekeje süňki hem döwülmez» diýen Mukaddes[†] Ýazgylaryň berjaý bolmagy üçin boldy[+]. 37[+]Mukaddes Ýazgylaryň başga bir ýerinde bolsa: «Olar özleriniň deşim-deşim edenine serederler» diýilýär[+].


Isa jaýlanýar


(Matta 27:57-61; Mark 15:42-47; Luka 23:50-56)

38[•]Onsoň Isanyň[†] şägirdi bolan, ýöne ýahudylardan[†] gorkup, muny ýaşyryp ýören arimatiýaly Ýusup Onuň jesedini haçdan[†] düşürip almaga Pilatdan[†] rugsat sorady. Pilat oňa rugsat berdi. Ol baryp, Isanyň jesedini haçdan düşürip aldy[+]. 39Ozal gijäniň içinde Isanyň ýanyna baran Nikodim hem Ýusup bilen biledi. Nikodim jemi agramy iki put[*] bolan garyşyk mür bilen aloe alyp geldi[+]. 40Ol ikisi Isanyň jesedini getirip, ýahudylaryň jaýlama adaty boýunça Ony ýakymly ysly ýag sepilen kepene doladylar[+]. 41Isanyň haça çüýlenen ýerinde bir bag bardy. Ol bagda heniz hiç kim jaýlanmadyk bir täze mazar bardy[+]. 42Şol gün ýahudylaryň Sabat gününe[†] taýýarlyk günüdi. Şonuň üçin mazar golaý bolansoň, Isanyň jesedini şol mazarda goýdular.

#### 20‑nji bap


Isa direlýär


(Matta 28:1-8; Mark 16:1-8; Luka 24:1-12)

1[•]Hepdäniň birinji güni[*], entek alagaraňkyka, magdalaly Merýem[†] irden mazara bardy. Görse, mazaryň agzyndan daş aýrylypdyr[+]. 2Şonda ol Simun Petrus bilen Isanyň[†] söýgüli şägirdiniň ýanyna ylgap baryp, olara: «Agamyzy mazardan çykaryp äkidipdirler. Ony nirede goýandyklaryny bilmeýäris» diýdi[+]. 3Petrus bilen beýleki şägirt dessine mazara tarap ýola düşdüler. 4Olaryň ikisi-de ylgaýardy, ýöne beýleki şägirt Petrusdan çalt ylgap, mazara ondan öň bardy. 5Ol eglip seredende, mazaryň içinde kepeniň ýatandygyny gördi, ýöne içerik girmedi. 6-7Şol wagt onuň yzyndan Simun Petrus hem geldi. Ol mazara girip, ýerde ýatan kepeni we Isanyň başyna oralan ýaglygy gördi. Emma ýaglyk kepen bilen bir ýerde bolman, aýry bir ýerde çözülgi ýatyrdy. 8Soňra ol ýere birinji bolup baran şägirt hem mazaryň içine girdi. Muny görüp, ol Isanyň direlendigine ynandy. 9Şol pursada çenli olar Mukaddes[†] Ýazgylarda Isanyň direljekdigi barada aýdylan sözlere henizem düşünmändiler[+].


Isa magdalaly Merýeme görünýär


(Matta 28:9,10; Mark 16:9-11)

10Bu wakalardan soň şägirtler ýene öýli-öýüne gaýtdylar. 11[•]Merýem[†] bolsa mazaryň agzynda durup aglaýardy. Ol gözýaş edip durka, mazaryň içine eglip seredende, 12ak eşikli iki sany perişdä gözi düşdi. Olaryň biri Isanyň[†] jesediniň ýatan ýeriniň başujunda, beýlekisi-de aýagujunda otyrdy[+]. 13Olar ondan: «Eý, zenan, näme üçin aglaýarsyň?» diýip soradylar. Merýem olara: «Agamy mazardan çykaryp alyp gidipdirler. Ony nirede goýandyklaryny bilmeýärin» diýdi. 14Şeýle diýip, arkasyna öwrülende, ol ýerde Isanyň durandygyny gördi, ýöne Ony tanamady[+]. 15Isa oňa: «Eý, zenan, näme üçin aglaýarsyň? Kimi gözleýärsiň?» diýdi. Merýem Oňa bagbandyr öýdüp: «Eý, aga, Ony mazardan sen äkiden bolsaň, nirede goýanyňy maňa aýt, men Ony alyp gideýin» diýdi[+]. 16Isa oňa: «Merýem!» diýdi. Ol hem Oňa tarap gaňrylyp seredip: «Rabbuni!» diýdi. (Bu arameýçe «Mugallymym» diýmekdir.) 17Isa oňa: «Maňa golaýlaşma, sebäbi Men entek Atamyň ýanyna çykamok. Sen doganlarymyň ýanyna gidip, olara Meniň göge, Atamyň – Hudaýymyň ýanyna barýanymy aýt. Ol siziň-de Ataňyzdyr we Hudaýyňyzdyr» diýdi[+]. 18Magdalaly Merýem şägirtleriň ýanyna gitdi. Olara: «Rebbi[†] gördüm!» diýip, Rebbiň özüne aýdanlaryny şägirtlere habar berdi.


Isa şägirtlerine görünýär


(Matta 28:16-20; Mark 16:14-18; Luka 24:36-49)

19[•]Hepdäniň şol ilkinji güni agşamara Isanyň[†] şägirtleri üýşüp, ýahudylardan[†] gorkularyna gapylary gulplap otyrdylar. Birdenkä Isa olaryň arasynda peýda bolup: «Size rahatlyk bolsun!» diýdi. 20Muny aýdyp, olara Öz ellerini, böwrüni görkezdi. Şägirtleri Rebbi görüp şatlandylar. 21Isa olara ýene-de: «Size rahatlyk bolsun! Atamyň Meni iberişi ýaly, Men hem sizi iberýärin» diýdi[+]. 22Şeýle diýip, olaryň üstüne üfläp goýberdi-de: «Mukaddes Ruhy[†] kabul ediň[+]. 23Siz kimiň günäsini bagyşlasaňyz, şol bagyşlanar, kimiň günäsini bagyşlamasaňyz, şol bagyşlanmaz» diýdi[+].


Isa Tomasa görünýär

24Isa[†] gelen mahaly Onkileriň biri, Ekiz lakamly Tomas diýen şägirt olaryň ýanynda däldi[+]. 25Beýleki şägirtler oňa: «Reb Isany gördük!» diýdiler. Emma Tomas olara: «Men Onuň ellerinde çüýleriň yzyny görüp, şol yzlara barmaklarymy degirmesem, böwrüni elläp görmesem, asla ynanmaryn» diýdi.

26Sekiz günden soň, şägirtler ýene öýde üýşüp otyrdylar. Bu gezek Tomas hem olaryň arasyndady. Gapylar gulply bolsa-da, Isa[†] öýe girip, olaryň arasynda durdy. Ol: «Size rahatlyk bolsun!» diýdi. 27Onsoň Isa Tomasyň ýanyna baryp, oňa: «Barmagyňy bu ýere degir, ellerime seret! Eliňi uzat-da, böwrüme degir. Şübhelenmäňi bes et, imanly bol» diýdi. 28Tomas Oňa: «Sen meniň Rebbimsiň! Meniň Hudaýymsyň!» diýdi[+]. 29Isa oňa: «Sen Meni göreniň üçin iman etdiň. Görmän iman edenler nähili bagtly!» diýdi[+]. 30Isa şägirtleriniň ýanynda bu kitapda ýazylmadyk başga-da köp gudratly alamatlar görkezdi[+]. 31Ýöne bular siziň Isanyň Hudaýyň Ogly[†] Mesihdigine[†] iman etmegiňiz üçin we iman edip, Onuň ady bilen ýaşaýşa gowuşmagyňyz üçin ýazyldy[+].

#### 21‑nji bap


Isa kölüň kenarynda

1Bu wakalardan soň, Isa[†] Tiberiýa kölüniň[*] kenarynda ýene şägirtlerine göründi. Bu şeýle boldy:[+] 2Simun Petrus, Ekiz lakamly Tomas, Jeliläniň Kana şäherinden bolan Natanaýel, Zebedeýiň ogullary we Isanyň şägirtlerinden ýene ikisi bir ýere üýşüpdiler[+]. 3Simun Petrus olara: «Men balyk tutmaga gidýärin» diýdi. Olar-da: «Biz hem seniň bilen gitjek» diýdiler-de, gaýyga münüp gitdiler, ýöne şol gije hiç zat tutup bilmediler. 4Gün doganda, Isa kenarda durdy, ýöne şägirtleri Onuň Isadygyny bilmediler[+]. 5Isa olardan: «Eý, dostlar, iýmäge zadyňyz barmy?» diýip sorady. Olar: «Ýok» diýip jogap berdiler[+]. 6Isa olara: «Toruňyzy gaýygyň sag tarapyna taşlaň, tutarsyňyz» diýdi. Olar tory sag tarapa taşladylar welin, şeýle bir köp balyk tutdular, hatda balygyň köplüginden ýaňa tory çekip çykarybam bilmediler[+]. 7Şonda Isanyň söýgüli şägirdi Petrusa ýüzlenip: «Bu Reb[†] Isadyr!» diýdi. Simun Petrus Onuň Rebdigini eşiden badyna egnindäki köýneginiň etegini guşagyna gysdyryp, özüni köle oklady[+]. 8Beýleki şägirtler bolsa balykdan doly tory çekip, gaýyk bilen ýüzüp geldiler. Olar kenardan uzak däldiler, onuň iki ýüz ädim çemesi golaýyndadylar. 9Olar gury ýere çykanlarynda, çörek we közüň üstünde bişip duran balyk gördüler. 10Isa olara: «Indi tutan balyklaryňyzdan getiriň» diýdi. 11Simun Petrus gaýyga münüp, içinde ýüz elli üç sany ullakan balykdan doly tory kenara çykardy. Balyk şeýle köp bolsa-da, tor ýyrtylmandy. 12Isa olara: «Hany, geliň, ertirlik ediniň» diýdi. Ondan: «Sen kim?» diýip soramaga şägirtleriň hiç biri milt edip bilmedi. Olar Onuň Rebdigini bilýärdiler. 13Isa olaryň ýanyna geldi-de, çöregi alyp, olara berdi, balygy hem şeýle etdi. 14Bu Isanyň direlenden soň, şägirtlerine üçünji gezek görnüşidi[+].


Isanyň Petrus bilen söhbedi

15Olar nahar edinip bolanlaryndan soň, Isa[†] Simun Petrusdan: «Eý, Ýohannanyň ogly Simun, sen Meni bulardan artyk söýýärsiňmi?» diýip sorady. Simun Oňa: «Hawa, ýa Reb, Seni söýýändigimi Özüň bilýänsiň» diýdi. Isa oňa: «Guzularymy otlat» diýdi. 16Isa ikinji gezek ondan ýene: «Eý, Ýohannanyň ogly Simun, sen, hakykatdan hem, Meni söýýärsiňmi?» diýip sorady. Ol hem Isa: «Hawa, ýa Reb, Seni söýýändigimi Özüň bilýänsiň» diýip jogap berdi. Isa oňa: «Goýunlarymy bak» diýdi[+]. 17Isa ýene-de ondan: «Eý, Ýohannanyň ogly Simun, Meni söýýärsiňmi?» diýip, üçünji gezek sorady. Isanyň «Meni söýýärsiňmi?» diýip üçünji gezek sorany üçin, Petrus gussa batdy. Ol Isa: «Ýa Reb, Sen ähli zady bilýänsiň, Seni söýýänimi-de bilýänsiň» diýdi. Isa oňa: «Goýunlarymy otlat. 18Men saňa dogrusyny aýdýaryn, ýaşkaň özüň biliňi guşap, islän ýeriňe gidýärdiň. Garranyňda welin, elleriňi uzadyp durarsyň, seni başga biri guşandyryp, islemeýän ýeriňe alyp gider» diýdi. 19Isa bulary Petrusyň nähili ölüm bilen ölüp, Hudaýy şöhratlandyrjakdygyny[†] bildirmek üçin aýtdy. Muny aýdandan soňra oňa: «Meniň yzyma düş» diýdi[+].

20Petrus yzyna seredende, Isanyň[†] söýgüli şägirdiniň hem öz yzlaryna düşüp gelýänini gördi. Bu şägirt agşamlyk nahary wagtynda Isa ýaplanyp, Ondan: «Agam, Saňa haýynlyk etjek adam kim?» diýip soran şägirtdi[+]. 21Petrus ony görüp, Isadan: «Ýa Reb, onuň ykbaly nähili bolar?» diýip sorady. 22Isa oňa: «Özüm dolanyp gelýänçäm, onuň diri galmagyny isleýän bolsam, saňa näme? Sen Meniň yzyma düş» diýip jogap berdi[+]. 23Şu sebäpden imanly doganlaryň arasynda bu şägirt ölmez diýen gürrüň ýaýrady. Emma Isa onuň ölmejekdigi barada aýtmandy, Ol Petrusa diňe: «Özüm dolanyp gelýänçäm, onuň diri galmagyny isleýän bolsam, saňa näme?» diýipdi.

24Bu zatlara şaýat bolup, şulary ýazan şol şägirtdir. Biz onuň şaýatlygynyň hakykatdygyny bilýäris[+]. 25Isa[†] başga-da köp işler etdi. Bular birin-birin ýazylan bolsa, onda ol kitaplar, meniň pikirimçe, tutuş äleme-de sygmazdy.[*][+]

### Resul


Giriş

[1]

[2]

[3]

[4]

[5]

[6]

[7]

[8]

[9]

[10]

[11]

[12]

[13]

[14]

[15]

[16]

[17]

[18]

[19]

[20]

[21]

[22]

[23]

[24]

[25]

[26]

[27]

[28]


#### Giriş


Resullaryň işleri


Lukanyň hoş habary Isa Mesihiň haça çüýlenmegi we ölümden direlmegi bilen tamamlanýar. Kitap tamamlansa-da, ondaky wakalar tamamlanmaýar. Hudaýyň Isa Mesihi ölümden direldip, Mukaddes Ruhuny ibereninden soň, başga wakalar başlanýar. Hut şu wakalary beýan etmek üçin hem Luka «Resullaryň işleri» atly kitaby ýazýar.

Kitabyň ýazylan döwründe Isanyň şägirtleriniň hemmesi diýen ýaly ýahudylardy. Emma Hoş Habaryň başga milletlere wagyz edilmeginiň netijesinde olar hem halas bolup, Hudaýyň wada eden Mukaddes Ruhuny alýarlar. Pawlus, Petrus we beýleki resullar Hoş Habary wagyz edip, Mukaddes Ruhuň güýji arkaly ençeme syrkawlara şypa berýärler, arwah-jyn uranlary erbet ruhlardan azat edýärler, tutuş Rim imperiýasynda mesihi ýygnaklarynyň düýbüni tutýarlar. Bu wakalaryň aglaba bölegi häzirki Türkiýe, Gresiýa we Italiýa döwletleriniň araçäklerinde bolup geçýärdi. Siz bu araçäkleri Mukaddes Kitabyň ahyrky sahypalarynda ýerleşdirilen kartada görüp bilersiňiz.

Luka mesihi ýygnaklaryň ir döwürdäki taryhyny beýan etmek bilen, Mukaddes Ýazgylardaky wadalaryň berjaý bolandygyny aýratyn nygtaýar. Ol Mukaddes Ruhuň güýjüniň we doga-dilegleriň, garyp-pukaralara ýardam bermegiň näderejede wajypdygyny okyjylaryna düşünmäge kömek edýär.

Resullara Mukaddes Ruh inýär1:1–2:47
Iýerusalimdäki ýygnak3:1–8:3
Hoş Habar Ýahudyýa bilen Samariýada wagyz edilýär8:4–9:31
Hoş Habar keseki halklara wagyz edilýär9:32–15:35
Hoş Habar Kiçi Aziýa, Gresiýa we Rime baryp ýetýär15:36–28:31

#### 1‑nji bap


Isa Mukaddes Ruhy wada berýär

1Eý, Teofil! Men birinji kitabymda Isanyň[†] tä göge göterilen gününe çenli başdan-aýak bitiren we öwreden ähli işleri barada ýazdym[+]. 2Ol göge göterilmezden öň, Mukaddes Ruh[†] arkaly Öz saýlan resullaryna[†] buýruklar berdi. 3Isa ejir çekip ölenden soň, ençeme ynandyryjy deliller arkaly resullara direlendigini aýan etdi. Ol kyrk günüň dowamynda olara görnüp, Hudaýyň Şalygy[†] barada gürrüň berdi[+]. 4Günleriň birinde Isa olar bilen saçagyň başynda otyrka, şeýle buýruk berdi: «Iýerusalimden[†] gitmäň, Meniň owal aýdyşym ýaly, Atamyň wada beren peşgeşine garaşyň[+]. 5Ýahýa sizi suwa çümdüripdi[†], emma ýene birnäçe günden siz Mukaddes Ruha çümdürilersiňiz»[+].


Isa göge göterilýär

6Resullar[†] bir ýere üýşenlerinde, Isadan[†]: «Ýa Reb[†]! Eýsem Ysraýyl[†] şalygyny dikeltmäge wagt bolmadymy näme?» diýip soradylar[+]. 7Isa olara: «Atamyň Öz ygtyýary arkaly kesgitlän wagtyny ýa möhletini bilmek siziň işiňiz däl[+]. 8Emma siziň üstüňize Mukaddes Ruh[†] inende, güýç-gudratdan dolarsyňyz. Iýerusalimde[†], tutuş Ýahudyýada[†] we Samariýada[†], ýer ýüzüniň dört künjeginde siz Meniň şaýatlarym bolarsyňyz» diýip jogap berdi[+]. 9Isa bulary aýdandan soňra, resullar seredip durka, bir bulutda ýokary göterildi[+]. 10Mundan soň resullar Ony görmeseler-de, henizem gözlerini göge dikip durdular. Birdenkä ak eşikli iki adam olaryň alnynda peýda bolup:[+] 11«Eý, jelileliler[†]! Näme üçin göge seredip dursuňyz? Isanyň göge göterilenini gözüňiz bilen gördüňiz ahyry. Ol göge nähili göterilen bolsa, hut şonuň ýaly hem gaýdyp geler» diýdiler[+].


Ýudasyň ornuna Mattiýa saýlanýar

12Mundan soňra resullar[†] Zeýtun dagyndan Iýerusalime[†] gaýdyp geldiler. Bu dag Iýerusalime ýakyn bolup, bir Sabat günlük ýoldy[*][+]. 13Şähere girenlerinden soň, olar öz bolýan öýleriniň ýokarky gatyndaky otagyna çykdylar. Petrus, Ýohanna, Ýakup[†], Andrys, Filip, Tomas, Bartolomeý, Matta, Alfeýiň ogly Ýakup, Watançy Simun we Ýakubyň ogly Ýudas dagy hem şol ýerdediler[+]. 14Olaryň hemmesi bir ýere üýşüp, yzyny üzmän doga-dileg edýärdiler. Olaryň arasynda Isanyň[†] ejesi Merýem[†], şeýle-de käbir aýallar we Isanyň inileri hem bardy[+].

15Bir gün Petrus ýygnanyşan ýüz ýigrimä golaý doganlaryň ortasynda durup, şeýle diýdi: 16«Eý, doganlar! Isany[†] tutmaga gelenlere ýolbaşçylyk eden Ýudas hakda Mukaddes Ruh[†] Dawut[†] arkaly owal-başdan pygamberlik edipdi[†]. Mukaddes Ýazgylardaky şol sözler amala aşmalydy[+]. 17Ýudas biziň birimiz hasaplanýardy, ol hem bu hyzmatdan öz paýyny alypdy»[+].

18(Ýudas haýynlyk edip gazanan puluna bir ekin meýdanyny satyn alypdy. Soňra şol ýerde başaşak ýykyldy we garny ýarylyp, ähli içgoşy çogup çykdy. 19Bu waka bütin Iýerusalim[†] ilatyna mälim boldy we adamlar ol ýeri öz dillerinde «Hakeldama», ýagny «Gan meýdany» diýip atlandyrdylar.)[+]

20[+]Soňra Petrus sözüni dowam edip, şeýle diýdi: «Zeburda[†]:

„Goý, onuň öýi çolaryp galsyn,
ol ýerde hiç kim mesgen tutmasyn“,

şeýle hem: „Başga biri onuň ornuny alsyn“ diýlip ýazylan[+]. 21-22Şonuň üçin hem, Ýudanyň ornuna başga birini saýlamagymyz gerek. Bu adam Rebbimiz Isanyň Ýahýa tarapyndan suwa çümdürilip, tä göge göterilen wagtyna çenli hemişe biziň aramyzda bile bolan adamlaryň biri bolmaly. Ol hem biziň ýaly Isanyň direlendigine şaýatlyk etsin»[+].

23Şeýlelikde, iki adamy öňe çykardylar. Olaryň biri Barsap lakamly Ýusup (oňa Ýustus hem diýýärdiler), beýlekisi bolsa Mattiýdi[+]. 24Onsoň Hudaýa doga-dileg edip: «Ýa Reb! Sen hemmäniň ýüregini bilýärsiň. Ine, şu ikisinden haýsy birini resullyga[†] saýlan bolsaň, bize görkez,[+] 25sebäbi Ýudas etmeli hyzmatyny taşlap, özüne degişli ýere gitdi» diýdiler. 26Onsoň bu ikisi üçin bije atdylar. Mattiniň bijesi çykdy. Şeýlelikde, Mattiý on bir resula goşuldy[+].

#### 2‑nji bap


Resullara Mukaddes Ruh inýär

1Ellinji gün baýramy güni ähli imanlylar bir ýere ýygnanyşyp otyrdylar[+]. 2Birdenkä asmandan güýçli şemalyň sesine meňzeş şuwwuldy peýda bolup, olaryň oturan öýüniň içini doldurdy. 3Olar uçguna meňzeş bir zatlaryň pytrap, öz üstlerine inendigini gördüler[+]. 4Olaryň hemmesi Mukaddes Ruhdan[†] doldular we Mukaddes Ruhuň beren ukybyna görä, başga dillerde gepläp başladylar[+]. 5Şol döwürde Iýerusalimde[†] dünýäniň ähli ýurtlaryndan gelen hudaýhon ýahudylar[†] ýaşaýardylar. 6Bu galmagally sese uly mähelle ýygnandy. Olar öz ene dillerindäki gürrüňleri eşidip, aljyradylar. 7Hemmeler haýran galdylar we geňirgenişip, biri-birlerine şeýle diýdiler: «Serediň, bu gepleýänleriň hemmesi jelileli[†] dälmi näme? 8Onda nädip biziň her birimiz öz ene dilimizdäki sözleri eşidýäris? 9Aramyzda Parfiýadan, Madaýdan[†], Eýlamdan, Mesopotamiýadan[†], Ýahudyýadan, Kappadokiýadan, Pontusdan we Aziýadan gelenler bar. 10Frikiýadan, Pamfiliýadan, Müsürden, Kirineýiň golaýyndaky Liwiýadan gelenler hem bar. Şeýle-de Rimden[†] gelen ýahudylar we ýahudy dinini kabul edenler bar. 11Käbirimiz Krit adasyndan we Arabystandan geldik. Muňa garamazdan, Hudaýyň beýik işleri barada olaryň biziň ene dilimizde gepleýändigini eşidýäris»[+]. 12Olar haýran galdylar we aljyraşyp: «Bu näme boldugyka?» diýişdiler. 13Käbirleri bolsa olary masgaralap: «Olar şerapdan serhoş bolupdyrlar» diýdiler[+].


Petrus halka wagyz edýär

14Şonda Petrus Onbirler bilen bile ýerinden turup, batly ses bilen şeýle diýdi: «Eý, ýahudy[†] doganlar we Iýerusalim[†] ilaty! Munuň manysyny size düşündireýin, meniň sözlerime gulak asyň. 15Bular siziň pikir edişiňiz ýaly, serhoş däl. Sagat ýaňy irden dokuz ahyry. 16Ýok, bu görýänleriňiz Ýowel pygamber[†] tarapyndan aýdylandyr:[+]

17[+]„Hudaý şeýle diýýär:
Ahyrky günlerde şeýle bolar,
Men ähli ynsanlaryň üstüne
Öz Ruhumy[†] dökerin.
Pygamberlik eder[†] oguldyr gyzlaryňyz,
aýanlyk[†] alarlar ýigitleriňiz,
düýşler görer garrylaryňyz[+].
18Şol günlerde Men hatda gullardyr gyrnaklaryň üstüne,
Öz Ruhumy[†] dökerin.
Olar-da pygamberlik ederler[†].
19Men ýokarda, asmanda mugjyzalar,
aşakda, ýerde alamatlar:
gan, ot hem-de tüsse sütünlerini görkezerin[+].
20Rebbiň[†] beýik we gazaply güni gelmezden ozal,
Gün tümlüge, Aý hem gana döner[+].
21Şonda Rebbi çagyran her bir ynsan halas bolar“[+].

22Eý, ysraýyl[†] halky! Bu sözlere gulak asyň: öz bilşiňiz ýaly, Hudaý nasyraly Isa[†] arkaly araňyzda gudratlar, mugjyzalar we alamatlar görkezdi. Munuň bilen Ol Isanyň ygtyýarlygyny tassyklady[+]. 23Hudaý Öz tutan maksadyna görä, Isany siziň eliňize bermegi öňden karar edipdi. Siz Ony kesekileriň eli bilen tutduňyz we haça[†] çüýläp öldürdiňiz[+]. 24Emma Hudaý Ony direldip, ölüm jebrinden halas etdi. Onuň ölüm penjesinde galmagy mümkin däldi[+]. 25[+]Dawut Ol hakda şeýle diýipdi:

„Reb elmydama gözlerimiň öňünde;
sarsdyrylmaryn, çünki Ol meniň sagymda[+].
26Şoňa görä ýüregim begençli, dilim şatlanýar,
bedenim hem umyt bilen ýaşaýar.
27Çünki Sen meni ölüler dünýäsinde[†] goýmarsyň,
sadygyňyň gabyrda çüýremegine ýol bermersiň[+].
28Ýaşaýyş ýoluny maňa görkezersiň:
huzuryňda meni şatlykdan doldurarsyň“[+].

29Doganlar! Beýik atamyz Dawut[†] hakda meniň size aç-açan aýtmagym gerek. Ol öldi, jaýlandy, mazary bolsa biziň günlerimize çenli saklanyp galypdyr[+]. 30Dawut bir pygamberdi. Hudaýyň ant içip, beren sözüne görä, Dawut öz neslinden biriniň onuň tagtynda[*] oturjakdygyny bilýärdi[+]. 31Dawut geljegi öňden görüp, Mesihiň[†] direlişi barada şeýle diýipdi: „Hudaý Ony ölüler dünýäsinde[†] galdyrmady, Onuň bedeni gabyrda çüýremedi“[+]. 32Hudaý Isany[†] ölümden direltdi, biziň hemmämiz muňa şaýatdyrys. 33Indi Isa beýgeldildi we Ol Hudaýyň sagynda otyr. Ol wada edilen Mukaddes Ruhy[†] Ata Hudaýdan kabul edip, Ony biziň üstümize ýagdyrdy. Muny siziň özüňiz görüp we eşidip dursuňyz[+]. 34-35[+]Dawudyň özi göklere çykmasa-da, şeýle diýipdi:

„Hudaý Rebbime şeýle sözledi:
‘Duşmanlaryňy aýak astyna salýançam,
Meniň sagymda otur’“[+].

36Şonuň üçin hem, eý, tutuş ysraýyl halky, şuny anyk bilip goý: Hudaý siziň haça[†] çüýlän bu Isaňyzy[†] hem Reb, hem Mesih[†] edip belledi».


37Bu sözleri eşidende, adamlaryň ýüregine hanjar urlan ýaly boldy. Olar Petrusdan we beýleki resullardan[†]: «Doganlar, biz näme etmeli?» diýip soradylar[+]. 38Petrus olara şeýle diýdi: «Toba ediň, her biriňiz Isa[†] Mesihiň[†] ady bilen suwa çümdüriliň[†]. Şonda siziň günäleriňiz bagyşlanar we Mukaddes Ruhuň[†] peşgeşini alarsyňyz[+]. 39Bu wada siziň özüňiz we çagalaryňyz üçin, uzakda bolanlaryň ählisi, ýagny Hudaýymyz Rebbiň çagyrjaklarynyň her biri üçindir»[+].

40Petrus başga-da köp deliller bilen olara şaýatlyk edip: «Özüňizi bu azgyn nesilden halas ediň!» diýip ýalbardy. 41Şeýlelikde, onuň sözlerini şatlyk bilen kabul edenler suwa çümdürildi[†]. Şol gün üç müňe golaý adam iman etdi. 42Olar resullaryň[†] taglymatyny öwrenmäge, ýakyn gatnaşykda ýaşamaga, bile çörek iýmäge we doga-dileg etmäge yhlasly ýapyşdylar.


Imanlylar arasyndaky birlik

43Resullar[†] arkaly köp mugjyzalardyr alamatlar görkezilýärdi. Şol sebäpli hemmeleriň kalbyny gorky gaplapdy. 44Iman edenleriň hemmesi bilediler. Olar ähli zatlaryny orta goýýardylar[+]. 45Mal-mülklerini satyp, her kimiň mätäçligine görä öz aralarynda bölüşerdiler. 46Olar bir adam ýaly bolup, her gün ybadathanada[†] ýygnanardylar. Biri-biriniňkä myhmançylyga baryp, çöregi bölüşip iýýärdiler. Çyn ýürekden şatlanyp naharlaryny paýlaşardylar. 47Hudaýa alkyş okap, bütin il içinde hormatlanylýardylar. Hudaý hem halas bolanlaryň sanyny günsaýyn köpeldýärdi.

#### 3‑nji bap


Petrus otura maýyby sagaldýar

1Bir gün Petrus bilen Ýohanna öýlän sagat üçlerde – doga-dileg wagty ybadathana[†] gitdiler. 2Şol wagt ybadathananyň Owadan diýen derwezesine bir dogabitdi otura adamy göterip getirdiler. Ybadathana girýänlerden sadaka[†] dilemegi üçin, ony her gün şol ýere getirip oturdýardylar[+]. 3Bu adam Petrus bilen Ýohannanyň ybadathana girip barýanyny görüp, olardan sadaka diledi. 4Petrus bilen Ýohanna oňa üns berip seretdiler. Soňra Petrus oňa: «Bize seret!» diýdi. 5Ýaňky adam olardan bir zat alaryn öýdüp, olara çiňerilip seretdi. 6Petrus oňa: «Meniň kümşüm, altynym ýok, ýöne özümde barymy saňa berýärin. Nasyraly Isa[†] Mesihiň[†] adyndan buýurýaryn: Tur-da, ýöre!» diýdi[+]. 7Onsoň Petrus onuň sag elinden tutup, oňa ýerinden turmaga kömek etdi. Ýaňky adamyň şobada aýaklaryna ysgyn geldi[+]. 8Ol ýokary towusdy-da, ýöräp başlady. Onsoň Hudaýa alkyş aýdyp, ýöräp hem towsup, olar bilen birlikde ybadathana girdi[+]. 9Bütin halk onuň ýöreýändigini we Hudaýy alkyşlaýandygyny gördi. 10Adamlar onuň ybadathananyň Owadan diýen derwezesinde sadaka diläp oturýan adamdygyny tanadylar. Onuň başdan geçiren bu wakasyna juda haýran galdylar.


Petrusyň ybadathanadaky sözi

11Ýaňky sagalan otura Petrus bilen Ýohannany goýbermän durka, tutuş halk haýran galyp, olara tarap, Süleýmanyň[†] eýwany diýen ýere ylgaşyp geldi[+]. 12Petrus muny görende, halka ýüzlenip, şeýle diýdi: «Eý, ysraýyl[†] halky! Näme üçin muňa haýran galýarsyňyz? Näme üçin biz bu adamy öz gudratymyz ýa hudaýhonlygymyz bilen ýöreden ýaly, bize beýle dykgat bilen seredýärsiňiz? 13Ata-babalarymyz Ybraýymyň[†], Yshagyň[†], Ýakubyň[†] Hudaýy Öz guly Isany[†] şöhratlandyrdy[†]. Emma siz Ony ölüme tabşyrdyňyz, hatda Pilat[†] Ony boşatmagy ýüregine düwende-de, siz Ony Pilatyň huzurynda inkär etdiňiz[+]. 14Hawa, siz Mukaddes[†] we Dogry Bolany inkär edip, bir ganhoryň boşadylmagyny talap etdiňiz[+]. 15Siz Ýaşaýyş Gözbaşyny öldürdiňiz, emma Hudaý Ony direltdi. Biz muňa şaýatdyrys. 16Ine, siziň görýän hem tanaýan bu adamyňyz Isanyň adyna bolan imany arkaly gözüňiziň alnynda bütinleý sagaldy. Siziň hemmäňiziň görşüňiz ýaly, Isa bolan bu iman ony sagaltdy. 17Eý, dostlar, edil öz ýolbaşçylaryňyz ýaly, siziň-de düşünmezlikden şeýle hereket edendigiňizi bilýärin[+]. 18Emma Hudaý Öz Mesihiniň[†] görgi görjekdigi barada ähli pygamberleriň[†] üsti bilen öňden aýdanlaryny berjaý etdi. 19Indi günäleriňiziň bagyşlanmagy üçin toba ediň we Hudaýa tarap öwrüliň. 20Şonda Reb[†] size aram tapyş pursadyny berer. Ol siziň üçin bellenen Mesihi, ýagny Isany ýollar. 21Hudaýyň Öz mukaddes pygamberleri arkaly owaldan söz berşi ýaly, ähli zady dikeltmegiň wagty geler. Emma şol wagt gelýänçä, Isanyň gökde galmagy gerek[+]. 22[+]Musa şeýle diýipdi: „Hudaýyňyz Reb siziň üçin öz halkyňyzyň arasyndan meniň ýaly bir pygamber çykarar. Onuň size aýtjak her bir sözüne gulak asyň[+]. 23[+]Kimde-kim şol pygambere gulak asmasa, ol adam Hudaýyň halkynyň arasyndan çykarylyp, doly ýok ediljekdir“[+]. 24Hakykatdan hem, Şamuwelden başlap, ähli pygamberler bu günleriň wakalary barada pygamberlik etdiler[†][+]. 25[+]Siz şol pygamberleriň nesillerisiňiz we Hudaýyň ata-babalaryňyz bilen baglaşan ähtiniň[†] mirasçylarysyňyz[†]. Hudaý Ybraýyma: „Ýer ýüzüniň ähli milletleri[†] seniň nesliň arkaly pata alarlar!“ diýdi[+]. 26Ýaman ýoluňyzdan öwrüp, sizi ýalkamak[†] üçin, Hudaý Öz guly Isany saýlady we ilki bilen Ony size ýollady».

#### 4‑nji bap


Petrus bilen Ýohanna ýokary mejlisiň öňünde

1Petrus bilen Ýohanna halka gürrüň berip durkalar, birnäçe ruhanylar[†], ybadathana[†] goragçylarynyň baştutany we saddukeýler[†] olara garşy çykdylar[+]. 2Olar gahar-gazaba mündüler, sebäbi bu iki resul[†] Isany[†] mysal getirip, halka öwretmek bilen ölüleriň direlişini wagyz edýärdi. 3Olar Petrus bilen Ýohannany tutdular we agşam düşendigi sebäpli, olary ertire çenli zyndanda sakladylar[+]. 4Emma bu gürrüňleri diňlänleriň ençemesi Isa iman etdi. Şonda iman eden erkekleriň sany bäş müňe ýetdi. 5Ertesi gün ýahudylaryň[†] ýolbaşçylary, ýaşululary[†] we Töwrat mugallymlary[†] Iýerusalime[†] ýygnandylar. 6Baş ruhany Hanan, Kaýafa, Ýohanna, Isgender we baş ruhanynyň garyndaşlary şol ýerdediler[+]. 7Olar Petrus bilen Ýohannany ortada durzup: «Siz muny haýsy gudrat bilen, kimiň adyndan etdiňiz?» diýip soradylar[+]. 8Şonda Petrus Mukaddes Ruhdan[†] dolup, olara şeýle diýdi: «Eý, halkyň ýolbaşçylary we ýaşululary![+] 9Biz bu gün bir otura maýyba ýagşylyk edendigimiz we onuň şypa tapandygy üçin soraga çekilýän bolsak,[+] 10onda siziň hemmäňiz, ähli ysraýyl[†] halky şuny bilip goýuň: ine, bu adam nasyraly Isa Mesihiň[†] ady bilen şypa tapyp, sag-salamat öňüňizde dur. Siz Isany haça[†] çüýlediňiz, emma Hudaý Ony ölümden direltdi. 11[+]Isa hakda Mukaddes Ýazgylarda şeýle ýazylgydyr:

„Siz ussalaryň ret eden bu daşy
binanyň burç daşy boldy“[+].

12Ondan başga Halasgär[†] ýokdur. Onuň ady bütin älemde adamzady halas edip bilýän ýeke-täk atdyr»[+].

13Mejlis[†] agzalary Petrus bilen Ýohannanyň batyrgaýlygyny görenlerinde we olaryň okuw okamadyk bir ýönekeý adamlardygyny bilenlerinde haýran galdylar, olaryň Isanyň[†] şägirtleridigine göz ýetirdiler. 14Şypa tapan adam hem bu iki resul[†] bilen bile durdy. Şonuň üçin olaryň garşysyna hiç zat aýdyp bilmediler[+]. 15Şeýlelikde, olara ýokary mejlisden daşary çykmagy buýurdylar-da, özara maslahata başladylar: 16«Bu adamlary näme edeliň? Iýerusalimde[†] ýaşaýanlaryň her biri bularyň täsin gudrat görkezendigini bilýär. Biz muny inkär edip bilmeýäris. 17Emma bu habar halk arasynda has-da köp ýaýramaz ýaly öňüni alalyň we mundan beýläk Isanyň ady bilen hiç kime hiç zat aýtmazlyklary üçin, olara duýduryş bereliň».

18Onsoň olary çagyryp, Isanyň[†] ady bilen geplemezligi we wagyz etmezligi buýurdylar. 19Emma Petrus bilen Ýohanna olara: «Hudaýyň sözlerine däl-de, siziňkä gulak asmak Hudaýyň nazarynda dogrumydyr? Özüňiz netije çykaryň![+] 20Biz-ä görüp-eşidenlerimizi aýtman durup bilmeris» diýip jogap berdiler.

21Mejlis[†] agzalary olara iň soňky duýduryş berenden soň, olary boşadyp goýberdiler. Olary jezalandyrmak üçin hiç hili bahana tapyp bilmediler, sebäbi bolan wakany ähli halk bilip, Hudaýy şöhratlandyrýardy[†][+]. 22Gudrat arkaly şypa tapan adam bütin ömrüne, kyrk ýyldan gowrak bäri otura maýypdy.

23Petrus bilen Ýohanna boşanlaryndan soň, dostlarynyň ýanyna gaýdyp bardylar we ýolbaşçy ruhanylaryň[†], ýaşulularyň[†] özlerine aýdanlarynyň baryny olara habar berdiler. 24Muny eşidenlerinde, olaryň hemmesi batly ses bilen Hudaýa şeýle doga-dileg etdiler: «Eý, Hojaýynymyz Reb[†]! Ýeri, gögi, deňzi we olardaky ähli zady ýaradan Sensiň![+] 25[+]Sen Mukaddes Ruh[†] arkaly Öz guluň – atamyz Dawudyň[†] üsti bilen şeýle diýdiň:

„Milletler[†] näme üçin gazaba münýär?
Halklar nämä biderek pitne turuzýar?
26Rebbe we Onuň Saýlanyna[*] garşy
dünýä şalary aýaga galýar,
hökümdarlar birigýär we baş galdyrýar“[+].


27Hakykatdan-da, keseki milletler[†] we ysraýyl halky bilen birlikde Hirod we Pontiý Pilat[†] bu şäherde Öz saýlap-seçen mukaddes[†] guluň Isa[†] garşy aýaga galdylar[+]. 28Olar Seniň gudratyň we yradaň bilen owaldan karara gelen her bir işiňi hakykata öwürmek üçin ýygnandylar. 29Ýa Reb, olaryň haýbat atyşlaryny bir görsene! Indi Seniň Hoş Habaryňy[†] batyrgaýlyk bilen aýtmaga biz gullaryňa güýç-gaýrat ber[+]. 30Mukaddes guluň Isanyň ady bilen hassalara şypa bermek üçin we alamatlardyr mugjyzalar görkezmek üçin bize eliňi uzat!»

31Doga-dileg edip bolanlaryndan soň, olaryň üýşüp duran ýeri sarsdy. Hemmeler Mukaddes Ruhdan[†] dolup, batyrgaýlyk bilen Hudaýyň Hoş Habaryny[†] aýtmaga başladylar[+].


Imanlylar ähli zatlaryny paýlaşýarlar

32Imanlylar bir jan, bir tendiler. Olaryň hiç biri öz emlägine-de meniňki diýmeýärdi, ähli zatlary ortalykdy[+]. 33Resullar[†] beýik gudrat bilen Reb Isanyň[†] direlendigine şaýatlyk edýärdiler. Hudaý olaryň hemmesine beýik merhemet eçildi. 34Aralarynda mätäç adam ýokdy. Sebäbi kimiň mellegi, öýi bar bolsa, olary satýardylar. Satylan zatlaryň puluny bolsa getirip,[+] 35resullaryň öňünde goýýardylar. Şeýlelikde, her kime geregiçe paýlanýardy. 36Imanlylaryň arasynda lewilerden[†] bolan Ýusup atly bir adam bardy. Onuň asly Kiprdendi. Resullar oňa Barnap, ýagny «Ruhlandyryjy» diýip at goýupdylar[+]. 37Ýusup hem öz ýerini satyp, puluny resullara getirip berdi.

#### 5‑nji bap


Hanany bilen Sapfira

1Hanany diýen adam aýaly Sapfira bilen bir bölek mülküni satdy. 2Ol aýaly bilen dilleşip, mülküň pulundan bir paý özüne alyp galdy. Hanany puluň galanyny getirip, resullara[†] berdi. 3Petrus oňa şeýle diýdi: «Hanany, näme üçin sen şeýtana[†] kalbyňdan orun berdiň? Sen Mukaddes Ruha[†] ýalan sözläp, puluň bir bölegini özüňe alyp galdyň. 4Ol satylanda-satylmanda hem öz emlägiňdi ahyry. Ony satanyňdan soňam puluny öz isleýşiň ýaly ulanyp bilerdiň. Nädip beýle zady edip bildiň? Sen ynsanlara däl-de, Hudaýa ýalan sözlediň»[+].

5Hanany bu sözleri eşiden badyna, ýere ýykylyp jan berdi. Bu wakany eşidenleriň baryny elhenç gorky gurşap aldy. 6Onsoň ýigitler gelip, ony kepene doladylar-da, äkidip jaýladylar. 7Üç sagada golaý wagt geçenden soň, Hananyň aýaly geldi. Onuň bu bolan wakadan habary ýokdy. 8Petrus ondan: «Maňa aýt, adamyň ikiňiz ýeriňizi şu baha satdyňyzmy?» diýip sorady. Aýal hem: «Hawa, şu baha satdyk» diýip jogap berdi. 9Petrus oňa: «Näme üçin siz Rebbiň[†] Ruhuny[†] synaga salmak üçin dilleşdiňiz? Anha, seret, seniň adamyňy jaýlanlar gapa golaýlap gelýärler, olar seni hem äkiderler» diýdi. 10Edil şol pursatda ol aýal Petrusyň aýagyna ýykylyp, jan berdi. Ýigitler içeri girenlerinde, onuň ölendigini gördüler. Ony äkitdiler-de, äriniň ýanynda jaýladylar. 11Tutuş ýygnagy[†] we bu hakda eşidenleriň baryny uly gorky gurşap aldy.


Resullar köp hassalary sagaldýarlar

12Resullar[†] halk arasynda ençeme alamatlar, mugjyzalar görkezýärdiler. Ähli imanlylar ybadathanadaky[†] Süleýmanyň[†] eýwanynda üýşerdiler[+]. 13Halk olara uly hormat goýsa-da, hiç kim olara goşulmaga milt edip bilmedi. 14Muňa garamazdan, Reb Isa[†] iman edenlere goşulan erkekdir aýallaryň sany barha artýardy. 15Petrus geçip gidende, hiç bolmanda, onuň kölegesi hassalaryň üstüne düşsün diýip, olary köçelere çykaryp, çarpaýalarda we düşeklerde ýatyrýardylar[+]. 16Iýerusalimiň[†] töweregindäki obalardan gelen mähelle-de hassalary we arwah-jynlardan ejir çekýänleri getirýärdi. Hassalaryň hemmesi şypa tapýardy.


Resullara edilen sütemler

17Şeýlelikde, baş ruhany[†] we onuň ýanyndaky saddukeýleriň[†] ählisi göriplikden ýaňa aýaga galdylar[+]. 18Olar resullary[†] tutup, şäher zyndanyna saldylar[+]. 19Emma gije Rebbiň bir perişdesi[†] zyndanyň gapylaryny açdy-da, olary daşary çykaryp:[+] 20«Baryň, ybadathana[†] gidip, halka bu täze ýaşaýyş baradaky habary wagyz ediň» diýdi. 21Resullar muny eşidenlerinde, gün dogan badyna ybadathana gelip, halka öwretmäge başladylar.

Bu aralykda baş ruhany[†] bilen onuň ýanyndakylar gelip, ýokary mejlisi[†] we ysraýyl[†] halkynyň ähli ýaşulularyny[†] bir ýere çagyrdylar. Onsoň zyndandan resullary[†] getirmäge adam ýolladylar. 22Emma gullukçylar olary zyndandan tapmadylar. Olar yzyna gelip: 23«Zyndan mäkäm gulply eken, garawullar hem gapylaryň agzynda duran ekenler, emma gapyny açanymyzda, içerde hiç kimi tapmadyk» diýip habar berdiler. 24Ybadathana[†] goragçylarynyň baştutany, ýolbaşçy ruhanylar bu sözleri eşidenlerinde: «Bu näme boldugyka?» diýşip, aljyraňňylyga düşdüler. 25Şol wagt biri gelip, olara: «Anha, zyndana salan adamlaryňyz ybadathanada halka wagyz edip durlar» diýip habar berdi. 26Şeýlelikde, baştutan bilen gullukçylar gidip, olary güýç ulanmazdan getirdiler, sebäbi olar halkyň özlerini daşlamagyndan gorkýardylar[+]. 27Olary getirip, ýokary mejlisiň öňünde duruzdylar. Baş ruhany olary sorag edip:[+] 28«Biz size şu at bilen wagyz etmäň diýip, berk tabşyryk bermänmidik? Siz bolsa öz taglymatyňyz bilen bütin Iýerusalimi[†] doldurdyňyz. Bu adamyň ganyny hem biziň üstümize ýüklejek bolýarsyňyz» diýdi[+]. 29Petrus bilen resullar olara şeýle jogap berdiler: «Ynsana däl-de, Hudaýa boýun bolmak has möhümdir[+]. 30Ata-babalarymyzyň Hudaýy siziň haça[†] çüýlän Isaňyzy[†] direltdi. 31Hudaý Ysraýyla toba etdirip, günälerini bagyşlamak üçin, bu Adamy Baştutan hem Halasgär[†] edip, Ony beýgeltdi we Öz sagynda oturtdy. 32Biz bu zatlara şaýatdyrys, Mukaddes Ruh[†] hem şaýatdyr. Hudaý Mukaddes Ruhy Özüne boýun bolanlara berdi»[+].

33Mejlisiň[†] agzalary muny eşidende gahar-gazaba münüp, olary öldürmegiň küýüne düşdüler[+]. 34Emma hemmeler tarapyndan sylanýan fariseý[†] we Töwrady[†] öwrediji Gamaliýel atly bir agza ýerinden turup, resullary[†] birsalym daşary çykarmagy buýurdy. Ol baş mejlisde hemmeler tarapyndan sylanýan Töwrady öwredijidi[+]. 35Soňra Gamaliýel şeýle diýdi: «Eý, ysraýyl halky! Bu adamlar babatda etjek bolýan işiňizde seresap boluň. 36Ýaňy-ýakynda özüni beýik adam saýýan Teýuda gozgalaň turuzdy, dört ýüz adam onuň yzyna eýerdi. Emma ol öldürilenden soň, onuň yzyna eýerenleriň hemmesi dargap gitdi. 37Mundan soň ilat ýazuwy günlerinde jelileli[†] Ýudas orta çykdy we ençeme adamy öz yzyna düşürdi. Emma ol hem öldürilenden soň, yzyna eýerenleriň hemmesi dargady[+]. 38Indi bu adamlardan el çekiň, olary boşadyp goýberiň, sebäbi bu iş ynsandan bolsa, onda öz-özünden ýok bolup gider[+]. 39Emma Hudaýdan bolsa, onda siz bu işiň öňüni alyp bilmersiňiz. Birden Hudaýa garşy söweşýänler bolup çykaýmaň»[+]. 40Şeýlelikde, olar Gamaliýeliň maslahatyny kabul etdiler. Olar resullary çagyryp ýençdirdiler we Isanyň[†] ady bilen geplemezligi tabşyryp, olary boşatdylar. 41Resullar Isanyň ady ugrunda masgara bolmaga mynasyp görlendikleri üçin ýokary mejlisden şadyýan çykyp gitdiler[+]. 42Olar her gün ybadathananyň[†] howlusynda we adamlaryň öýlerinde halka öwretdiler. Isanyň Mesihdigi[†] baradaky Hoş Habary[†] dyngysyz wagyz etdiler.

#### 6-njy bap


Ýedi kömekçi

1Şol günlerde şägirtleriň sany barha artýardy. Emma grekçe[†] gepleýän imanlylar arameýçe gepleýän imanlylaryň gündelik iýmit paýlaşygynda dul aýallary gözden salýandyklary üçin olaryň üstünden şikaýat etdiler[+]. 2Şeýlelikde, on iki resul[†] ähli şägirtleri ýanlaryna ýygnap, olara şeýle diýdiler: «Hudaýyň Hoş Habaryny[†] wagyz etmegi taşlap, biziň saçak başynda hyzmat etmegimiz dogry däl. 3Eý, doganlar, öz araňyzdan ýedi adamy saýlaň. Olar Mukaddes Ruhdan[†] we akyl-paýhasdan doly, atly-abraýly adamlar bolsunlar. Bu hyzmaty şolara tabşyralyň[+]. 4Biz bolsa özümizi Hudaýa doga-dileg etmäge we Onuň Hoş Habaryny wagyz etmäge bagyş edeliň».

5Bu pikir hemmäniň göwnünden turdy. Ilki bilen olar imany güýçli we Mukaddes Ruhdan[†] doly bolan Stefany saýladylar. Şeýle-de Filipi, Prohory, Nikanory, Timony, Parmeni we antiýohly Nikolasy saýladylar. Nikolas öň ýahudy[†] dinini kabul edendi, indi Isa[†] ynandy[+]. 6Onsoň bu adamlary resullaryň[†] huzuryna getirdiler. Resullar hem ellerini olaryň başyna goýup, olar üçin Hudaýa doga-dileg etdiler[+]. 7Şeýlelikde, Hudaýyň Hoş Habary[†] has-da ýaýrap, Iýerusalimde[†] şägirtleriň sany barha köpelýärdi. Köp sanly ruhanylar-da[†] iman etdiler[+].


Stefan tutulýar

8Hudaýyň merhemetinden we gudratyndan doly bolan Stefan halk arasynda ajaýyp mugjyzalardyr alamatlar görkezýärdi. 9Emma Azatlar diýip atlandyrylýan sinagoganyň[†] käbir agzalary Stefana garşy çykyp, onuň bilen jedelleşmäge başladylar. Olar kirineýliler, isgenderiýalylar, şeýle hem Kilikiýa we Aziýa welaýatlaryndan gelenlerdi. 10Mukaddes Ruh[†] Stefana köp akyl-paýhas berdi, şonuň üçin olar Stefanyň aýdanlaryna garşy durup bilmediler[+].

11Şonda sinagoga[†] agzalary birnäçe adamy ogrynça yryp, olara: «Bu adamyň Musa[†] we Hudaýa garşy küpür gepländigini eşitdik diýip aýdyň» diýdiler[+]. 12Şeýdip, olar halky, ýaşululary[†] we Töwrat mugallymlary[†] öjükdirdiler. Stefany tutup, ýokary mejlise[†] alyp geldiler. 13Olar galp şaýatlary getirdiler. Galp şaýatlar: «Bu adam yzyny üzmän bu mukaddes[†] ybadathana[†] we Mukaddes Kanuna[†] garşy gepleýär[+]. 14Onuň aýdyşyna görä, nasyraly Isa[†] bu mukaddes ybadathanany ýok etjekmiş, Musanyň bize beren urp-adatlaryny hem üýtgetjekmiş» diýdiler[+]. 15Ýokary mejlisde oturanlar Stefana dikanlap seretdiler we onuň ýüzüniň edil perişdäniň ýüzüne meňzeýändigini gördüler.

#### 7‑nji bap


Stefan halka ýüzlenýär

1Onsoň baş ruhany[†] Stefandan: «Bu aýyplamalar dogrumy?» diýip sorady. 2Stefan şeýle jogap berdi: «Eý, doganlar we atalar! Meniň sözlerime gulak asyň. Atamyz Ybraýym[†] Haranda mesgen tutmanka, heniz Mesopotamiýadaka[†] oňa şöhratly[†] Hudaý göründi[+]. 3[+]Hudaý oňa: „Öz ýurduňy, kowumdaşlaryňy taşla-da, Meniň saňa görkezjek ülkäme git“ diýdi[+]. 4Şeýlelikde, Ybraýym babyllylaryň ýurduny terk edip, Haranda ornaşdy. Kakasy aradan çykandan soň, Hudaý ony Harandan çykaryp, siziň häzirki oturan ýurduňyza göçürdi[+]. 5Hudaý bu ýerden onuň özüne mülk bermedi, hatda bir garyş ýer-de bermedi. Emma heniz perzendi bolmasa-da, bu ýurdy onuň nesline mülk edip bermegi wada berdi[+]. 6[+]Hudaý oňa: „Seniň nesliň ýat toprakda gelmişek hem gul bolup ýaşar, şol ýeriň halky olary dört ýüz ýyllap ezer[+]. 7Emma Men seniň nesliňi gula öwren halkyň jezasyny bererin. Şondan soň olar ol ýerden çykyp, bu ýerde Maňa sežde ederler[†]“ diýdi[+]. 8Soňra Hudaý Ybraýym bilen äht[†] baglaşyp, bu ähtiň nyşany hökmünde sünneti[†] berdi. Şeýlelikde, Ybraýymdan Yshak[†] doguldy, Ybraýym ony sekiz günlükkä sünnet etdi. Yshakdan Ýakup[†] doguldy, ol hem sünnet edildi. Ýakupdan hersi bir tiräni emele getiren on iki ogul dünýä indi, olar hem sünnet edildiler[+]. 9Olar öz doganlary Ýusuba[†] göripçilik edip, ony Müsüre satsalar-da, Hudaý Ýusuby ýeke galdyrmady[+]. 10Ol Ýusuby ähli külpetlerden azat etdi. Hudaý oňa görlüp-eşidilmedik akyl-paýhas berip, ony Müsür patyşasy faraonyň[†] huzurynda merhemet tapar ýaly etdi. Faraon ony Müsüriň we tutuş köşgüň baştutany edip belledi[+]. 11Şol döwürde bütin Müsür we Kengan[†] ýurdy açlyk çekdi, olaryň başyndan agyr gaýgy-hasrat indi. Ata-babalarymyz iýmit tapmadylar.

12Ýakup[†] Müsürde galla bardygyny eşidip, öz ogullaryny, ýagny biziň atalarymyzy birinji gezek ol ýere ýollady[+]. 13Ikinji gezekde bolsa Ýusup[†] doganlaryna özüni tanatdy. Şeýlelikde, faraon[†] Ýusubyň maşgalasy barada bildi[+]. 14Soňra Ýusup öz kakasyny we ähli dogan-garyndaşlaryny ýanyna çagyrdy. Olar jemi ýetmiş bäş adamdy[+]. 15Ýakup Müsüre gitdi. Ýakup we onuň ogullary, ýagny ata-babalarymyz şol ýerde aradan çykdylar[+]. 16Olaryň jesetlerini Şekeme äkidip, Ybraýymyň[†] Şekemde Hamoryň neslinden satyn alan mazarynda jaýladylar[+]. 17Hudaýyň Ybraýyma beren wadasynyň wagty golaýladygyça, halkymyzyň sany hem Müsürde barha köpelýärdi[+]. 18Soňra Ýusup hakynda hiç zat bilmeýän başga bir patyşa tagta çykdy[+]. 19Ol biziň halkymyza garşy hilegärlik etdi, ata-babalarymyzy ezip, täze doglan çagalaryny ölüme duçar etmek üçin daşary taşlamaga mejbur etdi[+]. 20Şol wagt Musa[†] eneden doguldy. Ol Hudaýyň nazarynda juda eýjejik çagady. Ene-atasy öýünde oňa üç aý seretdi[+]. 21Emma ondan soň ony taşlamaga mejbur boldular. Taşlanan çagany faraonyň gyzy tapyp, özüne aldy we öz ogly ýaly terbiýeläp ýetişdirdi[+]. 22Musa müsürlileriň ähli bilimi öwredildi. Ol sözde hem, işde hem beýik adam bolup ýetişdi.

23Musa[†] kyrk ýaşyna ýetende, öz ildeşleri bolan ysraýyl[†] halkynyň arasyna görme-görşe gitmegi ýüregine düwdi. 24Müsürlilerden biriniň ysraýyl halkyndan birine azar berýändigini görende, Musa oňa arka durdy. Ol müsürlini öldürip, ysraýyllynyň aryny aldy[+]. 25Musa: „Hudaý halkymy meniň üstüm bilen azat etmekçi, halkym muňa düşüner“ diýip pikir etdi, emma olar muňa düşünmediler. 26Ertesi gün Musa iki ysraýylly adamyň dawalaşyp duranyny gördi we ýanlaryna baryp, olary ýaraşdyrmaga synanyşdy. Olara: „Eý, adamlar, siz dogan ahyry! Näme üçin biri-biriňize azar berýärsiňiz?“ diýdi. 27Emma öz ildeşine azar berýän adam ony itekläp: „Kim seni bize hökümdar ýa-da kazy edip goýdy? 28Düýnki müsürlini öldürişiň ýaly, meni-de öldürmekçimiň?“ diýdi[+]. 29Musa bu gepi eşidenden soň, Midýan ýurduna gaçyp gitdi we ol ýerde gelmişek bolup ýaşady. Bu ýurtda onuň iki ogly dünýä indi[+].

30Aradan kyrk ýyl geçenden soň, Sinaý[†] dagynyň golaýyndaky çölde ýanyp duran çalynyň ortarasynda oňa bir perişde[†] göründi[+]. 31Musa[†] ony görüp haýran galdy. Ol bu geň hadysany ýakynrak baryp görmekçi bolanda, Reb[†] oňa şeýle seslendi: 32[+]„Men seniň ata-babalaryň Ybraýymyň[†], Yshagyň[†] we Ýakubyň[†] Hudaýydyryn“. Musa gorkusyndan titräp başlady we seretmäge ýürek etmedi[+]. 33Soňra Reb oňa: „Aýagyňdaky çarygyňy çykar, çünki seniň bu duran ýeriň mukaddes[†] toprakdyr![+] 34Müsürde halkymyň çekýän jebir-sütemini gördüm, olaryň ahy-nalasyny eşitdim. Men olary azat etmek üçin aşak indim. Indi, gel, Men seni Müsüre ibereýin“ diýdi[+].

35Ine, bu Musa[†]: „Kim seni bize hökümdar ýa-da kazy edip goýdy?“ diýip, halkyň inkär eden Musasydy. Hudaýyň Özi ony çalyda görnen perişdäniň üsti bilen hökümdar hem halasgär[†] edip ýollady[+]. 36Musa ysraýyl halkyny Müsürden alyp çykdy. Ol Müsürde, Gyzyl deňizde we çölde kyrk ýyllap mugjyzalar, gudratlar hem alamatlar görkezdi[+]. 37[+]Ine, ysraýyl halkyna: „Hudaý siziň üçin öz halkyňyzyň arasyndan meniň ýaly bir pygamber çykarar“ diýip aýdan hem şu Musadyr[+]. 38Çölde ysraýyl halky bilen ýaşan hem şu Musadyr, Sinaý[†] dagynda perişde[†] bilen gepleşip, ata-babalarymyz bilen bile bolan hem şoldur. Ol ýaşaýyş sözlerini kabul edip, olary bize ýetirdi[+]. 39Emma biziň ata-babalarymyz oňa boýun bolmakdan ýüz öwrüp, ony ret etdiler we Müsüre dolanmaga maýyl boldular[+]. 40[+]Olar Haruna: „Öňbaşçylyk eder ýaly, bize hudaýlar ýasap ber, sebäbi bizi Müsürden çykaryp getiren Musa näme bolanyny bilemzok“ diýdiler[+]. 41Şol wagt olar göläniň şekilinde but[†] ýasap, oňa gurbanlyk[†] berdiler. Olar öz elleriniň işlerine guwanyp, şadyhorram boldular[+]. 42[+]Emma Hudaý olardan ýüz öwrüp, asman jisimlerine sežde etsinler[†] diýip, olary terk etdi. Pygamberler kitabynda, ine, şeýle ýazylan:

„Eý, ysraýyl halky, kyrk ýyllap çölde gezeniňizde,
Maňa gurbanlyklar[†] we sadakalar[†] hödürlediňizmi[+]?
43Ýok, Molek[†] hudaýyňyzyň çadyryny,
Repa hudaýyňyzyň ýyldyzyny,
sežde etmek[†] üçin öz ýasan butlaryňyzy[†] göterip gezdiňiz,
Şonuň üçin sizi Babylyň aňyrsyna sürgün[†] ederin“[+].

44Ata-babalarymyzyň çölde äht[†] çadyry bardy. Çadyr edil Hudaýyň Musa[†] buýruşy ýaly, Onuň beren nusgasy boýunça gurlandy[+]. 45Soňra bu çadyr nesilden-nesle geçip, ata-babalarymyza gowuşdy. Ýeşuwanyň ýolbaşçylygynda keseki milletleriň[†] ýurduny eýelänlerinde, olar çadyry özleri bilen alyp gitdiler. Çadyr Dawut[†] patyşanyň günlerine çenli şol ýerde galdy[+]. 46Hudaýyň nazarynda merhemet tapan Dawut Ýakubyň[†] Hudaýy üçin öý gurmaga rugsat sorady[+]. 47Iň soňunda Hudaýa ybadathanany[†] Süleýman[†] gurdy[+].

48Emma Beýik Hudaý ynsan eli bilen gurlan jaýlarda ýaşamaýar. Pygamberiň[†] aýdyşy ýaly,[+] 49[+]Reb, olara, ine, şeýle diýdi:

„Gökler Meniň tagtym,
ýer aýagyma kürsüdir.
Maňa nähili öý gurjaksyňyz siz?!
Haýsy ýer dynçlyk mekanym bolar?!
50Bularyň baryny Öz elim bilen ýaratmadymmy näme?“[+]

51Eý, boýnuýogynlar, diňlemek islemeýän tekepbirler! Siz hem edil ata-babalaryňyz ýaly, Mukaddes Ruha[†] hemişe garşy çykýarsyňyz[+]. 52Ata-babalaryňyzyň, heý, azar bermedik pygamberi[†] barmy? Olar hatda Dogry Bolanyň geljegini öňünden pygamberlik edip[†] aýdanlary-da öldürdiler. Siz bolsa bu dogry Ynsana haýynlyk edip ganyna galdyňyz[+]. 53Siz perişdeleriň[†] üsti bilen Hudaýyň kanunyny[†] alsaňyz-da, oňa tabyn bolmadyňyz»[+].


Stefan daşlanyp öldürilýär

54Baş mejlisiň[†] agzalary bu sözleri eşidenlerinde, gahar-gazaba münüp, Stefana dişlerini gyjadylar[+]. 55Emma Mukaddes Ruhdan[†] dolan Stefan asmana seredip, Hudaýyň şöhratyny[†], Hudaýyň sagynda duran Isany[†] gördi[+]. 56Stefan: «Serediň, men gökleriň açylanyny we Hudaýyň sagynda duran Ynsan Ogluny[†] görýärin» diýdi[+]. 57Şonda olar gulaklaryny ýapyp, hemmesi birden batly gygyryşyp, Stefanyň üstüne topuldylar. 58Ony şäherden daşary çykaryp daşladylar. Stefana garşy şaýatlar donlaryny çykaryp, Şawul atly bir ýigidiň aýagynyň astynda goýdular[+]. 59Stefan öz üstüne ýagýan daşlaryň astynda Hudaýa doga edip: «Ýa Rebbim Isa! Meniň ruhumy kabul et!» diýdi[+]. 60Onsoň ol dyza çöküp, batly gygyryp: «Ýa Reb! Bu günäni olara ýükleme!» diýdi. Şu sözleri aýdyp, ol jan berdi[+].

#### 8‑nji bap


Şawul imanlylary yzarlaýar

1Stefanyň öldürilmegini Şawul hem oňlady.

Şol günden soň Iýerusalimdäki[†] ýygnagy[†] yzgytsyz yzarlamaga başladylar. Resullardan[†] başga hemmeler Ýahudyýa[†] we Samariýa[†] sebitlerine dargadylar[+]. 2Emma takwa adamlar Stefany jaýlap, onuň üçin çuňňur ýas tutdular. 3Şawul bolsa ýygnagy dargatmaga başlady. Ol öýme-öý aýlanyp, aýal-erkek diýmän, imanlylary süýräp, zyndana dykýardy[+].


Filip Samariýada

4Çar ýana dargaşyp giden imanlylar Hudaýyň Hoş Habaryny[†] ähli ýerde wagyz edýärdiler[+]. 5Filip-de Samariýanyň[†] bir şäherine baryp, olara Mesih[†] barada wagyz etdi[+]. 6Filipi diňläp, amala aşyran gudratlaryny gören mähelle onuň aýdanlaryna dykgat bilen gulak asdy. 7Köp adamlaryň içinden arwah-jynlar batly gygyryşyp çykýardylar, köp sanly ysmaz we oturalar şypa tapýardy[+]. 8Şeýlelikde, ol şäherde uly şatlyk döredi.


Simun jadygöý

9Ine, şol şäherde öň jadygöýlik bilen meşgullanyp, Samariýa[†] halkyny haýran galdyran we özüni beýik adam diýip yglan eden Simun atly bir adam bardy. 10Uly-kiçi hemme ony üns berip diňlärdi we ol hakda: «Beýik gudrat diýip atlandyrylýan Hudaýyň gudraty, ine, şudur» diýýärdiler. 11Onuň jadygöýligi köpden bäri hemmäni haýrana goýýardy, şonuň üçin ony dykgat bilen diňlärdiler. 12Emma Filip Hudaýyň Şalygy[†] we Isa[†] Mesih[†] baradaky Hoş Habary[†] wagyz edende, adamlar oňa ynandylar. Aýal-erkek diýmän olaryň hemmesi Isanyň ady bilen suwa çümdürildi[†]. 13Hatda Simun hem iman etdi, suwa çümdürilenden soň bolsa Filipiň ýanyndan aýrylmady. Ol Filipiň amala aşyrýan beýik mugjyzalaryny we gudratlaryny görüp, haýran galýardy[+]. 14Resullar[†] samariýalylaryň Hudaýyň Hoş Habaryny kabul edendigini Iýerusalimde[†] eşidip, Petrus bilen Ýohannany olaryň ýanyna iberdiler[+]. 15Petrus bilen Ýohanna ol ýere baryp, olaryň hem Mukaddes Ruhy[†] almagy üçin doga-dileg etdiler[+]. 16Sebäbi Mukaddes Ruh entek olaryň hiç biriniň üstüne inmändi, olar diňe Reb[†] Isanyň ady bilen suwa çümdürilipdi[+]. 17Soňra Petrus bilen Ýohanna ellerini olaryň üstüne goýdular we olar hem Mukaddes Ruhy kabul etdiler[+]. 18Resullaryň elleriniň goýulmagy bilen Mukaddes Ruhuň berlenini gören Simun olara pul hödür edip: 19«Maňa-da şu gudratdan beriň. Elimi kimiň başyna goýsam, ol adam Mukaddes Ruhy alsyn» diýdi. 20Emma Petrus oňa şeýle diýdi: «Puluň özüň bilen bile ýok bolsun! Sebäbi sen Hudaýyň peşgeşini satyn alaryn öýtdüň. 21Bu işde seniň ne paýyň, ne-de hakyň bar, sebäbi seniň ýüregiňe düwen niýetiň Hudaýyň nazarynda dogry däl. 22Indi toba edip, bu ýaman niýetiňden el çek-de, Rebbe ýalbar, belki, ýüregiňdäki bu niýetiňi bagyşlar[+]. 23Men seniň ajy zäherden doludygyňy we günä zynjyry bilen baglanandygyňy görýärin».

24Simun oňa: «Meniň üçin Rebbe doga ediň, aýdanlaryňyzyň hiç birine duçar bolmaýyn!» diýdi[+].

25Petrus bilen Ýohanna şaýatlyk edip, Rebbiň Hoş Habaryny[†] wagyz etdiler. Soňra olar Samariýanyň[†] köp obasynda Hoş Habary yglan edip, Iýerusalime[†] dolanyp geldiler[+].


Filip we efiopiýaly

26Rebbiň bir perişdesi[†] Filipe: «Tur, günorta tarap, Iýerusalimden[†] Gaza barýan çöllük ýoldan git» diýdi[+]. 27Ol hem turup, ýola düşdi. Gidip barýarka, efiopiýaly bir agta[†] duşdy. Ol Efiopiýanyň melikesi Kandakynyň baş wezirleriniň biridi we onuň tutuş gaznasyny dolandyrýardy. Ol Iýerusalime ybadat etmäge gelip,[+] 28indi hem yzyna dolanyp barýardy. Ol öz arabasynyň üstünde Işaýa pygamberiň[†] kitabyny okap otyrdy. 29Mukaddes Ruh[†] Filipe: «Bar, arabanyň ýanyndan ýöre!» diýdi[+]. 30Filip ylgady-da, onuň Işaýa pygamberiň kitabyndan okaýan sözlerini eşidip: «Okaýan zatlaryňa düşünýärmiň?» diýip sorady. 31Ol: «Biri düşündirmese, nädip düşüneýin?» diýdi. Onsoň Filipi araba münüp, ýanynda oturmaga çagyrdy[+]. 32[+]Onuň Mukaddes Ýazgylardan okap oturan ýeri, ine, şudy:

«Soýulmaga äkidilip barýan goýun dek,
gyrkymçynyň öňündäki sessiz guzy dek,
Ol hiç agzyny açmady.
33Ol kemsidilip, adalatsyzlyk[†] bilen äkidildi.
Onuň nesli hakda kim aýdyp biljek?
Çünki Onuň ömür tanapy üzüldi»[+].

34Efiopiýaly Filipden: «Aýtsaňyzlaň, pygamber[†] muny kim hakda aýdýar? Özi hakdamy ýa-da başga biri hakda?» diýip sorady. 35Onsoň Filip düşündirmäge başlady, Mukaddes[†] Ýazgylaryň şu ýerdäki parçasyndan başlap, Isa[†] hakdaky Hoş Habary[†] oňa wagyz etdi[+]. 36-37Olar ýolda barýarka, bir suwly ýeriň üstünden geldiler. Agta[†]: «Ine, bu ýerde suw bar. Meniň çümdürilmegime näme päsgel berýär?» diýdi.[*] 38Onsoň arabany saklatdy. Filip bilen agta bilelikde suwa girdiler. Filip ony suwa çümdürdi[†]. 39Olar suwdan çykanlarynda, birdenkä Rebbiň Ruhy[†] Filipi ol ýerden äkitdi. Agta ony gaýdyp görmedi. Ol şatlanyp, öz ýoluny dowam etdirdi[+]. 40Filip bolsa Aşdotda peýda boldy. Ol Kaýsariýa baryp ýetýänçä, ähli şäherlerde Hoş Habary wagyz etdi[+].

#### 9-njy bap


Isa Şawula görünýär

1Şawul Rebbiň[†] şägirtlerine henizem ölüm howpuny salýardy. Bir gün ol baş ruhanynyň[†] ýanyna gidip,[+] 2ondan Damaskdaky sinagogalar[†] üçin hat ýazyp bermegini haýyş etdi. Ol ýerde «Isanyň[†] Ýoly» diýen topara degişli adamlary aýal-erkek diýmän, kimi tapsa, el-aýagyny baglap, Iýerusalime[†] getirmäge rugsat sorady. 3Ol Damaska ýetip barýarka, birdenkä asmandan bir parlak nur onuň daş-töweregini ýagtyltdy[+]. 4Şawul ýere ýykyldy. Şonda ol: «Şawul! Şawul! Näme üçin Maňa azar berýärsiň?» diýen sesi eşitdi. 5-6Ol: «Agam, sen kim?» diýip sorady. Oňa: «Men seniň azar berýän Isaň.[*] Indi tur-da, şähere git, näme etmelidigiň saňa şol ýerde aýdylar» diýdi. 7Şawul bilen barýan adamlar duran ýerlerinde doňup galdylar. Olar sesi eşitseler-de, hiç kimi görmeýärdiler[+]. 8Ýerinden turup, Şawul gözüni açanda, hiç zat görüp bilmedi. Ony elinden tutup, Damaska idip getirdiler. 9Üç günläp onuň gözleri görmedi, şol wagtyň dowamynda ol hiç zat iýip-içmedi.

10Damaskda Isanyň[†] Hanany atly bir şägirdi bardy. Reb Isa oňa görnüp: «Eý, Hanany!» diýdi. Ol hem: «Lepbeý, Rebbim!» diýip jogap berdi[+]. 11Reb Isa oňa şeýle diýdi: «Tur, Dogry atly köçä bar-da, Ýudasyň öýünden tarsusly Şawul diýen adamy sora. Häzir ol doga-dileg edýär[+]. 12Şawula bir görnüş aýan boldy. Görnüşde ol ýanyna Hanany diýen bir adamyň gelip, gözleriniň açylmagy üçin, üstüne ellerini goýandygyny gördi».

13Hanany şeýle jogap berdi: «Ýa Rebbim Isa[†]! Men köp kişilerden bu adamyň Iýerusalimde[†] Seniň saýlap-seçenleriňe eden ençeme ýamanlyklary barada eşitdim. 14Seniň yzyňa eýeren her bir adamy tussag etmäge onuň bu ýerde-de ýolbaşçy ruhanylardan[†] ygtyýar haty bar». 15Reb Isa oňa: «Bar, ýola düş! Bu adam Meniň saýlan guralymdyr. Ol keseki milletleriň[†], patyşalaryň we ysraýyl[†] halkynyň öňünde Meniň adymy meşhur eder[+]. 16Meniň adym ugrunda nähili azap çekmelidigini Men oňa görkezerin» diýdi[+]. 17Şeýlelikde, Hanany baryp, şol öýe girdi, ellerini Şawulyň üstünde goýup: «Şawul dogan! Gözleriň ýene açylyp, Mukaddes Ruhdan[†] dolmagyň üçin, meni bu ýere gelýärkäň, saňa görnen Rebbimiz Isa iberdi» diýdi[+]. 18Şol pursatda gözlerinden perde syrylan dek, Şawulyň gözleri açyldy. Ol ýerinden turup, Isanyň ady bilen suwa çümdürildi[†]. 19Soňra naharlanyp, gaýtadan kuwwatlandy.


Şawul Damaskda wagyz edýär

Şawul birnäçe günläp Damaskda şägirtleriň ýanynda galdy[+]. 20Ol dessine sinagogalara[†] baryp, Isanyň[†] Hudaýyň Ogludygy[*] barada wagyz etmäge başlady. 21Muny eşidenleriň bary geň galyp: «Bu adam Iýerusalimde[†] Isanyň yzyna eýerenlere azar beren adam dälmi? Ol bu ýere hem olaryň el-aýagyny daňyp, ýolbaşçy ruhanylaryň[†] ýanyna äkitmäge gelmänmidi näme?!» diýişýärdiler[+]. 22Şawulyň erk-ygtyýary bolsa gün-günden güýçlenýärdi. Ol Isanyň Mesihdigini[†] subut etmek bilen, Damaskda ýaşaýan ýahudylaryň[†] başyny çaşyrdy[+].

23Ençeme günden soň, ýahudylar[†] ony öldürmegiň maslahatyny etdiler[+]. 24Ýöne olaryň dildüwşügi Şawula belli boldy. Olar ony öldürmek üçin gije-gündiz şäher derwezelerini garawullaýardylar. 25Şägirtler bolsa gijäniň bir wagty ony sebediň içine salyp, şäheriň diwaryndan sallap düşürdiler[+].


Şawul Iýerusalimde wagyz edýär

26Şawul Iýerusalime[†] gelip, şägirtlere goşulmaga synanyşdy, emma şägirtleriň hemmesi ondan gorkýardy. Şawulyň Isanyň[†] şägirdidigine ynanmadylar. 27Onsoň Barnap Şawuly alyp, resullaryň[†] ýanyna getirdi. Ol Şawulyň ýolda Rebbi görendigini, Rebbiň onuň bilen gepleşendigini, Damaskda Isanyň ady bilen hiç bir gorkusyz wagyz edendigini olara gürrüň berdi[+]. 28Şeýlelikde, Şawul olaryň ýanynda galdy we Iýerusalimiň ähli ýerinde Isanyň ady bilen batyrgaý wagyz etdi. 29Ol grekçe[†] gepleýän ýahudylar[†] bilen söhbet edip, olar bilen jedelleşýärdi. Onsoň olar Şawuly öldürmegiň kastyna çykdylar[+]. 30Doganlar muny bilenlerinde, ony Kaýsariýa getirip, Tarsusa tarap ýola saldylar[+]. 31Bütin Ýahudyýadaky, Jeliledäki[†] we Samariýadaky[†] ýygnaklarda[†] parahatlyk höküm sürüp, imanlylar barha güýçlenýärdi. Olar Rebden gorkup, Mukaddes Ruhuň[†] ýardamy bilen günsaýyn köpelýärdi.


Eneý we Dorkas

32Ähli ýerlere aýlanyp ýören Petrus Lidadaky imanlylary hem görmäge geldi. 33Ol ýerde Petrus Eneý atly bir adama sataşdy. Eneý sekiz ýyl bäri düşekde ysmaz bolup ýatyrdy. 34Petrus oňa: «Eneý, Isa[†] Mesih[†] saňa şypa berýär. Ýeriňden tur-da, ýorgan-düşegiňi ýygna!» diýdi. Ol hem şobada ýerinden turdy[+]. 35Lidada we Şaron düzlüginde ýaşaýanlaryň hemmesi Eneýi görüp, Rebbi iman etdiler.

36Ýafoda Tawita atly bir zenan şägirt bardy. Onuň grekçe[†] ady Dorkasdy[*]. Munuň eden ýagşy işleri, beren sadakalary[†] gaty köpdi[+]. 37Şol günlerde ol keselläp, aradan çykdy. Onuň jesedini ýuwup, ýokarky gatdaky otagda goýdular. 38Lida şäheri Ýafo şäherine golaýdy. Şägirtler Petrusyň Lidadadygyny eşidip, onuň ýanyna iki adamy ýolladylar we: «Gijikdirmän, biziň ýanymyza gel» diýip haýyş etdiler. 39Petrus turup, olar bilen gitdi. Ol öýe gelende, ony ýokary gatdaky otaga çykardylar. Ähli dul aýallar Petrusyň ýanyna ýygnanyp, Tawita dirikä özlerine tiken ähli donlarydyr köýneklerini görkezip aglaşdylar. 40Petrus hemmäni daşary çykardy we dyza çöküp, Hudaýa doga etdi. Soňra ol jesede tarap öwrülip: «Tawita, tur!» diýdi. Aýal gözlerini açdy, Petrusy görüp, dik oturdy[+]. 41Petrus elini uzadyp, oňa turmaga kömek etdi. Onsoň imanly dul aýallary we beýleki imanlylary çagyryp, ýaňky aýaly olara diri tabşyrdy[+]. 42Bu habar bütin Ýafo ýaýrap, köp adam Reb Isa[†] iman etdi. 43Petrus ençeme günläp Ýafoda, Simun atly bir deri eýleýjiniňkide galdy.

#### 10-njy bap


Ýüzbaşy iman edýär

1Kaýsariýada Korneliý atly bir adam bardy. Ol «Italiýa» atly rim[†] goşun bölüminiň ýüzbaşysydy. 2Korneliý hudaýhon adam bolup, özi hem, öý-içersi hem Rebbe[†] sežde edýärdi[†]. Ol halkyň arasyndaky mätäçlere köp kömek edip, elmydama Hudaýa doga ederdi[+]. 3Bir gün öýlän sagat üçlerde Kornelä bir görnüş aýan bolup, öz ýanyna Hudaýyň bir perişdesiniň[†] gelenini aýdyň gördi. Perişde: «Eý, Korneliý!» diýip seslendi[+]. 4Korneliý gorky içinde gözlerini oňa dikip: «Gulak asýan!» diýdi. Perişde oňa: «Seniň Hudaýa eden dogalaryň, garyplara paýlan sadakalaryň[†] Onuň nazarynda kabul boldy[+]. 5Indi Ýafo birnäçe adam ýolla-da, Petrus lakamly Simuny getirt. 6Bu adam deňziň ýakasynda ýaşaýan Simun diýen deri eýleýjiniň myhmanydyr» diýdi[+].

7Özi bilen gepleşen perişde[†] gidenden soň, Korneliý hyzmatkärlerinden ikisini we hemişe ýanynda bolýan bir takwa esgeri çagyrdy. 8Bolup geçen ähli zady gürrüň berip, olary Ýafo ýollady.


Petrus görnüş görýär

9Ertesi gün olar ýol ýöräp, şähere golaýlanlarynda, günortan on iki töweregi Petrus Hudaýa doga etmek üçin üçege çykypdy[+]. 10Ol ajykdy we bir zatlar iýesi geldi. Nahar taýýarlanýarka, oňa bir görnüş aýan boldy. 11Ol gögüň açylyp, ullakan saçaga meňzeş bir zadyň dört burçundan aşak ýere sallanyp gelýänini gördi. 12Onuň içinde ýer ýüzünde ýaşaýan her dürli dört aýakly haýwanlar, süýrenijiler we guşlar bardy. 13Bir ses oňa: «Petrus! Tur, damaklaryny çal-da, iý!» diýdi. 14Petrus: «Ýok, Rebbim! Ýahudy[†] kanunyna[†] görä, men hiç haçan haram zat iýen däldirin» diýdi[+]. 15Ses ýene ikinji gezek oňa: «Hudaýyň halal diýen zatlaryna sen haram diýmegin» diýdi[+]. 16Bu üç gezek gaýtalandy-da, saçak göz-açyp ýumasy salymda göge alyndy.

17Petrus bu görnüşiň nämedigine geň galyp durka, ine, Korneliniň ýollan adamlary Simunyň öýüni sorap, gapa geldiler. 18Olar gygyryp: «Petrus lakamly Simun diýen myhman şu ýerdemi?» diýip soradylar. 19Petrus henizem bu görnüş barada oýlanyp otyrka, Mukaddes Ruh[†] oňa: «Ine, üç adam seni gözläp ýör[+]. 20Tur, aşak düş, ikirjiňlenme-de, olar bilen git. Olary Men ýolladym» diýdi. 21Petrus adamlaryň ýanyna gelip: «Gözleýän adamyňyz men. Näme üçin geldiňiz?» diýdi. 22Olar: «Bizi ýüzbaşy Korneliý iberdi. Ol dogry we Rebbe sežde edýän[†] adam, ýahudy[†] halkynyň arasynda hem onuň abraýy uludyr. Hudaýyň bir perişdesi[†] oňa: „Petrusy öýüňe çagyryp, onuň aýtjak sözlerini diňle“ diýip buýruk beripdir» diýdiler[+]. 23Petrus olary öýe çagyryp myhman aldy.


Petrus Korneliniň öýünde

Şol günüň ertesi Petrus olar bilen ýola düşdi. Ýafoly doganlaryň-da käbiri onuň bilen gitdi. 24Ertesi gün olar Kaýsariýa bardylar. Korneliý hem dogan-garyndaşlaryny, ýakyn dostlaryny üýşürip, olara garaşyp otyrdy. 25Petrus öýe girende, Korneliý onuň öňünden çykdy-da, aýagyna ýykylyp, oňa tagzym etdi[+]. 26Emma Petrus oňa: «Tur ýeriňden! Men hem seniň ýaly bir ynsan» diýdi[+]. 27Petrus onuň bilen gürrüňleşip, içeri girende, köp adamlaryň ýygnanandygyny gördi. 28Petrus olara: «Bir ýahudynyň[†] başga milletden bolan biri bilen gatnaşmagynyň ýa-da onuň ýanyna gitmeginiň biziň kanunymyza[†] garşydygyny özüňiz bilýänsiňiz. Emma Hudaý maňa hiç bir adama haram diýmeli däldigimi aýan etdi[+]. 29Şonuň üçin hem çagyrylanymda, ikirjiňlenmän gaýtdym. Indi meni näme üçin çagyrandygyňyzy sorap bilerinmi?» diýdi.

30Korneliý şeýle jogap berdi: «Üç gün mundan ozal şu wagtlar agzym beklidi. Öýlän sagat üçlerde öýümde Hudaýa doga-dileg edýärdim. Ine, birdenkä garşymda lowurdaýan eşikde bir adam peýda boldy. Ol maňa: 31„Seniň Hudaýa eden dogalaryň, garyplara paýlan sadakalaryň[†] Onuň nazarynda kabul boldy. 32Indi Ýafo adam ýolla-da, Petrus lakamly Simuny çagyrt. Bu adam deňziň ýakasynda ýaşaýan Simun diýen deri eýleýjiniň myhmanydyr[*]“ diýdi. 33Şeýlelikde, men dessine saňa adam ýolladym, sen-de gelip ýagşy etdiň. Ine, hemmämiz Hudaýyň saňa aýtmagy buýran ähli zadyny eşitmek üçin, Onuň huzuryna toplandyk».

34Şonda Petrus söze başlap, şeýle diýdi: «Men, hakykatdan-da, Hudaýyň hiç kime tarapgöýlik etmeýändigine göz ýetirdim[+]. 35Gaýtam, Ol Özünden gorkany we dogry iş eden her kesi milletine garamazdan kabul edýändir[+]. 36Hudaý ysraýyl[†] halkyna iberen bu parahatlyk Hoş Habaryny[†] hemmeleriň Rebbi bolan Isa[†] Mesih[†] arkaly yglan etdi[+]. 37Ýahýa suwa çümdüriliş[†] barada wagyz etmäge başlandan soňra, Jelileden[†] başlap, bütin Ýahudyýada[†] bolan wakalardan habaryňyz bardyr[+]. 38Hudaýyň nasyraly Isany Mukaddes Ruh[†] we güýç-gudrat bilen dolduryp, Ony saýlap-seçendigini bilýänsiňiz. Isa çar tarapa aýlanyp, köp ýagşy işler etdi, iblisiň hökmürowanlygyndan ejir çekýänleriň baryna şypa berdi, sebäbi Hudaý Onuň bilendi[+]. 39Biz Onuň Ýahudyýada, Iýerusalimde[†] bitiren işleriniň baryna şaýatdyrys. Ony haça[†] çüýläp öldürdiler, 40emma Hudaý üçülenji gün Isany direltdi. 41Ol Isany hemmelere däl-de, diňe bize görner ýaly etdi. Sebäbi Hudaý bizi Isa hakda şaýatlyk etmegimiz üçin saýlady. Ol direlenden soň, biz Onuň bilen bile naharlandyk. 42Isa Özüniň Hudaýyň yradasy bilen dirileriň hem, ölüleriň hem Kazysydygyny halka wagyz edip, şaýatlyk etmegimizi buýurdy[+]. 43Ähli pygamberler[†] hem Isa hakda şaýatlyk etdiler. Isa iman eden her bir adamyň günäleriniň Onuň adynyň hatyrasyna bagyşlanjakdygyny aýtdylar»[+].

44Petrus bu sözleri heniz aýdyp durka, ony diňleýänleriň hemmesiniň üstüne Mukaddes Ruh[†] indi. 45Petrus bilen bile gelen ýahudy[†] imanlylar Mukaddes Ruhuň peşgeşiniň keseki milletleriň[†] üstüne-de inenini görüp geň galdylar, 46sebäbi olaryň nämälim dillerde gepläp, Hudaýy öwgi bilen beýgeldişlerini gördüler.

Şonda Petrus:[+] 47«Edil biziň ýaly, bu adamlar hem Mukaddes Ruhy[†] kabul etdiler. Indi bulary suwa çümdürilmegini[†] kim gadagan edip biler?» diýdi[+]. 48Onsoň Petrus olaryň Isa[†] Mesihiň[†] ady bilen suwa çümdürilmegini buýurdy. Soňra olar Petrusdan ýene birnäçe gün ýanlarynda galmagyny haýyş etdiler[+].

#### 11‑nji bap


Petrus bolan wakalar barada gürrüň berýär

1Resullar[†] we ýahudyýaly[†] doganlar keseki milletleriň-de[†] Hudaýyň Hoş Habaryny[†] kabul edendiklerini eşitdiler. 2Petrus Iýerusalime[†] gelende, ýahudy imanlylar onuň bilen dawalaşyp:[+] 3«Sen sünnetsiz[†] adamlaryňka myhman bolupsyň, olar bilen bile naharlanypsyň» diýdiler[+]. 4Şonda Petrus başyndan geçen wakany jikme-jik gürrüň bermäge başlady: 5«Ýafo şäherinde Hudaýa doga edip otyrkam, maňa bir görnüş aýan boldy. Men ýanyma uly saçaga meňzeş bir zadyň dört burçundan asylyp, gökden ýere inenini gördüm[+]. 6Onuň içine dykgat bilen seredip synlanymda, öý haýwanlaryndan başlap, ýabany hem süýreniji haýwanlardyr guşlary gördüm. 7Soňra bir sesiň maňa: „Petrus, tur, damaklaryny çal-da, iý!“ diýenini eşitdim. 8Men: „Ýok, ýa Reb[†], asla beýtmerin! Men hiç haçan haram zatlary agzyma degren däldirin“ diýdim. 9Emma gökden gelen ses ikinji gezek maňa: „Hudaýyň halal diýen zatlaryna haram diýmegin!“ diýdi[+]. 10Bu üç gezek gaýtalanyp, hemmesi ýene ýokary göge alyndy. 11Ine, şol wagt Kaýsariýadan iberilen üç adam meniň bolýan öýümiň öňüne gelip durdular. 12Onsoň Mukaddes Ruh[†] maňa ikirjiňlenmän, olar bilen gitmelidigimi aýtdy. Ýanymdaky bu alty dogan hem meniň bilen bile gitdi, biz ol adamyň öýüne bardyk[+]. 13Ol adam hem bize öýünde özüne görnen perişde[†] barada gürrüň berdi. Perişde oňa: „Ýafo adam ýolla-da, Petrus lakamly Simuny getirt[+]. 14Onuň saňa aýtjak habary arkaly özüň we tutuş öý-içeriň halas bolar“ diýipdir. 15Men söze başlanymda, Mukaddes Ruh öň biziň üstümize inişi ýaly, olaryň üstüne hem indi[+]. 16Şonda Rebbimiz Isanyň[†]: „Ýahýa suwa çümdürdi[†], emma siz Mukaddes Ruha çümdürilersiňiz“ diýen sözi ýadyma düşdi[+]. 17Şeýlelikde, Rebbimiz Isa Mesihe[†] iman edenimizde, Hudaý bize beren peşgeşini olara hem beren bolsa, Hudaýa garşy durar ýaly, men kim bolupdyryn?»[+] 18Doganlar bu sözleri eşidenlerinden soňra köşeşdiler. Hudaýy şöhratlandyryp[†]: «Hudaý hatda keseki milletlere-de toba edip, baky ýaşaýşa gowuşmaklygy beripdir» diýişdiler.


Antiýohdaky imanlylar

19Stefan öldürilenden soň başlanan yzarlanmalar zerarly imanlylar Finikiýa, Kipre we Antiýoha çenli dargadylar. Olar Hoş Habary[†] ýahudylardan[†] başga hiç kime wagyz etmeýärdiler[+]. 20Olaryň arasynda Kiprden we Kirineýden Antiýoha gelen käbir imanlylar bardy. Olar Reb Isa[†] baradaky Hoş Habary ol ýerdäki başga milletlere-de[†] wagyz etdiler. 21Olarda Rebbiň gudraty bardy, şonuň üçin köp adamlar imana gelip, Rebbi kabul etdiler. 22Bu hakdaky habarlar Iýerusalimdäki[†] ýygnaga[†] baryp ýetdi. Olar Barnaby Antiýoha ýolladylar[+]. 23Barnap gelende, Hudaýyň merhemetiniň subutnamasyny görüp şat boldy. Ol Rebbe çyn ýürekden sadyk bolmagy hemmelere ündedi. 24Onuň Mukaddes Ruhdan[†] we imandan doly bir ýagşyzada adamdygy üçin, juda köp adam Rebbe iman etdi[+]. 25Onsoň Barnap Şawuly gözläp, Tarsusa gitdi[+]. 26Ony tapyp, Antiýoha getirdi. Şeýdip, Barnap bilen Şawul bir ýyllap ol ýerdäki ýygnaklary bir ýere toplap, köp adamlara taglymat öwretdiler. Şägirtlere ilkinji gezek Antiýoh şäherinde «mesihiler[†]» diýlip at berildi. 27Şol günlerde Iýerusalimden Antiýoha birnäçe pygamberler[†] geldiler[+]. 28Olardan biriniň ady Agapdy. Ol ýerinden turup, Rim[†] imperiýasynda ýowuz açlygyň boljakdygy barada Mukaddes Ruh arkaly welilik etdi. Bu açlyk imperator[†] Klawdiniň dolandyrýan döwründe bolup geçdi[+]. 29Şonda şägirtleriň ählisi güýçleriniň ýetdiginden ýahudyýaly doganlara goldaw üçin pul ýollamagy karar etdiler. 30Olar şeýle hem etdiler, puly Barnap we Şawul arkaly ýygnak ýolbaşçylaryna[†] iberdiler.

#### 12‑nji bap


Hirod patyşa resullary yzarlaýar

1Şol wagtlar Hirod patyşa ýygnagyň[†] käbir agzalaryny yzarlap, olara sütem etmäge başlady. 2Ol Ýohannanyň dogany Ýakuby[†] gylyç bilen öldürtdi[+]. 3Ol munuň ýahudylaryň[†] göwnünden turandygyny görüp, soňra Petrusy-da tussag etdi. Bu waka Petir baýramy[†] günlerinde bolup geçdi[+]. 4Hirod Petrusy tutup, zyndana salandan soň, her biri dört esgerden ybarat bolan dört topary oňa garawul goýdy. Ony baýramdan soňra halkyň öňüne çykaryp, höküm etmek niýeti bardy[+].


Petrus zyndandan çykýar

5Şeýlelikde, Petrus zyndanda saklanýardy, emma ýygnak[†] onuň üçin Hudaýa yhlas bilen doga edýärdi[+]. 6Hirodyň ony orta çykarjak gününiň öň ýanyndaky gije Petrus iki esgeriň arasynda goşa zynjyr bilen bagly ýatyrdy. Garawullar-da zyndanyň girelgesinde gapynyň agzynda sakçylyk edýärdiler. 7Birdenkä Rebbiň[†] perişdesi[†] peýda bolup, zyndanyň içinde nur parlady. Perişde Petrusyň böwrüne dürtüp, ony oýardy-da: «Tiz bol, tur!» diýdi. Şobada Petrusyň zynjyrlary üzülip, elinden ýere gaçdy[+]. 8Perişde oňa: «Guşagyňy guşan-da, çaryklaryňy geý!» diýdi. Ol şeýle hem etdi. Perişde ýene-de: «Donuňy geý-de, meniň yzyma düş!» diýdi. 9Petrus onuň yzyna düşüp, zyndandan daşary çykdy. Emma ol perişde arkaly bu bolýan zatlaryň hakykatdygyny bilmän, gözüne görünýändir öýdýärdi. 10Olar birinji, ikinji garawullardan geçip, şähere çykýan demir derwezä ýetenlerinde, ol öz-özünden açyldy. Olar daşary çykyp, bir köçäniň boýy bilen ýörediler. Birdenkä perişde Petrusyň ýanyndan gaýyp boldy[+].

11Şol wagt Petrus özüne gelip: «Indi, hakykatdanam, Rebbiň Öz perişdesini[†] ýollap, meni Hirodyň elinden we ýahudy[†] halkynyň başymdan inderjek bela-beterlerinden halas edendigine anyk göz ýetirdim» diýdi[+].

12Petrus muňa akyl ýetirenden soň, Ýohannanyň ejesi Merýemiň[†] öýüne gitdi. Ýohanna Mark hem diýýärdiler. Ol ýerde köp adam üýşüp, Hudaýa doga edýärdi[+]. 13Petrus howlynyň gapysyny kakanda, gapyny Roda atly bir hyzmatkär gyz açmaga geldi. 14Ol Petrusyň sesini tanap, gapyny açmaga derek begenjinden ýaňa içeri ylgap, howlynyň gapysynda Petrusyň durandygyny habar berdi. 15Olar oňa: «Sen akylyňdan azaşypsyň» diýdiler. Emma gyz öz diýenini tutup duransoň, olar: «Bu Petrusyň perişdesidir[†]» öýtdüler[+]. 16Petrus bolsa yzyny üzmän gapyny kakýardy. Gapyny açanlarynda, ony görüp haýran galdylar. 17Petrus olara eli bilen ýuwaş bolmaklaryny yşarat etdi. Onsoň Rebbiň özüni zyndandan nähili azat edendigini olara gürrüň berdi. Soňra: «Muny Ýakuba[†][*] we beýleki doganlara habar beriň» diýdi-de, başga ýere çykyp gitdi[+].

18Gün doganda, esgerleriň arasynda uly galmagal turdy. Olar biri-birinden: «Petrusa näme bolduka?» diýşip soraýardylar. 19Hirod Petrusy agtardy. Emma ony tapmansoň, garawullary soraga çekip, olary öldürmegi buýurdy.


Hirod patyşanyň ölümi

Şondan soň Hirod Ýahudyýadan[†] Kaýsariýa gidip, şol ýerde galdy. 20Hirod Sur[†] we Sidon[†] halkyna gaty gazaplanýardy. Olar hem birleşip, Hirodyň ýanyna geldiler-de, patyşanyň baş hyzmatkäri Blastosy öz taraplaryna çekip, ýaraşyk dilediler. Sebäbi olaryň ýurdy patyşanyň ýurdundan azyk alýardy. 21Ine, bellenen gün Hirod patyşalyk lybasyny geýip, tagtynda oturdy we halka ýüzlenip, söz sözledi. 22Halk hem: «Bu ynsan sesi däl-de, bir hudaýyň sesidir!» diýip gygyryşdy. 23Şobada Rebbiň bir perişdesi[†] Hirodesi jezalandyrdy, sebäbi ol Hudaýy şöhratlandyrmandy[†]. Şeýdip, onuň endam-jany gurtlap öldi[+].

24Hudaýyň Hoş Habary[†] bolsa barha ýaýbaňlanyp, imanlylaryň sany günsaýyn artýardy[+].

25Barnap bilen Şawul hem özlerine tabşyrylan hyzmaty ýerine ýetirip, Iýerusalimden[†] yzyna dolandylar. Olar özleri bilen bile Marky hem alyp gaýtdylar. Markyň beýleki ady Ýohannady[+].

#### 13‑nji bap

1Antiýohdaky imanlylar ýygnagynda[†] pygamberler[†] we mugallymlar bardy. Olar Barnap, Garaýagyz lakamly Şimgon, kirineýli Lukiý, hökümdar Hirod bilen bile ösen Manahen we Şawul dagydy[+]. 2Bular Rebbe[†] ybadat edip, agyz bekleýärkäler[†], Mukaddes Ruh[†]: «Barnap bilen Şawuly Maňa bagyş ediň, goý, olar Meniň tabşyran işimi berjaý etsinler» diýdi[+]. 3Şeýlelikde, olar agyz bekläp, doga-dileg etdiler we ellerini olaryň üstüne goýup, Barnap bilen Şawuly ýola saldylar.


Şawul bilen Barnap Kipr adasynda

4Mukaddes Ruh[†] tarapyndan ýollanan Barnap bilen Şawul Selukiýa geldiler. Ol ýerden hem gämili Kipr adasyna gitdiler. 5Onsoň Salamise gelip, ýahudylaryň[†] sinagogalarynda[†] Hudaýyň Hoş Habaryny[†] wagyz etdiler. Ýohanna hem olaryň ýanynda bolup, kömek berýärdi[+]. 6Olar bütin adany aýlanyp, Pafosa geldiler. Ol ýerde Barýeşa atly bir ýahuda[†] duş geldiler. Ol jadygöý we galp pygamberdi[†][+]. 7Barýeşa şol ýeriň häkimi Sergiý Pawul bilen gatnaşýardy. Sergiý Pawul akylly adamdy. Ol Barnap bilen Şawuly çagyrdyp, olardan Hudaýyň Hoş Habaryny eşitmek isledi. 8Emma Barýeşa Barnap bilen Şawula garşy çykdy. Barýeşanyň beýleki ady Eýlim bolup, bu jadygöý diýmegi aňladýar. Ol häkimi iman etmekden ýüz öwürtmäge synanyşdy. 9Şonda Mukaddes Ruhdan dolan Şawul, ýagny Pawlus jadygöýüň gözlerine seredip:[+] 10«Eý, iblis ogly! Sen ähli dogrulygyň duşmanysyň. Seniň ýüregiň her dürli hileden we galplykdan doly. Rebbiň hak ýoluny ýoýmagyňy haçan bes etjek? 11Indi, seret, Rebbiň eli saňa garşydyr, sen kör bolarsyň, belli bir wagta çenli gün şöhlesini görmersiň» diýdi.

Şol pursadyň özünde onuň gözüni duman örtüp, garaňkylyk gaplady. Ol özüni itdirjek bolup, töweregini sermeläp, adam gözläp başlady. 12Häkim ýüze çykan wakany görüp, iman etdi, sebäbi ol Reb Isa[†] hakyndaky taglymata haýran galdy.


Pawlus ýoldaşlary bilen Pisidýadaky Antiýoh şäherinde

13Pawlus we onuň ýoldaşlary Pafosdan gämä münüp, Pamfiliýadaky Perga şäherine geldiler. Şol ýerde Ýohanna olardan aýrylyp, Iýerusalime[†] dolandy[+]. 14Olar bolsa Pergadan ýollaryny dowam etdirip, Pisidýadaky Antiýoh şäherine geldiler. Sabat güni[†] sinagoga[†] gelip, ol ýerde oturdylar. 15Töwrat[†] bilen pygamberleriň[†] ýazgylaryndan okalandan soň, sinagoganyň baştutanlary: «Doganlar, halka näme öwüt-nesihatyňyz bar bolsa aýdyň, baş üstüne!» diýip, olary çagyrtdylar[+]. 16Şeýlelikde, Pawlus ýerinden turup, olara eli bilen ýuwaş bolmaklaryny yşarat etdi. Soňra ol söze başlady: «Eý, ysraýyllylar[†] we Hudaýa sežde edýän[†] keseki halklar, maňa gulak asyň! 17Ine, ysraýyl halkynyň Hudaýy biziň ata-babalarymyzy saýlady. Olar Müsürde ýaşan döwründe Hudaý olardan beýik bir halk ýaratdy. Soňra beýik gudraty bilen olary Müsürden alyp çykdy[+]. 18Kyrk ýylyň dowamynda Hudaý olaryň çöldäki etmişlerine çydady[+]. 19Kengan[†] ýurdunda ýaşaýan ýedi milleti gyryp, ýurtlaryny olara miras[†] berdi[+]. 20Bularyň hemmesi, takmynan, dört ýüz elli ýyl dowam etdi. Mundan soň Hudaý olara Şamuwel pygamberiň döwrüne çenli serdarlar[†] berdi. 21Onsoň ysraýyl halky patyşa talap etdi. Hudaý olara Kişiň ogly Şawuly patyşa edip berdi. Benýamin tiresinden bolan Şawul kyrk ýyl höküm sürdi[+]. 22[+]Hudaý Şawuly tagtdan düşürenden soň bolsa, olara Dawudy[†] patyşa etdi we ol hakda şaýatlyk edip: „Göwnümden turýan bir adamy, Ýyşaýyň ogly Dawudy tapdym. Ol Meniň ähli islegimi berjaý eder“ diýdi[+]. 23Şeýlelikde, Hudaý Öz beren wadasyna görä, Dawudyň neslinden Isany[†] ysraýyl halkyna Halasgär[†] edip iberdi. 24Isa gelmezden öň bolsa Ýahýa bütin ysraýyl halkyna toba etmegi we suwa çümdürilmegi[†] wagyz etdi[+]. 25Ýahýa özüne tabşyrylan işi tamamlamazdan öň: „Siz meni Mesih[†] hasaplaýarsyňyzmy? Ýok, men Mesih däl. Ol menden soňra geler. Men Onuň çarygynyň bagyny çözmäge-de mynasyp däldirin“ diýdi[+]. 26Eý, doganlar, Ybraýymyň[†] nesilleri! Eý, Rebbe sežde edýän keseki milletler[†]! Halasgärimiz baradaky bu habar bize berildi. 27Iýerusalimiň ilaty we olaryň ýolbaşçylary Isany tanaman, Ony ölüme höküm etdiler. Şeýdip, olar öňki pygamberleriň aýdanlaryny ýerine ýetirdiler. Şeýdip, olar Sabat güni okalýan pygamberleriň sözleri boýunça hereket etdiler[+]. 28Ölüm jezasyna laýyk hiç bir sebäp tapmasalar-da, Pilatdan[†] Onuň öldürilmegini talap etdiler[+]. 29Ol hakda ýazylanlaryň baryny berjaý edenlerinden soň bolsa, Ony haçdan[†] düşürip, bir mazarda goýdular[+]. 30Emma Hudaý Ony ölümden direltdi[+]. 31Ençeme günläp Isa Özi bilen Jelileden[†] Iýerusalime gelenlere göründi. Bu adamlar indi ysraýyl halkyna Ol hakda şaýatlyk edýärler[+]. 32-33[+]Biz häzir size Hoş Habary yglan edýäris: Hudaý Isany ölümden direldip, Öz perzentleri bolan biziň üçin ata-babalarymyza beren wadasyny berjaý etdi. Bu hakda ikinji mezmurda şeýle ýazylan:

„Sen Meniň Oglumsyň,
bu gün Men saňa Ata boldum“[+].

34[+]Isanyň ölümden direlişi we asla çüýremezligi dogrusynda Hudaý şeýle diýdi: „Dawuda[†] wada beren mukaddes[†] ýalkanyşlarym[†] bilen sizi ýalkaryn“[+]. 35[+]Başga bir mezmurda[†] şeýle ýazylan: „Sen Sadygyňyň gabyrda çüýremegine ýol bermersiň“[+].

36Dawut[†] babatda aýtsak, ol öz wagtynda Hudaýyň maksady üçin hyzmat etdi. Ol dünýäden ötüp, ata-babalarynyň ýanynda jaýlandy; onuň jesedi çüýräp gitdi[+]. 37Emma Hudaýyň Direldeni çüýremedi. 38-39Şonuň üçin hem, eý, doganlar, şuny bilip goýuň: biz size günäleriň Isa arkaly bagyşlanýandygyny yglan edýäris. Isa iman eden her bir adam Ol arkaly aklanýar. Bu Musanyň kanuny boýunça mümkin däldi[+][+]. 40Indi habardar boluň, pygamberleriň bu aýdanlary başyňyza gelmesin:[+]

41[+]„Serediň, eý, masgaralaýjylar,
haýrana galyp, ýok boluň!
Siziň günleriňizde etjek işimi eşideniňizde,
gulagyňyza ynanmarsyňyz“».

42Pawlus bilen Barnap ýahudylaryň[†] sinagogasyndan[†] çykyp barýarkalar, halk indiki Sabat güni-de[†] bu zatlar dogrusynda gürrüň bermeklerini olardan haýyş etdi. 43Sinagogadaky halk gidenden soň, ýahudylaryň we ýahudy dinini kabul edenleriň köpüsi Pawlus bilen Barnabyň yzyna düşdüler. Pawlus bilen Barnap olara hemişe Hudaýyň merhemeti bilen ýaşamaklaryny öwüt-nesihat etdiler[+]. 44Indiki Sabat güni bolsa Rebbiň Hoş Habaryny[†] diňlemek üçin tutuş şäher diýen ýaly ýygnandy. 45Şunça köp mähelläni görüp, ýahudylary göriplik gurşap aldy. Olar Pawlusyň aýdan zatlaryna garşy çykyp, oňa sögdüler[+]. 46Pawlus bilen Barnap hem batyrgaýlyk bilen şeýle diýdiler: «Hudaýyň Hoş Habary ilki size wagyz edilmelidi. Emma siz ony ret etdiňiz! Bu bolsa siziň baky ýaşaýşa mynasyp däldigiňizi subut edýär. Şonuň üçin biz keseki milletlere[†] ýüzlenýäris[+]. 47[+]Çünki Reb bize şeýle buýruk berdi: „Ýeriň aňry çägine çenli halas etmek üçin, Seni milletlere nur etdim“»[+].

48Milletler[†] muny eşidenlerinde şatlanyp, Rebbiň Hoş Habaryna[†] uly hormat goýdular. Şeýlelikde, baky ýaşaýyş üçin saýlananlaryň hemmesi iman etdi.

49Rebbiň Hoş Habary[†] ýurduň hemme ýerine ýaýraýardy. 50Emma ýahudylar[†] şäheriň ýokary mertebeli hudaýhon aýallaryny we at-abraýly erkeklerini Pawlus bilen Barnabyň garşysyna öjükdirdiler. Şeýlelikde, olary yzarlap, öz ýurtlaryndan kowup çykardylar[+]. 51Bu iki resul[†] bolsa olara garşylyk hökmünde, aýaklarynyň tozuny kakyp, Ikoniýa şäherine gitdiler[+]. 52Antiýohdaky şägirtler bolsa şatlykdan we Mukaddes Ruhdan[†] doldular[+].

#### 14‑nji bap


Pawlus bilen Barnap Ikoniýada

1Pawlus bilen Barnap Ikoniýa şäherinde hem adatdakysy ýaly ýahudylaryň[†] sinagogasyna[†] bardylar. Ol ýerde olar şeýle bir täsirli wagyz etdiler welin, köp sanly ýahudylar we keseki milletler[†] iman etdiler[+]. 2Emma iman etmedik ýahudylar keseki milletleri bu iki resulyň[†] üstüne küşgürip, imanlylara garşy olaryň aňyny zäherlediler. 3Pawlus bilen Barnap bu ýerde uzak wagt galyp, Reb[†] Isa[†] hakynda batyrgaýlyk bilen wagyz etdiler. Isa hem olara alamatlar we mugjyzalar görkezmek başarnygyny berip, Öz merhemeti baradaky habary olar arkaly tassyklady[+]. 4Şäheriň halky ikä bölündi; olaryň bir bölegi ýahudylaryň, bir bölegi-de resullaryň tarapyna geçdi[+].

5Şundan soň ýahudylar[†] we başga milletler[†] özleriniň ýolbaşçylary bilen birlikde resullaryň[†] üstüne topulyp, olary daşlamakçy boldular. 6Resullar mundan habarly bolansoňlar, Likaoniýanyň Listra, Derbe şäherlerine we olaryň daş-töweregine gaçdylar[+]. 7Ol ýerlerde-de Hoş Habary[†] wagyz etdiler.


Pawlus bilen Barnap Listrada we Derbede

8Listrada aýaklary ysmaz bir adam ýaşaýardy. Ol dogabitdi oturady we hiç wagt ýöremändi[+]. 9Bu adam Pawlusyň gürrüňini diňläp otyrdy. Pawlus hem oňa dikanlap seredip, onuň sagaljagyna imanynyň bardygyny gördi[+]. 10Şonda Pawlus gaty ses bilen: «Ýeriňden tur!» diýdi. Ol hem towsup turdy-da, ýöräp başlady[+]. 11Mähelle Pawlusyň eden işini görüp, likaoniýa dilinde: «Hudaýlar ynsan keşbinde biziň ýanymyza inipdirler!» diýip gygyryşdylar[+]. 12Barnaby Zews, Pawlusy bolsa, esasy söz sözleýänçidigi üçin Hermes[*] diýip atlandyrdylar. 13Zewsiň buthanasy[†] şäheriň daşynda ýerleşýärdi. Zews ruhanysy[†] boýnuna gül çemenleri geýdirilen öküzleri şäher derwezeleriniň agzyna getirip, halk bilen birlikde gurbanlyk[†] berjek boldy[+]. 14Emma resullar[†] Barnap bilen Pawlus muny eşidip, ýakalaryny ýyrtyp, halkyň ortasyna kürsäp girdiler. Olar batly ses bilen:[+] 15«Adamlar! Näme üçin beýle edýärsiňiz? Biz hem size meňzeş ynsandyrys. Size Hoş Habar[†] alyp geldik. Indi bu boş zatlardan el çekiň-de, ýeri, gögi, deňzi we olardaky ähli zady ýaradan diri Hudaýa tarap dolanyň[+]. 16Geçen döwürde Hudaý ähli milletlere[†] öz ýollary boýunça ýöremäge rugsat berdi[+]. 17Muňa garamazdan, Ol Özüniň bardygyny hiç haçan subutsyz goýmaýar. Serediň! Size ýagşylyk edip, asmandan ýagyş ýagdyrýar, möwsüminde hasyl berýär, garnyňyzy birkemsiz doýrup, ýürekleriňizi şatlykdan doldurýar» diýdiler[+]. 18Bu sözler bilen olar halky özlerine gurbanlyk hödür etmekden zordan dändirdiler.[*] 19Emma Antiýohdan, Ikoniýadan gelen ýahudylar[†] halky öjükdirip, Pawlusy daşladylar we ölendir öýdüp, ony şäherden süýräp çykardylar[+]. 20Emma şägirtler daşyna üýşenlerinde, Pawlus ýerinden turup, şähere gaýtdy. Ertesi gün ol Barnap bilen Derbä tarap ýola düşdi.

21Derbede olar Hoş Habary[†] wagyz edip, köp şägirt topladylar. Soňra Listra, Ikoniýa we Antiýoha dolanyp geldiler. 22Olar şägirtleri ruhlandyrdylar we olara imanda berk durmagy ündäp: «Hudaýyň Şalygyna[†] girmegimiz üçin, biziň köp muşakgatlary başdan geçirmegimiz gerek» diýýärdiler[+]. 23Pawlus bilen Barnap her bir ýygnak[†] üçin ýolbaşçylar[†] bellediler. Soňra doga-dileg edip, agyz bekläp bu ýolbaşçylary özleriniň iman eden Rebbine tabşyrdylar[+]. 24Onsoň Pisidýanyň içinden geçip, Pamfiliýa geldiler. 25Perga şäherinde Isa[†] hakynda wagyz edenlerinden soň, Attaliýa gitdiler. 26Ol ýerden hem olar gämili Antiýoha dolanyp geldiler. Pawlus bilen Barnap bu şäherde özlerini Hudaýyň merhemetine tabşyryp, hut şu ýerden şindi tamamlan işlerini amala aşyrmaga ugrapdylar[+]. 27Antiýoha gelenlerinden soň, resullar[†] ýygnagy bir ýere çagyryp, olara Hudaýyň özleri arkaly ähli bitiren işlerini we ýahudy[†] dälleriň iman etmegi üçin, Onuň açan ýoly barada gürrüň berdiler. 28Resullar uzak wagtlap şägirtler bilen bile boldular.

#### 15‑nji bap


Iýerusalimdäki maslahat

1Ýahudyýadan[†] birnäçe adam Antiýoha gelip, doganlara: «Musanyň[†] adaty boýunça sünnetlenmeseňiz[†], halas bolup bilmersiňiz» diýip öwredýärdiler[+]. 2Pawlus bilen Barnap bu adamlar bilen köp çekeleşip jedelleşdiler. Onsoň bu meseläni çözmek üçin, beýleki doganlaryň birnäçesi bilen birlikde, Pawlus bilen Barnap Iýerusalimdäki[†] resullaryň[†], ýolbaşçylaryň ýanyna gitmeli diýen karara gelindi[+]. 3Imanlylar ýygnagy[†] olary ýola salyp ugratdy. Olar Finikiýanyň we Samariýanyň[†] içinden geçip, keseki milletleriň-de[†] Hudaýy kabul edendikleri barada gürrüň berdiler. Bu habar hemme imanlylara uly şatlyk getirdi. 4Iýerusalime gelenlerinde bolsa, resullardyr ýolbaşçylar we tutuş ýygnak olary gyzgyn garşylady. Pawlus bilen Barnap Hudaýyň özleri arkaly bitiren ähli işlerini ýygnananlara gürrüň berdiler. 5Emma fariseýler[†] toparyndan iman edenleriň käbiri aýaga galyp: «Keseki milletlerden bolanlary sünnetlemeli we olara Musanyň kanunyny[†] berjaý etmegi tabşyrmaly» diýdiler. 6Onsoň resullar we ýolbaşçylar bu mesele barada maslahatlaşmaga ýygnandylar. 7Ýygnakda gürrüň uzaga çekensoň, Petrus ýerinden turup, olara şeýle diýdi: «Doganlar! Özüňiz bilýänsiňiz, keseki milletlere Hoş Habary[†] wagyz etmegim üçin, ençeme wagt mundan öň Hudaý araňyzdan meni saýlady. Ol muny milletleriň Hoş Habary eşidip, iman etmegi üçin şeýle etdi[+]. 8Her bir ynsanyň ýüregini bilýän Hudaý bize beren Mukaddes Ruhuny[†] keseki milletlere hem berdi. Şu arkaly olary kabul edendigini tassyklady[+]. 9Hudaý olaryň imany arkaly ýüreklerini päkledi. Şeýdip, Hudaý biziň bilen keseki milletleriň arasyndaky parhy ýok etdi[+]. 10Beýle bolsa, näme üçin ata-babalarymyzyň we özümiziň göterip bilmedik boýuntyrygymyzy şägirtleriň boýnuna salýaňyz? Hudaýy synajak bolýarsyňyzmy[+]? 11Ýok! Biz özümiziň hem, olaryň hem Rebbimiz[†] Isanyň[†] merhemeti bilen halas bolýandygymyza ynanýarys»[+].

12Onsoň hemmeler dymyp, Pawlus bilen Barnaby diňlediler. Olar Hudaýyň özleri arkaly keseki milletlere[†] görkezen beýik alamatlaryny we mugjyzalaryny gürrüň berdiler. 13Olar gürrüňlerini gutarandan soň, Ýakup[†] söze başlap, şeýle diýdi: «Doganlar, maňa gulak asyň![+] 14Ine, Simun[*] bize Hudaýyň ilki bilen keseki milletlere nähili nazar salandygyny we olaryň arasyndan Özüne bir halk saýlap alandygyny düşündirip berdi. 15Pygamberleriň[†] sözleri-de bu aýdylanlar bilen gabat gelýär. Ine, onda şeýle ýazylan:

16[+]„Mundan soň Men dolanyp gelip,
Dawudyň[†] ýykylan çadyryny dikelderin.
Weýran bolan ýerlerini oňaryp,
ony täzeden bina ederin.
17Şeýdip, aman galanlar Rebbi agtarsyn,
Maňa degişli ähli milletler[†] Rebbi gözlesin.
Muny bu zatlary edýän Reb aýdýandyr,[+]
18bular gadymdan mälimdir“.


19Şonuň hem Hudaýy kabul edýän keseki milletlere[†] kynçylyk döretmeli däl diýen karara geldim. 20Gaýtam, olara hat ýazyp, şeýle diýeliň: „Butlara[†] hödürlenen gurbanlyk[†] etini iýmekden, zynadan, damagy çalynmadyk haram haýwanyň etinden we ganyndan daş duruň“[+]. 21Çünki Musanyň[†] kanuny[†] gadym döwürden bäri her bir şäherde wagyz edilýär, her Sabat güni[†] sinagogalarda[†] okalýar».


Keseki milletlerden bolan imanlylara hat

22Soňra resullar[†] we ýygnagyň[†] ýolbaşçylary tutuş imanlylar ýygnagy bilen birlikde birnäçe adamy saýlap, olary Pawlus hem-de Barnap bilen Antiýoha ibermek kararyna geldiler. Olar iki adamy: Barsaba lakamly Ýudasy we Silasy saýladylar, olaryň ikisi-de doganlaryň arasynda ýolbaşçydylar[+]. 23Ellerine şu haty berip, olary ugratdylar: «Siziň doganlaryňyz bolan biz resullar we ýolbaşçylar Antiýohda, Siriýada, Kilikiýada ýaşaýan ýahudy[†] däl imanly doganlara salam ýollaýarys. 24Biziň eşidişimize görä, aramyzdan käbirleri baryp, öz sözleri bilen sizi howsala salyp, aňyňyzy bulaşdyrypdyrlar. Emma olary biz ibermedik[+]. 25Şonuň üçin hem aramyzdan birnäçe adamy saýlap, olary eziz dostlarymyz Barnap we Pawlus bilen bile siziň ýanyňyza ýollamagy bir agyzdan karar etdik. 26Bular Rebbimiz Isa[†] Mesihe[†] gulluk etmek üçin janyny orta goýan adamlardyr. 27Şeýlelikde, biz Ýudas bilen Silasy ýollaýarys, olar biziň ýazanlarymyzy dil üsti bilen tassyklarlar. 28Biz Mukaddes Ruhuň[†] ýolbaşçylygynda şu wajyp talaplardan başga hiç bir zady siziň üstüňize ýüklemezligi makul gördük:[+] 29butlara[†] hödürlenen gurbanlyk[†] etini iýmekden, zynadan, damagy çalynmadyk haram haýwanyň etinden we ganyndan daş duruň.[*] Şulardan saklansaňyz, ýagşy iş edersiňiz. Hoş, sag-salamat boluň».

30Şeýlelikde, olar ýola düşdüler. Antiýoha gelip, imanlylary üýşürdiler-de, haty gowşurdylar. 31Imanlylar hatdaky ruhlandyryjy habary okap, şat boldular. 32Ýudas bilen Silas pygamberdiler[†]. Olar doganlara köp öwüt-nesihat edip, olaryň imanyny berkitdiler[+]. 33-34Birnäçe wagt ol ýerde bolanlaryndan soňra, doganlar olary resullaryň[†] ýanyna sag-salamat ugradyp goýberdiler.[*] 35Pawlus we Barnap hem Antiýohda galdylar. Olar başgalar bilen birlikde halka sapak öwredip, Reb Isa[†] hakyndaky Hoş Habary[†] wagyz etdiler[+].


Pawlus bilen Barnap biri-birlerinden aýrylýarlar

36Birnäçe günden soň Pawlus Barnaba: «Indi Rebbiň Hoş Habaryny[†] wagyz eden şäherlerimize dolanyp baraly, ol ýerdäki doganlarymyzy görüp, hal-ýagdaýlaryny soraly» diýdi. 37Mark diýlip atlandyrylýan Ýohannany-da Barnap özleri bilen äkitmek isleýärdi[+]. 38Emma Pawlus özlerini Pamfiliýada terk edip, Hudaýyň hyzmatyny ahyryna çenli bile dowam etmedik Marky äkitmegi makul bilmedi[+]. 39Şeýlelikde, aralarynda agzalalyk döräp, olar biri-birlerinden aýryldylar. Barnap ýanyna Marky alyp, gämi bilen Kipre gitdi. 40Pawlus bolsa Silasy saýlady, imanlylar olary Rebbiň merhemetine tabşyranlaryndan soňra, olar ýola düşdüler[+]. 41Olar Siriýa, Kilikiýa aýlanyp, ýygnaklary[†] berkitdiler.

#### 16-njy bap


Timoteos Pawlus bilen Silasa goşulýar

1Pawlus Derbe we Listra şäherlerine geldi. Listrada Timoteos atly Isanyň[†] bir şägirdi bardy. Onuň ejesi imanly ýahudydy[†], kakasy bolsa grekdi[†][+]. 2Listradaky we Ikoniýadaky doganlar ol barada gowy sözler aýdýardylar. 3Pawlus Timoteosy özi bilen äkitmek isleýärdi. Şonuň üçin ony sünnet[†] etdirdi, sebäbi ol ýerde ýaşaýan ýahudylaryň hemmesi Timoteosyň kakasynyň grekdigini bilýärdi[+]. 4Olar şäherleriň içinden geçip, ol ýerdäki imanlylara Iýerusalimdäki[†] resullar[†] we ýolbaşçylar tarapyndan kabul edilen kararlara eýermekligi tabşyrýardylar[+]. 5Şeýlelikde, doganlaryň imany has-da berkäp, olaryň sany günsaýyn artýardy[+].


Pawlus Makedoniýa barada görnüş görýär

6Mukaddes Ruh[†] tarapyndan Rebbiň[†] sözüni Aziýa welaýatyna wagyz etmeklik bökdelensoň, Pawlus dagy Frikiýa we Galatýa ülkesinden geçdiler[+]. 7Olar Misýa serhedine gelip, Bitiniýa welaýatyna girmekçi boldular. Emma Isa[†] Mukaddes Ruh arkaly olara rugsat bermedi[+]. 8Onsoň Misýanyň üsti bilen Troasa gitdiler[+]. 9Şol gije Pawlus bir görnüş gördi[†]. Makedoniýaly bir adam onuň garşysynda durup: «Makedoniýa gel, bize kömek et!» diýip ýalbardy. 10Pawlus bu görnüşi görensoň, Hudaý bizi olara Hoş Habary[†] wagyz etmäge çagyrýar diýen netijä gelip, biz dessine Makedoniýa tarap ýola düşdük.


Lidiýa iman edýär

11Şeýlelikde, Troasdan gämi bilen göni Samofrakiýa, ertesi hem Neapolise gitdik. 12Ol ýerden-de Makedoniýanyň esasy welaýatynda ýerleşýän Filipi şäherine geldik. Bu şäher Rime[†] garaşlydy. Biz birnäçe günläp ol ýerde galdyk[+]. 13Sabat güni[†] biz şäherden derýa ýakasyna çykdyk. Ol ýerde ybadat edilýän ýeriň bardygyny bilýärdik. Onsoň ol ýerde ýygnanan aýallar bilen oturyp, olara gürrüň bermäge başladyk. 14Bizi diňläp oturanlaryň arasynda Lidiýa atly bir söwdagär aýal hem bardy. Ol Tiýatira şäherinden bolup, gyrmyzy parçalar satýardy. Bu aýal Hudaýa sežde edýärdi[†]. Pawlusyň sözlerine gulak asmak üçin, Reb onuň ýüregini açdy[+]. 15Lidiýa tutuş öý-içersi bilen suwa çümdürilenden[†] soňra bizi öýüne çagyryp: «Meni Rebbe sadyk saýýan bolsaňyz, geliň-de, öýümde galyň» diýip ýalbaryp, bizi yrdy[+].


Pawlus bilen Silas tussaglykda

16Bir gün ybadat edilýän ýere barýarkak, palçylyk ruhy[†] eýelän bir hyzmatkär gyza duş geldik. Bu gyz pal atmaklyk bilen hojaýynlaryna köp pul gazanyp berýärdi. 17Ol Pawlusyň we biziň yzymyza düşüp: «Bu adamlar Beýik Hudaýyň gullarydyr. Olar size[*] halas bolmagyň ýoluny wagyz edýärler» diýip gygyrýardy[+]. 18Ol ençeme günläp şeýle diýip gygyrmagyny dowam etdi. Ahyry Pawlus bizar bolup, yzyna öwrülip, arwah-jyna: «Isa[†] Mesihiň[†] adyndan buýurýaryn: bu gyzyň içinden çyk!» diýdi. Arwah-jyn şol pursadyň özünde gyzdan çykdy[+]. 19Onuň hojaýynlary gazanç umytlarynyň elden gidenini görüp, Pawlus bilen Silasy tutup, bazar meýdançasyna süýräp getirdiler. 20Olary häkimleriň öňüne getirip: «Bu adamlar şäherimizde başagaýlyk döredýärler. Özleri hem ýahudylar[†], 21biz bolsa rimliler[†], olar biziň kanunymyza[†] ters gelýän adatlary wagyz edýärler. Bize olaryň adatlaryny kabul etmek ýa-da berjaý etmek gadagandyr» diýdiler[+]. 22Halk hem Pawlus bilen Silasa garşy aýaga galdy. Şeýlelikde, häkimler esgerlere olaryň eşiklerini sypyryp, taýaklap urmagy buýurdylar[+]. 23Köp taýaklanlaryndan soň, zyndana saldylar-da, zyndanyň baş gözegçisine olary berk saklamagy tabşyrdylar. 24Ol hem şeýle buýruk alansoň, olary zyndanyň içki bölümine salyp, aýaklaryna gandal baglady[+].

25Ýarygije töweregi Pawlus bilen Silas doga-dileg edip, Hudaýa öwgüli nagmalar aýdýardylar, tussaglar hem olary diňleýärdi[+]. 26Birdenkä güýçli ýertitreme boldy, zyndanyň binýady sarsyp, ähli gapylar birbada açyldy, hemmeleriň zynjyry üzüldi[+]. 27Ukudan oýanan baş gözegçi zyndanyň gapylarynyň açykdygyny gördi. Ol tussaglar gaçandyr öýdüp, özüni öldürjek bolup, gylyjyny syrdy[+]. 28Emma Pawlus gaty ses bilen: «Saklan! Janyňa kast etme, biziň hemmämiz şu ýerde!» diýip gygyrdy. 29Baş gözegçi çyra getirdip, içeri kürsäp girdi. Ol sandyrap baryp, Pawlus bilen Silasyň aýagyna ýykyldy[+]. 30Olary daşary çykaryp: «Agalar! Men halas bolmak üçin näme etmeli?» diýip sorady[+]. 31Olar hem: «Rebbimiz Isa[†] iman et, özüň-de, tutuş öý-içeriň hem halas bolar» diýdiler[+]. 32Soňra olar baş gözegçä we onuň öý-içerisine Rebbiň Hoş Habaryny[†] wagyz etdiler. 33Şol gijäniň özünde baş gözegçi olary bir çete çykaryp, ýaralaryny ýuwdy. Soňra dessine ol öý-içersindäkiler bilen bile suwa çümdürildi[†][+]. 34Onsoň olary öýüne salyp, öňlerine saçak ýazdy. Ol tutuş öý-içersi bilen birlikde Hudaýa iman edendigine begendi[+].

35Ertesi daň atanda, häkimler öz gullukçylaryny iberip: «Şol adamlary boşat» diýdiler. 36Zyndanyň baş gözegçisi hem bu habary Pawlusa ýetirip: «Häkimler size gidiberiň diýip habar ýollapdyrlar. Indi siz gidip bilersiňiz. Sag-aman baryň» diýdi. 37Emma Pawlus olara: «Rim[†] raýatydygymyza garamazdan, bizi halkyň öňünde bikanun ýençdiler, zyndana taşladylar. Näme üçin indi bizi ogrynça boşadyp goýberjek bolýarlar? Bu bolmaz! Goý, bizi zyndandan özleri gelip çykarsynlar» diýdi[+]. 38Gözegçiler hem bu sözleri häkimlere ýetirdiler. Häkimler Pawlus bilen Silasyň Rim raýatydygyny eşidip, gaty howsala düşdüler. 39Häkimler gelip, olardan ötünç soradylar we zyndandan alyp çykdylar. Soňra olara şäherden gitmeklerini haýyş etdiler[+]. 40Pawlus bilen Silas zyndandan çykyp, Lidiýanyň öýüne bardylar. Olar bu ýerde imanlylar bilen duşuşyp, olary ruhlandyrdylar, soňra ol ýerden gitdiler[+].

#### 17‑nji bap


Pawlus Salonikide wagyz edýär

1Pawlus bilen Silas Anfipol we Apoloniýa şäherleriniň içinden geçip, Salonikä geldiler. Ol ýerde ýahudylaryň[†] bir sinagogasy[†] bardy[+]. 2Pawlus adatdakysy ýaly sinagoga gitdi we üç Sabat güni[†] olar bilen Mukaddes[†] Ýazgylar boýunça gürrüň etdi[+]. 3Ol Mesihiň[†] görgi görmeginiň we soňra ölümden direlmeginiň gerek bolandygyny düşündirip subut etdi. Ol: «Meniň size wagyz edýän Isam[†] Mesihdir» diýdi[+]. 4Olardan käbiri Pawlus bilen Silasa ynanyp, olara goşuldylar. Şeýle hem Rebbe[†] sežde edýän[†] köp sanly grekler[†] we ýokary mertebeli ençeme aýallar olara goşuldylar. 5Emma ýahudylar göripçilik etdiler, olar bazarda bikär gezip ýören erbet adamlaryň birnäçesini ýanlaryna toplap, şäherde gozgalaň turuzdylar. Pawlus bilen Silasy tapyp, mähelläniň öňüne çykarmak üçin, Ýasonyň öýüne döküldiler[+]. 6Emma olary tapyp bilmänsoňlar, Ýason bilen birnäçe doganlary şäher ýolbaşçylarynyň öňüne süýräp getirip: «Bu adamlar bütin dünýäde bulagaýlyk döredip, biziň şäherimize hem geldiler. 7Ýason olara öýünden jaý berdi. Olaryň hemmesi Isa diýen patyşa bar diýip, imperatoryň[†] permanlaryna garşy çykýarlar» diýip gygyrdylar[+]. 8Halk we şäher ýolbaşçylary bu habary eşidip howsala düşdüler. 9Onsoň Ýason bilen beýlekileri jerime tölänlerinden soň boşadyp goýberdiler.


Pawlus bilen Silas Beriýa şäherinde

10Doganlar şol gijäniň özünde Pawlus bilen Silasy Beriýa şäherine iberdiler. Olar şähere gelip, ýahudylaryň[†] sinagogasyna[†] bardylar. 11Beriýadaky ýahudylaryň gözýetimi Salonikidäki ýahudylaryňka garanda has giňdi. Olar Isa[†] hakyndaky habary göwünjeňlik bilen kabul edip, Pawlusyň aýdanlarynyň hakykatdygyny görmek üçin, Mukaddes[†] Ýazgylary her gün seljerýärdiler. 12Ýahudylaryň köpüsi, şeýle hem at-abraýly ençeme grek[†] aýallary we erkekleri Isa iman etdiler.

13Emma Salonikidäki ýahudylar[†] Pawlusyň Beriýada Hudaýyň Hoş Habaryny[†] wagyz edendigini bilenlerinde, ol ýere hem gitdiler. Olar halky öjükdirip, howsala saldylar. 14Şonda doganlar Pawlusy şobada deňziň kenaryna ugratdylar. Silas bilen Timoteos bolsa Beriýada galdylar. 15Pawlusy ugradýanlar ony Afina çenli getirdiler. Olar Pawlusdan: «Silas bilen Timoteos tizden-tiz meniň ýanyma gelsinler» diýen buýrugy alansoňlar, Beriýa şäherine dolanyp geldiler.


Pawlus Afinyda wagyz edýär

16Pawlus Afinyda Silas bilen Timoteosa garaşýarka, şäheriň butlardan[†] doludygyny görüp, ýüregi gyýyldy[+]. 17Şonuň üçin Pawlus sinagogada[†] ýahudylar[†] we Rebbe sežde edýän[†] köp sanly grekler[†] bilen gürrüňleşdi. Şeýle hem her gün bazarda duş gelen adamlara wagyz etdi. 18Birnäçe epikur we stoik taglymatçylar[†] hem Pawlus bilen jedelleşdiler. Käbiri: «Bu ýaňra näme diýjek bolýar?» diýse, käbiri: «Ol keseki hudaýlar barada wagyz edýär» diýýärdi. Olar Pawlus Isanyň[†] Hoş Habaryny[†] we direlişini wagyz edýändigi üçin şeýle diýýärdiler. 19Olar Pawlusy tutup, Arýopagus mejlisine[†] getirip, şeýle diýdiler: «Seniň öwredýän bu täze taglymatyňyň nämedigini biz hem bilsek bolarmy[+]? 20Sen biziň öň eşitmedik käbir geň zatlarymyz barada gürrüň edýärsiň. Biz indi bu zatlaryň näme aňladýandygyny bilmek isleýäris». 21Hemme afinylylar we ol ýerde ýaşaýan başga milletler[†] ähli wagtlaryny täze düşünjeler barada gürrüň etmek ýa-da diňlemek bilen geçirýärdiler. 22Pawlus Arýopagus mejlisiniň ortasynda durup, şeýle diýdi: «Eý, afinylylar! Men siziň berk dindardygyňyzy görýärin. 23Men bütin şähere aýlanyp çykyp, siziň ybadat edýän zatlaryňyzy gözden geçirdim. Bu zatlaryň arasyndan „NÄTANYŞ HUDAÝA“ diýen ýazgyly bir gurbanlyk[†] sypasyny[†] gördüm. Ine, men size özüňiziň tanamazdan sežde edýän Hudaýyňyz barada gürrüň bermekçi. 24Älem-jahany we ondaky ähli zatlary ýaradan Hudaý ýeriň-gögüň Hökümdary bolup, Ol ynsan eli bilen ýasalan ybadathanalarda[†] ýaşamaýar[+]. 25Ol ynsan eliniň hyzmatyna mätäç däl, Ol hiç zada zar däl, sebäbi her bir ynsana ýaşaýyş, dem we ähli zady berýän Onuň Özüdir[+]. 26Hudaý ähli milletleri bir adamdan ýaradyp, olary bütin ýer ýüzüne ýaýratdy. Olaryň ýaşajak wagtyny we çägini öňünden belläp berdi[+]. 27Ol bulary Özüni agtarsynlar, gözläp tapsynlar diýip etdi. Hakykatdanam, Hudaý biziň hiç birimizden uzakda däldir. 28Biz Onuň bilen ýaşaýandyrys, hereket edýändiris we bardyrys. Käbir şahyrlaryňyzyň aýdyşy ýaly: „Biz Onuň zürýadydyrys“[+]. 29Hawa, biz Hudaýyň zürýatlarydyrys. Şonuň üçin-de, biz Ony ynsan sungaty we hünäri arkaly altyndan, kümüşden ýa-da daşdan ýasalan heýkele meňzetmeli däldiris[+]. 30Hudaý ynsanlaryň geçmişdäki nadanlygyna[†] göz ýumdy. Indi bolsa Ol hemme ýerde ähli adamlaryň toba etmegini buýurýar[+]. 31Çünki Hudaý Öz bellän Ynsany arkaly dünýäni adalatly[†] höküm etjek gününi belledi. Ony ölümden direltmek bilen Ony belländigini ähli ynsanlara subut etdi»[+].

32Olar Pawlusyň ölümden direliş baradaky wagzyny eşidenlerinde, käbirleri ony masgara etdi, käbirleri bolsa: «Bu hakda seni ýene diňläris» diýdiler. 33Şeýlelikde, Pawlus olaryň arasyndan çykyp gitdi. 34Birnäçe adam oňa goşulyp iman etdi. Olaryň arasynda mejlis[†] agzasy Diýonis, şeýle hem, Damara atly bir aýal we başga-da ençeme adamlar bardy.

#### 18‑nji bap


Pawlus Korintos şäherinde

1Mundan soň Pawlus Afinyny taşlap, Korintosa gitdi. 2Ol ýerde Pawlus Akila atly bir ýahudy[†] bilen tanyşdy. Akila asly Pontusly bolup, aýaly Priskilla bilen ýaňy-ýakynda Italiýadan gelipdi. Sebäbi imperator[†] Klawdiý hemme ýahudylaryň Rimden[†] çykmaklary barada perman çykarypdy. Pawlus bu maşgalany görmäge gitdi[+]. 3Olar hem Pawlus ýaly çadyr tikmek bilen meşgullanýardylar, şonuň üçin Pawlus olar bilen ýaşap, bile işledi. 4Pawlus her Sabat güni[†] sinagogada[†] Hoş Habar[†] hakda pikir alşyp, ýahudylary we grekleri[†] ynandyrmaga çalyşýardy[+]. 5Silas bilen Timoteos Makedoniýadan gelenlerinden soň, Pawlus tutuş wagtyny Isa[†] hakdaky habary wagyz etmäge bagyşlady. Ol ýahudylara Isanyň Mesihdigi[†] barada şaýatlyk etdi[+]. 6Emma olar Pawlusa garşy çykyp, oňa sögmäge başladylar. Şonda Pawlus olardan närazy bolup, egin-eşiginiň çaňyny kakyp: «Ganyňyz öz boýnuňyza bolsun, mende aýyp ýok. Mundan beýläk men keseki milletleriň[†] ýanyna gitjek» diýdi[+]. 7Onsoň Pawlus ol ýerden çykyp, Titus Ýustus atly bir adamyň öýüne bardy. Titus Ýustus Hudaýa sežde edýän[†] adam bolup, onuň öýi sinagoga bilen ýanaşykdy. 8Sinagoga baştutany Krispus tutuş öý-içersi bilen bile Rebbe[†] iman etdi. Pawlusy diňlän ençeme korintoslylar hem iman edip, Isanyň ady bilen suwa çümdürildiler[†][+].

9Bir gije Reb görnüş arkaly Pawlusa şeýle diýdi: «Gorkma, geple, dymma! 10Men seniň bilendirin, hiç kim saňa azar bermez, ýamanlyk etmez, sebäbi bu şäherde Meniň halkymyň sany köpdür». 11Şeýlelikde, Pawlus bir ýarym ýyllap olaryň arasynda galyp, Hudaýyň sözüni öwretdi. 12Ahaýa welaýatynyň häkimi Galiýonyň döwründe ýahudylar[†] birleşip, Pawlusa garşy çykdylar we ony kazyýete getirdiler. 13Olar: «Bu adam kanuna[†] garşy ýollar bilen halky Hudaýa sežde etmäge[†] yrýar» diýdiler. 14Pawlus ýaňy söze başlamakçy bolup durka, Galiýo ýahudylara ýüzlenip: «Eý, ýahudylar! Eger dawaňyz bir adalatsyzlyk[†] ýa agyr jenaýat hakda bolan bolsady, sizi sabyrlylyk bilen diňlemegi makul bilerdim. 15Emma meseläňiz sözler, atlar we öz kanunyňyz barada eken, bulary özüňiz çözüň. Meniň bulara kazylyk edesim gelenok» diýdi[+]. 16Şeýlelikde, olary kazyýetden kowup goýberdi. 17Onsoň olar sinagoganyň[†] baştutany Sostenisi kazyýetiň öňünde tutup ýençdiler. Emma Galiýo bularyň hiç birine üns hem bermedi.


Pawlus Antakiýa dolanýar

18Pawlus Korintosda ýene ençeme günläp galdy. Soňra doganlar bilen hoşlaşyp, gämide Siriýa gitdi. Priskilla bilen Akila hem onuň bilen gitdiler. Pawlus Hudaýa eden wadasyny saklap, Kenhreýa tarap ýola düşmezden öň, saçyny syrdyrdy[+]. 19Efese gelenlerinde, Pawlus Priskilla bilen Akilany şol ýerde galdyrdy. Özi bolsa sinagoga[†] gidip, ýahudylar[†] bilen Hoş Habar[†] hakda pikir alyşdy[+]. 20Adamlar Pawlusdan öz ýanlarynda köpräk galmagyny haýyş etdiler, emma Pawlus razy bolmady. 21Hoşlaşmazdan öň, olara söz berip: «Hudaý oňlasa, ýanyňyza ýene gelerin» diýdi. Şundan soň Efesi galdyryp, gämide ýola düşdi[+]. 22Pawlus Kaýsariýa gelende, Iýerusalime[†] gidip, imanlylar topary bilen görüşdi. Soňra Antiýoha gitdi. 23Ol ýerde birnäçe wagt bolandan soň, ýene ýola düşdi, Galatýa we Frikiýa ülkelerini aýlanyp, ähli şägirtleri imanda berkitdi[+].


Apollo wagyz edýär

24Şol wagt Apollo atly bir ýahudy[†] Efese geldi. Onuň asly isgenderiýalydy. Gepe çeper Apollo Mukaddes[†] Ýazgylary örän gowy bilýärdi[+]. 25Rebbiň ýolunda tälim alan bu adam ruhy[†] hyjuw bilen gepleýärdi. Diňe Ýahýanyň çümdüriş taglymatyny alan hem bolsa, Isa[†] bilen bagly taglymaty dogry öwredýärdi[+]. 26Ol sinagogada[†] gaýduwsyzlyk bilen geplemäge başlady. Priskilla bilen Akila Apollonyň wagzyny eşidenlerinde, ony öz öýlerine çagyryp, oňa Hudaýyň ýoluny has doly düşündirip berdiler[+]. 27Apollo Ahaýa gitmegi ýüregine düwdi. Efesdäki doganlar ol ýerdäki şägirtlere ony oňat garşy almaklaryny sorap, hat ýazdylar. Apollo Ahaýa gelip, Hudaýyň merhemeti bilen iman edenlere uly kömek etdi[+]. 28Ol Mukaddes Ýazgylar esasynda Isanyň Mesihdigini[†] subut edip, ýahudylaryň nähakdygyny halkyň öňünde aç-açan paş edýärdi[+].

#### 19-njy bap


Pawlus Efes şäherinde

1Apollo Korintosdaka, Pawlus düzlükleriň üsti bilen Efese geldi. Bu ýerde birnäçe imanly doganlary tapdy[+]. 2Olardan: «Iman edeniňizde Mukaddes Ruhy[†] kabul etdiňizmi?» diýip sorady. Olar hem oňa: «Biziň Mukaddes Ruhuň bardygyndan hatda habarymyzam ýok» diýdiler. 3Olardan: «Onda nämä esaslanyp çümdürildiňiz?» diýip sorady. Olar: «Ýahýanyň çümdürmesine esaslanyp çümdürildik» diýip jogap berdiler[+]. 4Pawlus: «Ýahýa toba edenleri çümdürýärdi. Ol halky özünden soňra Gelene, ýagny Isa[†] iman etmäge çagyrdy» diýdi[+]. 5Olar muny eşidip, Reb[†] Isanyň yzyna eýerijiler hökmünde suwa çümdürildiler[†][+]. 6Pawlus olaryň üstlerine elini goýan badyna, olara Mukaddes Ruh indi. Olar nämälim dillerde gepläp, pygamberlik etmäge[†] başladylar[+]. 7Olaryň hemmesi on iki adam töweregi bardy.

8Pawlus üç aýlap sinagoga[†] baryp, ol ýerde halka ynandyryjy deliller bilen Hudaýyň Şalygy[†] barada batyrgaý wagyz etdi[+]. 9Emma käbirleri keçjallyk edip, ynanmak islemediler we halkyň öňünde «Isanyň[†] Ýoly» atly topary ýamanlamaga başladylar. Şeýlelikde, Pawlus olaryň ýanyndan gaýtdy we imanlylary-da özi bilen alyp gaýtdy. Ol Tiran diýen adamyň diwanhanasynda her gün söhbet etdi. 10Bu iş iki ýyl dowam etdi. Şeýdip, Aziýa welaýatynda ýaşaýanlaryň hemmesi: ýahudylaram[†], greklerem[†] Rebbiň Hoş Habaryny[†] eşitdiler.

11Hudaý Pawlusyň eli bilen görlüp-eşidilmedik gudratlary görkezdi. 12Pawlusa degen elýaglykdyr guşaklary alyp, hassalaryň üstüne ýapanlarynda, olar dertlerine şypa tapýardylar, olardan arwah-jynlar çykýardy[+].

13Şäherden-şähere aýlanyp, arwah-jynlary kowup çykarýan käbir ýahudylar[†] topary hem bardy. Olar arwah-jyn eýelänlere Reb Isanyň[†] ady bilen şypa bermäge synanyşyp: «Pawlusyň wagyz edýän Isasynyň ady bilen size buýruk berýärin!» diýýärdiler[+]. 14Ýahudylaryň Skewa atly baş ruhanysynyň[†] ýedi ogly-da bu iş bilen meşgullanýardy. 15Bir gezek arwah-jyn olardan: «Isany tanaýaryn, Pawlusy-da bilýärin, ýöne siz kim?» diýip sorady[+]. 16Onsoň erbet ruh[†] eýelän adam olaryň üstüne topulyp, ählisini basdy. Şonda olar bu öýden ýalaňaç hem ýaraly gaçyp gitdiler. 17Efesde ýaşaýan ýahudylaryň we grekleriň[†] hemmesi bu wakany eşidip gorkdular. Reb Isanyň ady beýgeldi. 18Iman edenleriň köpüsi gelip, eden etmişlerini açyk boýun aldylar[+]. 19Jadygöýlik bilen meşgullanýanlaryň ençemesi kitaplaryny üýşürip, hemmäniň gözüniň alnynda ýakdylar. Olaryň bahasyny hasaplanlarynda, elli müň kümüş teňňe çykdy. 20Şeýlelikde, Rebbiň Hoş Habary[†] barha ýaýrap, güýç-gudraty artýardy[+].

21Bu wakalardan soň, Pawlus Makedoniýanyň we Ahaýanyň üstünden geçip, Iýerusalime[†] gitmegi ýüregine düwdi. Pawlus: «Ol ýerde bolanymdan soň, Rimi[†] hem görmegim gerek» diýdi[+]. 22Ol öz iki kömekçisini: Timoteos bilen Erasdy Makedoniýa ýollady. Özi bolsa birnäçe wagtlap Aziýa welaýatynda galdy[+].


Efesdäki galmagal

23Şol wagtlar «Isanyň[†] Ýoly» atly topar dogrusynda uly galmagal turdy. 24Demetreý atly bir zergär bardy. Ol kümüşden Artemis buthanasynyň[†] şekillerini ýasamak bilen ussalara köp girdeji getirerdi. 25Demetreý ussalary we şunuň ýaly iş bilen meşgullanýanlary üýşürip, şeýle diýdi: «Adamlar! Biziň şu hünär arkaly oňat gazanç edýändigimizi özüňiz bilýänsiňiz. 26Emma Pawlusyň: „Ynsan eli bilen ýasalan hudaýlar asla hudaý däldir“ diýip, diňe Efesde däl, eýsem, bütin Aziýa welaýatynda köp adamlary ynandyryp azdyrandygyny-da görüp-eşidýänsiňiz[+]. 27Biziň bu senedimize halkyň arasynda abraýdan düşmek howpy abanýar. Diňe bu howp däl, eýsem, beýik zenan hudaý Artemisiň buthanasynyň-da hiç zat saýylyp, bütin Aziýa welaýatynyň we dünýäniň sežde edýän[†] hudaýynyň şöhraty[†] puja çykmagy ahmal». 28Olar muny eşidenlerinde, gahar-gazapdan dolup: «Efeslileriň Artemisi beýikdir!» diýip gygyrmaga başladylar. 29Şeýdip, bütin şäher galagopluga düşdi. Halk makedoniýaly Gaýus bilen Aristarhy tutup, olary tomaşa meýdanyna süýräp getirdi. Bu ikisi ýolda Pawlusa ýoldaş bolupdylar[+]. 30Pawlus halkyň arasyna girmekçi bolanda, şägirtler ony goýbermediler. 31Onuň dostlary bolan Aziýa welaýatynyň häkimlerinden käbiri-de Pawlusa habar ýollap, tomaşa meýdanynda görünmezligini haýyş etdiler. 32Tomaşa meýdanyndaky jemagat galagopluga düşdi. Olaryň hersi bir zat diýip gygyrýardy. Köpüsi näme üçin üýşendiklerini hem bilmeýärdi. 33Onsoň ýahudylaryň[†] itermegi bilen, mähelläniň içinden Isgender diýen bir adamy öňe çykardylar. Käbir adamlar näme diýmelidigini oňa gygyryp aýtdylar. Isgender eli bilen yşarat edip, halkyň öňünde gepläp, özüni gorajak boldy. 34Emma halk onuň ýahudydygyny bilende, hemmesi biragyzdan: «Efeslileriň Artemisi beýikdir!» diýip, iki sagatlap gygyryp durdular. 35Şäher kätibi mähelläni köşeşdirip, şeýle diýdi: «Eý, efesliler! Beýik Artemis buthanasynyň we asmandan inen heýkeliniň goragçysynyň Efes şäheridigini kim bilmeýär?! 36Muny hiç kim inkär edip bilmez. Şonuň üçin hem özüňizi rahat alyp baryp, paýhasly hereket etmelisiňiz. 37Bu adamlar ne buthana ogrusy, ne-de hudaýymyza dil ýetiripdirler, emma siz olary bu ýere getirdiňiz. 38Demetreýiň ýa-da onuň ýanyndaky ussalaryň birine garşy dawalary bar bolsa, kazyýetiň gapylary açyk, ol ýerde kazylar bar. Goý, biri-birine garşy aýyplamalaryny aýdyp, şol ýerde arz etsinler. 39Başga bir çäre görmekçi bolsaňyz, onda ol kanuny[†] ýygnakda[†] çözüler. 40Bu günki wakalar zerarly, bizi gozgalaň turuzmakda aýyplamaklary ahmal. Bizde bu toplanyşygy aklap biljek hiç bir delil ýok». Ol şeýle diýdi-de, üýşen mähelläni dargadyp goýberdi.

#### 20‑nji bap


Pawlus Makedoniýada we Gresiýada

1Pawlus başagaýlyk ýatyşandan soň, şägirtleri ýanyna çagyryp, olara öwüt-nesihat etdi. Soňra olar bilen hoşlaşyp, Makedoniýa ugrady[+]. 2Ol etraplary aýlanyp, imanlylar bilen ýürekden söhbet edip, olary ruhlandyrdy. Soňra ol Gresiýa geldi. 3Ol ýerde üç aýlap galdy. Soňra Siriýa gämili gitmekçi bolanda, ýahudylaryň[†] özüne garşy duzak gurandygyny bilip, Makedoniýanyň üsti bilen yzyna dolanmak kararyna geldi[+]. 4Beriýadan Pirrosyň ogly Sopater, Salonikiden Aristarh bilen Sekond, Derbeden Gaýus hem Timoteos, şeýle hem Aziýa welaýatyndan Tihik bilen Trofym dagy onuň bilen bile gitdiler[+]. 5Bular öňden gidip, Troasda bize garaşdylar[+]. 6Biz hem Petir baýramyndan[†] soňra Filipiden gämi bilen ýola düşdük. Bäş günde olaryň ýanyna – Troasa gelip ýetdik. Ol ýerde ýedi gün bolduk[+].


Troasdaky gudrat

7Hepdäniň birinji güni[*] bile çörek iýmäge ýygnanyşdyk. Pawlus ertesi gün ýola düşmekçidi, şonuň üçin ýarygijä çenli wagyz etdi[+]. 8Biziň ýygnanyşan ýokary gatdaky otagymyzda köp çyra ýanyp durdy. 9Ýewtuk atly bir ýaş ýigit penjirede otyrdy. Pawlus gürrüňini dowam edýärkä, Ýewtugy uky basyp, üçünji gatdan ýykyldy. Ony baryp görenlerinde, ol eýýäm jan beren eken[+]. 10Pawlus aşak düşüp, ýigidiň üstüne egildi we ony gujaklap: «Gaýgy etmäň, ol diri!» diýdi[+]. 11Onsoň ýene ýokary çykdy, bile çörek iýdi we olar bilen daň atýança söhbet etdi. Soňra bolsa ýola düşdi. 12Olar ýaňky oglanyň diridigine şatlanyp, ony öýüne sag-salamat getirdiler.

13Pawlus Asos şäherine pyýada gitmek kararyna geldi. Beýlekilerimiz bolsa gämä münüp gitdik. Biz ol ýerde Pawlusy garşy almalydyk. Muny bize onuň özi şeýle tabşyrypdy. 14Pawlus Asosda bize goşuldy, onsoň biz ony alyp, Mitilina şäherine tarap ýola düşdük. 15Ol ýerden gämi bilen ýüzüp, ertesi Hiýos adasynyň golaýyna ýetdik. Bir günden soň bolsa Samosa geçip, onuň ertesi hem Militosa baryp ýetdik. 16Pawlus Aziýa welaýatynda wagtyny ýitirmezlik üçin, Efesiň gapdalyndan geçip gitmegi ýüregine düwdi. Ol Iýerusalime[†] ýetmäge howlugýardy, sebäbi Ellinji gün baýramy güni ol ýerde bolmak isleýärdi[+].


Pawlus Efesdäki ýygnak ýolbaşçylary bilen hoşlaşýar

17Pawlus Militosdan Efese adam iberip, ýygnagyň[†] ýolbaşçylaryny[†] ýanyna çagyrtdy. 18Ýolbaşçylar Pawlusyň ýanyna gelenlerinde, olara şeýle diýdi: «Meniň Aziýa welaýatyna gelen ilkinji günümden bäri siziň ýanyňyzda nähili ýaşandygymy özüňiz bilýänsiňiz[+]. 19Men köp gözýaş döküp, pespällik bilen Rebbe[†] hyzmat etdim. Ýahudylaryň[†] garşyma guran dildüwşüklerine we synaglaryna duçar boldum. 20Peýdaly bolan zatlaryň hiç birini sizden gaýgyrmadym. Öýme-öý aýlanyp, hemmesini size aç-açan wagyz etdim. 21Men ýahudylaryň-da, grekleriň-de[†] toba edip, Hudaýa dolanmaga we Rebbimiz Isa[†] Mesihe[†] iman etmäge çagyrdym. 22Indi bolsa Mukaddes Ruha[†] boýun egip, Iýerusalime[†] gidýärin. Ol ýerde başyma nämeleriň geljegini bilemok. 23Emma Mukaddes Ruh maňa her şäherde zynjyrlara we muşakgatlara duçar boljakdygymy duýdurýar[+]. 24Muňa garamazdan, janymy özüm üçin gymmatly hasaplamaýaryn. Men diňe pellehana ýetmek we Rebbimiz Isanyň tabşyran işini doly amala aşyrmak isleýärin. Bu iş Hudaýyň merhemeti baradaky Hoş Habara[†] şaýatlyk etmekdir[+]. 25Men araňyzda bolup, Hudaýyň Şalygyny[†] wagyz etdim. Indi siziň hiç biriňiziň mundan beýläk meni görmejekdigiňizi bilýärin. 26Şonuň üçin bu gün size şuny yglan edýärin: men hiç kimiň ganyna jogapkär däldirin[+]. 27Sebäbi men Hudaýyň ähli islegini size wagyz etmekden boýun towlamadym. 28Özüňize we Mukaddes Ruhuň siziň gözegçiligiňize beren ähli sürüsine göz-gulak boluň. Hudaýyň ýygnagyna çopançylyk ediň. Ol bu ýygnagy Öz Oglunyň gany bilen satyn aldy[+]. 29Men gidenimden soňra, araňyza ýyrtyjy möjekleriň geljegini bilýärin, olar sürini aýap goýmazlar[+]. 30Hatda öz araňyzdan käbir adamlar çykyp, şägirtleri yzyna eýertdirjek bolup, hakykaty ýoýarlar[+]. 31Şonuň üçin hüşgär boluň. Üç ýyllap gije-gündiz gözýaşlarym bilen her biriňize üznüksiz nesihat edenimi ýadyňyzda saklaň[+]. 32Indi bolsa men sizi Hudaýa tabşyrýaryn. Onuň merhemetli Hoş Habaryny unutmaň! Bu Habar size güýç-gudrat berer, Hudaýyň mukaddes halky bilen birlikde Onuň wada beren ýalkanyşlaryny[†] eçiler[+]. 33Men hiç kimiň puluna ýa-da egin-eşigine göz dikmedim[+]. 34Siz meniň özümiň we ýoldaşlarymyň mätäçliklerini kanagatlandyrmak üçin, ellerim bilen zähmet çekendigimi bilýänsiňiz[+]. 35Öz ellerim bilen işläp, mätäçlik çekýänlere kömek etmekde men size görelde görkezdim. Rebbimiz Isanyň hut Özüniň: „Bermek almakdan has köp bagtyýarlyk getirýär“ diýen sözlerini ýatda saklaň»[+].

36Pawlus sözüni tamamlandan soň, dyza çöküp, olaryň ählisi bilen birlikde Hudaýa doga-dileg etdi[+]. 37Şonda olaryň hemmesi boýur-boýur gözýaş döküp, Pawlusy bagryna basdylar, ony ogşadylar. 38Pawlusyň: «Indi meni hiç haçan görmersiňiz» diýen sözleri olary örän tukatlandyrdy. Soňra olar ony gämä çenli ugratdylar.

#### 21‑nji bap


Pawlusyň Iýerusalime syýahaty

1Biz olar bilen hoşlaşyp, gämide göni Kos adasyna, ertesi gün Rodosa, ol ýerden hem Patara geldik. 2Onsoň Finikiýa barýan bir gämi tapyp mündük we deňze çykdyk. 3Kipre golaýlanymyzda, onuň günortasyndan geçip, Siriýa tarap ýüzdük. Soňra Sura[†] baryp ýetdik, sebäbi gämi şol ýerde ýüküni düşürmelidi. 4Biz şägirtleri tapyp, ol ýerde ýedi gün galdyk. Şägirtler Mukaddes Ruhuň[†] ugrukdyrmagy bilen Pawlusa Iýerusalime[†] gitmeli däldigini aýtdylar[+]. 5Biziň wagtymyz dolanda, ýene ýola düşüp, syýahatymyzy dowam etdirdik. Imanlylaryň hemmesi, aýallary we bala-çagalary bilen bile şäheriň daşyna çenli bizi ugratdy. Onsoň kenarda dyza çöküp, Hudaýa doga-dileg etdik[+]. 6Biri-birimiz bilen hoşlaşanymyzdan soň, gämä mündük, olar hem öýlerine gaýtdylar.

7Biz ýolumyzy Surdan[†] dowam etdirip, Ptolemeý şäherine geldik. Ol ýerdäki doganlaryňka görme-görşe baryp, bir gün olaryň ýanynda galdyk. 8Ertesi gün biz ýola düşüp, birnäçe günden Kaýsariýa geldik we hoş habarçy[†] Filipiň öýünde galdyk, ol saýlanan ýedi ýolbaşçynyň biridi[+]. 9Filipiň durmuşa çykmadyk dört gyzy bardy we olar pygamberlik edýärdiler[†][+].

10Biz ol ýerde ençeme gün bolanymyzdan soň, Ýahudyýadan[†] Agap atly pygamber[†] geldi[+]. 11Ol biziň ýanymyza gelip, Pawlusyň guşagyny aldy-da, öz el-aýagyny baglap: «Mukaddes Ruh[†] şeýle diýýär: „Iýerusalimdäki[†] ýahudylar şu guşagyň eýesini şeýle baglap, keseki milletleriň[†] eline bererler“» diýdi[+]. 12Muny eşidenimizde, biz-de, ol ýerde ýaşaýanlar-da Iýerusalime gitmezligi üçin Pawlusa ýalbardyk[+]. 13Pawlus: «Näme üçin aglaşyp, meniň ýüregimi agyrdýarsyňyz? Men Iýerusalimde diňe el-aýagymyň baglanmagyna däl, eýsem, Rebbimiz[†] Isanyň[†] ady üçin ölmäge-de taýýar» diýip jogap berdi[+]. 14Ony yryp bilmänimizden soň biz: «Goý, Rebbiň islegi bolsun!» diýip dymdyk.

15Şol günlerden soň goşumyzy düwüp, Iýerusalime[†] ýola düşdük. 16Kaýsariýadan şägirtleriň birnäçesi hem biziň bilen bile gaýtdylar. Olar bizi Minason diýen adamyň öýüne getirdiler, biz onuňkyda galmalydyk. Minason kiprli bolup, ilkibaşdaky şägirtleriň biridi.


Pawlus Iýerusalimde

17Iýerusalime[†] gelenimizde, doganlar bizi şatlyk bilen garşyladylar. 18Ertesi Pawlus biziň bilen birlikde Ýakuby[†] görmäge bardy, Iýerusalimdäki ýygnagyň[†] ähli ýolbaşçylary-da[†] şol ýerdediler[+]. 19Pawlus olar bilen salamlaşandan soň, öz hyzmaty arkaly Hudaýyň keseki milletleriň[†] arasynda eden işlerini birin-birin gürrüň berdi. 20Olar muny eşidip, Hudaýy şöhratlandyrdylar[†]. Soňra Pawlusa şeýle diýdiler: «Görýäňmi, dogan, ýahudylaryň[†] arasynda müňlerçe imanly bar. Olaryň hemmesi-de Mukaddes[†] Kanuna[†] özlerini ýürekden bagyş edenler[+]. 21Olaryň eşidişine görä, sen keseki milletleriň arasynda ýaşaýan ýahudylaryň hemmesine Musanyň[†] kanunyndan dönmekligi, çagalaryny sünnetlemezligi[†], däp-dessurlara uýmazlygy öwredýärmişiň[+]. 22Indi näme etmeli? Seniň geleniňi olar hökman eşiderler. 23Şonuň üçin biziň aýtjak zatlarymyzy ýerine ýetir. Aramyzda Hudaýa ant içip, wada beren dört adam bar[+]. 24Şol adamlary ýanyňa al-da, olar bilen bile tämizlenme[†] dessuryna goşul we olaryň harçlaryny sen töle. Ondan soň olar saçlaryny syrdyrmaly. Şeýlelikde, hemmeler sen hakda aýdylan myş-myşlaryň ýalandygyny, seniň-de Musanyň kanunyna uýup ýaşaýandygyňy bilerler[+]. 25Iman eden keseki milletler hakda aýdanymyzda bolsa, biz belli bir karara gelip, olara bireýýäm: „Butlara[†] hödürlenen gurbanlyk[†] etini iýmekden, zynadan, damagy çalynmadyk haýwanyň etinden we ganyndan daş duruň“ diýip ýazylan haty ýollapdyk»[+].

26Ertesi gün Pawlus ýaňky adamlary ýanyna alyp, olar bilen bile özüni tämizledi[†]. Onsoň ol ybadathana[†] girip, päkleniş günleriniň haçan gutarjakdygyny we olaryň her biri üçin haçan sadaka[†] berjekdigini yglan etdi[+].


Pawlus tutulýar

27Bellenilen ýedi gün dolup barýardy. Aziýa welaýatyndan gelen ýahudylar[†] Pawlusy ybadathanada[†] gördüler. Olar tutuş halky öjükdirip, ony tutdular. 28Olar: «Eý, ysraýyl[†] halky! Kömek ediň! Bu adam ähli ýerde biziň halkymyza, Musanyň[†] bize beren kanunyna[†], ybadathanamyza garşy hemmelere ters sapak berýär. Munuň üstesine-de, grekleri[†] ybadathana getirip, bu mukaddes[†] ýeri harama çykardy» diýip gygyrdylar[+]. 29Beýle diýmekleriniň sebäbi, munuň öň ýany efesli Trofymy şäherde Pawlus bilen bile görüpdiler we Pawlus ony-da ybadathana getirendir öýdüp pikir edýärdiler[+].

30Bütin şäher aýaga galdy, hemme tarapdan ylgaşyp gelen halk birleşdi-de, Pawlusy tutup, ybadathanadan[†] daşary süýredi. Şobada hem ybadathananyň gapylary ýapyldy. 31Pawlusy öldürjek bolup durkalar, Rim[†] goşunynyň müňbaşysyna bütin Iýerusalimiň[†] aýaga galandygy baradaky habar gelip gowuşdy. 32Müňbaşy dessine ýüzbaşylaryny we esgerlerini alyp, halkyň üstüne eňdi. Olar müňbaşy bilen esgerleri görenlerinde, Pawlusy ýençmegi bes etdiler. 33Şol wagt müňbaşy golaý gelip, Pawlusy tussag etdi we goşa zynjyrlar bilen baglamagy buýurdy. Soňra ol: «Bu adam kim? Ol näme etdi?» diýip sorady[+]. 34Mähelläniň içinde goh-galmagal turdy, her kim bir zat diýip gygyrdy. Alagowurdydan ýaňa müňbaşy näme bolanyny anyk bilmedi. Şonuň üçin ol Pawlusy gala äkitmegi buýurdy[+]. 35Pawlus basgançaga gelende, mähelle ony gysyp-gowrup barýardy. Şonuň üçin esgerler ony göterip äkitmeli boldular. 36Mähelle onuň yzyna düşüp: «Öldüriň ony!» diýip gygyryşýardy.


Pawlus mähellä ýüzlenýär

37Esgerler Pawlusy ýaňy galanyň içine alyp girenlerinde, ol müňbaşa: «Senden bir zat sorap bilerinmi?» diýdi. Müňbaşy haýran galyp: «Sen grekçe[†] bilýäňmi? 38Mundan birnäçe wagt öň gozgalaň turzup, dört müň kellekeseri çöle alyp çykan müsürli sen dälmi?» diýdi. 39Pawlus: «Men ýahudy[†], Kilikiýanyň Tarsus şäherinden, şol meşhur şäheriň raýatydyryn. Maňa halka söz sözlemäge ygtyýar bermegiňi haýyş edýärin» diýdi[+]. 40Müňbaşy Pawlusa rugsat berende, ol basgançagyň üstünde durup, halka ýuwaş bolmagy eli bilen yşarat etdi. Adamlar ümsüm bolansoň, Pawlus olara arameý dilinde ýüzlenip, söze başlady:

#### 22‑nji bap

1«Eý, doganlar, atalar! Indi meniň özümi aklap aýtjak sözüme gulak asyň». 2Adamlar onuň arameýçe gepleýändigini eşidip, seslerine suw sepilen ýaly boldular. Pawlus sözüni dowam etdi: 3«Men ýahudydyryn[†]. Kilikiýanyň Tarsus şäherinde doguldym, emma şu şäherde ulaldym. Bu ýerde Gamaliýeliň şägirdi bolup, ata-babalarymyzyň kanunynyň[†] berk adatlaryna görä tälim aldym. Bu günki siziň bolşuňyz ýaly, menem Hudaýa juda yhlaslydym[+]. 4„Isanyň[†] Ýoly“ atly topara degişli adamlara ölüm howpuny salyp yzarlardym, aýal-erkek diýmän, elini-aýagyny baglap, hemmesini zyndana dykardym[+]. 5Aýdýanlarymyň hakykatdygyny baş ruhany[†] bilen tutuş mejlis[†] tassyklap biler. Men hatda olardan Damaskdaky ýahudy doganlarymyzy tutmaga rugsat hatyny hem aldym. Olaryň elini-aýagyny baglap, Iýerusalime[†] getirip, jezalandyrmak maksady bilen Damaska tarap ýola düşdüm[+]. 6Günorta wagty Damaska golaýlap barýarkam, birdenkä asmandan parlak nur daş-töweregime ýagty saçdy[+]. 7Men ýere ýykyldym. Şol wagt: „Şawul, Şawul, näme üçin sen Maňa azar berýärsiň?“ diýen sesi eşitdim. 8Men: „Agam, sen kim?“ diýip soradym.

Ol maňa: „Men seniň azar berýän nasyraly Isaň[†]“ diýip jogap berdi. 9Meniň ýanymdakylar şöhläni görüp gorkdular, emma meniň bilen gepleşen sese düşünmediler. 10Men: „Ýa Reb[†]! Men näme etmeli?“ diýip soradym. Ol hem maňa: „Ýeriňden tur-da, Damaska git. Näme etmelidigiň saňa şol ýerde aýdylar“ diýdi. 11Ýaňky nuruň ýalkymyndan ýaňa gözlerim kör boldy. Şonuň üçin ýanymdaky ýoldaşlarym Damaska meni idip äkitdiler. 12Ol ýerde Hanany atly bir adam ýaşaýardy. Ol hudaýhon hem Mukaddes[†] Kanuna[†] berlendi, Damaskdaky ähli ýahudylaryň[†] arasynda uly hormata eýedi[+]. 13Ol meniň ýanyma gelip: „Şawul dogan! Goý, gözleriň ýene açylsyn!“ diýdi. Meniň gözlerim şol pursatda açylyp, ony gördüm. 14Hanany maňa: „Ata-babalarymyzyň Hudaýy seni saýlady. Ol muny Onuň islegini bilmegiň, Dogry Bolany görüp, owazyny eşitmegiň üçin etdi. 15Sen görüp-eşidenleriňi ähli ynsanlara ýaýyp, Onuň üçin şaýatlyk edersiň[+]. 16Indi nämä garaşýarsyň? Tur, Rebbi çagyryp, suwa çümdüril[†], günäleriňden saplan“ diýdi[+].

17Iýerusalime[†] dolanyp gelip, ybadathanada[†] Hudaýa doga edip otyrkam, maňa bir görnüş aýan boldy[+]. 18Men Rebbim Isany[†] gördüm, Ol maňa: „Tiz bol, dessine Iýerusalimden git, sebäbi olar seniň Men hakdaky şaýatlygyňy kabul etmezler“ diýdi. 19Men: „Ýa Rebbim Isa, olar meniň sinagogadan-sinagoga[†] aýlanyp, Saňa iman edenleri tussag edip ýenjenimi gowy bilýärler. 20Seniň şaýadyň Stefan öldürilende, men hem şol ýerdedim. Bu işi oňladym we ony öldürenleriň eşiklerini sakladym“ diýdim[+]. 21Rebbim Isa maňa: „Bar, Men seni uzakdaky keseki milletleriň[†] ýanyna iberýärin“ diýdi».


Pawlus Rim raýatydygyny aýdýar

22Halk Pawlusy şu ýere çenli diňledi, emma bu sözi eşidenlerinde, batly ses bilen: «Bu adamy ýer ýüzünden ýok ediň! Ol ýaşamaga mynasyp däl» diýip gygyrdy. 23Olar bagyryşyp, egin-eşiklerini silkip, çaň-tozanyny howa kakdylar. 24Şonda müňbaşy Pawlusyň gala äkidilmegini buýurdy. Halkyň näme üçin onuň üstüne gygyrýandygyny bilmek üçin, ony gamçylap, soraga çekilmegini isledi. 25Pawlusy gamçylamak üçin baglanlarynda, Pawlus ýanynda duran ýüzbaşydan: «Rim[†] raýatynyň hiç hili aýyby ýok hem bolsa, ony gamçylamak siziň kanunyňyza[†] laýyk gelýärmi?» diýip sorady[+]. 26Ýüzbaşy muny eşidip, müňbaşynyň ýanyna baryp: «Näme etjek bolýaň? Bu adam Rim raýaty ahyry» diýip habar berdi. 27Şonda müňbaşy Pawlusyň ýanyna gelip: «Maňa aýt, sen Rim raýatymy?» diýip sorady. Ol: «Hawa» diýip jogap berdi. 28Müňbaşy: «Menem! Ýöne men bu raýatlygy köp pul töläp aldym» diýdi. Pawlus: «Men bolsa Rim raýaty bolup doguldym» diýdi. 29Ony soraga çekjek bolup duranlar şobada onuň ýanyndan çekildiler. Müňbaşy hem Pawlusyň Rim raýatydygyny bilende, onuň elini-aýagyny bagladany üçin gorkdy.

30Müňbaşy ertesi gün ýahudylaryň[†] Pawlusy nämede aýyplaýandyklaryny takyk bilmek isledi. Şonuň üçin Pawlusy azat edip, ýolbaşçy ruhanylar[†] bilen ýokary mejlisiň[†] ýygnanmagyny buýurdy. Onsoň Pawlusy olaryň huzuryna alyp geldi.

#### 23‑nji bap


Pawlus ýokary mejlisiň öňünde

1Pawlus ýokary mejlise[†] dykgat bilen seredip: «Eý, doganlar! Men şu güne çenli Hudaýyň öňünde arassa wyždan bilen ýaşadym» diýdi[+]. 2Baş ruhany[†] Hanany Pawlusyň ýanynda duranlara onuň agzyna urmagy buýurdy[+]. 3Pawlus oňa: «Seni Hudaý urar, eý, ýüzi aklanan diwar! Özüň-ä meniň üstümden kanuna[†] görä höküm çykarmak üçin otyrsyň, soňam bolsa kanuny bozup, meni urmagy buýurýarsyň» diýdi[+]. 4Pawlusyň ýanynda duranlar ondan: «Sen näme üçin Hudaýyň baş ruhanysyna dil ýetirýärsiň?» diýip soradylar[+]. 5[+]Pawlus: «Doganlar, onuň baş ruhanydygyny bilmändirin. Ýogsam Mukaddes[†] Ýazgylarda hem: „Öz halkyňyň ýolbaşçysyny näletleme“ diýip ýazylan» diýdi[+]. 6Pawlus olaryň bir böleginiň saddukeýler[†], beýleki böleginiň-de fariseýlerdigini[†] bilip: «Eý, doganlar, men fariseý, fariseýiň ogludyryn. Men ölüleriň direlýändigine umyt baglaýandygym üçin höküm edilýärin!» diýip, mejlisde batly gygyrdy[+]. 7Pawlusyň bu sözünden soňra fariseýler bilen saddukeýleriň arasyna agzalalyk düşüp, ýygnanan mähelle ikä bölündi. 8(Saddukeýler direliş-de, perişde-de[†], ruh-da ýok diýýärdiler, fariseýler bolsa bularyň hemmesine ynanýardylar.)[+] 9Şeýlelikde, uly galmagal turdy. Fariseýleriň tarapyny tutýan käbir Töwrat mugallymlary[†] ýerinden turup, uly dawa turuzdylar. Olar: «Biz bu adamda hiç hili aýyp tapmadyk. Onuň bilen bir ruh[†] ýa perişde gepleşen bolsa näbilýäňiz?» diýdiler[+]. 10Dawa-jenjel şeýle bir gyzdy welin, müňbaşy olaryň Pawlusy parçalamaklaryndan heder edip, esgerlere gelip, ony olaryň arasyndan süýräp çykaryp, gala äkitmegi buýurdy. 11Şol gije Reb[†] Isa[†] Pawlusa görnüp, oňa: «Mert bol! Sen Men hakda Iýerusalimde[†] nähili şaýatlyk eden bolsaň, Rimde-de[†] şeýle şaýatlyk etmelisiň» diýdi[+].


Pawlusa kast etmek barada dildüwşük

12Ertesi gün ýahudylar[†] biri-birleri bilen dil birikdirip, Pawlusy öldürýänçäler, iýip-içmezlige kasam etdiler. 13Bu dildüwşüge gatnaşanlaryň sany kyrkdan hem köpdi. 14Olar ýolbaşçy ruhanylaryň[†] we ýaşulularyň[†] ýanyna gelip: «Biz Pawlusy öldürýänçäk, hiç zat iýip-içmezligi berk kasam etdik. 15Şeýlelikde, siz ýokary mejlis[†] bilen bilelikde müňbaşydan Pawlusy yzyna getirmegi haýyş ediň. Ol hakdaky maglumatlary doly öwrenmek isleýäris diýen boluň. Pawlus bu ýere gelip ýetmänkä, biz ony ýolda öldürmäge taýyn» diýdiler.

16Emma Pawlusyň ýegeni olaryň dildüwşük guranyny eşidip, gala bardy-da, muny Pawlusa habar berdi. 17Pawlus hem ýüzbaşylaryň birini ýanyna çagyryp: «Bu ýigidi müňbaşynyň ýanyna elt, oňa bir zat barada habar bermekçi» diýdi. 18Onsoň ýüzbaşy ony alyp, müňbaşynyň ýanyna getirdi. Oňa: «Tussag Pawlus meni çagyryp, şu ýigidi seniň ýanyňa getirmegimi haýyş etdi. Onuň saňa aýtjak zady bar eken» diýdi. 19Müňbaşy ýigidi goltuklap, bir gyra çekdi-de, ondan: «Sen maňa näme hakda habar bermekçi?» diýip sorady. 20Ol şeýle jogap berdi: «Ýahudylar[†] we ýokary mejlis[†] bilelikde Pawlus hakdaky maglumatlary doly öwrenmek bahanasy bilen, ony ertir mejlise getirmegi senden haýyş etmek üçin dilleşdiler. 21Emma sen olaryň sözüne gulak asma, sebäbi kyrkdan gowrak adam gizlenip, Pawlusa bukuda garaşýar. Olar Pawlusy öldürýänçäk, iýip-içmeris diýip kasam etdiler. Şu wagt olar taýýar bolup, seniň razyçylygyňa garaşýarlar». 22Müňbaşy ol ýigidi ugradyp: «Muny maňa habar bereniňi hiç kime aýtmagyn» diýip tabşyrdy.


Pawlus Kaýsariýa iberilýär

23Onsoň müňbaşy ýüzbaşylaryndan ikisini ýanyna çagyryp: «Agşam sagat dokuzda Kaýsariýa gitmek üçin, iki ýüz sany pyýada, ýetmiş sany atly esgeri we iki ýüz naýzaçy taýynlaň. 24Pawlusy hem ata mündürip äkidip, sag-aman häkim Feliksiň ýanyna alyp baryň» diýip tabşyryk berdi[+]. 25Soňra müňbaşy şeýle mazmunly hat ýazdy: 26«Çuňňur hormatlanýan häkim Felikse Klawdiý Lisiýasdan dogaýy salam! 27Ýahudylar[†] bu adamy tutup öldürjek bolup durkalar, men onuň rimlidigini[†] bilip, esgerlerim bilen ýetişip, ony halas etdim[+]. 28Onuň näme aýybynyň bardygyny bilmek üçin, ony ýahudylaryň ýokary mejlisine[†] alyp geldim[+]. 29Men ony özleriniň dini kanuny[†] bilen bagly meselelerde aýyplaýandyklaryny bildim, emma onda ölüme ýa-da tussag etmäge laýyk hiç hili esas ýokdur[+]. 30Bu adama kast ediljek bolýandygy baradaky habary alanymda bolsa, ony şobada seniň ýanyňa ibermegi karar etdim. Ony aýyplaýanlara-da öz şikaýatlaryny saňa mälim etmeklerini buýurdym»[+].

31Esgerler özlerine buýrulyşy ýaly, Pawlusy alyp, gije Antipatrise getirdiler. 32Ertesi gün atly esgerler Pawlus bilen bile ýollaryny dowam etdirdiler, beýlekiler bolsa gala dolandylar. 33Atlylar Kaýsariýa gelenlerinde, haty häkime gowşuryp, Pawlusy-da onuň eline tabşyrdylar. 34Häkim haty okap, Pawlusyň haýsy welaýatdandygyny sorady. Pawlusyň Kilikiýadandygyny bilende bolsa:[+] 35«Seni aýyplaýjylar gelensoň diňlärin» diýdi. Soňra Pawlusyň Hirodyň köşgünde gözegçilik astynda saklanmalydygy barada buýruk berdi.

#### 24‑nji bap


Pawlus Feliks häkimiň öňünde

1Bäş günden soň baş ruhany[†] Hanany birnäçe ýaşulular[†] we Tertul atly garalawjy bilen Kaýsariýa geldi. Olar Pawlusa garşy şikaýatlaryny häkime ýetirmekçidiler[+] 2-3Pawlusy çagyryp getirenlerinde, Tertul ony aýyplamaga başlady: «Belent mertebeli Feliks! Seniň saýaňda biz ençeme wagtdan bäri parahatçylykda ýaşaýarys. Uzakdan görüjiligiň bilen halkymyz üçin uly özgertmeleri amala aşyrdyň. Biz muny hemme ýerde we hemişe çuňňur minnetdarlyk bilen tassyklaýarys. 4Men seniň köp wagtyňy almakçy däl, öz mähremligiň bilen biziň gysga habarymyza gulak asmagyňy haýyş edýärin. 5Biz bu adamyň dünýädäki ähli ýahudylaryň[†] arasynda gozgalaň turuzýan bir pitneçidigine göz ýetirdik we ol Nasyra toparynyň baştutany[+]. 6-8Ol hatda ybadathanany-da harama çykarmaga synanyşdy.[*] Seniň özüň hem bu adamy soraga çekip, biziň ony nämede aýyplaýandygymyzy onuň özünden anyklap bilersiň»[+].

9Ol ýerdäki ýahudylar[†] hem aýdylanlaryň dogrudygyny tassyklamak bilen bu aýyplamalara goşuldylar.

10Häkim Pawlusa gepläber diýip yşarat edenden soň, ol söze başlady: «Seniň köp ýyllardan bäri bu milletiň üstünden kazylyk edýändigiňi bilýärin. Şonuň üçin özümi seniň huzuryňda goraýandygyma juda begenýärin. 11Hudaýa sežde etmek[†] üçin Iýerusalime[†] baranyma on iki günden köp bolmandygyny özüň hem anyklap bilersiň. 12Bu adamlardan hiç biri meniň ybadathanada[†] biri bilen jedelleşenimi, sinagogalarda[†] ýa bolmasa şäherde halky aýaga galdyranymy gören däldir. 13Olar maňa ýöňkeýän aýyplaryny saňa subut edip bilmezler. 14Emma saňa şuny ykrar etmek bilen olaryň „galp taglymat“ diýip atlandyrýan „Isanyň[†] Ýoly“ toparyna degişlidigimi mälim edýärin. Men ata-babalarymyzyň Hudaýyna sežde edýärin. Töwratda[†] we pygamberleriň[†] ýazgylarynda ýazylan her bir söze ynanýaryn. 15Edil bu adamlar ýaly, men hem dogrularyň-da, dogry dälleriň-de ölümden direljekdigine Hudaýa umyt baglaýaryn[+]. 16Şonuň üçin hem Hudaýyň we ynsanlaryň öňünde wyždanymy hemişe päk saklamaga çalyşýaryn[+]. 17Meniň Iýerusalimde bolmanyma ençeme ýyl boldy, indi bolsa halkymyň garyplaryna sadaka[†] bermek üçin ol ýere geldim[+]. 18Bu zatlar bilen meşgullanýarkam, olar meni ybadathanada gördüler. Men tämizleniş[†] dessuryny berjaý edýärdim, ýanymda hiç hili mähelle-de, gozgalaň-da ýokdy[+]. 19Emma ol ýerde Aziýa welaýatyndan gelen käbir ýahudylar[†] bardy. Olaryň maňa garşy şikaýatlary bar bolsa, olaryň özleriniň şu ýere gelip, meni seniň huzuryňda aýyplamaklary gerekdir. 20Ýa-da bu ýerdäkiler ýokary mejlisiň[†] öňünde duranymda, menden näme jenaýat tapandyklaryny, goý, aýtsynlar. 21Olaryň öňünde durup, belent ses bilen: „Ölüler direlýär diýenim üçin bu gün siziň öňüňizde höküm edilýärin“ diýdim. Mundan başga meniň näme aýybym bar?»[+]

22«Isanyň[†] Ýoly» atly topar dogrusynda has takyk maglumaty bolan Feliks işi soňa goýup: «Dawaňyz hakda müňbaşy Lisiýas gelenden soň karar çykararyn» diýdi. 23Feliks ol ýerdäki ýüzbaşa Pawlusy göz astynda saklamagy, emma oňa biraz erkinlik bermegi, onuň mätäçliklerine goldaw bermek isleýän dostlaryna rugsat etmegi buýurdy. 24Birnäçe günden soň bolsa, Feliks öz ýahudy[†] aýaly Drusilla bilen geldi-de, Pawlusy çagyrtdy we Isa Mesihe[†] bolan iman hakdaky onuň gürrüňlerini diňledi. 25Pawlus dogrulyk, özerklilik hem geljek höküm hakda söhbet edende, Feliks gorkup: «Boldy, häzirlikçe git, amatly pursat gelende, ýene seni çagyrdaryn» diýdi[+]. 26Şeýle hem, Feliks Pawlusdan para tama edip, ony ýygy-ýygydan çagyrdyp, onuň bilen söhbet edýärdi. 27Aradan iki ýyl geçenden soň, Feliksiň ýerine Porkiý Festus häkim boldy. Feliks ýahudylaryň göwnüni awlamak üçin, Pawlusy tussaglykda goýup gitdi.

#### 25‑nji bap


Pawlus Festusyň öňünde

1Festus welaýata häkim bolup gelenden üç gün soň, Kaýsariýadan Iýerusalime[†] gitdi. 2Ol ýerde ýolbaşçy ruhanylar[†] bilen ýahudy[†] baştutanlary Festusa Pawlusyň üstünden şikaýat etdiler. 3Festusdan özlerine bir ýagşylyk etmegini sorap, Pawlusy Iýerusalime getirmegi üçin ýalbardylar. Aslynda olar buky gurup, ýolda Pawlusy öldürmegiň niýetindediler[+]. 4Festus olara şeýle jogap berdi: «Pawlus Kaýsariýada tussaglykda, men hem basym ol ýere gitjek. 5Araňyzdaky ýolbaşçylar meniň bilen bile barsynlar. Eger Pawlus bir ýaman iş eden bolsa, goý, ony aýyplasynlar».

6Festus olaryň ýanynda sekiz-on gün bolup, Kaýsariýa gaýtdy. Ertesi gün ol kazylyk kürsüsine çykyp, Pawlusyň getirilmegini buýurdy. 7Pawlus içeri girende, Iýerusalimden[†] gelen ýahudylar[†] onuň daşyna üýşüp, ony aýyplap başladylar, emma öz aýyplamalaryny subut edip bilmediler. 8Pawlus özüni gorap: «Men ýahudylaryň kanunyna-da[†], ybadathana-da[†], imperatora-da[†] garşy günä etmedim» diýdi. 9Festus ýahudylaryň göwnünden turmak üçin, Pawlusdan: «Iýerusalime gidip, şol ýerde bu babatda özüňe kazylyk edilmegini isleýärsiňmi?» diýip sorady. 10Emma Pawlus: «Men imperatoryň kazylyk kürsüsiniň öňünde durun, maňa şu ýerde kazylyk edilmelidir. Men ýahudylara garşy hiç bir ýamanlyk eden däldirin, muny seniň özüň hem oňat bilýänsiň[+]. 11Men ýamanlyk eden bolsam ýa-da ölüme laýyk bir iş eden bolsam, ölümden gaçmaýaryn. Eger bu adamlaryň maňa garşy aýyplamalary ýalan bolsa, meni olaryň eline tabşyrmaga hiç kimiň haky ýokdur. Men dawamy imperatora arz edýärin» diýdi.

12Onsoň Festus mejlis[†] bilen maslahatlaşyp: «Dawaň barada imperatora[†] arz etdiň, imperatoryň ýanyna-da gidersiň» diýdi[+].

13Birnäçe gün geçenden soň, Agrip patyşa öz uýasy Bernik bilen Festusy gutlamak üçin, Kaýsariýa geldi. 14Olar köp wagt ol ýerde galanlaryndan soň, Festus Pawlusyň işini patyşa gürrüň berdi: «Feliksiň tussag edip goýan bir adamy bar. 15Men Iýerusalimdekäm[†], ýahudylaryň[†] ýolbaşçy ruhanylary[†], ýaşululary[†] onuň üstünden şikaýat edip, ony jezalandyrmagymy haýyş etdiler. 16Men olara: „Rimlileriň[†] adaty boýunça hiç kim sorag edilmezden jezalandyrmak üçin şikaýatçynyň eline tabşyrylmaýar. Aýyplanýany şikaýatçylary bilen ýüzleşdirip, oňa ýöňkelýän aýyp babatda özüni goramaga mümkinçilik berilýär“ diýip jogap berdim. 17Aýyplaýjylar bu ýere üýşenlerinde bolsa, men wagty elden bermän, ertesi gün kazylyk kürsüsine çykyp, Pawlusyň getirilmegini buýurdym. 18Emma onuň garşysyna geplän şikaýatçylar oňa meniň garaşan aýyplarymyň hiç birini ýöňkemediler. 19Muňa derek olaryň öz dinleri hem-de bir Isa[†] atly ölüp giden, emma Pawlusyň diri diýýän adamy barada jedelleri bar eken[+]. 20Men bu meseläni nähili çözsemkäm diýip agyr ýagdaýa düşdüm. Pawlusdan Iýerusalime gidip, ol ýerde bu zatlar babatda özüne kazylyk edilmegine razydygyny ýa-da däldigini soradym. 21Emma Pawlus dawasyny imperatoryň[†] çözmegini, oňa çenli tussaglykda bolmagyny isledi. Şonuň üçin ony imperatoryň ýanyna ýollaýançam, tussaglykda saklamagy buýurdym».

22Agrip Festusa: «Men hem şol adamyň gürrüňini diňlemek isleýärin» diýdi. Festus hem: «Ony ertir diňlärsiň» diýdi.


Pawlus Agribiň öňünde

23Ertesi gün Agrip we Bernik dabaraly ýagdaýda gelip, müňbaşylardyr şäheriň atly-abraýly adamlary bilen birlikde mejlisler[†] otagyna girdiler. Festusyň buýrugy boýunça Pawlusy getirdiler. 24Festus şeýle diýdi: «Eý, patyşa Agrip we bu ýerdäki ähli jenaplar! Siz bu adamy görýäňizmi? Iýerusalimdäki[†] we bu ýerdäki ähli ýahudylar[†] onuň üstünden maňa şikaýat edip: „Ol mundan artyk ýaşamaly däl!“ diýip gygyryşdylar[+]. 25Emma meniň pikirimçe, ol ölüme laýyk iş etmändir. Emma özüniň dawasy barada imperatora[†] arz edendigi üçin, ony Rime[†] ýollamak kararyna geldim[+]. 26Ol hakda onuň alyjenabyna ýazar ýaly belli bir zadym ýok. Şonuň üçin-de ony siziň huzuryňyza, ylaýta-da, eý, Agrip şa, seniň huzuryňa çykardym. Bu meselä seredenimizden soň, munuň netijesinde ýazmaga bir zatlar tapmagym ahmal. 27Sebäbi tussaga garşy ýöňkelýän aýyplamalary görkezmezden, ony imperatoryň ýanyna ýollamaklyk maňa manysyz görünýär».

#### 26-njy bap

1Agrip Pawlusa: «Özüňi goramak üçin, söze başlap bilersiň» diýdi. Ine, şonda Pawlus ellerini hereketlendirip, özüni goramaga durdy:[+] 2«Eý, Agrip patyşa! Ýahudylaryň[†] maňa ýöňkeýän ähli aýyplamalaryndan goranyp, bu gün seniň öňüňde çykyş edýändigim üçin, men özümi bagtly saýýaryn. 3Senem ýahudylaryň ähli adatlaryndan, jedelli pikirlerinden oňat baş çykarýarsyň ahyry. Şonuň üçin hem meni sabyrlylyk bilen diňlemegiňi haýyş edýärin. 4Ýaşlygymdan başlap, ilki öz halkymyň arasynda, şeýle hem Iýerusalimde[†] geçiren durmuşymy ähli ýahudylar bilýändirler[+]. 5Olar meni köp wagtdan bäri tanaýarlar, eger isleseler, maňa dinimiziň iň berk topary boýunça fariseý[†] bolup ýaşandygyma şaýatlyk edip bilerler[+]. 6Edil şu wagt hem Hudaýyň ata-babalarymyza beren wadasyna umyt baglaýandygym üçin kazyýetde durun. 7Hakykatda, halkymyzyň on iki tiresi gije-gündiz Hudaýa çyn ýürekden sežde edip[†], bu wadanyň berjaý bolmagyna umyt baglapdyr. Eý, şahym, ýahudylar bolsa şu umyt üçin meni aýyplaýarlar[+]. 8Näme üçin Hudaýyň ölüleri direltmegini ynanyp bolmajak zat hasaplaýarsyňyz[+]? 9Dogrusy, menem nasyraly Isanyň[†] adyna garşy köp ýamanlyk etmegi öz ýanymdan wajyp bilýärdim[+]. 10Men bu ýamanlygy Iýerusalimde etdim hem. Ýolbaşçy ruhanylardan[†] ygtyýar alyp, imanlylaryň köpüsini zyndana dykdym. Olar ölüme höküm edilende, muny iki elläp goldadym[+]. 11Men bir sinagogadan[†] beýlekisine aýlanyp, olary gaýta-gaýta jezalandyrdym, imandan dänmäge mejbur etdim. Olara garşy gahar-gazaba münüp, hatda keseki şäherlere çenli olary yzarladym[+].

12Günleriň bir güni şu maksat bilen ýolbaşçy ruhanylardan[†] ygtyýarnama we tabşyryk alyp, Damaska tarap ýola düşdüm[+]. 13Eý, şahym, günortanlar ýolda barýarkam, birdenkä asmanda günden hem ýagty nur gördüm. Nur meniň we ýoldaşlarymyň daş-töweregine ýalkym saçdy. 14Hemmämiz ýere ýykyldyk. Bir sesiň maňa arameý dilinde: „Şawul, Şawul! Näme üçin Meni yzarlap, azar berýärsiň? Tekepbirligiň bilen özüňe zeper ýetirmäňi bes et“ diýenini eşitdim. 15Men: „Agam, sen kim?“ diýip soradym. Reb[†]: „Men seniň yzarlap, azar berýän Isaň[†]. 16Hany, tur, aýak üstüne gal. Men seni hyzmatkärim hem şaýadym edip saýlamak üçin saňa göründim. Sen öz gören we Meniň görkezjek zatlaryma şaýatlyk edersiň. 17Seni öz halkyňyň we keseki milletleriň[†] elinden azat ederin. Keseki milletleriň gözlerini açaryň ýaly, Men seni olaryň arasyna ibererin. 18Şonda olar tümlükden nura, şeýtanyň[†] hökmürowanlygyndan Hudaýa tarap öwrülerler. Maňa iman etmek arkaly olaryň günäleri bagyşlanyp, olar Hudaýyň mukaddes[†] halky bilen bile miras[†] alarlar“ diýdi[+]. 19Şonuň üçin hem, eý, Agrip şa, men gökden gelen görnüşe boýnuýogynlyk etmedim. 20Ilki bilen Damaskda, Iýerusalimde[†], soňra tutuş Ýahudyýada[†], şeýle hem, keseki milletleriň arasynda: „Günäleriňiz üçin toba ediň, Hudaýa dolanyň, toba edendigiňizi oňat işleriňiz bilen subut ediň“ diýip wagyz etdim[+]. 21Şu sebäpden ýahudylar meni ybadathanada[†] tutup, öldürjek boldular[+]. 22Emma şu güne çenli Hudaý maňa medet berdi. Şonuň saýasynda uludan-kiçä, hemmelere şaýatlyk edip gelýärin. Boljak zatlary öňden habar beren pygamberleriň[†] we Musanyň[†] aýdanlaryndan başga hiç zat öwreden däldirin. 23Olar hem Mesihiň[†] görgi görmelidigini, ilkinji bolup ölümden direlip, Öz halkyna we keseki milletlere Hudaýyň nuruny yglan etmelidigini aýan edipdiler»[+].

24Pawlus şeýdip, özüni gorap durka, Festus gaty ses bilen: «Pawlus, sen däliräpsiň! Okumyşlyk seni akylyňdan azaşdyrypdyr» diýdi. 25Pawlus oňa: «Eý, hormatly Festus, men akylymdan azaşamok. Meniň aýdan sözlerim hakykat we akyla sygýandyr. 26Bu zatlardan patyşamyň habarlydygy üçin, men oňa arkaýyn gepleýärin. Bularyň hiç biriniň ondan ýaşyryn däldigine men ynanýaryn, sebäbi bular gizlin edilen däldir. 27Agrip şa! Sen pygamberlere[†] ynanýarsyňmy? Ynanýandygyňy bilýärin-ä» diýdi. 28Agrip Pawlusa: «Meni gysga wagtyň içinde yryp, mesihi[†] etjek bolýarsyňmy?» diýdi. 29Pawlus oňa: «Gysga bolsun, uzyn bolsun, diňe sen däl, eýsem, şu gün meni diňleýänleriň bary meniň ýaly bolsun diýip Hudaýa ýalbarýaryn. Elbetde, bu zynjyrlar sizde bolmasyn» diýip jogap berdi[+]. 30Şundan soň Agrip şa, Festus häkim, Bernik we olar bilen oturanlar ýerlerinden turdular. 31Olar çykyp barýarkalar, özara gürleşip: «Bu adam ölüme ýa-da tussaglyga laýyk hiç iş etmändir» diýişdiler[+]. 32Agrip Festusa: «Bu adam dawasyny imperatora[†] arz etmedik bolsady, ony azat edip bolardy» diýdi[+].

#### 27‑nji bap


Pawlus gämili Rime äkidilýär

1Bizi deňiz arkaly Italiýa ibermegi karar etdiler. Şonda Pawlus bilen ýene-de birnäçe tussagy Imperiýa goşunyndaky Ýuliý diýen ýüzbaşa tabşyrdylar[+]. 2Biziň hemmämiz Adramit şäherinden gelen gämä münüp, Aziýa welaýatynyň kenaryna tarap ýola düşdük. Ýanymyzda Salonikiden gelen makedoniýaly Aristarh hem bardy[+]. 3Ertesi gün Sidon[†] şäherine gelip ýetdik. Ýuliý Pawlus bilen mylakatly boldy, şonuň üçin oňa dostlarynyň ýanyna barmaga we gerekli zatlaryny almaga rugsat berdi. 4Ol ýerden ýene deňziň üsti bilen gitdik. Şemalyň garşymyzdandygy sebäpli Kipr adasynyň demirgazyk tarapyndan, ony penalap, ýüzüp geçdik. 5Kilikiýa we Pamfiliýanyň garşysyndaky deňizden geçip, Likiýanyň Mira şäherine geldik. 6Ýüzbaşy şol ýerde Isgenderiýadan gelip, Italiýa gitjek bolup duran gämini tapdy we bizi oňa mündürdi[+]. 7Biz ençeme günläp haýal ýüzüp, kynçylyk baryny görüp, Knidos şäherine ýetdik. Şemalyň bize garşy öwüsýändigi üçin, Salmon ýarym adasynyň ýanyndan geçip, Krit adasyny penalap, ýüzüp gitdik. 8Kenara golaý ýüzüp, uly kynçylyk bilen Gözel duralgalar diýen ýere geldik. Bu ýer Laseýa şäherine golaý ýerleşýärdi. 9Biz köp wagtymyzy ýitirdik. Indi deňizde ýüzmek üçin howa örän howpludy, sebäbi güýz ahyrlap barýardy. Pawlus olara maslahat berip: 10«Jenaplar! Görýän welin, indi deňizde ýüzsek, diňe bir ýükümiz, gämimiz däl, eýsem janymyz hem howp astynda galar, agyr betbagtçylyga uçrarys» diýdi. 11Emma ýüzbaşy Pawlusyň maslahatyna gulak asman, gämi ýolbaşçysy bilen gämi eýesiniň gepine ynandy. 12Ýöne düşelgede gyşlamaga hiç hili şert bolmansoň, adamlaryň köpüsi, başartsa, bu ýerden Fenikse ýetip, gyşy ol ýerde geçirmegi karar etdiler. Feniks Krit adada ýerleşip, günorta-günbatar we demirgazyk-günbatar tarapdan öwüsýän şemallardan penady.


Deňizdäki tupan

13Şeýlelikde, günorta şemaly ýuwaşja öwüsmäge başlanda, olar öz maksatlaryna ýetendiris öýtdüler. Şonuň üçin labyry çekdiler-de, Krit adanyň golaýy bilen ýola düşdüler. 14Emma köp wagt geçmänkä, ada tarapdan «Demirgazyk-gündogar» diýilýän güýçli ýel öwsüp, tupan turdy[+]. 15Tupan gämä urlup, netijede, gämi şemalyň garşysyna ýüzüp bilmedi. Şundan soň özümizi tolkunlara tabşyryp, şemalyň ugruna ýüzdük. 16Biz Kawda diýen bir kiçijik adany penalap ötdük. Gäminiň kiçi gaýygyny zordan saklap galdyk. 17Deňizçiler gaýygy ýokary çekip aldylar we gämi pytrap gitmesin diýip, daşyndan tanap bilen berk bagladylar. Olar Sirtiň çägeli saýlaryna batmakdan gorkup, gäminiň tizligini peseltmek üçin ýelkeni aşak düşürdiler. Şeýdip, gämini şemalyň ugruna goýberdiler. 18Biz tupandan ýaňa ikiýana çaýkanýardyk. Ertesi gün gäminiň ýüküni zyňmaga başladylar[+]. 19Üçülenji gün gäminiň artykmaç enjamlaryny-da öz elleri bilen deňze zyňdylar. 20Ençeme günläp ne Gün, ne ýyldyz göründi. Güýçli tupan sowulmansoň, halas bolmak umydymyzy bütinleý ýitirdik.

21Hiç kim uzak wagtlap hiç zat datmady. Şonda Pawlus gämidäkileriň ortasynda durup, şeýle diýdi: «Eý, adamlar! Meniň aýdanlaryma gulak asyp, Krit adadan gaýtmadyk bolsadyňyz, onda bu bela-betere sataşmazdyk. 22Indi size maslahatym şu: mert boluň! Hiç biriňiz heläk bolmarsyňyz, diňe gämi dargar. 23Sebäbi Özüne degişli bolup, gulluk edýän Hudaýym düýn gije bir perişdesini[†] ýanyma iberdi[+]. 24Ol: „Gorkma, Pawlus! Sen imperatoryň[†] öňünde durmalysyň. Sen sebäpli gämide barýanlaryň hemmesini Hudaý aman saklar“ diýdi[+]. 25Şonuň üçin, adamlar, mert boluň, sebäbi men Hudaýa ynanýaryn, hemme zat özüme aýdylyşy ýaly bolar. 26Elbetde, ýel bizi bir ada eltip taşlar»[+].


Gämi batýar

27On dördünji güni gije biz Adriatik deňzinde her ýana kowlup ýörkäk, ýarygije töwerekleri deňizçiler gury ýeriň ýakynlaşýandygyny çakladylar. 28Çuňlugy ölçänlerinde, ýigrimi gulaç çykdy. Biraz soňrak ölçänlerinde, on bäş gulaç çykdy. 29Gaýalara baryp urlarys öýdüp gorkup, arka tarapdan dört labyr atdylar-da, basym daň atsyn diýip dileg etdiler. 30Deňizçiler gämiden gaçjak bolup, öň tarapdan labyr atmak bahanasy bilen, gaýygy deňze inderdiler. 31Emma Pawlus ýüzbaşy bilen esgerlere: «Bular gämide galmasalar, siz diri galyp bilmersiňiz» diýdi. 32Şeýlelikde, esgerler gaýygyň tanaplaryny kesip, ony aşak gaçyrdylar.

33Daň atyp barýarka, Pawlus hemmäni nahar iýmäge çagyrdy. Ol: «Siziň gaýgy-alada batyp, hiç zat iýmäniňize bu gün on dört gün boldy. 34Şonuň üçin sizden haýyş edýärin, naharlanyň. Bu siziň diri galmagyňyz üçin gerekdir. Hiç biriňiziň saçyňyzyň ýeke tary-da kemelmez» diýdi[+]. 35Pawlus bu sözleri aýdyp, eline çörek aldy, hemmäniň öňünde Hudaýa şükür etdi-de, bölüp iýmäge başlady[+]. 36Şeýlelikde, hemmeler ruhlanyp naharlandylar. 37Gämide biziň jemimiz iki ýüz ýetmiş alty adamdy. 38Nahardan doýanlaryndan soň, bugdaýy deňze taşlap, gämini ýeňletdiler.

39Gün doganda, ol ýeri tanamadylar. Emma kenarda çägelik bir aýlag görüp, başartsa, gämini şol ýere sürmeli diýen karara geldiler. 40Labyrlary kesip, deňze goýberen batlaryna, kürege daňlan tanaplary çözdüler-de, öňdäki ýelkeni şemala galdyryp, göni kenara tarap ýüzdüler. 41Emma gämi bir saý ýere düşüp, çägä batdy. Gäminiň burny çägä batyp, hiç tarapa gymyldap bilmedi, arka tarapy bolsa gomlaryň zoruna dargap başlady. 42Tussaglaryň hiç biri ýüzüp gaçmaz ýaly, esgerler olary öldürmekçi boldular. 43Emma ýüzbaşy Pawlusy halas etmek isläp, olary bu niýetlerinden dändirdi. Olara ýüzüp bilýänler gämiden özlerini öňürti zyňsynlar we ýüzüp çyksynlar,[+] 44galanlary hem tagtalar ýa-da gäminiň döwükleri bilen çyksynlar diýip buýruk berdi. Şeýlelikde, ählisi sag-aman gury ýere çykdy.

#### 28‑nji bap


Pawlus Maltada

1Biz kenara sag-aman çykanymyzdan soň, bu adanyň adynyň Maltadygyny bildik. 2Ýerli halk biziň bilen örän mylakatly boldy. Howa ýagyşly we sowuk bolansoň, olar ot ýakyp, hemmämizi oňat garşy aldylar. 3Pawlus bir üýşmek odun çöpläp, oduň üstüne goýanda, bir zäherli ýylan oduň howrundan gaçyp, onuň eline ýapyşdy. 4Ýerli halk onuň elinden ýylanyň sallanyp durşuny görende, biri-birine: «Bu adam ganhor bolsa gerek, ol deňizden halas bolsa-da, takdyry ony ýaşamaga goýmady» diýişdiler. 5Emma Pawlus elini silkip, ýylany oduň içine zyňdy, hiç bir zyýan hem görmedi[+]. 6Adamlar onuň çişmegine ýa-da birdenkä ölüp ýykylmagyna garaşdylar. Emma köp garaşyp, oňa hiç zat bolmandygyny görenlerinde, pikirlerini üýtgedip: «Ol hudaýdyr!» diýişdiler[+].

7Ol ýeriň golaýynda adanyň Publiý atly başlygynyň mülki bardy. Publiý bizi myhman alyp, üç günläp ýürekden hyzmat etdi. 8Şol wagt onuň kakasyny ysytma we içagyry tutup ýatyrdy. Pawlus hassanyň ýanyna geldi we doga-dileg etdi-de, onuň üstüne elini goýup, şypa berdi[+]. 9Bu wakadan soň, adadaky beýleki hassalar-da gelip şypa tapdylar. 10Olar bize köp sylag-hormat etdiler. Ýola ugramakçy bolanymyzda, bize zerur ähli zatlary getirip, gämä ýüklediler.


Pawlus Rime gelýär

11Üç aýdan soň, biz Ekiz hudaýlar atly gämi bilen deňze çykdyk. Bu gämi Isgenderiýadan gelip, gyşda şol adada galypdy[+]. 12Biz Sirakus şäherine baryp, ol ýerde üç gün galdyk. 13Ol ýerden aýlanyp, Regiýa gelip ýetdik. Ertesi gün günorta şemaly öwsüp başlady. Munuň kömegi bilen iki günde Puteýol şäherine ýetdik. 14Ol ýerde birnäçe doganlary tapdyk. Olar bizden ýanlarynda galmagymyzy haýyş etdiler we biz ol ýerde iki hepde galdyk. Şondan soň biz Rime[†] geldik. 15Rimdäki doganlar biziň gelendigimizi eşidip, bizi garşylamak üçin ol ýerden Appiýus bazaryna we Üç kerwensaraý diýen oba çenli geldiler. Pawlus olary görende, Hudaýa şükür edip, ýene gaýrata galdy. 16Biz Rime gelenimizden soň, Pawlusa bir esgeriň gözegçiligi astynda özbaşdak ýaşamaga rugsat berildi.


Pawlus Rimde wagyz edýär

17Üç günden soň Pawlus ýahudylaryň[†] ýolbaşçylaryny çagyrdy. Olar bir ýere üýşende, Pawlus olara şeýle diýdi: «Eý, doganlar! Men halkymyza ýa-da ata-babalarymyzyň adatlaryna garşy hiç zat etmesem-de, Iýerusalimde[†] tussag edilip, rimlileriň[†] eline tabşyryldym. 18Olar meni soraga çekenlerinden soň, boşatjak boldular, sebäbi meni öldürmäge hiç bir esas tapmadylar[+]. 19Emma ýahudylar garşy çykanlarynda, men dawamy imperatora[†] arz etmäge mejbur boldum. Beýtmek bilen men öz halkymy aýyplamakçy däldirin. 20Şu sebäpden men siziň bilen görşüp, söhbet etmek üçin, sizi bu ýere çagyrdym. Aslynda men Ysraýylyň[†] umydy bolan Mesih[†] ugrunda zynjyrlandym».

21Olar Pawlusa şeýle diýdiler: «Biz sen hakda Ýahudyýadan[†] hiç bir hat almadyk, ol ýerden gelen doganlarymyzdan hem hiç kim sen barada ýagşydan-ýamandan hiç zat habar bermedi. 22Emma biziň seniň pikirleriňi özüňden eşidesimiz gelýär, sebäbi hemme ýerde bu dini topara garşy çykylýandygyny bilýäris».

23Şeýlelikde, olar Pawlus bilen duşuşyk gününi belleşdiler. Şol gün onuň bolýan ýerine juda köp adam geldi. Pawlus ertirden agşama çenli olara Hudaýyň Şalygyny[†] düşündirip, wagyz etdi. Mundan başga-da olary ynandyryp, Töwrat[†] bilen pygamberleriň[†] ýazgylaryndan Isa[†] dogrusynda ynandyryjy deliller getirdi[+]. 24Käbirleri onuň sözlerine ynandy, käbiri ynanmady. 25Olar biri-biri bilen özara ylalaşmadylar. Olar gitmekçi bolup durkalar, Pawlus şeýle diýdi: «Işaýa pygamber[†] arkaly Mukaddes Ruh[†] ata-babalaryňyza şu sözleri jaýdar aýdypdyr:[+] 26[+]„Bar-da, bu halka şeýle diý:

Eşidip dursaňyz-da, hiç düşünmersiňiz,
seredip dursaňyz-da, hiç aňlamarsyňyz.
27Bu halkyň ýüregi küteldi,
gulaklary ker açdy,
gözleri gapyldy.
Ýogsam gözleri bilen görüp,
gulaklary bilen eşiderdiler,
aňlary bilen aňlap,
Maňa tarap dolanardylar,
Men hem olara şypa bererdim“[+].

28-29Şonuň üçin indi şuny bilip goýuň: Hudaýyň halas bolmak baradaky Hoş Habary[†] ýahudy[†] dällere iberildi. Olar gulak asarlar».[*][+]

30Pawlus kireýine alan jaýynda tutuş iki ýyl ýaşady we ýanyna gelenleriň hemmesini kabul etdi. 31Ol batyrgaýlyk bilen we hiç bir bökdençsiz Hudaýyň Şalygyny[†] wagyz edip, Rebbimiz[†] Isa[†] Mesih[†] barada öwretdi[+].

### Ýakup


Giriş

[1]

[2]

[3]

[4]

[5]


#### Giriş


Ýakubyň haty


Ýakubyň bu haty dünýäniň dürli künjeklerinde Isa Mesihe eýerýän imanlylar üçin ýazylan amaly maslahatlaryň toplumyndan ybaratdyr. Ýakup adamyň imany onuň sözlerinde däl-de, hereketlerinde aýan bolýandygyny aýdýar. Ol birnäçe mysallar arkaly imany paýhasly we amaly hereketde görkezýär. Onuň maslahatlary aýdyň we anyk: eger garyp bolsaň, ruhdan düşme. Imanyň synalanda, çydamly bol. Gaharlanmakda haýal bol. Baý adama tarapgöýlik edip, garyby peseltme. Başgalara ýagşylyk et. Diliňe we höwesleriňe gözegçilik et. Özüňi Hudaýa tabşyryp, Onuň danalygyna bil bagla. Iblise garşylyk görkez. Ýagşylyk edýändigiň bilen öwünme. Eger baý bolsaň, baýlygyňy garyplara kömek etmek üçin ulan. Sabyrly we rehimli bol, Hudaýyň kömegine mätäç adamlar üçin doga-dileg et.

Salamlar1:1
Iman we danalyk1:2-8
Garyplyk we baýlyk1:9-11
Synaglar we höwesler1:12-18
Diňlemek we ýerine ýetirmek1:19-27
Tarapgöýlik etmezlik2:1-13
Iman we oňat işler2:14-26
Diliňe gözegçilik etmek3:1-18
Hudaýa tabyn bolmak4:1–5:6
Dürli amaly maslahatlar5:7-20

#### 1‑nji bap

1Hudaýyň we Rebbimiz[†] Isa[†] Mesihiň[†] guly men Ýakupdan[†] başga milletleriň[†] arasyna dargan Ysraýylyň[†] on iki tiresine dogaýy salam![+]


Iman we synaglar

2Eý, doganlar, her hili synaglara duçar bolanyňyzda, muny uly şatlyk hasap ediň[+]. 3Sebäbi imanyňyzyň synalmagy bilen çydamlylygyňyzyň artýandygyny bilýänsiňiz[+]. 4Her bir işde ahyryna çenli çydaň, şonda kemsiz-köstsüz, berk we kämil bolarsyňyz[+]. 5Eger kimde danalyk kemlik edýän bolsa, goý, ol Hudaýdan dilesin. Hemmelere biminnet we jomartlyk bilen berýän Hudaý oňa hem berer[+]. 6Emma ol adam şübhelenmän iman bilen dilesin, sebäbi şübhelenýän adam edil ýeliň eýläk-beýläk çaýkaýan deňiz tolkuny ýalydyr[+]. 7Şeýle adam Rebden bir zat alaryn öýtmesin[+]. 8Ol her bir edýän işinde durnuksyz hem ikigöwünlidir.

9Pukara dogan Hudaýyň nazarynda özüniň baýlygy bilen buýsansyn[+]. 10Baý bolsa Hudaýyň nazarynda özüniň pespälligi bilen buýsansyn. Çünki baýlyk otuň güli deý solup gider. 11Gün çykyp, howurly yssysy bilen oty guradýar, onuň güli dökülip, gözelligi ýok bolýar. Edil şunuň ýaly baý hem öz işi bilen gümra bolup, baýlygy bilen bile ýok bolup gider[+].

12Synaga çydaýan adam bagtlydyr, sebäbi ol synagdan geçenden soň, ýaşaýyş täjini alar. Hudaý bu ýaşaýyş täjini Ony söýenlere wada berdi[+].

13Pis höwesi bolan adam: «Meni Hudaý höweslendirýär» diýmesin, sebäbi Hudaýda hiç hili pislik höwesi ýokdur, Ol hiç kimi pislik etmäge höweslendirýän däldir. 14Tersine, her kim öz pis höweslerine çolaşýandyr we aldanyp synaga düşýändir. 15Onsoň höwes göwreli bolup, günäni dogurýar, günä hem ýetişip, ölümi dogurýandyr[+].

16Eziz doganlar, aldanmaň![+] 17Her bir oňat we kämil peşgeş ýokardan, gökdäki yşyklaryň Atasyndan gelýändir. Ol hiç haçan üýtgeýän däldir, Onda üýtgemekligiň ýokundysy hem ýokdur[+]. 18Ýaradanlarynyň arasynda Onuň saýlan halky bolmagymyz üçin, Hudaý hakykat sözi arkaly bize täze ýaşaýyş bermegi karar etdi[+].


Hoş Habary diňlemek we ýerine ýetirmek

19Eý, söýgüli doganlarym, muňa üns beriň: her bir adam eşitmekde çalt, geplemekde assa, gaharlanmakda haýal bolsun[+]. 20Sebäbi ynsan gahary Hudaýyň isleýän dogrulygyny amala aşyryp bilmez. 21Şonuň üçin hem ahlak hapalygyny we her dürli ýamanlyk galyndysyny zyňyp taşlaň-da, Hudaýyň kalbyňyza eken sözüni pespällik bilen kabul ediň. Bu söz janyňyzy halas etmegi başarýandyr[+].

22Hudaýyň sözüni ýöne bir diňläp goýman, eýsem, onda aýdylanlary ýerine ýetiriň, ýogsam siz özüňizi aldaýansyňyz[+]. 23Kim sözi diňläp, ony berjaý etmeýän bolsa, ol aýnada ýüzüni görýän adam ýalydyr. 24Ol özüni synlap gidenden soň, şobada nähilidigini ýatdan çykarýar. 25Emma kim azatlyk berýän kämil kanuna[†] üns berip, eşidenlerini ýatdan çykarman, gaýtam, ony berk berjaý edýän bolsa, Hudaý ony her bir edýän işinde ýalkar[†][+]. 26Eger kimde-kim özüni dindar saýýan bolsa, emma dilini saklamaýan bolsa, ol özüni aldaýandyr, onuň dindarlygy biderekdir[+]. 27Atamyz Hudaýyň nazarynda päk hem nogsansyz dindarlyk ýetimleriň we dullaryň kyn gününde aladasyny etmekden ybaratdyr. Şeýle hem bu dünýäniň pisliginden özüňi päk saklamakdyr[+].

#### 2‑nji bap


Tarapgöýlik etmäň

1Eý, doganlarym, şöhratly[†] Rebbimiz[†] Isa[†] Mesihe[†] bolan imanyňyz sebäpli tarapgöýlik etmekden saklanyň[+]. 2Aýdaly, siziň ýygnagyňyza[†] altyn ýüzük dakynyp, nepis eşikler geýnen baý adam bilen köne-sana geýnen garyp adam gelipdir. 3Siz baý adama hormat goýup: «Geliň, töre geçiň» diýseňiz, emma garyba: «Sen ol ýerde dur» ýa-da «Bu ýerde, aýak astynda otur» diýseňiz, 4bu siziň tarapgöýlik etdigiňiz bolmazmy? Eger şeýle etseňiz, erbet pikirli kazylara meňzärsiňiz.

5Gulak asyň, eý, söýgüli doganlarym! Hudaý bu dünýäde garyplary imana baý bolmaklary üçin saýlamadymy? Hudaý Özüni söýýänlere wada berşi ýaly, garyplary Şalygyny miras[†] almaklary üçin saýlamadymy näme[+]? 6Emma siz garyplary masgara edýärsiňiz. Ýogsam size sütem edýän baýlar dälmi? Sizi kazyýete süýreýän hem şolar dälmi? 7Siziň degişli bolan Hudaýyňyzyň beýik adyna dil ýetirýänler hem baýlar dälmi näme? 8[+]Eger siz Mukaddes[†] Ýazgylardaky: «Ýakynyňy özüňi söýşüň ýaly söý» diýen iň möhüm buýrugy ýerine ýetirýän bolsaňyz, dogry iş edýänsiňiz[+]. 9Emma adamlara tarapgöýlik edýän bolsaňyz, günä edýänsiňiz we Mukaddes Kanunyň[†] öňünde kanuny bozan hasaplanýansyňyz[+]. 10Kimde-kim kanunyň hemme parzlaryny berjaý edip-de, diňe bir zatda günä etse, tutuş kanuny bozan hasaplanýandyr[+]. 11[+]Sebäbi «Zyna etme» diýen Hudaý «Adam öldürme» hem diýendir. Eger siz zyna etmeseňiz, emma adam öldürseňiz, kanuny bozan jenaýatkär bolýansyňyz[+].

12Şonuň üçin hem, her bir gepiňiz we hereketiňiz azatlyk berýän kanun[†] boýunça höküm ediljek adamlaryňky ýaly bolsun[+]. 13Sebäbi rehimsiz adama rehimsizlik bilen höküm ediler. Rehimli adama bolsa rehimlilik bilen höküm ediler[+].


Iman we oňat işler

14Eý, doganlarym! Araňyzdan biri «imanym bar» diýibem, ony oňat işler bilen görkezmese, munuň näme peýdasy bar?! Beýle iman ony halas edip bilermi?! 15Pikir edip görüň, imanly erkek ýa-da aýal doganyňyzyň biri aç-ýalaňaç bolsa, 16siz oňa iýmit, geýim bermän, diňe: «Sag-aman bar, daşyňyň ýylap, garnyňyň doýmagyny dileýärin» diýseňiz, bu sözüňiz oňa nämä derkar[+]? 17Iman babatda hem şeýledir, eger iş ýüzünde görkezilmese, ol öz-özünden ölüdir.

18Käbiriniň: «Seniň imanyň bar, meniň bolsa oňat işlerim» diýmegi mümkin.

Emma men aýdýaryn, hany, oňat işler etmezden maňa imanyňy görkez, men hem saňa imanymy oňat işlerim arkaly görkezeýin![+] 19Sen Hudaýyň ýeke-täkdigine ynanýarsyň. Gowy edýärsiň! Muňa hatda arwah-jynlar hem ynanýarlar we galpyldaýarlar[+].

20Eý, akmak[†], amalsyz imanyň peýdasyzdygyny[*] bileňokmy? 21[+]Atamyz Ybraýym[†] gurbanlyk[†] sypasynda[†] öz ogly Yshagy[†] hödürlemek bilen aklanmadymy eýsem[+]? 22Seret, onuň imany bilen amallary birlikde hereket etdi we imany şu amalda kämil boldy[+]. 23[+]Şeýlelik bilen, Mukaddes[†] Ýazgylardaky: «Ybraýym Hudaýa iman etdi we Hudaý ony dogry hasaplady» diýen söz amala aşdy. Ybraýym Hudaýyň dosty diýip atlandyryldy[+]. 24Gördüňmi, ynsan diňe bir iman bilen däl, eýsem, eden işleri arkaly hem aklanýandyr.

25[+]Edil şunuň ýaly, loly[†] Rahap hem eden işi arkaly aklandy. Ol ysraýyl[†] içalylaryny öýünde gizläp, olara başga ýoldan gaçyp gitmäge kömek etdi[+]. 26Edil jansyz bedeniň öli bolşy ýaly, amalsyz iman hem ölüdir.

#### 3‑nji bap


Diliňize erk ediň

1Eý, doganlarym, hemmäňiz ýygnakda[†] öwrediji bolmaň! Sebäbi biz öwredijileriň has berk höküme duçar boljakdygymyzy bilýänsiňiz[+]. 2Biziň hemmämiz hem köp günä edýäris. Emma sözünde hata goýbermän, dilini jylawlap bilýän adam kämil bolup, tutuş bedenine gözegçilik edip bilýändir[+]. 3Biz atlaryň tabyn bolmagy üçin, agzyna agyzzyryk dakyp, olaryň tutuş göwresini dolandyrýarys[+]. 4Ine, gämilere serediň! Olar güýçli hem batly ýeller bilen kowulsa-da, bir kiçijik kürek arkaly sürüjiniň islän tarapyna öwrülýär. 5Edil şunuň ýaly, dil hem bedeniň bir kiçijik agzasy bolsa-da, beýik işler bilen öwünýändir. Pikir ediň, kiçijik bir uçgun äpet tokaýy ýakyp köýdürýändir. 6Dil hem bir otdur, beden agzalarynyň arasyndaky ýamanlyk dünýäsidir. Ol tutuş barlygyňyzy weýran edýändir, dowzah ody bilen bütin durmuşyňyzy köýdürýändir[+]. 7Ynsan her dürli haýwanlara, guşlara, süýrenijilere, deňiz jandarlaryna diýenini etdirendir we etdirýändir. 8Emma hiç bir ynsan diline diýen etdirip bilýän däldir. Dil gutarmaýan pislik bolup, öldüriji zäherden doludyr[+]. 9Dilimiz bilen biz Rebbimizi[†] we Atamyzy[*] alkyşlaýarys, şol bir wagtyň özünde hem Hudaýyň keşbinde ýaradylan ynsanlary näletleýäris[+]. 10Alkyş we nälet bir agyzdan çykýar. Eý, mähribanlarym, bu beýle bolmaly däldir. 11Heý-de, bir bulagyň gözbaşyndan hem ajy, hem süýji suw akarmy? 12Doganlarym, injir agajy zeýtun ýa-da üzüm agajy injir miwesini berermi? Ýok! Edil şonuň ýaly, şor suwly gözbaşdan süýji suw akmaz!


Hakyky danalyk

13Araňyzda dana hem parasatly adam barmy? Eger bar bolsa, goý, ol muny dogry durmuşy we danalykdan çykýan pespälligi bilen bitiren oňat işlerinde görkezsin[+]. 14Emma kalbyňyzda bahyllyk we men-menlik bar bolsa, onda danalyk bilen öwünmäň. Bu aňrybaş ýalançylyk bolar! 15Beýle «danalyk» gökden inen däldir, ol dünýewi bolup, ruhy[†] däldir, şeýtandandyr[†][+]. 16Çünki bahyllygyň, men-menligiň bar ýerinde bidüzgünçilikler we her dürli pyssy-pyjurlyklar hem bardyr.

17Emma gökden inen danalyk ilki bilen päklikdir, soňra parahatlyk söýüjilikdir, mylaýymlyk we özara ylalaşyklykdyr. Ol merhemetden we haýyrly işlerden doludyr. Şeýle danalyk tarapgöýlik we ikiýüzlülik etmeýär. 18Parahatlyk döredýänler parahatçylyk tohumyny sepip, dogrulyk hasylyny orýarlar[+].

#### 4‑nji bap


Hudaýa tabyn boluň!

1Araňyzdaky çaknyşykly gowgalar we dawa-jenjeller nireden döreýär? Kalbyňyzda söweş edýän pis höwesleriňizden dälmi[+]? 2Siz isleýärsiňiz, emma hiç zat gazanmaýarsyňyz; adam öldürýärsiňiz, göriplik edýärsiňiz, emma hiç bir maksadyňyza ýetip bilmeýärsiňiz; dawa-jenjeldir galmagal turuzýarsyňyz, emma hiç zat gazanmaýarsyňyz, sebäbi Hudaýdan dilemeýärsiňiz. 3Diläniňizde-de, hiç zat almaýarsyňyz, sebäbi ýaman niýet bilen, öz nebsiňizi doýurmak üçin dileýärsiňiz[+]. 4Eý, biwepalar, dünýä bilen dostluk Hudaýa duşman bolýandygyny bilmeýärsiňizmi? Kim dünýä bilen dostlaşsa, Hudaýa duşman bolýandyr[+]. 5Siz Mukaddes[†] Ýazgylardaky Hudaýyň bize beren[*] ynsanlyk ruhy[†] örän gabanjaňdyr diýlen sözler boş ýere aýdylandyr öýdýärsiňizmi[+]? 6[+]Emma Hudaý bize has beýik merhemet berýär. Şoňa görä Mukaddes Ýazgylar şeýle diýýär: «Hudaý tekepbirlere garşydyr, emma pespäl adamlara merhemet edýändir»[+].

7Şonuň üçin Hudaýa tabyn boluň! Iblise garşylyk görkeziň, şonda ol sizden gaçar[+]. 8Hudaýa ýakynlaşyň, Ol hem size ýakynlaşar. Eý, günäkärler, eliňizi günäden tämizläň[†]. Eý, ikigöwünliler, kalbyňyzy päkläň[+]. 9Gama batyň, ýas tutup aglaň! Gülküňiz ýasa, şatlygyňyz gam-gussa öwrülsin. 10Rebbiň[†] huzurynda özüňizi pes tutuň, Ol sizi beýgelder[+].

11Eý, doganlar, biri-biriňizi ýamanlamaň. Kim doganyny ýamanlaýan ýa-da ony ýazgarýan bolsa, ol Hudaýyň kanunyny[†] ýamanlap, ony ýazgarýandyr. Kanuny ýazgarýan adam bolsa ony berjaý ediji däl-de, oňa kazylyk edijidir[+]. 12Emma Kanun Çykaryjy we Kazy birdir, Ol halas etmegi-de, heläk etmegi-de başarýandyr. Başga adamlara kazylyk eder ýaly, sen kim bolupsyň[+]?


Tekepbirlik etmäň

13Indi: «Bu gün ýa ertir pylan şähere gitjek, bir ýyly şol ýerde geçirjek, söwda-satyk etjek, pul gazanjak» diýýänler, maňa gulak asyň! 14Ertir näme boljagyny nireden bilýärsiňiz?! Siziň ömrüňiz näme? Ol az salym görnüp, soňra ýitirim bolýan säher çygy ýalydyr[+]. 15Muňa derek: «Reb oňlasa, ýaşarys, ony ýa-da muny ederis» diýmelisiňiz[+]. 16Siz bolsa öz tekepbirligiňiz bilen öwünýärsiňiz. Beýle öwünmeleriň bary erbetlikdir. 17Kim ýagşylyk etmegi bilibem, ony etmeýän bolsa, ol günä edýändir[+].

#### 5‑nji bap


Baýlara duýduryş

1Gulak asyň, eý, baýlar, başyňyza injek betbagtçylyklar üçin perýat edip aglaň![+] 2Baýlygyňyz çüýräp, eşikleriňizi güýe iýendir[+]. 3Altyndyr kümşüňiz poslandyr, olaryň posy siziň garşyňyza şaýatlyk edip, bedeniňizi ot kimin iýer. Siz ahyrky günlerde baýlyk topladyňyz[+]. 4Ekinleriňizi oran orakçylary aldap, iş hakyny bermediňiz, bu şol pullaryň perýadydyr. Orakçylaryň dady-perýady Hökmürowan Rebbiň[†] gulagyna ýetdi[+]. 5Siz bu dünýäde bolçulykda we keýpi-sapada ýaşadyňyz, özüňizi kyýamat güni soýulmak üçin semretdiňiz[+]. 6Özüňize garşy çykmasa-da, bigünä adamy höküm edip öldürdiňiz.


Sabyr-takatly boluň!

7Eý, doganlar, Reb gelýänçä, sabyr-takatly boluň! Serediň, daýhan güýzki hem ýazky ýagşa nähili sabyrly garaşýar. Ol topragyň bol hasyl bererine garaşýar[+]. 8Siz hem sabyr-takatly boluň! Mert boluň, sebäbi Rebbiň geljek güni golaýlady[+]. 9Eý, doganlar, özüňize höküm edilmez ýaly, biri-biriňiziň garşyňyza şikaýat etmäň. Ine, Kazy bosagada dur![+] 10Eý, doganlar, başyna düşen ejirlerde sabyr-takatly bolup, Rebbiň adyndan geplän pygamberlerden[†] görelde alyň[+]. 11[+]Bilşiňiz ýaly, biz çydamlylyk görkezenlere bagtly diýýäris. Siz Eýýubyň çydamlylygy hakda eşidensiňiz, iň soňunda onuň üçin Rebbiň nämeler edendigini-de bilýänsiňiz. Hawa, Reb merhemetli we rehim-şepagatlydyr[+]. 12Ozaly bilen, eý, doganlarym, höküm edilmeziňiz ýaly, gökdenem, ýerdenem, mahlasy hiç zatdan ant içmäň. Jogabyňyz diňe «hawa» ýa-da, «ýok» bolsun[+].


Doga-dileg etmegiň güýji

13Araňyzda biri ejir çekýärmi? Goý, ol Hudaýa doga etsin. Biriniň keýpi kökmi? Hudaýa alkyş nagmalaryny aýtsyn[+]. 14Araňyzda biri syrkawmy? Ol ýygnagyň[†] ýolbaşçylaryny[†] ýanyna çagyrsyn, olar hem Rebbiň adyndan oňa ýag guýup[†], onuň üçin Hudaýa doga etsinler[+]. 15Iman bilen edilen doga-dileg näsaga şypa berer, Reb ony aýaga galdyrar. Eger ol günä gazanan bolsa, onuň günäsi geçiler[+]. 16Şypa tapar ýaly, günäleriňizi biri-biriňiziň ýanynda boýun alyp, biri-biriňiz üçin doga-dileg ediň. Dogruçyl adamyň yhlasly dilegi güýçli we täsirlidir[+]. 17[+]Ylýas hem biziň ýaly adaty bir ynsandy. Ol ýagyş ýagmasyn diýip, yhlas bilen dileg etdi. Şeýlelikde, üç ýyl alty aýlap ýer ýüzüne ýagyş ýagmady[+]. 18Soňra ol ýene dileg etdi we asmandan ýagyş ýagyp, ýer hasyl berdi[+]. 19-20Doganlarym, şuny ýatda saklaň: eger araňyzdan biri hakykat ýolundan azaşsa we başga biri ony ýene ýola salsa, günäkäri dogry ýola salan adam bir jany ölümden halas edip, köp günäleriniň üstüni örtýändir[+][+].

### 1 Petrus


Giriş

[1]

[2]

[3]

[4]

[5]


#### Giriş


Petrusyň birinji haty


Petrusyň bu haty Rim imperiýasyna degişli welaýatyň (häzirki Türkiýäniň) dürli künjeklerinde ýaşaýan mesihilere niýetlenip ýazylandyr. Olaryň köpüsi Isa Mesihe eýerendikleri üçin köp ejirlere, sögülmelere sezewar edilýärdiler. Olaryň mundan-da köp ejirlere duçar bolmagy ahmaldy. Şoňa görä-de, Petrus bu hatynda jebir-jepalar barada köp zatlary aýdýar. Ol Rebbe hyzmat etmekde, imanda berk durmakda jebir-jepalaryň bolýandygyny aýdyp, bulary iman synagyndan geçmegiň bir usuly hasaplaýar. Petrus jebirlere duçar bolnanda ruhdan düşmän, «tersine, Mesihiň çeken ejirlerine şärik bolýan ýaly şatlanyň» diýip öwüt berýär (4:13). Ol imanlylara Isa Mesihiň hem jebir çekendigini ýatladýar. Imanlylar dogry işleri üçin ýenjilmelere we sögülmelere sezewar edilende, Isa Mesihiň görgülerine şärik bolýandyrlar. Petrus olara şeýle jebirlere çydamly bolmagyň imanlaryny ösdürýändigi we Isa Mesihiň gaýdyp geljek gününde hormata eýe boljakdyklary barada aýdýar. Bulardan başga-da, ol öz okyjylaryna Isa Mesihe degişli adamlar ýaly ýaşamagy ündeýär.

Salamlar we doga-dilegler1:1-2
Täze ýaşaýyş umydy1:3-12
Hudaýyň mukaddes halky ýaly ýaşamak1:13–2:17
Isa Mesihiň jebir çekmekdäki göreldesi2:18-25
Mesihiler we jebir-jepalar3:1–4:19
Ýygnagyň ýolbaşçylaryna öwütler5:1-11
Soňky salamlar5:12-14

#### 1‑nji bap


Salamlar

1Isa[†] Mesihiň[†] resuly[†] men Petrusdan Hudaýyň saýlanlaryna, ýagny Pontus, Galatýa, Kappadokiýa, Aziýa we Bitiniýa welaýatlarynda dagynyk we gelmişek bolup ýaşaýanlara dogaýy salam![+] 2Siz Atamyz Hudaýyň öňden eden kararyna görä saýlandyňyz we Mukaddes Ruh[†] arkaly mukaddes halk bolduňyz. Hudaý muny siziň Isa Mesihe tabyn bolup, Onuň gany bilen päklenmegiňiz üçin etdi.

Goý, Hudaý size boldan-bol merhemet we parahatlyk eçilsin![+]


Gökdäki mirasymyz

3Rebbimiz[†] Isa[†] Mesihiň[†] Atasy Hudaýa öwgüler bolsun! Ol Öz beýik merhemetine görä, Isa Mesihiň ölümden direlmegi arkaly bizi täze durmuşa we ýaşaýyş umydyna gowşurdy[+]. 4Şeýle hem size gökde saklanýan çüýremez, tegmiltsiz, solmaz miras[†] berdi[+]. 5Siz imanyňyz arkaly Hudaýyň gudraty bilen tä halas edilýänçäňiz goralýansyňyz. Bu gutulyş ahyrky günlerde aýan bolmaga taýýardyr[+]. 6Şonuň üçin hem muňa ýürekden şatlanyň. Häzirki wagtda gysga wagtlaýyn synaglara duçar bolup, gam-gussa batsaňyz-da,[+] 7bu synaglaryň siziň imanyňyzy berkidýändigini biliň. Hatda pany altyn hem otda saplanyp synalýandyr. Şeýlelikde, altyndan has gymmatly bolan imanyňyz synagdan geçip, Isa Mesih aýan bolanda, size öwgi we şan-şöhrat getirer[+]. 8Siz Mesihi görmedik bolsaňyz hem, Ony söýýärsiňiz. Hatda Ony görmeseňiz-de, Oňa iman edýärsiňiz we söz bilen taryplap bolmajak beýik şatlykdan dolup-daşýarsyňyz[+]. 9Sebäbi imanyňyzyň maksadyna ýetip, janyňyzyň halas bolmagyny gazanýarsyňyz.

10Pygamberler[†] siziň üçin taýynlanan bu halas bolmaklyga doly düşünmäge çalyşdylar we bu merhemet dogrusynda öň pygamberlik etdiler[†][+]. 11Olaryň kalbyndaky Mesihiň[†] Ruhy[†] Onuň çekmeli ejirleri we ejirlerden soňky şan-şöhraty barada owaldan äşgär etdi. Olar bularyň nähili we näwagt boljakdygy barada Mukaddes Ruhuň[†] näme görkezýändigini aňlamaga çalyşdylar[+]. 12Şonda bu habaryň pygamberler üçin däl-de, siziň üçindigi aýan boldy. Häzirki wagtda bolsa gökden berlen Hoş Habar[†] size Mukaddes Ruhuň gudraty bilen wagyz edilýär. Bu zatlara hatda perişdeler-de[†] düşünmäge çalyşdylar[+].


Mukaddes ýaşaň

13Şonuň üçin hem ähli pikirleriňizi bir ýere jemläp, hüşgär boluň. Isa[†] Mesihiň[†] gelmegi bilen özüňize beriljek merhemete uly umyt baglaň[+]. 14Gulak asyjy çagalar deý boluň, ozalky nadan[†] döwrüňizdäki höwesleriňize eýermäň[+]. 15Özüňizi çagyran Hudaýyň mukaddes[†] bolşy ýaly, siz hem ähli edýän işleriňizde mukaddes boluň[+]. 16Sebäbi: «Mukaddes boluň, çünki Men mukaddesdirin» diýlip ýazylandyr[+]. 17Bütinleý ýüz görmezden, her kime eden işine görä höküm çykarýan Hudaýy Ata diýip çagyrýan bolsaňyz, bu dünýädäki wagtlaýyn döwrüňizi Hudaýdan gorkup geçiriň[+]. 18Ata-babalaryňyzdan miras[†] alan bu puç durmuşyňyzdan altyn-kümüş ýaly pany zatlar arkaly halas bolmandygyňyzy bilýänsiňiz[+]. 19Tersine, Hudaýyň şikessiz hem tegmiltsiz gurbanlyk[†] Guzusy bolan Mesihiň gymmatly gany arkaly halas edilensiňiz. 20Mesih dünýä ýaradylmazdan öň bellenen hem bolsa, siziň hatyraňyza bu döwrüň ahyrynda aýan boldy[+]. 21Siz Mesih arkaly Hudaýa iman etdiňiz. Hudaý Mesihi direldip, Ony şöhratlandyrdy[†]. Şeýlelikde, imanyňyz we umydyňyz Hudaýdadyr.

22Indi siz hakykata gulak asmak[*] bilen özüňizi päklediňiz, çyn doganlyk söýgüsine eýe bolduňyz. Şonuň üçin biri-biriňizi çyn ýürekden söýüň[+]. 23Siz wagtlaýyn tohumdan däl-de, eýsem, ebedi tohumdan, ýagny Hudaýyň diri hem baky galýan sözi arkaly täzeden doguldyňyz[+]. 24[+]Çünki:

«Ähli ynsan otluk kimindir,
onuň bar görki meýdan güli kimindir.
Ot gurap gider, güli hem solar,
25emma Rebbiň sözi ebedi galar».

Size wagyz edilen habar, ine, şudur[+].

#### 2‑nji bap

1Şonuň üçin hem her hili ýaman niýeti, hilegärligi, ikiýüzlüligi, bahyllygy, gybat-gürrüňleri özüňizden aýryp taşlaň[+]. 2Ýaňy doglan bäbekler ýaly sap ruhy[†] süýdi küýsäň, şonda ösüp, halas bolarsyňyz[+]. 3Sebäbi siz Rebbiň[†] ýagşylygyny dadyp gördüňiz[+].


Diri daşlar

4[+]Siz ynsanlar tarapyndan ret edilen, emma Hudaýyň nazarynda saýlanan we gymmatly saýylan diri Daşa, ýagny Isa[†] Mesihe[†] ýakynlaşýarsyňyz[+]. 5Şonuň üçin siz hem diri daşlar ýaly ruhy[†] bina bolup gurluň. Şonda Isa Mesih arkaly Hudaýyň halaýan ruhy gurbanlyklaryny[†] hödürleýän mukaddes ruhanylar[†] bolarsyňyz[+]. 6[+]Mukaddes Ýazgylarda şeýle diýilýär: «Ine, Men Sionda[†] bina daşyny, saýlama we gymmatbaha burç daşyny goýýaryn. Oňa bil baglan asla utandyrylmaz»[+]. 7[+]Hawa, iman eden siziň üçin bu daş gymmatlydyr. Emma iman etmedikler üçin, «Ussalaryň ret eden daşy, binanyň burç daşy boldy»[+]. 8[+]Şeýle hem bu «büdreme daşy, ýykýan gaýa». Olar öňden bellenişi ýaly, bu söze tabyn bolmansoňlar büdreýärler[+].

9[+]Emma siz beýle dälsiňiz, çünki siz saýlanyp-seçilen halksyňyz. Siz patyşanyň ruhanylary[†], mukaddes[†] millet, Hudaýa degişli halksyňyz. Hudaý sizi garaňkylykdan Özüniň ajaýyp nuruna çagyrdy. Siz Onuň şan-şöhratyny yglan etmek üçin saýlanyp-seçilensiňiz[+]. 10Birwagtlar siz halk däldiňiz, emma indi Hudaýyň halkysyňyz. Öňler siz Onuň rehim-şepagatyndan mahrumdyňyz, indi bolsa oňa gowşansyňyz[+]. 11Eziz dostlar, janyňyza garşy söweşýän günäli höweslerden gaça duruň diýip ýalbarýaryn. Çünki siz bu dünýäde keseki hem gelmişeksiňiz[+]. 12Imansyzlaryň arasynda hiç hili müýnsüz ýaşaň. Şonda olar sizi nädogry iş etmekde aýyplasalar-da, dogry işleriňizi görüp, Hudaýyň geljek güni Ony şöhratlandyrarlar[†][+].


Ýolbaşçylara tabyn boluň

13Siz her bir ynsan häkimiýetine Rebbiň haky üçin tabyn boluň. Ýurduň başy bolan patyşa bolsun[+] 14ýa-da onuň bellän emeldarlary bolsun, tapawudy ýok, olara tabyn boluň. Patyşa öz emeldarlaryny ýamanlyk edenleri jezalandyrmaga, ýagşylyk edenleri taryplamaga belledi[+]. 15Sebäbi Hudaýyň islegi siziň ýagşylyk edip, akylsyz nadanlaryň[†] agzyny ýumdurmagyňyzdyr. 16Azat adam ýaly ýaşaň, emma öz azatlygyňyzy erbetlik etmek üçin ulanmaň. Hudaýyň gullary dek ýaşaň[+]. 17Hemmelere hormat goýuň. Imanly doganlaryňyzy söýüň, Hudaýdan gorkuň, patyşany sylaň[+].

18Eý, hyzmatkärler, diňe bir mähirli hem ýumşak hojaýynlaryňyza däl-de, eýsem, ýowuz hojaýynlaryňyza-da hormat goýup, tabyn boluň[+]. 19Eger kim nähak ýere ejir çekip, Hudaýy tanaýandygy üçin bu görgülere çydaýan bolsa, ol adam Hudaýy hoşnut eder[+]. 20Eger eden nädogry işiňiz üçin ýenjilmelere döz gelýän bolsaňyz, bu size näme hormat getirer? Emma ýagşylyk edibem ýene ejir çekseňiz we muňa çydasaňyz, Hudaý mundan has köp razy bolar. 21Ine, siz şunuň üçinem çagyryldyňyz, sebäbi Mesih[†] siziň üçin ejir çekdi. Öz yzyna eýermegiňiz üçin, Ol size görelde boldy[+]. 22[+]«Ol hiç hili günä etmedi, agzyndan bir ýalan söz çykmady»[+].

23Ol sögülende sögmedi, ejir çekende hiç kime howp salmady. Muňa derek Özüni adyl höküm çykarýan Hudaýa tabşyrdy[+]. 24[+]Biziň günä garşy ölüp, dogruçyllyk ugrunda ýaşamagymyz üçin, Ol haçda[†] günälerimizi Öz üstüne ýükledi. Siz Onuň ýaralary arkaly şypa tapdyňyz[+]. 25Siz goýunlar ýaly azaşypdyňyz, emma indi janyňyzyň Çopanyna hem Gözegçisine dolanyp geldiňiz[+].

#### 3‑nji bap


Är-aýal gatnaşygy

1-2Edil şunuň ýaly, eý, aýallar, siz hem öz äriňize tabyn boluň. Eger äriňiz Hudaýyň sözüne ynanmaýan bolsa, ol aýalynyň ar-namysly, Hudaýdan gorkup ýaşaýan päk durmuşyny görüp, hiç bir aýdyp-diýmezden imana geler[+]. 3Siziň gözelligiňiz örülen saçlar, dakylan altynlar, owadan eşikler ýaly daşky görnüşden ybarat bolmasyn. 4Tersine, kalbyňyzdaky ýuwaş hem ýumşak ruh[†] siziň solmaýan içki gözelligiňiz bolsun. Bu Hudaýyň nazarynda has gymmatlydyr[+]. 5Öňki wagtlarda Hudaýa umyt baglap, ýüreklerini päk saklan aýallar hem özlerini şeýle bezeýärdiler, olar ärine tabyndylar. 6Mysal üçin, Sara Ybraýyma[†] tabyn bolup, ony hojaýynym diýip atlandyrdy. Eger siz hem ýagşylyk edip, hiç bir howpdan gorkmasaňyz, Saranyň[†] gyzlary bolarsyňyz[+]. 7Eý, ärler, edil şunuň ýaly, sizem öz aýalyňyza hormat goýuň, onuň bilen özara düşünişip ýaşaň. Siz olaryň özüňizden ejizdigini bilýänsiňiz, emma olar hem siziň bilen Hudaýyň beren ýaşaýşyny deň miras[†] alandyrlar. Doga-dilegleriňiziň bökdelmezligi üçin şeýle ediň[+].


Dogrulyk ugrundaky görgüler

8Şeýlelikde, hemmäňiz pikirdeş, dertdeş bolup, biri-biriňizi doganlyk söýgüsi bilen söýüň. Rehim-şepagatly we pespäl boluň[+]. 9Ýamanlyga ýamanlyk, sögünje sögünç bilen gaýtargy bermän, tersine, alkyş bilen jogap beriň, sebäbi siz şunuň ýaly ýaşamaga çagyrylansyňyz[+]. 10[+]Çünki:

«Döwran sürmegi isleýän bolsaň,
ýagşy günleri görmekçi bolsaň,
ýamanlykdan sakla sen öz diliňi
we hileli gepden – dodaklaryňy;
11ýamanlykdan aýryl, et sen ýagşylyk,
parahatlyk agtar, yzyndan galma.
12Dogry adamlarda Rebbiň[†] gözleri,
perýatlaryna açyk Onuň gulagy.
Ýöne Rebbiň ýüzi ýamanlyk edýänlere garşydyr»[+].

13Ýagşylyk etmäge jan etseňiz, size kim ýamanlyk eder? 14Siz dogrulyk üçin görgi görseňiz hem bagtyýarsyňyz. Adamlaryň size salýan howpundan gorkmaň, dowla düşmäň[+]. 15Emma Mesihe[†] Reb hökmünde ýürekden hormat goýuň. Kalbyňyzdaky umyt hakynda özüňizden hasabat soran her bir adama hemişe jogap bermäge taýýar boluň[+]. 16Muny mylaýymlyk we edeplilik bilen berjaý ediň. Wyždanyňyzy arassa saklaň, şonda siziň Mesihe degişli dogry ýaşaýşyňyz barada gybat edenler sizi ýamanlap aýdan geplerinden utanarlar[+]. 17Eger Hudaýyň yradasy bilen ejir çekmeli bolsa, ýamanlyk edip ejir çekmekden ýagşylyk edip ejir çekmek has gowudyr[+].

18Isa[†] Mesih[†] hem bizi Hudaýa getirmek üçin, biziň günälerimiz sebäpli bir gezek öldi[*]. Özi dogry bolsa-da, günäkärler üçin öldi. Ynsan ýaly öldürilse-de, Hudaýyň Ruhy[†] arkaly Ol direldildi[+]. 19Ol tussagdaky ruhlara baryp, wagyz etdi[+]. 20[+]Bu ruhlar gadym zamanda Nuhuň[†] gämisi ýasalyp ýörkä, Hudaý heniz sabyr-takatlyk edip garaşýarka, Oňa tabyn bolmadylar. Şol gämide bolsa az adam, jemi sekiz adam suw arkaly halas boldy. 21Ine, bu suw häzirki sizi halas edýän çümdürilişiň nyşanydyr. Siz suwa çümdürileniňizde[†] bedeniňiziň kiri ýuwlandygy üçin däl-de, Isa Mesihiň direlmegi arkaly päk wyždan bilen Hudaýa tarap öwrülendigiňiz üçin halas edildiňiz[+]. 22Isa Mesih göge çykyp, Hudaýyň sagynda oturdy, ähli perişdeler[†], ygtyýarlylar we güýçler Oňa tabyn boldy[+].

#### 4‑nji bap


Hudaý üçin ýaşamak

1Şunlukda, Mesihiň[†] dünýäde ejir çekişi ýaly, siz hem şeýle pikirler bilen ýaraglanyp, muňa taýýar boluň. Sebäbi Mesih üçin ejir çekmäge taýyn bolsaňyz, günä etmekden ýüz öwrensiňiz[+]. 2Indi bu bedendäki galan ýaşajak ömrüňizde ynsanyň islegine däl-de, Hudaýyň islegine eýeriň[+]. 3Geçmişde butparazlyga[†] uýup ýaşanyňyz ýeterlikdir. Şol döwürleri siz ahlaksyzlykda, haram keýp çekmekde, serhoşlykda, içgili keýpi-sapada we ýigrenji butparazlykda geçirdiňiz. 4Indi bolsa şol öňki butparazlyk edýänler siziň özleri bilen bile azgyn zynahorlyga goşulmaýandygyňyza geň galyp, size sögýärler[+]. 5Emma dirileriň hem, ölüleriň hem üstünden höküm çykarmaga taýýar duran Hudaýa olar hasabat bererler[+]. 6Şonuň üçin hem Hoş Habar[†] hatda ölülere-de wagyz edildi. Olar hem ähli ynsanlar ýaly durmuşynda eden işleri üçin höküm edilen bolsalar-da, Hudaýyň Ruhy[†] arkaly ýaşap bilerler. 7Ähli zatlaryň soňy ýakyn geldi. Munuň üçin sagdyn düşünjeli bolup, hüşgärlik bilen dileg ediň[+]. 8Ozaly bilen biri-biriňizi jandan söýüň, sebäbi söýgi köp günäleriň üstüni örtýändir[+]. 9Zeýrenmezden birek-biregi myhman alyň[+]. 10Hudaý siziň her biriňize dürli ruhy peşgeşler berdi. Olary biri-biriňize hyzmat etmek üçin ulanyň[+]. 11Kim geplese, Hudaýyň sözleri bilen geplesin. Kim hyzmat etse, Hudaýyň beren güýç-kuwwatyna görä hyzmat etsin. Isa[†] Mesih arkaly Hudaý ähli zatda şöhratlansyn[†]! Şöhrat we gudrat ebedilik Onuňky bolsun! Omyn[†][+].


Mesih ugrunda ejir çekmek

12Mähribanlarym, sizi synamak üçin başyňyza inen ot belasyna geň zada sataşan ýaly haýran galmaň[+]. 13Tersine, Mesihiň[†] çeken ejirlerine şärik bolýan ýaly şatlanyň. Onuň şöhraty[†] aýan bolanda, şatlygyňyzyň çägi bolmaz[+]. 14Mesihiň ady sebäpli kemsidilýän bolsaňyz, bagtyýarsyňyz, sebäbi Hudaýyň şöhratly Ruhy[†] sizde mesgen tutandyr.[*][+] 15Ýöne sizden hiç kim ganhor ýa ogry, başga bir jenaýatçy, ýa şugulçy bolup ejir çekmesin. 16Kim mesihi bolup ejir çekýän bolsa utanmasyn. Ol bu at bilen Hudaýy şöhratlandyrsyn[+]. 17Çünki hökümiň Hudaýyň maşgalasyndan başlanmaly wagty gelip ýetdi. Höküm öňürti bizden başlansa, onda Hudaýyň Hoş Habaryna[†] tabyn bolmaýanlaryň soňy näme bolar[+]? 18[+]Eger dogry adam zordan halas bolýan bolsa, onda hudaýsyzyň we günäkäriň ahwaly niçik bolar[+]? 19Munuň üçin Hudaýyň islegi bilen ejir çekýänler ýagşylyk etmegini dowam etdirip, özlerini sadyk Ýaradana tabşyrsynlar[+].

#### 5‑nji bap


Ýaşululara we ýaşlara öwüt-ündewler

1Men Mesihiň[†] çeken ejirleriniň şaýady we Onuň aýan boljak şöhratynyň[†] şärigi hökmünde araňyzdaky özüm ýaly ýolbaşçylardan şulary haýyş edýärin:[+] 2çopanlaryň öz sürüsine seredişi ýaly, siz hem Hudaýyň özüňize ynananlary barada alada ediň. Muny mejbury däl-de, meýletinlik bilen ediň. Olara betnebislik bilen däl-de, uly höwes bilen gözegçilik ediň[+]. 3Gol astyňyzdakylara agalyk etmezden, ýagşy görelde görkeziň[+]. 4Şeýle etseňiz, Baş Çopan aýan bolanda, solmaz şöhrat täjini alarsyňyz[+].

5[+]Eý, ýaşlar, siz hem ýaşululara[†] tabyn boluň. Hemmäňiz biri-biriňiz bilen pespäl boluň, sebäbi «Hudaý tekepbirlere garşydyr, emma pespäl adamlara merhemet edýändir»[+]. 6Hudaý sizi wagty gelende beýgelder ýaly, Onuň gudratly goly astynda özüňizi pes tutuň. 7Ähli gaýgy-aladaňyzy Hudaýa tabşyryň, sebäbi Ol siziň gamhoruňyzdyr[+]. 8Hüşgär we oýa boluň. Duşmanyňyz iblis arlaýjy arslan ýaly aýlanyp, awuny agtaryp ýörendir[+]. 9Dünýäniň ähli ýerinde doganlaryňyzyň hem hut şunuň ýaly ejirlere duçar bolýandyklaryny bilýändigiňiz üçin, berk iman bilen iblise garşy duruň[+]. 10Bol merhemet eçilýän Hudaý sizi Mesih[†] arkaly Öz ebedi şöhratyna[†] çagyrdy. Siz durmuşda ejir çekýän bolsaňyz hem, Ol sizi dikelder, berkider, güýçlendirer we sarsmaz bina edip gurar[+]. 11Güýç-gudrat ebedilik Onuňky bolsun! Omyn[†][+].


Hoşlaşyk sözi

12Bu gysga hatymy size sadyk doganym Silwan[*] arkaly ýazdym. Munuň bilen sizi ruhlandyryp, Hudaýyň hakyky merhemetine şaýatlyk etdim[+]. 13Siziň ýaly saýlanyp-seçilen Babyldaky ýygnak[†] we doganymyz Mark size salam aýdýar[+]. 14Biri-biriňizi mähirli ogşap salamlaşyň. Mesihe[†] degişli bolan siziň hemmäňize parahatlyk ýar bolsun![*][+]

### 2 Petrus


Giriş

[1]

[2]

[3]


#### Giriş


Petrusyň ikinji haty


Petrusyň ikinji haty häzirki Türkiýäniň çäklerinde, belki, ondan hem uzakdaky çäklerde ýaşan mesihiler üçin ýazylypdy. Galp pygamberler we mugallymlar ýygnaklara täsirlerini ýetirip, Isa Mesihe eýerýän imanlylary hakykatdan azaşdyrmaga we azdyrmaga synanyşýardylar. Emma Petrus ýygnakdaky imanlylara Hudaý we Isa Mesih barada ilkibaşda öwredilen taglymata berk eýermegi tabşyrýar. Ol bu taglymatyň örän ygtybarlydygyny nygtaýar. Sebäbi bu taglymaty olara Isa Mesihi öz gözleri bilen gören we Onuň taglym berşini öz gulaklary bilen eşiden a damlar ýetiripdiler. Galp mugallymlar öz betpäl niýetlerini amala aşyrmak üçin hereket edenlerinde, mesihiler imanda berk durup, dogry ýaşamakda görelde bolmalydyrlar. Olar düşünjeli, sabyr-takatly bolup, özlerine erk etmegi başarmalydyrlar, Hudaýy we hemme adamlary söýýändiklerini görkezmelidirler.

Ýalan mugallymlaryň: «Isa Mesih gaýdyp gelmez» diýip imanlylary azdyrmagy Petrusy uly alada goýýardy. Ol imanlylara ýüzlenip, şeýle diýýär: «Käbirleri Reb Öz beren wadasyny berjaý etmegi gijikdirýär diýip hasap etseler-de, Ol gijikdirmez. Reb siziň üçin sabyr edýändir, sebäbi Ol hiç kimiň heläk bolman, hemmeleriň toba etmegini isleýär» (3:9).

Salamlar we doga-dilegler1:1-2
Imanda we ýagşylykda ösüň1:3-15
Hakykatda berk duruň1:16-21
Galp mugallymlardan ägä boluň2:1-22
Rebbiň gününe sadyklyk bilen garaşyň3:1-18

#### 1‑nji bap


Salamlar

1Isa[†] Mesihiň[†] guly we resuly[†] men Simun Petrusdan Hudaýymyz hem Halasgärimiz[†] Isa Mesihiň dogrulygy arkaly biziň imanymyz ýaly gymmatly imana eýe bolanlara dogaýy salam![+] 2Hudaýy we Rebbimiz[†] Isany tanamakda bol merhemet hem parahatlyk size ýar bolsun![+]


Imandan dänmäň

3Hudaýyň ýörelgesi boýunça ýaşamagymyz üçin Ol Öz güýji arkaly bize gerek bolan ähli zady berdi. Ol muny ýagşylyk we şöhrat[†] bilen bizi Çagyrany tanamagymyz üçin etdi. 4Hudaý bize juda gymmatly beýik wadalary berdi. Ol bu wadalar arkaly siziň bu dünýädäki erbet höweslerden döreýän azgynçylykdan gaça durup, Özüniň tebigatyna şärik bolmagyňyzy niýet etdi[+]. 5-7Şoňa görä-de, imanyňyzda has hem berkemäge jan ediň. Şeýdip, imanyňyzda ahlak päkligini, ahlak päkliginde bilimi, bilimde özerkliligi, özerklilikde çydamlylygy, çydamlylykda hudaýhonlygy, hudaýhonlykda mähribanlygy, mähribanlykda Hudaýyň söýgüsini artdyrmaga dyrjaşyň[+][+]. 8Şu gowy häsiýetler sizde bar bolsa we köpelse, onda siz Rebbimiz Isa[†] Mesihi[†] tanamakda bikär hem hasylsyz galmarsyňyz[+]. 9Kimde bu häsiýetler ýok bolsa, ol uzagy görýän däldir, hatda kördür, öňki günälerinden tämizlenendigini[†] unudandyr[+]. 10Şonuň üçin hem, eý, doganlar, Hudaý tarapyndan çagyrylanlaryň we saýlananlaryň arasyndadygyňyzy subut etmäge yhlas ediň. Şeýle etseňiz, asla imandan dänmersiňiz[+]. 11Şonda Rebbimiz we Halasgärimiz[†] Isa Mesihiň ebedi şalygyna girmek hukugy size boldan-bol eçiler[+].


Mukaddes Ýazgylardan öwreniň

12Siz bu zatlary bilseňiz-de, özüňizdäki hakykatda berk dursaňyz-da, men bulary size hemişe ýatladyp duraryn[+]. 13Men şindi ýaşaýan wagtlaýyn çadyrymdan, ýagny bedenimden gidýänçäm, bulary ýadyňyza salmak bilen siziň aňyňyzy oýaryp durmagy dogry hasaplaýaryn. 14Sebäbi Rebbimiz Isa[†] Mesihiň[†] maňa bildirişi ýaly, bu pany çadyrymdan basym göçmelidigimi bilýärin[+]. 15Göçenimden soňam bu zatlary elmydama ýada salmagyňyz üçin jan ederin. 16Size Rebbimiz Isa Mesihiň gudrat bilen gelşi hakda habar berenimizde, biz toslama ertekilere eýermedik. Biz Onuň şan-şöhratyny öz gözümiz bilen gördük[+]. 17Şan-şöhratly Hudaýdan Oňa: «Bu Meniň söwer Oglumdyr, Men Ondan gaty razydyryn» diýen ses gelende, Ogul Atamyz Hudaýdan hormat we şöhrat[†] kabul etdi[+]. 18Onuň bilen bile mukaddes dagdakak[†], gökden gelen bu sesi biz hem eşitdik.

19Şeýlelikde, pygamberleriň[†] habary biziň üçin ýene-de ynamdardyr. Tä Gün dogýança we daň ýyldyzy kalbyňyza nur çaýýança, tümlükde ýagty saçýan nur deý oňa üns beriň![+] 20Ozaly bilen şuny bilip goýuň: Mukaddes[†] Ýazgylardaky pygamberlik sözleri pygamberleriň öz düşünjesinden gelip çykan däldir. 21Sebäbi hiç bir pygamber ynsan islegi bilen welilik etmedi. Bu pygamberler Mukaddes Ruh[†] tarapyndan ugrukdyrylyp, Hudaýdan gelen sözleri aýtdylar[+].

#### 2‑nji bap


Galp mugallymlaryň pisligi

1Öňler halk arasynda galp pygamberleriň[†] bolşy ýaly, siziň araňyzda-da galp mugallymlar peýda bolar. Olar heläkleýji we ýalan taglymatlar getirmek bilen, özlerini ýesirlikden boşadan Rebbi-de[†] inkär ederler. Şeýdip, öz başlaryndan duýdansyz bela-beter indererler[+]. 2Köp adamlar olaryň azgynçylykly ýörelgelerine eýererler, şolar sebäpli hakykat ýoluna dil ýetiriler. 3Açgözlükden ýaňa bu galp mugallymlar öz toslama hekaýatlary bilen siziň puluňyzy üterler. Şonuň üçin olaryň jezasy gadymdan taýýar durandyr, heläkçiligi bolsa gijikmez[+]. 4Hudaý hatda günä iş eden perişdeleri-de[†] aýamady. Höküm gününe çenli saklansynlar diýip, olary zynjyrlap, dowzahyň tüm garaňky girdabyna gabap goýdy[+]. 5[+]Hudaý gadymy dünýäni hem aýamady. Ol hudaýsyzlar dünýäsini sil aldyrdy, diňe dogruçyllygyň wagyzçysy Nuhy[†] we ondan başga ýedi kişini aman galdyrdy[+]. 6[+]Sodom we Gomora[†] şäherlerini ýakyp-ýandyryp weýran etdi we bulary geljekde hudaýsyzlara näme boljakdygyny bilmäge sapak bolsun diýip etdi[+]. 7Azgynlaryň ahlaksyz ýaşaýşyndan jebir çeken dogruçyl Luty[†] halas etdi[+]. 8Dogruçyl Lut bu halkyň arasynda ýaşap, olaryň nähak işlerini görüp-eşitmek bilen, öz dogruçyl kalbynda günsaýyn ejir çekerdi[+]. 9Görşüňiz ýaly, Reb hudaýhon adamlary synagdan nähili halas etmelidigini, ýamanlyk edýänleri bolsa höküm gününe çenli jeza astynda nähili saklamalydygyny bilýändir[+]. 10Aýratyn-da haram höweslerine kowalaşyp, Onuň hökmürowanlygyny äsgermeýänleri-de näme etjegini Ol bilýändir. Beýle adamlar batyrsyraýarlar, tekepbirlenýärler we gökdäki güýçlere dil ýetirmekden gorkmaýarlar[+]. 11Perişdeler hatda bulardan has güýçli we gudratly bolsalar-da, Hudaýyň huzurynda gökdäki güýçlere dil ýetirmäge milt etmeýärler. 12Emma bu adamlar düşünmeýän zatlaryna dil ýetirýärler. Olar awlanyp, ýok edilmek üçin doglan düşünjesiz ýabany haýwanlar we öz ugruna hereket edýän mahluklar ýalydyrlar. Bular haýwanlar ýaly-da ýok bolup giderler[+]. 13Olar öz eden ýamanlyklaryna laýyk jezasyny alarlar. Olar gündiziň güni keýp çekmekden hyjuwlanýarlar. Bular masgara hem ýüzügaradyrlar. Siziň bilen nahar iýýän wagty hem olar özleriniň hilegärliklerinden keýp alýarlar. 14Olaryň zynadan gözleri doýmaýar, hiç wagt günäni bes etmeýärler. Olar durnuksyz kişileri duzaga düşürip azdyrýarlar. Olaryň kalby açgözlüge ýugrulyp, näletlenen adamlardyr. 15[+]Olar Begoryň ogly Bilgamyň yzyna eýermek bilen, dogry ýoly terk edip azaşdylar. Bilgam haram ýol bilen pul gazanmagy halady[+]. 16Emma onuň günäsi paş boldy. Dilsiz-agyzsyz eşek ynsan dilinde gepläp, pygamberiň tentekligine böwet boldy[+]. 17Bu adamlar bolsa gurap galan çeşmedir, güýçli ýeliň kowýan ümrüdir; dowzahda garaňky tümlük şolar üçin saklanýandyr[+]. 18Olar nädogry ýoldan ýaňy gaçyp gutulanlary boş we gopbamsy sözleri bilen haram keýpe hyjuwlandyryp, ynsan höwesleri bilen olary duzaga düşürýärler[+]. 19Özleri azgynlygyň guly bolubam, olara erkinligi wada berýärler, sebäbi adam nämeden ýeňilse, onuň guly bolýandyr[+]. 20Adamlar Rebbimiz hem Halasgärimiz[†] Isa[†] Mesihi[†] tanamak arkaly dünýäniň pisliklerinden gaçyp gutuldylar. Eger olar mundan soňam ýene şunuň ýaly işlere baş goşup, günäniň guly bolsalar, onda olaryň soňky ýagdaýy öňki ýagdaýyndan-da beter bolar[+]. 21Dogrulyk ýoluny bilenden soň, özlerine tabşyrylan mukaddes[†] buýrugy inkär edeninden bu ýoly asla bilmezlik olar üçin has gowy bolardy[+]. 22[+]Ine: «It öz gusugyna dolanyp geler», şeýle hem: «Ýuwnan doňuz ýene batga bulaşmaga geler» diýen nakyllaryň hakykatdygyny olar öz durmuşynda subut etdiler[+].

#### 3‑nji bap


Rebbiň güni

1Eý, söýgüli doganlar, indi size bu ikinji haty ýazýaryn. Bu iki hatymda-da sagdyn pikirli bolmalydygyňyzy ýatlatmak bilen düşünjäňizi oýarýaryn[+]. 2Mukaddes[†] pygamberleriň[†] gadymyýetde aýdan habaryny we Rebbimiz[†] Halasgäriň[†] resullaryňyz[†] arkaly size beren buýrugyny ýadyňyza salmakçy[+]. 3Ähli zatdan öňürti şuny biliň: ahyrky günlerde öz betnebislerine çapýan bihaýa ýaňsylaýjylar peýda bolar. 4Olar: «Hany, Rebbiň geljekdigi barada beren wadasy? Ata-babalarymyz ölenden bäri hemme zat owal-başda nähili ýaradylan bolsa, şonuň ýaly hem dur» diýip ýaňsylarlar[+]. 5[+]Emma olar gögüň ezelden Hudaýyň sözi arkaly ýaradylandygyny, ýer bolsa suwdan bölünip, suw bilen gurşalandygyny bilgeşleýin ýatdan çykaran bolýarlar[+]. 6Şeýle hem gadymy dünýä şol suw-sil bilen weýran boldy[+]. 7Ine, häzirki ýer bilen asman bolsa Hudaýyň sözi bilen saklanyp, hudaýsyz adamlaryň höküm we heläk ediljek gününe çenli ot üçin taýýar dur. 8[+]Eý, söýgüli doganlar, bir zady unutmaň: Rebbiň nazarynda bir gün müň ýyl, müň ýyl bolsa bir gün ýalydyr[+]. 9Käbirleri Reb Öz beren wadasyny berjaý etmegi gijikdirýär diýip hasap etseler-de, Ol gijikdirmez. Reb siziň üçin sabyr edýändir, sebäbi Ol hiç kimiň heläk bolman, hemmeleriň toba etmegini isleýär[+]. 10Emma Rebbiň güni[†] gijeki ogry kimin geler. Şonda asman uly güpürdi bilen ýiter, asman jisimleri ýanyp dargar, ýer we onda edilen ähli işler äşgär bolar[+]. 11-12Ähli zat şeýdip dargajak bolsa, onda siziň nähili adamlar bolmagyňyz gerek? Hudaýyň gününe garaşyp, ony çaltlandyryp, Hudaýyň päk ýörelgesine eýermegiňiz gerek. Ol gün asman ýanyp ýok bolar, asman jisimleri ýanyp erär[+][+]. 13Emma biz Hudaýyň wadasyna esaslanyp, dogrulygyň mekany bolan täze asmana we täze ýere garaşýarys[+]. 14Şoňa görä-de, eý, söýgüli doganlar, bulara garaşýandygyňyz üçin, Hudaýyň nazarynda parahatlykda ýaşap, päk we aýypsyz bolmaga jan ediň[+]. 15Şeýle hem şuny ýatda saklaň, Rebbimiz siziň halas bolmagyňyz üçin sabyr edýär. Söýgüli doganymyz Pawlus hem özüne berlen akyldarlyk boýunça size bu hakda ýazypdy[+]. 16Ol ähli hatlarynda şular barada gürrüň açýandyr. Olarda ýazylanlaryň käbirine düşünmek kyndyr. Nadan[†] hem durnuksyz adamlar bu ýazylanlary we beýleki Mukaddes Ýazgylary ýoýmak bilen özleri heläk bolýarlar[+]. 17Şonuň üçin hem, eý, söýgüli doganlar, bu zatlary öňden bilýändigiňiz üçin, hüşgär boluň! Imandan dänmeziňiz ýaly, azgyn adamlar sizi ýoldan çykarmasyn. 18Rebbimiz we Halasgärimiz Isa[†] Mesihiň[†] merhemetinde ösüň, Ony tanamakda has-da ilerläň. Şindiden ebedä çenli Oňa şan-şöhrat bolsun! Omyn[†][+].

### 1 Ýohanna


Giriş

[1]

[2]

[3]

[4]

[5]


#### Giriş


Ýohannanyň birinji haty


Ýohannanyň birinji hatynyň esasy iki maksady bar: awtor okyjylary Hudaý we Onuň Ogly Isa Mesih bilen ýakyn gatnaşykda bolmaga höweslendirýär we bu gatnaşygy weýran edýän galp taglymatlardan ägä bolmagy tabşyrýar. Sebäbi imanlylaryň käbiri galp mugallymlar tarapyndan aldawa salynýardy. Şeýle mugallymlar soňra ýygnakdan kowulýar. Olaryň ýalan taglymaty maddy zatlaryň ählisi ýaramaz, diňe ruhy zatlar gowy diýip öwredýärdi. Olaryň şeýle taglymaty Isa Mesih hakyky adam bolup bilmeýär diýip ykrar edýärdi. Galp mugallymlar ruhy taýdan kämil bolan adama ahlak kanunlaryna üns bermek ýa-da başgalary söýmek hökman däl diýip öwredýärdiler.

Ýohanna bu galp taglymaty puja çykaryp, Isa Mesihiň dogrudan-da adam bolandygyny aýdyň mälim edýär. Ol Isa Mesihe iman edýän we Hudaýy söýýän her kesiň Hudaýyň tabşyryklaryna gulak asmalydygyny nygtaýar. Ýohanna imanlylar üçin iň uly tabşyrygyň birek-biregi söýmekden, muny iş ýüzünde görkezmekden ybaratdygyny aýdýar. Sebäbi Isa Mesihiň Öz janyny biziň üçin gurban edip, bize bolan söýgüsini aýdyň görkezdi.

Ýaşaýyş Sözi baradaky şaýatlyk1:1-4
Nur we tümlük1:5–2:29
Hudaýyň perzentlerini nädip saýgarmaly3:1-24
Hakykat we ýalan4:1-6
Birek-biregi söýmek4:7-21
Ýeňiş getirýän iman5:1-21

#### 1‑nji bap


Ýaşaýyş Sözi

1Biz size owal-başdan bar bolan Ýaşaýyş Sözi hakda habar berýäris. Gulagymyz bilen eşidip, elimiz bilen tutup, gözümiz bilen görenlerimizi yglan edýäris[+]. 2Bu Ýaşaýyş aýan boldy, biz Ony gördük. Atamyz Hudaý bilen bolan bu baky Ýaşaýyş bize äşgär boldy. Indi biz Ol barada şaýatlyk edip, Ony size yglan edýäris[+]. 3Hawa, siziň-de biziň bilen ýakyn gatnaşykda ýaşamagyňyz üçin, görüp-eşidenlerimizi size mälim edýäris. Biziň özümiziň hem Atamyz we Onuň Ogly Isa[†] Mesih[†] bilen ýakyn gatnaşygymyz bardyr[+]. 4Şatlygymyz[*] dolup-daşsyn diýip, bulary size ýazýarys[+].


Nurdaky ýaşaýyş

5Biziň Isa[†] Mesihden[†] eşidip, size yglan edýän habarymyz şudur: Hudaý nurdur, Onda hiç tümlük ýokdur[+]. 6Biz Onuň bilen ýakyn gatnaşykda ýaşaýandygymyzy aýdyp-da, tümlükde gezýän bolsak, onda ýalan sözleýändiris, hakykaty berjaý edýän däldiris[+]. 7Emma Hudaýyň nurda bolşy ýaly, biz hem nurda gezýän bolsak, onda biri-birimiz bilen ýakyn gatnaşygymyz bardyr. Onuň Ogly Isanyň gany bizi ähli günäden tämizleýändir[†][+]. 8Günämiz ýok diýsek, onda biz özümizi aldaýandyrys, bizde hakykat ýokdur[+]. 9Emma günälerimizi boýun alsak, sadyk hem adalatly[†] Hudaý günälerimizi bagyşlar we bizi her hili ýamanlykdan tämizlär[+]. 10Günä etmedik diýsek, Hudaýy ýalançy edýändiris, kalbymyzda Onuň sözleri ýokdur[+].

#### 2‑nji bap

1Eziz balalarym! Men size şulary günä etmezligiňiz üçin ýazýaryn. Emma kimdir biri günä etse, Atanyň huzurynda aklawçymyz Isa[†] Mesih[†] bar, Ol adyldyr[+]. 2Ol biziň üçin gurban boldy. Hudaý Ol arkaly biziň günälerimizi, diňe biziň däl, eýsem, bütin dünýäniň günälerini bagyşlady[+]. 3Eger Hudaýyň buýruklaryny berjaý edýän bolsak, onda Ony tanaýandygymyzy mälim edýäris[+]. 4«Hudaýy tanaýaryn» diýibem, Onuň buýruklaryny berjaý etmeýän adam ýalançydyr, onda hakykat ýokdur[+]. 5Emma Hudaýyň sözüni berjaý edýän adamda Onuň söýgüsi hakykatdanam kämildir. Ine, biz Hudaý bilen ýaşaýandygymyzy şeýdip bilýäris[+]. 6«Men Hudaýa sygynyp ýaşaýaryn» diýýän adam Isa Mesihiň ýaşaýşy ýaly ýaşamalydyr.

7Mähribanlarym, men size täze buýruk däl-de, ilkibaşdan berlen köne buýrugy ýazýaryn. Bu köne buýruk siziň öňki eşiden sözüňizdir[+]. 8Emma meniň size ýazýan bu buýrugyma täze diýseň hem bolar, sebäbi bu buýrugyň hakykaty Mesihde[†] we sizde aýan bolýar. Çünki tümlük ötüp barýar, hakyky nur bolsa eýýäm parlaýandyr[+]. 9Özüniň nurda ýaşaýandygyny aýdyp-da, doganyny ýigrenýän adam henizem tümlükdedir[+]. 10Doganyny söýýän adam nurda ýaşaýandyr, onda büdremäge sebäp bolup bilmez[+]. 11Ýöne kim doganyny ýigrenýän bolsa, ol tümlükdedir. Ol tümlükde gezip, nirä barýanyny bilýän däldir, sebäbi tümlük onuň gözlerini kör edendir.

12Eý, balalar, size ýazýaryn: Mesihiň[†] hatyrasyna günäleriňiz bagyşlandy[+]. 13Eý, atalar, size ýazýaryn: siz owal-başdan aýan bolan Isany[†] tanaýarsyňyz.

Eý, ýigitler, size ýazýaryn: siz şeýtany[†] ýeňdiňiz[+].

14Eý, balalar, size ýazýaryn: siz Atamyz Hudaýy tanaýarsyňyz. Eý, atalar, size ýazýaryn: siz owal-başdan aýan bolan Isany[†] tanaýarsyňyz.

Eý, ýigitler, size ýazýaryn: siz güýçlüsiňiz, Hudaýyň sözi kalbyňyza ornandyr. Siz şeýtany[†] ýeňdiňiz.

15Dünýä we ondaky zatlara köňül bermäň. Dünýäni söýýän adamda Atanyň söýgüsi ýokdur[+]. 16Sebäbi dünýädäki ähli zatlar: günäli höwesler, açgözlük we baýlyk bilen magtanmak Atadan däldir, dünýädendir. 17Dünýä we onuň höwesleri geçer gider, emma Hudaýyň yradasyny berjaý edýän adam baky ýaşar[+].


Mesihe garşy taglymat barada duýduryş

18Eý, balalar, bu dünýäniň ahyrky günleri ýetip gelendir. Siz Mesihiň[†] duşmanynyň geljekdigini eşidensiňiz. Hut şu wagt hem Mesihe garşy çykýanlaryň ençemesi peýda boldy. Ine, bu wakalardan biz dünýäniň ahyrky günleriniň ýetip gelendigini bilýäris[+]. 19Olar biziň aramyzdan gitdiler, aslynda-da bize degişli däldiler. Degişli bolsadylar, biziň aramyzda galardylar. Emma çykyp gitmekleri olaryň hiç biriniň bize degişli däldigini äşgär etdi[+]. 20Siziň hemmäňiz bolsa hakykaty bilýänsiňiz[*], çünki Isa[†] Mesih size Mukaddes Ruhy[†] berdi[+]. 21Men size hakykaty bilmeýändigiňiz üçin däl-de, eýsem, ony hut bilýändigiňiz üçin ýazýaryn, sebäbi hiç bir ýalanyň hakykat bilen umumylygy ýokdur. 22Onda ýalançy kim? Isanyň Mesihdigini inkär edýän adam ýalançydyr. Ol Mesihiň duşmanydyr! Ol Atany-da, Ogly-da inkär edýär[+]. 23Ogly inkär edýän adamda Ata ýokdur. Emma Ogly ykrar edýän adamda welin Ata bardyr[+].

24Goý, siziň ilkibaşdan eşiden sözüňiz kalbyňyzda ornasyn. Şonda siz Ogul bilenem, Ata bilenem ýaşarsyňyz[+]. 25Çünki Mesih[†] bize baky ýaşaýşy wada berdi. 26Bu zatlary sizi azdyrjak bolýan adamlardan habardar bolmagyňyz üçin ýazdym[+].

27Emma Mesihiň[†] size beren Mukaddes Ruhy[†] özüňizde galýandyr, size öwretmegiň geregi ýok. Mukaddes Ruhuň size öwredýän her bir zady ýalan däl-de, hakykatdyr. Onuň size öwredişi ýaly, Mesih bilen ýaşamalysyňyz[+]. 28Indi, eý, balalar, Mesih gelende ynamymyz bolup, Onuň huzurynda utanmaz ýaly, Onuň bilen ýaşalyň[+]. 29Siz Mesihiň adyldygyny bilýänsiňiz, şonuň üçin adalaty[†] berjaý edýän her bir ynsan Hudaýyň perzendidir[+].

#### 3‑nji bap


Hudaýyň perzentleri

1Atamyz Hudaýyň bizi nähili güýçli söýýändigini bir görseňizläň! Ol bizi Öz perzentleri diýip atlandyrýar. Dogrudan-da, biz Onuň perzentleridiris! Dünýä Hudaýy tanamansoň, bizi-de tanamaýar[+]. 2Mähribanlarym, biz indi Hudaýyň perzentleridiris. Biziň nähili özgerjekdigimiz entek belli däl, emma Mesihiň[†] geljek pursadynda Oňa meňzejekdigimizi bilýäris, sebäbi Ony bolşy ýaly göreris[+]. 3Oňa umyt baglaýan her bir adam Mesihiň päk bolşy ýaly, özüni päk saklar[+]. 4Günä edýän adam Hudaýyň kanunyny[†] bozýandyr. Sebäbi günä etmek Hudaýa baş galdyrmak ahyry. 5Mesihiň bolsa bizi günälerimizden saplamak üçin gelendigini bilýänsiňiz. Onda asla günä ýokdur[+]. 6Mesih bilen ýaşaýan adam günäden ýüz öwrer. Emma henizem günä edýän adam Ony ne görýändir, ne-de tanaýandyr[+]. 7Eziz balalarym! Hiç kime özüňizi aldatmaň! Mesihiň dogruçyl bolşy ýaly, dogry iş edýän adam hem dogruçyldyr[+]. 8Günä edýän adam iblise degişlidir, sebäbi iblis başlangyçdan bäri günä edip gelýändir. Emma Hudaýyň Ogly[†][*] iblisiň işlerini ýok etmek üçin geldi[+]. 9Hudaýyň perzendi günä etmegini dowam etmez, sebäbi oňa Hudaýyň ýaşaýyş berýän güýji ornandyr. Indi günä etmez, sebäbi ol Hudaýyň perzendidir[+]. 10Kimiň Hudaýyň perzendidigi, kimiň bolsa iblisiňkidigi şundan belli: dogry iş etmeýän we doganyny söýmeýän adam Hudaýdan däldir[+].


Biri-birimizi söýeliň

11Siz biri-birimizi söýmelidigimiz barada owal-başdan eşidensiňiz[+]. 12Şeýtana[†] degişli bolup, öz doganyny öldüren Kabyl ýaly bolmalyň. Kabyl ony näme üçin öldürdi? Sebäbi öz eden işleri pislikdi, doganynyňky bolsa dogrudy[+]. 13Eý, doganlarym, eger dünýä sizi ýigrenýän bolsa, geň galmaň[+]. 14Biz özümiziň ölümden ýaşaýşa gowşandygymyzy bilýäris, sebäbi doganlarymyzy söýýäris. Doganyny söýmeýän adam ölümiň penjesinde galýandyr[+]. 15Doganyny ýigrenýän adam ganhordyr. Hiç bir ganhoryň bolsa baky ýaşaýşa gowuşmaýandygyny bilýänsiňiz[+].

16Isa[†] Mesih[†] biziň üçin Öz janyny pida edende, biz hakyky söýginiň nämedigini bildik. Diýmek, biz hem doganymyz üçin janymyzy pida etmäge taýýar bolmalydyrys[+]. 17Dünýä malyna baý bolup, doganyny mätäçlikde görende, oňa ýüregi awamaýan adamda, heý-de, Hudaýyň söýgüsi bolup bilermi[+]? 18Eziz balalar, hakyky söýgimizi ýöne bir gury gep bilen däl-de, iş ýüzünde amal bilen görkezeliň[+]. 19-20Şonda biz özümiziň hakykata degişlidigimizi bileris we Hudaýyň huzurynda biziň wyždanymyz päk bolar. Eger wyždanymyz bizi ýazgaraýsa-da, Hudaý ondan beýikdir, Ol hemme zady bilýändir. 21Mähribanlarym, eger wyždanymyz bizi ýazgarmasa, onda Hudaýyň huzurynda ynamly bolarys[+]. 22Ondan näme dilesek alarys, sebäbi biz Onuň buýruklaryny berjaý edip, Ony hoşnut edýän işleri edýändiris[+]. 23Biz Onuň Ogly Isa Mesihe iman etmelidiris we Isanyň buýruşy ýaly biri-birimizi söýmelidiris. Bu Hudaýyň buýrugydyr[+]. 24Hudaýyň buýruklaryny berjaý edýän adam Hudaý bilen, Hudaý hem onuň bilen ýaşaýandyr. Hudaýyň biziň bilen ýaşaýandygyny Onuň her birimize beren Ruhundan[†] bilýäris[+].

#### 4‑nji bap


Ruhlary saýgaryň

1Mähribanlarym, özünde Hudaýyň Ruhunyň[†] bardygyny aýdýan her bir adama ynanyp ýörmäň. Olaryň Hudaýdandygyny ýa-da däldigini bilmek üçin synagdan geçiriň. Sebäbi dünýäde ençeme galp pygamberler[†] peýda boldy[+]. 2Hudaýyň Ruhunyň bardygyny, ine, şundan bilersiňiz: olar Isa[†] Mesihiň[†], hakykatdanam, ynsan bolup gelendigini ykrar edýärler[+]. 3Muny ykrar etmeýän adam Hudaýdan däldir. Bu adam Mesihiň duşmanydyr. Siz bu duşmanyň geljekdigini eşidensiňiz. Ine, ol eýýäm bu dünýädedir[+].

4Eziz balalar, siz bolsa Hudaýdansyňyz. Sizdäki Ruhuň[†] dünýädäki ruhlardan üstündigi üçin, siz galp pygamberleri[†] ýeňensiňiz. 5Olar bu dünýä degişlidirler, olaryň gepi hem bu dünýäniň garaýşyna laýykdyr, şonuň üçin dünýä olara gulak asýar[+]. 6Biz bolsa Hudaýa degişlidiris. Kim Hudaýy tanaýan bolsa, bize gulak asar. Kim Hudaýdan bolmasa, bize gulak asmaz. Hakyky Ruh bilen ýalan ruhy, ine, biz şeýdip saýgarýarys[+].


Hudaý söýgüdir

7Mähribanlarym, biri-birimizi söýeliň, çünki söýgi Hudaýdandyr. Kim söýýän bolsa, Hudaýyň perzendidir, ol Hudaýy tanaýandyr[+]. 8Kim söýmeýän bolsa, Hudaýy tanaýan däldir, sebäbi Hudaý söýgüdir. 9Bize Hudaýyň söýgüsi, ine, şundan aýan boldy: Hudaý bize ýaşaýyş bermek üçin, Özüniň ýeke-täk Ogluny dünýä iberip, Öz söýgüsini aýan etdi[+]. 10Biz Hudaýy däl-de, ilki Hudaý bizi söýdi. Ol biziň günälerimizi päklemek üçin, Öz Ogluny gurbanlyk[†] hökmünde iberdi. Ine, hakyky söýgi şudur[+]. 11Mähribanlarym, Hudaý bizi şeýle söýendigi üçin, biz hem biri-birimizi söýmelidiris. 12Hiç kim hiç haçan Hudaýy gören däldir. Emma biz biri-birimizi söýýän bolsak, onda Hudaý biziň bilen ýaşaýandyr, Onuň söýgüsi kalbymyza ornaşandyr[+]. 13Hudaý biziň bilen we biziň hem Hudaý bilen ýaşaýandygymyzy Onuň her birimize beren Ruhundan[†] bilýäris[+]. 14Biz Atanyň Öz Ogluny dünýäniň Halasgäri[†] edip iberendigini gördük we muňa şaýatlyk edýäris[+]. 15Isanyň[†] Hudaýyň Ogludygyny ykrar edýän her bir adam Hudaý bilen, Hudaý hem onuň bilen ýaşaýandyr[+]. 16Hudaýyň bize bolan çäksiz söýgüsine göz ýetirip, bu söýgä ynanýarys.

Hudaý söýgüdir. Söýgüde ýaşaýan adam Hudaý bilen, Hudaý hem onuň bilen ýaşaýandyr. 17Şeýlelik bilen söýgi bizde kämilleşip, kyýamat güni bize ynam berer. Sebäbi biz bu dünýäde edil Mesih[†] ýaly ýaşaýarys[+]. 18Söýgüde gorky ýokdur. Tersine, kämil söýgi gorkyny kowup çykarýandyr. Kim kyýamat gününden gorkup ýaşaýan bolsa, onuň söýgüsi kämil däldir. 19Biz Hudaýy söýýäris, sebäbi ilki Ol bizi söýdi. 20Kim «Hudaýy söýýärin» diýip hem, öz doganyny ýigrenýän bolsa, ol ýalançydyr. Özüniň görüp duran doganyny söýmeýän adam görmedik Hudaýyny söýüp bilmez ahyry[+]. 21Hudaý bize: «Hudaýy söýýän adam öz doganyny-da söýsün» diýip buýruk berdi[+].

#### 5‑nji bap

1Isanyň[†] Mesihdigine[†] ynanýan her bir adam Hudaýyň perzendidir. Atany söýýän adam Onuň perzendini-de söýýändir[+]. 2Biz Hudaýyň perzentlerini söýýändigimizi nädip bilýäris? Hudaýy söýüp, Onuň buýruklaryny berjaý edýänligimizden bilýäris[+]. 3Hudaýy söýmek Onuň buýruklaryny berjaý etmekdir. Onuň buýruklary bolsa agyr däldir[+]. 4Çünki Hudaýyň her bir perzendi dünýäni ýeňmegi başarýandyr. Biz dünýäniň üstünden bu ýeňşi imanymyz arkaly gazanýarys[+]. 5Eýsem dünýäni kim ýeňip biler? Elbetde, Isanyň Hudaýyň Ogludygyna iman edýän adam ýeňip biler![+]

6Isa[†] Mesih[†] gelende, suwa çümdürildi[†]. Ol biziň üçin ganyny dökdi. Ol diňe suwa çümdüriliş arkaly däl, eýsem döken gany arkaly hem Özüni aýan etdi. Mukaddes Ruh[†] muňa şaýatdyr we Onuň şaýatlygy hakykatdyr[+]. 7Şeýlelikde, üç şaýatlyk bar: 8Ruh, suw we gan. Bularyň üçüsiniň hem şaýatlygy birdir.[*] 9Biz ynsanlaryň şaýatlygyny kabul edýäris, emma Hudaýyň şaýatlygy has-da möhümdir. Sebäbi Hudaý hem Öz Ogly hakynda şaýatlyk etdi[+]. 10Hudaýyň Ogluna iman edýände Hudaýyň şaýatlygy bardyr. Kim Hudaýyň Öz Ogly baradaky şaýatlygyna ynanmaýan bolsa, ol Hudaýy ýalançy çykaryp, Oňa iman edýän däldir[+]. 11Hudaýyň şaýatlygy, ine, şundan ybarat: Hudaý bize baky ýaşaýyş berdi, bu ýaşaýşy Öz Ogly arkaly berdi[+]. 12Kim Hudaýyň Ogluna iman edýän bolsa, onda ýaşaýyş bardyr, kim iman etmeýän bolsa, onda ýaşaýyş ýokdur.


Baky ýaşaýyş

13Men muny size, Hudaýyň Ogluna iman edenlere ýazdym. Şeýlelikde, şuny bilip goýuň: Hudaýyň Ogluna iman eden sizde baky ýaşaýyş bardyr[+]. 14Biz Hudaýa bil baglaýarys, sebäbi Onuň yradasyna görä näme dilesek, dilegimizi eşidýändigini bilýäris[+]. 15Onuň ähli dileglerimizi eşidýändigini bilýän bolsak, Ondan dilän zadymyzy aljakdygymyzy-da bilýändiris. 16Eger biri doganynyň ölüme eltmeýän günä edýänini görse, goý, onuň üçin Hudaýa ýalbarsyn. Hudaý oňa ýaşaýyş berer. Muny ölüme eltmeýän günä edýänler hakda aýdýaryn. Ölüme eltýän günä-de bardyr. Beýle günä edýän adam üçin Hudaýa ýalbaryň diýmeýärin[+]. 17Her ýamanlyk günädir, ýöne ölüme eltmeýän günä hem bardyr. 18Biz Hudaýyň perzentleriniň günä etmeýändigini bilýäris. Hudaýyň Ogly[†] olary goraýandyr[*], şeýtan[†] olara el gatmaz[+]. 19Biz özümiziň Hudaýdandygymyzy, bütin dünýäniň bolsa şeýtanyň golastyndadygyny bilýäris[+]. 20Biz ýene şuny bilýäris: hak Hudaýy tanap bilmegimiz üçin, Hudaýyň Ogly gelip, bize akyl-paýhas berdi. Biz hak Hudaý we Onuň Ogly Isa[†] Mesih[†] bilen ýaşaýarys. Isa Mesih hak Hudaýdyr we baky ýaşaýyşdyr[+]. 21Eziz balalarym, özüňizi butlardan[†] goraň![*][+]

### 2 Ýohanna


Giriş

[1]


#### Giriş


Ýohannanyň ikinji haty


Ýohannanyň ikinji haty ýaşuly tarapyndan «hormatly zenana we onuň çagalaryna» ýazylandyr. Alymlaryň çaklamagyna görä, awtor şeýle sözler bilen ýerli ýygnaga we onuň agzalaryna ýüzlenýär. Bu gysga hatda birek-biregi söýmek barada öwüt-ündewler berilýär. Şeýle-de ýalan mugallymlardan we olaryň ýalan taglymatyndan ägä bolmalydygy barada duýdurylýar.

Salamlar1:1-3
Hakykat we söýgi1:4-6
Hoşlaşyk sözi1:12-13

#### 1‑nji bap


Salamlar

1Men ýaşuludan[†] Hudaýyň saýlap-seçen hormatly zenanyna we onuň çagalaryna dogaýy salam! Men sizi çyn ýürekden söýýärin, diňe men däl, eýsem, hakykaty bilýänleriň hemmesi-de sizi söýýär[+]. 2Sebäbi hakykat kalbymyza ornandyr we ol ebedilik biziň bilen bolar. 3Atamyz Hudaýyň we Ogly Isa[†] Mesihiň[†] merhemeti, rehim-şepagaty, parahatlygy hakykat we söýgi arkaly bize ýar bolsun![+]


Hakykat we söýgi

4-5Eý, hormatly zenan! Atamyz Hudaýyň buýruşy ýaly, birnäçe perzentleriňiň hakykata eýerip ýaşaýandygyny görüp, gaty şat boldum. Indi saňa bir haýyşym bar: biri-birimiz bilen söýgüde ýaşalyň. Men saňa bir täze buýruk ýazamok, bu ilkibaşdan bize mälim buýrukdyr[+][+]. 6Söýgi – bu Hudaýyň buýrugyna görä ýaşamakdan ybarat. Owal-başdan eşidişiňiz ýaly, Hudaý biri-biriňizi söýüp ýaşamagy buýurdy[+].

7Ençeme ýalançylar dünýä ýaýrady. Olar Isa[†] Mesihiň[†] ynsan bolup gelendigini inkär edýärler. Beýle adamlar ýalançydyr, Mesihiň duşmanydyr[+]. 8Şonuň üçin ägä boluň. Çeken zähmetiňizi ýele sowurman, onuň rähnetini doly görer ýaly, berk duruň[+]. 9Ýoluny urduryp, Mesih hakdaky taglymatdan daşlaşan adamda Hudaý ýokdur. Emma bu taglymat boýunça ýaşaýan adamda Ata-da, Ogul-da bardyr[+]. 10Eger kimdir biri ýanyňyza gelende, Mesih hakdaky taglymaty getirmese, ony öýüňize salmaň, oňa salam hem bermäň[+]. 11Oňa salam beren onuň erbet işlerine şärik bolýandyr.


Hoşlaşyk sözi

12Size aýtmaly zatlarym köp, ýöne olary syýa, kagyz bilen ýazasym gelenok. Muňa derek ýanyňyza baryp, siziň bilen ýüzbe-ýüz gürleşeris diýen umydym bar. Şonda şatlygymyz dolup-daşar[+]. 13Hudaý tarapyndan saýlanyp-seçilen uýaňyň çagalary hem size salam ýollaýarlar.[*]

### 3 Ýohanna


Giriş

[1]


#### Giriş


Ýohannanyň üçünji haty


Ýohanna bu hatynda dünýäniň dürli künjeklerine Isa Mesih baradaky Hoş Habary wagyz etmek üçin gidýän imanlylary goldamalydygyny ýatladýar. Hat ýygnagyň Gaýus atly ähmiýetli agzasyna ýazylandyr. Ol Hoş Habary başga ýerlere wagyz etmäge gidýän imanlylara örän köp kömek beripdir.

Gaýusa ýüzlenme1:1-4
Bile işlemegiň ähmiýeti1:5-12
Soňky salamlar1:13-15

#### 1‑nji bap


Salamlar

1Çyn ýürekden söýýän eziz dostum Gaýusa men ýaşuludan[†] dogaýy salam[+]. 2Mähriban dostum, ruhuňyň[†] belent bolşy ýaly, ähli işleriň rowaçlansyn we janyň sag bolsun! 3Doganlar gelip, seniň sadyklyk bilen hakykata eýerip ýaşaýandygyňy habar berenlerinde, meniň şatlygymyň çägi bolmady. 4Meniň üçin perzentlerimiň hakykata eýerip ýaşaýandyklaryny eşitmekden uly şatlyk ýokdur[+].


Öwgüler we öwütler

5Eziz dostum, sen doganlara, hatda özüňiň tanamaýanlaryňa-da sadyklyk bilen hyzmat edýärsiň[+]. 6Olar seniň mähirli söýgiň dogrusynda imanlylar ýygnagynyň[†] öňünde şaýatlyk etdiler. Sen olary Hudaýa mynasyp usulda ýola salsaň, ýagşy iş edersiň. 7Olar Mesihiň[†] adynyň hatyrasyna ýola çykdylar we diňe imandaky doganlarynyň ýardamyna bil baglamagy karar etdiler. 8Biz hakykat ugrunda bile işlär ýaly, şeýle adamlary goldamaga borçludyrys[+].

9Men imanlylar ýygnagyna[†] bir hat ýazypdym, ýöne olaryň arasynda başlyk bolmagy halaýan Diýotref bizi kabul etmeýär. 10Şoňa görä-de, eger baraýsam, onuň etmişlerini paş ederin. Ol biz barada ýaramaz gep ýaýradyp, töhmet atýar. Munuň bilen hem çäklenmän, doganlary-da kabul etmeýär, kabul etjeklere-de päsgel berip, olary ýygnakdan kowýar. 11Mähriban dostum, sen ýamandan däl-de, ýagşydan görelde al. Ýagşylyk edýän adam Hudaýdandyr. Ýamanlyk edýän adam bolsa Hudaýy tanaýan däldir[+].

12Demetreý bolsa hemmeler tarapyndan sylanýan adamdyr, hakykatyň özi muňa şaýatdyr. Biz hem ol hakda ýagşy pikirdediris, gepimiziň hakykatdygyny özüň bilýänsiň[+].


Hoşlaşyk sözi

13Meniň saňa aýtmaly zatlarym köp, olaryň hemmesini ýazyp oturjak däl, baranymda hemmesini aýdaryn[+]. 14Seni basymrak görüp, ýüzbe-ýüz gürleşeris diýen umydym bar. 15Sag-salamat bol! Dostlarymyz saňa salam ýollaýarlar. Ol ýerdäki dostlarymyzyň hemmesine atma-at salam aýt.

### Ýahuda


Giriş

[1]


#### Giriş


Ýahudanyň haty


Ýahudanyň haty özlerini Isa Mesihe eýerijiler diýip ykrar eden ýalan mugallymlar barada imanlylary duýdurmak maksady bilen ýazylandyr. Petrusyň ikinji hatynyň mazmunyna meňzeýän bu hat öz okyjylaryny: «Hudaýyň Öz halkyna ýeke gezek we baky tabşyran imany ugrunda göreşiň» diýip ruhlandyrýar.

Salamlar1:1-2
Ýalan mugallymlaryň häsiýeti, taglymaty we jezasy1:3-16
Duýduryşlar we öwütler1:17-23
Doga-dilegler1:24-25

#### 1‑nji bap


Salamlar

1Isa[†] Mesihiň[†] guly we Ýakubyň[†] dogany bolan men Ýahudadan[†] Hudaýyň halky bolmaga çagyrylanlara dogaýy salam! Bu haty Atamyz Hudaý tarapyndan söýlüp[*], Isa Mesih arkaly goralýan size ýazyp ýollaýaryn[+]. 2Goý, Hudaýyň çäksiz merhemeti, parahatlygy we söýgüsi size ýar bolsun![+]


Günä we höküm

3Eý, söýgüli doganlar! Men size Hudaýyň meni we sizi nähili halas edendigi barada ýazmagy juda makul bilýärdim. Emma muňa derek Hudaýyň Öz halkyna bir gezekde müdimilik tabşyran imany ugrunda sizi göreşmäge ruhlandyryp ýazmagymyň has-da wajypdygyna göz ýetirdim[+]. 4Sebäbi käbir hudaýsyzlar ogrynça araňyza sümlüp girdiler. Olar Hudaýyň ajaýyp merhemeti bize azgynlyk etmäge ygtyýar berýär diýip öwredýärler we ýeke-täk Hojaýynymyz we Rebbimiz[†] Isa[†] Mesihi[†] ret edýärler. Şeýle adamlaryň jezasy gadymdan bäri ýazylyp goýlandyr[+]. 5Bu zatlaryň ählisini ozal bilýän hem bolsaňyz, muny size ýatlatmakçy bolýaryn: Reb ysraýyl[†] halkyny Müsür gulçulygyndan azat etdi, emma soňra iman etmedik adamlary ýok edip taşlady[+]. 6Mertebelerini saklaman, mesgen tutan ýerlerini terk eden perişdeleri[†] hem Ol tümlükde zynjyrlar bilen ebedilik baglady. Olary elhenç kyýamat gününe çenli şol ýerde saklaýar[+]. 7Şeýle-de Sodom[†] bilen Gomoranyň[†] we olaryň töweregindäki şäherleriň adamlary hem edil şol perişdeler ýaly hereket etdiler, olar zynahorlyga köňül berip, azgynçylyga ýüz urdular. Şonuň üçin olar ebedi otda ýanmak jezasyny çekip, hemmelere sapak boldular[+]. 8Muňa garamazdan, araňyza sümlüp giren bu adamlar gören düýşlerine daýanyp, öz bedenlerini haramlaýarlar. Hudaýyň hökmürowanlygyny ret edýärler, gökdäki perişdelere sögýärler[+]. 9Emma hatda baş perişde Mikaýyl[†] Musanyň[†] jesedi barada iblis bilen çekeleşende, iblise garşy sögmäge milt etmedi. Gaýtam, diňe: «Seni Rebbiň Özi ýazgarsyn!» diýdi[+]. 10Emma bu düýş görýän adamlar düşünmeýän zatlaryna sögýärler. Olar edil haýwanlar ýaly, öz ugruna hereket edip, islän zatlaryny edýärler, bu zatlar hem olary heläk edýär[+]. 11Olaryň halyna waý! Olar Kabylyň göreldesine eýerýärler. Bilgam ýaly, pul üçin adamlaryň gözüni gapýarlar. Kora ýaly baş galdyrandyklary üçin heläk bolýarlar[+]. 12Bu adamlar siziň üçin gorkunçdyr, olar öz garynlaryny doýurmak üçin siziň bilen bir saçakda iýip-içýärler. Şemal bilen kowlan ýagmyrsyz bulutlar kimin, möwsüminde miwe bermeýän daragtlar kimindirler. Olar düýbünden goparylyp taşlanandyrlar, bütinleý ölüdirler[+]. 13Olaryň şer işleri bulanyk suw tolkunlary ýaly äşgär bolýar we özleri-de sergezdan ýyldyzlar kimindir. Tüm garaňkylyk olar üçin ebedilik saklanýar[+]. 14Adam atadan[†] soňra ýedinji nesil bolan Hanok hem bu adamlar hakda şeýle pygamberlik edipdir[†]: «Ine, Reb san-sajaksyz, müňlerçe perişdeleri bilen gelýär[+]. 15Ol ähli adamzada kazylyk eder, günä eden hudaýsyzlary höküm eder. Hudaýsyzlaryň ýaramaz etmişlerini we Oňa garşy küpür gepländikleri üçin olary jezalandyrar». 16Olar hemme zatdan nägile bolup, zeýrenip ýörenlerdir. Diňe öz pis höweslerine eýerýändirler; gopbamsy gürläp, öz bähbidini arap, ikiýüzlülik edýändirler[+].


Duýduryşlar we nesihatlar

17Siz bolsa, eý, söýgüli doganlar, Rebbimiz Isa[†] Mesihiň[†] resullarynyň[†] öňden aýdanlaryny ýadyňyzda saklaň[+]. 18Olar size: «Dünýäniň ahyrky günlerinde öz ten höweslerini kanagatlandyrýan ýaňsylaýjylar peýda bolar» diýipdiler. 19Bular siziň araňyza bölünişik salyp, öz ynsan düşünjelerine görä ýaşaýan adamlardyr we Mukaddes Ruhdan[†] mahrumdyrlar[+].

20Emma siz, söýgüli doganlar, mukaddes[†] imanyňyza bil baglap, biri-biriňize öwüt-ündew ediň. Mukaddes Ruhdan[†] ylhamlanyp, doga-dileg ediň[+]. 21Rebbimiz Isa[†] Mesih[†] Öz rehimdarlygy arkaly sizi baky ýaşaýşa gowşurýança, Hudaýyň söýgüsi bilen ýaşamagy dowam etdiriň[+]. 22Şübhelenýän adamlara rehim-şepagatly boluň. 23Başgalary gelejekki jeza odundan halas ediň. Käbirlerine bolsa, Hudaýdan gorkmak bilen rehim ediň, ýöne hüşgär boluň, olaryň durmuşyny harama öwren günäni ýigreniň[+].


Soňky doga-dilegler

24Imandan dänmez ýaly, Hudaý sizi goramagy we şatlykdan dolduryp, Öz şöhratly[†] huzuryna sizi bütinleý müýnsüz getirmegi başarýandyr[+]. 25Şonuň üçin Rebbimiz Isa[†] Mesih[†] arkaly ýeke-täk Halasgärimiz[†] Hudaýa şan-şöhrat, güýç-gudrat, hökümdarlyk ezelden, häzir we baky ýar bolsun! Omyn[†].

### Rimliler


Giriş

[1]

[2]

[3]

[4]

[5]

[6]

[7]

[8]

[9]

[10]

[11]

[12]

[13]

[14]

[15]

[16]


#### Giriş


Pawlusyň rimlilere haty


Pawlusyň rimlilere haty Rim şäherindäki imanlylar ýygnagyna ýazylandyr. Bu ýygnagyň agzalarynyň arasynda diňe ýahudylar däl, eýsem beýleki milletleriň hem wekilleri bardy. Şu hatyň ýazylan döwründe Pawlus Rime gitmegi ýüregine düwüpdi. Ol bu haty Rimdäki imanlylary özi we wagyz edýän Hoş Habarynyň taglymaty bilen tanyşdyrmak üçin ýazýar. Resul Pawlus Isa Mesih baradaky Hoş Habary Ispaniýada hem wagyz etmek üçin Rimdäki imanlylaryň goldawyna mätäçdigini öz hatynda agzaýar.

Pawlus özüniň heniz tanamaýan adamlaryna hat ýazyp, olara Isa Mesih we iman baradaky taglymatyň asyl manysyny, Hudaýyň halas edişini düşündirýär. Hatyň esasy pikiri şeýle sözlemde jemlenendir: «Hoş Habar Hudaýyň adamlary aklaýandygyny aýan edýär. Ol iman edýänleri, hawa, diňe iman edýänleri aklaýar» (1:17).

Bulardan başga-da, Pawlus ýahudylar bilen beýleki milletleriň özara gatnaşyklary, mesihiler bilen häkimiýet ýolbaşçylarynyň (13:1-7) gatnaşyklary barada köp ýazýar. Resul Pawlus Isa Mesihe iman edýän adamyň durmuşynyň düýpgöter özgerýändigi barada ýazýar. Ol şeýle adamyň Mukaddes Ruhdan dolýandygyny, durmuşynyň mesihilik söýgüsinden ylhamlanýandygyny aýratyn nygtaýar.

Salamlar we doga-dilegler1:1-17
Hudaýyň öňünde hemmeler günälidir1:18–3:20
Hudaý günälileri nädip aklaýar? 3:21–4:25
Imanly durmuşda ýaşamak5:1–8:39
Hudaý ysraýyl halkyna tarap öwrülýär9:1–11:36
Mesihiň Bedenindäki durmuş12:1–15:13
Pawlusyň meýilleşdirýän saparlary we soňky salamlar15:14–16:27

#### 1‑nji bap


Salamlar

1Isa[†] Mesihiň[†] guly we resullyga[†] çagyrylyp, Hudaýyň Hoş Habaryny[†] wagyz etmäge saýlanan men Pawlusdan dogaýy salam! 2Hudaý Mukaddes[†] Ýazgylarda Öz pygamberleri[†] arkaly bu Hoş Habary wada berdi[+]. 3Bu Hoş Habar Hudaýyň Ogly[†][*] Isa Mesih hakdadyr. Ol ynsan tebigaty boýunça Dawudyň[†] neslindendi[+]. 4Hudaý Rebbimiz[†] Isa Mesihi ölümden direldip, Ony Mukaddes Ruhdan[†] doldurdy. Şeýdip, Onuň Hudaýyň gudratly Ogludygy tassyklandy. 5Hudaý maňa Isa Mesih arkaly merhemet berip, resullyga saýlady. Ol muny ähli milletleriň[†] Hudaýa iman getirip, Oňa tabyn bolmagy, Isa Mesihiň adynyň şöhratlanmagy[†] üçin etdi[+]. 6Siz hem Isa Mesihe degişli bolmaga çagyrylan şol milletleriň arasyndasyňyz. 7Men şu hatymy size, Rimdäki[†] doganlaryma ýazýaryn. Hudaý siziň hemmäňizi söýüp, sizi Özüniň halky bolmaga çagyrdy. Goý, Atamyz Hudaýyň we Rebbimiz Isa Mesihiň merhemeti we parahatlygy size ýar bolsun![+]


Pawlus Rimdäki doganlary görmegi küýseýär

8Ilki bilen, Isa[†] Mesih[†] arkaly ähliňiz üçin Hudaýyma şükürler edýärin, sebäbi imanyňyz baradaky habar bütin dünýä ýaýrady[+]. 9Men Hudaýyň Ogly[†] baradaky Hoş Habary[†] ýaýradyp, Hudaýa jan-tenden hyzmat edýärin, siziň üçin gije-gündiz dileg edýärin. Muňa Hudaýyň hut Özi şaýatdyr[+]. 10Hudaýyň islegine görä siziň ýanyňyza tizara baryp biler ýaly, Ondan bir ýol açmagyny hemişe soraýaryn[+]. 11Sizi örän göresim gelýär, imanyňyzy berkitjek ruhy[†] peşgeşleri siziň bilen paýlaşasym gelýär. 12Men imanymyz arkaly biri-birimizi ruhlandyrmagymyzy isleýärin. 13Eý, doganlar, şuny bilmegiňizi isleýärin: men beýleki milletleriň[†] arasynda bolşy ýaly, siziň hem araňyzdaky hyzmatymyň hasylyny göresim geldi. Şoňa görä-de, ýanyňyza barjak bolup, telim gezek synanyşdym. Emma şu wagta çenli ýanyňyza baryp bilmedim[+]. 14Men medeniýetli ýa-da medeniýetsiz, sowatly ýa-da sowatsyz adamlara, garaz, hemmelere Hoş Habary wagyz etmäge borçludyryn[+]. 15Şonuň üçin-de, size, Rimdäkilere[†] hem Hoş Habary wagyz etmegi küýseýärin.


Hudaýyň gahar-gazaby

16Men bu Hoş Habary[†] wagyz etmekden utanmaýaryn, sebäbi ol Hudaýyň güýjüdir. Hudaý bu Hoş Habar arkaly her bir iman edeni: ilki bilen ýahudylary[†], soňra ýahudy dälleri halas edýär[+]. 17[+]Hoş Habar Hudaýyň adamlary aklaýandygyny aýan edýär. Ol iman edýänleri, hawa, diňe iman edýänleri aklaýar. Çünki Mukaddes[†] Ýazgylarda: «Dogruçyl iman bilen ýaşar» diýip ýazylgydyr[+]. 18Ýamanlyklary bilen hakykaty bökdeýän adamlaryň hudaýsyzlygyna we ýamanlygyna garşy Hudaý Öz gahar-gazabyny gökden aýan edýär[+]. 19Bu adamlara Hudaý hakda bilip bolýan zatlar mälimdir, sebäbi Hudaýyň Özi bulary olara mese-mälim etdi[+]. 20Hudaýyň göze görünmeýän häsiýetleri: ebedi gudraty we hak Hudaýdygy dünýä ýaradylaly bäri Onuň ýaradan zatlaryndan mese-mälim görünýändir. Şoňa görä-de, adamlaryň: «Hudaý hakda bilmeýäris» diýmäge hiç tutarygy ýokdur[+]. 21Olar Hudaý hakda bilseler-de, Ony Hudaý hökmünde şöhratlandyrmadylar[†], Oňa şükür etmediler. Tersine, boş pikirlere ulaşyp, ýüreklerini tümlük gaplady[+]. 22Olar özlerini akylly saýyp, akmak[†] boldular,[+] 23baky Hudaýa sežde etmän[†], pany adamyň, guşlaryň we süýrenijileriň keşbindäki butlara[†] sežde etdiler[+]. 24Şonuň üçin Hudaý olary ýürekleriniň günäli höwesleriniň eden-etdiligine tabşyrdy. Şu sebäpden olar biri-biriniň bedenlerini haýasyz işleri bilen wejera etdiler[+]. 25Olar Hudaý baradaky hakykaty galp zatlara çalyşdylar. Ýaradana däl-de, ýaradylan zatlara sežde we hyzmat etdiler. Emma baky şöhrata diňe Ýaradan mynasypdyr. Omyn[†]![+] 26Hawa, olar hakykaty ret edensoňlar, Hudaý olary özleriniň wejera höweslerine tabşyrdy. Hatda aýallar hem tebigy jyns gatnaşygyny ret etdiler. Olar tebigy bolmadyk jyns gatnaşyklara ýüz urup, biri-birleri bilen ýatyp turýarlar[+]. 27Şonuň ýaly, erkekler hem aýal bilen jyns gatnaşygyny terk edip, biri-birine bolan meýil heserine ýanýarlar. Erkekler erkekler bilen ryswalyk edip, öz azgynlyklaryna laýyk jeza alýarlar[+]. 28Bu adamlar Hudaýy tanamalydyr öýtmediler. Şoňa görä-de, Hudaý olary azgyn höweslerine tabşyryp, edilmesiz zatlary etmeklerine ýol berdi. 29Olaryň kalby her tüýsli ýamanlykdan[*], adalatsyzlykdan[†], açgözlükden we azgynlykdan doludyr. Olar görip, ganhor, dawaçyl, ýalançy we betpäldir. Olar gepçi, 30töhmetçi, tekepbir, öwünjeň bolup, Hudaýy ýigrenýärler, ýamanlyk etmegiň her tüýsli ýollaryny tapýarlar, ata-enelerine gulak asmaýarlar. 31Olar doňýürek, pähimsiz, ähtiýalan[†] we rehimsizdir[+]. 32Olar Hudaýyň adalatly Kanunyna[†] görä şeýle işleri edýänleriň ölüme mynasypdygyny bilseler-de, öz edýän işlerinde ilerleýärler. Munuň bilen çäklenmän, başgalaryň hem şeýle etmegini oňlaýarlar[+].

#### 2‑nji bap


Hudaýyň adyl hökümi

1Eý, başgalary ýazgarýan ynsan! Sen kim bolsaň-da, şeýle etmäge asla hakyň ýokdur. Sen başgalary ýazgarmak bilen, öz-özüňi ýazgarýansyň. Sebäbi sen özüň-de şeýle günäli işleri edýärsiň-ä![+] 2Biz şeýle iş edýänleriň Hudaýyň hökümine duçar boljakdygyny bilýäris. Bu höküm adalatlydyr[†]. 3Sen şeýle işleri edýänleri ýazgarmak bilen, özüň-de şeýle etmeýärsiňmi näme? Heý-de şundan soň Hudaýyň höküminden syparyn[†] öýdýärmiň? 4Ýa-da sen Hudaýyň çäksiz mähremligine, geçirimliligine, sabyr-takadyna äsgermezlik edýärsiňmi? Onuň mähribanlygynyň seni toba eltýändigine düşünmeýärsiňmi[+]? 5Ýöne sen boýnuýogynlyk edip, günäleriňe toba etmän, başyňdan injek gazaby toplaýarsyň. Bu jeza Hudaýyň adyl höküminiň aýan boljak gününde berler[+]. 6[+]Şol gün Hudaý her kime eden işine görä gaýtarar[+]. 7Hudaýdan şan-şöhrat, hormat we ölmezligi agtaryp, hemişe ýagşylyk edýänlere Ol baky ýaşaýşy berer. 8Şahsy bähbidini araýanlar, hakykaty ret edip, ýamanlyga eýerýänler bolsa gahar-gazaba duçar bolarlar. 9Hudaý ýamanlyk edýän her bir adama: ilki bilen ýahudylara[†], soňra ýahudy dällere muşakgat we hasrat berer[+]. 10Ýagşylyk eden her bir adama: ilki bilen ýahudylara, soňra ýahudy dällere şan-şöhrat, hormat we rahatlyk berer,[+] 11sebäbi Hudaý ýüz görýän däldir[+]. 12Ýahudy däller Musanyň[†] Kanuny[†] barada bilmeýärler. Emma olar hem Hudaýyň buýruklaryny bozsalar, ölerler. Ýahudylar bolsa Musanyň Kanunyny bilýärler. Şoňa görä-de, olar eden günäleri üçin bu Kanuna laýyklykda höküm ediler[+]. 13Çünki Hudaýyň huzurynda Musanyň Kanunyny diňleýänler däl-de, ony berjaý edýänler aklanýandyr[+]. 14Musanyň Kanuny ýahudy dällere berilmedi. Ýöne olar tebigy duýgurlygyna eýerip, bu Kanunyň talaplaryny berjaý edenlerinde, Kanuny bilmeseler-de, oňat we erbet işleri saýgarýandyklaryny görkezýärler. 15Şeýdip, edýän işleri arkaly Kanunyň parzlarynyň öz ýüreklerine ýazylandygyny mälim edýärler. Olaryň wyždanlary hem munuň şeýledigini tassyklaýar, sebäbi öz pikirleri olary käte aýyplaýar, käte bolsa aklaýar[+]. 16Bularyň hemmesi Hudaý adamlaryň ýaşyryn işlerini we pikirlerini Isa[†] Mesih[†] arkaly kazylyk etjek gününde aýan bolar. Bularyň bary wagyz edýän Hoş Habarymda[†] beýan edilendir.


Ýahudylar we Musanyň Kanuny

17Indi bolsa sen ýahudy[†] barada aýtmakçy: sen özüňi ýahudy saýyp, Musanyň[†] Kanunyna[†] bil baglaýarsyň, Hudaýy tanaýandygyňa buýsanýarsyň[+]. 18Sen Hudaýyň islegini we ýagşyny ýamandan saýgarmagy şol Kanundan öwrenýärsiň. 19-20Sen bilimiň we hakykatyň nusgasy bolan Kanuna eýe bolanyň üçin, özüňi körleriň idijisi, tümlükdäkileriň yşygy, akmaklaryň terbiýeçisi, bilimsizleriň mugallymy hasaplaýarsyň[+]. 21Eger şeýle bolsa, onda näme üçin başgalara taglym berip-de, özüňe taglym bermeýärsiň? Ogurlyk etmezligi wagyz edip, näme üçin ogurlyk edýärsiň[+]? 22Zyna etmezligi wagyz edip, näme üçin zyna edýärsiň? Butlary[†] ýigrenji saýýan bolsaň, näme üçin Öz Hudaýyňa garşy küpür gepleýärsiň[+]? 23Sen özüňe berlen Kanuna buýsansaň-da, ony bozup, Hudaýyň adyna ysnat getirýärsiň. 24[+]Şoňa görä-de, Mukaddes[†] Ýazgylarda: «Hudaýyň ady başga milletleriň[†] arasynda siz zerarly harlanýar» diýlip ýazylandyr[+]. 25Hawa, sen ýahudy sünnet[†] edilensiň, ýöne sünnet diňe Kanunyň berjaý edilen ýagdaýynda ähmiýetlidir. Emma Kanuny bozýan bolsaň, onda seniň sünnetiň sünnetsizlik[†] bilen des-deňdir[+]. 26Şeýle hem bir sünnetsiz adam Kanunyň parzlaryny berjaý edýän bolsa, onuň sünnetsizligi sünnet hasaplanmazmy näme[+]? 27Sünnetsiz bolsa-da, Kanunyň parzlaryny berjaý edýän adam seni ýazgarmazmy? Sebäbi sen Mukaddes Ýazgylara eýe bolup, sünnetli bolsaň-da, Kanuny bozýarsyň ahyryn![+] 28Çünki daşky görnüşi boýunça ýahudy görünýän her kes ýahudy däldir, tendäki her sünnet-de hakyky sünnet däldir[+]. 29Ýok, köňli ýahudy bolan adam hakyky ýahudydyr. Kanuna görä däl-de, Mukaddes Ruha[†] görä bolan sünnet hakyky sünnetdir. Hakyky ýahudynyň öwgüsi adamlardan däl-de, Hudaýdandyr[+].

#### 3‑nji bap


Hudaýyň sadyklygy

1Şeýlelikde, ýahudy[†] bolmagyň näme artykmaçlygy bar? Sünnetiň[†] näme peýdasy bar[+]? 2Ýahudy bolmagyň artykmaçlygy köpdür! Sebäbi Hudaýyň kanunlary[†] we wadalary ilki ýahudylara berildi[+]. 3Olaryň käbiriniň Hudaýa sadyk galmandygy hemmelere mälimdir. Ýöne olaryň biwepalygy, heý-de, Hudaýyň sadyklygyny ýok edermi[+]? 4[+]Asla etmez! Adamlaryň ählisi biwepa bolaýanda-da, Hudaý sadykdyr. Sebäbi Mukaddes[†] Ýazgylarda Hudaý barada şeýle ýazylgydyr:

«Sen çykaran hökümiňde adalatlysyň[†],
Kazylyk edeniňde, üstün çykansyň»[+].

5Ýöne biziň bütin nädogrulygymyz Hudaýyň dogrulygyny has äşgär edýän bolsa, muňa näme diýeris? Käbir ynsanlaryň şeýle diýip soramagy mümkin: eýsem Hudaý Öz gazabyny başymyzdan inderende, biz babatda adalatsyzlyk[†] edýärmikä? 6Elbetde, ýok! Hudaý adyldyr. Eger şeýle bolmasa, Ol heý-de dünýä kazylyk edip bilermi?! 7Ýöne meniň biwepalygym arkaly Hudaýyň sadyklygy has äşgär bolup, Onuň şöhraty[†] artýan bolsa, men bir günäli hökmünde höküm edilmelimi näme[+]? 8Ýagşylygy artdyrmak üçin, belki, biz ýamanlyk etmelidiris? Elbetde, ýok! Ýöne käbir adamlar men hut şeýle zatlary öwredýärmişim diýip, maňa töhmet baryny ýapýarlar. Şeýle töhmetçiler öz edenlerine laýyk jeza alarlar[+].


Hemmeler günälidir

9Onda näme, biz ýahudylar[†] beýleki milletlerden[†] artykmy? Asla artyk däldiris! Ýahudylaryň-da, başga milletleriň-de günäniň tussaglygyndadygy barada öň aýdypdyk ahyryn[+]. 10[+]Mukaddes Ýazgylarda hem şeýle ýazylgydyr:

«Dogry adam ýok, ýok ýeke biri-de;
11Düşünýän asla ýok,
Hudaýy agtarýan-da ýok.
12Olaryň hemmesi ýoldan çykdy,
ählisi deň derejede dereksiz boldy.
Ýagşylyk edýän ýok,
ýok ýeke biri-de[+].
13[+]Olaryň bogazy açyk gabyrdyr,
olar aldaýandyrlar,
agyzlarynda ýylan zäheri bardyr[+].
14[+]Agyzlary gargyşdan, ajy sözden doludyr[+].
15[+]Aýaklary gan dökmäge howlugýandyr.
16Ýollarynda harabalyk, jepalar bardyr.
17Parahatlyk ýoly nedir, olar bilmeýär[+].
18[+]Olar Hudaýdan asla gorkmaýar»[+].

19Biz Kanunda[†] aýdylan zatlaryň onuň tabynlygyndaky adamlara degişlidigini bilýäris. Ýöne şonda-da, hiç kimiň öz-özüni aklamaga tutarygy ýokdur, sebäbi Hudaýyň huzurynda hemmeler günälidir. 20Şeýlelikde, Musanyň[†] Kanunynyň parzlaryny berjaý etmek arkaly Hudaýyň huzurynda hiç kim aklanyp bilmez. Tersine, bu Kanun arkaly adam özüniň günälidigine göz ýetirýär[+].


Iman arkaly aklanmak

21Ýöne indi Hudaý aklanmanyň Kanuna[†] dahylsyz ýoluny görkezdi. Bu ýol barada Töwrat[†] we pygamberleriň[†] ýazgylary hem şaýatlyk edýär[+]. 22Isa[†] Mesihe[†] iman edýänleriň ählisi Hudaýyň huzurynda aklanýandyrlar. Adamlaryň arasynda hiç parh ýokdur, 23sebäbi hemmeler günä edip, Hudaýyň şöhratyndan[†] mahrum boldular[+]. 24Ýöne olar Hudaýyň merhemeti arkaly aklandylar, Isa Mesih arkaly günäleriniň jezasyndan azat edildiler[+]. 25-26Hudaý Öz adalatyny[†] görkezmek üçin Isa Mesihi iberip, Onuň dökülen gany arkaly iman edýänleri Özi bilen ýaraşdyrdy. Hudaý ozalky döwürde edilen günälere geçirimlilik etdi. Indi bolsa Isa Mesihe iman edýän her kesi aklaýar. Şeýdip, Ol Özüniň adalatlydygyny subut edýär[+].

27Indi magtanara tutarygymyz galdymy? Asla galan däldir! Bu haýsy kanuna[†] görä şeýle boldy? Parzlary berjaý edilmeli kanuna görämi? Ýok, iman kanunyna görä şeýle boldy[+]. 28Biz adamyň Kanuny berjaý etmek arkaly däl-de, iman arkaly aklanýandygyny nygtaýarys[+]. 29Eýsem Hudaý diňe ýahudylaryň[†] Hudaýymy? Ol başga milletleriň[†] hem Hudaýy dälmi näme? Elbetde, Ol başga milletleriň hem Hudaýy[+]. 30Sebäbi ýeke-täk Hudaý bardyr. Ol sünnetlileri-de[†], sünnetsizleri-de[†] iman arkaly aklaýandyr[+]. 31Onda näme? Iman arkaly Musanyň[†] Kanunyny ýatyrýarysmy? Ýok! Tersine, biz ony berkarar edýäris[+].

#### 4‑nji bap


Ybraýymyň imany

1Ýokarda aýdylanlary nazara alyp, atamyz Ybraýym[†] babatda näme aýdyp bileris? 2Eger Ybraýym Hudaýyň nazarynda ýagşy işleri arkaly aklanan bolsa, onda, dogrudan-da, öwnüp bilerdi, emma Hudaýyň öňünde däl. 3[+]Çünki Mukaddes[†] Ýazgyda: «Ybraýym Hudaýa iman etdi we Hudaý ony dogry hasaplady» diýip ýazylgydyr[+]. 4Haýsydyr bir iş edýän adam öz çeken zähmeti üçin hak alýandyr. Bu peşgeş däldir. 5Emma günäkärleri aklaýan Hudaýa iman edýän adam hiç iş etmese-de, iman edýändigi üçin Hudaýyň huzurynda aklanýandyr[+]. 6Ine, ýagşy işleri etmese-de, Hudaý tarapyndan aklanan adamy Dawut[†] hem bagtyýar saýyp, şeýle diýýär:[+]

7[+]«Ýazygy bagyşlanan, günäsi örtülen adam
nähili bagtly!
8Reb[†] tarapyndan etmişi hasaba alynmaýan adam
nähili bagtly!»[+]

9Eýsem bu bagtyýarlyk diňe sünnetlilere[†] degişlimidir? Ýa-da sünnetsizlere[†] hem degişlimikä? Ozal aýdyşymyz ýaly, Hudaý Ybraýymyň[†] imany üçin ony dogry hasaplady[+]. 10Eger şeýle bolsa, haçan dogruçyl hasaplady? Sünnetlenmänkämi ýa-da sünnetlenenden soň? Ýok, soň däl-de, öň dogruçyl hasaplady! 11Ybraýym sünnetlenmänkä iman etdi, sünneti bolsa iman arkaly alan aklanmasynyň möhüri hökmünde kabul etdi. Şeýdip, Ybraýym sünnetsizlikde iman edip, dogruçyl hasaplanan her bir adamyň atasy boldy[+]. 12Şeýle-de, atamyz Ybraýym sünnetlileriň hem atasydyr. Ýöne şeýle sünnetlileriň imany Ybraýymyň sünnetlenmeden ozal iman edişi ýaly bolmalydyr.

13Hudaý Ybraýyma[†] we onuň nesline dünýäni miras[†] bermegi wada berdi. Bu wada Ybraýyma Musanyň[†] Kanunyny[†] berjaý edendigi üçin däl-de, iman edip, Hudaýyň nazarynda dogruçyl hasaplanandygy üçin berildi[+]. 14Çünki Musanyň Kanunyny berjaý edýänler dünýäni miras aljak bolsalar, onda iman ähmiýetini ýitirerdi, wadanyň bahasy bolsa kör köpük bolardy[+]. 15Sebäbi bu Kanunyň bozulmagy Hudaýy gazaplandyrýar. Emma Kanunyň bolmadyk ýerinde Kanuny bozmaklyk-da ýokdur[+]. 16-17[+]Şoňa görä-de, berlen wadany iman arkaly alyp bolýandyr. Wada merhemetli peşgeş bolup, Ybraýymyň tutuş nesline – diňe Musanyň Kanunyna eýe bolanlara däl, eýsem Ybraýym ýaly iman edýänleriň baryna degişlidir. Mukaddes Ýazgyda Hudaýyň Ybraýyma: «Seni köp milletleriň atasy etdim» diýşi ýaly, Ybraýym Hudaýyň nazarynda ählimiziň atamyzdyr. Sebäbi ol merhumlary direldýän we ozal bolmadyk zatlary bar edýän Hudaýa iman etdi[+][+]. 18[+]Hudaý Ybraýyma «Seniň san-sajaksyz nesliň bolar» diýip aýdypdy. Şonuň üçin-de, Ybraýym köp milletleriň[†] atasy bolmaga hiç umydynyň galmandygyna garamazdan, imany sebäpli umytdan düşmedi[+]. 19Ol ýaşynyň ýüze golaýlap, bilinde kuwwatynyň galmandygyna, Saranyň[†] önelgesizdigine garamazdan, imanynda gowşamady[+]. 20Hudaýyň beren wadasyna şübhelenip, imansyzlyk etmedi. Tersine, imanda berkäp, Hudaýy şöhratlandyrdy[†]. 21Ol Hudaýyň Öz beren wadasynda tapyljakdygyna doly ynandy. 22Ine, şeýle imany üçin Hudaý «ony dogry hasaplady»[+]. 23Bu sözler diňe Ybraýyma degişli däldir. 24Bu bize, ýagny Rebbimiz Isa[†] Mesihi[†] ölümden direlden Hudaýa iman edip, dogruçyl hasaplanýanlara hem degişlidir[+]. 25Isa Mesih biziň günälerimiz üçin ölüme tabşyrylyp, Hudaýyň nazarynda aklanylmagymyz üçin direldildi[+].

#### 5‑nji bap


Hudaý bilen ýaraşyk

1Şeýlelikde, biz imanymyz bilen aklanyp, Rebbimiz[†] Isa[†] Mesih[†] arkaly Hudaý bilen ýaraşdyk[+]. 2Isa Mesih bize Hudaýyň merhemetiniň gapysyny açyp berdi. Biz iman arkaly bu merhemete ulaşyp, berk durus we Hudaýyň şöhratyna[†] şärik boljakdygymyza umyt baglap begenýäris[+]. 3Diňe muňa däl, eýsem muşakgatlarymyza hem begenýäris, sebäbi muşakgatlaryň çydamy,[+] 4çydamyň erjelligi, erjelligiň hem umydy döredýändigini bilýäris. 5Şeýle umyt bizi utandyrmaz, sebäbi berlen Mukaddes Ruh[†] arkaly ýüregimiz Hudaýyň söýgüsinden dolup-daşýar[+].

6Biziň özümizi aklamaga güýjümiz ýokka, Isa[†] Mesih[†] Hudaýyň öňden bellän wagtynda biz hudaýsyzlar üçin öldi. 7Hatda dogry adam üçin ölmäge taýyn adamy tapmak kyndyr. Ýöne kim bilýär, belki, ýagşy adam üçin ölüp biljegiň tapylmagy-da ahmal. 8Emma Isa Mesih heniz günäkärkäk, biziň üçin öldi. Şeýdip, Hudaý bize bolan söýgüsini görkezdi[+]. 9Şoňa görä-de, Mesihiň gany bilen aklanan bolsak, Ol arkaly Hudaýyň gazabyndan gutuljagymyz hem gürrüňsizdir[+]. 10Çünki duşmankak Oglunyň ölümi arkaly Hudaý bilen ýaraşan bolsak, onda Onuň ömri arkaly halas ediljegimiz hem gürrüňsizdir[+]. 11Mundan başga-da, biz Hudaýyň Rebbimiz Isa Mesih arkaly eden işlerine begenýäris, sebäbi Ol bizi Hudaý bilen ýaraşdyrdy.


Ölüm Adam atadan, ýaşaýyş Isa Mesihdendir

12Bir ynsan, ýagny Adam ata[†] zerarly günä dünýä aralaşdy, günä bolsa ölümiň gelmegine sebäp boldy. Ynsanlaryň ählisi günäli bolany üçin, ölüm olaryň üstünden höküm sürüp başlady[+]. 13Günä Kanun[†] berilmänkä-de dünýäde bardy, ýöne Kanunyň bolmadyk ýerinde günä hasaba alynmaýar[+]. 14Muňa garamazdan, Adam atadan başlap Musa[†] çenli ýaşanlar Adam atanyňky ýaly günä etmeseler-de, ölüm olaryň üstünden höküm sürdi.

Adam ata[†] belli bir derejede özünden soň gelmeli Adamyň, ýagny Isa[†] Mesihiň[†] nusgasy boldy[+]. 15Emma Hudaýyň peşgeş beren merhemetini Adam atanyň günäsi bilen deňeşdirip-de bolmaz! Çünki bir adamyň günäsi köpleri ölüme duçar etdi; başga bir Adamyň, ýagny Isa Mesihiň merhemeti arkaly bolsa köpler Hudaýyň bu peşgeşini boldan-bol aldy[+]. 16Hawa, Hudaýyň peşgeş beren merhemeti Adam atanyň günäsi ýaly däldir. Sebäbi bir günä jezalandyrylyp, höküm edilmä sezewar etdi. Emma köp günälerden soň peşgeş berlen merhemet aklanmany getirdi[+]. 17Çünki bir adamyň günäsi zerarly we şol adam arkaly ölüm höküm sürüp başlady. Emma Hudaýyň çäksiz merhemeti bilen aklanma peşgeşiniň bollugyny alanlaryň bary indi bir Adam, ýagny Isa Mesih arkaly baky ýaşaýyşda höküm sürerler[+]. 18Şeýlelikde, bir adamyň günäsi zerarly hemmeleriň höküme duçar bolşy ýaly, bir Adamyň dogrulygy arkaly-da hemmelere ýaşaýyş berýän aklanma geldi[+]. 19Bir adamyň bitabynlygy arkaly köp adamyň günäkär bolşy ýaly, bir Adamyň tabynlygy arkaly köp adam dogruçyl bolar[+]. 20Günäniň mese-mälim bolmagy üçin, Kanun[†] ara girdi. Ýöne adamlar günäni köpden-köp etdigisaýy, Hudaýyň merhemeti has-da artdy[+]. 21Ozal günä hökmürowanlyk sürüp, hemmeleriň ömür tanapyny gyrýardy. Indi welin Hudaýyň merhemeti hökmürowanlyk sürýär. Şoňa görä-de, biz aklanyp, Rebbimiz Isa Mesih arkaly baky ýaşaýşa eýe bolduk[+].

#### 6-njy bap

1Onda näme, Hudaý Öz merhemetini bize köpden-köp görkezsin diýip, günä edibermelimi? 2Elbetde, ýok! Biz günä babatda öldük ahyryn. Onsoň neneň edip günä içinde ýaşap bileris[+]? 3Ýa-da siz suwa çümdüriliş[†] arkaly Isa[†] Mesih[†] bilen birigip, indi Onuň ölümine şärik bolýandygymyzy bilmeýäňizmi? 4Hawa, biz suwa çümdüriliş arkaly Mesih bilen ölüp, jaýlandyk. Şoňa görä-de, Atanyň şöhratly[†] gudraty arkaly Mesihiň ölümden direlişi ýaly, biz hem täze ýaşaýşa eýe bolup bileris[+]. 5Biz Mesihiň ölüminde Onuň bilen birigen bolsak, onda direlişinde-de Onuň bilen birigeris[+]. 6Biz mundan beýläk günäniň guly bolmaz ýaly, köne tebigatymyzyň Isa Mesih bilen haça[†] çüýlenendigini bilýäris. Biz indi günäniň boýuntyrygyndan boşandyk[+]. 7Ölen adam günäniň ygtyýaryndan azatdyr[+]. 8Eger biz Mesih bilen ölen bolsak, onda Onuň bilen ýaşajakdygymyza hem ynanýarys[+]. 9Biz Mesihiň ölümden direlip, asla ölmejekdigini, ölümiň indi Oňa öz hökümini ýöredip bilmeýändigini bilýäris[+]. 10Isa Mesih Öz ölümi arkaly günäniň ygtyýaryny müdimilik ýok etdi. Onuň häzirki ýaşaýşy bolsa diňe Hudaýyň şöhraty üçindir[+]. 11Şoňa görä-de, siz hem özüňizi günä üçin öli, Isa Mesih bilen birigendigiňiz sebäpli Hudaý üçin diri saýyň. 12Siz pany teniňiziň günäli höweslerine eýermez ýaly, günäniň öz teniňize höküm sürmegine ýol bermäň[+]. 13Beden agzalaryňyzy ýamanlyk guraly hökmünde günäniň ygtyýaryna tabşyrmaň. Tersine, ölümden direlen hökmünde özüňizi Hudaýa tabşyryň. Goý, bedeniňiziň her bir agzasy Hudaýyň dogrulyk guraly bolsun[+]. 14Şonda günä size öz hökümini ýöretmez, sebäbi siz Kanunyň[†] ygtyýarynda däl-de, merhemetiň ygtyýaryndasyňyz.


Dogrulygyň gullary

15Indi näme? Biz indi Kanunyň[†] ygtyýarynda däl-de, merhemetiň ygtyýarynda diýip, günä edibermelimi? Elbetde, ýok! 16Eýsem siz özüňizi kimiň tabynlygyna tabşyrsaňyz, şonuň-da guluna öwrülýändigiňizi bilmeýäňizmi näme? Siz nämäniň guly: ölüme eltýän günäniň gulumy ýa-da dogrulyga eltýän tabynlygyň guly[+]? 17Hawa, siz günäniň guludyňyz, ýöne Hudaýa şükür, kabul eden taglymatyňyza ýürekden tabyn bolduňyz, 18günäniň ygtyýaryndan azat edilip, dogrulyk gullary bolduňyz[+]. 19Siziň ynsan ejizligiňizi nazara alyp, size sada sözler bilen aýdýaryn: siz ozal beden agzalaryňyzy haramlyga we gitdigisaýy artýan bikanunlyga tabşyrypdyňyz. Indi bolsa beden agzalaryňyzy halal ýaşaýşa eltýän dogrulyga tabşyryň. 20Siz günäniň gullarykaňyz, dogrulygy berjaý etmekden azatdyňyz. 21Ozal eden işleriňizden, ýagny şindi utanýan işleriňizden näme bähbit gördüňiz? Şeýle işleriň soňy ölümdir. 22Ýöne indi günäniň ygtyýaryndan azat edilip, Hudaýyň guly bolduňyz. Munuň netijesi halal ýaşamaklyk, soňy bolsa baky ýaşaýyşdyr[+]. 23Çünki günäniň muzdy ölüm, Hudaýyň peşgeşi bolsa Rebbimiz[†] Isa[†] Mesih[†] arkaly berilýän baky ýaşaýyşdyr[+].

#### 7‑nji bap


Kanundan azatlyk

1Eý, doganlar, size Musanyň[†] Kanunyny[†] bilýän adamlar hökmünde ýüzlenýärin. Eýsem siz bu Kanunyň diňe diri adama öz hökümini ýöredýändigini bilmeýäňizmi näme? 2Mysal üçin, ärli aýaly alyp göreliň. Ol äri dirikä, bu Kanun boýunça oňa baglydyr. Emma äri ölse, ol nika kanunyndan azatdyr[+]. 3Eger aýal äri dirikä başga birine durmuşa çyksa, bu zynahorlykdyr. Emma äri ölse, ol kanundan azatdyr, başga äre barsa hem zynahor däldir[+]. 4Eý, doganlarym, siz babatda hem şeýledir. Siz Isa[†] Mesihiň[†] haçdaky[†] ölümi arkaly Musanyň Kanuny üçin ölüsiňiz. Hudaýa ýagşy işleriňiziň hasylyny getirer ýaly, siz indi başga Birine, ýagny ölümden direlen Isa Mesihe degişlisiňiz[+]. 5Biz ynsan tebigatymyza görä ýaşaýarkak, bu Kanun biziň beden agzalarymyzda günäli höwesleri oýarýardy. Bu höwesler bizi günäli işlere imrindirip, ölüme eltýärdi. 6Emma biz özümizi tussaglykda saklan Kanun babatda ölüp, ondan azat edildik. Biz indi Kanuna tabyn bolan köne ýörelgä görä däl-de, eýsem Mukaddes Ruha[†] eýerýän täze ýörelgä görä Hudaýa hyzmat edip bileris[+].


Musanyň Kanuny günäni äşgär edýär

7[+]Onda näme, Musanyň[†] Kanuny[†] erbet bir zatmy? Elbetde, ýok! Ýöne bu Kanun bolmadyk bolsa, men günäniň nämedigini-de bilmezdim. Kanun: «Başganyň zadyna göz dikme» diýip buýurmadyk bolsa, men munuň günädigini hem bilmezdim[+]. 8Günä bolsa bu buýrukdan öz bähbidini arap, meni her tüýsli açgözlüge imrindirdi. Kanunyň bolmadyk ýerinde günä ölüdir[+]. 9Men Kanun berilmänkä diridim. Emma Kanun berlenden soň günä janlandy-da, 10men öldüm. Hawa, maňa ýaşaýyş bermeli Kanun meniň ölmegime sebäp boldy[+]. 11Sebäbi günä Kanunyň buýrugyny tutaryk edinip, meni aldawa saldy-da, ol arkaly öldürdi. 12Emma Kanun şonda-da mukaddesdir[†]; onuň her bir buýrugy mukaddes, adalatly[†] we oňatdyr[+].

13Onda näme, oňat zat meniň ölmegime sebäp bolaýdymy? Elbetde, ýok! Meni oňat buýruklar arkaly günä öldürdi. Günäniň hakyky tebigaty hut şeýle aýan bolmalydy. Şeýdip, günäniň näderejede erbetdigi äşgär boldy. 14Biz Musanyň[†] Kanunynyň[†] Hudaý tarapyndan berlendigini bilýäris. Men bolsa günäniň ýesirligindäki bir ejiz ynsandyryn. 15Men öz edýänlerime özüm düşünemok, sebäbi halaýan zadymy etmän, ýigrenýän zadymy edýärin[+]. 16Eger men ýigrenýän zadymy edýän bolsam, onda bu Kanunyň oňatdygy bilen ylalaşýaryn[+]. 17Eger şeýle bolsa, onda edýänlerimi men däl-de, mende mesgen tutan günä edýändir. 18Mende, hawa, ynsan tebigatymda oňat zadyň ýokdugyny anyk bilýärin. Sebäbi oňat işleri etmäge islegim bolsa-da, olary amal etmegi başarmaýaryn[+]. 19Men isleýän oňat işlerimi etmän, tersine, ýigrenýän erbet işlerimi edýärin[+]. 20Eger islemeýänimi edýän bolsam, onda ony indi men däl-de, içimde mesgen tutan günä edýändir. 21Şeýlelikde, men durmuşda şeýle ýörelgäniň bardygyny bildim: oňat işi etmekçi bolan badyma, mende ýamanlyk häzir bolýar. 22Bütin kalbym bilen Hudaýyň Kanunyndan lezzet alsam-da,[+] 23bedenimiň şol ýörelgä ýykgyn edýändigini görýärin. Bu ýörelge meniň aňymdaky ýörelgä garşy göreşip, bedenimdäki günä ýörelgesine meni ýesir edýär[+]. 24Wah, men bagtygarany diýsene! Ölüme eltýän bu bedenimden meni kim halas eder? 25Hudaýa şükür! Ol bizi Rebbimiz[†] Isa[†] Mesih[†] arkaly halas etdi!

Şunlukda, aňym bilen Hudaýyň Kanunyna[†] gulluk etsem-de, ynsan tebigatyma görä günä kanunynyň guludyryn.

#### 8‑nji bap


Ýaşaýyş berýän Mukaddes Ruh

1Şeýlelikde, Isa[†] Mesihe[†] degişli bolanlar[*] indi asla höküm edilmez. 2Sebäbi ýaşaýyş berýän Mukaddes Ruh[†] meni Isa Mesih arkaly günäniň we ölümiň ygtyýaryndan azat etdi[+]. 3-4Musanyň Kanuny ynsan höweslerimiziň hötdesinden gelip bilmänsoň, bizi halas edip bilmedi. Kanunyň başarmadyk işini Hudaý amala aşyrdy. Hudaý dünýädäki günä sebäpli Öz Ogluny bir günäkär ynsan kimin iberdi-de, Ol arkaly günäni höküm etdi. Hudaý muny Kanunyň adalatly[†] talaplarynyň bizde berjaý bolmagy üçin amal etdi. Şunlukda, biz indi ynsan höweslerimize görä däl-de, Mukaddes Ruha görä ýaşaýarys[+][+]. 5Çünki ynsan höweslerine görä ýaşaýanlar bu höwesleriň oňlaýan zatlary barada pikir edýärler. Mukaddes Ruha görä ýaşaýanlar bolsa Onuň oňlaýan zatlary barada pikir edýändir[+]. 6Ynsan höweslerinden döreýän pikirler adamy ölüme eltýär. Mukaddes Ruhdan döreýän pikirler bolsa ýaşaýyş we parahatlyk berýär. 7Ynsan höweslerinden döreýän pikirler Hudaýa duşmandyr. Sebäbi olar Hudaýyň Kanunyna[†] tabyn däldir, aslynda tabyn bolmagy başarýan hem däldir[+]. 8Şonuň üçin-de, ynsan höweslerine görä ýaşaýanlar Hudaýyň göwnünden turup bilmez. 9Eger Hudaýyň Ruhy dogrudan-da kalbyňyzda mesgen tutan bolsa, siz ynsan höwesleriniň ygtyýarynda dälsiňiz, siz Mukaddes Ruhuň ygtyýaryndasyňyz. Kimde Mesihiň Ruhy bolmasa, ol Mesihe degişli däldir[+]. 10Eger Isa Mesih kalbyňyzda mesgen tutan bolsa, onda günä zerarly ölmeli bolsaňyz-da, Mukaddes Ruh size ýaşaýyş berer, sebäbi siz Hudaýyň huzurynda aklanansyňyz. 11Eger Isa Mesihi ölümden Direldeniň Ruhy kalbyňyzda ýaşaýan bolsa, onda Ol kalbyňyzda ýaşaýan Öz Ruhy arkaly Isa Mesihi direldişi ýaly, siziň-de pany teniňizi ölümden direlder[+].

12Şoňa görä-de, eý, doganlar, biz indi ynsan höwesleriniň talaplaryna görä ýaşamaga borçly däldiris. 13Eger siz ynsan höwesleriniň talaplaryna görä ýaşasaňyz, ölersiňiz. Emma ynsan höwesleriniň ýaman işlerini Mukaddes Ruhuň[†] güýji arkaly ýok etseňiz, ýaşarsyňyz[+]. 14Sebäbi Mukaddes Ruha eýerýänler Hudaýyň perzentleridir[+]. 15Hudaý bize Öz Ruhuny berdi. Ol muny gaýtadan gul bolup, gorkuda ýaşamagymyz üçin däl, eýsem Onuň perzentleri bolup, Mukaddes Ruh arkaly «Abba![*] Atam!» diýip çagyrmagymyz üçin amal etdi[+]. 16Mukaddes Ruh biziň ruhumyz bilen birlikde Hudaýyň perzentleridigimize güwä geçýär[+]. 17Şeýlelikde, perzentleri bolan bolsak, onda mirasdüşeridiris[†]. Hudaýyň mirasdüşerleri bolýan bolsak, onda Isa[†] Mesihiň[†] hem mirasdaşlarydyrys. Biz Isa Mesihiň gören görgülerine şärik bolýan bolsak, onda Onuň şan-şöhratyna hem şärik bolarys[+].


Görgüler we şöhrat

18Meniň pikirimçe, şu wagtky görgülerimizi bize aýan boljak gelejekki şöhrat[†] bilen deňeşdirip-de bolmaz[+]. 19Hudaýyň Öz perzentleriniň şöhratyny aýan etjek pursadyna bütin ýaradylyş hem sabyrsyzlyk bilen garaşýar. 20-21Sebäbi ýaradylyş öz islegi boýunça däl-de, Hudaýyň islegi boýunça puçluga tabyn bolupdy. Indi bolsa Hudaýyň perzentleriniň şan-şöhrata gowşan pursadynda ýaradylyş özüniň hem çüýreme näletinden azat edilip, şol şöhrata gowşaryn diýip umyt edýär[+]. 22Biz bütin ýaradylyşyň şu wagta çenli ahy-nala çekip, burgy jebirlerini çekýändigini bilýäris[+]. 23Diňe bir ýaradylyş däl, eýsem gelejekdäki şöhratyň kepili hökmünde Mukaddes Ruhy[†] alan biz hem ahy-nala çekýäris. Sebäbi biz özümiziň ogullyga alnyp, bedenimiziň çüýremeden azat edilmegine sabyrsyzlyk bilen garaşýarys[+]. 24Biz halas edilenimiz üçin, indi bu umydymyz bardyr. Ýöne göze görnüp duran umyt asla umyt däldir. Görüp duran zadyna umyt baglaýan barmy näme[+]? 25Biz görmeýän zadymyza umyt baglap, şoňa sabyrlylyk bilen garaşýandyrys. 26Mukaddes Ruh hem ejizligimizde bize kömek berýär, sebäbi biz hatda nähili we näme barada dileg etmelidigimizi hem bilmeýäris. Emma Mukaddes Ruhuň Özi söz bilen beýan edip bolmajak iňňildiler bilen biziň üçin töwella edýär. 27Ynsan ýüreginiň jümmüşini bilýän Hudaý Mukaddes Ruhuň pikirlerine düşünýändir. Sebäbi Mukaddes Ruh Hudaýyň islegine görä Onuň halky üçin ýalbarýandyr[+]. 28Biz Hudaýy söýýänler we Onuň maksadyna görä çagyrylanlar üçin hemme zadyň olaryň peýdasyna edilýändigini bilýäris.

29Çünki Hudaý olary ezelden saýlap-seçdi we Ogluna meňzetmegi owaldan karar etdi. Ol muny Isa[†] Mesihiň[†] köp sanly doganlarynyň arasynda nowbahar[†] bolmagy üçin amal etdi[+]. 30Hudaý ezelden saýlap-seçenlerini çagyrdy, çagyranlaryny aklady, aklanlaryny şan-şöhrata besledi[+].


Hudaýyň söýgüsi

31Bulardan başga aýdara zat galdymy? Hudaý bizlik bolsa, kim bize garşy çykyp biler[+]? 32Hudaý hatda Öz Ogluny aýaman, Ony biziň günälerimiz üçin ölüme tabşyran bolsa, onda Onuň bilen birlikde beýleki zatlaryň baryny hem eçilmezmi näme?![+] 33Hudaýyň saýlap-seçenlerini aýyplamaga kim milt eder? Hiç kim, sebäbi olary Hudaýyň hut Özi aklaýar![+] 34Hudaýyň halkyny kim höküm edip biler? Hiç kim, sebäbi ölümden direlen Isa[†] Mesih[†] Hudaýyň sagynda oturyp, biziň üçin töwella edýär[+]. 35Biz görgüdir muşakgatlary çekýäris, yzarlanmalara, açlyga, mätäçlige duçar bolýarys, howp-hatara we ölüm howpuna sezewar edilýäris. Eýsem bularyň bary bizi Isa Mesihiň söýgüsinden aýryp bilermi? Elbetde, ýok! Sebäbi Mukaddes[†] Ýazgylarda şeýle ýazylgydyr:[+]

36[+]«Biz her gün Seniň üçin öldürilýäris,
damagy çalynjak goýun saýylýarys»[+].

37Ýöne biz özümizi Söýýän arkaly bu kynçylyklaryň baryny ýeňýäris[+]. 38-39Sebäbi men ne ölümiň, ne-de ýaşaýşyň, ne perişdeleriň, ne-de jynlaryň, ne häzirki, ne gelejekki ýagdaýlaryň, ne-de güýçleriň, ne belentligiň, ne-de çuňlugyň – ýaradylan zatlaryň biriniň-de bizi Rebbimiz Isa Mesih arkaly aýan bolan Hudaýyň söýgüsinden aýryp bilmejekdigine berk ynanýaryn[+].

#### 9-njy bap


Hudaýyň saýlap-seçen halky

1-2Meniň uly gaýgym, ýüregimde dyngysyz agyrym bar. Munuň hakykatdygyna, ýalan sözlemeýändigime Isa Mesihiň adyndan güwä geçýärin. Sözlerime Mukaddes Ruh arkaly ynsabym-da şaýatdyr[+]. 3-4Hawa, men ganybir doganlarym bolan ysraýyl halkynyň Isa Mesihden aýra düşeninden, özümiň gargyşa galyp, olaryň hatyrasyna Mesihden aýra düşmäge-de kaýyldyryn. Hudaý olary ogullyga aldy, olara Öz şan-şöhratyny aýan edip, olar bilen äht baglaşdy. Ol Kanuny we ybadathanadaky hyzmaty olara ynandy, wadalaryny hem olara berdi[+]. 5Olar beýik ata-babalarymyzyň neslidir. Isa[†] Mesih[†] hem ynsan tebigaty boýunça olardan gelip çykandyr. Bütin barlygyň Hökümdary bolan Hudaýa baky şöhrat[†] bolsun! Omyn[†]!

6Men Hudaý Öz wadasynda tapylmady diýemok. Sebäbi asly ysraýyl[†] bolanlaryň bary hakyky ysraýyl däldir[+]. 7[+]Ybraýymyň neslinden bolanlaryň-da bary onuň hakyky perzendi däldir. Sebäbi Mukaddes[†] Ýazgylarda: «Seniň adyň Yshagyň[†] nesli arkaly dowam eder» diýip ýazylgydyr[+]. 8Diýmek, Ybraýymyň[†] neslinden bolanlaryň baryna Hudaýyň perzendi diýip bolmaz. Diňe wada görä doglanlar Ybraýymyň hakyky nesli hasaplanýandyr[+]. 9[+]Çünki: «Bellenen wagtda dolanyp gelenimde, Saranyň[†] bir ogly bolar» diýlip wada berlipdi[+]. 10Mundan başga-da, Rebekanyň[†] ekizleri Ysaw bilen Ýakuby[†] ýatlaly. Olaryň ikisi-de bir atadan, ýagny atamyz Yshakdan doglupdy[+]. 11-12[+]Ýöne ekizler heniz dogulmanka, heniz ýamanlyk ýa ýagşylyk etmänkä, Hudaý Rebeka «Ulusy kiçisine gul bolar» diýip aýdypdy. Bu sözler saýlanyp-seçilmäniň ynsan işlerine däl-de, diňe Çagyrana baglydygyny mälim etmek üçin aýdylypdy[+]. 13[+]Hawa, Mukaddes Ýazgylarda: «Men Ýakuby saýladym, emma Ysawy ret etdim» diýip ýazylgydyr[+]. 14Muňa näme diýeli? Eýsem Hudaý adalatsyzmydyr[†]? Elbetde, ýok![+] 15[+]Sebäbi Ol Musa[†]: «Men islän adamyma merhemet, islän adamyma hem rehim-şepagat ederin» diýip aýdypdy[+]. 16Şonuň üçin-de, saýlanyp-seçilme adamyň islegine ýa-da tagallasyna däl-de, Hudaýyň merhemetine baglydyr. 17[+]Hudaý Mukaddes Ýazgylarda Müsüriň faraonyna[†]: «Men Öz güýjümi sende görkezip, adymy tutuş dünýä jar etmek maksady bilen seni patyşa etdim» diýip aýdypdy[+]. 18Şeýlelikde, Hudaý islänine rehim-şepagat edýär, isläniniň ýüregini gataldýar.

19Onda menden: «Eger şeýle bolsa, onda näme üçin Hudaý adamlary ýazgarýar? Onuň islegine garşy çykyp biljek barmy?» diýip soramagyň mümkin[+]. 20[+]Heý, adam, Hudaýa gep gaýtarar ýaly, sen kimmişiň? Heý-de ýasalan zat özüni ýasandan: «Näme üçin meni beýle ýasadyň?» diýip sorap bilermi[+]? 21Eýsem küýzegäriň şol bir toýundan islän gabyny: birini toý-baýramlar üçin, beýlekisini gündelik işler üçin ýasamaga haky ýokmy näme[+]? 22Hudaý Öz gudratyny görkezmek üçin, heläkçilige doglan adamlaryň üstüne gazabyny döküp bilýär. Ýöne Ol Özüni gazaplandyrýan adamlara uly sabyr-takatlyk edýändir![+] 23Hudaý Özüniň öňden şöhrat[†] üçin taýýarlap, merhemet edenlerine Öz şöhratynyň baýlygyny bildirmek üçin şeýle sabyr-takatly bolýandyr. 24Hudaýyň şeýle merhemet edenleriniň we çagyranlarynyň arasynda diňe ýahudylar[†] däl, eýsem başga milletler[†] hem bardyr. Hawa, bularyň arasynda biz hem bardyrys[+]. 25[+]Hudaý Hoşeýa pygamber[†] arkaly şeýle diýýär:

«Meniň halkym bolmadyga „Halkym“ diýerin,
söýgüli bolmadyga „Söýgülim“ diýerin[+].
26[+]Olara: „Siz Meniň halkym dälsiňiz“ diýlen ýerde,
„Siz diri Hudaýyň ogullarysyňyz“ diýler»[+].

27[+]Işaýa pygamber[†] hem Ysraýyl barada şuny jar etdi: «Ysraýyl halky deňiz ýakasyndaky çäge deý köp bolsa-da, diňe birnäçesi halas bolarlar. 28Çünki Reb Öz çykaran hökümini tutuş ýer ýüzünde tizara we gutarnykly amala aşyrar».[*][+] 29[+]Işaýa hem öňden şulary aýdypdy:

«Eger Hökmürowan Reb
zürýatlarymyzy aman galdyrmadyk bolsady,
Sodom[†] ýaly bolardyk,
Gomora[†] meňzärdik»[+].


Ysraýylyň imansyzlygy

30Bu näme diýildigi? Hudaýyň huzurynda aklanmaga ymtylmadyk milletler[†] iman edip, aklandylar[+]. 31Ysraýyl halky bolsa Musanyň[†] Kanunyny[†] berjaý etmek arkaly aklanmakçy boldy, ýöne muny başarmady[+]. 32Näme üçin? Sebäbi olaryň ymtylyşlary imana däl-de, Kanuna daýandy. Olar «Büdreme daşyna» büdrediler. 33[+]Hudaý Mukaddes[†] Ýazgylarda olara bu daş barada aýdypdy: «Ine, Men Sionda[†] büdreme Daşyny, ýykýan Gaýa goýýaryn; Oňa bil baglan utandyrylmaz»[+].

#### 10-njy bap

1Eý, doganlar, ysraýyl[†] halkynyň halas bolmagy meniň köňül küýsegimdir. Men bu hakda elmydama Hudaýa doga-dileg edýärin. 2Çünki Hudaýyň buýruklaryny berjaý etmekde olaryň diýseň yhlaslydygyna özüm diri şaýat. Emma şeýle yhlasly bolsalar-da, olaryň Hudaý hakda hakyky bilimi ýok[+]. 3Olar Hudaýyň dogrulygyna düşünmediler. Şonuň üçin-de, Musanyň[†] Kanunyny[†] berjaý etmek arkaly aklanjak bolup, Hudaýyň dogrulygyna tabyn bolmadylar[+]. 4Isa[†] Mesih[†] bolsa bu Kanunyň maksadyny amala aşyrdy. Şonuň üçin-de, Oňa iman edýän her kes Hudaý tarapyndan aklanandyr[+]. 5[+]Kanuna daýanýan dogrulyk barada Musa şeýle ýazýar: «Ony berjaý edýän adam aman galar»[+]. 6-7[+]Imana daýanýan dogrulyk barada, bolsa ol şeýle diýýär: «„Ol ýere kim çykar?“, (ýagny Mesihi göklerden indirmek üçin), „Düýpsüz çukura kim iner?“, (ýagny Mesihi direltmek üçin) – diýip, öz-özüňden sorama»[+][+]. 8[+]Şeýle-de, imandan bolan dogrulyk: «Bu söz saňa ýakyndyr, ol seniň agzyňda we ýüregiňdedir» diýýär. Bu söz bolsa biziň wagyz edýän imanymyz hakdaky habardyr[+]. 9Şoňa görä-de, eger sen agzyň bilen Isa Mesihiň Rebdigini[†] ykrar etseň, Hudaýyň Ony ölümden direldenine ýürekden iman etseň, halas bolarsyň[+]. 10Çünki çyn ýürekden iman edýän adam aklanar, agzy bilen ykrar edýän hem halas bolar. 11[+]Mukaddes Ýazgylar hem: «Oňa bil baglan utandyrylmaz» diýýändir[+]. 12Bu ýahudylara-da[†], beýleki milletlere-de[†] degişlidir. Sebäbi hemmeleriň Rebbi birdir, Ol Özüni çagyrýanlaryň baryna sahydyr[+]. 13[+]Çünki: «Rebbi çagyran her bir ynsan halas bolar»[+]. 14Ýöne adamlar Hudaýa iman etmeseler, Ony nädip çagyrsyn? Hudaý barada eşitmeseler, Oňa nädip iman etsin? Hudaý barada wagyz edilmese, adamlar Ol barada nädip eşitsin?![+] 15[+]Eger wagyzçylar iberilmese, nädip wagyz edilsin? Wagyzçylar barada Mukaddes[†] Ýazgylarda şeýle ýazylgydyr: «Hoş Habary[†] yglan edýäniň gelşi ne gözeldir!»[+]. 16[+]Ýöne bu habary hemmeler kabul etmedi. Işaýa[†] hem bu barada: «Ýa Reb, biziň habarymyza kim ynandy?» diýip soraýar[+]. 17Şunlukda, iman eşitmekden, hawa, Isa Mesih hakdaky Hoş Habary eşitmekden döreýändir[+]. 18[+]Ýöne men şuny soramakçy: eýsem ysraýyl halky Hoş Habary eşitmedimi? Elbetde, eşitdi, sebäbi Mukaddes Ýazgylarda şeýle ýazylgydyr:

«Tutuş ýer ýüzüne ýaýrandyr olaň owazy,
dünýäniň dört künjegine – olaň sözleri»[+].

19[+]Indi şuny hem soraýyn: ýa ysraýyl halky düşünmedimikä? Elbetde düşündi, sebäbi Hudaý Musa[†] arkaly olara:

«Men hem millet bolmadyklar bilen seni gabandyraryn,
akmak[†] bir halk bilen olaryň gaharyny getirerin»

diýipdi[+]. 20[+]Işaýa hem:

«Meni agtarmaýanlar Meni tapdylar,
Meni soramaýanlara Özümi aýan etdim»

diýip, Rebbiň sözlerini batyrgaýlyk bilen mälim edýär.

21Ysraýyl hakda bolsa Reb: «Men pitneçi we özdiýenli halka günuzyn ellerimi uzadyp otyryn» diýip aýdýar[+].

#### 11‑nji bap


Hudaýa sadyk galanlar

1Indi şuny soraýyn: eýsem Hudaý Öz halkyny ret edäýdimikä? Elbetde, ýok! Men-de Ybraýymyň[†] neslinden, benýamin tiresinden bolan ysraýyllaryň[†] biridirin[+]. 2Hudaý Özüniň ezelden saýlap-seçen halkyny ret edenok. Ýa-da Mukaddes[†] Ýazgylarda Ylýas[†] pygamber[†] barada ýazylanlar ýadyňyzda dälmi? Ol Hudaýa ysraýyl halky barada arz edip, şeýle diýýär:[+] 3[+]«Ýa Reb[†], ysraýyllar Seniň pygamberleriňi öldürip, gurbanlyk[†] sypalaryňy[†] ýykdylar, ýeke men galdym. Olar janyma kast etmek üçin, indi meni yzarlap ýörler»[+]. 4[+]Şonda Hudaý oňa näme jogap berdi? Hudaý: «Men Ysraýylda Bagal[†] butuna[†] sežde etmedik[†] ýedi müň adamy Özüme aýryp goýdum» diýdi[+]. 5Şonuň ýaly häzirki wagtda hem Hudaýa sadyk galanlar bar. Olar Hudaýyň merhemetine görä saýlananlardyr[+]. 6Merhemete görä saýlanan bolsalar, onda ynsan işlerine görä saýlanan däldir. Ýogsa merhemet merhemet bolmazdy.[*]

7Indi näme? Ysraýyl halky dogrulyga ymtylsa-da, oňa ýetip bilmedi. Oňa diňe saýlanyp-seçilenler ýetdi, galanlary bolsa öz doň ýürekleriniň ygtyýaryna tabşyryldy[+]. 8[+]Mukaddes Ýazgylarda olar barada şeýle ýazylgydyr:

«Hudaý olary agyr uka batyrdy,
olara görýän göz,
eşidýän gulak bermedi»[+].

9[+]Dawut hem olar barada şeýle diýýär:

«Olara öz saçagy gapan we duzak bolsun,
büdreme daşy we aljak jezasy bolsun.
10Goý, gözleri garaňkyrasyn, görüp bilmesin,
billeri ömürlik bükülip galsyn»[+].


Sapylan baldaklar

11Onda şeýle sorag ýüze çykýar: eýsem ýahudylar[†] gaýdyp galmaz ýaly ýykylaýdylarmyka? Elbetde, ýok! Hawa, olar Isa[†] Mesihi[†] ret etdiler, ýöne olaryň bu günäsi beýleki milletleriň[†] halas edilmegine sebäp boldy. Beýleki milletleriň halas edilmegi bolsa ýahudylaryň gabanjaňlygyny oýarmalydy. 12Hawa, ýahudylaryň bu günäsi bütin dünýäniň ýalkanmagyna[†] sebäp boldy. Olaryň bu günäsi başga milletler üçin bähbitli boldy. Eger olaryň günäsi şeýle ýalkanyşy getiren bolsa, onda tutuş Ysraýyl Hudaýa dolananda, bu ýalkanyş gör bak nähili bolar!

13Indi bolsa size, ýagny ýahudy[†] dällere ýüzlenýärin. Hudaý meni resullyga[†] belläp, size Hoş Habary[†] wagyz etmäge iberdi. Men muňa diýseň buýsanýaryn[+]. 14Şunuň bilen birlikde siz arkaly öz ildeşlerimiň gabanjaňlygyny oýaryp, olardan käbiriniň halas bolmagyna ýardam ederin diýen umydym bar. 15Hawa, Hudaý ysraýyl halkyny ret etdi. Onuň şeýle etmegi beýleki milletleriň[†] hem Hudaý bilen ýaraşmagyna mümkinçilik berdi. Eger Hudaýyň ret etmesi beýleki halklara şeýle ýalkanyş[†] getiren bolsa, onda Onuň ysraýyl halkyny gaýtadan kabul etmegi nämä ýetirer? Ölümden ýaşaýşa ýetirer![+] 16Sebäbi Hudaýa hödür edilen çörek mukaddes[†] bolsa, şol hamyrdan bişirilen beýleki çörekler hem mukaddesdir; eger bagyň köki mukaddes bolsa, onuň şahalary hem mukaddesdir[+].

17Hawa, bagyň käbir şahalary döwlüp, ýabany zeýtunyň şahasy bolan siz oňa sapyldyňyz. Siz idedilip ýetişdirilen zeýtunyň köküniň şiresine şärik bolduňyz[+]. 18Şoňa görä-de, onuň döwlen şahalarynyň öňünde magtanmaň, sebäbi siz köki däl-de, kök sizi saklaýandyr. 19Onda-da siziň: «Şahalar biziň sapylmagymyz üçin döwüldi» diýmegiňiz mümkin. 20Siz mamla, ýöne olar imansyzlygy zerarly döwüldi. Siz bolsa iman arkaly dursuňyz. Şoňa görä, gopbamsyramaň-da, gaýtam gorkuň. 21Sebäbi Hudaý bagyň öz şahalaryny gaýgyrmadyk bolsa, onda sizi, ýagny sapylan ýabany şahalary asla-da gaýgyrmaz[+]. 22Hudaýyň mähribanlygy we berkligi barada oýlanyň. Ol ýykylanlar üçin berkdir, siziň üçin bolsa mähremdir. Eger siz Onuň mähribanlygyna bil baglasaňyz, Ol hem size mährem bolar. Eger bil baglamasaňyz, siz hem kesilip taşlanarsyňyz. 23Ýöne ýoldan çykanlar hem imansyzlyklaryndan el göterseler, täzeden sapylarlar. Sebäbi Hudaý olary baga sapmagy başarýandyr. 24Eger siz ýabany zeýtun agajyndan kesilip, öz tebigy häsiýetleriňize garamazdan, idedilip ýetişdirilen zeýtuna sapylan bolsaňyz, onda asly bu bagdan bolan şahalar öz zeýtunyna has aňsat sapylar!


Tutuş Ysraýyl halas ediler

25Eý, doganlar, siz tekepbirlige ýüz urmaz ýaly, şu syrdan habarly bolmagyňyzy isleýärin. Hudaý başga milletlerden[†] saýlanlarynyň baryny halas edýänçä, käbir ysraýyllaryň ýüregi ýumşamaz. 26-27[+]Çünki tutuş ysraýyl halky hut şeýle halas ediler. Mukaddes Ýazgylarda hem şeýle ýazylgydyr:

«Men Ýakup[†] nesliniň günälerini bagyşlanymda,
olar bilen edýän ähtim, ine, şudur:
Siondan Halasgär geler,
Ol Ýakup[†] neslinden hudaýsyzlygy aýrar»[+].

28Ysraýyl halky Hoş Habary[†] kabul etmän, Hudaýa duşman boldy. Bu bolsa başga milletler[†], ýagny siziň üçin bähbitli boldy. Ýöne ysraýyl halky şonda-da Hudaýyň saýlap-seçen halkydyr. Hudaý olary ata-babalarynyň haky üçin söýýändir[+]. 29Çünki Hudaý beren peşgeşlerini yzyna almaýar, Öz çakylygyny ýatyrmaýar. 30Siz hem birwagtlar Hudaýa tabyn däldiňiz. Emma ysraýyllaryň bitabynlygy arkaly Hudaýyň size merhemet edişi ýaly,[+] 31olar-da size edilen merhemete ýetjek bolup, Hudaýa tabyn bolmaýarlar. 32Çünki Hudaý hemmelere merhemet etmek üçin, hemmeleri bitabynlygyň tussagy etdi.

33Hudaýyň baýlygy, danalygy we bilimi ummasyzdyr! Onuň hökümlerini kim düşündirip biler? Onuň ýollaryna kim akyl ýetirip biler[+]?

34[+]«Rebbe kim akyl ýetirdi?
Kim Oňa maslahat berip bildi[+]?
35[+]Hudaý bergili bolar ýaly,
kim Oňa zat berdi?»[+]
36Hiç kim! Çünki bütin barlyk Hudaýdan bolup, Ol arkaly we Onuň üçindir!
Oňa baky şan-şöhrat bolsun! Omyn[†]![+]

#### 12‑nji bap


Hudaý üçin ýaşamak

1Şoňa görä-de, eý, doganlar, Hudaýyň merhemetiniň hatyrasy üçin size ýalbarýaryn: özüňizi Onuň halajak diri we mukaddes[†] gurbanlygy[†] hökmünde hödürläň. Şeýtseňiz, Hudaýyň huzurynda mynasyp tärde hyzmat etdigiňiz bolar[+]. 2Bu dünýäniň ýörelgelerine uýgunlaşjak bolmaň. Tersine, pikirleriňizi täzeläp, özgeriň. Şeýtseňiz, Hudaýyň islegine düşünmegi, ýagny Ony nämäniň hoşal edýändigini, nämäniň oňat we kämildigini bilmegi başararsyňyz[+].

3Özüme berlen merhemetden peýdalanyp, siziň hemmäňize şulary diýýärin: özüňize ýokary baha bermäň. Tersine, Hudaýyň her kime beren imanyna görä özüňiz babatda sagdyn düşünjeli boluň[+]. 4Bedenimizi mysal hökmünde alalyň: ol bir bolsa-da, agzalary köpdür, hersiniň-de öz hyzmaty bardyr[+]. 5Biz babatda hem şeýle: köp bolsak-da, Mesih[†] arkaly bir bedendiris, onuň agzalary hökmünde biri-birimize baglydyrys[+]. 6Bize berlen merhemete görä, her birimiziň dürli ruhy[†] peşgeşlerimiz bardyr. Şonuň üçin-de, kim pygamberlik[†] peşgeşini alan bolsa, goý, özüne berlen imana görä pygamberlik etsin[†][+]. 7Eger hyzmat bolsa, goý, hyzmat etsin; öwrediji bolsa, goý, öwretsin[+]. 8Eger nesihatçy bolsa, nesihat bersin; mätäçlere haýyr-sahawat ediji bolsa, muny sahylyk bilen etsin. Eger baştutanlyk berlen bolsa, muny yhlas bilen ýerine ýetirsin, rehim-şepagat etmeklik berlen bolsa, muny göwünjeňlik bilen etsin[+].


Doganlyk söýgüsi

9Söýgiňiz ikiýüzli bolmasyn. Ýamanlygy ýigrenip, ýagşylyga ýapyşyň[+]. 10Biri-biriňizi doganlyk söýgüsi bilen tüýs ýürekden söýüň. Biri-biriňizi hormatlap, başgalary özüňizden ýokary tutuň[+]. 11Yhlasyňyz gowşamasyn, Mukaddes Ruhuň[†] berýän hyjuwy bilen Rebbe[†] hyzmat ediň. 12Umydyňyzyň bardygyna begeniň, muşakgatlara çydamly boluň, doga-dilegde erjel boluň[+]. 13Imandaky doganlaryňyz mätäçlik çekse, olara kömek beriň, myhmansöýer boluň[+]. 14Özüňize azar berýänlere gargamaň, tersine, olar üçin ýagşylyk diläň[+]. 15Şatlanýanlaryň şatlygyna şatlanyň, aglaýanlaryň agysyna aglaň[+]. 16Biri-biriňiz bilen oňşukly boluň. Tekepbir bolmaň, sada adamlar bilen dost boluň, özüňizi beýlekilerden akylly saýmaň[+]. 17Ýamanlyga ýamanlyk etmäň, tersine, hemmelere ýagşylyk etmäge ymtylyň[+]. 18Oňardygyňyzdan hemmeler bilen parahat ýaşajak boluň[+]. 19[+]Eý, ezizlerim, özüňiz ar aljak bolmaň, muny Hudaýa tabşyryň. Sebäbi Reb: «Öç Meniňkidir, jezalandyrjak Mendirin» diýýär[+]. 20[+]Gaýtam Mukaddes Ýazgylarda ýazylanlary berjaý ediň:

«Duşmanyň aç bolsa, oňa nan ber,
suwsan bolsa, suw ber.
Şonda onuň başyna köz goýarsyň»[+].

21Ýamanlyk senden üstün gelmesin, tersine, ýagşylyk edip, ýamanlykdan üstün bol.

#### 13‑nji bap


Häkimiýete tabynlyk

1Her bir ynsan öz üstünden höküm sürýän häkimiýete tabyn bolsun, sebäbi Hudaý tarapyndan bolmadyk häkimiýet ýokdur. Höküm sürýän häkimiýetler Hudaý tarapyndan bellenendir[+]. 2Şoňa görä, häkimiýete garşy çykýan her kes Hudaýa garşy çykyp, jeza duçar bolar. 3Ýagşy iş edýänler häkimiýet ýolbaşçylaryndan gorkmaýarlar. Olardan ýaman iş edýänler gorkýandyrlar. Häkimiýetden gorkman ýaşasyň gelýärmi? Ýagşy işleri et, şonda häkimiýet seni taryplar. 4Sebäbi häkimiýet ýolbaşçysy seniň ýagşylygyň üçin Hudaýyň hyzmatkäridir. Ýaman iş edýän bolsaň, häkimiýet ýolbaşçysyndan gork, sebäbi ol gylyjy ýöne ýere göterýän däldir. Ol Hudaýyň hyzmatkäridir, ýaman iş edeni jezalandyryp, Hudaýyň gazabyny onuň üstünden inderýändir[+]. 5Şoňa görä, diňe jeza duçar bolmak gorkusyndan däl, eýsem ynsabyňyzy päk saklamak üçin häkimiýete tabyn bolmalydyr. 6Siz salgytlary hem şu sebäbe görä töleýänsiňiz. Sebäbi häkimiýet ýolbaşçylary öz borçlaryny berjaý etmek bilen, Hudaýa hyzmat edýändirler. 7Şoňa görä-de, her kese berilmelisini: salgyt bolsa – salgydy, gümrük bolsa – gümrügi, gorky bolsa – gorkyny, hormat bolsa – hormaty beriň[+].


Biri-biriňizi söýüň

8Biri-biriňize söýgüden başga bergiňiz bolmasyn, sebäbi ýakynyny söýýän adam Musanyň[†] Kanunyny[†] berjaý edýändir[+]. 9[+]Çünki «Zyna etme, adam öldürme, ogurlyk etme[*], başganyň zadyna göz dikme» diýen we başga buýruklaryň bary «Ýakynyňy özüňi söýşüň ýaly söý» diýen buýrukda jemlenendir[+]. 10Ýakynyny söýýän adam oňa ýamanlyk edýän däldir. Şeýdip, başgalary söýýän adam Musanyň Kanunyny berjaý edýändir[+].

11Şonuň üçin-de, biri-biriňizi söýüp ýaşaň, häzir zamananyň nähilidigini bilýänsiňiz. Ukudan oýanmaly sagadymyz gelip ýetdi, sebäbi biziň halas bolmaly pursadymyz Isa[†] Mesihe[†] iman eden wagtymyzdakydan has golaýlandyr[+]. 12Gije geçip, gündiz golaýlady. Şoňa görä tümlügiň işlerini goýbolsun edip, nuruň ýaraglaryny dakynalyň[+]. 13Keýpi-sapalyk, serhoşlyk, zynahorlyk, azgynlyk, göriplik, dawa-jenjel etmän, gündize ýaraşýan tärde edepli ýaşalyň[+]. 14Ynsan höwesleriňizi nädip kanagatlandyrarkam diýip oýlanmaň-da, gaýtam, Rebbimiz[†] Isa Mesihe besleniň[+].

#### 14‑nji bap


Doganyňy ýazgarma

1Imany gowşagy onuň garaýyşlary barada jedelleşmezden kabul ediň[+]. 2Mysal üçin, käbirleriň imany hemme zady iýmäge ygtyýar etse, käbirleriňki diňe gök önümleri iýmäge ygtyýar edýändir[+]. 3Islendik tagamy iýip bilýän imanly iýmeýän imanla äsgermezlik etmesin; iýmeýän-de hemme zady iýýäni ýazgarmasyn, sebäbi Hudaý ony kabul edendir[+]. 4Başga biriniň hyzmatkärini ýazgarar ýaly sen kimmişiň?! Hyzmatkäriň özüne buýrulanlary berjaý edip-etmändigini diňe onuň hojaýyny kesgitleýändir. Ýöne hyzmatkär özüne buýrulanlary berjaý edip biler, sebäbi onuň hojaýyny Rebdir[†], Ol hyzmatkärini kuwwatlandyrmagy başarýandyr[+].

5Käbir adamlar bir güni beýleki günlerden has wajyp saýýandyr, käbirleri bolsa hemme günleri deň görýändir. Goý, mundan beýlägem her kim öz ynanjyna görä pikir edibersin[+]. 6Kim haýsydyr bir güni wajyp saýýan bolsa, muny Reb üçin saýýandyr. Kim hemme zady iýýän bolsa, Reb üçin iýýändir, sebäbi ol iýýän zatlary üçin Hudaýa şükür edýändir. Kim käbir zatlary iýmeýän bolsa, Rebbiň hatyrasy üçin iýmän, Hudaýa şükür edýändir[+]. 7Hiç birimiz özümiz üçin ýaşaýan däldiris, hiç birimiz özümiz üçin ölýän däldiris[+]. 8Ýaşaýan bolsak, Reb üçin ýaşaýandyrys, ölýän bolsak, Reb üçin ölýändiris. Şoňa görä, ýaşasak-da, ölsek-de, Rebbe degişlidiris[+]. 9Sebäbi Isa[†] Mesih[†] ölüleriň-de, dirileriň-de Rebbi bolmak üçin ölüp, direldi[+]. 10Onda näme üçin käbirleriňiz öz doganyňyzy ýazgarýarsyňyz? Näme üçin käbirleriňiz öz doganyňyza äsgermezlik edýärsiňiz? Biziň barymyz Hudaýyň[*] höküm kürsüsiniň öňünde durmaly dälmi näme[+]? 11[+]Çünki Mukaddes[†] Ýazgylarda şeýle ýazylgydyr:

«Reb: „Öz barlygymdan ant içýärin,
her kes öňümde dyz eper,
her bir dil Meni alkyşlar“ diýýär»[+].

12Hawa, her birimiz Hudaýyň öňünde özümiz üçin jogap bereris[+]. 13Şoňa görä-de, biri-birimizi ýazgarmalyň. Gaýtam, doganymyzyň büdräp, ýykylmagyna sebäp bolaýjak hereketlerden saklanmagyň pikirini edeliň[+].

14Men hiç bir zadyň öz-özünden haram däldigini bilýärin, Rebbim Isa[†] Mesih[†] hem meni bu babatda ynandyrýar. Ýöne kim haýsydyr bir zady haram saýýan bolsa, onuň üçin haramdyr[+]. 15Eger sen doganyňy ynjydaýjak zady iýýän bolsaň, onda ony söýmedigiňdir. Iýýän tagamyň zerarly öz doganyňyň imanyny weýran etme, Isa Mesih onuň ugrunda öldi ahyryn[+]. 16Şeýlelikde, ýagşy saýýan zatlaryňyz erbet gürrüňleriň döremegine sebäp bolmasyn. 17Çünki Hudaýyň Şalygy[†] iýmek-içmek däl-de, Mukaddes Ruhuň[†] peşgeş berýän dogrulygy, parahatlygy we şatlygydyr[+]. 18Kim Isa Mesihe şeýle hyzmat edýän bolsa, Hudaýy hoşnut edip, adamlaryň hormatyna mynasypdyr. 19Şonuň üçin-de, parahatlyga, biri-birimizi imanda güýçlendirmäge ýardam etjek işleri etmäge dyrjaşalyň[+]. 20Haýsydyr bir tagam zerarly Hudaýyň işini weýran etmäliň. Hemme zat tämizdir[†], ýöne doganynyň imanda büdremegine sebäp bolýan zady iýýän adam nädogry edýändir[+]. 21Et iýmek, şerap içmek ýa-da haýsydyr başga bir zat doganyňyň büdremegine sebäp bolýan bolsa, olary etmezlik ýagşydyr. 22Iýip-içmeklik baradaky ynançlaryňy diňe özüň we Hudaý bilsin.

Öz ynanjyna görä hereket edip, öz-özüni ýazgarmaýan adam bagtlydyr. 23Iýip-de, öz iýýäni barada şübhelenýän adam eýýäm höküm edilendir, sebäbi ol öz imanyna görä hereket edýän däldir. Imana görä edilmedik zat günädir.[*]

#### 15‑nji bap


Ylalaşykly boluň

1Biz, imany güýçlüler, diňe öz göwnümizden turjak bolmaly däl-de, gaýtam, imany gowşaklaryň ejizliklerine geçirimli bolmalydyrys[+]. 2Biziň her birimiz öz ýakynynyň imanyny güýçlendirjek zatlaryň pikirini edip, onuň göwnünden turmalydyrys[+]. 3[+]Sebäbi «Saňa dil ýetirýänleriň gepi başyma indi» diýip ýazylyşy ýaly, hatda Isa[†] Mesihhem[†] Öz göwnünden turjak bolan däldir[+]. 4Mukaddes[†] Ýazgylarda ýazylanlaryň bary bize taglym öwretmek üçin ýazylandyr. Biz Mukaddes Ýazgylar arkaly sabyr-takatly bolmagy öwrenýäris, olaryň berýän tesellisi arkaly umytlydyrys[+]. 5-6Isa Mesihe eýerip, Onuň Atasy bolan Hudaýymyzy bir ýürekden we biragyzdan şöhratlandyryp bileriňiz ýaly, goý, sabyrlylygyň we teselliniň gözbaşy bolan Hudaý size agzybirlik bersin[+]. 7Şoňa görä-de, Hudaýy şöhratlandyrmak[†] üçin, Isa Mesih sizi nähili kabul eden bolsa, siz-de biri-biriňizi şonuň ýaly kabul ediň. 8Çünki Isa Mesih Hudaýyň sadyklygyny aýan edip, ata-babalara berlen wadanyň berjaý bolmagy üçin ýahudylaryň[†] hyzmatkäri boldy. 9[+]Hawa, Isa Mesih muny ýahudy dälleriň hem Hudaýy Onuň merhemeti üçin şöhratlandyrsynlar diýip etdi. Çünki Mukaddes Ýazgylarda şeýle ýazylgydyr:

«Munuň üçin milletler[†] arasynda Seni alkyşlaryn,
men Seniň adyňa nagma aýdaryn»[+].
10[+]«Onuň halky bilen şatlanyň, eý, halklar!»

diýip hem ýazylgydyr[+].

11[+]«Rebbi[†] şöhratlandyryň[†], ähli milletler[†]!
Oňa alkyş aýdyň, eý, ähli halklar!» diýip hem ýazylgydyr[+].

12[+]Işaýa pygamberiň[†] kitabynda hem şeýle ýazylgydyr:

«Ýyşaýyň Köki peýda bolar,
Ol halklara Hökümdar bolar,
milletler[†] Oňa umyt baglar»[+].

13Mukaddes Ruhuň[†] güýji bilen umydyňyzyň artmagy üçin, umydyň gözbaşy bolan Hudaý imanyňyz arkaly, goý, sizi şatlykdan we parahatlykdan pürepür etsin.


Pawlus öz resullygy barada aýdýar

14Eý, doganlarym! Men siziň ýagşylykdan doludygyňyza, hemme zady bilýändigiňize, biri-biriňize öwüt bermegi başarýandygyňyza berk ynanýaryn. 15Ýöne şonda-da, size käbir zatlary ýatlatmak üçin, şu hatymyň kä ýerini batyrgaýlyk bilen ýazdym. Çünki Hudaý maňa merhemet edip, 16meni Isa[†] Mesihiň[†] hyzmatkäri hökmünde başga milletleriň[†] arasyna iberdi. Men olara Hoş Habary[†] wagyz edip, öz ruhanylyk[†] borjumy berjaý edýärin. Şeýdip, bu milletler Mukaddes Ruh[†] arkaly Hudaýyň mukaddes halky we Onuň halaýan sadakasy[†] bolar[+]. 17Şoňa görä, buýsanaýsam-da, diňe Isa Mesih arkaly Hudaýa hyzmat edýändigime buýsanaryn. 18Hawa, muny batyrgaýlyk bilen diýýärin, sebäbi başga milletleriň Hudaýa tabyn bolmagy üçin, Isa Mesihiň özüm arkaly eden işleri barada aýdýandyryn. Ol muny sözde we işde, 19alamatlar, mugjyzalar we Mukaddes Ruhuň güýji arkaly amal etdi. Şeýlelikde, men Iýerusalimden[†] Illiriýa welaýatyna çenli aýlanyp, Isa Mesih baradaky Hoş Habary doly ýaýratdym[+]. 20Meniň göwün arzuwym başga biriniň tutan binýadynyň üstünde gurman, Mesihiň ady heniz eşidilmedik ýerlerde Hoş Habary wagyz etmekdir[+]. 21[+]Çünki Mukaddes Ýazgylarda şeýle ýazylgydyr:

«Ondan habarsyz bolanlar Ony görerler,
Ol hakda eşitmedikler indi düşünerler»[+].

22Ençeme gezek synanyşandygyma garamazdan, hut şu hyzmatym sebäpli siziň ýanyňyza köpden bäri baryp-da bilmedim[+].


Pawlus Rime gitmäge niýetlenýär

23Indi bolsa bu sebitlerdäki işimi tamamladym. Men köp ýyllardan bäri size barmagy arzuw edendigim üçin,[+] 24Ispaniýa barýarkam ýanyňyza sowlup geçerin. Az salymlyk bolsa-da, siziň bilen didarlaşanymdan soň, ýol şaýymy tutup, meni ýola salarsyňyz diýen umydym bar. 25Häzir bolsa Hudaýyň halkyna hyzmat etmek üçin Iýerusalime[†] barýaryn,[+] 26sebäbi Makedoniýadaky we Ahaýadaky ýygnaklar[†] Iýerusalimdäki ýygnagyň mätäçlerine maddy kömegini ibermegi makul gördüler[+]. 27Hawa, olar muny göwünjeňlik bilen etdiler, aslynda olar şeýle-de etmelidiler. Çünki ýahudy[†] imanlylar başga halklar bilen öz ruhy[†] patalaryny paýlaşdylar. Şoňa görä-de, başga halklar hem öz gezeginde olara maddy mätäçliklerinde kömek bermäge borçludyrlar[+]. 28Men olaryň maddy kömegini Iýerusalime ýetirip, bu işi bitirenimden soň, siziň üstüňiz bilen Ispaniýa ugramakçy. 29Siziň ýanyňyza baranymda bolsa, bilelikde geçirjek wagtymyzy Isa[†] Mesihiň[†] boldan-bol ýalkajakdygyna[†] ynanýaryn.

30Eý, doganlar, Rebbimiz Isa[†] Mesihiň[†] we Mukaddes Ruhuň[†] söýgüsiniň hatyrasyna ýalbarýaryn: meniň üçin Hudaýa doga-dileg etmek bilen, meniň göreşime goşulyň. 31Hawa, Ýahudyýadaky[†] imansyzlaryň maňa zyýan ýetirmezligi üçin, Hudaýyň şol ýerdäki halky tarapyndan Iýerusalimdäki[†] hyzmatymyň kabul edilmegi üçin Hudaýa doga-dileg ediň[+]. 32Onsoň, Hudaý ýol berse, ýanyňyza şatlyk bilen baryp, siziň bilen biraz dynç alaryn[+]. 33Parahatlyk Hudaýy, goý, siziň baryňyza ýar bolsun! Omyn[†]![+]

#### 16-njy bap


Soňky salamlar

1Kenhreýadaky ýygnagyň[†] hyzmatçysy[†] aýal doganymyz Fibini size tabşyrýaryn[+]. 2Ony Rebbimiziň[†] haky üçin, imanlylara gelişýän tärde myhman alyň, ähli mätäçliklerinde kömek beriň. Çünki ol köplere, şol sanda maňa-da ençeme gezek kömek etdi[+].

3Isa[†] Mesihe[†] hyzmat edýän işdeşlerim Priska[*] we Akila salam aýdyň[+]. 4Olar meniň üçin öz janlaryny howp astyna saldylar; olara diňe men däl, başga milletlerden[†] bolan ýygnaklar[†] hem minnetdardyrlar. 5Olaryň öýünde ýygnanýan ýygnaga-da salam aýdyň. Eziz dostum Epenete hem salam aýdyň; ol Aziýa welaýatyndakylaryň arasynda ilkinji bolup Isa Mesihe iman etdi[+]. 6Siziň üçin arman-ýadaman zähmet çeken Merýeme[†] salam aýdyň. 7Meniň bilen tussaglykda bolan tiredeşlerim Andronik bilen Ýuniýa salam aýdyň. Olar resullaryň[†] arasynda at-abraý gazanyp, Mesihe menden öň iman edipdiler. 8Reb arkaly eziz dostum bolan Ompliýata salam aýdyň. 9Isa Mesihe hyzmat edýän işdeşlerim Urbana, eziz dostum Ystaha salam aýdyň.

10Mesihiň[†] sadyk şägirdi Apelä salam aýdyň. Aristobulyň öý-içersine hem salam aýdyň.

11Tiredeşim Hirodiýuna salam aýdyň. Narkusyň içersinden Rebbe iman edýänlere salam aýdyň. 12Reb üçin arman-ýadaman zähmet çekýän aýal doganlarymyz Trufaýyna we Trufosa salam aýdyň. Reb üçin köp zähmet çekýän eziz aýal doganymyz Perse hem salam aýdyň. 13Reb tarapyndan saýlanyp-seçilen imandaky doganym Rufusa we onuň enesine salam aýdyň. Rufusyň enesi maňa-da hut öz ogly ýaly garaýar[+]. 14Asinkrite, Flegona, Hermese, Patroba, Hermä we olaryň ýanyndaky doganlara salam aýdyň. 15Filologa, Ýuliýa, Olimpa, Nereýe, onuň aýal doganyna we olaryň ýanyndaky Hudaý halkynyň baryna salam aýdyň. 16Biri-biriňizi mähirli ogşap salamlaşyň. Isa[†] Mesihe[†] degişli bolan ýygnaklaryň[†] bary size salam iberýär[+].

17Eý, doganlar, size öwredilen taglymata garşy çykyp, araňyzda agzalalyklary döredýänlerden, imanyňyza böwet bolýanlardan ägä boluň diýip ýalbarýaryn. Şeýle adamlardan gaça duruň[+]. 18Çünki olar Rebbimiz Isa[†] Mesihe[†] däl-de, öz gara garynlaryna hyzmat edýändirler. Olar süýji sözler we ýaranjaňlyk bilen gepläp, sada adamlary aldawa salýandyrlar[+]. 19Siziň tabynlygyňyz hemmelere mälimdir. Men siziň şeýledigiňize biçak begenýärin, ýöne siziň ýagşyny ýamandan aýdyň saýgarar ýaly paýhasly bolmagyňyzy, ýamanlyga ýanaşmazlygyňyzy isleýärin[+]. 20Parahatlygyň gözbaşy bolan Hudaý bolsa tiz wagtda şeýtany[†] aýaklaryňyzyň astynda mynjyradar. Goý, Rebbimiz Isa Mesihiň merhemeti size ýar bolsun![+] 21Işdeşim Timoteos, tiredeşim Lukiý, Ýason we Sosipater dagy size salam ýollaýarlar[+]. 22Bu haty kagyza ýazyp oturan men Tertiý Rebbe iman edýän doganyňyz hökmünde size salam ýollaýaryn.

23-24Men Pawlusy myhman alyp, ýygnaklary[†] öz öýünde geçirmäge mümkinçilik döreden Gaýus size salam ýollaýar. Şäheriň gaznaçysy Erast we doganymyz Kuwart size salam ýollaýar.[*][+] 25Meniň wagyz edýän Hoş Habaryma[†], ýagny Isa[†] Mesih[†] baradaky taglymata ynanan sizi imanda berkitmegi başarýan Hudaýa şan-şöhrat bolsun! Bu Hoş Habar ençeme asyrlaryň dowamynda ýaşyryn saklanyp, indi aýan edilen bir syrdyr[+]. 26Hawa, bu Hoş Habar aýan boldy. Ol ähli milletleriň[†] baky Hudaýyň emrine görä Oňa tabyn bolmagy üçin pygamberleriň[†] ýazgylary arkaly aýan edildi[+]. 27Dana we ýeke-täk Hudaýa Isa Mesih arkaly baky şan-şöhrat bolsun! Omyn[†]![*][+]

### 1 Korintoslylar


Giriş

[1]

[2]

[3]

[4]

[5]

[6]

[7]

[8]

[9]

[10]

[11]

[12]

[13]

[14]

[15]

[16]


#### Giriş


Pawlusyň korintoslylara birinji haty


Pawlusyň ýazan bu haty «Pawlusyň korintoslylara birinji haty» diýip atlandyrylýandygyna garamazdan, ol Korintosdaky ýygnaga ýazylan ilkinji hat däldir. Sebäbi ol bu hatynda öňki ýazan hatyna salgylanyp, şeýle ýazýar: «Men size azgyn adamlar bilen gatnaşmaň diýip öň ýazypdym» (5:9). Korintosdaky ýygnagyň imanlylary hem käbir zatlary aýdyňlaşdyrmak üçin ozal Pawlusa hat ýazypdyrlar (7:1). Şonuň üçin-de, 1‑nji Korintoslylaryň käbir parçalarynda hut şol soraglara jogap berilýär.

Korintos Gresiýanyň günortasynda ýerleşýän gadymy port şäheridir. Pawlus öz wagyzlaryny şu şäherde ýerleşýän ýahudylaryň sinagogasynda başlaýar. Ýöne soňra ol sinagoganyň gapdalynda ýerleşýän öýe baryp wagzyny dowam etdirmeli bolýar. Bu öýde ýahudy bolmasa-da, Isa iman edip, Onuň şägirdi bolan adam ýaşaýardy (Resullaryň işleri 18:1-17). Korintosdaky imanlylaryň arasynda baýlar (1 Korintoslylar 11:18-21), hatda şäher gaznaçysy bolsa-da (Rimliler 16:23), olaryň köpüsi garyp adamlardy (1 Korintoslylar 1:26-29). Pawlus Korintosda bolan wagtynda eklenmek üçin çadyr tikmek bilen meşgullanýardy (Resullaryň işleri 18:3; 1 Korintoslylar 4:12; 9:1-18).

Korintosly imanlylaryň arasynda döreýän agzalalyklar (1:10–4:21), olaryň biri-birlerine bolan nädogry garaýyşlary (5:1–6:20) Pawlusy örän aladalandyrýar. Ol käbir mesihileriň hereketini ýazgaryp, Isa Mesihiň Hoş Habarynyň asyl manysyny olara düşündirýär. Şeýle-de ol nika (7:1-40), butlara hödür edilýän gurbanlyklary iýip-iýmezlik (8:1-13) barasyndaky soraglaryna jogap berýär. Pawlus olara Hudaýa dogry tärde sežde etmelidigini ündeýär. Ol Isa Mesihiň direlendigine iman edýänleriň indi ölümiň ygtyýaryndan azatdyklaryny nygtap: «Eý, ölüm, hany seniň ýeňşiň? Eý, ölüm, hany seniň zäherli neşderiň?» diýip, Hoşeýanyň pygamberlik bilen aýdanlaryny mysal getirýär (15:55).

Pawlus olara biri-birlerini söýmegi ündäp, ýygnakdaky ähli kynçylyklary söýgi arkaly ýeňip bolýandygyny nygtaýar. Ol söýginiň hatda iman bilen umytdan hem güýçlüdigini aýdýar:

Söýgi sabyrlydyr, mähribandyr. Söýgi bahyllyk edýän däldir, özüni beýgeldýän däldir. Söýgi gopbamsyramaýar, biabraýlyk etmeýär. Söýgi öz bähbidini aramaýar, gaharlanmaýar, öýke-kine saklamaýar. Söýgi ýamanlyga şatlanmaýar, ol hakykata şatlanýandyr. Söýgi hemme zady bagyşlaýandyr, elmydama ynanýandyr. Söýgi hiç haçan umytdan düşýän däldir, hemme zada çydaýandyr. Pygamberlikler tamamlanar, diller ýiter, bilim gutarar, söýgi bolsa asla tükenmez.

13:4-8

Salamlar we doga-dilegler1:1-9
Ylalaşykly bolmaga çagyryş1:10–4:21
Ýygnakdaky gatnaşyklar5:1–7:40
Butlara däl-de, ýeke-täk Hudaýa hormat goýmak8:1–11:1
Ybadat etmek we ýygnagyň durmuşy barada tabşyryklar11:2–14:40
Mesihiň ölümden üstün çykmagy15:1-58
Mätäçler üçin sadakalar16:1-4
Pawlusyň syýahat meýilnamasy16:5-12
Şahsy öwütler we salamlar16:13-24

#### 1‑nji bap

1Hudaýyň yradasy bilen Isa[†] Mesihiň[†] resuly[†] bolan men Pawlusdan we doganymyz Sosfenden 2Hudaýyň Korintosdaky ýygnagyna[†] dogaýy salam! Isa Mesih arkaly Hudaýyň mukaddes[†] halky bolmaga çagyrylanlaryň baryna dogaýy salam! Şeýle-de hemmämiziň Rebbimiz[†] bolan Isa Mesihe ybadat edýänleriň baryna dogaýy salam![+] 3Atamyz Hudaýyň we Rebbimiz Isa Mesihiň merhemeti, parahatlygy, goý, size ýar bolsun! 4Hudaý Isa Mesih arkaly size merhemet eçildi. Men munuň üçin hemişe Hudaýyma şükürler edýärin. 5Çünki siz Isa Mesih arkaly ähli zada: dilewarlyga-da, bilim hazynasyna-da eýe bolduňyz[+]. 6Bu bolsa meniň size Isa Mesih babatda aýdanlarymyň hakykatdygyny tassyklaýar. 7Şoňa görä-de, indi siziň, ýagny Isa Mesihiň gökden inmegine sabyrsyzlyk bilen garaşýanlaryň ruhy[†] peşgeşler babatda hiç bir ýetmezi ýokdur[+]. 8Rebbimiz Isa Mesihiň geljek gününde aýypsyz bolmagyňyz üçin, Onuň Özi sizi ahyra çenli berkider[+]. 9Sizi Öz Ogly Isa Mesih bilen ýakyn gatnaşykda bolmaga çagyran Hudaý ynamdardyr[+].


Imanlylar ýygnagyndaky bölünişikler

10Eý, doganlar, men size Rebbimiz Isa[†] Mesihiň[†] adyndan ýalbarýaryn: biri-biriňiz bilen ylalaşykly boluň. Araňyzda agzalalyklara ýol bermäň, pikirleriňiz we garaýyşlaryňyz bir bolsun[+]. 11Eý, doganlar! Hloýanyň öýündäki adamlar siziň araňyzda dawa-jenjelleriň bardygyny maňa habar berdiler[+]. 12Men siziň diýýänleriňizi nazara alyp şeýle diýýärin, sebäbi biriňiz «men Pawlusyň şägirdi», ýene biriňiz «men Apollonyň şägirdi», başga biriňiz bolsa «men Petrusyň[*] şägirdi», ýene biriňiz «men Mesihiň şägirdi» diýýärmişiňiz[+]. 13Eýsem Mesih bölünäýdimikä? Siziň üçin haça[†] Pawlus çüýlendimi? Siz Pawlusyň yzyna eýerijiler hökmünde suwa çümdürildiňizmi[†][+]? 14Hudaýa müň-de bir şükür, men Krispus bilen Gaýusdan başgaňyzy suwa çümdürmedim[+]. 15Şonuň üçin-de, hiç kim meniň adym bilen suwa çümdürilendigini aýdyp bilmez. 16(Hawa, men Stepanasyň öý-içerisini hem suwa çümdüripdim. Ýene kimdir birini suwa çümdürip-çümdürmändigim ýadyma düşmeýär.)[+] 17Mesih meni suwa çümdürmäge däl-de, Hoş Habary[†] wagyz etmäge iberdi. Emma Isa Mesihiň haçdaky ölümi puja çykmaz ýaly, men bu habary ynsan danalygynyň sözleri bilen wagyz etmeli däl[+].


Isa Mesih Hudaýyň danalygy we gudratydyr

18Heläkçilik ýolundan barýan adamlar üçin haç[†] baradaky habar akmaklykdyr. Emma biz, ýagny gutulyş ýolundan barýanlar üçin bu habar Hudaýyň gudratydyr[+]. 19[+]Çünki Mukaddes[†] Ýazgylarda:

«Men danalary danalykdan mahrum ederin,
akyllylary akyldan aýraryn» diýip ýazylgydyr[+].

20Hany dana kişi? Töwrady[†] öwredýän hany? Bu döwrüň alymy hany? Eýsem Hudaý dünýä danalygynyň akmaklykdygyny görkezmedimi[+]? 21Hudaý dünýä öz akylyna daýanyp, Oňa akyl ýetirip bilmez diýen karar geldi. Şoňa görä-de, akmak[†] saýylýan habarymyz arkaly Hudaý iman edýänleri halas etmegi ýüregine düwdi. 22Ýahudylar[†] gudratly alamatlary talap edýärler. Grekler[†] paýhasy agtarýarlar[+]. 23Biz bolsa haça[†] çüýlenen Isa[†] Mesihi[†] wagyz edýäris. Mesih ýahudylar üçin büdreme daşydyr, ýahudy däller üçin bolsa akmaklykdyr[+]. 24Emma çagyrylanlar üçin: ýahudy ýa ýahudy däl, parhy ýok, Mesih Hudaýyň gudraty we danalygydyr[+]. 25Çünki Hudaýyň «akmaklygy» ynsan danalygyndan danadyr. Hudaýyň «ejizligi» hem ynsan güýjünden güýçlüdir!

26Eý, doganlar! Hudaý sizi çagyrmanka özüňiziň kim bolandygyňyzy ýada salyň. Araňyzda ynsan nukdaýnazaryndan dana, ygtyýarly, asylzada saýylýanlaryňyz köp däldi. 27Emma danalary utandyrmak üçin, Hudaý bu dünýäniň akmak[†] saýýanlaryny saýlady. Güýçlülerini utandyrmak üçin hem bu dünýäniň ejiz saýýanlaryny saýlady. 28Hudaý dünýäniň abraýly saýýanlaryny hiç etmek üçin, asylsyzlary we äsgerilmeýänleri, ýagny hiç saýylýanlary saýlady[+]. 29Şoňa görä-de, goý, hiç kim Hudaýyň huzurynda öwünmesin![+] 30Çünki siz Isa[†] Mesih[†] bilen diňe Hudaý arkaly birigensiňiz. Isa Mesih biziň üçin Hudaýyň danalygydyr. Biz Ol arkaly aklanyp päklendik. Isa Mesih bizi Özüne mukaddes[†] halk edinip, günälerimiziň jezasyndan gutardy[+]. 31[+]Şunlukda, Mukaddes Ýazgylarda ýazylyşy ýaly: «Öwünýän diňe Reb bilen öwünsin»[+].

#### 2‑nji bap

1Eý, doganlar, men size Hudaý baradaky şaýatlygy yglan etmäge baranymda, dilewarlyk ýa söz danalygy bilen barmandym[+]. 2Men siziň araňyzdakam, Isa[†] Mesihden[†] we Onuň haça[†] çüýlenmeginden başga ähli zady unutmagy ýüregime düwüpdim[+]. 3Men ýanyňyza baranymda ejizdim, gorkudan ýaňa galpyldaýardym[+]. 4Men wagyz edenimde sizi ynandyrmak üçin paýhasly sözleri ulanmadym. Sizi ynandyran zat Hudaýyň Ruhunyň[†] aýan bolan güýjüdi[+]. 5Bu siziň imanyňyzyň ynsan paýhasyna däl-de, Hudaýyň güýjüne daýanmagy üçindi[+].


Hudaýyň danalygy Mukaddes Ruh arkaly aýan bolýar

6Hawa, biz danalygy kämilleriň arasynda wagyz edýäris. Biziň wagyz edýän danalygymyz bu eýýamyň ýa-da dünýädäki wagtlaýyn, soňy puç bolýan ygtyýarlylaryň danalygy däldir[+]. 7Biz Hudaýyň syrly, ýaşyryn saklanylan danalygyny sözleýäris. Hudaý bu danalygy biziň hem Onuň şöhratyna[†] şärik bolmagymyz üçin, ony dünýä ýaradylmazdan öň niýetläpdi[+]. 8Bu danalyga dünýä ygtyýarlylarynyň hiç biri düşünmedi. Çünki düşünen bolsadylar, şöhratly Rebbi[†] haça[†] çüýlemezdiler[+]. 9[+]Emma Mukaddes[†] Ýazgylarda ýazylyşy ýaly:

«Hudaýy söýýänler üçin
Onuň taýynlan zatlaryny
ne göz görüpdi, ne-de gulak eşidipdi,
ne-de ynsan akyly çaklapdy»[+].

10Bize bolsa Hudaý bu danalygy Öz Ruhy[†] arkaly aýan etdi. Çünki Mukaddes Ruh[†] ähli zady, hatda Hudaýyň çuň pikirlerine düşünýändir[+]. 11Ynsanyň pikirlerini onuň içindäki öz ruhundan başga hiç kim bilmeýär. Hudaý babatda hem şeýle: Onuň Öz Ruhundan başga hiç kim Hudaýyň pikirlerini bilýän däldir[+]. 12Biz bu dünýäniň ruhuny alan däldiris. Biz Hudaýyň Öz merhemeti arkaly bize eçilenlerine düşünerimiz ýaly, Hudaýyň Ruhuny alandyrys[+]. 13Biz bulary ynsan danalygynyň öwreden sözleri bilen däl-de, Mukaddes Ruhuň öwreden sözleri bilen aýdýarys. Biz ruhy hakykaty ruhy sözler bilen düşündirýäris[*][+]. 14Mukaddes Ruha eýermeýän ynsan Hudaýyň Ruhundan bolan zatlara düşünmeýär. Ol bulary akmaklyk saýýar. Çünki Mukaddes Ruhuň pikirlerine diňe Oňa eýerýänler düşünýändirler[+]. 15Mukaddes Ruha eýerýän adam hemme zada baha berip bilýär, emma başgalar bu adama baha bererden ejizdir.

16[+]«Rebbe kim akyl ýetirdi?
Kim Oňa maslahat berip bildi?»

Emma bizde welin Isa[†] Mesihiň[†] akyly bardyr[+].

#### 3‑nji bap

1Eý, doganlar, men siziň bilen Mukaddes Ruhdan[†] dolan ynsanlar hökmünde gürleşip bilmedim. Men size bu dünýäniň ynsanlaryna, Mesihe[†] ýaňy-ýakynda iman eden ynsanlara gürrüň beren ýaly gürrüň berdim. 2Size gaty-guty bermedim, süýt berdim. Sebäbi siz gaty-gutyny iýmäge heniz taýyn däldiňiz. Şindi hem taýyn dälsiňiz[+]. 3Bu dünýä heniz-de size öz täsirini ýetirýär, sebäbi araňyzda göriplik, dawa-jenjel bar. Eýsem bular siziň dünýä degişlidigiňizi aňlatmaýarmy? Siz dünýewi adamlar ýaly hereket etmeýärsiňizmi näme[+]? 4Biriňiz «men Pawlusyň şägirdi», başgaňyz «men Apollonyň şägirdi» diýýärsiňiz. Eýsem şeýle diýmek bilen, dünýewi adamlar ýaly hereket etmeýärsiňizmi? 5Apollo kim? Pawlus kim? Bular siziň Isa[†] Mesihe iman getirmegiňize ýardam beren hyzmatçylar ahyryn. Rebbiň[†] belleýşi ýaly, biziň herimiz öz işimizi ýerine ýetirdik[+]. 6Men tohum ekdim, Apollo suwardy. Emma ösdüren Hudaýdyr[+]. 7Şunlukda, eken-de, suwaran-da hiçdir. Diňe ösdürýän Hudaý ähmiýetlidir[+]. 8Ekýäniň-de, suwarýanyň-da maksady birdir. Olaryň hersi öz çeken zähmetine görä sylaglanar[+]. 9Çünki biz Hudaýyň işdeşidiris; siz Hudaýyň ekini, Onuň ymaratysyňyz[+]. 10Men Hudaýyň özüme beren merhemeti arkaly ussat binagär kimin ymaratyň binýadyny tutdum. Başga biri bolsa binany gurýar. Ýöne her kes öz gurýany babatda ünsli bolmalydyr[+]. 11Hiç kim eýýäm tutulan binýatdan, ýagny Isa Mesihden başga bir binýady tutup bilmez[+]. 12Bu binýadyň üstünde bolsa kimiň altyndan, kümüşden, gymmatbaha daşlardan, agaçdan, çöp-çalamdan ýa-da samandan 13gurandygy soňra belli bolar. Bu Rebbiň gününde[†] ot-alaw arkaly aýan bolar. Ot-alaw her kesiň eden işiniň nähilidigini synar[+]. 14Eger onuň guran binasy oda çydasa, ol öz sylagyny alar. 15Guran binasy otda köýse, ol ýitgi çeker. Ýöne altyn-kümşüň otda arassalanyşy ýaly saplanyp, halas bolar[+]. 16Eýsem siz özüňiziň Hudaýyň ybadathanasydygyňyzy[†], araňyzda Hudaýyň Ruhunyň ýaşaýandygyny bilmeýärsiňizmi[+]? 17Hudaýyň ybadathanasyny weýran edeni Hudaý weýran eder. Çünki Hudaýyň ybadathanasy mukaddesdir, şol ybadathana – sizsiňiz[+]. 18Goý, hiç kim öz-özüni aldamasyn. Eger kimdir biri özüni dünýä ölçegine laýyklykda dana saýýan bolsa, goý, «akmak[†]» bolsun. Şonda ol dogrudan-da dana bolar. 19[+]Çünki bu dünýäniň danalygy Hudaýyň nazarynda akmaklykdyr. Mukaddes Ýazgylarda: «Hudaý akyllysyraýany öz hilesinde tutýar» diýip ýazylgydyr[+]. 20[+]«Reb danalaryň pikirleriniň panydygyny bilýär»[+]. 21Şunlukda, kimdir birine degişlidigiňiz babatda öwünmäň! Çünki hemme zat siziňkidir: 22Pawlus-da, Apollo-da, Petrus-da[*], dünýä-de, ýaşaýyş-da, ölüm-de, şu wagt we gelejek-de – hemme zat siziňkidir. 23Siz Mesihiňkisiňiz, Mesih bolsa Hudaýyňkydyr[+].

#### 4‑nji bap

1Adamlar bize, goý, Mesihiň[†] hyzmatçylary, Hudaýyň syrlaryny aýan edýän hyzmatçylar hökmünde garasynlar. 2Şeýle hyzmatçylardan bolsa sadyklyk talap edilýändir. 3Siziň ýa-da islendik ynsan kazyýetiniň maňa nähili höküm çykarýandygy meni az gyzyklandyrýar. Öz üstümden hatda özüm-de höküm çykaramok. 4Ynsabym päk bolsa bolubersin, ýöne bu barybir meni aklamaýar. Maňa Reb[†] kazylyk edýändir[+]. 5Şoňa görä-de, bellenilen wagt ýetýänçä, hiç kimiň üstünden höküm çykarmaň. Reb gelýänçä garaşyň. Ol garaňkylykdaky gizlin zatlary ýagtylyga çykarar, adamlaryň ýürek niýetlerini aýan eder. Şonda her kes Hudaýdan öz edenine laýyk öwgüsini alar[+]. 6Eý, doganlar! Men aýdanlarymyň baryny siziň peýdaňyza bolsun diýip, özüm we Apollo barada aýtdym. Şonda siz göreldämiz arkaly «Ýazylanyň çäginden çykmaň» diýlenine düşünip, kimdir birini beýlekiden ýokary tutmarsyňyz[+]. 7Eýsem siz beýlekilerden üýtgeşikmi? Siz özüňizdäkileriň baryny Hudaýdan almadyňyzmy näme? Eger Ondan alan bolsaňyz, näme üçin özüňiz gazanan ýaly öwünýärsiňiz?![+] 8Siz eýýäm doýup, aşa düşüpsiňiz! Siz eýýäm baýapsyňyz! Bizsiz höküm sürdüňiz. Wah, käşgä dogrudan-da höküm sürsediňiz! Şonda biz-de siziň bilen bile höküm sürerdik[+]. 9Hudaý bizi, ýagny resullary[†], dabaraly ýörişde iň soňky hatarda goýaýdy öýdýän. Biz märekäniň göz alnynda öldüriljekler kimin bolduk. Hawa, biz tutuş älem-jahana: perişdelere-de[†], ynsanlara-da tomaşa bolduk[+]. 10Biz Mesihe bolan imanymyzyň hatyrasyna akmakdyrys, siz bolsa Mesihiň saýasynda paýhaslysyňyz! Biz ejiz, siz bolsa güýçlüsiňiz! Siz at-abraýly, biz bolsa biabraýdyrys![+] 11Biz heniz hem aç-suwsuz, eşiklerimiz sal-saldyr. Biz ýenjilýäris, öýsüz-öwzarsyz sergezdandyrys[+]. 12Biz gara der döküp, zähmet çekýäris. Bize garganlarynda, olara ýagşylyk dileýäris. Bizi yzarlanlarynda, muňa çydaýarys[+]. 13Bize myjabat ýöňkänlerinde, mylaýymlyk bilen jogap berýäris. Biz şu pursada çenli ýer ýüzüniň çöp-çöri, dünýäniň zir-zibili kimin bolandyrys. 14Men bulary sizi utandyrmak üçin däl-de, size nesihat bolsun diýip ýazýaryn, sebäbi siz meniň eziz balalarym ahyryn![+] 15Mesihiň ýolunda siziň müňlerçe terbiýeçiňiz bolsa-da, atalaryňyz azdyr. Men Hoş Habar[†] arkaly siziň Isa[†] Mesihdäki ataňyz boldum[+]. 16Şoňa görä-de, ýalbarýaryn: meniň ýaly boluň[+]. 17Ine, Timoteosy şu maksat bilen ýanyňyza iberdim. Ol meniň söýgüli oglum we Rebbiň sadyk guludyr. Ol meniň Isa Mesihiň ýörelgesine eýerýändigimi size ýatladar. Men ähli ýerde we her ýygnakda[†] bu ýörelgä eýermegi öwredýändirin[+]. 18Siziň käbirleriňiz men ýanyňyza barmaryn öýdüp, tekepbirlige ýüz urdular. 19Hudaý ýol berse, men tizara size barjakdyryn. Şonda olaryň gepini däl-de, güýjüni göräýerin[+]. 20Çünki Hudaýyň Şalygy[†] sözde däl-de, güýçdedir[+]. 21Men size näme bilen baraýyn? Gamçy bilenmi ýa-da söýgi we ýumşaklyk bilenmi? Siz bularyň haýsyny saýlaýarsyňyz[+]?

#### 5‑nji bap


Azgynlyga ýol bermäň!

1Siziň araňyzdaky azgynçylyk barada gürrüň ýaýrady. Bular ýaly azgynlygy hatda butparazlar-da[†] edýän däldir! Siziň biriňiz öz öweý enesi bilen ýatyp-turýarmyşyn[+]. 2Siz bolsa öz-özüňize buýsanýarsyňyz! Eýsem siz muňa derek ýas tutup, şeýle iş edýäni araňyzdan aýyrmaly dälmi? 3-4Men ýanyňyzda bolmasam-da, ruhda siziň bilendirin. Men edil ýanyňyzda bolan ýaly, şeýle iş edeniň üstünden Rebbimiz Isanyň adyndan eýýäm öz hökümimi çykardym. Siz bile ýygnananyňyzda men hem ruhda siziň bilen bolaryn. Şonda Isa Mesihiň güýji arkaly[+] 5şeýle iş eden adamy şeýtana[†] tabşyryň. Şonda onuň günäli tebigaty weýran bolup, Rebbiň[†] geljek gününde ruhy[†] halas bolup biler[+]. 6Siziň buýsanmagyňyz ýerlikli däldir. Eýsem siz ujypsyzja hamyrmaýanyň bütin hamyry turşadýandygyny bilmeýärsiňizmi[+]? 7Petirlik hamyr bolup bileriňiz ýaly, köne hamyrmaýany aýryp taşlaň. Aslynda şol petirlik hamyr sizsiňiz! Çünki biziň Pesah janlymyz – Isa[†] Mesih[†] eýýäm gurban edilendir[+]. 8Şoňa görä, baýramy köne hamyrmaýa: gahar-gazap we pislik bilen bellemäliň. Tersine, ony petir hamyry: päk ýüreklilik we hakykat bilen belläliň[+]. 9Men size azgyn adamlar bilen gatnaşmaň diýip öň ýazypdym[+]. 10Ýöne men şeýle ýazanymda bu dünýäniň adamlaryny: azgynlary ýa-da betnebisleri, kezzaplary ýa-da butparazlary göz öňüne tutmandym. Beýle bolsa, siz bu dünýäni bireýýäm terk etmeli bolardyňyz. 11Men size dogansyrap, heniz-de azgyn ýa-da betnebis, butparaz ýa-da paýyş sögünýän, arakhor ýa-da kezzap bolanlar bilen gatnaşmaň diýip ýazýaryn. Şeýle adamlar bilen hatda bir saçak başynda-da oturmaň[+]. 12-13[+]Eýsem biz ýygnaga degişli bolmadyklaryň üstünden höküm çykarmalymy näme? Olaryň üstünden Hudaý höküm çykarar. Biz diňe ýygnaga degişli bolanlaryň üstünden höküm çykarmaly. «Siz öz araňyzdan pislik edýäni aýryp taşlaň»[+].

#### 6-njy bap


Imanlylaryň arasyndaky dawalar

1Siz imandaky doganyňyz bilen dawalaşanyňyzda, näme üçin onuň meselesine kazyýetde imansyzlaryň öňünde garaýarsyňyz?! Eýsem siz muny Hudaýyň halkynyň öňünde çözmeli dälmi[+]? 2Siz Hudaýyň halkynyň bu dünýä kazylyk etjekdigini bilmeýärsiňizmi? Eger siz dünýä kazylyk etjek bolsaňyz, heý-de ownuk-uşak dawalary çözüp bilmersiňizmi[+]? 3Eýsem siz biziň hatda perişdelere-de[†] kazylyk etjekdigimizi bilmeýärsiňizmi? Gündelik durmuşyň işleri barada gürrüň-de ýok! 4Şeýle dawalaryňyz bar bolsa, näme üçin olary ýygnaga[†] degişli bolmadyklaryň kazylygyna tabşyrýarsyňyz? 5Şeýle etmäge utanmaýarsyňyzmy? Eýsem araňyzda doganlaryň dawasyny çözüp biljek bir dana-da ýokmy[+]? 6Tersine, dogan dogany bilen kazyýetde dawalaşýar. Munuň üstesine-de, olar muny imansyzlaryň öňünde edýärler! 7Aslynda biri-biriňiz bilen kazyýetde dawalaşmagyň özi siziň eýýäm ýeňlendigiňizi habar berýär. Eýsem haksyzlyga çydanyňyz gowy dälmi? Talaňa çydanyňyz gowy dälmi[+]? 8Siz bolsa adalatsyzlyk[†] edýärsiňiz, aldaýarsyňyz. Özem kimi? Öz doganlaryňyzy! 9Eýsem siz ýamanlyk edýänleriň Hudaýyň Şalygyny[†] miras[†] almajakdygyny bilmeýärsiňizmi? Öz-özüňizi aldamaň! Ne azgynlar, ne-de butparazlar[†], ne zynahorlar, ne-de erkekbazlar, ne beçebazlar,[+] 10ne-de ogry-jümrüler, ne betnebisler, ne-de arakhorlar, ne paýyş sögünýänler, ne-de kezzaplar – şularyň biri-de Hudaýyň Şalygyny miras almaz[+]. 11Siziň-de käbirleriňiz şolar ýalydyňyz. Ýöne siz Rebbimiz[†] Isa[†] Mesihiň[†] ady bilen Hudaýymyzyň Ruhy[†] arkaly ýuwuldyňyz, Hudaýyň mukaddes[†] halky bolduňyz, aklandyňyz[+].


Imanlylaryň arasyndaky jynsy azgynlyk

12Siz: «Men her zady etmäge hakym bar» diýýärsiňiz. Hawa, ýöne her zat siziň üçin bähbitli däldir. Men hem islän zadymy etmäge hakym bar diýip bilýärin, ýöne hiç zat meniň üstümden agalyk sürmeli däldir[+]. 13Siz: «Nahar garyn üçin, garyn-da nahar üçindir. Hudaý olaryň ikisini hem ýok eder» diýip dogry aýdýarsyňyz. Emma beden azgynçylyk üçin däl-de, Rebbe hyzmat etmek üçin berlendir. Reb hem bedenimiz barada alada edýändir. 14Hudaý Öz güýji arkaly Reb Isany[†] direltdi. Ol bizi hem direlder. 15Eýsem siz öz bedeniňiziň Isa Mesihiň[†] bedeniniň agzasydygyny bilmeýärsiňizmi? Indi Mesihiň agzasyny alyp, ony bir loly[†] bilen birikdireýinmi? Asla etmen![+] 16[+]Eýsem siz özüni loly bilen birikdireniň onuň bilen bir ten bolýandygyny bilmeýärsiňizmi? Çünki Töwratda[†]: «Ikisi bir ten bolýar» diýip ýazylgydyr[+]. 17Reb bilen birigen hem ruhda Onuň bilen bir bolar[+]. 18Azgynlykdan gaçyň. Adam her nähili günä etse-de, ol onuň tenine galtaşýan däldir. Emma azgynlyk edýän öz tenine garşy günä edýändir[+]. 19Eýsem siz öz bedeniňiziň Mukaddes Ruhuň[†] ýaşaýan ybadathanasydygyny[†] bilmeýärsiňizmi? Siz bu Ruhy Hudaýdan aldyňyz. Siz diňe özüňiziňki dälsiňiz[+]. 20Siz baha, onda-da uly baha satyn alnansyňyz. Şoňa görä-de, öz bedeniňiz bilen[*] Hudaýy şöhratlandyryň[†][+].

#### 7‑nji bap


Nika barada

1Indi bolsa siziň maňa: «Erkegiň aýala ýanaşmazlygy ýagşydyr» diýip ýazanlaryňyz barada aýtmakçy. 2Azgynlyga ýol bermezlik üçin, goý, her erkek öz aýaly, her aýal-da öz äri bilen ýaşasyn. 3Är öz aýaly babatda, aýaly-da öz äri babatda är-aýallyk borçlaryny berjaý etmelidirler[+]. 4Aýalyň bedeni özüniň däl-de, äriniň ygtyýaryndadyr. Äri babatda hem şeýledir: äriniň bedeni özüniň däl-de, aýalynyň ygtyýaryndadyr. 5Diňe Hudaýa doga edýän wagtyňyz[*] bolaýmasa, başga wagt biri-biriňizi är-aýallyk hukugyndan mahrum etmäň. Bu hem özara ylalaşyga görä diňe wagtlaýyn bolsun. Soňra gaýtadan birigiň. Ýogsa özüňize erk edip bilmeýänligiňizden peýdalanyp, şeýtan[†] sizi azdyraýmasyn[+]. 6Men bulary buýruk däl-de, maslahat hökmünde aýdýaryn[+]. 7Elbetde, her kimiň men ýaly bolmagyny isleýärin. Ýöne her kimiň Hudaýdan alan öz peşgeşi bardyr: biriniň peşgeşi beýledir, başganyň peşgeşi eýledir[+]. 8Emma dul galan erkeklere we aýallara şeýle diýýärin: olara men ýaly öýlenmezlik ýagşydyr. 9Emma özlerine erk edip bilmeýän bolsalar, onda öýlensinler. Çünki yşk heserine ýanandan, öýlenmek ýagşydyr[+]. 10Nikadakylara bolsa men däl-de, Reb[†] buýurýandyr: aýal öz ärinden aýrylmasyn[+]. 11Eger aýrylan bolsa, başga äre barmasyn ýa-da öz äri bilen ýaraşsyn. Är-de öz aýalyndan aýrylmasyn[+]. 12Beýlekilere bolsa Reb däl-de, men diýýärin: eger haýsydyr bir doganyň iman etmedik aýaly bar bolsa, ol aýal hem onuň bilen ýaşamaga razy bolsa, onda bu dogan öz aýaly bilen aýrylyşmasyn[+]. 13Eger aýalyň iman etmedik äri bar bolsa, äri-de onuň bilen ýaşamaga razy bolsa, bu aýal äri bilen aýrylyşmasyn. 14Çünki iman etmedik är öz aýaly arkaly Hudaýa degişli bolýandyr. Iman etmedik aýal-da öz iman edýän äri arkaly Hudaýa degişlidir, ýogsa siziň çagalaryňyz Hudaýyň halkyna degişli bolmazdylar. Indi welin olar degişlidir[+]. 15-16Hudaý bizi bilelikde parahat ýaşamaga çagyrandyr. Eý, aýal, belki, äriň sen arkaly halas ediler. Eý, är, belki, aýalyň sen arkaly halas ediler. Emma iman etmedik ýanýoldaş aýrylyşjak bolsa, goý, aýrylyşsyn. Imanly är ýa-da aýal şeýle ýagdaýlarda borçly däldir[+].

17Ýöne her nähili bolsa-da, her kes Rebbiň oňa belleýşi ýaly, Hudaý ony haýsy halda çagyran bolsa, şoňa görä-de ýaşasyn. Men muny hemme ýygnaklara[†] buýurýaryn. 18Eger kimdir biri sünnetlikä[†] çagyrylan bolsa, goý, sünnetliligini sünnetsizlige[†] öwürjek bolup azara galmasyn. Eger kimdir biri sünnetsizkä çagyrylan bolsa, sünnetlenjek bolmasyn[+]. 19Sünnetlilik-de, sünnetsizlik-de hiçdir. Iň esasy zat Hudaýyň tabşyryklaryny berjaý etmekdir[+]. 20Kim haýsy halda çagyrylan bolsa, şonda-da galsyn. 21Sen gul wagtyň çagyryldyňmy? Goý, bu seni biynjalyk etmesin. Ýöne azat bolup bilýän bolsaň, pursady elden giderme. 22Çünki gul wagty Reb tarapyndan çagyrylan kişi Onuň azat bendesidir. Şonuň ýaly, azat wagty Reb tarapyndan çagyrylan kişi Mesihiň[†] guludyr[+]. 23Siz uly baha satyn alyndyňyz. Adamlaryň guly bolmaň![+] 24Eý, doganlar, her kes Hudaý tarapyndan nähili halda çagyrylan bolsa, goý, şol halda-da galsyn.


Adaglanma, öýlenme we öýlenmezlik barada

25Öýlenmedik ýaşlar babatda Rebden alan buýrugym ýok. Ýöne Rebbiň merhemeti arkaly ynamdar kişi hökmünde maslahat berýärin[+]. 26Şu muşakgatly döwürde her kesiň öňki halynda galany ýagşydyr. 27Eger eýýäm öýlenen bolsaň, nikaňy bozma. Heniz öýlenmedik bolsaň, onda gelinlik gözleme. 28Ýöne öýlenseň-de, bu günä däldir. Boý gyz hem durmuşa çyksa günä däldir. Emma durmuş guranlar bu durmuşda köp kynçylyklara duçar bolarlar. Men sizi şolardan goramak isleýärin. 29Eý, doganlar, men size şuny hem aýtmakçy: bellenilen wagt juda golaýlandyr. Şoňa görä-de, maşgalasy bolanlar edil maşgalasy ýok adamlar ýaly bolsun. 30Aglaýanlar aglamaýanlar ýaly, şatlanýanlar şatlanmaýanlar ýaly, emläk edinýänler edil emlägi bolmadyklar ýaly ýaşasyn[+]. 31Bu dünýäniň işlerine meşgul kişiler-de öz wagtyny olara sowurmasyn. Çünki bu dünýä soňlanyp barýandyr[+]. 32Men siziň hysyrdyly aladalardan azat bolmagyňyzy isleýärin. Öýlenmedik kişi Rebbiň göwnünden turjak bolup, Rebbiň işlerini alada edýändir[+]. 33Emma öýlenen kişi öz aýalynyň göwnünden turjak bolup, bu dünýäniň işlerini alada edýändir. 34Şeýdip, onuň kalby ikä bölünendir. Ärsiz aýal ýa-da durmuşa çykmadyk gyz Rebbiň işleriniň aladasyny edip, özüni jan-tenden Rebbe bagyş edendir. Emma ärli aýal öz äriniň göwnünden turjak bolup, bu dünýäniň işlerini alada edýändir. 35Men bulary sizi çäklendirmek üçin aýtmaýaryn. Tersine, tutuş kalbyňyzy Rebbe bagyş edip, dogry ýaşaryňyz ýaly, siziň peýdaňyza aýdýaryn. 36Eger ýigit heser oduna çydaman, öz adaglanan gyzyna bolmalysy ýaly garamasa we öýlenmek kararyna gelse, goý, öýlenibersin, bu günä däldir. 37Emma ol öýlenmezligi ýüregine düwen bolsa, bu babatda mätäçligi bolman, özüne erk etmegi başaryp, berk karara gelen bolsa, onda ol gowy edýär. 38Şunlukda, adaglysyna öýlenýän gowy edýändir. Öýlenmeýän bolsa ondan-da gowy edýändir[+]. 39Aýal äri ölýänçä, oňa baglydyr. Äri ölse, öz islänine barmaga ygtyýarlydyr. Ýöne onuň barjagy Rebbe iman edýän bolmalydyr[+]. 40Ol dul aýal dullugyna galsa, has-da bagtyýardyr. Bu meniň pikirim. Men bolsa özümde Hudaýyň Ruhy[†] bar diýip hasaplaýaryn.

#### 8‑nji bap


Butlara berilýän gurbanlyk

1Indi bolsa butlara[†] gurbanlyk[†] berilýän et barada şulary aýtmakçy. Siziň: «Ählimiziň bilimimiz bar» diýip aýdýanyňyz dogrudyr. Ýöne bilim ynsany tekepbir edýär, söýgi bolsa oňa öwüt berýändir[+]. 2Kim haýsydyr bir zady eýýäm bilýändirin öýtse, onda ol heniz bilmelisi ýaly bilýän däldir[+]. 3Emma ynsan Hudaýy söýýän bolsa, ol eýýäm Hudaý tarapyndan tanalýandyr[+]. 4Şunlukda, butlara gurbanlyk berlen eti iýip-iýmezlik barada şuny aýtmakçy. Siziň: «But aslynda hiçdir. Ýeke-täk bir Hudaý bardyr» diýýäniňiz dogrudyr[+]. 5Hatda ýerde ýa gökde «hudaý» diýlip atlandyrylýanlar bar bolaýsa-da (aslynda «hudaýlar» hem «hökümdar» saýylýanlar köpdür), 6biziň üçin ýeke-täk Hudaý bardyr, Ol biziň Atamyzdyr, ähli zadyň gözbaşy-da Oldur. Biz Onuň üçin ýaşaýandyrys. Biziň üçin ýeke-täk Hökümdar bar, Ol Rebbimiz[†] Isa[†] Mesihdir[†], hemme zat Ol arkaly ýaradylandyr. Biz Ol arkaly ýaşaýandyrys[+]. 7Emma bu bilim hemme adamlarda ýokdur. Käbir adamlar butparazlyk pikirlerinden saplanyp bilmän, bu gurbanlyk etini iýenlerinde, heniz-de buta sežde edýändir[†] öýdýärler. Bu hem olaryň ejiz ynsabyny murdar[†] edýär[+]. 8Ýöne iýmit bizi Hudaýa ýakynlaşdyrmaýar. Iýmänimiz bilen zyýan çekemzok, iýenimiz bilen-de peýda göremzok[+]. 9Öz azatlygyňyza seresaply çemeleşiň. Siziň azatlygyňyz ynsaby ejiz bolan doganlaryň büdremegine sebäp bolmasyn! 10Çünki olardan biri seni, ýagny bilimi bolany, buthanada saçak başynda görmegi ahmal. Şonda onuň ynsaby ejizläp, buta berlen gurbanlygy iýmäge ymtylmazmy[+]? 11Şunlukda, eý, dogan, bu ynsaby ejiz dogan seniň bilimiň arkaly weýran edildi. Isa Mesih bolsa onuň ugrunda öldi[+]. 12Siz öz doganlaryňyzyň ejiz ynsabyny ýaralamak bilen, olara garşy günä edeniňizde, Isa Mesihe garşy günä edýänsiňiz. 13Şoňa görä-de, iýýän zadym doganymyň büdremegine sebäp boljak bolsa, men ony asla iýmerin. Men onuň büdremegini islämok[+].

#### 9-njy bap


Resulyň hak-hukuklary

1Eýsem men azat dälmi näme? Ýa men resul[†] dälmi? Men Rebbimiz[†] Isa[†] Mesihi[†] öz gözüm bilen görmedimmi näme? Eýsem siz meniň Reb üçin çeken zähmetimiň netijesi dälmi[+]? 2Başgalar meni resul hasaplamasalar-da, men siziň üçin resuldyryn! Çünki siz Reb ýolundaky resullygymyň möhürisiňiz. 3Resullygymyň hak-hukuklary babatda meni tankytlaýanlara, ine, şuny diýmekçi. 4Eýsem biziň iýip-içmäge hakymyz ýokmy[+]? 5Imanly bolsa, aýalymyzy ýanymyz bilen äkitmäge hakymyz ýokmy? Petrus[*] we beýleki resullar, Rebbimiz Isanyň inileri hem hut şeýle edýär ahyry[+]. 6Ýa-da men bilen Barnabyň imanlylardan maddy kömegini almaga hakymyz ýokmy[+]? 7Gullukdaky esgerler öz hasabyna ýaşaýarlarmy? Eýsem miwesinden iýmejek bolsa, üzüm agajyny oturdýan barmy? Süri bakyp-da, onuň süýdüni içmeýän barmy[+]? 8Men muny diňe ynsan nukdaýnazaryndan aýtmaýaryn. Kanun[†] hem bu babatda şeýle diýmeýärmi näme? 9-10[+]Çünki Töwratda: «Harman döwýän öküziň agzyny baglamaň» diýip ýazylgydyr. Hudaý muny bütinleý biziň üçin aýtmaýarmy? Eýsem Ol öküzleriň aladasyny edýärmi? Hawa, bu biziň üçin ýazylandyr. Çünki ýer sürýän-de, döwek döwýän-de hasyldan paý almak umydy bilen işleýändir[+][+]. 11Biz araňyzda ruhy[†] zatlary ekip, sizden maddy hasyly orsak, muny juda köp görersiňizmi[+]? 12Eger başgalar sizden maddy kömegi almaga hakly bolsa, onda biz olardan-da köp haklydyrys!

Ýöne biz bu hakymyzdan peýdalanmadyk. Tersine, Mesihiň[†] Hoş Habarynyň[†] ýaýramagyna päsgel bermejek bolup, ähli zada çydaýarys. 13Ybadathanada[†] hyzmat edýänler öz iýjegini ybadathanadan alýarlar. Gurbanlyk[†] sypasynda[†] hyzmat edýänler-de gurbanlyk sadakalaryndan[†] paý alýarlar. Bulary özüňizem bilýänsiňiz[+]. 14Reb Hoş Habary wagyz edýänleriň-de Hoş Habardan eklenmegini buýrandyr[+].

15Ýöne men bu hak-hukuklarymyň birinden-de peýdalanan däldirin. Men muny ýazmak bilen sizden hak-hukugymy talap etmekçi bolamok. Meniň bu magtanmamy, goý, hiç kim puja çykarmasyn. Şeýle bolanyndan, ölenim gowudyr![+] 16Men Hoş Habary[†] wagyz edýänim bilen magtanmaga haklydyryn öýdemok: muny etmek borjumdyr. Eger men Hoş Habary wagyz etmesem, waý, meniň halyma![+] 17Eger men muny özüm saýlan bolsadym, onda sylaga tamakin bolardym. Emma muny maňa Hudaý buýurdy[+]. 18Onda sylagym nämedir? Hoş Habary hiç bir muzdsuz wagyz edip, onuň maňa berýän hak-hukugyndan peýdalanmazlyk meniň üçin sylagdyr[+].


Pawlus her kesiň guludyr

19Men azat bolsam-da, her kesi gazanjak bolup, hemmeleriň guly boldum[+]. 20Ýahudylary[†] gazanjak bolup, olar üçin ýahudy boldum. Men Mukaddes[†] Kanunyň[†] guly bolmasam-da, Mukaddes Kanuna görä ýaşaýanlary gazanjak bolup, Mukaddes Kanunyň guly boldum[+]. 21Men Hudaýyň Kanunyny bilmeýänleri gazanjak bolup, ony bilmediksirän boldum. Hakykatda welin, Hudaýyň Kanunyna görä ýaşap, Mesihiň[†] buýruklaryna tabyndyryn[+]. 22Ejizleri gazanjak bolup, ejize öwrüldim. Garaz, käbirleri halas etjek bolup, men hemmelere her zat boldum[+]. 23Men bularyň baryny Hoş Habaryň[†] ak patalaryna şärik bolup bilerim ýaly, Hoş Habaryň hatyrasyna edýärin. 24Ýaryşa gatnaşýan ýüwrükleriň hemmesi ylgasa-da, baýragy diňe biri alýandyr. Siz-de baýrak alar ýaly şeýle ylgaň[+]. 25Ýaryşa gatnaşýan her kes özerkliligi türgenleşdirýändir. Ol muny wagtlaýyn bir täji almak üçin edýär. Biz bolsa muny baky täji almak üçin edýändiris[+]. 26Şoňa görä-de, men maksatsyz ylgaýanlar ýaly ylgamaýaryn, howany ýumruklaýan kişi ýaly hereket etmeýärin. 27Ýok, men Hoş Habary başgalara wagyz edenimden soň, ýaryşa gatnaşmakdan mahrum edilesim gelmeýär. Şonuň üçin-de, bedenimi türgenleşdirip, ony özüme tabyn edýärin.

#### 10-njy bap


Ysraýyl taryhyndan duýduryşlar

1Eý, doganlar, men siziň şulardan habarly bolmagyňyzy isleýärin: biziň ata-babalarymyzyň bary buludyň penasynda gezdiler, olaryň bary deňizden geçdiler[+]. 2Olaryň bary buluda we deňze çümdürilip, Musanyň[†] şägirtleri boldular. 3Olaryň bary gökden inen şol bir iýmiti iýdiler[+]. 4Olaryň bary Hudaý tarapyndan berlen şol bir suwdan içdiler. Çünki olaryň bary bir ruhy[†] gözbaşdan, özlerine hemralyk eden Ruhy Gaýadan içdiler. Bu Gaýa Mesihiň[†] hut Özüdi. 5Emma şonda-da olaryň köpüsi Hudaýy närazy etdiler. Şonuň üçin-de olaryň läşleri çölde serlip galdy[+]. 6Biz hem ata-babalarymyz deý ýüreklerimizi ýamanlyga ýykgyn etmez ýaly, bularyň bary bize duýduryşdyr[+]. 7[+]Olaryň käbirleri ýaly butparaz[†] bolmaň. Olar barada Töwratda[†] şeýle ýazylgydyr: «Adamlar iýip-içmäge oturdylar, soňra turup, oýnaşmaga başladylar»[+]. 8Olaryň käbirleri ýaly azgynçylyk etmäliň: bir günde olaryň ýigrimi üç müňüsi öldi[+]. 9Olaryň käbirleri ýaly Mesihi synamalyň: olar ýylanlardan heläk boldular[+]. 10Olaryň käbirleri ýaly hüňürdemäliň: olar Ölüm perişdesiniň[†] elinden öldi[+]. 11Bularyň bary başgalara sapak bolsun diýip, ata-babalarymyzyň başyndan indi. Bu zamanyň ahyrky günlerinde ýaşaýanlara, ýagny bize duýduryş hökmünde ýazyldy[+]. 12Şunlukda, siz berk durandyrys diýip pikir edýän-de bolsaňyz, günä etmez ýaly, ägä boluň![+] 13Başyňyzdan inen synaglar başgalaryň-da başyndan inýändir. Emma Hudaý sadykdyr! Ol siziň güýjüňiziň çatmajak synagyny bermez. Siz synaga düşeniňizde, Hudaý çykalga-da açar, synagdan üstün gelmek üçin gujur-gaýrat-da berer[+].


Buthanalara barmaň!

14Şonuň üçin, eý, meniň ezizlerim, butparazlykdan[†] gaça duruň[+]. 15Men siziň bilen paýhasly adamlar hökmünde gürleşýärin. Size aýdýanlarymdan özüňiz netije çykaryň. 16Eýsem biz şükür edip, şükür käsesinden içenimizde, Mesihiň[†] ganyna şärik bolmaýarysmy? Çöregi bölüp iýenimizde, Mesihiň bedenine şärik bolmaýarysmy[+]? 17Çöregiň bir bolşy ýaly, biz köp bolsak-da, bir bedendiris. Çünki şol bir çöregi paýlaşýandyrys[+].

18Ysraýyl[†] halkyna serediň: gurbanlyk[†] sypasynda[†] berlen gurbanlykdan iýýän şol sypa şärik bolmaýarmy[+]? 19Muny diýmek bilen, buta[†] berlen gurbanlygyň ýa-da butuň özüniň haýsydyr bir ähmiýeti bar diýjek bolýarynmy[+]? 20Elbetde, ýok! Men butparazlaryň berýän gurbanlygyny Hudaýa däl-de, arwah-jynlara berýändigini aýtjak bolýaryn. Men siziň jynlara şärik bolmagyňyzy islemeýärin[+]. 21Siz hem Rebbiň[†] käsesinden, hem-de jynlaryň käsesinden içip bilmersiňiz. Siz hem Rebbiň saçagyna[†], hem-de arwah-jynlaryň saçagyna şärik bolup bilmersiňiz[+]. 22Ýa-da biz Rebbiň gabanjaňlygyny oýarmakçymy? Eýsem biz Ondan güýçlümi näme[+]?


Imanlylaryň azatlygy

23Siz: «Islendik zady etmäge hakym bar» diýýärsiňiz, ýöne her zat siziň üçin bähbitli däldir. «Islendik zady etmäge hakym bar» diýýärsiňiz, ýöne hemme zat abatlaýan däldir[+]. 24Her kes öz bähbidini däl-de, başgalaryň bähbidini arasyn[+]. 25Et bazarynda satylýan her eti iýip bilersiňiz. Anygyna ýetjek bolup, ynsabyňyzy horlamaň[+]. 26[+]Çünki «Ýer we ondaky zatlar Rebbiňkidir»[+]. 27Eger iman etmedikleriň biri sizi nahara çagyrsa, siz-de gitmek isleseňiz, öňüňizde goýlan zatlary arkaýyn iýiberiň. Anygyna ýetjek bolup, ynsabyňyzy horlamaň[+]. 28Emma kimdir biri size: «Bu butlara[†] gurbanlyk[†] berlen etdir» diýse, bu et barada duýduran adamyň we ynsabyň hatyrasyna ony iýmäň.[*] 29Men siziň ynsabyňyz däl-de, şol adamyň ynsaby barada aýdýaryn.

Näme üçin başganyň ynsaby meniň erkinligime kazylyk edýär? 30Eger men nahar iýmezden öň Hudaýa şükür edip, nahara goşulýan bolsam, onda näme üçin şükür edýän naharym üçin ýazgarylýarkam[+]? 31Şunlukda, iýseňiz-de, içseňiz-de, her näme etseňiz-de – bularyň baryny Hudaýyň şöhraty[†] üçin ediň[+]. 32Ýahudylaryň-da[†], grekleriň-de[†], Hudaýyň ýygnagynyň-da[†], garaz, hiç kimiň büdremegine sebäp bolmaň[+]. 33Çünki men öz bähbidimi araman, köpleriň halas bolmagy üçin olaryň bähbidini araýaryn, her zatda her kesi razy etmäge dyrjaşýaryn[+].

#### 11‑nji bap

1Meniň Mesihden[†] görelde alşym ýaly, siz-de menden görelde alyň[+].


Edepli ybadat

2Meni elmydama ýatlaýandygyňyz, taglymaty size tabşyryşym ýaly saklaýandygyňyz üçin sizi öwýärin. 3Emma şuňa hem aýdyň düşünmegiňizi isleýärin: her erkegiň başy Mesihdir[†], aýalyň başy erkekdir, Mesihiň başy bolsa Hudaýdyr[+]. 4Başyny örtüp, doga-dileg ýa-da pygamberlik edýän[†] erkek kişi öz başyny biabraý edýändir. 5Başyny örtmän doga-dileg ýa-da pygamberlik edýän aýal öz başyny biabraý edýändir. Ol başy syrylan aýal bilen des-deňdir[+]. 6Hawa, eger aýal başyny örtmeýän bolsa, onda, goý, saçyny-da kesdirsin. Ýöne aýalyň saçyny kesmegi ýa-da syrdyrmagy biabraýçylykdyr. Şoňa görä, goý, ol başyny örtsün[+]. 7Erkek başyny örtmeli däldir. Çünki ol Hudaýyň keşbidir, Onuň şöhratydyr[†]. Aýal bolsa erkegiň şöhratydyr[+]. 8Çünki ilkibaşdan erkek aýaldan däl-de, aýal erkekden ýaradylandyr;[+] 9erkek aýal üçin däl-de, aýal erkek üçin ýaradylandyr[+]. 10Eger aýal erkegiň şöhraty bolýan bolsa, onda ol perişdeleriň[†] hatyrasyna başyny örtüp-örtmezligi, goý, özi çözsün. 11Ýöne her nähili bolsa-da, Rebbiň[†] halkynyň arasynda aýal erkege, erkek-de aýala garaşlydyr[+]. 12Çünki aýal erkekden ýaradylan bolsa-da, erkek aýaldan dogulýandyr. Hemmesini hem Hudaý ýaradandyr. 13Özüňiz pikir edip görüň: aýal başyny örtmän Hudaýa doga etse gelşiklimidir? 14Erkek saçyny ösdürse biabraýçylykdygyny tebigatyň özi size öwretmeýärmi näme? 15Aýal üçin bolsa uzyn saç abraýdyr. Uzyn saç oňa başörtgüsi hökmünde berlendir[+]. 16Eger bu mesele babatda jedel etmekçi bolýan kişi bar bolsa, şuny diýýärin: biziň we Hudaýyň ýygnaklarynda[†] aýallaryň baş örtmegi adatdyr.


Rebbiň saçagyny harlamaň!


(Matta 26:26-29; Mark 14:22-25; Luka 22:14-20)

17Indi bolsa şu görkezmeleri bermek bilen birlikde, özümiň makullamaýan zadym barada aýtmakçy: siziň ýygnanyşyklaryňyzyň peýdasyndan zyýany köpdür. 18Birinjiden, Hudaýyň ýygnagy[†] hökmünde üýşeniňizde, araňyzda agzalalyklaryň bolýandygy baradaky gürrüňler meniň gulagyma degýär. Men muňa az-kem ynanman-da duramok[+]. 19Sebäbi araňyzda agzalalyklar bolmaly zatdyr. Olar siziň Hudaýyň synagyndan geçip-geçmeýändigiňizi äşgär edýär[+]. 20Siz bir ýere üýşeniňizde, Rebbiň saçagyna[†] gatnaşýarsyňyz diýip hasap edýärsiňiz. Aslynda welin bu beýle däl. 21Sebäbi nahar iýeniňizde, getiren naharyňyzy başgalar bilen paýlaşman, özüňiz iýýärsiňiz. Şeýdip, biri aç galýar, başga biri bolsa eýýäm serhoş. 22Eýsem iýip-içmek üçin öz öýüňiz ýokmy? Ýa-da siz Hudaýyň ýygnagyny äsgermän, garyplary kemsitmek isleýäňizmi? Men muňa näme diýeýin? Şeýle edýäniňiz üçin sizi taryplaýynmy? Elbetde, ýok![+] 23Çünki men Rebden alan taglymatymy size tabşyrdym. Reb Isa[†] Özüne haýynlyk edilen gijesi eline çörek alyp,[+] 24şükür etdi. Soňra çöregi bölüp: «Bu siz üçin berilýän bedenimdir.[*] Muny Meni ýatlamak üçin berjaý ediň» diýdi[+]. 25Şunuň ýaly, nahardan soň şeraply käsäni alyp: «Bu şerap Meniň ganym arkaly baglanyşylýan täze ähtdir[†]. Ondan her gezek içeniňizde, muny Meni ýatlamak üçin berjaý ediň» diýdi[+]. 26Şoňa görä-de, siz her gezek bu çöregi iýeniňizde, bu käseden içeniňizde, Reb dolanyp gelýänçä, Onuň ölümini yglan edýärsiňiz. 27Şunlukda, kimde-kim mynasyp bolmadyk tärde bu çörekden iýse ýa-da Rebbiň käsesinden içse, Onuň bedeni we gany babatda ýazykly bolar[+]. 28Şonuň üçin-de, her kes diňe özüni synap görensoň, bu çörekden iýmeli, bu käseden içmeli. 29Kimde-kim Rebbiň bedenini äsgermän iýip-içse, öz-özüni Hudaýyň hökümine duçar edýändir. 30Ine, şu sebäpden araňyzda ejizler we syrkawlar köp, ölenleriňiz hem az däldir. 31Biz ilki özümizi synap gören bolsadyk, onda höküme uçramazdyk. 32Reb bizi terbiýelemek üçin höküm edýändir. Ol muny biziň dünýä bilen birlikde höküm edilmezimiz üçin edýär[+]. 33Şunlukda, eý, doganlar, Rebbiň saçagy üçin üýşeniňizde, biri-biriňize garaşyň. 34Eger kimdir biri aç bolsa, goý, öz öýünde naharlansyn. Şonda ol ýygnakda höküm edilmez. Galan zatlary bolsa baranymda çözerin.

#### 12‑nji bap


Ruhy peşgeşler

1Indi bolsa, eý, doganlar, men siziň Ruhuň[†] peşgeşleri babatda habarly bolmagyňyzy isleýärin[+]. 2Ýadyňyzdamy, siz butparazkaňyz[†], dilsiz-agyzsyz butlaryň täsirine düşüp, olara eýerýärdiňiz[+]. 3Şoňa görä-de, şuňa aýdyň düşünmegiňizi isleýärin: Hudaýyň Ruhundan ylham alýan ynsan: «Isa[†] Mesihe[†] nälet bolsun!» diýmez. Mukaddes Ruh[†] ynandyrmasa, ynsan: «Isa Rebdir[†]!» diýip bilmez[+].

4Mukaddes Ruhuň[†] berýän peşgeşleri dürlüdir, ýöne olaryň bary şol bir Ruhdandyr[+]. 5Hyzmatlar dürli-dürlüdir, ýöne olaryň bary şol bir Reb üçindir[+]. 6Amallar dürli-dürlüdir, ýöne her kesde ähli zady edýän şol bir Hudaýdyr[+].

7Her kesde Mukaddes Ruhuň[†] aýan bolmagy hemmeleriň bähbidi üçindir. 8Mukaddes Ruh kimdir birine danalyk bilen, ýene birine bilim bilen öwretmek peşgeşini berýär. 9Başga birine Mukaddes Ruh iman baýlygyny, ýene birine şypa berme peşgeşlerini berýär[+]. 10Ol birine gudrat görkezme, başgasyna pygamberlik[†], ýene birine ruhlary saýgarma, başga birine nämälim diller, ýene birine bu dilleri manylandyrma peşgeşini berýär[+]. 11Bularyň baryny ýeke-täk bir Mukaddes Ruh edýändir. Ol her kese Öz isleýşine görä berýändir.

12Beden bir bolsa-da, agzalary köpdür. Agzalary köp bolsa-da, olar bütewi bir teni emele getirýärler. Mesih[†] babatda hem şeýledir[+]. 13Çünki biz kim bolsak-da: ýahudymy[†], grekmi[†], gulmy, erkinmi – tapawudy ýok, barymyz bir beden bolmak üçin, bir Mukaddes Ruha[†] çümdürildik. Biziň barymyz bir Mukaddes Ruhy kabul etdik[+].

14Beden bir agzadan ybarat däldir. Onuň agzasy köpdür. 15Aýak: «Men el däl, men bu bedene degişli däl» diýeni bilen beden agzasy bolmagyny bes edýärmi näme? 16Gulak hem «Men göz däl, men bedene degişli däl» diýse-de, beden agzalygyna galýandyr. 17Eger bütin beden göz bolan bolsa, onda ol nädip eşiderdi? Eger bütin beden gulak bolan bolsa, onda ol nädip ys alardy? 18Emma Hudaý hemme agzalary bir bedende ýerleşdirip, olaryň hersini Öz halaýşyna görä goýdy. 19Eger agzalaryň bary haýsydyr bir agza bolan bolsa, onda beden nirede bolardy? 20Aslynda agzalar köp, beden bolsa birdir.

21Göz ele: «Sen maňa gerek däl!» diýip bilmeýär. Kelle hem aýaklara: «Siz maňa gerek däl!» diýip bilmeýär. 22Tersine, bedeniň ejiz saýylýan agzalary has gereklidir. 23Hormatsyzrak saýylýan agzalara welin aýratyn hormat goýýarys. Gelşiksiz saýylýan agzalarymyz barada aýratyn alada edýäris. 24Bedeniň gelşikli agzalary bolsa şeýle alada mätäç däldir. Hudaý beden agzalaryny birikdirende, onuň ähmiýetsiz saýylýan agzalaryna has köp ähmiýet berdi. 25Ol muny bedende hiç bölünişik bolman, agzalar biri-biri barada deň derejede alada etsinler diýip etdi. 26Eger bir agza horluk çekse, beýleki agzalar hem horluk çekerler. Eger bir agza hormatlanylsa, ähli agzalar muňa şatlanar[+].

27Siziň ähliňiz Isa[†] Mesihiň[†] bedenisiňiz, her biriňiz bedeniniň bir agzasysyňyz[+]. 28Hudaý ýygnaga[†] ilki bilen resullary[†], soňra pygamberleri[†], üçünji edip öwredijileri belledi. Soňra gudrat görkezýänleri we şypa berýänleri, ýardam berýänleri we dolandyrýanlary, soňra nämälim dillerde gürleýänleri belledi[+]. 29Eýsem hemmeler resulmydyr? Hemmeler pygambermidir? Hemmeler taglym öwredijimidir? Hemmeler gudrat görkezýänmidir? 30Şypa berme peşgeşi hemmelerde barmy? Hemmeler nämälim dillerde gürleýärmi? Hemmeler bu dillerde aýdylanlary düşündirip bilýärmi? 31Ýöne siz has ulurak peşgeşleri almaga ymtylyň.

Indi bolsa size iň gowy ýoly salgy bereýin[+].

#### 13‑nji bap


Söýgi

1Ynsanlaryň we perişdeleriň[†] dillerinde gürläp-de, söýgim bolmasa, güňleç seslenýän misdirin ýa-da jyňňyrdaýan kimwaldyryn. 2Eger pygamberlik[†] peşgeşim bolup-da, ähli syrlary we ylymlary bilip-de, daglary süýşürjek güýçli imanym bolup-da, söýgim bolmasa, men hiçdirin[+]. 3Eger men tutuş emlägimi garyp-gasarlara paýlap-da, magtanyp bilerim ýaly tenimi gurban edip-de[*], söýgim bolmasa, bularyň maňa hiç peýdasy ýokdur. 4Söýgi sabyrlydyr, mähirlidir. Söýgi bahyllyk edýän däldir, özüni beýgeldýän däldir. Söýgi gopbamsyramaýar, 5biabraýlyk etmeýär. Söýgi öz bähbidini aramaýar, gaharlanmaýar, öýke-kine saklamaýar. 6Söýgi ýamanlyga şatlanmaýar, ol hakykata şatlanýandyr. 7Söýgi hemme zady bagyşlaýandyr, elmydama ynanýandyr. Söýgi hiç haçan umytdan düşýän däldir, hemme zada çydaýandyr. 8Pygamberlikler tamamlanar, diller ýiter, bilim gutarar, söýgi bolsa asla tükenmez. 9Çünki biz häzir bölekleýin bilýäris, bölekleýin pygamberlik edýäris[†]. 10Kämillik gelende, bölekleýin zatlar tamamlanar. 11Men çagakam, çaga ýaly gürleýärdim, çaga ýaly oýlanýardym, çaga ýaly pikir ýöredýärdim. Emma ulalyp kemala gelenimde, çagalyk ýörelgelerini taşladym[+]. 12Şindi ähli zady öçügsi aýnadan gören ýaly görýäris. Emma soňra ähli zady ýüzbe-ýüz göreris. Men şindi bölekleýin bilýärin, ýöne şonda Hudaýyň meni bilşi ýaly doly bilerin[+]. 13Häzir şu üçüsi galýar: iman, umyt we söýgi. Bularyň iň ulusy bolsa söýgüdir.

#### 14‑nji bap


Pygamberlik we nämälim diller barada

1Söýginiň ýörelgesine eýeriň. Ruhy[†] peşgeşleri almaga, aýratyn-da pygamberlik etmäge[†] ymtylyň[+]. 2Nämälim dilde gürleýän adam adamlar bilen däl-de, Hudaý bilen gürleşýändir. Çünki onuň Mukaddes Ruhdan[†] ylhamlanyp aýdýan syrlaryna hiç kim düşünýän däldir. 3Pygamberlik edýän bolsa adamlara ýüzlenip, olara öwüt-nesihat berýär, goldaýar, teselli berýär. 4Nämälim dilde gürleýän öz-özüne öwüt berýändir, pygamberlik edýän bolsa ýygnaga[†] öwüt berýändir. 5Siziň ähliňiz nämälim dillerde gürleseňiz, elbetde, gowy, ýöne pygamberlik etmäge ymtylyň. Nämälim dilde gürleýän adam ýygnaga öwüt-ündew bermek üçin öz aýdanlaryny manylandyrmasa, onda pygamberlik edýän ondan has gowudyr[+]. 6Eý, doganlar, men ýanyňyza baryp, nämälim dillerde gürlesem, ýöne aýanlyk[†], bilim, pygamberlik, ýa-da taglymat öwretmesem, meniň size peýdam degermi? 7Mysal hökmünde jansyz saz gurallaryny: tüýdügi ýa-da arfany alyp göreliň. Eger olar tapawutly äheňde çalynmasa, haýsy mukamyň çalynýandygyny nädip saýgarjak? 8Ýene-de bir mysal: eger surnaýyň çagyryş sesi aýdyň bolmasa, urşa taýynlanjak barmy[+]? 9Siz babatda hem şeýledir. Eger-de siz dil arkaly aýdýanlaryňyz aýdyň bolmasa, size kim düşüner? Bu diňe howaýy gürrüň eden ýalydyr. 10Dünýäde örän köp diller bar. Olaryň her biriniň manysynyň bardygy gürrüňsizdir! 11Emma men kimdir biriniň aýdýanlaryna düşünmesem, men onuň üçin keseki ýurtludyryn. Ol hem meniň üçin keseki ýurtludyr. 12Şonuň üçin-de, ruhy zatlara şeýle ymtylýan bolsaňyz, ýygnagy berkidýän peşgeşleri almaga dyrjaşyň.

13Nämälim dillerde gürleýän adam ony manylandyryp bilmegi üçin-de doga-dileg etmelidir. 14Çünki men nämälim dilde doga-dileg edýän bolsam, muny diňe ruhum[†] edýändir. Akylym muňa gatnaşýan däldir. 15Näme etmeli? Men ruhum bilen doga-dileg etsem, muny aňymda-da etjek. Men ruhum bilen nagma aýtsam, muny aňymda-da aýtjak[+]. 16Eger sen Hudaýy öz kalbyňda şöhratlandyrsaň[†], seniň aýdýan zatlaryňa düşünmeýän adam şükürleriňe nädip «omyn[†]» diýsin? Ol seniň aýdýanlaryňa düşünmeýär ahyryn[+]. 17Belki, sen oňat şükür edýänsiň, ýöne başga biri bu arkaly öwüt alýan däldir. 18Hudaýa şükür, men nämälim dillerde hemmäňizden köp gürleýärin. 19Ýöne ýygnakda[†] beýlekilere-de öwüt-ündew berer ýaly, düşnükli bäş söz aýdanymy gowy görýärin. Bu nämälim dillerde aýdylan müňlerçe sözden gowudyr. 20Eý, doganlar, çagalar ýaly pikir ýöretmegiňizi bes ediň. Ýamanlyk babatda çaga ýaly boluň, ýöne akyl babatda kämil ýaşly boluň[+]. 21[+]Çünki Mukaddes[†] Ýazgylarda şeýle ýazylgydyr:

«Men bu halka
ýat dillerde gürleýänler arkaly,
keseki halklaryň dili arkaly sözlärin.
Emma şonda-da olar Meni diňlemezler – diýýär Reb[†]»[+].

22Şunlukda, nämälim diller iman edenler üçin däl-de, iman etmedikler üçin alamatdyr. Pygamberlik[†] bolsa iman etmedikler üçin däl-de, iman edenler üçin alamatdyr[+]. 23Eger bütin ýygnak[†] bir ýere ýygnanyp, heriňiz nämälim dilde gürläp durkaňyz, oňa düşünmeýän ýa-da iman etmedik adamlar munuň üstüne gelse, näme oýlarlar? Olar: «Siz akylyňyzdan azaşypsyňyz» diýmezmi[+]? 24Emma iman etmedik ýa-da düşünmeýäniň biri pygamberlik aýdylyp durka gelse, ol hemmeler tarapyndan paş edilip, höküm edilýändigini eşider. 25Şonda onuň ýürek syrlary aýan bolar-da, ýüzin ýykylar. «Hudaý, dogrudan-da, siziň araňyzda eken!» diýip, Oňa sežde eder[†][+].


Tertipli ybadat

26Eý, doganlar, mundan nähili netije çykarsa bolar? Siz bir ýere üýşeniňizde, her biriňizde nagma, öwüt sözi, aýanlyk[†], nämälim dillerde gürlemek ýa-da ony manylandyrmak bardyr. Goý, bularyň bary ýygnagy[†] berkitmek üçin ulanylsyn[+]. 27Eger araňyzda nämälim dillerde gürleýän bar bolsa, goý, ikisi ýa-da üçüsi gezek-gezegine gürlesin; ýene biri manylandyrsyn. 28Emma manylandyryp bilýän bolmasa, onda nämälim dilde gürleýän dymsyn. Goý, ol özüne we Hudaýa gürrüň bersin. 29Pygamberleriň[†] bolsa ikisi ýa-da üçüsi gürlesin. Beýlekiler bolsa olaryň aýdanlaryny saldarlap görsünler[+]. 30Emma diňläp oturanlardan birine Hudaýdan aýanlyk gelse, onda gürläp duran dymsyn. 31Çünki hemmeler öwüt alar ýaly, hemmeler ruhlanar ýaly, baryňyz gezek-gezegine pygamberlik edip[†] bilersiňiz. 32Pygamberlik sözlerini alan adam olary haçan aýtmalydygyny özi kesgitlemelidir. 33Çünki Hudaý bidüzgünçiligiň däl-de, parahatlygyň Hudaýydyr.

Hudaýyň halkynyň ýygnaklarynyň[†] ählisinde bolşy ýaly, 34aýallar ýygnakda gürlemesin. Olara gürlemäge rugsat berilýän däldir. Töwratda[†] aýdylyşy ýaly, olar tabyn bolmalydyr[+]. 35Eger olar haýsydyr bir zat barada bilmekçi bolsalar, goý, öýde ärlerinden sorasynlar. Aýala ýygnakda gürlemek aýyp ahyryn.

36Hudaýyň sözi sizden çykandyr öýdýärsiňizmi? Ýa-da ol diňe size baryp ýetdimi? 37Eger kimdir biri özüni pygamber[†] ýa-da Mukaddes Ruhdan[†] dolan diýip saýýan bolsa, şuňa düşünmelidir: meniň ýazýanlarym Hudaýyň buýrugydyr. 38Emma ol muny äsgermese, goý, onuň özi-de äsgerilmesin. 39Şunlukda, eý, doganlar, pygamberlik etmäge[†] jan-tenden yhlas ediň, ýöne nämälim dillerde gürlemegi-de gadagan etmäň[+]. 40Emma hemme zat mynasyp tärde we tertip bilen bolsun[+].

#### 15‑nji bap


Direliş baradaky Hoş Habar

1Indi bolsa, eý, doganlar, size wagyz eden Hoş Habarymy[†] ýatladyp geçmekçi. Siz ony kabul edip, onda berk dursuňyz. 2Size wagyz eden Hoş Habarymy gaýym tutsaňyz, ol arkaly halas bolarsyňyz. Tutmasaňyz, biderek ýere iman etdigiňiz bolar[+]. 3Çünki men kabul edenimi örän wajyp habar hökmünde size-de gowşurdym. Bu habar, ine, şundan ybarat: Mukaddes[†] Ýazgylara görä, Mesih[†] biziň günälerimiz üçin öldi[+]. 4Ol jaýlanyp, Mukaddes Ýazgylara görä hem üçülenji gün diýlende direldi[+]. 5Onsoň Isa[†] Mesih Petrusa[*], soň Onkilere göründi[+]. 6Mundan soň Ol şol bir wagtyň özünde bäş ýüzden-de gowrak dogana göründi. Bu doganlaryň käbiri eýýäm aradan çykdy, ýöne aglaba bölegi häzir hem diri. 7Soňra Ol Ýakuba[†] göründi, soň resullaryň[†] ählisine göründi[+]. 8Iň soňunda bolsa maňa, ýagny şeýle derejä asla mynasyp bolmadyga göründi[+]. 9Çünki men resullaryň arasynda iň kiçisidirin. Men hatda resul adyny almaga-da mynasyp däl, sebäbi Hudaýyň ýygnagyna[†] azar beripdim[+]. 10Emma men nähili bolsam-da, diňe Hudaýyň merhemeti arkaly şeýle boldum. Onuň maňa eden merhemeti puja çykmady: men hemmelerden-de köp zähmet çekdim. Aslynda muny men däl-de, maňa ýar bolan Hudaýyň merhemeti etdi[+]. 11Şunlukda, isle men bolaýyn, isle-de beýleki resullar bolsun – tapawudy ýok: biz bu Hoş Habary wagyz edýäris, siz-de oňa ynandyňyz.


Merhumlaryň direlmegi

12Biz Mesih[†] direldi diýip wagyz edýäris. Onda siziň araňyzdan käbirleri nädip merhumlar direlmez diýip bilýär[+]? 13Eger merhumlar direlmeýän bolsa, onda Mesih hem direlen däldir. 14Eger Mesih direlmedik bolsa, onda biziň wagzymyz-da, siziň imanyňyz-da biderekdir. 15Munuň üstesine-de, biziň Hudaý barada ýalan şaýatlyk etdigimiz bolýar. Sebäbi biz Hudaý Isa[†] Mesihi direltdi diýip şaýatlyk edýäris ahyryn. Eger merhumlar direlmeýän bolsa, onda Hudaý Isa Mesihi-de direlden däldir. 16Hawa, merhumlar direlmeýän bolsa, onda Isa Mesih-de direlen däldir. 17Eger Isa Mesih direlmedik bolsa, onda siziň iman getirmegiňiz hem puçdur: siz öňkiňiz ýaly günäleriňiziň içindesiňiz[+]. 18Diýmek, Isa Mesihde imanly bolup aradan çykanlar hem heläk bolandyr[+]. 19Eger biz diňe bu durmuşda Isa Mesihe umyt baglaýan bolsak, ähli ynsanlaryň iň betbagtydyrys.

20Ýöne Isa[†] Mesih[†] hakykatdan-da ilkinji bolup ölümden direldi. Bu beýleki merhumlaryň hem direljekdigini kepillendirýär[+]. 21Çünki ölümiň bu dünýä adam arkaly gelşi ýaly, ölümden direliş-de adam arkaly gelýändir[+]. 22Adam atanyň[†] nesilleriniň ählisi ölýär. Şunuň ýaly, Isa Mesihe degişli bolanlaryň-da ählisi ýaşaýşa gowşar. 23Ýöne her kes öz gezeginde direler. Isa Mesih ilkinji bolup direldi. Mesih gelende, Oňa degişli bolanlar-da direler[+]. 24Isa Mesih ähli agalyklary, ygtyýarlyklary we güýçleri ýok edip, Şalygy Ata Hudaýa tabşyranda bolsa dünýäniň soňy bolar[+]. 25Çünki Hudaý Isa Mesihiň ähli duşmanlaryny Onuň aýak astyna salýança, Mesih şalyk sürmelidir[+]. 26Ýok edilmeli duşmanlaryň iň soňkusy hem ölümdir. 27[+]Çünki Hudaý «ähli zady Onuň aýagynyň astynda goýdy». Hawa, Hudaý ähli zady Mesihiň aýak astynda goýdy. Ýöne «ähli zady» diýlende, munuň Hudaýa degişli däldigi mese-mälimdir[+]. 28Hudaý ähli zady Ogluna tabyn edenden soň, Ogul hem Özüni ähli zady Onuň aýak astyna goýan Hudaýa tabyn eder. Bu Hudaýyň ähli zatda doly höküm sürmegi üçindir[+]. 29Eger direliş ýok bolsa, merhumlara derek suwa çümdürilenler[†] näme ederkä? Eger merhumlar hiç haçan direlmejek bolsa, adamlar näme üçin olara derek suwa çümdürilýärkä? 30Biz hem näme üçin özümizi sagatsaýyn howp astyna salýarkak[+]? 31Rebbimiz[†] Isa Mesihiň huzurynda size bolan buýsanjymdan ant içýärin: men her gün ölüm bilen ýüzbe-ýüz bolýaryn[+]. 32[+]Eger-de meniň delillerim diňe ynsan delilleri bolan bolsa, men heý-de Efesdäki wagşy haýwanlar bilen göreşermidim? Mundan näme peýda gazanardym? Eger merhumlar direlmeýän bolsalar, «geliň, iýeliň, içeliň, ertir biz öleris!»[+] 33Aldanmaň! Ýaramaz ýaranlar ýagşy häsiýetlini hem azdyrýandyr. 34Akylyňyza aýlanyň, günä etmegi bes ediň. Siziň araňyzda Hudaýy tanamaýanlar hem bar. Men muny sizi utandyrmak üçin aýdýaryn[+].


Direlen ten

35Ýöne kimdir biriniň: «Merhumlar nädip direler? Olar gaýdyp gelenlerinde bedenleri nähili bolarka?» diýip soramagy mümkin[+]. 36Nähili nadanlyk[†]! Seniň eken tohumyň ölmese, ýaşaýşa gowuşmaz[+]. 37Sen ekeniňde gögerjek ösümligi tutuşlygyna ekmeýärsiň. Sen ýöne tohum, mysal üçin bugdaý ýa-da başga bir ösümligiň tohumyny ekýärsiň. 38Hudaý bolsa bu tohuma Öz bellän görnüşini berýär. Her tohumyň-da öz görnüşi bolýandyr. 39Bedenleriň hemmesi birmeňzeş däldir. Ynsanyň öz bedeni, haýwanlaryň öz bedeni, guşlaryň öz bedeni, balyklaryň-da öz bedeni bolýar. 40Şeýle-de, göklere ýa ýere degişli zatlar-da bardyr. Göklere degişli zatlaryň öz görki, ýere degişli zatlaryň-da öz görki bardyr. 41Günüň öz görki, aýyň öz görki bardyr, ýyldyzlaryň-da öz görki bardyr. Bir ýyldyzyň görki beýleki ýyldyzyňkydan tapawutlydyr. 42Merhumlaryň direlişi-de şuňa meňzeýändir. Çüýreýän beden jaýlanyp, çüýremejek beden direlýär[+]. 43Abraýsyzlykda jaýlanyp, şan-şöhratda direlýär. Ejizlikde jaýlanyp, güýç-kuwwatda direlýär. 44Pany bedende jaýlanyp, baky bedende direlýär. Pany beden bar bolsa, baky beden hem bolýandyr. 45[+]Çünki Mukaddes[†] Ýazgylarda şeýle ýazylgydyr: «Ilkinji adam – Adam ata[†] janly barlyk boldy». Soňky Adam bolsa ýaşaýyş berýän Ruh[†] boldy[+]. 46Baky beden pany bedenden öň bolup bilmeýär. Tersine, ilki pany beden bolýar, soňra bolsa baky beden bolýar. 47Ilkinji ynsan ýeriň topragyndandy, ikinji Ynsan bolsa[*] Göklerdendi[+]. 48Toprakdan ýaradylan ilkinji ynsan nähili bolsa, ýerdäki ynsanlar hem şeýledir. Göklerden inen Ynsan nähili bolsa, göklere degişli ynsanlar hem şeýledir. 49Biz toprakdan ýaradylan ynsana nähili meňzän bolsak, göklerden Bolana hem şeýle meňzäris[+]. 50Şoňa görä-de, eý, doganlar, men size aýtmakçy: et bilen gandan bolan ýerdäki ynsan Hudaýyň Şalygyny[†] miras[†] alyp bilýän däldir. Çüýreýän beden çüýremeýän bedene şärik bolup bilýän däldir. 51Gulak goýuň, size bir syry aýan edeýin: biz ölmeris, ýöne hemmämiz özgerdileris[+]. 52Bu iň soňky surnaý çalnanda göz-açyp ýumasy salymda, bir pursatda amala aşar. Surnaý çalnar, merhumlar çüýremezek halda direldiler, biz hem özgerdileris[+]. 53Çünki çüýreýän beden çüýremezlik donuna, ölýän ten ölmezlik donuna beslenmelidir[+]. 54[+]Şunlukda, çüýreýän ten çüýremezlige, ölýän ten ölmezlige beslenende, «Ýeňiş ölümi ýuwutdy» diýlen sözler berjaý bolar[+]. 55[+]«Eý, ölüm, hany seniň ýeňşiň[*]? Eý, ölüm, hany seniň zäherli neşderiň[*]?»[+] 56Günä – bu ölümiň zäherli neşderidir. Kanun[†] bolsa günäniň güýç-kuwwatydyr[+]. 57Ýöne Hudaýa müň-de bir şükür! Ol Rebbimiz Isa[†] Mesih[†] arkaly bize ýeňiş berdi[+]. 58Şoňa görä-de, eý, eziz doganlarym, berk duruň. Goý, sizi asla hiç zat sarsdyrmasyn. Rebbiň işine yhlasly ýapyşyň. Çünki Reb ugrunda çeken zähmetiňiziň biderek däldigini özüňiz-de bilýänsiňiz.

#### 16-njy bap


Imanlylar üçin pul kömegini ýygnamak baradaky öwütler

1Indi bolsa Hudaýyň ýygnaklaryna[†] maddy pul kömegini bermek barada aýtmakçy. Galatýadaky ýygnaklara tabşyranlarymy siz hem berjaý ediň[+]. 2Men ýanyňyza baranymda ýygnama zerurlygy bolmaz ýaly, heriňiz her hepdäniň birinji güni öz ýagdaýyna görä belli mukdarda pul süýşürip, ýanynda saklasyn[+]. 3Baranymda bolsa, siziň kömegiňizi Iýerusalime[†] aşyrjak adamlary özüňiz saýlarsyňyz. Men olary iberenimde, tanatma hatlaryny hem ýanlaryna goşaryn[+]. 4Eger Iýerusalime meniň gitmegim makul bilinse, olar maňa ýoldaş bolarlar.


Pawlusyň arzuw-islegleri

5Men ýanyňyza Makedoniýada bolanymdan soň bararyn. Sebäbi men Makedoniýanyň üsti bilen geçmekçi[+]. 6Belki, men ýanyňyzda biraz galaryn, hatda gyşy şol ýerde geçirmegim-de ahmal. Soňra siz meni gitjek ýerime ugradyp bilersiňiz. 7Häzir bolsa sizi ýöne ýol ugruna görüp geçesim gelenok. Gaýtam, Hudaý ýol berse, ýanyňyzda köpräk bolmagy umyt edýärin. 8Men Ellinji gün baýramyna çenli Efes şäherinde galaryn,[+] 9sebäbi maňa köp adamlaryň garşy çykýandygyna garamazdan, bu ýerde uly we netijeli işler üçin uly mümkinçilikler döredi. 10Eger ýanyňyza Timoteos barsa, onuň araňyzda hiç zatdan gorkman gezip bileri ýaly alada ediň. Ol hem men ýaly Rebbiň[†] işini edýär[+]. 11Şoňa görä-de, hiç kim Timoteosa äsgermezçilik etmesin. Ol meniň ýanyma dolanar ýaly, ony sag-aman ýola salyň. Men Timoteosyň doganlar bilen gaýdyp gelmegine garaşýaryn. 12Indi bolsa doganymyz Apollo barada: men oňa doganlar bilen bilelikde siziň ýanyňyza gitmegi üçin köp ýalbardym. Ýöne onuň edil şu pursat gitmäge meýli ýok. Ol ýanyňyza amatly wagt tapanda barar[+].


Soňky öwütler we salamlar

13Hüşgär boluň, imanda berk duruň, mert boluň, gaýratly boluň[+]. 14Ähli zady söýgi bilen ediň[+]. 15Eý, doganlar, siz Stepanasyň öý-içersini tanaýarsyňyz. Olaryň Ahaýada ilkinjileriň hatarynda Isa[†] Mesihe[†] iman edendiklerini, Hudaýyň halkyna jan-tenden hyzmat edýändiklerini hem bilýänsiňiz. Şoňa görä-de, sizden şuny haýyş etmekçi:[+] 16siz hem şeýle adamlara, olar bilen işläp zähmet çekýänleriň her birine gulak asyň[+]. 17Men Stepanas, Fortunat we Ahaýyk dagy gelende, örän begendim. Olar siziň ýoklugyňyzy bildirmeýärler. 18Olar siziň köňlüňize aram berişleri ýaly, meniň köňlüme-de aram berýärler. Şeýle adamlaryň gadyryny biliň. 19Aziýa welaýatyndaky ýygnaklar[†] size dogaýy salam iberýärler. Akila, Priskilla we olaryň öýündäki ýygnak hem size Rebde dogaýy salam iberýärler[+]. 20Doganlaryň ählisi hem size dogaýy salam iberýärler. Biri-biriňizi mähirli ogşap salamlaşyň[+]. 21Men – Pawlusdan size salam bolsun. Men muny öz elim bilen ýazdym[+]. 22Kimde-kim Rebbi söýmeýän bolsa, goý, oňa nälet bolsun. Ýa Rebbimiz, gelsene![+] 23Goý, Rebbimiz Isanyň merhemeti size ýar bolsun! 24Men siziň baryňyzy Isa Mesihiň söýgüsi bilen söýýärin! Omyn[†].

### 2 Korintoslylar


Giriş

[1]

[2]

[3]

[4]

[5]

[6]

[7]

[8]

[9]

[10]

[11]

[12]

[13]


#### Giriş


Pawlusyň korintoslylara ikinji haty


Pawlusyň korintoslylara ikinji haty joşgunly we şahsy äheňde ýazylan hatdyr. Korintoslylara birinji haty ýaly, ol hem Gresiýanyň Korintos şäherindäki imanlylar ýygnagyna ýazylandyr. Bu hatyň käbir parçalary dürli wagtda we dürli ýerlerde ýazylyp, soňra bir ýere jemlenen bolmagy mümkin. Onuň mowzugynyň we äheňiniň birdenkä üýtgemegi hem hut şu ýagdaý bilen düşündirilýär.

Hatyň aglaba böleginiň korintoslylara ýazylan birinji hatdan soň ýazylandygy mese-mälimdir. Onuň ýazylan döwründe Korintosdaky imanlylar ýygnagy bilen Pawlusyň özara gatnaşyklary galp resullar zerarly bozulypdy. Olar Pawlusyň resul diýip atlandyrylmaga haky ýok diýip, birtopar şübhelenmeleri döredýärdiler. Ýagdaýyň şeýle dartgynly bolandygyna garamazdan, korintoslylara ýazylan ikinji hatda Pawlusyň çuň taglymaty beýan edilýär. Bu taglymat özüňi ynjadanlary bagyşlamagy, ejizlikde güýçli bolmagy, sahylyk bilen bermegi ündeýär, Isa Mesihiň ölümi we direlişi arkaly her bir ynsana elýeter bolan täze ýaşaýyş barada taglym berýär.

Salamlar we şükür dilegleri1:1-11
Pawlus öz garşydaşlary bilen ýaraşmak isleýär1:12–7:16
Pawlus korintoslylary sahylyk bilen bermäge höweslendirýär8:1–9:15
Pawlus özüniň Isa Mesihiň hakyky resulydygyny subut edýär10:1–12:21
Soňky duýduryşlar we salamlar13:1-13

#### 1‑nji bap

1Hudaýyň yradasy bilen Isa[†] Mesihiň[†] resuly[†] bolan men Pawlusdan we doganymyz Timoteosdan Hudaýyň Korintosdaky ýygnagyna[†], şeýle-de tutuş Ahaýa welaýatyndaky Hudaýyň halkynyň baryna dogaýy salam![+] 2Atamyz Hudaýyň we Rebbimiz[†] Isa Mesihiň merhemeti we parahatlygy, goý, size ýar bolsun!


Teselli berýän Hudaý

3Ähli tesellileriň gözbaşy bolan merhemetli Ata Hudaýa, Rebbimiz Isa[†] Mesihiň[†] Hudaýyna we Atasyna alkyş bolsun![+] 4Hudaý ähli muşakgatlarymyzda bize teselli berýär. Biz hem öz gezegimizde her hili muşakgatlara uçran adamlara Hudaýdan alan tesellimiz arkaly teselli berýäris. 5Çünki Isa Mesihiň görgüleriniň durmuşymyzda artdygysaýy, Ol arkaly Hudaýdan alýan tesellimiz-de artýandyr[+]. 6Eger biz görgüler görýän bolsak, bu siziň teselli tapmagyňyz we halas bolmagyňyz üçindir. Hudaý bize teselli berýän bolsa, bu biziň-de size teselli bermegimiz üçindir. Siz hem biz ýaly görgüler göreniňizde, şu tesellimizden teselli tapyp, muşakgatlaryň baryna döz gelersiňiz[+]. 7Size baglaýan umydymyz berkdir, sebäbi siziň diňe muşakgatlarymyza däl, eýsem tesellimize-de şärikdigiňizi bilýäris.[*] 8Eý, doganlar! Biziň Aziýa welaýatynda başymyza inen külpetlerden siziň-de habarly bolmagyňyzy isleýäris. Bu külpetler çekip-çydardan juda agyrdy, biz diri galarys-da öýtmedik[+]. 9Hawa, ajal biziň ýakamyzdan tutandyr öýtdük. Bu ýagdaý biziň özümize däl-de, diňe Hudaýa, merhumlary direldýän Hudaýa bil baglamagymyz üçin ýüze çykypdy[+]. 10-11Hudaý bizi ajalyň penjesinden halas etdi we ýene-de halas eder. Biziň üçin edýän doga-dilegleriňiz arkaly Onuň bizi ýene-de halas etjekdigine umyt baglaýarys. Şonda köpleriň doga-dilegine jogap hökmünde bize berlen merhemet üçin köp adamlar Hudaýa şükür ederler[+][+].


Pawlus niýetini üýtgedýär

12Ine, biz şuňa buýsanýarys: biz her kes, ylaýta-da siz babatda Hudaýyň beren göwnaçyklygy we päk ýürekliligi bilen hereket edýäris. Biz muny ynsan danalygyna däl-de, Hudaýyň merhemetine daýanyp edýäris. Muňa biziň ynsabymyz-da şaýatdyr[+]. 13-14Biziň size ýazanlarymyzda okap düşünmez ýaly gümürtik zat ýok. Siz bize häzir bölekleýin düşünýärsiňiz, ýöne soňra doly düşünersiňiz diýen umydym bar. Onsoň Rebbimiz Isa Mesihiň geljek gününde biziň size buýsanyşymyz ýaly, siz-de bize buýsanyp bilersiňiz[+]. 15Bu babatda ynamym bolansoň, ýanyňyza iki gezek baryp, şatlygyňyzy artdyrmakçydym[+]. 16Soňra Makedoniýa gidip, ondan soň ýene size dolanmakçydym. Ol ýerden Ýahudyýa[†] ýurduna meni ýola salarsyňyz diýen niýetim bardy[+]. 17Eýsem men öz niýetlänlerimde durnuksyzlyk etdimmi? Ýa-da bulary niýetlänimde bu dünýäniň adamlary ýaly ikigöwünli bolup, ilki «hawa, hawa», soňra-da «ýok, ýok» diýýärinmi? 18Hudaý ynamdardyr. Ol biziň aýdanlarymyzyň şol bir wagtyň özünde hem «hawa», hem-de «ýok» däldigine şaýatdyr[+]. 19Men, Silwan[*] we Timoteos dagy araňyzda Hudaýyň Ogly[†][*] Isa[†] Mesih[†] barada wagyz etdik. Biziň wagyz eden Isa Mesihimiz hem «hawa», hem «ýok» diýen däldir. Hudaý Isa Mesih arkaly «hawa» diýýändir[+]. 20Çünki Hudaýyň beren wadalarynyň ählisi Isa Mesih arkaly «hawadyr». Hudaýy şöhratlandyryp[†] aýdýan «omyn[†]» sözümiz-de Isa Mesih arkalydyr[+]. 21Hudaý bizi siz bilen birlikde Isa Mesihe baglap, imanda berk durmagymyza ýardam berýär. Ol bizi seçip-saýlady-da, 22möhürläp, bularyň kepili hökmünde ýüregimize Mukaddes Ruhuny[†] berdi[+].

23Men sizi gynandyrmaýyn diýip, Korintosa dolanyp barmadym. Munuň hakykatdygyna Hudaý-da şaýatdyr[+]. 24Biz siziň imanyňyzyň üstünden höküm sürmekçi bolamzok, tersine, şatlygyňyzyň hatyrasyna siz bilen hyzmatdaşlyk edýäris. Çünki siz imanda berk dursuňyz.

#### 2‑nji bap

1Şunlukda, men ýene gamlanmaýyn diýip, ýanyňyza barmazlygy ýüregime düwdüm. 2Eger men sizi gamlandyrýan bolsam, meni kim şatlandyrsyn? Meniň gamlandyranlarymmy?![+] 3Şoňa görä-de, baranymda meni şatlandyrmaly adamlar göwnümi gamlandyrmasyn diýip, şol haty ýazdym. Meniň şatlygyma siziň-de şatlanjakdygyňyza berk ynanýaryn. 4Men şol haty paralanan ýürekden muşakgat içinde ýazypdym. Ýöne meniň niýetim sizi gynandyrmak däl-de, size bolan çäksiz söýgimi görkezmekdi[+].


Pawlus korintoslylara günäkärleri bagyşlamagy ündeýär

5Meni gamlandyran adam diňe meni däl-de, ulaltmaýyn welin, belli bir derejede hemmäňizi gamlandyrandyr. 6Köpçüligiň ony ýazgarmagy onuň üçin ýeterlik jezadyr[+]. 7Ol bütinleý gam laýyna batmaz ýaly, indi ony bagyşlamalysyňyz, teselli bermelisiňiz. 8Haýyş edýärin: ony dogrudan-da söýýändigiňizi tassyklaň. 9Şoňa görä-de, men şol haty sizi synamak we her bir zatda tabyn bolup-bolmaýanlygyňyzy bilmek üçin ýazdym. 10Siziň bagyşlan kişiňizi men hem bagyşlaýaryn, sebäbi men hem birini bir zatda bagyşlan bolsam, bagyşlanymy siziň hatyraňyz üçin Mesihiň[†] huzurynda bagyşladym. 11Men muny şeýtan[†] bizden üstün çykmasyn diýip etdim. Onuň kezzaplygy bize mälim ahyryn[+].


Pawlus öz hyzmatyny goraýar

12Men Mesihiň[†] Hoş Habaryny[†] wagyz etmäge Troas şäherine baranymda, maňa Reb[†] tarapyndan bir gapy açyldy[+]. 13Muňa garamazdan, köňlüm rahat däldi, sebäbi men ol ýerde doganym Titusy tapmadym. Şonuň üçin-de, olar bilen hoşlaşyp, Makedoniýa ugradym[+]. 14Ýöne Hudaýa müň-de bir şükür! Ol Mesihiň dabaraly ýörişine bizi elmydama şärik edýär. Hudaý Özi baradaky bilimi biz arkaly ähli ýere müşk-anbar kimin ýaýýar[+]. 15Çünki biz gutulyş ýolundan barýanlaryň-da, heläkçilik ýolundan barýanlaryň-da arasynda Hudaý üçin Mesihiň müşki-anbarydyrys[+]. 16Biz heläkçilik ýolundan barýanlar üçin ölüm ysy bolsak, gutulyş ýolundan barýanlar üçin ýaşaýyş müşki-anbarydyrys. Beýle işiň hötdesinden geljek asla ýokdur! 17Biz gara nebislerine çapýan adamlar kimin Hudaýyň Hoş Habaryny ýoýmaýarys. Tersine, Hudaý tarapyndan iberilen we Mesihe hyzmat edýän kişiler ýaly Hudaýyň huzurynda päk ýürekden wagyz edýäris.

#### 3‑nji bap

1Eýsem biz sizi özümiz bilen gaýtadan tanyş etmelimi? Näme, biz käbirleri ýaly size ýa-da sizden bolan tanatma hatlaryna mätäçmi[+]? 2Ýok! Biziň tanatma hatymyz sizsiňiz! Bu hat biziň ýüreklerimize ýazylandyr. Ol hemmelere mälimdir, ony hemmeler okap-da bilýär. 3Mesihiň[†] haty sizsiňiz. Bu mese-mälim zat. Bu hatymyz hyzmatymyzyň netijesidir. Biz ony syýa bilen däl-de, diri Hudaýyň Ruhunyň[†] güýji arkaly ýazdyk. Ol ýasy daş böleklerine däl-de, ynsan ýüregine ýazylandyr[+]. 4Bu babatda Mesih arkaly Hudaýyň huzurynda biziň şeýle ynamymyz bardyr. 5Bu işi öz-özümizden başarýarys diýip aýtmaga hiç esasymyz ýokdur. Bu başarnygy bize Hudaý berýär. 6Ol bize täze ähtiň[†] hyzmatçylary bolmak ukybyny berdi. Bu äht ýazylan Kanun[†] arkaly däl-de, Mukaddes Ruh[†] arkaly berkidilendir. Çünki ýazylan Kanun ölüme höküm edýär, Mukaddes Ruh bolsa ýaşaýyş berýär[+].


Täze ähtiň şöhraty

7Hawa, daş böleklerine oýulyp ýazylan Kanun[†] ölüme höküm edýärdi. Emma muňa garamazdan, Hudaýyň şöhraty[†] Musanyň[†] ýüzüne çaýylypdy. Bu nur öçügsi bolsa-da, ysraýyl[†] halkynyň gözüni gamaşdyrypdy. Eger ölüme höküm edýän hyzmatyň şöhraty şeýle bolsa,[+] 8onda Hudaýa Mukaddes Ruh[†] arkaly hyzmat etmekligiň şöhraty ondan parlak dälmidir?! 9Eger adamlary höküm edýän hyzmat şöhratly bolan bolsa, onda adamlary Hudaýyň nazarynda aklaýan hyzmatyň şöhraty ondan-da beýikdir. 10Çünki hemme zatdan beýik bolan şöhrat orta çykandan soň, ozalky şöhrat hiç bolup galdy. 11Eger wagtlaýyn hyzmat şeýle şöhratly bolsa, onda müdimilik hyzmat ondan gör-bak näçe şöhratlydyr! 12Biz şeýle umydymyz bolany üçin batyrgaýlyk bilen hereket edýäris. 13Biz Musa ýaly däldiris. Ol ysraýyl halky öçügsilenýän şöhratyň soňuny görmesin diýip ýüzüni basyrýardy. 14Ýöne olaryň akyly küteldi, sebäbi köne äht[†] olara okalyp berlende, bu perde heniz-de ýüzlerini basyrýandyr. Bu ýüz perdesi diňe Isa[†] Mesihe[†] iman edilende aýrylýar[+]. 15Musanyň kitaby hatda biziň günlerimizde okalanda-da, bu perde olaryň ýüregini basyrýar. 16Ýöne Rebbe[†] tarap öwrülenlerinde, bu perde syrylýar[+]. 17Reb Ruhdur. Rebbiň Ruhy nirede bolsa, azatlyk hem şol ýerdedir[+]. 18Biz hem ýüzümizi basyrman, Rebbiň şöhratynyň ýalkymyny görýäris. Rebbiň Ruhy ählimizi gitdigisaýy nurlandyryp, bizi Öz keşbine özgerdýär[+].

#### 4‑nji bap


Hoş Habary wagyz etmekde ruhdan düşmeýäris

1Hudaý merhemet edip, bize bu hyzmaty ynandy. Şonuň üçin-de, ruhdan düşmeýäris[+]. 2Biz aýyply bolany üçin gizlinlikde edilýän işleri ret etdik. Kezzaplyk etmeýäris, Hudaýyň Hoş Habaryny[†] ýoýmaýarys. Tersine, hakykaty aç-açan yglan edip, Hudaýyň huzurynda hemmeleriň öňünde jogap bermäge taýyndyrys[+]. 3Eger biziň wagyz edýän Hoş Habarymyz perdelenen bolsa, ol heläkçilik ýolundan barýanlar üçin perdelidir[+]. 4Bu dünýäniň hökümdary şeýtan[†] iman etmedikleriň aňyny baglady. Şonuň üçin-de olar Hudaýyň keşbi bolan Isa[†] Mesihiň[†] şöhratynyň[†] Hoş Habarynyň nuruny görüp bilmeýärler[+]. 5Biz özümiz barada däl-de, Isa Mesihiň Rebdigi[†] barada wagyz edýäris. Özümizi bolsa Isanyň hatyrasyna siziň gullaryňyz diýip hasaplaýarys[+]. 6[+]Çünki «Tümlükde nur parlasyn» diýen Hudaý biziň-de ýüreklerimizi ýagtylandyryp, Isa Mesihiň ýüzünde parlaýan Öz şöhratyny bize tanatdy[+].

7Biz hazynalary özünde saklaýan toýun küýzeler kimindiris. Şonuň üçin-de, bu ajaýyp gudratyň bizden däl-de, Hudaýdandygy äşgärdir[+]. 8Biz her tarapdan gysylýarys, ýöne owranmaýarys; biz çykgynsyz ýagdaýa düşýäris, ýöne ruhdan düşmeýäris;[+] 9yzarlanýarys, ýöne terk edilmeýäris; urulýarys, ýöne öldürilmeýäris[+]. 10Isa[†] Mesihiň[†] ýaşaýşy bedenimizde aýan bolsun diýip, Onuň ölümini elmydama bedenimizde göterýäris[+]. 11Biziň pany bedenimizde Isa Mesihiň ýaşaýşy aýan bolsun diýip, bizi, ýagny dirileri elmydama Onuň hatyrasyna ölüme tabşyrýarlar[+]. 12Siziň ýaşaýyş tapmagyňyz üçin, biz ölüm bilen ýüzbe-ýüz bolmaga-da taýyndyrys.

13[+]Zeburda: «Iman etdim, şonuň üçin gürledim» diýip ýazylgydyr. Şol imanyň ruhy[†] arkaly biz-de iman edýäris, şonuň üçin-de gürleýäris[+]. 14Biz Reb Isany[†] ölümden direlden Hudaýyň bizi hem Isa bilen bilelikde direldip, siz bilen birlikde Öz huzurynda goýjakdygyny bilýäris[+]. 15Bularyň bary siziň üçin edilýär. Şeýdip Hudaýyň merhemeti köpden-köp adamlara ýetip, olaryň şükürlerini artdyrar we Hudaýyň şöhratyny[†] has-da beýgelder. 16Şoňa görä-de, biz ruhdan düşmeýäris. Biziň daşky barlygymyz könelse-de, içki barlygymyz günsaýyn täzelenýändir[+]. 17Çünki ýeňil we wagtlaýyn muşakgatlarymyz bize juda ajaýyp, beýik we baky şöhrat gazandyrar. Şonda bu muşakgatlar edil bolmadyk ýaly bolar[+]. 18Biz nazarymyzy görünýän zatlara däl-de, görünmeýän zatlara dikýäris. Sebäbi görünýän zatlar wagtlaýyn, görünmeýän zatlar bolsa bakydyr[+].

#### 5‑nji bap


Gökdäki mesgenimiz

1Biziň şindi ýaşaýan pany çadyrymyz, ýagny bedenimiz her haçan weýran bolsa-da, gökde el bilen ýasalmadyk, Hudaýyň taýynlan baky mesgenimiziň bardygyny bilýäris. 2Biz ölmän, şol gökdäki mesgenimize şu wagt beslenmegi küýsäp, ah çekýäris[+]. 3Ýöne gökdäki mesgenimize beslenmänkäk pany çadyrymyzdan dynmaly bolaýsak-da, asla ýalaňaç bolmajakdygymyza gözümiz ýetýär.[*][+] 4Emma häzirlikçe bu pany çadyrymyzda bolup, hasrat çekýäris, görgi görýäris, sebäbi bu pany çadyrymyzdan dynasymyz gelenok. Tersine, Hudaýyň taýynlan mesgenine beslenip, baky ýaşaýşa ölmänkäk gowuşmagy küýseýäris. 5Çünki Hudaý bizi baky ýaşaýşa gowuşmagymyz üçin ýaradyp, munuň kepili hökmünde bize Mukaddes Ruhuny[†] berdi[+]. 6Şonuň üçin-de, bedenimizde ýaşaýan wagtymyzda Rebbiň[†] ýanyndaky mesgenimizden uzakdadygymyzy bilsek-de, arkaýyndyrys. 7Çünki biz görýän zatlarymyza görä däl-de, imana görä ýaşaýarys[+]. 8Hawa, bütinleý arkaýyndyrys. Biz Rebbiň ýanynda mesgen tutup bilerimiz ýaly, bedenden aýrylanymyzy gowy görýäris. 9Emma pany bedende ýaşasak-da, baky mesgene beslensek-de, Hudaýyň göwnünden turmagy maksat edinýäris[+]. 10Çünki ýagşy bolsun, ýaman bolsun, parhy ýok, bedendekäk eden işlerimize laýyk paýymyzy almak üçin, hemmämiz Isa[†] Mesihiň[†] höküm kürsüsiniň öňünde durmalydyrys[+].


Hudaý bilen ýaraşyň!

11Biz Hudaýdan gorkmagyň nämedigini bilenimiz üçin, başgalary hem toba etmelidigi barasynda ynandyrjak bolýarys. Biziň nähilidigimiz Hudaýa äşgärdir. Bu siziň ynsabyňyza hem äşgärdir diýen umydym bar[+]. 12Biz ýene-de öňüňizde öwünmekçi bolamzok. Ýöne päk ýürekleri bilen däl-de, daşky görnüşi bilen öwünýänlere jogap berip, biz babatda öwnüp bilmegiňiz üçin size tutaryk berýäris[+]. 13Biz akyldan azaşan kimin görnen bolsak, bu Hudaýy şöhratlandyrmak[†] üçindir; eger akylly görnen bolan bolsak, bu siziň üçindir[+]. 14Eger bir Adam hemmeler üçin ölen bolsa, onda hemmämiz ölendiris. Şeýle pikire gelelimiz bäri Isa[†] Mesihiň[†] söýgüsi bizi hereket etmäge höweslendirýär[+]. 15Hawa, Isa Mesih hemmeleriň ugrunda öldi. Ol muny ýaşaýanlar indi özleri üçin däl-de, olaryň ugrunda ölen we direlen Mesih üçin ýaşasynlar diýip etdi[+]. 16Şonuň üçin-de, biz indi hiç kime ynsan nukdaýnazaryndan garamaýarys. Eger Isa Mesihe hem ozal şu nukdaýnazardan garan bolsak, mundan beýläk garamarys. 17Şoňa görä-de, kim Isa Mesihe degişli bolsa, ol täze ýaradylyşdyr. Könesi geçip gitdi, indi täzesi geldi![+] 18Bularyň bary Hudaýdandyr. Ol Isa Mesih arkaly bizi Özi bilen ýaraşdyryp, bize ýaraşdyrma hyzmatyny tabşyrdy[+]. 19Hawa, Hudaý ynsanlaryň günälerini hasaba alman, Isa Mesih arkaly dünýäni Özi bilen ýaraşdyrdy. Ýaraşdyrma baradaky habaryny bolsa bize tabşyrdy[+]. 20Şoňa görä-de, biz Isa Mesihiň ilçileridiris. Hudaý biz arkaly ýüzlenýär. Biz size Mesihiň hatyrasyna ýalbarýarys: Hudaý bilen ýaraşyň![+] 21Biz Isa Mesih arkaly Hudaýyň dogrulygy bolarymyz ýaly, Ol biziň günälerimizi asla günä etmedik Isa Mesihiň üstüne ýükledi[+].

#### 6-njy bap

1Biz Hudaýyň işdeşleri hökmünde size ýalbarýarys: Ondan alan merhemetiňizi harlamaň[+]. 2[+]Çünki Hudaý şeýle diýýär:

«Merhemet görkezjek döwrümde seni eşitdim,
gutulyş gününde Men kömek etdim».

Ine, indi merhemet günüdir, indi gutulyş günüdir![+]

3Biz hyzmatymyz abraýdan düşmesin diýip, hiç kimiň büdremegine sebäp bolamzok. 4Tersine, ähli zatda özümizi Hudaýyň hakyky hyzmatçylary hökmünde äşgär edýäris. Biz muşakgatlara, mätäçliklere, çykgynsyz ýagdaýlara,[+] 5urlup-ýenjilmelere, tussag edilmelere, pitnelere, agyr zähmete, ukusyz gijelere, aç-suwsuzlyga sabyr-takatlyk bilen çydaýarys. 6Biz muny päklik, bilim, tutanýerlilik, rehim-şepagat, Mukaddes Ruhuň[†] barlygy, çyn söýgi, 7hakykat habary, Hudaýyň güýji arkaly subut edýäris. Dogrulyk – biziň ýaragymyz. Biz ony hem sag, hem-de sol elimizde göterýäris[+]. 8Adamlar bizi sylasalar-da, kemsitseler-de, myjabat ýapsalar-da, öwseler-de – biz barybir Hudaýa hyzmat edýäris. Olar bizi ýalançy saýýarlar, ýöne biz hakykaty sözleýändiris[+]. 9Biz tanalsak-da, ret edilýäris; ajal ýakamyzdan tutsa-da, diridiris; jezalandyrylsak-da, öldürilen däldiris;[+] 10ynjatsalar-da, elmydama şatdyrys; garyp bolsak-da, köpleri baýadýandyrys; hiç zadymyz bolmasa-da, ähli zada eýediris[+]. 11Eý, korintoslylar! Biz siziň bilen aç-açan gürleşdik, size ýüregimizi açdyk. 12Sizden söýgimizi aýamasak-da, siz bizden öz söýgiňizi aýaýarsyňyz. 13Men size hut öz çagalaryma ýüzlenýän ýaly ýüzlenýärin: biz ýüreklerimizi size açyşymyz ýaly, siz-de ýürekleriňizi bize açyň[+].


Butparazlykdan gaça duruň

14Iman etmedikler bilen bir boýuntyryga girmäň! Dogrulygyň pislik bilen näme şärikligi bar? Ýa-da nur bilen tümlügiň näme umumylygy bar[+]? 15Isa[†] Mesih[†] bilen şeýtanyň[†] arasynda ylalaşyk, heý-de, bolup biljek zatmy? Imanly bilen imansyzyň näme şärikligi bar[+]? 16[+]Hudaýyň ybadathanasy[†] bilen butlaryň[†], heý-de, özara ylalaşygy bolarmy? Çünki biz diri Hudaýyň ybadathanasydyrys. Hudaý: «Men olaryň arasynda mesgen tutaryn we olaryň arasynda bolaryn. Men olaryň Hudaýy, olar hem Meniň halkym bolarlar» diýipdi ahyryn[+].

17[+]«Şoňa görä-de, olaryň arasyndan çykyň-da,
olardan aýrylyň».
Muny Reb[†] diýýär.
«Haram zatlara el degirmäň,
şonda Men sizi kabul ederin»[+].
18«Men size Ata bolaryn
siz hem Meniň ogul-gyzlarym bolarsyňyz».
Muny Hökmürowan Reb diýýär[+].

#### 7‑nji bap

1Eý, söýgüli doganlarym, Hudaý bize, ine, şeýle wadalary beripdir! Şonuň üçin-de, geliň, bedenimizi we ruhumyzy[†] murdar[†] edýän ähli zatdan tämizläliň[†]. Hudaýdan gorkup, bütinleý mukaddes[†] bolmaga ymtylalyň[+].


Pawlusyň begenji

2Bize ýüregiňizden ýer beriň. Biz hiç kime haksyzlyk etmedik, hiç kimi azdyrmadyk, öz bähbidimiz üçin hiç kimi işletmedik[+]. 3Men bulary sizi ýazgarmak üçin aýdamok. Sebäbi ozal hem aýdyşym ýaly, ýüreklerimiziň töründe ornuňyz bardyr, biz ýaşasak-da, ölsek-de bile bolarys[+]. 4Size biçak ynanýaryn, biçak guwanýaryn! Men şeýle uly teselli tapdym. Muşakgatlarymyz her nähili agyr bolsa-da, begenjimiň çägi ýokdur[+]. 5Biz Makedoniýa baranymyzda-da, hiç bir rahatlyk tapmadyk. Gaýtam, daş-töweregimizde dawa-jenjeller, ýüregimizde gorky bolup, her ýandan gysyldyk[+]. 6Emma Hudaý göwni çökgünlere teselli berýändir. Ol Titusy ýanymyza iberip, bize hem teselli berdi[+]. 7Biz diňe Titusyň gelmeginden däl, eýsem oňa beren teselliňiz barada eşidip-de, teselli tapdyk. Ol siziň meni küýseýändigiňiz, çuňňur gynanjyňyz, maňa bolan uly yhlasyňyz barada gürrüň berende, begenjim öňküden-de artdy.

8Men sizi öz hatym bilen gynandyran-da bolsam, ony ýazanyma asla ökünemok. Hawa, öň ökünipdim, ýöne bu hatyň sizi diňe az wagtlyk gynandyranyny bilip,[+] 9indi şatlanýaryn. Men siziň gynananyňyza däl-de, şol gynanmaňyz arkaly toba geleniňize şatlanýaryn. Siziň gynanmagyňyz Hudaýdandyr, bizden zyýan gören dälsiňiz. 10Çünki Hudaýdan bolan gynanç adamy toba getirip, onuň halas bolmagyna ýardam edýär. Bu toba ökündirýän däldir. Emma dünýäden bolan gynanç ölüme eltýändir[+]. 11Hudaýdan bolan gynanjyň sizde edenlerini bir görüň! Ol sebäpli sizde nähili gaýrat, özüňizi päklemäge nähili yhlas döredi! Ol sizde, gör, nähili uly gahar, gorky, meni görmäge küýseg, yhlas we adalata[†] bolan islegi oýardy. Siz bu meselede hemmetaraplaýyn müýnsüzdigiňizi subut etdiňiz. 12Şunlukda, men şol haty ýazan hem bolsam, ony ne ynjadany ýazgarmak üçin, ne-de ynjadylanyň tarapyny çalmak üçin ýazypdym. Men ony bize edýän yhlasyňyz Hudaýyň huzurynda özüňize-de aýan bolsun diýip ýazypdym[+]. 13Hakyky, bularyň bary bize teselli berdi. Siz Titusy begendirip, onuň köňlüne teselli beripsiňiz. Biz onuň begenjini görenimizde, muňa öz begenjimizden-de köp begendik. 14Men onuň ýanynda siz babatda öwnüpdim, siz-de meniň ýüzümi ýere salmadyňyz. Size aýdanlarymyzyň elmydama hakykat bolşy ýaly, Titusyň öňündäki magtanjymyzyň hem hakykatdygy subut boldy. 15Ol hemmäňiziň maňa tabyndygyňyzy, ony galpyldy we uly hormat bilen kabul edişiňizi ýatlanda, size bolan söýgüsi has hem artýar. 16Şunlukda, men her zatda size bil baglap bilýändigime örän begenýärin.

#### 8‑nji bap


Sahylyk nusgasy

1Indi bolsa, eý, doganlar, Hudaýyň Makedoniýanyň ýygnaklaryna[†] beren merhemeti barada bilmegiňizi isleýäris. 2Olar agyr muşakgatlarda synalsa-da, joşgunly şatlykdan dolup-daşýarlar. Garyplygy çenden agyr bolsa-da, sahylyga baýdyrlar[+]. 3Dogrudan-da, olar elinden gelen, hatda ondan hem artyk hemaýat kömegini sahylyk bilen meýletin berdiler[+]. 4Olar Hudaýyň Iýerusalimdäki[†] halkyna edilýän hyzmata özleriniň hem şärik edilmegini sorap, bize ýalbardylar[+]. 5Bu eden tamamyzdan-da artyk boldy. Olar özlerini ilki Rebbe[†], soňra-da Hudaýyň islegine görä bize bagyş etdiler. 6Şonuň üçin biz Titusdan siziň araňyzda başlan bu haýyrly işini şol tärde-de soňuna çenli dowam etmegini haýyş etdik[+]. 7Siziň imanyňyz güýçli; siz nädip wagyz etmelidigini bilýärsiňiz. Siziň düşünjäňiz, yhlasyňyz we bizden öwrenen söýgiňiz[*] dolup-daşýar. Hakyky, siz ähli zady şeýle oňat başarýarsyňyz. Şonuň üçin-de, sahylykda-da şeýle bolmagyňyzy isleýäris[+]. 8Ýok, bu buýruk däl. Beýleki ýygnaklaryň yhlasy barada aýtmak bilen, siziň söýgiňiziň näderejede hakykydygyny barlasym gelýär[+]. 9Çünki siz Rebbimiz Isa[†] Mesihiň[†] merhemetini bilýäňiz: Ol baý bolsa-da, siziň hatyraňyz üçin garyp boldy. Isa Mesih muny Özüniň garyplygy arkaly siziň baý bolmagyňyz üçin edipdi[+]. 10Siz geçen ýyl hemaýat bermekde ilkinji bolmak bilen çäklenmän, muny uly höwes bilen etdiňiz. Şunlukda, ine, meniň maslahatym:[+] 11bu işi öz mümkinçiligiňizden ugur alyp bitiriň. Ony yhlasly başlaýşyňyz ýaly, yhlas bilen-de tamamlaň. 12Çünki hemaýat bermek höwesi bar bolsa, Hudaý ynsanyň ýok zadyna görä däl-de, elinde bar bolanyna görä kabul edýändir[+]. 13Biz başgalaryň ýüküni ýeňletjek bolup, size agram salmak islämzok. Biz hemmelere deňlik bolsun diýýäris. 14Siziň bolelinligiňiz şu gün olaryň mätäçliginiň öwezini doldursa, ertirki gün olaryň bolelinligi siziň mätäçligiňiziň öwezini doldurar. Şeýlelikde, hemmelere deňlik bolar[+]. 15[+]Çünki Töwratda[†] ýazylyşy ýaly: «Köp ýygnanyňkydan hiç zat artmady, az ýygnanyň hiç kem zady bolmady»[+].


Titus we beýleki doganlar Korintosa iberilýär

16Hudaýa müň-de bir şükür! Ol Titusyň-da ýüregine size bolan yhlasy saldy. 17Titus diňe biziň haýyş edenimiz üçin däl, eýsem size bolan yhlasy sebäpli ýanyňyza göwünjeňlik bilen gitdi. 18Titusyň ýany bilen imanly doganymyzy hem iberýäris. Onuň Hoş Habary[†] ýaýmakdaky hyzmaty üçin, ony ähli ýygnaklar[†] sylaýandyr. 19Mundan başga-da, ol ýygnaklar tarapyndan saýlanyp, hemaýat kömegini Iýerusalime[†] äkitmek üçin bize ýoldaş bellendi. Biziň bu haýyrly işimiz Rebbi şöhratlandyryp[†], ýardam etmekdäki yhlasymyzy görkezýändir. 20Biz şeýle uly mukdardaky puly paýlamakda hiç bir aýyplanma sezewar bolmaz ýaly, ätiýajy elden bermeýäris. 21Biz diňe Rebbiň nazarynda däl, eýsem ynsanlaryň nazarynda hem halal işlemäge dyrjaşýandyrys. 22Şeýle-de Titusyň ýany bilen ýene-de bir doganymyzy iberýäris. Ol özüniň her dürli işlerde yhlaslydygyny ençeme gezek subut etdi. Size bolan ynamy sebäpli, ol mundan beýläk has-da köp yhlas etmäge taýyndyr. 23Titus babatda şuny aýtmakçy: ol meniň ýoldaşym we siziň araňyzdaky hyzmatdaşymdyr. Iberen doganlarymyz bolsa ýygnaklaryň wekilleri we Isa[†] Mesihiň[†] şöhratydyr. 24Şoňa görä-de, olaryň baryna öz söýgiňizi görkezip, siz babatdaky magtanjymyzyň ýerliklidigini ähli ýygnaklara subut ediň[+].

#### 9-njy bap

1Hudaýyň Iýerusalimdäki[†] ýygnaklaryna[†] pul ýardamyny bermek barada size ýazmagyň geregi ýok[+]. 2Çünki men siziň ýardam etmekdäki yhlasyňyzy bilýärin. Men: «Ahaýa welaýaty geçen ýyldan bäri taýýardyr» diýip, makedoniýalylara siz babatda magtanýaryn. Siziň şeýle yhlasyňyz köpleri höweslendirdi. 3Men doganlara siziň taýýardygyňyz we pul kömeginiň eýýäm ýygnalandygyny aýdypdym. Ine, şu zatlara göz ýetirmek üçin, olary siziň ýanyňyza iberýärin. Men siz baradaky magtanjymyň ýalan bolup çykmagyny islämok[+]. 4Ýogsa makedoniýalylar meniň bilen baryp-da, siziň taýýar däldigiňizi görseler, siz babatda şeýle ynamly gürlänimize gaty utanarys. Siz barada gürrüň-de ýok! 5Şoňa görä-de, wada edilen hemaýatyňyzyň taýýardygyna göz ýetirmek üçin, özüm barmazdan öň doganlarymyzy ýanyňyza ibermeli diýen karara geldim. Ýöne men hemaýatyňyzyň mejbury däl-de, göwünjeňlik bilen berlen peşgeş bolmagyny isleýärin. 6Şuny unutmaň: gysganyp ekýän az orýandyr, sahylyk bilen ekýän, bol orýandyr[+]. 7Göwünsizlik ýa mejburlyk bilen däl-de, her kes göwnünden çykaranyny bersin. Çünki Hudaý göwünjeňlik bilen berýäni halaýandyr[+]. 8Hemişe hemme zadyňyz ýeterlik bolup, islendik ýagşy işe bol mümkinçiligiňiz bolar ýaly, Hudaý size merhemetini boldan-bol bermegi başarýandyr[+]. 9[+]Bu babatda Mukaddes[†] Ýazgylarda şeýle ýazylandyr:

«Ol sahylyk bilen paýlady, mätäje berdi,
onuň dogrulygy dowam eder ebedi»[+].

10Hudaý daýhanyň ekjek tohumyny, iýjek çöregini ýetirýändir. Şoňa görä-de, Ol siziň ekeniňizi boldan-bol artdyryp, dogrulygyňyzyň bol hasylyny ýetişdirmegi hem başarar. 11Siz her zatda sahy bolup bileriňiz ýaly, ähli zada baý bolarsyňyz. Biz siziň sahy peşgeşiňizi eltip berenimizde, köp adamlar Hudaýa şükür ederler[+]. 12Çünki siziň bu hemaýatyňyz Hudaýyň halkynyň mätäçlikleriniň öwezini doldurmak bilen çäklenmän, eýsem Hudaýa edilýän şükürleriň dolup-daşmagyna hem sebäp bolar. 13Siziň bu hemaýatyňyz Isa[†] Mesih[†] baradaky Hoş Habara[†] sadykdygyňyzy subut edýär. Siz elde baryňyzy olara we beýleki imanlylara sahylyk bilen eçilýärsiňiz. Ine, şularyň bary üçin Hudaýyň halky Ony şöhratlandyrar[†][+]. 14Hudaýyň size beren boldan-bol merhemetini görüp, olar siziň üçin doga-dilegler ederler, siziň bilen didarlaşmagy küýsärler. 15Hudaýyň şeýle ajaýyp peşgeşi üçin Oňa şükürler bolsun!

#### 10-njy bap


Pawlus dünýäniň ýörelgeleri boýunça söweşmeýär

1Men, Pawlus, hawa, araňyzdakam ýumşak, sizden uzakdakam berk hasaplaýan şol Pawlusyňyz, Isa[†] Mesihiň[†] ýumşaklygy we mähribanlygy bilen haýyş edip,[+] 2ýalbarýaryn: size baranymda, meni siziň bilen aýgytly we çürt-kesik gürleşmäge mejbur etmäň. Hawa, men özümizi bu dünýäniň ýörelgelerine görä gezýändir öýdýänler bilen şeýle gürleşip bilýärin. Ýöne özüňiz bilen şeýle gürleşmäge mejbur etmäň[+]. 3Biz bu dünýäde ýaşasak-da, onuň ýörelgeleri boýunça söweşmeýäris. 4Biziň söweş ýaraglarymyz ynsan ýaraglary däl-de, Hudaýyň güýçli ýaraglarydyr. Biz olar bilen galalary ýykyp, her ýalan pikiri puja çykarýarys[+]. 5Bu ýaraglar bilen Hudaý baradaky bilime garşy çykýan her belentligi ýumurýarys, her pikiri ýesirlige alyp, ony Isa Mesihe tabyn edýäris. 6Siziň Isa Mesihe bütinleý tabyndygyňyza göz ýetirenimizde, her bitabynlyga jeza bermäge taýýardyrys. 7Mese-mälim görnüp durana serediň-ä! Eger kimdir biriniň özüniň Mesihe degişlidigi barada berk ynamy bar bolsa, goý, şuňa düşünsin: biz hem edil şonuň ýaly Mesihe degişlidiris[+]. 8Rebbiň[†] bize beren ygtyýary babatda has köpräk öwnäýemde-de, utanmaryn. Sebäbi bu ygtyýar imanyňyzy ýumurmak üçin däl-de, ony berkitmek üçin berlendir[+]. 9Ýöne sizi diňe öz hatlarym bilen gorkuzjak bolýarmykam öýtmäň. 10Käbir adamlar: «Pawlusyň hatlary ýowuz we güýçli bolsa-da, onuň özi aramyza gelende ejiz görünýär. Onuň gepi-de dereksiz!» diýip aýdýarlar[+]. 11Şeýle diýýän adamlar, goý, şuny bilip goýsunlar: biz uzakdakak öz hatlarymyzda nähili bolsak, siziň araňyzdakak hem şolar ýaly bolarys. 12Biz özlerini mahabatlandyrýanlaryň käbirleri bilen özümizi bir hatarda goýmaga ýa deňemäge milt-de edip bilemzok. Olar özlerini ölçeg nusgasydyrys diýip, biri-birlerini şoňa görä ölçeýärler. Wah, nähili nadanlyk[†]! 13Biz çendenaşa däl-de, Hudaýyň özümize bellän çäklerinde magtanýarys. Bu çäkleriň içine siz hem girýänsiňiz. 14Biz özümize bellenilen çäkden çykmaýarys. Eger size barmadyk bolsadyk, onda bellenen çäkden çykyp, çendenaşa magtandygymyz bolardy. Ýöne biz Isa Mesihiň Hoş Habaryny[†] size-de ýetirdik ahyryn! 15Biz öz çägimizden daşarda başgalaryň eden işi bilen-de magtanmaýarys. Tersine, siziň imanyňyz gitdigisaýy ösüp, siziň araňyzdaky işimiz has-da ýaýbaňlanar diýip umyt edýäris. 16Şonda biz siziň sebitleriňizden has uzaklarda-da Hoş Habary wagyz edip bileris. Sebäbi biz başganyň çäklerindäki taýýar işler bilen öwünmek islemeýäris. 17[+]Öwünýän diňe Reb bilen öwünsin![+] 18Çünki özüni özi beýgeldýän däl-de, Rebbiň beýgeldýäni arzylydyr[+].

#### 11‑nji bap


Pawlus we galp resullar

1Käşgä meniň akylsyzlygyma az-kem geçirimlilik etsediňiz! Wah, geçirimlilik edýäňiz-le![+] 2Men sizi Hudaýyň gabanjaňlygy bilen gabanýandyryn. Sebäbi men sizi ýeke-täk bir Ýigide, ýagny Mesihe[†] adaglap, sizi Oňa päk gyz hökmünde niýetledim[+]. 3Ýöne ýylanyň How enäni kezzaplyk bilen aldaýşy ýaly, siziň-de aldanmagyňyzdan gorkýaryn. Men pikirleriňiziň bulaşdyrylyp, Mesihe bolan päk sadyklygyňyzdan aýrylarmykaňyz diýip gorkýaryn[+]. 4Çünki kimdir biri gelip, biziň wagyz edenimizden başga Isany[†] wagyz edende, siz oňa geçirimlilik edýäňiz-ä! Wah, siz kabul eden Mukaddes Ruhuňyzdan[†] başga bir ruhy ýa-da başga «hoş habary[†]» kabul etmäge-de taýýar ahyryn![+] 5Ýöne men siziň şol «beýik resullaryňyzdan[†]» asla kem däldirin![+] 6Men gepe çeper bolmasam-da, bilime baýdyryn. Biz muny ähli zatda size aýdyň görkezendiris[+]. 7Men sizi beýgeltmek üçin, özümi peseltdim, Hudaýyň Hoş Habaryny mugt wagyz etdim. Eýsem şeýle etmek bilen günä galaýdymmykam[+]? 8Men size hyzmat etmek üçin, beýleki ýygnaklardan[†] hemaýat puluny alyp, olary talan ýaly boldum. 9Men araňyzda bolup, mätäçlik çekenimde-de, siziň hiç biriňize agram salan däldirin. Sebäbi gerek zatlarymyň baryny Makedoniýadan gelen doganlarym üpjün etdiler. Men haýsydyr bir zatda size agram salmakdan saklandym, mundan beýläk-de agram salmaryn[+]. 10Mesihiň mendäki hakykatyndan ant içýärin: Ahaýa sebitlerinde ýaşaýanlaryň biri-de meni bu magtanmadan mahrum edip bilmez![+] 11Eýsem men näme üçin size agram salmadym? Sizi söýmeýändigim üçinmi? Ýok, sizi söýýändigime Hudaý şaýatdyr. 12Men mundan beýläk-de häzirki edýänlerimi dowam ederin. Sebäbi men özlerini biz bilen des-deň işleýändir öýdüp, magtanmaga pursat agtarýanlara tutaryk bermerin. 13Şeýle adamlar galp resullardyr. Olar Mesihiň resullarynyň keşbine girýän kezzap işgärlerdir[+]. 14Geň galyp oturasy zat ýok, sebäbi şeýtanyň[†] özi-de nur saçýan perişdäniň keşbine girip bilýändir![+] 15Şoňa görä, onuň ülpetleriniň-de dogrulyk hyzmatkärleriniň keşbine girmegi geň zat däldir. Ýöne olaryň soňy eden işlerine görä bolar[+].


Pawlus öz muşakgatlary bilen magtanýar

16Ýene-de gaýtalaýaryn: meni akmak[†] saýmaň! Eger saýýan bolsaňyz, meni hem bir akmak hökmünde kabul ediň-de, biraz öwünmäge rugsat ediň[+]. 17Elbetde, şindi aýtjaklarym Rebden[†] däl, men bir akmak kimin magtanjakdyryn. 18Hawa, menem magtanyp göreýin-ä, sebäbi bu dünýäniň adamlary öwünmegi ýerlikli hasaplaýarlar-a![+] 19Çünki siz akmaklara çydap, olara şeýle geçirimlimişiňiz-ä![+] 20Hawa, siz gul edilýändigiňize, hakyňyzyň iýilýändigine, özüňize zulum edilýändigiňize, tekepbirlere, şapbatlara şeýle çydamly ahyryn![+] 21Utansam-da, şuny boýun alýaryn: biz sizden asgyn gelip, siz ýaly bolup bilmänmişik!

Şunlukda, siziň üçin heniz-de akmak[†] bolmak bilen, şuny diýýärin: beýlekileriň magtanmaga milt edenlerine men-de milt edýärin. 22Olar ýewreými[†]? Men-de ýewreýdirin! Olar ysraýyllymy[†]? Men-de ysraýyllydyryn! Olar Ybraýymyň[†] neslimi? Men-de Ybraýymyň neslidirin![+] 23Mesihiň[†] hyzmatkärlerimi? Akmaklyga salyp şuny diýýärin: men olardan-da artykdyryn! Men olardan köp zähmet çekdim, zyndanlara-da olardan köp düşdüm. Ýenjilmekde-de olardan köp urlup-ýenjildim. Olara garanyňda ajal bilen has köp gezek ýüzbe-ýüz boldum[+]. 24Ýahudylardan[†] bäş gezek otuz dokuz gamçy iýdim. 25Üç gezek taýaklandym, bir gezek daşlandym, üç gezek gämi heläkçiligine uçradym, bir gije-gündizimi açyk deňizde geçirdim[+]. 26Men elmydama ýolda bolmak bilen, derýalarda howp-hatarlara uçradym; garakçylardan, öz ilimden, başga milletlerden[†] ýaňa howp astynda gezdim. Şäherde, çölde, deňizde, dogansumaklaryň arasynda howp-hatarlara uçradym[+]. 27Men agyr zähmet çekdim, gara işde işledim, ençeme gijäni ukusyz geçirdim; aç-suwsuzlygyň nämedigini bilýärin; açlykda gezdim, sowukda ýarym-ýalaňaç galdym[+]. 28Bulardan başga-da, ähli ýygnaklar[†] baradaky gaýgy-aladalar günde üstümi basmarlaýar. 29Kimdir biri ejizlände, men hem ejizlemeýärinmi? Kimdir biri günä iteklenende, ýürek-bagrym köýmeýärmi[+]? 30Eger magtanmaly bolaýsam-da, öz ejizligim bilen magtanaryn. 31Baky şan-şöhrata mynasyp Hudaý we Rebbimiz Isanyň[†] Atasy meniň ýalan sözlemeýändigimi bilýändir. 32Damask şäherinde Areta patyşanyň welaýat häkimi meni tussag etmek üçin, şäheri gözegçilik astynda saklaýardy. Emma meni sebede salyp, şäheriň diwaryndaky penjireden aşak salladylar. Şeýdip, onuň elinden halas boldum[+].

#### 12‑nji bap


Pawlusa gelen görnüşler

1Hiç peýdasy bolmasa-da, magtanmagymy dowam etdirmeli bolýaryn. Indi Rebden[†] gelen görnüşlere we aýanlyklara[†] geçeýin[+]. 2Men Mesihiň[†] bir şägirdini tanaýaryn. Ol on dört ýyl mundan ozal gökleriň gögüne äkidildi. Bu ahwal bedende ýa-da bedenden daşarda bolupmy – bilemok, muny Hudaý bilýär. 3Hawa, men şeýle adamy tanaýaryn. Ol huşundamy ýa gören görnüşindemi – bilemok, muny diňe Hudaý bilýär, 4garaz, jennede äkidilýär. Ol ýerde söz bilen beýan edip bolmajak ajaýyp zatlary, ynsana aýtmaga rugsat edilmedik zatlary eşidýär. 5Ine, men şeýle adam bilen magtanaryn. Özüm babatda diňe ejizligim bolaýmasa, başga magtanara zadym ýok. 6Eger magtanmaly bolaýamda-da, akmagyň edişi ýaly etmerin, hakykaty aýdaryn. Emma men magtanmakdan saklanýaryn. Ýogsa kimdir biri meni öz göreninden ýa eşideninden artykmykam öýdäýmesin.

7Özüme şeýle beýik ylhamlaryň berlendigi sebäpli gopbamsyramaz ýaly, maňa şeýtanyň[†] bir ilçisi, ýagny bedenime ezýet bermek üçin bir tiken berildi[+]. 8Ony menden aýyrsyn diýip, Rebbe üç gezek ýalbardym. 9Emma Reb şeýle diýdi: «Saňa beren merhemetim besdir, sebäbi Meniň gudratym ejizlikde kämilleşýändir». Şonuň üçin-de, Isa[†] Mesihiň[†] güýji mende mesgen tutsun diýip, öz ejizliklerim barada höwes bilen magtanaryn[+]. 10Şu sebäpden men Mesihiň hatyrasyna ejizliklere, sögünçlere, mätäçliklere, yzarlanmalara, muşakgatlara razydyryn. Çünki men ejizkäm güýçlüdirin![+]


Pawlus korintoslylar barada alada edýär

11Men magtanyp, bir akmak[†] ýaly boldum. Ýöne meni muňa siz mejbur etdiňiz-ä! Aslynda meni siz magtamalydyňyz. Men hiç bolaýamda-da, özlerini beýik saýýan şol resullardan[†] pes däl ahyryn[+]. 12Hakyky resullygyň nyşanlaryny araňyzdakam alamatlarda, mugjyzalarda we gudratlarda uly çydamlylyk bilen görkezendirin[+]. 13Men size beýleki ýygnaklardan[†] kemter garadymmy? Hä, hawa, men size agram salmadym-ow! Bu «adalatsyzlygym[†]» üçin meni bagyşlaweriň![+]

14Ine, ýanyňyza gitmek üçin üçünji gezek ýol şaýymy tutýaryn. Men size agram salmaryn, sebäbi men zadyňyza däl-de, didaryňyza zardyryn. Galyberse-de, çagalar ene-atalary üçin däl-de, ene-ata çagalary üçin emläk toplamalydyr[+]. 15Men size diňe ähli zadymy däl, eýsem özümi hem höwes bilen sarp ederin. Men sizi şeýle söýýärin! Onda näme üçin siz meni beýle az söýýärsiňiz[+]? 16Meniň size agram salmandygym bilen ylalaşýarsyňyz. Emma şonda-da mekirlik edip, sizi hile bilen tutupdyryn diýip, meni aýyplaýarsyňyz[+]. 17Ýöne nädip? Men ýanyňyza iberen adamlarym arkaly sizi heý-de öz bähbidim üçin işletdimmi? 18Men Titusdan siziň ýanyňyza gitmegini haýyş etdim. Onuň ýany bilen imandaky doganymyzy hem iberdim. Heý-de Titus sizi öz bähbidi üçin işletdimi? Eýsem biz şol bir Mukaddes Ruha[†] görä ýaşamaýarysmy? Şol bir ýörelgä eýermeýärismi[+]? 19Hä, siz heniz-de özümizi siziň öňüňizde aklaýandyrys öýdýäňizmi? Ýok, biz Mesihe[†] degişli bolup, Hudaýyň huzurynda size şuny aýdýarys: eý, söýgüli doganlar, biziň ähli edýänlerimiz imanyňyzy güýçlendirmek üçindir[+]. 20Men ýanyňyza baranymda, biri-birimiz babatdaky tamamyz puç çykaýarmyka diýip gorkýaryn. Baranymda dawa-jenjel, göriplik, gahar-gazap, agzalalyklar, töhmet, gybat, tekepbirlik we tertipsizlik görermikäm diýip gorkýaryn. 21Men ýanyňyza baranymda, Hudaýym meni öňüňizde peselderinden gorkýaryn. Ozal günä edip, eden haramlyklary, zynalary we azgynlyklary üçin toba etmedikleriň köpüsi zerarly ýas tutmaly bolarmykam diýip gorkýaryn[+].

#### 13‑nji bap


Soňky duýduryşlar

1[+]Häzir siziň ýanyňyza üçünji gezek barýandyryn. Sebäbi Mukaddes[†] Ýazgylarda «Ähli zat iki ýa-da üç şaýadyň güwäsi bilen tassyklansyn» diýip ýazylandyr[+]. 2Men ýanyňyza ikinji gezek baranymda günä edýänlere we beýlekilere eýýäm duýduryş beripdim. Indi ýanyňyzda bolmasam-da, duýduryşymy gaýtalaýaryn: baranymda olary-da, beýlekileri-de gaýgyrmaryn. 3Sebäbi siz Mesihiň[†] men arkaly gürleýändigini subut edýän delilleri talap edýärsiňiz ahyryn. Mesih siz bilen iş salşanda ejiz däldir, Ol siziň araňyzda güýçlüdir. 4Isa[†] Mesih ejizlikde haça[†] çüýlenen bolsa-da, indi Hudaýyň gudraty arkaly ýaşaýandyr. Biz hem Mesihiň ejizligine şärik bolmak bilen, siziň ugruňyzda Hudaýyň gudraty arkaly Mesihiň ýaşaýşyna hem şärikdiris[+]. 5Imanda mäkäm durup-durmaýanlygyňyzy bilmek üçin, özüňizi synap görüň. Eýsem siz Isa Mesihiň araňyzdadygyny bilmeýäňizmi? Ýa-da siz synagdan geçmeýänlerdenmi? 6Biziň synagdan geçendigimizi bilersiňiz diýen umydym bar. 7Biz siziň ýaman işleri etmezligiňiz üçin Hudaýa doga-dilegler edýäris. Şeýtmek bilen, biz özümizi synagdan geçen hökmünde görkezmek islämzok. Tersine, biz synagdan geçmedik bolup görnäýenimizde-de, siz ýagşy işleri etseňiz, şol ýeterlikdir. 8Çünki hakykata garşy çykmaga gaýratymyz ýokdur, biz hakykatyň ugrunda gaýratlydyrys. 9Biz özümiz ejiz, siz-de güýçli bolanyňyzda şatlanýarys. Şonuň üçin-de, siziň kämilleşmegiňiz üçin doga-dileg edýäris[+]. 10Men bulary araňyza barmankam ýazýaryn. Men araňyza baranymdan soň, Rebbiň[†] maňa beren ygtyýaryny ulanyp size ýowuz bolmaýyn diýip ýazýaryn. Çünki Reb maňa bu ygtyýary weýran etmek üçin däl-de, berkitmek üçin berendir[+].


Soňky salamlar

11Şunlukda, eý, doganlar, şatlanyň! Dogry ýola düşmegi niýet ediniň, aýdýanlaryma gulak asyň, bir pikirde boluň, parahat ýaşaň. Şonda söýgi we parahatlyk Hudaýy siziň hemraňyz bolar[+].

12Biri-biriňizi mähirli ogşap salamlaşyň. Hudaýyň bärdäki halky size köp salam aýdýar[+]. 13Rebbimiz Isa[†] Mesihiň[†] merhemeti we Hudaýyň söýgüsi hemmäňize ýar bolsun! Mukaddes Ruh[†] bilen ýakyn gatnaşykda ýaşaň!

### Galatýalylar


Giriş

[1]

[2]

[3]

[4]

[5]

[6]


#### Giriş


Pawlusyň galatýalylara haty


Galatýa welaýaty Rim imperiýasynyň düzümine girýärdi. Bu welaýatyň käbir çäkleri häzirki Türkiýäniň çäklerinde ýerleşýärdi.

Pawlus Isa Mesih baradaky Hoş Habary Galatýada wagyz edip, ol ýerde ençeme ýygnaklaryň düýbüni tutýar. Bu ýygnaklaryň agzalarynyň aglaba bölegi ýahudy halkyndan däldi. Pawlus olara Isa Mesihe eýermek üçin Musanyň Kanuny berjaý etmek hökman däl diýip aýdýar. Emma Pawlus Galatýadan gidenden soň, käbir adamlar ýygnaga gelip, ondaky imanlylara Pawlusy galp resullykda aýyplaýarlar. Munuň bilen hem çäklenmän, olara ýahudylaryň dini kanunlaryny we adatlaryny, şol sanda sünnetlenmäni hem berjaý etmelidigini öwredýärler. Şonuň üçin-de, galp mugallymlar tarapyndan aldawa salnan adamlary hakyky imana we amallara dolandyrmak üçin, Pawlus bu haty ýazýar. Ol öz hatyny Isa Mesihiň resuly diýip atlandyrylmaga doly haklydygy baradaky sözler bilen başlaýar. Pawlus özüniň Hudaý tarapyndan resullyga bellenendigini, munuň Iýerusalimdäki resullar tarapyndan hem goldanylýandygyny (1:18 – 2:10) aýdýar. Ol Isa Mesih baradaky Hoş Habary wagyz etmäge, aýratyn hem başga milletlere wagyz etmäge saýlanylandygyny mälim edýär. Pawlus iman edýän adamyň ozal haýsy dine uýandygyna ýa-da haýsy millete degişlidigine garamazdan, Hudaý bilen diňe iman arkaly ýaraşýandygyny aýratyn belleýär. Ol muny tassyklamak üçin, Ybraýymy mysal getirip, şeýle diýýär: «Geliň, Ybraýymy ýada salalyň: „Ybraýym Hudaýa iman etdi we Hudaý ony dogry hasaplady“» (3:6). Şunlukda, Isa Mesihe iman edýänleriň hemmesi Ybraýymyň nesli hasaplanyp biler, sebäbi Hudaý olary iman edýändikleri üçin dogruçyl hasaplaýar. Şeýle-de olaryň ählisi Isa Mesihe degişli bolup, jynsyna, jemgyýetdäki derejesine we milletine garamazdan, bir adam ýalydyr. Şoňa görä-de, mesihiler üçin ýahudylaryň dini kanunlaryny we adatlaryny berjaý etmek zerurlygy ýokdur. Pawlus hatynyň jemleýji baplarynda mesihiniň hereketleriniň söýgüden döreýändigini, bu söýginiň hem Isa Mesihe bolan imandan ylhamlanýandygyny aýdyň açyp görkezýär.

Salamlar we doga-dilegler1:1-10
Pawlusyň resullyk ygtyýarlygy1:11–2:21
Hudaýyň merhemeti baradaky hoş habar3:1–4:31
Mesihiniň azatlygy we jogapkärçiligi5:1–6:10
Jemleme6:11-18

#### 1‑nji bap

1-2Men, resul Pawlus we ýanymdaky doganlarymyň ählisi Galatýadaky imanlylar ýygnagyna şu hat bilen dogaýy salam iberýäris. Meni resullyga ynsanlar däl-de, Isa Mesih we Ony ölümden direlden Ata Hudaý belledi[+][+]. 3Atamyz Hudaýyň we Rebbimiz[†] Isa[†] Mesihiň[†] merhemeti, parahatlygy, goý, size ýar bolsun. 4Atamyz Hudaýyň yradasyna görä, Rebbimiz Isa bizi şu azgyn döwürden halas etmekçi bolup, günälerimiz üçin Özüni gurban etdi[+]. 5Oňa ebedilik şan-şöhrat bolsun! Omyn[†]!


Hoş Habar ýeke-täkdir

6Men Isa[†] Mesihiň[†] merhemeti bilen sizi çagyran Hudaýdan beýle tiz dänip, başga bir «hoş habary[†]» kabul edişiňize örän haýran galýaryn[+]. 7Başga bir Hoş Habar ýokdur. Ýöne käbir adamlar sizi bulaşdyryp, Mesihiň Hoş Habaryny üýtgetjek bolýarlar[+]. 8Emma hatda biz ýa-da asmandan inen bir perişde[†] size öň wagyz eden Hoş Habarymyzdan başga bir «hoş habary» wagyz etse, goý, näletli bolsun![+] 9Biziň size ozal aýdanlarymyzy men ýene-de gaýtalaýaryn: kimdir biri size ozal kabul eden Hoş Habaryňyzdan başgasyny wagyz etse, goý, lagnatly bolsun!


Pawlusyň wagyz eden Hoş Habary ynsandan däldir

10Şunlukda, men kimiň göwnünden turmakçy bolýaryn: adamlaryňmy ýa-da Hudaýyň? Eýsem men adamlara ýaranjak bolýarynmy? Eger men adamlara ýaranmakçy bolsadym, onda Mesihiň[†] hyzmatçysy bolmazdym[+]. 11Eý, doganlar, siziň şuny bilmegiňizi isleýärin: meniň wagyz eden Hoş Habarym[†] ynsandan däldir. 12Men ony ynsandan kabul etmedim ýa-da öwrenmedim. Maňa ony Isa[†] Mesihiň hut Özi aýan etdi[+]. 13Siz meniň ýahudylaryň[†] dinindekäm ýaşan durmuşym barada eşidensiňiz: men Hudaýyň ýygnaklaryny[†] güýçli yzarlap, olary ýok etmekçidim[+]. 14Men ýahudy deň-duşlarymyň köpüsinden ýahudylaryň dininde diýseň ilerläpdim. Ata-babalarymyzyň däp-dessurlaryny saklamakda hem juda yhlaslydym[+]. 15-16Emma Hudaý merhemet edip, meni eneden dogulmankam saýlap çagyrdy. Ol Hoş Habary keseki milletlere wagyz etmegim üçin, maňa Öz Ogluny aýan etmegi makul bildi. Şonda men hiç kime geňeşmedim[+] 17ýa-da menden öň resul[†] bolanlary görmek üçin hatda Iýerusalime-de[†] gitmedim. Men Arabystana gidip, soňra ýene Damaska dolandym[+].

18Şondan üç ýyl soň Petrus[*] bilen tanyşmak üçin Iýerusalime[†] gidip, onuňkyda birki hepde boldum[+]. 19Şonda men ol ýerde Rebbimiz Isanyň[†] inisi Ýakupdan[†] başga resullaryň[†] hiç birini görmedim[+]. 20Size ýazýanlarymyň bary hakykatdygy babatda men Hudaýyň öňünde güwä geçýärin[+]. 21Soňra men Siriýa we Kilikiýa sebitlerine gitdim. 22Isa Mesihiň[†] Ýahudyýa[†] ýurdundaky ýygnaklary[†] meniň hut özüm bilen tanyş däldiler. 23Olar men barada: «Birwagt bizi yzarlap, ýok etmekçi bolan imanyny indi özi wagyz edýär» diýen habary eşidipdiler[+]. 24Olar Hudaýyň meni özgerdenini görüp, Ony şöhratlandyrdylar[†].

#### 2‑nji bap


Pawlusyň Iýerusalime ikinji sapary

1Men on dört ýyldan Barnap bilen ýene-de Iýerusalime[†] gitdim. Bu gezek biziň bilen Titus-da gitdi[+]. 2Meni ol ýere Rebbiň[†] ylhamy alyp bardy. Iýerusalimdäki ýygnaklaryň[†] ýolbaşçylary[†] bilen aýratyn duşuşyp, olara keseki milletlere[†] wagyz edýän Hoş Habarymy[†] beýan etdim. Men muny öňki-soňky edenlerimiň bary puja çykaýmasyn diýip etdim[+]. 3Olar bolsa ýanymdaky Titusy, hatda onuň grekdigine-de[†] garamazdan, ony sünnetlenmäge[†] mejbur etmediler[+]. 4Sünnetlenme meselesi käbir dogansumaklar zerarly ýüze çykypdy. Olar bizi gul etmek üçin, aramyza ogrynça sümlüp, Isa[†] Mesih[†] arkaly alan azatlygymyzy gizlinlikde aňtadylar[+]. 5Emma Hoş Habaryň hakykaty siziň bilen galsyn diýip, biz bu dogansumaklara bir pursat-da eglişik etmedik.

6Ýygnagyň[†] ýolbaşçylary[†] meniň wagyz edýän Hoş Habaryma[†] hiç zat goşmadylar. (Olar kim bolsalar-da, maňa parhy ýok, sebäbi Hudaý adamyň daş keşbine garamaýar!)[+] 7Ýygnagyň ýolbaşçylary Hoş Habary ýahudylara[†] wagyz etmekligiň Petrusa berlişi ýaly, maňa-da ýahudy dällere wagyz etmekligiň berlendigini gördüler[+]. 8Olar ýahudylara resullyk[†] etmäge Petrusy bellän Hudaýyň meni-de ýahudy dällere resullyk etmäge belländigine, 9maňa merhemet berlendigine göz ýetirdiler. Onsoň ýygnagyň diregleri hasaplanýan Ýakup[†], Petruswe Ýohanna dagy maňa we Barnaba doganlygyň nyşany hökmünde ellerini uzatdylar. Men Barnap bilen ýahudy dälleriň arasyna, olar hem ýahudylaryň arasyna gitmeli diýip, özara ylalaşdyk[+]. 10Ýöne olar mätäçlik çekýän doganlary ýatdan çykarman, olara kömek etmegimizi haýyş etdiler. Men hem muny berjaý etmek üçin elimde baryny gaýgyrmadym[+].


Pawlus Antakiýada Petrusyň ýalňyşyny düzedýär

11Petrus Antiýoha gelende, onuň goýberen ýalňyşyny aç-açan ýüzüne aýdyp, oňa garşy çykdym[+]. 12Petrus Ýakubyň[†] iberen adamlary gelmezden ozal, keseki milletler[†] bilen bir saçak başynda iýip-içýärdi. Emma şol adamlar gelende, Petrus sünnet[†] edilmegi ündeýänlerden gorkup, keseki milletlerden çetleşip, olar bilen gatnaşygy kesdi[+]. 13Onuň bilen birlikde beýleki ýahudylar[†] hem ikiýüzlülige ýüz urdular, hatda Barnap hem olaryň ikiýüzlüliginden ýaňa dogry ýoldan azaşdy. 14Men olaryň edýän hereketleriniň Hoş Habaryň[†] hakykatyna laýyk däldigini gördüm. Şonda men hemmeleriň öňünde Petrusyň ýüzüne gelip, şeýle diýdim: «Sen ýahudy bolsaň-da, ýahudylar ýaly ýaşamaýarsyň. Sen başga milletler ýaly ýaşaýarsyň. Onsoň sen näme üçin başga milletleri ýahudylar ýaly ýaşamaga mejbur edýärsiň[+]? 15Biz aslymyz boýunça ýahudydyrys, günäli saýylýan keseki milletlerden däldiris. 16Adam Mukaddes[†] Kanuny[†] berjaý etmek arkaly däl-de, diňe Isa[†] Mesihe[†] bolan imany arkaly aklanýandyr. Muny hatda biz hem bilýäris. Şoňa görä-de, biz Mukaddes Kanuny berjaý etmek arkaly däl-de, Isa Mesihe bolan imanymyz arkaly aklanmak üçin, Oňa iman etdik. Çünki Mukaddes Kanuny berjaý etmek arkaly hiç kim aklanýan däldir[+]. 17Mukaddes Kanun bizi, ýagny Mesih arkaly aklanmakçy bolýanlary hem günäli çykarýar. Onda Mesih günäniň gullukçysy bolýarmy? Ýok, bu düýbünden beýle däl! 18Men kanunçylyk binasyny ýykdym. Indi ony gaýtadan dikeltsem, onda kanuny bozýandygymy özüm tassyklaýaryn. 19Mukaddes Kanunyň özi meni ölüme höküm etdi. Şoňa görä-de, men Mukaddes Kanun üçin öli bolup, indi onuň gözegçiliginde däldirin. Men indi Hudaý üçin ýaşaýandyryn. Men Mesih bilen haça[†] çüýlendim:[+] 20indi men däl-de, mendäki Mesih ýaşaýandyr. Bedendäki ýaşaýşym bolsa Hudaýyň Ogluna[*] bolan imanym arkalydyr. Ol meni söýüp, Özüni meniň üçin gurban etdi[+]. 21Men Hudaýyň merhemetini inkär etmeýärin. Çünki Mukaddes Kanuny berjaý etmek arkaly aklanyp bolýan bolsady, onda Mesihiň ölümi biderek bolardy».

#### 3‑nji bap


Kanunçylyga dolanmaň!

1Eý, akmak[†] galatýalylar! Siziň gözüňizi kim baglady? Men size Hoş Habary[†] wagyz edenimde, haça[†] çüýlenen Isa[†] Mesihi[†] hut öz gözüňiz bilen görýän ýalydyňyz ahyryn! 2Men sizden diňe bir zady soramakçy: siz Mukaddes Ruhy[†] Kanuny[†] berjaý edip aldyňyzmy? Elbetde, ýok! Siz Mukaddes Ruhy eşiden Hoş Habaryňyza iman edeniňiz üçin aldyňyz[+]. 3Siz Mukaddes Ruh bilen başlap, indi-de öz ynsan güýjüňiz bilen kämil boljak bolýaňyzmy? Eýsem siz şeýle akmakmy?! 4Eýsem başdan geçirenleriňiziň bary biderek bolaýdymyka? Wah, elbetde biderek däl![+] 5Hudaý size Öz Ruhuny berip, araňyzda köp gudratlary görkezdi. Ol bulary Mukaddes Kanuny berjaý edeniňiz üçin däl-de, Hoş Habary eşidip, oňa ynanandygyňyz üçin etdi[+].


Hudaý iman edenleri ýalkaýar

6[+]Geliň, Ybraýymy[†] ýada salalyň: «Ybraýym Hudaýa iman etdi we Hudaý ony dogry hasaplady»[+]. 7Şoňa görä-de, şuny bilip goýuň: iman edenler Ybraýymyň hakyky neslidir. 8[+]Hudaý Ybraýyma: «Ähli milletler[†] sen arkaly ýalkanar[†]» diýip, oňa ilkibaşda buşlapdy. Mukaddes[†] Ýazgylaryň şu sözleri Hudaýyň milletleri imanlaryna görä aklajakdygyny owaldan habar beripdi[+]. 9Şunlukda, iman edýän her kes iman guly bolan Ybraýym bilen bile ýalkanýandyr. 10[+]Emma Mukaddes Kanuny[†] doly berjaý etmelidir öýdüp, oňa daýanýanlar nälet astyndadyr. Çünki: «Bu Kanun kitabyny[†] doly ýerine ýetirmedik adama, goý, nälet bolsun!» diýip ýazylgydyr[+]. 11[+]Hudaýyň huzurynda hiç kim Mukaddes Kanun arkaly aklanyp bilýän däldir. Bu mese-mälim zat, sebäbi «dogruçyl iman arkaly ýaşar» diýip ýazylgydyr[+]. 12[+]Mukaddes Kanuny berjaý etmek bolsa imana bagly däldir. Emma «ony berjaý edýän adam aman galar»[+]. 13[+]Mesih Kanunyň yglan eden näletini Öz üstüne alyp, bizi şol näletden halas etdi. Çünki Töwratda[†]: «agaçdan asylan her kes näletlenendir» diýip ýazylgydyr[+]. 14Hawa, Isa[†] Mesih[†] bularyň baryny Ybraýyma berlen ýalkanyşyň Özi arkaly başga milletlere hem ýaýramagy üçin, iman arkaly wada berlen Mukaddes Ruhy[†] alyp bilmegimiz üçin etdi[+].


Rebbiň Ybraýyma beren wadasy

15Eý, doganlar! Men gündelik durmuşdan bir mysal getireýin: ynsanlaryň özara ylalaşyp baglaşan ähtini[†] hiç kim bozup-da, oňa zat goşup-da bilmeýär. 16[+]Hudaý Ybraýym[†] bilen äht baglaşdy. Ol bu ähti berjaý etjekdigi barada Ybraýyma we onuň nesline wada berdi. Mukaddes[†] Ýazgylarda «seniň nesilleriňe» diýip köpçülik barada däl-de, «seniň hut öz nesliňe» diýip, ýeke-täk Biri barada wada berlendir. Bu hem Isa[†] Mesihdir[†][+]. 17Şeýlelikde, men size şuny aýtmakçy: dört ýüz otuz ýyl geçenden soň berlen Mukaddes Kanun[†] bu ähti bozup-da, Hudaýyň wadasyny ýatyryp-da bilýän däldir[+]. 18Miras[†] kanun boýunça däl-de, wada boýunça berilýändir. Hudaý bu mirasy Ybraýyma peşgeş berdi. Çünki Hudaý oňa wada beripdi[+].


Mukaddes Kanunyň maksady

19Onda Mukaddes[†] Kanun[†] nämä gerek boldy? Ol günäniň nämedigini görkezmek üçin goşmaça berlipdi. Kanun Hudaýyň wadasy we Ybraýymyň[†] nesli bolan Mesih[†] gelýänçä hereket etdi. Bu Kanun perişdeler[†] arkaly töwellaçy Musanyň[†] gatnaşmagynda berlipdi[+]. 20Ýeke-täk biriniň bolan ýerinde bolsa töwellaçy gerek bolmaýar. Hudaý hem ýeke-täk bolany üçin, wadasyny töwellaçy arkaly däl-de, gönüden-göni beripdi[+]. 21Diýmek, Mukaddes Kanun Hudaýyň wadasyna garşy çykýar-da?! Elbetde, ýok! Ýöne Kanun bize ýaşaýyş berip bilmeýär ahyryn. Muňa görä, ol arkaly dogrulygy-da gazanyp bilmeýäris. 22Emma Mukaddes Ýazgylaryň yglan etmegine görä, biziň ählimiz günäniň tussaglarydyrys. Hudaý bolsa bize wada beren peşgeşini Isa[†] Mesihe iman edýänimiz üçin berýär[+]. 23Biz Isa Mesihe iman etmezden öň Mukaddes Kanunyň guludyk, gelejekki iman aýan bolýança, bu Kanunyň tussagydyk. 24Şunlukda, biz iman arkaly aklanyp biler ýaly, Mukaddes Kanun Mesih gelýänçä, biziň terbiýeçimiz boldy[+]. 25Biz indi Isa Mesihe iman edýäris. Şonuň üçin-de, biz mundan beýläk Kanunyň gözegçiliginde däldiris.


Siz Hudaýyň mirasdüşerisiňiz

26Siziň baryňyz Isa[†] Mesihe[†] degişli bolup, Oňa bolan imanyňyz arkaly Hudaýyň perzentlerisiňiz[+]. 27Çünki suwa çümdüriliş[†] arkaly Isa Mesih bilen birigen siziň baryňyz indi Oňa beslenensiňiz[+]. 28Indi ýahudy[†] däl bilen ýahudynyň, gul bilen erkin adamyň, erkek bilen aýalyň arasynda hiç bir parh ýokdur. Isa Mesihe degişli bolanyňyz üçin, indi baryňyz birsiňiz[+]. 29Eger siz Mesihe degişli bolsaňyz, onda Ybraýymyň[†] neslisiňiz we berlen wada görä mirasdüşersiňiz[†][+].

#### 4‑nji bap

1Men size şuny hem aýdaýyn: mirasdüşer[†] tutuş mülküň hojaýyny bolsa-da, çagalyk döwründe guldan hiç tapawudy ýokdur. 2Ol atasynyň bellän wagtyna çenli dolandyryjynyň we ynamdar adamlaryň gözegçiliginde bolýandyr. 3Biz hem çaga ýaly bolanymyzda, bu dünýäniň esasy ýörelgeleriniň guludyk. 4Emma bellenilen wagt ýetip gelende, Hudaý Öz Ogluny iberdi. Ol aýaldan doglup, Mukaddes[†] Kanuna[†] laýyklykda ýaşady[+]. 5Bularyň bary Mukaddes Kanunyň guly bolup ýaşaýanlaryň azat bolmagy üçin, biziň-de ogullygyň ähli hukuklaryny alyp bilmegimiz üçin edildi[+]. 6Siz ogullyga kabul edileniňiz üçin, Hudaý Özüni «Abba![*], Atam!» diýip çagyrýan Oglunyň Ruhuny[†] biziň ýüreklerimize[*] iberdi. 7Şunlukda, siz indi gul däl-de, Hudaýyň ogullarysyňyz. Ogul bolanyňyz üçin, Hudaý sizi Özüniň mirasdüşeri edýändir[*].


Pawlus galatýalylary gaýgy-alada edýär

8Siz öň Hudaýy tanamaýardyňyz. Şol döwürde siz galp hudaýlaryň guludyňyz[+]. 9Indi bolsa siz Hudaýy tanaýarsyňyz, dogrusy, Hudaý tarapyndan tanalýansyňyz. Şundan soň siz nädip şol ejiz we ýaramaz ýörelgelere dolanýarsyňyz?! Ýa-da gaýtadan olaryň guly bolmak isleýärsiňizmi[+]? 10Siz dini baýramlara: mukaddes[†] günlere, Täze Aý baýramlaryna, pasyl baýramlaryna we ýyllara üns berýärsiňiz ahyryn![+] 11Men siz babatda uly alada galýaryn. Eýsem meniň zähmetim biderek bolaýarmyka[+]? 12Eý, doganlarym, ýalbarýaryn: men ýaly boluň! Sebäbi men hem siz ýaly bolandyryn. Siz maňa hiç nähaklyk etmediňiz. 13Men size ilkibaşda Hoş Habary[†] syrkawkam wagyz edendigim ýadyňyzdadyr[+]. 14Şonda ýarawsyzlygym sizi kyn ýagdaýa salsa-da, siz maňa äsgermezçilik etmändiňiz[*], meni ret etmändiňiz. Tersine, meni Hudaýyň perişdesi[†] ýaly, Isa[†] Mesihiň[†] hut Özi ýaly kabul edipdiňiz[+]. 15Indi ol şatlygyňyza näme boldy? Meniň özüm diri şaýat ahyryn: siz eliňizden gelse, öz gözüňizi hem oýup, maňa berjekdiňiz-ä! 16Eýsem, men size hakykaty aýdýanlygym üçin, indi duşmanyňyza öwrüläýdimmi?

17Käbir dogansumaklar betpällerine eýerip, sizi bizden aýryp, öz taraplaryna çekmäge jan edýärler. Olar diňe özleri babatda yhlasly bolmagyňyzy isleýärler. 18Ýagşylyk üçin diňe men ýanyňyzdakam däl, eýsem hemişe yhlasly bolmak ýagşydyr. 19Eý, eziz balalarym! Siz tä Isa[†] Mesihiň[†] häsiýetlerine doly eýe bolýançaňyz, men ýene-de siziň üçin dogurma burgularyny çekýän ýaly bolýaryn. 20Wah, edil şu wagt siziň ýanyňyzda bolup, äheňimi üýtgetsedim! Sebäbi men sizi şeýle alada edýärin!


Hajar we Sara

21Eý, Mukaddes[†] Kanuna[†] görä ýaşamakçy bolýanlar! Men şuny soramakçy: eýsem siz Töwratda[†] ýazylany bilmeýäňizmi? 22Töwratda Ybraýymyň[†] iki oglunyň bolandygy barada ýazylgydyr. Olaryň biri gyrnak aýalyndan, beýlekisi bolsa azat aýalyndandy[+]. 23Gyrnakdan oglunyň bolmagy adaty bir zatdy. Emma azat aýalyndan bolan ogly berlen wada görä doglupdy[+].

24Bu ýerde meňzetme bardyr. Iki aýal iki ähtiň[†] nyşanydyr. Bir äht Sinaý[†] dagynda edilip, Hajara meňzeýär. Sebäbi ol gul çagalary dünýä indirýär[+]. 25Hajar Arabystandaky Sinaý dagyny aňladyp, häzirki Iýerusalime[†] hem meňzeýär. Sebäbi ol çagalary bilen gulçulykdadyr. 26Emma göklerdäki Iýerusalim azatdyr. Ol biziň enemizdir[+]. 27[+]Mukaddes Ýazgylarda:

«Şatlan, eý, çaga dogmadyk önelgesiz,
burguda bolmadyk,
begençden aýdym aýt!
Çünki öň terk edilen aýalyň ogullary
ärli aýalyň ogullaryndan köp bolar» – diýip ýazylgydyr[+].

28Eý, doganlarym, indi siz Yshak[†] ýaly wada görä doglan ogullarsyňyz[+]. 29Ten boýunça doglan ogul Hudaýyň Ruhunyň[†] güýji arkaly doglan ogly yzarlap, oňa azar beripdi. Häzir hem şeýledir[+]. 30[+]Emma Mukaddes[†] Ýazgylar näme diýýär? «Gyrnagy ogly bilen bile çykaryp kow. Gyrnagyň ogly azat aýaldan doglan ogul bilen mirasy[†] paýlaşmaz»[+]. 31Şunlukda, eý, doganlarym, biz gyrnagyň çagalary däl-de, azat aýalyň çagalarydyrys.

#### 5‑nji bap


Mukaddes Kanun arkaly aklanjak bolmaň!

1Isa[†] Mesih[†] bizi azat etmek üçin boşatdy. Şonuň üçin-de berk duruň[*], gulçulyk boýuntyrygyny gaýtadan saldyrmaň[+]. 2Gulak goýuň! Ine, men, Pawlus, size şuny diýýärin: eger siz özüňizi sünnetletmäge[†] ýol berseňiz, onda Mesihiň edenleri siziň üçin kör köpükdir[+]. 3Özüni sünnetletmäge ýol beren her bir adama men ýene-de bir gezek şuny mälim edýärin: ol tutuş Mukaddes[†] Kanuny[†] berjaý etmäge borçludyr[+]. 4Eý, özüni Mukaddes Kanun arkaly aklamakçy bolýanlar! Siz Mesihden aýryldyňyz, Hudaýyň merhemetinden mahrum bolduňyz[+]. 5Biz bolsa Mukaddes Ruha[†] daýanyp, umyt baglaýan aklanmamyza iman bilen garaşýandyrys[+]. 6Çünki Isa Mesihe degişli bolanlaryň arasynda ne sünnetliligiň, ne-de sünnetsizligiň[†] ähmiýeti bardyr. Diňe söýgä daýanýan iman ähmiýetlidir[+].

7Siz şeýle oňat gadam urýardyňyz ahyryn. Sizi hakykata ynandyrmajak bolup, kim siziň gadamyňyza badak saldy[+]? 8Sizi bu ynandyrma çagyrýan Hudaýdan däldir! 9Ujypsyz hamyrmaýa tutuş hamyry turşadýandyr[+]. 10Siziň başgaça pikir etmejekdigiňiz babatda Reb[†] meni ynandyrýar. Siziň pikiriňizi bulaşdyrýan kim bolsa bolubersin, ol öz jezasyny çeker[+]. 11Eý, doganlarym! Eger men heniz-de sünnetlenilmäni[†] wagyz edýän bolsam, onda men näme üçin yzarlanýarkam?! Eger dogrudan-da şeýle bolýan bolsa, onda Isanyň[†] haçy[†] babatdaky wagzym büdreme daşy bolmazdy[+]. 12Sizi bulaşdyrýan adamlar, goý, öz-özlerini düýbünden agta[†] edäýsin!


Mukaddes Ruha laýyklykda ýaşaň!

13Eý, doganlarym! Siz azat bolmaga çagyrylansyňyz. Ýöne bu azatlygyňyzy ynsan höwesleriňizi kanagatlandyrmak üçin ulanmaň. Gaýtam, birek-birege söýgi bilen hyzmat ediň[+]. 14[+]Çünki tutuş Mukaddes[†] Kanun[†]: «Ýakynyňy özüňi söýşüň ýaly söý» diýen bir buýrukda jemlenendir[+]. 15Ägä boluň! Çünki siz biri-biriňizi «çeýnemegi», «ýuwutmagy» bes etmeseňiz, biri-biriňizi ýok edersiňiz. 16Size şuny aýdasym gelýär: Mukaddes Ruhuň[†] ýörelgesinden ýöräň. Şonda siz ynsan höweslerine eýermersiňiz[+]. 17Çünki ynsan höwesleri Mukaddes Ruha garşydyr; Mukaddes Ruh hem ynsan höweslerine garşydyr. Olar biri-biri bilen hiç oňuşmaýarlar. Şonuň üçin-de, siz öz islän zadyňyzy edip bilmeýärsiňiz[+]. 18Emma siz Mukaddes Ruha eýerýän bolsaňyz, Kanuna görä ýaşamaga borçly dälsiňiz[+].

19Ynsan höwesleriniň netijesi bellidir. Olar zynahorlyk, haramlyk we azgynlykdyr;[+] 20butparazlyk[†] we doga-jadygöýlikdir; ýigrenç, agzalalyk, göriplik, gahar, bäsdeşlik, jedel, bölünişik[+] 21we bahyllyk; serhoşlyk[*], azgynlyk meýlisleri we şuňa meňzeş zatlardyr. Men size öň duýduryşym ýaly, ýene-de bir gezek duýdurýaryn: kimde-kim şular ýaly ýaşaýan bolsa, Hudaýyň Şalygyny[†] miras[†] almaz[+].

22Mukaddes Ruhuň[†] miweleri bolsa şulardyr: söýgi, şatlyk, parahatlyk, sabyrlylyk, mähribanlyk, ýagşylyk, sadyklyk,[+] 23ýumşaklyk, özüňe erk edip bilmeklik. Bu zatlara garşy çykýan kanun[†] ýokdur[+]. 24Isa[†] Mesihe[†] degişli bolanlar öz ynsan höweslerini we joşgunlaryny haça[†] çüýländirler[+]. 25Mukaddes Ruh bize täze ýaşaýyş berýär. Şoňa görä-de, geliň Oňa eýereliň. 26Şöhratparaz[†] bolmalyň, biri-birimizi gaharlandyrmalyň, biri-birimize göriplik etmäliň[+].

#### 6-njy bap


Biri-biriňize ýardam beriň

1Şunlukda, eý, doganlar, eger kimdir biri günäniň toruna düşen bolsa, siz, ýagny Ruha görä ýaşaýanlar, ony ýumşaklyk bilen dogry ýola getiriň. Emma synaga düşmez ýaly, özüňize-de gözegçilik ediň[+]. 2Biri-biriňize hemaýatkär boluň. Şeýle etseňiz, Mesihiň[†] kanunyny[†] berjaý etdigiňiz bolar[+]. 3Emma kimdir biri hiç bolup-da, özüne nämedirin öýtse, ol özüni aldaýandyr[+]. 4-5Her kim öz edýän hereketlerini derňesin. Her kes özüne düşen ýüki özi götersin. Şonda ol özüni başgalar bilen deňeşdirmezden, özüne guwanyp biler[+]. 6Şunlukda, söz arkaly öwüt alýan adam oňa öwüt berýän bilen ähli ýagşy zatlaryny paýlaşsyn[+]. 7Öz-özüňizi aldamaň: Hudaý Özüni ýaňsyladýan däldir. Adam näme ekse, şony hem orýandyr[+]. 8Öz höweslerini kanagatlandyrmak isleýän özüni weýran eder. Emma Mukaddes Ruhy[†] kanagatlandyrmak isleýän baky ýaşaýşy alar[+]. 9Ýagşylyk etmekde ýadamalyň. Eger ruhdan düşmesek, öz wagtynda orarys[+]. 10Şoňa görä-de, heniz wagtymyz barka, hemmelere, aýratyn-da imandaky doganlarymyza ýagşylyk edeliň[+].


Sünnetlilik däl-de, täze ýaradylyş wajypdyr

11Ine, size öz elimiň şeýle uly harplar bilen ýazýanyny görüň![+]

12Tende oňat görnesi gelýänler sizi sünnetlenmäge[†] mejbur edýärler. Olar Mesihiň[†] haçy[†] sebäpli yzarlanmakdan gorkup şeýle edýärler. 13Emma sünnetlenmäniň tarapdarlarynyň özleri-de Mukaddes[†] Kanuny[†] berjaý edýän däldir. Olar siziň sünnetlidigiňiz babatda magtanmak üçin, sizi sünnetletjek bolýarlar. 14Men bolsa Rebbimiz[†] Isa[†] Mesihiň haçyndan başga zat babatda asla magtanasym gelmeýär. Şu haç arkaly men bu dünýä üçin, bu dünýä-de meniň üçin ölüdir[+]. 15Çünki ne sünnetliligiň[*], ne-de sünnetsizligiň[†] ähmiýeti bardyr. Diňe täze ýaradylyş ähmiýetlidir[+]. 16Hudaýyň Ysraýyl[†] halkyna, ýagny şu düzgüni berjaý edýänleriň baryna parahatlyk bilen merhemet ýar bolsun![+]

17Mundan beýläk hiç kim maňa şu zatlar babatda azar bermesin! Sebäbi meniň bedenimde Isa[†] Mesihe[†] degişlidigimi görkezýän ýara yzlary bardyr.

18Eý, doganlarym! Goý, Rebbimiz Isa[†] Mesihiň[†] merhemeti size ýar bolsun. Omyn[†]!

### Efesliler


Giriş

[1]

[2]

[3]

[4]

[5]

[6]


#### Giriş


Pawlusyň efeslilere haty


Efes şäheri Aziýa welaýatynyň (häzirki Türkiýäniň) günbatarynda ýerleşýän port şäheridi. Hatyň ýazylan döwründe bu şäher öz ululygy boýunça Rim imperiýasynda dördünji orny eýeleýärdi. Mundan başga-da, Efes şäheri tebigata sežde etmegiň gadymy dini merkezi bolup, onda zenan hudaý Artemise sežde edilýärdi (Res 19-njy bap). Awtor efeslilere ýüzlenip, olaryň Isa Mesihiň ýörelgesine eýerýänler hökmünde Hudaýyň eziz çagalarydygyny we olaryň Hudaýyň göreldesine eýermelidigini aýdýar (5:1). Olar birwagtlar garaňkylykda ýaşaýardylar, emma indi nurda ýaşap, öz nurlaryny parlatmalydyrlar (5:8,9).

Hatyň esasy mowzugy bitewülik baradadyr. Hatyň birinji babynda Hudaýyň ölümden direlden Isa Mesihiň hökümdarlygy barada aýdylýar. Ol göklerde Hudaýyň sagynda oturyp, tutuş dünýä hökümdarlyk edýär. Hudaýyň ahyrky we iň ajaýyp niýeti ýerdäki we gökdäki ähli zatlary bir Başa, ýagny Isa Mesihe birikdirmekden ybaratdyr (1:10).

Hatyň birinji bölüminde bitewülik baradaky pikir ýaýbaňlandyrylýar. Onda Atamyz Hudaýyň Öz halkyny saýlaýşy, onuň günälerini bagyşlaýşy, Isa Mesih arkaly halkyň öz günälerinden azat edilişi, Hudaýyň beýik wadasynyň Mukaddes Ruh arkaly kepillendirilişi beýan edilýär. Hatyň ikinji bölüminde Isa Mesihe eýerýän imanlylara biri-birini söýmeklik ündelýär.

Hudaýyň halkynyň Isa Mesihdäki bitewüligini görkezmek üçin, hatda dürli suratlandyrmalar ulanylýar. Onda ýygnak – beden, Isa Mesih bolsa onuň başy hökmünde ýa-da ýygnak – bina, Isa Mesih bolsa onuň burç daşy hökmünde suratlandyrylýar. Awtor Hudaýyň Isa Mesih arkaly berýän merhemetini beýan edip, Onuň bagyşlamasyna, merhemetine we päkligine mynasyp durmuşda ýaşamagy ündeýär.

Salamlar we doga-dilegler1:1-2
Isa Mesih we ýygnak1:3–3:21
Isa Mesihdäki täze ýaşaýyş4:1–6:20
Jemleme6:21-24

#### 1‑nji bap

1Hudaýyň yradasy bilen Isa[†] Mesihiň[†] resuly[†] bolan men Pawlusdan Efesdäki Hudaýyň halkyna, ýagny Isa Mesihe iman edýänlere dogaýy salam!

2Atamyz Hudaýyň we Rebbimiz[†] Isa[†] Mesihiň[†] merhemeti, parahatlygy, goý, size ýar bolsun!


Mesihden alýan ruhy ýalkanyşlarymyz

3Rebbimiz Isa[†] Mesihiň[†] Atasy Hudaýa öwgüler bolsun! Ol Mesih arkaly bizi gökdäki ruhy[†] ýalkanyşlaryň[†] ählisi bilen ýalkady[+]. 4Öz huzurynda mukaddes[†] we müýnsüz bolmagymyz üçin, biri-birimizi söýüp, Isa Mesihe degişli bolmagymyz üçin, Hudaý bizi dünýä ýaradylmazdan öň saýlap-seçdi[+]. 5Ol Isa Mesih arkaly bizi ogullyga almak barada owaldan karara gelipdi. Bu Onuň göwnüne ýarap, yradasy bilen boldy[+]. 6Söwer Ogly arkaly bize boldan-bol eçilen şöhratly[†] merhemeti üçin Hudaýa öwgüler bolsun! 7Hudaý çuňňur baý merhemeti bilen Oglunyň döken gany arkaly günälerimizi bagyşlap, bizi azat etdi[+]. 8Şeýle hem, bu merhemeti arkaly Ol bizi tutuş akyldarlygy we düşünjesi bilen gurşap aldy.

9Hudaý ilkibaşdan Mesihde[†] amala aşyran ýagşy niýetleri arkaly Öz isleginiň syryny bize aýan etdi[+] 10Bu niýetiň amala aşyrylmaly wagty gelende, Hudaý ýerdäki we gökdäki ähli zatlary bir Başa, ýagny Isa[†] Mesihe birikdirer[+]. 11-12Hemme zady Öz islegine laýyklykda ýerine ýetirýän Hudaý Öz niýetine görä bizi öňden belläp, Mesih arkaly saýlap-seçdi. Ol muny biziň, ýagny Isa Mesihe ilkinji bolup iman edenleriň Hudaýyň şan-şöhratyny arşa götermegimiz üçin amal etdi. 13Indi siz hem hakykat sözüni, ýagny halas bolmak baradaky Hoş Habary[†] eşidip, Mesihe iman etdiňiz. Şoňa görä-de Hudaýyň wada beren Mukaddes Ruhy[†] bilen möhürlendiňiz[+]. 14Hudaýa degişli adamlar doly azat bolýança, Mukaddes Ruh biziň mirasymyzyň[†] kepilnamasydyr. Bularyň bary Hudaýa şan-şöhrat getirýär.

15-16Şoňa görä Reb Isa bolan imanyňyzy we Hudaýyň ähli halkyna bolan söýgiňizi eşidelim bäri, siziň üçin Hudaýa dyngysyz şükür edip, doga-dileglerimde sizi dilimden düşüremok[+]. 17Men Hudaý – Rebbimiz Isa[†] Mesihiň[†] beýik Atasyna siziň üçin dileg edýärin. Goý, Ol size Ony has oňat tanap bilmegiňiz üçin, size Mukaddes Ruhuň[†] akyldarlygyny hem ylhamyny bersin. 18-20Hudaýyň Öz çagyranlaryna beren umydyna, halkyna eçilen şöhratly mirasynyň baýlygyna we biz iman edenlere görkezen deňsiz-taýsyz gudratyna göz ýetirmegiňiz üçin, goý, Ol ýüregiňiziň gatyny nurlandyrsyn diýip dileg edýärin. Bu gudrat Hudaýyň Mesihi direldip, gökde Öz sagynda oturdan güýjüne meňzeşdir[+][+]. 21Hudaý Mesihi ähli hökümdarlykdan, ygtyýarlykdan, güýç-gudratdan we agalykdan, şeýle hem diňe bu döwürde däl, eýsem geljek döwürde-de tutuljak her bir atdan has ýokary goýdy[+]. 22Hudaý hemme zady Onuň aýaklarynyň astyna tabyn edip, imanlylar ýygnagynyň[†] bähbidi üçin Ony ähli zada baş etdi[+]. 23Imanlylar ýygnagy Mesihiň bedenidir. Ol ähli zady Özünde jemleýän Mesih bilen doldurylandyr[+].

#### 2‑nji bap


Ölümden ýaşaýşa geçdik

1Owal siz ýazyklaryňyz we günäleriňiz sebäpli ölüdiňiz[+]. 2Edil dünýädäki beýleki adamlar ýaly siz-de günäli ýaşaýşa eýerip, Hudaýa tabyn bolmadyklara heniz-de täsirini ýetirýän gökdäki ruhy[†] güýçleriň hökümdaryna gulluk edýärdiňiz[+]. 3Biziň hemmämiz şolar ýaly ýaşamagy adat edindik. Biz ynsan tebigatynyň höweslerine, isleglerine we pikirlerine eýerdik. Şeýlelikde, biz-de beýlekiler ýaly ynsan tebigatymyz zerarly Hudaýyň gazabyna duçar bolan adamlardyk[+]. 4-5Emma günälerimiz sebäpli öli hem bolsak, merhemete baý Hudaý Özüniň çuňňur söýgüsini görkezip, bizi Mesih bilen bilelikde direltdi. Siz Hudaýyň merhemeti arkaly halas bolduňyz[+][+]. 6Hawa, Hudaý bizi Mesih[†] bilen bile direltdi we Ol arkaly bizi gökdäki älemde oturtdy[+]. 7Ol muny Isa[†] Mesih arkaly bize eden merhemetiniň we mähremliliginiň ummasyz baýlygyny geljek döwürde görkezmek üçin etdi. 8Çünki siz iman arkaly Hudaýyň merhemeti bilen halas edildiňiz. Bu siziň öz tagallaňyz bilen bolmady, muny size Hudaý peşgeş berdi[+]. 9Hiç kim ynsan tagallasy bilen halas boldum diýip öwünmesin[+]. 10Sebäbi Hudaý bizi Isa Mesih arkaly ýaratdy. Ol bizi owaldan taýýarlap goýan ýagşy işlerini etmegimiz üçin ýaratdy[+].


Mesih bilen bütewülik

11Şonuň üçin, eý, asly ýahudy[†] däller! Öňki ýagdaýyňyzy ýadyňyza salyň. Birwagtlar özlerine «sünnetliler[†]» diýýän ýahudylar sizi «sünnetsizler[†]» diýip atlandyrýardylar. Emma olaryň agzaýan sünneti beden bilen bagly ýönekeýje bir adatdyr[+]. 12Şol wagtlar siz Mesihden[†] aýrydyňyz, Ysraýyl[†] raýatlygyndan mahrumdyňyz, Hudaýyň wada berip, Öz halky bilen eden ähtleri[†] size degişli däldi. Siz bu dünýäde Hudaýsyz we umytsyzdyňyz,[+] 13indi bolsa Isa[†] Mesihe degişlisiňiz. Siz birwagtlar Hudaýdan uzakdyňyz, indi bolsa Isa Mesihiň döken gany arkaly Oňa ýakynsyňyz[+]. 14Hakykatdanam, Mesihiň Özi biziň parahatlygymyzdyr. Ol Öz janyny gurban edip, bu iki topary bir etdi, olaryň arasyndaky duşmançylyk diwaryny ýykyp taşlady[+]. 15Ol Töwradyň[†] kanunlaryny[†] we däp-dessurlaryny ýatyrdy-da, iki halky birleşdirip, täze bir halk ýaratdy we parahatçylygy berkarar etdi[+]. 16Ol haçdaky[†] ölümi arkaly duşmançylygy ýok etdi we iki topary bir beden kimin edip, olary Hudaý bilen ýaraşdyrdy[+]. 17Mesih gelip, Hudaýdan uzakda bolan size we golaýda bolan ýahudylara bu parahatlyk Hoş Habaryny[†] yglan etdi[+]. 18Indi Mesihiň üsti bilen biziň hemmämiz bir Ruh[†] arkaly Atanyň huzuryna baryp bilýäris. 19Şeýlelikde, eý, ýahudy däller, siz mundan beýläk keseki-de, gelmişek-de dälsiňiz. Siz indi Hudaýyň mukaddes[†] halkynyň raýatysyňyz we Hudaýyň maşgalasynyň agzasysyňyz[+]. 20Siz berk binýadyň üstünde bina edilensiňiz. Bu binýat resullar[†] we pygamberlerdir[†]. Onuň burç daşy bolsa Isa Mesihiň Özüdir[+]. 21Bütin ymarat Isa Mesih arkaly birleşýär we ösüp, Rebbe[†] bagyşlanan mukaddes ybadathana[†] bolýar[+]. 22Siz hem ýahudylar ýaly Hudaýyň Mukaddes Ruhunyň[†] mesgeni bolmak üçin, hemmäňiz birlikde Mesihde bina edilýärsiňiz[+].

#### 3‑nji bap


Pawlusa aýan bolan syr

1Şu sebäpli Isa[†] Mesihiň[†] ugrunda tussaglykda oturan men-Pawlus siz ýahudy[†] däller üçin Hudaýa dileg edýärin[+]. 2Öz merhemetini siz ýahudy dällere ýetirmek üçin, Hudaýyň maňa aýratyn tabşyryk berendigini, elbetde, eşidensiňiz[+]. 3Size öň gysgaça ýazyşym ýaly, Hudaý maňa Öz syryny aýan etdi[+]. 4Hatymy okanyňyzda, Mesihiň bu syryna meniň näderejede düşünýändigimi aňarsyňyz. 5Hudaý bu syry öňki nesillere aýan etmän, eýsem häzir Mukaddes Ruh[†] arkaly Öz mukaddes resullaryna[†], pygamberlerine[†] äşgär etdi. 6Ine, Hudaýyň syry şudur: Hoş Habary[†] kabul edýän ýahudy däller hem ýahudylara berlen ýalkanyş[†] wadasyna, bir bedene, bir mirasa[†] deň derejede şärikdirler. Sebäbi olaryň hemmesi Isa Mesihe degişlidir[+].

7Men Hudaýyň beýik gudraty we peşgeş beren merhemeti arkaly Hoş Habaryň[†] hyzmatçysy boldum[+]. 8Men Hudaýyň halkynyň arasynda iň ähmiýetsizidim, emma muňa garamazdan Mesihiň[†] akyl ýetmez baýlygyny ýahudy[†] dällere wagyz etmek jogapkärçiligini Hudaý maňa berdi[+]. 9Ähli zady ýaradan Hudaý geçmişden bäri bu syry Öz huzurynda gizlin saklady, bu syryň manysynyň nämedigini indi her bir ynsana äşgär etmeklik maňa berildi[+]. 10Özüniň çuňňur baý akyldarlygy imanlylar ýygnagy[†] arkaly gökdäki ruhy[†] hökümdarlara we erk-ygtyýarlylara bildirilsin diýip, Hudaý şeýle etdi[+]. 11Bu Hudaýyň owal-başdan bäri meýilnamasy bolup, ony Rebbimiz[†] Isa[†] Mesih arkaly amala aşyrdy. 12Isa Mesih we Oňa bolan imanymyz arkaly biz Hudaýyň huzuryna uly ynam we batyrgaýlyk bilen ýakynlaşyp bilýäris[+]. 13Şonuň üçin hem, ugruňyzda çekýän gaýgy-hasratlarym sebäpli siziň ruhdan düşmezligiňizi haýyş edýärin. Gaýtam, bular size şöhrat[†] getirýändir[+].


Pawlusyň efesliler üçin Hudaýa dilegi

14-15Şeýlelikde, ýerde we gökde her bir millete at beren Atamyzyň[*] huzurynda men dyza çökýärin. 16Goý, Ol çäksiz şan-şöhraty bilen Öz Ruhy[†] arkaly siziň içki barlygyňyzy gudrat bilen güýçlendirsin[+]. 17-18Isa Mesih imanyňyz arkaly ýürekleriňizde ýaşasyn. Şeýle-de, men söýginiň sizde kök urup ornaşmagyny, Mesihiň söýgüsiniň nähili giň, uzyn, belent we çuňňurdygyna Hudaýyň ähli halky bilen birlikde düşünmegiňizi Hudaýdan dileýärin[+]. 19Hawa, Hudaýyň kämilliginden dolup bileriňiz ýaly, Mesihiň[†] aň-bilim ýeterden üstün bolan bu söýgüsine akyl ýetirip bilmegiňizi Hudaýdan dileýärin[+].

20Bizde işleýän gudratyna görä, Hudaý her bir haýyşymyzdan, oýlanyşymyzdan hem has ýokary zatlary etmegi başarýandyr[+]. 21Imanlylar ýygnagy[†] we Isa[†] Mesih[†] arkaly, goý, Hudaýa nesillerboýy ebedilik şan-şöhrat bolsun! Omyn[†][+].

#### 4‑nji bap


Mesihiň bedeninde birikmek

1Rebbiň[†] ugrunda tussaglykda bolan men sizden Hudaýdan alan çagyrylyşyňyza mynasyp ýaşamagyňyzy haýyş edýärin[+]. 2Iňňän pes göwünli hem ýumşak boluň. Sabyr-takatly bolup, mähir-muhabbet bilen biri-biriňize çydaň[+]. 3Özara parahatlykda ýaşap, Mukaddes Ruhuň[†] birligini goramaga dyrjaşyň[+]. 4Siz bir Bedene, bir Ruha şärik bolýarsyňyz; Hudaý hemmäňizi bir umyda çagyrandyr[+]. 5Rebbiňiz-de, imanyňyz-da birdir, siziň hemmäňiz bir maksat bilen çümdürilensiňiz[+]. 6Ähli zatdan üstün, ähli zat arkaly we ähli zatda bolan Atamyz Hudaý-da birdir[+].

7Mesih[†] biziň her birimize sahylyk bilen peşgeşler eçildi[+]. 8[+]Munuň üçin Mukaddes[†] Ýazgylarda şeýle diýilýär:

«Ol ýokary belentlige çykanda,
ýesirleri Özi bilen äkitdi;
ynsanlara peşgeşler berdi»[+].

9Eýsem «çykanda» diýen söz nämäni aňladýar? Bu Mesihiň[†] ilki aşak – ýer ýüzüne inendigini aňlatmaýarmy näme[+]? 10Aşak inen-de, tutuş älem-jahany doldurmak üçin, gökleriň gögüne çykan-da Oldur[+]. 11Ine, Mesihiň Özi käbirlerini resul[†], käbirlerini pygamber[†], başga birilerini Hoş Habarçy[†], öwrediji, beýleki birlerini ýygnagyň[†] çopanlary edip belledi[+]. 12Olaryň wezipesi Hudaýyň halkyny Oňa hyzmat etmäge taýýarlamakdan we Mesihiň bedeni bolan imanlylar ýygnagyny berkitmekden ybaratdyr[+]. 13Munuň netijesinde hemmämiz imanda bir bolup, Hudaýyň Ogly[†] Mesihi[*] tanap-bilip, Ol ýaly doly kämillige ýeteris[+].

14Şeýdip, mundan beýläk ynsanlaryň ýalançylygynyň we ökdelik bilen düzýän her hili taglymatynyň şemalyna kowlup, eýläk-beýläk iteklenýän çagalar ýaly bolmarys[+]. 15Tersine, hakykaty söýgi bilen aýdyp, bedeniň Başy bolan Mesih[†] ýaly hemmetaraplaýyn kämilleşeris[+]. 16Onuň ýolbaşçylygy astynda tutuş beden her bognuň kömegi bilen baglanyp, Oňa birikdirilýär. Her agzanyň kadaly işlemegi netijesinde beden kemala gelip, söýgi arkaly sazlaşykly hereket edýär.


Nuruň çagalary bolup ýaşaň

17Şonuň üçin Rebbiň adyndan size şuny buýurýaryn: mundan beýläk keseki milletler[†] ýaly boş düşünjeler bilen ýaşamaň[+]. 18Olaryň aň-düşünjesini garaňkylyk gaplady. Nadan[†] we doňýürek bolandyklary üçin, olar Hudaýyň beren durmuşyndan mahrum boldular[+]. 19Olar ar-namys duýgusyny bütinleý ýitirip, doýmaz-dolmaz boldular, her hili haramlyk edip, azgynçylyga ýüz urdular[+]. 20Emma siz Mesih[†] barada öwreneniňizde, beýle zatlary öwrenen dälsiňiz. 21Siz Isanyň[†] sözlerini eşidensiňiz we Onuň hakykatyna esaslanyp, tälim alansyňyz. 22Öň öwredilişi ýaly, öňki durmuşyňyzy, ýalançy höwesler bilen ýoldan çykaran köne ýaradylyşyňyzy çykaryp taşlaň[+]. 23Muňa derek oý-pikiriňizde we garaýşyňyzda täzeleniň[+]. 24Hakyky dogrulyk we mukaddeslik[†] bilen Hudaýyň keşbinde ýaradylan täze ýaradylyşa besleniň[+]. 25Indi ýalan sözlemäň-de, her biriňiz öz ýakynyňyza hakykaty aýdyň. Çünki biziň hemmämiz bir bedeniň agzalarydyrys[+]. 26[+]Gaharlanyp günä etmäň. Gaharyňyzyň üstüne Gün ýaşmasyn[+]. 27Iblise orun bermäň[+]. 28Ogurlyk eden indi ogurlyk etmesin! Gaýtam, öz elleri bilen zähmet çekip, mätäje paýlamaga zady bolar ýaly, peýdaly iş etsin[+]. 29Agzyňyzdan hiç haçan ýaramaz söz çykmasyn. Gaýtam, diňleýänleriň mätäçliklerine görä, gerekli sözleri sözläp, olary ruhlandyryň, şonda sözleriňiz olara peýda getirer[+]. 30Hudaýyň Mukaddes Ruhuny[†] gamgyn etmäň. Çünki Mukaddes Ruh siziň Hudaýa degişlidigiňiziň hem-de gutulyş güni azat edilmegiňiziň kepilnamasydyr[+]. 31Her hili öýke-kine, gahar-gazap, paýyş sözler aýtmak we töhmet atmak ýaly ýigrenji häsiýetler sizden daş bolsun[+]. 32Biri-biriňize mähirli we rehim-şepagatly boluň. Hudaýyň sizi Mesih arkaly bagyşlaýşy ýaly, siz hem biri-biriňizi bagyşlaň[+].

#### 5‑nji bap

1Şeýle hem siz söýgüli çagalar kimin Hudaýdan görelde alyň[+]. 2Mesih[†] ýaly söýüp ýaşaň. Ol bizi söýüp, Hudaýa ýakymly ysly sadaka[†] hem gurbanlyk[†] hökmünde biziň üçin janyny gurban etdi[+]. 3Araňyzda azgynlyk, haramlyk, açgözlük edýän bolmasyn. Beýle zatlar Hudaýyň halkyna gelişmeýär[+]. 4Şeýle hem araňyzda biedeplik, ýaňralyk, biderek degişme-de bolmasyn. Bular size ýaraşmaýar. Muňa derek Hudaýa şükür ediň[+]. 5Şuny bilip goýuň: hiç bir azgynyň, murdaryň[†] ýa-da açgözüň Mesihiň we Hudaýyň Şalygynda[†] mirasy[†] ýokdur. Çünki şeýle adamlar butparazlar[†] bilen des-deňdir[+] 6Hiç kim sizi boş sözler bilen aldamasyn. Şu zatlar sebäpli Hudaýyň gazaby Özüne boýun egmeýänleriň üstünden inýändir[+]. 7Şonuň üçin olar ýalylar bilen gatnaşmaň[+]. 8Ýadyňyzdamy, birwagtlar siz garaňkylykdyňyz, ýöne indi Reb[†] arkaly nursuňyz. Şonuň üçin nuruň çagalary bolup ýaşaň[+]. 9Dogrudanam, ähli ýagşylyk, dogrulyk we hakykat nuruň[*] miwesidir. 10Rebbi hoşnut etjek zady bilmäge çalşyň[+]. 11Garaňkylygyň ýaman işlerine gatyşmaň, tersine, olary paş ediň[+]. 12Olaryň edýän gizlin işleri hakda hatda söz açmak-da aýypdyr. 13Emma nur parlanda, ähli zat paş edilip, aýdyň görner[+]. 14Çünki nur ähli zady äşgär edýändir. Şonuň üçin şeýle diýilýär: «Oýan, eý, uka giden! Ölümden direl! Mesih saňa nur saçar»[+]. 15Şeýlelikde, nähili ýaşaýandygyňyza üns beriň. Nadanlar[†] ýaly däl-de, danalar ýaly ýaşaň[+]. 16Her bir pursatdan degerli netije çykaryň, sebäbi bu ýaramaz döwürdir. 17Şonuň üçin-de samsyk bolman, gaýtam, Rebbiň yradasynyň nämedigine düşüniň[+]. 18Şerapdan serhoş bolmaň, bu sizi wejeralyga elter. Tersine, Mukaddes Ruhdan[†] dolup-daşyň[+]. 19Bilelikde mezmurlar[†], öwgüli we ruhy aýdymlar aýdyň; Rebbe tüýs ýürekden sazlar çalyp, nagmalar aýdyň[+]. 20Ähli zat üçin Rebbimiz Isa[†] Mesihiň adyndan Ata Hudaýa hemişe şükür ediň[+].


Är-aýal gatnaşygy

21[•]Isa[†] Mesihe[†] hormat goýmak bilen biri-biriňize tabyn boluň. 22Eý, aýallar, Rebbe tabyn bolşuňyz ýaly, äriňize hem tabyn boluň[+]. 23Mesih imanlylar ýygnagynyň[†] başy bolşy ýaly, är hem aýalyň başydyr. Mesih Öz bedeni bolan ýygnagyň Halasgäridir[†][+]. 24Şonuň üçin imanlylar ýygnagynyň Mesihe tabyn bolşy ýaly, aýallar-da ähli zatda öz ärine tabyn bolsunlar. 25-26Eý, ärler, Isa Mesihiň imanlylar ýygnagyny söýşi ýaly, siz hem öz aýalyňyzy söýüň. Ol Öz ýygnagyny suw bilen ýuwup, Hudaýyň sözi bilen tämizledi, ony Özüne mukaddes halk edinmek üçin, janyny gurban etdi[+][+]. 27Ol muny Öz huzuryna tegmiltsiz, ýygyrtsyz, birkemsiz, ýagny şöhratda[†] mukaddes[†] hem müýnsüz bir ajaýyp ýygnagy getirmek üçin etdi[+]. 28Edil şu tärde ärler-de aýalyny öz bedenlerini söýüşleri ýaly söýmelidirler. Aýalyny söýýän özüni söýýändir. 29Elbetde, hiç kim hiç haçan öz bedenini ýigrenýän däldir. Gaýtam, edil Mesihiň imanlylar ýygnagyna seredişi ýaly, ony iýmitlendirip, aladasyny edýändir. 30Sebäbi biz Mesihiň bedeniniň agzalarydyrys[*][+]. 31[+]Töwratda şeýle ýazylan: «Şol sebäpden hem erkek ata-enesini taşlap, aýaly bilen birigýär we olaryň ikisi bir ten bolýar»[+]. 32Bu beýik syrdyr, ýöne men munda Mesih we imanlylar ýygnagy barada gürrüň edýärin. 33Şunlukda, her biriňiz aýalyňyzy özüňizi söýşüňiz ýaly söýüň, aýal hem ärine hormat goýsun[+].

#### 6-njy bap


Çagalar we ene-atalar

1Eý, çagalar, Rebbiň[†] hatyrasy üçin ene-ataňyzyň sözüne gulak asyň, sebäbi bu dogrudyr[+]. 2-3[+]«Ene-ataňa hormat goý, şonda ýagşylyk görüp, ýer ýüzünde ömrüň uzak bolar» – bu Hudaýyň wada bilen beren ilkinji buýrugydyr[+]. 4Eý, atalar, siz hem çagalaryňyzyň gaharyny getirmäň. Gaýtam, olary Rebbiň terbiýesi hem öwüdi bilen ulaldyň[+].


Gul-hojaýyn gatnaşygy

5Eý, gullar, ýerdäki hojaýynyňyzyň sözüne edil Mesihiň[†] sözüne gulak asýan ýaly, gorky we titreme bilen çyn ýürekden gulak asyň[+]. 6Muny diňe olaryň öňünde merhemet gazanmak üçin däl-de, eýsem Mesihiň guly hökmünde Hudaýyň yradasyny ak ýürekden ýerine ýetirmek üçin ediň[+]. 7Adamlara däl-de, Rebbe hyzmat edýän kimin tüýs ýürekden hyzmat ediň. 8Çünki isle gul bolsun, isle azat, her kimiň öz eden ýagşylygynyň öwezini Rebden aljakdygyny siz bilýänsiňiz[+]. 9Eý, hojaýynlar, siz hem gullaryňyza edil şu tärde serediň, olary gorka salmaň, sebäbi olaryň hem, siziň hem gökde Hojaýynyňyzyň birdigini bilýänsiňiz. Ol hiç kime tarapgöýlik etmeýär[+].


Hudaýyň beren ruhy ýaraglary

10Şunlukda, Rebbiň beýik güýji bilen kuwwatlanyň. 11Iblisiň hilelerine garşy durup bileriňiz ýaly, Hudaýyň beren ähli ruhy[†] ýaraglaryny dakynyň[+]. 12Sebäbi biziň söweşimiz ynsanlara garşy däldir! Tersine, biz tümlügiň ruhy hökümdarlaryna we erk-ygtyýarlylaryna, şeýle-de gökdäki ýowuz ruhy güýçlere garşy söweşýäris[+]. 13Şonuň üçin ýaman döwürde gaýtawul berip bilmegiňiz üçin, Hudaýyň ähli ýaraglaryny dakynyň. Şonda ornuňyzda berk durmagy başararsyňyz. 14Şeýlelikde, hakykaty biliňize guşak edip dakynyň, dogrulygy egniňize sowut edip geýiň[+]. 15Aýagyňyza bolsa parahatlyk getirýän Hoş Habary[†] wagyz etmek taýynlygyny geýiň[+]. 16Bularyň ählisiniň üstesine-de, imany galkan edinip dakynyň! Onuň bilen şeýtanyň[†] bütin otly oklaryny öçürmegi başararsyňyz[+]. 17Şeýle hem gutulyş tuwulgasyny geýip, Hudaýyň sözüni, ýagny Mukaddes Ruhuň[†] gylyjyny ele alyň[+]. 18Her bir ýagdaýda ýalbarmak bilen, Mukaddes Ruhuň ylhamy arkaly Hudaýa doga-dileg ediň. Hüşgär boluň, Hudaýyň ähli halky üçin hemişe dilegde boluň[+]. 19Her gezek geplänimde, gerekli sözler berilsin diýip, meniň üçinem Hudaýdan diläň. Şonda men Hoş Habar baradaky syry batyrgaýlyk bilen aç-açan wagyz ederin[+]. 20Sebäbi men Hoş Habaryň zynjyrlar bilen baglanan ilçisidirin. Muny gorkman, bolmalysy ýaly yglan edip bilmegim üçin dileg ediň[+].


Salamlar

21[•]Meniň ýagdaýymy, näme edýänimi siziň-de bilmegiňiz üçin, söýgüli doganymyz, Rebbiň sadyk hyzmatkäri Tihik size hemme zady gürrüň berer[+]. 22Ine, hut şu maksat bilen, biziň ýagdaýymyzy habar bermek, şeýle-de sizi ruhlandyrmak üçin, men ony siziň ýanyňyza iberýärin[+]. 23Atamyz Hudaýdan, Rebbimiz Isa[†] Mesihden[†] doganlarymyza parahatlyk, iman we söýgi dileýärin. 24Rebbimiz Isa Mesihi ölmez-ýitmez söýgi bilen söýýänleriň baryna Hudaýyň merhemeti ýar bolsun![*]

### Filipililer


Giriş

[1]

[2]

[3]

[4]


#### Giriş


Pawlusyň filipililere haty


Filipi şäheri Gresiýanyň demirgazyk-gündogar böleginde ýerleşip, onda grekler we rimliler ýaşaýardylar. Latyn dili döwlet dili bolsa-da, şäheriň ilaty esasan grek dilinde gürleşýärdi. Pawlus Hoş Habary wagyz etmek üçin eden ikinji syýahatynyň dowamynda bu şäherde ilkinji ýygnagyň düýbüni tutupdy (Resullaryň işleri, 16-njy bap). Bu ýygnak Ýewropa sebitlerindäki ilkinji ýygnakdy.

Pawlus bu haty tussaglykda oturan döwründe ýazýar (1:7). Ol öz hatynda Filipidäki imanlylara doga-dilegleri we ýardamlary üçin çäksiz minnetdardygyny aýdýar (1:5; 4:10-19). Pawlus Hoş Habaryň wagzyny dowam etdirmek üçin tussaglykdan boşadylmaga umyt edýär (3:17-19). Emma ol özüniň ölüme höküm edilmeginiň hem mümkindigini bilýär (1:21; 2:17; 3:10). Pawlus ozal Isa Mesihiň, indi bolsa özüniň jebir-jepalara duçar bolşy ýaly, Filipi şäherindäki imanlylaryň hem jebir çekmekleriniň ahmaldygy barada duýdurýar. Şeýle ýagdaý ýüze çyksa, Isa Mesihe bolan imanyň hatyrasyna bu jebir-jepalary ýalkanyş hökmünde kabul etmelidigini aýdýar (1:28-30).

Filipidäki ýygnakda kynçylyklar bardy, sebäbi ýygnagyň käbir agzalary Hudaý tarapyndan halas edilmek üçin Musanyň Kanunyny hökman berjaý etmeli diýip aýdýardylar. Emma Pawlus olara bütinleý garşy çykyp, şeýle «imanlylardan» ägä bolmalydygyny ýygnaga duýdurýar (3:2-11).

Pawlusyň tussaglygyna garamazdan, hat şatlykdan doludyr. Ol her ýagdaýyň bähbitli tarapyna garamalydygyna düşünýär we Filipidäki ýygnagyň oňa eden ähli ýagşylyklaryny ýatlaýar. Pawlus olara Hudaýyň halkynyň özara ylalaşykly bolup (2:2; 4:2-3), hemme zada Isa Mesihiň garaýşy ýaly garamalydygyny ýatladýar: «Isa Mesih Hudaýyň tebigatyna eýe bolsa-da, ony Özüne dereje saýmady, ondan mäkäm ýapyşmady. Gaýtam, bir gul kimin bolup, ynsan keşbinde bu dünýä indi, Ol Özüni asla hiç etdi. Ol ynsan sypatyna girip, ölüme, hatda haçdaky ölüme-de tabyn boldy, Özüni peseltdi» (2:6-7).

Salamlar we doga-dilegler1:1-11
Pawlus ýaşaýşyň asyl manysyna nähili düşünýär? 1:12-30
Isa Mesihiň hakyky tabynlyk göreldesi2:1-18
Pawlusyň dostlary baradaky habarlar2:19-30
Hudaý tarapyndan kabul edilmek3:1–4:9
Pawlus filipililere minnetdarlyk bildirýär4:10-20
Soňky salamlar4:21-23

#### 1‑nji bap

1Isa[†] Mesihiň[†] gullary bolan men Pawlusdan we Timoteosdan Isa Mesih arkaly Hudaýyň halkyna degişli bolan filipilileriň baryna, şol sanda ýygnak[†] ýolbaşçylaryna[†] we hyzmatçylaryna[†] dogaýy salam![+]

2Atamyz Hudaýyň we Rebbimiz[†] Isa[†] Mesihiň[†] merhemeti, parahatlygy, goý, size ýar bolsun!


Şükürler we doga-dilegler

3Men her gezek siz barada oýlananymda, Hudaýyma şükür edýärin[+]. 4Siziň ähliňiz üçin şatlanyp, elmydama Hudaýa doga-dilegler edýärin. 5Çünki siz ilkinji günden tä şu wagta çenli Hoş Habary[†] ýaýratmakda hyzmatdaşlyk edýärsiňiz[+]. 6Sizde ýagşy işi başlan Hudaýyň muny Isa[†] Mesihiň[†] geljek gününe çenli bitirjekdigine ynanýaryn[+].

7Men tussaglykda bolsam-da, Hoş Habary[†] gorap, ony ykrar etsem-de, siz maňa berlen merhemetli gullukda elmydama hyzmatdaşlyk edýärsiňiz. Şonuň üçin-de men siz babatda şeýle şatlanmaga haklydyryn. Çünki ýüregimiň töründe ornuňyz bar ahyryn![+] 8Men sizi görmäge intizardygyma we Isa[†] Mesihiň[†] söýgüsi bilen söýýändigime Hudaýyň hut Özi şaýatdyr[+].

9Men söýgiňiziň bilimde we ýiti düşbülikde bolelin dolup-daşmagyny Hudaýdan dileýärin[+]. 10Çünki men siziň möhüm zatlary saýgaryp, Isa[†] Mesihiň[†] geljek gününde päk we müýnsüz bolmagyňyzy isleýärin. 11Şonda durmuşyňyz Isa Mesih arkaly amala aşýan dogry işlerden dolup-daşar, siz Hudaýa öwgi we şan-şöhrat getirersiňiz.


Hoş Habary tussag edip bolmaýar

12Indi bolsa, eý, doganlar, size şulary mälim edesim gelýär: meniň başyma inen külpetler dogrudan-da Hoş Habaryň[†] ýaýramagyna ýardam etdi. 13Şunlukda, meniň Mesih[†] sebäpli tussag edilendigim köşk goragçylaryna we beýlekileriň baryna mälim boldy[+]. 14Meniň bu tussaglygym imandaky doganlarymyň köpüsini ruhlandyrdy. Olar gorkman, batyrgaýlyk bilen Hoş Habary wagyz edýärler[+]. 15Hawa, olaryň käbirleri meniň bilen bäsleşip, Isa[†] Mesih baradaky Hoş Habary bahyllykdan wagyz edýärler, käbirleri bolsa ýagşy niýetden wagyz edýärler[+]. 16Bular meniň Hoş Habary goramak üçin saýlanandygymy bilip, ony söýgi bilen wagyz edýärler. 17Emma beýlekiler Mesihi päk ýürekden däl-de, öz bähbitlerini aramak üçin wagyz edip, tussaglykdaky külpetlerimi artdyrmakçy bolýarlar. 18Edenlerinde näme?! Her nähili bolsa-da, isle betpällikden, isle-de ýagşy niýetden, barybir olar Isa Mesihi wagyz edýärler. Men muňa begenýärin.

Hawa, gaýta-gaýta begenerin, 19sebäbi doga-dilegleriňiz we Isa[†] Mesihiň[†] Ruhunyň[†] kömegi arkaly bu külpetleriň maňa azatlyk getirjekdigini bilýärin[+]. 20Çünki men asla utanja galmajakdygyma, hemişekim ýaly şindi hem mertlik bilen hereket etjekdigime ynanýaryn. Men ýaşasam-da, öldürilsem-de, meniň bedenim arkaly Mesih beýgeldiler[+]. 21Çünki meniň üçin ýaşaýyş Mesihdir, ölüm-de bähbitlidir. 22Emma ýaşasam, hasylly zähmet çekerin. Şonuň üçin-de haýsysyny saýlajagymy bilmeýärin. 23Men iki dagyň arasynda galdym: men dünýäden ötüp, Mesihiň ýanynda bolmak isleýärin. Bu juda ýagşydyr;[+] 24emma meniň diri galmagym size has-da gereklidir. 25Men şu babatda ynamym bolany üçin, diri galjakdygymy bilýärin. Hawa, imanda we onuň berýän şatlygynda ösüp bileriňiz ýaly, men ýene-de siziň araňyzda galaryn. 26Şoňa görä-de, men tussaglykdan boşap, ýanyňyza baranymda, siz Isa Mesihiň meniň üçin edenleri babatda has-da köp magtanyp bilersiňiz.


Durmuş ýörelgäňiz Hoş Habara laýyk bolsun

27Eý, doganlar, durmuş ýörelgäňiz Isa[†] Mesihiň[†] Hoş Habaryna[†] laýyk bolsun. Şonda ýanyňyza baryp sizi görsem-de, ýanyňyzda bolman, siz barada eşitsem-de, Hoş Habara daýanýan iman ugrunda bir adam ýaly göreşip, ýeke-täk bir Ruhda berk durandygyňyzy bilerin[+]. 28Şeýle-de, özüňize garşy çykýanlardan asla gorkmaýandygyňyzy bilerin. Siziň imanda şeýle berk durmagyňyz olaryň heläk boljakdygyndan, siziň bolsa halas ediljekdigiňizden nyşandyr. Bular Hudaý tarapyndyr. 29Çünki size diňe Isa Mesihe iman etmek däl, eýsem Onuň hatyrasyna jebir-jepa çekmek hem berlendir[+]. 30Siz meniň göreşimi özüňiz gördüňiz, ol barada şindi hem eşidýänsiňiz. Bu göreşime siz hem şäriksiňiz[+].

#### 2‑nji bap

1Şunlukda, eger Mesih[†] bilen bolmaklyk sizi ruhlandyrýan bolsa, Onuň söýgüsinden teselli tapýan bolsaňyz, Mukaddes Ruh[†] bilen ýakyn gatnaşyk saklaýan bolsaňyz, rehim-şepagatyňyz we duýgudaşlygyňyz bar bolsa, 2meniň begenjimiň üstüni ýetiriň: pikirdeş boluň, biri-biriňizi söýüň, ruhuňyz we maksadyňyz bir bolsun[+]. 3Öz şahsy islegiňizden ýa-da şöhratparazlykdan[†] hereket etmäň. Tersine, başgalary özüňizden üstün saýyp, pespäl boluň[+]. 4Her kes diňe öz bähbidini däl, eýsem başgalaryň bähbidini hem arasyn[+].

5Isa[†] Mesihiň[†] garaýyşlary sizde hem bolsun: 6Isa Mesih Hudaýyň tebigatyna eýe bolsa-da, ony Özüne dereje saýmady, ondan mäkäm ýapyşmady[+]. 7Gaýtam, bir gul kimin bolup, ynsan keşbinde bu dünýä indi, Ol Özüni asla hiç etdi. Ol ynsan sypatyna[†] girip,[+] 8ölüme, hatda haçdaky[†] ölüme-de tabyn boldy, Özüni peseltdi[+]. 9Şoňa görä Hudaý Ony juda beýgeltdi: Oňa ähli atdan üstün bir ady berdi[+]. 10Göklerdäki, ýerdäki, ýer astyndaky her kes Isanyň ady agzalanda dyz eper,[+] 11Ata Hudaýyň şan-şöhraty üçin, her dil Isa Mesihiň Rebdigini[†] ykrar eder.


Ýyldyzlar deý parlamak

12Eý, ezizlerim, men ýanyňyzdakam, siz Hudaýyň sözüne gulak asýardyňyz. Emma meniň ýoklugymda gulak asmagyňyz has-da möhümdir. Hudaýyň huzurynda gorka we galpylda gaplanyp, halas bolmak üçin ýagşy işleri amal ediň. 13Çünki Hudaý Öz göwnünden turýan işleri etmek üçin size gujur-gaýrat berip, sizdäki işini amal edýär[+].

14Her bir zady hüňürdemän, zeýrenmän berjaý ediň. 15Şonda siz egri we azgyn nesliň arasynda edil älemdäki ýyldyzlar dek parlaýan, Hudaýyň aýypsyz, päk we müýnsüz çagalary bolarsyňyz[+]. 16Ýaşaýyş berýän Hoş Habary[†] gaýym tutuň. Şonda men biderek ýere yhlas etmändigim, azabymyň puja çykmandygy babatda Mesihiň[†] geljek gününde magtanyp bilerin[+]. 17Siziň Rebbe edýän imanyňyz we hyzmatyňyz Oňa bagyş edilen gurbanlyk[†] kimindir. Eger-de meniň şindi çekýän jebirlerim bu gurbanlyga goşulsa, men şatdyryn. Men hemmäňiziň şatlygyňyza şärikdirin[+]. 18Şoňa görä, siz hem şatlanyp, meniň şatlygyma şärik boluň.


Timoteos we Epafrodit

19Rebbimiz Isa[†] ýol berse, ýagdaýlaryňyzy bilip ynjalmak üçin, tiz wagtda ýanyňyza Timoteosy ibererin diýip umyt edýärin[+]. 20Timoteos hem edil men ýaly siz babatda şeýle yhlasly, şeýle janypkeş. Ondan başga ibermäge şeýle adamym-da ýok. 21Sebäbi köp adamlar Isa Mesihiň[†] däl-de, öz bähbidini araýar ahyryn[+]. 22Emma Timoteosyň sadyklygy size mälimdir. Ol maňa Hoş Habary[†] wagyz etmekde edil ogluň öz atasyna hyzmat edişi ýaly hyzmat etdi[+]. 23Şonuň üçin-de, men ýagdaýymyň nähili boljagyny bilen badyma, ony siziň ýanyňyza ibererin diýip umyt edýärin. 24Meniň tiz wagtda ýanyňyza barjakdygym babatda Reb meni ynandyrýar.

25Siz mätäçligimde men barada alada etmek üçin ilçiňiz Epafroditi ýanyma iberipdiňiz. Emma men ony, ýagny öz işdeşimi, söweşdeşimi we doganymy yzyna, siziň ýanyňyza ibermegi makul bildim[+]. 26Ol siziň ähliňizi örän göresi geldi. Onuň hassalygy barada eşidendigiňizi bilende bolsa, gaty gaýgylandy. 27Dogrudan-da, ol ölüm halynda bolup, tas ölüpdi. Emma Hudaý oňa, diňe oňa däl, eýsem hasrat üstüne hasrat çekmezim ýaly, maňa hem rehim etdi. 28Şoňa görä-de, siz Epafroditi görüp, gaýtadan begenersiňiz, meniň-de gaýgy-hasratym ýeňlär diýip, ony ýanyňyza örän iberesim geldi. 29Ony Rebdäki doganyňyz hökmünde uly şatlyk bilen garşylaň. Onuň ýaly adamlary hormatlaň[+]. 30Çünki ol siziň maňa edip bilmedik hyzmatyňyzyň öwezini dolmak üçin, janyny howp astyna salyp, Mesihiň[†] işiniň ugrunda tas ölüpdi.

#### 3‑nji bap


Sünnetlenmä däl-de, imana daýanýan dogrulyk

1Şunlukda, eý, doganlarym, goý, şatlygyňyzyň gözbaşy Reb[†] bolsun!

Size şindi ýazýanymy gaýta-gaýta ýazmak maňa kyn däl. Bu sizi goramak üçindir:[+] 2şol «itlerden», şol betkärlerden, şol pürçük «çapyjylardan» seresap boluň[+]. 3Biz Mukaddes Ruh[†] arkaly Hudaýa ybadat edip, Isa[†] Mesih[†] bilen magtanýarys, ynsan güýjüne daýanmaýarys. Şoňa görä-de, hakyky sünnetliler[†] bizdiris![+] 4Eger ynsan güýjüne daýanmaly bolsa, onda bu babatda meniň doly tutarygym bardyr.

Eger ýene kimdir biri tene daýanmaga tutarygy bardyr öýtse, meniňki ondan-da köpdür[+]. 5Men dünýä inenimden sekizlenji günde sünnet[†] edilendirin. Men ysraýyl[†] halkynyň benýamin tiresinden bolup, ýewreýleriň[†] ýewreýidirin. Ýahudylaryň[†] Kanunyny[†] berjaý etmek babatda hem fariseýdirin[†][+]. 6Din ugrundaky yhlas diýseňiz, imanlylar ýygnagyna[†] azar berdim. Mukaddes[†] Kanuna daýanýan dogrulyk diýseňiz, aýypsyzdym[+].

7Emma öň bähbitli saýan zatlarymy indi Mesihiň[†] hatyrasyna biderek saýýaryn. 8-9Hawa, men Rebbim Isa Mesihi tanamagyň ajaýyp belentliginiň hatyrasyna ähli zady biderek saýýaryn. Men Onuň hatyrasyna ähli zatdan geçip, bularyň baryny çöp-çör saýýaryn. Men Mesihi gazanasym we Onuň bilen mäkäm birigesim gelýär. Men Mukaddes Kanuna daýanýan öz dogrulygyma däl, eýsem Mesihe bolan imana daýanýan, iman arkaly Hudaýdan bolan dogrulyga eýe bolasym gelýär[+][+]. 10-11Men Isa Mesihiň Özüni, Onuň direlişiniň güýjüni bilesim gelýär. Isa Mesihiň jebir-jepalaryna şärik bolup, Oňa Onuň ölüminde meňzäp, ölümden direlişe ýetesim gelýär[+].


Maksada ymtylmak

12Şunlukda, men bularyň baryna ýetendirin ýa-da kämilleşendirin öýdemok. Emma men bulary gazanmak üçin jan edýärin. Sebäbi Isa[†] Mesih[†] meni şu maksat bilen gazandy[+]. 13Eý, doganlar! Men bulary gazanandyryn öýdemok. Emma ýeke-täk şuny welin edýändirin: yzda galan zatlary unudyp, öňdäkilere ýetmäge ymtylýaryn. 14Men Hudaýyň Isa Mesih arkaly göklerdäki ýaşaýşa çagyrýan baýragyny almak üçin, maksadyma tarap ylgaýaryn[+].

15Şoňa görä-de, imanda kämil bolanlarymyzyň bary, goý, şu nukdaýnazardan pikir etsin. Eger haýsydyr bir zat babatda başga pikirde bolsaňyz, onda Hudaý size muny hem aýdyňlaşdyrar[+]. 16Biz saýlan ýolumyz bilen öňe tarap gitmeli[*].

17Eý, doganlar! Meniň göreldäme eýerýänlere goşulyň. Biziň göreldämize görä ýaşaýanlara üns berip, olardan öwreniň[+]. 18Men ozal muny size gaýta-gaýta aýdypdym. Indi bolsa aglap, ýene aýdýaryn: Mesihiň[†] haçyna[†] duşman bolup ýaşaýanlar köpdür. 19Olaryň soňy weýrançylykdyr, olaryň gara garynlary hudaýlarydyr, olar öz masgaralygyna buýsanýandyrlar. Olar diňe bu dünýäniň zatlary barada oýlanýandyrlar[+]. 20Biz bolsa gökleriň raýatlary bolup, Halasgär[†] Rebbimiz Isa[†] Mesihiň şol ýerden gelerine sabyrsyzlyk bilen garaşýandyrys[+]. 21Sebäbi Isa Mesih biziň ejiz we ähmiýetsiz bedenlerimizi özgerdip, Öz şöhratly[†] bedenine meňzeder. Ol muny her zady Özüne tabyn etmegi başarýan güýji arkaly amala aşyrar[+].

#### 4‑nji bap


Öwütler

1Şunlukda, eý, söýgüli doganlarym, Rebbiň[†] hatyrasyna berk duruň! Men gara gözüňize zardyryn. Ezizlerim, siz meniň şatlygym we başymyň täjisiňiz.

2Men Ewodiýa-da, Sintihä-de ýalbarýaryn: Rebbiň hatyrasyna ylalaşykly boluň[+]. 3Eý, meniň sadyk ýoldaşym, saňa-da ýalbarýaryn: bu aýallara kömek et. Olar men, Klement we ýaşaýyş kitabyna atlary ýazylan beýleki işdeşlerim bilen birlikde Hoş Habary[†] ýaýratmakda tutanýerli işlediler[+].

4Rebde şatlanyň. Ýene-de gaýtalaýaryn: şatlanyň![+] 5Goý, ýumşaklygyňyz hemmelere belli bolsun. Reb ýakyndyr[+]. 6Hiç zady gaýgy etmäň. Gaýtam, Hudaýa şükür edip, her bir ýagdaýdaky ähli mätäçlikleriňizi Oňa doga-dileglerde aýdyň[+]. 7Şonda Hudaýyň parahatlygy ýürekleriňizi we pikirleriňizi Isa[†] Mesih[†] arkaly gorar. Bu parahatlyk ynsan düşünerden juda belentdir[+].

8Umuman, eý, doganlar, hakyky, hormata mynasyp, dogry, päk, ýakymly, ajaýyp näme bar bolsa, şol barada oýlanyň. Hawa, ýagşy we öwgä mynasyp zatlar barada oýlanyň. 9Menden öwrenen, kabul eden, eşiden we gören zatlaryňyzy amal ediň. Şonda parahatlyk berýän Hudaý siziň bilen bolar[+].


Peşgeşler üçin minnetdarlyk

10Ahyrsoňy men barada ýene-de alada edip başlanyňyza Rebde örän şatlandym. Siz ozal hem alada edýärdiňiz, ýöne muny görkezmäge mümkinçiligiňiz ýokdy. 11Men muny nämedir bir zada mätäç bolanym üçin aýtmaýaryn. Sebäbi her ýagdaýda baryma kaýyl bolmagy öwrenendirin[+]. 12Men mätäçligiň-de, bolelinligiň-de nämedigini bilýärin. Men doklukda ýa açlykda, bolelinlikde ýa mätäçlikde ýaşasam-da, garaz, her ýagdaýda we her halda kanagatly bolmagyň tärini öwrendim[+]. 13Maňa kuwwat berýän Isa[†] Mesih[†] arkaly ähli zady başarýaryn[+].

14Her nähili bolsa-da, meniň muşakgatlaryma şärik bolup, gowy etdiňiz[+]. 15Eý, filipililer! Men Makedoniýadan çykyp gaýdyp, Hoş Habary[†] ilki-ilkiler wagyz edip başlan döwrümde siziň ýygnagyňyzdan başga ýygnak[†] maňa maddy kömegini beren däldir. Muny siziň özüňiz-de bilýänsiňiz. 16Siz hatda Saloniki şäherinde mätäçlik çeken döwrümde-de maňa gaýta-gaýta kömegiňizi ýetiripdiňiz[+]. 17Men muny peşgeşleriňize hantama bolanym üçin aýtmaýaryn. Men siziň bähbidiňiziň artmagyny isleýärin[+]. 18Meniň hemme zadym bar, artygy bilen bar. Epafrodit siziň iberen peşgeşleriňizi getireli bäri, kem zadym galmady. Bular hoşboý ysly gurbanlyk[†] kimin Hudaýyň halaýan gurbanydyr[+]. 19Şöhratly[†] Hudaýym Öz baýlygy bilen siziň, ýagny Isa[†] Mesihe[†] degişli bolanlaryň ähli mätäçlikleriniň öwezini dolar[*][+].

20Atamyz Hudaýa ebedi we baky şöhrat[†] bolsun! Omyn[†].


Salamlar

21Isa[†] Mesih[†] arkaly Hudaýyň halkyna degişli bolanlaryň baryna salam aýdyň. Meniň ýanymdaky doganlar size salam aýdýarlar[+]. 22Hudaýyň halkynyň ählisi, ylaýta-da imperatora[†] hyzmat edýänler size salam aýdýarlar[+]. 23Rebbimiz Isa Mesihiň merhemeti, goý, size ýar bolsun! Omyn[†].

### Kolosiýalylar


Giriş

[1]

[2]

[3]

[4]


#### Giriş


Pawlusyň kolosiýalylara haty


Kolosiýa şäheri Rim imperiýasynyň Aziýa welaýatynyň günbatar böleginde ýerleşýärdi. Aziýa welaýaty häzirki Türkiýäniň käbir ýerlerini öz içine alýardy.

Pawlus Kolosiýa şäherine hiç haçan baryp görmese-de, ol ýerdäki mesihileriň güýçli imanlary barada eşidip begenýärdi (1:3-7; 2:6,7). Kolosiýalylar Hoş Habary şol şäherde ýaşaýan Epafra atly adamdan eşidipdiler (1:7; 4:12,13). Ol şu hatyň ýazylan döwründe (1:14; 4:3,10,18) Pawlus bilen tussaglykda bolupdy (Flm 23‑nji aýat).

Kolosiýadaky ýygnagyň köp agzalary grekler ýa-da şol döwürde Aziýa welaýatynyň çäklerinde ýaşan etnik toparlaryň wekilleridi (1:27). Bu agzalaryň käbirleri geň-taň dini urp-adatlaryna eýerýärdiler. Olar Hudaýa doly tabyn bolmak üçin käbir beden höweslerinden özlerini bütinleý mahrum etmeli, perişdelere we gökdäki güýçlere sežde etmeli diýip pikir edýärdiler. Pawlus olara Isa Mesihiň Hudaý bilen gökdedigini, älemiň ähli ygtyýarlyklaryna Öz hökümini ýöredýändigini mälim edýär (3:1). Şonuň üçin-de, resul öz hatynda olara diňe Isa Mesihe sežde etmegi ündäp, şeýle diýýär: «Mesih görünmeýän Hudaýyň keşbidir, bütin ýaradylyşyň ilkinji doglany Oldur… Çünki Hudaý doly kamilliginiň Isada ornaşmagyny makul bildi. Mesihiň haçda döken gany arkaly parahatçylygy berkarar edip, Hudaý ýerdäki we gökdäki ähli zady Özi bilen ýaraşdyrmagy makul bildi» (1:15,19,20).

Salamlar we doga-dilegler1:1-2
Şükür doga-dilegleri1:3-8
Isa Mesihiň şahsyýeti we işi1:9–2:19
Isa Mesihiň berýän täze durmuşynda ýaşamak2:20–4:6
Soňky salamlar4:7-18

#### 1‑nji bap

1-2Hudaýyň yradasy bilen Isa Mesihiň resuly bolan men Pawlusdan we doganymyz Timoteosdan Kolosiýadaky Hudaýyň halkyna, ýagny Mesihe degişli bolan sadyk doganlarymyza dogaýy salam!

Atamyz Hudaýyň[*] merhemeti, parahatlygy, goý, size ýar bolsun![+]


Pawlus Hudaýa şükür edýär

3Biz siziň üçin doga-dileg edip, elmydama Rebbimiz[†] Isa[†] Mesihiň[†] Atasy Hudaýa şükürler edýäris,[+] 4sebäbi biz siziň Isa Mesihe bolan imanyňyz we Hudaýyň ähli halkyna görkezen söýgiňiz hakynda eşitdik. 5Bu imanyňyz we söýgiňiz umydyňyzdan, hawa, gökde size garaşýan zatlara baglaýan umydyňyzdan döreýär. Siz özüňize gelip gowşan hakykat sözi bolan Hoş Habarda[†] bu umyt barada öň eşidensiňiz[+]. 6Hudaýyň Hoş Habary bütin dünýä ýaýrap, miwe berip gelýär. Hudaýyň merhemetiniň hakyky manysyna göz ýetiren günüňizden bäri, bu Hoş Habar siziň araňyzda hem şeýle hereket edýär[+]. 7Siz bu Hoş Habary söýgüli işdeşimiz Epafradan öwrendiňiz. Ol siziň ugruňyzda Mesihiň sadyk hyzmatkäridir[+]. 8Siziň Mukaddes Ruhdan[†] alýan söýgiňiz barada hem bize ol gürrüň berdi.

9Muny eşiden günümizden bäri, biz hem siziň üçin doga-dileglerimiziň yzyny üzemzok. Hudaýyň islegini doly bilmegiňiz üçin, Onuň sizi ähli ruhy[†] akyldarlyk we düşünje bilen doldurmagyny dileýäris[+]. 10Şeýle hem Rebbe mynasyp durmuşda ýaşap, Ony her babatda hoşal etmegiňiz üçin dileg edýäris. Goý, siziň ähli oňat işleriňiz miwe bersin. Goý, Hudaý Ony tanamakda sizi has-da ösdürsin[+]. 11Goý, Ol sizi beýik gudraty bilen kuwwatlandyrsyn; siziň sabyr-takatly bolup, ähli zada döz gelmegiňiz üçin güýç-kuwwat bersin[+]. 12Nurdaky Öz halkynyň mirasyna[†] şärik bolmaga sizi doly mynasyp eden Ata Hudaýa şatlanyp şükür ediň. 13Ol bizi garaňkylygyň ygtyýaryndan boşadyp, Öz söýgüli Oglunyň Şalygyna getirdi;[+] 14Ogly arkaly[*] günälerimizi bagyşlap, bizi azatlyga çykardy[+].


Mesihiň ygtyýarlygy

15Mesih[†] görünmeýän Hudaýyň keşbidir, bütin ýaradylyşyň ilkinji doglany Oldur[+]. 16Çünki ähli zatlar Ol arkaly ýaradylandyr. Gökdäki we ýerdäki, görünýän hem görünmeýän zatlary: tagtlardyr häkimiýetleri, hökümdarlary we erk-ygtyýarlylary – baryny Ol ýaratdy. Hemme zat Ol arkaly we Onuň üçin ýaradyldy[+]. 17Ähli zatdan öň bar bolan Oldur, ähli zatlar Ol arkaly mäkäm durandyr. 18Bedeniň, ýagny imanlylar ýygnagynyň[†] başy Oldur. Ähli zatda ilkinji orny alsyn diýip, başlangyç-da, ilkinji bolup ölümden direlen-de Oldur[+]. 19Çünki Hudaý doly kämilliginiň Isada[†] ornaşmagyny makul bildi[+]. 20Mesihiň haçda[†] döken gany arkaly parahatçylygy berkarar edip, Hudaý ýerdäki we gökdäki ähli zady Özi bilen ýaraşdyrmagy makul bildi[+]. 21Siz birwagtlar eden pis işleriňiz sebäpli pikiriňizde Hudaýdan üzňediňiz, Oňa duşmandyňyz[+]. 22Indi bolsa Hudaý sizi Öz huzurynda mukaddes[†], müýnsüz hem aýypsyz etmek üçin, Mesihiň bedeniniň ölümi arkaly Özi bilen ýaraşdyrdy[+]. 23Elbetde, siz eşiden Hoş Habaryňyzyň[†] beren umydynda sarsman, imanda kök urup, berk durmalysyňyz. Bu Hoş Habar ýer ýüzündäki her bir ynsana yglan edildi. Men Pawlus bu Hoş Habaryň hyzmatçysy boldum[+].


Pawlusyň imanlylara hyzmaty

24Men siziň ugruňyzda görýän görgülerime begenýärin. Şeýle-de men Isa[†] Mesihiň[†] Öz bedeni, ýagny imanlylar ýygnagynyň[†] hatyrasyna çeken ejirleriniň öz bedenimde dowam edýändiginden hoşaldyryn[+]. 25-26Siziň bähbidiňiz üçin Hudaýyň maňa beren tabşyrygyna görä, men bu imanlylar ýygnagynyň hyzmatkäri boldum. Bu tabşyryk Hudaýyň sözüni, ýagny geçen asyrlardan we nesillerden gizlin saklanan, emma indi Onuň halkyna aýan edilen syry doly äşgär etmekden ybaratdyr[+][+]. 27Hudaý bu syryň şöhratly[†] baýlygyny milletleriň[†] arasynda Öz halkyna bildirmek isledi. Bu syr size şöhrata gowuşmak umydyny berip, araňyzda bolýan Isa Mesihdir[+]. 28Şeýlelikde, biz hemmelere Mesih hakda wagyz edýäris. Olary Mesihiň bedeniniň kämil agzasy hökmünde hödürlär ýaly, her bir ynsana öwüt-ündew edip, uly akyldarlyk bilen taglym berýäris. 29Şu maksat bilen janymy aýaman zähmet çekýärin, Mesihiň özüme täsir edýän gudratly güýjüne daýanýaryn[+].

#### 2‑nji bap

1Men siziň üçin we Laodikiýadaky imanlylaryň, şeýle-de meni tanamaýanlaryň ählisi üçin nähili gaýduwsyz zähmet çekýändigimi bilmegiňizi isleýärin. 2Men olaryň kalbynyň ruhlanyp, söýgüde birleşmeklerini dileýärin. Şeýdip, olar doly ynama hem baý düşünjä eýe bolup, Ata Hudaýyň syryny, ýagny Mesihi[†] tanasynlar[+]. 3Çünki akyldarlygyň hem bilimiň ähli hazynasy Mesihde gizlenendir[+]. 4Muny hiç kim sizi süýji sözler bilen aldamasyn diýip aýdýaryn[+]. 5Sebäbi men araňyzda bolmasam-da, ýüregimde siziň bilendirin. Siziň tertip-düzgünlidigiňizi, Mesihe bolan berk imanyňyzy görüp şatlanýaryn[+].


Mesihiň berýän täze durmuşy

6Şeýlelikde, Isa[†] Mesihi[†] Rebbiňiz[†] hökmünde kabul edişiňiz ýaly, Onuň görkezen ýoly bilen ýöräň[+]. 7Alkyşlar bilen dolup-daşyp, Mesihde kök uruň we bina ediliň, özüňize öwredilişi ýaly, imanda berk duruň[+]. 8Hüşgär boluň! Hiç kim sizi boş hem ýalan pelsepeler bilen ýesir edäýmesin, sebäbi beýle gepler Mesihe däl-de, ynsan däp-dessurlaryna we pany dünýäniň ýörelgelerine esaslanýandyr[+]. 9Çünki Hudaýyň doly kämilligi bir beden kimin Mesihde ýaşaýar[+]. 10Siz hem her bir güýjüň we ygtyýarlygyň başy bolan Mesih arkaly bitewülige gowuşdyňyz[+]. 11Siz Onuň bilen birleşmek arkaly sünnet[†] hem edildiňiz. Bu beden sünneti däl-de, Mesih arkaly edilen sünnet bolup, günäli tebigatyňyzyň kesilip taşlanmagydyr[+]. 12Siz çümdüriliş arkaly Mesih bilen bile jaýlandyňyz we Ony ölümden direlden Hudaýyň gudratyna iman edip, Mesih bilen birlikde direldiňiz[+]. 13Owal siz sünnetsiz[†] bolan öňki tebigatyňyzda günäleriňiz zerarly ölüdiňiz. Indi bolsa Hudaý ähli günäleriňizi bagyşlap, sizi Mesih bilen bile direltdi[+]. 14Ol bize garşy ýazylan bergidarlyk ýazgysyny öçürdi, ony haça[†] çüýläp, aradan aýyrdy[+]. 15Hudaý ruhy[†] güýçleriň we ygtyýarlyklaryň elinden ýaragyny aldy we olary Isa Mesih arkaly ýeňip, açykdan-açyk paş etdi[+]. 16Şonuň üçin hem hiç kim size azyk-owkat, dini baýram, Täze Aý ýa-da Sabat güni[†] hakda höküm çykarmasyn[+]. 17Bular geljekki zatlaryň kölegesidi, emma hakykat Mesihiň Özüdir[+]. 18Ýalandan pespälsireýän we perişdelere[†] sežde edýän[†] adam sizi Hudaýyň sylagyndan mahrum etmesin. Şeýle adam gören görnüşlerine magtanýandyr, emma bu boş ýere paňkarýan ynsan pikir ýöretmesidir. 19Şeýdip, ol adam bedeniň Başy bolan Mesih bilen baglanyşygyny ýitirendir. Bu beden bolsa Mesihiň ýolbaşçylygy astynda her bir bognuň kömegi bilen birigip, Başdan iýmitlenýär we Hudaýyň islegine görä ösýär[+]. 20-21Siz Mesih bilen ölüp, bu pany dünýäniň ýörelgelerinden azat bolduňyz. Onda näme üçin henizem bu dünýä degişli ýaly, «Muňa galtaşma», «Muny iýme», «Muňa el degirme» diýen ynsan kadalaryna eýerýärsiňiz[+][+]? 22Bu düzgünleriň hemmesi ulanyldygyça ýok bolup gider, sebäbi olar ynsan buýruklaryna we taglymatlaryna esaslanýandyr[+]. 23Elbetde, bu urp-adatlar galp dindarlykda, pespälsirän bolmakda, bedene ezýet çekdirmekde akyldarlyk ýaly görünýändir, emma bularyň ynsanyň pis niýetiniň öňüni almakda hiç bir peýdasy ýokdur.

#### 3‑nji bap


Mukaddes ýaşaýyş

1Şeýlelikde, Mesih[†] bilen direlendigiňize görä, göklerdäki zatlary agtaryň. Mesih gökde Hudaýyň sagynda oturandyr[+]. 2Pikiriňizi dünýewi zatlara däl-de, gökdäki zatlara gönükdiriň. 3Çünki siz ölensiňiz, durmuşyňyz bolsa Mesih bilen bile Hudaýda gizlenendir[+]. 4Mesih siziň durmuşyňyzdyr. Ol aýan bolanda, siz hem Onuň bilen bile şöhratda[†] aýan bolarsyňyz[+].

5Şonuň üçin hem dünýewi tebigatyňyza mahsus bolan azgynlygy, ahlaksyzlygy, haram keýpi, pis höwesleri we butparazlyk[†] bilen deň hasaplanýan açgözlügi öldüriň[+]. 6Ine, hut şu zatlar üçin Hudaýyň gahar-gazaby inýändir[*][+]. 7Siz hem birwagtlar bularyň arasynda ýaşanyňyzda şeýle edipdiňiz[+]. 8Indi bolsa gahar-gazaby, ýamanlyklaryň hemmesini özüňizden aýryp taşlaň. Agzyňyzdan hiç bir töhmet we paýyş sözler çykmasyn[+]. 9Biri-biriňize ýalan sözlemäň, sebäbi siz köne ýaradylyşyňyzy köne urp-adatlary bilen birlikde çykaryp zyňdyňyz[+]. 10Indi Ýaradanyň keşbine meňzemekde we Ony tanamakda täze ýaradylyşa besleniň[+]. 11Bu ýaradylyşda ýahudy[†] däl bilen ýahudynyň, sünnetli[†] bilen sünnetsiziň[†], nadan[†] bilen medeniýetsiziň, gul bilen azadyň arasynda hiç bir parh ýokdur, emma Mesih[†] hemme zatdyr, hemme zatdadyr[+]. 12Şonuň üçin hem, eý, Hudaýyň saýlan mukaddes[†] hem eziz halky! Rehim-şepagata, mähribanlyga, pespällige, ýumşaklyga we sabyr-takatlylyga besleniň[+]. 13Biri-biriňize sabyrlylyk bilen çydaň. Araňyzda öýke-kine bar bolsa, biri-biriňizi bagyşlaň. Rebbiň[†] sizi bagyşlaýşy ýaly, siz hem bagyşlaň[+]. 14Bularyň hemmesiniň üstesine-de kämil birligi baglanyşdyrýan söýgä besleniň[+]. 15Kalbyňyzda Mesihiň parahatlygy höküm sürsün. Çünki siz bir bedeniň agzalary bolup, bu parahatçylyga çagyrylansyňyz. Hemişe şükürli boluň[+]. 16Goý, Mesihiň sözi kalbyňyzyň töründe ornaşsyn. Bütin akyldarlyk bilen biri-biriňize tälim we öwüt-nesihat beriň. Mezmurlar[†], öwgi aýdymlar, ruhy[†] nagmalar aýdyp, Hudaýa ýürekden minnetdarlyk bildiriň[+]. 17Näme etseňiz hem, aýtsaňyz hem, hemmesini Rebbimiz Isanyň[†] ady bilen ýerine ýetiriň, Ol arkaly Ata Hudaýa şükür ediň[+].


Mesihi maşgalalar üçin düzgünler

18[•]Eý, aýallar, äriňize tabyn boluň, çünki şeýle etmek Rebbe degişli adamlara ýaraşýandyr[+]. 19Eý, ärler, aýalyňyzy söýüň, olara ýowuz daramaň[+]. 20Eý, çagalar, ähli işde ene-ataňyzyň sözüne gulak asyň, sebäbi bu Rebbi hoşnut edýär[+]. 21Eý, atalar, çagalaryňyzy ynjatmaň, ýogsam, olar ruhdan düşerler. 22Eý, gullar, ähli zatda ýerdäki hojaýynyňyza boýun egiň. Muny ynsanlara gowy görünmek üçin, göze ýakymly işler bilen däl-de, Rebden gorkmak bilen çyn ýürekden ýerine ýetiriň[+]. 23Näme etseňiz, ynsanlar üçin däl-de, Reb üçin edýän ýaly, çyn ýürekden ýerine ýetiriň. 24Munuň üçin Rebden miras[†] sylagyny aljagyňyzy bilýänsiňiz. Siz Reb Mesihe[†] gulluk edýänsiňiz[+]. 25Kim ýamanlyk etse, öz eden ýamanlygynyň almytyny alar, Reb hiç kime tarapgöýlik edýän däldir[+].

#### 4‑nji bap

1Eý, hojaýynlar, gullaryňyz babatda adyllygy, deňligi berjaý ediň, sebäbi özüňiziň hem gökde Hojaýynyňyzyň bardygyny bilýänsiňiz.


Dürli öwütler

2Yhlas bilen hemişe Hudaýa doga okaň, doga-dilegde şükür edip, hüşgär boluň[+]. 3Biziň üçin hem dileg ediň: Hudaýyň sözüni ýaýradyp, Mesih[†] baradaky syry aýan eder ýaly, Onuň Özi bize gapy açyp bersin. Ine, şonuň üçinem men tussaglykdadyryn[+]. 4Bu syry bolmalysy ýaly aýdyň beýan etmegim üçin dileg ediň. 5Mesihi däller bilenem wagtyňyzy peýdaly geçiriň, pursady elden bermäň[+]. 6Her kime nähili jogap bermelidigiňizi biler ýaly, sözüňiz hemişe ýakymly we mazmunly bolsun[+].


Pawlusyň soňky tabşyryklary we salamlar

7[•]Rebbiň[†] sadyk hyzmatkäri bolan söýgüli işdeşimiz hem doganymyz Tihik men hakda size ähli zady habar berer[+]. 8Ýagdaýymyz barada habar bermek we sizi ruhlandyrmak üçin men ony siziň ýanyňyza iberdim[+]. 9Onuň bilen bile ýanyňyza öz şäheriňizden bolan, sadyk we söýgüli doganymyz Onesim-de barar. Olar size bu ýerde bolup geçýän ähli wakalary gürrüň bererler[+]. 10Meniň bilen tussaglykda bolýan ýoldaşym Aristarh bilen Barnabyň ýegeni Mark hem size salam ýollaýar. Mark baradaky buýruklary alansyňyz. Ýanyňyza barsa, ony kabul ediň[+]. 11Ýustus lakamly Ýeşuwa hem size salam aýdýar. Hudaýyň Şalygy[†] ugrunda zähmet çekýän ýahudy[†] işdeşlerim diňe şulardyr. Olar maňa teselli berip gelýärler[+]. 12Öz şäheriňizden bolan, Isa[†] Mesihiň[†] guly Epafra hem size salam ýollaýar. Hudaýyň her bir islegini doly bilmegiňiz we imanda berk durup, kämil bolmagyňyz üçin, Epafra yhlas bilen hemişe Rebbe dileg edýär[+]. 13Onuň siziň üçin, şeýle-de Laodikiýadaky we Iýerapolisdäki imanlylar üçin arman-ýadaman zähmet çekýändigine men şaýatdyryn. 14Söýgüli dostumyz lukman Luka bilen Dema hem size salam ýollaýar[+]. 15Laodikiýadaky doganlara, Nimfa uýamyza we onuň öýündäki imanlylar ýygnagyna[†] salam aýdyň[+]. 16Şu hat araňyzda okalandan soň, ony Laodikiýadaky imanlylar ýygnagynda hem okadyň. Siz hem Laodikiýadan gelen haty okaň[+]. 17Arhipa: «Rebbiň tabşyran hyzmatyny ahyryna çenli doly bitirjekdigiňe ynamly bol» diýip aýdyň[+]. 18Men Pawlus bu salamy öz elim bilen ýazýaryn. Meniň tussaglykdadygymy ýatdan çykarmaň. Hudaýyň merhemeti size ýar bolsun![*][+]

### 1 Salonikliler


Giriş

[1]

[2]

[3]

[4]

[5]


#### Giriş


Pawlusyň salonikililere birinji haty


Gresiýanyň demirgazygynda ýerleşýän Saloniki şäheri Pawlusyň döwründe örän uly we wajyp şäherleriň biridi. Ol esasy söwda ýolunyň ugrunda ýerleşýärdi. Şäher ilatynyň aglaba bölegi grekler bolsa-da, onda dürli etnik toparlaryň wekilleri hem ýaşaýardy. Olar şol döwürde dürli butlara sežde edýärdiler.

Pawlus Salonikide Isa Mesih baradaky Hoş Habary wagyz edip, ýygnagyň düýbüni tutýar, eklenmek üçin agyr zähmet çekýär. Onuň şu haty imanlylar ýygnagyna ýazylan hatlaryň ilkinjisi, hatda Täze Ähtiň ilkinji haty bolmagy hem mümkin diýip hasaplanylýar.

Salonikidäki käbir adamlar Pawlusa garşy çykansoňlar, ol Afiny şäherine gitmäge mejbur bolýar. Ýöne ol Salonikide galan mesihileriň ýagdaýyny bilmek üçin, öz dosty Timoteosy olaryň ýanyna iberýär. Timoteosyň salonikilileriň imany we söýgüsi baradaky habarlary Pawlusy örän begendirýär. Emma ol ýygnakda käbir kynçylyklaryň bardygy barada hem eşidýär. Ýygnagyň käbir agzalary Reb Isa tiz wagtda geler diýen pikire eýerip, zähmet çekmeklerini bütinleý bes eden ekenler (4:11,12). Başgalary bolsa öz käbir dostlarynyň we dogan-garyndaşlarynyň Reb Isa gelmänkä aradan çykandyklary üçin örän gaýgylanypdyrlar. Şonuň üçin-de, Pawlus öz hatynda Reb Isa gelende nämeleriň boljakdygyny we şol güne çenli nähili ýaşamalydygyny olara aýdyň düşündirmäge çalyşýar. Pawlusyň şu öwütlerini ýatda saklamak örän wajypdyr: «Hemişe şatlanyň. Dyngysyz doga-dileg ediň. Her ýagdaýa şükür ediň. Hawa, Isa Mesihe degişli bolan siz babatda Hudaýyň islegi şulardyr» (5:16-18).

Salamlar we doga-dilegler1:1-3
Salonikilileriň imany we göreldesi1:4–3:13
Hudaýy hoşnut etmek4:1-12
Isanyň gaýdyp gelmegi4:13–5:11
Soňky öwütler we salamlar5:12-28

#### 1‑nji bap

1Atamyz Hudaýyň we Rebbimiz[†] Isa[†] Mesihiň[†] Salonikidäki imanlylar ýygnagyna[†] Pawlus, Silwan[*] we Timoteosdan dogaýy salam! Goý, merhemet bilen parahatlyk size ýar bolsun![+]


Pawlus Salonikidäki imanlylar üçin Hudaýa şükürler edýär

2Biz sizi doga-dileglerimizde ýatlap, elmydama ähliňiz üçin Hudaýa şükürler edýäris,[+] 3sebäbi imanyňyz ýagşy işleri, söýgiňiz janypkeşligi, Rebbimiz Isa[†] Mesihe[†] bolan umydyňyz çydamlylygy hasyl berýär. Biz Atamyz Hudaýyň huzurynda bularyň baryny dyngysyz ýatlaýarys. 4-5Eý, doganlar! Biziň ýaýradýan Hoş Habarymyz size diňe söz bilen däl, eýsem Mukaddes Ruhuň güýji we berk ynam bilen gowuşdy. Şonda biz Hudaýyň sizi söýüp, saýlandygyna göz ýetirdik. Biz siziň araňyzda bolanymyzda nähili ýaşandygymyzy özüňiz-de bilýänsiňiz[+][+]. 6Siz agyr muşakgatlar çekseňiz-de, Mukaddes Ruhuň[†] beren şatlygy bilen Hoş Habary[†] kabul edip, biziň we Rebbiň göreldesine eýerdiňiz[+]. 7Şeýdip, Makedoniýa bilen Ahaýadaky imanlylaryň ählisine görelde bolduňyz. 8Rebbiň Hoş Habary sizden ähli ýere, hatda Makedoniýa bilen Ahaýadan uzak ýerlere hem ýaň saldy. Siziň Hudaýa bolan imanyňyz baradaky gürrüň ähli ýere ýaýrady. Bize ol barada aýdara-da zat galmady. 9-10Gaýtam, olaryň özleri siziň bizi kabul edişiňiz barada gürrüň berýärler. Şeýle-de siziň butlardan ýüz öwrüp, Hudaýa tarap öwrülendigiňizi aýdyp berýärler. Siz indi hakyky, diri Hudaýa gulluk edýärsiňiz we Onuň ölümden direlden Ogly Isanyň göklerden gelmegine garaşýarsyňyz. Isa Mesih biziň ählimizi gelejekdäki gazapdan halas edýändir[+][+].

#### 2‑nji bap


Pawlusyň Salonikidäki hyzmaty

1Eý, doganlar! Size barmagymyzyň biderek bolmandygyny özüňiz bilýänsiňiz. 2Biziň ozal Filipide horluk çekendigimizi, kemsidilendigimizi hem bilýänsiňiz. Indi bolsa bärde-de garşylyga duçar bolduk. Emma muňa garamazdan, Hudaý Öz Hoş Habaryny[†] size hem wagyz etmek üçin bize gujur-gaýrat berdi[+]. 3Biziň çagyryşymyzda ne ýalan, ne ýaman niýet, ne-de hile bardyr[+]. 4Hudaý bizi mynasyp saýyp, Hoş Habary ýaýratmagy bize ynandy. Şonuň üçin-de, biz adamlaryň däl, eýsem ýürekleri synaýan Hudaýyň göwnünden turjak bolup gürleýäris[+]. 5Bilşiňiz ýaly, biz size ýaranjaňlyk etmedik, öz bähbidimizi aramadyk. Hudaý muňa şaýatdyr[+]. 6Biz ynsanlardan: sizden-de, başgalardan-da öwgi hantama däldik[+]. 7Biz Mesihiň[†] resullary[†] hökmünde size agram salyp, gopbamsyrap hem bilerdik. Emma biz araňyzda bir gara ýer kimin gezdik, sizi enäniň öz balasyny söýşi dek söýdük. 8Şoňa görä-de, biz diňe Hudaýyň Hoş Habaryny däl, eýsem ýüregimiziň töründen orun bermäge-de taýyndyk, sebäbi siz biziň üçin şeýle eziz bolduňyz![+] 9Eziz doganlarym! Biziň çeken agyr zähmetimiz, gören görgülerimiz ýadyňyzdadyr. Hoş Habary size wagyz eden döwrümizde hiç kime agram salmajak bolup, gije-gündiz işledik[+]. 10Siz imanlylar babatda biziň ahlak taýdan päk, dogruçyl we hiç bir aýypsyz bolandygymyza özüňiz şaýatsyňyz. Muňa Hudaý-da şaýatdyr. 11-12Biz sizi Öz Şalygyna, şöhratyna çagyrýan Hudaýa mynasyp ýaşamagyňyzy tabşyrdyk. Biz siziň her biriňize atanyň öz perzendine garaýşy kimin garap, sizi ruhlandyrdyk, göwünlik berdik. Bularyň baryny özüňiz-de bilýänsiňiz[+][+].


Pawlus salonikililer üçin şükürler edýär

13Siz Hudaýyň Hoş Habaryny[†] bizden eşidip kabul edeniňizde, muny ynsan habary hökmünde däl, eýsem, hakykatdan-da, Hudaýyňky diýip kabul etdiňiz. Siz imanlylara täsir edýän-de bu Habardyr. Şoňa görä-de, biz siziň üçin Hudaýa dyngysyz şükürler edýäris[+]. 14Eý, doganlar! Siz Hudaýyň Ýahudyýa[†] ýurdundaky ýygnaklarynyň[†], ýagny Isa[†] Mesihiň[†] jemagatynyň göreldesine eýerdiňiz. Şoňa görä-de, bu ýygnaklaryň ýahudylardan çeken jebirlerini siz hem öz ildeşleriňizden çekmeli bolduňyz[+]. 15-16Ýahudylar pygamberleri we Reb Isany öldürdiler, bizi bolsa gysyp çykardylar. Olar başga milletleriň-de halas bolmagy üçin wagyz edilýän Hoş Habara böwet bolmakçy bolýarlar. Ýahudylar Hudaýy närazy edip, hemme adamlara garşy çykýarlar. Şunlukda, olaryň günäleri hetden aşyp barýar. Hudaýyň gazaby eýýäm olaryň başyndan inendir[+][+].


Pawlus salonikili imanlylaryň didaryny küýseýär

17Eý, doganlar, biz oý-pikirlerimizde siziň bilen bolsak-da, didaryňyzdan az wagtlyk mahrum edildik. Şonda biziň sizi örän göresimiz geldi! Siziň didaryňyzy görmek üçin elimizden gelenini etdik[+]. 18Hawa, ýanyňyza barasymyz gelýärdi. Men Pawlus hem bu babatda gaýta-gaýta synanyşdym, ýöne şeýtan[†] bize päsgel berdi[+]. 19Biziň umydymyz we şatlygymyz kimdir? Rebbimiz[†] Isa[†] gelende Onuň öňünde guwanjak täjimiz kimdir? Siz dälmisiňiz? Elbetde sizsiňiz![+] 20Hawa, biziň şatlygymyz-da, guwanjymyz-da sizsiňiz.

#### 3‑nji bap

1Biz didaryňyzdan mundan artyk mahrum bolmaga çydaman, Afinyda ýeke galmagy makul gördük[+]. 2Siziň ýanyňyza bolsa Mesihiň[†] Hoş Habaryny[†] ýaýratmak üçin Hudaýyň hyzmatynda egindeşimiz bolan Timoteos doganymyzy iberdik. Biz muny sizi imanyňyzda berkitmek, ruhlandyrmak üçin,[+] 3muşakgatlar zerarly siziň hiç biriňiz imandan dänmesin diýip etdik. Ýöne özüňiz bilýänsiňiz, bu muşakgatlar Mesihe iman getirenleriň başynda bardyr[+]. 4Biz muşakgat çekjekdigimizi heniz ýanyňyzdakak öňünden aýdypdyk. Bilşiňiz ýaly, şeýle hem boldy. 5Şoňa görä-de, mundan artyk çydap bilmän, imanyňyzdan habar almak üçin, men Timoteosy ýanyňyza iberdim. Çünki azdyryjy şeýtanyň[†] haýsydyr bir ýol bilen sizi azdyryp, azabymyzyň biderek bolaryndan gorkdum[+].


Salonikiden gelen oňat habarlar

6Emma ýanyňyzdan şu pursat gelen Timoteos siziň imanyňyz we söýgiňiz barada oňat habarlar getirdi. Ol bizi hemişe ýagşylykda ýatlaýandygyňyzy, sizi göresimiziň gelşi ýaly, siziň-de bizi gaty küýseýändigiňizi gürrüň berdi[+]. 7Şoňa görä-de, eý, doganlar, ähli muşakgatlarymyza we yzarlanmalara garamazdan, siziň imanyňyzdan teselli tapdyk. 8Siziň Rebde[†] berk durmagyňyz indi janymyza jan goşýar. 9Biz Hudaýymyzyň öňünde siz sebäpli örän şatlandyk. Siziň üçin Hudaýa näçe şükürler aýtsagam azdyr! 10Biz didaryňyzy görmek we imanyňyzyň artmagy üçin, gije-gündiz erjellik bilen doga-dileg edýäris[+]. 11Indi bolsa size tarap ýolumyzy, goý, Atamyz Hudaýyň Özi hem-de Rebbimiz Isa[†] açsyn[+]. 12Biziň sizi söýşümiz ýaly, goý, Reb biri-biriňize, ähli adamlara bolan söýgiňizi artdyryp, pürepür etsin[+]. 13Rebbimiz Isa Öz ähli perişdeleri[†] bilen bile gelende, Atamyz Hudaýyň öňünde aýypsyz we mukaddes[†] bolup bileriňiz ýaly, goý, Ol ýürekleriňizi kuwwatlandyrsyn[+].

#### 4‑nji bap


Hudaýy hoşnut etmek

1Eý, doganlar, biz Hudaýy razy etmek üçin nähili ýaşamalydygyny size öwretdik. Siz hakykatdan hem şeýle ýaşaýarsyňyz. Indi bolsa şeýle ýaşamakda has-da ilerlemegiňizi Reb[†] Isanyň[†] adyndan size ündeýäris[+]. 2Size Reb Isanyň haýsy tabşyryklaryny berenimizi bilýärsiňiz ahyryn. 3Hudaýyň islegi şulardyr: mukaddes[†] boluň, zyna etmäň;[+] 4her kes öz bedenine päklik we abraý bilen eýelik etsin, 5Hudaýy tanamaýan milletler[†] ýaly öz bedeniňizi haram keýpe bermäň;[+] 6şu tärde doganyňyza ahlaksyzlyk etmäň, ony aldamaň. Ozal size aýdyp, berk duýduryşymyz ýaly, şeýle günäleriň ählisi üçin Reb ynsanlary jezalandyrar. 7Çünki Hudaý bizi haramlyga däl-de, halal ýaşamaga çagyrdy[+]. 8Şoňa görä-de, bu tabşyryklary ret edýän adam ynsany däl, eýsem Öz Mukaddes Ruhuny[†] berýän Hudaýy ret edýändir.

9Dogan söýgüsi barada ýazyp-da oturjak däl, sebäbi birek-biregi söýmegi size Hudaýyň Özi öwretdi ahyryn[+]. 10Hakykatdan-da, siz tutuş Makedoniýadaky ähli doganlaryňyzy söýýärsiňiz. Emma şonda-da, eý, doganlar, bu söýgiňizi mundan beýläk has-da artdyryň diýip ýalbarýarys. 11Size buýruşymyz ýaly, gep-gürrüňsiz ýaşamaga, diňe öz işiňiz bilen meşgul bolmaga, eklenjiňizi özüňiz gazanmaga yhlas ediň[+]. 12Şonda Mesihe[†] iman etmeýänler size hormat goýarlar. Siz hiç kimden hiç zada zar bolmarsyňyz[+].


Isanyň gaýdyp gelmegi

13Eý, doganlar, siziň-de umytsyz adamlar ýaly hasrat çekmezligiňiz üçin, merhumlar babatda bilmegiňizi isleýäris[+]. 14Biz Isanyň[†] ölüp direlenine ynanýarys. Şoňa görä-de, Hudaýyň Isa Mesihe[†] gowşan merhumlary Onuň bilen yzyna getirjekdigine-de ynanmalydyrys[+]. 15Rebbiň sözüne daýanyp, size şuny aýdýarys: biz – diriler, Reb gaýdyp gelende, Onuň bilen merhumlardan öň duşuşmarys[+]. 16Rebbiň Özi hökmürowan gygyryş bilen, Öz surnaýy bilen, baş perişdäniň sesi bilen göklerden iner. Şonda ilki bilen Mesihe gowşan merhumlar direler[+]. 17Soňra bolsa biz, ýagny diriler, olar bilen bile Rebbi howada garşylamak üçin, bulutlar içinde alnyp göterileris we elmydama Reb bilen bolarys[+]. 18Şoňa görä-de, şu sözler bilen birek-biregi ruhlandyryň.

#### 5‑nji bap

1Eý, doganlar, bu wakalaryň wagty we seneleri hakda size ýazmagyň geregi ýok[+]. 2Rebbiň güni[†] bir ogrynyň gelşi ýaly geler, muny özüňiz-de bilýänsiňiz ahyryn[+]. 3Adamlar heniz: «Hemmeler sag-salamat, howp-hatar hem ýok» diýip durkalar, olaryň üstünden heläkçilik iner. Bu edil göwreli aýalyň burgusy kimin duýdansyz başlanar. Şonda olar gaçyp gutulmazlar[+]. 4Emma, eý, doganlar, Rebbiň güni siziň üstüňizi bir ogry kimin duýdansyz basmasyn, sebäbi siz garaňkylykda däl ahyryn[+]. 5Siziň baryňyz nura we gündize degişlisiňiz. Biz tümlüge ýa gijä degişli däldiris[+]. 6Şunlukda, ukudaky adamlar ýaly bolmalyň. Tersine, oýa we hüşgär bolalyň[+]. 7Çünki uklaýanlar gije uklaýandyrlar, serhoş bolýanlar-da gije serhoş bolýandyrlar. 8-9Biz bolsa gündize degişlidiris. Hudaý bizi gazaba duçar bolmaga däl, eýsem Rebbimiz Isa Mesih arkaly halas bolmaga belledi. Şoňa görä-de, egnimize iman bilen söýgini sowut hökmünde, başymyza halas bolmak umydyny tuwulga hökmünde geýip, hüşgär bolalyň[+][+]. 10Isa[†] Mesih[†] biziň üçin öldi. Ol muny biz ýaşasak-da, ölsek-de, Onuň bilen ýaşap bilmegimiz üçin etdi[+]. 11Şoňa görä-de, edil şu wagt edişiňiz ýaly, biri-biriňize öwüt-ündew beriň, ruhlandyryň.


Öwüt-nesihatlar

12Indi bolsa, eý, doganlar, sizden şulary haýyş etmekçi: araňyzda zähmet çekýänleriň, Reb ýolunda size öňbaşçylyk edýänleriň, terbiýe berýänleriň gadyryny biliň;[+] 13edýän işleri üçin olary söýüň, olara uly hormat goýuň; özara parahat ýaşaň[+]. 14Eý, doganlar, size ýalbarýarys: bikär gezýänleri ýazgaryň, göwnüçökgünlere göwünlik beriň, ejizleri goldaň, hemmeler babatda sabyr-takatly boluň[+]. 15Hiç kimiň ýamanlyga ýamanlyk gaýtarmaýandygyna göz ýetiriň. Gaýtam, biri-biriňize we hemmelere ýagşylyk etjek boluň[+]. 16Hemişe şatlanyň[+]. 17Dyngysyz doga-dileg ediň[+]. 18Her ýagdaýa şükür ediň. Hawa, Isa[†] Mesihe[†] degişli bolan siz babatda Hudaýyň islegi şulardyr[+].

19Mukaddes Ruhuň[†] oduny söndürmäň[+]. 20Pygamberlik[†] sözlerine äsgermezçilik etmäň. 21Her zady synap görüň. Gowy zady gaýym saklaň[+]. 22Her hili erbetlikden gaça duruň. 23Goý, parahatlygyň gözbaşy bolan Hudaý sizi hemmetaraplaýyn päklesin. Rebbimiz Isa[†] Mesih[†] gelende ruhuňyz, janyňyz we bedeniňiz aýypsyz bolsun[+]. 24Hudaý muny başarar. Çünki sizi çagyran Hudaý ynamdardyr[+]. 25Doganlar, biziň üçin doga-dileg ediň[+]. 26Doganlaryň hemmesini mähirli ogşap salamlaşyň[+]. 27Bu haty doganlaryň baryna okap bermegi Rebbiň adyndan size tabşyrýaryn[+]. 28Rebbimiz Isa Mesihiň merhemeti size ýar bolsun!

### 2 Salonikliler


Giriş

[1]

[2]

[3]


#### Giriş


Pawlusyň salonikililere ikinji haty


Pawlusyň Salonikidäki imanlylar ýygnagyna ýazan ikinji haty şükür sözleri bilen başlanýar. Ol salonikilileriň gitdigisaýy ösýän imanlary we söýgüleri üçin Hudaýa şükür edýär.

Salonikililer köp kynçylyklara duçar bolýardylar. Ýöne Pawlus bu kynçylyklaryň jeza ýa temmi däl-de, iman synagydygy barada aýdýar. Salonikidäki ýygnakdan bir adam Rebbiň eýýäm gaýdyp gelendigini habar berýän haty Pawlusdan alandygyny aýdýar. Emma Pawlus olara özlerini aldatmazlygy tabşyrýar. Ol «ýok edilmeli bikanun adam peýda bolýança» Rebbiň gelmejekdigini olara açykdan-açyk aýdýar (2:3).

Pawlus ýygnakdaky imanlylara bikär gezmezligi ündeýär. Şeýle-de ol hatda aýdylýan öwütlere gulak asmaýan adamlardan ägä bolmagy ýygnaga tabşyrýar. Pawlusyň haty şeýle dileg sözleri bilen tamamlanýar: «Parahatlygyň gözbaşy bolan Rebbiň Özi size hemişe, her ýagdaýda parahatlyk bersin! Reb baryňyza ýar bolsun!» (3:16).

Salamlar we doga-dilegler1:1-2
Reb gaýdyp gelende adalaty berkarar eder1:3-12
Reb heniz gaýdyp gelenok2:1-12
Imanda berk duruň2:13-17
Doga-dileg ediň, bikär gezmäň3:1-15
Soňky doga-dilegler3:16-18

#### 1‑nji bap

1Atamyz Hudaýyň we Rebbimiz[†] Isa[†] Mesihiň[†] Salonikidäki imanlylar ýygnagyna[†] Pawlus, Silwan[*] we Timoteosdan dogaýy salam![+] 2Atamyz Hudaýyň we Rebbimiz Isa Mesihiň merhemeti, parahatlygy size ýar bolsun!


Geljek höküm

3Eý, doganlar! Siziň imanyňyz gitdigisaýy ösýär, biri-biriňize bolan söýgiňiz dolup-daşýar. Şoňa görä-de, biz elmydama Hudaýa şükürler etmelidiris. Bu örän ýerliklidir[+]. 4Biz Hudaýyň ýygnaklarynyň[†] arasynda siz babatda magtanýarys. Sebäbi siz yzarlanyp, görgi baryny görseňiz-de, imanda berk durup, olaryň ählisine çydaýarsyňyz[+]. 5Hudaýyň adalaty[†] şu görýän görgüleriňiz arkaly aýan bolar: siz Hudaýyň Şalygyna[†] mynasyp saýylarsyňyz, sebäbi siz şonuň ugrunda görgi görýäňiz ahyryn[+]. 6Hudaý adalatlydyr. Ol size jebir çekdirýänlere jebir berer,[+] 7-8emma jebir çeken size biziň bilen bile rahatlyk berer. Bu zatlar Reb Isa Öz perişdeleri bilen ot-ýalyn içinde gökden peýda bolan mahaly bolar. Rebbimiz Isa Hudaýy tanamaýanlary we Özi baradaky Hoş Habara gulak asmadyklary jezalandyrar[+][+]. 9Olar Rebbiň huzuryndan we Onuň gudratynyň şöhratyndan[†] mahrum edilip, baky heläkçilik jezasyny çekerler[+]. 10Rebbiň saýlap-seçenleri bolsa Onuň geljek şol gününde Rebbi şöhratlandyrarlar. Iman edenleriň ählisi Rebbi beýgelderler. Bulara siz hem degişlisiňiz, sebäbi siz özüňize edilen şaýatlyklara ynandyňyz[+]. 11Şoňa görä-de, biz elmydama siziň üçin doga-dilegler edýäris: goý, Hudaý sizi Öz çagyryşyna mynasyp saýsyn; goý, ähli ýagşy niýetleriňizi we imanyňyzyň gönükdiren her bir işini Hudaý Öz gudraty bilen amala aşyrsyn[+]. 12Biz Hudaýymyzyň we Rebbimiz Isa[†] Mesihiň[†] merhemetine görä, siziň Rebbi şöhratlandyrmagyňyz üçin, Onuň-da sizi şöhratlandyrmagy üçin şu doga-dilegleri edýäris.

#### 2‑nji bap


Bikanun adam

1Indi bolsa, eý, doganlar, Rebbimiz[†] Isa[†] Mesihiň[†] gelmegi we Onuň ýanyna üýşmegimiz babatda şulary aýdyňlaşdyrmakçy:[+] 2«Rebbiň güni[†] golaýlady» diýip aýdýan haýsydyr bir habar, pygamberlik[†] ýa-da hat bizden ýaly bolup görünse-de, şolar sebäpli haýdan-haý aljyramaň, galpylda düşmäň. 3Özüňizi hiç kime hiç ýol bilen aldatmaň. Çünki köpler Hudaýa garşy baş galdyrar we ýok edilmeli bikanun adam peýda bolar. Ýöne bu zatlar amala aşýança, Rebbiň güni gelmez[+]. 4Bu adam hudaý diýip atlandyrylýan ýa sežde edilýän[†] zatlaryň baryna garşy çykyp, özüni olardan ýokary tutar. Ol hatda Hudaýyň ybadathanasynda[†] oturyp, özüni Hudaý diýip yglan eder[+]. 5Men heniz ýanyňyzdakam bulary aýdanym, elbetde, ýadyňyzdadyr. 6-7Bu bikanun adam Hudaýyň bellän wagtynda peýda bolar. Bikanunlyk eýýäm assyrynlyk bilen hereket etse-de, bikanun adamyň peýda bolmagy bökdelýär. Munuň sebäbini özüňiz bilýänsiňiz. Hawa, bikanun adamy bökdeýän biri bardyr. Ol aradan aýrylansoň,[+] 8bikanun adam peýda bolar. Reb Isa agzynyň demi bilen, Öz gelşiniň şanly şöwketi bilen ony ýok eder[+]. 9Bikanun adam gelende şeýtanyň[†] güýji arkaly her hili ýalan gudratlary, alamatlary we mugjyzalary görkezer[+]. 10Ol her hili ýamanlyklar bilen heläkçilik ýoluna düşenleri aldawa salar. Çünki olar hakykaty söýmegi we şol arkaly halas bolmagy ret etdiler[+]. 11Şonuň üçin-de Hudaý olary aldaýan bir güýje tabşyrýar. Olar-da bu aldawa ynanýarlar[+]. 12Ol muny hakykata ynanman, ýamanlykdan keýp alanlaryň baryny höküm etmek üçin edýär.


Imanda berk duruň!

13Eý, Reb tarapdan söýülýän doganlar! Siz halas bolup bileriňiz ýaly, Hudaý sizi ilkinjiler hökmünde[*] saýlady. Siz Mukaddes Ruh[†] arkaly päklenip, hakykata bolan imanyňyz arkaly halas bolduňyz. Şoňa görä-de, biz elmydama Hudaýa şükürler etmelidiris[+]. 14Ol Rebbimiz Isa[†] Mesihiň[†] şöhratyna[†] şärik bolup bileriňiz ýaly, wagyz edýän Hoş Habarymyz[†] arkaly sizi bulara çagyrdy[+]. 15Şoňa görä-de, eý, doganlar, indi imanda berk duruň! Bizden söz ýa hat arkaly öwrenen taglymatyňyza berk ýapyşyň[+]. 16-17Atamyz Hudaý bizi söýüp, Öz merhemeti arkaly bize ebedi teselli bilen ýagşy umyt berdi. Goý, Rebbimiz Isa Mesihiň Özi we Atamyz Hudaý size teselli bersin, her bir ýagşy işde we sözde size güýç bersin[+][+].

#### 3‑nji bap


Biziň üçin doga-dileg ediň

1Eý, doganlar! Rebbiň[†] Hoş Habary[†] siziň araňyzda çalt ýaýrap, şöhratlandy[†]. Ol beýleki ýerlerde-de şeýle bolar ýaly, biziň üçin doga-dileg ediň[+]. 2Zalym, ýaman adamlardan gutulyp bilmegimiz üçin-de doga-dileg ediň. Çünki Rebbe adamlaryň hemmesi ynanýan däldir[+]. 3Emma Reb ynamdardyr. Ol size kuwwat berer we şeýtandan[†] gorar[+]. 4Biziň buýranlarymyzy edýändigiňiz, geljekde-de etjekdigiňiz babatda Reb bizi ynandyrýar. 5Goý, Reb ýürekleriňizi Hudaýy söýmäge we Mesihe[†] sadyk bolmaga gönükdirsin[+].


Çöregiňizi özüňiz gazanyň

6Eý, doganlar, bikär gezip, biziň taglymatymyza görä ýaşamaýan her bir dogandan daş durmagy Rebbimiz Isa[†] Mesihiň[†] adyndan size buýurýarys[+]. 7Biziň göreldämize nähili eýermelidigini özüňiz bilýänsiňiz. Biz siziň araňyzdakak, bikär gezmedik,[+] 8hiç kimiň çöregini mugt iýmedik. Gaýtam, siziň hiç biriňize agram salmajak bolup, gije-gündiz işläp, zähmet çekdik[+]. 9Biziň sizden ýardam almaga hakymyz bolsa-da, ony talap etmedik. Sebäbi göreldämize eýerip bileriňiz ýaly, muny size nusga bolmak üçin etdik[+]. 10Biz hatda siziň ýanyňyzdakak: «Kim işlemek islemeýän bolsa, damak-da iýmesin» diýip buýrupdyk[+]. 11Emma biz araňyzda käbirleriňiziň bikär gezýändigini eşidýäris. Olar öz işleri bilen bolman, başgalaryň işine goşulýarlar[+]. 12Şeýle adamlara gep-gürrüňsiz işlemegi we öz çöreklerini gazanmagy Rebbimiz Isa Mesihiň adyndan tabşyryp ýalbarýarys. 13Siz bolsa, eý, doganlar, ýagşylyk etmekde ýadamaň[+]. 14Kim bu hatda aýdanlarymyza gulak asmasa, ony göz astyna alyň. Ol utanar ýaly, onuň bilen gatnaşmaň. 15Ýöne ony duşman saýmaň, gaýtam bir dogan hökmünde oňa öwüt beriň[+].


Salamlar

16Parahatlygyň gözbaşy bolan Rebbiň Özi size hemişe, her ýagdaýda parahatlyk bersin! Reb baryňyza ýar bolsun![+] 17Men Pawlusdan size salam bolsun. Muny öz elim bilen ýazyp, her hatymy şeýdip tamamlaryn[+]. 18Rebbimiz Isa Mesihiň merhemeti, goý, siziň baryňyza ýar bolsun!

### 1 Timoteos


Giriş

[1]

[2]

[3]

[4]

[5]

[6]


#### Giriş


Pawlusyň Timoteosa birinji haty


Timoteos Pawlus nirä gitse, onuň bilen bile gidýärdi, ähli işlerinde oňa kömek berýärdi (Rim 16:21; 1 Kor 16:10; Fil 2:19). Imanlary bir bolany üçin, Pawlus ony öz ogly kimin görýärdi (1:2). Timoteos Pawlusyň iň sadyk egindeşleriniň biri bolansoň, ol öz hatlarynda Timoteosy köp ýatlaýar.

Bu hatyň Timoteosa ýazylandygyna garamazdan, Pawlus onda tutuş ýygnaga degişli meselelere garap geçýär. Ol ýygnagyň ýolbaşçylaryny we hyzmatçylaryny saýlamakda nämä esaslanmalydygyny aýdýar (3:1-13, 5:17-20). Pawlus mesihileriň ählisine hemmeler üçin doga-dileg edip, şuny ýatda saklamagy tabşyrýar: «Çünki ýeke-täk bir Hudaý bardyr. Hudaý bilen adamlaryň arasynda hem ýeke-täk bir Töwellaçy bardyr. Ol hem ynsan bolan Isa Mesihdir» (2:5).

Salamlar we doga-dilegler1:1-2
Ýygnagyň durmuşy üçin öwüt-ündewler1:3–3:13
Imanymyzyň syry3:14–4:5
Pawlusyň Timoteosa beren öwütleri4:6–6:21

#### 1‑nji bap

1Halasgärimiz[†] Hudaýyň we umydymyz bolan Isa[†] Mesihiň[†] buýrugyna görä Onuň resuly[†] men Pawlusdan[+] 2Timoteosa dogaýy salam! Eý, Timoteos, sen öz imanyň arkaly maňa hakyky ogul bolansyň. Goý, Atamyz Hudaýyň we Rebbimiz[†] Isa Mesihiň merhemeti, rehim-şepagaty, parahatlygy saňa ýar bolsun![+]


Ýalan taglymatlardan ägä boluň!

3Men Makedoniýa ugranymda, Efes şäherinde galmagyňy haýyş edipdim. Sen ol ýerdäki adamlaryň käbirine ýalan taglymatlary ýaýratmazlygy buýur. 4Goý, olar gadymy rowaýatlara, tükeniksiz nesil şejerelerine ýykgyn etmesinler. Bular dawa-jenjelleriň döremegine sebäp bolup, Hudaýyň tabşyrygynyň iman arkaly amala aşyrylmagyna päsgel berýändir[+]. 5Buýrugymyň esasy maksady imanlylara biri-birini sap ýürekden, päk wyždandan, hakyky imandan döreýän söýgi bilen söýmegine ýardam bermekdir[+]. 6Käbir adamlar mundan dänip, howaýy gürrüňlere baş urdular[+]. 7Olar Mukaddes[†] Kanuny[†] öwretmekçi bolýarlar, ýöne ne öz aýdýanlaryna, ne-de wagyz edýän zatlaryna düşünýärler. 8Biz Kanunyň ony dogry ulanýanlar üçin ýagşydygyny bilýäris[+]. 9Mundan başga-da, bu Kanunyň dogry adamlar üçin däl-de, ony bozýanlar we bitabynlar, hudaýsyzlar we günäkärler, adamlary sylamaýanlar we imansyzlar, ata-enesini öldürýänler, ganhorlar,[+] 10zynahorlar, biri-biri bilen ýatýan erkekler, gul söwdagärleri, ýalançylar, ähtiýalanlar[†], umuman, sagdyn taglymata garşy çykýanlaryň ählisi üçindigini bilýäris. 11Hawa, beýik we şöhratly[†] Hudaýyň maňa ynanan Hoş Habary[†] hut şeýle öwredýändir[+].


Pawlus Hudaýa şükür edýär

12Men Rebbimiz Isa[†] Mesihiň[†] maňa gujur-gaýrat berendigi üçin şükür edýärin. Ol meni sadyk saýyp, Özüne hyzmat etmäge belledi[+]. 13Men ozallar Isa Mesihe dil ýetirip, azar berip, zalymlyk baryny edipdim. Ýöne men bularyň baryny bilmezlikden we imansyzlykdan edenim üçin, maňa rehim edildi[+]. 14Rebbimiz Isa Mesihiň çäksiz merhemeti, söýgüsi we Onuň beren imany üstüme boldan-bol ýagdy[+]. 15Şoňa görä-de: «Isa Mesih günäkärleri halas etmäge geldi» diýen sözler dogry we her jähtden kabul ederlikdir. Şol günäkärleriň iň günäkäri-de mendirin[+]. 16Emma Isa Mesih maňa Öz çäksiz rehim-şepagatyny görkezdi. Hawa, Ol maňa rehim etdi we Özüne iman edip, baky ýaşaýşa gowuşjaklaryň ählisi üçin meni mysal hökmünde ulandy. 17Ebediligiň Şasy, ölmez we göze görünmez ýeke-täk Hudaýa baky hormat we şöhrat[†] bolsun! Omyn[†].


Ökde söweşiji kimin söweşmek

18Eý, oglum Timoteos, sen barada aýdylan pygamberlikleri[†] nazara alyp, saňa şuny berk tabşyrýaryn: bu pygamberliklere daýanyp, ökde söweşiji kimin söweş,[+] 19imanda berk durup, ynsabyňy päk sakla. Käbir adamlar ynsaplaryny ýuwudandygy üçin, imanlary gaýa urlan gämi kimin çym-pytrak boldy. 20Himeneý bilen Isgender-de şeýle adamlara degişlidir. Men Hudaýa dil ýetirmezligi öwrensinler diýip, olary şeýtana[†] tabşyrdym[+].

#### 2‑nji bap

1Şoňa görä, eý, Timoteos, ilki bilen şulary ündeýärin: hemmeler üçin doga-dileg ediň, olar üçin Hudaýa ýalbaryň, Oňa minnetdarlyk bildiriň. 2Parahat we gep-gürrüňsiz, her zatda Hudaýyň ýörelgesine eýerip, edepli ýaşap bilerimiz ýaly, patyşalar we ygtyýarlylaryň ählisi üçin doga-dileg ediň[+]. 3Bu haýyrlydyr, Halasgärimiz[†] Hudaýyň halaýanydyr[+]. 4Ol hemme adamlaryň hakykaty bilip, halas bolmagyny isleýändir[+]. 5Çünki ýeke-täk bir Hudaý bardyr. Hudaý bilen adamlaryň arasynda hem ýeke-täk bir Töwellaçy bardyr. Ol hem ynsan bolan Isa[†] Mesihdir[†][+]. 6Isa Mesih hemmeleri azat etmek üçin, Özüni gurban etdi. Şeýdip, Ol Hudaýyň niýetini tassyklady. Hudaýyň niýeti bolsa gelejekde her bir adamy Öz bellän wagtynda halas etmekden ybaratdyr[+]. 7Hut şu maksat üçin, men jarçy we resul[†] edilip bellendim. Dogrymy aýdýaryn, sözlerimde asla ýalan ýokdur: men ýahudy[†] dällere iman baradaky hakykaty öwretmäge bellendim[+]. 8Şoňa görä-de, erkekleriň gaharlanman, jedelleşmän, ähli ýerde ellerini galdyryp, päk ýürekden doga-dileg etmeklerini isleýärin.

9Aýallar hem saçlaryny gereginden artyk owadanlamasynlar, özlerini tylla we merjen şaý-sepleri, gymmatbaha eginbaşlary bilen bezemesinler. Tersine, sada geýnip, asyllylyk we haýa bilen[+] 10öz ýagşy işlerine beslensinler. Hudaýyň ýörelgelerine eýerýändiklerini ykrar edýän aýallara şeýle etmek ýaraşýandyr. 11Aýal ýygnakda[†] öwredilýän zatlary ümsüm we doly tabynlykda öwrensin[+]. 12Aýalyň ýygnakda öwretmegine, erkegiň üstünden agalyk sürmegine ygtyýar bermeýärin. Ol sessiz-üýnsüz bolsun[+]. 13Çünki ilki Adam ata[†], onsoň How ene[†] ýaradyldy[+]. 14-15Aldananam Adam ata däldi. Aýal aldanyp, günä gazandy we näletlenip, dogrum burgularyna sezewar edildi. Emma aýal iman edip, söýgi we halallyk ýörelgelerine eýerse, bu nälete garamazdan halas ediler[+].

#### 3‑nji bap


Ýygnagyň ýolbaşçylary we hyzmatçylary

1«Kim ýygnagyň[†] ýolbaşçysy[†] bolmagy ýüregine düwen bolsa, asylly işe ymtylýandyr» diýip aýdylan söz gaty dogrudyr[+]. 2Şoňa görä-de, ýygnagyň ýolbaşçysy müýnsüz, ömründe diňe bir gezek öýlenen, her zatda özüne erk edip bilýän, pähimli, abraýly, myhmansöýer, öwretmäge ukyply,[+] 3şeraba höwesjeň däl, zalym däl-de, mylaýym, dawa-jenjelden gaça durýan, pula gyzmaýan adam bolmalydyr[+]. 4Ol öz öýüni oňat dolandyrmaly, çagalarynyň hormatyny gazanyp, olara öz diýenini etdirmelidir. 5Sebäbi öz öýüni dolandyryp bilmeýän adam, heý-de Hudaýyň ýygnagynyň aladasyny edip bilermi?! 6Ýygnagyň ýolbaşçysy ýaňy-ýakynda iman getireniň biri bolmaly däldir. Ýogsa ol tekepbirlige ýüz urup, iblisiň sezewar edilen jezasyna uçramagy ahmal. 7Biabraýlyga uçramaz ýaly we iblisiň duzagyna düşmez ýaly, ol ýygnagyň daşyndaky adamlaryň arasynda hem sylanylýan bolmalydyr[+].

8Şonuň ýaly, ýygnagyň[†] hyzmatçylary[†] hem sylanýan, ikiýüzli däl, şeraba ýykgyn etmeýän, gara nebsine çapmaýan adamlar bolmalydyr[+]. 9Olar päk wyždanly bolup, Hudaýyň bize Isa[†] Mesih[†] barasynda aýan eden hakykatyna eýermelidir. 10Ýygnagyň hyzmatçylary bellenilmezden öňürti synalsyn. Eger müýnsüz bolup çyksalar, goý, hyzmat edibersinler. 11Şonuň ýaly, ýygnagyň hyzmatçy aýallary hem hormatlanýan, gybat etmeýän, tersine, özlerine erk edýän we her zatda ynamdar bolmalydyr[+]. 12Ýygnagyň hyzmatçylary öz aýallaryna biwepalyk etmeýän, çagalaryny we öýlerini oňat dolandyrýan adamlar bolsunlar. 13Oňat hyzmat edýän hyzmatçylar adamlaryň hormatyna mynasyp bolup, Isa Mesihe bolan imanlary barada ynamly gürläp bilýändirler.

14Eý, Timoteos! Men tiz wagtda seniň ýanyňa bararyn umydy bilen şu ündewleri ýazýaryn. 15Ýöne bardy-geldi eglenmeli bolaýsam, sen Hudaýyň maşgalasynyň, ýagny hakykatyň binýady we diregi bolan diri Hudaýyň ýygnagyndaky[†] adamlaryň özlerini nähili alyp barmalydygyny bilmelisiň. 16Iman syrynyň çuňdugyna asla şübhe ýokdur: Isa[†] Mesih[†][*] ynsan bedeninde aýan bolup, Mukaddes Ruh[†] arkaly tassyklanyldy. Perişdeler[†] Ony gördüler, Ol milletler[†] arasynda wagyz edildi. Oňa bu dünýäde iman edildi, Ol şan-şöhrat içinde göge alyndy[+].

#### 4‑nji bap


Timoteosa berilýän ündewler

1Mukaddes Ruh[†] ahyrky günlerde käbir adamlaryň imandan dänip, azdyryjy ruhlara we jynlaryň taglymatlaryna eýerjekdiklerini aýdyň aýdýar[+]. 2Bu taglymatlar ynsaplaryny ýuwudan ikiýüzli ýalançylar tarapyndan ýaýradylýar. 3Olar öýlenmegi, durmuşa çykmagy gadagan edýärler. Hudaýyň ýaradan näz-nygmatlarynyň käbirini iýmezligi buýurýarlar. Ýöne Hudaý bu näz-nygmatlary hakykaty bilýän imanlylaryň şükür bilen iýmekleri üçin ýaratdy ahyryn[+]. 4Hudaýyň ýaradan zatlarynyň ählisi gowudyr. Şükür bilen kabul edilen her zat asla ret edilmeli däldir[+]. 5Sebäbi Hudaýyň sözi we doga-dileg arkaly kabul edilen iýmit Hudaýyň nazarynda halaldyr[+]. 6Eý, oglum, sen bulary doganlara öwretseň, öz eýeren imanyň baradaky hakykat taglymatynyň sözleri bilen ýetişdirilersiň. Şeýdip, Isa[†] Mesihiň[†] oňat hyzmatçysy bolarsyň. 7Hudaýyň halamaýan geplerine we kempir ertekilerine ulaşma-da, gowusy, Hudaýyň ýolunda türgenleş[+]. 8Bedeni türgenleşdirmegiň peýdaly taraplary bardyr. Ýöne özüňi Hudaýyň ýolunda türgenleşdirmek hemmetaraplaýyn peýdalydyr. Sebäbi munda häzirki we geljekki ýaşaýşyň wadasy bardyr. 9Bu wada ygtybarlydyr, her jähtden kabul ederlikdir[+]. 10Çünki biz hemme adamlaryň, ylaýta-da imanlylaryň Halasgäri[†] bolan diri Hudaýa bil baglamak bilen, şol wadanyň hatyrasyna zähmet çekip, yhlas edýäris[*][+]. 11Bularyň baryny buýur we öwret. 12Ýaşdygyň üçin saňa hiç kim äsgermezlik etmesin. Sen hem sözde, ýaşaýyşda, söýgüde, imanda we päklikde iman getirenlere görelde bol[+]. 13Men barýançam, ýygnaga[†] Mukaddes Ýazgylary okamak, öwüt-nesihat etmek we öwretmek bilen meşgul bol. 14Pygamberlik[†] sözi arkaly we ýygnak ýolbaşçylarynyň[†] seniň üstüňe el goýmagy bilen[*] özüňe berlen peşgeşi äsgermezlik etme[+]. 15Bu işlerde yhlasly bol. Imanda ösüşiňi hemmeler görer ýaly, jan-tenden yhlas et. 16Ýaşaýyş ýörelgäňe we öwredýän taglymatyňa üns ber. Bu işleri erjellik bilen amal et. Şonda sen özüňi-de, diňleýjileriňi-de halas edersiň[+].

#### 5‑nji bap


Dul aýallar baradaky ündewler

1Garry adamlary gödek ýazgarma-da, olara öz ataň kimin garap, sypaýylyk[†] bilen öwüt-ündew ber. Ýaş ýigitlere öz doganlaryň ýaly,[+] 2garry aýallara öz eneň ýaly, ýaş aýallara öz aýal doganlaryň ýaly garap, olara päk ýürekden öwüt-ündew ber. 3Ýalňyz galan dul aýallary syla. 4Emma dul aýalyň çagalary ýa agtyklary bar bolsa, goý, olar onuň aladasyny etsinler. Goý, olar ozal özleri barada alada eden ene-atalaryna hormat goýsunlar. Çünki bu Hudaýyň halaýanydyr[+]. 5Ýalňyz galan dul aýal ähli umydyny Hudaýa baglaýandyr. Hudaýdan ýardam sorap, gije-gündiz dileg edýändir. 6Emma aýşy-eşret çekýän dul aýalyň özi diri bolsa-da, ruhy[†] ölüdir[+]. 7Şonuň üçin-de, dul aýallaryň müýnsüz bolary ýaly, olara bu ýazan tabşyryklarymy buýur. 8Kimde-kim öz dogan-garyndaşlarynyň, ylaýta-da öz maşgalasynyň aladasyny etmeýän bolsa, imandan dändigidir. Şeýle adam imansyzdan hem beterdir. 9Dul aýal altmyş ýaşdan geçen bolsa, ömründe diňe bir gezek durmuşa çykan bolsa, ýygnak[†] onuň adyny dullar sanawyna ýazsyn. 10Şeýle dul aýal il arasynda öz ýagşy işleri bilen tanalmaly: çagalaryny kemala getiren, myhmansöýer, imandaky doganlaryna hyzmat eden we muşakgat içindäkilere ýardam beren, umuman, elmydama ýagşylyk etmäge ymtylýan bolmalydyr[+]. 11Ýaş dul aýallaryň adyny bu sanawa goşma. Sebäbi olaryň ten heseri Mesihe[†] bolan sadyklygyndan üstün gelse, durmuşa çykmak islärler. 12Şonda ozal Mesihe eden wadalaryny unudandyklary zerarly, olar jeza sezewar bolarlar. 13Mundan başga-da, olar öýden-öýe aýlanyp, bikär gezmäge endik ederler. Bikärlikleri bilen hem çäklenmän, gelşiksiz gepleri agza alyp, başgalaryň işine gatyşýan gybatkeşler bolarlar[+]. 14Şonuň üçin-de, men ýaş dul aýallaryň durmuşa çykyp, çaga dogurmaklaryny we öý işlerine gümra bolmaklaryny ündeýärin. Şonda duşmanlarymyzyň olara myjabat atmaga tutarygy bolmaz[+]. 15Sebäbi olaryň käbiri şeýtanyň[†] gepine gulak gabardyp, eýýäm ýoldan çykdylar. 16Eger imanly aýalyň[*] garyndaşlarynyň arasynda dul galan aýallar bar bolsa, goý, ol şolaryň aladasyny etsin, ýygnaga[†] agram salmasyn. Ýygnak bolsa maddy kömegini mätäçlik çekýän ýalňyz dul aýallara bersin.


Ýygnak ýolbaşçylary baradaky ündewler

17Ýygnagy[†] oňat dolandyrýan ýolbaşçylar[†], ylaýta-da wagyz edip, taglymaty öwretmekde zähmet çekýänler, iki esse hormata laýyk görülsin[+]. 18[+]Çünki Mukaddes[†] Ýazgylar: «Harman döwýän öküziň agzyny baglamaň», «Işgär öz hakyna mynasypdyr» diýýär[+]. 19Iki ýa üç şaýat bolmasa, ýygnagyň ýolbaşçysy hakdaky aýyplamany kabul etme[+]. 20Günäli çykanlary bolsa köpçüligiň öňünde paş et. Goý, bu beýlekilere hem sapak bolsun[+]. 21Şu buýruklary berjaý edeniňde, meseläniň anygyna ýetmän, hiç kimi ýazgarma, tarapgöýlik etme. Ine, şularyň baryny Hudaýyň, Isa[†] Mesihiň[†] we saýlanan perişdeleriň[†] öňünde saňa berk tabşyrýaryn. 22Kimdir biriniň günäsine şärik bolmaz ýaly, onuň başyna el goýup, ony hyzmata bellemäge howlukma. Özüňi päk sakla[+]. 23Mundan beýläk diňe suw içmän, az-kem şerap hem iç. Bu aşgazanyňa we ýygy-ýygydan gaýtalanýan nähoşlugyňdan saplanmaga ýardam berer[+]. 24Käbir adamlaryň günäleri göz-görtele bolup, olar kyýamat gününden öň äşgärdir. Käbirleriniň günäsi bolsa wagtyň geçmegi bilen äşgär bolýar. 25Şonuň ýaly, oňat işleriňem käbirleri äşgär, käbirleri bolsa äşgär däldir. Ýöne äşgär dälleri hem iru-giç mälim bolýandyr.

#### 6-njy bap


Gullar baradaky ündewler

1Hudaýyň adyna we öwredýän taglymatymyza dil ýetmez ýaly, gulçulyk boýuntyrygy astyndakylaryň bary öz hojaýynlaryny hormata mynasyp saýsyn[+]. 2Hojaýynlary imanly bolan gullar: «Indi biz dogandyrys» diýip, öz hojaýynlaryna geleňsizlik etmesinler, tersine, öňküden-de yhlasly hyzmat etsinler. Sebäbi olaryň hojaýynlary imandaky eziz doganlary bolup, ýagşylyk edýändirler. Bularyň baryny öwret we ünde[+].


Ýalan mugallymlar barada duýduryşlar

3Eger kimde-kim meniň öwredenlerimden özgesini öwretse, Rebbimiz[†] Isa[†] Mesihiň[†] sagdyn taglymatyny ýalan saýyp, Hudaýyň ýörelgesine laýyk bolan taglymaty oňlamaýan bolsa,[+] 4onda ol hiç zada düşünmeýän tekepbirdir. Ol jedelleşmek we sözleriň manysy barada dawalaşmak keseline ýolugyp, göripligiň, agzalalygyň, töhmetleriň hem-de erbet şübheleriň döremegine sebäp bolýar[+]. 5Bular zerarly pikirleri zaýalanan adamlaryň arasynda agzalalyklar ýüze çykýar. Olar hakykaty ýoýup, Hudaýyň ýörelgesi gazanç ýoludyr öýdýärler.[*][+] 6Hakykatda bolsa, baryňa kaýyl bolup, Hudaýyň ýörelgesine eýermek uly gazançdyr[+]. 7Çünki biz dünýä hiç zat getirmedik. Ondan hiç zat äkidip bilmejegimiz hem mese-mälimdir[+]. 8Şonuň üçin-de, iýjegimiziň, geýjegimiziň bardygyna şükür etmelidiris[+]. 9Baýamakçy bolýanlar bolsa synaga düşüp, akmak[†] we erbet höwesleriň toruna çolaşýandyrlar. Bu höwesler olary weýrançylyga we heläkçilige uçradýandyr,[+] 10sebäbi pul höwesi ähli bela-beteriň körügidir. Käbir adamlar onuň yşkyna düşüp, imandan azaşdylar, özlerini köp görgülere sezewar etdiler[+].


Pawlusyň Timoteosa soňky ündewleri

11Emma sen, eý, Hudaýyň adamy, bu zatlardan gaç. Dogrulyk, takwalyk, iman, söýgi, sabyr-takatlyk we ýumşaklyk ýörelgelerine eýer[+]. 12Iman ugrundaky göreşde edermenlik bilen göreş we baky ýaşaýşy makäm tut. Hudaý seni muňa çagyrdy, sen hem imanyňy köp şaýadyň öňünde doly ykrar edensiň[+]. 13Ähli zada ýaşaýyş berýän Hudaýyň huzurynda we Pontiý Pilatyň[†] öňünde diňe Hudaýa bil baglaýandygyny tassyklan Isa[†] Mesihiň[†] huzurynda saňa şulary tabşyrýaryn:[+] 14Rebbimiz Isa Mesih gelýänçä, özüňe buýrulanlary doly we birkemsiz berjaý et. 15-16Hudaý beýik we ýeke-täk Hökümdardyr, Ol şalaryň Şasy, taňrylaryň Taňrysy, ölmezligiň ýeke-täk Eýesidir. Ol ynsanyň gözüni gamaşdyrýan nurda ýaşaýar, Ony hiç bir ynsan görmedi, görüp-de bilmez. Ol Isa Mesihi Öz bellän wagtynda iberer. Hormat we gudrat baky Onuňky bolsun! Omyn[+].

17Bu döwrüň baýlaryna tekepbir bolmazlygy tabşyr. Goý, olar ygtybarsyz, wagtlaýyn baýlyga däl-de, bagtyýar ýaşamagymyz üçin her zady bolelin ýetirýän Hudaýa[*] bil baglasynlar[+]. 18Olara ýagşylyk etmegi, ýagşy işler, sahylyk we jomartlyk hazynasyny toplamagy buýur[+]. 19Şeýle hazyna olaryň gelejeginiň berk binýady bolup, hakyky ýaşaýşa[*] ýetirer. 20Eý, Timoteos, özüňe ynanylyp berleni gora. Boş gürrüňlerden we «bilim» saýylýan gapma-garşy pikirlerden ýüz öwür[+]. 21Sebäbi käbir adamlar bu ýalan bilime ulaşyp, imandan azaşandyrlar.

Hudaýyň merhemeti, goý, size ýar bolsun![*][+]

### 2 Timoteos


Giriş

[1]

[2]

[3]

[4]


#### Giriş


Pawlusyň Timoteosa ikinji haty


Bu hat esasan-da Pawlusyň hyzmatdaşy we kömekçisi bolan Timoteosa berlen maslahatlardan ybaratdyr. Hatyň esasy mowzugy kynçylyklara we yzarlanmalara çydamly bolmak baradadyr. Pawlus Timoteosy goldap, oňa Isa Mesih baradaky şaýatlygyny dowam etmekligi, Täze we Köne Ähtiň hakyky taglymatyna eýermegi, mugallym we wagyzçy hökmünde öz borjuny berjaý etmegi maslahat berýär.

Pawlus Timoteosa aýratyn hem «boş we samsyk jedellerden gaça durmagy» ündäp, şeýle jedelleriň adamlaryň imanyny weýran edip bilýändigi barada duýdurýar.

Şular arkaly Timoteosa Pawlusyň durmuşy we şahsy göreldesi: imany, sabyrlylygy, söýgüsi, yzarlanmalardaky jebirleri we çydamlylygy barada ýatladylýar. Pawlus özüniň Isa Mesihe bolan imany üçin tiz wagtda öljekdigini, emma öz sadyklygy üçin baýrak aljakdygyny bilýär (4:6-8). Ol Timoteosa şeýle sözler bilen ýüzlenýär: «Onuň bilen bile biz ölen bolsak, Onuň bilen bile ýaşajakdyrys. Görgülere çydaýan bolsak, Onuň bilen bile şalyk süreris» (2:11-12a).

Salamlar we doga-dilegler1:1-2
Şükürler we öwütler1:3–2:13
Maslahatlar we duýduryşlar2:14–4:5
Pawlusyň ýagdaýy4:6-18
Soňky salamlar4:19-22

#### 1‑nji bap

1-2Isa Mesihiň resuly men Pawlusdan söýgüli oglum Timoteosa dogaýy salam! Hudaý meni Isa Mesih arkaly beren ýaşaýyş wadasyny jar etmek üçin saýlady. Goý, Atamyz Hudaýyň we Rebbimiz Isa Mesihiň merhemeti, rehim-şepagaty we parahatlygy saňa ýar bolsun![+][+]


Pawlus Timoteos üçin Hudaýa şükür edýär

3Men hem ata-babalarym ýaly Hudaýa päk wyždandan hyzmat edýärin. Doga-dileglerimde seni gije-gündiz dyngysyz ýatlap, Hudaýyma şükür edýärin[+]. 4Men hoşlaşyk pursadyndaky gözýaşlaryňy ýatlaýaryn, şatlykdan dolmak üçin seniň bilen didarlaşmagy küýseýärin. 5Seniň Isa[†] Mesihe[†] bolan hakyky imanyňy ýatlaýaryn. Ozal mamaň Loýisiň, ejeň Ewnikiniň kalbynda mesgen tutan imanyň indi seniň kalbyňda hem ýaşaýandygyna ynanýaryn[+].


Pawlus Timoteosa öwüt berýär

6Şonuň üçin, ýene-de bir gezek gaýtalaýaryn: başyňa ellerimi goýmagym arkaly Hudaýdan alan ruhy[†] peşgeşiňi parlat,[+] 7sebäbi Hudaý bizi gorkak etmeýär. Ol bizi güýç, söýgi we özerklilik bilen doldurýar[+]. 8Şonuň üçin-de, Rebbimiz[†] barada şaýatlyk etmäge utanma. Onuň hatyrasyna tussag edilenligimden-de utanma. Tersine, Hudaýyň berýän güýji bilen Hoş Habaryň[†] ugrunda görýän görgülerime şärik bol[+]. 9Hudaý bizi eden işlerimize görä däl-de, Öz maksadyna we merhemetine görä halas edip, Onuň mukaddes[†] halky bolmaga çagyrdy. Bu merhemet dünýä ýaradylmazdan öň Isa[†] Mesih[†] arkaly berlip,[+] 10şindi Halasgärimiz[†] Isa Mesihiň gelmegi bilen aýan edildi. Ol ölümi ýok edip, Hoş Habar arkaly baky ýaşaýşy we ölmezligi aýan etdi[+]. 11Men hem bu Hoş Habaryň jarçysy, resuly[†] we öwredijisi[*] edilip bellendim[+]. 12Hut şu sebäbe görä görgi baryny görýän bolsam-da, mundan asla utanmaýaryn, sebäbi Kime iman edenimi bilýärin. Onuň maňa tabşyran zadyny kyýamat gününe çenli saklamagy başarjakdygyna berk ynanýaryn[+]. 13Saňa öwreden dogry taglymatymy nusga hökmünde gaýym tutup, Isa Mesihiň berýän imanyna we söýgüsine eýer. 14Özüňe tabşyrylan oňat taglymaty bizde mesgen tutan Mukaddes Ruh[†] arkaly gora[+].

15Sen Aziýa welaýatyndakylaryň hemmesiniň, şol sanda Figeliň we Hermogeniň menden ýüz öwrendiklerini bilýänsiň[+]. 16Goý, Rebbimiz Onisiforyň öý-içersine rehimdarlyk etsin. Sebäbi ol ençeme gezek maňa göwünlik berip, meniň tussaglygymdan utanmady[+]. 17Tersine, Rime[†] gelip, tä meni tapýança, erjellik bilen gözledi. 18Goý, Reb kyýamat güni oňa Öz rehimdarlygyny görkezsin! Onuň Efesde maňa nähili ýardam berendigini özüň-de bilýänsiň.

#### 2‑nji bap


Isa Mesihe sadyklyk bilen eýeriň

1Eý, oglum, Isa[†] Mesihiň[†] berýän merhemeti bilen kuwwatlan. 2Köp şaýatlaryň ýanynda menden eşiden sözleriňi beýlekilere-de öwredip biljek ygtybarly adamlara tabşyr. 3Isa Mesihiň hakyky esgeri bolup, biziň iman ugrunda görýän görgülerimize şärik bol[+]. 4Harby gullukdaky esger gündelik durmuşa degişli işlere ulaşýan däldir. Ol öz serkerdesiniň göwnünden turmak isleýändir. 5Şunuň ýaly, ýaryşa gatnaşýan pälwan hem ýaryşyň şertlerini berjaý etmese, baýrak almaz[+]. 6Janypkeş daýhan hem öz hasyl paýyny ilkinji bolup almalydyr[+]. 7Şu aýdýanlarym barada oýlan. Bularyň baryna düşüneriň ýaly, Rebbiň[†] Özi saňa düşünje berer.

8Dawudyň[†] neslinden bolan we ölümden direlen Isa[†] Mesihi[†] unutma. Bu meniň wagyz edýän Hoş Habarymdyr[†][+]. 9Men Hoş Habaryň ugrunda görgi baryny görüp, jenaýatçy kimin tussag edildim. Emma Hudaýyň Hoş Habaryny tussag edip bolýan däldir![+] 10Ine, hut şu sebäpden, saýlananlar hem baky şöhrat[†] bilen birlikde Isa Mesih arkaly halas bolar ýaly, olaryň hatyrasyna ähli zada döz gelýärin[+]. 11Ine, şu sözler örän dogry aýdylan sözlerdir: Onuň bilen bile biz ölen bolsak, Onuň bilen bile ýaşajakdyrys[+]. 12Görgülere çydaýan bolsak, Onuň bilen bile şalyk süreris. Eger Ony ret etsek, Ol hem bizi ret eder[+]. 13Emma biz Oňa sadyk galmasak-da, Ol bize sadykdyr, sebäbi Ol Özüni ret edip bilmeýär[+].


Hudaýyň halaýan işçisi

14Bu zatlary hemmelere ýatladyp dur. Sözleriň manysy barada dawalaşmazlygy olara Hudaýyň huzurynda berk tabşyr. Sebäbi şeýle dawalar peýda getirmän, diňleýänleri heläkçilige uçradýandyr[+]. 15Hudaýyň huzurynda öz edýäninden utanmajak, hakyky taglymaty dogry öwredýän işçi hökmünde durup bileriň ýaly, jan-tenden yhlas et. 16Hudaýa ýaramaýan boş geplerden gaça dur. Sebäbi şeýle geplere ulaşýan adamlar gitdigisaýy Hudaýdan daşlaşýandyrlar[+]. 17Olaryň öwredýän taglymaty bolsa ýokanç kesel kimin ýaýrar. Himeneý bilen Filit hem şolardan bolup,[+] 18hakykat ýolundan azaşandyrlar. Olar direliş eýýäm amala aşdy diýip, käbir adamlaryň imanyny weýran edýärler[+]. 19[+]Emma her niçik bolsa-da, Hudaýyň tutan binýady berk durandyr. Bu binýat «Reb Özüniňkileri tanaýandyr», «Rebbiň adyny ykrar edýän her kes ýamanlykdan uzakda dursun» diýen sözler bilen möhürlenendir[+].

20Uly hojalykdaky gaplaryň ählisi altyndan we kümüşden däldir. Olaryň arasynda agaçdan, toýundan ýasalanlary hem bardyr. Olaryň käbiri dabaraly, käbiri bolsa adaty maksatlar üçin ulanylýandyr[+]. 21Imanlylar babatda hem şeýle: özüni her tüýsli ýamanlykdan saklaýan imanly ýörite saýlanylyp, Hojaýyny üçin ýaramly gap kimin bolar. Ol islendik ýagşy işler üçin taýýardyr.

22Ýaşlyk höweslerinden gaç. Päk ýürekden Rebbe ybadat edýänler bilen birlikde dogrulyk, iman, söýgi we parahatlyk ýörelgelerine eýer[+]. 23Boş we samsyk jedellerden gaça dur. Sebäbi dawalaryň şolardan döreýändigini özüň bilýänsiň[+]. 24Rebbiň hyzmatçysy dawalaşmaly däldir, tersine, hemmelere mylakatly, öwretmäge ukyply, sabyr-takatly bolmalydyr. 25Ol özüne garşy çykýan adamlara hem ýumşaklyk bilen öwüt-ündew bermelidir. Belki, Hudaý bu adamlaryň hem toba gelmegine bir ýol açar. Olar-da hakykaty bilip,[+] 26akylyna aýlanarlar, iblisiň duzagyndan gutularlar. Sebäbi iblis olary ýesirlige alyp, öz niýetini amala aşyrmaga mejbur edýändir[+].

#### 3‑nji bap


Ahyrky günler barada

1Eý, oglum, ahyrky günlerde elhenç pursatlaryň boljakdygyny bilip goý[+]. 2Adamlar diňe özüni söýýän, pula gyzan, öwünjeň, tekepbir, Hudaýa dil ýetirýän, ata-enesine boýun egmeýän, gadyr bilmez, adamlary sylamaýan,[+] 3doňýürek, geçirimlilik etmeýän, myjabatçy, özüne erk edip bilmeýän, zalym, ýagşylygy ýigrenýän,[+] 4haýyn, göçgünli, gopbamsy bolup, keýpi-sapany Hudaýdan köp söýerler. 5Olar hudaýhonsyrasalar-da, Hudaýyň güýjüni inkär edýändirler. Beýle adamlardan arany aç. 6-7Olar adamlaryň öýlerine sümlüp girýärler. Günäleri başyndan agdyk, her tüýsli höweslere meýilli, ýeňles aýallary öz tarapyna çekýärler. Bu aýallar hemişe öwrenmäge synanyşsalar-da, hakykat bilimine asla ýetip bilmeýärler. 8Ýannis bilen Ýambrisiň Musa[†] garşy çykyşy ýaly, bu adamlar hem hakykata garşy çykýandyrlar. Olaryň pikiri bozuk, imanlary bolgusyzdyr. 9Olar öz edýänlerinde ilerlemezler. Ýannis bilen Ýambrisiňki ýaly, olaryň-da akylsyzlygy hemmelere belli bolar[+].


Timoteosa berilýän ündewler

10-11Emma sen meniň taglymatymy, durmuş ýörelgämi, maksadymy, imanymy, sabyr-takatymy, söýgimi, çydamlylygymy bilýänsiň. Antiýoh, Ikoniýa we Listra şäherlerindäki yzarlanmalar zerarly gören görgülerimi, olara näderejede çydandygymy hem bilýänsiň. Reb[†] meni bu görgüleriň baryndan halas etdi[+]. 12Umuman, Isa[†] Mesihe[†] eýerip, Hudaýyň ýörelgesine laýyklykda ýaşamak isleýänleriň bary yzarlanmalara sezewar bolar[+]. 13Pisler we kezzaplar bolsa aldap, aldanyp, öz pisliklerinde barha ilerlärler[+]. 14Emma sen öz öwrenen we ynanýan taglymatyňa sadyk gal. Çünki ony kimlerden öwrenendigiňi bilýänsiň. 15Sen Mukaddes[†] Ýazgylary hem oglanlykdan bäri bilýänsiň. Bu Ýazgylar Isa Mesihe bolan iman arkaly seni paýhasly edip, halas bolmagyň ýoluny görkezer[+]. 16Mukaddes Ýazgylaryň ählisi Hudaýyň ylhamy bilen ýazyldy. Olar öwretmek, günä edýänleri paş etmek, ýola getirmek, dogrulykda terbiýelemek üçin peýdalydyr[+]. 17Şeýdip, Hudaýyň adamy haýyr işleriň ählisine taýýar we kämil bolar[+].

#### 4‑nji bap


Hyzmatyňy dowam et!

1Hudaýyň huzurynda, şeýle hem dirilere we ölülere kazylyk etjek Isa[†] Mesihiň[†] huzurynda, Onuň gelmeginiň we şalyk sürmeginiň hatyrasyna saňa şulary berk tabşyrýaryn:[+] 2pursadyň amatly bolup-bolmazlygyna garama-da, Hoş Habary[†] dyngysyz wagyz et. Günä edýänleri paş edip, olary ýazgar, sabyrlylyk bilen öwüt-ündew berip, taglymaty öwret[+]. 3Çünki adamlaryň sagdyn taglymaty diňläsi gelmejek zamanasy geler. Şonda olar öz höweslerine ýaraşykly, gulaklaryna-da ýakymly sözleri aýtjak öwredijileri gözlärler. 4Olar hakykata gulak asman, toslamalaryň yzynda selpärler. 5Sen bolsa her ýagdaýda hüşgär bol, görgülere dözümli bol, Hoş Habary ýaýratmak ugrunda zähmet çek, özüňe tabşyrylan hyzmaty doly bitir[+]. 6Çünki meniň ganym Hudaýa hödür edilýän içgi sadakasy[†] kimin döküljek bolup dur. Bu dünýäden ötmeli pursadym ýetdi[+]. 7Men ökde söweşiji kimin söweşdim, pellehana ýetdim, imanyma sadyk galdym[+]. 8Dogrulyk Kazysy bolan Reb[†] Isa Öz geljek gününde maňa dogrulyk täjini baýrak berer. Ol bu baýragy diňe maňa däl, eýsem Özüne intizarlyk bilen garaşýanlaryň her birine berer[+].


Soňky tabşyryklar

9Meniň ýanyma basymrak geljek bol, 10sebäbi Dema bu dünýäni söýensoň, meni taşlap, Salonikä gitdi. Kriskis Galatýa, Titus hem Dalmatýa gitdi[+]. 11Ýanymda diňe Luka galdy. Gaýdanyňda Marky hem alyp gaýt, sebäbi hyzmatymy bitirmekde maňa kömegi deger[+]. 12Tihiki bolsa Efese ýolladym[+]. 13Gaýdanyňda, ýol ugruna Troasda Karbyň ýanynda goýup gaýdan donumy, kitaplarymy, ylaýta-da teletinden edilen kitaplary alyp gaýt[+]. 14Demir ussasy Isgender maňa ýamanlyk baryny etdi. Reb oňa edenlerine görä jezasyny berer[+]. 15Sen hem ondan ägä bol, sebäbi ol biziň aýdýanlarymyzyň baryna bütinleý garşy çykypdy. 16Kazyýet mejlisinde[†] özümi ilkinji gezek aklamakçy bolanymda, tarapymy tutan bolmady. Gaýtam, hemmeler meni terk etdiler. Goý, Hudaý olaryň bu günäsini bagyşlasyn. 17Ýöne Reb meni ýeke goýmady. Hoş Habaryň[†] men arkaly doly wagyz edilip, ähli milletleriň[†] hem ony eşitmegi üçin, Ol maňa gujur-gaýrat berdi. Reb meni ölümiň penjesinden halas etdi[+]. 18Ol meni her dürli ýamanlyklardan halas edip, meni gökdäki Şalygyna sag-aman ýetirer. Rebbe baky we ebedi şan-şöhrat bolsun! Omyn[†].

19Priskilla, Akila we Onisiforyň öýündäkilere salam aýt[+]. 20Erast Korintosda galdy. Trofymy bolsa ýarawsyzlygy sebäpli Militosda galdyrmaly boldum[+]. 21Gyş düşmänkä geljek bolup gaýrat et. Ewul, Pudens, Linus, Klawdiýa we imandaky doganlaryň bary saňa salam aýdýar. 22Reb saňa ýar bolsun! Onuň merhemeti siziň baryňyza ýar bolsun!

### Titus


Giriş

[1]

[2]

[3]


#### Giriş


Pawlusyň Titusa haty


Pawlus Hoş Habary Aziýada we Gresiýada wagyz eden döwründe, Titus onuň bilen işläpdi. Olar Krit adasynda mesihiler ýygnagynyň düýbüni tutanlaryndan soň, Pawlus ýygnaga gözegçilik etmek üçin Titusy şol ýerde goýup gaýdýar. Soňra ol esasy üç mesele boýunça şu haty ýazýar.

Birinjiden, Titusa ýygnagyň ýolbaşçylygyna belleniljek adamyň nähili bolmalydygy barada ýatladylýar. Ikinjiden, ýygnakdaky dürli toparlara: gojalara, garry aýallara (olar bolsa öz gezeginde ýaş gelinlere), ýigitlere, gullara nädip öwretmelidigi barada Titusa maslahatlar berilýär. Üçünjiden, Pawlus Titusa mesihilik häsiýetleri barada ýazýar. Ol parahat, mähirli bolmalydygy, ýygnakda bölünişikleriň döremezligi üçin ýigrençden we jedellerden gaça durmagy aýratyn ündeýär.

Salamlar we doga-dilegler1:1-4
Ýygnak ýolbaşçysy1:5-16
Ýygnakdaky dürli toparlaryň wezipeleri2:1-15
Öwütler we duýduryşlar3:1-11
Jemleme3:12-15

#### 1‑nji bap

1Hudaýyň guly we Isa[†] Mesihiň[†] resuly[†] men Pawlusdan dogaýy salam! Hudaý Öz saýlan adamlarynyň iman getirmegi we Onuň ýörelgesine gönükdirýän hakykaty bilmegi üçin meni resullyga belledi[+]. 2Hudaýyň bu ýörelgesi baky ýaşaýyş umydyny berýär. Sözünde asla ýalan bolmadyk Hudaý bu ýaşaýşy dünýä ýaradylmazdan öň wada berip, 3ony Hoş Habar[†] arkaly Öz bellän wagtynda aýan etdi. Halasgärimiz[†] Hudaý bu Hoş Habaryny wagyz etmegi maňa tabşyrdy[+]. 4Eý, Titus, imanymyzyň bir bolandygy üçin, men seni hakyky oglum saýýaryn. Goý, Atamyz Hudaýyň we Halasgärimiz Isa Mesihiň merhemeti[*] we parahatlygy saňa ýar bolsun![+]


Titusyň Krit adasyndaky wezipesi

5Saňa buýruşym ýaly, tamamlanylmadyk işleri bitir, her şäherdäki imanlylar ýygnagyna[†] ýolbaşçylary[†] belle. Ine, hut şu maksat bilen men seni Krit adasynda goýup gaýdandyryn[+]. 6Ýygnaga ýolbaşçy belleniljek adam müýnsüz we aýalyna biwepalyk etmeýän bolmalydyr. Onuň çagalary hem iman edýän, azgynlykda, bitabynlykda aýyplanmaýan bolmalydyr[+]. 7Ýygnagyň ýolbaşçysy Hudaýa hyzmat edýär. Şoňa görä-de, ol müýnsüz bolmalydyr. Ol özdiýenli, gyzma, şeraba meýilli, uruşgan bolmaly däl, gara nebsine çapman,[+] 8eýsem myhmansöýer, ýagşylyk etmäge höwesjeň, parasatly, adalatly[†], takwa, nebsine buýrup bilýän bolmalydyr. 9Ol özüne öwredilen ygtybarly taglymata sadyklyk bilen eýermelidir. Başgalara hem bu taglymata laýyklykda öwüt-ündew berip, oňa garşy çykýanlaryň ýalňyşýandyklaryny subut etmeli. 10Sebäbi pitneçiler, ýaňralar we kezzaplar diýseň köpdür. Şeýle adamlar, esasan-da, halas bolmak üçin sünnet[†] edilmelidigini ündeýänleriň arasynda bardyr[+]. 11Olaryň agzyny baglamak gerek. Çünki olar ýygnaklarda öwretmesiz zatlary öwredip, maşgalalary bütinleý dargadýarlar. Iň erbedi-de, olar bulary pul gazanmak üçin öwredýärler[+]. 12Olaryň bir akyldary şeýle diýipdir: «Krit adasynyň halky elmydama ýalan sözleýär; olar ýyrtyjy haýwanlar, asla garny doýmaýar». 13Bu gaty jaýdar aýdylan sözlerdir. Şonuň üçin-de, sagdyn imanly bolmaklary üçin, olary paş et[+]. 14Goý, olar ýahudy[†] rowaýatlaryna we hakykaty ret edýänleriň buýruklaryna gulak gabartmasynlar[+]. 15Kalby päkler üçin hemme zat päkdir, ýöne azgynlar we iman getirmedikler üçin ýekeje-de päk zat ýokdur. Olaryň aň-düşünjeleri-de, ynsaplary-da murdar[†] bolandyr[+]. 16Olar Hudaýy tanaýarys diýseler-de, edýän işlerinde Ony ret edýändirler. Olar nejis, boýunegmezek bolup, ýagşylyk etmäniň nämedigini-de bilmeýärler[+].

#### 2‑nji bap


Sagdyn taglymat hakyndaky öwüt-ündewler

1Sen bolsa sagdyn taglymata laýyk gelýän zatlary öwret. 2Gojalara parasatly, hormata mynasyp, özlerine erk edip bilmekleri, iman, söýgi we sabyr-takat babatda sagdyn bolmaklaryny ünde. 3Şonuň ýaly, garry aýallar hem gybata, şeraba ýykgyn etmän, tersine, Hudaýyň halkyna gelişýän tärde ýaşap, hemmelere ýagşy zatlary öwretmeklerini ünde[+]. 4-5Hudaýyň Hoş Habaryna dil ýetirilmez ýaly, goý, bu garry aýallar gelinlere öz ärlerini, çagalaryny söýmegi, özlerine erk etmegi, päk ahlakly, öýleri babatda yhlasly, mylaýym we ärlerine tabyn bolmagy öwretsinler[+]. 6Ýaş ýigitlere hem özlerine erk etmegi ünde[+]. 7Ýagşy işleriň bilen olara ähli zatda görelde bol. Taglymaty sap ýürekden agraslyk bilen öwret,[+] 8sözleriň müýnsüz we şübhesiz bolsun. Şonda bize garşy çykýanlar ýamanlamaga gep tapman, utanja galarlar[+]. 9Gullara öz hojaýynlaryna her zatda tabyn bolmagy we olaryň göwnünden turmagy ünde. Olar hojaýynlara dil gaýtarmasynlar,[+] 10zat ogurlamasynlar, gaýtam her zatda örän wepaly bolsunlar. Şeýdip, olar Halasgärimiz[†] Hudaýyň taglymatynyň her jähtden ajaýypdygyny tassyklarlar. 11Çünki Hudaýyň hemmeleri halas edýän merhemeti äşgär boldy[+]. 12Bu merhemet bize hudaýsyzlygy we dünýewi höwesleri ret etmegi öwredýär, bu döwürde özümize erk etmegi, dogry ýaşamagy, Hudaýyň ýörelgesine eýermegi ündeýär[+]. 13Biz bu ýörelgä eýerip, ajaýyp umydymyz bolan beýik Hudaýymyz we Halasgärimiz Isa[†] Mesihiň[†] şan-şöhrat içinde göklerden inmegine garaşýarys[+]. 14Isa Mesih bizi ähli günälerden halas etmek üçin, Özüni gurban etdi. Ol muny Özüne ýagşylyk etmekde erjel, päk, eziz bir halky gazanmak üçin etdi[+]. 15Hawa, bularyň baryny öwret. Doly ygtyýar bilen öwüt-ündew ber, günä edýänleri paş et. Goý, hiç kim seni äsgermezlik etmesin[+].

#### 3‑nji bap


Imanlylara gelişýän ýörelge

1Eý, oglum, imanlylara häli-şindi şulary ýatladyp dur: goý, olar hökümdarlara we ygtyýarlylara gulak asyp, olara tabyn bolsunlar, islendik wagt ýagşylyk etmäge taýyn bolsunlar[+]. 2Hiç kimi ýamanlamasynlar, dawa-jenjelden gaça durup, mylaýym we hemmelere ýumşak bolsunlar[+]. 3Birwagtlar biz hem aň-düşünjesiz, boýnuýogyn bolup, ýoldan azaşypdyk, dürli höwesleriň, keýpi-sapanyň gullaryna öwrülipdik, gaharjaňdyk, göripdik we birek-biregi ýigrenýärdik[+]. 4Emma Halasgärimiz[†] Hudaýyň mähremligi, ynsana bolan söýgüsi äşgär bolanda, 5biz dogrulyga daýanyp eden işlerimiz arkaly däl-de, Onuň rehim-şepagaty arkaly halas edildik. Hudaý bizi Mukaddes Ruh[†] arkaly özgerdip, gaýtadan dogluş arkaly tämizledi[†][+]. 6-7Biz Hudaýyň merhemeti bilen aklanyp, Onuň baky ýaşaýşa umyt baglaýan mirasdüşerleri bolar ýaly, Hudaý bize Halasgärimiz Isa Mesih arkaly Mukaddes Ruhy boldan-bol eçildi[+][+]. 8Bu sözleriň bary hakykatdyr. Hudaýa iman edenleriň ýagşylyk etmekde ilerlemekleri üçin, bu zatlary nygtamagyňy isleýärin. Bu zatlar ynsanlar üçin oňat we peýdalydyr[+]. 9Boş çekeleşiklerden, nesil daragtlary we Mukaddes Kanun[†] hakdaky dawa-jenjellerden gaça dur. Sebäbi bular peýdasyz, biderek zatlardyr[+]. 10Agzalalyk döredýän adama birki gezek öwüt-nesihat ber. Emma şonda-da pälinden gaýtmasa, ondan gaça dur[+]. 11Beýle adamyň ýoldan azaşyp, günä edýändigini, höküm edilmä tutaryk berýändigini özüň-de bilýänsiň.


Islegler we salamlar

12Men Artamy ýa-da Tihiki seniň ýanyňa ýollamakçy. Olardan biri barandan soň, gaýrat edip, Nikopolise, meniň ýanyma geljek bol. Sebäbi men gyşy şu ýerde geçirmegi ýüregime düwdüm[+]. 13Kanunçy[†] Zenasy we Apollony ýola salmazdan öň, olaryň ýol şaýlarynyň gurat bolmagy barada alada et[+]. 14Biziňkiler hem miwesiz ömür sürmez ýaly, mätäçlere ýardam bermek arkaly ýagşylyk etmegi adat edinsinler[+]. 15Meniň ýanymdakylaryň ählisi saňa salam aýdýar. Sen hem bizi söýýän imanly doganlarymyzyň baryna salam aýt. Goý, Hudaýyň merhemeti siziň baryňyza ýar bolsun![*]

### Filimun


Giriş

[1]


#### Giriş


Pawlusyň Filimuna haty


Filimun tanymal mesihileriň biri bolup, Kolosiýadaky ýygnagyň agzasy bolan bolmagy ahmal. Onuň Onesim atly guly bolupdyr. Onesim öz hojaýynyndan gaçýar we günleriň birinde tussaglykda oturan Pawlus bilen tanyşýar. Onesim Pawlus arkaly Isa Mesihe iman edýär. Pawlus Filimuna hat ýazyp, Onesimi yzyna iberýändigini aýdýar. Ol ondan öz guly bilen ýaraşmagyny, Onesimi diňe günäsi geçilen gul hökmünde däl, eýsem mesihi dogany hökmünde kabul etmegini haýyş edýär.

Filimuna ýüzlenme1:1-3
Filimun üçin şükürler1:4-7
Onesim baradaky haýyş1:8-22
Soňky salamlar we doga-dilegler1:23-25

#### 1‑nji bap

1-2Isa Mesih ugrunda tussaglykda oturan men Pawlusdan eziz dostumyz we işdeşimiz Filimuna, aýal doganymyz Affiýa, söweşdeş ýoldaşymyz Arhipa we seniň öýüňde bolýan imanlylar ýygnagyna dogaýy salam! Doganymyz Timoteos hem size salam aýdýar[+][+]. 3Atamyz Hudaýyň we Rebbimiz[†] Isa[†] Mesihiň[†] merhemeti, parahatlygy, goý, size ýar bolsun!


Şükürler we doga-dilegler

4-5Men seniň Rebbimiz Isa Mesihe bolan imanyň we tutuş Hudaýyň halkyna bolan söýgiň hakda eşidýärin. Şoňa görä-de, seni hemişe doga-dileglerimde ýatlap, Hudaýyma şükür edýärin[+]. 6Men bizi birikdirýän imana görä hereket etmegiňi Hudaýdan dileýärin. Şonda sen Isa[†] Mesihe[†] hyzmat etmek üçin edilmeli ýagşy işlere düşünersiň[+]. 7Eý, doganym, sen Hudaýyň halkyny söýüp, onuň göwnüni galkyndyrdyň. Bu meni şatlyga besläp, ýüregime teselli berdi.


Pawlusyň Onesim baradaky haýyşy

8Men Isa[†] Mesihiň[†] maňa berýän ygtyýary bilen saňa etmeli işleriňi buýrup-da bilerdim,[+] 9ýöne söýginiň hatyrasyna saňa ýalbarýaryn. Hawa, Isa Mesihiň ugrunda tussaglykda oturan men goja Pawlus, 10tussaglyk döwrümde maňa ogul bolan Onesim üçin ýalbarýaryn[+]. 11Birwagtlar onuň saňa hiç ýardamy ýokdy, emma indi onuň saňa-da, maňa-da ýardamy degýär. 12Ýüregim bolan Onesimi yzyna, seniň ýanyňa ýollaýaryn[*]. 13Hoş Habar[†] ugrunda tussag edilen döwrümde seniň ýeriňe maňa hyzmat etsin diýip, ilki ony öz ýanymda alyp galmakçydym. 14Ýöne etjek ýagşylygyň mejbury däl-de, meýletin bolar ýaly, senden birugsat hiç zat edesim gelmedi. 15Kim bilýär, belki, Onesimiň hemişelik saňa dolanyp barmagy üçin, ol senden wagtlaýyn aýrylandyr. 16Ol indi diňe guluň däl, eýsem söýgüli doganyň boldy. Ol meniň üçin örän ezizdir. Ýöne ol hem guluň, hem-de Reb arkaly doganyň bolup, seniň üçin has-da ezizdir[+]. 17Şoňa görä-de, meni dostuň hökmünde görýän bolsaň, ony meni kabul edýän ýaly kabul et. 18Eger Onesim zerarly zyýan çeken bolsaň ýa-da ondan algyň bar bolsa, olary meniň hasabyma ýaz. 19Men, Pawlus, muny öz elim bilen ýazýaryn: men Onesimiň bergisini bererin. Ýöne sen hem halas bolmagyňa meniň ýardam berendigimi unutma![+] 20Şoňa görä-de, eý, dogan, Rebbiň haky üçin maňa ýardam et. Mesihiň hatyrasy üçin göwnümi galkyndyr. 21Sözüme gulak asjakdygyňa, aýdanlarymy aňry ýany bilen ýerine ýetirjekdigiňe gözüm ýetensoň, şulary saňa ýazýaryn. 22Ýene bir haýyş: meni myhman alar ýaly bir otagy taýynlap goý, sebäbi Hudaý doga-dilegleriňizi eşidip, meni ýene ýanyňyza gaýtarar diýen umydym bar.


Salamlar

23-24Isa Mesihiň ugrunda meniň bilen tussaglykda bile bolýan Epafra, egindeşlerim Mark, Aristarh, Dema we Luka dagy saňa salam aýdýarlar[+][+]. 25Rebbimiz Isa[†] Mesihiň[†] merhemeti size ýar bolsun!

### Ýewreýler


Giriş

[1]

[2]

[3]

[4]

[5]

[6]

[7]

[8]

[9]

[10]

[11]

[12]

[13]


#### Giriş


Ýewreýlere hat


Ýewreýlere hat gitdigisaýy möwjeýän garşylyklar zerarly imandan dänme howpuna uçran mesihiler üçin ýazylandyr. Awtor Hudaýyň hakyky we iň soňky aýanlygynyň dogrudan-da Isa Mesihdigini nygtap, olary imanda berk durmaga çagyrýar. Ol üç hakykaty aýratyn belläp geçýär: (1) Isa Mesih Hudaýyň ebedi Ogludyr. Ol öz çeken jebir-jepalary arkaly Atasyna bütinleý tabyn bolmagy öwrendi. Hudaýyň Ogly hökmünde Isa Mesih Köne Ähtiň pygamberlerinden, perişdelerden, hatda Musa pygamberden-de beýikdir. (2) Isa Mesih Hudaý tarapyndan Baky Ruhany diýip yglan edilip, Köne Ähtiň ruhanylaryndan hem beýikdir. (3) Iman edýän adam Isa Mesih arkaly günäden, gorkulardan we ölümden halas edilýär. Ýahudylaryň dininde Hudaýyň gazabyndan halas bolmak üçin ýörite däp-dessurlar berjaý edilip, köp mal gurbanlyk berilýärdi. Bularyň bary bütinleý nogsansyz Baş Ruhany Isa Mesih arkaly halas edilmekligiň kölegesidi. Ysraýylyň taryhyndaky tanymal adamlaryň imanlaryny mysal getirmek arkaly (11‑nji bap) awtor öz okyjylaryny imanda sadyk galmaga çagyrýar. 12‑nji bapda bolsa olara gözlerini Isa Mesihe dikip, jebir-jepalara we yzarlanmalara garamazdan, imanlaryny soňuna çenli saklamagy ündeýär. Ýewreýlere hat öwüt-ündew we duýduryş sözleri bilen tamamlanýar.

Mesih Hudaýyň jemleýji aýanlygydyr1:1-3
Isa Mesih perişdelerden üstündir1:4–2:18
Isa Mesih Musa we Ýeşuwa pygamberlerden beýikdir3:1–4:13
Isa Mesih beýik Baş Ruhanydyr4:14–7:28
Isa Mesihiň ähti iň beýik ähtdir8:1–9:22
Isa Mesih iň soňky gurbanlykdyr9:23–10:39
Imanyň ähmiýeti11:1–12:29
Hudaýy hoşnut edýän işler13:1-19
Jemleýji doga-dilegler13:20-21
Jemleme13:22-25

#### 1‑nji bap


Ogul perişdelerden üstündir

1Hudaý gadym döwürde ata-babalarymyza pygamberler[†] arkaly köp gezek we dürli ýollar bilen gepledi. 2Bu ahyrky günlerde bolsa Ol bize Öz Oglunyň[*] üsti bilen gepledi. Ogly arkaly Hudaý älem-jahany ýaradyp, Ony ähli zadyň mirasçysy[†] edip belledi[+]. 3Ogul Hudaýyň şöhratynyň[†] ýalkymydyr, Onuň barlygynyň keşbidir. Ol bütin älem-jahany gudratly sözi bilen saklap, bizi günälerden päkländen soň, gökde beýik Hudaýyň sagynda oturdy[+]. 4Şeýlelikde, Oglunyň perişdelerden[†] üstün bolşy ýaly, Oňa berlen at hem perişdeleriňkiden üstün boldy[+].

5[+]Eýsem Hudaý perişdeleriň[†] haýsy birine: «Sen Meniň Oglumsyň, bu gün Men Saňa Ata boldum» ýa-da «Men Oňa Ata, Ol bolsa Maňa Ogul bolar» diýipdir[+]? 6[+]Hudaý ýeke-täk Ogluny dünýä iberende: «Goý, Hudaýyň ähli perişdeleri Oňa sežde etsinler[†]!» diýdi[+]. 7[+]Hudaý perişdeler hakda: «Men perişdelerimi ýel edýärin, hyzmatkärlerimi ot-alaw edýärin» diýýär[+]. 8[+]Emma Ogla şeýle diýýär:

«Eý, Hudaý, Seniň şalygyň dowam eder baky ebedi,
Seniň şalyk hasaň – adalatlylyk[†] hasasy.
9Sen dogrulygy söýüp, ýigrenýärsiň pisligi.
Şonuň üçin Men Hudaý, Seniň Hudaýyň,
Seni ýoldaşlaryň içinden seçip-saýladym,
başyňa şatlyk ýagyny guýdum[*]»[+].

10[+]Ogla ýene-de şeýle diýýär:

«Ýa Reb[†], Sen gadymyýetde ýeriň binýadyn tutduň,
gökler hem Seniň elleriňiň işidir.
11Olar ýitip gider, Sen bolsa dowam edersiň,
olar köne eginbaş kimin dargap giderler.
12Sen olary köýnek kimin düýrlärsiň;
olar tozup gidýän eginbaş kimin çalşyrylar.
Emma Sen hiç haçan üýtgemersiň,
soňy ýokdur Seniň ýyllaryň»[+].

13[+]Hudaý haýsy perişdä:

«Duşmanlaryňy aýak astyna salýançam,
Meniň sagymda otur» diýipdir[+]?

14Şeýlelikde, ähli perişdeler[†] diňe halas boljaklara hyzmat etmek üçin iberilýär[+].

#### 2‑nji bap


Biparh bolmaň

1Şonuň üçin imandan dänmez ýaly, eşidenlerimize has köp üns bermelidiris. 2Hudaýyň perişdeler[†] arkaly aýdan habary berk bolup, günä edenler ýa-da bitabyn bolanlar öz adalatly[†] almytyny alýardylar. 3Indi biz şundan soň halas bolmagyň bu ajaýyp ýoluny inkär etsek, onda heý-de jezadan halas bolup bilerismi? Halas bolmagyň bu ýoluny owal-başda Reb[†] yglan etdi we muny Isa[†] Mesihiň[†] hut Özünden eşidenler tassykladylar. 4Hudaýyň Özi hem alamatlar, mugjyzalar, her dürli gudratlar görkezmek bilen bu habary tassyklady we Öz islegine görä Mukaddes Ruhuň[†] peşgeşlerini paýlady[+].


Isa ynsan bolup geldi

5Biziň gürrüňini edýän geljekki dünýämizi Hudaý perişdelere[†] tabyn etmedi[+]. 6[+]Tersine, Mukaddes[†] Ýazgylaryň bir ýerinde şeýle şaýatlyk edilýär:

«Adam näme Sen ony ýatlaryň ýaly?
Ynsan ogly[†] näme aladasyny ederiň ýaly?
7Ony perişdelerden[†] biraz wagtlyk pes tutduň.
Oňa şöhrat[†] bilen hormat jygasyny geýdirdiň[*],
8ähli zady aýagynyň astynda goýduň».

Hudaý ähli zady onuň aýagynyň astynda goýdy, oňa tabyn däl zat goýmady. Ýöne ähli zadyň oňa tabyndygy häzirki wagtda bize aýdyň görünmeýär[+]. 9Emma biz şöhrat[†] we hormat täjiniň Isa[†] geýdirilendigini görýäris, sebäbi Ol biziň üçin ölüme döz geldi. Hawa, Ol perişdelerden[†] biraz wagtlyk pes tutulyp, Hudaýyň merhemeti bilen ähli ynsanlar üçin jebir çekip öldi[+].

10Isany[†] jebirli ölümi arkaly kämil etmeklik hemme zady Özi üçin we Özi arkaly ýaradan Hudaýa ýaraşdy. Sebäbi Hudaý Onuň ölümi arkaly ençeme ogullary şöhrata[†] besledi[+]. 11Ynsanlary mukaddes[†] edýän Isa we Ol arkaly mukaddes edilenler indi bir maşgala degişlidir. Şonuň üçin hem Isa olara dogan diýmekden utanmaýar[+]. 12[+]Ol Hudaýa şeýle diýýär:

«Seniň adyňy doganlaryma yglan ederin,
jemagatyň ortasynda Saňa şöhrat[†] aýdaryn»[+].

13[+]Ol ýene-de şeýle diýýär:

«Men Oňa umyt baglaryn».

Soňra ýene şeýle diýýär:

«Ine, Men we Hudaýyň Maňa beren çagalary»[+].

14Bu çagalar ynsan bolandyklary üçin, Isa[†] hem olar ýaly ynsan boldy. Ölüme duçar edýän iblisi Ol Öz ölümi arkaly ýok etdi we[+] 15ömürboýy ölüm gorkusynyň gulçulygyndaky ynsanlaryň hemmesini azat etdi. 16Isa perişdelere[†] däl-de, eýsem Ybraýymyň[†] nesillerine ýardam edýär. 17Şonuň üçin Ol her jähtden biz doganlaryna meňzemeli boldy. Şeýdip, Ol halkyň günälerini päkleýändir we Hudaýyň hyzmatynda rehimdar hem sadyk Baş Ruhanydyr[†][+]. 18Isanyň Özi synaga salnyp, görgi baryny görendigi üçin, synaga düşenlere kömek etmegi başarýandyr[+].

#### 3‑nji bap


Isa Musadan beýikdir

1Şonuň üçin hem, eý, meniň bilen bile Hudaý tarapyndan çagyrylan mukaddes[†] doganlar, ähli oý-pikiriňiz Isada[†] bolsun! Ol Hudaýyň Resuly[†] we biziň ykrar edýän Baş Ruhanymyzdyr[†]. 2Musanyň[†] Hudaýyň öýünde sadyk hyzmatkär bolşy ýaly, Isa hem Özüni ruhanylyga bellän Hudaýa sadyk boldy[+]. 3Öý guran adamyň öýe garanda has hormatly bolşy ýaly, Isa-da Musa garanda has beýik şöhrata[†] mynasyp boldy. 4Her bir öý kimdir biri tarapyndan bina edilýändir, emma ähli zadyň binagäri Hudaýdyr. 5Musa geljekde aýan ediljek sözlere şaýatlyk etmek üçin, hyzmatkär kimin Hudaýyň öýüne sadyk boldy[+]. 6Emma Mesih[†] Hudaýyň öýüne Ogul hökmünde sadykdyr. Eger gaýratymyzy we magtanýan umydymyzy saklamagy[*] başarsak, biz Hudaýyň öýüdiris.


Imandan dänmäň

7[+]Şonuň üçin Mukaddes Ruhuň[†] aýdyşy ýaly:

«Bu gün siz Meniň sesimi eşitseňiz,
8Maňa baş galdyran atalaryňyz deý ýüregiňizi gatatmaň.
Olaryň Meni çölde synaýşy ýaly doňýürek bolmaň.
9-10Kyrk ýyllap eden işlerimi görseler-de,
ol ýerde atalaryňyz Meni synap gördüler.
Şonuň üçin Men bu nesle gazaplanyp diýdim:
„Olaryň ýüregi hemişe Menden uzakdyr,
Meniň ýollarymdan ýöreýän däldirler“.
11Şoňa görä, olar dynçlyk mekanyma girmezler diýip,
Öz gazabymda Men kasam etdim»[+].

12Eziz doganlar, habardar boluň! Siziň hiç biriňizde ýaman niýetli, imansyz ýürek bolmasyn, bular sizi diri Hudaýdan daşlaşdyrmasyn. 13Tersine, her güni «Bu gün» diýip hasaplap, biri-biriňizi ruhlandyryň. Şeýdip, siziň hiç biriňiz günäniň toruna düşüp, doňýürek bolmaň. 14Biz owal-başdaky ynamymyzy soňuna çenli berk saklasak, Mesih[†] bilen şärikdeş bolýarys. 15[+]Ozal aýdylyşy ýaly:

«Bu gün siz Meniň sesimi eşitseňiz,
Maňa baş galdyran atalaryňyz deý ýüregiňizi gatatmaň»[+].

16[+]Onuň sesini eşidibem pitne turzanlar kimlerdi? Eýsem bular Musanyň[†] Müsürden çykaranlary dälmidi[+]? 17[+]Hudaý kyrk ýyllap kime gazaplandy? Günä edenlere dälmi näme? Olaryň jesetleri çölde serildi[+]. 18Hudaý: «Olar dynçlyk mekanyma girmezler» diýip, kimler hakda kasam etdi? Özüne tabyn bolmaýan adamlar hakda dälmi näme[+]? 19Şeýlelikde, biz olaryň ynanmandyklary zerarly wada berlen ýere girip bilmändiklerini görýäris[+].

#### 4‑nji bap


Hudaýyň dynçlyk mekany

1Hudaýyň dynçlyk mekanyna girmek hakyndaky wadasy henizem güýjüni saklaýandyr. Şonuň üçin-de, hüşgär boluň, araňyzdan hiç kim dynçlyk mekanyna girmekden mahrum bolmasyn[+]. 2Edil ysraýyl[†] halkyna wagyz edilişi ýaly, Hoş Habar[†] bize-de wagyz edildi. Olaryň eşiden habarynyň olara hiç bir peýdasy bolmady, sebäbi olar muny iman bilen kabul etmediler. 3[+]Biz bolsa iman edendigimiz üçin, dynçlyk mekanyna gireris. Iman etmedikler hakda bolsa Hudaý şeýle diýdi:

«Şoňa görä, olar dynçlyk mekanyma girmezler diýip,
Öz gazabymda Men kasam etdim».

Ol bu ýeriň hatda dünýä ýaradylaly bäri taýyn edilendigini aýtdy[+]. 4[+]Biz onuň taýyndygyny bilýäris, sebäbi Sabat güni[†] hakda Mukaddes[†] Ýazgylaryň bir ýerinde: «Hudaý ýedinji gün ähli işini tamamlap dynç aldy» diýip ýazylandyr[+]. 5[+]Emma ýene ýokarda aýdylanlar gaýtalanýar: «Olar dynçlyk mekanyma asla girmezler»[+].

6Şonda-da käbir adamlar üçin ol ýere girmäge henizem mümkinçilik bardyr, bu mekan hakda ilkinji eşidenler Hudaýa boýun egmändikleri sebäpli, oňa girmekden mahrum boldular[+] 7[+]Köp ýyllardan soňra Hudaý «Bu gün» diýen ýene bir güni belläp, bu hakda Dawut[†] arkaly ozal aýdylyşy ýaly gepledi: «Bu gün Onuň sesini eşitseňiz, ýüregiňizi gatatmaň»[+]. 8Eger Ýeşuwa olary dynçlyk mekanyna ýetiren bolsady, onda Hudaý mundan soň başga gün barada söz açmazdy[+]. 9Şunlukda, Hudaýyň halkyna Sabat güni[†] ýaly ýörite bir dynçlyk garaşýar. 10Hudaý Öz işlerinden dynyp, nähili dynç alan bolsa, Onuň dynçlyk mekanyna giren adam hem öz işlerinden dynyp, şeýle dynç alýandyr. 11Şonuň üçin, geliň, şol dynçlyk mekanyna girmek üçin jan edeliň. Hiç kim ysraýyl halky ýaly Hudaýa bitabynlyk edip, dynçlykdan mahrum bolmasyn.

12Hudaýyň sözi janly hem täsirlidir, her bir iki ýüzli gylyçdan kesgirdir. Ol jan bilen ruhy[†], bogunlar bilen ýiligi ikä bölýändir. Kalbyňdaky ähli pikirleri we niýetleri aýan edýändir[+]. 13Hudaýdan gizlin ýaradylan hiç zat ýokdur, Onuň nazarynda ähli zat açyk we mese-mälimdir. Biz Oňa hasabat bermelidiris[+].


Isa – Baş Ruhanymyz

14Şeýlelikde, ykrar eden imanymyzy berk saklalyň! Çünki biziň göge çykyp, Hudaýyň huzuryna baran beýik Baş Ruhanymyz[†] bar. Ol Hudaýyň Ogly[†][*] Isadyr[†][+]. 15Baş Ruhanymyz asla günä etmedik hem bolsa, edil biz ýaly ähli tarapdan synaglara salnypdy. Şonuň üçin hem Ol biziň ejizliklerimize düşünýär[+]. 16Geliň, merhemetli Hudaýyň tagtyna batyrgaýlyk bilen golaýlaşalyň. Şonda Ol merhemet edip, zerur wagtda bize ýardam berer[+].

#### 5‑nji bap

1Her bir baş ruhany[†] ynsanlar arasyndan saýlanýar. Ol Hudaýyň huzurynda halka wekilçilik etmek üçin bellenilip, günäler üçin Hudaýa sadakalar[†] we gurbanlyklar[†] hödürleýär[+]. 2Baş ruhany nadanlara[†], ýoldan azaşanlara ýumşak daraşmagy başarýar, sebäbi özünde hem ynsan kemçilikleri bar[+]. 3Şu sebäpden ol halkyň-da, özüniň-de günäleri üçin gurbanlyk bermäge borçludyr[+]. 4Hiç kim baş ruhany bolmak hormatyny özi gazanyp bilmez, ol Harun ýaly, Hudaý tarapyndan çagyrylýar[+]. 5[+]Şonuň üçin Mesih[†] hem Baş Ruhany bolmak üçin Özüni Özi şöhratlandyrmady[†]. Tersine, Ony: «Sen Meniň Oglumsyň, bu gün Men Saňa Ata boldum» diýip aýdan Hudaý şöhratlandyrdy[+]. 6[+]Başga bir ýerde bolsa: «Sen Mäliksadyk[†] derejesindäki müdimilik ruhanysyň» diýip aýdýar[+]. 7Mesih bu dünýäde ýaşan wagtynda gözýaş döküp, Özüni ölümden halas etmegi başarýan Hudaýa doga-dilegler hem ýalbaryşlar bilen perýat etdi. Ol Hudaýdan heder edendigi üçin, Onuň haýyşy hasyl boldy[+]. 8Ol Ogul hem bolsa, görgi görüp, tabyn bolmaklygy öwrendi[+]. 9Şeýlelikde, Hudaý arkaly Isa[†] Mesih kämil bolup, Ol Özüne tabyn bolýanlaryň hemmesini ebedilik halas etmegi başarýar[+]. 10Şeýle hem, Hudaý Ony Mäliksadyk derejesindäki Baş Ruhany diýip yglan etdi.


Imanda berkäliň

11Bu barada aýtjak gürrüňimiz köp, emma eşitmäge islegiňiziň ýokdugy sebäpli, muny size düşündirmek kyn[+]. 12Hakykatdan-da, siz şu wagta çenli özüňiz başgalara öwretmelidiňiz ahyry! Gaýtam, siz başgalara däl-de, başgalar size Hudaýyň taglymatynyň ilkinji esaslaryny öwretmeklerine mätäç. Size gaty iýmit däl-de, henizem süýt gerek![+] 13Süýt bilen iýmitlenýän agzyndan süýt ysy gitmedikdir. Ol ýagşy-ýamany heniz saýgarýan däldir. 14Gaty iýmit bolsa, kemala gelenler üçindir. Olar öz gündelik tejribesinden öwrenip, ýagşy bilen ýamany saýgaryp bilýändirler[+].

#### 6-njy bap

1Şonuň üçin, geliň, Isa[†] Mesih[†] baradaky başlangyç taglymda saklanman öňe hereket edip, imanda berkäliň, yza gaýtmalyň. Ölüme eltýän işlere toba etmek, Hudaýa iman etmek,[+] 2suwa çümdürilip[†] päklenmek, el goýup dileg etmek barada, şeýle-de ölüleriň direlişi we ebedi höküm barada gaýta-gaýta esasy taglym almagymyzyň geregi ýok[+]. 3Hudaý ýol berse, biziň işimiz ilerlär.

4-6Kim öň bir gezek Hudaýdan nurlanyp, gögüň peşgeşini alandan soňam, şeýle hem Mukaddes Ruha şärik bolup, Hudaýyň Hoş Habarynyň ýagşylygyny dadyp, geljekki döwrüň gudratyny görenden soňam, Hudaýdan ýüz öwrüp, ýoldan çyksa, ony täzeden toba getirmek asla mümkin däl. Sebäbi ol adam Hudaýyň Ogluny gaýtadan haça çüýläp, ile ryswa edýändir[+].

7Yzygider ýagan ýagyşdan ganyp, daýhana bol hasyl getirýän topraga Hudaý bereket berýändir. 8Emma akbaşdyr ýandak bitýän ýer dereksizdir, ol näletlenendir we howp astyndadyr. Ahyrsoňy ony oda ýakarlar[+].

9Eziz dostlar, biz şeýle diýsek hem, siziň beýle däldigiňizi bilýäris. Siziň dogry ýoldan ýöräp, halas boljakdygyňyza ynanýarys. 10Hudaý adalatlydyr[†]. Ol siziň bitiren işiňizi, Onuň halkyna eden we edýän hyzmatyňyz bilen Özüne bolan mähir-muhabbetiňizi unutmaz[+]. 11Biz siziň her biriňiziň umydyňyzyň amala aşmagynyň iň soňky pursadyna çenli hyzmatda gaýratlylyk görkezmegiňizi dileýäris[+]. 12Ýaltalyga ýüz urmaň, gaýtam, iman hem sabyr-takat arkaly Hudaýyň wadalaryna gowşanlaryň göreldesine eýeriň[+].


Hudaýyň wadasy ygtybarlydyr

13Hudaý Ybraýyma[†] wada berende, Özünden beýik hiç kimiň ýokdugy üçin, Öz adyndan kasam etdi[+]. 14[+]Ol: «Men, hakykatdanam, seni ýalkap[†], seniň nesliňi san-sajaksyz köpelderin» diýip ant içdi[+]. 15Şeýlelikde, Ybraýym sabyr-takat bilen garaşyp, berlen wada ýetdi.

16Adamlar özünden beýik biriniň adyndan kasam edýärler. Kasam aýdylan zady tassyklap, ähli jedelleri çözýär[+]. 17Hudaý hem wadasyny kabul edýänlere Öz maksadynyň üýtgewsizdigini subut etmek isledi. Şonuň üçin Ol muny kasam bilen tassyklady[+]. 18Şeýlelikde, Hudaý bize iki zat: hem wada berdi, hem kasam etdi. Munuň ikisi hem üýtgewsizdir, sebäbi Hudaý hiç wagt ýalan sözlemeýär. Şonuň üçin hem, biz Hudaýda pena tapyp, özümize berlen umyda berk ýapyşyp ruhlanýarys[+]. 19Bu umyt janymyzy berk hem howpsuz saklaýandyr, ol göklerdäki çadyryň tutusynyň aňyrsyna geçýändir[+]. 20Isa[†] bize ýol açmak üçin, ol ýere ilkinji bolup girip, Mäliksadyk[†] derejesindäki müdimilik Baş Ruhanymyz[†] boldy[+].

#### 7‑nji bap


Mäliksadyk ruhany

1Mäliksadyk[†] Salim[†] patyşasydy we Beýik Hudaýyň ruhanysydy[†]. Ybraýym[†] dört patyşany ýeňip, yzyna dolanyp gelýärkä, Mäliksadyk ony garşy alyp, oňa pata berdi. 2Ybraýym hem Mäliksadyga ähli alan oljasynyň ondan birini[†] berdi.

Mäliksadygyň[†] ady «adalat[†] patyşasy» diýmegi aňladýar. Mundan başga-da, ol «parahatlyk patyşasydyr», sebäbi «Salim[†]» bu «parahatlyk» diýmegi aňladýar[+]. 3Onuň ene-atasynyň kimdigi belli däl, nesil daragty-da ýok. Ömrüniň ne başy, ne-de ahyry bar. Ol Hudaýyň Ogly[†] ýaly hemişelik ruhany[†] bolup galar. 4Serediň, Mäliksadyk nähili beýik eken, hatda atamyz Ybraýym[†] hem oljasynyň ondan birini[†] oňa beripdir! 5Bütin halk, hatda Ybraýymyň neslinden bolanlar-da Mukaddes[†] Kanuna[†] görä öz gazançlarynyň ondan birini diňe lewi tiresinden bolan ruhany doganlara bermelidiler[+]. 6Emma Mäliksadyk lewi neslinden bolmasa-da, Hudaýyň wadalaryny alan Ybraýymdan ondan bir sadakany[†] alyp, oňa pata berdi[+]. 7Kiçiniň özünden beýik adamdan pata alýandygy şübhesizdir. 8Halkdan ondan bir ýygnan ruhanylar aradan çykdylar, emma Ybraýymdan ondan bir alan Mäliksadyk henizem ýaşaýar. 9Hatda şeýle diýip bilýäris, halkdan ondan bir ýygnan Lewiniň özi hem Mäliksadyga Ybraýym arkaly bu sadakany beripdir. 10Sebäbi Mäliksadyk Ybraýymy garşylan mahaly Lewi entek ata-babasynyň bilindedi.


Täze ruhanylyk düzgüni

11Şeýlelikde, eger kämillige lewi ruhanylygy[†] arkaly ýetilýän bolsa, onda başga bir ruhanynyň gelmegi nämä gerekdi? Mukaddes[†] Kanuna[†] görä, lewi tiresi ruhanylyk etmelidi, emma bu ruhanylyk arkaly hiç kim kämil bolup bilmeýärdi. Şonuň üçin hem Harun ýaly däl-de, Mäliksadyk[†] ýaly ruhanynyň gelmegi gerekdi. 12Ruhanylyk üýtgese, Kanun hem üýtgemelidir. 13Biziň gürrüňini edýän kişimiz lewi tiresinden däl. Onuň tiresinden hiç kim gurbanlyk[†] sypasynda[†] hyzmat etmändir. 14Rebbimiz[†] Isanyň[†] ýahuda[†] tiresindendigi hemmelere mälimdir we Musa[†] bu tireden ruhanylaryň bolandygy barada hiç bir söz aýtmandyr[+].


Isanyň ruhanylygy soňsuzdyr

15Indi Mäliksadyk[†] ýaly başga bir ruhanynyň[†] gelmegi bu aýdanlarymyzyň ählisini öňküden hem has aýdyň görkezýär. 16Onuň ruhanylygy bu pany dünýäniň talabyna, ýagny nesilden-nesle geçýän kada-kanuna däl-de, eýsem Mäliksadyk ruhanylygy ýaly soňsuz ýaşaýyş gudratyna esaslanandyr. 17[+]Çünki mezmurçy[†] Ol hakda şeýle ýazdy: «Sen Mäliksadyk derejesindäki müdimilik ruhanysyň»[+].

18Hawa, öňki kada-kanunlar gowşakdygy hem peýdasyzdygy zerarly ýatyryldy[+]. 19Çünki kanun[†] hiç bir zady kämilleşdirmedi. Indi munuň deregine bizi Hudaýa ýakynlaşdyrýan has oňat bir umyt berildi[+]. 20Şeýle hem Mesihiň[†] Baş Ruhany[†] boljakdygyna Hudaý ant içdi, emma beýleki ruhanylar barada ant içmedi. 21[+]Hudaýyň Oňa: «Reb ant içdi, Ol ondan dänmez. Sen müdimilik ruhanysyň» diýen anty arkaly ruhany boldy[+]. 22Bu ant arkaly Isa[†] has oňat ähtiň[†] kepili boldy[+].

23Şeýle hem ölüm ruhanylaryň[†] işini togtatýandygy üçin, olaryň sany köpdi. 24Emma Isanyň[†] baky ýaşaýandygy üçin, Onuň ruhanylygy soňsuzdyr. 25Şeýlelikde, Isa Özi arkaly Hudaýa gelýänleri ebedilik halas etmegi başarýandyr. Çünki Isa Mesih[†] olar üçin hemişe Hudaýa töwella edýär[+].

26Bize hut şunuň ýaly – mukaddes[†], ýazyksyz we päk Baş Ruhany[†] gerekdi. Ol günälilerden aýrylyp, göklerden hem ýokary göterilendir[+]. 27Öňki ruhanylar her gün ilki öz günäleri, soňra halkyň günäleri üçin gurbanlyk[†] hödürlemelidiler. Emma Isa[†] olaryňky ýaly etmegiň geregi ýok, sebäbi Ol ähli zat üçin Özüni bir gezekde gurban edip, bu işi bitirdi[+]. 28Mukaddes Kanuna[†] görä baş ruhanylyga ýönekeý ynsanlar bellenilýärdi, emma Kanundan soňra Hudaý ant içip, muňa Ogluny belledi. Ol kämil edilen müdimilik Baş Ruhanydyr[+].

#### 8‑nji bap


Isa – täze ähtiň Binýatçysy

1Aýdýanlarymyzyň düýp manysy şundadyr: gökde beýik Hudaýyň sagynda oturan Baş Ruhanymyz[†] bardyr[+]. 2Ol Mukaddes çadyrda[†], ynsanyň däl-de, hut Rebbiň[†] guran hakyky çadyrynda hyzmat edýär[+]. 3Her bir baş ruhany sadakalar[†] hem gurbanlyklar[†] hödürlemek üçin bellenilýär. Şu sebäpden biziň Baş Ruhanymyzyň hem gurbanlyk hödürlemegi gerekdi[+]. 4Eger Ol gökde däl-de, ýerde bolsady, aslynda ruhany hem bolmazdy. Sebäbi Mukaddes Kanun[†] boýunça sadakalary hödürleýän ruhanylar eýýäm bardy. 5[+]Olar ýerdäki Mukaddes çadyrda hyzmat edýärler. Bu çadyr bary-ýogy gökdäki hakyky Çadyryň görnüşi we kölegesidir. Şonuň üçin hem Hudaý Mukaddes çadyry nähili ýasamalydygy barada Musa[†] şeýle görkezme beripdi: «Ähli zady dagda özüňe görkezilen nusganyň esasynda ýasarsyň»[+]. 6Emma Isa[†] berlen ruhanylyk hyzmaty beýleki ruhanylaryňkydan beýikdir. Şeýle hem Ol täze ähtiň[†] Binýatçysydyr, täze äht[†] öňki ähtden üstündir we ygtybarly wadalara esaslanandyr[+]. 7Eger öňki äht kemçiliksiz bolan bolsady, onda bu täze äht gerek bolmazdy[+]. 8[+]Emma Hudaýyň Özi ol ähtden kemçilik tapyp, halkyna şeýle diýdi: «Ysraýyl[†] we ýahuda[†] halky bilen Meniň täze äht baglaşjak günlerim hökman geler. Muny Reb aýdýandyr[+]. 9Bu äht Meniň olaryň ata-babalarynyň ellerinden tutup, Müsürden çykaran günüm baglaşan ähtim ýaly däldir. Olar Meniň şol ähtime sadyk bolmadylar, şonuň üçin Men olardan ýüz öwürdim. Muny Reb aýdýandyr. 10Ine, ol günlerden soň Meniň ysraýyl halky bilen baglaşjak ähtim şudur: Men kanunymy olaryň aňyna salyp, ýüreklerine ýazaryn. Men olaryň Hudaýy bolaryn, olar-da Meniň halkym bolar. Muny Reb aýdýandyr[+]. 11Mundan beýläk hiç kim biri-birine ýa-da doganyna „Rebbi tanaň!“ diýip öwretmez, sebäbi olaryň uludan-kiçä hemmesi Meni tanar[+]. 12Men olaryň etmişlerini bagyşlaryn, indi günälerini ýatlamaryn». 13Hudaý bu ähte «Täze» diýmek bilen, öňki ähtiň könelendigini görkezdi. Könelip, sandan galan zat bolsa, tizara ýok bolup gidýändir.

#### 9-njy bap


Sežde etmegiň köne düzgünleri

1Birinji äht[†] döwründe sežde etmegiň[†] kada-kanunlary we dünýewi Mukaddes çadyr[†] bardy[+]. 2Iki otagdan ybarat bolan bir çadyr gurlupdy, onuň daşky otagyna Mukaddes otag[†] diýilýärdi. Ol ýerde çyradan, hantagta bardy we hantagtanyň üstünde hödür çörekler[†] goýlandy[+]. 3Çadyryň içki tutusynyň aňyrsynda Iň mukaddes otag[†] diýlip atlandyrylýan ýene bir otag bardy[+]. 4Bu otagda ýakymly ysly tütetgi[†] sypasy[†] we Äht sandygy[†] bardy. Olaryň ikisi hem sap altyndan ýasalandy. Äht sandygynda içi mannadan[†][*] doly altyn golça, Harunyň güllän hasasy, tabşyryklar ýazylan iki daş bölegi bardy[+]. 5Sandygyň gapagynyň üstünde şan-şöhrata beslenen keruplar[†][*] bardy. Bu keruplar ganatlary bilen gapaga kölege salýardylar. Emma häzir bular barada jikme-jik gürrüň etmegiň wagty däl[+].

6Ähli zat şunuň ýaly gurnalandan soň, ruhanylar[†] her gün çadyryň daşky otagyna girip, öz borçlaryny ýerine ýetirýärdiler. 7Emma çadyryň içki otagyna ýylda bir gezek diňe baş ruhany girýärdi. Ol özi üçin we halkyň bilmezlikden eden günäleri üçin hödürlemäge ýany bilen hemişe gurbanlyk[†] ganyny almalydy[+]. 8Bu düzgünler arkaly Mukaddes Ruh[†] şuny görkezýär: ýerdäki Mukaddes çadyrda[†] ýerine ýetirilýän parzlar bes edilmese, gökdäki Iň mukaddes otaga[†] asla girip bolmaz[+]. 9Mukaddes çadyr we onuň parzlary häzirki zaman üçin bir nyşandyr. Bu hödürlenýän sadakalar[†] we gurbanlyklar sežde edýän[†] adamyň wyždanyny päkläp bilmeýändigini görkezýär[+]. 10Muňa diňe beden bilen bagly bolan iýip-içmek we dürli päkleniş parzlary girýär. Bularyň hemmesi täze düzgün ornaşdyrylýança ýerine ýetirilýärdi[+].


Sežde etmegiň täze düzgünleri

11Mesih[†] indi amala aşan[*] ähli oňat zatlaryň Baş Ruhanysy[†] bolup geldi. Ol ynsan eli bilen gurulmadyk, bu dünýäniň ýaradylyşyndan bolmadyk has beýik we kämil çadyra girdi[+]. 12Ol Iň mukaddes otaga[†] erkeçleriň, göleleriň gany bilen däl-de, Öz gany bilen girip, bir gezekde biziň baky azatlygymyzy gazandy. 13Öňler erkeçleriň we öküzleriň ganyny hem-de ýakylan göläniň külüni murdar[†] adamlaryň üstüne sepip, olary tämizlärdiler[†][+]. 14Eger şeýle eden bolsalar, onda Mesihiň gany arkaly has-da beýik işler edip bolar! Şeýdip, Mesih ebedi Ruhuň[†] gudraty arkaly Özüni müýnsüz gurbanlyk[†] hökmünde Hudaýa hödürledi. Onuň döken gany biziň wyždanymyzy ölüme eltýän işlerden päkleýär, şonda biz diri Hudaýa gulluk edýäris[+]. 15Şu sebäpli hem çagyrylanlary Hudaýyň wada eden ebedi mirasyna[†] gowşurmak üçin, Isa[†] Mesih täze ähtiň[†] Binýatçysy boldy. Olary owalky äht döwründe eden günäleriniň jezasyndan azat etmek üçin Ol gurban boldy[+]. 16Wada boýunça haýsydyr bir wesýetnama bar bolsa, onda wesýetçiniň ölendigini subut etmek gerek. 17Sebäbi wesýetnama diňe wesýetçiniň ölüminden soňra güýje girýändir. Wesýetçi dirikä, wesýetnamanyň asla güýji ýokdur. 18Şoňa görä öňki äht hem gan dökülýänçä güýje girmedi. 19Musa[†] Kanunyň[†] ähli buýrugyny tutuş halka yglan etdi. Soňra gyrmyzy ýüň hem bir bogdak käkilik oty[†] bilen göleleriň[*] ganyny we suwy Kanun ýazgylarynyň, ähli halkyň üstüne sepip:[+] 20[+]«Bu Hudaýyň siziň bilen eden äht ganydyr» diýdi[+]. 21Şonuň ýaly hem, Musa çadyryň we sežde etmekde[†] ulanylýan ähli zatlaryň hem üstüne gan seperdi[+]. 22Hakykatdanam, ähli zat Mukaddes Kanun boýunça gan bilen päklenýär. Gan dökülmezden hiç bir günä bagyşlanmaýar[+]. 23Şeýlelikde, gökdäki zatlaryň ýerdäki nusgalarynyň bu gurbanlyklar bilen päklenmegi gerekdi. Emma gökdäki zatlaryň özleri bulardan has oňat gurbanlyklary talap edýärdi[+]. 24Mesih ynsan eli bilen ýasalan we asyl nusganyň ýöne bir görnüşi bolan iň mukaddes otaga girmedi. Ol biziň üçin Hudaýyň huzurynda häzir bolup, gökdäki mukaddes otaga girdi[+]. 25Baş ruhany iň mukaddes otaga her ýyl girip, gurbanlyk janlysynyň ganyny hödür edýärdi, emma Mesih göge girmek üçin Özüni öwran-öwran gurban etmedi. 26Beýle bolsa, Mesih dünýä ýaradylaly bäri öwran-öwran ejir çekmeli bolardy. Muňa derek Ol adamlaryň günälerini ýuwmak üçin Özüni gurban etmek bilen ahyrky döwürde bir gezek geldi[+]. 27Ynsanyň takdyrynda bir gezek ölüm bardyr, ondan soň Hudaýyň öňünde hasap bermelidir[+]. 28Edil şonuň ýaly, Mesih hem köp adamlaryň günälerini ýuwmak üçin, bir gezekde gurban boldy. Emma Ol ikinji gezek gelende, günäleri ýuwmak üçin däl-de, eýsem Özüne intizarlyk bilen garaşýanlary halas etmek üçin geler[+].

#### 10-njy bap


Iň soňky gurbanlyk

1Musanyň[†] kanuny[†] geljekki oňat zatlaryň özi däl-de, şol zatlaryň kölegesidir. Şu sebäpli Kanun her ýyl üznüksiz hödürlenen şol bir gurbanlyklar[†] bilen Hudaýa sygynýanlary hiç haçan kämil edip bilmeýär[+]. 2Eger kämil edip bilýän bolsady, onda gurbanlyk hödürlemek bes edilmezmidi? Çünki sežde edýänler[†] günäden bir gezekde päklenenlerinden soň, olaryň wyždany günäleriniň päklenmegine gaýdyp mätäç bolmazdy. 3Emma ol gurbanlyklar her ýyl ynsanlara günälerini ýatladýardy[+]. 4Sebäbi öküzleriň, erkeçleriň gany bilen günäleri ýuwmak mümkin däldir. 5[+]Şonuň üçin Mesih[†] dünýä gelende, Hudaýa şeýle diýdi:

«Gurbanlyk[†] bilen sadakany[†] Sen islemediň;
emma Maňa bir beden taýynladyň[+].
6Ýakma[†] gurbanlygy[†], günä gurbanlygy
Seniň göwnüňden turmady[+].
7Şonda diýdim: „Ine, Men! Kitapda Men barada ýazylgy.
Eý, Hudaýym, islegiňi berjaý etmäge, ine, Men geldim“».

8Mesih[†] ilki bilen Kanunyň[†] talap edýän gurbanlyklary[†] barada söz açyp, Hudaýa: «Sen gurbanlyk bilen sadakany[†] islemediň, ýakma[†] hem günä gurbanlygy-da göwnüňden turmady» diýdi. 9Soňra-da: «Ine, Men, Seniň islegiňi berjaý etmäge geldim[*]» diýdi. Şeýdip, Mesih ikinji kanuny berkarar etmek üçin, birinjini aradan aýyrýar. 10Biz bu isleg boýunça, Isa[†] Mesihiň bedeniniň ähli zat üçin bir gezekde gurban edilmegi arkaly mukaddes[†] edildik[+]. 11Her bir ruhany[†] her gün aýak üstünde durup, dini borçlary ýerine ýetirýärdi we şol bir gurbanlyklary öwran-öwran hödürleýärdi. Emma bu gurbanlyklar hiç wagt günäleri ýuwmagy başarmaýar[+]. 12Emma Mesih günäleri hemişelik ýuwýan ýeke-täk gurbanlygy hödürländen soň, Hudaýyň sagynda oturdy[+]. 13Şondan bäri hem Ol duşmanlarynyň aýak astyna salynmagyna garaşýar[+]. 14Sebäbi Ol mukaddes edýänlerini ýeke-täk gurbanlyk bilen hemişelik kämil etdi. 15Mukaddes Ruh[†] hem bize bu hakda şaýatlyk edýär. Ilki bilen Reb[†] şeýle diýýär: 16[+]«Ol günlerden soň, Meniň olar bilen baglaşjak ähtim[†] şudur: Men kanunlarymy olaryň aňyna salyp, ýüreklerine ýazaryn». 17Soňra Ol: «Mundan beýläk olaryň günälerini, ýazyklaryny ýatlamaryn» diýýär[+]. 18Diýmek, Hudaý günäleri bagyşlan bolsa, mundan buýana günä gurbanlyk hödürlemegiň geregi ýok.


Berk ynam bilen Hudaýa ýakynlaşalyň

19Şonuň üçin hem, eý, doganlar, Isanyň[†] gany arkaly indi biz Iň mukaddes otaga[†] batyrgaýlyk bilen girip bilýäris[+]. 20Isa Öz ölümi arkaly bize çadyrdaky içki tutudan geçýän we Hudaýa barýan täze ýaşaýyş ýoluny açyp berdi[+]. 21Indi biziň Hudaýyň halkyna jogapkär beýik Ruhanymyz[†] bardyr. 22Şoňa görä, çyn ýürekden we berk ynam bilen Hudaýa ýakynlaşalyň. Mesih[†] kalbymyzy Öz gany bilen päkläp, bizi wyždan ýazygyndan azat etdi we bedenimizi arassa suw bilen ýuwdy[+]. 23Indi ykrar eden umydymyzy ikirjiňlenmän berk saklalyň, çünki wada beren Hudaý ynamdardyr[+]. 24Biri-birimizi söýmäge we oňat işler etmäge höweslendirmek barada pikirleneliň. 25Käbir adamlaryň endik edişi ýaly, ýygnanyşmagymyzy goýmalyň. Gaýtam, Isanyň geljek gününiň golaýlandygyny bilip, biri-birimizi has-da ruhlandyralyň[+]. 26Eger biz hakykat bilimini kabul edenimizden soňam bilgeşleýin günä etsek, günäleri bagyşlamak üçin indi gurbanlyk[†] ýokdur[+]. 27Diňe garaşylýan howply höküm güni we Hudaýyň duşmanlaryny ýakyp-ýandyryjy ot bardyr[+]. 28Musanyň[†] kanunyny[†] ret eden adam iki ýa-da üç şaýadyň güwäsi bilen rehimsiz öldürilýärdi[+]. 29Şeýle bolsa, Hudaýyň Ogluny aýak astyna salana ondan-da agyr jezanyň garaşýandygyny göz öňüne getirip görüň! Mesihiň äht[†] gany bilen päklenip, soňam muny murdar[†] hasaplaýanyň we merhemet Ruhuny[†] ryswa edýäniň haly niçik bolar[+]? 30[+]Şeýle hem biz bu sözleri aýdan Hudaýy tanaýarys: «Öç Meniňkidir, jezalandyrjak Mendirin», şeýle hem: «Reb Öz halkynyň üstünden höküm çykarar»[+]. 31Hawa, diri Hudaýyň eline düşmek elhençdir![+]

32Öňki günleriňizi ýadyňyza salyň. Şonda siz Hudaýdan nurlanyp, jebir-jepalara döz gelipdiňiz. 33Siz bir tarapdan, hemmeleriň öňünde kemsidilmelere we muşakgatlara sezewar edildiňiz, beýleki bir tarapdan, şeýle ýagdaýa uçranlaryň derdini deň çekişdiňiz. 34Tussagdakylaryň-da dertlerini[*] deň çekişdiňiz, özüňizde has oňat hem baky baýlygyň bardygyny bilip, emlägiňiziň alynmagyny şatlyk bilen kabul etdiňiz[+]. 35Şonuň üçin hem, ynamyňyzy ýitirmäň, munuň sylagy uludyr. 36Sabyr-takatly bolup, Hudaýyň yradasyny berjaý ediň, şonda Hudaýyň wadasyna gowşarsyňyz.

37[+]Mukaddes Ýazgylarda şeýle ýazylgydyr:

«Ýene az salymdan
şol Geljek hökman geler, eglenmez.
38Meniň dogruçyl halkym iman bilen ýaşar,
eger imandan dänse, ondan razy bolmaryn»[+].

39Biz imandan dänip, heläk bolýan däl-de, imanymyza sadyk bolup, halas bolýan adamlardandyrys.

#### 11‑nji bap


Iman näme?

1Iman umyt edýän zatlarymyza bil baglamak we görmeýän zatlarymyza ynanmakdyr[+]. 2Ata-babalarymyz iman arkaly Hudaýy hoşnut etdiler. 3Biz älem-jahanyň Hudaýyň buýrugy bilen ýaradylandygyna, şeýle hem, görünýän zatlaryň görünmeýän zatlardan dörändigine iman arkaly düşünýäris[+]. 4Habyl iman arkaly Hudaýa Kabyldan has gowy sadaka[†] hödürledi. Hudaý Habylyň sadakasyndan hoşal bolup, ony imany arkaly dogruçyl adam saýdy. Habyl ölen hem bolsa, iman arkaly häzirem gepleýär[+]. 5Iman arkaly Hanok ýokary alyndy, ol ölüm garasyny görmedi. Hiç kim ony tapyp bilmedi, sebäbi Hudaý ony ýokary aldy. Hanok ýokary alynmazyndan öňem Hudaýyň göwnünden turupdy[+]. 6Iman etmeýän adam hiç wagt Hudaýy hoşnut edip bilmez. Hudaýa ýakynlaşan adam Onuň barlygyna we Özüni agtarýanlary sylaglajakdygyna ynanmalydyr. 7Nuh[†] içersindäkileriň halas bolmagy üçin iman arkaly bir gämi ýasady. Ol heniz bolmadyk wakalar hakda Hudaýdan duýduryş alanda, Ondan gorkup, Oňa gulak asdy. Şeýlelikde, bütin dünýä jeza sezewar boldy, Nuh bolsa imany arkaly aklandy[+]. 8Mülk edip beren ýurduna ibermek üçin Hudaý Ybraýymy[†] çagyranda, ol iman arkaly Oňa tabyn boldy, nirä barýandygyny bilmezden ýola düşdi[+]. 9Iman arkaly ol Hudaýyň wada beren ýurdunda gelmişek bolup ornaşdy. Yshak[†] bilen Ýakup[†] hem Ybraýym ýaly bu ýat ýurtda çadyrda ýaşadylar, sebäbi olaram Hudaýyň beren şu wadasynyň mirasdarlarydy[†][+]. 10Çünki Ybraýym Hudaý tarapyndan bina edilýän we gurulýan berk binýatly şähere garaşýardy[+]. 11Özüniň garrandygyna we aýaly Saranyň[†] önelgesizdigine garamazdan, Ybraýym iman arkaly perzent gördi. Sebäbi ol wada beren Hudaýyň sadykdygyna ynandy.[*][+] 12Şeýlelikde, ýaşy birçene baran bu bir adamdan gökdäki ýyldyzlar deý we deňiz kenaryndaky çägeler deý san-sajaksyz nesil döredi[+]. 13Bu adamlaryň hemmesi iň soňky demine çenli Hudaýa iman edip ýaşadylar. Olar wada edilen ýurda gowuşmasalar-da, ol ýeri uzakdan görüp şatlandylar. Özleriniň ýer ýüzünde gelmişek hem ýatdyklaryny boýun aldylar[+]. 14Gelmişekdiklerini boýun alýan adamlar özleriniň bir watan agtarýandyklaryny aýdyň görkezýärler. 15Eger olar çykyp gaýdan ýurtlaryny küýseýän bolsadylar, onda yzlaryna dolanmagyň alajyny tapardylar. 16Emma olar has gowusyny, ýagny gökdäki watany arzuw edýärdiler. Şonuň üçin Hudaý Özüni olaryň Hudaýy diýip atlandyrmakdan utanmaýar. Hudaý hatda olar üçin bir şäher taýynlady[+].

17-18[+]Hudaý Ybraýymy synanda, Ybraýym iman arkaly Yshagy gurbanlyk hökmünde hödürledi. Hudaý oňa: «Seniň adyň Yshagyň nesli arkaly dowam eder» diýip wada beren hem bolsa, Ybraýym şol ýalňyz ogluny gurbanlyk etmäge taýýardy[+]. 19Ybraýym[†] Hudaýyň ölüleri direltmegi başarýandygyna ynanýardy. Şoňa görä-de, ol Yshagy[†] diri gaýdyp aldy[+]. 20Iman arkaly Yshak hem boljak zatlar hakda Ýakup[†] bilen Ysawa pata berdi[+]. 21Ýakup bu dünýäden ötmeli pursady gelende, hasasyna söýenip, Ýusubyň[†] iki ogluna iman arkaly pata berdi we Hudaýa sežde etdi[†][+]. 22Ýusup hem ölüm ýassygynda ýatyrka, ysraýyl[†] halkynyň Müsürden çykjakdygyny aýdyp, öz jesedi barada iman arkaly buýruk berdi[+]. 23Musa[†] doglanda, ata-enesi ony iman arkaly üç aý gizläp saklady. Olar oglanyň üýtgeşikdigini görüp, patyşanyň permanyndan gorkmadylar[+]. 24Ulalyp, kemala gelende, Musa iman arkaly faraonyň[†] gyzynyň ogly diýlip tanalmakdan boýun gaçyrdy[+]. 25Ol günä gazanyp, wagtlaýyn lezzetli durmuşda ýaşandan, Hudaýyň halky bilen bile horluk çekmegi özüne rowa gördi[+]. 26Musa Mesihiň[†] ugrunda kemsidilmelerini Müsüriň hazynalaryndan has uly baýlyk saýdy, sebäbi ol özüniň aljak beýik sylagyna umyt baglaýardy[+]. 27Ol patyşanyň gazabyndan gorkman, iman arkaly Müsüri terk etdi. Göze Görünmeýäni göreni üçin saýlan ýolunda berk durdy[+]. 28Musa iman arkaly Pesah gurbanlyk[†] janlysyny öldürmegi we olaryň ganyny gapynyň söýelerine çalmagy buýurdy. Ol muny ysraýyl halkynyň nowbahar ogullaryna[†] Ölüm perişdesiniň[†] el degirmezligi üçin etdi[+]. 29Iman arkaly ysraýyllar Gyzyl deňizden gury ýerden geçýän dek geçdiler. Müsürliler hem geçmäge synanyşyp, gark boldular[+]. 30Ysraýyl halky ýedi günläp Ýerihonyň daşyndan aýlanandan soň, iman arkaly diwarlar ýykyldy[+]. 31Imany arkaly loly[†] Rahap heläk bolmady. Ol ysraýyl içalylaryny dostlukly garşylandygy üçin, Hudaýa tabyn bolmadyklar bilen bile öldürilmedi[+]. 32Başga ýene näme aýdaýyn? Gidegon, Barak, Şimşon, Ýeftah hakda, Dawut[†], Şamuwel we beýleki pygamberler hakda gürrüň bermäge wagtym ýok[+]. 33Iman arkaly olar ençeme patyşalygy ýeňdiler, ýurdy adalatly[†] dolandyrdylar, wadalara ýetdiler, arslanlaryň agzyny bagladylar,[+] 34lowlaýan ody öçürdiler, gylyjyň tygyndan gaçyp gutuldylar, ejiz bolsalar hem güýçden doldular, söweşde kuwwatlanyp, keseki goşunlary derbi-dagyn etdiler[+]. 35Aýallar ölen ýakynlaryny direlen halda yzyna aldylar. Käbirleri bolsa direlişden soň has oňat ýaşaýşa gowuşmak üçin, azat bolmakdan ýüz öwrüp, jebir-süteme döz geldiler[+]. 36Başga birileri kemsidilmelere sezewar edilip gamçylandylar, zynjyrlar bilen baglanyp, zyndana taşlandylar[+]. 37Olaryň käbirini daşladylar, bedenlerini kesip, ikä böldüler[*], gylyçdan geçirip öldürdiler. Käbiriler goýun we geçi derisini geýip, sergezdançylyk etdiler, mätäçlikde ýaşadylar, zulum astynda yzarlanyp, horluk çekdiler[+]. 38Dünýä olara laýyk däldi. Olar çöllerde, daglarda entediler, gowaklarda, köweklerde gizlendiler[+]. 39Olaryň hemmesi iman arkaly Hudaýyň öwgüsini gazanan hem bolsalar, olaryň hiç biri Hudaýyň wadasyna gowuşmady. 40Sebäbi Hudaý biziň üçin has oňat bir zady taýynlapdy. Ol Özüne sadyk bolan bu adamlaryň biziň bilen birlikde kämil bolmagyny isledi[+].

#### 12‑nji bap


Reb söýýänini terbiýeleýändir

1Bizi şeýle köp şaýatlaryň gurşaýandygy üçin, päsgelçilik döredýän her hili ýüki we boýnumyzdan ýapyşan günäleri taşlalyň-da, öňümizde duran ýaryşda sabyrlylyk bilen ylgalyň[+]. 2Geliň, gözümizi imanymyzyň gözbaşy we kämilleşdirijisi Isa[†] dikeliň. Ol geljekdäki şatlyga gowuşmak üçin, masgaraçylygy hiç saýyp, haçdaky[†] ölüme döz geldi we Hudaýyň tagtynyň sagynda oturdy[+]. 3Siz aryp, ruhdan düşmez ýaly, Isa hakda pikir ediň. Ol günäliler tarapyndan köp ezýet çekip, hemmesine çydady[+]. 4Günä garşy alyp barýan söweşiňizde, siz entek ganyňyz dökülýänçä garşylyk görkezmediňiz[+]. 5[+]Üstesine-de, Hudaýyň size Öz perzentleri hökmünde aýdan bu öwüt-nesihatyny-da unutdyňyz:

«Oglum, Rebbiň[†] terbiýesine biperwaý bolma,
Onuň käýinjine ruhdan düşme[+].
6Çünki Reb söýýänini terbiýeleýändir,
kabul eden perzendine temmi berýändir».

7Terbiýelenmekde çydamly boluň. Çünki Hudaý sizi Öz perzentleri kimin terbiýeleýär. Eýsem, haýsy ogla atasy terbiýe bermeýär[+]? 8Eger Hudaý sizi hemmeleri terbiýeleýşi ýaly terbiýelemese, onda siz Hudaýyň perzendi däl-de, çöp düýbüsiňiz. 9Mundan başga-da, bize terbiýe beren dünýewi atalarymyz bardy, biz olara hormat goýýarys. Eger şeýdýän bolsak, ruhy[†] Atamyza has-da berk tabyn bolup ýaşamaly dälmi? 10Atalarymyz bize öz bilişlerine görä, gysga wagtlyk terbiýe beripdiler. Hudaý bolsa biziň hem Onuň ýaly päk bolup bilmegimiz üçin bize terbiýe berilýär[+]. 11Adam terbiýe alanda şatlanmaýar, gaýtam, agyry çekýär. Emma şeýle terbiýe alandan soňra, ol dogrulykda we parahatlykda ýaşaýandyr.

12Şonuň üçin ejiz gollara gujur beriň, epilen dyzlara kuwwat beriň![+] 13[+]«Aýaklaryňyz üçin dogry ýoly saýlap alyň». Şeýdip, goý, araňyzdaky ejiz we agsak adamlar ýykylmasynlar, tersine, şypa tapsynlar[+].


Hudaýy ret etmäň

14Hemmeler bilen oňşukly boluň. Halal ýaşamaga dyrjaşyň, ýogsa Rebbi görüp bilmersiňiz[+]. 15Hüşgär boluň, hiç kim Hudaýyň merhemetinden mahrum bolmasyn. Bir ajy kök gögerip, size ezýet bermesin, köp adamlar munuň bilen zäherlenmesin[+]. 16Hiç kim zynahorlyk etmesin, nowbaharlyk[†] hakyny bir okara nahara satan Ysaw ýaly Hudaýa äsgermezlik etmesin[+]. 17Bilşiňiz ýaly, biraz wagtdan soňra Ysaw atasynyň patasyny almak isledi, emma ret edildi. Munuň üçin gözýaş döküp ýalbarsa-da, edilen karary üýtgedip bilmedi[+].

18Siziň ýakynlaşan dagyňyz elläp görüp bolýan Sinaý[†] dagy ýaly däldir. Sinaý dagynda alawly ot ýanýardy, dagyň üstüni tümlük, gara bulut örtüp, gaý-harasat turýardy,[+] 19surnaý sesi ýaňlanyp, Hudaýyň owazy eşidilýärdi. Muny eşiden adamlar Hudaýyň özlerine ikilenç geplemezligi üçin ýalbarypdylar[+]. 20[+]Sebäbi: «Daga hatda haýwan hem galtaşsa, daşlansyn» diýen Hudaýyň buýrugyna olar çydap bilmändiler[+]. 21[+]Görnüş şeýle bir gorkunçdy welin, Musanyň[†] özi: «Gorkudan ýaňa titreýärin» diýipdi[+]. 22Siz bolsa Sion[†] dagyna, diri Hudaýyň şäheri bolan göge degişli Iýerusalime[†], şagalaňly üýşmeleňe ýygnanan müňlerçe perişdeleriň[†] huzuryna golaýlaşdyňyz[+]. 23Hudaýyň perzentleriniň ýygnagyna[†] golaýlaşdyňyz, olaryň atlary gökde ýazylandyr. Hemmäniň Kazysy bolan Hudaýyň huzuryna geldiňiz. Hudaýyň owal-başdan kämillige ýetiren adamlarynyň öňüne geldiňiz[+]. 24Siz täze ähtiň[†] Binýatçysy Isanyň[†] huzuryna geldiňiz. Habylyň öç almaga gygyrýan ganyna däl-de, eýsem günälerimizi ýuwmak üçin sepilen Isanyň ganyna ýakynlaşdyňyz[+].

25Üns beriň, özüňize gepleýän Hudaýdan ýüz öwürmäň! Özlerine ýerde Gepläni ret edenlerinde, gaçyp gutulyp bilmedik bolsalar, onda biz gökde Gepländen ýüz öwräýsek, jezadan asla gutulmajakdygymyz mese-mälim görnüp dur ahyry[+]. 26[+]Şol wagt Hudaýyň sesi ýeri sarsdyrypdy, emma indi Ol: «Men ýene bir gezek diňe ýeri däl, gögi-de sarsdyraryn» diýip söz berdi[+]. 27«Ýene bir gezek» diýen söz titräýjek zatlaryň, ýagny ýaradylan zatlaryň aradan aýryljakdygyny, yranmaz zatlaryň ebedi galjakdygyny aňladýar[+]. 28Şonuň üçin hem yranmaz patyşalyga gowşandygymyz üçin şükür edeliň. Hudaýy hoşnut etmek üçin Oňa tabynlyk hem gorky bilen sežde edeliň[†],[+] 29sebäbi Hudaýymyz ýakyp-ýandyryjy otdur[+].

#### 13‑nji bap


Soňky öwüt-nesihatlar

1Biri-biriňizi doganlyk söýgüsi bilen söýüp ýaşaň![+] 2Myhmansöýer boluň. Çünki myhmansöýer adamlaryň käbiri perişdeleriň[†] kimdigini bilmezden olary myhman aldylar[+]. 3Tussagdaky doganlaryňyzy unutmaň, özüňiz hem şolar bilen tussagda bolýan kimin, olary ýatlap duruň. Horluk çekýänleri unutmaň, özüňizi olaryň ornuna goýup görüň[+]. 4Goý, hemmeler nika hormat goýsun, är-aýal düşegi günä bilen hapalanmasyn. Hudaý ahlaksyzlary we zynahorlary höküm eder[+]. 5[+]Puluň yşkyna düşmäň. Eliňizdäki baryna kanagat ediň. Sebäbi Hudaý: «Men sizi hiç wagt ýeke taşlamaryn, terk etmerin» diýdi[+]. 6[+]Şoňa görä-de, biz ynam bilen şeýle diýýäris: «Reb[†] – tarapdarym, men gorkmaýaryn, ynsan maňa näme edip bilsin?»[+].

7Hudaýyň sözüni size ýetiren ýolbaşçylaryňyzy ýada salyň. Olaryň nähili gowy durmuşda ýaşap geçendigi barada pikir ediň. Olaryň sadyklygyndan görelde alyň[+]. 8Isa[†] Mesih[†] düýn hem, bu gün hem, ebedilik Şoldur, Ol üýtgemeýändir[+]. 9Her hili keseki taglymatlara köňül berip, ýoluňyzy urdurmaň. Kalbyňyzyň iýip-içmek adatlaryndan däl-de, Hudaýyň merhemetinden berkemegi oňatdyr. Sebäbi iýip-içmek adatlaryna eýerýänler mundan hiç hili haýyr gören däldir[+]. 10Biziň bir gurbanlyk[†] sypamyz[†] bardyr, ýöne Mukaddes çadyrda[†] hyzmat edýän ruhanylaryň[†] ondan iýmäge haky ýokdur. 11Gurbanlyk mallarynyň ganyny baş ruhany Iň mukaddes otaga[†] getirip, günä üçin hödürleýär, emma olaryň maslygy düşelgeden daşarda ýakylýar[+]. 12Şoňa görä, Isa hem şäher derwezesinden daşarda ejir çekip öldi. Ol halkyny Öz gany bilen päkledi[+]. 13Geliň, bizem Onuň çydan kemsidilmelerine çydap, düşelgeden daşary – Onuň ýanyna gideliň,[+] 14çünki biziň bu ýerde baky şäherimiz ýokdur, biz geljekki baky şähere garaşýarys. 15Şonuň üçin hem Isa arkaly Hudaýa gurbanlyk hökmünde hemişe öwgi bagyş edeliň. Onuň adyna alkyş aýdalyň![+] 16Ýagşylyk etmegi we elde baryňyzy beýlekilere eçilmegi unutmaň, sebäbi şunuň ýaly sadakalar[†] Hudaýa ýaraýandyr[+].

17Ýolbaşçylaryňyzyň sözüne gulak asyň, olara tabyn boluň. Olar siziň janyňyz üçin Hudaýa hasabat bererler. Olaryň sözüne gulak asyň, sebäbi olar size gözegçilik edýändirler. Goý, olar borçlaryny şatlyk bilen ýerine ýetirsinler, gaýgy-hasrat çekmesinler, ýogsam, munuň size peýdasy degmez. 18Biziň üçin Hudaýa dileg ediň. Biz wyždanymyzyň arassadygyna ynanýarys we hemme tarapdan hemişe hormata mynasyp bolup ýaşamak isleýäris[+]. 19Ýanyňyza basym dolanyp barmagym üçin dileg etmegiňizi aýratyn haýyş edýärin.

20-21Islegini amala aşyrmagymyz üçin, goý, parahatlyk berýän Hudaý bizi[*] ähli gerekli zatlar bilen üpjün etsin. Ol Rebbimiz Isany ebedilik äht baglaşýan gany arkaly ölümden direltdi we Ony Öz halkynyň beýik Çopany edip belledi. Goý, Hudaý Özüni hoşnut edýän işleri etmegimiz üçin, Isa Mesih arkaly bizi[*] kämilleşdirsin. Isa Mesihe baky şan-şöhrat bolsun! Omyn[+].

22Eý, doganlar, size ýazan bu gysga hatymdaky öwüt-ündewlerimi çyn ýürekden kabul etmegiňizi haýyş edýärin. 23Doganymyz Timoteosyň tussaglykdan boşandygyndan habarly bolmagyňyzy isleýärin. Ýanyma gelen badyna, sizi görmäge özüm bilen bile ony hem alyp bararyn[+]. 24Ähli ýolbaşçylaryňyza we Hudaýyň tutuş halkyna salam aýdyň. Italiýaly doganlar size salam ýollaýarlar. 25Hemmäňize Hudaýyň merhemeti ýar bolsun![*]

### Aýanlyk


Giriş

[1]

[2]

[3]

[4]

[5]

[6]

[7]

[8]

[9]

[10]

[11]

[12]

[13]

[14]

[15]

[16]

[17]

[18]

[19]

[20]

[21]

[22]


#### Giriş


Ýohanna gelen aýanlyk


Ýohanna gelen aýanlyk Isa Mesihe Reb hökmünde iman edip, Oňa eýeren mesihileriň yzarlanan döwründe ýazyldy. Awtoryň esasy maksady iman ugrundaky şeýle yzarlanmalar we jebir-jepalar döwründe imanlylary ruhlandyryp, olara umyt bermekden ybaratdyr. Ol okyjylaryny şeýle döwürde öz imanlaryna sadyk galmaga çagyrýar.

Kitap esasan-da nyşanlar arkaly beýan edilen aýanlyklardan we görnüşlerden ybaratdyr. Olaryň nyşanlar arkaly berlen beýany şol döwürde ýaşan mesihiler üçin düşnükli bolsa-da, biziň döwrümiz üçin gizlin syr bolup durýandyr. Aýdymlaryň, sazlaryň, goşgularyň mowzuklary ýaly, bu kitabyň hem mowzugy dürli görnüşler topary arkaly dürli tärlerde öwran-öwran gaýtalanýar. Kitabyň düşündirişleriniň dürli-dürlüdigine garamazdan, onuň esasy mowzugy aýdyňdyr: Hudaý biziň Rebbimiz Isa Mesih arkaly Öz duşmanlaryny, şol sanda iblisi gutarnykly we doly ýeňjekdir. Bu ýeňiş doly amala aşandan soň Hudaý Özüne sadyk galan halkyny täze gögüň we täze ýeriň ýalkanyşlary bilen sylaglajakdyr.

Giriş1:1-8
Açyk görnüş we ýedi ýygnaga hat1:9–3:22
Gökdäki tagt4:1–4:11
Ýedi möhür bilen möhürlenen hat5:1–8:1
Ýedi surnaý8:2–11:19
Aždarha we iki jandar12:1–13:18
Dürli görnüşler14:1–15:8
Hudaýyň gazaby we ýedi käse16:1-21
Babyl weýran edilýär, jandar, galp pygamber we iblis ýeňilýär17:1–20:10
Iň soňky höküm20:11-15
Täze gök, täze ýer we täze Iýerusalim21:1–22:5
Jemleme22:6-21

#### 1‑nji bap

1Bu kitap Isa[†] Mesihiň[†] beren aýanlygydyr[†]. Hudaý ýakyn wagtda bolmaly wakalary Öz bendelerine aýan etmek üçin, bu aýanlygy Isa Mesihe berdi. Isa Mesih hem ony Hudaýyň perişdesi[†] arkaly Öz guly Ýohanna aýan etdi[+]. 2Ýohanna hem Hudaýyň Isa Mesih baradaky habaryny, ýagny gören zatlarynyň baryny şaýat hökmünde beýan etdi[+]. 3Bu pygamberlik[†] sözlerini ýygnaga[†] okap berýän bagtlydyr! Bu sözleri eşidip, olary ýerine ýetirýän bagtlydyr, çünki bu pygamberligiň berjaý bolmaly wagty golaýdyr[+].


Ýedi ýygnaga salam

4Aziýa welaýatyndaky ýedi ýygnaga[†] men Ýohannadan dogaýy salam! Ozal bolan, häzir hem bar, gelejekde hem boljak Hudaýyň, Onuň tagtynyň öňündäki Hudaýyň ýedi Ruhunyň[†] merhemeti size ýar bolsun![+] 5-6Ölümden ilkinji bolup direlen, dünýä şalarynyň Hökümdary bolan sadyk şaýat Isa Mesihiň merhemeti we parahatlygy size ýar bolsun!

Şöhrat we gudrat baky Mesihiňkidir! Çünki Ol bizi söýensoň, ganyny döküp, günälerimizden azat etdi. Ol bizden Şalyk ýaradyp, Atasy Hudaýa hyzmat etmek üçin bizi ruhanylar belledi. Omyn![+] 7[+]Ine, Ol bulutlaryň arasy bilen gelýär! Ony hemmeler, hatda Ony deşim-deşim edenler hem görer. Dünýäniň ähli halklary Ol sebäpli aglarlar. Bu dogrudan-da şeýle bolar! Omyn[†][+]. 8Hökmürowan Reb[†] şeýle diýýär: «Alfa we Omega[*] Mendirin[*]. Men ozal bolan, häzir bar, gelejekde hem boljak Hökmürowan Rebdirin».


Ýohanna Ynsan Ogluna meňzeş Birini görýär

9Isa[†] Mesihiň[†] şägirdi hökmünde görgülere, Hudaýyň Şalygyna[†] we çydamlylyga şärikdeşiňiz bolan men Ýohanna doganyňyz Patmos diýen adadadym. Men Hoş Habary[†] wagyz edip, Isa Mesih hakda şaýatlyk edenim sebäpli bu ada sürgün[†] edilipdim[+]. 10Rebbiň gününde[†] Oňa sežde edýärkäm[†], meniň üstüme Mukaddes Ruh[†] indi. Onsoň men ýeňse tarapymda surnaýyňky ýaly güýçli bir ses eşitdim. Ol ses:[+] 11«Görýänleriňi ýaz-da, ony ýedi ýygnaga[†]: Efese, Izmire, Pergamona, Tiýatira, Sardise, Filadelfiýa we Laodikiýa ýolla» diýdi. 12Men özüm bilen gepleşýäni görjek bolup, ses gelen tarapa öwrüldim. Öwrülenimde, ýedi altyn çyradany,[+] 13[+]olaryň arasynda bolsa ynsan ogluna[†] meňzeş Birini gördüm. Onuň egnindäki lybasy topugyna düşüp durdy, bilinde bolsa altyndan guşagy bardy[+]. 14Onuň saçlary ýüň ýaly, gar ýaly ap-akdy, gözleri alawlaýan ot ýalydy,[+] 15aýaklary kürede gyzardylan mis ýaly ýalpyldaýardy, sesi ägirt ummanyň güwwüldisi ýalydy[+]. 16Sag elinde ýedi ýyldyz bardy, agzyndan iki ýüzli kesgir gylyç çykyp durdy. Onuň ýüzi süýrgünortanyň Güni kimin parlaýardy[+]. 17Men Ony gören badyma öli kimin aýaklaryna ýykyldym. Emma Ol elini egnime goýup, şeýle diýdi: «Gorkma! Ilkinji we Ahyrky Mendirin[+]. 18Men diridirin. Ölüdim, ýöne, ine, indi ebedilik diridirin. Ölümiň-de, ölüler dünýäsiniň-de[†] açary Mendedir[+]. 19Ozalky, şu wagt görýänleriňi we mundan beýläk görjek zatlaryňyň baryny ýaz. 20Meniň sag elimde görýän ýedi ýyldyzyň we ýedi altyn çyradanyň syry şeýle: ýedi ýyldyz ýedi ýygnagyň perişdelerini[†], ýedi çyradan hem ýedi ýygnagy aňladýandyr».

#### 2‑nji bap


Efesdäki ýygnaga

1«Efesdäki ýygnagyň[†] perişdesine[†] şuny ýaz:

Ýedi ýyldyzy sag elinde Saklaýan, ýedi altyn çyradanyň arasynda Gezýän şeýle diýýär:[+] 2„Men seniň ähli edenleriňi, şol sanda zähmet çekendigiňi, gaýratlydygyňy bilýärin. Seniň ýaman adamlary ýigrenýändigiňi hem bilýärin. Sen özlerini resul[†] saýýanlary synap, olaryň ýalan resuldyklaryny äşgär etdiň[+]. 3Sen gaýratlysyň, Meniň ugrumda köp muşakgatlara çydadyň, ruhdan düşmediň. 4Emma sende oňlamaýan bir zadym bar: sen Meni ilkibaşda söýşüň ýaly söýmeýärsiň[+]. 5Şonuň üçin, haýsy belentlikden ýykylanyňy ýadyňa sal! Toba et-de, ilkibaşda eden işleriňi amal et! Eger toba gelmeseň, ýanyňa baryp, çyradanyňy ýerinden aýraryn. 6Ýöne şu edýänleriňi welin oňlaýaryn: sen nikolaçylaryň[*] edýän işlerini ýigrenýärsiň. Men hem olary ýigrenýärin. 7Gulagy bar adam Mukaddes Ruhuň[†] ýygnaklara[†] näme diýýänini eşitsin! Ýamanlykdan üstün gelene Hudaýyň jennetdäki[†] ýaşaýyş daragtynyň miwesinden iýmäge rugsat ederin“»[+].


Izmirdäki ýygnaga

8«Izmirdäki ýygnagyň[†] perişdesine[†] şuny ýaz:

Ölen we Direlen, Ilkinji we Ahyrky şeýle diýýär:[+] 9„Men seniň muşakgatlaryňy we garyplygyňy bilýärin, aslynda welin sen baýsyň! Men özlerini ýahudy[†] saýýanlaryň saňa dil ýetirýändiklerini hem bilýärin. Ýöne olar ýahudylar däl-de, şeýtanyň[†] üýşmeleňidir[+]. 10Görjek görgüleriňden gorkma! Ine, synamak üçin, iblis siziň käbirleriňizi tussag etdirer. Siz on günläp muşakgat çekersiňiz. Ölüm howpy üstüňe abananda-da, sadyk gal, Men saňa ýaşaýyş täjini bererin[+]. 11Gulagy bar adam Mukaddes Ruhuň[†] ýygnaklara[†] näme diýýänini eşitsin! Ýamanlykdan üstün gelen ikinji ölümiň jebirlerine duçar bolmaz“»[+].


Pergamondaky ýygnaga

12«Pergamondaky ýygnagyň[†] perişdesine[†] şuny ýaz:

Iki ýüzli kesgir gylyjy Bolan şeýle diýýär:[+] 13„Seniň nirede ýaşaýanyňy bilýärin, şeýtanyň[†] tagty hem şol ýerdedir. Emma muňa garamazdan, sen Maňa sadyk bolup galansyň. Sen hatda öz şäheriňde, hawa, şeýtanyň ýaşaýan şäherinde sadyk güwäm Antibiň öldürilen günlerinde-de Maňa bolan imanyňdan dänen dälsiň. 14Ýöne sende oňlamaýan käbir zatlarym bar. Siziň araňyzda Bilgamyň taglymatyna eýerýänler bar. Bilgam ysraýyl[†] halkyny günäniň toruna salmagyň ýoluny Ballaga öwretdi. Şeýdip, ysraýyl halky buta[†] berlen gurbanlygy[†] iýip, zyna etdi[+]. 15Şeýle-de, araňyzda nikolaçylaryň taglymatyna eýerýänler hem bar[+]. 16Toba et! Ýogsa tizara ýanyňa baryp, agzymdaky gylyç bilen olara garşy urşaryn[+]. 17Gulagy bar adam Mukaddes Ruhuň[†] ýygnaklara[†] näme diýýänini eşitsin! Ýamanlykdan üstün çykana ýaşyryn saklanan mannadan[†][*] bererin. Mundan başga-da, oňa ýüzüne täze at ýazylgy bir ak daş bererin. Bu ady daşy aljak adamdan başga hiç kim bilmez“»[+].


Tiýatiradaky ýygnaga

18«Tiýatiradaky ýygnagyň[†] perişdesine[†] şuny ýaz:

Gözleri alawlaýan ot ýaly, aýaklary mis ýaly ýalpyldaýan Hudaýyň Ogly[†][*] şeýle diýýär:[+] 19„Men seniň ähli edenleriňi, söýgiňi, imanyňy, hyzmatyňy we gaýratyňy bilýärin. Seniň häzirki edýänleriňiň ozalkylardan köpdügini hem bilýärin. 20Emma sende oňlamaýan bir zadym bar: sen özüni pygamber[†] saýýan Izebel atly aýalyň edenlerine geçirimlilik edýärsiň. Ol Meniň bendelerimi öz taglymaty bilen azdyryp, olara zynahorlyk etdirjek bolýar, buta[†] hödürlenen gurbanlyklardan[†] iýdirjek bolýar[+]. 21Men oňa toba etmäge wagt berdim, ýöne ol azgynlygyndan ýüz öwresi gelenok[+]. 22Şonuň üçin-de, Men ony hassalyk düşeginde ýatyraryn. Bu aýal bilen zyna edenlere-de, onuň azgynlygyndan[*] ýüz öwürmeseler, jebir-jepa çekdirerin. 23Men onuň çagalaryny hem öldürerin. Şonda hemme ýygnaklar[†] Meniň ýürekleri we pikirleri derňeýändigimi bilerler. Men siziň her biriňize eden işleriňize görä jeza bererin[+]. 24-25Emma size, ýagny Tiýatiradaky Izabeliň bu taglymatyna eýermedikleriň we ‘şeýtanyň syrlary’ diýilýänleri bilmeýänleriň baryna şuny aýdýaryn: eger imanyňyzy Men gelýänçäm saklasaňyz, siziň üstüňize başga zat ýüklemerin[+]. 26-28[+]Atamyň Maňa ygtyýar berşi ýaly, Men hem ýamanlykdan üstün çykana, Meniň yradamy ahyra çenli berjaý edene milletleriň üstünden ygtyýar bererin. Ol milletleri demir hasasy bilen dolandyrar; olary küýzegäriň golçasy deý çym-pytrak eder. Men oňa daň ýyldyzyny hem bererin[+]. 29Gulagy bar adam Mukaddes Ruhuň[†] ýygnaklara näme diýýänini eşitsin!“»[+]

#### 3‑nji bap


Sardisdäki ýygnaga

1«Sardisdäki ýygnagyň[†] perişdesine[†] şuny ýaz:

Hudaýa hyzmat edýän ýedi Ruhy[†] Dolandyrýan, elinde ýedi ýyldyzy Saklaýan şeýle diýýär: „Men seniň ähli edenleriňi bilýärin. Sen diri hasaplansaň-da, ölüsiň[+]. 2Oýan! Özüňde galan we öljek bolup duran zatlary berkit. Sebäbi Hudaýyň nazarynda işleriňiň biri-de kämil däl eken. 3Eşidenleriňi we öwrenenleriňi ýada sal, olary berjaý et-de toba gel. Oýanmasaň, bir ogry ýaly bararyn. Meniň haýsy sagatda üstüňe barjagymy-da bilmän galarsyň[+]. 4Ýöne Sardisde öz lybasyny hapalamadyk birnäçe adam bar. Olar Meniň bilen ak lybaslara beslenip gezerler, sebäbi muňa mynasypdyrlar[+]. 5Ýamanlykdan üstün gelen hem ak lybasa beslener. Men onuň adyny ýaşaýyş kitabyndan öçürmerin, Atamyň we Onuň perişdeleriniň[†] huzurynda adynyň bu kitapda ýazylandygyny tassyklaryn[+]. 6Gulagy bar adam Mukaddes Ruhuň[†] ýygnaklara[†] näme diýýänini eşitsin!“»[+]


Filadelfiýadaky ýygnaga

7«Filadelfiýadaky ýygnagyň[†] perişdesine[†] şuny ýaz:

Bu habar mukaddes[†] we hakyky Bolandandyr. Ol Dawut[†] açarynyň Eýesidir. Onuň açan gapysyny hiç kim ýapyp bilmez. Onuň ýapan gapysyny hiç kim açyp bilmez. Ine, Ol şeýle diýýär:[+] 8„Seniň ähli edenleriňi bilýärin. Ine, öňüňde bir gapyny açyp goýdum, ony hiç kim ýapyp bilmez. Güýjüňiň azdygyny hem bilýärin. Ýöne muňa garamazdan, Meniň sözümi berjaý etdiň, adymdan dänmediň. 9Men şeýtanyň[†] üýşmeleňini gelip, aýagyňa ýykylmaga mejbur ederin, olar seni söýýändigimi bilerler. Olar özlerini ýahudy[†] saýsalar-da, olar asla ýahudy däl, olar ýalan aldaýarlar[+]. 10Sen buýruklarymy berjaý edip, imanda berk durduň. Şoňa görä-de, ýer ýüzüniň ýaşaýjylaryny synamak üçin bütin dünýäniň üstünden injek synag pursadynda seni goraryn[+]. 11Men basym bararyn. Täjiňi hiç kim almaz ýaly, imanda berk dur[+]. 12Ýamanlykdan üstün geleni Hudaýymyň ybadathanasynyň[†] diregi ederin. Ol şol ýerde baky galar. Men onuň maňlaýyna Hudaýymyň adyny we Hudaýymyň şäheriniň adyny ýazaryn. Bu şäher gökden, Hudaýymyň huzuryndan inýän täze Iýerusalimdir[†]. Men onuň maňlaýyna Öz adymy hem ýazaryn[+]. 13Gulagy bar adam Mukaddes Ruhuň[†] ýygnaklara[†] näme diýýänini eşitsin!“»[+]


Laodikiýadaky ýygnaga

14«Laodikiýadaky ýygnagyň[†] perişdesine[†] şuny ýaz:

Sadyk we dogruçyl Şaýat, Hudaýyň ýaradanlarynyň Başy, Omyn[†] diýip Atlandyrylýan şeýle diýýär:[+] 15„Seniň ähli edenleriňi bilýärin, seniň ne sowuk, ne-de gyzgyndygyňy bilýärin. Wah, käşgä sowuk ýa gyzgyn bolsadyň! 16Sen ne gyzgyn, ne-de sowuk, ýöne ýyly bolanyň üçin Men seni gusaryn. 17Sen: ‘Men baýdyryn, baýap, zada zar däldirin’ diýýärsiň. Aslynda welin nalajedeýin, betbagt, gedaý, kör we ýalaňaçdygyňy bilmeýärsiň![+] 18Gel, Men saňa maslahat bereýin: baýar ýaly, Menden otda arassalanan altyny satyn al; ýalaňaçlygyň aýbyny örter ýaly, Menden ak egin-eşik satyn al; görüp biler ýaly, Menden gözüňe melhem satyn al[+]. 19Men Öz söýýänlerime käýäp, olary terbiýeleýändirin. Şonuň üçin-de, yhlasly bol, toba et![+] 20Ine, men işikde duryn, gapyny kakýaryn. Sesimi eşidip, gapyny açanyň öýüne girerin. Men onuň bilen, ol hem Meniň bilen bir saçak başynda tagam iýer[+]. 21Men ýamanlykdan üstün gelip, Atam bilen Onuň tagtynda oturyşym ýaly, ýeňijä-de Meniň bilen Öz tagtymda oturmaga ygtyýar bererin[+]. 22Gulagy bar adam Mukaddes Ruhuň[†] ýygnaklara[†] näme diýýänini eşitsin!“»[+]

#### 4‑nji bap


Gökdäki tagt

1Şondan soň gökde bir açyk gapyny gördüm. Ilkibaşda meniň bilen gepleşen, surnaýyň sesine meňzeýän ses maňa: «Ýokary çyk, Men saňa mundan soň bolmaly zatlary görkezeýin» diýdi[+]. 2Şol pursadyň özünde meniň üstüme Mukaddes Ruh[†] indi. Men gökde bir tagtyň duranyny, onuň üstünde-de Biriniň oturandygyny gördüm[+]. 3Tagtda Oturanyň keşbi ýaşma, hakyk daşlary kimin şöhle saçýardy, tagtyň töwereginde zümerret ýaly älemgoşar bardy[+]. 4Tagtyň töwereginde ýene-de ýigrimi dört tagt bardy, bu tagtlaryň üstünde ýaşulular[†] otyrdy. Olaryň egninde ak lybaslary, başlarynda altyn täçleri bardy[+]. 5Tagtdan ýyldyrymlar çakýardy, batly sesler we gök gürrüldisi eşidilýärdi. Tagtyň öňünde ýedi çyra ýanyp durdy, bu Hudaýyň ýedi Ruhudy[+]. 6Tagtyň garşysynda bulgur kimin dury, çüýşeden ýasalan ýaly bir deňiz bardy. Tagtyň ortasynda we töwereginde dört sany mahluk bardy. Olaryň öňi-de, arkasy-da gözlerden doludy[+]. 7Birinji mahluk arslana, ikinji mahluk öküze meňzeýärdi. Üçünji mahlugyň ýüzi adamyň ýüzi ýalydy, dördünji mahluk uçup barýan bürgüde meňzeýärdi[+]. 8Bu dört mahlugyň hersiniň alty ganaty bardy. Olaryň hemme ýeri, hatda ganatlarynyň aşagy-da gözlerden dos-doludy. Olar gije-gündiz yzyny üzmän:

«Hökmürowan Reb[†] Hudaý mukaddesdir[†],
mukaddesdir[†], mukaddesdir,
Ol geçmişde bardy, häzir hem bar,
gelejekde hem boljakdyr» – diýip gaýtalaýardylar[+].

9Mahluklar her gezek tagtda Oturany, baky ýaşaýan Hudaýy şöhratlandyryp[†], Oňa hormat bildirip, şükür edenlerinde, 10ýigrimi dört ýaşuly[†] tagtda Oturanyň öňünde ýüzin düşüp, baky ýaşaýan Hudaýa sežde edýärdiler[†], täçlerini tagtyň öňünde goýup:

11«Ýa Reb Hudaýymyz!

Sen şöhrata[†], hormata we gudrata mynasypsyň.
Hemme zady Sen ýaradansyň.
Ählisi yradaňa görä döredildi we ýaradyldy» diýýärdiler[+].

#### 5‑nji bap


Düýrlenen kagyz we Guzy

1Men tagtda Oturanyň sag elinde düýrlenen bir kagyz gördüm. Onuň iki tarapynda-da ýazgylar bolup, ýedi möhür bilen möhürlenendi[+]. 2Soňra güýçli bir perişdäni gördüm. Ol batly sesi bilen: «Düýrlenen kagyzyň möhürlerini döwmäge[*], ony açmaga kim mynasyp?» diýip soraýardy. 3Emma düýrlenen kagyzy açyp, oňa seredip biljek adam ne gökde, ne ýerde, ne-de ýeriň astynda bardy. 4Men ajy gözýaş döküp agladym, sebäbi düýrlenen kagyzy açyp, onuň içine seretmäge mynasyp hiç kim tapylmady. 5Şonda ýaşulularyň[†] biri maňa şeýle diýdi: «Aglama! Ine, Ýahuda[†] tiresinden, Dawudyň[†] kökünden bolan Arslan üstün çykdy. Ol ýedi möhür bilen möhürlenen düýrlenen kagyzy açmagy başarar»[+]. 6Onsoň men damagy çalnan guza meňzeýän bir Guzyny gördüm. Guzy tagtyň ortasynda, dört mahluk bilen ýaşulularyň arasynda durdy. Guzynyň ýedi şahy bilen ýedi gözi bardy. Bu gözler Hudaýyň bütin dünýä iberilen ýedi Ruhudyr[†][+]. 7Guzy geldi-de, tagtda Oturanyň sag elinden düýrlenen kagyzy aldy. 8Ol düýrlenen kagyzy eline alanda, dört mahluk we ýigrimi dört ýaşuly Guzynyň öňünde ýüzin düşüp, Oňa sežde etdiler[†]. Olaryň her biriniň elinde arfa we ýakymly ysly tütetgiden[†] doly altyn käse bardy. Bu ýakymly ysly tütetgiler Hudaýyň halkynyň doga-dilegleridir[+]. 9Olar täze bir aýdym aýdýardylar:

Sen mynasypsyň bu kagyzy almaga,
hem-de onuň möhürlerini döwmäge.
Çünki Sen damagyň çalnyp, Öz ganyň bilen,
her tireden, her dilden,
her halkdan hem-de milletden
Hudaý üçin adamlary[*] satyn alansyň[+].

10Sen olardan şalyk ýaratdyň,

Hudaýymyza hyzmat etmek üçin olary ruhany[†] bellediň,
olar ýer ýüzünde şalyk sürerler[*]![+]

11Onsoň men tagtyň, janly mahluklaryň hem-de ýaşulularyň[†] töweregindäki perişdeleri[†] gördüm we olaryň seslerini eşitdim. Olar sanardan köpdi, müňlerçe müňdi, on müňlerçe on müňdi[+]. 12Olar batly ses bilen:

«Damagy çalnan Guzy
güýji hem-de baýlygy,
paýhasy hem gudraty,
hormaty hem şöhraty[†]
öwgüleri almaga mynasypdyr!» diýýärdiler[+].

13Onsoň gökdäki, ýer ýüzündäki, ýer astyndaky we deňizdäki her bir mahlugyň, älemdäki bar zadyň:

«Tagtda Oturana we Guza
baky öwgüler bolsun!
Hormat, şöhrat[†] we gudrat
Olara baky ýar bolsun!» diýýänlerini eşitdim[+].

14Dört mahluk «Omyn[†]!» diýýärdi, ýaşulular[†] ýüzin düşüp, sežde edýärdiler[†][*][+].

#### 6‑nji bap


Ýedi möhür

1Onsoň men Guzynyň ýedi möhüriň birini döwenini gördüm. Şonda mahluklaryň biriniň gök gürrüldisi ýaly ses bilen «Bäri çyk[*]!» diýenini eşitdim[+]. 2Görsem, ine, bir ak at dur. Onuň üstündäki atlynyň elinde ýaý bardy. Bu atlynyň başyna bir täç geýdirildi. Ol täze ýeňişlere taýyn ýeňiji kimin çykdy[+]. 3Guzy ikinji möhüri döwende, ikinji mahlugyň hem: «Bäri çyk!» diýenini eşitdim. 4Şonda ikinji bir at – gyzyl at çykdy. Adamlar biri-birini öldürer ýaly, şol atla ýer ýüzüni parahatlykdan mahrum etmäge ygtyýar berlendi. Oňa uly bir gylyç hem berildi[+]. 5Guzy üçünji möhüri döwende, üçünji mahlugyň hem: «Bäri çyk!» diýenini eşitdim. Görsem, ine, bir gara at dur. Onuň üstündäki atlynyň elinde bir terezi bardy. 6Onsoň men dört mahlugyň arasyndan göýä bir sesiň: «Uzakly gün işläp gazanjak haky diňe bir käse bugdaý bilen üç käse arpa ýetsin! Emma zeýtun we üzüm agaçlaryny zaýalama!» diýenini eşitdim[+]. 7Guzy dördünji möhüri döwende, dördünji mahlugyň hem: «Bäri çyk!» diýenini eşitdim. 8Görsem, ine, reňki solgun bir at dur. Onuň üstündäki atlynyň ady Ölümdi, onuň yzyndan ölüler dünýäsi[†] gelýärdi. Olara ýeriň dörtden bir bölegine ygtyýar berlip, şol ýerdäki adamlary gylyç, açlyk, mergi, wagşy haýwanlar bilen öldürmäge rugsat edilipdi[+]. 9Guzy bäşinji möhüri döwende, gurbanlyk[†] sypasynyň[†] aşagynda Hudaýyň Hoş Habary[†] ugrunda we eden şaýatlyklary üçin öldürilenleriň janlaryny gördüm[+]. 10Olar batly ses bilen gygyryp: «Eý, mukaddes[†] we hakyky Reb[†]! Sen ýer ýüzüniň ilatyny haçan höküm etjek? Biziň ganymyzy olardan haçan sorajak?» diýip soradylar[+]. 11Şonda olara ak lybas berlip, ýene az salym sabyr etmelidigini aýtdylar. Çünki olaryň hataryna özleri ýaly öldüriljek ýoldaşlarynyň we doganlarynyň doly sany goşulmalydy[+]. 12Guzy altynjy möhüri döwende, ýeriň gaty çaýkananyny gördüm. Gün gara ýüňden dokalan jul kimin garaldy, Aý bolsa gana döndi[+]. 13Asmandaky ýyldyzlar ýere paýyrdap döküldiler. Olar bişmedik injirleriň güýçli ýeliň zarbyna ýere dökülişi ýaly gaçdylar[+]. 14Gök hem kagyz kimin düýrlenip, gözden ýitdi. Daglaryň, adalaryň ählisi öz ýerinden gozgandy[+]. 15Dünýäniň şalary, şazadalary, müňbaşylary, baýlary, ygtyýarlylary, hemme gullar we azat adamlar gowaklarda, dagyň gaýalarynda gizlendiler[+]. 16Olar daglara we gaýalara ýüzlenip, şeýle diýdiler: «Biziň üstümize ýykylyň! Bizi tagtda Oturanyň ýüzünden, Guzynyň gazabyndan gizläň![+] 17Çünki Olaryň[*] gazabynyň güni ýetip geldi. Muňa döz geljek barmy?»[+]

#### 7‑nji bap


Möhürlenen 144000 adam

1Şundan soň ýeriň dört burçunda duran dört perişdäni gördüm. Olar ýer ýüzüne, deňze ýa-da agaçlara öwüsmesin diýip, ýeriň dört tarapyndaky ýelleri saklap durdular[+]. 2Olara ýere, deňze zyýan ýetirmeklik ygtyýary berlipdi. Soňra gündogardan ýokary çykyp barýan perişdäni gördüm. Onda Diri Hudaýyň möhüri bardy. Ol şol dört perişdä batly gygyryp, şeýle diýdi: 3«Biz Hudaýymyzyň gullarynyň maňlaýyna möhür basýançak, ýere, deňze we agaçlara zyýan ýetirmäň!»[+] 4Men möhürlenenleriň sanyny eşitdim. Ysraýyl[†] halkynyň ähli tirelerinden bir ýüz kyrk dört müň adam möhürlenendi:

5Ýahuda[†] tiresinden on iki müň adam,
ruben tiresinden on iki müň adam,
gat tiresinden on iki müň adam,
6aşer tiresinden on iki müň adam,
naftaly tiresinden on iki müň adam,
manaşa tiresinden on iki müň adam,
7şimgon tiresinden on iki müň adam,
lewi tiresinden on iki müň adam,
ysakar tiresinden on iki müň adam,
8zebulun tiresinden on iki müň adam,
ýusup[†] tiresinden on iki müň adam,
benýamin tiresinden on iki müň adam.


Ak lybasa beslenen mähelle

9Mundan soň her milletden, her halkdan, her tireden, her dilden bolan, hiç kimiň sanap bilmejek ägirt mähellesiniň tagtyň we Guzynyň öňünde duranyny gördüm. Olar ak lybasdadylar we ellerinde palma agajynyň şahalary bardy[+]. 10Olar batly ses bilen gygyryp: «Tagtda oturan Hudaýymyz we Guzy biziň Halasgärimizdir[†]» diýýärdiler[+]. 11Tagtyň, ýaşulularyň[†] we dört mahlugyň töweregindäki perişdeleriň[†] ählisi ýüzin düşüp, Hudaýa sežde etdiler[†][+]. 12Olar şeýle diýýärdiler:

«Omyn[†]!
Hudaýymyza öwgi, şan-şöhrat bolsun!
Oňa paýhas, şükürler, hormat, gudrat we kuwwat
ebedilik ýar bolsun!
Omyn[†]!»[+]

13Onsoň ýaşululardan[†] biri menden: «Bu ak lybasa beslenenler kim, nireden gelipdirler?» diýip sorady. 14Men: «Muny sen bilýänsiň, agam!» diýip jogap berdim. Ýaşuly: «Bular şol agyr muşakgatlary başdan geçirenler. Olar öz lybaslaryny Guzynyň gany bilen ýuwup, olary ap-ak etdiler[+]. 15Şoňa görä, olar Hudaýyň tagtynyň öňünde bolup, gije-gündiz Onuň ybadathanasynda[†] Oňa hyzmat edýärler. Tagtda Oturan olary Öz penasynda saklaýar. 16Olar indi asla ajykmazlar, asla suwsamazlar, olary gün urmaz, jöwza-da ýakmaz[+]. 17Çünki tagtyň ortasynda duran Guzy olary bakar, olary ýaşaýyş suwunyň gözbaşlaryna äkider. Hudaý olaryň gözýaşlarynyň her damjasyny süpürer»[+].

#### 8‑nji bap


Ýedinji möhür

1Guzy ýedinji möhüri döwende, gökde ýarym sagada golaý ümsümlik boldy[+]. 2Men Hudaýyň öňünde duran ýedi perişdäni gördüm. Olara ýedi surnaý berildi[+]. 3Başga bir perişde[†] gelip, gurbanlyk[†] sypasynyň[†] öňünde durdy. Onuň elinde altyndan gap bardy. Bu perişdä köp mukdarda ýakymly ysly tütetgi[†] berildi. Ol bu tütetgini Hudaýyň halkynyň doga-dileglerine goşup, tagtyň öňündäki altyndan ýasalan gurbanlyk sypasynda hödür etmelidi[+]. 4Hudaýyň halkynyň doga-dilegleri bilen birlikde ýakymly ysly tütetginiň tüssesi perişdäniň elinden Hudaýyň huzuryna tarap ýokary göterildi[+]. 5Perişde gaby alyp, ony gurbanlyk sypasyndaky otdan doldurdy-da, ony gökden ýere zyňdy. Şonda gök gürläp, güňleç gürrüldi eşidildi, ýyldyrym çakyp, ýer titredi[+].


Ýedi surnaý

6Onsoň ýedi perişdäniň hersi elindäki surnaýy çalmaga taýýarlandylar. 7Birinji perişde[†] surnaýyny çaldy. Gan gatyşykly doly we ot döräp, ýer ýüzüne döküldi. Ýeriň üçden biri[*], agaçlaryň üçden biri, gök otlaryň bary ýanyp köýdi[+]. 8Ikinji perişde surnaýyny çaldy. Şonda alawlap ýanýan äpet dag ýaly bir zat deňze zyňyldy. Deňziň suwunyň üçden biri gana öwrülip,[+] 9onda ýaşaýan janly-jandarlaryň üçden biri gyryldy, gämileriň üçden biri heläk boldy[+]. 10Üçünji perişde surnaýyny çaldy. Gökden alawlap ýanýan ot ýaly äpet bir ýyldyz derýalaryň üçden biriniň üstüne, suw gözbaşlaryna gaçdy[+]. 11Ol ýyldyzyň ady Ýowşandyr. Suwlaryň üçden biri ajady. Ajy suwdan içen adamlaryň ençemesi öldi[+]. 12Dördünji perişde surnaýyny çaldy. Günüň üçden bir bölegine, Aýyň üçden bir bölegine, ýyldyzlaryň üçden bir bölegine zarba urlup, olaryň üçden bir bölegi garaldy. Netijede, gündiziň we gijäniň üçden bir bölegi ýagtysyz galdy[+]. 13Soňra men gökde uçup ýören bürgüdi[*] gördüm. Onuň batly ses bilen şeýle diýýänini eşitdim: «Surnaý çaljak beýleki üç perişdäniň surnaýynyň sesinden ýaňa ýer ýüzünde ýaşaýanlaryň gününe waý-waý-waý!»

#### 9-njy bap

1Bäşinji perişde[†] surnaýyny çaldy. Men gökden ýere gaçan bir ýyldyz gördüm. Ýyldyza dowzah guýusynyň açary berildi[+]. 2Ol dowzah guýusyny açanda, ondan äpet ojagyň tüssesi ýaly tüsse burugsalap çykdy. Bu tüsseden ýaňa Gün we Aý garaldy. 3Tüsseden ýer ýüzüne çekirtgeler ýagdy. Olara ýer ýüzündäki içýanlaryňky ýaly güýç berlipdi[+]. 4Olara ýer ýüzüniň otuna, ösümligine ýa-da agajyna däl-de, diňe maňlaýynda Hudaýyň möhüri bolmadyk adamlara zyýan ýetirmek buýruldy[+]. 5Olara bu adamlary öldürmän, diňe bäş aýlap gynamaga ygtyýar berildi. Çekirtgeleriň berýän ezýeti içýanlaryň adamy çakanda berýän yzasyna meňzeýärdi. 6Adamlar şol günlerde ölümi agtararlar, ýöne ony tapmazlar. Ölümi küýsärler, ýöne ölüm olardan gaçar[+]. 7Çekirtgeleriň görnüşi söweşe girjek bedewleriňkä meňzeýärdi. Olaryň başlarynda altyn täje meňzeş zat bardy, ýüzleri adamyňka meňzeýärdi[+]. 8Saçlary aýalyň saçy, dişleri-de arslanyňky ýalydy[+]. 9Olaryň döşi demir sowut ýalydy. Ganatlarynyň sesi köpsanly söweş arabalarynyň şakyrdysyna meňzeýärdi[+]. 10Içýanlaryňky ýaly guýruklary we neşderleri bardy. Adamlara bäş aýlap ejir çekdirmek üçin berlen güýçleri guýruklaryndady. 11Olara düýpsüz dowzahyň perişdesi hökümdarlyk edýärdi. Bu perişdäniň ady ýewreýçe[†] Abaddon[*], grekçe[†] bolsa Apolliýondyr[*]. 12Birinji bela geçdi, onuň yzyndan ýene-de iki bela gelýär[+].

13Altynjy perişde[†] surnaýyny çaldy. Men Hudaýyň öňündäki altyndan ýasalan gurbanlyk[†] sypasynyň[†] dört şahyndan çykýan sesi eşitdim[+]. 14Bu ses eli surnaýly perişdä: «Beýik Ýewfrat derýasynyň boýunda daňylgy duran dört perişdäni boşat» diýdi[+]. 15Dört perişde boşadyldy. Olar şol ýyl, şol aý, şol gün, şol sagat üçin taýýarlanylyp, adamlaryň üçden birini öldürmäge niýetlenipdi[+]. 16Atly goşunlarynyň sany müňlerçe müňdi, olaryň sanyny meniň özüm eşitdim. 17Görnüşimde gören atlarymyň we olaryň üstündäkileriň görnüşi şeýledi: atlylaryň sowutlary ot ýaly gyzyl, goýy gök we kükürt ýaly sarydy; atlaryň kellesi arslanyňka meňzeýärdi, agyzlaryndan ot, tüsse we kükürt çykýardy. 18Adamlaryň üçden biri olaryň agzyndan çykýan otdan, tüsseden we kükürtden – şu üç beladan öldi. 19Atlaryň güýji hem agyzlarynda, hem guýruklaryndady. Olaryň guýruklary ýylana meňzeýärdi, sebäbi olaryň ujy ýylanyň kellesi ýalydy. Olar şonuň bilen adamlary heläkleýärdiler. 20Bu belalardan aman galan adamlar şonda-da elleriniň pis işlerinden dänip, toba gelmediler. Olar jynlara, altyndan, kümüşden, bürünçden, daşdan we agaçdan ýasalyp, eşitmeýän, görmeýän, ýöremeýän butlara[†] sežde etmeklerini[†] bes etmediler[+]. 21Olar ganhorlyklaryndan, jadygöýliklerinden, azgynlyklaryndan we ogurlyklaryndan dänmediler, toba gelmediler[+].

#### 10-njy bap


Perişde we kitapça

1Onsoň men gökden aşak inip gelýän başga bir güýçli perişdäni gördüm. Ol buluda bürenipdi, onuň başynyň ýokarsynda älemgoşar şugla saçýardy. Perişdäniň ýüzi gün ýaly şöhle saçýardy, aýaklary bolsa ot sütünleri ýalydy[+]. 2Elinde açyk kitapça bardy. Ol sag aýagyny deňze, çep aýagyny bolsa ýeriň üstünde goýdy-da,[+] 3arslanyň arryldysyna meňzeş batly ses bilen gygyrdy. Soňra ýedi gök gürrüldisi gürledi[+]. 4Bu ýedi gök gürrüldisi gürlände, men ýazmaga taýýarlandym. Ýöne gökden: «Ýedi gök gürrüldisiniň aýdanlaryny ýazma, ýöne möhürle! Goý, olar gizlin galsyn!» diýen bir ses eşitdim[+]. 5Deňziň we ýeriň ýüzünde duranyny gören perişdäm sag elini göge galdyrdy. 6Ol gögi we gökdäkileri, ýeri we ýerdäkileri, deňzi we deňizdäkileri Ýaradanyň, baky ýaşaýan Hudaýyň adyndan ant içip, şeýle diýdi: «Indi gijikme bolmaz! 7Ýedinji perişdäniň surnaýyny çaljak güni Hudaý Öz pygamber[†] gullaryna yglan edişi ýaly, Onuň syry amala aşar»[+]. 8Soňra gökden eşiden sesim ýene-de meniň bilen gepleşip, maňa: «Bar, deňziň we ýeriň ýüzünde duran perişdäniň elindäki açyk kitapçany al!» diýdi. 9Men perişdäniň ýanyna baryp, kitapçany maňa bermegini haýyş etdim. Ol hem maňa: «Al, iý! Ol içiňi ajadar, ýöne agzyňda bal ýaly süýji bolar» diýdi[+]. 10Men kitapçany perişdäniň elinden alyp iýdim. Ol agzymda bal ýaly süýjüdi, emma ony iýenimden soň, içim ajady. 11Onsoň ol maňa: «Sen ýene-de köp halklar, milletler[†], diller we patyşalar hakda pygamberlik etmelisiň[†]» diýdi.

#### 11‑nji bap


Iki şaýat

1Maňa bir ölçeg taýagy berlip, şeýle diýildi: «Git-de, Hudaýyň ybadathanasyny[†], gurbanlyk[†] sypasyny[†] ölçe, ol ýerde sežde edýänleri[†] sana[+]. 2Emma ybadathananyň daşky howlusyny hasaba alma, ony ölçeme, sebäbi ol başga milletlere[†] berlendir. Olar mukaddes[†] şäheri kyrk iki aýlap depelär[+]. 3Men iki şaýadymy ibererin. Olar hem jul geýnip[†], bir müň iki ýüz altmyş günläp pygamberlik ederler[†]. 4Dünýäniň Rebbiniň[†] öňünde duran iki zeýtun agajy, iki çyradan, ine, şulardyr[+]. 5Kimdir biri olara zyýan ýetirjek bolsa, olaryň agzyndan çykan ot duşmanlaryny köýdürer. Olara zyýan ýetirmekçi bolan şeýle öldürilmelidir[+]. 6Pygamberlik eden günleri ýagyş ýagmaz ýaly, olaryň gögi baglamaga ygtyýary bardyr. Olaryň suwy gana öwürmäge, ýer ýüzüni islän wagtlary dürli bela-külpetlere ýolukdyrmaga ygtyýarlary bardyr[+]. 7Olar pygamberliklerini tamamlanlarynda, dowzahdan çykan jandar olar bilen urşar. Jandar olary ýeňer we öldürer[+]. 8Olaryň jesetleri beýik şäheriň baş köçesinde serlip ýatar. Olaryň Rebbi hem bu şäherde haça[†] çüýlendi. Adamlar ýaňsylap, bu şäheri „Sodom[†]“ ýa-da „Müsür“ diýip atlandyrýardylar[+]. 9Her halkdan, tireden, dilden we milletden bolan adamlar üç ýarym günläp olaryň jesetlerine tomaşa ederler we jaýlamaga rugsat bermezler[+]. 10Ýer ýüzüniň ilaty olaryň bu ýagdaýyna begenişip, baýram eder, biri-birlerine sowgatlar ýollar. Sebäbi bu iki pygamber ýer ýüzünde ýaşaýanlara köp sütem edipdi». 11Emma üç ýarym günden Hudaýyň dirilik demi olaryň bedenine girip, olar aýaga galdylar. Muny görenleri howsala gaplap aldy[+]. 12Iki pygamber gökden: «Bäri, ýokary çykyň!» diýýän batly sesi eşitdi. Onsoň olar duşmanlarynyň gözüniň alnynda bulutda göge galdylar[+]. 13Şol sagat bir güýçli ýertitreme bolup, şäheriň ondan biri[†] ýumruldy. Ýertitremede ýedi müň adam heläk boldy. Aman galanlar gorkup, Gögüň Hudaýyny şöhratlandyrdylar[†][+]. 14Ikinji bela hem geçdi. Ine, basym, üçünji bela ýetip gelýär![+]


Ýedinji surnaý çalynýar

15Ýedinji perişde[†] surnaýyny çaldy. Gökden:

«Dünýä şalygy indi Rebbimiziň we Onuň Saýlanynyň şalygydyr.
Hudaý asyrlarboýy şalyk sürjekdir» – diýip gygyrýan batly sesler eşidildi[+].

16Hudaýyň öňünde tagtlarynda oturan ýigrimi dört ýaşuly[†] Onuň öňünde ýüzin düşdi-de, Oňa sežde edip[†],[+] 17şeýle diýdi:

«Ýa Reb Hökmürowan Hudaý!
Sen häzir bar, geçmişde-de bolduň[*].
Biz Saňa şükür edýäris.
Çünki Sen beýik gudratyňa beslenip,
şalyk sürüp başladyň[+].
18Milletler[†] Saňa gaharlandylar.
Indi Sen hem gazaba mündüň.
Indi ölülere kazylyk etmegiň wagty geldi.
Seniň gullaryň bolan pygamberleri[†],
Öz halkyňy we Senden gorkýan uly-kiçi baryny
sylaglamagyň wagty geldi.
Ýeri harabalyga öwrenleri heläk etmegiň wagty geldi»[+].

19Onsoň Hudaýyň gökdäki ybadathanasy[†] açylyp, onuň içindäki Äht sandygy[†] göründi. Şol pursatda ýyldyrymlar çakdy, batly sesler, gök gürrüldisi eşidildi, ýer titräp, güýçli doly ýagdy[+].

#### 12‑nji bap


Aýal we aždarha

1Asmanda täsin bir alamat: Güne beslenen bir aýal peýda boldy. Onuň aýaklarynyň astynda ýaňy dogan Aý, başynda on iki ýyldyzly täji bardy[+]. 2Aýal göwrelidi. Dogurjak bolup, burgusy tutup gygyrýardy. 3Soňra asmanda başga bir alamat peýda boldy. Bu ýedi kelleli, on şahly, kellelerinde ýedi täji bolan äpet gyzyl aždarhady[†][+]. 4Ol gökdäki ýyldyzlaryň üçden birini guýrugy bilen syryp, ýer ýüzüne zyňdy. Aždarha doguljak çagany bada-bat ýuwutmak üçin, burgusy tutýan aýalyň öňünde durdy[+]. 5[+]Aýal bir ogul – ähli milletleri[†] demir hasasy bilen dolandyrjak bir oglan dogurdy. Onuň çagasy alnyp, Hudaýyň huzuryna – Onuň tagtyna eltildi[+]. 6Aýal bolsa çöle gaçyp gitdi. Ol çölde müň iki ýüz altmyş günläp iýmitlener ýaly, Hudaý şol ýerde oňa bir ýer taýýarlapdy[+]. 7Onsoň gökde uruş başlandy. Mikaýyl[†] we onuň perişdeleri[†] aždarha bilen uruşdylar. Aždarha-da öz perişdeleri bilen olara garşy uruşdy[+]. 8Emma aždarhanyň ýeňmäge güýji ýetmän, gökdäki ýerlerini elden giderdi. 9Uly aždarha öz perişdeleri bilen ýere taşlandy. Hawa, bütin dünýäni azdyryp, iblis ýa-da şeýtan[†] diýip atlandyrylýan bu gadymy ýylan ýere taşlandy[+]. 10Mundan soň gökden bir batly ses eşitdim. Ol şeýle diýdi: «Ine, Hudaýymyzyň halas etjek pursady geldi! Onuň gudraty we şalygy amala aşdy. Onuň Saýlanynyň hökmürowanlygy berkarar boldy. Hudaýymyzyň huzurynda doganlarymyzy gije-gündiz aýyplaýan, olara töhmet atýan şeýtan aşak zyňyldy[+]. 11Doganlarymyz Guzynyň gany arkaly, öz şaýatlyklary arkaly ony ýeňdiler. Hatda ölüm howpy üstlerine abananda-da, janlaryny aýamadylar[+]. 12Şoňa görä, eý, gök we onda ýaşaýanlar, heşelle kakyň! Eý, ýer we deňiz, siziň bolsa halyňyza waý! Çünki iblis ýanyňyza indi, ol wagtynyň azalandygyny bilensoň, gazap atyna mündi»[+].

13Aždarha[†] özüniň ýere zyňlandygyna düşünende, ogul dogran aýaly kowalamaga başlady. 14Aýala ýylanyň öňünden çöle, bir wagta, iki wagta, ýarym wagta çenli iýmitlenjek ýerine uçup gaçar ýaly, uly bürgüdiň iki ganaty berildi[+]. 15Ýylan bolsa aýaly sile gark etmek üçin, agzyny açyp, onuň yzyndan derýa ýaly suw akdyrdy. 16Emma ýer agzyny açyp, aždarhanyň agzyndan akdyran derýasyny ýuwudyp, aýala kömek etdi. 17Onsoň aždarha aýala gaty gazaplandy. Ol aýalyň beýleki çagalary, ýagny Hudaýyň buýruklaryny berjaý edip, Isa[†] barada şaýatlyk edýänler bilen uruşmaga gitdi[+].

#### 13‑nji bap

1Aždarha[†] deňziň kenarynda durdy[*].


Deňizden çykan jandar

Şondan soň men deňizden bir jandaryň çykyp gelýänini gördüm. Onuň on şahy we ýedi kellesi bardy. Şahlarynyň hersine bir täç geýdirilgidi, kellelerinde Hudaýa dil ýetirýän atlar ýazylgydy[+]. 2Gören jandarym gaplaňa meňzeýärdi. Aýaklary aýynyň aýaklary ýaly, agzy bolsa arslanyň agzy ýalydy. Aždarha[†] bu jandara öz güýjüni, tagtyny we uly ygtyýaryny berdi[+]. 3Jandaryň kelleleriniň birine ölüm ýarasy salnan eken. Ýöne bu ýara bitdi. Bütin dünýä haýran galyp, jandaryň yzyna düşdi. 4Adamlar aždarha sežde etdiler[†], sebäbi ol öz ygtyýaryny jandara beripdi[*]. Olar: «Jandara taý geljek barmy? Oňa garşy urşup biljek barmy?» diýip, oňa hem sežde etdiler. 5Jandara tekepbir we Hudaýa dil ýetirýän sözleri sowurýan bir agyz berildi. Şeýle hem oňa öz ygtyýaryny kyrk iki aýlap ulanmaklyk hukugy berildi[+]. 6Ol Hudaýa sögmek, Onuň adyna, mesgenine, gökde mesgen tutanlara sögmek üçin agzyny açdy. 7Jandara Hudaýyň halky bilen söweşip, olary ýeňmeklik ygtyýary berildi. Şeýle-de oňa her tiräniň, her halkyň, her dilden we her milletiň üstünden höküm sürmeklik ygtyýary berildi[+]. 8Ýer ýüzünde ýaşaýan her bir ynsan bu jandara sežde eder. Bu jandara diňe dünýä ýaradylmazdan öň atlary Ýaşaýyş kitabyna ýazylan adamlar sežde etmez. Ýaşaýyş kitaby damagy çalnan Guzynyňkydyr[+]. 9Gulagy bar adam eşitsin![+]

10Tussag edilmeli[*] – tussag ediler, gylyçdan ölmeli[*] – gylyçdan öler. Hudaýyň halkynyň gaýratlylygy we sadyklygy, ine, şu ýerde gerekdir[+].


Ýerden çykan jandar

11Şondan soň men ýerden çykyp gelýän başga bir jandary gördüm. Onuň guzynyňka meňzeş iki şahy bolsa-da, aždarha[†] ýaly gepleýärdi. 12Ol birinji jandara hyzmat edip, onuň bütin ygtyýaryny amal edýärdi, tutuş ýer ýüzüni we onuň ilatyny ölüm howply ýarasy biten jandara sežde etmäge[†] mejbur edýärdi. 13Bu ikinji jandar uly alamatlary görkezýärdi, hatda ynsanlaryň gözleriniň alnynda gökden ýere ot hem ýagdyrýardy[+]. 14Bu jandar birinji jandaryň adyndan alamatlar görkezip, ýer ýüzüniň ilatyny aldawa salýardy. Ol gylyç bilen ölüm howply ýara salnandygyna garamazdan, direlen jandaryň heýkelini ýasamagy ilata buýurdy[+]. 15Oňa jandaryň heýkeline jan berme güýji berildi. Jandaryň heýkeli gepläp başlady-da, özüne sežde etmeýänleri öldürtdi[+]. 16Ikinji jandar hemme ynsanlary: kiçileri we ululary, baýlary we garyplary, azatlary we gullary sag eline ýa-da maňlaýyna tagma basdyrmaga mejbur etdi. 17Ol jandaryň tagmasy bolmadyklara zat satyn almaga ýa-da satmaga rugsat bermeýärdi. Bu tagma jandaryň adyny ýa-da adynyň sanyny aňladýandyr. 18Bu ýerde danalyk gerekdir. Düşbi adam, goý, bu jandaryň sanyny hasaplap çykarsyn, çünki bu san belli bir adamy aňladýandyr. Onuň sany-da alty ýüz altmyş altydyr.

#### 14‑nji bap


Guzy we 144000 adam

1Soňra men Sion[†] dagynda Guzynyň duranyny gördüm. Onuň ýanynda bir ýüz kyrk dört müň adam durdy. Olaryň maňlaýynda Guzynyň we Onuň Atasynyň ady ýazylgydy[+]. 2Men gökden ägirt uly ummanyň güwwüldisi ýaly, güýçli gök gürrüldisiniň sesi ýaly bir ses eşitdim. Bu ses arfaçylaryň çalýan owazyna meňzeýärdi[+]. 3Ýaňky bir ýüz kyrk dört müň adam tagtyň öňünde, dört mahlugyň we ýaşulularyň[†] öňünde täze aýdym aýdýardylar. Tutuş adamzadyň arasyndan azat edilen bu bir ýüz kyrk dört müň adamdan başga hiç kim bu aýdymy öwrenip bilmeýärdi[+]. 4Bular ömürlerinde aýala ýanaşman, öz päkligini saklanlardy. Bular Guzy nirä gitse, Onuň yzyna eýerýänlerdi. Bular ynsanlaryň arasyndan azat edilip, ilkinji hasyl hökmünde Hudaýa we Guza bagyş edilenlerdi[+]. 5Bularyň agyzlaryndan ýalan söz çykan däldir, olar müýnsüzdirler[*][+].


Üç perişde

6Soňra men gökde uçup ýören bir perişdäni gördüm. Ol ýer ýüzünde ýaşaýanlara: her millete we tirä, her dile we her halka yglan etjek bolup, ebedi Hoş Habary[†] getirýärdi. 7Ol batly ses bilen şeýle diýýärdi: «Hudaýdan gorkuň! Ony beýgeldiň! Çünki Onuň kazylyk etjek sagady geldi! Ýeri, gögi, deňzi, suw gözbaşlaryny Ýaradana sežde ediň[†]!»

8Onuň yzyndan uçup gelýän ikinji perişde[†] şeýle diýýärdi: «Ýykyldy! Beýik Babyl ýykyldy! Öz azgyn hyjuwlarynyň şerabyny ähli milletlere[†] içirdi»[+]. 9Olaryň yzyndan uçup gelen üçünji bir perişde batly ses bilen şeýle diýýärdi: «Kimde-kim jandara we onuň heýkeline sežde etse[†], maňlaýyna ýa-da eline onuň tagmasyny basdyrsa,[+] 10Hudaýyň gazap käsesinden içer. Bu käse Hudaýyň gazabynyň şerabyndan, hiç zat garylmadyk sap şerapdan doludyr. Şeýle adam mukaddes[†] perişdeleriň we Guzynyň öňünde ot, kükürt bilen gynalar[+]. 11Gynalmalarynyň tüssesi bolsa ebedi tütär. Jandara we onuň heýkeline sežde edenler ýa-da onuň adynyň tagmasyny basdyran adamlar ne gije, ne-de gündiz dynç alarlar»[+]. 12Şoňa görä-de, Hudaýyň buýruklaryny berjaý edip, Isa[†] Mesihe[†] sadyk bolup galýanlar gaýratly bolmalydyr[+]. 13Onsoň gökden bir ses eşitdim. Ol şeýle diýdi: «Muny ýaz: „Mundan beýläk Rebbimize[†] iman edip ölenler bagtlydyr!“» Ruh[†] hem şeýle diýdi: «Hawa, olar çeken zähmetlerinden dynç alarlar, çeken zähmetleriniň rähnetini görerler»[+].


Ýeriň hasyly orulýar

14Onsoň görsem, ine, bir ak bulut bar. Buludyň üstünde ynsan ogluna[†] meňzeş Biri otyrdy. Onuň başynda altyn täji, elinde hem ötgür oragy bardy[+]. 15Ybadathanadan[†] çykan başga bir perişde[†] buludyň üstünde Oturana batly ses bilen şeýle diýdi: «Oragyňy işlet-de, or! Orak wagty ýetip geldi, sebäbi ýeriň hasyly ýetişdi»[+]. 16Buludyň üstünde Oturan oragyny ýer ýüzünde işletdi. Şeýdip, ýeriň hem hasyly oruldy[+]. 17Gökdäki ybadathanadan başga bir perişde çykdy. Onuň hem ötgür oragy bardy. 18Soňra gurbanlyk[†] sypasyndaky[†] oda gözegçilik edýän başga bir perişde sypadan çykyp, ötgür orakla batly ses bilen şeýle diýdi: «Sen-de ötgür oragyňy işlet. Ýerdäki üzüm agajyndaky salkymlary ýyg, çünki üzüm bişipdir». 19Perişde oragyny ýeriň ýüzünde işletdi-de, ondaky üzüm salkymlaryny ýygyp, Hudaýyň üzüm sykýan uly gahar-gazap çukuryna taşlady[+]. 20Salkymlar şäheriň daşyndaky çukurda sykyldy. Gan çukurdan çogup çykdy-da, at uýanynyň derejesine galyp, üç ýüz çakrym[*] aralyga ýaýrady.

#### 15‑nji bap


Ýedi perişde we ýedi bela

1Şondan soň men gökde ýene bir uly we täsin alamat gördüm: gökde ýedi perişde[†], hersiniň elinde bolsa bir bela bardy. Bu belalar soňky belalar bolup, olar Hudaýyň gazabyny soňlaýardylar[+]. 2Men ot bilen garyşyk, çüýşeden ýasalan deňiz ýaly bir zat gördüm. Onuň üstünde jandary, onuň heýkelini[*], adyny aňladýan sany ýeňenler durdy. Olaryň ellerinde Hudaýyň beren arfalary bardy[+]. 3Olar Hudaýyň guly Musanyň[†] we Guzynyň aýdymyny aýdýardylar:

«Ýa Reb[†] Hökmürowan Hudaý!
Seniň işleriň beýik, täsindir.
Eý, milletleriň[†] Şasy[*]!
Seniň ýollaryň dogry we hakdyr[+].

4Ýa Reb, Senden gorkmajak barmy?

Adyňa şöhrat[†] aýtmajak barmy?
Çünki mukaddes[†] ýeke-täk Sensiň!
Ähli milletler[†] huzuryňa gelerler,
olar Saňa sežde ederler[†].
Çünki adalatly[†] hökümleriň aýan boldy»[+].

5Mundan soň gökdäki ybadathananyň[†], ýagny äht[†] çadyrynyň açylanyny gördüm[+]. 6Ybadathanadan ýedi belany getirýän ýedi perişde[†] çykdy. Olaryň egninde tämiz[†], ap-ak zygyr[†] lybaslar, billerinde bolsa altyndan guşaklary bardy[+]. 7Dört mahlugyň biri ýedi perişdä baky ýaşaýan Hudaýyň gazabyndan doly ýedi altyn käse berdi[+]. 8Ybadathana Hudaýyň şöhratynyň[†], gudratynyň tüssesinden doldy. Ýedi perişdäniň ýedi belasy tamamlanýança, hiç kim ybadathana girip bilmedi[+].

#### 16-njy bap


Hudaýyň gazaby we ýedi käse

1Şondan soň men ybadathanadan[†] ýedi perişdä: «Gidiň-de, Hudaýyň gazabyndan doly ýedi käsäni ýeriň ýüzüne döküň!» diýen batly sesi eşitdim[+]. 2Birinji perişde[†] gidip, käsesini ýere dökdi. Jandaryň tagmasy bolan we onuň heýkeline sežde eden[†] adamlarda erbet we agyryly ýaralar peýda boldy[+]. 3Ikinji perişde käsesini deňze dökdi. Deňiz öliniň ganyna meňzeş gana öwrüldi-de, ondaky janly-jandaryň ählisi gyryldy[+]. 4Üçünji perişde käsesini derýalara, suw gözbaşlaryna dökdi. Olar-da gana öwrüldi[+]. 5Men suwlara gözegçilik edýän perişdäniň şeýle diýenini eşitdim: «Eý, häzir bar we geçmişde bolan Mukaddes[†] Hudaý! Sen şu hökümi çykarmak bilen adalatlydygyňy[†] aýan etdiň[+]. 6Olar halkyňyň we pygamberleriňiň[†] ganyny dökdi, Sen hem olara gan içirip, almytyny berdiň!»[+]

7Men gurbanlyk[†] sypasyndan[†] bir sesiň: «Hawa, Reb[†] Hökmürowan Hudaý, Seniň hökümleriň hakdyr, adyldyr» diýip jogap berenini eşitdim[+].

8Dördünji perişde[†] käsesini Güne dökdi. Güne ynsanlary ot bilen ýakyp-köýdürmeklik güýji berildi. 9Güýçli howur ynsanlary ýakyp-köýdürdi. Ýöne olar toba gelmediler, Hudaýy şöhratlandyrmadylar[†]. Tersine, bu belalara hökümini ýöredýän Hudaýa gargadylar[+]. 10Bäşinji perişde käsesini jandaryň tagtyna dökdi. Jandaryň patyşalygy tümlüge gaplandy. Ynsanlar çekýän ejirlerinden ýaňa dillerini dişlediler[+]. 11Olar etmişlerinden dänmediler, toba gelmediler, tersine, ejirleri we ýaralary üçin Gögüň Hudaýyna gargadylar. 12Altynjy perişde käsesini beýik Ýewfrat derýasyna dökdi. Gündogardan gelýän patyşalaryň ýolunyň açylmagy üçin, derýanyň suwy gurady[+]. 13Onsoň aždarhanyň[†], jandaryň we galp pygamberiň[†] agyzlaryndan gurbaga meňzeş üç erbet ruhuň[†] çykanyny gördüm[+]. 14Bular alamatlar görkezip bilýän jynlaryň ruhlarydyr. Bular Hökmürowan Hudaýyň beýik gününde boljak söweş üçin bütin dünýäniň patyşalaryny üýşürmäge barýarlar[+].

15«Ine, Men bir ogry kimin gelýärin! Oýa bolan bagtlydyr! Ýalaňaç gezmän, uýatlaryny görkezmän, eşiklerini egninde saklan bagtlydyr!»[+]

16Onsoň erbet ruhlar patyşalary ýewreýçe[†] «Armageddon» diýilýän ýere üýşürdiler. 17Ýedinji perişde[†] käsesini howa serpip goýberdi. Ybadathanadaky[†][*] tagtdan: «Amala aşdy!» diýen batly bir ses eşidildi. 18Şondan soň ýyldyrymlar çakdy, gümmürdäp, gök gürledi, güýçli ýertitreme boldy. Ynsanlar ýer ýüzünde ýaşap başlany bäri şeýle güýçli ýertitreme bolmandy[+]. 19Beýik şäher üç bölek boldy. Milletleriň[†] şäherleri weýran boldy. Hudaý Babyl şäherini ýada salyp, gahar-gazabyndan doly şeraply käsesinden bu şähere içirdi[+]. 20Adalaryň ählisi ýitirim boldy, daglar gözden gaýyp boldy[+]. 21Ynsanlaryň üstüne gökden hersiniň agramy bir batmana golaý güýçli doly ýagdy. Ynsanlar doly belasy üçin Hudaýa gargadylar, sebäbi bu bela diýseň aýylgançdy[+].

#### 17‑nji bap


Aýal we jandar

1Eli käseli ýedi perişdäniň biri gelip, maňa şeýle diýdi:

«Gel, men saňa köp suwlaryň üstünden hökmürowanlyk ýöredýän uly lolynyň[†] jezasyny görkezeýin[+]. 2Dünýäniň patyşalary onuň bilen zyna etdiler, ýeriň ilaty onuň zynahorlyk şerabyndan içip-içip serhoş boldy»[+]. 3Onsoň perişde[†] meni Mukaddes Ruh[†] arkaly çöle äkitdi. Men ol ýerde gyp-gyzyl jandaryň üstünde oturan bir aýaly gördüm. Bu jandaryň tutuş endamy Hudaýa dil ýetirýän atlardan doludy, onuň ýedi kellesi, on şahy bardy[+]. 4Aýal bolsa goýy gyrmyzy we al-gyzyl lybaslara beslenip, altyn, gymmatbaha daşlar we dürler bilen bezenipdi. Onuň elinde ýigrenji zatlardan we zynahorlygynyň nejisliginden doly altyn şakäse bardy. 5Bu aýalyň maňlaýynda «Beýik Babyl, dünýä lolularynyň we nejislikleriniň enesi» diýen syrly at ýazylgydy. 6Onsoň aýalyň Hudaýyň halkynyň we Isanyň[†] şaýatlarynyň ganyny içip, serhoş bolanyny gördüm. Muny görüp, gaty geň galdym[+]. 7Perişde maňa şeýle diýdi: «Näme geň galýarsyň? Aýalyň, onuň atlanyp barýan ýedi başly we on şahly jandarynyň syryny men saňa aýdaýyn. 8Seniň gören jandaryň birwagtlar bardy, ýöne indi ýok. Emma soňra ol heläk bolmazyndan öň ölüler dünýäsinden[†] çykar. Ýer ýüzüniň ilaty, ýagny dünýä ýaradylany bäri atlary ýaşaýyş kitabyna ýazylmadyklar bu jandary görenlerinde haýran galarlar, sebäbi ol birwagtlar bardy, indi ýok, ýöne ýene geler[+]. 9Bulara düşünmek üçin paýhas we danalyk gerek. Ýedi kelle – bu aýalyň oturan ýedi dagyny we ýedi patyşany aňladýar. 10Olaryň bäşisi heläk boldy, biri şalyk sürýär, ýene-de biri heniz gelenok. Ýöne ol gelende, uzak şalyk sürmez. 11Birwagtlar bar bolup, indi ýok jandar bolsa sekizinjidir. Şol bir wagtyň özünde-de ol ýedileriň biri bolup, heläk bolmaga barýandyr. 12Seniň gören on şahyň bolsa heniz patyşalyga ýetmedik on patyşadyr. Ýöne olar jandar bilen bile bir sagat patyşalyk etmäge ygtyýar alarlar[+]. 13Bu on patyşanyň maksady bir bolup, olar öz güýçlerini we ygtyýarlaryny jandara bererler. 14Olar Guzy bilen söweşerler, ýöne Guzy olary ýeňer. Çünki Guzy şalaryň Şasy, taňrylaryň Taňrysydyr. Onuň çagyranlary, saýlanlary we sadyklary Onuň bilen bolarlar»[+]. 15Perişde maňa ýene şeýle diýdi: «Lolynyň hökmürowanlyk sürýän köp suwlary her milletden, her halkdan, her dilden bolan ägirt mähelläni aňladýandyr. 16Seniň gören on şahyň we jandar bu aýaly ýigrenerler. Olar ony tozduryp, ýalaňaçlarlar; onuň etini iýip, ony otlarlar[+]. 17Çünki Hudaý Öz maksadyny amala aşyrmak islegini olaryň ýüregine guýdy. Şunlukda, olar Hudaýyň sözleri berjaý bolýança, özleriniň hökmürowanlyk ygtyýaryny jandara bermäge biragyzdan razy bolarlar. 18Gören aýalyň bolsa ýer ýüzüniň patyşalaryna hökmürowanlyk edýän beýik şäherdir!»

#### 18‑nji bap


Babyl weýran edilýär

1Mundan soň men gökden inip gelýän başga bir perişdäni gördüm. Onuň uly ygtyýary bolup, şöhraty[†] bütin dünýä nur saçdy[+]. 2Perişde[†] batly gygyryp, şeýle diýdi: «Ýykyldy! Beýik Babyl ýykyldy! Ol jynlaryň mesgenine öwrüldi, ähli arwahlaryň sürenine öwrüldi, dürli haram we nejis guşlaryň penasyna öwrüldi[+]. 3Çünki ähli milletler[†] onuň azgyn hyjuwlarynyň şerabyny içdiler. Dünýäniň şalary onuň bilen zyna etdiler, täjirleri onuň göçgünli aýşy-eşretinden baýadylar»[+]. 4Onsoň men gökden başga bir ses eşitdim. Ol şeýle diýýärdi: «Eý, halkym! Onuň günälerine şärik bolmaz ýaly, onuň belalaryna uçramaz ýaly, ol ýerden çyk[+]. 5Çünki onuň günäleri beýgelip göge ýetdi, Hudaý onuň jenaýatlaryny ýatlady[+]. 6Ol size näme eden bolsa, siz hem oňa şony ediň. Onuň edenlerini iki esse edip gaýtaryň! Oňa iki esse güýçli garylan şerapdan içiriň![+] 7Ol näçe şöhratlanyp, aýşy-eşret çeken bolsa, şonça-da jebir, gam-gussa beriň oňa! Çünki ol öz ýüreginde şeýle diýýär: „Men melike kimin otyryn, dul däldirin, asla ýas tutmaryn“[+]. 8Şoňa görä, bir günüň içinde ölüm, ýas, açlyk belasy başyna iner, ony ot ýakyp köýdürer. Çünki ony höküm eden Hudaý güýçlüdir![+] 9Onuň bilen zyna eden, aýşy-eşretine şärik bolan dünýäniň patyşalary onuň ýangynynyň tüssesini görenlerinde, ýas tutup, aglarlar[+]. 10Olar onuň çekýän jebirlerinden hopugyp, uzakda duran ýerlerinden şeýle diýerler: „Eý, beýik şäher, halyňa waý! Eý, kuwwatlylyk şäheri Babyl, halyňa waý! Sen bir sagadyň içinde jezaňy aldyň!“

11Dünýä täjirleri onuň üçin ýas tutup, aglarlar, sebäbi indi olaryň harytlaryny satyn aljak ýok. 12Altyny, kümşi, gymmatbaha daşlary, dürleri, nepis zygyr[†] matalary, gyrmyzy reňkli gymmat matalary, ýüpegi we al-gyzyl matalary, hoşboý ysly agajy, pil süňkünden, gymmatbaha agaçlardan, bürünçden, demirden we mermerden ýasalan dürli harytlary, 13dalçyn, we beýleki tagamlyklary, ýakymly ysly tütetgileri[†], müşk-anbarlary, şeraby, zeýtun ýagyny, kepeksiz uny we bugdaýy, sygyrdyr goýunlary, atlardyr arabalary, adamlaryň janyny we tenini satyn aljak indi ýok. 14Täjirler şeýle diýerler: „Göwnüň küýsän miweleri ýitip gitdi. Baýlygyň we göz gamaşdyryjy ajaýyplygyň gaýyp boldy, olar indi asla dolanmaz“. 15Babylda öz harytlaryny satyp baýan täjirler şäheriň jebirlerinden hopugarlar. Uzakda duran ýerlerinden ýas tutup, aglarlar. 16Olar möňňürişip, şeýle diýerler: „Waý, beýik şäheriň halyna waý! Ol nepis zygyr, goýy gyrmyzy we al-gyzyl geýnerdi, altyn, gymmatbaha daşlar we dürler bilen bezenerdi. 17Şeýle ägirt uly baýlyk bir sagadyň içinde weýran boldy!“

Hemme gämiçiler, deňiz ýolagçylary we ähli deňizçiler – deňizden eklenýänleriň bary uzakda durup,[+] 18şäheriň ýangynynyň tüssesini görenlerinde: „Bu şähere taý geljek şäher barmydy?“ diýerler[+]. 19Olar başlaryndan gum sowrup, aglarlar, ýas tutup, ses edip möňňürerler: „Waý, halyňa waý, beýik şäher! Deňizde gämileri bolanlaryň bary bu şäheriň baýlygy arkaly baýapdy. Indi bolsa ol bir sagatda weýran edildi!“[+]

20Eý, gökler, şatlanyň! Eý, Hudaýyň halky, resullar[†] we pygamberler[†], şatlanyň! Babylyň size edenleri üçin Hudaý ony jezalandyrdy»[+].

21Soňra bir güýçli perişde[†] äpet degirmen daşy ýaly daşy galdyryp, ony deňze zyňyp, şeýle diýdi: «Beýik Babyl şäheri, ine, şeýle güýç bilen zyňlar! Ol indi asla tapylmaz![+] 22Arfaçylaryň we aýdymçylaryň, tüýdükçileriň we surnaýçylaryň owazy indi sende ýaňlanmaz. Indi senden senetçiler-de, senet-de tapylmaz. Indi senden degirmeniň sesi asla eşidilmez[+]. 23Çyralaryňyň yşygy indi ýagty saçmaz, öýlenýän ýigitdir gelniň sesi indi senden eşidilmez. Seniň täjirleriň dünýäniň beýik adamlarydy, seniň jadygöýligiň ähli milletleri[†] ýoldan çykardy[+]. 24Pygamberleriň[†] we Hudaýyň halkynyň – dünýäde öldürilenleriň ählisiniň gany sende tapyldy»[+].

#### 19-njy bap


Hudaýa şöhrat!

1Soňra men gökde uly mähelläniň sesine meňzeş batly sesler eşitdim. Olar: «Hudaýa şan-şöhrat bolsun! Hudaý biziň Halasgärimizdir[†], şöhrat[†] we gudrat Onuňkydyr[+]. 2Çünki Onuň hökümleri dogry, adyldyr: zynasy bilen dünýäni azdyran uly lolyny[†] Ol höküm etdi, gullaryny öldüren loludan olaryň aryny aldy»[+].

3Mähelle ýene-de şeýle diýdi: «Hudaýa şan-şöhrat bolsun! Hawa, lolynyň[†] tüssesi ebedi tütär!»[+]

4Ýigrimi dört ýaşuly[†], dört mahluk ýüzin düşüp: «Omyn[†]! Hudaýa şan-şöhrat bolsun!» diýip, tagtda oturan Hudaýa sežde etdiler[†][+]. 5Onsoň tagtdan çykan bir ses şeýle diýdi: «Eý, Hudaýymyzyň ähli gullary, Ondan gorkýanlaryň uly-kiçi – ählisi, Oňa alkyş aýdyň!»[+]

6Soňra men bir uly mähelläniň sesine, ägirt uly ummanyň güwwüldisine, güýçli gök gürrüldisine meňzeş sesler eşitdim. Olar şeýle diýýärdiler:

«Hudaýa şan-şöhrat bolsun!
Çünki Rebbimiz[†] Hökmürowan Hudaý
hökmürowanlyk sürüp başlady![+]

7Geliň, begeneliň hem şatlanalyň!

Ony şöhratlandyralyň[†]!
Çünki Guzynyň toýy başlanýar,
Onuň gelinligi hem taýýar bolup dur:[+]

8Oňa beslenmäge nepis, parlak,

päk zygyrdan[†] lybas berildi».

Bu lybas Hudaýyň halkynyň dogry işleridir[+]. 9Onsoň perişde[†] maňa şeýle diýdi: «Şulary ýaz: Guzynyň nika toýuna çagyrylanlar bagtlydyr!» Ol sözüni dowam edip: «Ine, bular Hudaýyň hakyky sözleridir» diýdi. 10Men perişdä sežde etmek[†] üçin, onuň aýaklaryna ýykyldym. Emma ol maňa şeýle diýdi: «Ýok, maňa sežde etme! Men hem sen we Isa[†] barada şaýatlyk edýän doganlaryň ýaly Hudaýyň bir guludyryn. Diňe Hudaýa sežde et! Isa barada şaýatlyk edýänler pygamberlik[†] ruhuna[†] eýe bolýandyrlar»[+].


Ak atly

11Soňra men açylan gögi we ol ýerde duran bir ak aty gördüm. Aty münüp oturan Sadyk we Hakykat diýip atlandyrylýardy. Ol adyl höküm çykarýandyr we adalatly[†] söweşýändir[+]. 12Onuň gözleri ot ýaly ýanýardy, başynda hem birtopar täji bardy. Onuň maňlaýyna Onuň ady ýazylgydy, ýöne bu ady Özünden başga hiç kim bilýän däldir[+]. 13Onuň egnindäki dony gana boýalandy. Bu ak atly «Hudaýyň Sözi» diýlip atlandyrylýardy[+]. 14Nepis, ap-ak we tämiz[†] zygyra[†] beslenen gökdäki goşun ak atlara atlanyp, Onuň yzyndan gelýärdi. 15[+]Milletleri urmak üçin, Onuň agzyndan kesgir bir gylyç çykyp durdy. Ol olary demir hasasy bilen dolandyrar. Ol şerap sykylýan çukurda Hökmürowan Hudaýyň gazaply gaharynyň şerabyny sykýar[+]. 16Onuň donunda we budunda «ŞALARYŇ ŞASY, TAŇRYLARYŇ TAŇRYSY» diýen at ýazylgydy[+]. 17Onsoň men Günüň üstünde duran bir perişdäni gördüm. Ol gökde uçup ýören guşlaryň ählisine batly sesi bilen gygyryp, şeýle diýdi: «Geliň, Hudaýyň uly meýlisine geliň![+] 18Patyşalaryň, müňbaşylaryň, güýçli söweşijileriň läşini, atlaryň we atlylaryň läşini, erkinleriň we gullaryň läşini, kiçileriň we ulularyň läşini iýmäge toplanyň!»[+] 19Onsoň men jandary, dünýä patyşalaryny we olaryň goşunlaryny gördüm. Olar ata atlanyp Oturan we Onuň goşunlary bilen söweşmek üçin üýşüpdirler[+]. 20Emma jandar we onuň bilen bile galp pygamber[†] ýesir alyndy. Bu galp pygamber jandaryň adyndan alamatlar görkezerdi, jandaryň tagmasyny özüne basdyryp, onuň heýkeline sežde edenleri[†] aldardy. Jandar-da, galp pygamber-de diriligine ýanyp duran kükürtli köle zyňyldy[+]. 21Galanlary bolsa ata atlanyp Oturanyň agzyndan çykan gylyç bilen öldürildiler. Guşlaryň hemmesi bularyň läşinden doýdy[+].

#### 20‑nji bap


Müň ýyl

1Soňra men gökden inip gelýän bir perişdäni gördüm. Onuň elinde dowzahyň açary bilen uly bir zynjyr bardy[+]. 2Perişde[†] aždarhany[†], ýagny iblis ýa-da şeýtan[†] diýip atlandyrylýan gadymy ýylany tutdy-da, ony müň ýyl möhlet bilen zynjyrlady[+]. 3Perişde ony dowzaha taşlady-da, gulplap, üstünden möhürledi. Ol muny müň ýyl dolýança, aždarha gaýdyp milletleri[†] aldamasyn diýip etdi. Müň ýyldan soň ol az wagtlyk boşadylmalydyr[+]. 4Onsoň men tagtlary, olaryň üstünde oturanlary gördüm. Olara kazylyk etmeklik ygtyýary berildi. Mundan başga-da, men Isa[†] we Hudaýyň Hoş Habary[†] hakda şaýatlyk edenleri üçin başlary kesilenleriň janlaryny gördüm. Olar jandara we onuň butuna[†] sežde etmändiler[†], maňlaýyna ýa-da ellerine onuň tagmasyny basdyrmandylar. Olar direlip, Mesih[†] bilen müň ýyl şalyk sürdüler[+]. 5Bu ilkinji direlişdir. Beýleki ölüler bolsa müň ýyl geçýänçä direlmedi. 6Ilkinji direlişde paýy bolan bagtly we mukaddesdir[†]! Ikinji ölüm olara öz hökümini ýöredip bilmez. Olar Hudaýyň we Mesihiň ruhanylary[†] bolup, Onuň bilen müň ýyl şalyk sürerler[+].


Şeýtan höküm edilýär

7Müň ýyl dolandan soň, şeýtan[†] tussagdan boşadylar. 8Ol çykyp, ýeriň dört künjegindäki halklary, ýagny gog-magoglary aldap, olary söweşe toplar. Toplananlaryň sany deňiz kenaryndaky çäge kimindir[+]. 9Olar ýer ýüzüni gurşap aldylar, Hudaýyň halkynyň düşelgesini, Onuň söýgüli şäherini gabadylar. Emma gökden inen ot olary ýakyp kül etdi[+]. 10Olary aldan iblis bolsa ýanyp duran kükürtli köle zyňyldy. Jandar bilen galp pygamber[†] hem şol ýerdedir. Olar gije-gündiz ebedilik ejir çekerler[+].


Ölülere kazylyk edilýär

11Soňra men uly ak tagt we onuň üstünde Oturany gördüm. Ýer, gök Onuň huzuryndan ýitip gitdi, olary soňra tapyp-da bolmady[+]. 12Men tagtyň öňünde duran uludyr kiçi ölüleri gördüm. Kitaplar açyldy. Ýaşaýyş kitaby atly ýene bir kitap açyldy. Kitaplarda ýazylanlara seredilip, ölülere eden işlerine görä kazylyk edildi[+]. 13Deňiz özündäki ölüleri berdi. Ölüm we ölüler dünýäsi-de[†] özündäki ölüleri berdi. Olaryň her birine eden işlerine görä kazylyk edildi[+]. 14Onsoň ölüm we ölüler dünýäsi ýanyp duran köle zyňyldy. Ine, bu otly köl ikinji ölümdir. 15Atlary ýaşaýyş kitabyna ýazylmadyklaryň ählisi ýanyp duran köle zyňyldy[+].

#### 21‑nji bap


Täze Iýerusalim

1Onsoň men bir täze gök bilen bir täze ýer gördüm. Çünki öňki gök we ýer aýrylypdy. Indi hiç bir deňiz hem ýokdy[+]. 2Men Mukaddes[†] Şäheri – täze Iýerusalimi[†] gördüm. Ol gökden, Hudaýyň huzuryndan inip gelýärdi. Täze Iýerusalim öýlenýän ýigit üçin bezenip-beslenip gelýän gelne meňzeýärdi[+]. 3[+]Men tagtdan[*] batly bir sesiň şeýle diýenini eşitdim: «Hudaýyň mesgeni indi ynsanlaryň arasyndadyr! Ol indi ynsanlaryň arasynda mesgen tutar. Olar Onuň halky bolarlar, Ol hem olar bilen bolup, olaryň Hudaýy bolar[+]. 4Ol Öz halkynyň gözleriniň her bir gözýaşyny süpürer. Indi ne ölüm, ne-de ýas, ne agy, ne-de agyry bolar. Çünki öňki zatlar geçip gitdi»[+]. 5Tagtda Oturan: «Ine, ähli zady täzeleýärin» diýdi. Soňra maňa: «Bulary ýaz, sebäbi bu sözler ygtybarly we çyndyr» diýdi[+]. 6Ol maňa ýene-de şeýle diýdi: «Amala aşdy. Alfa we Omega[*], Başlangyç we Soň Mendirin. Men suwsana ýaşaýyş suwunyň gözbaşyndan mugt içirerin[+]. 7Ýeňen, ine, bularyň baryny miras[†] alar. Men onuň Hudaýy bolaryn, ol hem Meniň perzendim bolar[+]. 8Emma gorkagyň, imansyzyň, kezzabyň, ganhoryň, zynahoryň, jadygöýüň, butparazyň[†] we hemme ýalançylaryň – ählisiniň paýyna ýanýan kükürtli ot köli düşer. Ikinji ölüm, ine, budur»[+].

9Soňra soňky ýedi bela bilen doldurylan ýedi käseli ýedi perişdäniň biri meniň ýanyma gelip: «Gel, men saňa gelni, Guza aýal boljagy görkezeýin» diýdi[+]. 10Perişde[†] meni Mukaddes Ruh[†] arkaly bir uly, beýik daga çykardy. Ol ýerden maňa gökden, Hudaýyň huzuryndan inip gelýän mukaddes şäheri – Iýerusalimi[†] görkezdi[*][+]. 11Ol Hudaýyň şan-şöhratyndan dolup, bir juda gymmatbaha daş ýaly, buldurap duran ýaşma daşy ýaly parlaýardy[+]. 12Şäheriň uly we belent diwarlary, on iki derwezesi bardy. Her derwezäniň agzynda bir perişde bardy. Derwezelere ysraýyl[†] halkynyň on iki tiresiniň ady ýazylgydy. 13Gündogarda üç derweze, demirgazykda üç derweze, günortada üç derweze, günbatarda üç derweze bardy[+]. 14Şäheriň diwary on iki binýadyň üstünde bina edilipdi, olara Guzynyň on iki resulynyň[†] ady ýazylgydy[+]. 15Meniň bilen gepleşen perişdäniň elinde şäheri, onuň derwezelerini we diwaryny ölçär ýaly altyndan ölçeg taýagy bardy[+]. 16Şäher dörtburçluk şekilinde bolup, onuň boýy bilen ini deňdi. Perişde şäheri ölçedi. Şäheriň boýy iki müň iki ýüz çakrym[*] bolup çykdy. Onuň ini, beýikligi hem boýy ýalydy[+]. 17Perişde şäheriň diwaryny-da ölçedi. Diwaryň beýikligi[*] ýüz kyrk dört tirsek çykdy. Perişde bulary ölçände, ynsanlaryň ulanýan ölçegini ulandy. 18Diwar ýaşma daşyndan gurlupdy. Şäheriň özi bolsa tegmiltsiz aýna ýaly sap altyndan bina edilipdi. 19Şäher diwarynyň binýatlary her dürli gymmatbaha daşlar bilen bezelendi. Birinji binýady ýaşma daşy bilen bezelendi, ikinjisi goýy reňkli pöwrize daşy, üçünjisi hakyk, dördünjisi zümerret,[+] 20bäşinjisi sardoniks, altynjysy gyrmyzy sardoniks, ýedinjisi altyn-sary daş, sekizinjisi gök zümerret, dokuzynjysy goýy sary daş, onunjysy pöwrize, on birinjisi mämişi reňkli daş, on ikinjisi benewşe reňkli gymmatbaha daşlary bilen bezelendi. 21On iki derweze on iki dürden, ýagny her derweze bütewi bir dürden ýasalandy. Şäheriň şaýoly sap altyndan bolup, aýna ýaly ýalpyldaýardy. 22Men bu şäherde ybadathana[†] görmedim. Çünki Hökmürowan Reb[†] Hudaý we Guzy şäheriň ybadathanasydyr[+]. 23Şäheri ýagtylandyrmak üçin Gün ýa-da Aý gerek däl. Çünki şäheri Hudaýyň şöhraty[†] ýagtylandyrýar, Guzy hem onuň çyrasydyr[+]. 24Halklar bu şäheriň nurunda gezerler. Dünýäniň şalary oňa öz şan-şöhratyny getirerler[+]. 25Şäheriň derwezeleri uzakly gün açyk bolar, olar gulplanmaz, sebäbi ol ýerde gije bolmaz[+]. 26Milletler[†] bu şähere öz şan-şöhratlaryny getirip, Hudaýa we Guza hormat bildirerler. 27Bu şähere hiç bir murdar[†] zat, nejislik edýänleriň, ýalan sözleýänleriň hiç biri girmez. Oňa diňe Guzynyň ýaşaýyş kitabyna atlary ýazylanlar girerler[+].

#### 22‑nji bap


Ýaşaýyş suwy

1Soňra perişde[†] maňa aýna ýaly ýalpyldaýan derýany görkezdi. Bu derýada ýaşaýyş suwy akýardy. Ol Hudaýyň we Guzynyň tagtyndan çykyp gaýdýardy[+]. 2Şäheriň şaýolunyň ortasynda, derýanyň her kenarynda ýaşaýyş daragty ösüp otyrdy. Bu daragtlar her aýda miwe berip, ýylda on iki gezek hasyl getirýärdi. Daragtlaryň ýapraklary milletlere[†] şypa berýärdi[+]. 3Bu şäherde indi asla nälet bolmaz. Hudaýyň we Guzynyň tagty bu şäherde bolar. Hudaýyň bendeleri Oňa hyzmat ederler. 4Olar Hudaýyň ýüzüni görerler, maňlaýlarynda Onuň ady bolar[+]. 5Şäherde gije asla bolmaz. Ne çyranyň yşygy, ne-de günüň nury gerek bolar, sebäbi Reb[†] Hudaý olara nur saçar. Olar ebedilik şalyk sürerler[+].


Isa Mesih gelýär

6Perişde[†] maňa şeýle diýdi: «Bu sözler ygtybarly we çyndyr! Pygamberlerini[†] ylhamlandyrýan Reb Hudaý tiz wagtda boljak wakalary Öz bendelerine görkezmek üçin perişdesini ýollady»[+]. 7«Ine, Men tizara bararyn! Bu kitabyň pygamberlik sözlerini ýüreginde saklaýan bagtlydyr!»[+] 8Men Ýohanna bulary gördüm we eşitdim. Bulary eşidenimden we görenimden soň, bu wakalary maňa görkezen perişdä sežde etmekçi[†] bolup, onuň aýaklaryna ýykyldym[+]. 9Emma perişde maňa şeýle diýdi: «Ýok, maňa sežde etme! Men hem sen ýaly, pygamber doganlaryň we bu kitabyň pygamberlik sözlerini ýüreginde saklaýanlar ýaly Hudaýyň bir guludyryn. Diňe Hudaýa sežde et!» 10Onsoň ol maňa şeýle diýdi: «Bu kitabyň pygamberlik sözlerini gizlin saklama! Çünki olaryň berjaý bolmaly wagty golaýdyr[+]. 11Goý, ýamanlyk edýän ýene ýamanlyk etsin, pislik edýän ýene pislik etsin. Dogry iş edýän ýene dogrulyk etsin, mukaddes[†] öz mukaddesligini saklasyn»[+].

12«Ine, Men tizara bararyn! Her kese eden işlerine görä berjek sylaglarym ýanymdadyr![+] 13Alfa we Omega, Ilkinji we Ahyrky, Başlangyç we Soň Mendirin»[+].

14Öz lybaslaryny ýuwýanlar bagtlydyr![*] Olaryň ýaşaýyş daragtynyň miwesinden iýmäge, şäher derwezesinden girmäge haklary bardyr[+]. 15Emma «itler», ýagny jadygöýler, zynahorlar, ganhorlar, butparazlar[†], ýalany söýüp, ony amal edýänler – bularyň bary şäheriň daşynda galar[+]. 16«Men, Isa[†] Mesih[†], bu pygamberligi[†] imanlylar ýygnagyna[†] ýetirmek üçin Öz perişdämi size ýolladym. Men Dawudyň[†] kökünden, ýagny onuň neslinden bolan parlak daň ýyldyzydyryn!»[+] 17Mukaddes Ruh[†] we Gelinlik «Gel!» diýýärler. Eşidýän her kes hem «Gel!» diýsin. Suwsan gelsin. Kim öz teşneligini gandyrmak islese, goý, ýaşaýyş suwundan mugt içsin![+] 18Bu kitabyň pygamberlik sözlerini eşidýän her kese duýdurýaryn: kimde-kim bu sözlere bir zat goşsa, Hudaý hem onuň jezasyna bu kitapda agzalan belalary goşar[+]. 19Kimde-kim bu kitabyň pygamberlik sözlerinden bir zady aýyrsa, Hudaý hem bu kitapda agzalýan ýaşaýyş daragtynyň miwesinden iýmek we mukaddes şäherde ýaşamak hukugyndan ony mahrum eder. 20Bu wakalaryň Şaýady: «Hawa, Men tiz bararyn!» diýýär. Omyn[†]! Ýa Rebbimiz Isa, gel![+] 21Goý, Rebbimiz Isanyň merhemeti ähliňize ýar bolsun![*]

## Sözlük


A

B

Ç

D

E

Ä

F

G

H

I

J

K

L

M

N

O

Ö

P

R

S

Ş

T

U

Y

Ý

Z


### Adalatly

Adalatly – Hudaý hemişe adalatly. Ol elmydama dogry iş edýär we hemişe oňat kararlary çykarýar. Mukaddes Kitaba laýyklykda, Hudaý her bir adama, uly bolsun, kiçi bolsun, baý ýa-da garyp, parhy ýok – hemmelere adalatly garamaklygy ündeýär. Ol Öz halkyna şeýle diýýär:

«Ýagşylyk etmegi öwreniň,
adalaty agtaryň,
ezýet çekýäni halas ediň,
ýetimi goraň,
dul hatyna arka duruň» (Işa 1:17).

Kazylaryň, ýurt baştutanlarynyň, dini ýolbaşçylaryň halkyň üstünden höküm sürýändikleri üçin, Hudaý olardan adalatly kararlary çykarmagy talap edýär we adalatsyz hereketler eden ýagdaýynda, olary ýowuzlyk bilen höküm edýär.

Seret: Dogry.

### Adam ata

Adam ata – Hudaý tarapyndan ýaradylan ilkinji ynsan. Onuň aýaly How ene bolupdyr. Olar ähli ynsanlaryň ata-enesi bolupdyr. Adam atanyň ady ýewreýçe «ynsan» diýmegi aňladýar.

Gçk 2-3.

### Agta

Agta – taryhyň käbir döwürlerinde dürli milletlerde agtalar hökümdarlaryň ýolbaşçylygy astynda ýokary wezipäni eýeläpdirler. Hudaýyň gadagan edýändigi üçin, olary biçmeklik ýewreýleriň däp-dessurynda bolmandyr.

Est 2:3; Res 8:27.

### Agyz beklemek

Agyz beklemek – agyz beklemegiň maksady Hudaýyň huzurynda özüňi pespäl tutmak ýa-da käbir pajygaly ýagdaýda ýas tutmak, gam-gussa döwri Hudaýy çagyrmak bolupdyr. Dogry durmuşda ýaşamazdan, garyplara we ejizlere adalatly garamazdan, agyz beklemekligiň hiç hili peýdasynyň ýokdugyny we munuň Hudaýyň göwnünden turmaýandygyny pygamberler halka ýatladypdyrlar.

Ser 20:26; Işa 58:3-5; Ýow 1:14; Ýun 3:5; Est 4:16.

### Ahalot

Ahalot – Hindistanda ösýän we özeni hoşboý ysly agaç. Onuň özenini geýimlere ýa-da otaga hoşboý ys bermek üçin ulanypdyrlar.

Zeb 44:9; Sül 7:17; Ngm 4:14.

### Aždarha

Aždarha – gadymy ýewreý düşünjesinde deňiz aždarhasy başagaýlygy aňladyp, älem-jahanyň ýaradylyşynyň irki döwürlerinde peýda bolupdyr. Käte aždarha Rahap diýlip atlandyrylypdyr (Eýp 9:3; 26:12; Işa 51:9), käte bolsa Liwýatan (Eýp 3:8; 41:1; Zeb 73:14; Işa 27:1). Şeýle hem bu milletler üçin bir nyşan, ýagny Ysraýylyň duşmany bolupdyr (Zeb 86:4). Ikinji pikir Täze Ähtde Aýanlyk kitabynda gabat gelýär, Isa Mesihe ynanýanlara garşy uruşda aždarha erbet güýçleriň nyşanydyr.

### Akmak

Akmak – paýhas edebiýatynda: Zeburyň käbir mezmurlarynda, Süleýmanyň pähimlerinde, Wagyzda, Eýýupda «akmak» diňe bir akylsyz adam däl-de, eýsem, akyl-paýhasy ret edýän adamdyr. Şonuň üçin hem ol ölüm we weýrançylyk ýolundan barýan adamdyr. Beýle adam Hudaý barada we Hudaýyň islegi barada pikir etmeýän, alada etmeýän, tekepbir, gedem, biparh adam. Ol hatda dine we paýhasly öwüt-ündewe garşy çykyp, bular barada ýaman zatlary gepläp bilýär. Paýhas edebiýatynda beýan edilen häsiýetlerden başga-da akmak adam özüniň nejis gylyk-häsiýeti bilen tanalypdyr. Işaýa pygamberiň kitabynda akmak adam barada şeýle diýilýär: «Akmak biedeplik bilen gepleýär, onuň niýeti pislik etmekdir, işi ýamanlyk etmek, Rebbe dil ýetirmek, açlary aç, suwsuzlary suwsuz goýmakdyr» (Işa 32:6).

Zeb 52:1; Sül 17:17-21

Seret: Nadan.

### Alamot

Alamot – manysy belli däl. Belki äheň, belki-de saz guraly bolmagy ähtimal.

1ÝÝ 15:21.

### Aloe

Aloe – Täze Äht döwründe aloe ölen adamyň jesedini jaýlamaga taýýarlamakda ulanylypdyr.

Ýoh 19:39.

### Amalekler

Amalekler – Ysraýyl halky Kengan ýurduny eýelemezden öň, onuň golaýynda ýaşan halk. Olar, esasan, Duz deňziniň günorta-gündogarynda, ýagny Negepde ýaşan çarwa halk bolupdyr.

Msr 17:8-16; Kan 25:17-19; 1Şam 15:2, 30:1-5; 1ÝÝ 4:43.

### Ammonlar

Ammonlar – Lutuň ogly Benamynyň nesilleri. Ammonlar Iordan derýasynyň gündogarynda ýaşapdyrlar. Olar Molek hudaýyna sežde edipdirler.

Gçk 19:30-38; Kan 23:3.

Seret: Lut.

### Amorlar

Amorlar – Ysraýyl halky Kengan ýurduny eýelemezden öň, ol ýerde ýaşan halklaryň biri. Olar özleriniň äpet uzyn boýlary bilen tanalypdyr. Mesopotamiýanyň tutuş töwereginde özüniň şäherleri we hanlary bilen amorlar örän güýçli halk bolupdyr. Ysraýyllar Kengana çozan wagtynda, olar, esasan hem, Iordan derýasynyň gündogarynda we Iordanyň günbatar daglarynda ýaşan Og hem Sihon atly iki hanyň hanlygyndaky güýje daýanypdyrlar.

Gçk 10:16; 15:16; Çöl 13:29; 21:13-34; Amo 2:10.

Seret: Kenganlar.

### Anaklar

Anaklar – Ysraýyl halky eýelemezden öň, Kengan ýurdunyň golaýynda ýaşan halklaryň biri. Olar Hebron galasynda we onuň daş-töwereginde ýaşapdyrlar. Anaklar üç urugdan ybarat bolup, olar Nefilleriň nesilleri bolupdyrlar.

Kan 9:2; Ýeş 11:21,22.

Seret: Nefiller.

### Araba düzlügi

Araba düzlügi – Iordan derýasynyň düzlüginden Duz deňziniň günorta-demirgazygyna çenli ýaýylyp gidýän gury we tekiz ýer.

Çöl 22:1; 26:3.

### Arameý dili

Arameý dili – bu dil ýewreý diline degişlidir. B. e. öň VI asyrda bu esasy dil hökmünde ösüp, gadymy ýakyn Gündogarda (häzirki Orta Gündogarda) diplomatiýa we täjirçilik üçin ulanylypdyr. Ysraýyllar Babyl sürgüninden dolanyp gelenlerinden soň, halk ýewreý diline garanda arameý dilinde has köp geplemäge başlapdyr. Köne Ähtiň käbir bölekleri arameý dilinde ýazylypdyr, ýagny Ezr 4:8–6:18; 7:12-26; Dan 2:4–7:28. Isanyň döwründe bu dil ýahudylar we Isa tarapyndan giňden ulanylypdyr, şonuň üçin Täze Ähtde birnäçe arameý sözleri bar.

2Pat 18:26,28; Mat 5:22; Ýoh 5:2; 19:13.

Seret: Ýewreý.

### Arfa

Arfa – kirişli saz guralynyň bir görnüşi.

Zeb 32:2; 56:9.

1624-nji sahypadaky surata seret.

### Artemis

Artemis – grekleriň zenan hudaýynyň ady, oňa aýratyn Aziýa welaýatynda sežde edipdirler. Gadymy dünýäniň ýedi gudratynyň biri bolan onuň buthanasy Efes şäheriniň edil daşynda ýerleşipdir.

Res 19:24-35.

### Arwah-jyn

Arwah-jyn – Şeýtana gulluk edýän erbet ruhdur. Ol adama zyýan ýetirip ýa-da ony eýeläp bilýär. Isada olary kowup çykarýan gudrat bolupdyr we Ol arwah-jyn eýelän adama şypa beripdir. Resullara hem Isanyň ady bilen arwah-jynlary kowup çykarmak gudraty berlipdir.

Mat 8:16; Luk 8:26; Res 8:7; 16:18.

### Arýopagus

Arýopagus – Gresiýanyň Afiny şäherindäki baýyrlyk. Afiny şäheriniň möhüm adamlary bu baýyrlykda duşuşyp wajyp meseleler barada geňeşipdirler. Bu adamlaryň geňeşi hem Arýopagus diýlip atlandyrylypdyr.

Res 17:19,22,34.

### Aşera

Aşera – hasyl berýän iň möhüm zenan hudaýy hasaplanyp, oňa Kenganda we Siriýada sežde edipdirler. Bu zenan hudaýy köplenç Bagal hudaýy bilen gatnaşypdyr. Adamlaryň oňa sežde etmek üçin üýşen ýerinde, onuň agaçdan ýa-da daşdan ýonulyp ýasalan heýkeli dikilipdir.

Msr 34:13; Kan 7:5; 12:3; 16:21.

### Aştoret

Aştoret – Suruň we Sidonyň esasy zenan hudaýy bolup, oňa Müsürde we Kenganda sežde edipdirler.

Ser 2:13; 2Pat 23:13.

### Aşur

Aşur – b. e. öň IX we VIII asyrlarda Aşur Ysraýylyň gündogarynda güýçli imperiýa bolupdyr. Onuň paýtagt şäheri bolan Ninewe häzirki demirgazyk Yrakda ýerleşipdir. B. e. öň 722‑nji ýylda aşurlar Ysraýyl patyşalygyny basyp alypdyrlar we köp adamlary ýesir edip äkidipdirler. Soňra aşurlar öz imperiýasynyň beýleki böleklerinden adamlary Ysraýylyň ýurdunda ornaşdyrypdyrlar. Öz ýurdunda galan ysraýyl halky bu adamlar bilen gyz alşyp-berşipdir. Aşurlar Ýahuda patyşalygynyň hem üstüne çozupdyrlar, emma ýeňip bilmändirler. Soňrak Ninewe paýtagty Hudaýyň jezasy hökmünde duşmanyň ýeňiji goşunlary tarapyndan bütinleý weýran edilipdir.

2Pat 18:9–19:36; Nah 1-3.

### Aýanlyk

Aýanlyk – käwagt pygamberlere Hudaý tarapyndan aýanlyk berilýär. Onda häzirki we geljekki zatlar barada görnüş bolýar. Şeýle aýanlyklarda Hudaý Öz merhemetini we hökümini görkezýär.

Gçk 41:25; Msr 6:3; Işa 40:5; 45:21; 65:1; Hab 1:1; Rim 1:17; 1Kor 14:26.

Seret: Görnüş.

### Aziýa

Aziýa – Täze Äht döwründe Rim imperiýasynyň iň baý welaýaty bolupdyr. Bu günki gün bu welaýat Türkiýäniň araçäklerinde ýerleşýär.

Res 19:10; Rim 16:5; 1Kor 16:19.

Karta seret.

### Babyl

Babyl – Babyl şäheri Babyl imperiýasynyň paýtagty bolupdyr we ol häzirki günorta Yrakda ýerleşipdir. B. e. öň 586-njy ýylda babyllylar Ýahuda patyşalygyny basyp alypdyrlar we köp adamlary Babyla ýesir edip äkidipdirler.

2Pat 25:1-12.

Seret: Ýahuda.

### Bagal

Bagal – kenganlar tarapyndan sežde edilen harasat hudaýy. Bagal sözi aslynda «hojaýyn», şeýle hem «är» diýmegi aňladýar.

1Pat 18:1-45; Ýer 7:9; Hoş 11:2.

### Baş ruhany

Baş ruhany – Lewiniň nesli bolan Harun pygamber we onuň ogullary Hudaý tarapyndan ruhany bolmaklyga saýlanypdyrlar. Olar Mukaddes çadyrda Hudaýa hyzmat edipdirler. Harun pygamber ilkinji Baş ruhany hökmünde saýlanypdyr. Diňe Baş ruhana Iň mukaddes otaga girmäge rugsat edilipdir. Ol ysraýyllary günälerinden saplamak üçin ol ýere ýylda bir gezek «Günäden saplanma» güni giripdir. Ýewreýler kitabynyň awtory Isany kämil Baş ruhany hökmünde beýan edýär.

Msr 28; Lew 16.

1623-nji sahypadaky surata seret.

### Başan

Başan – bu günorta Siriýanyň tekiz jülgeleri we baýyrlyklary. Ol Jelile kölüniň we Iordan derýasynyň gündogar tarapynda ýerleşýär. Başan Gilgat etrabynyň demirgazygynda bolup, özüniň semiz sygyrlary we bol hasyly bilen meşhur bolupdyr.

Ýeş 12:5; 13:11; Kan 3:10.

### Baýram ýyly

Baýram ýyly – her elli ýyldan ysraýyl halky toprak, miras, karz we gullar babatda Hudaý tarapyndan berlen ýörite düzgünleri berjaý etmeli bolupdyr.

Lew 25:1-34.

### Baýramçylyklar

Baýramçylyklar – Mukaddes Kitapda ysraýyl halky tarapyndan bellenen birnäçe möhüm baýramçylyklar aýdylyp geçilýär. Aşakdaky sanawda bu baýramlaryň atlary berilýär:

Çatma baýramy

Ellinji gün baýramy

Galla baýramy

Günäden saplanma güni

Hasyl baýramy

Pesah baýramy

Petir baýramy

Purym baýramy

Surnaý baýramy

Täze Aý baýramy

Bu baýramlar baradaky maglumatlary sözlükden, olaryň hersiniň adynyň aşagyndan tapyp bilersiňiz.

### Bereket

Bereket –

Seret: Ýalkamak.

### Beýelzebul

Beýelzebul – arwah-jynlaryň ýolbaşçysynyň ady. Bu at «Bagalzebupdan» gelip çykandyr; Bagalzebup Köne Äht döwründe ysraýyllara golaý ýaşan halklaryň sežde eden hudaýlarynyň biridir (2Pat 1:2-16). Beýelzebulyň beýleki ady şeýtandyr.

Mat 10:25; 12:21,24,27; Mar 3:19,22,22; Luk 11:15,18,19.

Seret: Şeýtan.

### Bu dünýäniň hökümdary

Bu dünýäniň hökümdary –

Seret: Şeýtan.

### But

But – daşdan, agaçdan ýa-da başga bir zatdan ýasalan heýkel, adamlar olary hudaý hökmünde hasaplap, sežde etmek üçin ulanypdyrlar. Bularyň käbiri seždegähde saklar ýaly uly bolupdyr, käbiri öýde saklar ýaly kiçi bolupdyr.

Msr 20:4; Işa 40:19-20.

Seret: Öý butlary.

### Bütinleý ýok etmek

Bütinleý ýok etmek – Hudaýyň Öz halkyna söz beren ýurdunda uruşdan soň olja düşen emlägi, ýagny ýesirleri, haýwanlary we harytlary ysraýyl halkynyň bähbidi üçin alynman, eýsem bütinleý ýok etmek arkaly Hudaýa bagyş edilipdir.

Ýeş 6:17-21.

### Çatma baýramy

Çatma baýramy – ýewreýleriň senenamasy boýunça ýedinji aýyň, ýagny Tişri aýynyň (muňa Etanym aýy hem diýlipdir) on bäşi bilen ýigrimi biri aralygynda, Günäden saplanma gününiň yz ýany bellenilipdir. Bu hepdäniň dowamynda ysraýyl halky Müsürden Kengana barýança, çölde azaşyp gezen döwrüni ýatlapdyr. Halk Hudaýa bellenen gurbanlyklary hödürläpdir we çatmalarda ýaşapdyr. Bu baýramçylyk iň soňky gallanyň we miweleriň ýygnalýan döwri bolupdyr, şonuň üçin bu döwürde hasyl toýy tutulypdyr.

Müs 23:16, 34:22, Lew 23:33-36, 39-43, Çöl 29:12-34, Kan 16:13-15, Zek 14:16-19.

### Dagon

Dagon – bu piliştlileriň hudaýy bolup, onuň göwresiniň ýarysyndan ýokarsy adam, aşaky ýarysy balyk hökmünde suratlandyrylypdyr.

1Şam 5:2.

### Dawut galasy

Dawut galasy – Sion dagynda Iýerusalimiň köne bölegi, Dawut pygamberiň ýabuslylaryň ilatyny basyp alan ýeri.

2Şam 5:6-9; 1ÝÝ 11:5.

Seret: Içki gala.

### Dawut Ogly

Dawut Ogly – Hudaý hezreti Dawut patyşa onuň nesilleriniň biriniň müdimilik şalyk sürjekdigini söz beripdir (2Şam 7:12-16; Işa 9:6-7). Isanyň döwründe ýahudylar bu Patyşa garaşypdyrlar we Ony Mesih diýip atlandyrypdyrlar. Isa garaşylýan Patyşa hökmünde tanalypdyr we Ol Dawut Ogly diýlip atlandyrylypdyr.

Mat 9:27; 15:22.

Seret: Hudaýyň Ogly; Mesih.

### Dawut pygamber

Dawut pygamber – çölde çopançylyk edip ýörkä, Hudaý Dawudy ysraýyl halkyna patyşa edip saýlaýar. Ol Iýerusalimi basyp alyp, ony paýtagt şäheri etmek bilen duşmanlarynyň üstünden ysraýyl halkyna ýeňiş getiripdir. Dawut pygamber dogruçyl hem adalatly patyşa bolupdyr, ýöne ol hem günä edipdir. Şeýle hem ol sazanda we şahyr bolupdyr, ol köp sanly mezmurlar ýazypdyr, bular soňra Zebur kitabynyň bir bölegi bolupdyr. Dawut pygamberden soň onuň ogly Süleýman pygamber patyşa bolupdyr. Dawut Hudaýa örän sadyk bolupdyr, Hudaý diňe Dawudyň neslinden biriniň hemişelik patyşa boljakdygyna söz beripdir. Mattanyň Hoş Habary kitabyny açanymyzda, ol ýerde Hudaýyň Dawuda söz beren nesliniň Isadygy hakda gürrüň berilýär.

1Şam 16:13-23; 17:12-58; 2Şam 7; 11; Zeb 88:4; Mat 1:1; Rim 4:6; 2Tim 2:8; Aýn 5:5.

### Dekapolis

Dekapolis – Samariýa bilen Jeliläniň gündogaryndaky on şäher, olar Grek imperiýasy döwründe gurlupdyr. Isanyň döwründe olar Rim imperiýasyna degişli bolsalar-da, özleri hökümdarlyk edipdirler.

Mat 4:25; Mar 7:31.

### Deri keseli

Deri keseli – Köne we Täze Äht döwründe deri keseliniň köp dürli görnüşleri bolupdyr. Deri keseliniň haýsam bolsa birine ýolugan adam, bu kesel beýlekilere ýokuşmaz ýaly we ol başga adamy elläp, ony-da haram etmez ýaly, başgalardan aýry saklanypdyr.

Lew 13:45-46; 2Pat 5:1-27; Mat 8:1-4; Luk 7:22.

### Dikme daş

Dikme daş – bu uzyn daş bolup, dim-dik goýlupdyr. Bu dikme daş kimdir biriniň mazaryny bellemek üçin ýa-da möhüm bir zady ýa-da adamy ýatlamak üçin görkezme hökmünde ulanylypdyr. Olar keramatly hasaplanypdyr.

Gçk 28:18-22; 35:20; Msr 24:4; 2Şam 18:18.

### Doga-dileg etmek

Doga-dileg etmek – Mukaddes Kitapda doga-dileg etmek – kitapdan okamak ýa-da ýat tutup aýtmak däl-de, adatça kalbyňdaky zatlary Hudaýa ýürekden beýan etmekdir. Şeýle hem doga-dileg etmek, köp halatda Hudaýa alkyş aýtmagy ýa-da Ondan kömek sorap ýalbarmagy aňladypdyr. Mukaddes Kitap bize durmuşymyzyň ähli ugurlary babatda, şeýle hem öz tanaýan we bütin dünýäden eşidip, hatda tanamaýan adamlarymyzyň hem mätäçlikleri dogrusynda Hudaý bilen gepleşip bilýändigimizi öwredýär. Isanyň bize nädip doga-dileg etmelidigini öwreden nusgasy Mattanyň Hoş Habarynyň 6-njy babynyň 9-13 aýatlarynda we Lukanyň Hoş Habarynyň 11‑nji babynyň 2-4 aýatlarynda görkezlendir.

2Şam 7:27; Zeb 6:10; 141:2; Mat 6:9-13; Luk 11:2-4; Ýak 5:12-18; 1Pet 4:7; Fil 4:6; Kol 4:2; 1Tim 2:1-4.

Seret: Sežde etmek.

### Dogry

Dogry – Mukaddes Kitap Hudaýyň dogrudygyny öwredýär, Onuň ähli işleri dogrudyr. Şonuň üçin hem Hudaýyň halky Onuň buýruklaryna tabyn bolmak bilen, Onuň huzurynda dogry işleri etmäge çagyrylandyr. Işaýa pygamber halka: «Adalaty saklaň, dogry işleri ediň» diýip, öwüt-ündew edipdir (Işa 56:1). Täze Ähtde daşky görnüşi dogry, emma içi erbetlikden doly adamlaryň hakykatda kimdigini Hudaýyň bilýändigini Isa bize duýdurýar. Şeýle adamlar Hudaýyň jezasyndan gaçyp gutulmazlar. Pawlus Hudaýyň Ybraýym pygamberi imany sebäpli dogry hasaplandygyny öwredýär, edil şunuň ýaly, biz hem Hudaý tarapyndan dogry adamlar hasaplanmak isleýän bolsak, onda Hudaýyň saýlap-seçen Isa Mesihine iman etmelidiris.

Gçk 6:9; 15:6; Kan 12:25; Zeb 33:16; 63:11; Mat 13:49; Rim 4:3.

Seret: Adalatly.

### Efiopiýa

Efiopiýa – Mukaddes Kitapda Efiopiýa diýlip terjime edilen ýere häzirki Sudanyň bir bölegi we günorta Müsür, şeýle hem Efiopiýanyň demirgazyk bölegi girýär.

2Şam 18:21; Işa 11:11; 18:1; 20:3; Res 8:25.

### Efot

Efot –

1. dini dabaralar geçirilýän wagty Baş ruhanynyň geýýän ýeňsiz üstki eşigi. Gursakçada saklanýan Urym we Tummym efodyň öň tarapyna baglanypdyr (Msr 28:6-14).

2. Zygyr matadan edilen eşikleri ruhanylar we hezreti Dawut patyşa geýipdir (1Şam 22:18; 2Şam 6:14).

3. Sežde edilýän bir zat (Ser 8:26-27; 17:5).

Seret: Gursakça; Urym we Tummym. 1621-nji sahypadaky surata seret.

### El goýmak

El goýmak – Mukaddes Kitapda adamlar başga bir adama pata bermek we täze wezipä bellenendigini yglan etmek üçin onuň üstüne elini goýupdyrlar. Isa adamlara pata berende, şeýle hem şypa berende, elini olaryň üstüne goýupdyr. Edil şunuň ýaly, resullar adamlaryň üstüne ellerini goýanlarynda, olar Mukaddes Ruhy kabul edipdirler ýa-da şypa alypdyrlar.

Gçk 48:14; Çöl 8:10; Mar 10:16; Luk 4:40; Res 6:7; 13:3; 19:6.

### Ellinji gün baýramy

Ellinji gün baýramy – Isanyň döwründe ysraýyllaryň Galla baýramy grekçe «Pentikost» diýlip atlandyrylypdyr, bu Ellinji gün diýmegi aňladypdyr. Sebäbi Galla baýramy Pesah baýramyndan elli gün soň bellenilipdir.

Res 2:1

Seret: Galla baýramy; Pesah baýramy.

### Elýaşa pygamber

Elýaşa pygamber – Ylýas pygamberden soň, onuň hyzmatyny dowam etdiren pygamberdir. Ol hem Ylýas pygamber ýaly köp gudratlar görkezipdir.

1Pat 19:16-21; 2Pat 2-13.

### Epikurçy filosoflar

Epikurçy filosoflar – epikurçylar Epikur atly filosofyň taglymatlaryna eýeripdirler. Ol adamlaryň durmuşda bagtly bolmalydyklaryny we agyry bilen gorkyny aýryp taşlamalydyklaryny öwredipdir.

Res 17:18.

### Äht

Äht – Mukaddes Kitapda Hudaý bilen ynsanlaryň arasynda baglaşylan esasy bäş äht bar:

1. Nuh bilen baglaşylan äht (Gçk 6:18; 9:8-17).

2. Ybraýym bilen baglaşylan äht (Gçk 15;[17]).

3. Kanun babatda ysraýyl halky bilen baglaşylan äht (Msr 19:5; 24; Kan 4:13).

4. Dawut bilen baglaşylan äht (2Şam 7:8-16).

5. Isa Mesihiň üsti bilen baglaşylan täze äht (Ýer 31:31-34; Luk 22:20; Ýew 8:6-13).

Gçk 9:9-17; 15:18; Msr 6:3-6; 19:5-6; 2Şam 5:3; Zeb 88:4-5.

### Äht sandygy

Äht sandygy – agaçdan ýasalyp, altyna gaplanan sandyk bolupdyr. Ýüzüne On tabşyryk ýazylan iki ýasy daş bölegi hem onuň içinde saklanypdyr. Sandygyň gapagynyň üstünde ganatlaryny ýaýyp oturan iki sany kerubyň şekili bolupdyr. Bu sandyk mukaddes bolupdyr we Hudaýyň huzury onuň töweregini gurşapdyr, oňa el degirmek gadagan eken. Sandyk çadyryň Iň mukaddes otagynda adamlardan gizlen saklanypdyr, soňrak bolsa ybadathana göçürilipdir. Diňe Günäden saplanma güni baş ruhany oňa ýakyn baryp bilipdir, ol ýany bilen tütetgi alypdyr, munuň tüssesi bolsa sandygyň gapagyny görünmez ýaly ruhanydan gizläpdir.

Msr 25:10-22; 26:33; Lew 16:13-15; Çöl 10:33-36; Ýeş 3; 1Şam 5; 2ÝÝ 5:2-10.

Seret: Baş ruhany.

### Faraon

Faraon – bu at Müsür patyşasy üçin berlen atdyr.

Gçk 12:10-20; Msr 1-14.

### Fariseýler

Fariseýler – Isanyň döwründe fariseýler ýahudylaryň dolandyrýan mejlisinde güýçli topar bolupdyr. Olar saddukeýler bilen işleşipdirler, emma olardan tapawudy, fariseýler adamlaryň direljekdigine ynanypdyrlar. Fariseýler Hudaýyň Musa beren ähli kanunlaryny bilipdirler we olar adamlara bu kanunlary edil ýazylyşy ýaly ýerine ýetirmegi öwredipdirler. Şeýle hem olar özleriniň Kanuna goşan däp-dessurlaryny we düzgünlerini halka öwredipdirler.

Mat 15:1; Luk 11:39; Luk 20:27; Ýoh 11:46.

Seret: Mejlis; Saddukeýler. 1626-njy sahypadaky surata seret.

### Finikiýa

Finikiýa – Ortaýer deňziniň kenaryndaky meýdana grekler Finikiýa diýip at beripdirler. Häzirki wagtda bu ýer Liwanyň bir bölegidir. Sur we Sidon onuň iň wajyp şäherleri bolupdyr, olaryň halky meşhur deňizçiler we söwdagärler bolupdyr.

Res 11:19; 15:3; 21:2.

### Gala derwezeleri

Gala derwezeleri – galalaryň we şäherleriň töweregi gorag üçin diwarlar bilen örtülipdir. Derwezeleriň öňündäki açyk meýdan adamlara duşuşmak üçin amatly ýer bolupdyr, şeýle hem bu ýer höküm yglan edilýän, jemgyýetçilik ýygnaklary geçirilýän we söwda-satyk edilýän ýer bolupdyr.

Rut 4:1-11; 2Şam 19:8.

### Galla baýramy

Galla baýramy – ýewreýleriň senenamasy boýunça üçünji aýyň, ýagny Siwan aýynyň altysyna bellenipdir. Bu tomusda, Pesah baýramyndan soňra ýedi hepde geçensoň bellenipdir. Şol ýedi hepdäniň dowamynda hasyl ýygnalypdyr, arpadan başlap, bugdaýa çenli ýygnalypdyr. Şol gün ysraýyl halky Hudaýyň hasyla beren berekedi üçin toý edip, her dürli sadakalar getiripdir. Isanyň döwründe bu baýram Ellinji gün baýramy hökmünde meşhur bolupdyr.

Lew 23:15-21; Kan 16:9-12.

Seret: Ellinji gün baýramy; Pesah baýramy.

### Galla sadakasy

Galla sadakasy – bu sadaka köplenç hasyl üçin minnetdarlyk bildirilip, Hudaýa we ruhanylara sowgat hökmünde berlipdir. Bu sadaka çig ýa-da bişen galla bolupdyr, ýa-da olar gallany üwäp, uny ýag we ýakymly ysly zatlar bilen garyp, ondan bir zatlar bişirip getiripdirler.

Msr 40:29; Lew 2:1-16; 6:14-17; 23:9.

### Gan

Gan – Töwratda gan gaty möhüm zat hasaplanýar. Gan diňe Hudaýa degişli bolan durmuş gaby hasaplanyldy, şonuň üçin kimdir biri öldürilse, şol gan akan toprak haram saýyldy. Haýwan öldürilende, onuň ganyny ýere akdyrypdyrlar. Hiç kime ol gandan içmäge ýa-da nahar taýýarlamaga rugsat edilmändir. Gurbanlyklar hödürlenende, mallaryň gany adamlary we gurbanlyk sypalaryny mukaddes etmek üçin ulanylypdyr.

Gçk 4:10; 9:4; 37:26; Msr 29:21; Lew 1:5; 16:18-19; 17:10-11.

### Girgaşlar

Girgaşlar – Ysraýyl halky Kengan ýurduny eýelemezden öň, ol ýerde ýaşan halklaryň biri

Gçk 15:21.

Seret: Kengan.

### Gitit

Gitit – manysy belli däl. Saz gurallarynyň bir görnüşi bolmagy ähtimal.

Zeb 8:1: 80:1; 83:1.

### Gomora

Gomora – Öli deňziň demirgazygyndaky Iordan jülgesinde ýerleşýän bir şäher. Halkynyň eden pislikleri sebäpli Gomora Sodom şäheri bilen birlikde Hudaý tarapyndan weýran edildi.

Gçk 19; Isa 1:9; Ýer 23:14; Mat 10:15.

### Gögüň Şalygy

Gögüň Şalygy –

Seret: Hudaýyň Şalygy.

### Gök

Gök – bu asmandan-da ýokarda bolup, Hudaýyň we Onuň perişdeleriniň ýaşaýan ýerini aňlatmak üçin ulanylypdyr. Täze Ähtde Isanyň gökden gelendigi we ölümden direlenden soň, ýene göge göterilendigi, şeýle hem Höküm güni Onuň ýene geljekdigi aýdylýar. Kim Isa ynanýan bolsa, Onuň bilen bile göge göteriler. Aýanlyk kitabynda täze gögüň we täze ýeriň şekili suratlandyrylýar.

Gçk 1:30; 21:17; Ýeş 5:14; 1Pat 8:27,30; Zeb 52:3; Mar 11:25; Ýoh 6:41-51; 2Kor 5:1,2; Fil 3:14,20; 1Sal 4:16; 2Sal 1:7-8; Aýn 21:1-4.

### Görgür

Görgür –

Seret: Pygamber.

### Görnüş

Görnüş – kimdir birine başgalara ýetirmek üçin berilýän habar. Hudaýdan gelen görnüşler Köne Ähtde, esasan hem Pygamberlik kitaplarynda beýan edilýär. «Görnüş» we «aýanlyk» sözleriniň manysy biri-birine örän ýakyn.

Çöl 12:6; Res 10:9-16.

Seret: Aýanlyk; Pygamber.

### Grekler

Grekler – Isgender Zülkarneýniň we onuň goşunynyň basyp alan çäklerinde ýaşaýan halklaryň hemmesi diýen ýaly grek medeniýetini we dilini kabul edipdirler. Şonuň üçin-de, Isa Mesihiň döwründe ýaşan ýahudylar arameý dilinde däl-de, grek dilinde gürleşýärdiler. Grek medeniýeti olaryň dünýägaraýşyna we pikirlerine güýçli täsirini ýetirýärdi. Şoňa görä-de, Täze Ähtiň kitaplary grek dilinde ýazylandyr.

### Gurbanlyk sypasy

Gurbanlyk sypasy –

Seret: Sypa.

### Gurbanlyklar

Gurbanlyklar – Köne Ähtde beýan edilen esasy gurbanlyklar şulardyr: Ýakma gurbanlygy; Salamatlyk gurbanlygy; Günä gurbanlygy; Ýazyk gurbanlygy. Gurbanlyklar baradaky maglumatlary bu sözlükde olaryň hersiniň adynyň aşagyndan okap bilersiňiz.

### Gursakça

Gursakça – bu baş ruhany tarapyndan geýlip, efodyň üstünden baglanypdyr. Gursakçanyň ýüzüne Ysraýylyň on iki tiresiniň her biri üçin on iki sany gymmatbaha daş tikilipdir. Onuň içinde keramatly saýylan iki zat, Urym we Tummym bolupdyr.

Msr 28:4-30

Seret: Efot; Urym we Tummym.

### Günä gurbanlygy

Günä gurbanlygy – bir adam ýa-da tutuş halk Rebbiň beren buýruklaryny tötänden bozanda, şu gurbanlyk arkaly ruhany olary günälerinden saplapdyr.

Lew 4:2-35.

### Günäden saplanma güni

Günäden saplanma güni – bu ýewreýleriň senenamasy boýunça ýedinji aýyň, ýagny Tişri aýynyň (muňa Etanym aýy hem diýlipdir) onuna bellenilipdir. Bu Surnaý baýramyndan soň güýzde bolupdyr. Şol gün adamlar işlemän, dynç alypdyrlar we agyz bekläpdirler. Ruhanylar özlerini we halky eden günälerinden saplamak üçin, şeýle hem Mukaddes çadyry we gurbanlyk sypasyny tämizlemek üçin bellenilen gurbanlyklary hödürläpdirler. Bu ýylyň dowamynda iň möhüm baýram bolupdyr.

Lew 16.

### Gyrnak aýal

Gyrnak aýal – bu gyrnak ýa-da ýesir alnan aýal bolupdyr. Onuň maşgalada derejesi hemişelik eken, belli bir hukugy bolupdyr, emma hojaýynynyň aýaly bilen deňhukukly bolmandyr.

Gçk 22:24; 2Şam 5:13; 1Pat 11:3.

### Gyzyl deňiz

Gyzyl deňiz – Köne Ähtde bu at Gyzyl deňiz diýlip terjime edilýär, ol sözme-söz «Ýam suf» bolup, «Gamyş deňzi» diýmegi aňladýar. Käbir alymlar «Ýam suf» Müsür bilen Ysraýylyň arasynda ýerleşýän bir aýlagy aňladýar diýip pikir edýärler.

Msr 10:19.

### Haça çüýlemek

Haça çüýlemek – Rim imperiýasynda elhenç jenaýat edenleri haça çüýläp, olara ölüm jezasyny bermeklik adat bolupdyr. Ol ýerde esgerler ol adamy haça çüýläpdirler ýa-da ýüp bilen haça baglapdyrlar. Soňra haçy dikläpdirler we ol adam demi gutaryp ölýänçä, şol haçda durupdyr. Haçda çüýlenip öldürilmek uly masgaraçylyk hasaplanypdyr.

Mat 27; Mar 15; Luk 23; Ýoh 19.

### Halasgär

Halasgär – Köne Ähtde Hudaý Halasgärdir, sebäbi Ol Öz halkyny duşmanlaryndan halas etdi. Pygamberleri arkaly geplemek bilen, Hudaý Özüni Halasgär diýip atlandyrýar. Ýewreýçe «Ýeşuwa» diýen at «Reb – Halasgär» diýmegi aňladýar. Ýeşuwa we Isa diýen iki adyň ýewreýçe ýazylyşy «Ýehoşuwa» diýen sözden gelip çykýar. Ýusuba görnen perişde Isanyň Öz halkyny günälerinden halas etjekdigini habar berýär. Isanyň doglan gijesi Jebraýyl perişde «Siziň üçin Halasgär doguldy» diýip jar edýär.

Işa 43:3; Mat 1:21; Luk 2:11.

### Hantagta

Hantagta – Rebbe hödür edilen çörekleri goýmak üçin ýörite ýasalan tagta. Hantagta agaçdan ýasalyp, sap altyna gaplanypdyr. Ol Mukaddes çadyryň içinde, soňrak Iýerusalimdäki ybadathanada goýlupdyr.

Msr 25:23-30, 26:35.

Seret: Hödür çöregi.

### Hasyl baýramy

Hasyl baýramy – bu ýewreýleriň senenamasy boýunça ýedinji aýda, ýagny Tişri aýynda (muňa Etanym aýy hem diýlipdir) edil Günäden saplanma gününiň yz ýany bellenipdir. Tişri aýy güýz paslynda bolupdyr. Bu Çatma baýramynyň bir bölegi bolup, Köne Ähtde iki gezek gabat gelýär.

Msr 23:16; 34:22.

Seret: Çatma baýramy.

### Heläkçilik ýeri

Heläkçilik ýeri –

Seret: Ölüler dünýäsi.

Eýp 26:6; 28:22; 31:12; Zeb 87:12.

### Hepdäniň birinji güni

Hepdäniň birinji güni – bu ýewreýleriň senenamasy boýunça ýekşenbe güni.

### Hermon dagy

Hermon dagy – Ysraýyl topragynda iň beýik dag bolup, ýurduň demirgazygynda ýerleşipdir.

### Hetler

Hetler – Ysraýyl halky Kengan ýurduny eýelemezden öň, ol ýerde ýaşan halklaryň biri. B. e. öň 1200‑nji ýylda olaryň uly imperiýasy bolupdyr, häzirki Türkiýäniň bir bölegi bolupdyr.

Seret: Kengan.

Gçk 10:15.

### Higaýon

Higaýon – bu saz guralynyň bir görnüşi.

Zeb 9:17.

### Hirod

Hirod – Täze Ähtde Hirod diýlip atlandyrylýan dört adam bar:

1. Isa doglan wagty Ýahudanyň patyşasy bolan, Beýik Hirod diýlip atlandyrylan patyşa. Isa bäbekkä Ony öldürmäge synanyşan hem şoldy (Mat 2:1-22; Luk 1:5).

2. Isa wagyz eden we gudratlar görkezen döwri Jelilede patyşa bolan Hirod Antip. Doganynyň aýaly Hirodiýa öýlenen we Ýahýa çümdürijiniň kellesini çapmagy buýran hem şoldy. Ýahudylar Isany haça çüýlemezden öň, şu Hirod tarapyndan tutup getirýärler. (Mar 6:14-29; Luk 23:6-12).

3. Patyşa Hirod Agrip birinji, irki ýygnakda Isanyň yzyna eýerenleri yzarlan adam. Ol Ýahýanyň dogany Ýakuby öldürdýär (Res 12:1-23).

4. Patyşa Hirod Agrip Ikinji, Pawlus imperator tarapyndan höküm edilmegi üçin Rime iberilmezden öň, ony öz ýagdaýy bilen tanyşdyrýar (Res 25:13–26:2; 26:19, 27-32).

### Hiwiler

Hiwiler – Ysraýyl halky eýelemezden öň, Kenganda ýaşan halklaryň biri. Olar ýurduň merkezinde ýaşapdyrlar.

Gçk 10:17; Msr 3:17; 13:5.

Seret: Kengan.

### Horep

Horep –

Seret: Sinaý.

### Horylar

Horylar – Ysraýyl halky eýelemezden öň, Kenganda ýaşan halklaryň biri.

Gçk 14:6; 36:20-30; Kan 2:21-22.

Seret: Kengan.

### Hossar

Hossar – gadymy Ysraýylda hossaryň dürli jogapkärçiligi bolupdyr. Onuň garyndaşy öldürilende, gandardan hun alypdyr. Maşgalada miras galar ýaly, oňa satylan emlägi yzyna satyn almaga rugsat edilipdir.

Çöl 35:12-27; Rut 4:1-8; Eýp 19:25;

### Hoş habar

Hoş habar – Täze Ähtde bu jümle Hudaýyň Şalygynyň berkarar bolandygy, Isa ynanýanlaryň halas edilendigi baradaky habary aňladýar.

Mat 4:23; Mar 1:15; Rim 1:16; 1Kor 15:1-11; Gal 1:11.

### Hoşboý ysly gamyş

Hoşboý ysly gamyş – atyrlar we ýaglar almak üçin ulanylan gamşyň bir görnüşi.

Msr 30:23; Nag 4:14; Işa 43:24; Ýrm 6:20; Ezk 27:19.

### Hoşeýa pygamber

Hoşeýa pygamber –

Seret: Hoş 1; Rim 9:25.

### How ene

How ene – How ähli adamzadyň enesi bolupdyr, onuň ady ýewreýçe «ýaşaýyş» diýmegi aňladypdyr.

Gçk 3:20.

### Hödür çöregi

Hödür çöregi – çadyrda, soňra ybadathanada hantagtanyň üstünde goýlan on iki sany petir çöregi. Çörekler hantagtada bir hepdeläp galdyrylypdyr. Soňra täze on iki çörek bilen çalşyrylypdyr. Hantagtadan aýrylan bu çörekleri diňe ruhanylara iýmäge rugsat edilipdir.

Lew 24:5-9; 1Şam 21:4

Seret: Mukaddes otag.

### Hudaý

Hudaý – gögi we ýeri, ýagny tutuş älem-jahany ýaradan Hudaýdyr. Hudaý başga-da ençeme atlar bilen atlandyrylypdyr, emma olaryň hemmesi şol bir Hudaýy aňladypdyr: Reb, Beýik Hudaý, Hökmürowan Reb, Mukaddes.

Seret: Reb.

### Hudaýyň Guzusy

Hudaýyň Guzusy – Ýahýa çümdüriji Isa Mesihi Hudaýyň Guzusy diýip atlandyrýar. Ýahudylaryň urp-adatlaryna görä, Hudaý olaryň günälerini bagyşlamagy üçin, olar janly soýup, Hudaýa gurbanlyk beripdirler. Bu gurbanlyk arkaly olar Hudaýyň nazarynda päk saýylypdyr. Ýahýa, belki, bu gurbanlygy göz öňünde tutup, Isany şeýle atlandyrandyr. Belki-de, Ony Pesah guzusy öýdüp pikir edendir. Pesah baýramynda ysraýyllar janly soýup, özleriniň nowbahar ogullarynyň şol janlynyň gany arkaly ölüm perişdesiniň elinden halas bolandyklaryny ýatlapdyrlar. Aýanlyk kitabynyň 5‑nji babynda beýan edilen görnüşde Mesih Guzy hökmünde suratlandyrylýar.

Ýoh 1:29, 36; Lew 4:32; Msr 12:21-27.

Seret: Günä gurbanlygy; Pesah baýramy.

### Hudaýyň Ogly

Hudaýyň Ogly – Köne Ähtde «Hudaýyň Ogly» patyşalar üçin, iň möhüm patyşa bolan Dawut pygamber üçin ulanylypdyr. Reb Dawudyň oglunyň hemişelik şalyk sürjekdigini we Hudaý bilen ata-ogul gatnaşygynyň boljakdygyny söz berýär. Bu ogul ýahudylar tarapyndan Mesih diýlip atlandyrylypdyr. Şeýlelikde, Täze Ähtde bu atlar, ýagny Hudaýyň Ogly we Mesih, ikisi hem diňe Isa üçin ulanylýar. Bularyň ikisi hem Hudaýyň Şalygyny berkarar etmek üçin Hudaý tarapyndan Saýlanyp-seçilen diýmegi aňladýar, Hudaý bilen Isanyň deňhukukly gatnaşygy bar.

Seret: Mesih.

### Hudaýyň Şalygy

Hudaýyň Şalygy – Matta tarapyndan Hudaýyň Şalygyna «Gögüň Şalygy» hem diýilýär. Isa Mesih bu dünýä gelende, adamlaryň Hudaý bilen täze aragatnaşykda ýaşamagyna ýol açmak arkaly Hudaýyň Şalygyny berkarar etdi. Hudaýyň Şalygynyň adamlary Isa ynanýan we tabyn bolýan adamlardy. Isa Mesih dolanyp gelende, Hudaýyň Şalygy doly tamam bolar we bu ähli adamlara aýdyň aýan bolar.

Mat 19:24; Luk 13:29; Ýoh 3:3-5; Rim 14:17.

### Hyzmat etmek

Hyzmat etmek – Mukaddes Kitapda bu söz diňe bir hojaýynlaryna hyzmat edýän adamlary däl-de, eýsem Hudaýa hyzmat edýän Onuň adamlaryny hem aňladypdyr. Isa ynanýanlar Hoş Habary wagyz edip we beýleki mesihilere ýagşylyk edip, olaryň mätäçliklerine kömek etmek bilen Oňa hyzmat edýärler.

Çöl 16:8-9; Kan 6:13; Ýeş 23:7,16; 24:24.

Seret: Sežde etmek.

### Iblis

Iblis –

Seret: Şeýtan.

### Içgi sadakasy

Içgi sadakasy – gurbanlyk sypasynyň üstüne şerap, käte ýag guýmak bilen Hudaýa hödür edilipdir.

Gçk 35:14; Lew 23:13.

### Içki gala

Içki gala – diwarlar bilen örtülen galanyň içindäki berkitme. Bu şäheriň iň beýik ýeri bolupdyr.

1Pat 16:18; 2Pat 15:25; Ýer 30:18.

### Imperator

Imperator – Rim imperiýasynyň patyşasy. Täze Ähtde üç imperator ýatlanýar:

1. Imperator Awgust, ol Oktawiýan diýlip hem atlandyrylýardy (b. e. öň 27‑nji ýyldan b. e. 14‑nji ýylyna çenli). Isa doglanda, ol imperatordy (Luk 2:1).

2. Imperator Tiberiýus (b. e. 14-37 ýý). Isa wagyz eden we ölüp-direlen döwri ol imperatordy (Luk 3:1; Ýoh 19:12).

3. Imperator Klawdiý (b. e. 41-54 ýý). Ol ýahudylary Rimden kowup çykardy (Res 18:1-4).

### Injil

Injil – Täze Äht.

### Iň mukaddes otag

Iň mukaddes otag – Mukaddes çadyryň iň içki otagy, soňrak bu ybadathanada Äht sandygynyň saklanan ýeri bolupdyr. («Mukaddes çadyr» we «Ybadathana» sözleriniň aşagynda berlen suratlara serediň.) Süleýmanyň guran ybadathanasynda bu içki otag diýlip atlandyryldy we ol ýerde keruplaryň şekili hem bolupdyr. Içki otag daşky otagdan uly tuty arkaly bölünipdir. Kanuna görä, diňe baş ruhana içki otaga girmäge rugsat berlipdir, ol hem diňe ýylda bir gezek, Günäden saplanma güni girip bilipdir.

Msr 26:33; Lew 16:1-2; 1Pat 6:16-30.

1628‑nji sahypadaky surata seret.

Seret: Günäden saplanma güni; Kerup; Mukaddes otag; Mukaddes öý; Tuty; Ybadathana.

### Iordan derýasy

Iordan derýasy – Jelile köli bilen Öli deňziň arasyndan akýan derýa. Gündogarda Ysraýyl ýurdunyň araçägi hökmünde ulanylypdyr. Ysraýyllar Kengana girmezden öň bu derýadan geçipdirler.

Ýeş 2:1.

Karta seret

Seret: Jelile.

### Isa

Isa – Isanyň ýewreýçe ady «Ýeşuwa» bolup, ol «Reb halas edýär» diýmegi aňladýar. I asyrda bu at ýahudylar üçin ýörgünli at bolupdyr.

### Işaýa pygamber

Işaýa pygamber – Işaýa pygamber Ýahuda patyşalary Uzyýanyň, Ýotamyň, Ahazyň we Hizkiýanyň döwründe pygamberlik edipdir. Ol b. e. öň VIII asyrda ýaşap geçdi. Işaýa bilimli adam bolupdyr, ol patyşanyň maslahatçysy hökmünde ömrüni Iýerusalimde geçiripdir. Bu döwürde Ysraýyl patyşalygy Assyriýa imperiýasy tarapyndan basylyp alnyp, Ýahuda patyşalygy bolsa hemişe howp astynda bolupdyr. Işaýanyň pygamberlikleriniň aglabasy Hudaýyň Öz halkyny halas edýändigi baradadyr, emma şol bir wagtyň özünde ol ysraýyllara pislik edýänleri, adalatsyzlary we buta çokunýanlary Hudaýyň höküm etjekdigini duýdurypdyr. Işaýa daş-töwereginde bolup geçýän wakalara degişli görnüşler görüpdir, şeýle hem ol geljekde boljak zatlary görnüş arkaly öňden görüpdir, esasan hem ejir çekmek bilen Hudaýyň halkyny halas etjek Gul baradaky görnüşi görüpdir. Täze Ähtde bu pygamberlikler Isa Mesihde amala aşmak bilen aýdyň äşgär bolýar.

2Pat 19-20; Işa 1, 6; Mat 4:14; 8:17; 12:17; Ýoh 12:38-41; Res 8:28-35.

### Iýerusalim

Iýerusalim – Iýerusalim Dawut pygamber bilen Süleýman pygamberiň hökümdarlyk eden döwründe Ysraýylyň paýtagty bolupdyr. Süleýmanyň ölüminden soňra bu Ýahuda patyşalygynyň paýtagty bolupdyr. Bu şäher Sion ady bilen hem tutulypdyr.

2Şam 5:6-15; 2ÝÝ 9:25; 2ÝÝ 11:5-17; Zeb 68:36.

### Jebraýyl perişde

Jebraýyl perişde – adamzada Hudaýyň habaryny getirýän perişde. Köne Ähtde ol Danyýel pygambere görnüp, oňa Hudaýdan gelen görnüşleri düşündirýär. Täze Ähtde ol Zekarýa görnüp, Ýahýanyň doguljakdygyny, şeýle-de Merýeme görnüp, Isa Mesihiň doguljakdygyny habar berýär.

Dan 8:14-19; 9:19-21; Luk 1:19,26.

### Jelile

Jelile – Ysraýyl ýurdunyň demirgazyk etraby.

Mat 2:22; Işa 9:1.

### Jennet

Jennet – grekçe bu söz «owadan bag» diýmegi aňladýar. Täze Ähtde bu söz Isa ynanýanlaryň ölümden soň ýaşaýan ajaýyp ýerini aňladýar.

Luk 23:43; Aýn 2:7.

### Jul geýinmek

Jul geýinmek – gadymy Ysraýylda adamlar eden günäsine toba edýändiklerini görkezenlerinde ýa-da kimdir biriniň ýasyny tutanlarynda, jul geýnipdirler we külüň üstünde oturypdyrlar ýa-da depelerinden kül sepeläpdirler. Umuman bu gam-gussany görkezmek üçin ulanylypdyr.

2Şam 3:31; Neh 9:1; Mat 11:21.

### Kanun

Kanun – Töwradyň bäş kitaby: muňa sežde, mukaddes öý, baýramlar, gurbanlyklar we sadakalar degişli bolup, iň esasy hem Hudaýyň halky hökmünde ysraýyllaryň nähili ýaşamalydyklaryna degişli Hudaýyň beren kanunlaryndan ybarat. Bu köplenç Musanyň kanuny (Ýeş 8:29) ýa-da Mukaddes kanun (Mat 23:23) diýlip atlandyrylypdyr. Kanunyň esasy bölegi On tabşyrykdyr (Msr 20:1-17; Kan 5:6-21).

Seret: Kanun kitaby; Töwrat.

### Kanun kitaby

Kanun kitaby – muňa Rebbiň beren kanunlaryndan ybarat bolan Kanun taglymaty kitabynyň bir bölegi ýa-da Töwradyň bäş kitaby degişlidir.

Kan 30:9-10; Ýeş 1:8; Gal 3:10.

Seret: Töwrat.

### Kemoş

Kemoş – Mowaplaryň hudaýy.

1Pat 11:7, 33; Ýrm 48:13,46.

Seret: Mowaplar.

### Kengan

Kengan – Nuhuň agtyklarynyň biriniň ady. Onuň nesilleri bolan kenganlar Ortaýer deňzi bilen Iordan derýasynyň aralygynda ornaşypdyrlar, şonuň üçin ol ýere Kengan ady berlipdir. Soňra olar ysraýyllar tarapyndan basylyp alnypdyr.

Gçk 9:18; 12:5; Msr 6:4; Ýeş 5:12.

### Kenganlar

Kenganlar – kenganyň ilaty garyşyk bolup, finikiýalylara ýakyn bolupdyr. Käwagt bu söz ol ýerde ýaşan ähli tireleri aňladyp, umumy ulanylypdyr, käte diňe bir tiräni görkezmek üçin ulanylypdyr. Soňra olar Kengany basyp alan ysraýyllar tarapyndan öldürilipdir, diri galanlary-da kowlup çykarylypdyr.

Gçk 12:6; 15:18-21; Ýeş 16:10.

### Kerup

Kerup – ganatly perişdeler. Olar Erem bagynda ýaşaýyş daragtyny gorapdyrlar. Ezekiýel (ýagny Kifl) pygamberiň gören görnüşinde keruplar Hudaýyň tagtynyň depesinde ýerleşipdir. Äht sandygynyň üstünde ganatlaryny gapagyň üstüne ýaýyp oturan iki sany kerubyň altyndan ýasalan keşbi bar.

Gçk 3:24; Msr 25:18-22.

Seret: Äht sandygy; Perişde; Seraflar.

### Kesetler

Kesetler – ilki Mesopotamiýadaky düzlükde, soňra Babyl şäherinde ýaşan tire. Kesetler ol ýerdäki ýaşan tireleriniň arasynda iň güýçli tire bolupdyr we şonuň üçin olaryň ady köplenç tutuş babyllylary aňlatmak üçin ulanylypdyr.

Ezr 5:12; Işa 47:1.

Seret: Babyl.

### Keýnler

Keýnler – Ysraýyl halky eýelemezden öň, Kengan ýurdunda ýaşan halklaryň biri.

Gçk 15:19; 4:11; 1Şam 15:6; 27:10; 1ÝÝ 2:55.

Seret: Kengan.

### Käkilik oty

Käkilik oty – ýakymly ysly ösümlik. Ruhany bir bogdak käkilik otuny suwa ýa-da gana batyryp, tämizlemek üçin adamlaryň ýa-da beýleki zatlaryň üstüne sepipdir.

Lew 14:4,6; Zeb 50:9.

Seret: Murdar; Tämiz.

### Köne Äht

Köne Äht – ol Töwratdan, Zeburdan, Taryhy, Danalyk we Pygamberlik kitaplaryndan ybarat. Bu kitaplar Isa Mesih gelmezden öň ýazylypdyr, olaryň käbirinde Onuň geljekdigi baradaky pygamberlikler bar.

Seret: Pygamberlik etmek; Täze Äht; Töwrat; Zebur.

### Kül üstünde oturmak

Kül üstünde oturmak –

Seret: Jul geýinmek.

### Ladan

Ladan – gyrymsy agajyň gür ýapragyndan çykýan şire. Şire gataýar we ýakymly ysly şepbik hökmünde satylýar, ony owradyp, ondan derman ýasaýarlar.

Gçk 37:25; 43:11.

### Lewiler

Lewiler – Lewiler Ýakubyň ogly Lewiniň nesilleridir. Lewi tiresi üç uruga bölünipdir: Gerşonyň, Kohadyň we Merarynyň nesilleri. Musanyň döwründe Hudaý lewi tiresinden bolan Harun pygamberiň nesillerini ruhanylyga saýlapdyr; beýleki lewileriň ählisini Mukaddes çadyrda hyzmat edip, ruhanylara kömekleşmäge belläpdir. Diňe şu tiräniň özbaşdak mülk ýeri bolmandyr, sebäbi olaryň wezipesi Mukaddes çadyrda, soňra ybadathanada hyzmat etmek bolupdyr. Şonuň üçin bulara mülk ýer beýleki tirelerden bölünip berlipdir.

Msr 6:25; 38:21; Lew 25:32; Çöl 3:6.

Seret: Ruhany.

### Lira

Lira – Ysraýylda we onuň daş-töweregindäki ülkelerde ulanylan kirişli saz guraly. Ol uly göwrümli arfa meňzeş bolupdyr.

Gçk 4:21; 1Şam 16:15-23; Zeb 70:22.

1624-nji sahypadaky surata seret.

### Liwan

Liwan – Ysraýylyň demirgazyk araçäginde ýerleşýän daglyk ýurt, ol kedr tokaýlygy bilen meşhur bolupdyr. Süleýman patyşa Iýerusalimde köşgüni we ybadathanany Liwanyň kedr hem beýleki agaçlaryndan gurupdyr.

1Pat 5:6-10; Ezr 3:7; Işa 60:13.

### Liwýatan

Liwýatan –

Seret: Aždarha.

### Loly

Loly – gazanç üçin tenini satýan aýal.

Sül 9:3; Hoş 4:14; Ýak 2:25; 1Kor 6:15,16.

### Lut

Lut – Ybraýym pygamberiň doganynyň ogly. Ol ownukly-irili mallary we çadyrlary bilen Sodom galasynyň töweregindäki derede mesgen tutupdyr. Soňra Reb Sodom bilen Gomora şäherleriniň ikisini weýran edipdir, ýöne perişdeler Luty maşgalasy bilen bile halas edipdirler. Lut mowaplaryň we ammonlaryň atasydy, soňra onuň nesilleri Ysraýylyň duşmany bolupdyrlar.

Gçk 12:4–14:16; 19:1-36; 2Pet 2:7,8.

### Madaý

Madaý – häzirki günbatar-demirgazyk Eýranda ýerleşýän güýçli patyşalyk. Pars imperiýasynda madaýlar parslar bilen bile bir patyşalykda gulluk edipdirler. Şonuň üçin olaryň kanunlaryna «Medes we pars kanunlary» diýlipdir.

2Pat 17:6; Est 1:19; Dan 6:8,12,15; Res 2:9.

Seret: Pars imperiýasy.

### Manna

Manna – Ysraýyllar Sinaý çölünde azaşyp ýörkäler, Hudaý tarapyndan asmandan ýagan iýmit.

Msr 16:31-35; Çöl 11:6; Zeb 77:24; Ýoh 6:31-58.

### Maskil

Maskil – Zebur kitabynda bir aýdymyň görnüşi. Olar birnäçe maksatlar üçin ýazylypdyr: gudratly işleri üçin Hudaýy şöhratlandyrmak; halkyň betbagtçylygyna ýa-da şahsy gynanjyna ýas tutmak; şeýle hem alkyş aýtmak we ýalbarmak üçin.

Zeb 31; 41; 52; 89; 142.

Seret: Mezmur; Zebur.

### Mejlis

Mejlis – Mukaddes Kitapda birnäçe mejlis agzalyp geçilýär. Olaryň ikisi iň möhümidir:

1. Hudaýyň mejlisi.

2. Ýahudylaryň mejlisi. Hudaýyň mejlisine perişdeler we gögüň başga ylahy barlyklary ýygnanýarlar. Ýahudylaryň mejlisine iň möhüm ýahudy adamlaryndan ýetmiş birisi degişli bolupdyr. Olaryň arasynda fariseýler we saddukeýler bolup, Baş ruhany mejlise baştutanlyk edipdir. Rimlileriň hökümdarlygy astynda mejlisiň raýat we jenaýat işlerine garamaga ygtyýary bolupdyr, ýöne hiç kimi höküm etmäge hukugy bolmandyr.

Eýp 15:8; Zeb 81:1; 88:6: Mar 14:53-65; Res 4:1-22.

### Merýem

Merýem – Täze Ähtde Merýem atly birnäçe aýal bar:

1. Isanyň ejesi Merýem.

2. Magdalaly Merýem. Isa Magdalaly Merýemden ýedi sany erbet ruhy çykardy we Merýem Isanyň yzyna eýerijileriň biri boldy (Mat 27:55-56; Mar 16:9; Luk 8:2; Ýoh 20:1-2; 11-18 we beýleki bölekler).

3. Beýtaniýadaky Merýem. Ol Marta bilen Lazaryň doganydy. Ol Isanyň aýagujunda oturyp, Onuň öwütlerini diňledi (Luk 10:38-42; Ýoh 11:1-5; 12:1-7).

4. Ýakup bilen Ýusubyň ejesi Merýem. Bu Merýem Kleopasyň aýaly Merýem bolmagy ahmal, ýöne bu anyk däl (Mat 27:56; Mar 15:40; 16:1; Luk 24:10).

5. Ýohannanyň (oňa Mark hem diýipdirler) ejesi Merýem. Bu Merýemiň Iýerusalimde öýi bolupdyr we Isa şägirtleri bilen ol ýerde duşuşypdyr (Res 12:12).

### Mesh ýagy

Mesh ýagy – kimdir biriniň Rebbe bagyş edilendiginiň ýa-da mukaddes edilendiginiň nyşany hökmünde onuň depesine ýag guýlupdyr ýa-da sepilipdir.

Msr 25:6.

Seret: Ýag guýmak, Mesih. 1628-nji sahypadaky surata seret.

### Mesih

Mesih – bu at «depesinden ýag guýlan adamy» aňladypdyr. Köne Ähtde kimdir biriniň depesinden ýag guýmak onuň ruhany ýa-da patyşa hökmünde Hudaý tarapyndan aýratyn saýlanandygynyň nyşany bolupdyr. Mesih diýen at ýahudylar tarapyndan ulanylyp başlanypdyr we olar muny Hudaýyň olara ibermegi wada beren Patyşasynyň ady üçin ulanypdyrlar. Bu Patyşa hemişelik höküm sürmelidi we Ysraýyly duşmanlaryndan halas etmelidi. Isa ynanýanlar we Oňa eýerýänler Isanyň Mesihdigine, Onuň ähli adamlary halas edip, Hudaýyň Şalygyny berkarar etmek üçin Hudaý tarapyndan saýlanyp iberilendigine ynanýarlar. Grekçe Mesih sözi «Hristos» diýmekdir.

Mat 1:1; Mar 8: 27-29; Luk 2:11; Ýoh 20:31; Res 18:28.

Seret: Hudaýyň ogly; Ýag guýmak.

### Mesopotamiýa

Mesopotamiýa – gadymy döwürde Ýewfrat derýasynyň günbataryndan Tigris derýasynyň gündogaryna çenli bolan aralyk Mesopotamiýa diýlip atlandyrylypdyr. Babyllylar we assyriýalylar bilen birlikde köp gadymy medeniýetler bu ýerde başlanypdyr.

Gçk 24:10; 25:20; Res 2:9; 7:2.

### Meýletin sadaka

Meýletin sadaka – bu dürli sebäpler üçin Hudaýa getirilen dürli görnüşli sadakalar bolupdyr. Meselem, adamlar meýletin ýag, ýakymly ysly tütetgi, geýim-gejim, agaç, kümüş we Mukaddes çadyryň gurluşygy üçin beýleki zatlary getiripdirler (Msr 35:20-29). Emma şahsy sebäpler üçin gurbanlyk ýa-da sadaka islendik görnüşde meýletin beripdirler.

Msr 35:29; 36:3; Lew 7:16.

### Mezmur

Mezmur – Zebur kitabynda aýdymyň bir görnüşi. Birnäçe maksatlar üçin: Hudaýy şöhratlandyrmak üçin, halkyň betbagtçylygyna ýa-da şahsy ejir çekmelerine ýas tutmak üçin, patyşany bellemek, Hudaýa minnetdarlyk bildirmek, ybadathana barýarkaň şatlanyp aýdym aýtmak; Hudaýa ýalbaryp doga-dileg etmek üçin ýazylan aýdymlardyr. Bu aýdymlar Zebur kitabynda toplanandyr. Isanyň yzyna eýerýänler bir ýere üýşenlerinde, mezmur aýdypdyrlar.

Zeb 5:1; 18:1; Efe 5:19; Kol 3:16.

Seret: Zebur.

### Mäliksadyk

Mäliksadyk – Iýerusalimiň gadymy patyşasy we ruhanysy. Onuň ady «dogrulyk patyşasy» diýmegi aňladýar. Köne Ähtde Mäliksadyk Ybraýym pygambere duşýar we oňa pata berýär (Gçk 14:17-20). 109-njy mezmurda Mäliksadyk «müdimilik ruhany» diýlip atlandyrylýar we Ýewreýlere hat kitabynyň 5‑nji babynyň 6-njy aýadynda Isa «Mäliksadyk derejesindäki» ruhany hökmünde tanyşdyrylýar. Isa Hudaýyň sagynda oturýan müdimilik Baş Ruhanydyr we Ol mesihiler üçin töwella edýär.

### Midýanlar

Midýanlar – Ybraýym pygamberiň ogly Midýanyň nesilleri (Gçk 25:1,[2]). Musa ömrüni Midýan ýurdunda geçiripdir, Midýan Sinaý ýarym adasynyň bir bölegi bolmagy ahmal. Serdarlar döwründe midýanlar ysraýyllaryň esasy duşmany bolupdyr. «Midýanlar» we «Ysmaýyllar» diýen sözler käte çalşyrylyp ulanylypdyr (Gçk 37:25-29).

Gçk 25:1,2; 37:25-29.

Seret: Ysmaýyl pygamber.

### Mikaýyl

Mikaýyl – her milletiň özüniň serdar perişdesi bolupdyr diýen pikir bar, olaryň hereketleri öz milleti bilen bagly bolupdyr. Bu barada ilkinji gezek Danyýel pygamberiň kitabynda pars we grek serdarlarynyň perişdesi, şeýle hem Ysraýylyň serdary Mikaýyl perişde barada aýdylýar.

Dan 10:13,20; 12:1.

### Miktam

Miktam – Zebur kitabynda gabat gelýän aýdymyň görnüşi.

Zeb 15:1.

### Milletler

Milletler – Mukaddes Kitapda bu adatça ýahudy däl milletleri aňladypdyr. Ysraýyl halky Hudaý tarapyndan Onuň halky bolmak üçin saýlanypdyr, emma Hudaý ähli milletleriň halklarynyň halas bolmagyny we olaryň hem Öz halky bolmagyny isläpdir.

Lew 26:12; Efe 2:11-13.

### Millo

Millo – toprak bilen doldurylan jaýryk ýa-da boşluk ýer. Käte bu söz galanyň diwaryna çykmak üçin gurlan ýapgydy aňladypdyr.

2Şam 5:9.

### Miras

Miras – tutuş Kengan ýurdy Hudaý tarapyndan ysraýyllara müdimilik miras hökmünde söz berlipdir. Ýeşuwanyň döwründe ýer bije boýunça Ysraýylyň on iki tiresine paýlanyp berlipdir, şeýlelikde, her tiräniň öz ýeri bolupdyr we miras hökmünde nesilden nesle geçipdir. Muňa garamazdan, ysraýyl halky Hudaýyň Öz «mirasy» hökmünde suratlandyrylypdyr. Ine, şonuň üçin Hudaý bilen ysraýyl halkynyň arasyndaky ähte görä, Ol diňe olaryň Hudaýy bolupdyr, olar bolsa Onuň halky bolupdyr. Kim Isa ynanýan bolsa, onuň mirasy Hudaýyň Şalygydyr we baky ýaşaýyşdyr.

Msr 32:13; Ýeş 13:6-8; Zeb 33:12; Ýak 2:5.

### Molek

Molek – ammonlaryň esasy hudaýy. Adamlar käte öz çagalaryny Molek hudaýyna gurbanlyk bermek bilen oňa sežde edipdirler. Hudaýyň kanuny bu adaty örän ýazgarsa-da, bir gezek hatda ysraýyl halky-da Iýerusalimiň golaýyndaky Hinnom jülgesinde ogul-gyzlaryny Molek hudaýyna hödür etdi.

Lew 18:21; 20:2-5; 1Pat 11:7; Ýer 32:35.

### Mowaplar

Mowaplar – Ybraýym pygamberiň ýegeni Lutuň nesilleri. Olar Öli deňziň gündogaryndaky Mowap ýurdunda ýaşapdyrlar. Mowaplar özleriniň esasy hudaýy hökmünde Kemoşa sežde edipdirler. Olaryň gepleşik dili ýewreý diline degişli bolupdyr. Olar Ysraýylyň duşmany bolupdyrlar we köplenç Ysraýylyň pygamberleri tarapyndan paş edilipdirler. Muňa garamazdan, Rut ak ýürekli mowaply aýal bolupdyr. Babyllylar mowaplary derbi-dagyn edipdirler.

Işa 15-16; Ýer 49; Zep 2:8-11.

### Mukaddes

Mukaddes – Töwratda «mukaddes» adaty maksatlar üçin däl-de, Hudaýyň maksatlary üçin aýry goýlan diýmegi aňladýar. Bu ruhanylara ýa-da ysraýyl halkyna, ýa-da Mukaddes çadyr we gurbanlyk sypasy ýaly zatlara degişlidir. Mukaddes edilen adamlar ýa-da zatlar päk saklanylmalydy. Mukaddes Kitapda mukaddes adamlaryň päkligine olaryň ahlak häsiýetleri hem degişli bolupdyr: «Özüňizi çagyran Hudaýyň mukaddes bolşy ýaly, siz hem ähli edýän işleriňizde mukaddes boluň» (1Pet 1:15).

Msr 3:5; 16:23; 19:6; 25:8; Işa 6:3.

### Mukaddes çadyr

Mukaddes çadyr – Mukaddes çadyr Äht sypasyny we ybadat üçin beýleki enjamlary ýerleşdirmek üçin gurlan çadyrdyr. Tutuş gurluşa Mukaddes çadyr diýlipdir (1622‑nji we 1628‑nji sahypadaky suratlara seret). Mukaddes çadyryň içinde iki otag bolupdyr: mukaddes otag we iň mukaddes otag. Çadyr geçiniň ýüňünden edilendi we onuň diwarynyň iç tarapy owadan tutular bilen örtülendi. Onuň töweregi haýat bilen gurşalyp, daşyna haýat aýlanypdyr. Mukaddes çadyr bilen onuň howlusyna Hudaýyň mukaddes öýi diýlipdir. Ysraýyllar çarwa adamlar bolupdyrlar, şonuň üçin olar göçenlerinde, çadyry söküp alyp, öz ýanlary bilen äkidipdirler. Mukaddes çadyr Rebbe ýüz tutulýan çadyr hökmünde hem belli bolupdyr. Howluda Hudaýa sadakalar we gurbanlyklar hödür etmek üçin gurbanlyk sypasy, şeýle hem ruhanylar ýuwnar ýaly suwdan doly bürünç legen durupdyr. Öňki döwürdäki göçme mukaddes çadyr Süleýmanyň döwründe daşdan we agaçdan salnan ybadathana bilen çalşyrylypdyr.

Msr 26:1-35

Seret: Iň mukaddes otag; Mukaddes çadyr; Mukaddes öý; Rebbe ýüz tutulýan çadyr; Ybadathana. 1622-nji sahypadaky surata seret.

### Mukaddes çörek

Mukaddes çörek –

Seret: Hödür çöregi.

### Mukaddes dag

Mukaddes dag – Iýerusalimdäki dag, ol ýerde ybadathana gurlupdyr we sežde edilipdir (adatça Sion dagy bilen meşhur bolupdyr).

Seret: Iýerusalim; Sion.

Zeb 2:6; 14:1; 98:9; Işa 27:13; Ýol 2:1-2.

### Mukaddes otag

Mukaddes otag – Mukaddes çadyrdaky otag, ol ýerde ruhanylar Hudaýyň huzurynda öz hyzmatlaryny ýerine ýetiripdirler. Mukaddes otagyň içinde ýakymly ysly gurbanlyk sypasy, çyradan, üstünde hödür çörekleri bolan hantagta bardy. Bu otag Iň mukaddes otagdan tuty arkaly bölünipdir. Süleýman çadyry ybadathana bilen çalşanda, bu otag daşky otag ady bilen, Iň mukaddes otag bolsa, içki otag ady bilen belli bolupdyr.

Msr 26:30-34; 1Pat 6:14-18

Seret: Iň mukaddes otag; Mukaddes çadyr; Mukaddes öý; Ybadathana.

### Mukaddes öý

Mukaddes öý – bu at Mukaddes çadyra we onuň haýadyna, soňrak bolsa ybadathana degişlidir. Ol ýerde ruhanylar Hudaýyň huzurynda öz hyzmatlaryny ýerine ýetiripdirler.

Msr 25:8; 36:1; Lew 19:30; 1ÝÝ 22:19; Zeb 23:3.

### Mukaddes Ruh

Mukaddes Ruh – Hudaýyň Ruhy bolup, Ol dünýäde gudrat arkaly hereket edýär. Köne Ähtde Hudaýyň Ruhy adamlara inip, olar pygamberlik edipdirler. Täze Ähtde Isa ynanýanlaryň hemmesi Mukaddes Ruhy kabul edýärler.

Eýp 33:4; 1Şam 19:20; Rim 8:15.

Seret: Ruh.

### Murdar

Murdar – gadymy Ysraýylda eger adam dini taýdan tämiz bolmasa, ol murdar hasaplanypdyr. Lewiler we Çölde kitaplarynda nähili adamyň murdar hasaplanýandygy beýan edilendir. Ysraýyllar Mukaddes öýde borçlaryny ýerine ýetirmäge başlanlarynda, Hudaý olara bu ýeri murdar etmezligi buýurdy. Isa adamy hakykatdan nämäniň murdar edýändigini, ýagny ýürekden çykýan erbet pikirleriň we hereketleriň murdar edýändigini öwredýär.

Lew 15:31; Ezk 5:11; Mat 15:11.

Seret: Tämiz.

### Musa pygamber

Musa pygamber – Ysraýyllar Müsürde gulçulykda bolanlarynda, Musa pygamber olara baş bolmak üçin Hudaý tarapyndan çagyrylan adam. Ol Müsür patyşasyndan ysraýyllaryň gidip, çölde Rebbe ybadat etmekleri üçin rugsat bermegini soraýar. Ýöne faraon munuň bilen Reb diňe Müsür topragyna birtopar betbagtçylyklar inderenden soň ylalaşýar. Musa halka ençeme ýyllap çölde ýolbaşçylyk edýär, emma söz berlen Kengan ýurduny diňe uzakdan görüp bilýär. Mukaddes Kitabyň ilkinji bäş kitaby Töwrat hökmünde belli bolup, esasan, Musa tarapyndan ýazylandyr.

### Mut laben

Mut laben – bu sözüň manysy barada alymlar jedelleşýärler. Onuň «Labeniň ölümi» diýen manyny aňladýan bolmagy mümkin we ol mezmuryň näme üçin ýazylandygynyň sebäbini görkezýär. Belki, ol mezmuryň nädip aýdym edip aýdylandygyny ýa-da nähili saz guralynda çalnandygyny görkezendir.

Zeb 9:1.

### Mür

Mür – mür ösümligi gür tikenli we şahaly gyrymsy agaçdyr. Ýakymly ysly tütetgi onuň şahalaryndan alynýar we ol guranda gataýar. Ol örän gymmatbaha tütetgi bolup, atyr ýasamak üçin ýag bilen garylýar we jesedi jaýlamaga taýýarlamak üçin ulanylýar. Mürüň tagamy ajy bolupdyr. Bu agyryny ýeňilleşdirýär diýip hem ynanypdyrlar. Bu häsiýetleriň, belki, esgerleriň ony şeraba garyp, Isa berendikleri bilen bagly bolmagy hem ahmal (Mar 15:23).

Zeb 44:9; Sül 7:17; Nag 5:5.

### Mürze

Mürze – mürzäniň esasy käri resminamalaryň göçürmesini taýýarlamakdyr. Şeýle hem olar hatlary, kararlary we beýleki resminamalary ýazypdyrlar, olar paýhasly we düşünjeli hasaplanypdyr. Mürzeler ýazyp bilýändikleri üçin, käte maliýe ýazgylaryny hem saklapdyrlar. Mürzeler köplenç patyşa bilen ýakyndan işlänsoňlar, olaryň käbiri resminamalaryň göçürmesini ýerine ýetirmekligi we ýolbaşçy bolmaklygy gazanypdyr. Isanyň döwründe olar Töwrat mugallymlary hökmünde belli bir topary aňladypdyrlar.

2Pat 12:10; 25:9; Est 8:9; Ezr 7:6,10,11,21; Ýer 8:8.

### Nadan

Nadan – Süleýmanyň pähimleri kitabynda nadan adam barada köp gürrüň edilýär. Nadan samsyk däl-de, eýsem Hudaýyň halaýan ýokary ahlak durmuşynda ýaşamaga paýhasy kemlik edýän adamdyr.

Kan 32:6; Sül 1:22; 7:7; 9:6.

### Nard

Nard – nard ösümligiň sümmüli we onuň kökünden alynýan ysly ýagy bolupdyr. Narddan ýasalan hoşboý ysly ýag örän gymmat bolupdyr, onuň bahasy bir ýylyň iş hakyna barabar bolupdyr.

Nag 1:11; Mar 14:3.

### Nazyr

Nazyr – nazyr mukaddeslik derejesini alan hem-de saç-sakgalyny syrman, saçyny ösdürip, şerap hem güýçli içgileri içmekden saklanyp, özüni Rebbe bagyş etmegi wada beren adam bolupdyr. Bir gudrat arkaly özüniň ýa-da Şimşon ýaly ejesiniň wadasy arkaly adam nazyr bolupdyr. Soňy bilen şeýle adam özüni Hudaýa bagyş etmek wadasy arkaly aýratyn derejä eýe bolupdyr.

Ser 13:5,7; 16:17 Amo 2:11.

### Nefiller

Nefiller – Nefiller örän uzyn we güýçli adamlar bolupdyrlar, olar Gelip çykyş kitabynyň 6-njy babynda ylahy barlyklaryň we ynsan gyzlarynyň nesilleri hökmünde ýatlanyp geçilýär. Soňrak, ysraýyllar Kengan ýurduny gözden geçirmäge gidenlerinde, nefilleri (ýagny nefillerden gelip çykan anaklary) görüpdirler.

Gçk 6:4; Çöl 13:33.

Seret: Anaklar.

### Negep çöli

Negep çöli – Ysraýylyň günorta bölegindäki çöl.

Gçk 12:9; 13:1,3; 20:1.

### Nowbahar ogul

Nowbahar ogul – gadymy günorta jemgyýetinde ilkinji doglan ogul üýtgeşik hasaplanypdyr. Ol ogul kakasy aradan çykandan soň, maşgalanyň başy bolupdyr, kakasynyň patasyny alypdyr, mirasdan iki esse paý alypdyr. Müsürde Pesah wakasy bolup geçenden soň, her bir nowbahar ogul Hudaýa degişli bolupdyr we maşgalasy oňa derek sadaka berip, ony yzyna satyn alyp bilipdir.

Gçk 49:3; 27; Msr 13:2; Kan 21:17.

Seret: Yzyna satyn almak.

### Nuh pygamber

Nuh pygamber – Nuh pygamber öz maşgalasyny, şeýle hem halal we haram haýwanlary halas etmek üçin Hudaý tarapyndan gämi gurmaklyga çagyrylan adam bolupdyr. Ol Hudaýyň nazarynda dogry saýylypdyr. Siliň suwlary çekilenden soňra, Hudaý onuň bilen äht edişip, mundan beýläk hiç wagt ýer ýüzüni sil bilen weýran etmejekdigine söz berýär.

Gçk 5:29; 6:8; Işa 54:9; Luk 17:27: 1Pet 3:20; 2Pet 2:5; Ýew 11:7.

### Omyn

Omyn – köplenç doga-dilegler edilende, ony jemlemek üçin ulanylýar. «Omyn» sözi «Goý, şeýle bolsun!» diýmegi aňladýar. Bu ýewreýçe «Bu hökman» diýen söze esaslanýar.

Çöl 5:22 Kan 27:15-26; Rim 1:25.

### Ondan biri

Ondan biri – gadymy Ysraýylda hasylyň ondan biri Rebbe berlipdir. Muny ammarlara ýygnap, ruhanylaryň we lewileriň iýmiti üçin harçlapdyrlar. Isanyň döwründe adamyň öndüren önüminden ýa-da girdejisinden ondan biri ybadathana ruhanylaryna berlipdir.

Çöl 18:21; Kan 14:22.

### Ölüler dünýäsi

Ölüler dünýäsi – gadymy Ysraýylyň halky Ölüler dünýäsi ýeriň aşagynda diýip düşünipdir, emma ol dowzah däldir. Her kes ölenden soň, ol ýere inipdir. Ol ýer ümsüm, garaňky ýer bolupdyr. Gojalyk ýaşyna ýetip öleniňden soň, ata-babalaryňa gowuşmak oňatdy, ýöne ýaş ölmek gowy däldi. Ýakup öz ogly Ýusup üçin ýas tutsa-da, ölüler dünýäsine inmek islemedi. Bu ýere Heläkçilik ýeri hem diýlipdir.

Gçk 37:25; 42:38; 44:29,31.

### Öý butlary

Öý butlary – öý butlaryna butparazlar, kä halatda ysraýyllar tarapyndan sežde edilipdir. Olar öýlerde saklanyp, keramatly saýylypdyr.

Gçk 31:19; 2Pat 23:24.

### Pars imperiýasy

Pars imperiýasy – Babyl imperiýasyndan soň emele gelen güýçli we has uly imperiýa bolupdyr. Pars imperiýasy Gresiýadan Müsüre çenli we Orta Aziýa çenli ýerleri, şol sanda Ysraýyly hem basyp alypdyr. Käte bu imperiýa «Madaý-Pars imperiýasy» diýip atlandyrylypdyr, sebäbi onuň düzümine giren madaý milleti imperiýany dolandyrmakda wajyp orny eýeläpdir. Pars kanunlary «Parslaryň we madaýlaryň kanunlary» diýip atlandyrylypdyr.

Est 1:19; Dan 6:8,12,15.

Seret: Madaý.

### Parz

Parz –

Seret: Kanun.

### Pata

Pata –

Seret: Ýalkamak.

### Patros

Patros – Müsüriň günorta bölegi.

Işa 11:11; Ýrm 44:1, 15; Ezk 29:14; 30:14.

### Perişde

Perişde – perişdeler adamlar üçin Hudaýyň habarçylary we wekilleridirler. Olar Hudaýyň huzurynda ýaşap, hemişe Ony alkyşlaýarlar. Keruplar we Seraflar perişdeleriň bir görnüşidirler. Mukaddes Kitapda iki sany möhüm perişdäniň: Mikaýyl bilen Jebraýylyň ady agzalyp geçilýär.

Gçk 3:24; 16:7-11; Işa 6:2.

Seret: Jebraýyl; Mikaýyl.

### Perizler

Perizler – Ysraýyl halky Kengan ýurduny eýelemezden öň, ol ýerde ýaşan halklaryň biri.

Gçk 13:7; Ýeş 3:10.

### Perman

Perman –

Seret: Kanun.

### Pesah baýramy

Pesah baýramy – ýewreýleriň senenamasy boýunça birinji aýyň, ýagny Abyp (beýleki ady Nisan) aýynyň on dördünji güni agşam bellenilipdir. Bu bahar paslynyň yz ýanynda bolupdyr. Şol agşam ysraýyl halky Hudaýyň özlerini Müsür gulçulygyndan nähili halas edendigini we Müsürden gaýtmazynyň öň ýanynda agşam gurbanlyk janlysynyň gany arkaly öz nowbahar ogullarynyň nähili azat bolandygyny ýatlapdyrlar. Adamlar guzy ýa-da geçi soýup, hemmesi bilelikde Pesah naharyny iýipdirler, ony ajy gök otlar we petir bilen iýipdirler.

Msr 12:1-13,21-51; Lew 23:5; Çöl 9:1-14, Kan 6:1-7.

### Petir baýramy

Petir baýramy – ýewreýleriň senenamasy boýunça birinji aýyň, ýagny Abyp (beýleki ady Nisan) aýynyň on bäşinden ýigrimi biri aralygynda bellenilipdir. Bu baýram Pesah baýramynyň yz ýany başlapdyr, Köne Ähtiň käbir parçalarynda bu iki baýram bir baýram ýaly görkezilipdir. Şol hepdäniň dowamynda ysraýyl halky özlerini Müsür gulçulygyndan Hudaýyň nähili alyp çykandygyny ýatlapdyrlar. Adamlar öýlerinden ähli hamyrmaýalary çykaryp zyňypdyrlar, hamyrmaýaly çörek iýmändirler. Olar baýramyň birinji we ýedinji günleri mukaddes ýygnanyşyk edip, Hudaýa gurbanlyklar hödürläpdirler.

Msr 12:14-20; 13:3-10; 23:15; 34:18; Lew 23:6-8; Çöl 28:17-25; Kan 16:3-4,8; Mat 26:17.

### Pilat

Pilat – Isanyň öwreden we wagyz eden günlerinde Pontiý Pilat Ýahudanyň üstünden höküm süren Rim imperatorydyr.

Mat 27; Res 3:13.

### Piliştliler

Piliştliler – b. e. öň XIII asyryň ahyrlarynda Ysraýylyň günorta-günbataryndaky kenarýaka zolagyny eýelän halk. Piliştliler bäş sany şäheri: Gazany, Aşkelony, Aşdody, Gaty we Ekrony esaslandyrypdyrlar. B. e. öň XII asyrda olar ýer çäklerini gündogar tarapa giňeldip başlaýarlar. Bu ýagdaý Kengan tarapdan öz çäklerini günbatara giňeldýän ysraýyl halky bilen piliştlileriň arasynda duşmançylyk döredipdir. Şeýlelikde, hezreti Dawut patyşa tarapyndan doly derbi-dagyn edilýänçäler, piliştliler Ysraýylyň esasy duşmany bolupdyrlar.

2Şam 8:1; 1ÝÝ 18:1.

### Purym baýramy

Purym baýramy – bu baýram ýewreý halkynyň durmuşyna Pars imperiýasy döwründe goşulypdyr. Bu ýewreýleriň senenamasy boýunça on ikinji aýyň, ýagny Adar aýynyň on dördüne we on bäşine, irki baharda bellenilipdir. Bu iki günüň dowamynda ysraýyl halky Esteriň döwründe özleriniň doly ýok edilmekden Hudaýyň nähili halas edendigini ýatlapdyr. Olar şatlanypdyrlar, iýip-içipdirler we biri-birilerine sowgat beripdirler.

Est 9:18-32.

### Pygamber

Pygamber – Hudaýyň habaryny halka ýetirmek üçin Hudaý tarapyndan çagyrylan adam. Ylýas ýaly irki pygamberler (Görgürler) Hudaýa sygynýan topar bolup, käte olarda üýtgeşik tejribe bolupdyr we täsin gudratlar görkezipdirler. Şamuwel pygamber özüni köplenç serdar hökmünde alyp barypdyr. Soňrak Ýermeýa ýaly pygamberlere Hudaýdan aýanlyk inipdir we olar bu aýanlyklary halka ýetiripdirler.

Gçk 20:7; Msr 15:20; Çöl 12:6; Kan 18:20-22; 1Şam 3:20; 9:9; 10:5-11; 1Pat 17 – 18; Ýer 1:5.

### Pygamberlik etmek

Pygamberlik etmek – Hudaýyň halka niýetlän habaryny oňa ýetirmek. Bu habarlar köplenç aýanlyklaryň we düýşleriň üsti bilen berlipdir. Gadymyýetdäki pygamberleriň döwründe bu söz pygamberiň aşa joşgunlyk ýagdaýyny beýan etmekde hem ulanylypdyr.

1Şam 10:5; Ýer 2:8; Rim 12:6.

Seret: Aýanlyk; Pygamber.

### Rabbi

Rabbi – ýewreýler akylly we wajyp adamlara ýüzlenenlerinde, «Rabbi» sözüni ulanypdyrlar, bu mugallym diýmegi aňladýar. Bu sylag-hormaty aňladýan sözdür. «Rabbuni» diýen söz hem şu manyny aňladýar.

Ýoh 1:38; 3:2; 20:16.

### Rahap

Rahap –

Seret: Aždarha.

### Rapalar

Rapalar – Ysraýyl halky basyp almazdan öň, Kenganda ýaşan halklaryň biri. Anaklar ýaly olar hem örän uzyn we daýaw adamlar bolupdyrlar.

Kan 2:11, 20; Ýeş 12:4.

Seret: Anaklar; Kengan.

### Reb

Reb – gadymy wagtlarda Hudaýyň adyny aýtmakdan saklanmak üçin ýahudylar Oňa «Adonaý» diýip salgylanypdyrlar, bu eýe ýa-da hojaýyn diýmegi aňladypdyr. Köne Ähtiň türkmençe terjimesinde Hudaýyň ady Reb sözi bilen terjime edildi, sebäbi bu hem aga ýa-da eýe diýmegi aňladýar. B. e. öň III asyrda Köne Äht grek diline terjime edilipdir we «kurios» diýen grek sözi Hudaýyň ady üçin ulanylypdyr. Soňra Täze Äht ýazylan wagtynda şol bir «kurios» sözi Isa Mesih üçin ulanylypdyr we köplenç Reb diýlip terjime edilipdir.

### Rebbe hödür edilen çörek

Rebbe hödür edilen çörek –

Seret: Hödür çörek.

### Rebbe ýüz tutulýan çadyr

Rebbe ýüz tutulýan çadyr – şeýle hem bu ýere Mukaddes çadyr hem diýlipdir, bu ýerde ruhanylar öz borçlaryny ýerine ýetiripdirler. Muňa Rebbe ýüz tutulýan çadyr diýilmeginiň sebäbi Hudaý ruhanylara we adamlara çadyryň girelgesinde gepläpdir (Msr 29:42-43). Şeýle hem Musa Hudaý bilen bu ýerde duşuşypdyr (Msr 33:7-11).

Msr 29:42-43; 33:7-11.

### Rebbiň güni

Rebbiň güni – adatça şol gün keseki milletler üçin jeza güni, Hudaýyň saýlan halky üçin bolsa aklanma ýa-da hasaplaşyk güni diýlip pikir edilipdir. Muňa garamazdan, pygamberler şol gün ysraýyllaryň hem günäleri üçin jezalandyryljakdygyny olara duýdurypdyrlar. Täze Ähtde Rebbiň güni kazylyk etmäge we Öz halkyny halas etmäge Isanyň geljek günüdir.

Ýer 46:10; Amo 5:17-27; 1Sal 5:1-9.

### Rebbiň öýi

Rebbiň öýi – bu söz Ybadathanany aňlatmak üçin ulanylypdyr.

1Pat 3:1; Mik 4:1.

Seret: Ybadathana.

### Rebbiň saçagy

Rebbiň saçagy – bu gurbanlyk sypasy üçin başga söz bolup, diňe Malaky kitabynda ulanylýar. Täze Ähtde bu saçak ýygnak agzalarynyň bir ýere üýşüp, nahar iýip, Isanyň ölümini we täzeden direlmegini ýatlamaklaryny aňladypdyr.

1Kor 11:17-33.

### Resullar

Resullar – Isa Özüniň ýakyn ýoldaşlaryndan, tanyş şägirtlerinden on iki sany resuly saýlaýar. Ol adamlar Onuň bilen bilediler we Isa olara ähli zady öwredipdir; olar Isanyň ölenini we täzeden direlenini öz gözleri bilen görüpdirler. Isa olary gören zatlaryny gürrüň bermekleri üçin we Hudaýyň Şalygy barada wagyz etmekleri üçin adamlaryň arasyna iberýär. Olar Isa ynanýan adamlaryň ýolbaşçysy bolýarlar.

Mar 3:14; Luk 22:14; Res 1:2; 1Kor 15:7.

### Rimliler

Rimliler – Rim imperiýasynyň ilaty. Rimliler Isanyň ýaşan döwründe Demirgazyk Afrikanyň käbir böleklerinde we Orta Gündogarda, häzirki tutuş Türkiýäniň we Ýewropanyň köp böleklerinde höküm sürdüler.

Res 28:17.

### Ruh

Ruh – ýewreýçe «ruh» diýen söz şemal diýmegi, şeýle-de adamzadyň ruhuny we Hudaýyň Ruhuny aňladypdyr. Täze Ähtde şeýtan tarapyndan ynsanyň kalbyna ornaşýan erbet ruh barada hem gürrüň edilýär. Isa adamlardan bu erbet ruhlary kowup çykardy.

Seret: Mukaddes Ruh.

Gçk 1:2; Msr 15:8; 1Şam 10:6,10; Ýow 2:28-29; Mat 12:45; Mar 9:25; Luk 11:26; 13:11; Res 16:16.

### Ruhany

Ruhany – ol dini dessurlary we hyzmatlary ýerine ýetirmäge aýratyn ukyply adam bolupdyr. Ysraýyl halkynyň arasynda Musa pygamber arkaly berlen kanuna görä, Musanyň agasy Harun pygamberiň nesli ruhany bolupdyr, olar Mukaddes öýde, soňrak bolsa Iýerusalimdäki ybadathanada hyzmat etmäge saýlanypdyrlar. Olar sežde etmäge, sadakalar bermäge, dini dessurlary we baýramlary bellemäge ýolbaşçylyk edipdirler. Ruhanylaryň işleri lewiler tarapyndan paýlanypdyr. Mukaddes otaga, soňrak ybadathana girmäge diňe ruhanylara rugsat edilipdir.

Gçk 41:45; Msr 19:6; 30:30.

Seret: Baş ruhany; Lewiler; Mukaddes öý.

### Sabat güni

Sabat güni – bu ýewreýlerde hepdäniň ýedinji güni bolup, dynç almak üçin aýratyn gün hasaplanypdyr, bu anna güni Gün ýaşandan başlap, şenbe güni Gün ýaşanda tamamlanypdyr. Ol gün mukaddes gün saýylyp, hiç bir iş edilmändir. Isanyň döwründe ýahudylaryň Sabat gününe degişli köp düzgünler bolupdyr.

Gçk 2:3; Msr 16:23; Lew 16:31.

### Sadaka

Sadaka – Özüniň buýruşy ýaly, Rebbe sadaka hökmünde ysraýyllar ruhanylara galla, miwe, ýag, şerap, çörek, mal-garalar, pul, şaý-sep, egin-eşik, altyn-kümüş getiripdirler. Eger halk dogry ýaşamasa, olaryň sadakasyny Rebbiň kabul etmejekdigini pygamberler olara duýdurypdyrlar (Işa 1:10-17).

Seret: Galla sadakasy; Gurbanlyklar; Içgi sadakasy; Meýletin sadaka.

### Saddukeýler

Saddukeýler – Saddukeýler ýahudylaryň arasynda ýokary derejeli, baý adamlar bolupdyrlar we ýewreý mejlisinde oturypdyrlar. Olar halkyň Hudaý tarapyndan Musa berlen kanuna eýermelidigine ynanypdyrlar, ýöne soňrak bu kanunlara goşulan düzgünlere we adatlara ynanmandyrlar. Olar adamyň ölenden soň direlýändigine ynanmandyrlar. Şonuň üçin hem olar fariseýler bilen köplenç şu meseleler barada dawalaşypdyrlar.

Mat 16:1; Mar 12:18; Res 4:1.

Seret: Fariseýler; Mejlis.

### Salamatlyk gurbanlygy

Salamatlyk gurbanlygy – bu gurbanlyk haýsam bolsa bir gowy zat üçin Hudaýa minnetdarlyk bildirmek üçin berlipdir, şeýle hem Hudaýa aýdylan sadaka ýa-da meýletin sadaka hökmünde berlipdir. Mal öldürilenden soň, onuň bir bölegi gurbanlyk sypasynyň üstünde ýakylypdyr, beýleki bölegi gurbanlyk berýän adamyň maşgalasy we ruhany tarapyndan iýlipdir.

Lew 3:1-17; 1Pat 9:25.

### Salgytçy

Salgytçy – Isanyň döwründe salgytçylar ýahudylary basyp alan we zorluk bilen olaryň üstünden höküm sürýän Rim imperiýasy üçin işläpdirler. Şonuň üçin ýahudylar salgytçylary ýigrenipdirler. Munuň üstesine-de salgytçylar köplenç özlerine almak üçin, adamlardan almalysyndan köp pul talap edipdirler.

Mat 9:10; 10:2-4; 21:31; Luk 18:8.

### Salim

Salim – Iýerusalimiň gysga ady.

Gçk 14:18; Zeb 75:3.

### Samariýa

Samariýa –

1. B. e. öň IX asyrda Omry patyşa demirgazyk ysraýyl tireleriniň paýtagt şäheri hökmünde Samariýany berkarar edipdir.

2. Isanyň döwründe hem şäheriň ýerleşen ýeri bolan rim etrabynyň ady bolupdyr.

1Pat 13:32; 16:24; 2Pat 17:24.

Seret: Ysraýyl.

Karta seret.

### Sara

Sara – Sara Ybraýym pygamberiň aýaly bolupdyr. Onuň ady aslynda Seraý bolupdyr, emma Hudaý oňa Sara adyny beripdir. Ol önelgesizdi, emma ahyrsoňunda, garrylyk ýaşynda Hudaýyň gudraty bilen bir ogul dogrupdyr.

Gçk 17:15.

### Sežde edilýän ýeriň azgyn aýallary ýa erkekleri

Sežde edilýän ýeriň azgyn aýallary ýa erkekleri – aýallar (käte erkekler) Kengan hudaýlaryna sežde edilýän ýerlerde pul tölän adam bilen jyns gatnaşygyny edipdirler. Olar beýle etmeklik topragyň bol hasyl getirmeginiň kepili diýip pikir edipdirler. Kengana ýaşamaga gelen ysraýyllar hem olardan görelde alyp, özleriniň seždegählerinde bu işi edipdirler.

1Pat 14:24; 15:12; 22:46; 2Pat 23:7; Hoş 4:14.

### Sežde etmek

Sežde etmek – gadymy döwürde ysraýyllar Rebbe sežde etmek üçin özlerini tämizläpdirler, doga-dileg edipdirler, mezmurlary aýdym edip aýdypdyrlar, ruhana sadaka getiripdirler. Bularyň käbiri özbaşdak, ýa-da maşgala bilen, ýa bolmasa uly topar bolup ýerine ýetirilipdir. Käbirileri muny öýde, başga birileri bolsa sežde edilýän ýerde berjaý edipdirler. Ysraýyllar Rebbe islendik ýerde sežde edipdirler, ruhanynyň ýolbaşçylygynda Hudaýyň halky hökmünde ysraýyllardan hemmesiniň bilelikde sežde etmekleri talap edilende olar üçin ýörite günler we baýramlar bellenilipdir. Ysraýylyň tutuş taryhy boýunça olaryň sežde etmeklerine başga milletler ters täsir edipdirler, meselem, olar but ýasamak bilen Hudaýyň gaharyny getiripdirler.

Gçk 22:5; Msr 3:12; Zeb 5:8; Işa 44:15

Seret: Hyzmat etmek.

### Seždegäh

Seždegäh – Kengan dinine uýýanlaryň sežde edýän ýeri ýa-da keramatly ýeri: Aşera butlary dikilipdir we olara gurbanlyklar berlipdir, şeýle hem topragyň her ýyl bol hasyl bermegi üçin loluçylyk edilipdir. Olar adatça beýik depelerde, şeýle hem uly agaçlaryň aşagynda, baýyrlarda, başga ýerlerde loluçylyk edipdirler. Bu işler hemişe Reb tarapyndan pygamberler arkaly paş edilipdir.

Seret: Aşera.

Lew 26:30; 1Pat 3:2-4; 2Pat 23:1-28; Ýer 7:31.

### Sela

Sela – Zeburda ulanylýan söz. Manysy belli däl, belki, sazyň dowamyndaky säginme bolmagy ahmal.

Zeb 3:3.

### Seraflar

Seraflar – ganatly perişdeler. Işaýa pygamber Hudaýyň täjiniň daşyndan pyrlanýan seraflary görüpdir we şeýle diýip jar edipdir: «Hökmürowan Reb mukaddesdir, mukaddesdir, mukaddesdir» (Işa 6:3). Ýewreýçe bu söz «ýanýanlar» diýmegi aňladýar.

Seret: Kerup; Perişde.

Işa 6:2,6.

### Seraý

Seraý –

Seret: Sara

### Serdar

Serdar – Hudaý tarapyndan saýlanan ýolbaşçylar. Serdarlar patyşa bolmazdan öň, öz duşmanlary bilen uruşmakda ysraýyl halkyna ýolbaşçylyk edipdirler. Şeýle hem olar Hudaýyň islegini halka ýetiripdirler we kazy hökmünde dawa-jenjelleri çözüpdirler.

Çöl 25:5; Ser 2:16; Rut 1:1; 1Şam 7:6.

### Sidon

Sidon – bu şäher häzirki Liwanyň kenarynda ýerleşipdir. Mukaddes Kitabyň döwründe ol söwdanyň we agaç ussaçylygynyň merkezi bolupdyr, bu şäher köp asyrlaryň dowamynda dürli halklar, ýagny babyllylar, grekler, rimliler tarapyndan basylyp alnypdyr.

Seret: Finikiýa.

### Sinagoga

Sinagoga – sinagoga ýahudylaryň, adatça, Sabat güni ýygnanyşýan ýeri bolupdyr, olar doga-dileg etmek üçin, okalýan Töwradyň aýatlaryny we Hudaýyň kanunynyň düşündirilişini diňlemek üçin üýşüpdirler. Täze Äht döwründe sinagogalar ýahudy jemagatynyň bar ýerinde, tutuş Rim imperiýasynda bolupdyr.

Mat 4:23; Mar 1:39; Luk 4:16; Ýoh 9:22; Res 9:2.

1629-njy sahypadaky surata seret.

### Sinaý

Sinaý – bu dagyň beýleki ady Horepdir. Musa ýüzüne On Tabşyryk ýazylan ýasy daşlary almak üçin bu daga çykypdyr.

Msr 19:18; 24:16; 31:18; Zeb 67:18.

Seret: Horep.

### Sion

Sion – Iýerusalimde ybadathana gurlan depe.

2Şam 5:7; 2Pat 19:31; Zeb 9:11; Işa 35:10

Seret: Sion gyzy.

### Sion gyzy

Sion gyzy – bu söz goşgy stilinde ulanylyp, Iýerusalimiň ilatyny aňlatmak üçin ulanylypdyr.

Zeb 9:14-15; Işa 1:8; Agy 1:6; Mik 4:8.

Seret: Sion.

### Sodom

Sodom – Sodom Lut bilen onuň maşgalasynyň ýaşan şäheriniň ady. Sodom bilen Gomoranyň halky köp nejis işleri edipdirler, şonuň üçin Hudaý bu şäherleri ýakyp weýran edipdir.

Gçk 13:12; 18:16; Mat 10:15; Ýhd 1:7.

### Söweş arabasy

Söweş arabasy – bir ata ýa-da birden köp ata dakylan iki tigirli araba bolup, ol söweş üçin ulanylypdyr, köplenç onuň üstünde iki sany söweşiji adam bolupdyr, olaryň elinde ok-ýaýy ýa-da naýzasy bolupdyr.

Msr 14:6; Ýeş 17:16; 1Şam 13:5; 2ÝÝ 1:14.

1625-nji sahypadaky surata seret.

### Stoik taglymatçylar

Stoik taglymatçylar – Zino filosofyň yzyna eýerijiler. Zino adamlara öz durmuşyna özleriniň hökümdarlyk etmegini öwredipdir we ýaşaýşy hiç hili lezzetiň ýa-da agyrynyň täsiri ýetmezden kabul etmegi nygtapdyr.

Res 17:18.

### Sur

Sur – aýlagda ýerleşýän gadymy Finikiýanyň bir şäheri bolupdyr, ol häzirki wagtda Liwanyň bir bölegidir. Sur baý şäher bolup, ol täjirçilikde we matalary gök reňke boýamakda meşhur bolupdyr.

Seret: Finikiýa.

### Surnaý baýramy

Surnaý baýramy – Ol ýewreýleriň senenamasy boýunça Tişri aýynyň birine (muňa Etanym aýy hem diýipdirler), ýagny ýedinji aýda bellenilipdir. Bu güýz paslynyň irki döwründe bolupdyr. Şol gün ysraýyl halky işlemän dynç alypdyr. Olar ýygnak üçin bile üýşüp, surnaýlar çalypdyrlar we bellenen gurbanlyklary hödürläpdirler.

Lew 16; 23:26-32; Çöl 29:7-11.

### Suwa çümdürmek

Suwa çümdürmek – Ýahýa ýahudylary günälerine toba edendikleriniň nyşany hökmünde Iordan derýasynda suwa çümdürip çykarypdyr. Irki mesihiler täze iman eden adamlary islendik suw bar bolan ýerde olary suwa çümdüripdirler, bu olaryň indi Mesihiň şägirtleridigini görkezmek üçin edilipdir.

Mat 3:11; Res 1:5; 8:12.

### Süleýman pygamber

Süleýman pygamber – Dawut pygamberiň ogly, ol Dawut ölenden soň patyşa bolýar. Ol Iýerusalimde ilkinji ybadathanany gurupdyr, ysraýyl halkynyň güýjüni we şöhratyny gazanypdyr, şeýle hem köp sanly salgytlar, esgerler, söweş arabalaryny, aýallar edinipdir. Ol aýallar babatda gowşakdygyna garamazdan, tutuş ýer ýüzünde iň akylly adam saýylypdyr.

2Şam 5:14; 12:24; 1Pat 1:39; 4:29-34; 10:1; 11:1-6.

Seret: Dawut pygamber.

### Sünnet

Sünnet – sünnet Hudaý bilen Ybraýym pygamberiň nesilleriniň, ýagny ysraýyllaryň arasyndaky ähtiň nyşany bolupdyr. Bu olaryň indi Hudaýyň halky bolandyklarynyň we Hudaýyň taglymatyna tabyn boljakdyklarynyň nyşanyny görkezipdir. Sünnet kanuna görä, oglanjyklar sekiz günlükkä ýerine ýetirilipdir. Resullaryň döwründe mesihileriň arasynda asly ýahudy dälleri sünnet etmek barada uly jedel bolupdyr. Pawlus munuň bilen razylaşmandyr. Ol bu barada Galatýa ýazan hatynda, şeýle hem beýleki köp hatlarynda ýazypdyr. Ol Isa Mesih arkaly Hudaý Özi üçin täze adamlary ýaradandygyny aýdýar we onuň agzasy bolmak üçin talap edilýän ýekeje zat, ol hem Isa Mesihe iman etmekdir diýýär. Suwa çümdürilmek indi Hudaýyň halkyna degişlidigiň nyşanydyr, Isa Mesihe iman etmek arkaly Mukaddes Ruhuň güýji we merhemeti bilen Hudaýa tabyn bolmak islegidir.

Gçk 17:10; Lew 12:3.

### Sünnetsizler

Sünnetsizler – bu söz Hudaýyň Ybraýym pygamber bilen eden ähtine degişli bolmadyk adamlary aňladypdyr. Isanyň döwründe bu söz esasan ýahudy dällere degişli bolupdyr.

Seret: Milletler.

### Sürgün

Sürgün – Mukaddes Kitapda bu söz ýahuda halkynyň b. e. öň 586-njy ýylda (Ýohaýakym patyşasy üçin b. e. öň 597‑nji ýyl) toparlaýyn Babyla sürgün edilendigi suratlandyrylypdyr. Ýahudalar ol ýerde pars imperiýasy Babyl imperiýasyny basyp alýança ýaşapdyrlar, soňra Kureş patyşasy ýahudalara Iýerusalim topragyna dolanmaga rugsat edipdir.

2Pat 19.

### Sypa

Sypa – gadymy Ysraýylda iki dürli sypa bolupdyr, birinjisi dürli görnüşli sadakalary hödürlemek üçin we haýwanlary soýup, ýakma gurbanlygy hökmünde bermek üçin ulanylypdyr. Ikinjisi bolsa ýakymly ysly tütetgi üçin ulanylypdyr.

1. Iň irki gurbanlyk sypasy palçykdan ýa-da daşdan, soňrak bolsa agaçdan we bürünçden ýasalypdyr (Msr 13:19-20; 20:24,[25]). Gurbanlyk sypasy howluda mukaddes çadyryň daşynda goýlupdyr (Msr 27:1-12). Ybadathana gurlanda, ullakan gurbanlyk sypasyny ybadathananyň howlusynda goýupdyrlar (2ÝÝ 4:1).

2. Tütetgi sypasy agaçdan ýasalyp, sap altyna örtülipdir (Msr 30:1-10). Her gün irden we agşam ruhanylar Hudaýa sadaka hökmünde ýakymly ysly tütetgi tütedipdirler. Olaryň ikisi hem Mukaddes çadyrda we Ybadathanada Iň mukaddes otagy mukaddes otagdan bölüp duran tutynyň öňünde ýerleşdirilipdir (Msr 26:33).

Seret: Mukaddes çadyr; Ybadathana.

1620-nji, 1621-nji we 1627-nji sahypadaky suratlara seret.

### Şeminit

Şeminit – sazyň ady bolmagy ähtimal.

1ÝÝ 15:21.

### Şeýtan

Şeýtan – Ol Hudaýyň we Oňa uýýan wepaly adamlaryň duşmany bolupdyr. Onuň ady «günäleýji» diýmegi aňladypdyr. Şeýle hem ony iblis, jynlaryň hökümdary we bu dünýäniň hökümdary diýip atlandyrypdyrlar. Onuň pis işini Eýýup kitabynda görmek bolýar; Isa Öz sözleri we beýik gudratlary bilen şeýtandan üstündigini görkezýär.

Eýp 1; Mat 4:3; Mar 3:23; Luk 13:16; Aýn 2:20.

### Şigaýon

Şigaýon – sazyň ady bolmagy ähtimal.

Zeb 7:1.

### Şöhrat

Şöhrat – Hudaýyň şöhraty Mukaddes Kitapda käte ýagty şöhle ýa-da ot hökmünde, ýa bolmasa bulut hökmünde suratlandyrylýar. Adamlar Onuň şöhratyny çölde sežde edilýän ýerlerde, perişdeler peýda bolanda görüpdirler. Dünýäniň ahyrynda Isa dolanyp gelende, Hudaýyň şöhratyna beslenip geler.

Gçk 45:13; Msr 16:7, 10; 1Şam 4:21; Işa 6:3; Hoş 4:7; Hab 2:14.

### Tabşyryk

Tabşyryk –

Seret: Kanun.

### Tegelek howuz

Tegelek howuz – bürünçden ýasalan uly howuz. Ol ybadathananyň howlusynda goýlup, içi suwdan doldurylypdyr we ruhanylar ondan ellerini we aýaklaryny ýuwupdyrlar.

1Pat 7:23-26; 2ÝÝ 4:2-6,10.

### Tämiz

Tämiz – Ysraýyllara tämiz bolmalydyklary aýdylypdyr, sebäbi olar Hudaýyň halkydy we Hudaý mukaddesdir (Lew 11:44). Tämiz bolmak üçin olar haram hasaplanýan zatlardan daşda bolmalydylar we ýygy-ýygydan ýuwnup durmalydylar; şeýle hem olary ruhany tarapyndan tämizlemek gerekdi (Lew 14:1-7). Bir adamyň günäsi bilen tutuş halk tämiz bolman bilýärdi (Ýeş 22:17). Öýleri we zatlary hem tämizlemek gerekdi (Lew 14:33-53). Mukaddes Kitap hiç kimiň öz ýüregini tämiz saklap bilmejekdigini öwredýär, şonuň üçin hem adamlara Hudaýyň merhemeti we bagyşlamagy gerek (Sül 20:9).

Seret: Käkilik oty; Murdar.

### Täze Aý baýramy

Täze Aý baýramy – ýewreýler täze Aýyň peýda bolmagyny her aýda uly baýram edip belläpdirler. Olar bu güni surnaý çalmak bilen we ýakma gurbanlygyny hödür etmek bilen belläpdirler.

Çöl 28:11-15; Ezr 3:5; Zeb 81:3.

### Täze Äht

Täze Äht – bu dört Hoş Habardan, resullar tarapyndan ýazylan dürli hatlardan we Aýanlyk kitabyndan ybarat.

### Töwrat

Töwrat –

1. Hudaý tarapyndan Musa pygambere berlen Mukaddes Kanun.

2. Bu Kanundan ybarat bolan Köne Ähtiň ilkinji bäş kitaby (Gçk – Kan). Bir gezek, Ýoşyýa patyşanyň şalyk süren döwründe ybadathanada Töwrat tapylýar. Bu bolsa öňki patyşalaryň käbirileriniň munuň bardygyndan bihabardyklaryny aňladýar.

Seret: Kanun.

2Pat 22:8-10; Mat 5:18.

### Töwrat mugallymy

Töwrat mugallymy – Isanyň döwründe Töwrat mugallymlary kanundan oňat baş çykarypdyrlar we sinagogalarda okadypdyrlar. Olar ýewreýleriň baş mejlisinde wekilçilik etmek bilen güýçli topar bolupdyrlar. Biziň Ezra kitabyndan görşümiz ýaly, olaryň topary mürzelerden gelip çykypdyr, mürzeler ýazgylary we resminamalary ýazypdyrlar, emma asyrlaryň geçmegi bilen olar hem ýewreý kanunyndan ökde baş çykarypdyrlar, sebäbi olar ony düýrlenen kagyza göçüripdirler we ony doly jikme-jik bilipdirler.

Mat 2:4; 7:29; Luk 6:7; Ýoh 8:3.

Seret: Mürze.

### Tuty

Tuty – owadan bezelen tuty çadyrda, soňrak bolsa Iýerusalimdäki ybadathanada Iň mukaddes otagy mukaddes otagdan bölüpdir. Bu tutudan geçmäge ýylda bir gezek, Günäden saplanma güni diňe baş ruhana rugsat edilipdir.

Msr 26:31-33; 2ÝÝ 3:14.

Seret: Mukaddes çadyr.

### Tütetgi

Tütetgi – tütetgi dürli görnüşli ösümliklerden we agaçlardan alnypdyr we olar kesilende, ýakymly ys beripdir. Olar çalt gatapdyr we böleklere bölünipdir ýa-da owranypdyr. Tütetgi ýakylypdyr ýa-da ýag bilen garylyp, dürli maksatlar üçin ulanylypdyr. Köne Äht döwründe ruhany tütetgini gurbanlyk sypasynda mukaddes çadyrda, soňrak ybadathanada tütedipdir. Ysraýyl halkyna muny galla bilen garyp, sadaka hökmünde getirmek hem buýrulypdyr.

Msr 30:1-8; 34-38; Lew 1:1; 16:12; Mat 2:11; Luk 24:1.

Seret: Ladan; Mür.

### Tütetgi sypasy

Tütetgi sypasy –

Seret: Sypa.

### Urym we Tummym

Urym we Tummym – Urym we Tummym Hudaýyň islegini aýan etmek üçin ulanylypdyr. Olar baş ruhanynyň gursakçasynda saklanypdyr.

Msr 28:30; Lew 8:8; Kan 33:8.

Seret: Efot; Gursakça.

### Ybadathana

Ybadathana – Süleýman patyşa Iýerusalimde ilkinji ybadathanany gurupdyr (1Pat 6-7; 2ÝÝ 2-4). Babyllylar bu ybadathanany weýran edipdirler we onuň ähli gymmatbaha zatlaryny Babyla äkidipdirler. Käbir ýahudylar Babyl sürgünliginden dolanyp baranlaryndan soň, bu ybadathana b. e. öň 520 – 515‑nji ýyllarda täzeden gurlupdyr. Hirod patyşanyň hökümdarlyk eden döwründe (b. e. öň 37‑nji ýylyndan b. e. 4‑nji ýylyna çenli) bu ybadathana ulaldylyp, has-da owadanlaşdyrylypdyr. Biziň eýýamymyzyň 70‑nji ýylynda ybadathana rimliler tarapyndan weýran edilipdir we hiç haçan täzeden dikeldilmändir.

1Pat 5:5; 6:2 2Pat 25:8-17; Ezk 40-46; Neh 8.

Seret: Mukaddes öý.

1622-nji sahypadaky surata seret.

### Ybram

Ybram –

Seret: Ybraýym pygamber

### Ybraýym pygamber

Ybraýym pygamber – Ysraýyl halkynyň ilkinji atasy. Ybraýym pygamber diýip atlandyrylmazdan öň, onuň ady Ybram bolupdyr. Ol çarwa durmuşda ýaşapdyr, onuň aýaly Sara, ogullary hezreti Yshak we hezreti Ysmaýyl bolupdyr. Hezreti Yshagyň ogly Ýakup Ysraýylyň on iki tiresiniň atasy bolupdyr.

Gçk 11:27–12:8; 15:1-21; 17:5.

Seret: Yshak pygamber; Ysmaýyl pygamber; Ýakup.

### Ylýas pygamber

Ylýas pygamber – Hudaýyň habaryny halka ýetirmek üçin Hudaý tarapyndan çagyrylan pygamber. Ylýas ýaly irki pygamberler (Görgürler) Hudaýa sygynýan topar bolup, käte olarda üýtgeşik tejribe bolupdyr we täsin gudratlar görkezipdirler.

Seret: pygamber.

### Ynsan ogly

Ynsan ogly – bu at Zeburda we Ezekiýel (ýagny Kifl) pygamberiň kitabynda ynsany aňladypdyr. Emma ol Danyýel pygamberiň kitabynyň 7‑nji babynda Hudaý tarapyndan şöhrat we soňsuz patyşalyk berlen kişi üçin ulanylypdyr. Bu kişi Mesih bolmaly diýlip düşünilipdir. Isa Hudaýdan ygtyýarlyk alan hökmünde bu ady Özi üçin ulanypdyr. Ol ejir çekip öldi we direlip göge göterildi, emma Ol ýene ýere kazylyk etmäge we Öz halkyny halas etmäge geler.

Zeb 8:5; 145:3; Mar 8:38; Ýoh 3:13-14.

### Yshak pygamber

Yshak pygamber – Hudaýyň beren wadasyna görä, Ybraýymyň Saradan bolan ogly. Yshak Hudaýyň ýalkan adamy bolup, Ýakup bilen Ysawyň kakasydyr.

Gçk 17:19-21; 21:3-12; 22:1-9; 27:1-46; 35:29.

Seret: Ybraýym pygamber; Ýakup.

### Ysmaýyl

Ysmaýyl – Ybraýym pygamberiň Hajar atly gyrnagyndan doglan nowbahar ogly.

Gçk 16:11,15,16; 17:18-26; 25:9-17; 28:9; 36:3

Seret: Gyrnak aýal.

### Ysraýyl

Ysraýyl – Ýakup Peniýelde Hudaý bilen tutluşanda, Hudaý onuň adyny Ysraýyl diýip üýtgedýär. Köne Ähtde Ýakubyň nesilleri on iki tiräni emele getirip, ysraýyl halky diýlip atlandyrylýar. Köne Ähtiň pygamberlik we goşgy ýazgylarynda «Ýakubyň» ady köplenç ysraýyl halkyny aňlatmak üçin ulanylypdyr. Süleýman patyşanyň ölüminden soň, Demirgazykdaky on tire Günortadaky ýahuda hem benýamin tirelerinden aýrylýar we Ysraýyl adyny saklaýar. Ysraýyl patyşalygynyň Samariýada öz paýtagty bolupdyr. Günortada iki tire Ýahuda patyşalygyny emele getiripdir. Şonuň üçin hem Köne Ähtiň käbir ýerlerinde «Ysraýyl» sözi diňe Demirgazykdaky on tiräni ýa-da Demirgazyk patyşalygyny aňladypdyr, köplenç bolsa Ybraýym pygamberiň agtygy Ýakubyň ähli nesillerini aňladypdyr. Mukaddes Kitap bu halkyň Hudaýyň saýlan we söýen halky bolandygyny öwredýär, olaryň üsti bilen Hudaý dünýäniň ähli halklaryny ýalkamagy karar etdi. Ysraýyl Hudaý tarapyndan goraldy we ýalkandy, Hudaý olar bilen äht baglaşdy we olara üýtgeşik wadalar berdi. Şeýle hem, Ysraýyl Hudaýyň kanunyny kabul etdi we Hudaý olara pygamberler arkaly gepledi.

Gçk 32:28; 46:8; 49:28 Msr 1:1; 2ÝÝ 10:16; 2ÝÝ 11:1; Işa 9:7.

Seret: Ýakup; Ýahuda.

### Ysraýylyň on iki tiresi

Ysraýylyň on iki tiresi – Ysraýyl (öňki ady Ýakupdy) ogullarynyň ähli nesilleri, olaryň atlary Ruben, Şimgon, Lewi, Ýahuda, Zebulun, Ysakar, Dan, Gat, Aşer, Naftaly, Benýamin we iki sany ýarym tire, Efraýym we Manaşa. Efraýym we Manaşa Ýusubyň ogullary bolup, olar Ýusubyň kakasy Ysraýyl tarapyndan aýratyn söýlüpdirler.

Gçk 35:23-26; 41:51-52; 48:5; 49:28; Msr 1:1-5; Ýeş 17:1-18; 1ÝÝ 2:1-2; 6:63.

Seret: Ysraýyl; Ýahuda; Ýakup; Ýusup.

### Yzyna satyn almak

Yzyna satyn almak – ilkinji doglan haýwanlar, şeýle hem, adamlar Rebbe degişli bolupdyr. Uly merhemet edip, Reb ýewreýlere nowbahar ogullaryny we ilkinji bolan eşeklerini yzyna satyn almaga rugsat edipdir. Olar muny Hudaýa bermek üçin ruhana sadaka ýa-da gurbanlyk getirmek arkaly ýerine ýetiripdirler. Reb nowbahar ogullaryny Müsürde ölümden nähili halas edendigini hemişe ýatlamaklary üçin ysraýyllara kada-kanunlar beripdir.

Msr 13:13-15; 34:19-20.

### Ýabuslar

Ýabuslar – Ysraýyl halky eýelemezden öň, Kenganda ýaşan halklaryň biri. Olar hezreti Dawut patyşa tarapyndan eýelenýänçäler, Iýerusalimde we onuň töwereginde ýaşapdyrlar.

Gçk 10:15; Ýeş 3:10; 2Şam 5:6; 1Pat 9:20.

Seret: Kengan.

### Ýag

Ýag – adatça Köne Ähtde zeýtun ýagy. Zeýtun ýagy gadymy Ysraýylda birnäçe maksatlar üçin ulanylypdyr. Ol çyralaryň ýagy üçin, ýaralary bejermek üçin we deridäki ýokuşýan ýaralary bejermek üçin ulanylypdyr. Käte ýagy atyr bilen garyp, ýakymly ys bermek üçin derä we saça çalypdyrlar. Gymmatbaha ýag kimdir biri patyşalyga, ruhanylyga, pygamberlige saýlananda, onuň depesinden guýlupdyr, şeýle hem mukaddes zatlary päklemek üçin olaryň üstüne serpilipdir. Şeýlelikde, ýag bütewüligiň, sag-salamatlygyň, Hudaýyň Ruhunyň gudratynyň we tämizlenmegiň nyşany bolupdyr.

Msr 25:6; 29:7; Lew 7:10; 14:26; 1Şam 10:1.

### Ýag guýmak

Ýag guýmak – saýlanan adamyň ýa-da bir zadyň üstüne zeýtun ýagyny guýmak bilen ýörite hyzmat üçin aýry goýlandygyny aňlatmak. Kimdir biriniň depesine ýag guýlup, ol patyşalyga ýa-da ruhanylyga bellenilipdir. Gurbanlyk sypasy, tutuş mukaddes çadyr mukaddes edilmek üçin, olaryň üstüne ýag serpilipdir. Täze Ähtde mesihiler şypa almak üçin dileg edýän adamlarynyň üstüne ýag guýupdyrlar. Isa «Mesih» diýlip atlandyrylýar, bu «ýag guýlan» diýmegi aňladýar, ýagny Hudaý tarapyndan saýlanyp bellenen diýmekdir.

Msr 40:9,15; Lew 4:3; 1Şam. 16:13.

Seret: Mesh ýagy; Mesih. 1628-nji sahypadaky surata seret.

### Ýahuda

Ýahuda – Ýakubyň on iki oglunyň biriniň ady we ýahuda tiresiniň ata-babasy. Ýahuda tiresi beýik bolupdyr, oňa mülk paý diýlip berlen ýer hem uly bolupdyr we «Ýahuda» diýip atlandyrylypdyr. Süleýman patyşa ölenden soň, Demirgazyk tireler Günorta tirelerinden, ýagny ýahuda we benýamin tiresinden aýry çykanlarynda, bu iki tire Ýahuda patyşalygyny emele getiripdir. Günorta patyşalygynyň Dawut pygamberiň nesilleri bolan öz patyşalary bolupdyr we onuň paýtagty Iýerusalim bolupdyr.

Gçk 29:35; 35:22-23; 38:1-26; 49:8; Msr 31:2; Ýeş 15:1-12; 1Şam 17:12.

Seret: Ysraýyl.

### Ýahudalaryň dili

Ýahudalaryň dili –

2Pat 18:26.

Seret: Ýewreý.

### Ýahudy

Ýahudy – asly ýewreý bolan adam. «Ýahudy» ady «Ýahuda» sözünden gelip çykandyr. B. e. öň 586-njy ýylda Ýahuda patyşalygy babyllylar tarapyndan basylyp alynýar we halk Babyla sürgün edilýär. Sürgün döwründe we ondan soň hem «ýahudy» sözi halky we ysraýyl tirelerinden bolan islendik adamy aňlatmak üçin giňden ulanylypdyr. Adamzady halas etmek üçin we Hudaýyň Şalygyny berkarar etmek üçin Isanyň Hudaý tarapyndan iberilendigine ynanan ilkinji adamlar ýahudylar bolupdyr.

Neh 1:2; Est 3:4; 9:1-6.

Seret: Babyl, Ýahuda.

### Ýakma gurbanlygy

Ýakma gurbanlygy – bu aýratyn gurbanlyk bolup, mal soýlandan soň, onuň ähli bölekleri gurbanlyk sypasynda bütinleý ýakylýar. Ot ýakylandan soňra, gurbanlyk otda ýanyp tüssä öwrülipdir. Asmana ýetýän bu gurbanlygyň tüssesiniň ysy Hudaýa ýarapdyr.

Gçk 8:20; 22:2; Lew 1:2-17.

### Ýakup pygamber

Ýakup pygamber – hezreti Yshagyň ogly, Ybraýym pygamberiň agtygy, ol Hudaý tarapyndan wada berlen ýalkanyşa eýe bolupdyr. Ýakup Peniýelde Hudaý bilen göreş tutanda, Hudaý Ýakubyň adyny Ysraýyl diýip üýtgetdi. Ýakubyň on iki ogly bolupdyr we bu ogullar ysraýyl halkynyň on iki tiresiniň ata-babasy bolupdyr.

Gçk 25:19; 27:6; 32:22-30; 35:22-26.

Seret: Ybraýym pygamber; Yshak pygamber; Ysraýyl; Ýahuda.

### Ýalkamak

Ýalkamak – Hudaýyň niýeti we islegi adamzady ýalkamaklyk bolup, bu Onuň ykrar eden ähtiniň merkezinde ýerleşýär. Ybraýym pygamberiň üsti bilen Hudaý ýer ýüzündäki ähli adamlary ýalkamaklygy wada berdi (Gçk 12:3). Bu wada Ybraýym pygamberiň nesli bolan Isa Mesihiň üsti bilen amala aşdy (Gal 3:14). Mukaddes Kitap Hudaýyň diňe dogry adamlary ýalkaýandygyny öwredýär, sebäbi olar Hudaýy söýýärler we Oňa tabyn bolýarlar. Täze Ähtde ýalkanmak düşünjesi has giň, ýagny muňa diňe bir baýlyk girmän, eýsem bu we indiki durmuşda ruhy taýdan ýalkanmak hem girýär. Isa eýerýänler direliş gününde Hudaýyň özlerini ýalkajakdygyny bilýärler (Mat 25:34). Onuň manysy «näletlemek» sözi bilen gapma-garşydyr.

Gçk 1:22,28; 12:3; Kan 28:1-12; Mat 25:34; Luk 14:14; Efe 1:3.

### Ýaşulular

Ýaşulular – Ysraýyl halkynyň bütin taryhynyň dowamynda, hatda Isanyň döwründe ýaşulular ýolbaşçylyk etmäge, öwretmäge we adamlaryň üstünden ygtyýarlygy ýöretmäge jogapkär bolupdyrlar. Olar käte öz borçlaryny dogry we adalatly berjaý etmändirler, şonuň üçin Hudaý olary pygamberleriniň üsti bilen ýazgarypdyr. Ýygnaklarda Isanyň yzyna eýerýänleriň arasynda bu hyzmaty ýygnagyň ýolbaşçylary ýerine ýetiripdirler. Aýanlyk kitabynda ýaşulular Isa Mesihe iman etmek arkaly ähli halas bolanlary aňladypdyr.

Msr 3:18; 4:29; Lew 4:15; Kan 19:12; Rut 4:2,9; Işa 3:14; Aýn 4:4.

### Ýazyk gurbanlygy

Ýazyk gurbanlygy – eger kimdir biri tötänden günä eden bolsa ýa-da haram zatlary ellän bolsa, onda bu gurbanlyk arkaly ruhany olary günäsinden saplapdyr.

Lew 5:2-19.

### Ýedutun

Ýedutun – ol 1ÝÝ 16:41-de beýan edilýän Dawut pygamberiň baş sazandalarynyň biri bolan bolmagy ähtimal; başga bir manysy «boýun egdirmekdir».

1ÝÝ 16:41.

### Ýehoşapat jülgesi

Ýehoşapat jülgesi – bu ýer Iýerusalimiň golaýyndaky jülge üçin ulanylýan atdyr, ýagny ol Iýerusalime garşy ýygnanan milletlere Hudaýyň yglan eden jezasynyň beýan edilýän ýeri bolupdyr. Ýowel kitabynyň 3‑nji babynyň 14‑nji aýadynda bu höküm jülgesi diýlip atlandyrylypdyr.

Ýow 3:2,12,14.

### Ýewreý

Ýewreý –

1. Asly näbelli köne söz, bu ysraýyl halky üçin ulanylypdyr. Şeýle hem bu Ybraýym pygamberiň asyl gelip çykyşyny görkezmek üçin ulanylypdyr.

2. B. e. öň 586-njy ýylda Babyl sürgüni döwrüne çenli, esasan, ysraýyl halky tarapyndan ulanylan dil. Halk sürgünden dolanyp gelenden soň, olaryň aglabasy bu dile derek arameý dilinde gürläpdir. Köne Ähtiň köp ýeri ýewreý dilinde ýazylypdyr.

Gçk 14:13; 39:14,17; 40:15; 41:22; 43:32; Msr 1:15-19; 21:2; 1Şam 4:6

Seret: Arameý.

### Ýunus pygamber

Ýunus pygamber – Ninewe halkynyň pis işleri üçin olary Hudaýyň weýran etjekdigi barada duýduryş beren pygamber. Onuň duýduryşy sebäpli halk toba etdi we Hudaý olary bagyşlady.

Ýunus kitaby.

### Ýusup pygamber

Ýusup pygamber – Ysraýylyň iň söýgüli ogly, Efraýym bilen Manaşanyň kakasy. Doganlary ony gul edip satdylar, emma Hudaý ony halas etdi we Müsür patyşasynyň «sag eli» etdi. Ol ýerde Ýusup doganlaryny we tutuş maşgalasyny, şeýle hem köp müsürlileri uzak wagtlap bolan gurakçylyk döwründe açlykdan halas etmekde esasy hyzmaty bitirdi.

Gçk 30:24-25; 37:1–50:26.

Seret: Faraon.

### Ýygnagyň hyzmatçysy

Ýygnagyň hyzmatçysy – Isa göge göterilenden soň we Mukaddes Ruh inenden soň, mesihiler toparyna okatmaga we hyzmat etmäge bellenen ýörite adamlar tarapyndan ýolbaşçylyk edilipdir. Munda belli bir düzgün bolmandyr, muňa garamazdan Pawlus öz hatlarynda nähili adamlaryň ýolbaşçylyk etmelidigi barada anyk görkezmeler beripdir. Isa başgalara hyzmat etmeklige örän ýokary baha beripdir.

Rim 16:1; Fil 1:1; 1Tim 3:8-12.

### Ýygnagyň ýolbaşçylary

Ýygnagyň ýolbaşçylary –

Seret: Ýaşulular.

### Ýygnak

Ýygnak – Täze Äht döwründe Isa ynanýanlar sežde etmek üçin Iýerusalimdäki ybadathanada ýygnanyşypdyrlar. Mundan soň tizara olar öz öýlerinde ýygnanyşyp başlapdyrlar. Hoş Habar tutuş Rim imperiýasynda wagyz edilensoň, ýygnaklar köp ýerlerde gurnaldy. Bu günki gün ýygnaklar dünýäniň ähli ýerlerinde geçirilýär. Bu ýygnaklaryň ählisi bir beýik Ýygnagyň bölümi hasaplanyp, onuň düzümi Isanyň döwründen tä şu güne çenli mesihilerden ybaratdyr.

Mat 16:18; Res 8:1; 9:31; Rim 16:5; 1Kor 11:18; Efe 5:23-32; Aýn 1:11.

### Zebur

Zebur – 150 mezmurdan ybarat toplum, olaryň köpüsi Dawut pygamber tarapyndan ýazylandyr. Zebur Köne Ähtiň bir bölegidir.

Seret: Dawut pygamber; Köne äht; Mezmur.

### Zekat

Zekat –

Seret: Ondan biri.

### Zygyr

Zygyr – Orta Gündogarda ösümligiň bir görnüşi. Zygyr üýşmegini ýygnap, suwda ezipdirler, soňra guradyp, süýümini aýratyn alyp, ondan ýüplük örüpdirler we ondan nepis mata dokapdyrlar. Ahyrynda, dokalan zygyr mata ýüň mata garanda gymmat hasaplanypdyr, sebäbi ony yssy howada geýmek ýakymly bolupdyr we ony öndürmek kyn bolupdyr. Ruhany geýimleriniň käbirleri zygyr matadan dokalypdyr.

Msr 9:31; 25:4; 26:1; Lew 6:10; 16:4; Sül 31:13; Dan 10:5.

### Zyýarat nagmasy

Zyýarat nagmasy – Ýewreýçe «ýokary çykýan aýdym» diýmekdir. Bu aýdym dagyň ýokarsynda ýerleşýän ybadathana çykylanda aýdylypdyr. Bu aýdymlar dini baýramçylyklar üçin Iýerusalime barýarkalar, ýolda zyýaratçylar tarapyndan aýdylyp, ybadathanada baýramçylygyň bir bölegi hökmünde sežde edipdirler. Bu söz käbir mezmuryň ýewreýçe adynyň bir bölegidir.

Zeb 119-133.

## Mukaddes Kitaby günde okamagyň rejesi


Ýanwar

Fewral

Mart

Aprel

Maý

Iýun

Iýul

Awgust

Sentýabr

Oktýabr

Noýabr

Dekabr


### Ýanwar

Ýanwar

Aýyň senesi | Mukaddes kitapdan okalmaly parçalar
1 | Gçk 1–2; Mat 1:1–2:12; Zeb 1; Sül 1:1-6
2 | Gçk 3–4; Mat 2:13–3:6; Zeb 2; Sül 1:7-9
3 | Gçk 5–7; Mat 3:7–4:11; Zeb 3; Sül 1:10-19
4 | Gçk 8–10; Mat 4:12-25; Zeb 4; Sül 1:20-23
5 | Gçk 11:1–13:4; Mat 5:1-26; Zeb 5; Sül 1:24-28
6 | Gçk 13:5–15:21; Mat 5:27-48; Zeb 6; Sül 1:29-33
7 | Gçk 16:1–18:19; Mat 6:1-24; Zeb 7; Sül 2:1-5
8 | Gçk 18:20–19:38; Mat 6:25–7:14; Zeb 8; Sül 2:6-15
9 | Gçk 20–22; Mat 7:15-29; Zeb 9:1-12; Sül 2:16-22
10 | Gçk 23:1–24:51; Mat 8:1-17; Zeb 9:13-21; Sül 3:1-6
11 | Gçk 24:52–26:16; Mat 8:18-34; Zeb 9:22-31; Sül 3:7-8
12 | Gçk 26:17–27:46; Mat 9:1-17; Zeb 9:32-39; Sül 3:9-10
13 | Gçk 28–29; Mat 9:18-38; Zeb 10; Sül 3:11-12
14 | Gçk 30:1–31:16; Mat 10:1-25; Zeb 11; Sül 3:13-15
15 | Gçk 31:17–32:12; Mat 10:26–11:6; Zeb 12; Sül 3:16-18
16 | Gçk 32:13–34:31; Mat 11:7-30; Zeb 13; Sül 3:19-20
17 | Gçk 35–36; Mat 12:1-21; Zeb 14; Sül 3:21-26
18 | Gçk 37–38; Mat 12:22-45; Zeb 15; Sül 3:27-32
19 | Gçk 39:1–41:16; Mat 12:46–13:23; Zeb 16; Sül 3:33-35
20 | Gçk 41:17–42:17; Mat 13:24-46; Zeb 17:1-15; Sül 4:1-6
21 | Gçk 42:18–43:34; Mat 13:47–14:12; Zeb 17:16-36; Sül 4:7-10
22 | Gçk 44–45; Mat 14:13-36; Zeb 17:37-50; Sül 4:11-13
23 | Gçk 46–47; Mat 15:1-28; Zeb 18; Sül 4:14-19
24 | Gçk 48–49; Mat 15:29–16:12; Zeb 19; Sül 4:20-27
25 | Gçk 50; Msr 1:1–2:10; Mat 16:13–17:9; Zeb 20; Sül 5:1-6
26 | Msr 2:11–3:22; Mat 17:10-27; Zeb 21:1-18; Sül 5:7-14
27 | Msr 4:1–5:21; Mat 18:1-22; Zeb 21:19-31; Sül 5:15-21
28 | Msr 5:22–7:24; Mat 18:23–19:12; Zeb 22; Sül 5:22-23
29 | Msr 7:25–9:35; Mat 19:13-30; Zeb 23; Sül 6:1-5
30 | Msr 10:1–12:13; Mat 20:1-28; Zeb 24:1-15; Sül 6:6-11
31 | Msr 12:14–13:16; Mat 20:29–21:22; Zeb 24:16-22; Sül 6:12-15

### Fewral

Fewral

Aýyň senesi | Mukaddes kitapdan okalmaly parçalar
1 | Msr 13:17–15:18; Mat 21:23-46; Zeb 25; Sül 6:16-19
2 | Msr 15:19–17:7; Mat 22:1-33; Zeb 26:1-6; Sül 6:20-26
3 | Msr 17:8–19:15; Mat 22:34–23:12; Zeb 26:7-14; Sül 6:27-35
4 | Msr 19:16–21:21; Mat 23:13-39; Zeb 27; Sül 7:1-5
5 | Msr 21:22–23:13; Mat 24:1-28; Zeb 28; Sül 7:6-23
6 | Msr 23:14–25:40; Mat 24:29-51; Zeb 29; Sül 7:24-27
7 | Msr 26–27; Mat 25:1-30; Zeb 30:1-8; Sül 8:1-11
8 | Msr 28; Mat 25:31–26:13; Zeb 30:9-18; Sül 8:12-13
9 | Msr 29:1–30:10; Mat 26:14-46; Zeb 30:19-24; Sül 8:14-26
10 | Msr 30:11–31:18; Mat 26:47-68; Zeb 31; Sül 8:27-32
11 | Msr 32–33; Mat 26:69–27:14; Zeb 32:1-11; Sül 8:33-36
12 | Msr 34:1–35:9; Mat 27:15-31; Zeb 32:12-22; Sül 9:1-6
13 | Msr 35:10–36:38; Mat 27:32-66; Zeb 33:1-10; Sül 9:7-8
14 | Msr 37–38; Mat 28; Zeb 33:11-22; Sül 9:9-10
15 | Msr 39–40; Mar 1:1-28; Zeb 34:1-16; Sül 9:11-12
16 | Lew 1–3; Mar 1:29–2:12; Zeb 34:17-28; Sül 9:13-18
17 | Lew 4–5; Mar 2:13–3:6; Zeb 35; Sül 10:1-2
18 | Lew 6:1–7:27; Mar 3:7-30; Zeb 36:1-11; Sül 10:3-4
19 | Lew 7:28–9:6; Mar 3:31–4:25; Zeb 36:12-29; Sül 10:5
20 | Lew 9:7–10:20; Mar 4:26–5:20; Zeb 36:30-40; Sül 10:6-7
21 | Lew 11–12; Mar 5:21-43; Zeb 37; Sül 10:8-9
22 | Lew 13; Mar 6:1-29; Zeb 38; Sül 10:10
23 | Lew 14; Mar 6:30-56; Zeb 39:1-10; Sül 10:11-12
24 | Lew 15:1–16:28; Mar 7:1-23; Zeb 39:11-17; Sül 10:13-14
25 | Lew 16:29–18:30; Mar 7:24–8:10; Zeb 40; Sül 10:15-16
26 | Lew 19:1–20:21; Mar 8:11-38; Zeb 41; Sül 10:17
27 | Lew 20:22–22:16; Mar 9:1-29; Zeb 42; Sül 10:18
28 | Lew 22:17–23:44; Mar 9:30–10:12; Zeb 43:1-8; Sül 10:19

### Mart

Mart

Aýyň senesi | Mukaddes kitapdan okalmaly parçalar
1 | Lew 24:1–25:46; Mar 10:13-31; Zeb 43:9-26; Sül 10:20-21
2 | Lew 25:47–27:13; Mar 10:32-52; Zeb 44; Sül 10:22
3 | Lew 27:14-34; Çöl 1; Mar 11:1-25; Zeb 45; Sül 10:23
4 | Çöl 2–3; Mar 11:27–12:17; Zeb 46; Sül 10:24-25
5 | Çöl 4–5; Mar 12:18-37; Zeb 47; Sül 10:26
6 | Çöl 6–7; Mar 12:38–13:13; Zeb 48; Sül 10:27-28
7 | Çöl 8–9; Mar 13:14-37; Zeb 49; Sül 10:29-30
8 | Çöl 10:1–11:23; Mar 14:1-21; Zeb 50; Sül 10:31-32
9 | Çöl 11:24–13:33; Mar 14:22-52; Zeb 51; Sül 11:1-3
10 | Çöl 14:1–15:16; Mar 14:53-72; Zeb 52; Sül 11:4
11 | Çöl 15:17–16:40; Mar 15; Zeb 53; Sül 11:5-6
12 | Çöl 16:41–18:32; Mar 16; Zeb 54; Sül 11:7
13 | Çöl 19–20; Luk 1:1-25; Zeb 55; Sül 11:8
14 | Çöl 21:1–22:20; Luk 1:26-56; Zeb 56; Sül 11:9-11
15 | Çöl 22:21–23:30; Luk 1:57-80; Zeb 57; Sül 11:12-13
16 | Çöl 24–25; Luk 2:1-35; Zeb 58; Sül 11:14
17 | Çöl 26:1-51; Luk 2:36-52; Zeb 59; Sül 11:15
18 | Çöl 26:52–28:15; Luk 3:1-22; Zeb 60; Sül 11:16-17
19 | Çöl 28:16–29:46; Luk 3:23–38; Zeb 61; Sül 11:18-19
20 | Çöl 30–31; Luk 4:1-30; Zeb 62; Sül 11:20-21
21 | Çöl 32:1–33:39; Luk 4:31–5:11; Zeb 63; Sül 11:22
22 | Çöl 33:40–35:34; Luk 5:12-28; Zeb 64; Sül 11:23
23 | Çöl 36; Kan 1; Luk 5:29–6:11; Zeb 65; Sül 11:24-26
24 | Kan 2–3; Luk 6:12-38; Zeb 66; Sül 11:27
25 | Kan 4; Luk 6:39–7:10; Zeb 67:1-18; Sül 11:28
26 | Kan 5–6; Luk 7:11-35; Zeb 67:19-35; Sül 11:29-31
27 | Kan 7–8; Luk 7:36–8:3; Zeb 68:1-18; Sül 12:1
28 | Kan 9–10; Luk 8:4-21; Zeb 68:19-36; Sül 12:2-3
29 | Kan 11–12; Luk 8:22-39; Zeb 69; Sül 12:4
30 | Kan 13–15; Luk 8:40–9:6; Zeb 70; Sül 12:5-7
31 | Kan 16–17; Luk 9:7-27; Zeb 71; Sül 12:8-9

### Aprel

Aprel

Aýyň senesi | Mukaddes kitapdan okalmaly parçalar
1 | Kan 18–20; Luk 9:28-50; Zeb 72; Sül 12:10
2 | Kan 21–22; Luk 9:51–10:12; Zeb 73; Sül 12:11
3 | Kan 23–25; Luk 10:13-37; Zeb 74; Sül 12:12-14
4 | Kan 26–27; Luk 10:38–11:13; Zeb 75; Sül 12:15-17
5 | Kan 28; Luk 11:14-36; Zeb 76; Sül 12:18
6 | Kan 29–30; Luk 11:37–12:7; Zeb 77:1-31; Sül 12:19-20
7 | Kan 31:1–32:27; Luk 12:8-34; Zeb 77:32-55; Sül 12:21-23
8 | Kan 32:28-52; Luk 12:35-59; Zeb 77:56-64; Sül 12:24
9 | Kan 33; Luk 13:1-21; Zeb 77:65-72; Sül 12:25
10 | Kan 34; Ýeş 1–2; Luk 13:22–14:6; Zeb 78; Sül 12:26
11 | Ýeş 3–4; Luk 14:7-35; Zeb 79; Sül 12:27-28
12 | Ýeş 5:1–7:15; Luk 15; Zeb 80; Sül 13:1
13 | Ýeş 7:16–9:2; Luk 16:1-18; Zeb 81; Sül 13:2-3
14 | Ýeş 9:3–10:43; Luk 16:19–17:10; Zeb 82; Sül 13:4
15 | Ýeş 11–12; Luk 17:11-37; Zeb 83; Sül 13:5-6
16 | Ýeş 13–14; Luk 18:1-17; Zeb 84; Sül 13:7-8
17 | Ýeş 15; Luk 18:18-43; Zeb 85; Sül 13:9-10
18 | Ýeş 16–18; Luk 19:1-27; Zeb 86; Sül 13:11
19 | Ýeş 19–20; Luk 19:28-48; Zeb 87; Sül 13:12-14
20 | Ýeş 21:1–22:20; Luk 20:1-26; Zeb 88:1-13; Sül 13:15-16
21 | Ýeş 22:21–23:16; Luk 20:27-47; Zeb 88:14-37; Sül 13:17-19
22 | Ýeş 24; Luk 21:1-28; Zeb 88:38-52; Sül 13:20-23
23 | Ser 1:1–2:9; Luk 21:29–22:13; Zeb 89–90; Sül 13:24-25
24 | Ser 2:10–3:31; Luk 22:14-34; Zeb 91–92; Sül 14:1-2
25 | Ser 4–5; Luk 22:35-53; Zeb 93; Sül 14:3-4
26 | Ser 6; Luk 22:54–23:12; Zeb 94–95; Sül 14:5-6
27 | Ser 7:1–8:17; Luk 23:13-43; Zeb 96–97; Sül 14:7-8
28 | Ser 8:18–9:21; Luk 23:44–24:12; Zeb 98; Sül 14:9-10
29 | Ser 9:22–10:18; Luk 24:13-53; Zeb 99; Sül 14:11-12
30 | Ser 11–12; Ýoh 1:1-28; Zeb 100; Sül 14:13-14

### Maý

Maý

Aýyň senesi | Mukaddes kitapdan okalmaly parçalar
1 | Ser 13–14; Ýoh 1:29-51; Zeb 101; Sül 14:15-16
2 | Ser 15–16; Ýoh 2; Zeb 102; Sül 14:17-19
3 | Ser 17–18; Ýoh 3:1-21; Zeb 103:1-23; Sül 14:20-21
4 | Ser 19–20; Ýoh 3:22–4:3; Zeb 103:24-35; Sül 14:22-24
5 | Ser 21; Rut 1; Ýoh 4:4-42; Zeb 104:1-15; Sül 14:25
6 | Rut 2–4; Ýoh 4:43-54; Zeb 104:16-36; Sül 14:26-27
7 | 1Şam 1:1–2:21; Ýoh 5:1-23; Zeb 104:37-45; Sül 14:28-29
8 | 1Şam 2:22–4:22; Ýoh 5:24-47; Zeb 105:1-12; Sül 14:30-31
9 | 1Şam 5–7; Ýoh 6:1-21; Zeb 105:13-31; Sül 14:32-33
10 | 1Şam 8–9; Ýoh 6:22-42; Zeb 105:32-48; Sül 14:34-35
11 | 1Şam 10–11; Ýoh 6:43-71; Zeb 106; Sül 15:1-3
12 | 1Şam 12:1–13:22; Ýoh 7:1-29; Zeb 107; Sül 15:4
13 | 1Şam 13:23–14:52; Ýoh 7:30-52; Zeb 108; Sül 15:5-7
14 | 1Şam 15–16; Ýoh 7:53–8:20; Zeb 109; Sül 15:8-10
15 | 1Şam 17:1–18:4; Ýoh 8:21-30; Zeb 110; Sül 15:11
16 | 1Şam 18:5–19:24; Ýoh 8:31-59; Zeb 111; Sül 15:12-14
17 | 1Şam 20–21; Ýoh 9; Zeb 112–113; Sül 15:15-17
18 | 1Şam 22–23; Ýoh 10:1-21; Zeb 114; Sül 15:18-19
19 | 1Şam 24–25; Ýoh 10:22-42; Zeb 115; Sül 15:20-21
20 | 1Şam 26–28; Ýoh 11:1-53; Zeb 116; Sül 15:22-23
21 | 1Şam 29–31; Ýoh 11:54–12:19; Zeb 117:1-18; Sül 15:24-26
22 | 2Şam 1:1–2:11; Ýoh 12:20-50; Zeb 117:19-29; Sül 15:27-28
23 | 2Şam 2:12–3:39; Ýoh 13:1-30; Zeb 118:1-16; Sül 15:29-30
24 | 2Şam 4–6; Ýoh 13:31–14:14; Zeb 118:17-32; Sül 15:32
25 | 2Şam 7–8; Ýoh 14:15-31; Zeb 118:33-48; Sül 15:33
26 | 2Şam 9–11; Ýoh 15; Zeb 118:49-64; Sül 16:1-3
27 | 2Şam 12; Ýoh 16; Zeb 118:65-80; Sül 16:4-5
28 | 2Şam 13; Ýoh 17; Zeb 118:81-96; Sül 16:6-7
29 | 2Şam 14:1–15:22; Ýoh 18:1-24; Zeb 118:97-112; Sül 16:8-9
30 | 2Şam 15:23–16:23; Ýoh 18:25–19:22; Zeb 118:113-128; Sül 16:10-11
31 | 2Şam 17; Ýoh 19:23-42; Zeb 118:129-152; Sül 16:12-13

### Iýun

Iýun

Aýyň senesi | Mukaddes kitapdan okalmaly parçalar
1 | 2Şam 18:1–19:10; Ýoh 20; Zeb 118:153-176; Sül 16:14-15
2 | 2Şam 19:11–20:13; Ýoh 21; Zeb 119; Sül 16:16-17
3 | 2Şam 20:14–22:20; Res 1; Zeb 120; Sül 16:18
4 | 2Şam 22:21–23:23; Res 2; Zeb 121; Sül 16:19-20
5 | 2Şam 23:24–24:25; Res 3; Zeb 122; Sül 16:21-23
6 | 1Pat 1; Res 4; Zeb 123; Sül 16:24
7 | 1Pat 2:1–3:3; Res 5; Zeb 124; Sül 16:25
8 | 1Pat 3:4–4:34; Res 6; Zeb 125; Sül 16:26-27
9 | 1Pat 5–6; Res 7:1-29; Zeb 126; Sül 16:28-30
10 | 1Pat 7; Res 7:30-50; Zeb 127; Sül 16:31-33
11 | 1Pat 8; Res 7:51–8:13; Zeb 128; Sül 17:1
12 | 1Pat 9–10; Res 8:14-40; Zeb 129; Sül 17:2-3
13 | 1Pat 11:1–12:19; Res 9:1-25; Zeb 130; Sül 17:4-5
14 | 1Pat 12:20–13:34; Res 9:26-43; Zeb 131; Sül 17:6
15 | 1Pat 14:1–15:24; Res 10:1; Zeb 132; Sül 17:7-8
16 | 1Pat 15:25–17:24; Res 10:23-48; Zeb 133; Sül 17:9-11
17 | 1Pat 18; Res 11; Zeb 134; Sül 17:12-13
18 | 1Pat 19; Res 12:1-23; Zeb 135; Sül 17:14-15
19 | 1Pat 20–21; Res 12:24–13:15; Zeb 136; Sül 17:16
20 | 1Pat 22; Res 13:16-41; Zeb 137; Sül 17:17-18
21 | 2Pat 1–2; Res 13:42–14:7; Zeb 138; Sül 17:19-21
22 | 2Pat 3:1–4:17; Res 14:8-28; Zeb 139; Sül 17:22
23 | 2Pat 4:18–5:27; Res 15:1-35; Zeb 140; Sül 17:23
24 | 2Pat 6–7; Res 15:36–16:15; Zeb 141; Sül 17:24-25
25 | 2Pat 8:1–9:13; Res 16:16-40; Zeb 142; Sül 17:26
26 | 2Pat 9:14–10:31; Res 17; Zeb 143; Sül 17:27-28
27 | 2Pat 10:32–12:21; Res 18:1-22; Zeb 144; Sül 18:1
28 | 2Pat 13–14; Res 18:23–19:12; Zeb 145; Sül 18:2-3
29 | 2Pat 15–16; Res 19:13-40; Zeb 146–147; Sül 18:4-5
30 | 2Pat 17:1–18:12; Res 20; Zeb 148; Sül 18:6-7

### Iýul

Iýul

Aýyň senesi | Mukaddes kitapdan okalmaly parçalar
1 | 2Pat 18:13–19:37; Res 21:1-16; Zeb 149; Sül 18:8
2 | 2Pat 20:1–22:2; Res 21:17-36; Zeb 150; Sül 18:9-10
3 | 2Pat 22:3–23:30; Res 21:37–22:16; Zeb 1; Sül 18:11-12
4 | 2Pat 23:31–25:30; Res 22:17–23:10; Zeb 2; Sül 18:13
5 | 1ÝÝ 1:1–2:17; Res 23:11-35; Zeb 3; Sül 18:14-15
6 | 1ÝÝ 2:18–4:4; Res 24; Zeb 4; Sül 18:16-18
7 | 1ÝÝ 4:5–5:17; Res 25; Zeb 5; Sül 18:19
8 | 1ÝÝ 5:18–6:81; Res 26; Zeb 6; Sül 18:20-21
9 | 1ÝÝ 7–8; Res 27:1-20; Zeb 7; Sül 18:22
10 | 1ÝÝ 9–10; Res 27:21-44; Zeb 8; Sül 18:23-24
11 | 1ÝÝ 11:1–12:18; Res 28; Zeb 9:1-12; Sül 19:1-3
12 | 1ÝÝ 12:19–14:17; Rim 1:1-17; Zeb 9:13-20; Sül 19:4-5
13 | 1ÝÝ 15:1–16:36; Rim 1:18-32; Zeb 9:22-31; Sül 19:6-7
14 | 1ÝÝ 16:37–18:17; Rim 2:1-24; Zeb 9:32-39; Sül 19:8-9
15 | 1ÝÝ 19–21; Rim 2:25–3:8; Zeb 10; Sül 19:10-12
16 | 1ÝÝ 22–23; Rim 3:9-31; Zeb 11; Sül 19:13-14
17 | 1ÝÝ 24:1–26:11; Rim 4:1-12; Zeb 12; Sül 19:15-16
18 | 1ÝÝ 26:12–27:34; Rim 4:13–5:5; Zeb 13; Sül 19:17
19 | 1ÝÝ 28–29; Rim 5:6-21; Zeb 14; Sül 19:18-19
20 | 2ÝÝ 1–3; Rim 6; Zeb 15; Sül 19:20-21
21 | 2ÝÝ 4:1–6:11; Rim 7:1-13; Zeb 16; Sül 19:22-23
22 | 2ÝÝ 6:12–8:10; Rim 7:14–8:8; Zeb 17:1-15; Sül 19:24-25
23 | 2ÝÝ 8:11–10:19; Rim 8:9-21; Zeb 17:16-36; Sül 19:26
24 | 2ÝÝ 11–13; Rim 8:22-39; Zeb 17:37-50; Sül 19:27-29
25 | 2ÝÝ 14–16; Rim 9:1-21; Zeb 18; Sül 20:1
26 | 2ÝÝ 17–18; Rim 9:22–10:13; Zeb 19; Sül 20:2-3
27 | 2ÝÝ 19–20; Rim 10:14–11:12; Zeb 20; Sül 20:4-6
28 | 2ÝÝ 21–23; Rim 11:13-36; Zeb 21:1-18; Sül 20:7
29 | 2ÝÝ 24–25; Rim 12; Zeb 21:19-31; Sül 20:8-10
30 | 2ÝÝ 26–28; Rim 13; Zeb 22; Sül 20:11
31 | 2ÝÝ 29; Rim 14; Zeb 23; Sül 20:12

### Awgust

Awgust

Aýyň senesi | Mukaddes kitapdan okalmaly parçalar
1 | 2ÝÝ 30–31; Rim 15:1-22; Zeb 24:1-15; Sül 20:13-15
2 | 2ÝÝ 32:1–33:13; Rim 15:23–16:7; Zeb 24:16-22; Sül 20:16-18
3 | 2ÝÝ 33:14–34:33; Rim 16:8-27; Zeb 25; Sül 20:19
4 | 2ÝÝ 35–36; 1Kor 1:1-17; Zeb 26:1-6; Sül 20:20-21
5 | Ezr 1–2; 1Kor 1:18–2:5; Zeb 26:7-14; Sül 20:22-23
6 | Ezr 3–4; 1Kor 2:6–3:4; Zeb 27; Sül 20:24-25
7 | Ezr 5–6; 1Kor 3:5-23; Zeb 28; Sül 20:26-27
8 | Ezr 7:1–8:20; 1Kor 4; Zeb 29; Sül 20:28-30
9 | Ezr 8:21–9:15; 1Kor 5; Zeb 30:1-8; Sül 21:1-2
10 | Ezr 10; 1Kor 6; Zeb 30:9-18; Sül 21:3
11 | Neh 1:1–3:14; 1Kor 7:1-24; Zeb 30:19-24; Sül 21:4
12 | Neh 3:15–5:13; 1Kor 7:25-40; Zeb 31; Sül 21:5-7
13 | Neh 5:14–7:60; 1Kor 8; Zeb 32:1-11; Sül 21:8-10
14 | Neh 7:61–9:21; 1Kor 9:1-18; Zeb 32:12-22; Sül 21:11-12
15 | Neh 9:22–10:39; 1Kor 9:19–10:13; Zeb 33:1-10; Sül 21:13
16 | Neh 11:1–12:26; 1Kor 10:14–11:2; Zeb 33:11-22; Sül 21:14-16
17 | Neh 12:27–13:31; 1Kor 11:3-16; Zeb 34:1-16; Sül 21:17-18
18 | Est 1–3; 1Kor 11:17-34; Zeb 34:17-28; Sül 21:19-20
19 | Est 4–7; 1Kor 12:1-26; Zeb 35; Sül 21:21-22
20 | Est 8–10; 1Kor 12:27–13:13; Zeb 36:1-11; Sül 21:23-24
21 | Eýp 1–3; 1Kor 14:1-17; Zeb 36:12-29; Sül 21:25-26
22 | Eýp 4–7; 1Kor 14:18-40; Zeb 36:30-40; Sül 21:27
23 | Eýp 8–11; 1Kor 15:1-28; Zeb 37; Sül 21:28-29
24 | Eýp 12–15; 1Kor 15:29-58; Zeb 38; Sül 21:30-31
25 | Eýp 16–19; 1Kor 16; Zeb 39:1-10; Sül 22:1
26 | Eýp 20–22; 2Kor 1:1-11; Zeb 39:11-17; Sül 22:2-4
27 | Eýp 23–27; 2Kor 1:12–2:11; Zeb 40; Sül 22:5-6
28 | Eýp 28–30; 2Kor 2:12-17; Zeb 41; Sül 22:7
29 | Eýp 31–33; 2Kor 3; Zeb 42; Sül 22:8-9
30 | Eýp 34–36; 2Kor 4:1-12; Zeb 43:1-8; Sül 22:10-12
31 | Eýp 37–39; 2Kor 4:13–5:10; Zeb 43:9-26; Sül 22:13

### Sentýabr

Sentýabr

Aýyň senesi | Mukaddes kitapdan okalmaly parçalar
1 | Eýp 40–42; 2Kor 5:11-21; Zeb 44; Sül 22:14
2 | Wag 1–3; 2Kor 6:1-13; Zeb 45; Sül 22:15
3 | Wag 4–6; 2Kor 6:14–7:7; Zeb 46; Sül 22:16
4 | Wag 7–9; 2Kor 7:8-16; Zeb 47; Sül 22:17-19
5 | Wag 10–12; 2Kor 8:1-15; Zeb 48; Sül 22:20-21
6 | Nag 1–4; 2Kor 8:16-24; Zeb 49; Sül 22:22-23
7 | Nag 5–8; 2Kor 9; Zeb 50; Sül 22:24-25
8 | Işa 1–2; 2Kor 10; Zeb 51; Sül 22:26-27
9 | Işa 3–5; 2Kor 11:1-15; Zeb 52; Sül 22:28-29
10 | Işa 6–7; 2Kor 11:16-32; Zeb 53; Sül 23:1-3
11 | Işa 8–9; 2Kor 12:1-10; Zeb 54; Sül 23:4-5
12 | Işa 10–11; 2Kor 12:11-21; Zeb 55; Sül 23:6-8
13 | Işa 12–14; 2Kor 13; Zeb 56; Sül 23:9-11
14 | Işa 15–18; Gal 1; Zeb 57; Sül 23:12
15 | Işa 19–21; Gal 2:1-16; Zeb 58; Sül 23:13-14
16 | Işa 22–24; Gal 2:17–3:9; Zeb 59; Sül 23:15-16
17 | Işa 25:1–28:13; Gal 3:10-22; Zeb 60; Sül 23:17-18
18 | Işa 28:14–30:11; Gal 3:23–4:31; Zeb 61; Sül 23:19-21
19 | Işa 30:12–33:12; Gal 5:1-12; Zeb 62; Sül 23:22
20 | Işa 33:13–36:22; Gal 5:13-26; Zeb 63; Sül 23:23
21 | Işa 37–38; Gal 6; Zeb 64; Sül 23:24
22 | Işa 39:1–41:16; Efe 1; Zeb 65; Sül 23:25-28
23 | Işa 41:17–43:13; Efe 2; Zeb 66; Sül 23:29-35
24 | Işa 43:14–45:10; Efe 3; Zeb 67:1-18; Sül 24:1-2
25 | Işa 45:11–48:11; Efe 4:1-16; Zeb 67:19-35; Sül 24:3-4
26 | Işa 48:12–50:11; Efe 4:17-32; Zeb 68:1-18; Sül 24:5-6
27 | Işa 51–53; Efe 5; Zeb 68:19-36; Sül 24:7
28 | Işa 54:1–57:13; Efe 6; Zeb 69; Sül 24:8
29 | Işa 57:14–59:21; Fil 1:1-26; Zeb 70; Sül 24:9-10
30 | Işa 60:1–62:5; Fil 1:27–2:18; Zeb 71; Sül 24:11-12

### Oktýabr

Oktýabr

Aýyň senesi | Mukaddes kitapdan okalmaly parçalar
1 | Işa 62:6–65:25; Fil 2:19; Zeb 72; Sül 24:13-14
2 | Işa 66; Fil 3:4-21; Zeb 73; Sül 24:15-16
3 | Ýrm 1:1–2:30; Fil 4; Zeb 74; Sül 24:17-20
4 | Ýrm 2:31–4:18; Kol 1:1-20; Zeb 75; Sül 24:21-22
5 | Ýrm 4:19–6:14; Kol 1:21–2:7; Zeb 76; Sül 24:23-25
6 | Ýrm 6:15–8:7; Kol 2:8-23; Zeb 77:1-31; Sül 24:26
7 | Ýrm 8:8–9:26; Kol 3:1-17; Zeb 77:32-55; Sül 24:27
8 | Ýrm 10–11; Kol 3:18–4:18; Zeb 77:56-72; Sül 24:28-29
9 | Ýrm 12:1–14:10; 1Sal 1:1–2:9; Zeb 78; Sül 24:30-34
10 | Ýrm 14:11–16:15; 1Sal 2:10–3:13; Zeb 79; Sül 25:1-5
11 | Ýrm 16:16–18:23; 1Sal 4:1–5:3; Zeb 80; Sül 25:6
12 | Ýrm 19–21; 1Sal 5:4-28; Zeb 81; Sül 25:7-10
13 | Ýrm 22:1–23:20; 2Sal 1; Zeb 82; Sül 25:11-14
14 | Ýrm 23:21–25:38; 2Sal 2; Zeb 83; Sül 25:15
15 | Ýrm 26–27; 2Sal 3; Zeb 84; Sül 25:16
16 | Ýrm 28–29; 1Tim 1; Zeb 85; Sül 25:17
17 | Ýrm 30:1–31:26; 1Tim 2; Zeb 86; Sül 25:18-19
18 | Ýrm 31:27–32:44; 1Tim 3; Zeb 87; Sül 25:20-22
19 | Ýrm 33–34; 1Tim 4; Zeb 88:1-13; Sül 25:23-24
20 | Ýrm 35–36; 1Tim 5; Zeb 88:14-37; Sül 25:25-27
21 | Ýrm 37–38; 1Tim 6; Zeb 88:38-52; Sül 25:28
22 | Ýrm 39–41; 2Tim 1; Zeb 89–90; Sül 26:1-2
23 | Ýrm 42:1–44:23; 2Tim 2:1-21; Zeb 91–92; Sül 26:3-5
24 | Ýrm 44:24–47:7; 2Tim 2:22–3:17; Zeb 93; Sül 26:6-8
25 | Ýrm 48:1–49:22; 2Tim 4; Zeb 94–95; Sül 26:9-12
26 | Ýrm 49:23–50:46; Tit 1; Zeb 96–97; Sül 26:13-16
27 | Ýrm 51:1-53; Tit 2; Zeb 98; Sül 26:17
28 | Ýrm 51:54–52:34; Tit 3; Zeb 99; Sül 26:18-19
29 | Agy 1:1–2:19; Flm 1; Zeb 100; Sül 26:20
30 | Agy 2:20–3:66; Ýew 1; Zeb 101; Sül 26:21-22
31 | Agy 4–5; Ýew 2; Zeb 102; Sül 26:23

### Noýabr

Noýabr

Aýyň senesi | Mukaddes kitapdan okalmaly parçalar
1 | Ezk 1:1–3:15; Ýew 3; Zeb 103:1-23; Sül 26:24-26
2 | Ezk 3:16–6:14; Ýew 4; Zeb 103:24-35; Sül 26:27
3 | Ezk 7–9; Ýew 5; Zeb 104:1-15; Sül 26:28
4 | Ezk 10–11; Ýew 6; Zeb 104:16-36; Sül 27:1-2
5 | Ezk 12:1–14:11; Ýew 7:1-17; Zeb 104:37-45; Sül 27:3
6 | Ezk 14:12–16:42; Ýew 7:18-28; Zeb 105:1-12; Sül 27:4-6
7 | Ezk 16:43–17:24; Ýew 8; Zeb 105:13-31; Sül 27:7-9
8 | Ezk 18–19; Ýew 9:1-10; Zeb 105:32-48; Sül 27:10
9 | Ezk 20; Ýew 9:11-28; Zeb 106; Sül 27:11
10 | Ezk 21–22; Ýew 10:1-17; Zeb 107; Sül 27:12
11 | Ezk 23; Ýew 10:18-39; Zeb 108; Sül 27:13
12 | Ezk 24–26; Ýew 11:1-16; Zeb 109; Sül 27:14
13 | Ezk 27–28; Ýew 11:17-31; Zeb 110; Sül 27:15-16
14 | Ezk 29–30; Ýew 11:32–12:13; Zeb 111; Sül 27:17
15 | Ezk 31–32; Ýew 12:14-29; Zeb 112–113; Sül 27:18-20
16 | Ezk 33–34; Ýew 13; Zeb 114; Sül 27:21-22
17 | Ezk 35–36; Ýak 1:1-18; Zeb 115; Sül 27:23-27
18 | Ezk 37–38; Ýak 1:19–2:17; Zeb 116; Sül 28:1
19 | Ezk 39:1–40:27; Ýak 2:18–3:18; Zeb 117:1-18; Sül 28:2
20 | Ezk 40:28–41:26; Ýak 4; Zeb 117:19-29; Sül 28:3-5
21 | Ezk 42–43; Ýak 5; Zeb 118:1-16; Sül 28:6-7
22 | Ezk 44:1–45:12; 1Pet 1:1-12; Zeb 118:17-32; Sül 28:8-10
23 | Ezk 45:13–46:24; 1Pet 1:13–2:10; Zeb 118:33-48; Sül 28:11
24 | Ezk 47–48; 1Pet 2:11–3:7; Zeb 118:49-64; Sül 28:12-13
25 | Dan 1:1–2:23; 1Pet 3:8–4:6; Zeb 118:65-80; Sül 28:14
26 | Dan 2:24–3:30; 1Pet 4:7–5:14; Zeb 118:81-96; Sül 28:15-16
27 | Dan 4; 2Pet 1; Zeb 118:97-112; Sül 28:17-18
28 | Dan 5; 2Pet 2; Zeb 118:113-128; Sül 28:19-20
29 | Dan 6; 2Pet 3; Zeb 118:129-152; Sül 28:21-22
30 | Dan 7; 1Ýoh 1; Zeb 118:153-176; Sül 28:23-24

### Dekabr

Dekabr

Aýyň senesi | Mukaddes kitapdan okalmaly parçalar
1 | Dan 8; 1Ýoh 2:1-17; Zeb 119; Sül 28:25-26
2 | Dan 9:1–11:1; 1Ýoh 2:18–3:6; Zeb 120; Sül 28:27-28
3 | Dan 11:2-35; 1Ýoh 3:7-24; Zeb 121; Sül 29:1
4 | Dan 11:36–12:13; 1Ýoh 4; Zeb 122; Sül 29:2-4
5 | Hoş 1–3; 1Ýoh 5; Zeb 123; Sül 29:5-8
6 | Hoş 4–5; 2Ýoh 1; Zeb 124; Sül 29:9-11
7 | Hoş 6–9; 3Ýoh 1; Zeb 125; Sül 29:12-14
8 | Hoş 10–14; Ýhd 1; Zeb 126; Sül 29:15-17
9 | Ýow 1–3; Aýn 1; Zeb 127; Sül 29:18
10 | Amo 1–3; Aýn 2:1-17; Zeb 128; Sül 29:19-20
11 | Amo 4–6; Aýn 2:18–3:6; Zeb 129; Sül 29:21-22
12 | Amo 7–9; Aýn 3:7-22; Zeb 130; Sül 29:23
13 | Abd 1; Aýn 4; Zeb 131; Sül 29:24-25
14 | Ýun 1–4; Aýn 5; Zeb 132; Sül 29:26-27
15 | Mik 1–4; Aýn 6; Zeb 133; Sül 30:1-4
16 | Mik 5–7; Aýn 7; Zeb 134; Sül 30:5-6
17 | Nah 1–3; Aýn 8; Zeb 135; Sül 30:7-9
18 | Hab 1–3; Aýn 9; Zeb 136; Sül 30:10
19 | Sep 1–3; Aýn 10; Zeb 137; Sül 30:11-14
20 | Hag 1–2; Aýn 11; Zeb 138; Sül 30:15-16
21 | Zak 1; Aýn 12; Zeb 139; Sül 30:17
22 | Zak 2–3; Aýn 13; Zeb 140; Sül 30:18-20
23 | Zak 4–5; Aýn 14; Zeb 141; Sül 30:21-23
24 | Zak 6–7; Aýn 15; Zeb 142; Sül 30:24-28
25 | Zak 8; Aýn 16; Zeb 143; Sül 30:29-31
26 | Zak 9; Aýn 17; Zeb 144; Sül 30:32
27 | Zak 10–11; Aýn 18; Zeb 145; Sül 30:33
28 | Zak 12–13; Aýn 19; Zeb 146–147; Sül 31:1-7
29 | Zak 14; Aýn 20; Zeb 148; Sül 31:8-9
30 | Mal 1–2; Aýn 21; Zeb 149; Sül 31:10-24
31 | Mal 3–4; Aýn 22; Zeb 150; Sül 31:25-31

Adalatly – Hudaý hemişe adalatly. Ol elmydama dogry iş edýär we hemişe oňat kararlary çykarýar. Mukaddes Kitaba laýyklykda, Hudaý her bir adama, uly bolsun, kiçi bolsun, baý ýa-da garyp, parhy ýok – hemmelere adalatly garamaklygy ündeýär. Ol Öz halkyna şeýle diýýär:

«Ýagşylyk etmegi öwreniň,
adalaty agtaryň,
ezýet çekýäni halas ediň,
ýetimi goraň,
dul hatyna arka duruň» (Işa 1:17).

Kazylaryň, ýurt baştutanlarynyň, dini ýolbaşçylaryň halkyň üstünden höküm sürýändikleri üçin, Hudaý olardan adalatly kararlary çykarmagy talap edýär we adalatsyz hereketler eden ýagdaýynda, olary ýowuzlyk bilen höküm edýär.

Seret: Dogry.

Adam ata – Hudaý tarapyndan ýaradylan ilkinji ynsan. Onuň aýaly How ene bolupdyr. Olar ähli ynsanlaryň ata-enesi bolupdyr. Adam atanyň ady ýewreýçe «ynsan» diýmegi aňladýar.

Gçk 2-3.

Agta – taryhyň käbir döwürlerinde dürli milletlerde agtalar hökümdarlaryň ýolbaşçylygy astynda ýokary wezipäni eýeläpdirler. Hudaýyň gadagan edýändigi üçin, olary biçmeklik ýewreýleriň däp-dessurynda bolmandyr.

Est 2:3; Res 8:27.

Agyz beklemek – agyz beklemegiň maksady Hudaýyň huzurynda özüňi pespäl tutmak ýa-da käbir pajygaly ýagdaýda ýas tutmak, gam-gussa döwri Hudaýy çagyrmak bolupdyr. Dogry durmuşda ýaşamazdan, garyplara we ejizlere adalatly garamazdan, agyz beklemekligiň hiç hili peýdasynyň ýokdugyny we munuň Hudaýyň göwnünden turmaýandygyny pygamberler halka ýatladypdyrlar.

Ser 20:26; Işa 58:3-5; Ýow 1:14; Ýun 3:5; Est 4:16.

Ahalot – Hindistanda ösýän we özeni hoşboý ysly agaç. Onuň özenini geýimlere ýa-da otaga hoşboý ys bermek üçin ulanypdyrlar.

Zeb 44:9; Sül 7:17; Ngm 4:14.

Aždarha – gadymy ýewreý düşünjesinde deňiz aždarhasy başagaýlygy aňladyp, älem-jahanyň ýaradylyşynyň irki döwürlerinde peýda bolupdyr. Käte aždarha Rahap diýlip atlandyrylypdyr (Eýp 9:3; 26:12; Işa 51:9), käte bolsa Liwýatan (Eýp 3:8; 41:1; Zeb 73:14; Işa 27:1). Şeýle hem bu milletler üçin bir nyşan, ýagny Ysraýylyň duşmany bolupdyr (Zeb 86:4). Ikinji pikir Täze Ähtde Aýanlyk kitabynda gabat gelýär, Isa Mesihe ynanýanlara garşy uruşda aždarha erbet güýçleriň nyşanydyr.

Akmak – paýhas edebiýatynda: Zeburyň käbir mezmurlarynda, Süleýmanyň pähimlerinde, Wagyzda, Eýýupda «akmak» diňe bir akylsyz adam däl-de, eýsem, akyl-paýhasy ret edýän adamdyr. Şonuň üçin hem ol ölüm we weýrançylyk ýolundan barýan adamdyr. Beýle adam Hudaý barada we Hudaýyň islegi barada pikir etmeýän, alada etmeýän, tekepbir, gedem, biparh adam. Ol hatda dine we paýhasly öwüt-ündewe garşy çykyp, bular barada ýaman zatlary gepläp bilýär. Paýhas edebiýatynda beýan edilen häsiýetlerden başga-da akmak adam özüniň nejis gylyk-häsiýeti bilen tanalypdyr. Işaýa pygamberiň kitabynda akmak adam barada şeýle diýilýär: «Akmak biedeplik bilen gepleýär, onuň niýeti pislik etmekdir, işi ýamanlyk etmek, Rebbe dil ýetirmek, açlary aç, suwsuzlary suwsuz goýmakdyr» (Işa 32:6).

Zeb 52:1; Sül 17:17-21

Seret: Nadan.

Aýanlyk – käwagt pygamberlere Hudaý tarapyndan aýanlyk berilýär. Onda häzirki we geljekki zatlar barada görnüş bolýar. Şeýle aýanlyklarda Hudaý Öz merhemetini we hökümini görkezýär.

Gçk 41:25; Msr 6:3; Işa 40:5; 45:21; 65:1; Hab 1:1; Rim 1:17; 1Kor 14:26.

Seret: Görnüş.

Bagal – kenganlar tarapyndan sežde edilen harasat hudaýy. Bagal sözi aslynda «hojaýyn», şeýle hem «är» diýmegi aňladýar.

1Pat 18:1-45; Ýer 7:9; Hoş 11:2.

Baýram ýyly – her elli ýyldan ysraýyl halky toprak, miras, karz we gullar babatda Hudaý tarapyndan berlen ýörite düzgünleri berjaý etmeli bolupdyr.

Lew 25:1-34.

Beýelzebul – arwah-jynlaryň ýolbaşçysynyň ady. Bu at «Bagalzebupdan» gelip çykandyr; Bagalzebup Köne Äht döwründe ysraýyllara golaý ýaşan halklaryň sežde eden hudaýlarynyň biridir (2Pat 1:2-16). Beýelzebulyň beýleki ady şeýtandyr.

Mat 10:25; 12:21,24,27; Mar 3:19,22,22; Luk 11:15,18,19.

Seret: Şeýtan.

But – daşdan, agaçdan ýa-da başga bir zatdan ýasalan heýkel, adamlar olary hudaý hökmünde hasaplap, sežde etmek üçin ulanypdyrlar. Bularyň käbiri seždegähde saklar ýaly uly bolupdyr, käbiri öýde saklar ýaly kiçi bolupdyr.

Msr 20:4; Işa 40:19-20.

Seret: Öý butlary.

Çatma baýramy – ýewreýleriň senenamasy boýunça ýedinji aýyň, ýagny Tişri aýynyň (muňa Etanym aýy hem diýlipdir) on bäşi bilen ýigrimi biri aralygynda, Günäden saplanma gününiň yz ýany bellenilipdir. Bu hepdäniň dowamynda ysraýyl halky Müsürden Kengana barýança, çölde azaşyp gezen döwrüni ýatlapdyr. Halk Hudaýa bellenen gurbanlyklary hödürläpdir we çatmalarda ýaşapdyr. Bu baýramçylyk iň soňky gallanyň we miweleriň ýygnalýan döwri bolupdyr, şonuň üçin bu döwürde hasyl toýy tutulypdyr.

Müs 23:16, 34:22, Lew 23:33-36, 39-43, Çöl 29:12-34, Kan 16:13-15, Zek 14:16-19.

Dawut Ogly – Hudaý hezreti Dawut patyşa onuň nesilleriniň biriniň müdimilik şalyk sürjekdigini söz beripdir (2Şam 7:12-16; Işa 9:6-7). Isanyň döwründe ýahudylar bu Patyşa garaşypdyrlar we Ony Mesih diýip atlandyrypdyrlar. Isa garaşylýan Patyşa hökmünde tanalypdyr we Ol Dawut Ogly diýlip atlandyrylypdyr.

Mat 9:27; 15:22.

Seret: Hudaýyň Ogly; Mesih.

Dawut pygamber – çölde çopançylyk edip ýörkä, Hudaý Dawudy ysraýyl halkyna patyşa edip saýlaýar. Ol Iýerusalimi basyp alyp, ony paýtagt şäheri etmek bilen duşmanlarynyň üstünden ysraýyl halkyna ýeňiş getiripdir. Dawut pygamber dogruçyl hem adalatly patyşa bolupdyr, ýöne ol hem günä edipdir. Şeýle hem ol sazanda we şahyr bolupdyr, ol köp sanly mezmurlar ýazypdyr, bular soňra Zebur kitabynyň bir bölegi bolupdyr. Dawut pygamberden soň onuň ogly Süleýman pygamber patyşa bolupdyr. Dawut Hudaýa örän sadyk bolupdyr, Hudaý diňe Dawudyň neslinden biriniň hemişelik patyşa boljakdygyna söz beripdir. Mattanyň Hoş Habary kitabyny açanymyzda, ol ýerde Hudaýyň Dawuda söz beren nesliniň Isadygy hakda gürrüň berilýär.

1Şam 16:13-23; 17:12-58; 2Şam 7; 11; Zeb 88:4; Mat 1:1; Rim 4:6; 2Tim 2:8; Aýn 5:5.

Efot –

1. dini dabaralar geçirilýän wagty Baş ruhanynyň geýýän ýeňsiz üstki eşigi. Gursakçada saklanýan Urym we Tummym efodyň öň tarapyna baglanypdyr (Msr 28:6-14).

2. Zygyr matadan edilen eşikleri ruhanylar we hezreti Dawut patyşa geýipdir (1Şam 22:18; 2Şam 6:14).

3. Sežde edilýän bir zat (Ser 8:26-27; 17:5).

Seret: Gursakça; Urym we Tummym. 1621-nji sahypadaky surata seret.

Elýaşa pygamber – Ylýas pygamberden soň, onuň hyzmatyny dowam etdiren pygamberdir. Ol hem Ylýas pygamber ýaly köp gudratlar görkezipdir.

1Pat 19:16-21; 2Pat 2-13.

Äht – Mukaddes Kitapda Hudaý bilen ynsanlaryň arasynda baglaşylan esasy bäş äht bar:

1. Nuh bilen baglaşylan äht (Gçk 6:18; 9:8-17).

2. Ybraýym bilen baglaşylan äht (Gçk 15;[17]).

3. Kanun babatda ysraýyl halky bilen baglaşylan äht (Msr 19:5; 24; Kan 4:13).

4. Dawut bilen baglaşylan äht (2Şam 7:8-16).

5. Isa Mesihiň üsti bilen baglaşylan täze äht (Ýer 31:31-34; Luk 22:20; Ýew 8:6-13).

Gçk 9:9-17; 15:18; Msr 6:3-6; 19:5-6; 2Şam 5:3; Zeb 88:4-5.

Äht sandygy – agaçdan ýasalyp, altyna gaplanan sandyk bolupdyr. Ýüzüne On tabşyryk ýazylan iki ýasy daş bölegi hem onuň içinde saklanypdyr. Sandygyň gapagynyň üstünde ganatlaryny ýaýyp oturan iki sany kerubyň şekili bolupdyr. Bu sandyk mukaddes bolupdyr we Hudaýyň huzury onuň töweregini gurşapdyr, oňa el degirmek gadagan eken. Sandyk çadyryň Iň mukaddes otagynda adamlardan gizlen saklanypdyr, soňrak bolsa ybadathana göçürilipdir. Diňe Günäden saplanma güni baş ruhany oňa ýakyn baryp bilipdir, ol ýany bilen tütetgi alypdyr, munuň tüssesi bolsa sandygyň gapagyny görünmez ýaly ruhanydan gizläpdir.

Msr 25:10-22; 26:33; Lew 16:13-15; Çöl 10:33-36; Ýeş 3; 1Şam 5; 2ÝÝ 5:2-10.

Seret: Baş ruhany.

Faraon – bu at Müsür patyşasy üçin berlen atdyr.

Gçk 12:10-20; Msr 1-14.

Fariseýler – Isanyň döwründe fariseýler ýahudylaryň dolandyrýan mejlisinde güýçli topar bolupdyr. Olar saddukeýler bilen işleşipdirler, emma olardan tapawudy, fariseýler adamlaryň direljekdigine ynanypdyrlar. Fariseýler Hudaýyň Musa beren ähli kanunlaryny bilipdirler we olar adamlara bu kanunlary edil ýazylyşy ýaly ýerine ýetirmegi öwredipdirler. Şeýle hem olar özleriniň Kanuna goşan däp-dessurlaryny we düzgünlerini halka öwredipdirler.

Mat 15:1; Luk 11:39; Luk 20:27; Ýoh 11:46.

Seret: Mejlis; Saddukeýler. 1626-njy sahypadaky surata seret.

Galla baýramy – ýewreýleriň senenamasy boýunça üçünji aýyň, ýagny Siwan aýynyň altysyna bellenipdir. Bu tomusda, Pesah baýramyndan soňra ýedi hepde geçensoň bellenipdir. Şol ýedi hepdäniň dowamynda hasyl ýygnalypdyr, arpadan başlap, bugdaýa çenli ýygnalypdyr. Şol gün ysraýyl halky Hudaýyň hasyla beren berekedi üçin toý edip, her dürli sadakalar getiripdir. Isanyň döwründe bu baýram Ellinji gün baýramy hökmünde meşhur bolupdyr.

Lew 23:15-21; Kan 16:9-12.

Seret: Ellinji gün baýramy; Pesah baýramy.

Galla sadakasy – bu sadaka köplenç hasyl üçin minnetdarlyk bildirilip, Hudaýa we ruhanylara sowgat hökmünde berlipdir. Bu sadaka çig ýa-da bişen galla bolupdyr, ýa-da olar gallany üwäp, uny ýag we ýakymly ysly zatlar bilen garyp, ondan bir zatlar bişirip getiripdirler.

Msr 40:29; Lew 2:1-16; 6:14-17; 23:9.

Gomora – Öli deňziň demirgazygyndaky Iordan jülgesinde ýerleşýän bir şäher. Halkynyň eden pislikleri sebäpli Gomora Sodom şäheri bilen birlikde Hudaý tarapyndan weýran edildi.

Gçk 19; Isa 1:9; Ýer 23:14; Mat 10:15.

Görnüş – kimdir birine başgalara ýetirmek üçin berilýän habar. Hudaýdan gelen görnüşler Köne Ähtde, esasan hem Pygamberlik kitaplarynda beýan edilýär. «Görnüş» we «aýanlyk» sözleriniň manysy biri-birine örän ýakyn.

Çöl 12:6; Res 10:9-16.

Seret: Aýanlyk; Pygamber.

Grekler – Isgender Zülkarneýniň we onuň goşunynyň basyp alan çäklerinde ýaşaýan halklaryň hemmesi diýen ýaly grek medeniýetini we dilini kabul edipdirler. Şonuň üçin-de, Isa Mesihiň döwründe ýaşan ýahudylar arameý dilinde däl-de, grek dilinde gürleşýärdiler. Grek medeniýeti olaryň dünýägaraýşyna we pikirlerine güýçli täsirini ýetirýärdi. Şoňa görä-de, Täze Ähtiň kitaplary grek dilinde ýazylandyr.

Gurbanlyklar – Köne Ähtde beýan edilen esasy gurbanlyklar şulardyr: Ýakma gurbanlygy; Salamatlyk gurbanlygy; Günä gurbanlygy; Ýazyk gurbanlygy. Gurbanlyklar baradaky maglumatlary bu sözlükde olaryň hersiniň adynyň aşagyndan okap bilersiňiz.

Haça çüýlemek – Rim imperiýasynda elhenç jenaýat edenleri haça çüýläp, olara ölüm jezasyny bermeklik adat bolupdyr. Ol ýerde esgerler ol adamy haça çüýläpdirler ýa-da ýüp bilen haça baglapdyrlar. Soňra haçy dikläpdirler we ol adam demi gutaryp ölýänçä, şol haçda durupdyr. Haçda çüýlenip öldürilmek uly masgaraçylyk hasaplanypdyr.

Mat 27; Mar 15; Luk 23; Ýoh 19.

Halasgär – Köne Ähtde Hudaý Halasgärdir, sebäbi Ol Öz halkyny duşmanlaryndan halas etdi. Pygamberleri arkaly geplemek bilen, Hudaý Özüni Halasgär diýip atlandyrýar. Ýewreýçe «Ýeşuwa» diýen at «Reb – Halasgär» diýmegi aňladýar. Ýeşuwa we Isa diýen iki adyň ýewreýçe ýazylyşy «Ýehoşuwa» diýen sözden gelip çykýar. Ýusuba görnen perişde Isanyň Öz halkyny günälerinden halas etjekdigini habar berýär. Isanyň doglan gijesi Jebraýyl perişde «Siziň üçin Halasgär doguldy» diýip jar edýär.

Işa 43:3; Mat 1:21; Luk 2:11.

Hetler – Ysraýyl halky Kengan ýurduny eýelemezden öň, ol ýerde ýaşan halklaryň biri. B. e. öň 1200‑nji ýylda olaryň uly imperiýasy bolupdyr, häzirki Türkiýäniň bir bölegi bolupdyr.

Seret: Kengan.

Gçk 10:15.

Hoş habar – Täze Ähtde bu jümle Hudaýyň Şalygynyň berkarar bolandygy, Isa ynanýanlaryň halas edilendigi baradaky habary aňladýar.

Mat 4:23; Mar 1:15; Rim 1:16; 1Kor 15:1-11; Gal 1:11.

How ene – How ähli adamzadyň enesi bolupdyr, onuň ady ýewreýçe «ýaşaýyş» diýmegi aňladypdyr.

Gçk 3:20.

Hödür çöregi – çadyrda, soňra ybadathanada hantagtanyň üstünde goýlan on iki sany petir çöregi. Çörekler hantagtada bir hepdeläp galdyrylypdyr. Soňra täze on iki çörek bilen çalşyrylypdyr. Hantagtadan aýrylan bu çörekleri diňe ruhanylara iýmäge rugsat edilipdir.

Lew 24:5-9; 1Şam 21:4

Seret: Mukaddes otag.

Hudaýyň Guzusy – Ýahýa çümdüriji Isa Mesihi Hudaýyň Guzusy diýip atlandyrýar. Ýahudylaryň urp-adatlaryna görä, Hudaý olaryň günälerini bagyşlamagy üçin, olar janly soýup, Hudaýa gurbanlyk beripdirler. Bu gurbanlyk arkaly olar Hudaýyň nazarynda päk saýylypdyr. Ýahýa, belki, bu gurbanlygy göz öňünde tutup, Isany şeýle atlandyrandyr. Belki-de, Ony Pesah guzusy öýdüp pikir edendir. Pesah baýramynda ysraýyllar janly soýup, özleriniň nowbahar ogullarynyň şol janlynyň gany arkaly ölüm perişdesiniň elinden halas bolandyklaryny ýatlapdyrlar. Aýanlyk kitabynyň 5‑nji babynda beýan edilen görnüşde Mesih Guzy hökmünde suratlandyrylýar.

Ýoh 1:29, 36; Lew 4:32; Msr 12:21-27.

Seret: Günä gurbanlygy; Pesah baýramy.

Hudaýyň Ogly – Köne Ähtde «Hudaýyň Ogly» patyşalar üçin, iň möhüm patyşa bolan Dawut pygamber üçin ulanylypdyr. Reb Dawudyň oglunyň hemişelik şalyk sürjekdigini we Hudaý bilen ata-ogul gatnaşygynyň boljakdygyny söz berýär. Bu ogul ýahudylar tarapyndan Mesih diýlip atlandyrylypdyr. Şeýlelikde, Täze Ähtde bu atlar, ýagny Hudaýyň Ogly we Mesih, ikisi hem diňe Isa üçin ulanylýar. Bularyň ikisi hem Hudaýyň Şalygyny berkarar etmek üçin Hudaý tarapyndan Saýlanyp-seçilen diýmegi aňladýar, Hudaý bilen Isanyň deňhukukly gatnaşygy bar.

Seret: Mesih.

Hudaýyň Şalygy – Matta tarapyndan Hudaýyň Şalygyna «Gögüň Şalygy» hem diýilýär. Isa Mesih bu dünýä gelende, adamlaryň Hudaý bilen täze aragatnaşykda ýaşamagyna ýol açmak arkaly Hudaýyň Şalygyny berkarar etdi. Hudaýyň Şalygynyň adamlary Isa ynanýan we tabyn bolýan adamlardy. Isa Mesih dolanyp gelende, Hudaýyň Şalygy doly tamam bolar we bu ähli adamlara aýdyň aýan bolar.

Mat 19:24; Luk 13:29; Ýoh 3:3-5; Rim 14:17.

Içgi sadakasy – gurbanlyk sypasynyň üstüne şerap, käte ýag guýmak bilen Hudaýa hödür edilipdir.

Gçk 35:14; Lew 23:13.

Içki gala – diwarlar bilen örtülen galanyň içindäki berkitme. Bu şäheriň iň beýik ýeri bolupdyr.

1Pat 16:18; 2Pat 15:25; Ýer 30:18.

Imperator – Rim imperiýasynyň patyşasy. Täze Ähtde üç imperator ýatlanýar:

1. Imperator Awgust, ol Oktawiýan diýlip hem atlandyrylýardy (b. e. öň 27‑nji ýyldan b. e. 14‑nji ýylyna çenli). Isa doglanda, ol imperatordy (Luk 2:1).

2. Imperator Tiberiýus (b. e. 14-37 ýý). Isa wagyz eden we ölüp-direlen döwri ol imperatordy (Luk 3:1; Ýoh 19:12).

3. Imperator Klawdiý (b. e. 41-54 ýý). Ol ýahudylary Rimden kowup çykardy (Res 18:1-4).

Iň mukaddes otag – Mukaddes çadyryň iň içki otagy, soňrak bu ybadathanada Äht sandygynyň saklanan ýeri bolupdyr. («Mukaddes çadyr» we «Ybadathana» sözleriniň aşagynda berlen suratlara serediň.) Süleýmanyň guran ybadathanasynda bu içki otag diýlip atlandyryldy we ol ýerde keruplaryň şekili hem bolupdyr. Içki otag daşky otagdan uly tuty arkaly bölünipdir. Kanuna görä, diňe baş ruhana içki otaga girmäge rugsat berlipdir, ol hem diňe ýylda bir gezek, Günäden saplanma güni girip bilipdir.

Msr 26:33; Lew 16:1-2; 1Pat 6:16-30.

1628‑nji sahypadaky surata seret.

Seret: Günäden saplanma güni; Kerup; Mukaddes otag; Mukaddes öý; Tuty; Ybadathana.

Iordan derýasy – Jelile köli bilen Öli deňziň arasyndan akýan derýa. Gündogarda Ysraýyl ýurdunyň araçägi hökmünde ulanylypdyr. Ysraýyllar Kengana girmezden öň bu derýadan geçipdirler.

Ýeş 2:1.

Karta seret

Seret: Jelile.

Isa – Isanyň ýewreýçe ady «Ýeşuwa» bolup, ol «Reb halas edýär» diýmegi aňladýar. I asyrda bu at ýahudylar üçin ýörgünli at bolupdyr.

Işaýa pygamber – Işaýa pygamber Ýahuda patyşalary Uzyýanyň, Ýotamyň, Ahazyň we Hizkiýanyň döwründe pygamberlik edipdir. Ol b. e. öň VIII asyrda ýaşap geçdi. Işaýa bilimli adam bolupdyr, ol patyşanyň maslahatçysy hökmünde ömrüni Iýerusalimde geçiripdir. Bu döwürde Ysraýyl patyşalygy Assyriýa imperiýasy tarapyndan basylyp alnyp, Ýahuda patyşalygy bolsa hemişe howp astynda bolupdyr. Işaýanyň pygamberlikleriniň aglabasy Hudaýyň Öz halkyny halas edýändigi baradadyr, emma şol bir wagtyň özünde ol ysraýyllara pislik edýänleri, adalatsyzlary we buta çokunýanlary Hudaýyň höküm etjekdigini duýdurypdyr. Işaýa daş-töwereginde bolup geçýän wakalara degişli görnüşler görüpdir, şeýle hem ol geljekde boljak zatlary görnüş arkaly öňden görüpdir, esasan hem ejir çekmek bilen Hudaýyň halkyny halas etjek Gul baradaky görnüşi görüpdir. Täze Ähtde bu pygamberlikler Isa Mesihde amala aşmak bilen aýdyň äşgär bolýar.

2Pat 19-20; Işa 1, 6; Mat 4:14; 8:17; 12:17; Ýoh 12:38-41; Res 8:28-35.

Iýerusalim – Iýerusalim Dawut pygamber bilen Süleýman pygamberiň hökümdarlyk eden döwründe Ysraýylyň paýtagty bolupdyr. Süleýmanyň ölüminden soňra bu Ýahuda patyşalygynyň paýtagty bolupdyr. Bu şäher Sion ady bilen hem tutulypdyr.

2Şam 5:6-15; 2ÝÝ 9:25; 2ÝÝ 11:5-17; Zeb 68:36.

Jebraýyl perişde – adamzada Hudaýyň habaryny getirýän perişde. Köne Ähtde ol Danyýel pygambere görnüp, oňa Hudaýdan gelen görnüşleri düşündirýär. Täze Ähtde ol Zekarýa görnüp, Ýahýanyň doguljakdygyny, şeýle-de Merýeme görnüp, Isa Mesihiň doguljakdygyny habar berýär.

Dan 8:14-19; 9:19-21; Luk 1:19,26.

Jelile – Ysraýyl ýurdunyň demirgazyk etraby.

Mat 2:22; Işa 9:1.

Jennet – grekçe bu söz «owadan bag» diýmegi aňladýar. Täze Ähtde bu söz Isa ynanýanlaryň ölümden soň ýaşaýan ajaýyp ýerini aňladýar.

Luk 23:43; Aýn 2:7.

Jul geýinmek – gadymy Ysraýylda adamlar eden günäsine toba edýändiklerini görkezenlerinde ýa-da kimdir biriniň ýasyny tutanlarynda, jul geýnipdirler we külüň üstünde oturypdyrlar ýa-da depelerinden kül sepeläpdirler. Umuman bu gam-gussany görkezmek üçin ulanylypdyr.

2Şam 3:31; Neh 9:1; Mat 11:21.

Kanun – Töwradyň bäş kitaby: muňa sežde, mukaddes öý, baýramlar, gurbanlyklar we sadakalar degişli bolup, iň esasy hem Hudaýyň halky hökmünde ysraýyllaryň nähili ýaşamalydyklaryna degişli Hudaýyň beren kanunlaryndan ybarat. Bu köplenç Musanyň kanuny (Ýeş 8:29) ýa-da Mukaddes kanun (Mat 23:23) diýlip atlandyrylypdyr. Kanunyň esasy bölegi On tabşyrykdyr (Msr 20:1-17; Kan 5:6-21).

Seret: Kanun kitaby; Töwrat.

Kanun kitaby – muňa Rebbiň beren kanunlaryndan ybarat bolan Kanun taglymaty kitabynyň bir bölegi ýa-da Töwradyň bäş kitaby degişlidir.

Kan 30:9-10; Ýeş 1:8; Gal 3:10.

Seret: Töwrat.

Kemoş – Mowaplaryň hudaýy.

1Pat 11:7, 33; Ýrm 48:13,46.

Seret: Mowaplar.

Kengan – Nuhuň agtyklarynyň biriniň ady. Onuň nesilleri bolan kenganlar Ortaýer deňzi bilen Iordan derýasynyň aralygynda ornaşypdyrlar, şonuň üçin ol ýere Kengan ady berlipdir. Soňra olar ysraýyllar tarapyndan basylyp alnypdyr.

Gçk 9:18; 12:5; Msr 6:4; Ýeş 5:12.

Kenganlar – kenganyň ilaty garyşyk bolup, finikiýalylara ýakyn bolupdyr. Käwagt bu söz ol ýerde ýaşan ähli tireleri aňladyp, umumy ulanylypdyr, käte diňe bir tiräni görkezmek üçin ulanylypdyr. Soňra olar Kengany basyp alan ysraýyllar tarapyndan öldürilipdir, diri galanlary-da kowlup çykarylypdyr.

Gçk 12:6; 15:18-21; Ýeş 16:10.

Kerup – ganatly perişdeler. Olar Erem bagynda ýaşaýyş daragtyny gorapdyrlar. Ezekiýel (ýagny Kifl) pygamberiň gören görnüşinde keruplar Hudaýyň tagtynyň depesinde ýerleşipdir. Äht sandygynyň üstünde ganatlaryny gapagyň üstüne ýaýyp oturan iki sany kerubyň altyndan ýasalan keşbi bar.

Gçk 3:24; Msr 25:18-22.

Seret: Äht sandygy; Perişde; Seraflar.

Kesetler – ilki Mesopotamiýadaky düzlükde, soňra Babyl şäherinde ýaşan tire. Kesetler ol ýerdäki ýaşan tireleriniň arasynda iň güýçli tire bolupdyr we şonuň üçin olaryň ady köplenç tutuş babyllylary aňlatmak üçin ulanylypdyr.

Ezr 5:12; Işa 47:1.

Seret: Babyl.

Keýnler – Ysraýyl halky eýelemezden öň, Kengan ýurdunda ýaşan halklaryň biri.

Gçk 15:19; 4:11; 1Şam 15:6; 27:10; 1ÝÝ 2:55.

Seret: Kengan.

Käkilik oty – ýakymly ysly ösümlik. Ruhany bir bogdak käkilik otuny suwa ýa-da gana batyryp, tämizlemek üçin adamlaryň ýa-da beýleki zatlaryň üstüne sepipdir.

Lew 14:4,6; Zeb 50:9.

Seret: Murdar; Tämiz.

Ladan – gyrymsy agajyň gür ýapragyndan çykýan şire. Şire gataýar we ýakymly ysly şepbik hökmünde satylýar, ony owradyp, ondan derman ýasaýarlar.

Gçk 37:25; 43:11.

Lewiler – Lewiler Ýakubyň ogly Lewiniň nesilleridir. Lewi tiresi üç uruga bölünipdir: Gerşonyň, Kohadyň we Merarynyň nesilleri. Musanyň döwründe Hudaý lewi tiresinden bolan Harun pygamberiň nesillerini ruhanylyga saýlapdyr; beýleki lewileriň ählisini Mukaddes çadyrda hyzmat edip, ruhanylara kömekleşmäge belläpdir. Diňe şu tiräniň özbaşdak mülk ýeri bolmandyr, sebäbi olaryň wezipesi Mukaddes çadyrda, soňra ybadathanada hyzmat etmek bolupdyr. Şonuň üçin bulara mülk ýer beýleki tirelerden bölünip berlipdir.

Msr 6:25; 38:21; Lew 25:32; Çöl 3:6.

Seret: Ruhany.

Lira – Ysraýylda we onuň daş-töweregindäki ülkelerde ulanylan kirişli saz guraly. Ol uly göwrümli arfa meňzeş bolupdyr.

Gçk 4:21; 1Şam 16:15-23; Zeb 70:22.

1624-nji sahypadaky surata seret.

Loly – gazanç üçin tenini satýan aýal.

Sül 9:3; Hoş 4:14; Ýak 2:25; 1Kor 6:15,16.

Lut – Ybraýym pygamberiň doganynyň ogly. Ol ownukly-irili mallary we çadyrlary bilen Sodom galasynyň töweregindäki derede mesgen tutupdyr. Soňra Reb Sodom bilen Gomora şäherleriniň ikisini weýran edipdir, ýöne perişdeler Luty maşgalasy bilen bile halas edipdirler. Lut mowaplaryň we ammonlaryň atasydy, soňra onuň nesilleri Ysraýylyň duşmany bolupdyrlar.

Gçk 12:4–14:16; 19:1-36; 2Pet 2:7,8.

Madaý – häzirki günbatar-demirgazyk Eýranda ýerleşýän güýçli patyşalyk. Pars imperiýasynda madaýlar parslar bilen bile bir patyşalykda gulluk edipdirler. Şonuň üçin olaryň kanunlaryna «Medes we pars kanunlary» diýlipdir.

2Pat 17:6; Est 1:19; Dan 6:8,12,15; Res 2:9.

Seret: Pars imperiýasy.

Manna – Ysraýyllar Sinaý çölünde azaşyp ýörkäler, Hudaý tarapyndan asmandan ýagan iýmit.

Msr 16:31-35; Çöl 11:6; Zeb 77:24; Ýoh 6:31-58.

Maskil – Zebur kitabynda bir aýdymyň görnüşi. Olar birnäçe maksatlar üçin ýazylypdyr: gudratly işleri üçin Hudaýy şöhratlandyrmak; halkyň betbagtçylygyna ýa-da şahsy gynanjyna ýas tutmak; şeýle hem alkyş aýtmak we ýalbarmak üçin.

Zeb 31; 41; 52; 89; 142.

Seret: Mezmur; Zebur.

Mejlis – Mukaddes Kitapda birnäçe mejlis agzalyp geçilýär. Olaryň ikisi iň möhümidir:

1. Hudaýyň mejlisi.

2. Ýahudylaryň mejlisi. Hudaýyň mejlisine perişdeler we gögüň başga ylahy barlyklary ýygnanýarlar. Ýahudylaryň mejlisine iň möhüm ýahudy adamlaryndan ýetmiş birisi degişli bolupdyr. Olaryň arasynda fariseýler we saddukeýler bolup, Baş ruhany mejlise baştutanlyk edipdir. Rimlileriň hökümdarlygy astynda mejlisiň raýat we jenaýat işlerine garamaga ygtyýary bolupdyr, ýöne hiç kimi höküm etmäge hukugy bolmandyr.

Eýp 15:8; Zeb 81:1; 88:6: Mar 14:53-65; Res 4:1-22.

Merýem – Täze Ähtde Merýem atly birnäçe aýal bar:

1. Isanyň ejesi Merýem.

2. Magdalaly Merýem. Isa Magdalaly Merýemden ýedi sany erbet ruhy çykardy we Merýem Isanyň yzyna eýerijileriň biri boldy (Mat 27:55-56; Mar 16:9; Luk 8:2; Ýoh 20:1-2; 11-18 we beýleki bölekler).

3. Beýtaniýadaky Merýem. Ol Marta bilen Lazaryň doganydy. Ol Isanyň aýagujunda oturyp, Onuň öwütlerini diňledi (Luk 10:38-42; Ýoh 11:1-5; 12:1-7).

4. Ýakup bilen Ýusubyň ejesi Merýem. Bu Merýem Kleopasyň aýaly Merýem bolmagy ahmal, ýöne bu anyk däl (Mat 27:56; Mar 15:40; 16:1; Luk 24:10).

5. Ýohannanyň (oňa Mark hem diýipdirler) ejesi Merýem. Bu Merýemiň Iýerusalimde öýi bolupdyr we Isa şägirtleri bilen ol ýerde duşuşypdyr (Res 12:12).

Mesh ýagy – kimdir biriniň Rebbe bagyş edilendiginiň ýa-da mukaddes edilendiginiň nyşany hökmünde onuň depesine ýag guýlupdyr ýa-da sepilipdir.

Msr 25:6.

Seret: Ýag guýmak, Mesih. 1628-nji sahypadaky surata seret.

Mesih – bu at «depesinden ýag guýlan adamy» aňladypdyr. Köne Ähtde kimdir biriniň depesinden ýag guýmak onuň ruhany ýa-da patyşa hökmünde Hudaý tarapyndan aýratyn saýlanandygynyň nyşany bolupdyr. Mesih diýen at ýahudylar tarapyndan ulanylyp başlanypdyr we olar muny Hudaýyň olara ibermegi wada beren Patyşasynyň ady üçin ulanypdyrlar. Bu Patyşa hemişelik höküm sürmelidi we Ysraýyly duşmanlaryndan halas etmelidi. Isa ynanýanlar we Oňa eýerýänler Isanyň Mesihdigine, Onuň ähli adamlary halas edip, Hudaýyň Şalygyny berkarar etmek üçin Hudaý tarapyndan saýlanyp iberilendigine ynanýarlar. Grekçe Mesih sözi «Hristos» diýmekdir.

Mat 1:1; Mar 8: 27-29; Luk 2:11; Ýoh 20:31; Res 18:28.

Seret: Hudaýyň ogly; Ýag guýmak.

Mesopotamiýa – gadymy döwürde Ýewfrat derýasynyň günbataryndan Tigris derýasynyň gündogaryna çenli bolan aralyk Mesopotamiýa diýlip atlandyrylypdyr. Babyllylar we assyriýalylar bilen birlikde köp gadymy medeniýetler bu ýerde başlanypdyr.

Gçk 24:10; 25:20; Res 2:9; 7:2.

Meýletin sadaka – bu dürli sebäpler üçin Hudaýa getirilen dürli görnüşli sadakalar bolupdyr. Meselem, adamlar meýletin ýag, ýakymly ysly tütetgi, geýim-gejim, agaç, kümüş we Mukaddes çadyryň gurluşygy üçin beýleki zatlary getiripdirler (Msr 35:20-29). Emma şahsy sebäpler üçin gurbanlyk ýa-da sadaka islendik görnüşde meýletin beripdirler.

Msr 35:29; 36:3; Lew 7:16.

Mezmur – Zebur kitabynda aýdymyň bir görnüşi. Birnäçe maksatlar üçin: Hudaýy şöhratlandyrmak üçin, halkyň betbagtçylygyna ýa-da şahsy ejir çekmelerine ýas tutmak üçin, patyşany bellemek, Hudaýa minnetdarlyk bildirmek, ybadathana barýarkaň şatlanyp aýdym aýtmak; Hudaýa ýalbaryp doga-dileg etmek üçin ýazylan aýdymlardyr. Bu aýdymlar Zebur kitabynda toplanandyr. Isanyň yzyna eýerýänler bir ýere üýşenlerinde, mezmur aýdypdyrlar.

Zeb 5:1; 18:1; Efe 5:19; Kol 3:16.

Seret: Zebur.

Mäliksadyk – Iýerusalimiň gadymy patyşasy we ruhanysy. Onuň ady «dogrulyk patyşasy» diýmegi aňladýar. Köne Ähtde Mäliksadyk Ybraýym pygambere duşýar we oňa pata berýär (Gçk 14:17-20). 109-njy mezmurda Mäliksadyk «müdimilik ruhany» diýlip atlandyrylýar we Ýewreýlere hat kitabynyň 5‑nji babynyň 6-njy aýadynda Isa «Mäliksadyk derejesindäki» ruhany hökmünde tanyşdyrylýar. Isa Hudaýyň sagynda oturýan müdimilik Baş Ruhanydyr we Ol mesihiler üçin töwella edýär.

Midýanlar – Ybraýym pygamberiň ogly Midýanyň nesilleri (Gçk 25:1,[2]). Musa ömrüni Midýan ýurdunda geçiripdir, Midýan Sinaý ýarym adasynyň bir bölegi bolmagy ahmal. Serdarlar döwründe midýanlar ysraýyllaryň esasy duşmany bolupdyr. «Midýanlar» we «Ysmaýyllar» diýen sözler käte çalşyrylyp ulanylypdyr (Gçk 37:25-29).

Gçk 25:1,2; 37:25-29.

Seret: Ysmaýyl pygamber.

Mikaýyl – her milletiň özüniň serdar perişdesi bolupdyr diýen pikir bar, olaryň hereketleri öz milleti bilen bagly bolupdyr. Bu barada ilkinji gezek Danyýel pygamberiň kitabynda pars we grek serdarlarynyň perişdesi, şeýle hem Ysraýylyň serdary Mikaýyl perişde barada aýdylýar.

Dan 10:13,20; 12:1.

Milletler – Mukaddes Kitapda bu adatça ýahudy däl milletleri aňladypdyr. Ysraýyl halky Hudaý tarapyndan Onuň halky bolmak üçin saýlanypdyr, emma Hudaý ähli milletleriň halklarynyň halas bolmagyny we olaryň hem Öz halky bolmagyny isläpdir.

Lew 26:12; Efe 2:11-13.

Millo – toprak bilen doldurylan jaýryk ýa-da boşluk ýer. Käte bu söz galanyň diwaryna çykmak üçin gurlan ýapgydy aňladypdyr.

2Şam 5:9.

Miras – tutuş Kengan ýurdy Hudaý tarapyndan ysraýyllara müdimilik miras hökmünde söz berlipdir. Ýeşuwanyň döwründe ýer bije boýunça Ysraýylyň on iki tiresine paýlanyp berlipdir, şeýlelikde, her tiräniň öz ýeri bolupdyr we miras hökmünde nesilden nesle geçipdir. Muňa garamazdan, ysraýyl halky Hudaýyň Öz «mirasy» hökmünde suratlandyrylypdyr. Ine, şonuň üçin Hudaý bilen ysraýyl halkynyň arasyndaky ähte görä, Ol diňe olaryň Hudaýy bolupdyr, olar bolsa Onuň halky bolupdyr. Kim Isa ynanýan bolsa, onuň mirasy Hudaýyň Şalygydyr we baky ýaşaýyşdyr.

Msr 32:13; Ýeş 13:6-8; Zeb 33:12; Ýak 2:5.

Molek – ammonlaryň esasy hudaýy. Adamlar käte öz çagalaryny Molek hudaýyna gurbanlyk bermek bilen oňa sežde edipdirler. Hudaýyň kanuny bu adaty örän ýazgarsa-da, bir gezek hatda ysraýyl halky-da Iýerusalimiň golaýyndaky Hinnom jülgesinde ogul-gyzlaryny Molek hudaýyna hödür etdi.

Lew 18:21; 20:2-5; 1Pat 11:7; Ýer 32:35.

Mowaplar – Ybraýym pygamberiň ýegeni Lutuň nesilleri. Olar Öli deňziň gündogaryndaky Mowap ýurdunda ýaşapdyrlar. Mowaplar özleriniň esasy hudaýy hökmünde Kemoşa sežde edipdirler. Olaryň gepleşik dili ýewreý diline degişli bolupdyr. Olar Ysraýylyň duşmany bolupdyrlar we köplenç Ysraýylyň pygamberleri tarapyndan paş edilipdirler. Muňa garamazdan, Rut ak ýürekli mowaply aýal bolupdyr. Babyllylar mowaplary derbi-dagyn edipdirler.

Işa 15-16; Ýer 49; Zep 2:8-11.

Mukaddes – Töwratda «mukaddes» adaty maksatlar üçin däl-de, Hudaýyň maksatlary üçin aýry goýlan diýmegi aňladýar. Bu ruhanylara ýa-da ysraýyl halkyna, ýa-da Mukaddes çadyr we gurbanlyk sypasy ýaly zatlara degişlidir. Mukaddes edilen adamlar ýa-da zatlar päk saklanylmalydy. Mukaddes Kitapda mukaddes adamlaryň päkligine olaryň ahlak häsiýetleri hem degişli bolupdyr: «Özüňizi çagyran Hudaýyň mukaddes bolşy ýaly, siz hem ähli edýän işleriňizde mukaddes boluň» (1Pet 1:15).

Msr 3:5; 16:23; 19:6; 25:8; Işa 6:3.

Mukaddes çadyr – Mukaddes çadyr Äht sypasyny we ybadat üçin beýleki enjamlary ýerleşdirmek üçin gurlan çadyrdyr. Tutuş gurluşa Mukaddes çadyr diýlipdir (1622‑nji we 1628‑nji sahypadaky suratlara seret). Mukaddes çadyryň içinde iki otag bolupdyr: mukaddes otag we iň mukaddes otag. Çadyr geçiniň ýüňünden edilendi we onuň diwarynyň iç tarapy owadan tutular bilen örtülendi. Onuň töweregi haýat bilen gurşalyp, daşyna haýat aýlanypdyr. Mukaddes çadyr bilen onuň howlusyna Hudaýyň mukaddes öýi diýlipdir. Ysraýyllar çarwa adamlar bolupdyrlar, şonuň üçin olar göçenlerinde, çadyry söküp alyp, öz ýanlary bilen äkidipdirler. Mukaddes çadyr Rebbe ýüz tutulýan çadyr hökmünde hem belli bolupdyr. Howluda Hudaýa sadakalar we gurbanlyklar hödür etmek üçin gurbanlyk sypasy, şeýle hem ruhanylar ýuwnar ýaly suwdan doly bürünç legen durupdyr. Öňki döwürdäki göçme mukaddes çadyr Süleýmanyň döwründe daşdan we agaçdan salnan ybadathana bilen çalşyrylypdyr.

Msr 26:1-35

Seret: Iň mukaddes otag; Mukaddes çadyr; Mukaddes öý; Rebbe ýüz tutulýan çadyr; Ybadathana. 1622-nji sahypadaky surata seret.

Mukaddes dag – Iýerusalimdäki dag, ol ýerde ybadathana gurlupdyr we sežde edilipdir (adatça Sion dagy bilen meşhur bolupdyr).

Seret: Iýerusalim; Sion.

Zeb 2:6; 14:1; 98:9; Işa 27:13; Ýol 2:1-2.

Mukaddes otag – Mukaddes çadyrdaky otag, ol ýerde ruhanylar Hudaýyň huzurynda öz hyzmatlaryny ýerine ýetiripdirler. Mukaddes otagyň içinde ýakymly ysly gurbanlyk sypasy, çyradan, üstünde hödür çörekleri bolan hantagta bardy. Bu otag Iň mukaddes otagdan tuty arkaly bölünipdir. Süleýman çadyry ybadathana bilen çalşanda, bu otag daşky otag ady bilen, Iň mukaddes otag bolsa, içki otag ady bilen belli bolupdyr.

Msr 26:30-34; 1Pat 6:14-18

Seret: Iň mukaddes otag; Mukaddes çadyr; Mukaddes öý; Ybadathana.

Mukaddes öý – bu at Mukaddes çadyra we onuň haýadyna, soňrak bolsa ybadathana degişlidir. Ol ýerde ruhanylar Hudaýyň huzurynda öz hyzmatlaryny ýerine ýetiripdirler.

Msr 25:8; 36:1; Lew 19:30; 1ÝÝ 22:19; Zeb 23:3.

Mukaddes Ruh – Hudaýyň Ruhy bolup, Ol dünýäde gudrat arkaly hereket edýär. Köne Ähtde Hudaýyň Ruhy adamlara inip, olar pygamberlik edipdirler. Täze Ähtde Isa ynanýanlaryň hemmesi Mukaddes Ruhy kabul edýärler.

Eýp 33:4; 1Şam 19:20; Rim 8:15.

Seret: Ruh.

Murdar – gadymy Ysraýylda eger adam dini taýdan tämiz bolmasa, ol murdar hasaplanypdyr. Lewiler we Çölde kitaplarynda nähili adamyň murdar hasaplanýandygy beýan edilendir. Ysraýyllar Mukaddes öýde borçlaryny ýerine ýetirmäge başlanlarynda, Hudaý olara bu ýeri murdar etmezligi buýurdy. Isa adamy hakykatdan nämäniň murdar edýändigini, ýagny ýürekden çykýan erbet pikirleriň we hereketleriň murdar edýändigini öwredýär.

Lew 15:31; Ezk 5:11; Mat 15:11.

Seret: Tämiz.

Musa pygamber – Ysraýyllar Müsürde gulçulykda bolanlarynda, Musa pygamber olara baş bolmak üçin Hudaý tarapyndan çagyrylan adam. Ol Müsür patyşasyndan ysraýyllaryň gidip, çölde Rebbe ybadat etmekleri üçin rugsat bermegini soraýar. Ýöne faraon munuň bilen Reb diňe Müsür topragyna birtopar betbagtçylyklar inderenden soň ylalaşýar. Musa halka ençeme ýyllap çölde ýolbaşçylyk edýär, emma söz berlen Kengan ýurduny diňe uzakdan görüp bilýär. Mukaddes Kitabyň ilkinji bäş kitaby Töwrat hökmünde belli bolup, esasan, Musa tarapyndan ýazylandyr.

Mut laben – bu sözüň manysy barada alymlar jedelleşýärler. Onuň «Labeniň ölümi» diýen manyny aňladýan bolmagy mümkin we ol mezmuryň näme üçin ýazylandygynyň sebäbini görkezýär. Belki, ol mezmuryň nädip aýdym edip aýdylandygyny ýa-da nähili saz guralynda çalnandygyny görkezendir.

Zeb 9:1.

Mür – mür ösümligi gür tikenli we şahaly gyrymsy agaçdyr. Ýakymly ysly tütetgi onuň şahalaryndan alynýar we ol guranda gataýar. Ol örän gymmatbaha tütetgi bolup, atyr ýasamak üçin ýag bilen garylýar we jesedi jaýlamaga taýýarlamak üçin ulanylýar. Mürüň tagamy ajy bolupdyr. Bu agyryny ýeňilleşdirýär diýip hem ynanypdyrlar. Bu häsiýetleriň, belki, esgerleriň ony şeraba garyp, Isa berendikleri bilen bagly bolmagy hem ahmal (Mar 15:23).

Zeb 44:9; Sül 7:17; Nag 5:5.

Mürze – mürzäniň esasy käri resminamalaryň göçürmesini taýýarlamakdyr. Şeýle hem olar hatlary, kararlary we beýleki resminamalary ýazypdyrlar, olar paýhasly we düşünjeli hasaplanypdyr. Mürzeler ýazyp bilýändikleri üçin, käte maliýe ýazgylaryny hem saklapdyrlar. Mürzeler köplenç patyşa bilen ýakyndan işlänsoňlar, olaryň käbiri resminamalaryň göçürmesini ýerine ýetirmekligi we ýolbaşçy bolmaklygy gazanypdyr. Isanyň döwründe olar Töwrat mugallymlary hökmünde belli bir topary aňladypdyrlar.

2Pat 12:10; 25:9; Est 8:9; Ezr 7:6,10,11,21; Ýer 8:8.

Nadan – Süleýmanyň pähimleri kitabynda nadan adam barada köp gürrüň edilýär. Nadan samsyk däl-de, eýsem Hudaýyň halaýan ýokary ahlak durmuşynda ýaşamaga paýhasy kemlik edýän adamdyr.

Kan 32:6; Sül 1:22; 7:7; 9:6.

Nard – nard ösümligiň sümmüli we onuň kökünden alynýan ysly ýagy bolupdyr. Narddan ýasalan hoşboý ysly ýag örän gymmat bolupdyr, onuň bahasy bir ýylyň iş hakyna barabar bolupdyr.

Nag 1:11; Mar 14:3.

Nazyr – nazyr mukaddeslik derejesini alan hem-de saç-sakgalyny syrman, saçyny ösdürip, şerap hem güýçli içgileri içmekden saklanyp, özüni Rebbe bagyş etmegi wada beren adam bolupdyr. Bir gudrat arkaly özüniň ýa-da Şimşon ýaly ejesiniň wadasy arkaly adam nazyr bolupdyr. Soňy bilen şeýle adam özüni Hudaýa bagyş etmek wadasy arkaly aýratyn derejä eýe bolupdyr.

Ser 13:5,7; 16:17 Amo 2:11.

Nefiller – Nefiller örän uzyn we güýçli adamlar bolupdyrlar, olar Gelip çykyş kitabynyň 6-njy babynda ylahy barlyklaryň we ynsan gyzlarynyň nesilleri hökmünde ýatlanyp geçilýär. Soňrak, ysraýyllar Kengan ýurduny gözden geçirmäge gidenlerinde, nefilleri (ýagny nefillerden gelip çykan anaklary) görüpdirler.

Gçk 6:4; Çöl 13:33.

Seret: Anaklar.

Negep çöli – Ysraýylyň günorta bölegindäki çöl.

Gçk 12:9; 13:1,3; 20:1.

Nowbahar ogul – gadymy günorta jemgyýetinde ilkinji doglan ogul üýtgeşik hasaplanypdyr. Ol ogul kakasy aradan çykandan soň, maşgalanyň başy bolupdyr, kakasynyň patasyny alypdyr, mirasdan iki esse paý alypdyr. Müsürde Pesah wakasy bolup geçenden soň, her bir nowbahar ogul Hudaýa degişli bolupdyr we maşgalasy oňa derek sadaka berip, ony yzyna satyn alyp bilipdir.

Gçk 49:3; 27; Msr 13:2; Kan 21:17.

Seret: Yzyna satyn almak.

Nuh pygamber – Nuh pygamber öz maşgalasyny, şeýle hem halal we haram haýwanlary halas etmek üçin Hudaý tarapyndan gämi gurmaklyga çagyrylan adam bolupdyr. Ol Hudaýyň nazarynda dogry saýylypdyr. Siliň suwlary çekilenden soňra, Hudaý onuň bilen äht edişip, mundan beýläk hiç wagt ýer ýüzüni sil bilen weýran etmejekdigine söz berýär.

Gçk 5:29; 6:8; Işa 54:9; Luk 17:27: 1Pet 3:20; 2Pet 2:5; Ýew 11:7.

Omyn – köplenç doga-dilegler edilende, ony jemlemek üçin ulanylýar. «Omyn» sözi «Goý, şeýle bolsun!» diýmegi aňladýar. Bu ýewreýçe «Bu hökman» diýen söze esaslanýar.

Çöl 5:22 Kan 27:15-26; Rim 1:25.

Ondan biri – gadymy Ysraýylda hasylyň ondan biri Rebbe berlipdir. Muny ammarlara ýygnap, ruhanylaryň we lewileriň iýmiti üçin harçlapdyrlar. Isanyň döwründe adamyň öndüren önüminden ýa-da girdejisinden ondan biri ybadathana ruhanylaryna berlipdir.

Çöl 18:21; Kan 14:22.

Ölüler dünýäsi – gadymy Ysraýylyň halky Ölüler dünýäsi ýeriň aşagynda diýip düşünipdir, emma ol dowzah däldir. Her kes ölenden soň, ol ýere inipdir. Ol ýer ümsüm, garaňky ýer bolupdyr. Gojalyk ýaşyna ýetip öleniňden soň, ata-babalaryňa gowuşmak oňatdy, ýöne ýaş ölmek gowy däldi. Ýakup öz ogly Ýusup üçin ýas tutsa-da, ölüler dünýäsine inmek islemedi. Bu ýere Heläkçilik ýeri hem diýlipdir.

Gçk 37:25; 42:38; 44:29,31.

Öý butlary – öý butlaryna butparazlar, kä halatda ysraýyllar tarapyndan sežde edilipdir. Olar öýlerde saklanyp, keramatly saýylypdyr.

Gçk 31:19; 2Pat 23:24.

Pars imperiýasy – Babyl imperiýasyndan soň emele gelen güýçli we has uly imperiýa bolupdyr. Pars imperiýasy Gresiýadan Müsüre çenli we Orta Aziýa çenli ýerleri, şol sanda Ysraýyly hem basyp alypdyr. Käte bu imperiýa «Madaý-Pars imperiýasy» diýip atlandyrylypdyr, sebäbi onuň düzümine giren madaý milleti imperiýany dolandyrmakda wajyp orny eýeläpdir. Pars kanunlary «Parslaryň we madaýlaryň kanunlary» diýip atlandyrylypdyr.

Est 1:19; Dan 6:8,12,15.

Seret: Madaý.

Patros – Müsüriň günorta bölegi.

Işa 11:11; Ýrm 44:1, 15; Ezk 29:14; 30:14.

Perişde – perişdeler adamlar üçin Hudaýyň habarçylary we wekilleridirler. Olar Hudaýyň huzurynda ýaşap, hemişe Ony alkyşlaýarlar. Keruplar we Seraflar perişdeleriň bir görnüşidirler. Mukaddes Kitapda iki sany möhüm perişdäniň: Mikaýyl bilen Jebraýylyň ady agzalyp geçilýär.

Gçk 3:24; 16:7-11; Işa 6:2.

Seret: Jebraýyl; Mikaýyl.

Perizler – Ysraýyl halky Kengan ýurduny eýelemezden öň, ol ýerde ýaşan halklaryň biri.

Gçk 13:7; Ýeş 3:10.

Pesah baýramy – ýewreýleriň senenamasy boýunça birinji aýyň, ýagny Abyp (beýleki ady Nisan) aýynyň on dördünji güni agşam bellenilipdir. Bu bahar paslynyň yz ýanynda bolupdyr. Şol agşam ysraýyl halky Hudaýyň özlerini Müsür gulçulygyndan nähili halas edendigini we Müsürden gaýtmazynyň öň ýanynda agşam gurbanlyk janlysynyň gany arkaly öz nowbahar ogullarynyň nähili azat bolandygyny ýatlapdyrlar. Adamlar guzy ýa-da geçi soýup, hemmesi bilelikde Pesah naharyny iýipdirler, ony ajy gök otlar we petir bilen iýipdirler.

Msr 12:1-13,21-51; Lew 23:5; Çöl 9:1-14, Kan 6:1-7.

Petir baýramy – ýewreýleriň senenamasy boýunça birinji aýyň, ýagny Abyp (beýleki ady Nisan) aýynyň on bäşinden ýigrimi biri aralygynda bellenilipdir. Bu baýram Pesah baýramynyň yz ýany başlapdyr, Köne Ähtiň käbir parçalarynda bu iki baýram bir baýram ýaly görkezilipdir. Şol hepdäniň dowamynda ysraýyl halky özlerini Müsür gulçulygyndan Hudaýyň nähili alyp çykandygyny ýatlapdyrlar. Adamlar öýlerinden ähli hamyrmaýalary çykaryp zyňypdyrlar, hamyrmaýaly çörek iýmändirler. Olar baýramyň birinji we ýedinji günleri mukaddes ýygnanyşyk edip, Hudaýa gurbanlyklar hödürläpdirler.

Msr 12:14-20; 13:3-10; 23:15; 34:18; Lew 23:6-8; Çöl 28:17-25; Kan 16:3-4,8; Mat 26:17.

Pilat – Isanyň öwreden we wagyz eden günlerinde Pontiý Pilat Ýahudanyň üstünden höküm süren Rim imperatorydyr.

Mat 27; Res 3:13.

Piliştliler – b. e. öň XIII asyryň ahyrlarynda Ysraýylyň günorta-günbataryndaky kenarýaka zolagyny eýelän halk. Piliştliler bäş sany şäheri: Gazany, Aşkelony, Aşdody, Gaty we Ekrony esaslandyrypdyrlar. B. e. öň XII asyrda olar ýer çäklerini gündogar tarapa giňeldip başlaýarlar. Bu ýagdaý Kengan tarapdan öz çäklerini günbatara giňeldýän ysraýyl halky bilen piliştlileriň arasynda duşmançylyk döredipdir. Şeýlelikde, hezreti Dawut patyşa tarapyndan doly derbi-dagyn edilýänçäler, piliştliler Ysraýylyň esasy duşmany bolupdyrlar.

2Şam 8:1; 1ÝÝ 18:1.

Purym baýramy – bu baýram ýewreý halkynyň durmuşyna Pars imperiýasy döwründe goşulypdyr. Bu ýewreýleriň senenamasy boýunça on ikinji aýyň, ýagny Adar aýynyň on dördüne we on bäşine, irki baharda bellenilipdir. Bu iki günüň dowamynda ysraýyl halky Esteriň döwründe özleriniň doly ýok edilmekden Hudaýyň nähili halas edendigini ýatlapdyr. Olar şatlanypdyrlar, iýip-içipdirler we biri-birilerine sowgat beripdirler.

Est 9:18-32.

Pygamber – Hudaýyň habaryny halka ýetirmek üçin Hudaý tarapyndan çagyrylan adam. Ylýas ýaly irki pygamberler (Görgürler) Hudaýa sygynýan topar bolup, käte olarda üýtgeşik tejribe bolupdyr we täsin gudratlar görkezipdirler. Şamuwel pygamber özüni köplenç serdar hökmünde alyp barypdyr. Soňrak Ýermeýa ýaly pygamberlere Hudaýdan aýanlyk inipdir we olar bu aýanlyklary halka ýetiripdirler.

Gçk 20:7; Msr 15:20; Çöl 12:6; Kan 18:20-22; 1Şam 3:20; 9:9; 10:5-11; 1Pat 17 – 18; Ýer 1:5.

Pygamberlik etmek – Hudaýyň halka niýetlän habaryny oňa ýetirmek. Bu habarlar köplenç aýanlyklaryň we düýşleriň üsti bilen berlipdir. Gadymyýetdäki pygamberleriň döwründe bu söz pygamberiň aşa joşgunlyk ýagdaýyny beýan etmekde hem ulanylypdyr.

1Şam 10:5; Ýer 2:8; Rim 12:6.

Seret: Aýanlyk; Pygamber.

Rabbi – ýewreýler akylly we wajyp adamlara ýüzlenenlerinde, «Rabbi» sözüni ulanypdyrlar, bu mugallym diýmegi aňladýar. Bu sylag-hormaty aňladýan sözdür. «Rabbuni» diýen söz hem şu manyny aňladýar.

Ýoh 1:38; 3:2; 20:16.

Rapalar – Ysraýyl halky basyp almazdan öň, Kenganda ýaşan halklaryň biri. Anaklar ýaly olar hem örän uzyn we daýaw adamlar bolupdyrlar.

Kan 2:11, 20; Ýeş 12:4.

Seret: Anaklar; Kengan.

Reb – gadymy wagtlarda Hudaýyň adyny aýtmakdan saklanmak üçin ýahudylar Oňa «Adonaý» diýip salgylanypdyrlar, bu eýe ýa-da hojaýyn diýmegi aňladypdyr. Köne Ähtiň türkmençe terjimesinde Hudaýyň ady Reb sözi bilen terjime edildi, sebäbi bu hem aga ýa-da eýe diýmegi aňladýar. B. e. öň III asyrda Köne Äht grek diline terjime edilipdir we «kurios» diýen grek sözi Hudaýyň ady üçin ulanylypdyr. Soňra Täze Äht ýazylan wagtynda şol bir «kurios» sözi Isa Mesih üçin ulanylypdyr we köplenç Reb diýlip terjime edilipdir.

Rebbe hödür edilen çörek –

Seret: Hödür çörek.

Rebbe ýüz tutulýan çadyr – şeýle hem bu ýere Mukaddes çadyr hem diýlipdir, bu ýerde ruhanylar öz borçlaryny ýerine ýetiripdirler. Muňa Rebbe ýüz tutulýan çadyr diýilmeginiň sebäbi Hudaý ruhanylara we adamlara çadyryň girelgesinde gepläpdir (Msr 29:42-43). Şeýle hem Musa Hudaý bilen bu ýerde duşuşypdyr (Msr 33:7-11).

Msr 29:42-43; 33:7-11.

Rebbiň güni – adatça şol gün keseki milletler üçin jeza güni, Hudaýyň saýlan halky üçin bolsa aklanma ýa-da hasaplaşyk güni diýlip pikir edilipdir. Muňa garamazdan, pygamberler şol gün ysraýyllaryň hem günäleri üçin jezalandyryljakdygyny olara duýdurypdyrlar. Täze Ähtde Rebbiň güni kazylyk etmäge we Öz halkyny halas etmäge Isanyň geljek günüdir.

Ýer 46:10; Amo 5:17-27; 1Sal 5:1-9.

Rebbiň öýi – bu söz Ybadathanany aňlatmak üçin ulanylypdyr.

1Pat 3:1; Mik 4:1.

Seret: Ybadathana.

Rebbiň saçagy – bu gurbanlyk sypasy üçin başga söz bolup, diňe Malaky kitabynda ulanylýar. Täze Ähtde bu saçak ýygnak agzalarynyň bir ýere üýşüp, nahar iýip, Isanyň ölümini we täzeden direlmegini ýatlamaklaryny aňladypdyr.

1Kor 11:17-33.

Resullar – Isa Özüniň ýakyn ýoldaşlaryndan, tanyş şägirtlerinden on iki sany resuly saýlaýar. Ol adamlar Onuň bilen bilediler we Isa olara ähli zady öwredipdir; olar Isanyň ölenini we täzeden direlenini öz gözleri bilen görüpdirler. Isa olary gören zatlaryny gürrüň bermekleri üçin we Hudaýyň Şalygy barada wagyz etmekleri üçin adamlaryň arasyna iberýär. Olar Isa ynanýan adamlaryň ýolbaşçysy bolýarlar.

Mar 3:14; Luk 22:14; Res 1:2; 1Kor 15:7.

Rimliler – Rim imperiýasynyň ilaty. Rimliler Isanyň ýaşan döwründe Demirgazyk Afrikanyň käbir böleklerinde we Orta Gündogarda, häzirki tutuş Türkiýäniň we Ýewropanyň köp böleklerinde höküm sürdüler.

Res 28:17.

Ruh – ýewreýçe «ruh» diýen söz şemal diýmegi, şeýle-de adamzadyň ruhuny we Hudaýyň Ruhuny aňladypdyr. Täze Ähtde şeýtan tarapyndan ynsanyň kalbyna ornaşýan erbet ruh barada hem gürrüň edilýär. Isa adamlardan bu erbet ruhlary kowup çykardy.

Seret: Mukaddes Ruh.

Gçk 1:2; Msr 15:8; 1Şam 10:6,10; Ýow 2:28-29; Mat 12:45; Mar 9:25; Luk 11:26; 13:11; Res 16:16.

Ruhany – ol dini dessurlary we hyzmatlary ýerine ýetirmäge aýratyn ukyply adam bolupdyr. Ysraýyl halkynyň arasynda Musa pygamber arkaly berlen kanuna görä, Musanyň agasy Harun pygamberiň nesli ruhany bolupdyr, olar Mukaddes öýde, soňrak bolsa Iýerusalimdäki ybadathanada hyzmat etmäge saýlanypdyrlar. Olar sežde etmäge, sadakalar bermäge, dini dessurlary we baýramlary bellemäge ýolbaşçylyk edipdirler. Ruhanylaryň işleri lewiler tarapyndan paýlanypdyr. Mukaddes otaga, soňrak ybadathana girmäge diňe ruhanylara rugsat edilipdir.

Gçk 41:45; Msr 19:6; 30:30.

Seret: Baş ruhany; Lewiler; Mukaddes öý.

Sabat güni – bu ýewreýlerde hepdäniň ýedinji güni bolup, dynç almak üçin aýratyn gün hasaplanypdyr, bu anna güni Gün ýaşandan başlap, şenbe güni Gün ýaşanda tamamlanypdyr. Ol gün mukaddes gün saýylyp, hiç bir iş edilmändir. Isanyň döwründe ýahudylaryň Sabat gününe degişli köp düzgünler bolupdyr.

Gçk 2:3; Msr 16:23; Lew 16:31.

Sadaka – Özüniň buýruşy ýaly, Rebbe sadaka hökmünde ysraýyllar ruhanylara galla, miwe, ýag, şerap, çörek, mal-garalar, pul, şaý-sep, egin-eşik, altyn-kümüş getiripdirler. Eger halk dogry ýaşamasa, olaryň sadakasyny Rebbiň kabul etmejekdigini pygamberler olara duýdurypdyrlar (Işa 1:10-17).

Seret: Galla sadakasy; Gurbanlyklar; Içgi sadakasy; Meýletin sadaka.

Saddukeýler – Saddukeýler ýahudylaryň arasynda ýokary derejeli, baý adamlar bolupdyrlar we ýewreý mejlisinde oturypdyrlar. Olar halkyň Hudaý tarapyndan Musa berlen kanuna eýermelidigine ynanypdyrlar, ýöne soňrak bu kanunlara goşulan düzgünlere we adatlara ynanmandyrlar. Olar adamyň ölenden soň direlýändigine ynanmandyrlar. Şonuň üçin hem olar fariseýler bilen köplenç şu meseleler barada dawalaşypdyrlar.

Mat 16:1; Mar 12:18; Res 4:1.

Seret: Fariseýler; Mejlis.

Salamatlyk gurbanlygy – bu gurbanlyk haýsam bolsa bir gowy zat üçin Hudaýa minnetdarlyk bildirmek üçin berlipdir, şeýle hem Hudaýa aýdylan sadaka ýa-da meýletin sadaka hökmünde berlipdir. Mal öldürilenden soň, onuň bir bölegi gurbanlyk sypasynyň üstünde ýakylypdyr, beýleki bölegi gurbanlyk berýän adamyň maşgalasy we ruhany tarapyndan iýlipdir.

Lew 3:1-17; 1Pat 9:25.

Salgytçy – Isanyň döwründe salgytçylar ýahudylary basyp alan we zorluk bilen olaryň üstünden höküm sürýän Rim imperiýasy üçin işläpdirler. Şonuň üçin ýahudylar salgytçylary ýigrenipdirler. Munuň üstesine-de salgytçylar köplenç özlerine almak üçin, adamlardan almalysyndan köp pul talap edipdirler.

Mat 9:10; 10:2-4; 21:31; Luk 18:8.

Salim – Iýerusalimiň gysga ady.

Gçk 14:18; Zeb 75:3.

Samariýa –

1. B. e. öň IX asyrda Omry patyşa demirgazyk ysraýyl tireleriniň paýtagt şäheri hökmünde Samariýany berkarar edipdir.

2. Isanyň döwründe hem şäheriň ýerleşen ýeri bolan rim etrabynyň ady bolupdyr.

1Pat 13:32; 16:24; 2Pat 17:24.

Seret: Ysraýyl.

Karta seret.

Sara – Sara Ybraýym pygamberiň aýaly bolupdyr. Onuň ady aslynda Seraý bolupdyr, emma Hudaý oňa Sara adyny beripdir. Ol önelgesizdi, emma ahyrsoňunda, garrylyk ýaşynda Hudaýyň gudraty bilen bir ogul dogrupdyr.

Gçk 17:15.

Sežde edilýän ýeriň azgyn aýallary ýa erkekleri – aýallar (käte erkekler) Kengan hudaýlaryna sežde edilýän ýerlerde pul tölän adam bilen jyns gatnaşygyny edipdirler. Olar beýle etmeklik topragyň bol hasyl getirmeginiň kepili diýip pikir edipdirler. Kengana ýaşamaga gelen ysraýyllar hem olardan görelde alyp, özleriniň seždegählerinde bu işi edipdirler.

1Pat 14:24; 15:12; 22:46; 2Pat 23:7; Hoş 4:14.

Sežde etmek – gadymy döwürde ysraýyllar Rebbe sežde etmek üçin özlerini tämizläpdirler, doga-dileg edipdirler, mezmurlary aýdym edip aýdypdyrlar, ruhana sadaka getiripdirler. Bularyň käbiri özbaşdak, ýa-da maşgala bilen, ýa bolmasa uly topar bolup ýerine ýetirilipdir. Käbirileri muny öýde, başga birileri bolsa sežde edilýän ýerde berjaý edipdirler. Ysraýyllar Rebbe islendik ýerde sežde edipdirler, ruhanynyň ýolbaşçylygynda Hudaýyň halky hökmünde ysraýyllardan hemmesiniň bilelikde sežde etmekleri talap edilende olar üçin ýörite günler we baýramlar bellenilipdir. Ysraýylyň tutuş taryhy boýunça olaryň sežde etmeklerine başga milletler ters täsir edipdirler, meselem, olar but ýasamak bilen Hudaýyň gaharyny getiripdirler.

Gçk 22:5; Msr 3:12; Zeb 5:8; Işa 44:15

Seret: Hyzmat etmek.

Seždegäh – Kengan dinine uýýanlaryň sežde edýän ýeri ýa-da keramatly ýeri: Aşera butlary dikilipdir we olara gurbanlyklar berlipdir, şeýle hem topragyň her ýyl bol hasyl bermegi üçin loluçylyk edilipdir. Olar adatça beýik depelerde, şeýle hem uly agaçlaryň aşagynda, baýyrlarda, başga ýerlerde loluçylyk edipdirler. Bu işler hemişe Reb tarapyndan pygamberler arkaly paş edilipdir.

Seret: Aşera.

Lew 26:30; 1Pat 3:2-4; 2Pat 23:1-28; Ýer 7:31.

Sela – Zeburda ulanylýan söz. Manysy belli däl, belki, sazyň dowamyndaky säginme bolmagy ahmal.

Zeb 3:3.

Seraflar – ganatly perişdeler. Işaýa pygamber Hudaýyň täjiniň daşyndan pyrlanýan seraflary görüpdir we şeýle diýip jar edipdir: «Hökmürowan Reb mukaddesdir, mukaddesdir, mukaddesdir» (Işa 6:3). Ýewreýçe bu söz «ýanýanlar» diýmegi aňladýar.

Seret: Kerup; Perişde.

Işa 6:2,6.

Seraý –

Seret: Sara

Serdar – Hudaý tarapyndan saýlanan ýolbaşçylar. Serdarlar patyşa bolmazdan öň, öz duşmanlary bilen uruşmakda ysraýyl halkyna ýolbaşçylyk edipdirler. Şeýle hem olar Hudaýyň islegini halka ýetiripdirler we kazy hökmünde dawa-jenjelleri çözüpdirler.

Çöl 25:5; Ser 2:16; Rut 1:1; 1Şam 7:6.

Sidon – bu şäher häzirki Liwanyň kenarynda ýerleşipdir. Mukaddes Kitabyň döwründe ol söwdanyň we agaç ussaçylygynyň merkezi bolupdyr, bu şäher köp asyrlaryň dowamynda dürli halklar, ýagny babyllylar, grekler, rimliler tarapyndan basylyp alnypdyr.

Seret: Finikiýa.

Sinagoga – sinagoga ýahudylaryň, adatça, Sabat güni ýygnanyşýan ýeri bolupdyr, olar doga-dileg etmek üçin, okalýan Töwradyň aýatlaryny we Hudaýyň kanunynyň düşündirilişini diňlemek üçin üýşüpdirler. Täze Äht döwründe sinagogalar ýahudy jemagatynyň bar ýerinde, tutuş Rim imperiýasynda bolupdyr.

Mat 4:23; Mar 1:39; Luk 4:16; Ýoh 9:22; Res 9:2.

1629-njy sahypadaky surata seret.

Sinaý – bu dagyň beýleki ady Horepdir. Musa ýüzüne On Tabşyryk ýazylan ýasy daşlary almak üçin bu daga çykypdyr.

Msr 19:18; 24:16; 31:18; Zeb 67:18.

Seret: Horep.

Sion – Iýerusalimde ybadathana gurlan depe.

2Şam 5:7; 2Pat 19:31; Zeb 9:11; Işa 35:10

Seret: Sion gyzy.

Sion gyzy – bu söz goşgy stilinde ulanylyp, Iýerusalimiň ilatyny aňlatmak üçin ulanylypdyr.

Zeb 9:14-15; Işa 1:8; Agy 1:6; Mik 4:8.

Seret: Sion.

Sodom – Sodom Lut bilen onuň maşgalasynyň ýaşan şäheriniň ady. Sodom bilen Gomoranyň halky köp nejis işleri edipdirler, şonuň üçin Hudaý bu şäherleri ýakyp weýran edipdir.

Gçk 13:12; 18:16; Mat 10:15; Ýhd 1:7.

Söweş arabasy – bir ata ýa-da birden köp ata dakylan iki tigirli araba bolup, ol söweş üçin ulanylypdyr, köplenç onuň üstünde iki sany söweşiji adam bolupdyr, olaryň elinde ok-ýaýy ýa-da naýzasy bolupdyr.

Msr 14:6; Ýeş 17:16; 1Şam 13:5; 2ÝÝ 1:14.

1625-nji sahypadaky surata seret.

Stoik taglymatçylar – Zino filosofyň yzyna eýerijiler. Zino adamlara öz durmuşyna özleriniň hökümdarlyk etmegini öwredipdir we ýaşaýşy hiç hili lezzetiň ýa-da agyrynyň täsiri ýetmezden kabul etmegi nygtapdyr.

Res 17:18.

Sur – aýlagda ýerleşýän gadymy Finikiýanyň bir şäheri bolupdyr, ol häzirki wagtda Liwanyň bir bölegidir. Sur baý şäher bolup, ol täjirçilikde we matalary gök reňke boýamakda meşhur bolupdyr.

Seret: Finikiýa.

Suwa çümdürmek – Ýahýa ýahudylary günälerine toba edendikleriniň nyşany hökmünde Iordan derýasynda suwa çümdürip çykarypdyr. Irki mesihiler täze iman eden adamlary islendik suw bar bolan ýerde olary suwa çümdüripdirler, bu olaryň indi Mesihiň şägirtleridigini görkezmek üçin edilipdir.

Mat 3:11; Res 1:5; 8:12.

Süleýman pygamber – Dawut pygamberiň ogly, ol Dawut ölenden soň patyşa bolýar. Ol Iýerusalimde ilkinji ybadathanany gurupdyr, ysraýyl halkynyň güýjüni we şöhratyny gazanypdyr, şeýle hem köp sanly salgytlar, esgerler, söweş arabalaryny, aýallar edinipdir. Ol aýallar babatda gowşakdygyna garamazdan, tutuş ýer ýüzünde iň akylly adam saýylypdyr.

2Şam 5:14; 12:24; 1Pat 1:39; 4:29-34; 10:1; 11:1-6.

Seret: Dawut pygamber.

Sünnet – sünnet Hudaý bilen Ybraýym pygamberiň nesilleriniň, ýagny ysraýyllaryň arasyndaky ähtiň nyşany bolupdyr. Bu olaryň indi Hudaýyň halky bolandyklarynyň we Hudaýyň taglymatyna tabyn boljakdyklarynyň nyşanyny görkezipdir. Sünnet kanuna görä, oglanjyklar sekiz günlükkä ýerine ýetirilipdir. Resullaryň döwründe mesihileriň arasynda asly ýahudy dälleri sünnet etmek barada uly jedel bolupdyr. Pawlus munuň bilen razylaşmandyr. Ol bu barada Galatýa ýazan hatynda, şeýle hem beýleki köp hatlarynda ýazypdyr. Ol Isa Mesih arkaly Hudaý Özi üçin täze adamlary ýaradandygyny aýdýar we onuň agzasy bolmak üçin talap edilýän ýekeje zat, ol hem Isa Mesihe iman etmekdir diýýär. Suwa çümdürilmek indi Hudaýyň halkyna degişlidigiň nyşanydyr, Isa Mesihe iman etmek arkaly Mukaddes Ruhuň güýji we merhemeti bilen Hudaýa tabyn bolmak islegidir.

Gçk 17:10; Lew 12:3.

Sünnetsizler – bu söz Hudaýyň Ybraýym pygamber bilen eden ähtine degişli bolmadyk adamlary aňladypdyr. Isanyň döwründe bu söz esasan ýahudy dällere degişli bolupdyr.

Seret: Milletler.

Sürgün – Mukaddes Kitapda bu söz ýahuda halkynyň b. e. öň 586-njy ýylda (Ýohaýakym patyşasy üçin b. e. öň 597‑nji ýyl) toparlaýyn Babyla sürgün edilendigi suratlandyrylypdyr. Ýahudalar ol ýerde pars imperiýasy Babyl imperiýasyny basyp alýança ýaşapdyrlar, soňra Kureş patyşasy ýahudalara Iýerusalim topragyna dolanmaga rugsat edipdir.

2Pat 19.

Sypa – gadymy Ysraýylda iki dürli sypa bolupdyr, birinjisi dürli görnüşli sadakalary hödürlemek üçin we haýwanlary soýup, ýakma gurbanlygy hökmünde bermek üçin ulanylypdyr. Ikinjisi bolsa ýakymly ysly tütetgi üçin ulanylypdyr.

1. Iň irki gurbanlyk sypasy palçykdan ýa-da daşdan, soňrak bolsa agaçdan we bürünçden ýasalypdyr (Msr 13:19-20; 20:24,[25]). Gurbanlyk sypasy howluda mukaddes çadyryň daşynda goýlupdyr (Msr 27:1-12). Ybadathana gurlanda, ullakan gurbanlyk sypasyny ybadathananyň howlusynda goýupdyrlar (2ÝÝ 4:1).

2. Tütetgi sypasy agaçdan ýasalyp, sap altyna örtülipdir (Msr 30:1-10). Her gün irden we agşam ruhanylar Hudaýa sadaka hökmünde ýakymly ysly tütetgi tütedipdirler. Olaryň ikisi hem Mukaddes çadyrda we Ybadathanada Iň mukaddes otagy mukaddes otagdan bölüp duran tutynyň öňünde ýerleşdirilipdir (Msr 26:33).

Seret: Mukaddes çadyr; Ybadathana.

1620-nji, 1621-nji we 1627-nji sahypadaky suratlara seret.

Şeýtan – Ol Hudaýyň we Oňa uýýan wepaly adamlaryň duşmany bolupdyr. Onuň ady «günäleýji» diýmegi aňladypdyr. Şeýle hem ony iblis, jynlaryň hökümdary we bu dünýäniň hökümdary diýip atlandyrypdyrlar. Onuň pis işini Eýýup kitabynda görmek bolýar; Isa Öz sözleri we beýik gudratlary bilen şeýtandan üstündigini görkezýär.

Eýp 1; Mat 4:3; Mar 3:23; Luk 13:16; Aýn 2:20.

Şigaýon – sazyň ady bolmagy ähtimal.

Zeb 7:1.

Şöhrat – Hudaýyň şöhraty Mukaddes Kitapda käte ýagty şöhle ýa-da ot hökmünde, ýa bolmasa bulut hökmünde suratlandyrylýar. Adamlar Onuň şöhratyny çölde sežde edilýän ýerlerde, perişdeler peýda bolanda görüpdirler. Dünýäniň ahyrynda Isa dolanyp gelende, Hudaýyň şöhratyna beslenip geler.

Gçk 45:13; Msr 16:7, 10; 1Şam 4:21; Işa 6:3; Hoş 4:7; Hab 2:14.

Tegelek howuz – bürünçden ýasalan uly howuz. Ol ybadathananyň howlusynda goýlup, içi suwdan doldurylypdyr we ruhanylar ondan ellerini we aýaklaryny ýuwupdyrlar.

1Pat 7:23-26; 2ÝÝ 4:2-6,10.

Tämiz – Ysraýyllara tämiz bolmalydyklary aýdylypdyr, sebäbi olar Hudaýyň halkydy we Hudaý mukaddesdir (Lew 11:44). Tämiz bolmak üçin olar haram hasaplanýan zatlardan daşda bolmalydylar we ýygy-ýygydan ýuwnup durmalydylar; şeýle hem olary ruhany tarapyndan tämizlemek gerekdi (Lew 14:1-7). Bir adamyň günäsi bilen tutuş halk tämiz bolman bilýärdi (Ýeş 22:17). Öýleri we zatlary hem tämizlemek gerekdi (Lew 14:33-53). Mukaddes Kitap hiç kimiň öz ýüregini tämiz saklap bilmejekdigini öwredýär, şonuň üçin hem adamlara Hudaýyň merhemeti we bagyşlamagy gerek (Sül 20:9).

Seret: Käkilik oty; Murdar.

Täze Aý baýramy – ýewreýler täze Aýyň peýda bolmagyny her aýda uly baýram edip belläpdirler. Olar bu güni surnaý çalmak bilen we ýakma gurbanlygyny hödür etmek bilen belläpdirler.

Çöl 28:11-15; Ezr 3:5; Zeb 81:3.

Täze Äht – bu dört Hoş Habardan, resullar tarapyndan ýazylan dürli hatlardan we Aýanlyk kitabyndan ybarat.

Töwrat –

1. Hudaý tarapyndan Musa pygambere berlen Mukaddes Kanun.

2. Bu Kanundan ybarat bolan Köne Ähtiň ilkinji bäş kitaby (Gçk – Kan). Bir gezek, Ýoşyýa patyşanyň şalyk süren döwründe ybadathanada Töwrat tapylýar. Bu bolsa öňki patyşalaryň käbirileriniň munuň bardygyndan bihabardyklaryny aňladýar.

Seret: Kanun.

2Pat 22:8-10; Mat 5:18.

Töwrat mugallymy – Isanyň döwründe Töwrat mugallymlary kanundan oňat baş çykarypdyrlar we sinagogalarda okadypdyrlar. Olar ýewreýleriň baş mejlisinde wekilçilik etmek bilen güýçli topar bolupdyrlar. Biziň Ezra kitabyndan görşümiz ýaly, olaryň topary mürzelerden gelip çykypdyr, mürzeler ýazgylary we resminamalary ýazypdyrlar, emma asyrlaryň geçmegi bilen olar hem ýewreý kanunyndan ökde baş çykarypdyrlar, sebäbi olar ony düýrlenen kagyza göçüripdirler we ony doly jikme-jik bilipdirler.

Mat 2:4; 7:29; Luk 6:7; Ýoh 8:3.

Seret: Mürze.

Tuty – owadan bezelen tuty çadyrda, soňrak bolsa Iýerusalimdäki ybadathanada Iň mukaddes otagy mukaddes otagdan bölüpdir. Bu tutudan geçmäge ýylda bir gezek, Günäden saplanma güni diňe baş ruhana rugsat edilipdir.

Msr 26:31-33; 2ÝÝ 3:14.

Seret: Mukaddes çadyr.

Tütetgi – tütetgi dürli görnüşli ösümliklerden we agaçlardan alnypdyr we olar kesilende, ýakymly ys beripdir. Olar çalt gatapdyr we böleklere bölünipdir ýa-da owranypdyr. Tütetgi ýakylypdyr ýa-da ýag bilen garylyp, dürli maksatlar üçin ulanylypdyr. Köne Äht döwründe ruhany tütetgini gurbanlyk sypasynda mukaddes çadyrda, soňrak ybadathanada tütedipdir. Ysraýyl halkyna muny galla bilen garyp, sadaka hökmünde getirmek hem buýrulypdyr.

Msr 30:1-8; 34-38; Lew 1:1; 16:12; Mat 2:11; Luk 24:1.

Seret: Ladan; Mür.

Urym we Tummym – Urym we Tummym Hudaýyň islegini aýan etmek üçin ulanylypdyr. Olar baş ruhanynyň gursakçasynda saklanypdyr.

Msr 28:30; Lew 8:8; Kan 33:8.

Seret: Efot; Gursakça.

Ybadathana – Süleýman patyşa Iýerusalimde ilkinji ybadathanany gurupdyr (1Pat 6-7; 2ÝÝ 2-4). Babyllylar bu ybadathanany weýran edipdirler we onuň ähli gymmatbaha zatlaryny Babyla äkidipdirler. Käbir ýahudylar Babyl sürgünliginden dolanyp baranlaryndan soň, bu ybadathana b. e. öň 520 – 515‑nji ýyllarda täzeden gurlupdyr. Hirod patyşanyň hökümdarlyk eden döwründe (b. e. öň 37‑nji ýylyndan b. e. 4‑nji ýylyna çenli) bu ybadathana ulaldylyp, has-da owadanlaşdyrylypdyr. Biziň eýýamymyzyň 70‑nji ýylynda ybadathana rimliler tarapyndan weýran edilipdir we hiç haçan täzeden dikeldilmändir.

1Pat 5:5; 6:2 2Pat 25:8-17; Ezk 40-46; Neh 8.

Seret: Mukaddes öý.

1622-nji sahypadaky surata seret.

Ybram –

Seret: Ybraýym pygamber

Ybraýym pygamber – Ysraýyl halkynyň ilkinji atasy. Ybraýym pygamber diýip atlandyrylmazdan öň, onuň ady Ybram bolupdyr. Ol çarwa durmuşda ýaşapdyr, onuň aýaly Sara, ogullary hezreti Yshak we hezreti Ysmaýyl bolupdyr. Hezreti Yshagyň ogly Ýakup Ysraýylyň on iki tiresiniň atasy bolupdyr.

Gçk 11:27–12:8; 15:1-21; 17:5.

Seret: Yshak pygamber; Ysmaýyl pygamber; Ýakup.

Ylýas pygamber – Hudaýyň habaryny halka ýetirmek üçin Hudaý tarapyndan çagyrylan pygamber. Ylýas ýaly irki pygamberler (Görgürler) Hudaýa sygynýan topar bolup, käte olarda üýtgeşik tejribe bolupdyr we täsin gudratlar görkezipdirler.

Seret: pygamber.

Ynsan ogly – bu at Zeburda we Ezekiýel (ýagny Kifl) pygamberiň kitabynda ynsany aňladypdyr. Emma ol Danyýel pygamberiň kitabynyň 7‑nji babynda Hudaý tarapyndan şöhrat we soňsuz patyşalyk berlen kişi üçin ulanylypdyr. Bu kişi Mesih bolmaly diýlip düşünilipdir. Isa Hudaýdan ygtyýarlyk alan hökmünde bu ady Özi üçin ulanypdyr. Ol ejir çekip öldi we direlip göge göterildi, emma Ol ýene ýere kazylyk etmäge we Öz halkyny halas etmäge geler.

Zeb 8:5; 145:3; Mar 8:38; Ýoh 3:13-14.

Yshak pygamber – Hudaýyň beren wadasyna görä, Ybraýymyň Saradan bolan ogly. Yshak Hudaýyň ýalkan adamy bolup, Ýakup bilen Ysawyň kakasydyr.

Gçk 17:19-21; 21:3-12; 22:1-9; 27:1-46; 35:29.

Seret: Ybraýym pygamber; Ýakup.

Ysmaýyl – Ybraýym pygamberiň Hajar atly gyrnagyndan doglan nowbahar ogly.

Gçk 16:11,15,16; 17:18-26; 25:9-17; 28:9; 36:3

Seret: Gyrnak aýal.

Ysraýyl – Ýakup Peniýelde Hudaý bilen tutluşanda, Hudaý onuň adyny Ysraýyl diýip üýtgedýär. Köne Ähtde Ýakubyň nesilleri on iki tiräni emele getirip, ysraýyl halky diýlip atlandyrylýar. Köne Ähtiň pygamberlik we goşgy ýazgylarynda «Ýakubyň» ady köplenç ysraýyl halkyny aňlatmak üçin ulanylypdyr. Süleýman patyşanyň ölüminden soň, Demirgazykdaky on tire Günortadaky ýahuda hem benýamin tirelerinden aýrylýar we Ysraýyl adyny saklaýar. Ysraýyl patyşalygynyň Samariýada öz paýtagty bolupdyr. Günortada iki tire Ýahuda patyşalygyny emele getiripdir. Şonuň üçin hem Köne Ähtiň käbir ýerlerinde «Ysraýyl» sözi diňe Demirgazykdaky on tiräni ýa-da Demirgazyk patyşalygyny aňladypdyr, köplenç bolsa Ybraýym pygamberiň agtygy Ýakubyň ähli nesillerini aňladypdyr. Mukaddes Kitap bu halkyň Hudaýyň saýlan we söýen halky bolandygyny öwredýär, olaryň üsti bilen Hudaý dünýäniň ähli halklaryny ýalkamagy karar etdi. Ysraýyl Hudaý tarapyndan goraldy we ýalkandy, Hudaý olar bilen äht baglaşdy we olara üýtgeşik wadalar berdi. Şeýle hem, Ysraýyl Hudaýyň kanunyny kabul etdi we Hudaý olara pygamberler arkaly gepledi.

Gçk 32:28; 46:8; 49:28 Msr 1:1; 2ÝÝ 10:16; 2ÝÝ 11:1; Işa 9:7.

Seret: Ýakup; Ýahuda.

Yzyna satyn almak – ilkinji doglan haýwanlar, şeýle hem, adamlar Rebbe degişli bolupdyr. Uly merhemet edip, Reb ýewreýlere nowbahar ogullaryny we ilkinji bolan eşeklerini yzyna satyn almaga rugsat edipdir. Olar muny Hudaýa bermek üçin ruhana sadaka ýa-da gurbanlyk getirmek arkaly ýerine ýetiripdirler. Reb nowbahar ogullaryny Müsürde ölümden nähili halas edendigini hemişe ýatlamaklary üçin ysraýyllara kada-kanunlar beripdir.

Msr 13:13-15; 34:19-20.

Ýabuslar – Ysraýyl halky eýelemezden öň, Kenganda ýaşan halklaryň biri. Olar hezreti Dawut patyşa tarapyndan eýelenýänçäler, Iýerusalimde we onuň töwereginde ýaşapdyrlar.

Gçk 10:15; Ýeş 3:10; 2Şam 5:6; 1Pat 9:20.

Seret: Kengan.

Ýag guýmak – saýlanan adamyň ýa-da bir zadyň üstüne zeýtun ýagyny guýmak bilen ýörite hyzmat üçin aýry goýlandygyny aňlatmak. Kimdir biriniň depesine ýag guýlup, ol patyşalyga ýa-da ruhanylyga bellenilipdir. Gurbanlyk sypasy, tutuş mukaddes çadyr mukaddes edilmek üçin, olaryň üstüne ýag serpilipdir. Täze Ähtde mesihiler şypa almak üçin dileg edýän adamlarynyň üstüne ýag guýupdyrlar. Isa «Mesih» diýlip atlandyrylýar, bu «ýag guýlan» diýmegi aňladýar, ýagny Hudaý tarapyndan saýlanyp bellenen diýmekdir.

Msr 40:9,15; Lew 4:3; 1Şam. 16:13.

Seret: Mesh ýagy; Mesih. 1628-nji sahypadaky surata seret.

Ýahuda – Ýakubyň on iki oglunyň biriniň ady we ýahuda tiresiniň ata-babasy. Ýahuda tiresi beýik bolupdyr, oňa mülk paý diýlip berlen ýer hem uly bolupdyr we «Ýahuda» diýip atlandyrylypdyr. Süleýman patyşa ölenden soň, Demirgazyk tireler Günorta tirelerinden, ýagny ýahuda we benýamin tiresinden aýry çykanlarynda, bu iki tire Ýahuda patyşalygyny emele getiripdir. Günorta patyşalygynyň Dawut pygamberiň nesilleri bolan öz patyşalary bolupdyr we onuň paýtagty Iýerusalim bolupdyr.

Gçk 29:35; 35:22-23; 38:1-26; 49:8; Msr 31:2; Ýeş 15:1-12; 1Şam 17:12.

Seret: Ysraýyl.

Ýahudalaryň dili –

2Pat 18:26.

Seret: Ýewreý.

Ýahudy – asly ýewreý bolan adam. «Ýahudy» ady «Ýahuda» sözünden gelip çykandyr. B. e. öň 586-njy ýylda Ýahuda patyşalygy babyllylar tarapyndan basylyp alynýar we halk Babyla sürgün edilýär. Sürgün döwründe we ondan soň hem «ýahudy» sözi halky we ysraýyl tirelerinden bolan islendik adamy aňlatmak üçin giňden ulanylypdyr. Adamzady halas etmek üçin we Hudaýyň Şalygyny berkarar etmek üçin Isanyň Hudaý tarapyndan iberilendigine ynanan ilkinji adamlar ýahudylar bolupdyr.

Neh 1:2; Est 3:4; 9:1-6.

Seret: Babyl, Ýahuda.

Ýakma gurbanlygy – bu aýratyn gurbanlyk bolup, mal soýlandan soň, onuň ähli bölekleri gurbanlyk sypasynda bütinleý ýakylýar. Ot ýakylandan soňra, gurbanlyk otda ýanyp tüssä öwrülipdir. Asmana ýetýän bu gurbanlygyň tüssesiniň ysy Hudaýa ýarapdyr.

Gçk 8:20; 22:2; Lew 1:2-17.

Ýakup pygamber – hezreti Yshagyň ogly, Ybraýym pygamberiň agtygy, ol Hudaý tarapyndan wada berlen ýalkanyşa eýe bolupdyr. Ýakup Peniýelde Hudaý bilen göreş tutanda, Hudaý Ýakubyň adyny Ysraýyl diýip üýtgetdi. Ýakubyň on iki ogly bolupdyr we bu ogullar ysraýyl halkynyň on iki tiresiniň ata-babasy bolupdyr.

Gçk 25:19; 27:6; 32:22-30; 35:22-26.

Seret: Ybraýym pygamber; Yshak pygamber; Ysraýyl; Ýahuda.

Ýalkamak – Hudaýyň niýeti we islegi adamzady ýalkamaklyk bolup, bu Onuň ykrar eden ähtiniň merkezinde ýerleşýär. Ybraýym pygamberiň üsti bilen Hudaý ýer ýüzündäki ähli adamlary ýalkamaklygy wada berdi (Gçk 12:3). Bu wada Ybraýym pygamberiň nesli bolan Isa Mesihiň üsti bilen amala aşdy (Gal 3:14). Mukaddes Kitap Hudaýyň diňe dogry adamlary ýalkaýandygyny öwredýär, sebäbi olar Hudaýy söýýärler we Oňa tabyn bolýarlar. Täze Ähtde ýalkanmak düşünjesi has giň, ýagny muňa diňe bir baýlyk girmän, eýsem bu we indiki durmuşda ruhy taýdan ýalkanmak hem girýär. Isa eýerýänler direliş gününde Hudaýyň özlerini ýalkajakdygyny bilýärler (Mat 25:34). Onuň manysy «näletlemek» sözi bilen gapma-garşydyr.

Gçk 1:22,28; 12:3; Kan 28:1-12; Mat 25:34; Luk 14:14; Efe 1:3.

Ýaşulular – Ysraýyl halkynyň bütin taryhynyň dowamynda, hatda Isanyň döwründe ýaşulular ýolbaşçylyk etmäge, öwretmäge we adamlaryň üstünden ygtyýarlygy ýöretmäge jogapkär bolupdyrlar. Olar käte öz borçlaryny dogry we adalatly berjaý etmändirler, şonuň üçin Hudaý olary pygamberleriniň üsti bilen ýazgarypdyr. Ýygnaklarda Isanyň yzyna eýerýänleriň arasynda bu hyzmaty ýygnagyň ýolbaşçylary ýerine ýetiripdirler. Aýanlyk kitabynda ýaşulular Isa Mesihe iman etmek arkaly ähli halas bolanlary aňladypdyr.

Msr 3:18; 4:29; Lew 4:15; Kan 19:12; Rut 4:2,9; Işa 3:14; Aýn 4:4.

Ýazyk gurbanlygy – eger kimdir biri tötänden günä eden bolsa ýa-da haram zatlary ellän bolsa, onda bu gurbanlyk arkaly ruhany olary günäsinden saplapdyr.

Lew 5:2-19.

Ýedutun – ol 1ÝÝ 16:41-de beýan edilýän Dawut pygamberiň baş sazandalarynyň biri bolan bolmagy ähtimal; başga bir manysy «boýun egdirmekdir».

1ÝÝ 16:41.

Ýehoşapat jülgesi – bu ýer Iýerusalimiň golaýyndaky jülge üçin ulanylýan atdyr, ýagny ol Iýerusalime garşy ýygnanan milletlere Hudaýyň yglan eden jezasynyň beýan edilýän ýeri bolupdyr. Ýowel kitabynyň 3‑nji babynyň 14‑nji aýadynda bu höküm jülgesi diýlip atlandyrylypdyr.

Ýow 3:2,12,14.

Ýewreý –

1. Asly näbelli köne söz, bu ysraýyl halky üçin ulanylypdyr. Şeýle hem bu Ybraýym pygamberiň asyl gelip çykyşyny görkezmek üçin ulanylypdyr.

2. B. e. öň 586-njy ýylda Babyl sürgüni döwrüne çenli, esasan, ysraýyl halky tarapyndan ulanylan dil. Halk sürgünden dolanyp gelenden soň, olaryň aglabasy bu dile derek arameý dilinde gürläpdir. Köne Ähtiň köp ýeri ýewreý dilinde ýazylypdyr.

Gçk 14:13; 39:14,17; 40:15; 41:22; 43:32; Msr 1:15-19; 21:2; 1Şam 4:6

Seret: Arameý.

Ýunus pygamber – Ninewe halkynyň pis işleri üçin olary Hudaýyň weýran etjekdigi barada duýduryş beren pygamber. Onuň duýduryşy sebäpli halk toba etdi we Hudaý olary bagyşlady.

Ýunus kitaby.

Ýusup pygamber – Ysraýylyň iň söýgüli ogly, Efraýym bilen Manaşanyň kakasy. Doganlary ony gul edip satdylar, emma Hudaý ony halas etdi we Müsür patyşasynyň «sag eli» etdi. Ol ýerde Ýusup doganlaryny we tutuş maşgalasyny, şeýle hem köp müsürlileri uzak wagtlap bolan gurakçylyk döwründe açlykdan halas etmekde esasy hyzmaty bitirdi.

Gçk 30:24-25; 37:1–50:26.

Seret: Faraon.

Ýygnagyň hyzmatçysy – Isa göge göterilenden soň we Mukaddes Ruh inenden soň, mesihiler toparyna okatmaga we hyzmat etmäge bellenen ýörite adamlar tarapyndan ýolbaşçylyk edilipdir. Munda belli bir düzgün bolmandyr, muňa garamazdan Pawlus öz hatlarynda nähili adamlaryň ýolbaşçylyk etmelidigi barada anyk görkezmeler beripdir. Isa başgalara hyzmat etmeklige örän ýokary baha beripdir.

Rim 16:1; Fil 1:1; 1Tim 3:8-12.

Ýygnagyň ýolbaşçylary –

Seret: Ýaşulular.

Ýygnak – Täze Äht döwründe Isa ynanýanlar sežde etmek üçin Iýerusalimdäki ybadathanada ýygnanyşypdyrlar. Mundan soň tizara olar öz öýlerinde ýygnanyşyp başlapdyrlar. Hoş Habar tutuş Rim imperiýasynda wagyz edilensoň, ýygnaklar köp ýerlerde gurnaldy. Bu günki gün ýygnaklar dünýäniň ähli ýerlerinde geçirilýär. Bu ýygnaklaryň ählisi bir beýik Ýygnagyň bölümi hasaplanyp, onuň düzümi Isanyň döwründen tä şu güne çenli mesihilerden ybaratdyr.

Mat 16:18; Res 8:1; 9:31; Rim 16:5; 1Kor 11:18; Efe 5:23-32; Aýn 1:11.

Zebur – 150 mezmurdan ybarat toplum, olaryň köpüsi Dawut pygamber tarapyndan ýazylandyr. Zebur Köne Ähtiň bir bölegidir.

Seret: Dawut pygamber; Köne äht; Mezmur.

Zygyr – Orta Gündogarda ösümligiň bir görnüşi. Zygyr üýşmegini ýygnap, suwda ezipdirler, soňra guradyp, süýümini aýratyn alyp, ondan ýüplük örüpdirler we ondan nepis mata dokapdyrlar. Ahyrynda, dokalan zygyr mata ýüň mata garanda gymmat hasaplanypdyr, sebäbi ony yssy howada geýmek ýakymly bolupdyr we ony öndürmek kyn bolupdyr. Ruhany geýimleriniň käbirleri zygyr matadan dokalypdyr.

Msr 9:31; 25:4; 26:1; Lew 6:10; 16:4; Sül 31:13; Dan 10:5.

Zyýarat nagmasy – Ýewreýçe «ýokary çykýan aýdym» diýmekdir. Bu aýdym dagyň ýokarsynda ýerleşýän ybadathana çykylanda aýdylypdyr. Bu aýdymlar dini baýramçylyklar üçin Iýerusalime barýarkalar, ýolda zyýaratçylar tarapyndan aýdylyp, ybadathanada baýramçylygyň bir bölegi hökmünde sežde edipdirler. Bu söz käbir mezmuryň ýewreýçe adynyň bir bölegidir.

Zeb 119-133.

+ 1:1 Ýoh 1:1

* 1:26 Bütin ýer ýüzündäki haýwanlaryň – bu jümle käbir golýazmalarda bütin ýer ýüzi diýip duş gelýär.

+ 1:27 Mat 19:4, Mar 10:6

* 2:7 Adam – ýewreýçe toprak we adam sözleriň aýdylyşy meňzeşdir.

+ 2:7 1Kor 15:45

* 2:8 Erem – bu söz hezillik diýmegi aňladýar.

+ 2:9 Gçk 3:22, Aýn 2:7, Aýn 22:2

+ 2:11 1Şam 15:7

+ 2:14 Dan 10:4, Gçk 10:11-12

+ 2:21 Gçk 15:12, 1Şam 26:12

* 2:23 Ýewreýçe aýal we erkek sözleriniň aýdylyşy meňzeşdir.

+ 2:24 Mat 19:5, Mar 10:7, 1Kor 6:16, Efe 5:31

+ 3:1 Mat 10:16

+ 3:3 Gçk 2:17

+ 3:6 Rim 5:12, 1Kor 15:21-22

+ 3:15 Rim 16:20

* 3:16 Sen äriňe meýilli bolarsyň – ýa-da Äriňiň üstünden höküm süresiň geler.

+ 3:16 Efe 5:21, Kol 3:18

+ 3:19 Wag 3:10, Wag 3:20

* 3:20 How – bu söz ýaşaýyş diýmegi aňladýar.

+ 3:22 Gçk 2:9, Aýn 2:7, Aýn 22:2

* 3:24 Kerup – perişdeleriň bir görnüşi. Sözlüge seret.

* 4:1 Kabyl… dünýä inderdim – ýewreýçe Kabyl we dünýä inderdim diýen sözleriň aýdylyşy meňzeşdir.

+ 4:7 Gçk 3:16

* 4:8 Ýör, çeträge çykaly – bu sözler käbir golýazmalarda ýok.

+ 4:15 Lew 26:21, Zeb 78:12

* 4:16 Not – bu söz sergezdan diýmegi aňladýar.

* 4:25 Ýewreýçe Şis we berdi sözleriniň aýdylyşy meňzeşdir.

+ 5:2 Gçk 1:27

+ 5:3 1Kor 15:49

+ 5:24 2Pat 2:11, Ýew 11:5

* 5:29 Ýewreýçe Nuh we teselli sözleriniň aýdylyşy meňzeşdir.

+ 5:29 Gçk 3:17

* 6:2 Ylahy barlyklar – sözme-söz terjimesi: Hudaý ogullary.

+ 6:2 Eýp 1:6, Eýp 2:1, Zeb 88:7

+ 6:3 Zeb 77:39, Zeb 89:10

* 6:4 Nefiller – haýbatly we güýçli adamlar. Sözlüge seret.

+ 6:4 Çöl 13:34

+ 6:5 Sül 6:18, Mat 12:34

+ 6:6 1Şam 15:10-11

+ 6:9 Eýp 1:1

* 6:16 Üçek – ýa-da penjire.

+ 8:4 2Pat 19:37, Ýrm 51:27

+ 8:17 Gçk 1:22

+ 8:20 Eýp 1:5

+ 8:21 Msr 29:18, Lew 1:9, Gçk 6:5

+ 9:1 Gçk 1:22

+ 9:3 Gçk 1:29

+ 9:4 Lew 3:17, Lew 7:26, Lew 17:10-11, Lew 17:14, Kan 12:23-24, Res 15:20, Res 15:29

+ 9:6 Çöl 35:33, Gçk 1:26-27

+ 9:21 Sül 20:1

+ 9:22 Sül 30:17

* 9:27 Ýewreýçe Ýafes we örňetsin sözleriniň aýdylyşy meňzeşdir.

+ 10:4 Ýun 1:3

+ 10:7 Gçk 2:11

+ 10:11 Gçk 2:14

* 10:21 Ýewreýleriň – ýa-da Eberiň ähli nesilleriniň.

+ 10:21 Çöl 24:24

* 10:25 Ýewreýçe Pelekdi we bölünipdi sözleriniň aýdylyşy meňzeşdir.

+ 10:29 Gçk 2:11

+ 11:2 Gçk 10:10, Dan 3:1

+ 11:8 Kan 32:8

* 11:9 Ýewreýçe Babyl we garjaşdyryp sözleriniň aýdylyşy meňzeşdir.

+ 12:1 Res 7:4

+ 12:3 Gçk 18:18, Gçk 22:18, Gçk 26:4, Gçk 28:14, Gal 3:8

+ 12:10 Gçk 41:54

+ 12:13 Gçk 20:2, Gçk 20:12

+ 13:8 Zeb 132:1

+ 13:10 Gçk 2:10, Gçk 19:24

+ 13:13 Gçk 18:20

+ 13:15 Ýeş 21:43

+ 13:16 1Pat 3:8

+ 14:3 Ýeş 10:5

+ 14:5 Kan 2:10-12

+ 14:7 Çöl 13:27, 2ÝÝ 20:3

+ 14:8 Kan 29:23

+ 14:14 Ser 18:29

+ 14:17 2Şam 18:18

+ 14:18 Zeb 75:3

+ 14:20 Gçk 28:22, Lew 27:30, Ýew 7:1-2

+ 15:1 2Şam 22:3, Zeb 3:4

+ 15:5 Gçk 22:17, Kan 1:10, Kan 10:22, Rim 4:18

+ 15:6 Rim 4:3, Gal 3:6, Ýak 2:23

+ 15:8 Ser 6:17, Luk 1:18

+ 15:10 Lew 1:17, Ýrm 34:18-19

+ 15:12 Gçk 2:21, 1Şam 26:12, Eýp 33:15

+ 15:13 Msr 1:11, Msr 12:40, Res 7:6

+ 15:14 Msr 11:3, Res 7:7

+ 15:16 Kan 9:4, 1Pat 21:26

+ 15:18 Msr 23:31, Çöl 34:1-12, Ýeş 21:43, 1Pat 4:21, 2ÝÝ 9:26

+ 16:5 Gçk 18:25, Gçk 31:53, 1Şam 24:13, 1Şam 24:16, Ser 11:27

+ 16:7 Msr 15:22

* 16:11 Ýewreýçe Ysmaýyl we Reb eşidýär sözleriniň aýdylyşy meňzeşdir.

* 16:14 Beýer-lahaýroý – bu sözler maňa üns berýän Diriniň guýusy diýmegi aňladýar.

* 17:5 Ýewreýçe Ybraýym we köp milletleriň atasy diýen sözleriň aýdylyşy meňzeşdir.

+ 17:5 Rim 4:17

+ 17:12 Lew 12:3

* 17:15 Sara – bu söz melike diýmegi aňladýar.

* 17:19 Yshak – bu söz ol gülýär diýmegi aňladýar.

+ 18:5 Ser 6:18-19

+ 18:10 Rim 9:19

+ 18:12 1Pet 3:6

+ 18:14 Eýp 42:2, Ýrm 32:17, Mat 19:26, Luk 1:37, 2Pat 4:16

+ 18:17 Amo 3:7

+ 18:18 Gçk 12:3

+ 18:20 Gçk 13:13

+ 18:25 Gçk 16:5, Eýp 34:10, Zeb 91:16

+ 18:26 Işa 65:8

+ 19:2 Eýp 31:32

+ 19:5 Ser 19:22-24

+ 19:11 2Pat 6:18

* 19:22 Ýewreýçe Sogar we kiçi sözleriniň aýdylyşy meňzeşdir.

+ 19:24 Eýp 18:15, Zeb 10:6, Ezk 20:16, Ezk 38:22, Luk 17:29

* 19:37 Ýewreýçe Mowap we atamdan sözleriniň aýdylyşy meňzeşdir.

* 19:38 Ýewreýçe Benamy we halkymyň ogly sözleriniň aýdylyşy meňzeşdir.

+ 20:2 Gçk 12:10-20

+ 20:7 1ÝÝ 16:22, Zeb 104:15, Eýp 42:8, Ýak 5:16

+ 20:17 Ýak 5:16

+ 21:3 Gçk 17:19

+ 21:4 Gçk 17:12-13

+ 21:9 Gal 4:29

+ 21:10 Ýoh 8:35, Gal 4:30

+ 21:12 Rim 9:7

+ 21:21 Çöl 10:12, 1Pat 11:18

* 21:31 Beýerşeba – bu söz ant guýusy ýa-da ýediniň guýusy diýmegi aňladýar.

+ 21:31 Gçk 26:33

+ 22:1 Zeb 10:5, Res 9:10

+ 22:2 2ÝÝ 3:1

* 22:14 Ýahwe ýire – bu sözlem Reb üpjün edýär diýmegi aňladýar.

+ 22:17 Gçk 15:5, 1Pat 4:20, Ýrm 33:22, Ýew 6:13-14

+ 22:18 Gçk 12:3, Gçk 26:4, Res 3:25

+ 22:23 Gçk 24:24

+ 23:2 Ýeş 14:15, Ser 1:10

+ 25:4 1ÝÝ 1:32-33

+ 25:10 Gçk 23:16-20

+ 25:15 1ÝÝ 1:29-31

+ 25:18 1Şam 15:7

+ 25:23 Çöl 24:18, 2Şam 8:14, 1ÝÝ 8:13, Rim 9:12

* 25:25 Ýewreýçe Ysaw we tüýlek sözleriniň aýdylyşy meňzeşdir.

* 25:26 Ýewreýçe Ýakup we ökjesinden ýapyşýar sözleriň aýdylyşy meňzeşdir. Bu jümle ol aldaýar diýmegi hem aňladýar. Seret: Gçk 27:36.

* 25:30 Ýewreýçe Edom we gyzyl sözleriniň aýdylyşy meňzeşdir.

+ 25:31 Kan 21:17

+ 25:34 Ýew 12:16

+ 26:1 Gçk 12:10, Gçk 20:2

+ 26:3 Gçk 22:16-18, Ýeş 21:43

+ 26:4 Msr 32:13, Gçk 12:3, Gçk 22:18, Res 3:25

+ 26:7 Gçk 12:13, Gçk 20:1-2

+ 26:15 Gçk 21:30

* 26:19-20 Esek – bu söz bäsdeşlik diýmegi aňladýar.

* 26:21 Sitna – bu söz duşmançylyk diýmegi aňladýar.

* 26:22 Rehobot – bu söz giňlik diýmegi aňladýar.

+ 26:29 Sül 16:7

* 26:33 Şeba – bu söz ant diýmegi aňladýar.

* 26:33 Beýerşeba – bu söz ant guýusy diýmegi aňladýar.

+ 26:34 Gçk 36:2-3

+ 27:3 Gçk 25:27-28

+ 27:28 Kan 33:13

* 27:36 Ýewreýçe Ýakup we aldawçy sözleriniň aýdylyşy meňzeşdir. Seret: Gçk 25:26.

+ 27:36 Gçk 25:33

+ 27:40 2Şam 8:14, 2Pat 8:20-22

+ 27:46 Gçk 26:35

+ 28:2 Gçk 22:23, Gçk 24:29-30

+ 28:4 Ýeş 21:43

+ 28:9 Gçk 25:13, Gçk 36:3

+ 28:13 Ýeş 21:43

+ 28:14 Gçk 12:3, Gçk 13:16, Gçk 22:18, Gçk 26:4

+ 28:18 Gçk 35:14, Ýeş 4:1-10, 1Şam 7:12

* 28:19 Beýtel – bu söz Hudaýyň öýi diýmegi aňladýar.

+ 28:19 Gçk 35:6, Gçk 35:15, Gçk 48:3

+ 28:20 Çöl 21:2, Ser 11:30, 1Şam 1:11, 2Şam 15:8

+ 28:22 Gçk 14:20, Lew 27:30

+ 29:27 Ser 14:12

+ 29:30 Lew 18:18

+ 29:31 1Şam 1:19-20

* 29:32 Ruben… betbagtlygymy gördi – ýewreýçe Ruben we betbagtlygymy gördi diýen sözleriň aýdylyşy meňzeşdir.

* 29:33 Ýewreýçe Şimgon we eşidýär sözleriniň aýdylyşy meňzeşdir.

* 29:34 Ýewreýçe Lewi we baglansa sözleriniň aýdylyşy meňzeşdir.

* 29:35 Ýewreýçe Ýahuda we alkyş sözleriniň aýdylyşy meňzeşdir.

* 30:6 Ýewreýçe Dan we aklawçy sözleriniň aýdylyşy meňzeşdir.

* 30:8 Ýewreýçe Naftaly we men göreşdim diýen sözleminiň aýdylyşy meňzeşdir.

* 30:11 Gat – bu söz şowlulyk diýmegi aňladýar.

* 30:13 Aşer – bu söz bagtly diýmegi aňladýar.

* 30:14 Selmelek kökleri – söýgi hyjuwyny artdyrýan ösümlikler.

+ 30:15 Lew 18:18

* 30:18 Ýewreýçe Ysakar we muzd sözleriniň aýdylyşy meňzeşdir.

* 30:20 Ýewreýçe Zebulun we hormat sözleriniň aýdylyşy meňzeşdir.

* 30:24 Ýewreýçe Ýusup we ýene-de bersin diýen sözleriň aýdylyşy meňzeşdir.

* 30:30 Meniň aýak basan ýerimde – ýa-da Men sebäpli.

+ 31:13 Gçk 28:20-22

* 31:27 Lira – kirişli saz guraly. Sözlüge seret.

+ 31:30 Ser 18:24

+ 31:45 Gçk 28:18, Gçk 35:14, Ýeş 24:26-27

* 31:47 Ýagar-sahaduta – arameýçe bu sözler şaýatlyk üýşmegi diýmegi aňladýar.

* 31:47 Galet – ýewreýçe bu söz şaýatlyk üýşmegi diýmegi aňladýar.

* 31:49 Ýewreýçe Mispa we diň sözleriniň aýdylyşy meňzeşdir.

+ 31:53 Gçk 16:5

* 32:2 Mahanaýym – bu söz iki düşelge diýmegi aňladýar.

+ 32:9 Gçk 31:3

+ 32:12 Gçk 28:14-15

* 32:28 Ysraýyl… göreş tutuşyp – ýewreýçe Ysraýyl we Hudaý bilen göreş tutuşýar diýen sözleminiň aýdylyşy meňzeşdir.

+ 32:28 Gçk 35:10

+ 32:29 Ser 13:18

* 32:30 Ýewreýçe Peniýel we Hudaýyň ýüzi diýen sözleriň aýdylyşy meňzeşdir.

+ 32:30 Msr 24:10, Msr 33:20, Ýoh 1:18

* 32:31 Peniýel – ýewreýçe Penuwel. Bu Peniýeliň beýleki adydyr.

* 33:17 Sukot – bu söz agyllar diýmegi aňladýar.

+ 33:18 Gçk 12:6

+ 33:19 Ýeş 24:32, Eýp 42:11

* 33:20 El-Elohe-Ysraýyl – bu söz Ysraýyl Hudaýy Hudaý diýmegi aňladýar.

+ 34:7 Ser 20:6, 2Şam 13:12

+ 34:8 Kan 22:28

+ 34:12 1Şam 18:25

+ 34:14 Ýeş 5:9

+ 35:1 Gçk 28:10-22

+ 35:4 Ýeş 24:26, Ser 9:6

+ 35:7 Gçk 28:19

* 35:8 Alon-bakut – bu söz agyly dub agajy diýmegi aňladýar.

+ 35:8 Gçk 24:59

+ 35:10 Gçk 32:28

+ 35:11 Gçk 17:6

+ 35:14 Gçk 28:18, Gçk 31:45

* 35:15 Beýtel – bu söz Hudaýyň öýi diýmegi aňladýar.

+ 35:15 Gçk 28:19

+ 35:17 1Şam 4:20

* 35:18 Benony – bu söz hasratymda doglan ogul diýmegi aňladýar.

* 35:18 Benýamin – bu söz oglum – sag elim diýmegi aňladýar.

+ 35:19 Rut 1:2, Mik 5:2

+ 35:22 Gçk 49:4, Lew 20:11

+ 35:27 Ýeş 14:15, Ser 1:10, Gçk 13:18, Gçk 23:2

+ 35:29 Gçk 25:8

• 36:1 1ÝÝ 1:35-37

+ 36:1 Gçk 25:30

+ 36:3 Gçk 26:34, Gçk 28:9

+ 36:12 Msr 17:8

• 36:20 1ÝÝ 1:38-42

+ 36:20 Gçk 14:6, Kan 2:12

• 36:31 1ÝÝ 1:43-51

+ 36:33 Işa 34:6, Işa 63:1

+ 36:34 Gçk 36:15, Eýp 2:11, Ezk 25:13

+ 36:40 1ÝÝ 1:51-54

* 37:3 Üýtgeşik don – ýa-da dürli reňkli don ýa-da uzyn ýeňli don.

+ 37:13 Gçk 33:18

+ 37:14 1Şam 17:18

+ 37:17 2Pat 6:13

+ 37:24 Ýrm 38:6, Zak 9:11

+ 37:27 Gçk 25:12-16

* 37:28 Ysmaýyllara – bu midýanlaryň beýleki ady.

+ 37:34 Eýp 1:20

+ 38:8 Kan 25:5-6

+ 38:24 Lew 21:9

+ 38:26 Lew 18:15

* 38:29 Peres – bu söz zor bilen çykmak diýmegi aňladýar.

+ 39:1 Gçk 37:36

+ 39:9 Msr 20:14

+ 39:15 Msr 20:16

+ 39:21 Dan 1:10

+ 40:5 Neh 1:11

+ 40:8 Dan 2:28

+ 40:20 Mar 6:21

+ 40:22 Est 7:10

+ 41:8 Dan 2:1-2

+ 41:12 Dan 1:17

+ 41:16 Dan 2:30

+ 41:30 2Pat 8:1

+ 41:38 Dan 4:5, Dan 5:11

+ 41:40 Est 10:3

+ 41:42 Est 3:10, Est 8:2

+ 41:45 Gçk 46:20, Işa 19:18, Ezk 30:17

* 41:51 Ýewreýçe Manaşa we unutmaga sözleriniň aýdylyşy meňzeşdir.

* 41:52 Ýewreýçe Efraýym we örňetdi sözleriniň aýdylyşy meňzeşdir.

+ 41:54 Gçk 12:10

+ 42:6 Sül 11:26

+ 42:9 Gçk 37:5-11

+ 42:22 Gçk 37:21-22

+ 43:32 Gçk 46:34

+ 44:20 Gçk 37:3

+ 46:1 Gçk 26:33

+ 46:4 Gçk 50:13

• 46:8 1ÝÝ 2:1-5

+ 46:8 Msr 6:14-16

+ 46:9 Msr 6:14, Çöl 26:5-6, 1ÝÝ 5:3

+ 46:10 Çöl 26:13

+ 46:11 Çöl 3:17, Çöl 26:57

+ 46:12 Gçk 38, Çöl 26:19

+ 46:13 Çöl 26:23-24, 1ÝÝ 7:1

+ 46:14 Çöl 26:26

+ 46:16 Çöl 26:15

+ 46:17 Çöl 26:44-46, 1ÝÝ 7:30-40

+ 46:20 Gçk 41:45, Işa 19:18, Ezk 30:17, Çöl 26:28-37

+ 46:21 Çöl 26:38-41, 1ÝÝ 7:6-12, 1ÝÝ 8:1-5

+ 46:23 Çöl 26:42

+ 46:24 Çöl 26:48-49, 1ÝÝ 7:13

+ 46:27 Msr 1:5

+ 46:34 Gçk 43:32, Msr 8:26

+ 47:9 Eýp 14:1, Zeb 89:10

+ 47:11 Msr 1:11, Msr 12:37

* 47:21 Ýusup… gula öwürdi – bu jümle käbir golýazmalarda Ýusup halky gala göçürdi diýip duş gelýär.

+ 47:30 Gçk 50:13

+ 47:31 1Pat 1:47

* 48:3-4 Luz – bu Beýteliň öňki ady.

+ 48:4 Gçk 28:12-15, Gçk 35:9-12

+ 48:5 Ýeş 14:4

* 48:7 Efrat – bu Beýtullahamyň öňki ady.

+ 48:7 Gçk 35:19, Rut 1:2

+ 48:19 Çöl 1:33, Çöl 1:35, Kan 33:17, Ýeş 17:14

* 48:22 Şekem – ýa-da dag gerşi.

• 49:1 Kan 33:1-24

+ 49:4 Gçk 35:22, Lew 18:7, Ezk 22:10

+ 49:5 Gçk 34:25-29

+ 49:7 Çöl 35:2, Ýeş 19:9

+ 49:8 1ÝÝ 28:4

+ 49:9 Aýn 5:5, Çöl 23:24, Çöl 24:9

+ 49:10 Çöl 24:17

+ 49:13 Ýeş 19:10-16

+ 49:16 Gçk 30:6

+ 49:17 Ser 18:27

+ 49:18 Zeb 118:166

+ 49:24 Zeb 22:1

+ 49:26 Kan 33:15, Hab 3:6, Kan 33:13-17

+ 49:27 Ser 20:21, Ser 20:25

+ 49:31 Gçk 23:16-19, Gçk 35:29

* 50:11 Abelmisraýym – bu söz müsürlileriň ýasy diýmegi aňladýar.

+ 50:13 Gçk 23:16

+ 50:23 Çöl 32:39

+ 50:24 Msr 3:16-17

+ 50:25 Msr 13:19

+ 1:4 Gçk 35:23-26

+ 1:5 Gçk 46:27

+ 1:8 Res 7:18

+ 1:11 Gçk 15:13, Gçk 47:11

+ 2:1 Msr 6:20, Çöl 26:59

* 2:10 Ýewreýçe Musa we çykardym sözleriniň aýdylyşy meňzeşdir.

* 2:18 Reguwal – Reguwalyň beýleki ady Ýitro. Seret: Msr 3:1.

+ 2:18 Çöl 10:29

* 2:22 Ýewreýçe Gerşom we gelmişek sözleriniň aýdylyşy meňzeşdir.

+ 2:24 Gçk 15:14, Gçk 46:4

+ 2:25 Ser 2:18, 1Şam 9:16

* 3:1 Horep – bu Sinaý dagynyň beýleki ady.

+ 3:1 1Pat 19:8

+ 3:5 Ýeş 5:15

+ 3:6 Res 7:32

+ 3:8 Kan 26:15

+ 3:9 1Şam 2:24-25

+ 3:12 Ýeş 1:5, Ser 6:16

+ 3:14 Ýoh 8:58

* 3:15 Reb – ýewreýçe Ýahwe. Bu söz Mendirin diýen sözüň aýdylyşyna meňzeşdir. Sözlüge seret.

+ 3:20 Msr 12:31

+ 3:21 Gçk 15:14

+ 4:10 Ýrm 1:6

+ 4:11 Sül 20:12

+ 4:19 Msr 2:15

+ 4:21 Ýeş 11:20

+ 4:22 Ýrm 31:9, Hoş 11:1

+ 5:2 Eýp 21:15

+ 5:22 Ýeş 7:7

+ 6:3 Gçk 17:1

+ 6:7 Ezk 20:5

+ 6:8 Gçk 15:18, Gçk 26:3, Gçk 35:12

+ 6:14 Gçk 46:8-11

+ 6:15 Gçk 46:10, Çöl 26:12-13

+ 6:16 Çöl 3:17, 1ÝÝ 6:16

+ 6:19 Çöl 26:57-58

+ 6:20 Çöl 26:59

+ 6:21 Çöl 16:1-35

+ 6:22 Lew 10:4

+ 6:23 Çöl 1:7, Çöl 2:3, Çöl 26:60-61

+ 6:24 Çöl 26:11, 1ÝÝ 6:22-23

+ 6:25 Çöl 25:7

+ 8:8 Msr 9:28, Msr 10:17

+ 8:26 Gçk 43:32, Gçk 46:34

+ 9:12 Zeb 104:25

+ 9:16 Rim 9:17

+ 9:23 Ýeş 10:11, Aýn 11:19, Aýn 16:21

+ 9:27 2ÝÝ 12:6

+ 9:28 Msr 8:8, Msr 10:17

+ 9:29 Msr 19:5, Kan 10:14, Zeb 23:1

+ 10:4 Amo 7:1, Aýn 9:3

+ 10:16 Luk 15:18

+ 10:17 Msr 8:8, Msr 9:28

* 10:19 Gyzyl deňiz – ýewreýçe Gamyş deňzi.

+ 11:7 Mal 3:18

• 12:1 Lew 23:5-8, Çöl 28:16-25, Kan 16:1-8

* 12:2 Ýewreýleriň senenamasy boýunça ýylyň ilkinji aýy takmynan aprel aýyna gabat gelýär. Seret: Msr 13:4.

+ 12:6 Çöl 9:10-11

+ 12:12 Çöl 33:4

+ 12:22 Lew 14:6, Çöl 19:6, Çöl 19:18, Zeb 50:9

+ 12:26 Msr 13:14, Kan 6:20, Ýeş 4:6

+ 12:35 Msr 11:2

+ 12:36 Gçk 15:14

+ 12:37 Çöl 11:21, Çöl 33:5

+ 12:40 Gçk 15:13, Res 7:6, Gal 3:17

+ 12:46 Çöl 9:12, Ýoh 19:36

+ 12:49 Lew 19:34, Lew 24:22, Çöl 9:14, Çöl 15:15-16, Kan 10:19

+ 13:2 Msr 22:29, Msr 34:19, Lew 27:26, Çöl 3:13, Çöl 8:16, Çöl 18:15-17, Kan 15:19, Luk 2:23

+ 13:7 Lew 23:5-8

+ 13:9 Kan 6:8, Kan 11:18

+ 13:14 Msr 12:26, Kan 6:20

+ 13:17 Çöl 14:1-4

+ 13:19 Gçk 50:25

+ 13:20 Çöl 33:6

+ 13:21 Msr 40:34, Çöl 9:15, Çöl 10:34, Kan 1:33

+ 14:2 Çöl 33:7

+ 14:8 Çöl 33:3

+ 14:14 Kan 1:30, Kan 3:22, Ýeş 23:3, Ýeş 23:10, Neh 4:20

+ 14:21 Ýeş 3:16, 2Pat 2:8

+ 14:29 Ýeş 3:13-17

+ 15:1 Işa 12:5, Zeb 75:7

+ 15:2 Zeb 117:13, Işa 12:2

+ 15:3 Zeb 23:8

+ 15:6 Zeb 117:15

+ 15:8 Zeb 77:13, 2Şam 22:16

+ 15:11 Kan 3:24, Kan 33:26, 1Şam 2:2, 2Şam 7:22, 1Pat 8:23, 2ÝÝ 6:14, Zeb 85:8, Zeb 88:7-9, Işa 45:5-6, Ýrm 10:6

+ 15:15 Çöl 14:14, Çöl 22:2-4, Ýeş 2:9

+ 15:17 Zeb 77:54

+ 15:18 Zeb 9:37, Zeb 28:10, Zeb 145:10

+ 15:20 Msr 2:4-8, Çöl 12, Çöl 20:1, Çöl 26:59, Kan 24:9, Mik 6:4, Ser 11:34, Ser 21:21, 1Şam 18:6

+ 15:21 Zeb 75:7

+ 15:22 Gçk 16:7, Çöl 33:8

* 15:23 Mara – bu söz ajy diýmegi aňladýar.

+ 15:26 Zeb 102:3

+ 15:27 Çöl 33:9

+ 16:1 Çöl 33:1

+ 16:3 Çöl 14:2, Çöl 20:3, Çöl 11:4-5

+ 16:7 Çöl 16:11

+ 16:13 Çöl 11:31, Çöl 11:7-9

* 16:16 Omer – bu ýewreýleriň agyrlyk ölçegidir. Bir omer takm. 2 kg deňdir.

+ 16:16 Msr 16:36

+ 16:18 2Kor 8:15

+ 16:23 Msr 20:8-11

* 16:31 Ýewreýçe manna we bu näme? diýen sözleriň aýdylyşy meňzeşdir. Seret: Msr 16:15.

+ 16:35 Çöl 14:33, Kan 8:2, Ýeş 5:12

+ 17:1 Çöl 33:12, Çöl 33:14

+ 17:2 Çöl 20:3-5

+ 17:4 Çöl 14:10

* 17:6 Horep – bu Sinaý dagynyň beýleki ady.

+ 17:6 Çöl 20:7-11

* 17:7 Masa – bu söz synag diýmegi aňladýar.

* 17:7 Meriba – bu söz dawa diýmegi aňladýar.

+ 17:8 Gçk 36:12, Çöl 13:30, Çöl 24:20, Kan 25:17-18, 1Şam 15:2

+ 17:14 1Şam 15:7-8

+ 18:1 Msr 3:1

* 18:3 Ýewreýçe Gerşom we gelmişek sözleriniň aýdylyşy meňzeşdir.

* 18:4 Eligezer – ýewreýçe bu at Hudaýym meniň Medetkärim diýmegi aňladýar.

+ 18:11 1ÝÝ 16:25

+ 18:18 Çöl 11:14, Kan 1:12

+ 18:21 Kan 16:18, Ezr 7:25

+ 18:25 Kan 1:15

+ 18:26 Kan 1:17

+ 19:2 Çöl 33:15

+ 19:4 Kan 32:11

+ 19:5 Kan 7:6, Kan 14:2, Kan 26:18, Zeb 134:4, Mal 3:17, Msr 9:29, Kan 10:14

+ 19:6 Kan 14:21, Ýrm 2:3, 1Pet 2:5, 1Pet 2:9, Aýn 1:6, Aýn 5:10, Aýn 20:6

+ 19:8 Msr 24:3

+ 19:10 Çöl 11:18

+ 19:13 Ýew 12:20

+ 19:21 1Şam 6:19

+ 19:22 Lew 10:1-3

• 20:1 Kan 5:6-21

+ 20:2 Lew 26:13

+ 20:3 Kan 32:39, 2Pat 17:35, Zeb 80:10

+ 20:4 Lew 19:4, Lew 26:1, Kan 27:15

+ 20:5 Msr 34:14, Kan 4:24, Kan 6:15, Ýeş 24:19, Nah 1:2, Msr 34:7, Çöl 14:18

+ 20:6 Kan 5:10, Kan 7:9

+ 20:7 Lew 19:12, Lew 24:10-16

+ 20:8 Gçk 2:2, Msr 31:14-17, Lew 19:30, Lew 23:3, Lew 26:2, Çöl 15:32-36, Mar 2:27-28, Luk 13:14

+ 20:12 Lew 19:3, Kan 27:16, Mat 15:4, Mat 19:19, Mar 7:10, Mar 10:19, Luk 18:20, Efe 6:2

+ 20:13 Gçk 9:6, Lew 24:17, Mat 5:21, Mat 19:18, Mar 10:19, Luk 18:20, Rim 13:9, Ýak 2:11

+ 20:14 Lew 18:20, Lew 20:10, Kan 22:22, Sül 6:32, Mat 5:27, Rim 13:9

+ 20:15 Lew 19:11, Mat 19:18, Rim 13:9

+ 20:16 Msr 23:1, Kan 19:16-20, Sül 19:5, Mat 19:18

+ 20:17 Ýrm 5:8, Mat 5:28, Luk 12:15, Rim 7:7, Rim 13:9

+ 20:19 Kan 5:27, Ýew 12:19

+ 20:25 Kan 27:5-6, Ýeş 8:31

+ 21:2 Lew 25:39-40, Kan 15:12, Ýrm 34:14

+ 21:6 Kan 15:16-17

+ 21:10 1Kor 7:3

+ 21:12 Gçk 9:6, Lew 24:17, Çöl 35:31

+ 21:13 Kan 19:4-5, Çöl 35:11, Çöl 35:22, Ýeş 20:3

+ 21:14 1Pat 2:28-34

+ 21:16 Kan 24:7

+ 21:17 Lew 20:9, Sül 20:20, Mat 15:4, Mar 7:10

+ 21:25 Lew 24:19-20, Kan 19:21, Mat 5:38

+ 21:28 Gçk 9:5

+ 21:30 Çöl 35:31

* 21:32 Altmyş bäş mysgal – ýewreýçe otuz şekel. Bu takm. 330 gr deňdir.

+ 21:34 Lew 24:18

+ 22:1 2Şam 12:6

+ 22:4 Sül 6:31

+ 22:11 1Pat 8:31, 2ÝÝ 6:20, Ýew 6:16

+ 22:16 Kan 22:28-29

+ 22:18 Lew 19:31, Lew 20:27, Kan 18:10-12

+ 22:19 Lew 18:23, Lew 20:15, Kan 27:21

+ 22:21 Msr 23:9, Lew 19:33, Kan 24:17

+ 22:22 Kan 27:19, Işa 1:17

+ 22:24 Zeb 108:9

+ 22:25 Lew 25:35-37, Kan 23:19, Neh 5:7

+ 22:26 Kan 24:13

+ 22:28 1Pat 21:10, Res 23:5

+ 22:29 Msr 13:2, Msr 13:11-16

+ 22:30 Lew 22:27

+ 22:31 Lew 7:24, Lew 22:8

+ 23:1 Msr 20:16

+ 23:3 Lew 19:15

+ 23:4 Kan 22:1

+ 23:6 Msr 22:21-22, Sül 22:22

+ 23:7 Lew 19:16, Kan 27:25, 1Pat 21:1-11, Sül 17:15, Sül 24:24, Işa 5:23

+ 23:8 Kan 16:19, 1Şam 8:3

+ 23:9 Msr 22:21

+ 23:11 Lew 25:2-7

+ 23:12 Msr 20:9-10

+ 23:13 Ýeş 23:7, Zeb 15:4, Hoş 2:17, Zak 13:2

+ 23:14 Çöl 28:16-31, Kan 16:1-17

+ 23:15 Msr 12:15, Msr 34:20

+ 23:16 Msr 34:22, Kan 16:9, Lew 23:33-43, Çöl 29:12-39, Kan 16:13-15, Kan 31:10-11

+ 23:17 Msr 34:23

+ 23:19 Msr 34:26, Kan 26:2, Msr 34:26, Lew 22:28, Kan 14:21, Kan 22:6

+ 23:20 Msr 14:9, Mal 3:1, Mat 11:10, Mar 1:2, Luk 7:27

+ 23:22 Gçk 12:3, Kan 30:7

+ 23:23 Msr 33:2, Kan 7:1, Ýeş 3:10

+ 23:24 Msr 20:5, Çöl 33:52

+ 23:25 Kan 7:15

+ 23:26 Kan 7:14

+ 23:27 Kan 2:25, Kan 28:7, Ýeş 2:9

+ 23:28 Kan 7:20, Ýeş 24:12

+ 23:29 Kan 7:22

+ 23:31 Gçk 15:18, Çöl 34:1-12, Kan 11:24, Ýeş 1:4, Zeb 71:8

+ 23:33 Msr 34:12, Kan 7:16, Ýeş 23:12-13, Ser 2:3, Zeb 105:36

+ 24:1 Msr 6:23, Çöl 11:16

+ 24:3 Msr 19:8

+ 24:8 Zak 9:11, Mar 14:24, Ýew 9:20

+ 24:10 Gçk 32:30, Msr 33:20, Ýoh 1:18, Ezk 1:26

+ 24:12 1Pat 19:11, Msr 31:18

+ 24:13 Çöl 11:28, Çöl 14:6, Çöl 27:18

+ 24:17 Msr 24:1, Kan 4:24, Ýew 12:29

+ 24:18 Msr 34:28, 1Pat 19:8

• 25:1 Msr 35:4-9

* 25:7 Efot – baş ruhanynyň ýeňsiz üstki geýimi. Sözlüge seret.

+ 25:8 Lew 26:11-12, 1Pat 6:13, Ezk 37:27

• 25:10 Msr 37:1-9

+ 25:10 Kan 10:1

* 25:18 Kerup – perişdeleriň bir görnüşi. Sözlüge seret.

+ 25:21 1Pat 8:9

+ 25:22 Lew 16:2, Çöl 7:89, Çöl 17:4

• 25:23 Msr 37:10-16

+ 25:30 Lew 24:5-9

• 25:31 Msr 37:17-24

* 25:39 Bir ýarym batman – ýewreýçe bir kikkar. Bu takm. 34 kg deňdir.

+ 25:40 1ÝÝ 28:19

• 26:1 Msr 36:8-19

+ 26:14 Msr 25:5

• 26:15 Msr 36:20-34

• 26:31 Msr 36:35-38

+ 26:31 Lew 16:2, 2ÝÝ 3:14, Mat 27:51, Ýew 9:3

+ 26:33 1Pat 6:16, 2ÝÝ 3:8, Mar 15:38

• 27:1 Msr 38:1-7

+ 27:2 1Pat 1:50, 1Pat 2:28

+ 27:3 1Pat 7:40, 2ÝÝ 4:11

• 27:9 Msr 38:9-20

• 27:20 Lew 24:1-4

+ 27:21 Msr 33:7

• 28:6 Msr 39:1-7

• 28:15 Msr 39:8-21

+ 28:17 Ezk 28:13, Aýn 21:19-20

* 28:30 Urym we Tummym – Hudaýyň islegini bilmek üçin ruhanylar tarapyndan ulanylan iki sany daş. Sözlüge seret.

+ 28:30 Lew 8:8, Çöl 27:21, Kan 33:8, 1Şam 28:6, Ezr 2:63, Neh 7:65

• 28:31 Msr 39:22-31

+ 28:36 Zak 14:20

+ 28:38 Çöl 18:1

+ 28:39 Lew 16:4, Ezk 44:18

• 29:1 Lew 8

+ 29:2 Lew 2:4

+ 29:7 Msr 30:30

+ 29:12 Msr 27:2

+ 29:13 Lew 3:3-4

+ 29:14 Lew 4:11-12, Lew 16:27

+ 29:18 Lew 1:9

+ 29:25 Msr 29:18

+ 29:29 Çöl 20:26

+ 29:33 Lew 22:10

+ 29:36 Msr 30:26

+ 29:37 Msr 30:29, Lew 6:18

• 29:38 Çöl 28:1-8

* 29:40 Bir okara – ýewreýçe efanyň ondan biri. Bu takm. 2 kg deňdir.

* 29:40 Bir küýze – ýewreýçe hiniň dörtden biri. Bu takm. 1 litre deňdir.

+ 29:41 Msr 29:18

+ 29:45 Msr 25:8

• 30:1 Msr 37:25-28

+ 30:2 Msr 27:2

+ 30:6 1Pat 6:22

+ 30:9 Lew 10:1

+ 30:10 Lew 16:34

+ 30:12 Msr 38:25, Çöl 1:2-4, 2Şam 24:15

* 30:13 Iki mysgal – ýewreýçe ýigrimi gera. Bu takm. 10 gr deňdir.

+ 30:13 Lew 27:25, Çöl 3:47, Çöl 18:16, Ezk 45:12, Neh 10:32

+ 30:16 Çöl 31:54

• 30:17 Msr 40:30-32

+ 30:18 Msr 38:8

* 30:23 Ýarym put – ýewreýçe bäş ýüz şekel. Bu takm. 6 kg deňdir.

* 30:23 Çärýek put – ýewreýçe iki ýüz elli şekel. Bu takm. 3 kg deňdir.

* 30:24 Dört küýze – ýewreýçe bir hin. Bu takm. 4 litre deňdir.

+ 30:25 Msr 37:29

+ 30:28 Lew 8:10-11

+ 30:29 Msr 29:37, Lew 6:18

+ 30:30 Msr 29:7, Lew 8:10

+ 30:35 Msr 37:29

• 31:1 Msr 35:30-35

+ 31:3 1Pat 7:14

• 31:12 Msr 20:8-11

+ 31:14 Msr 35:2, Çöl 15:32-36

+ 31:17 Gçk 2:22, Msr 20:8-11

+ 31:18 Msr 24:12

• 32:1 Kan 9:11-19

+ 32:1 Msr 24:18, Res 7:40

+ 32:2 Ser 8:24-27

+ 32:4 1Pat 12:28

+ 32:6 1Kor 10:7

+ 32:9 Kan 10:16

+ 32:10 Çöl 14:12

+ 32:11 Dan 9:15

+ 32:13 Gçk 22:16-17, Gçk 26:4

+ 32:14 Çöl 14:20, 2Şam 24:16, Ýrm 18:8, Ýun 3:10

+ 32:20 Kan 9:21

+ 32:25 Sül 29:18

+ 32:27 Kan 13:6-9

+ 32:33 Ezk 18:4, Ezk 18:20

+ 33:2 Msr 23:23

+ 33:3 Msr 3:8

+ 33:5 Çöl 16:21

* 33:6 Horep – bu Sinaý dagynyň beýleki ady.

+ 33:7 Msr 27:21

+ 33:16 Msr 19:5, Çöl 23:9

+ 33:19 Rim 9:15

+ 33:20 Gçk 32:30, Işa 6:5, Ýoh 1:18

• 34:1 Kan 10:1-4

+ 34:2 1Pat 19:11

+ 34:3 Msr 19:12-13

+ 34:6 Çöl 14:17-18, 2ÝÝ 30:9, Neh 9:17, Zeb 85:15, Zeb 102:8, Zeb 110:4, Zeb 111:4, Zeb 114:5, Zeb 144:8, Ýow 2:13, Ýun 4:3

+ 34:7 Msr 20:5-6, Kan 5:9

+ 34:12 Msr 23:33

+ 34:13 Msr 23:24, Kan 7:5

+ 34:14 Msr 20:5

+ 34:15 Çöl 25:2

+ 34:16 Kan 7:3-4, Ser 3:6, 1Pat 11:2-4, 1Pat 16:31

+ 34:17 Msr 20:4

+ 34:18 Msr 12:14, Lew 23:6

+ 34:19 Msr 13:2, Msr 13:11-16

+ 34:20 Msr 23:15

+ 34:21 Msr 20:8-11

+ 34:23 Msr 23:17

+ 34:25 Msr 23:18, Kan 16:4

+ 34:26 Msr 23:19, Lew 22:28, Kan 14:21

+ 34:28 Msr 24:18

+ 34:29 2Kor 3:7-18

+ 34:34 2Kor 3:16

+ 34:35 2Kor 3:7-18

+ 35:2 Msr 20:8-11, Msr 31:14

• 35:4 Msr 25:1-7

+ 35:7 Msr 25:5

+ 35:23 Msr 25:5

• 35:30 Msr 31:1-6

• 36:8 Msr 26

+ 36:19 Msr 25:5

• 37:1 Msr 25:10-20

+ 37:1 Kan 10:3

• 37:10 Msr 25:23-29

• 37:17 Msr 25:31-39

* 37:24 Bir ýarym batman – ýewreýçe bir kikkar. Bu takm. 34 kg deňdir.

• 37:25 Msr 30:1-5

+ 37:29 Msr 30:22-25, Msr 30:34-38

• 38:1 Msr 27:1-8

+ 38:8 Msr 30:18

• 38:9 Msr 27:9-19

+ 38:21 Res 7:44, Aýn 15:5

* 38:24 Kyrk dokuz batman we ýarym put – ýewreýçe ýigrimi dokuz kikkar we ýedi ýüz otuz şekel. Bu takm. 1 tonna deňdir.

* 38:25 Ýüz ýetmiş batman we ýarym çuwal – ýewreýçe ýüz kikkar we bir müň ýedi ýüz ýetmiş bäş şekel. Bu takm. 3420 kg deňdir.

+ 38:25 Msr 30:12

* 38:26 Bir mysgal – ýewreýçe bir beka, ýagny ýarym şekel. Bir beka takm. 6 gr deňdir.

+ 38:26 Çöl 1:46, Çöl 2:32, Çöl 26:51

* 38:27 Ýüz ýetmiş batman – ýewreýçe ýüz kikkar. Bu takm. 3400 kg deňdir.

* 38:27 Bir bitin ondan ýedi batman – ýewreýçe bir kikkar. Bu takm. 34 kg deňdir.

* 38:28 Ýarym çuwal – ýewreýçe bir müň ýedi ýüz ýetmiş bäş şekel. Bu takm. 20 kg deňdir.

* 38:29 Ýüz ýigrimi batman – ýewreýçe ýetmiş kikkar bilen iki müň dört ýüz şekel. Bu takm. 2,4 tonna deňdir.

• 39:1 Msr 28:6-43

+ 39:34 Msr 25:5

+ 40:20 1Pat 8:9

+ 40:34 Msr 13:21, Aýn 15:8

+ 40:36 Çöl 9:17-22

+ 1:2 Lew 6:8-13

+ 1:9 Msr 29:18

+ 1:13 Lew 1:9

+ 1:14 Lew 5:7, Lew 12:8, Lew 14:4, Lew 15:14, Lew 15:29, Çöl 6:10

+ 1:17 Gçk 15:10, Lew 1:9

+ 2:1 Lew 6:14-18, Çöl 15:4-9

+ 2:2 Lew 1:9

+ 2:3 Lew 7:10, Lew 10:13

+ 2:4 Msr 29:2

+ 2:5 Lew 6:21

+ 2:9 Lew 1:9

+ 2:11 Lew 6:17

+ 2:12 Msr 23:19

+ 2:13 Çöl 18:19, 2ÝÝ 13:5

+ 2:14 Lew 23:14

+ 2:16 Lew 2:1, Lew 1:9

+ 3:1 Lew 7:11-21, Lew 7:29-34

+ 3:5 Lew 1:9

+ 3:11 Lew 1:9, Lew 21:6, Çöl 28:2, Ezk 44:7

+ 3:16 Lew 1:9, Lew 7:23

+ 3:17 Gçk 9:4, Lew 7:26, Lew 17:10, Kan 12:23-24, Res 15:20, Res 15:29

+ 4:2 Lew 5:15, Çöl 15:22-29

+ 4:7 Msr 30:1-2

+ 4:11 Msr 29:14, Lew 6:11, Lew 9:11, Lew 16:27, Çöl 19:3, Çöl 19:5

+ 4:13 Çöl 15:24-25

+ 4:17 Çöl 19:4

+ 4:27 Çöl 15:27

+ 4:31 Lew 1:9

+ 5:2 Lew 11

+ 5:3 Lew 12

+ 5:4 Ser 11:30, Ser 11:35, 1Şam 14:24, 1Şam 14:29, Wag 5:4

+ 5:7 Lew 1:14, Lew 12:8

+ 5:11 Çöl 5:15

+ 5:13 Lew 2:3

+ 5:15 Lew 4:2, Lew 4:27, Çöl 15:22-29

+ 5:16 Lew 6:5, Lew 22:14, Lew 27:13, Lew 27:15, Lew 27:27, Lew 27:31, Çöl 5:7

+ 6:2 Msr 23:4, Lew 19:11

+ 6:5 Çöl 5:7

+ 6:9 Lew 1:2-17

+ 6:10 Msr 28:39-43

+ 6:11 Lew 4:2

+ 6:12 Neh 10:34

+ 6:14 Lew 2

+ 6:17 Lew 2:11

+ 6:18 Msr 29:37, Lew 6:18

+ 6:21 Lew 2:5, Lew 1:9

+ 6:22 Msr 29:23-25

+ 6:25 Lew 4

+ 6:28 Lew 11:32, Lew 15:12

+ 6:30 Lew 16:27

+ 7:1 Lew 5:14

+ 7:7 Lew 14:13

+ 7:9 Lew 2:4-5

+ 7:10 Lew 2:3

+ 7:11 Lew 3

+ 7:12 Lew 2:4, Çöl 6:15

+ 7:15 Lew 22:29-30

+ 7:16 Lew 19:5-8

+ 7:20 Lew 22:3

+ 7:23 Lew 3:16-17

+ 7:24 Lew 17:15

+ 7:26 Gçk 9:4, Lew 3:17, Lew 7:26, Lew 17:10-11, Lew 17:14, Kan 12:23-24, Res 15:20, Res 15:29

+ 7:31 Çöl 6:20

• 8:1 Msr 29:1-36

* 8:8 Urym we Tummym – Hudaýyň islegini bilmek üçin ruhanylar tarapyndan ulanylan iki sany daş. Sözlüge seret.

+ 8:8 Msr 28:30

+ 8:9 Msr 28:36

+ 8:10 Msr 30:26-29, Çöl 7:1

+ 8:12 Msr 30:30

+ 8:15 Msr 27:2

+ 8:16 Lew 3:3-4

+ 8:17 Lew 4:11-12

+ 8:21 Lew 1:9

+ 8:23 Lew 14:14-17

+ 9:11 Lew 4:11-12, Çöl 19:5

+ 9:23 Çöl 6:22-27

+ 9:24 Ser 6:21, 1Pat 18:38, 1ÝÝ 21:26, 2ÝÝ 7:1

+ 10:1 Msr 6:23, Msr 30:9

+ 10:2 Çöl 11:1, Çöl 16:35, Çöl 3:4, Çöl 26:61

+ 10:3 Msr 19:22

+ 10:4 Msr 6:18, Msr 6:22

+ 10:6 Lew 21:10

+ 10:7 Lew 21:10

+ 10:9 Ezk 44:21

+ 10:10 Lew 11:47

+ 10:13 Lew 2:3

+ 10:16 Lew 9:3, Lew 9:15

+ 10:18 Lew 6:26

• 11:1 Kan 14:3-20

+ 11:2 Mar 7:19, Res 10:12-15, Rim 14:14

+ 11:22 Mar 1:6

+ 11:25 Lew 13:6, Lew 13:34, Lew 14:8, Lew 14:9, Lew 14:47, Lew 15:5, Lew 16:26, Lew 16:28, Lew 17:15, Çöl 19:10, Çöl 31:24

+ 11:32 Lew 15:12, Çöl 19:15

+ 11:33 Lew 6:28, Lew 15:12

+ 11:39 Lew 17:15, Lew 22:8, Kan 14:21

+ 11:44 Lew 19:2, Lew 20:7, Lew 20:26, Lew 21:8, 1Pet 1:16, Ýew 12:10

+ 11:47 Lew 10:10, Ezk 44:23

+ 12:2 Lew 15:19

+ 12:3 Gçk 17:12

+ 12:4 Luk 2:22

+ 12:8 Lew 1:14, Luk 2:24

+ 13:3 Çöl 12:10, 2Pat 5:1, 2Pat 15:5, 2ÝÝ 26:20

+ 13:6 Lew 11:25

+ 13:34 Lew 11:25, Lew 13:6

+ 13:46 Çöl 5:2, Çöl 12:14, Luk 17:12

+ 14:2 Mat 8:4, Mar 1:44, Luk 5:14, Luk 17:14

+ 14:4 Lew 1:14, Çöl 19:6, Msr 12:22

+ 14:7 2Pat 5:10, Lew 16:22

+ 14:8 Lew 11:25

+ 14:13 Lew 7:7

+ 14:14 Lew 8:23

+ 14:25 Lew 8:23

+ 14:47 Lew 11:25

+ 14:49 Lew 14:4

+ 14:56 Lew 10:10

+ 15:5 Lew 11:25

+ 15:12 Lew 6:28, Lew 11:32

+ 15:14 Lew 1:14

+ 15:16 Kan 23:10

+ 15:19 Lew 12:2

+ 15:24 Lew 18:19

+ 15:25 Lew 11:47, Mat 9:20, Mar 5:25, Luk 8:43

+ 15:29 Lew 1:14

+ 15:31 Çöl 5:3, Çöl 19:13, Çöl 19:20, Ýrm 7:30, Ezk 5:11, Ezk 23:38

+ 16:1 Lew 10:2

+ 16:2 Msr 26:31, Msr 30:10, Mat 27:51, Ýew 6:19, Ýew 9:3, Msr 25:22

+ 16:4 Msr 28:39-43, Ezk 44:18

+ 16:13 Msr 25:21-22

+ 16:18 Msr 30:10

+ 16:22 Lew 14:7

+ 16:23 Lew 6:11

+ 16:26 Lew 11:25

+ 16:27 Msr 29:14, Lew 4:11-12, Lew 6:30, Lew 9:11, Çöl 19:5, Ýew 13:11

* 16:29 Ýewreýleriň senenamasy boýunça ýedinji aý takmynan sentýabr aýyna gabat gelýär.

+ 16:29 Lew 23:27-32, Çöl 29:7-11

+ 16:32 Msr 29:30

+ 17:5 Kan 12:15-20

+ 17:6 Gçk 8:21, Lew 1:9

+ 17:7 2ÝÝ 11:15

+ 17:9 Kan 12:20

+ 17:10 Gçk 9:4-6, Lew 3:17

+ 17:11 Ýew 9:22

+ 17:13 Kan 12:16, Kan 12:24

+ 17:15 Lew 11:25, Lew 11:40

• 18:1 Lew 20:11-22

+ 18:3 Ezk 20:7-8, Ezk 23:8

+ 18:5 Kan 4:1, Kan 32:47, Neh 9:29, Sül 4:4, Ezk 18:9, Ezk 20:11, Rim 8:13, Rim 10:5, Gal 3:12

+ 18:8 Kan 22:30

+ 18:9 Kan 27:22, 2Şam 13:12

+ 18:15 Gçk 38:26

+ 18:16 Mat 14:4, Mar 6:18

+ 18:17 Kan 27:23

+ 18:18 Gçk 29:30, Gçk 30:15

+ 18:19 Lew 15:24

+ 18:20 Msr 20:14

+ 18:22 Gçk 19:5, Ser 19:22, Rim 1:27

+ 18:23 Msr 22:19

+ 18:25 Çöl 35:34, Ýrm 2:7, Ezk 36:17

+ 19:2 Lew 11:44, Ýeş 24:19, 1Pet 1:16

+ 19:3 Msr 20:8-12

+ 19:4 Msr 20:3-5, Kan 5:8

+ 19:5 Lew 7:16-18

+ 19:9 Lew 23:22, Kan 24:19, Rut 2:1-2

+ 19:10 Rut 2:1, Rut 2:15

+ 19:11 Msr 20:15, Lew 6:2-3, Efe 4:25, Kol 3:9

+ 19:12 Msr 20:7, Kan 5:11, Mal 3:5

+ 19:13 Kan 24:14-15, Rim 13:8

+ 19:15 Msr 23:2-3, Kan 1:17

* 19:16 Adalatsyz höküm zerarly… dursun – ýa-da ildeşiň janyna kast etse, biparh garama.

+ 19:16 Msr 23:1, Msr 23:7, Kan 27:25, 1Pat 21:1-11

+ 19:17 Mat 18:15, Luk 17:3

+ 19:18 Sül 20:22, 1Şam 20:17, Mat 5:43, Mat 19:19, Mat 22:39, Mar 12:31, Luk 10:27, Ýak 2:8, Rim 13:9, Gal 5:14

+ 19:19 Kan 22:9

+ 19:26 Gçk 9:4, Lew 3:17, Lew 7:26, Lew 17:10, Kan 12:23-24, Res 15:20, Res 15:29, Kan 18:10

+ 19:27 Lew 21:5

+ 19:28 Lew 21:5, Kan 14:1

+ 19:29 Kan 23:17

+ 19:30 Lew 26:2

+ 19:31 Msr 22:18, Kan 18:11, 1Şam 28:7

+ 19:32 Sül 20:29

+ 19:33 Msr 22:21

+ 19:34 Msr 12:49, Lew 24:22, Çöl 15:16, Kan 10:19

+ 19:36 Kan 25:13, Sül 11:1, Sül 20:10, Ezk 45:10

+ 20:2 Lew 18:21

+ 20:3 Lew 17:10, Ezk 5:11

+ 20:4 Kan 17:2-5

+ 20:6 Lew 19:31

+ 20:7 Lew 11:44

+ 20:9 Msr 21:17

+ 20:10 Msr 20:14, Lew 18:20, Kan 22:22, Ýoh 8:5

+ 20:11 Lew 18:7-16, Kan 22:30, Gçk 35:22

+ 20:12 Gçk 38:26

+ 20:13 Lew 18:22, Rim 1:27

+ 20:14 Lew 18:17, Kan 27:23

+ 20:15 Msr 22:19

+ 20:17 Lew 18:9, 2Şam 13:12

+ 20:18 Lew 15:24, Lew 18:19

+ 20:19 Lew 18:12-13

+ 20:20 Lew 18:14

+ 20:21 Lew 18:16, Mat 14:4, Mar 6:18

+ 20:24 Msr 3:17

+ 20:25 Lew 11:2-47, Kan 14:4-20

+ 20:26 Lew 11:44

+ 20:27 Lew 19:31, Msr 22:18

+ 21:1 Ezk 44:25

+ 21:5 Lew 19:27

+ 21:6 Lew 3:11

+ 21:7 Ezk 44:22

+ 21:8 Lew 11:44

+ 21:9 Gçk 38:24

+ 21:10 Lew 10:6, Ezk 24:17

+ 21:11 Çöl 19:14

+ 21:12 Lew 10:7

+ 21:14 Ezk 44:22

+ 21:18 Kan 23:1

+ 22:3 Lew 7:20-21

+ 22:4 Lew 13:3, Lew 15:2, Çöl 19:11

+ 22:8 Msr 22:31, Lew 11:40, Lew 17:15

+ 22:10 Msr 29:33

+ 22:11 Çöl 18:11

+ 22:14 Lew 6:5

+ 22:20 Kan 15:21, Kan 17:1, Mal 1:8, Mal 1:14

+ 22:27 Msr 22:30

+ 22:28 Msr 23:19, Kan 22:6

+ 22:29 Lew 7:12

+ 22:30 Lew 7:12-15

+ 22:33 Çöl 15:41

+ 23:3 Msr 20:8, Msr 35:2

+ 23:5 Msr 12:1-13

+ 23:8 Msr 12:14-20, Msr 13:3-7

+ 23:10 Msr 23:19, Msr 34:26, Çöl 15:20, Kan 26:2

* 23:13 Bir küýze – ýewreýçe hiniň dörtden biri. Bu takm. 1 litre deňdir.

+ 23:15 Msr 23:16, Msr 34:22, Kan 16:9

+ 23:22 Lew 19:9, Kan 24:19, Rut 2:1, Rut 2:15

+ 23:24 Çöl 29:1-6

+ 23:27 Lew 16:29-31, Çöl 29:7-11

+ 23:34 Çöl 29:12-39, Kan 16:13-15

+ 23:39 Msr 23:16

+ 23:40 Neh 8:14-16

+ 24:2 Msr 25:31, Msr 27:20-21

+ 24:6 Msr 25:30

+ 24:9 1Şam 21:6, Mat 12:4

+ 24:12 Çöl 15:34

+ 24:14 Çöl 15:35-36

+ 24:15 Msr 20:7, Kan 5:11

+ 24:16 1Pat 21:10

+ 24:17 Gçk 9:6, Msr 21:12, Çöl 35:31

+ 24:18 Msr 21:33, Msr 21:34

+ 24:19 Msr 21:23-25, Kan 19:21, Ser 1:7, Mat 5:38

+ 24:22 Msr 12:49, Lew 19:34, Çöl 15:16, Kan 10:19

• 25:1 Msr 23:10-11

+ 25:3 Lew 26:34-35

+ 25:9 Lew 23:27

+ 25:15 Lew 27:17-24

+ 25:21 Kan 28:8

+ 25:23 1ÝÝ 29:15

+ 25:25 Rut 3:9, Rut 4:3-6, Çöl 27:11, Ýrm 32:7

+ 25:28 Lew 27:19-21

+ 25:32 Çöl 35:2, Ýeş 21:1-40

+ 25:35 1Ýoh 3:17

+ 25:36 Msr 22:25-27, Kan 15:7-8

+ 25:39 2Pat 4:1, Neh 5:5, Mat 18:25, Kan 24:14

+ 25:40 Msr 21:2, Kan 15:12

+ 25:42 1Kor 7:23

+ 25:43 Efe 6:9

+ 25:47 Neh 5:5

+ 25:48 Neh 5:8

+ 25:54 Msr 21:2, Kan 15:12

• 26:1 Kan 11:13-15, Kan 28:1-14

+ 26:1 Msr 20:4-5, Msr 23:24

+ 26:2 Lew 19:30

+ 26:4 Kan 11:14, Kan 28:12, Ezk 34:27, Zeb 66:7, Zeb 84:13

+ 26:6 Ýrm 30:10, Ýrm 46:27, Ezk 39:26, Mik 4:4, Ezk 34:25

+ 26:8 Kan 32:30, Ýeş 23:10, 2ÝÝ 24:24, Işa 30:17

+ 26:11 Ezk 37:26

+ 26:12 Ýrm 30:22, Ezk 11:20, Zak 13:9, Aýn 21:3

+ 26:13 Msr 20:2, Kan 5:6

• 26:14 Kan 28:15-68

+ 26:16 Kan 28:22, 1Pat 8:37, 2ÝÝ 6:28, Ser 6:4, Ýrm 5:17, Mik 6:15

+ 26:17 Ser 2:14, 1Pat 8:33, Ýeş 7:4, Sül 28:1

+ 26:21 Gçk 4:15, Zeb 78:12

+ 26:22 Kan 32:24

+ 26:26 Işa 3:1, Ezk 4:16, Ezk 5:16, Ezk 14:13, Işa 9:20, Mik 6:14, Hag 1:6

+ 26:29 Kan 28:53, 2Pat 6:29, Agy 4:10, Ýrm 19:9, Ezk 5:10

+ 26:30 2Pat 23:20, 2ÝÝ 34:5, Ezk 6:5

+ 26:31 2Pat 25:9

+ 26:32 Kan 29:24, 1Pat 9:8, Ýrm 18:16

+ 26:33 Kan 4:27, Kan 28:64, Neh 1:8, Ýrm 9:16, Ezk 12:15, Zak 7:14

+ 26:34 Msr 23:10-11, Lew 25:2-7, 2ÝÝ 36:21

+ 26:37 Ýrm 46:16, Ýeş 7:12, Ser 2:14

+ 26:40 1Pat 8:47, 2ÝÝ 6:37, Neh 9:2, Dan 9:4-5

+ 27:2 Çöl 30, Ser 11:30, 1Şam 1:11, 1Şam 1:28

* 27:3 Bir ýüz mysgal – ýewreýçe elli şekel. Bu takm. 600 gr deňdir.

* 27:4 Ýetmiş mysgal – ýewreýçe otuz şekel. Bu takm. 340 gr deňdir.

* 27:5 Kyrk bäş mysgal – ýewreýçe ýigrimi şekel. Bu takm. 230 gr deňdir.

* 27:5 Ýigrimi iki mysgal – ýewreýçe on şekel. Bu takm. 115 gr deňdir.

* 27:6 On bir mysgal – ýewreýçe bäş şekel. Bu takm. 57 gr deňdir.

* 27:6 Ýedi mysgal – ýewreýçe üç şekel. Bu takm. 34 gr deňdir.

* 27:7 Otuz bäş mysgal – ýewreýçe on bäş şekel. Bu takm. 170 gr deňdir.

+ 27:13 Lew 6:5

+ 27:17 Lew 25:15

+ 27:20 Lew 25:28

+ 27:21 Çöl 18:14

* 27:25 Iki mysgal – ýewreýçe ýigirmi gera. Bu takm. 10 gr deňdir.

+ 27:25 Msr 30:13

+ 27:26 Msr 13:2, Msr 13:11-16

+ 27:27 Lew 6:5

+ 27:29 Çöl 21:2, Ser 11:35

+ 27:30 Çöl 18:21, Kan 14:22

+ 27:31 Lew 6:5

+ 1:1 Msr 19:1, Msr 25:22

+ 1:2 Msr 30:12-14, Msr 38:26, Çöl 26:2, 2Şam 24:1, 1ÝÝ 21:2

+ 1:5 Çöl 7:30

+ 1:6 Çöl 7:36

+ 1:7 Msr 6:23, Rut 4:20, 1ÝÝ 2:10

+ 1:8 Çöl 7:18

+ 1:9 Çöl 7:24

+ 1:10 Çöl 7:48

+ 1:11 Çöl 7:60

+ 1:12 Çöl 7:66

+ 1:13 Çöl 7:72

+ 1:14 Çöl 7:42

+ 1:15 Çöl 7:78

+ 1:21 Çöl 26:7

+ 1:23 Çöl 26:14

+ 1:25 Çöl 26:18

+ 1:27 Çöl 26:22

+ 1:29 Çöl 26:25

+ 1:31 Çöl 1:27

+ 1:33 Çöl 26:37

+ 1:35 Çöl 26:34

+ 1:37 Çöl 26:41

+ 1:39 Çöl 26:43

+ 1:41 Çöl 26:47

+ 1:43 Çöl 26:50

+ 1:46 Msr 38:26, Çöl 26:51

+ 1:53 Çöl 8:19, Çöl 16:46, Çöl 18:5, 1ÝÝ 9:27

+ 2:3 Çöl 1:7

+ 2:9 Çöl 10:14

+ 2:16 Çöl 10:18-20

+ 2:17 Çöl 10:17, Çöl 10:21

+ 2:24 Çöl 10:22-24

+ 2:31 Çöl 10:25-27

+ 2:32 Msr 38:26, Çöl 1:46, Çöl 26:51

+ 2:33 Çöl 1:47-53

+ 3:2 Msr 6:23

+ 3:4 Lew 10:2, 1ÝÝ 24:2

+ 3:6 Çöl 18:2

+ 3:9 Çöl 8:19, Çöl 18:6

+ 3:10 Çöl 16:40, 2ÝÝ 26:18

+ 3:13 Msr 13:2, Msr 13:11-16

+ 3:17 Gçk 46:11, Msr 6:16-19, Msr 10:2

+ 3:18 1ÝÝ 6:17, 1ÝÝ 23:7

+ 3:19 1ÝÝ 6:2, 1ÝÝ 6:18, 1ÝÝ 23:12

+ 3:20 1ÝÝ 6:19, 1ÝÝ 23:21

+ 3:23 Çöl 1:53

+ 3:25 Çöl 4:24-26

+ 3:27 1ÝÝ 26:23

+ 3:31 Çöl 4:4, Çöl 4:15

+ 3:32 Çöl 4:16

+ 3:36 Çöl 4:31-32

+ 3:39 Çöl 26:62

* 3:47 Iki mysgal – ýewreýçe ýigrimi gera. Bu takm. 10 gr deňdir.

+ 3:47 Msr 13:13, Çöl 18:15-16, Msr 30:13

* 3:50 Bir put – ýewreýçe bir müň üç ýüz altmyş bäş şekel. Bu takm. 15,5 kg deňdir.

+ 4:3 Çöl 8:24-25, 1ÝÝ 23:3, 1ÝÝ 23:24, 1ÝÝ 23:27

+ 4:6 Msr 25:5

+ 4:15 2Şam 6:6-7, 1ÝÝ 13:9-10

+ 4:16 Çöl 3:32

+ 4:20 1Şam 6:19

+ 4:24 Çöl 3:25-26

+ 4:31 Çöl 3:36-37

+ 5:2 Lew 13:3, Lew 15:2, Lew 13:46

+ 5:3 Lew 15:31

+ 5:6 Lew 6:2-3

+ 5:7 Lew 5:5, Lew 6:5

+ 5:13 Msr 20:14, Lew 18:20

+ 5:15 Lew 5:11

+ 5:22 Zeb 108:18

+ 6:2 Ser 13:5, Amo 2:11-12

+ 6:5 Ezk 44:20

+ 6:6 Lew 21:11

+ 6:10 Lew 1:14, Lew 5:7

+ 6:14 Lew 3:6, Lew 4:32

+ 6:15 Lew 2:4

+ 6:19 Msr 29:23-24

+ 6:20 Lew 7:31

+ 6:23 Lew 9:23, Kan 21:5, 1ÝÝ 23:13

+ 6:24 Zeb 120:8, Zeb 133:3

+ 6:25 Zeb 4:7, Zeb 30:17, Zeb 66:2, Zeb 79:4, Zeb 79:8, Zeb 79:20, Zeb 118:135

+ 7:1 Msr 40:17, Lew 8:10

+ 7:7 Çöl 4:25

+ 7:8 Çöl 4:31

+ 7:9 Çöl 3:31

+ 7:12 Msr 6:23, Çöl 1:7

* 7:13 Üç ýüz elli mysgal – ýewreýçe ýüz otuz şekel. Bu takm. 1,5 kg deňdir.

* 7:13 Ýüz elli mysgal – ýewreýçe ýetmiş şekel. Bu takm. 800 gr deňdir.

* 7:14 Ýigrimi mysgal – ýewreýçe on şekel. Bu takm. 110 gr deňdir.

+ 7:14 Msr 30:34-35

+ 7:15 Lew 1:2-3

+ 7:16 Lew 4:23-24

+ 7:17 Lew 3:1

+ 7:18 Çöl 1:8

+ 7:24 Çöl 1:9

+ 7:30 Çöl 1:5

+ 7:36 Çöl 1:6

+ 7:42 Çöl 1:14

+ 7:48 Çöl 1:10, 1ÝÝ 7:26-27

+ 7:54 Çöl 1:10

+ 7:60 Çöl 1:11

+ 7:66 Çöl 1:12

+ 7:72 Çöl 1:13

+ 7:78 Çöl 1:15

* 7:85 Alty müň mysgal – ýewreýçe iki müň dört ýüz şekel. Bu takm. 28 kg deňdir.

* 7:86 Iki ýüz kyrk mysgal – ýewreýçe ýüz ýigrimi şekel. Bu takm. 1,3 kg deňdir.

* 7:89 Kerup – perişdeleriň bir görnüşi. Sözlüge seret.

+ 7:89 Msr 25:22

+ 8:7 Çöl 19:9, Çöl 19:17

+ 8:8 Lew 2:1

+ 8:14 Çöl 3:45

+ 8:16 Msr 13:2, Msr 13:11-16

+ 8:19 Çöl 3:9, Çöl 1:53

+ 8:24 Çöl 4:3, 1ÝÝ 23:24, 1ÝÝ 23:27

* 9:1 Ýewreýleriň senenamasy boýunça ýylyň birinji aýy takmynan aprel aýyna gabat gelýär. Seret: Msr 13:4.

+ 9:2 Msr 12:1, Lew 23:5

+ 9:6 Lew 21:1, Çöl 5:2

+ 9:11 Msr 12:6, 2ÝÝ 30:2

+ 9:12 Msr 12:46, Ýoh 19:36

+ 9:14 Msr 12:48-49

+ 9:15 Msr 13:21, Msr 40:17

+ 9:17 Msr 40:36

+ 10:3 Ýow 2:15

+ 10:5 Çöl 2:3-9

+ 10:6 Çöl 2:10-16

+ 10:8 1ÝÝ 15:24

+ 10:9 Çöl 31:6, 2ÝÝ 13:12, 2ÝÝ 13:14

+ 10:10 Çöl 29:1, Zeb 80:4, Çöl 28:11-15

+ 10:12 Gçk 21:21

+ 10:14 Çöl 2:9, Çöl 1:7-9

+ 10:17 Çöl 2:17

+ 10:18 Çöl 2:10-16

+ 10:21 Çöl 4:4-15, Çöl 7:9

+ 10:22 Çöl 2:18-24

+ 10:25 Çöl 2:25-31

+ 10:29 Msr 2:18, Gçk 12:7, Gçk 32:12

+ 10:32 Ser 1:16

+ 10:34 Msr 13:21

+ 10:35 Zeb 67:2, Işa 33:10

+ 11:1 Lew 10:2, Çöl 16:35

+ 11:2 Ýak 5:16

* 11:3 Ýewreýçe Tabgera we ýanýan ýer diýen sözleriň aýdylyşy meňzeşdir.

+ 11:4 Msr 12:38, 1Kor 10:6

+ 11:6 Çöl 21:5

+ 11:8 Msr 16:13, Msr 16:15-31

+ 11:14 Msr 18:18, Kan 1:9

+ 11:15 Ýun 4:3

+ 11:16 Msr 24:1, Kan 1:15

+ 11:17 2Pat 2:9, Neh 9:20

+ 11:18 Msr 19:10

+ 11:21 Msr 12:37

+ 11:23 Işa 50:2, Işa 59:1, Çöl 23:19, Ezk 12:25

* 11:31 Düşelgäniň çar tarapy… ýördüler – ýa-da: Ýel deňizden bedeneleri getirip, düşelgäniň çar tarapyny, bir günlük ýol aralygyny iki tirsek boýy galyňlykda bedene bilen büräp taşlady.

+ 11:31 Msr 16:13

* 11:34 Kibrothatawa – bu söz açgözler üçin gazylan gabyrlar diýmegi aňladýar.

+ 11:35 Çöl 33:17

+ 12:6 Gçk 46:2, Dan 8:2

+ 12:7 Ýew 3:2, Ýew 3:5

+ 12:8 Msr 33:11, Msr 33:19

+ 12:10 Lew 13:3

+ 12:14 Lew 13:46, Çöl 5:2

• 13:1 Kan 1:19-25

+ 13:1 Çöl 10:12, Gçk 21:21

+ 13:3 Ýeş 3:12

+ 13:4 Çöl 32:8, Kan 1:22

+ 13:7 Çöl 13:31

* 13:17 Ýeşuwa – bu söz halasgär diýmegi aňladýar. Sözlükde «Halasgär» sözüne seret.

+ 13:17 Çöl 11:28, Çöl 14:6

+ 13:23 Ýeş 15:14, Ser 1:10, Zeb 77:12, Zeb 77:43, Işa 19:11, Işa 30:4

+ 13:24 Çöl 32:9, Kan 1:24-25

* 13:25 Eşkol – bu söz üzüm salkymy diýmegi aňladýar.

+ 13:30 Msr 17:8

+ 13:31 Çöl 13:7, Çöl 14:6, Çöl 26:65, Çöl 32:12, Çöl 34:19, Kan 1:36, Ýeş 14:6-15, Ýeş 15:13-19, Ser 1:12-15, 1ÝÝ 2:9, 1ÝÝ 2:18

+ 13:32 Ýeş 14:8

+ 13:33 Ezk 36:12

* 13:34 Nefilleri – haýbatly we güýçli adamlar. Sözlüge seret.

+ 13:34 Gçk 6:4, Işa 40:22

• 14:1 Kan 1:26-32

+ 14:2 Msr 16:3, Çöl 20:3

+ 14:4 Neh 9:17

+ 14:5 Çöl 16:4, Çöl 16:22, Çöl 16:45, Çöl 20:6, Ýeş 7:6

+ 14:6 Msr 24:13, Çöl 11:28, Çöl 13:31, Mar 14:63, Res 14:14

+ 14:9 Rim 8:31

+ 14:10 Msr 17:4

+ 14:12 Msr 32:10

+ 14:14 Msr 15:14-15

+ 14:16 Kan 9:28

+ 14:17 Msr 34:6, Msr 20:5, Kan 5:9

• 14:20 Kan 1:34-40

+ 14:21 Zeb 71:19, Işa 6:3, Işa 11:9, Hab 2:14

+ 14:23 Kan 12:9-10, Zeb 94:11

+ 14:24 Çöl 13:30, Çöl 14:6, Ýeş 14:10

* 14:25 Gyzyl deňiz – ýewreýçe Gamyş deňzi.

+ 14:29 Ýew 3:17, Çöl 1:2-3

+ 14:30 Çöl 26:64-65

+ 14:33 Kan 1:3, Kan 8:2

+ 14:34 Ezk 4:5-6

+ 14:38 Çöl 26:65

• 14:39 Kan 1:40-46

+ 14:43 Çöl 13:30

+ 14:45 Çöl 21:3, Ser 1:17

+ 15:3 Msr 29:18, Lew 1:2-3, Lew 22:21, Msr 23:14

* 15:4 Bir küýze – ýewreýçe hiniň dörtden biri. Bu takm. 1 litre deňdir.

* 15:6 Bir ýarym küýze – ýewreýçe hiniň üçden biri. Bu takm. 1,5 litre deňdir.

+ 15:8 Lew 3:1

* 15:9 Iki küýze – ýewreýçe bir hiniň ýarysy. Bu takm. 2 litre deňdir.

+ 15:10 Lew 1:9

+ 15:15 Msr 12:49, Lew 19:34, Lew 24:22, Kan 10:19

+ 15:19 Ýeş 5:11-12

+ 15:22 Lew 4:2, Lew 4:27, Lew 5:15

+ 15:24 Lew 4:13

+ 15:27 Lew 4:27-28

+ 15:29 Çöl 15:15

+ 15:30 Ýew 10:26

+ 15:32 Msr 35:3

+ 15:34 Lew 24:12

+ 15:35 Msr 31:14, Lew 24:14-16

+ 15:38 Kan 22:12, Mat 23:5

+ 15:40 Lew 11:44

+ 15:41 Lew 22:33

• 16:1 Zeb 105:16-18

+ 16:1 Msr 6:16, Msr 6:18, Msr 6:21

+ 16:3 Msr 19:6

+ 16:4 Çöl 14:5

+ 16:5 2Tim 2:19

+ 16:7 Lew 10:1

+ 16:9 Çöl 8:14

+ 16:11 Msr 16:7-8

+ 16:13 Msr 2:14

+ 16:15 1Şam 12:3

+ 16:21 Msr 33:5

+ 16:22 Çöl 14:5, Çöl 27:16, Eýp 12:10, Wag 12:7, Zak 12:1, Res 17:28, Gçk 18:23

+ 16:26 2Tim 2:19

+ 16:29 1Pat 22:28

+ 16:30 Zeb 54:16

+ 16:33 Sül 1:12

+ 16:35 Lew 10:2, Çöl 11:1

+ 16:40 Çöl 3:10, 2ÝÝ 26:18

+ 16:45 Msr 33:5, Çöl 14:5

+ 16:46 Lew 16:12, Çöl 1:53

+ 16:48 Çöl 25:8, 2Şam 24:25

+ 17:4 Msr 25:22

+ 17:8 Ýew 9:4

+ 18:1 Msr 28:38

+ 18:2 Çöl 3:6-10

+ 18:5 Çöl 1:53

+ 18:7 Msr 26:31, Lew 16:2, Çöl 1:51

+ 18:8 Lew 7:32, Çöl 5:9, Msr 29:28

+ 18:11 Lew 22:2, Lew 22:3, Lew 22:11-13

+ 18:12 Kan 18:4

+ 18:13 Msr 23:19

+ 18:14 Lew 27:21, Lew 27:28

+ 18:15 Msr 13:2, Msr 13:11-16, Çöl 3:46-47

* 18:16 Iki mysgal – ýewreýçe ýigrimi gera. Bu takm. 10 gr deňdir.

+ 18:16 Msr 30:13

+ 18:17 Msr 13:2, Msr 13:11-16

+ 18:18 Msr 29:26-28

+ 18:19 Lew 2:13, 2ÝÝ 13:5

+ 18:20 Kan 10:9, Kan 12:12, Kan 14:27, Kan 18:1-2, Ýeş 13:33, Ýeş 14:3, Ýeş 18:7, Ezk 44:28

+ 18:21 Lew 27:30, Kan 14:22

+ 18:26 Neh 10:38

+ 19:2 Kan 21:3, 1Şam 6:7

+ 19:4 Lew 4:16-17

+ 19:5 Msr 29:14, Lew 4:11-12, Lew 9:11

+ 19:6 Msr 12:22, Lew 14:4

+ 19:7 Lew 11:25

+ 19:9 Çöl 8:7

+ 19:10 Lew 11:25

+ 19:12 Çöl 31:19

+ 19:13 Lew 15:31

+ 19:15 Lew 11:32

+ 19:18 Msr 12:22

+ 19:19 Lew 11:25

+ 19:20 Lew 15:31

+ 19:22 Hag 2:13

+ 20:1 Msr 15:20

+ 20:2 Msr 17:1-7

+ 20:3 Msr 16:3, Çöl 14:2

+ 20:6 Çöl 14:5

+ 20:10 Zeb 105:33

+ 20:12 Çöl 27:14, Kan 31:2

* 20:13 Meriba – bu söz dawa diýmegi aňladýar.

+ 20:14 Gçk 25:24-26, Kan 2:4

+ 20:15 Gçk 46:6-7, Msr 1:11

+ 20:16 Msr 2:23, Msr 3:7, Msr 14:19

+ 20:17 Çöl 21:22, Kan 2:27

+ 20:19 Kan 2:28

+ 20:21 Ser 11:16-17

+ 20:22 Çöl 33:37

+ 20:24 Çöl 20:12

+ 20:26 Msr 28:2, Msr 29:29

+ 20:28 Çöl 33:38-39, Kan 10:6

+ 20:29 Kan 34:8

+ 21:1 Çöl 33:40

+ 21:2 Lew 27:29, Kan 7:2, Ser 11:30-31, Gçk 28:20

* 21:3 Ýewreýçe Horma we bütinleý ýok etdiler diýen sözleriň aýdylyşy meňzeşdir.

+ 21:4 Ser 11:18

+ 21:5 Çöl 11:4-6, Çöl 11:20

+ 21:9 2Pat 18:4, Ýoh 3:14

+ 21:10 Çöl 33:43

+ 21:11 Çöl 33:44

+ 21:12 Kan 2:13

+ 21:13 Çöl 22:36, Ser 11:18

+ 21:15 Kan 2:9, Kan 2:18, Kan 2:29, Işa 15:1

* 21:16 Beýer – bu söz guýy diýmegi aňladýar.

• 21:21 Kan 2:24, Ser 11:19-22

+ 21:22 Çöl 20:17, Çöl 20:19

+ 21:24 Kan 3:16, Ýeş 12:2, Ser 11:13

+ 21:28 Ýrm 48:45-46

* 21:29 Kemoş – mowaplaryň hudaýy.

+ 21:29 Ser 11:24, Rut 1:15, 1Pat 11:7, 2Pat 23:13, Ýrm 48:7

+ 21:30 Çöl 32:3, Ýeş 13:17, Işa 15:2, Ýrm 48:18, 1ÝÝ 19:7, Işa 15:2

+ 21:32 Çöl 32:1, Ýeş 13:25, 2Şam 24:5, Ýrm 48:32

+ 21:33 Ýeş 13:12

+ 21:34 Kan 3:1-2

+ 22:2 Ser 11:25, Msr 15:15, Eýp 40:10

+ 22:5 Kan 23:4

+ 22:6 Ýeş 24:9, Neh 13:2, Mik 6:5

+ 22:18 1Pat 13:8, 1Pat 22:14

+ 22:23 Ýeş 5:13

+ 22:36 Çöl 21:13, Çöl 21:15

+ 22:38 Amo 3:8

+ 23:1 Eýp 42:8, 1ÝÝ 15:26

+ 23:8 Sül 26:2

+ 23:9 Kan 33:28, Msr 33:16

+ 23:10 Gçk 13:16

+ 23:19 Hoş 11:9, 1Şam 15:29, 2Tim 2:13, Tit 1:1-2, Mal 3:6

+ 23:22 Çöl 24:8

+ 23:23 Zeb 43:1

+ 23:24 Gçk 49:9, Gçk 49:27

+ 24:2 Çöl 11:25, Ser 3:10, 1Şam 10:10, 1Şam 16:13, 1Şam 19:20, 2ÝÝ 15:1, 2ÝÝ 20:14, 2ÝÝ 24:20

+ 24:8 Çöl 23:22

+ 24:9 Gçk 49:9, Gçk 12:3, Gçk 27:29

+ 24:10 Kan 23:5

+ 24:17 Mat 2:2, Aýn 22:16, Gçk 49:10, Ýrm 48:45

+ 24:18 2Şam 8:14

+ 24:20 Gçk 36:12, Msr 17:8

+ 24:21 Gçk 15:19, Ser 1:16, Ser 4:11, Ser 5:24, 1Şam 15:6, 1Şam 27:10, 1Şam 30:29, 1ÝÝ 2:55, 1ÝÝ 21:28-29, Ýrm 49:16

+ 24:24 Dan 11:30, Gçk 10:21, Gçk 10:25

+ 25:1 Çöl 33:49, Ýeş 2:1, Ýeş 3:1

+ 25:2 Msr 34:15

+ 25:3 Çöl 31:16, Ýeş 22:17, Zeb 105:28-29, Hoş 9:10

+ 25:4 Kan 4:3, Kan 21:22

+ 25:7 Msr 6:25

+ 25:8 Zeb 105:30, Çöl 16:48, 2Şam 24:25

+ 25:12 Işa 54:10, Ezk 34:25, Ezk 37:26, Hoş 2:18

+ 25:13 1ÝÝ 6:4-15

+ 25:15 Çöl 31:8

+ 25:17 Çöl 31:2, Çöl 31:7

+ 26:2 Msr 30:12-14, Msr 38:26, Çöl 1:2, Çöl 1:3, 2Şam 24:1, 1ÝÝ 21:2

+ 26:5 Msr 6:14, 1ÝÝ 5:1-3

+ 26:6 Gçk 46:8-9

+ 26:7 Çöl 1:21

+ 26:9 Çöl 16:1-2

+ 26:10 Çöl 16:31-35

+ 26:11 Msr 6:24

+ 26:12 Gçk 46:10, Msr 6:15, 1ÝÝ 4:24

+ 26:14 Çöl 1:23

+ 26:15 Gçk 46:16

+ 26:18 Çöl 1:25

+ 26:19 Gçk 38, Gçk 46:12, 1ÝÝ 2:3-5

+ 26:22 Çöl 1:27

+ 26:23 Gçk 46:13, 1ÝÝ 7:1

+ 26:25 Çöl 1:29

+ 26:26 Gçk 46:14

+ 26:27 Çöl 1:31

+ 26:28 Gçk 46:20

+ 26:29 1ÝÝ 7:14-19

+ 26:33 Çöl 27:1-7

+ 26:34 Çöl 1:35

+ 26:35 1ÝÝ 7:20-27

+ 26:37 Çöl 1:33

+ 26:38 Gçk 46:21, 1ÝÝ 7:6-12, 1ÝÝ 8:1-5

+ 26:41 Çöl 1:37

+ 26:42 Gçk 46:23

+ 26:43 Çöl 1:39

+ 26:44 Gçk 46:17, 1ÝÝ 7:30-40

+ 26:47 Çöl 1:41

+ 26:48 Gçk 46:24, 1ÝÝ 7:13

+ 26:50 Çöl 1:43

+ 26:51 Çöl 1:46

+ 26:53 Ýeş 11:23

+ 26:54 Çöl 33:54

• 26:57 Msr 6:16-25, 1ÝÝ 6:1-3, 1ÝÝ 6:16-30

+ 26:60 Msr 6:23-25

+ 26:61 Lew 10:2

+ 26:62 Çöl 3:39

+ 26:65 Çöl 14:28-30

• 27:1 Çöl 36:1-12

+ 27:1 Çöl 26:33, Ýeş 17:3-4

+ 27:3 Çöl 16:1-35, Çöl 16:49

+ 27:4 Eýp 42:15

+ 27:11 Rut 4:3-6, Ýrm 32:6-9

+ 27:12 Kan 3:27, Kan 32:49

+ 27:13 Çöl 20:24

+ 27:14 Çöl 20:12-13

+ 27:16 Çöl 16:22

+ 27:17 1Pat 22:17, Ezk 34:5, Zak 10:2, Mat 9:36, Mar 6:34

+ 27:18 Msr 24:13

+ 27:19 Kan 3:28, Kan 31:14

+ 27:20 Ýeş 1:16-18

* 27:21 Urym – Hudaýyň islegini bilmek üçin, ruhanylar tarapyndan ulanylan daş. Sözlüge seret.

• 28:1 Msr 29:38-42

+ 28:2 Lew 3:11, Lew 21:6, Lew 1:9

* 28:5 Bir küýze – ýewreýçe hiniň dörtden biri. Bu takm. 1 litre deňdir.

+ 28:10 Ezk 46:4-5

+ 28:11 Çöl 10:10

• 28:16 Msr 13:3-7, Lew 23:5-8, Kan 16:1-8

+ 28:16 Msr 12:1-13

+ 28:17 Msr 23:15

• 28:26 Kan 16:9-12

+ 29:1 Lew 23:23-25

+ 29:7 Lew 16:29-31, Lew 23:27-32

• 29:12 Lew 23:33-43, Kan 16:13-15

+ 29:12 Ezr 3:4

+ 29:39 Lew 7:16

+ 30:3 Lew 5:4, Kan 23:21, Zeb 49:14, Wag 5:3

+ 31:2 Çöl 25:17

+ 31:6 Çöl 10:9

+ 31:8 Çöl 25:15, Ýeş 13:21

+ 31:15 1Şam 15:3

+ 31:16 Çöl 25:1-5

+ 31:17 Ser 21:11

+ 31:18 Kan 21:10-14

+ 31:19 Çöl 19:12, Çöl 19:22

+ 31:24 Lew 11:25, Çöl 19:10

+ 31:27 Ýeş 22:8, 1Şam 30:24

+ 31:50 Msr 30:12

* 31:52 On iki put – ýewreýçe on alty müň ýedi ýüz elli şekel. Bu takm. 200 kg deňdir.

+ 31:53 Kan 20:14

+ 31:54 Msr 30:16

+ 32:1 Çöl 21:32

+ 32:4 Çöl 21:24, Çöl 21:35

+ 32:8 Çöl 13:3-4, Çöl 13:21-33

+ 32:10 Kan 1:34-36

+ 32:11 Çöl 14:29

+ 32:12 Çöl 14:6

+ 32:13 Çöl 14:33-35

+ 32:17 Ýeş 4:12-13

+ 32:18 Ýeş 22:4

+ 32:19 Ýeş 13:8

+ 32:39 Gçk 50:23, 1ÝÝ 7:14-15

+ 32:40 Ýeş 13:31, Ýeş 17:1

* 32:41 Hawotýaýyr – bu söz Ýaýyryň obalary diýmegi aňladýar.

+ 32:41 Kan 3:14-15, 1Pat 4:13, 1ÝÝ 2:21-23

+ 33:3 Msr 14:8

+ 33:4 Msr 12:12, Msr 12:29

+ 33:5 Msr 12:37

+ 33:6 Msr 13:20

+ 33:7 Msr 14:2

+ 33:8 Msr 15:22-23

+ 33:9 Msr 15:27

+ 33:11 Msr 16:1

+ 33:14 Msr 17:1

+ 33:15 Msr 19:2

+ 33:16 Çöl 11:34

+ 33:17 Çöl 11:35

+ 33:31 Kan 10:6

+ 33:33 Kan 10:7

+ 33:35 Kan 2:8

+ 33:36 Çöl 20:1, Çöl 27:14

+ 33:37 Çöl 20:22

+ 33:38 Çöl 20:28, Kan 10:6

+ 33:40 Çöl 21:1

+ 33:43 Çöl 21:10

+ 33:44 Çöl 21:11

+ 33:47 Kan 32:49

+ 33:48 Çöl 22:1

+ 33:49 Çöl 25:1

+ 33:52 Msr 23:24, Kan 7:5

+ 33:54 Çöl 26:54

• 34:1 Ezk 47:13-21

+ 34:3 Ýeş 15:1-4

+ 34:7 Çöl 33:37-39

+ 34:8 2Pat 14:25

+ 34:11 2Pat 23:33, Ýrm 39:5

+ 34:12 Gçk 15:18, Msr 23:31, Kan 11:24, Ýeş 1:4

+ 34:17 Ýeş 14:1, Ýeş 19:51

+ 34:19 Çöl 14:6

• 35:1 Ýeş 21:1-42

+ 35:6 Kan 4:41-43, Ýeş 20:7-8

• 35:9 Kan 4:41-43, Kan 19:1-13, Ýeş 20

+ 35:11 Msr 21:13

+ 35:22 Msr 21:13

+ 35:25 Msr 29:7

+ 35:30 Kan 17:6, Kan 19:15

+ 35:31 Gçk 8:22, Msr 21:12, Msr 21:30

+ 35:33 Zeb 105:38, Gçk 9:6

+ 35:34 Lew 18:25

• 36:1 Çöl 27:1-7, Ýeş 17:3-6

+ 36:4 Lew 25:10

+ 36:7 1Pat 21:1-16, Ezk 45:9, Ezk 46:18

+ 36:8 1ÝÝ 23:22

* 1:2 Horep – bu Sinaý dagynyň beýleki ady.

+ 1:2 Msr 3:1, Msr 17:6, Msr 33:6, Çöl 13:26, Çöl 32:8

+ 1:3 Çöl 14:33

+ 1:4 Çöl 21:21-35

+ 1:6 Msr 19:1, Çöl 10:11-12

+ 1:7 Çöl 13:30

+ 1:8 Gçk 12:7, Gçk 26:3, Gçk 28:13

+ 1:9 Msr 18:18, Çöl 11:14

+ 1:10 Gçk 15:5

+ 1:11 2Şam 24:3

+ 1:15 Msr 18:25, Çöl 11:16

+ 1:16 Lew 19:15, Kan 16:18-19, Sül 31:9

+ 1:17 Msr 23:2-3, Lew 19:15, Msr 18:22, Msr 18:26

• 1:19 Çöl 13, Çöl 14

+ 1:21 Kan 31:8, Ýeş 1:9

+ 1:30 Msr 14:14

+ 1:31 Msr 19:4, Kan 32:11, Işa 46:3

+ 1:33 Msr 13:21

• 1:34 Çöl 14:20-45

+ 1:36 Çöl 14:6-9, Çöl 14:24

+ 1:37 Çöl 20:12, Çöl 27:14

+ 1:38 Msr 24:13, Çöl 27:18-20

* 1:40 Gyzyl deňiz – ýewreýçe Gamyş deňzi.

+ 1:46 Çöl 20:1, Ser 11:17

+ 2:1 Çöl 14:25, Çöl 21:4

+ 2:5 Gçk 36:8

+ 2:7 Çöl 14:33

+ 2:8 1Pat 9:26

+ 2:9 Ser 11:15

+ 2:10 Çöl 13:23, Kan 1:28

+ 2:11 Gçk 14:5, Kan 2:11, Kan 2:20, Ýeş 12:4, Ýeş 13:12, 2Şam 21:16, 1ÝÝ 20:4, Gçk 14:5-6

+ 2:12 Gçk 36:20-30

+ 2:13 Çöl 21:12

+ 2:14 Çöl 14:29-35, Çöl 26:64-65

+ 2:19 Ser 11:15

+ 2:20 Gçk 14:5-6

+ 2:22 Gçk 36:20-30

+ 2:23 Ýeş 13:3-4

• 2:24 Çöl 21:21-26

+ 2:25 Msr 15:14-16, Msr 23:27

+ 2:27 Çöl 20:17-19

+ 2:36 Ýeş 13:9

• 3:1 Çöl 21:31-35

+ 3:2 Çöl 21:33-34

+ 3:4 1Pat 4:13

+ 3:6 Kan 7:2

+ 3:9 Kan 4:48, Ýeş 11:3, Ýeş 12:5, Zeb 28:6, 1ÝÝ 5:23, Nag 4:8, Ezk 27:5

+ 3:11 Gçk 14:5, Kan 2:11, Kan 2:20, 2Şam 11:1, 2Şam 12:26

+ 3:12 Çöl 32:33, Ýeş 13:8

* 3:14 Hawotýaýyr – bu söz Ýaýyryň obalary diýmegi aňladýar.

+ 3:14 Ser 10:4

+ 3:15 Çöl 32:39-41, 1ÝÝ 2:22

+ 3:16 Çöl 21:24, Ýeş 12:2

+ 3:17 Çöl 34:11, Ýeş 3:16

+ 3:19 Çöl 32:17-26, Ýeş 1:14

+ 3:20 Ýeş 1:15, Ýeş 22:4

+ 3:21 Kan 7:19, Ýeş 10:25

+ 3:22 Msr 14:14

+ 3:24 Msr 15:11

+ 3:26 Çöl 20:12, Kan 1:37

+ 3:27 Çöl 20:12, Çöl 27:12-13, Kan 31:2, Kan 32:52, Kan 34:4

+ 3:28 Çöl 27:18-19, Kan 1:38

+ 3:29 Çöl 25:5

+ 4:1 Lew 18:5

+ 4:2 Kan 12:32, Sül 30:6, Aýn 22:18

+ 4:3 Çöl 25:1-9

+ 4:6 Zeb 118:98, Eýp 28:28, Zeb 110:10

+ 4:7 2Şam 7:23, Zeb 118:151, Zeb 144:18

+ 4:8 Rim 3:2, Rim 7:12

+ 4:9 Kan 6:7, Kan 11:19, Kan 32:46, Zeb 77:4, Ýow 1:3

+ 4:10 Msr 19:9, Msr 19:16

+ 4:11 Msr 20:21, Ýew 12:18

+ 4:13 Msr 20:1-17, Kan 5:6-21, Msr 24:12, Msr 31:18

+ 4:16 Msr 20:4-5, Rim 1:23

+ 4:19 Eýp 31:26-28, 2Pat 17:16, 2Pat 21:3, Ýrm 8:2

+ 4:20 1Pat 8:51, Ýrm 11:4

+ 4:21 Kan 1:37, Kan 3:26

+ 4:24 Msr 20:5, Msr 24:17, Kan 9:3, Işa 30:27, Amo 5:6, Ýew 12:29

+ 4:26 Kan 32:1, Zeb 49:4

+ 4:27 Lew 26:33, Kan 28:64

+ 4:28 Kan 28:36, Zeb 113:13-14, Ýrm 16:13

+ 4:29 Ýrm 29:13-14

+ 4:32 Eýp 20:4

+ 4:33 Msr 19:21

+ 4:35 1Şam 2:2, Işa 45:5, Mar 12:32, 1Kor 8:4

+ 4:36 Msr 24:17

+ 4:39 Ýeş 2:11, Msr 15:11, 1Pat 8:23, 1Pat 8:60

• 4:41 Çöl 35:9-34, Kan 19:1-13, Ýeş 20

+ 4:47 Çöl 21:21-35

+ 4:48 Kan 3:9

+ 4:49 Kan 3:17

• 5:1 Msr 20:1-17

+ 5:4 Msr 33:11

+ 5:5 Msr 20:18, Msr 20:21, Msr 24:2

+ 5:6 Lew 26:13

+ 5:7 2Pat 17:35

+ 5:8 Lew 19:4, Lew 26:1, Kan 27:15

+ 5:9 Msr 34:14, Kan 4:24, Kan 6:15, Ýeş 24:19, Nah 1:2, Msr 34:7, Çöl 14:18

+ 5:10 Kan 7:9

+ 5:11 Lew 19:12, Lew 24:10-16

+ 5:12 Msr 31:14-17, Lew 19:30, Lew 23:3, Lew 26:2, Çöl 15:32-36, Mar 2:27-28, Luk 13:14

+ 5:16 Lew 19:3, Kan 27:16, Mat 15:4, Mat 19:19, Mar 7:10, Mar 10:19, Luk 18:20, Efe 6:2

+ 5:17 Gçk 9:6, Lew 24:17, Mat 5:21, Mat 19:18, Mar 10:19, Luk 18:20, Rim 13:9, Ýak 2:11

+ 5:18 Lew 18:20, Lew 20:10, Kan 22:22, Sül 6:32, Mat 5:27, Rim 13:9

+ 5:19 Lew 19:11, Mat 19:18, Rim 13:9

+ 5:20 Msr 23:1, Kan 19:16-20, Sül 19:5, Sül 19:9, Sül 21:28, Sül 24:28, Sül 25:18, Mat 19:18

+ 5:21 Ýrm 5:8, Mat 5:28, Luk 12:15, Rim 7:7, Rim 13:9

+ 5:22 Msr 31:18

+ 5:25 Msr 19:21

+ 5:27 Msr 20:18-19

+ 5:28 Kan 18:17

+ 5:32 Ýeş 1:7, 2Pat 22:2

+ 5:33 Kan 10:13

+ 6:2 Wag 12:13

+ 6:3 Gçk 15:5, Gçk 22:17

+ 6:4 Mar 12:29, Zak 14:9

+ 6:5 Kan 11:13, Mat 22:37, Mar 12:30, Luk 10:27

+ 6:7 Kan 4:9, Zeb 118:13

+ 6:8 Msr 13:9, Msr 13:16, Kan 11:18

+ 6:9 Kan 11:20

+ 6:10 Ýeş 24:13

+ 6:13 2Pat 17:36, Mat 4:10, Luk 4:8, Kan 10:20, Ýeş 2:12, Ýrm 4:2

+ 6:15 Msr 20:5

* 6:16 Masada… synamaň – ýewreýçe Masa synag diýmegi aňladýar. Seret: Msr 17:1-7.

+ 6:16 Msr 17:2, Mat 4:7, Luk 4:12

+ 6:19 Msr 23:28-30

+ 6:20 Msr 12:26

+ 6:21 Msr 20:2

+ 6:22 Zeb 134:8

+ 6:25 Kan 24:13

+ 7:1 Msr 23:23

+ 7:2 Çöl 21:2, Kan 3:6, Kan 20:16-17, Ýeş 6:20

+ 7:3 2Kor 6:14, Msr 34:15-16, Ýeş 23:12-13, Ser 3:6, 1Pat 11:2-4

+ 7:4 Kan 6:15

+ 7:5 Msr 23:24, Msr 34:13

+ 7:6 1Pet 2:9, Msr 19:5-6

+ 7:7 1ÝÝ 16:19

+ 7:8 Ýrm 31:3, Hoş 11:1, Mal 1:2

+ 7:9 Msr 20:6, Kan 5:10

+ 7:10 Eýp 34:11, Işa 59:18, Nah 1:2

+ 7:12 Gçk 17:2, Gçk 26:3

+ 7:14 Msr 23:26

+ 7:15 Msr 9:15, Msr 15:26, Msr 23:25

+ 7:16 Msr 23:33

+ 7:19 Kan 3:21, Ýeş 10:25

+ 7:20 Msr 23:28, Ýeş 24:12

+ 7:21 Neh 4:14

+ 7:22 Msr 23:29

+ 7:24 Ýeş 10:24, Ýeş 11:12, Ýeş 1:5

+ 7:25 Ýeş 7:20-21

+ 8:2 Msr 16:35, Amo 2:10, Msr 15:25

* 8:3 Ýewreýçe manna we bu näme? diýen sözleriň aýdylyşy meňzeşdir. Seret: Msr 16:15.

+ 8:3 Msr 16:14-15, Msr 16:31, Mat 4:4, Luk 4:4

+ 8:4 Kan 29:5, Neh 9:21

+ 8:5 Sül 3:12, Ýew 12:7

+ 8:7 Kan 11:11

+ 8:14 Sül 30:9, Zeb 77:11, Zeb 105:21, Hoş 13:6

+ 8:15 Çöl 21:6, Hoş 13:5, Msr 17:6, Çöl 20:11

+ 8:16 Msr 16:5, Msr 16:31

+ 8:17 Ser 7:2

+ 8:20 Dan 9:11

+ 9:2 Çöl 13:23, Kan 1:28

+ 9:3 Msr 20:5, Msr 24:17, Kan 4:24, Ýew 12:29, Msr 23:29-31

+ 9:4 Gçk 15:16

+ 9:5 Gçk 50:24

+ 9:6 2Pat 17:14, 2ÝÝ 30:8

+ 9:8 Msr 32:4, Msr 32:10

+ 9:9 Msr 24:18, Mat 4:2

+ 9:10 Msr 31:18

+ 9:12 Msr 32:7-10

+ 9:14 Zeb 9:6, Çöl 14:12

+ 9:18 Msr 34:28, Msr 32:11-14

+ 9:21 Msr 32:20

+ 9:22 Msr 17:7, Çöl 11:3, Çöl 11:34

+ 9:23 Çöl 13:3, Çöl 14:1

+ 9:26 Msr 32:11-13

+ 9:28 Çöl 14:16

+ 9:29 Neh 1:10

• 10:1 Msr 34:1-4

+ 10:1 Msr 25:10

+ 10:2 Msr 25:16, Msr 25:21

+ 10:3 Msr 37:1-9

+ 10:4 Msr 20:1-17, Kan 5:6-21, Msr 34:28-29

+ 10:5 Msr 40:20, 1Pat 8:9

+ 10:6 Çöl 33:30-31, Çöl 20:28, Çöl 33:38

+ 10:7 Çöl 33:33

+ 10:8 Çöl 8:14

+ 10:9 Çöl 18:20

+ 10:10 Msr 34:28

+ 10:11 Msr 33:1

+ 10:12 Mik 6:8, Ýeş 24:14, 1Şam 12:24

+ 10:13 Kan 5:33

+ 10:14 Msr 9:29, Neh 9:6

+ 10:15 Rim 11:28

+ 10:16 Kan 30:6, Ýrm 4:4, Rim 2:29, Msr 32:9

+ 10:17 Ýeş 22:22, Zeb 49:1, Zeb 135:2, Dan 2:47, Dan 11:36, 1Tim 6:15, Aýn 17:14, Aýn 19:16, Res 10:34, Rim 2:11, Gal 2:6, Efe 6:9, Kol 3:25, 1Pet 1:17, 2ÝÝ 19:7

+ 10:18 Zeb 67:5, Zeb 145:9

+ 10:19 Msr 22:21, Lew 19:34

+ 10:20 Kan 6:13, Kan 30:20

+ 10:22 Gçk 46:27, Msr 1:5, Gçk 15:5, Gçk 22:17

+ 11:4 Msr 14:27-28

+ 11:5 Zeb 77:14-40

+ 11:6 Çöl 16:31-33

+ 11:9 Gçk 50:24, Msr 3:8

+ 11:11 Kan 8:7

+ 11:12 1Pat 9:3

+ 11:13 Kan 6:5, Ýeş 22:5

+ 11:14 Lew 26:4, Ýrm 5:24, Ýow 2:23

+ 11:15 Zeb 103:14

+ 11:17 1Pat 8:35, 1Pat 17:1, 2ÝÝ 6:26

+ 11:18 Msr 13:9, Msr 13:16, Kan 6:8

+ 11:19 Kan 4:9

+ 11:20 Kan 6:9

+ 11:24 Ýeş 1:3, Gçk 15:18, Msr 23:31, Çöl 34:1-12, Ýeş 1:4

+ 11:25 Kan 7:24

+ 11:26 Kan 30:1, Kan 30:15

+ 11:27 Lew 26:1-13, Kan 28:2-14

+ 11:28 Lew 26:14-45, Kan 28:15-45

+ 11:29 Kan 27:12-13, Ýeş 8:33

+ 11:30 Gçk 12:6

+ 12:2 2Pat 16:4

+ 12:3 Msr 23:24, Msr 34:13, Kan 7:5, Ser 2:2, 1Pat 14:23

+ 12:5 1Pat 18:29

+ 12:7 Kan 27:7

+ 12:8 Ser 17:6, Ser 21:25

+ 12:9 Zeb 94:11

+ 12:10 Ýeş 23:1

+ 12:11 1Pat 8:29

+ 12:12 Çöl 18:20, Kan 10:9

+ 12:16 Lew 3:17, Lew 7:26, Lew 17:13

+ 12:19 Kan 14:27, Neh 13:10

+ 12:23 Gçk 9:4, Lew 3:17, Lew 7:26, Lew 17:13

+ 12:30 2Pat 17:15

+ 12:31 2Pat 17:31, Ýrm 7:31, Ýrm 19:5

+ 12:32 Kan 4:2, Aýn 22:18

+ 13:1 Ýrm 23:25, Ýrm 23:32, Zak 10:2

+ 13:2 Mar 13:22, 2Sal 2:9, Aýn 13:13, Aýn 16:14

+ 13:5 Kan 18:20

+ 13:8 Sül 1:10

+ 13:9 Msr 32:27-28, Kan 17:7

+ 13:10 Kan 17:5

+ 13:13 Ser 19:22, Ser 20:13, 1Şam 2:12, 1Şam 10:27, 1Şam 25:17, 2Şam 16:7, 2Şam 20:1, 1Pat 21:10, 1Pat 21:13

+ 13:16 Ýeş 8:28

+ 13:17 Ýeş 7:20-21

+ 14:1 Mat 5:9, Ýoh 1:12, 1Ýoh 3:1, 1Ýoh 5:1, Rim 8:14, Lew 19:27-28, Lew 21:5

+ 14:2 Msr 19:5

• 14:3 Lew 11

+ 14:21 Lew 7:24, Lew 11:39-40, Msr 19:6, Msr 23:19, Msr 34:26

+ 14:22 Lew 27:30, Çöl 18:21

+ 14:27 Kan 12:19, Çöl 18:20, Kan 10:9

+ 14:28 Kan 26:12

+ 15:1 Kan 31:10, Neh 10:31

+ 15:3 Kan 23:20

+ 15:6 Kan 28:12, 1Pat 4:21, Ezr 4:20

+ 15:8 Lew 25:35-36, Zeb 36:26, Mat 5:42, Ýak 2:15, 1Ýoh 3:17

+ 15:11 Mat 26:11

+ 15:12 Msr 21:2

+ 15:17 Msr 21:5-6

+ 15:19 Msr 13:2, Msr 13:11-16

+ 15:21 Lew 22:20

+ 15:23 Lew 17:13, Kan 12:23-24

• 16:1 Msr 12:1-39, Msr 13:3-10, Msr 23:14-17, Lew 23:4-22, Lew 23:33-43, Çöl 28:16-31, Çöl 29:12-39

+ 16:3 Msr 12:11

+ 16:4 Msr 34:25

+ 16:9 Msr 34:22

+ 16:12 Kan 5:15

+ 16:13 Msr 23:16

+ 16:18 Msr 18:21, Ezr 7:25, Çöl 11:16, Kan 1:16-17

+ 16:19 Msr 23:2-3, Lew 19:15, Msr 23:8, 1Şam 8:3, Sül 17:8, Wag 7:7

+ 16:21 Msr 34:13, Kan 7:5

+ 17:1 Lew 22:20

+ 17:5 Kan 13:10

+ 17:6 Çöl 35:30, Kan 19:15

+ 17:7 Kan 13:9

+ 17:9 Kan 19:17

+ 17:14 1Şam 8:5

+ 17:15 1Şam 9:16

+ 17:16 Ýeş 11:6, 2Şam 8:4, 1ÝÝ 18:4, 1Pat 10:28, 2ÝÝ 1:16, 2ÝÝ 9:28

+ 17:17 1Pat 11:1-4, Neh 13:26, Sül 31:3, 1Pat 10:14, 1Pat 10:27, 2ÝÝ 1:15, 2ÝÝ 9:27

+ 17:19 Ýeş 1:8

+ 18:2 Çöl 18:20, Kan 10:9, Ýeş 13:14

+ 18:3 Lew 7:30-34

+ 18:4 Çöl 18:12

+ 18:6 Çöl 35:2, Ser 17:7

+ 18:9 Lew 18:26-30, Kan 12:29-31

+ 18:10 Lew 18:21, 2Pat 16:3, 2Pat 17:17, 2Pat 23:10, 2ÝÝ 33:6, Ýrm 32:35

+ 18:11 Msr 22:18, Lew 19:26, Lew 19:31

+ 18:15 Mar 9:8, Ýoh 1:21, Res 3:22, Res 7:37

* 18:16 Horep – bu Sinaý dagynyň beýleki ady.

+ 18:16 Msr 20:19, Kan 5:27

+ 18:17 Kan 5:28

+ 18:18 Ýoh 4:25

+ 18:20 Kan 13:5, Ýrm 14:15, Ýrm 23:30, Ezk 13:8

• 19:1 Çöl 35:9-34, Kan 4:41-43, Ýeş 20

+ 19:5 Msr 21:13

+ 19:10 Sül 6:17

+ 19:11 Kan 27:24

+ 19:13 Kan 21:9

+ 19:14 Kan 27:17, Eýp 24:2, Sül 22:28, Sül 23:10, Hoş 5:10

+ 19:15 Çöl 35:30, Kan 17:6, Mat 18:16, 2Kor 13:1, 1Tim 5:19, Ýew 10:28

+ 19:16 Msr 20:16

+ 19:17 Kan 17:9, Kan 25:1

+ 19:19 Sül 19:5

+ 19:21 Msr 21:23-25, Lew 24:19-20, Mat 5:38

+ 20:1 2ÝÝ 13:12, 2ÝÝ 20:15-17

+ 20:7 Kan 24:5

+ 20:8 Ser 7:3

+ 20:14 Çöl 31:7, Çöl 31:9, Ýeş 8:2

+ 20:17 Kan 7:2, Ýeş 10:40-41

+ 20:19 2Pat 3:19

+ 21:3 Çöl 19:2, 1Şam 6:7

+ 21:5 Çöl 6:22-27

+ 21:8 Ýun 1:14

+ 21:9 Kan 19:13

+ 21:12 1Kor 11:6

+ 21:15 Gçk 29:30, Gçk 29:33

+ 21:17 2Pat 2:9

+ 21:18 Msr 20:12, Kan 5:16

+ 21:20 Sül 23:20-21

+ 21:22 Çöl 25:4

+ 21:23 Ýeş 8:29, Ýeş 10:26-27, Ýoh 19:31, Gal 3:13

+ 22:1 Msr 23:4

+ 22:6 Msr 23:19, Lew 22:28

+ 22:9 Lew 19:19

+ 22:12 Çöl 15:38

* 22:19 Iki ýüz elli mysgal – ýewreýçe ýüz şekel. Bu takm. 1,2 kg deňdir.

+ 22:22 Msr 20:14, Lew 20:10, Ýoh 8:5

* 22:29 Ýüz on mysgal – ýewreýçe elli şekel. Bu takm. 600 gr deňdir.

+ 22:29 Gçk 34:8, Msr 22:16-17, 2Şam 13:1-22

+ 22:30 Lew 18:8, Kan 27:20

+ 23:1 Lew 21:18-20, Işa 56:4-5

+ 23:3 Neh 13:1-2, Agy 1:10

+ 23:4 Çöl 22:5-6

+ 23:5 Çöl 24:10, Sül 26:2

+ 23:7 Gçk 25:24-26, Gçk 36:8, Çöl 20:14, Msr 22:21, Msr 23:9

+ 23:10 Lew 15:1-5

+ 23:14 Lew 26:12

+ 23:17 Lew 19:29, 1Pat 14:24, 1Pat 15:12, 1Pat 22:46, 2Pat 23:7, Hoş 4:14

+ 23:20 Msr 22:25, Kan 15:3

+ 23:21 Çöl 30:3, Wag 5:3

+ 23:25 Mar 2:23, Rut 2:2

+ 24:1 Mal 2:16, Mat 5:31, Mat 19:7, Mar 10:4

+ 24:4 Ýrm 3:1

+ 24:5 Kan 20:7, Sül 5:18

+ 24:7 Msr 21:16

+ 24:8 Lew 13:2

+ 24:9 Çöl 12:10-15

+ 24:13 Msr 22:26-27, Kan 6:25, Zeb 111:9

+ 24:14 Lew 25:39

+ 24:15 Lew 19:13, Ýak 5:4

+ 24:16 2Pat 14:6, 2ÝÝ 25:4, Ýrm 31:29-30, Ezk 18:20

+ 24:17 Msr 22:21

+ 24:19 Lew 19:9, Lew 23:22, Rut 2:1-2

+ 25:1 Kan 19:17

+ 25:3 2Kor 11:24

+ 25:4 1Kor 9:9, 1Tim 5:18

+ 25:5 Mat 22:24, Mar 12:19, Luk 20:28

+ 25:6 Gçk 38:8, Rut 4:10

+ 25:9 Rut 4:7

+ 25:14 Lew 19:36

+ 25:17 Msr 17:8

+ 25:19 1Şam 15:2-8

+ 26:2 Msr 23:19, Msr 34:26, Lew 23:10

+ 26:5 Gçk 46:27, Msr 1:7

+ 26:6 Msr 1:11, Msr 1:14

+ 26:7 Msr 2:23-25, Msr 3:9

+ 26:8 Msr 12:51

+ 26:9 Msr 3:8

+ 26:12 Lew 27:30, Kan 14:28-29

+ 26:14 Lew 7:20, Lew 21:1, Lew 21:11, Hoş 9:4

+ 26:15 2ÝÝ 30:27, Zeb 32:14, Işa 63:15, Msr 3:8

+ 26:18 Msr 19:5

+ 26:19 Kan 28:1, Msr 19:6

+ 27:2 Ýeş 4:1-3

+ 27:5 Msr 20:25, Ýeş 8:30, 1Pat 6:7

+ 27:7 Kan 12:7

+ 27:8 Işa 8:1, Işa 30:8, Hab 2:2

+ 27:9 Kan 26:18

+ 27:12 Kan 11:29, Ýeş 8:33

+ 27:15 Msr 20:4-5, Msr 34:17, Kan 5:8

+ 27:16 Msr 20:12, Msr 21:17, Lew 19:3

+ 27:17 Kan 19:14

+ 27:18 Lew 19:14

+ 27:19 Msr 22:21-22

+ 27:20 Lew 18:8, Kan 22:30

+ 27:21 Msr 22:19, Lew 18:23

+ 27:22 Lew 18:9, 2Şam 13:12

+ 27:23 Lew 18:17, Lew 20:14

+ 27:24 Kan 19:11

+ 27:25 Msr 23:7, Kan 16:19

+ 27:26 Zeb 118:21, Ýrm 11:3, Gal 3:10

• 28:1 Lew 26:1-13, Kan 11:13-15

+ 28:1 Kan 26:19

+ 28:6 Zeb 120:7

+ 28:7 Msr 23:27

+ 28:8 Lew 25:20-21

+ 28:9 Msr 19:6

+ 28:12 Kan 11:14, Kan 15:6

• 28:15 Lew 26:14-45

+ 28:15 Dan 9:11, Zak 1:6, Mal 2:2

+ 28:22 Lew 26:16, 1Pat 8:37, 2ÝÝ 6:28, Amo 4:9, Hag 2:17

+ 28:24 Ýrm 3:3, Amo 4:7

+ 28:25 Ýeş 7:4

+ 28:26 1Şam 17:44, 1Şam 17:46, Zeb 78:2, Ýrm 16:4, Ýrm 19:7, Ýrm 34:20, Işa 17:2, Ýrm 7:33

+ 28:27 Msr 9:10

+ 28:29 Eýp 5:14, Eýp 12:25, Işa 59:10, Sep 1:17

+ 28:30 Kan 20:5-7, Ýrm 8:10, Amo 5:11, Sep 1:13

+ 28:32 2ÝÝ 29:9

+ 28:33 Ser 6:4

+ 28:35 Eýp 2:7

+ 28:36 2Pat 17:3-4, 2Pat 24:15, 2Pat 25:7, 2ÝÝ 33:11, Kan 4:28

+ 28:37 1Pat 9:7, 2ÝÝ 7:20, Ýrm 24:9, Ezk 5:15

+ 28:38 Mik 6:15, Hag 1:6, Ýow 1:4

+ 28:39 Sep 1:13

+ 28:41 Agy 1:5

+ 28:47 Neh 9:35

+ 28:48 Ýrm 27:2

+ 28:49 Işa 5:26, Ýrm 5:15, Ýrm 48:40, Ýrm 49:22, Ezk 17:3, Hoş 8:1, Hab 1:8

+ 28:51 Neh 9:37, Ýrm 5:17

+ 28:52 2Pat 17:5, 2Pat 25:1

+ 28:53 Lew 26:29, 2Pat 6:29, Agy 4:10, Ýrm 19:9, Ezk 5:10

+ 28:57 2Pat 6:29, Agy 4:10, Ezk 5:10

+ 28:60 Msr 9:1-12

+ 28:62 Gçk 15:5, Kan 10:22

+ 28:63 Ýrm 32:41

+ 28:64 Lew 26:33, Kan 4:27, Neh 1:8, Ýrm 9:16, Ezk 12:15, Zak 7:14

+ 28:67 Eýp 7:4

+ 28:68 Kan 17:16, Hoş 8:13, Hoş 9:3

+ 29:1 Msr 19:1-6

+ 29:4 Işa 6:9-10, Ýrm 5:21, Rim 11:8

+ 29:5 Kan 8:4, Neh 9:21

+ 29:6 Msr 15:25, Msr 16:4, Msr 17:6

+ 29:7 Çöl 21:21-35

+ 29:8 Çöl 32:33

+ 29:9 1Pat 2:3

+ 29:11 Ýeş 9:21

+ 29:13 Msr 6:7

+ 29:18 Ýew 12:15

+ 29:20 Kan 9:14, Zeb 9:6

+ 29:23 Ser 9:45, Gçk 14:2, Gçk 19:24, Işa 13:19, Hoş 11:8, Sep 2:9

+ 29:24 Lew 26:32, 1Pat 9:8, 2ÝÝ 7:21, Ýrm 22:8-9

+ 29:25 2Pat 17:15

+ 29:27 Lew 26:14-39, Kan 28:15-68, Zak 5:3

+ 29:28 1Pat 14:14

+ 29:29 Sül 25:2

+ 30:1 Kan 11:26, Lew 26:40

+ 30:2 1Şam 7:3, 1Pat 8:48, Işa 55:7, Hoş 6:1

+ 30:3 Ýrm 32:37, Ezk 34:13, Ezk 36:24

+ 30:4 Neh 1:9

+ 30:6 Kan 10:16, Ýrm 4:4, Ýrm 31:33

+ 30:7 Gçk 12:3, Msr 23:22

+ 30:12 Rim 10:6

+ 30:15 Kan 11:26, Ýrm 21:8

+ 30:20 Kan 10:20

+ 31:2 Kan 34:7, Çöl 20:12, Çöl 27:12-13, Kan 3:27

+ 31:3 Kan 1:38

+ 31:4 Çöl 21:21-35

+ 31:5 Kan 7:2

+ 31:6 Ýeş 1:5, 1Pat 6:13

+ 31:7 Ýeş 1:6

+ 31:10 Kan 15:1, Msr 23:16

+ 31:11 2Pat 23:2, Neh 8:3

+ 31:12 Ýeş 8:33, Ýeş 8:35

+ 31:14 Kan 34:5, Çöl 27:19

+ 31:15 Msr 33:9, Çöl 12:5

+ 31:16 Msr 34:15, Ser 2:12-13, Ser 2:20, Ýrm 11:10

+ 31:17 Çöl 14:42, Ser 6:13

+ 31:19 Kan 32:1-43

+ 31:20 Msr 3:8

+ 31:23 Ýeş 1:6

+ 31:24 Ýeş 24:25-26

+ 31:26 2Pat 22:8, 2ÝÝ 34:14

+ 31:29 Ser 2:12-13, Ser 2:19, 2Pat 22:17, 2ÝÝ 34:22

+ 32:1 Işa 1:2, Mik 1:2

+ 32:2 Işa 55:10-11, Zeb 71:6

+ 32:4 Mat 5:48, 2Şam 22:31, Zeb 17:31, Eýp 34:10, Rim 9:14

+ 32:6 Ýrm 5:21, Işa 63:16, Işa 64:8, Ýoh 8:41, Işa 44:2, Işa 51:13

+ 32:7 Zeb 76:6, Eýp 8:8

* 32:8 Ylahy barlyklaryň – käbir golýazmalarda ysraýyllaryň.

+ 32:8 Gçk 11:8, Res 17:26

+ 32:9 Msr 19:5, Zak 2:12

+ 32:10 Zeb 16:8, Ezk 16:5-6, Hoş 13:5, Zak 2:8

+ 32:11 Msr 19:4, Işa 31:5

+ 32:13 Işa 58:14, Eýp 29:6

* 32:15 Ýeşurun – bu Ysraýylyň beýleki ady.

+ 32:15 Neh 9:25, Zeb 88:27, Zeb 94:1

+ 32:16 Ser 5:8, Zeb 77:58

+ 32:17 Zeb 105:37, 1Kor 10:20

+ 32:18 Işa 17:10, Ýrm 2:32

+ 32:21 2ÝÝ 13:9, Ýrm 5:7, Rim 10:19

+ 32:22 Ýrm 15:14, Ýrm 17:4

+ 32:23 Eýp 6:4, Zeb 7:13, Zeb 37:3, Agy 3:12, Ezk 5:16

+ 32:24 Lew 26:22, Ýrm 8:17, Ezk 5:17

+ 32:25 Agy 1:20, Ezk 7:15

+ 32:27 Zeb 12:5, Işa 10:13

+ 32:28 Işa 27:11, Ýrm 4:22

+ 32:30 Lew 26:8, Ýeş 23:10, Ser 15:15

+ 32:31 1Şam 2:2

+ 32:32 Gçk 18:20

+ 32:33 Zeb 57:5-6

+ 32:35 Rim 12:19, Ýew 10:30

+ 32:36 Zeb 134:14, Ýew 10:30, 1Pat 14:10, 1Pat 21:21, 2Pat 9:8, 2Pat 14:26

+ 32:37 Ser 10:14, Ýrm 2:28

+ 32:39 Msr 20:3, 1Şam 2:6, 2Pat 5:7, Eýp 5:18, Zeb 102:3, Zeb 146:3, Hoş 6:1, Eýp 10:7, Işa 43:13

+ 32:41 Zeb 7:13, Işa 27:1, Işa 34:5, Işa 66:16, Ezk 21:3, Ezk 21:9-10, Kan 32:41, Işa 1:24

+ 32:42 Ýrm 46:10

+ 32:43 Rim 15:10, Gçk 4:10-12, Zeb 78:10, Aýn 6:10, Aýn 19:2

+ 32:46 Kan 4:9

+ 32:47 Lew 18:5

+ 32:49 Çöl 27:12

+ 32:50 Çöl 33:38

+ 32:51 Çöl 20:12, Çöl 27:14

+ 32:52 Kan 3:27

• 33:1 Gçk 49:1-28

+ 33:1 Ezr 3:2, Zeb 89:1

+ 33:2 Zeb 49:2, Zeb 79:2, Zeb 93:1, Hab 3:3, Dan 7:10, Zak 14:5, Res 7:53, Gal 3:19, Msr 19:18

* 33:3 Halkyňy – käbir golýazmalarda halklaryňy.

+ 33:4 Ýoh 1:17, Ýoh 7:19

+ 33:5 Kan 32:15, Işa 44:2

* 33:7 Onuň ellerine kuwwat ber – ýa-da Öz elleri bilen söweşdi.

* 33:8 Tummym… Urym – Hudaýyň islegini bilmek üçin ruhanylar tarapyndan ulanylýan iki sany daş. Sözlüge seret.

* 33:8 Masa – bu söz synag diýmegi aňladýar. Seret: Msr 17:1-7.

* 33:8 Meriba – bu söz dawa diýmegi aňladýar. Seret: Msr 17:1-7.

+ 33:8 Msr 17:7, Çöl 20:13

+ 33:9 Msr 32:26-29, Kan 17:9-11, 2ÝÝ 17:9, Ezr 7:10, Msr 30:7-8

+ 33:13 Gçk 27:28

+ 33:15 Gçk 49:26, Hab 3:6

+ 33:16 Msr 3:2-4

+ 33:17 1Pat 22:11, Gçk 48:19

+ 33:19 Zeb 4:6

+ 33:20 1ÝÝ 12:8

+ 33:21 Çöl 32:1-5, Çöl 32:16-19

+ 33:22 Ýeş 19:47, Ser 18:27

+ 33:23 Ýeş 19:32-39

+ 33:26 Kan 32:15, Kan 33:5, Işa 44:2, Msr 15:11

+ 33:27 Zeb 54:20, Zeb 89:3, Zeb 92:2, Hab 1:12, Zeb 89:1, Zeb 90:9

+ 33:28 Çöl 23:9

+ 33:29 2Şam 7:23, Gçk 15:1, Zeb 32:20, 2Şam 22:45

+ 34:3 Ser 1:16, Ser 3:13, Gçk 14:2, Gçk 19:22, Gçk 13:12

+ 34:4 Gçk 12:7, Gçk 50:24, Kan 3:27

+ 34:6 Ýhd 1:9

+ 34:7 Kan 31:2

+ 34:8 Çöl 20:29

+ 34:9 Çöl 27:18, Çöl 27:23, Işa 11:2

+ 34:10 Msr 33:11

+ 1:1 Msr 24:13, Çöl 27:18-20, Kan 1:38

+ 1:2 Kan 34:5

+ 1:3 Kan 11:24

+ 1:4 Gçk 15:18, Çöl 34:1-12, Kan 11:24

+ 1:5 Kan 7:24, Msr 3:12, Ser 6:16, Kan 31:5-8, Ýew 13:5

+ 1:6 Kan 31:6-7, Kan 31:23

+ 1:7 Kan 5:32

+ 1:8 Kan 17:18-19, Zeb 1:2

+ 1:9 Kan 1:21, Kan 31:8

+ 1:10 Kan 16:18

+ 1:14 Çöl 32:17-26, Kan 3:18

+ 1:15 Çöl 32:29, Kan 3:20, Ýeş 22:1-9

+ 2:1 Mat 1:5, Ýak 2:25, Ýew 11:31

+ 2:5 2Şam 17:18-20

+ 2:7 Ser 3:28, Ser 7:24

+ 2:9 Msr 15:14-16, Msr 23:27

* 2:10 Gyzyl deňiz – ýewreýçe Gamyş deňzi.

+ 2:10 Msr 14:21, Çöl 21:21-35

+ 2:11 Kan 4:39, 1Pat 8:23

+ 2:12 Kan 6:13

+ 2:14 Ser 1:24-25

+ 2:15 1Şam 19:12, Res 9:25

+ 3:1 Çöl 25:1

+ 3:3 Kan 31:9

+ 3:6 Lew 20:7, Çöl 11:18

+ 3:10 Msr 23:23

+ 3:11 Mik 4:13, Zak 4:14, Zak 6:5

+ 3:12 Çöl 13:3

+ 3:13 Zeb 113:3

+ 3:15 1ÝÝ 12:15

+ 3:16 Kan 3:17

+ 3:17 Msr 14:21, Msr 14:29, 2Pat 2:8

+ 4:3 Kan 27:2, 1Pat 18:31

+ 4:6 Gçk 28:18, Gçk 35:14, 1Şam 7:12, Msr 12:26

+ 4:12 Çöl 32:17, Çöl 32:20

+ 4:23 Msr 14:21

+ 4:24 1Pat 8:42-43

* 5:3 Gibegat Haralot – bu söz pürçük kesilýän baýyrlyk diýmegi aňladýar.

+ 5:4 Çöl 14:29, Çöl 26:64-65

+ 5:6 Çöl 14:33-34, Msr 3:8, Çöl 14:23, Çöl 14:28-29

+ 5:7 Çöl 14:31, Kan 1:39

* 5:9 Ýewreýçe Gilgal we aýryp taşladym diýen sözleriň aýdylyşy meňzeşdir.

+ 5:9 Gçk 34:14

+ 5:10 Msr 12:6, Çöl 9:5

* 5:12 Manna – çölde Hudaý tarapyndan ysraýyllara berlen üýtgeşik iýmit. Msr 16:15-e we sözlüge seret.

+ 5:12 Msr 16:35

+ 5:13 Çöl 22:23

+ 5:15 Msr 3:5

+ 6:4 Ser 7:16-18

+ 6:16 Lew 27:28, Kan 20:17, Ýeş 2:1-6

+ 6:17 Ýeş 7:12

+ 6:19 Ýew 11:30

+ 6:20 Kan 7:2

+ 6:22 Ýew 11:31

+ 6:24 Mat 1:5, Ýak 2:25, Ýew 11:32

+ 6:25 1Pat 16:34

+ 7:1 Ýeş 22:20, 1ÝÝ 2:6-7

+ 7:4 Lew 26:17, Kan 28:25

+ 7:6 Çöl 14:5, 1Şam 4:12, Neh 9:1, Agy 2:10

+ 7:7 Msr 5:22, 2Pat 3:10

+ 7:9 Zeb 82:4

+ 7:12 Lew 26:37, Ser 2:14, Ýeş 6:17

+ 7:14 1Şam 10:19, 1Şam 10:21

+ 7:17 Çöl 26:19-20

+ 7:19 Ýoh 9:24

+ 7:20 2Şam 12:13

* 7:21 Bäş gadak – ýewreýçe iki ýüz şekel. Bu takm. 2 kg deňdir.

* 7:21 Bir ýarym gadak – ýewreýçe elli şekel. Bu takm. 600 gr deňdir.

+ 7:21 Gçk 10:10, Gçk 11:2, Kan 7:25-26, Kan 13:17

* 7:26 Ýewreýçe Akor we bela sözleriniň aýdylyşy meňzeşdir.

+ 7:26 Ýeş 7:26, 2Şam 18:17

+ 8:1 Ýeş 6:1

+ 8:2 Ýeş 6:20, Kan 20:14

+ 8:4 Ser 20:29

+ 8:5 Ýeş 7:4-5, Ser 20:32

+ 8:19 Ser 20:37

+ 8:22 Kan 7:2

+ 8:23 1Şam 15:8-9

+ 8:28 Kan 13:16

+ 8:29 Ýeş 10:26, Kan 21:22-23, Ýeş 7:26, 2Şam 18:17

+ 8:30 Kan 27:2, Kan 27:5-6

+ 8:31 Msr 20:25

+ 8:33 Kan 11:29, Kan 27:12-13

+ 8:34 Kan 28

+ 8:35 Kan 31:12

+ 9:2 Gçk 14:1-3, Ýeş 10:5, Ýeş 11:5

+ 9:3 Ýeş 6:20, Ýeş 8:28

+ 9:6 Ýeş 5:10

+ 9:9 Kan 20:11, Kan 20:15

+ 9:10 Çöl 21:21-35

+ 9:14 Çöl 27:21

+ 9:15 Ýeş 11:19

+ 9:17 Ýeş 18:25-28

+ 9:21 Kan 29:11

+ 9:24 Kan 7:1-2, Msr 15:14

+ 9:25 Ýrm 26:14

+ 10:1 Ýeş 6:20, Ýeş 8:29, Ýeş 9:15

+ 10:2 Kan 11:25

+ 10:5 Gçk 14:1-3, Ýeş 9:2, Ýeş 11:5

+ 10:8 Ýeş 1:5, Ýeş 21:44

+ 10:10 Ser 4:15, 1Şam 7:10, Işa 28:21

+ 10:11 Msr 9:23, Işa 30:30, Aýn 11:19, Aýn 16:21, 2Şam 18:8

+ 10:13 Hab 3:11

+ 10:14 2Pat 20:10-11, Işa 38:8

+ 10:24 Kan 7:24

+ 10:25 Kan 3:21, Kan 7:19

+ 10:26 Ýeş 8:29

+ 10:27 Kan 21:22-23

+ 10:28 Ýeş 6:20

+ 10:38 Ýeş 15:15, Ser 1:11

+ 10:40 Kan 20:16-17

+ 11:4 Ser 7:12, 1Şam 13:5

+ 11:5 Gçk 14:1-3, Ýeş 9:1-2

+ 11:6 Kan 17:16, 2Şam 8:4, 1ÝÝ 18:4

+ 11:12 Kan 7:24, Kan 20:16-17

+ 11:15 Msr 34:11-12, Kan 7:2

+ 11:19 Ýeş 9:7, Ýeş 9:15

+ 11:20 Msr 4:21, Kan 7:16, Kan 20:16-17, 1Şam 2:25

+ 11:21 Çöl 13:23, Kan 1:28, Kan 2:10, Kan 9:2

+ 11:22 1Şam 17:4

+ 11:23 Çöl 26:53, Ýeş 14:15

+ 12:2 Çöl 21:24

+ 12:4 Kan 2:11, Kan 3:11, Ýeş 13:12, Çöl 21:33-35

+ 12:6 Çöl 32:33, Kan 29:8

+ 13:3 Kan 2:23

+ 13:5 1Pat 15:18, Zeb 82:8, Ezk 27:9

+ 13:8 Çöl 32:33, Kan 3:12

+ 13:9 Kan 2:35

+ 13:12 Ýeş 12:4

+ 13:13 1ÝÝ 2:23

+ 13:14 Kan 18:1-2

+ 13:21 Çöl 25:15, Çöl 31:8

+ 13:22 Çöl 31:16

+ 13:30 1ÝÝ 2:23

+ 13:31 Çöl 32:41

+ 13:33 Çöl 18:20, Kan 10:9

+ 14:1 Çöl 34:17

+ 14:2 Çöl 26:53-55, Çöl 34:13

+ 14:3 Çöl 18:20, Kan 10:9

+ 14:4 Gçk 48:5, Çöl 35:2

+ 14:6 Çöl 13:31, Çöl 14:6

+ 14:8 Çöl 13:32, Kan 1:28

+ 14:9 Çöl 14:6-9, Çöl 14:24

+ 14:12 Çöl 13:23, Kan 1:28, Kan 2:10, Kan 9:2, Ýeş 11:21

+ 14:15 Gçk 23:2, Gçk 35:27, Ser 1:10, Ýeş 15:13, Ýeş 11:23

+ 15:4 Çöl 34:3-5

+ 15:6 Ýeş 18:17

+ 15:13 Çöl 13:31, Ýeş 14:15, Ýeş 21:11

+ 15:14 Çöl 13:23, Ser 1:10, Ser 1:20

+ 15:15 Ýeş 10:38, Ser 1:11

+ 15:16 Ser 1:12-15, 1Şam 17:25

+ 15:19 Ser 1:10-15

+ 15:63 Ser 1:8, Ser 1:21, 2Şam 5:6

+ 16:2 2Şam 15:32, 2Şam 17:5

+ 16:10 Ser 1:29, 1Pat 9:16

+ 17:1 Gçk 41:51, 1ÝÝ 7:14, Çöl 32:40

+ 17:2 Çöl 26:30-32

+ 17:3 Çöl 26:33, Çöl 27:1-7, Çöl 36:1-12

+ 17:12 Ser 1:27-28

+ 17:14 Gçk 48:19

+ 17:16 Ser 1:19

+ 18:1 Ser 18:31

+ 18:7 Çöl 18:20, Kan 10:9, Ýeş 13:8

+ 18:17 Ýeş 15:6

+ 18:28 Ýeş 9:17

+ 19:2 1ÝÝ 4:28-33

+ 19:9 Gçk 49:7

+ 19:16 Gçk 49:13

+ 19:46 Ser 1:34

+ 19:47 Ser 18:27

+ 19:50 Ýeş 24:30, Ser 2:9

• 20:1 Çöl 35:6, Çöl 35:9-34, Kan 4:41-43, Kan 19:1-13

+ 20:1 Msr 21:13

• 21:1 Çöl 35:1-8, 1ÝÝ 6:54-81

+ 21:4 Msr 6:16-19, Çöl 3:17-20

+ 21:11 Ýeş 14:15, Ýeş 15:13

+ 21:43 Gçk 13:15, Gçk 15:18, Gçk 26:3, Gçk 28:13

+ 21:44 Ýeş 10:8, Ýeş 23:10

+ 21:45 1Pat 8:56

+ 22:2 Çöl 32:18-22, Kan 3:20, Ýeş 1:12-15

+ 22:4 Ýeş 11:23

+ 22:5 Kan 6:5, Kan 6:17, Kan 11:22

+ 22:7 Ýeş 17:5

+ 22:8 Çöl 31:27, 1Şam 30:24

+ 22:13 Çöl 25:7-13

+ 22:16 Kan 13:12-15

+ 22:17 Çöl 25:1-5

+ 22:20 Ýeş 7:1, Ýeş 7:5

+ 22:22 Kan 10:17, 1Pat 8:39

+ 22:31 Lew 26:11-12

+ 22:34 Gçk 31:48

+ 23:1 Kan 12:10

+ 23:3 Msr 14:14

+ 23:4 Ýeş 13:1-7

+ 23:5 Çöl 33:53

+ 23:6 Kan 5:32, Kan 28:14

+ 23:7 Msr 23:13

+ 23:8 Kan 10:10

+ 23:9 Ýeş 10:8, Ýeş 21:44

+ 23:10 Lew 26:8, Kan 32:30, Ser 15:15, Msr 14:14

+ 23:12 Msr 34:15-16, Kan 7:3, Ser 2:21, Msr 23:33, Kan 7:4

+ 23:14 1Pat 2:2, Ýeş 21:45, 1Pat 8:56

+ 23:15 Lew 26:14-39, Kan 28:15-68

+ 24:2 Gçk 11:27-32

+ 24:3 Gçk 12:1-5, Gçk 21:2-3

+ 24:4 Gçk 25:24-26, Gçk 36:8, Gçk 46:5-7

+ 24:5 Msr 3:10, Msr 4:14, Msr 7, Msr 12:51

+ 24:6 Msr 14:9

+ 24:7 Msr 14:20, Msr 14:28, Çöl 14:33-34, Ýeş 5:6

+ 24:9 Çöl 22:5-6, Kan 23:4

+ 24:10 Çöl 24:10, Kan 23:5

+ 24:11 Ýeş 3:17, Ýeş 6:1, Ýeş 10:10, Ýeş 11:8

+ 24:12 Çöl 21:21-35, Zeb 43:4

+ 24:13 Kan 6:10, Kan 6:11

+ 24:14 Kan 10:12, 1Şam 12:24

+ 24:15 1Pat 18:21

+ 24:19 Lew 19:2, Msr 20:5

+ 24:20 1Şam 12:25

+ 24:26 Kan 31:24, Gçk 35:4, Ser 9:6

+ 24:27 Gçk 31:44-45

+ 24:28 Ser 2:6

• 24:29 Ser 2:7-9

+ 24:30 Ýeş 19:50, Ser 2:9

+ 24:32 Gçk 33:19, Gçk 48:22, Gçk 50:25

+ 1:1 Ýeş 24:29, Ser 20:18

+ 1:5 1Şam 11:8

+ 1:7 Lew 24:19

+ 1:8 Ýeş 15:63, 2Şam 5:6

+ 1:10 Ýeş 14:15, Çöl 13:23, Ýeş 15:14

+ 1:11 Ýeş 10:38, Ýeş 15:15

+ 1:12 Çöl 13:31, Ýeş 15:13-19

+ 1:16 Çöl 24:21, Çöl 10:29-32

* 1:17 Ýewreýçe Horma we bütinleý ýok etdiler diýen sözleriň aýdylyşy meňzeşdir.

+ 1:19 Ýeş 17:16, Ýeş 17:18

+ 1:20 Çöl 14:24, Ýeş 14:13, Ser 1:10, Çöl 13:34, Kan 2:10

+ 1:21 Ýeş 15:63

+ 1:23 Gçk 28:19

+ 1:24 Ýeş 2:14

+ 1:27 Ýeş 17:11-13

+ 1:29 Ýeş 16:10, 1Pat 9:16

+ 1:31 Ýeş 19:24-30

+ 1:33 Ýeş 19:32-39

+ 1:34 Ýeş 19:46

+ 1:36 Çöl 34:4, Ýeş 15:3

+ 2:1 Gçk 17:7

+ 2:2 Kan 7:2, Kan 12:3

+ 2:3 Msr 23:33

* 2:5 Bohim – bu söz aglaşýanlar diýmegi aňladýar.

• 2:6 Ýeş 24:28-31

+ 2:9 Ýeş 19:50

+ 2:10 Eýp 18:21, Ýrm 9:3, 2Sal 1:8

+ 2:11 Ser 3:7, Ser 4:1, Ser 6:1, Ser 10:6, Ser 13:1

+ 2:12 Kan 31:16-17

+ 2:13 1Şam 7:4

+ 2:14 Lew 26:37, Ýeş 7:12

+ 2:15 Lew 26:14-46, Kan 28:15-68

+ 2:17 Msr 34:15, Kan 31:16

+ 2:18 Msr 2:23-25

+ 2:21 Ýeş 23:12-13

+ 3:1 Ýeş 13:2-6

+ 3:6 Msr 34:16

+ 3:7 Ser 2:11

+ 3:9 2Pat 13:5, Ser 1:13

+ 3:10 Çöl 24:2, Ser 6:34, Ser 11:29, Ser 13:25, Ser 14:6, Ser 14:19, Ser 15:14

+ 3:15 Ser 20:16

+ 3:27 Ser 6:34, 1Şam 13:3

+ 3:28 Ýeş 2:7, Ser 7:24

+ 3:31 Ser 5:6, 1Şam 13:19

+ 4:1 Ser 2:11

+ 4:2 Ýeş 11:10, 1Şam 12:9

+ 4:6 Ýeş 19:37, Ýew 11:32, Ýrm 46:18

+ 4:7 1Pat 18:40

+ 4:11 Çöl 10:29, Çöl 24:21, Ser 1:16, Ýeş 19:33

+ 4:15 Ýeş 10:10

+ 5:4 Kan 33:2, 2Şam 22:8, Zeb 17:8, Zeb 67:9, Zeb 76:18, Zeb 96:4

+ 5:5 Msr 19:18

+ 5:6 Ser 3:31, Ser 4:17

+ 5:8 Kan 32:16, 1Şam 13:19, 1Şam 13:22

+ 5:12 Zeb 56:9

+ 5:14 Çöl 32:39

+ 5:17 Ýeş 13:24-28

+ 5:18 Ser 4:10

+ 5:19 Ýeş 17:11

+ 5:21 Ser 4:7

+ 5:24 Ser 4:17

+ 5:25 Ser 4:19

+ 5:26 Ser 4:21

+ 5:31 Zeb 36:6

+ 6:1 Ser 2:11, Gçk 25:1, Çöl 25:17-18

+ 6:4 Lew 26:16, Kan 28:31-33

+ 6:9 1Şam 10:18

+ 6:11 Ýeş 17:2

+ 6:13 Kan 31:17

+ 6:15 1Şam 9:21, 1Şam 18:18

+ 6:16 Msr 3:12, Ýeş 1:5

+ 6:17 2Pat 20:8, Zeb 85:17

+ 6:18 Gçk 18:3-8

+ 6:20 Ser 13:19

+ 6:21 Lew 9:24, 1Pat 18:38

+ 6:22 Gçk 32:30

* 6:32 Ýerubagal – bu söz Bagalyň özi göreşsin diýmegi aňladýar.

+ 6:33 Ýeş 17:16, Hoş 1:5

+ 6:34 Çöl 24:2, Ser 3:10, Ser 3:27, 1Şam 13:3

+ 7:2 Kan 8:17

+ 7:3 Kan 20:8

+ 7:12 Ýeş 11:4, 1Şam 13:5

+ 7:16 1Şam 11:11, Eýp 1:17

+ 7:18 Ýeş 6:4

+ 7:22 1Şam 14:20, 2ÝÝ 20:22-23

+ 7:24 Ýeş 2:7, Ser 3:28

+ 7:25 Zeb 82:12

+ 8:1 Ser 12:1

+ 8:3 Sül 15:1

+ 8:5 Gçk 33:17

+ 8:6 1Şam 25:11

* 8:8 Peniýel – ýewreýçe Penuwel. Bu Peniýeliň beýleki adydyr.

+ 8:8 Gçk 32:30

+ 8:11 Çöl 32:35, Çöl 32:42

+ 8:17 1Pat 12:25

+ 8:21 Zeb 82:12, Işa 3:18

+ 8:22 1Şam 8:5

+ 8:24 Msr 32:1-4, Gçk 25:12-18

* 8:26 Bir batman – ýewreýçe bir müň ýedi ýüz şekel. Bu takm. 20 kg deňdir.

+ 8:27 Kan 7:16

+ 8:31 Ser 9:1

+ 9:4 Ser 8:33

+ 9:5 2Pat 11:1

+ 9:6 Gçk 35:4, Ýeş 24:26, 1Pat 12:1

+ 9:7 Kan 11:29, Kan 27:12, Ýeş 8:33

+ 9:8 2Pat 14:9

+ 9:13 Zeb 103:15

+ 9:15 Ezk 31:3

+ 9:21 Çöl 21:16

+ 9:23 1Şam 16:14

+ 9:28 Gçk 34

+ 9:29 2Şam 15:4

+ 9:45 1Pat 12:25, Kan 29:29

+ 9:48 Zeb 67:15

+ 9:53 2Şam 11:21

+ 9:54 1Şam 31:4

* 10:4 Hawotýaýyr – bu söz Ýaýyryň obalary diýmegi aňladýar.

+ 10:4 Kan 3:14

+ 10:6 Ser 2:11, 1Pat 11:5, 2Şam 23:13

+ 10:10 1Şam 7:6

+ 10:14 Kan 32:37

+ 11:1 Ýew 11:32

+ 11:3 2Şam 10:6, 2Şam 10:8, 1Şam 22:2

+ 11:8 Ser 10:18

+ 11:10 Ýrm 42:5

+ 11:13 Çöl 21:24-26

+ 11:15 Kan 2:9, Kan 2:19

* 11:16 Gyzyl deňiz – ýewreýçe Gamyş deňzi.

+ 11:16 Çöl 13:27, Çöl 14:25

+ 11:17 Çöl 20:14-21, Kan 1:46

+ 11:18 Çöl 21:4, Çöl 21:13

+ 11:20 Çöl 21:21-23, Kan 2:26-37

+ 11:24 Çöl 21:29

+ 11:25 Çöl 22:2, Mik 6:5

+ 11:27 Gçk 16:5

+ 11:29 Çöl 24:2, Ser 3:10

+ 11:30 Gçk 28:20

+ 11:31 Çöl 21:2

+ 11:33 Ezk 27:17

+ 11:35 Lew 5:4, Çöl 30:3

+ 12:1 Ser 8:1

+ 13:1 Ser 2:11

+ 13:2 Ýeş 19:41

+ 13:3 Ser 6:12, Luk 1:28, Luk 1:31

* 13:5 Nazyr – özüni Hudaýa bagyşlan adamlaryň saçyna päki degirmezlik nyşany. Sözlüge seret.

+ 13:5 Çöl 6:1-21, 1Şam 1:11

+ 13:15 Ser 6:18

+ 13:18 Gçk 32:29

+ 13:19 Ser 6:20

+ 13:22 Gçk 32:30

+ 13:24 1Şam 2:21

+ 13:25 Çöl 24:2, Ser 3:10

+ 14:1 Ýeş 15:10, Ýeş 19:43, Gçk 38:12

+ 14:2 Gçk 34:4

+ 14:3 Gçk 24:3, Gçk 24:4

+ 14:6 Çöl 24:2, Ser 3:10

+ 14:12 Gçk 29:27

* 14:15 Dördünji gün – bu jümle käbir golýazmalarda ýedinji gün diýip duş gelýär.

+ 14:15 Ser 16:5

+ 14:16 Ser 16:15

+ 14:19 Çöl 24:2, Ser 3:10

+ 15:14 Çöl 24:2, Ser 3:10

+ 15:15 Çöl 6:6, Kan 32:30, Ýeş 23:10

* 15:17 Ramatlehi – bu söz eşek äňi diýmegi aňladýar.

* 15:19 Eýnhakor – bu söz Ony çagyranyň çeşmesi diýmegi aňladýar.

+ 16:1 Ýeş 15:47

+ 16:5 Ser 14:15

+ 16:11 Ser 15:13

+ 16:15 Ser 14:16

+ 16:17 Çöl 6:2, Çöl 6:5, Ser 13:5

+ 16:23 1Şam 5:2, 1ÝÝ 10:10

+ 17:2 Lew 5:1

+ 17:3 Msr 20:4

+ 17:4 Işa 46:6

+ 17:5 1Pat 13:33

+ 17:6 Kan 12:8, Ser 18:1, Ser 19:1, Ser 21:25

+ 17:7 Rut 1:1, 1Şam 17:12, Mik 5:2, Mat 2:1

+ 18:1 Ser 17:6, Ser 19:1, Ser 21:25, Ser 1:34-36

+ 18:2 Ser 13:25, Ser 16:31

+ 18:5 Çöl 27:21, Hoş 4:12

+ 18:7 Ýeş 19:47

* 18:12 Mahanadan – bu söz Danyň düşelgesi diýmegi aňladýar.

+ 18:12 Ýeş 15:60

+ 18:24 Gçk 31:30

+ 18:27 Gçk 49:17, Ýeş 19:47

+ 18:28 2Şam 10:6

* 18:30 Musanyň agtygy – bu jümle käbir golýazmalarda Manaşanyň agtygy diýip duş gelýär.

+ 18:30 Msr 2:22, Msr 18:3, 2Pat 17:6

+ 18:31 Ýeş 18:1

+ 19:1 Ser 17:6, Ser 18:1, Ser 21:25

+ 19:10 Ýeş 15:8, Ýeş 15:63, Ýeş 18:28

+ 19:20 Gçk 19:2, Eýp 31:32

+ 19:22 Kan 13:13, Gçk 19:5-9

+ 19:29 1Şam 11:7

+ 20:1 1Şam 3:20, 2Şam 3:10, 2Şam 24:2, 1Şam 7:5, 1Şam 11:7

+ 20:6 Gçk 34:7

+ 20:13 Kan 13:13

+ 20:15 Çöl 1:37, Çöl 26:41

+ 20:16 Ser 3:15

+ 20:17 1Şam 11:8, 2Şam 24:9

+ 20:18 Ser 1:1-2

+ 20:21 Gçk 49:27

+ 20:27 Msr 6:15, Çöl 25:7-13, Ýeş 22:13

+ 20:29 Ýeş 8:4

+ 20:32 Ýeş 8:5

+ 20:37 Ýeş 8:19

+ 20:45 Ýeş 15:32

+ 21:1 Ser 20:1

+ 21:6 1Şam 9:21

+ 21:8 1Şam 11:1

+ 21:11 Çöl 31:17

+ 21:12 Ýeş 18:1

+ 21:13 Ser 20:47, Kan 20:10

+ 21:21 Msr 15:20, Ser 11:34

+ 21:25 Kan 12:8, Ser 17:6, Ser 18:1, Ser 19:1

+ 1:1 Ser 2:16

+ 1:13 Eýp 19:21

+ 1:15 Çöl 21:29

+ 1:17 2Şam 15:21, 1Şam 3:17, 1Şam 25:22, 2Şam 19:13, 1Pat 2:23

* 1:20 Nagomy – bu söz ýakymly diýmegi aňladýar.

* 1:20 Mara – bu söz ajy diýmegi aňladýar.

+ 1:22 2Şam 21:9

+ 2:1 Lew 19:9, Kan 24:19

+ 2:4 Zeb 128:8

+ 2:10 1Şam 25:23

+ 2:12 Zeb 16:8, 1Şam 24:20

+ 2:13 1Şam 1:18

+ 2:15 Lew 19:10, Lew 23:22, Kan 24:19

+ 3:9 Ezk 16:8

+ 3:11 Sül 31:10

+ 4:1 2Şam 15:2, 2Şam 18:4, 2Şam 19:8

+ 4:4 Lew 25:25, Çöl 27:11, Ýrm 35:4

+ 4:5 Kan 25:5

+ 4:7 Kan 25:9

+ 4:10 Kan 25:6

+ 4:11 Gçk 29:31, Rut 1:2

+ 4:12 Gçk 38:27-29, 1ÝÝ 2:4-12

+ 4:13 Gçk 29:31

+ 4:15 1Şam 1:8

• 4:18 1ÝÝ 2:4-15, Mat 1:3-6

+ 4:18 Gçk 38:29

+ 4:20 Çöl 1:7

+ 1:3 Msr 23:15, Kan 12:5-7

+ 1:4 Kan 12:17-18

+ 1:8 Rut 4:15

+ 1:9 1Şam 12:7, 1Şam 15:20

* 1:11 Nazyr – özüni Hudaýa bagyşlan adamlaryň saçyna päki degirmezlik nyşany. Sözlüge seret.

+ 1:11 Gçk 28:20

+ 1:18 Rut 2:13

* 1:20 Şamuwel – bu söz Onuň ady Hudaý diýmegi aňladýar.

* 1:23 Seniň wadaňy – käbir golýazmalarda Öz wadasyny.

* 1:24 Üçýaşar öküz – käbir golýazmalarda üç öküz.

+ 2:1 Luk 1:46-55, Zeb 33:3

+ 2:2 Msr 15:11, Kan 32:31

+ 2:4 Zeb 36:15, Zeb 75:4

+ 2:5 Zeb 67:7, Zeb 112:9, Işa 54:1, Ýrm 15:9

+ 2:6 Kan 32:39

+ 2:7 Eýp 5:11, Zeb 74:8

+ 2:8 Zeb 106:41, Zeb 112:7, Eýp 36:7, Zeb 112:7-8, Eýp 38:6, Sül 8:29, Zeb 23:2, Zeb 101:26, Zeb 103:5

+ 2:9 Zeb 90:11, Sül 2:8, Sül 4:19, Ýrm 23:12

+ 2:10 1Şam 7:10, Zeb 17:14, Zeb 95:13

+ 2:12 Kan 13:13

+ 2:16 Lew 3:16-17, Lew 7:25

+ 2:21 Ser 13:24

+ 2:22 Msr 38:8

+ 2:25 Ýeş 11:20

+ 2:26 Luk 2:52

+ 2:27 1Pat 13:1, Msr 4:14, Msr 4:27

+ 2:28 Msr 28:1, Çöl 18:8-19

+ 2:30 Msr 27:21, Sül 4:8, Ýrm 8:9-10

+ 2:31 1Pat 2:27

+ 2:34 1Şam 4:11

+ 2:35 1Pat 2:35

+ 3:1 Zeb 73:9, Sül 29:18, Amo 8:11

+ 3:11 2Pat 21:12, Ýrm 19:3

+ 3:17 Rut 1:17

+ 3:18 2Şam 10:12, 2Şam 15:26

+ 3:19 1Şam 9:6

+ 3:20 Ser 20:1

+ 4:3 Ýeş 18:1

* 4:4 Kerup – perişdeleriň bir görnüşi. Sözlüge seret.

+ 4:4 Msr 25:22

+ 4:9 Ser 13:1

+ 4:11 1Şam 2:34

+ 4:12 Ýeş 7:6, Neh 9:1

+ 4:15 1Pat 14:4

+ 4:20 Gçk 35:17

* 4:21 Ikabot – bu söz şöhrat gitdi diýmegi aňladýar.

+ 4:22 Zeb 77:61

+ 5:1 Ýeş 13:3

+ 5:2 Ser 16:23

+ 5:3 Işa 46:1

+ 5:4 Işa 21:9, Ýrm 50:2, Mik 1:7

+ 5:5 Sep 1:9

+ 6:3 Lew 5:15, Lew 5:16

+ 6:6 Msr 8:15, Msr 8:32, Msr 12:31

+ 6:7 Çöl 19:2, Kan 21:3

+ 6:17 Ýeş 13:3

* 6:19 Ýetmiş adamy – käbir golýazmalarda elli müň ýetmiş adamy.

+ 6:19 Msr 19:21, Çöl 4:20

+ 6:21 Ýeş 18:14

+ 7:1 2Şam 6:3, 1ÝÝ 13:7

+ 7:3 Kan 30:1-10, 1Pat 8:48, Işa 55:7, Hoş 6:1, Ýow 2:12

+ 7:4 Ser 2:13

+ 7:5 Ser 20:1

+ 7:6 2Şam 14:14, 2Şam 23:16, Agy 2:19, Ser 10:10

+ 7:9 Zeb 98:6

+ 7:10 1Şam 2:10, Ýeş 10:10, Zeb 17:15

* 7:12 Ebenezer – bu söz ýardam daşy diýmegi aňladýar.

+ 7:12 Gçk 28:18, Gçk 35:14, Ýeş 4:1-10

+ 8:3 Msr 23:8, Kan 16:19

+ 8:5 Kan 17:14, Ser 8:5

+ 8:11 Kan 17:16-20, 1Şam 14:52

+ 8:14 1Pat 21:1-16

* 8:16 Mal-garalaryňyzy – käbir golýazmalarda ýaş ýigitleriňizi.

+ 8:18 Sül 1:28, Işa 1:15, Mik 3:4

+ 9:1 1Şam 14:51, 1ÝÝ 8:33, 1ÝÝ 9:39

+ 9:4 2Pat 4:42

+ 9:6 1Şam 3:19

+ 9:12 1Pat 3:2

+ 9:16 Msr 2:24-25, Msr 3:9

+ 9:21 Ser 20:46, Ser 21:6, Ser 6:15

+ 10:1 1Şam 9:16, 1Şam 16:13, 2Şam 2:4, 1Pat 1:34, 2Pat 9:3

+ 10:2 Gçk 35:19

+ 10:10 Çöl 24:2

+ 10:12 1Şam 19:24

+ 10:18 Ser 6:9

+ 10:19 Ýeş 7:14

+ 10:24 2Şam 16:16, 1Pat 1:25, 1Pat 1:31, 1Pat 1:39, 2Pat 11:12, 2ÝÝ 23:11

+ 10:25 Kan 17:14-20

+ 10:27 Kan 13:13

+ 11:1 Ser 21:8, 1Şam 31:11-13

+ 11:2 Zak 11:17

+ 11:4 Ser 2:4, Ser 21:2

+ 11:6 Çöl 24:2, 1Şam 10:10

+ 11:7 Ser 19:29, Ser 20:1

+ 11:8 Ser 1:5, Ser 20:17, 1Şam 15:4, 2Şam 24:9

+ 11:11 Ser 7:16

+ 11:14 1Şam 10:8

+ 12:1 1Şam 8:5, 1Şam 10:24

+ 12:3 Kan 16:19, Çöl 16:15

* 12:8 Müsürliler olary ezdiler – bu sözler käbir golýazmalarda ýok.

+ 12:8 Gçk 46:6-7, Msr 2:23, Msr 12:36, Msr 12:51

+ 12:9 Ser 3:12, Ser 4:2, Ser 10:7, Ser 13:1

+ 12:10 Ser 10:10

* 12:11 Barak – käbir golýazmalarda Bedan.

+ 12:11 Ser 6:32, Ser 11:1, 1Şam 7:10

+ 12:12 1Şam 11:1, 1Şam 8:19

+ 12:15 Lew 26:14-15, Kan 28:15

+ 12:21 Kan 11:16, 1Kor 8:4

+ 12:22 Zeb 93:14, Rim 11:2

+ 12:23 1Pat 8:36, 2ÝÝ 6:27

+ 12:24 Kan 10:12, Ýeş 24:14

+ 12:25 Ýeş 24:20

+ 13:3 Ser 3:27, Ser 6:34

+ 13:5 Ýeş 11:4, Ser 7:12

+ 13:6 Ser 6:2, Eýp 30:6

+ 13:8 1Şam 10:8

+ 13:13 2Şam 24:10, 1ÝÝ 21:8

+ 13:14 Zeb 88:20-21, Res 13:22

* 13:21 Bir ýarym mysgal… bir mysgal – ýewreýçe bir pim… üçden bir şekel. Bir pim 8 gr, üçden bir şekel 4 gr deňdir.

+ 14:3 Msr 28:6, 1Şam 2:18, 1Şam 22:1, 1Şam 1:3

+ 14:6 Ser 7:4, Ser 7:7

+ 14:11 1Şam 13:6

+ 14:18 Çöl 27:21

+ 14:20 Ser 7:22, 2ÝÝ 20:22-23

+ 14:29 Lew 5:4

+ 14:31 Ýeş 10:12

+ 14:33 Gçk 9:4, Lew 3:17, Lew 7:26, Lew 17:10, Kan 12:23-24

+ 14:37 1Şam 28:6

* 14:41 Eý, Ysraýylyň Hudaýy Reb… ýa Ysraýylyň Hudaýy Reb – bu sözlemleriň deregine käbir golýazmalarda Eý, Ysraýylyň Hudaýy Reb! Maňa dogry çözgüdini ber diýen sözler bar.

+ 14:42 Ýun 1:7

+ 14:45 2Şam 14:11, 1Pat 1:52, Luk 21:18, Res 27:34

* 14:47 Ýeňiş gazandy – käbir golýazmalarda pislik etdi.

+ 14:47 2Şam 8:3, 2Şam 10:6

+ 14:48 1Şam 15:3, 1Şam 15:7

+ 14:49 1Şam 31:2, 1ÝÝ 8:33, 1ÝÝ 9:39, 1ÝÝ 10:1, 1Şam 18:17-28, 1Şam 19:11-17, 2Şam 3:13-16, 2Şam 6:16-23

+ 14:50 2Şam 2:8

+ 14:51 1Şam 9:1, 1ÝÝ 8:33, 1ÝÝ 9:39

+ 14:52 1Şam 8:11

+ 15:1 1Şam 9:16, 1Şam 10:1

+ 15:2 Msr 17:8-16, Kan 25:17-19

+ 15:4 1Şam 11:8

+ 15:6 Çöl 24:21, Ser 1:16

+ 15:7 Gçk 2:11, Gçk 25:18

+ 15:8 Ýeş 8:23, Msr 17:14, Çöl 24:7

+ 15:10 Gçk 6:6

+ 15:12 Ýeş 15:55

+ 15:22 Wag 4:17, Zeb 39:7-8, Zeb 49:8-14, Sül 21:3, Işa 1:11-17, Ýrm 7:22-23, Mik 6:6-8, Ýew 10:6

+ 15:23 1Şam 13:14

+ 15:27 1Pat 11:30-31

+ 15:28 1Şam 13:14, 1Şam 28:17

+ 15:29 Çöl 23:19, Tit 1:2

+ 15:35 1Şam 19:24

+ 16:1 1Şam 9:16, 1Şam 10:1

+ 16:5 Eýp 1:5

+ 16:6 1Şam 17:13, 1ÝÝ 2:13-15, 2ÝÝ 11:19

+ 16:7 1Pat 8:39, Sül 21:2, Ýrm 11:20

+ 16:9 2Şam 13:3, 2Şam 21:21, 1ÝÝ 2:13, 1ÝÝ 20:7

+ 16:13 1Şam 10:1, Çöl 24:2

+ 16:14 Ser 9:23

+ 16:17 2Pat 3:15

+ 17:1 Ýeş 15:35

+ 17:4 Ýeş 11:22

* 17:5 Üç batman – ýewreýçe bäş müň şekel. Bu takm. 57 kg deňdir.

* 17:7 On ýedi gadak – ýewreýçe alty ýüz şekel. Bu takm. 7 kg deňdir.

+ 17:7 2Şam 21:19, 1ÝÝ 20:5

+ 17:8 1Şam 8:17

+ 17:13 1Şam 16:6-10, 1ÝÝ 2:13-15

+ 17:18 Gçk 37:14

+ 17:25 Ýeş 15:16, 1Şam 18:17-19

+ 17:44 Kan 28:26

+ 17:45 Zeb 19:8

+ 17:46 1Pat 18:36

+ 17:47 Zeb 43:7, 2ÝÝ 20:15, Hoş 1:7

+ 17:50 2Şam 23:21

* 17:52 Gat – käbir golýazmalarda jülge.

+ 17:52 Ýeş 15:36

+ 17:54 2Şam 5:6

+ 17:55 1Şam 14:51, 2Şam 2:8

+ 18:1 1Şam 20:17, 2Şam 1:26

+ 18:6 Msr 15:20

+ 18:7 1Şam 21:11, 1Şam 29:5

+ 18:10 1Şam 16:14

+ 18:14 2Şam 7:9

+ 18:17 1Şam 14:49, 1Şam 17:25, 1Şam 25:28

+ 18:18 Ser 6:15, 1Şam 9:21, 2Şam 7:18

+ 18:19 2Şam 21:8

+ 18:25 Gçk 34:12, 2Şam 3:14

+ 19:5 1Şam 17:48-49

+ 19:9 1Şam 16:14, 1Şam 18:10

+ 19:11 Zeb 58:1, 1Şam 14:49, 1Şam 18:20-28, 2Şam 6:16-23

+ 19:12 Ýeş 2:15, Res 9:25

+ 19:18 1Şam 7:17

+ 19:20 Çöl 11:25, Çöl 24:2

+ 19:23 Çöl 24:2

+ 19:24 Işa 20:2, 1Şam 10:11-12

+ 20:1 1Şam 7:17

+ 20:8 2Şam 14:32

+ 20:15 2Şam 9:1, 2Şam 21:7

+ 20:17 Lew 19:18, 1Şam 18:1, 2Şam 1:26

* 20:25 Oturdy – käbir golýazmalarda durdy.

+ 20:25 1Şam 14:50-51

+ 20:26 Lew 7:21, Lew 11:24-28, Lew 15:1-4

+ 21:1 Işa 10:32

+ 21:6 Lew 24:9, Mat 12:3, Mar 2:25, Luk 6:3

+ 21:7 1Şam 22:9, Zeb 51:2

+ 21:9 Msr 28:6, 1Şam 2:18, 1Şam 17:51

+ 21:10 1Şam 27:2, 1Pat 2:39

+ 21:11 1Şam 18:7, 1Şam 29:5

+ 21:13 Zeb 33:1

+ 22:1 2Şam 23:13, 1ÝÝ 11:15, Zeb 56:1, Zeb 141:1

+ 22:2 Ser 11:3

+ 22:5 2Şam 24:11, 1ÝÝ 21:9, 1ÝÝ 29:29

+ 22:8 1Şam 18:3

+ 22:9 1Şam 21:7, Zeb 51:2

+ 22:10 1Şam 21:6, 1Şam 21:9

+ 22:18 Msr 28:6, 1Şam 2:18

+ 22:20 1Şam 23:6

+ 22:23 1Pat 2:26

+ 23:1 Ýeş 15:44

+ 23:6 1Şam 22:20, Msr 28:6, 1Şam 2:18

+ 23:9 1Şam 30:7

+ 23:13 1Şam 22:2, 1Şam 25:13, 1Şam 27:2

+ 23:14 Ýeş 15:24, Zeb 62:1

+ 23:17 1Şam 24:21

+ 23:18 1Şam 18:3, 1Şam 20:8

+ 23:19 1Şam 26:1, Zeb 53:1-2

+ 23:24 Ýeş 15:55

• 24:1 1Şam 26

+ 24:1 Ýeş 15:62

+ 24:6 2Şam 24:10

+ 24:7 1Şam 26:9, 2Şam 1:14

+ 24:8 Zeb 7:5

+ 24:12 Zeb 58:4

+ 24:13 Gçk 16:5

+ 24:20 Rut 2:12

+ 24:21 1Şam 23:17

+ 25:1 1Şam 7:17, Gçk 21:21, Çöl 10:2

+ 25:3 Çöl 13:31, Ýeş 14:14, 1ÝÝ 2:18-24

+ 25:11 Ser 8:6, Işa 32:6

+ 25:17 Kan 13:13

* 25:18 Bir batman gowurga – ýewreýçe bäş siýah gowurga. Bu takm. 20 kg deňdir.

+ 25:22 1Şam 3:17

+ 25:23 Rut 2:10

+ 25:24 2Şam 14:9

* 25:25 Nabal, özi-de akmak – ýewreýçe Nabal we akmak sözleriniň aýdylyşy meňzeşdir.

+ 25:26 2Şam 18:32, Dan 4:16

+ 25:28 1Şam 18:17

+ 25:43 1Şam 27:3, 1Şam 30:5, 2Şam 2:2, 2Şam 3:2, 1ÝÝ 3:1

+ 25:44 2Şam 3:14-15

• 26:1 1Şam 24:1-22

+ 26:1 1Şam 23:19, Zeb 53:1-2

+ 26:2 Ýeş 15:24, Zeb 62:1

+ 26:5 1Şam 14:50, 1Şam 17:55

+ 26:6 2Şam 2:18

+ 26:9 1Şam 24:7, Zeb 7:5

+ 26:10 1Şam 31:6

+ 26:12 Gçk 2:21, Gçk 15:12

+ 26:21 1Şam 15:24

+ 26:23 2Şam 22:21, Zeb 17:21

+ 27:2 1Şam 23:13, 1Şam 21:10, 1Pat 2:39

+ 27:3 1Şam 25:43

+ 27:6 Ýeş 15:31

+ 27:8 Ýeş 13:2, 1Şam 15:7

+ 27:10 Ýeş 15:31-32, Ser 1:16, 1Şam 30:29

+ 28:3 1Şam 25:1, Msr 22:18, Lew 19:31, Kan 18:10-12

+ 28:4 Ýeş 19:17, 1Şam 31:1

+ 28:6 1Şam 14:37, 2Şam 22:42, Zeb 17:42

+ 28:7 Ýeş 17:11

+ 28:14 1Şam 2:19, 1Şam 15:27

+ 28:15 1Şam 18:12

+ 28:17 1Şam 15:28

+ 28:18 1Şam 15:29

+ 28:19 1Şam 31:2, 1Şam 31:4

+ 29:5 1Şam 18:7, 1Şam 21:11

+ 29:9 2Şam 14:17, 2Şam 14:20, 2Şam 19:27, Gal 4:14

+ 30:1 1Şam 27:6-7

+ 30:5 1Şam 25:43

+ 30:7 1Şam 22:20, 1Şam 23:6, Msr 28:6, 1Şam 2:18, 1Şam 23:9

+ 30:9 1Şam 23:13

+ 30:14 2Şam 8:18, 2Şam 15:18, 2Şam 20:7, 2Şam 20:23, 1Pat 1:38, 1ÝÝ 18:17, Ýeş 14:14, 1Şam 27:10, 1ÝÝ 2:18-24

+ 30:15 Kan 23:15-16

+ 30:17 1ÝÝ 4:43

+ 30:24 Çöl 31:27, Ýeş 22:8

+ 30:29 Ser 1:16, 1Şam 27:10

• 31:1 1ÝÝ 10:1-12

+ 31:1 1Şam 28:4

+ 31:2 1Şam 14:49, 1ÝÝ 8:33, 1ÝÝ 9:39, 1ÝÝ 10:1

+ 31:4 Ser 9:54, 2Şam 1:10

+ 31:9 2Şam 1:20

+ 31:10 Ser 2:13, Ýeş 17:11

+ 31:11 1Şam 11:1-11, 2Şam 21:10

+ 31:12 2Şam 21:12, 2ÝÝ 16:14, 2ÝÝ 21:19

+ 1:1 1Şam 31:4, 1Şam 30:17-20

+ 1:6 1Şam 31:1-4, 1ÝÝ 10:1-6

+ 1:9 Ser 9:54

+ 1:11 2Şam 13:31

+ 1:14 1Şam 24:7

+ 1:20 Mik 1:10, Ýeş 13:3, 1Şam 31:9

+ 1:21 1Şam 31:1

+ 1:26 1Şam 18:1, 1Şam 20:17

+ 2:1 Ýeş 14:13-15

+ 2:2 1Şam 25:43

+ 2:3 1Şam 27:2-3

+ 2:4 1Şam 16:13, 1Şam 31:11-13

+ 2:8 1Şam 14:50-51, Ýeş 13:26

+ 2:11 2Şam 5:5, 1Pat 2:11, 1ÝÝ 3:4

+ 2:13 Ýrm 41:12

* 2:16 Helkathassurym – bu söz gylyç meýdany diýmegi aňladýar.

+ 2:18 1Şam 26:6, 2Şam 3:30, 2Şam 3:39, 2Şam 16:9-10, 2Şam 19:22, 2Şam 23:18, 1ÝÝ 2:16

• 3:1 1ÝÝ 3:1-4

+ 3:2 1Şam 25:43

+ 3:3 2Şam 13:37

+ 3:4 1Pat 1:5

+ 3:7 2Şam 21:8, 2Şam 21:10

+ 3:9 1Şam 15:28, 1Şam 16:13, 1Şam 28:17

+ 3:10 Ser 20:1

+ 3:13 1Şam 14:49

+ 3:14 1Şam 18:25

+ 3:15 1Şam 25:44

+ 3:27 2Şam 20:10, 2Şam 2:23

+ 3:29 Lew 14:2, Lew 15:2

+ 3:30 1Şam 26:6, 2Şam 2:18, 2Şam 2:23

+ 3:39 Ýrm 38:5, 2Şam 2:18, 2Şam 16:9-10, 2Şam 19:22

+ 4:2 Ýeş 18:25

+ 4:3 Neh 11:33

+ 4:4 2Şam 9:3, 2Şam 9:6

+ 4:9 1Pat 1:29

+ 4:10 2Şam 1:1-16

• 5:1 1ÝÝ 11:1-3

+ 5:2 1Şam 18:13, Zeb 77:71

+ 5:4 1Pat 2:11, 1ÝÝ 29:27

+ 5:5 2Şam 2:11

• 5:6 1ÝÝ 11:4-9

+ 5:6 Ýeş 15:63, Ser 1:8, Ser 1:21

* 5:9 Millo – toprak bilen doldurylan jaýryk ýa-da boşluk ýer bolmagy ahmal. Sözlüge seret.

+ 5:9 1Pat 9:15, 1Pat 9:24, 1Pat 11:27, 2ÝÝ 32:5

+ 5:10 Est 9:4

• 5:11 1ÝÝ 14:1-7

+ 5:11 1Pat 5:1

+ 5:14 1ÝÝ 3:5-8

• 5:17 1ÝÝ 14:8-17

+ 5:18 Işa 17:5, 2Şam 23:13

* 5:20 Bagalperasym – bu söz zarba urýan jenap diýmegi aňladýar.

+ 5:20 Işa 28:21

+ 5:24 2Pat 7:6

• 6:1 1ÝÝ 13:6-14, 1ÝÝ 15:25-29, 1ÝÝ 16:1-3

* 6:2 Kerup – perişdeleriň bir görnüşi. Sözlüge seret.

+ 6:2 Ýeş 15:9, Ýeş 15:60, Msr 25:22

+ 6:3 1Şam 7:1

* 6:4 Uza Hudaýyň sandygynyň gapdalyndan – bu jümle käbir golýazmalarda Hudaýyň sandygyny Abynadabyň baýyrlykdaky öýünden alyp çykdylar diýip duş gelýär.

+ 6:6 Çöl 4:15

* 6:8 Peres Uza – bu söz Uza garşy gazap diýmegi aňladýar.

+ 6:11 1ÝÝ 26:4-5

+ 6:14 Zeb 150:4

+ 6:16 1Şam 14:49, 1Şam 18:20-28, 1Şam 19:11-17

+ 6:17 1ÝÝ 15:1

+ 6:18 1Pat 8:14

+ 6:21 1Şam 15:28

• 7:1 1ÝÝ 17:1-15

+ 7:2 2Şam 12:1, 1Pat 1:8, 1ÝÝ 29:29, 2ÝÝ 9:29, 2ÝÝ 29:25, Zeb 50:2

+ 7:8 1Şam 16:11-13, Zeb 77:70

+ 7:9 1Şam 18:14

+ 7:10 Ser 2:14-16, 1Şam 12:11

+ 7:12 1Pat 2:10

+ 7:13 1Pat 8:19

+ 7:14 Zeb 88:27-28, 2Kor 6:18, Ýew 1:5, Zeb 88:31-33

+ 7:16 Zeb 88:5, Zeb 88:30, Zeb 88:36-37, Zeb 131:12, Ýoh 7:42

• 7:18 1ÝÝ 17:16-27

+ 7:22 Msr 15:11

+ 7:23 Kan 4:7, Kan 26:19, Kan 33:29

• 8:1 1ÝÝ 18:1-13

+ 8:3 1Şam 14:47, 1Pat 11:24

+ 8:4 Ýeş 11:6

+ 8:7 2Pat 11:10, 2ÝÝ 23:9

+ 8:11 1Pat 7:51

+ 8:13 2Pat 14:7

+ 8:14 Gçk 25:23, Gçk 27:40, Çöl 24:18

• 8:15 2Şam 20:23-26, 1ÝÝ 18:14-17

+ 8:15 1Pat 10:9

+ 8:16 2Şam 2:13, 1ÝÝ 11:6, 1Pat 4:3

+ 8:17 2Şam 15:24, 2Şam 20:25, 1ÝÝ 24:3

+ 8:18 2Şam 23:20, 1Pat 2:35, 1Pat 4:4

+ 9:1 1Şam 18:3, 1Şam 20:15

+ 9:2 2Şam 16:1-4, 2Şam 19:17

+ 9:3 2Şam 4:4

+ 9:4 2Şam 17:27

+ 9:6 2Şam 16:4, 2Şam 19:24, 1ÝÝ 8:34, 1ÝÝ 9:40

+ 9:10 2Şam 19:17

+ 9:12 1ÝÝ 8:34

• 10:1 1ÝÝ 19

+ 10:1 1Şam 11:1

+ 10:6 Ser 18:28, 2Şam 8:3, Ser 11:3

+ 10:10 1ÝÝ 18:12

+ 10:12 1Şam 3:18

+ 10:16 1Pat 11:23

+ 11:1 1Pat 20:22, 2ÝÝ 36:10, 1ÝÝ 20:1, Kan 3:11

+ 11:3 2Şam 23:34, 2Şam 23:39, 1ÝÝ 3:5

+ 11:4 Lew 15:19

+ 11:14 1Pat 21:8

+ 11:21 Ser 9:53

+ 12:1 2Şam 7:2, Zeb 50:2

+ 12:6 Msr 22:1

+ 12:7 1Şam 16:13

+ 12:9 Çöl 15:31

+ 12:11 2Şam 16:21-22

+ 12:13 Ýeş 7:20, 2Şam 24:10, Zeb 31:5, Zeb 50:6

+ 12:16 2Şam 13:31

+ 12:22 Ýun 3:9

+ 12:24 1ÝÝ 22:9

* 12:25 Ýedidýa – bu söz Reb tarapyndan söýlen diýmegi aňladýar.

• 12:26 1ÝÝ 20:1-3

+ 12:26 Kan 3:11

* 12:30 Iki put – ýewreýçe bir kikkar. Bu takm. 34 kg deňdir.

+ 13:3 1Şam 16:9, 1ÝÝ 2:13, 2Şam 13:3

+ 13:12 Gçk 34:7, Lew 18:9

+ 13:31 2Şam 1:11, 2Şam 12:16

+ 13:32 2Şam 13:3

+ 13:37 2Şam 3:3, 1ÝÝ 3:2

* 13:39 Ol indi Abşalomy yzarlajak hem bolmady – ýa-da ol Abşalomy küýseýärdi.

+ 14:2 1ÝÝ 2:24, 2ÝÝ 11:6, 2ÝÝ 20:20, Neh 3:5, Ýrm 6:1, Amo 1:1

+ 14:4 2Pat 6:26

+ 14:9 1Şam 25:24

+ 14:11 Çöl 35:19, Kan 19:12, 1Şam 14:45, 1Pat 1:52, Luk 21:18, Res 27:34

+ 14:14 1Şam 7:6, 2Şam 23:16

+ 14:17 1Şam 29:9, 2Şam 19:27

+ 14:20 1Şam 29:9, 2Şam 19:27

+ 14:23 2Şam 13:38

* 14:26 Bäş ýüz mysgal – ýewreýçe iki ýüz şekel. Bu takm. 2 kg deňdir.

+ 14:27 2Şam 13:1

+ 14:32 1Şam 20:8

+ 15:1 1Pat 1:5

+ 15:2 Rut 4:1, 2Şam 18:4, 2Şam 19:8

+ 15:4 Ser 9:29

* 15:7 Dört – käbir golýazmalarda kyrk.

+ 15:8 Gçk 28:20

+ 15:12 Ýeş 15:51, 1ÝÝ 27:33, Zeb 3:2

+ 15:13 2Şam 12:11

+ 15:14 Zeb 3:1

+ 15:16 2Şam 16:21-22, 2Şam 20:3

+ 15:18 1Şam 30:14, 2Şam 8:18

+ 15:21 Rut 1:17

+ 15:23 1Pat 15:13, 2Pat 23:4

+ 15:24 2Şam 8:17, 1Şam 22:20, 2Şam 8:17, 2Şam 20:25

+ 15:26 1Şam 3:18

+ 15:27 1Pat 1:42

+ 15:30 Zak 14:4, Mar 1:11, Res 1:12, Est 6:7

+ 15:31 2Şam 16:23, 2Şam 17:14

+ 15:32 Ýeş 16:2

+ 15:33 2Şam 19:35

+ 15:34 2Şam 17:5-14

+ 15:36 2Şam 17:17

+ 15:37 1ÝÝ 27:33

+ 16:1 2Şam 9:2-13

+ 16:2 2Şam 17:29

+ 16:3 2Şam 9, 2Şam 19:27

+ 16:9 2Şam 2:18

+ 16:10 2Şam 3:39, 2Şam 19:22

+ 16:16 2Şam 15:34, 1Şam 10:24

+ 16:21 2Şam 15:16, 2Şam 20:3

+ 16:22 2Şam 12:11-12

+ 17:5 2Şam 15:32

+ 17:8 Sül 17:12, Hoş 13:8

+ 17:11 Ser 20:1

+ 17:14 2Şam 15:31, 2Şam 15:34

+ 17:17 2Şam 15:36, Ýeş 15:7, Ýeş 18:16

+ 17:19 Ýeş 2:1-6

+ 17:23 2Şam 15:12, Mat 27:5

+ 17:24 Ýeş 13:26

+ 17:25 2Şam 19:13, 2Şam 20:9-10, 1ÝÝ 2:17

+ 17:27 2Şam 12:26, 2Şam 12:29, 2Şam 9:4, 2Şam 19:31-32, 1Pat 2:7, Ezr 2:61, Neh 7:63

+ 17:29 2Şam 16:2

+ 18:2 2Şam 15:19-22

+ 18:8 Ýeş 10:11

+ 18:17 Ýeş 7:26, Ýeş 8:29

+ 18:18 Gçk 14:17, 2Şam 14:27

+ 18:27 1Pat 1:42

+ 18:32 1Şam 25:26, Dan 4:16

+ 19:8 Rut 4:1, 2Şam 15:2, 2Şam 18:4

+ 19:9 2Şam 5:20

+ 19:11 2Şam 15:29

+ 19:13 2Şam 17:25, 2Şam 8:16, Rut 1:17

+ 19:15 Ýeş 4:19

+ 19:16 2Şam 16:5

+ 19:17 2Şam 9:2-13, 2Şam 16:1-4

+ 19:19 2Şam 16:5-13

+ 19:21 Msr 22:28, 2Şam 16:9

+ 19:22 2Şam 3:39, 2Şam 16:10

+ 19:23 1Pat 2:8, 1Pat 2:36-46

+ 19:24 2Şam 9

+ 19:27 2Şam 16:3, 1Şam 29:9, 2Şam 14:17, 2Şam 14:20

+ 19:28 2Şam 9:7

+ 19:32 2Şam 17:27-29

+ 19:35 2Şam 15:33

+ 19:37 1Pat 2:7

+ 19:43 Işa 11:13

+ 20:1 Kan 13:13, 1Pat 12:16, 2ÝÝ 10:16

+ 20:3 2Şam 15:16, 2Şam 16:21-22

+ 20:4 2Şam 17:25, 2Şam 19:13

+ 20:7 1Şam 30:14, 2Şam 8:18

+ 20:10 2Şam 3:27

+ 20:14 2Pat 15:29

• 20:23 2Şam 8:15-18, 1ÝÝ 18:14-17

+ 20:23 1Şam 30:14

* 20:24 Adoram – käbir gadymy terjimelerde Adonyram. Seret: 1Pat 4:6.

+ 20:24 1Pat 4:6, 1Pat 5:14, 1Pat 12:18

+ 20:25 2Şam 15:24, 2Şam 19:11

+ 21:2 Ýeş 9:15

+ 21:6 1Şam 10:26

+ 21:7 1Şam 20:15

* 21:8 Merabyň – käbir golýazmalarda Mikalyň.

+ 21:8 2Şam 3:7, 1Şam 18:19

+ 21:9 Rut 1:22

+ 21:12 1Şam 31

+ 21:14 Ýeş 18:28

* 21:16 Sekiz ýüz mysgal – ýewreýçe üç ýüz şekel. Bu takm. 3,5 kg deňdir.

+ 21:16 Kan 2:11, Kan 2:20-21

+ 21:17 1Pat 11:36, 1Pat 15:4, 2Pat 8:19, 2ÝÝ 21:7, Zeb 131:17

+ 21:18 1ÝÝ 20:4-8, Kan 2:11

+ 21:19 1Şam 17:7

+ 21:21 1Şam 16:9, 2Şam 13:3, 1ÝÝ 2:13

+ 21:22 Ýeş 11:22

• 22:1 Zeb 17

+ 22:3 Zeb 30:3-4, Zeb 70:3, Zeb 90:2, Zeb 143:2, Gçk 15:1

+ 22:4 1ÝÝ 16:25, Zeb 47:2, Zeb 95:4, Zeb 144:3

+ 22:5 Zeb 41:7, Zeb 92:4, Ýun 2:4

+ 22:6 Zeb 114:3-4

+ 22:7 Zeb 119:1, Ýun 2:8

+ 22:8 Ser 5:5, Zeb 76:18, Zeb 96:4

+ 22:9 Zeb 20:9, Işa 30:33, Ezk 20:48

+ 22:10 Zeb 143:5, Işa 64:1, Nah 1:3

+ 22:11 Zeb 103:3

+ 22:12 Msr 20:21, Zeb 96:2

+ 22:14 1Şam 2:10, Eýp 37:4, Zeb 67:34

+ 22:15 Hab 3:11, Zak 9:14, 1Şam 7:10

+ 22:16 Msr 15:8, Zeb 105:9

+ 22:17 Zeb 143:7

+ 22:18 Zeb 141:6

+ 22:20 Zeb 30:8, Zeb 117:5

+ 22:21 1Şam 26:23, Eýp 22:30

+ 22:24 Gçk 6:9, Eýp 1:1

+ 22:28 Zeb 100:5

+ 22:29 Eýp 29:3, Zeb 118:105

+ 22:31 Kan 32:4, Mat 5:48, Zeb 11:7, Sül 30:5, Gçk 15:1

+ 22:32 2Pat 5:15, Işa 45:5, Dan 2:47

+ 22:34 Kan 32:13, Işa 58:14, Hab 3:19

+ 22:35 Zeb 143:1

+ 22:40 Zeb 43:6

+ 22:41 Msr 23:27

+ 22:42 1Şam 28:6, Eýp 27:9, Sül 15:29

+ 22:43 Mik 7:10, Zak 10:5

+ 22:44 Işa 55:5

+ 22:45 Kan 33:29

+ 22:46 Mik 7:17

+ 22:48 Zeb 46:3

+ 22:49 Zeb 139:2

+ 22:50 Rim 15:9

+ 22:51 Zeb 143:10, 2Şam 7:16

+ 23:2 Res 2:30, 2Pet 1:21

+ 23:3 Kan 32:4, 2Şam 22:3, 2ÝÝ 19:7, 2ÝÝ 19:9, Sül 16:12

+ 23:5 2Şam 7:15-16, Zeb 88:30

• 23:8 1ÝÝ 11:11-41, 1ÝÝ 27:1-15

+ 23:13 1Şam 22:1, 2Şam 5:18

+ 23:16 1Şam 7:6

+ 23:18 2Şam 2:18

+ 23:20 Ýeş 15:21, 2Şam 8:18

+ 23:21 1Şam 17:50

+ 23:24 2Şam 2:18-23

+ 23:34 2Şam 15:12, 2Şam 11:3

+ 23:39 2Şam 11:3-17

• 24:1 1ÝÝ 21:1-6

+ 24:1 Çöl 1:2-4

+ 24:2 Ser 20:1

+ 24:3 Kan 1:11

+ 24:5 Kan 2:36, Çöl 21:32

+ 24:7 Ýeş 11:3

+ 24:9 Ser 20:17, 1Şam 11:8

• 24:10 1ÝÝ 21:7-17

+ 24:10 1Şam 24:6, 2Şam 12:13, 1Şam 13:13

+ 24:11 1Şam 22:5

+ 24:14 Zeb 118:156

+ 24:15 Msr 30:12, Ser 20:1

+ 24:16 2Pat 19:35, 2ÝÝ 32:21, Işa 37:36, Res 12:23, Ýun 3:10

• 24:18 1ÝÝ 21:18-27

+ 24:21 Çöl 16:47-48

+ 24:22 1Pat 19:21

+ 24:25 2ÝÝ 3:1, Çöl 16:48, Çöl 25:8

+ 1:2 Wag 4:11

+ 1:3 Ýeş 19:18

+ 1:5 2Şam 3:4, 2Şam 15:1

+ 1:6 1ÝÝ 3:2

+ 1:7 2Şam 2:18, 2Şam 8:16, 1Şam 22:20, 1Şam 23:6

+ 1:8 2Şam 20:25, 2Şam 8:18, 2Şam 7:2, 2Şam 23:8-39

+ 1:9 2Şam 17:17

+ 1:10 2Şam 12:24

+ 1:13 1ÝÝ 22:9

+ 1:25 1Şam 10:24

+ 1:29 2Şam 4:9

+ 1:31 Neh 2:3, Dan 2:4

+ 1:33 Est 6:7-8, 2ÝÝ 32:30

+ 1:34 1Şam 10:1, 2Şam 15:10, 2Pat 9:13

+ 1:38 1Şam 30:14, 2Şam 8:18

+ 1:42 2Şam 15:27, 2Şam 18:27

+ 1:44 1Şam 30:14, 2Şam 8:18

+ 1:46 1ÝÝ 29:23

+ 1:47 Gçk 47:30

+ 1:50 Msr 27:2, 1Pat 2:28

+ 1:52 1Şam 14:45, 2Şam 14:11, Luk 21:18, Res 27:34

+ 2:2 Ýeş 23:14

+ 2:3 Kan 29:9

+ 2:4 2Şam 7:16, 1Pat 9:5, 2ÝÝ 7:18

+ 2:5 2Şam 18:5, 2Şam 18:14, 2Şam 3:27, 2Şam 20:10

+ 2:7 2Şam 19:37-38, 2Şam 17:27-29

+ 2:8 2Şam 16:5-13, 2Şam 19:23

+ 2:10 Neh 3:16, Res 2:29

+ 2:11 2Şam 2:11, 2Şam 5:4-5, 1ÝÝ 3:4, 1ÝÝ 29:27

+ 2:12 1ÝÝ 29:23

+ 2:15 1ÝÝ 22:9-10, 1ÝÝ 28:5-7

+ 2:17 1Pat 1:1-4

+ 2:22 2Şam 16:21-22

+ 2:24 2Şam 7:11-13, 1ÝÝ 22:10

+ 2:25 2Şam 8:18

+ 2:26 1Şam 22:20, 2Şam 15:24, Ýeş 21:18, Ýrm 1:1, 1Şam 23:6

+ 2:27 1Şam 2:27-36, 1Şam 3:12-14

+ 2:28 2Şam 17:25, 2Şam 18:14-15, Msr 27:2, 1Pat 1:50

+ 2:31 Msr 21:14, Çöl 35:33

+ 2:32 2Şam 3:27, 2Şam 20:10

+ 2:35 1Pat 4:4, 1ÝÝ 29:22

+ 2:36 2Şam 16:5-13

+ 2:37 2Şam 15:23

+ 2:39 1Şam 21:10, 1Şam 27:2

+ 2:43 Wag 8:2

+ 2:44 2Şam 16:5-13

+ 2:45 Sül 25:5

• 3:1 2ÝÝ 1:7-12

+ 3:1 1Pat 7:8, 1Pat 9:16, 2ÝÝ 8:11, 1Pat 7:1, 1Pat 6:38, 1Pat 9:15, 1Pat 2:10

+ 3:3 1Pat 22:43

+ 3:4 1ÝÝ 16:39

+ 3:5 1Pat 9:2

+ 3:7 1ÝÝ 22:5, 1ÝÝ 29:1

+ 3:8 Gçk 13:16

+ 3:9 Sül 2:3-6, Ýak 1:5

+ 3:12 1Pat 4:29-31, 1Pat 5:12, 1Pat 10:23, Wag 1:16

+ 3:13 1Pat 10:14-29, 1ÝÝ 29:12

+ 3:14 Zeb 90:16

+ 3:15 Gçk 40:20, Est 1:3, Est 2:18, Dan 5:1, Mar 6:21

+ 3:28 Sül 16:10

+ 4:2 1ÝÝ 6:9

+ 4:3 2Şam 8:16, 1ÝÝ 18:15

+ 4:4 1Pat 2:35, 2Şam 8:18, 2Şam 20:25, 1ÝÝ 18:16

+ 4:5 1ÝÝ 27:33

+ 4:6 2Şam 20:24, 1Pat 5:14, 1Pat 12:18

+ 4:11 Ýeş 11:2

+ 4:12 Ýeş 17:11, Ýeş 19:18

+ 4:13 1Pat 22:3, Çöl 32:41, Kan 3:4

+ 4:19 Kan 3:8-10

+ 4:20 Gçk 22:17

+ 4:21 Gçk 15:18, 2ÝÝ 9:26, Zeb 71:8, Zeb 67:29, Zeb 71:10

* 4:22-23 Iki ýüz ýigrimi bäş batman – ýewreýçe otuz kor. Bu takm. 4,5 tonna deňdir.

* 4:22-23 Dört ýüz elli batman – ýewreýçe altmyş kor. Bu takm. 9 tonna deňdir.

+ 4:24 1ÝÝ 22:9

+ 4:25 Mik 4:4, Zak 3:10

+ 4:26 1Pat 10:26, 2ÝÝ 1:14, 2ÝÝ 9:25

+ 4:30 1Pat 3:12

+ 4:31 1ÝÝ 2:6, Zeb 88:1

+ 4:32 Sül 1:1, Wag 12:9, Nag 1:1

+ 4:34 1Pat 10:1, 2ÝÝ 9:23

• 5:1 2ÝÝ 2:3-18

+ 5:1 2Şam 5:11, 1ÝÝ 15:1

+ 5:3 1ÝÝ 22:8, 1ÝÝ 28:3

+ 5:4 1ÝÝ 22:9

+ 5:5 2Şam 7:13, 1ÝÝ 17:12, 1ÝÝ 22:10, 1ÝÝ 28:6

* 5:11 Kyrk müň çuwal – ýewreýçe ýigrimi müň kor. Bu takm. 3000 tonna deňdir.

* 5:11 Ýedi müň hum – ýewreýçe ýigrimi müň bat. Bu takm. 440000 litre deňdir. Bu jümle käbir golýazmalarda ýigrimi kor (takm. 4000 litr) diýip duş gelýär.

+ 5:12 1Pat 3:12

+ 5:13 1Pat 9:15, 2ÝÝ 8:9

+ 5:14 1Pat 4:6

+ 5:17 1ÝÝ 22:2

+ 5:18 Ýeş 13:5

• 6:1 2ÝÝ 3

+ 6:4 Ezk 40:16, Ezk 41:16, Ezk 41:26

+ 6:5 Ezk 41:6

+ 6:7 Kan 27:5

+ 6:12 2Şam 7:13, 2Şam 7:16

+ 6:13 Msr 25:8, Kan 31:6

+ 6:16 1Pat 6:33

+ 6:18 1Pat 7:24

+ 6:22 Msr 30:1, Msr 30:3, Msr 30:6

* 6:23 Kerup – perişdeleriň bir görnüşi. Sözlüge seret.

+ 6:23 Msr 25:18-20

+ 6:34 Ezk 41:24

+ 6:36 1Pat 7:12, Ezr 6:4

+ 7:1 1Pat 9:10, 2ÝÝ 8:1

+ 7:2 1Pat 10:17-21

+ 7:6 Ezk 41:25

+ 7:7 Zeb 121:5

+ 7:8 1Pat 3:1, 2ÝÝ 8:11

+ 7:12 1Pat 6:36

• 7:13 2ÝÝ 3:15-17, 2ÝÝ 4:2-5, 2ÝÝ 4:11-22

+ 7:13 2ÝÝ 2:13-14

+ 7:14 Msr 31:3-5, Msr 35:31

+ 7:15 2Pat 25:16-17, Ýrm 52:21-23

+ 7:23 2Pat 16:17

+ 7:24 1Pat 6:18

* 7:26 Ýedi ýüz hum – ýewreýçe iki müň bat. Bu takm. 44000 litre deňdir.

* 7:38 On bäş hum – ýewreýçe kyrk bat. Bu takm. 880 litre deňdir.

+ 7:40 Msr 27:3, Msr 38:3

+ 7:46 Ýeş 3:16, Ýeş 13:27

+ 7:47 2Pat 25:16, Ýrm 52:20

+ 7:48 Msr 37:25-29, Msr 25:30, Msr 37:10-16

+ 7:49 Msr 25:31-40

+ 7:50 Msr 27:3

+ 7:51 2Şam 8:11-12, 1ÝÝ 18:11

• 8:1 2ÝÝ 5:2-14

+ 8:1 2Şam 5:7-9

+ 8:2 Lew 23:34

+ 8:6 Msr 25:22, Msr 26:33-34

+ 8:7 1Pat 6:27, 2ÝÝ 3:10-13, 2ÝÝ 5:8, Msr 25:13-15

* 8:9 Horep – bu Sinaý dagynyň beýleki ady.

+ 8:9 Msr 16:33-34, Çöl 17:10, Msr 25:21, Msr 40:20, Kan 10:5

+ 8:10 Msr 40:34-35, Işa 6:4, Aýn 15:8

+ 8:12 Zeb 17:12, Zeb 96:2

• 8:14 2ÝÝ 6:3-11

+ 8:14 2Şam 6:18

+ 8:16 2Şam 7:6-8, 1ÝÝ 17:5-7

+ 8:17 2Şam 7:2, 1ÝÝ 17:1, 1ÝÝ 22:7

+ 8:19 2Şam 7:12-13

+ 8:20 1ÝÝ 28:5

• 8:22 2ÝÝ 6:12-42

+ 8:22 Ezr 9:5

+ 8:23 Msr 15:11

+ 8:25 2Şam 7:16, 1Pat 2:4

+ 8:26 2ÝÝ 1:9, 2ÝÝ 6:17

+ 8:27 2ÝÝ 2:6, Işa 66:1, Res 7:48, Res 17:24

+ 8:29 Kan 12:11

+ 8:31 Msr 22:11

+ 8:33 Lew 26:17

+ 8:35 Kan 11:17, 1Pat 17:1, Hag 1:10

+ 8:36 1Şam 12:23

+ 8:37 Lew 26:16, Kan 28:22, Amo 4:9, Hag 2:17

+ 8:39 1ÝÝ 28:9, Res 1:24

+ 8:41 Zeb 101:16

+ 8:46 Sül 20:9, Wag 7:20, Ýak 3:2, 1Ýoh 1:8-10, Rim 3:23

+ 8:47 Lew 26:40, Neh 9:2, Dan 9:4-5

+ 8:48 Ýrm 29:12-14

+ 8:50 Zeb 105:46

+ 8:51 Kan 4:20, Ýrm 11:4

+ 8:53 Msr 19:5, Kan 14:2

+ 8:54 2Şam 6:18

+ 8:56 Ýeş 21:45, Ýeş 23:14

+ 8:58 Zeb 118:36

+ 8:60 Kan 4:35, Kan 4:39

• 8:62 2ÝÝ 7:4-10

+ 8:64 2ÝÝ 4:1

+ 8:65 Lew 23:34

• 9:1 2ÝÝ 7:11-22

+ 9:2 1Pat 3:5

+ 9:3 Kan 11:12

+ 9:4 Zeb 77:72

+ 9:5 1Pat 2:4

+ 9:7 Kan 4:26, Kan 28:37

* 9:8 Harabalyga öwrüler – käbir golýazmalarda beýik bolar.

+ 9:8 Lew 26:32, Kan 29:24, Ýrm 22:8, Ýrm 52:13

• 9:10 2ÝÝ 8

+ 9:10 1Pat 6:38, 1Pat 7:1

* 9:13 Ýewreýçe Kabul we haýyrsyz sözleriniň aýdylyşy meňzeşdir.

* 9:14 Iki ýüz batman – ýewreýçe ýüz ýigrimi kikkar. Bu takm. 4 tonna deňdir.

* 9:15-16 Millo – toprak bilen doldurylan jaýryk ýa-da boşluk ýer bolmagy ahmal. Sözlüge seret.

+ 9:15 1Pat 5:13, 1Pat 7:1, 1Pat 7:51, 2Şam 5:9

+ 9:16 Ýeş 16:10, 1Pat 3:1, 1Pat 7:8

+ 9:17 Ýeş 10:10-11

+ 9:19 1Pat 4:26, 1Pat 10:26, 2ÝÝ 1:14, 2ÝÝ 9:25

+ 9:22 Lew 25:9, 1Pat 5:13

+ 9:24 1Pat 3:1, 1Pat 7:8, 2Şam 5:9

* 9:26 Gyzyl deňiz – ýewreýçe Gamyş deňzi.

+ 9:26 Kan 2:8, 1Pat 22:48

+ 9:27 1Pat 10:11

+ 9:28 Gçk 10:29, 1ÝÝ 29:4, Eýp 22:24, Eýp 28:16, Zeb 44:10, Işa 13:12

• 10:1 2ÝÝ 9:1-12

+ 10:1 Zeb 71:10, Zeb 71:15, Işa 60:6, Ýrm 6:20, Ezk 27:22, Ezk 38:13, Ýow 3:8, 1Pat 4:34

+ 10:2 Mat 12:42, Luk 11:31

+ 10:9 2ÝÝ 2:11, 2Şam 8:15

* 10:10 Iki ýüz batman – ýewreýçe ýüz ýigrimi kikkar. Bu takm. 4 tonna deňdir.

+ 10:11 1Pat 9:27-28

• 10:14 2ÝÝ 9:12-28

* 10:14-15 Bir müň bir ýüz otuz batman – ýewreýçe alty ýüz altmyş alty kikkar. Bu takm. 23 tonna deňdir.

* 10:16 On ýedi gadak – ýewreýçe alty ýüz şekel. Bu takm. 7 kg deňdir.

* 10:17 Dört ýarym gadak – ýewreýçe üç mina. Bu takm. 1,8 kg deňdir.

+ 10:17 1Pat 14:26, 1Pat 7:2

+ 10:21 1Pat 7:2

+ 10:22 Işa 23:1, Ýun 1:3

+ 10:23 1Pat 3:12-13, 2ÝÝ 1:12

+ 10:24 1Pat 4:34, 1Pat 10:1, 2ÝÝ 9:1

* 10:26 Söweş arabaly esgerleri – ýa-da atlylar.

+ 10:26 1Pat 4:26, 2ÝÝ 1:14-17, 1Pat 9:19

+ 10:28 Kan 17:16, 2ÝÝ 1:14-16

* 10:29 Dört gadak – ýewreýçe bir ýüz elli şekel. Bu takm. 1,7 kg deňdir.

+ 11:2 Msr 34:16, Kan 7:3-4

+ 11:4 1Pat 15:4, Neh 13:26

* 11:5 Milkom – bu Molek hudaýyň beýleki ady. Seret: 1Pat 11:7.

+ 11:5 Ser 2:13

+ 11:7 Çöl 21:29, 2Pat 23:13

+ 11:9 1Pat 3:5, 1Pat 9:2

+ 11:10 1Pat 9:6

+ 11:11 1Pat 11:31

+ 11:13 Kan 12:5, Kan 12:11

+ 11:15 2Şam 8:13, 1ÝÝ 18:13

+ 11:18 Çöl 10:12

+ 11:23 2Şam 10:16

+ 11:24 2Şam 8:3, 2Şam 10:18

+ 11:27 2Şam 5:9, 1Pat 9:24

+ 11:29 1Pat 12:15, 1Pat 14:2, 1Pat 15:29, 2ÝÝ 9:29

+ 11:30 1Şam 15:27

+ 11:31 1Pat 11:11

+ 11:33 Çöl 21:29, Ser 2:13, 2Pat 23:13

+ 11:36 2Şam 21:17, 2Pat 8:20

+ 11:38 2Şam 7:16

+ 11:40 1Pat 14:25, 2ÝÝ 12:2

• 11:41 2ÝÝ 9:29-31

• 12:1 2ÝÝ 10:1

+ 12:1 Ser 9:6

+ 12:2 1Pat 11:26, 1Pat 11:40

+ 12:4 1Pat 4:7, 1Pat 4:22, 1Pat 9:15

+ 12:13 Sül 15:1

+ 12:15 1Pat 11:31

+ 12:16 2Şam 20:1

* 12:18 Adoram – käbir gadymy terjimelerde Adonyram. Seret: 1Pat 4:6 we 5:14.

+ 12:18 1Pat 4:6, 1Pat 5:14

+ 12:20 Hoş 8:4

+ 12:22 2ÝÝ 12:5, 2ÝÝ 12:15

+ 12:25 Ser 9:45, Ser 8:17

+ 12:27 Kan 12:5-6

+ 12:28 2Pat 10:29, 2Pat 17:16, 2ÝÝ 11:15, 2ÝÝ 13:8, Hoş 8:5-6, Hoş 10:5, Hoş 13:2, Msr 32:4

* 12:30 Beýteldäki we – bu sözler käbir golýazmalarda ýok.

+ 13:1 2Pat 23:17

+ 13:2 2Pat 23:15-16, Amo 3:14

+ 13:6 Mar 3:5, Ýak 5:16

+ 13:8 Çöl 22:18

+ 13:24 1Pat 20:36

+ 13:34 1Pat 14:10

+ 14:2 Ýeş 18:1, 1Pat 11:29-31

+ 14:3 1Şam 9:7-8

+ 14:7 1Pat 16:2

+ 14:8 1Pat 11:31

+ 14:9 1Pat 12:28, Ezk 23:35

+ 14:10 Kan 32:36, 1Pat 15:29, 1Pat 21:21, 2Pat 9:8

+ 14:11 1Pat 16:4, 1Pat 21:24

+ 14:13 2ÝÝ 19:3

+ 14:14 1Pat 15:27-30

+ 14:15 Kan 29:28

+ 14:19 2ÝÝ 13:2-20

• 14:21 2ÝÝ 12:1-2, 2ÝÝ 12:9-16

+ 14:24 Kan 23:17

+ 14:25 1Pat 11:40

+ 14:26 1Pat 10:17

• 15:1 2ÝÝ 13:1

+ 15:3 1Pat 11:4

+ 15:4 2Şam 21:17, 1Pat 11:36

+ 15:5 2Şam 11:3-17

• 15:9 2ÝÝ 14:2-5, 2ÝÝ 15:16

+ 15:12 Kan 23:17, 1Pat 14:24

+ 15:13 2Pat 23:4, 2Pat 23:6, 2Pat 23:12

+ 15:15 1Pat 7:51

+ 15:18 1Pat 14:26, 2Pat 12:18

+ 15:21 Nag 6:4

+ 15:24 1Pat 22:2

+ 15:25 1Pat 14:20

+ 15:27 Ýeş 19:44, Ýeş 21:23-24

+ 15:29 1Pat 14:10-11, 1Pat 14:14, 1Pat 21:21

+ 16:1 2ÝÝ 19:2, 2ÝÝ 20:34

+ 16:2 1Pat 14:7

+ 16:3 1Pat 15:29, 1Pat 16:12

+ 16:4 1Pat 14:11, 1Pat 21:24

+ 16:9 2Pat 9:31

+ 16:12 1Pat 16:3

+ 16:15 Ýeş 19:44, Ýeş 21:23, 1Pat 15:27

* 16:24 Üç ýarym batman – ýewreýçe iki kikkar. Bu takm. 70 kg deňdir.

+ 16:25 Mik 6:16

+ 16:30 1Pat 21:25

+ 16:31 Aýn 2:20, Msr 34:16, Hoş 2:13

+ 16:32 2Pat 10:21

+ 16:34 Ýeş 6:26

+ 17:1 Hag 1:11

+ 17:9 Abd 1:20, Luk 4:26

+ 17:21 2Pat 4:34-35, Res 20:10

+ 18:4 2Pat 9:7

+ 18:12 2Pat 2:16, Ezk 3:12, Ezk 8:3, Res 8:39

+ 18:20 Ýeş 19:26

+ 18:21 2Pat 17:41, Ýeş 24:15

+ 18:22 1Pat 19:10, 1Pat 19:14, 1Pat 19:18

+ 18:29 2Pat 4:31

+ 18:31 Gçk 32:28, Gçk 35:10, 2Pat 17:34

+ 18:36 1Şam 17:46

+ 18:38 Lew 9:24, Ser 6:21, 1ÝÝ 21:26, 2ÝÝ 7:1

+ 18:39 Zeb 99:3

+ 18:40 Ser 4:7, 2Pat 10:25

+ 18:45 Ýak 5:18

+ 18:46 2Pat 3:15, Ezk 1:3, Ezk 3:14, Ýeş 19:18

+ 19:3 Gçk 21:31

+ 19:4 Eýp 6:9, Ýun 4:3, Ýun 4:8

* 19:8 Horep – bu Sinaý dagynyň beýleki ady.

+ 19:8 Msr 24:18, Msr 34:28, Kan 9:9, Msr 3:1

+ 19:10 1Pat 18:4, Rim 11:3

+ 19:11 Msr 24:12, Msr 34:2, Işa 29:6, Ýrm 23:19, Ýrm 30:23, Ezk 1:4

+ 19:12 Msr 3:2, Eýp 4:16

+ 19:14 1Pat 18:22

+ 19:15 2Pat 8:13-15

+ 19:16 2Pat 9:1-6, 2Pat 2:9-15

+ 19:17 2Pat 2:24, Hoş 6:5

+ 19:18 Rim 11:4

+ 19:20 Luk 9:61-62

+ 19:21 2Şam 24:22

+ 20:1 1Pat 15:18, 2Pat 6:24, 2Pat 8:7, 1Pat 16:24

+ 20:7 2Pat 5:7

+ 20:22 2Şam 11:1, 2ÝÝ 36:10

+ 20:26 1Şam 29:1

+ 20:34 1Pat 15:20

+ 20:36 1Pat 13:24

* 20:39 Iki putdan gowrak – ýewreýçe bir kikkar. Bu takm. 34 kg deňdir.

+ 20:39 2Pat 10:24

+ 20:40 Eýp 9:20, Eýp 15:6, Luk 9:22

+ 21:2 1Şam 8:14

+ 21:3 Çöl 36:7, Ezk 46:18

+ 21:4 1Pat 20:43

+ 21:8 2Şam 11:14

+ 21:10 Msr 22:28, Lew 24:16

+ 21:17 1Pat 17:1

+ 21:19 1Pat 22:38, 2Pat 9:24-26

+ 21:21 2Pat 9:8, 2Pat 10:7

+ 21:22 1Pat 15:29, 1Pat 16:11

+ 21:23 2Pat 9:10, 2Pat 9:36

+ 21:24 1Pat 14:10, 1Pat 16:4

+ 21:25 1Pat 16:31, Aýn 2:20

+ 21:26 Gçk 15:16, 2Pat 21:11

+ 21:29 2Pat 9:25, 2Pat 10:1-7

• 22:1 2ÝÝ 18:2-34

+ 22:2 1Pat 15:24

+ 22:3 Kan 4:43, Ýeş 21:38-39

+ 22:4 2Pat 3:7

+ 22:6 1Pat 18:19

+ 22:7 2Pat 3:11

+ 22:11 Kan 33:17, Mik 4:13, Zak 1:18-19

+ 22:14 Çöl 22:18, Çöl 24:13

+ 22:17 Çöl 27:17, Ezk 34:5

+ 22:19 Işa 6:1, Dan 7:9, Aýn 4:2

+ 22:23 Ýrm 20:7, Ezk 14:9

+ 22:25 1Pat 20:30

+ 22:27 2ÝÝ 16:10

+ 22:28 Çöl 16:29, Mik 1:2

+ 22:30 2Pat 5:22

+ 22:34 2ÝÝ 35:23

+ 22:38 1Pat 21:19

+ 22:39 Amo 3:15

• 22:41 2ÝÝ 20:31

+ 22:41 1Pat 15:24

+ 22:43 1Pat 3:3, 1Pat 15:14

+ 22:44 2ÝÝ 18:1

+ 22:46 Kan 23:17, 1Pat 15:12

+ 22:47 2Şam 8:14, 2Pat 8:20

+ 22:48 1Pat 9:28, 1ÝÝ 29:4, Eýp 22:24, Eýp 28:16, Zeb 44:8, Işa 13:12, Kan 2:8

+ 1:1 1Pat 22:37, 2Şam 8:2, 2Pat 3:5

+ 1:2 Res 20:9, Ýeş 13:3, Mat 10:25, Mat 12:24, Mar 3:22, Luk 11:15, 2Pat 8:8

+ 1:3 1Pat 17:1, 1Pat 21:17

+ 1:8 Zak 13:4, Mat 3:4, Mar 1:6

+ 1:10 Eýp 1:16, Luk 9:54

+ 2:1 Gçk 5:24, 1Pat 19:19-21, Ýeş 5:9

+ 2:4 1Pat 16:34

+ 2:8 Msr 14:21, Msr 14:29, Ýeş 3:16

+ 2:9 Çöl 11:17, Çöl 11:25, Kan 21:17

+ 2:12 2Pat 6:17, 2Pat 13:14

+ 2:16 1Pat 18:12, Ezk 3:12, Ezk 8:3, Res 8:39

+ 2:23 Eýp 19:18

+ 2:25 Ýeş 19:26, 1Pat 18:20

+ 3:2 1Pat 16:31, 2Pat 10:26

+ 3:3 1Pat 12:28-32

+ 3:5 2Pat 1:1

+ 3:7 1Pat 22:4

+ 3:9 1Pat 22:47

+ 3:10 Ýeş 7:7

+ 3:11 1Pat 22:7

+ 3:13 1Pat 18:19, 1Pat 22:6

+ 3:15 1Şam 10:5, 1Şam 16:17, 1Pat 18:46

+ 3:19 Kan 20:19

+ 3:20 Msr 29:39-40

+ 3:25 Işa 16:7

+ 3:27 Mik 6:7

+ 4:1 Lew 25:39-41, Neh 5:5, Mat 18:25

+ 4:8 Ýeş 19:18

+ 4:12 2Pat 5:20-27, 2Pat 8:4-5

+ 4:16 Gçk 18:14

+ 4:23 Çöl 28:11

+ 4:27 Mat 28:9, Gçk 18:17, Amo 3:7

+ 4:29 1Pat 18:46, Msr 7:19, Msr 14:26, Luk 10:4

+ 4:31 1Pat 18:29, Ýoh 11:11

+ 4:33 Ýak 5:16

+ 4:34 1Pat 17:21, Res 20:10

+ 4:37 Ýew 11:35

+ 4:38 Ýeş 5:9, 2Pat 2:1

+ 4:42 1Şam 9:4, Mat 14:16-21, Mat 15:32-38, Mar 6:37-44, Mar 8:4-9, Luk 9:13-17, Ýoh 6:5-13

+ 5:1 Luk 4:27, Lew 13:3

* 5:5 On ýedi batman – ýewreýçe on kikkar. Bu takm. 340 kg deňdir.

+ 5:7 Kan 32:39, 1Pat 20:7

+ 5:10 Lew 14:7

+ 5:15 Dan 2:47

+ 5:16 Dan 5:17

+ 5:20 2Pat 4:12, 2Pat 8:4-5

* 5:22 Bir ýarym batman töweregi – ýewreýçe bir kikkar. Bu takm. 34 kg deňdir.

* 5:23 Üç batmandan gowrak – ýewreýçe iki kikkar. Bu takm. 70 kg deňdir.

+ 5:27 Msr 4:6, Çöl 12:10

+ 6:13 Gçk 37:17

+ 6:16 2ÝÝ 32:7

+ 6:17 Zeb 67:18, Zak 1:8, Zak 6:1

+ 6:18 Gçk 19:11

+ 6:22 2ÝÝ 28:15, Sül 25:21, Rim 12:20

+ 6:24 1Pat 15:18, 1Pat 20:1, 2Pat 8:27

* 6:25 Bir şakäse – ýewreýçe kabyň dörtden biri. Bu takm. 0,3 litre deňdir.

+ 6:26 2Şam 14:4

+ 6:29 Lew 26:29, Kan 28:57, Agy 4:10

* 7:1 Üç mysgal – ýewreýçe bir şekel. Bir şekel 11,6 gr deňdir.

+ 7:2 Mal 3:10, 2Pat 7:17

+ 7:6 2Şam 5:24, 2Pat 6:17

+ 7:7 Zeb 47:6

+ 7:17 2Pat 7:2

+ 8:1 2Pat 4:35-37, Gçk 41:27

+ 8:4 2Pat 4:12, 2Pat 5:20-27

+ 8:7 2Pat 6:24

+ 8:8 1Pat 19:15, 1Pat 19:17, 1Şam 9:7, 2Pat 1:2

+ 8:12 2Pat 10:32, 2Pat 12:17, 2Pat 13:22, Amo 1:3-4, Zeb 136:9, Işa 13:16, Hoş 14:1, Nah 3:10, Hoş 14:1, Amo 1:13

+ 8:13 1Pat 19:15, 1Pat 19:17

• 8:16 2ÝÝ 21:4-20

+ 8:18 1Pat 12:28-30, 1Pat 16:31-33

+ 8:19 2Şam 21:17, 1Pat 11:36

+ 8:20 Gçk 27:40, 1Pat 22:47

• 8:25 2ÝÝ 22:1-6

+ 8:26 2Pat 11:1

+ 8:28 2Pat 8:15, 1Pat 22:3

+ 9:1 2Pat 8:28

+ 9:2 1Pat 19:16

+ 9:3 1Şam 10:1

+ 9:7 1Pat 18:4

+ 9:8 Kan 32:36

+ 9:9 1Pat 14:10, 1Pat 15:29, 1Pat 16:11, 1Pat 21:21-22

+ 9:10 1Pat 21:23, 2Pat 9:36

+ 9:11 Ýrm 29:26, Hoş 9:7

+ 9:13 Mat 21:8, Mar 11:8, 2Şam 15:10, 1Pat 1:34

+ 9:14 2Pat 8:28-29

+ 9:21 2ÝÝ 22:7, 1Pat 21:1

+ 9:26 1Pat 21:19

+ 9:27 2ÝÝ 22:9

+ 9:28 2Pat 23:30

+ 9:31 1Pat 16:9-13

+ 9:34 1Pat 16:31

+ 9:36 1Pat 21:23, 2Pat 9:10

+ 10:1 1Pat 16:24

+ 10:7 1Pat 21:21, 2Pat 9:8

+ 10:10 1Pat 21:19, 1Pat 21:21, 1Pat 21:29

+ 10:14 2ÝÝ 22:8

+ 10:15 1ÝÝ 2:55, Ýrm 35:8

+ 10:17 1Pat 21:19, 1Pat 21:21, 1Pat 21:29

+ 10:18 1Pat 16:31-32

+ 10:19 1Pat 18:19, 1Pat 22:6

+ 10:21 1Pat 16:32

+ 10:24 1Pat 20:39

+ 10:25 1Pat 18:40

+ 10:26 2Pat 3:2

+ 10:27 2Pat 23:14

+ 10:29 1Pat 12:28

+ 10:30 2Pat 15:12

+ 10:32 2Pat 8:12

+ 10:33 Kan 2:36

• 11:1 2ÝÝ 22:10

+ 11:1 2Pat 8:26, 2Pat 9:27, Ser 9:5

+ 11:5 1ÝÝ 9:25

+ 11:10 2Şam 8:7, 1ÝÝ 18:7

+ 11:12 Kan 17:18-19, 1Şam 10:24

+ 11:14 2Pat 23:3, 2ÝÝ 6:13, 2ÝÝ 34:31

+ 11:16 Neh 3:28, Ýrm 31:40

+ 11:18 2Pat 10:27

* 11:21 Ýowaş – ýewreýçe Ýehowaş. Bu Ýowaşyň beýleki adydyr.

• 12:1 2ÝÝ 24

+ 12:3 1Pat 15:14, 1Pat 22:43

+ 12:9 Mar 12:41, Luk 21:1

+ 12:15 2Pat 22:7

+ 12:16 Lew 4:24, Lew 5:15, Lew 7:7, Çöl 18:19

+ 12:17 2Pat 8:12

+ 12:18 1Pat 15:18

+ 12:20 2ÝÝ 24:23-26

+ 13:1 2Pat 11:2

+ 13:2 1Pat 12:28, 1Pat 14:16

+ 13:3 Ser 2:14, 2Pat 8:12

+ 13:4 Msr 3:7, Msr 3:9

+ 13:5 Ser 3:9

+ 13:6 1Pat 16:33

+ 13:11 1Pat 12:28, 1Pat 14:16

+ 13:12 2Pat 14:8-15

+ 13:14 2Pat 2:12, 2Pat 6:17

+ 13:17 1Pat 20:26

+ 13:22 2Pat 8:12

+ 13:25 2Pat 13:19

• 14:1 2ÝÝ 25:1-4, 2ÝÝ 25:17-24

+ 14:1 2Pat 12:21

+ 14:4 2Pat 12:3

+ 14:5 2Pat 12:20

* 14:6 Seret: Kan 24:16.

+ 14:6 Kan 24:16

+ 14:7 2Şam 8:13, Işa 16:1, Ýeş 15:38

+ 14:9 Ser 9:8-15

+ 14:11 Ýeş 15:10

+ 14:13 Neh 8:16, Ýrm 31:38, Zak 14:10

+ 14:14 1Pat 7:51, 2Pat 12:18

+ 14:15 2Pat 13:12

• 14:17 2ÝÝ 25:25-28

+ 14:19 Ýeş 10:3

+ 14:22 Kan 2:8, 1Pat 9:26

+ 14:24 1Pat 12:28, 1Pat 14:16

+ 14:25 Çöl 34:8, 1Pat 8:65, Ýeş 9:13, Ýun 1:1

+ 14:26 Kan 32:36, 2Pat 9:8, Msr 3:7, 2Pat 13:23

+ 14:28 2ÝÝ 8:3

• 15:1 2ÝÝ 26:1-4, 2ÝÝ 26:21-23

+ 15:1 2Pat 14:21

+ 15:3 2ÝÝ 25:2

+ 15:4 1Pat 15:14, 1Pat 22:43

+ 15:5 Lew 13:3, Lew 13:46

+ 15:9 1Pat 12:28, 1Pat 14:16

+ 15:12 2Pat 10:30

+ 15:14 1Pat 14:17

+ 15:18 1Pat 12:28, 1Pat 14:16

* 15:19 Pul – Puluň beýleki ady Tiglatpileser. Seret: 2Pat 15:29.

* 15:19 Bir müň ýedi ýüz batman – ýewreýçe müň kikkar. Bu takm. 34 tonna deňdir.

+ 15:19 1ÝÝ 5:26, Hoş 5:13

* 15:20 Bir ýüz mysgal – ýewreýçe elli şekel. Bu takm. 600 gr deňdir.

+ 15:24 1Pat 12:28, 1Pat 14:16

+ 15:28 1Pat 12:28, 1Pat 14:16

• 15:32 2ÝÝ 27

+ 15:32 2Pat 15:7

+ 15:34 2ÝÝ 26:4

+ 15:35 1Pat 15:14, 1Pat 22:43, 2ÝÝ 23:20

+ 15:37 2Pat 16:5, Işa 7:1

• 16:1 2ÝÝ 28

+ 16:3 1Pat 12:28-30, Lew 18:21, Kan 18:10

+ 16:4 Kan 12:2

+ 16:5 2Pat 15:37, Işa 7:1

+ 16:6 Kan 2:8, 2Pat 14:22

+ 16:7 2Pat 15:19, 2Pat 15:29

+ 16:8 2Pat 12:18

+ 16:9 Işa 22:6, Amo 1:5, Amo 9:7

+ 16:10 Işa 8:2

+ 16:14 Msr 27:1, 2ÝÝ 4:1

+ 16:15 Msr 29:39-41

+ 16:17 1Pat 7:27-39, 1Pat 7:23-26

+ 16:18 Ýrm 2:18, Ezk 16:28, Ezk 23:12

+ 17:1 2Pat 15:30

+ 17:3 Kan 28:36

+ 17:5 Kan 28:52, 2Pat 18:9-12, Amo 3:11

+ 17:6 1ÝÝ 5:26

+ 17:7 Lew 25:38, Msr 20:2

+ 17:8 Lew 18:3, Kan 18:9

+ 17:9 2Pat 18:8

+ 17:10 Msr 23:24

+ 17:12 Msr 20:4-5

+ 17:13 Neh 9:30, Ýrm 18:11, Ýrm 36:3

+ 17:14 Kan 9:6, 2ÝÝ 30:8

+ 17:15 Kan 29:25, Ýrm 2:5, Rim 1:21, Kan 12:30

+ 17:16 1Pat 12:28, 1Pat 14:15, 1Pat 16:33, Kan 4:19, 2Pat 21:3, 2Pat 23:5

+ 17:17 Lew 18:21, Kan 18:10

+ 17:19 Ýrm 3:8

+ 17:20 2Pat 13:3, 2Pat 15:29

+ 17:21 1Pat 11:11, 1Pat 11:31, 1Pat 12:20, 1Pat 12:28-30

+ 17:24 Ezr 4:2, Ezr 4:10

+ 17:28 1Pat 12:29

+ 17:31 Kan 12:31

+ 17:32 1Pat 12:29

+ 17:33 Sep 1:5

+ 17:34 Gçk 32:28, Gçk 35:10

+ 17:35 Kan 5:9, Ser 6:10

+ 17:36 Kan 6:13

+ 17:37 Msr 20:5

+ 17:41 1Pat 18:21

• 18:1 2ÝÝ 29:1-2

+ 18:4 Kan 16:21-22, 2ÝÝ 31:1, Çöl 21:8-9

+ 18:5 2Pat 23:25

+ 18:8 2Pat 17:9

+ 18:9 2Pat 17:3-7, Amo 3:11

+ 18:11 1ÝÝ 5:26

+ 18:12 Hoş 14:1

• 18:13 2ÝÝ 32:1-19, Işa 36

* 18:14 Bäş ýüz on batman – ýewreýçe üç ýüz kikkar. Bu takm. 10200 kg deňdir.

* 18:14 Elli batman – ýewreýçe otuz kikkar. Bu takm. 1000 kg deňdir.

+ 18:14 Ýeş 15:39

+ 18:15 1Pat 15:18, 2Pat 12:18

+ 18:17 Ýeş 15:39, Işa 7:3

+ 18:18 Işa 22:20, Işa 22:15, Işa 37:2

+ 18:21 Ezk 29:6, Işa 30:2

+ 18:22 2Pat 18:4, 2ÝÝ 31:1

+ 18:26 Ezr 4:7, Dan 2:4

+ 18:31 1Pat 4:25

+ 18:32 Kan 8:7-10

+ 18:34 2Pat 17:24, Işa 10:9

+ 18:35 Dan 3:15, 2Pat 19:12, Işa 10:11

• 19:1 2ÝÝ 32:20-22, Işa 37

+ 19:2 Işa 22:15, Işa 22:20, Işa 36:3

+ 19:3 Hoş 13:13

+ 19:4 2Şam 16:12

+ 19:6 Işa 10:24

+ 19:8 Ýeş 10:29-30

+ 19:12 Gçk 11:31

+ 19:13 2Pat 18:33-34

* 19:15 Kerup – perişdeleriň bir görnüşi. Sözlüge seret.

+ 19:15 Kan 6:4, 1Pat 18:39, Neh 9:6, Zeb 85:10, Işa 44:6

+ 19:16 Zeb 30:3, Zeb 70:2, 2ÝÝ 6:40, Dan 9:18

+ 19:18 Ýrm 16:20, 2ÝÝ 32:19

+ 19:19 Zeb 82:19

* 19:21 Sion boý gyzy… Iýerusalim gyzy – bu Iýerusalim halky diýmekdir. Sözlüge seret.

+ 19:23 Zeb 19:8

+ 19:25 Işa 45:7

+ 19:26 Zeb 128:6

+ 19:27 Zeb 138:1-2

+ 19:28 Ezk 29:4, Ezk 38:4, Amo 4:2, Hab 1:15

+ 19:29 Işa 7:11

+ 19:30 Işa 27:6

+ 19:31 Işa 9:7

+ 19:32 2Şam 20:15

+ 19:35 2Şam 24:16, 1ÝÝ 21:15, Nah 3:3

+ 19:36 Gçk 10:11, Ýun 1:2

+ 19:37 Gçk 8:4, Ýrm 51:27, Ezr 4:2

• 20:1 2ÝÝ 32:24-26, Işa 38:1-8

+ 20:3 2Pat 18:3

+ 20:5 Zeb 38:13, Zeb 55:9

+ 20:6 2Pat 19:34

+ 20:8 Ser 6:17

+ 20:11 Ýeş 10:13

• 20:12 2ÝÝ 32:31, Işa 39

+ 20:13 2ÝÝ 32:27

+ 20:17 2Pat 24:13, 2ÝÝ 36:10, Ýrm 20:5, Ýrm 27:19-21, Mik 4:10

+ 20:18 2Pat 24:12, 2Pat 25:7, 2ÝÝ 33:11

+ 20:20 Neh 2:14, 2ÝÝ 32:27-33

• 21:1 2ÝÝ 33:1-9

+ 21:3 2Pat 18:4, 1Pat 16:32-33, Kan 16:21, Kan 4:19, 2Pat 17:16, 2Pat 23:5, Ýrm 8:2

+ 21:4 Kan 12:11, 1Pat 18:29, Ýrm 7:30, Ýrm 32:34

+ 21:5 1Pat 6:36, 1Pat 7:12

+ 21:6 Lew 18:21, Kan 18:10, Lew 19:26, Lew 19:31

+ 21:8 1Pat 9:3, 2ÝÝ 7:12

+ 21:11 Ýrm 15:4, Gçk 15:16, 1Pat 21:26

+ 21:12 1Şam 3:11, Ýrm 19:3

+ 21:13 1Pat 21:21, 2Pat 17:6

+ 21:16 2Pat 24:4

+ 21:17 2ÝÝ 33:18

+ 21:18 2Pat 21:26, Ýoh 19:41, 2ÝÝ 33:20

• 21:19 2ÝÝ 33:21-25

+ 21:21 2Pat 21:2-7

+ 21:26 2Pat 21:18

• 22:1 2ÝÝ 34:1-13

+ 22:1 Ýeş 15:39

+ 22:2 Kan 5:32

+ 22:4 2Pat 12:9-15

+ 22:7 2Pat 12:15

• 22:8 2ÝÝ 34:14-28

+ 22:8 Msr 24:7, Kan 31:24-26

+ 22:12 Ýrm 26:24, Ýrm 39:14, Ýrm 40:5

+ 22:13 Kan 29:27

+ 22:14 Luk 2:36, Res 21:9, 1Kor 11:5, Sep 1:10

+ 22:17 Kan 31:29

+ 22:19 Lew 26:31, Ýrm 44:22, Işa 57:15

+ 22:20 2Pat 23:24, Işa 57:1-2

• 23:1 2ÝÝ 34:29-32

+ 23:2 Kan 31:11

+ 23:3 2Pat 11:14, 2ÝÝ 15:12, 2ÝÝ 29:10, 2ÝÝ 34:31

+ 23:4 2Pat 21:3, 1Pat 15:13

+ 23:5 2Pat 17:16, 2Pat 21:3

+ 23:6 Kan 16:21

+ 23:7 Kan 23:17, 1Pat 14:24

+ 23:9 Ezk 44:10-14

* 23:10 Molek – ammonlaryň hudaýy. Sözlüge seret.

+ 23:10 Ýeş 15:8, Ýrm 7:31-32, Ýrm 19:6, Lew 18:21, Kan 18:10

+ 23:12 2Pat 21:4-5

* 23:13 Milkom – Molek hudaýyň beýleki ady.

+ 23:13 Çöl 21:29, 1Pat 11:5-7

+ 23:14 Msr 23:24, 2Pat 10:27

+ 23:15 1Pat 12:28

+ 23:16 Lew 26:30, 1Pat 13:2

+ 23:17 1Pat 13:30-31

+ 23:20 Msr 22:20, Lew 26:30, 1Pat 13:2

• 23:21 2ÝÝ 35:1-19

+ 23:21 Msr 12:3-11, Kan 16:2-8

+ 23:24 Lew 19:31, Lew 20:27, Kan 18:10-12

+ 23:25 2Pat 18:5

+ 23:26 2Pat 21:11, Ýrm 15:4

+ 23:27 2Pat 21:4

• 23:28 2ÝÝ 35:20-27

+ 23:29 Ýrm 46:2, Ýeş 17:11

+ 23:30 2Pat 9:28, 1Şam 10:1

• 23:31 2ÝÝ 36:1-4

+ 23:31 2Pat 24:18

* 23:33 Bir ýüz ýetmiş batman – ýewreýçe ýüz kikkar. Bu takm. 3,4 tonna deňdir.

* 23:33 Bir ýarym batmana golaý – ýewreýçe bir kikkar. Bu takm. 34 kg deňdir.

+ 23:33 Çöl 34:11, Ýrm 39:5

+ 23:34 2Pat 24:17, Dan 1:7, Ýrm 22:12

• 23:36 2ÝÝ 36:5-8

+ 24:1 Ýrm 25:1, Dan 1:1

+ 24:2 2Pat 20:17, 2Pat 21:12-14, 2Pat 23:27

+ 24:3 2Pat 21:2-7, 2Pat 21:16, 2Pat 21:23-26

• 24:8 2ÝÝ 36:9-10

+ 24:12 2Pat 20:18, Ýrm 24:1-2, Ezk 17:12-13

+ 24:13 2Pat 20:17, Ýrm 20:5, Dan 1:2

+ 24:15 Kan 28:36, Ýrm 24:1, Ezk 17:12

+ 24:17 2Pat 23:34, Ýrm 37:1, Dan 1:7

• 24:18 2ÝÝ 36:11-21, Ýrm 39:1-10, Ýrm 52:1-27

+ 24:18 2Pat 23:31

+ 24:20 Ezk 17:15

+ 25:1 Kan 28:52

* 25:3 Dördünji aýyň – bu sözler käbir golýazmalarda ýok, ýöne Ýrm 52:6-da bar.

+ 25:6 Çöl 34:11, 2Pat 23:33, Ýrm 21:7, Ezk 23:24

+ 25:7 Sep 1:8, Kan 28:36, 2Pat 20:18

+ 25:8 Ýrm 32:1, Ýrm 39:9, Ýrm 40:1

+ 25:9 Lew 26:31, Ezk 16:41

+ 25:10 Neh 1:3

+ 25:13 1Pat 7:15-37, 2ÝÝ 4:1-15, Ýrm 27:19

+ 25:14 1Pat 7:45, 1Pat 7:50

+ 25:16 1Pat 7:47

+ 25:17 1Pat 7:15-22

+ 25:18 1ÝÝ 6:14, Ezr 7:1, Ýrm 21:1, Ýrm 29:25, Ýrm 37:3

• 25:22 Ýrm 40:7-9, Ýrm 41:1-3

+ 25:22 2Pat 22:12, Ýrm 26:24, Ýrm 39:14, Ýrm 40:5, Ýrm 40:7

+ 25:23 Ýeş 18:26

+ 25:25 Ýrm 36:13

+ 25:26 Ýrm 43:4-7

• 25:27 Ýrm 52:31-34

+ 25:27 2Pat 24:12, 2Pat 24:15, Ýrm 27:7

• 1:1 Gçk 5, Gçk 10, Gçk 11:10-26

* 1:19 Pelekdi… bölünipdi – ýewreýçe Pelekdi we bölünipdi sözleriniň aýdylyşy meňzeşdir.

* 1:22 Eýbal – käbir gadymy terjimelerde Obal. Seret: Gçk 10:28.

+ 1:27 Gçk 17:5, Luk 3:34-36

• 1:28 Gçk 25:1-4, Gçk 25:12-16, Gçk 36:1-19

+ 1:28 Gçk 16:15-16, Gçk 21:2-3

+ 1:34 Gçk 25:25-26, Gçk 32:28

* 1:36 Sepi – käbir gadymy golýazmalarda Sepo. Seret: Gel 36:11.

• 1:38 Gçk 36:20-30

* 1:40 Alýan – käbir gadymy terjimelerde Alwan. Seret: Gçk 36:23.

* 1:41 Hamran – bu at Gçk 36:26-da Hemdan diýip duş gelýär.

* 1:42 Ýagkan – bu at Gçk 36:27-de Akan diýip duş gelýär.

• 1:43 Gçk 36:31-39

+ 1:44 Işa 34:6, Işa 63:1

+ 1:45 Gçk 36:15, Eýp 2:11, Ezk 25:13

+ 1:51 Gçk 36:40-43

+ 2:1 Gçk 29:32-35, Gçk 30:6-20, Msr 1:1-4

+ 2:3 Gçk 38, Gçk 46:12, Çöl 26:19-20

+ 2:4 Rut 4:12, Mat 1:3

+ 2:5 Rut 4:18

+ 2:6 1Pat 4:31, Zeb 88:1

* 2:7 Akar – bu at Ýeş 7:1-de Akan diýip duş gelýär.

* 2:7 Akar… bela getirdi – ýewreýçe Akar we bela getirdi sözleriniň aýdylyşy meňzeşdir.

+ 2:7 Ýeş 7:1, Ýeş 7:25

• 2:9 Rut 4:18-22, Mat 1:3-6

* 2:9 Kelubaý – Kalebiň beýleki ady.

+ 2:10 Çöl 1:7, Çöl 2:3

* 2:11-12 Salma – käbir gadymy terjimelerde Salmon. Seret: Rut 4:18-22.

+ 2:13 1Şam 16:6-9, 1Şam 17:13, 1ÝÝ 20:7

+ 2:16 2Şam 2:18

+ 2:17 2Şam 19:13, 2Şam 20:9-10, 2Şam 17:25

+ 2:20 Msr 31:2

+ 2:21 Çöl 26:29, Çöl 32:39

+ 2:22 Çöl 32:41

+ 2:23 Ýeş 13:13, Ýeş 13:30

+ 2:24 2Şam 14:2, 1ÝÝ 4:5

+ 2:25 1ÝÝ 2:9

+ 2:49 Ýeş 15:31, Ýeş 15:17

+ 2:50 1ÝÝ 2:19

+ 2:53 1ÝÝ 4:2

+ 2:55 2Pat 10:15, Ýrm 35:2, Ýrm 35:8, Çöl 24:21, Ser 1:16

• 3:1 2Şam 3:1-5, 2Şam 5:14-16

+ 3:1 1Şam 25:43, 2Şam 13:1

+ 3:2 2Şam 13:37, 2Şam 15:10, 1Pat 1:5-6

+ 3:4 2Şam 2:11, 2Şam 5:4-5

+ 3:5 1ÝÝ 14:4-7, 2Şam 11:3

+ 3:9 2Şam 13:1

+ 3:10 2ÝÝ 9:31, 2ÝÝ 13:1, 2ÝÝ 14:1, 2ÝÝ 17:1

+ 3:11 2ÝÝ 21:1, 2ÝÝ 22:1, 2ÝÝ 24:1

+ 3:12 2ÝÝ 25:1, 2Pat 15:1, 2ÝÝ 26:1, 2ÝÝ 27:1

+ 3:13 2ÝÝ 28:1, 2ÝÝ 29:1, 2ÝÝ 33:1

+ 3:14 2ÝÝ 33:21, 2ÝÝ 34:1

+ 3:15 2ÝÝ 36:11, 2ÝÝ 36:1, Ýrm 22:11

* 3:16 Ýekonýa – bu at 2Pat 24–25-nji baplarda Ýehoýakyn diýip duş gelýär.

+ 3:16 2Pat 24:8-15, 2ÝÝ 36:9-10

+ 3:19 Ezr 2:2, Ezr 3:2, Neh 12:1, Hag 1:1, Hag 2:20-23, Zak 4:6-10

+ 3:22 Neh 3:29, Ezr 8:2

+ 4:1 Gçk 46:12, 1ÝÝ 2:4-7

+ 4:2 1ÝÝ 2:53

+ 4:4 1ÝÝ 2:50-51

+ 4:5 1ÝÝ 2:24

* 4:9 Ýewreýçe Ýagbes we agyry sözleriniň aýdylyşy meňzeşdir.

+ 4:13 Ýeş 15:17, Ser 1:13, Ser 3:9

+ 4:15 Çöl 13:6, Çöl 13:31

+ 4:21 Gçk 38:5, Çöl 26:20

+ 4:24 Çöl 26:12-14

+ 4:28 Ýeş 19:1-9

+ 4:41 2ÝÝ 29:1, 2ÝÝ 20:1, 2ÝÝ 26:7

+ 4:42 Gçk 36:8

+ 4:43 1Şam 15:8, 1Şam 30:17

+ 5:1 Gçk 29:32, Gçk 35:22, Gçk 49:3-4, Gçk 48:15-22

+ 5:2 Gçk 49:8-10, Mik 5:2

+ 5:3 Gçk 46:9, Msr 6:14, Çöl 26:5-6

+ 5:6 2ÝÝ 28:20

+ 5:7 Çöl 32:38

+ 5:9 Ýeş 22:9

+ 5:10 1ÝÝ 5:19, 1ÝÝ 27:31, Zeb 82:7

+ 5:11 Kan 3:10, Ýeş 12:5, Ýeş 13:11

+ 5:16 Nag 2:1, Res 9:35

+ 5:17 2ÝÝ 27:1, 2Pat 14:23

+ 5:22 2Pat 15:29, 2Pat 17:6

+ 5:23 Kan 3:9, Nag 4:8, Ezk 27:5

+ 5:26 2Pat 15:19, 2Pat 15:29, 2Pat 17:6, 2Pat 18:11

• 6:1 Ezr 7:1-5

+ 6:1 Gçk 46:11, Msr 6:16, Çöl 26:57

+ 6:2 Msr 6:18

+ 6:3 Çöl 26:59, Lew 10:1, Lew 10:12

+ 6:4 Çöl 25:7

+ 6:8 2Şam 8:17, 1Pat 2:35

+ 6:9 1Pat 4:2

+ 6:12 1ÝÝ 9:11, Neh 11:11

+ 6:14 2Pat 25:18, Ezr 7:1, Ýrm 52:24

+ 6:15 2ÝÝ 36:20

+ 6:16 Gçk 46:11, Msr 6:16, Çöl 26:57

+ 6:18 Msr 6:18

+ 6:19 Msr 6:19, 1ÝÝ 23:21

+ 6:23 Msr 6:24

* 6:28 Ýowel – bu söz käbir golýazmada ýok.

+ 6:31 1ÝÝ 16:1-6

+ 6:32 2ÝÝ 5:2

+ 6:33 1ÝÝ 15:17, 1ÝÝ 25:1

+ 6:39 1ÝÝ 15:17, 1ÝÝ 25:1, 2ÝÝ 5:12

+ 6:44 1ÝÝ 15:17, 1ÝÝ 25:1, 2ÝÝ 5:12

+ 6:49 Msr 30:7, Lew 1:7, Lew 4:20

+ 6:50 1ÝÝ 6:4-8

• 6:54 Çöl 35:1-8, Ýeş 21:1-42

+ 6:54 Msr 6:16-19, Çöl 3:17-20

+ 6:56 Ýeş 14:13

+ 7:1 Gçk 46:13, Çöl 26:23

+ 7:5 Çöl 1:29

+ 7:6 Gçk 46:21, Çöl 26:38, 1ÝÝ 8:1-5

+ 7:13 Gçk 46:24-25, Çöl 26:48-49, Gçk 30:7-8

+ 7:14 Çöl 26:31, Gçk 50:23, Çöl 32:39

+ 7:15 Çöl 26:33, Çöl 27:1

+ 7:19 Çöl 26:32, Ýeş 17:2

+ 7:20 Çöl 26:35-37

* 7:23 Beriga… betbagtçylyk – ýewreýçe Beriga we betbagtçylyk sözleriniň aýdylyşy meňzeşdir.

+ 7:24 Ýeş 16:3, Ýeş 16:5

+ 7:26 Çöl 1:10, Çöl 7:48

+ 7:27 Çöl 13:9, Çöl 13:17

+ 7:29 Ýeş 17:11

+ 7:30 Gçk 46:17-18, Çöl 26:44-46

* 7:35 Helem – bu Hotamyň beýleki ady bolmagy mümkindir. Seret: 1ÝÝ 7:32.

+ 8:2 Gçk 46:21, Çöl 26:38-41, 1ÝÝ 7:6-12

+ 8:12 Ezr 2:33

• 8:29 1ÝÝ 9:35-44

* 8:33 Eşbagal – bu at 2Şam 2:8-de Yşboşet diýip duş gelýär.

+ 8:33 1Şam 9:1, 1Şam 14:51, 1Şam 14:49, 1Şam 31:2, 1ÝÝ 10:2

* 8:34 Meribagal – bu at 2Şam 4:4-de Mepiboşet diýip duş gelýär.

+ 8:34 1Şam 14:49, 1Şam 31:2, 1ÝÝ 9:40, 1ÝÝ 10:2, 2Şam 9:12

• 9:1 Neh 11:1-22

+ 9:1 2ÝÝ 36:20

+ 9:2 Ezr 2:70, Neh 7:73

+ 9:4 1ÝÝ 2:5-6, Gçk 38:29, Gçk 38:5, Gçk 38:30

+ 9:17 Ezr 2:42, Neh 7:45

* 9:19 Ebiýasap – bu at Msr 6:24-de Abyýasap diýip duş gelýär.

+ 9:20 Çöl 25:7-13

+ 9:21 1ÝÝ 26:2

+ 9:22 2ÝÝ 8:14

+ 9:25 2Pat 11:5

+ 9:27 Çöl 1:53

+ 9:30 Msr 30:23-25

+ 9:32 Lew 24:5-9

+ 9:33 Neh 10:39, Zeb 133:1

• 9:35 1ÝÝ 8:29-38

+ 9:39 1Şam 9:1, 1Şam 14:51

* 9:42 Ýagra – bu at 8:36-da Ýehogada diýip duş gelýär.

• 10:1 1Şam 31

+ 10:1 1Şam 28:4

+ 10:2 1Şam 14:49, 1ÝÝ 8:33, 1ÝÝ 9:39

+ 10:4 Ser 9:54, 2Şam 1:10

+ 10:9 2Şam 1:20

+ 10:10 Ser 16:23, 1Şam 5:2

+ 10:11 1Şam 11:1-11, 2Şam 21:10

+ 10:12 2Şam 21:12

+ 10:13 1Şam 13:13, 1Şam 15:23, 1Şam 28:7

• 11:1 2Şam 5:1-3, 2Şam 5:6-10

+ 11:2 1Şam 18:13, Zeb 77:71

+ 11:3 1Şam 16:13

+ 11:4 Ýeş 15:63, Ser 1:8, Ser 1:21

+ 11:6 2Şam 8:16

* 11:8 Millo – toprak bilen doldurylan jaýryk ýa-da boşluk ýer bolmagy ahmal. Sözlüge seret.

+ 11:8 1Pat 9:15, 1Pat 9:24, 1Pat 11:27, 2ÝÝ 32:5

+ 11:9 Est 9:4

• 11:10 2Şam 23:8-39, 1ÝÝ 27:1-15

+ 11:15 1Şam 22:1, 2Şam 5:18

+ 11:18 1Şam 7:6

+ 11:20 2Şam 2:18

+ 11:22 Ýeş 15:21, 2Şam 8:18

+ 11:23 1Şam 17:50

+ 11:26 2Şam 2:18-23

+ 11:41 2Şam 11:3-17

+ 12:1 1Şam 27:6

+ 12:2 Ser 3:15, Ser 20:16

+ 12:8 Kan 33:20

+ 12:15 Ýeş 3:15

+ 12:19 1Şam 29:2-9

+ 12:23 1Şam 15:28, 1Şam 16:13, 1Şam 28:17

+ 12:28 2Şam 8:17

• 13:1 2Şam 6:1-11

* 13:6 Kerup – perişdeleriň bir görnüşi. Sözlüge seret.

+ 13:6 Ýeş 15:9, Ýeş 15:60, 1Şam 7:1-2, Msr 25:22

+ 13:9 Çöl 4:15

* 13:11 Peres Uza – bu söz Uza garşy gazap diýmegi aňladýar.

+ 13:14 1ÝÝ 26:4-5

• 14:1 2Şam 5:11-16

+ 14:1 1Pat 5:1

+ 14:4 1ÝÝ 3:5-8

* 14:7 Begelýada – bu at 3:8-de we 2Şam 5:6-da Elýada diýip duş gelýär.

• 14:8 2Şam 5:17-25

+ 14:9 2Şam 23:13

* 14:11 Bagalperasym – bu söz zarba urýan jenap diýmegi aňladýar.

+ 14:11 Işa 28:21

+ 14:15 2Pat 7:6

+ 14:17 Msr 15:14-16, Msr 23:27, Kan 2:25

+ 15:4 1ÝÝ 6:16-30

+ 15:11 2Şam 20:25

+ 15:13 1ÝÝ 13:7-11

+ 15:15 Msr 25:14, Çöl 7:9

+ 15:16 2ÝÝ 5:12, Zeb 150:3-5

+ 15:17 1ÝÝ 6:33, 1ÝÝ 6:39, 1ÝÝ 6:44

+ 15:19 1Pat 4:31, Zeb 88:1

* 15:20 Alamot – manysy belli däl. Belki, äheň, belki-de saz guraly.

* 15:21 Şeminit – manysy belli däl. Belki, äheň, belki-de saz guraly.

+ 15:24 Çöl 10:8

• 15:25 2Şam 6:12-19

+ 15:26 Çöl 23:1, Eýp 42:8

+ 15:29 1Şam 14:49, 1Şam 18:20-28, 1Şam 19:11-17, Zeb 150:4

+ 16:1 1ÝÝ 15:1

+ 16:4 1ÝÝ 6:31

+ 16:5 1ÝÝ 6:39

• 16:7 Zeb 104:1-15, Zeb 95, Zeb 105:1, Zeb 105:47-48

+ 16:8 Işa 12:4

+ 16:9 Ýrm 21:2

+ 16:11 Zeb 23:6, Zeb 26:8

+ 16:12 Zeb 76:12-13

+ 16:14 Işa 26:9

+ 16:15 Kan 7:9

+ 16:16 Gçk 17:2, Gçk 26:3

+ 16:18 Gçk 35:11-12

+ 16:19 Kan 7:7, Kan 26:5

+ 16:21 Gçk 12:17, Gçk 20:3

+ 16:22 Gçk 20:7

+ 16:24 Zeb 9:2

+ 16:25 2Şam 22:4, Zeb 17:4, Zeb 144:3, Msr 18:11

+ 16:26 Işa 44:24, Ýrm 10:12

+ 16:28 Zeb 28:1

+ 16:31 Işa 44:23, Işa 49:13, Zeb 92:1

+ 16:32 Zeb 97:7

+ 16:33 Zeb 9:9

+ 16:34 2ÝÝ 5:13, 2ÝÝ 20:21, Ezr 3:11, Zeb 105:1

+ 16:36 Zeb 40:14

+ 16:37 1ÝÝ 16:5

+ 16:39 1ÝÝ 15:11, 1Pat 3:4

+ 16:40 Msr 29:38

+ 16:41 1ÝÝ 6:33

+ 16:42 1ÝÝ 25:1, Zeb 38:1

• 16:43 2Şam 6:19

+ 17:1 2Şam 7:1, 2Şam 12:1

+ 17:7 1Şam 16:11-13, Zeb 77:70

+ 17:8 1Şam 18:14

+ 17:9 Ser 2:14-16, 1Şam 12:11

+ 17:11 1Pat 2:10

+ 17:12 1Pat 8:19

+ 17:13 Zeb 88:27, 2Kor 6:18, Ýew 1:5

+ 17:14 Zeb 88:5, Zeb 88:30, Zeb 88:36-37, Zeb 131:12, Ýoh 7:42

• 17:16 2Şam 7:18-29

+ 17:20 Msr 15:11

+ 17:21 Kan 4:7, Kan 26:19, Kan 33:29

• 18:1 2Şam 8:1-14

+ 18:3 1Şam 14:47

+ 18:4 Ýeş 11:6

+ 18:7 2Pat 11:10, 2ÝÝ 23:9

+ 18:8 1Pat 7:15-47

* 18:10 Hadoram – bu at 2Şam 8:10-da Ýoram diýip duş gelýär.

+ 18:11 1Pat 7:51

+ 18:13 Gçk 25:23, Gçk 27:40, Çöl 24:18

• 18:14 2Şam 8:15-18, 2Şam 20:23-26

+ 18:15 2Şam 2:13, 1ÝÝ 11:6, 1Pat 4:3

+ 18:16 2Şam 15:24, 2Şam 20:25, 1ÝÝ 24:3

+ 18:17 2Şam 23:20, 1Pat 2:35, 1Pat 4:4

• 19:1 2Şam 10

+ 19:1 1Şam 11:1

* 19:6 Bir müň ýedi ýüz batman – ýewreýçe müň kikkar. Bu takm. 34 tonna deňdir.

+ 19:6 2Şam 8:3

+ 19:7 Çöl 21:30, Ýeş 13:9, Ýeş 13:16

+ 19:11 1ÝÝ 18:12

+ 19:13 1Şam 3:18

+ 19:16 1Pat 11:23

• 20:1 2Şam 11:1, 2Şam 12:26-31, 2Şam 21:18-22

+ 20:1 2Şam 11:1, Kan 3:11

* 20:2 Iki put – ýewreýçe bir kikkar. Bu takm. 34 kg deňdir.

+ 20:4 Kan 2:11

+ 20:5 1Şam 17:7

+ 20:7 1Şam 16:9, 2Şam 13:3, 1ÝÝ 2:13

+ 20:8 Ýeş 11:22

• 21:1 2Şam 24:1-9

+ 21:1 Eýp 1:6, Zak 3:1, Mat 4:3, 1Kor 7:5, 1Sal 3:5, Aýn 12:9-10

+ 21:2 Ser 20:1, Çöl 1:2-4

+ 21:3 Kan 1:11

+ 21:5 Ser 20:17, 1Şam 11:8

+ 21:6 1ÝÝ 27:24

• 21:7 2Şam 24:10-17

+ 21:8 2Şam 12:13, 1Şam 13:13

+ 21:9 1Şam 22:5

+ 21:13 Zeb 118:156

+ 21:14 Msr 30:12

+ 21:15 2Pat 19:35, 2ÝÝ 32:21, Işa 37:36, Res 12:23, Ýun 3:9

• 21:18 2Şam 24:18-25

+ 21:22 Çöl 16:47-48

+ 21:23 1Pat 19:21

+ 21:26 2ÝÝ 3:1, Lew 9:24, Ser 6:21, 1Pat 18:38

+ 21:29 1ÝÝ 16:39, 2ÝÝ 1:3

+ 22:1 2ÝÝ 3:1

+ 22:2 1Pat 5:17

+ 22:3 1Pat 7:47

+ 22:4 1Pat 5:6

+ 22:5 1ÝÝ 29:1

+ 22:7 2Şam 7:2, 1Pat 8:17, 1ÝÝ 17:1

+ 22:8 1Pat 5:3, 1ÝÝ 28:3

* 22:9 Süleýman… parahatçylyk – ýewreýçe Süleýman we parahatçylyk sözleriniň aýdylyşy meňzeşdir.

+ 22:9 1Pat 5:4, 1Pat 4:24

+ 22:10 2Şam 7:13-14

+ 22:13 Ýeş 1:6, 1ÝÝ 28:20

* 22:14 Bir ýüz ýetmiş müň batman – ýewreýçe ýüz müň kikkar. Bu takm. 3450 tonna deňdir.

* 22:14 Bir million ýedi ýüz müň batman – ýewreýçe bir million kikkar. Bu takm. 34500 tonna deňdir.

+ 22:18 1ÝÝ 23:25

+ 23:1 1ÝÝ 29:28

+ 23:3 Çöl 4:3

+ 23:5 2ÝÝ 29:26, Neh 12:36

+ 23:6 Msr 6:16, Çöl 26:57

+ 23:7 1ÝÝ 26:21-22

+ 23:8 1ÝÝ 29:8

+ 23:12 Msr 6:18, 1ÝÝ 6:18

+ 23:13 Msr 6:20, Msr 28:1, Çöl 6:22-27

+ 23:14 Kan 33:1

+ 23:15 Msr 18:3-5

+ 23:16 1ÝÝ 26:24

+ 23:17 1ÝÝ 26:25

+ 23:19 1ÝÝ 24:23

+ 23:20 1ÝÝ 24:24

+ 23:21 Msr 6:19, 1ÝÝ 23:21

+ 23:22 Çöl 36:8

+ 23:23 1ÝÝ 24:30

+ 23:24 Çöl 4:3, Çöl 8:24-25, 2ÝÝ 31:17, Ezr 3:8

+ 23:25 1ÝÝ 22:18

+ 23:28 Çöl 3:6-9

+ 23:31 Çöl 28:9-15

+ 24:1 Msr 6:23

+ 24:2 Lew 10:2, Çöl 3:4

+ 24:3 2Şam 8:17

+ 24:7 Ezr 2:36, Neh 7:39

+ 24:10 Luk 1:5

+ 24:20 1ÝÝ 23:13-23

+ 24:23 1ÝÝ 26:31

+ 24:31 1ÝÝ 25:8, 1ÝÝ 26:13, Neh 11:1

+ 25:1 1ÝÝ 6:33, 1ÝÝ 6:39, 1ÝÝ 15:17, 1ÝÝ 16:42

* 25:3 Bu söz käbir golýazmalarda ýok.

+ 25:8 1ÝÝ 26:13

* 25:11 Ýezer – 25:3-de Seri diýip duş gelýär.

* 25:14 Ýesarela – bu at 25:2-de Asarela diýip duş gelýär.

* 25:18 Azarel – bu at 25:4-de Uzyýel diýip duş gelýär.

+ 26:2 1ÝÝ 9:21

+ 26:4 1ÝÝ 15:18, 1ÝÝ 15:21, 1ÝÝ 15:24

+ 26:5 2Şam 6:11, 1ÝÝ 13:14

+ 26:8 1ÝÝ 16:38

+ 26:13 1ÝÝ 25:8

+ 26:15 Neh 12:25

+ 26:21 1ÝÝ 23:7-8

+ 26:24 1ÝÝ 23:16

+ 26:25 1ÝÝ 23:16

+ 26:26 2Şam 8:11

+ 26:29 Neh 11:16

+ 26:30 1ÝÝ 27:17

+ 26:31 1ÝÝ 24:23, Ýeş 21:39, 1ÝÝ 6:81

• 27:1 2Şam 23:8-39, 1ÝÝ 11:10-47

+ 27:3 Çöl 26:19-20

+ 27:5 2Şam 8:18

+ 27:7 2Şam 2:18-23

+ 27:11 2Şam 21:18, 1ÝÝ 20:4

+ 27:15 Ýeş 15:17, Ser 1:13, Ser 3:9, 1ÝÝ 4:13

+ 27:17 1ÝÝ 26:30, 1ÝÝ 24:3

+ 27:23 Gçk 15:5

+ 27:24 1ÝÝ 21:6-7

+ 27:31 1ÝÝ 5:10, Zeb 82:7

+ 27:33 2Şam 15:12, 2Şam 16:20, 2Şam 15:37, 2Şam 17:7, 1Pat 4:5

+ 27:34 1ÝÝ 11:6

+ 28:1 1ÝÝ 23:2

+ 28:2 Işa 60:13, Işa 66:1, Ezk 43:7, 2Şam 7:1, 1ÝÝ 17:1

+ 28:3 2Şam 7:5, 1Pat 5:3, 1ÝÝ 22:8

+ 28:4 1Şam 16:12-13, 1ÝÝ 17:27, Gçk 49:8, Zeb 77:68, 1ÝÝ 5:2

+ 28:5 1ÝÝ 3:1-9, 1ÝÝ 14:3-7, 1ÝÝ 22:9, 2ÝÝ 1:8, 2ÝÝ 6:10

+ 28:6 2Şam 7:13-14

+ 28:9 1ÝÝ 29:17, Sül 17:3, 1Pat 8:39, 2ÝÝ 6:30, Res 1:24, 2ÝÝ 15:2, Işa 55:6, Ýrm 29:13

+ 28:13 1ÝÝ 23:6, 1ÝÝ 24:6

+ 28:18 Msr 25:20, Zeb 17:11, Zeb 98:1

+ 28:19 Msr 25:40

+ 28:20 Ýeş 1:6, 1ÝÝ 22:13

+ 29:1 1Pat 3:7, 1ÝÝ 22:5

* 29:4 Bäş müň batman – ýewreýçe üç müň kikkar. Bu takm. 100 tonna deňdir.

* 29:4 On iki müň batman – ýewreýçe ýedi müň kikkar. Bu takm. 240 tonna deňdir.

+ 29:4 Gçk 10:29, 1Pat 9:28, Eýp 22:24

+ 29:5 Msr 25:2

* 29:7 Sekiz müň bäş ýüz dört batman – ýewreýçe bäş müň kikkar on müň darik. Bu 170 tonnadan gowrakdyr.

* 29:7 On ýedi müň batman – ýewreýçe on müň kikkar. Bu takm. 340 tonna deňdir.

* 29:7 Otuz müň batman – ýewreýçe on sekiz müň kikkar. Bu takm. 610 tonna deňdir.

* 29:7 Bir ýüz ýetmiş müň batman – ýewreýçe ýüz müň kikkar. Bu takm. 3400 tonna deňdir.

+ 29:8 1ÝÝ 23:7-8

+ 29:9 2Kor 9:7

+ 29:11 Zeb 23:1, Zeb 88:12

+ 29:12 1Pat 3:13, 2ÝÝ 20:6

+ 29:15 Lew 25:23, Zeb 38:13, Zeb 118:19, Eýp 14:2, Zeb 101:12, Zeb 143:4

+ 29:16 Hag 2:8

+ 29:17 1ÝÝ 28:9, Sül 17:3

+ 29:19 1ÝÝ 22:14

+ 29:22 1Pat 1:39, 1Pat 2:35

+ 29:23 1Pat 2:12

+ 29:25 2ÝÝ 1:1, 1Pat 3:13, 2ÝÝ 1:12

+ 29:27 2Şam 2:11, 2Şam 5:4-5, 1Pat 2:11

+ 29:29 1Şam 16:13, 2Şam 7:2, 1Şam 22:5

• 1:1 1Pat 3:4-14

+ 1:1 1ÝÝ 29:25

+ 1:3 1ÝÝ 16:39, 1ÝÝ 21:29

+ 1:4 1ÝÝ 13:5-6, 2Şam 6:17, 1ÝÝ 15:1

+ 1:5 Msr 31:2, Msr 27:1, Msr 38:1

+ 1:8 1ÝÝ 28:5

+ 1:9 1Pat 8:26, 2ÝÝ 6:17, Gçk 13:16, Gçk 28:14

+ 1:12 1Pat 4:29-31, 1Pat 5:12, 1Pat 10:23, Wag 1:16

• 1:14 1Pat 10:26-29

+ 1:14 1Pat 4:26, 1Pat 9:19

+ 1:16 Kan 17:16

* 1:17 On ýedi gadak – ýewreýçe alty ýüz şekel. Bu takm. 7 kg deňdir.

* 1:17 Dört gadak – ýewreýçe bir ýüz elli şekel. Bu takm. 1,7 kg deňdir.

• 2:1 1Pat 5

* 2:3 Huram – bu at 2Şam we 1Pat kitaplarynda Hiram diýip duş gelýär.

+ 2:3 1ÝÝ 14:1

+ 2:5 Zeb 134:5

+ 2:6 1Pat 8:27, 2ÝÝ 6:18, Işa 66:1

+ 2:7 1ÝÝ 22:15

* 2:10 Kyrk müň çuwal – ýewreýçe ýigrimi müň kor. Bu takm. 3000 tonna deňdir.

* 2:10 Ýedi müň hum – ýewreýçe ýigrimi müň bat. Bu takm. 440000 litre deňdir.

+ 2:11 1Pat 10:9

+ 2:13 1Pat 7:13-14

+ 2:16 Ýeş 19:46

+ 2:17 1ÝÝ 22:2

• 3:1 1Pat 6, 1Pat 7:15-21

+ 3:1 Gçk 22:2, 1ÝÝ 22:1

* 3:7 Kerup – perişdeleriň bir görnüşi. Sözlüge seret.

* 3:8 Bir müň ýigrimi batman – ýewreýçe alty ýüz kikkar. Bu takm. 21 tonna deňdir.

* 3:9 Bir ýarym gadak – ýewreýçe elli şekel. Bu takm. 600 gr deňdir.

+ 3:10 Msr 25:18-20

+ 3:14 Msr 26:31

+ 3:15 2Pat 25:16-17, Ýrm 52:21-23

• 4:1 1Pat 7:23-51

+ 4:1 2ÝÝ 7:7, 2ÝÝ 8:12

+ 4:2 2Pat 16:17

* 4:5 Bir müň elli hum – ýewreýçe üç müň bat. Bu takm. 66000 litre deňdir.

+ 4:6 Ezk 40:38

+ 4:7 Msr 25:31-39

• 5:2 1Pat 8:1-13

+ 5:2 2Şam 6:12

+ 5:8 Msr 25:22, Msr 26:33-34, 2ÝÝ 3:10-13, Msr 25:13-15

* 5:10 Horep – bu Sinaý dagynyň beýleki ady.

+ 5:10 Msr 16:33-34, Çöl 17:10, Msr 25:21, Msr 40:20, Kan 10:5

+ 5:11 1ÝÝ 24:1-9

+ 5:12 1ÝÝ 6:33, 1ÝÝ 6:39, 1ÝÝ 25:1, 1ÝÝ 15:16, Zeb 150:3-5

+ 5:13 1ÝÝ 16:42, 1ÝÝ 16:34, Ezr 3:11, Zeb 105:1

+ 5:14 Msr 40:34-35

+ 6:1 Zeb 17:12, Zeb 96:2

• 6:3 1Pat 8:14-21

+ 6:3 2Şam 6:18

+ 6:6 2Şam 7:6-8, 1ÝÝ 17:5-7

+ 6:7 2Şam 7:2, 1ÝÝ 17:1, 1ÝÝ 22:7

+ 6:9 2Şam 7:12-13

+ 6:10 1ÝÝ 28:5

• 6:12 1Pat 8:22-53

+ 6:12 Ezr 9:5

+ 6:14 Msr 15:11

+ 6:16 2Şam 7:16, 1Pat 2:4

+ 6:17 2ÝÝ 1:9

+ 6:18 2ÝÝ 2:6, Işa 66:1

+ 6:20 Kan 12:11

+ 6:22 Msr 22:11

+ 6:24 Lew 26:17

+ 6:26 Kan 11:17, 1Pat 17:1

+ 6:27 1Şam 12:23

+ 6:28 Lew 26:16, Kan 28:22, Amo 4:9, Hag 2:17

+ 6:30 1ÝÝ 28:9, Zeb 43:20, Sül 15:11, Res 1:24

+ 6:32 Zeb 101:16

+ 6:36 Sül 20:9, Wag 7:20, Ýak 3:2, 1Ýoh 1:8-10, Rim 3:23

+ 6:37 Lew 26:40, Neh 9:2, Dan 9:4-5

+ 6:38 Ýrm 29:12-14

+ 6:40 Neh 1:6, Neh 1:11, Zeb 129:2

+ 6:41 Eýp 29:14, Zeb 131:8-9

+ 6:42 Zeb 131:10

• 7:1 1Pat 8:62-66

+ 7:1 Lew 9:24, Ser 6:21, 1Pat 18:38, 1ÝÝ 21:26, Msr 40:34-35, 2ÝÝ 5:14

+ 7:3 Ezr 3:11, Zeb 105:1

+ 7:7 2ÝÝ 4:1

+ 7:8 Lew 23:34

• 7:11 1Pat 9:1-9

+ 7:12 1Pat 3:5

+ 7:13 2ÝÝ 6:26, 2ÝÝ 6:28

+ 7:14 2ÝÝ 12:7

+ 7:15 2ÝÝ 6:40

+ 7:16 Kan 11:12

+ 7:18 1Pat 2:4

+ 7:20 Kan 4:26, Kan 28:37

+ 7:21 Lew 26:32, Kan 29:24, Ýrm 22:8, Ýrm 52:13

• 8:1 1Pat 9:10-28

+ 8:1 1Pat 6:38, 1Pat 7:1

+ 8:5 Ýeş 16:3, Ýeş 16:5, Kan 3:5

+ 8:9 Lew 25:9, 1Pat 5:13

+ 8:11 1Pat 3:1, 1Pat 7:8

+ 8:12 2ÝÝ 4:1, 2ÝÝ 7:7

+ 8:13 Kan 16:1-17

+ 8:14 1ÝÝ 24:6, 1ÝÝ 25:1, 1ÝÝ 9:22

+ 8:17 Kan 2:8, 2Pat 14:22

* 8:18 Sekiz ýüz batman – ýewreýçe dört ýüz elli kikkar. Bu takm. 16 tonna deňdir.

+ 8:18 Gçk 10:29, 1ÝÝ 29:4, Eýp 22:24, Eýp 28:16, Zeb 44:10, Işa 13:12

• 9:1 1Pat 10:1-13

+ 9:1 Zeb 71:10, Zeb 71:15, Işa 60:6, Ýrm 6:20, Ezk 27:22, Ezk 38:13, Ýow 3:8, 1Pat 4:34, Mat 12:42, Luk 11:31

+ 9:8 2ÝÝ 2:11, 2Şam 8:15

* 9:9 Iki ýüz batman – ýewreýçe ýüz ýigrimi kikkar. Bu takm. 4 tonna deňdir.

+ 9:10 1Pat 9:27-28

• 9:13 1Pat 10:14-29

* 9:13 Bir müň bir ýüz otuz batman – ýewreýçe alty ýüz altmyş alty kikkar. Bu takm. 23 tonna deňdir.

* 9:15 On ýedi gadak – ýewreýçe alty ýüz şekel. Bu takm. 7 kg deňdir.

* 9:16 Sekiz ýarym gadak – ýewreýçe üç ýüz şekel. Bu takm. 3,3 kg deňdir.

+ 9:16 1Pat 14:26, 1Pat 7:2

+ 9:21 1Pat 22:48

+ 9:22 1Pat 3:12-13, 2ÝÝ 1:12

+ 9:23 1Pat 4:34, 1Pat 10:1, 2ÝÝ 9:1

+ 9:25 1Pat 4:26, 2ÝÝ 1:14-17, 1Pat 9:19, 1Pat 4:26

+ 9:26 1Pat 4:21

+ 9:28 Kan 17:16, 2ÝÝ 1:14-16

• 9:29 1Pat 11:41-43

• 10:1 1Pat 12:1-23

+ 10:1 Ser 9:6

+ 10:2 1Pat 11:26, 1Pat 11:40

+ 10:4 1Pat 4:7, 1Pat 4:22, 1Pat 9:15

+ 10:15 1Pat 11:31

+ 10:16 2Şam 20:1

* 10:18 Hadoram – bu at 2Şam we 1Pat kitaplarynda Adoram ýa Adonyram diýip duş gelýär.

+ 10:18 1Pat 4:6, 1Pat 5:14

+ 11:2 2ÝÝ 12:5, 2ÝÝ 12:15

+ 11:5 2ÝÝ 8:5

+ 11:14 Çöl 35:2-3

+ 11:15 1Pat 12:31, 1Pat 13:33, Lew 17:7, 1Pat 12:28

+ 11:18 1Şam 16:6, 1Şam 17:13

+ 11:22 Kan 21:15-17

• 12:1 1Pat 14:22-28

+ 12:2 1Pat 11:40

+ 12:4 2ÝÝ 11:5-12

+ 12:5 1Pat 12:22, 2ÝÝ 11:2

+ 12:6 Msr 9:27

+ 12:9 1Pat 10:17

+ 12:12 2ÝÝ 19:3

• 12:13 1Pat 14:29-31

+ 12:15 1Pat 12:22, 2ÝÝ 11:2, 2ÝÝ 12:5, 2ÝÝ 9:29, 2ÝÝ 13:22

• 13:1 1Pat 15:1-24

+ 13:5 2Şam 7:12-13

+ 13:6 1Pat 11:26

+ 13:8 1Pat 12:28

+ 13:9 2ÝÝ 11:14, Ýrm 5:7, Ýrm 16:20

+ 13:12 Çöl 10:9

+ 13:20 1Pat 14:20

+ 13:22 2ÝÝ 9:29, 2ÝÝ 12:15

• 14:2 1Pat 15:9-12

+ 14:3 Msr 23:24, Msr 34:13

+ 14:6 2ÝÝ 11:5, 2ÝÝ 15:15, 2ÝÝ 20:30

+ 14:9 Ýeş 15:44, 2ÝÝ 11:8

+ 14:14 Gçk 10:19, Gçk 20:1, Gçk 26:1, 2ÝÝ 17:10, 2ÝÝ 20:29

+ 15:1 Çöl 24:2, 2ÝÝ 20:14, 2ÝÝ 24:20

+ 15:2 1ÝÝ 28:9, Işa 55:6, Ýrm 29:13

+ 15:6 Mar 13:8

+ 15:7 Ýeş 1:6-7

+ 15:9 2ÝÝ 11:16

+ 15:11 2ÝÝ 14:15

+ 15:12 2Pat 23:3, 2ÝÝ 29:10, 2ÝÝ 34:31

+ 15:13 Kan 13:6-9

+ 15:15 2ÝÝ 14:6, 2ÝÝ 20:30

+ 15:16 1Pat 15:13-15, 2Pat 23:4, 2Pat 23:6, 2Pat 23:12

• 16:1 1Pat 15:17-22

+ 16:2 1Pat 14:26, 2Pat 12:18

+ 16:7 Işa 31:1, Ýrm 17:5

+ 16:8 2ÝÝ 12:3, 2ÝÝ 14:9

+ 16:9 Sül 5:21, Ýrm 16:17, Ýrm 32:19, Zak 4:10, 1Pat 15:32

+ 16:10 2ÝÝ 18:26

+ 17:2 2ÝÝ 11:5

+ 17:4 1Pat 12:28

+ 17:10 2ÝÝ 14:14, 2ÝÝ 20:29

• 18:1 1Pat 22:4-35

+ 18:1 2ÝÝ 21:6

+ 18:2 Kan 4:43, Ýeş 21:38-39

+ 18:3 2Pat 3:7

+ 18:5 1Pat 18:19

+ 18:6 2Pat 3:11

+ 18:10 Kan 33:17, Zak 1:18-19

+ 18:13 Çöl 22:18, Çöl 24:13

+ 18:16 Çöl 27:17, Ezk 34:5

+ 18:18 Işa 6:1, Dan 7:9, Aýn 4:2

+ 18:24 1Pat 20:30

+ 18:26 2ÝÝ 16:10

+ 18:27 Çöl 16:29, Mik 1:2

+ 18:33 2ÝÝ 35:23

+ 19:2 1Pat 16:1, 2ÝÝ 20:34

+ 19:3 2ÝÝ 12:12

+ 19:5 Kan 16:18

+ 19:6 Rim 13:4

+ 19:7 Kan 1:17

+ 19:8 Zeb 121:5

+ 19:9 2Şam 23:3

+ 19:10 Kan 17:8-9, Ezk 3:17, Ezk 33:7

+ 20:2 Gçk 14:7

+ 20:3 Ezr 8:21, Ýrm 36:9, Ýun 3:5

+ 20:6 1ÝÝ 29:12

+ 20:7 Işa 41:8, Ýak 2:23

+ 20:9 1Pat 8:33, 1Pat 8:37, 2ÝÝ 6:28, 2ÝÝ 6:34

+ 20:10 Kan 2:5, Kan 2:9, Kan 2:19, Çöl 20:21

+ 20:12 Zeb 24:15, Zeb 122:1-2, Zeb 140:8

+ 20:14 2ÝÝ 15:1

+ 20:17 Kan 20:1-4

+ 20:19 Msr 6:16, 1ÝÝ 6:16-18, 1ÝÝ 9:19

+ 20:20 2Şam 14:2

+ 20:21 1ÝÝ 16:34, 2ÝÝ 5:13, Ezr 3:11, Zeb 105:1

+ 20:23 Ser 7:22, 1Şam 14:20, 2ÝÝ 20:22-23

* 20:26 Beraka – bu söz alkyş diýmegi aňladýar.

+ 20:29 2ÝÝ 14:14, 2ÝÝ 17:10

+ 20:30 2ÝÝ 14:6, 2ÝÝ 15:15

• 20:31 1Pat 22:41-50

+ 20:34 1Pat 16:1, 2ÝÝ 19:2

• 21:4 2Pat 8:16-24

+ 21:6 1Pat 12:28-30, 2ÝÝ 18:1

+ 21:7 2Şam 21:17, 1Pat 11:36

+ 21:8 Gçk 27:40, 1Pat 22:47

+ 21:12 1Pat 17:1, 2ÝÝ 14:2-5, 2ÝÝ 17:3-4

+ 21:13 1Pat 12:28-30, 1Pat 16:31-33

+ 21:16 2ÝÝ 17:11

+ 21:19 2ÝÝ 16:14

• 22:1 2Pat 8:25

+ 22:2 2Pat 11:1, 2ÝÝ 22:10

+ 22:4 1Pat 16:31-33

+ 22:5 2Pat 8:15, 1Pat 22:3

* 22:6 Ahazýa – käbir gadymy golýazmalarda Azarýa.

+ 22:8 2Pat 10:11-14

+ 22:9 2ÝÝ 17:4

• 22:10 2Pat 11:1-20

+ 22:10 2ÝÝ 22:2, Ser 9:5

+ 23:3 2Şam 7:12-13

+ 23:4 1ÝÝ 9:25

+ 23:11 Kan 17:18-19, 1Şam 10:24

+ 23:13 2Pat 23:3, 2ÝÝ 6:13

+ 23:15 Neh 3:28, Ýrm 31:40

+ 23:17 2Pat 10:27

+ 23:18 Çöl 28:2, 1ÝÝ 23:6, 1ÝÝ 24:6

+ 23:19 Lew 11

• 24:1 2Pat 12:1-15

+ 24:6 Msr 30:11-16

+ 24:10 Mar 12:41, Luk 21:1

• 24:17 2Pat 12:17-21

+ 24:18 Kan 16:21-22

+ 24:19 Ýrm 25:4

+ 24:20 Çöl 24:2, 2ÝÝ 15:1

+ 24:21 Mat 23:35, Luk 11:51

+ 24:22 Gçk 9:5

+ 24:24 Lew 26:8, Işa 30:17

• 25:1 2Pat 14:1-22

+ 25:3 2ÝÝ 24:25-26

* 25:4 Seret: Kan 24:16.

+ 25:4 Kan 24:16

+ 25:5 Çöl 1:3

* 25:6 Ýüz ýetmiş batman – ýewreýçe ýüz kikkar. Bu takm. 3,4 tonna deňdir.

+ 25:11 2Şam 8:13

+ 25:12 Zeb 140:6

+ 25:14 2ÝÝ 28:23

+ 25:18 Ser 9:8-15

+ 25:21 Ýeş 15:10

+ 25:23 Neh 8:16, Ýrm 31:38, Zak 14:10

+ 25:24 1Pat 7:51, 2Pat 12:18, 1ÝÝ 26:15

+ 25:27 Ýeş 10:3

* 25:28 Ýahuda şäheri – bu Iýerusalimiň beýleki ady.

• 26:1 2Pat 15:1-7

+ 26:2 Kan 2:8, 1Pat 9:26

+ 26:4 2ÝÝ 25:2

+ 26:5 2ÝÝ 24:2

+ 26:7 1ÝÝ 4:41, 2ÝÝ 20:1

+ 26:8 2ÝÝ 17:11

+ 26:9 2Pat 14:13, Neh 2:13, Neh 3:13, Neh 3:19-20

+ 26:18 Çöl 3:10, Çöl 16:40, Çöl 18:7

+ 26:20 Çöl 12:10

+ 26:21 Lew 13:46

+ 26:22 Işa 1:1, Işa 6:1

• 27:1 2Pat 15:32-38

+ 27:2 2ÝÝ 26:4, 2ÝÝ 26:16

+ 27:3 2ÝÝ 33:14, Neh 3:26, Neh 11:21

* 27:5 Ýüz ýetmiş batman – ýewreýçe ýüz kikkar. Bu takm. 3,4 tonna deňdir.

* 27:5 Ýigrimi müň çuwal – ýewreýçe on müň kor. Bu takm. 1500 tonna deňdir.

• 28:1 2Pat 16

+ 28:3 Lew 18:21, Kan 18:10

+ 28:4 Kan 12:2

+ 28:5 Işa 7:1

+ 28:9 Ezr 9:6, Aýn 18:5

+ 28:15 2Pat 6:22, Sül 25:21, Rim 12:20, Kan 34:3, Ser 1:16

+ 28:17 Amo 1:11

+ 28:18 Amo 1:6

+ 28:20 2Pat 15:29

• 29:1 2Pat 18:1-3

+ 29:7 2ÝÝ 28:24

+ 29:10 2Pat 23:3, 2ÝÝ 15:12, 2ÝÝ 34:31

+ 29:11 Lew 8:14

+ 29:12 Çöl 3:17

+ 29:13 1ÝÝ 15:8, 1ÝÝ 6:39

+ 29:14 1ÝÝ 16:41-42

+ 29:16 2Şam 15:23

+ 29:19 2ÝÝ 28:24

+ 29:22 Lew 8:15

+ 29:23 Lew 4:15

+ 29:25 2Şam 12:1, 1ÝÝ 21:9, 2ÝÝ 8:14, 1ÝÝ 25:6

+ 29:26 1ÝÝ 23:5

+ 30:2 Çöl 9:9-11

+ 30:3 2ÝÝ 29:34

+ 30:5 Ser 20:1

+ 30:6 Ýrm 4:1, Ýow 2:12

+ 30:7 Ezk 20:18

+ 30:8 Msr 32:9, 2Pat 17:14

+ 30:9 Msr 34:6

+ 30:14 2ÝÝ 28:24

+ 30:16 Kan 33:1

+ 30:18 Msr 12:43-49

+ 30:21 Msr 12:15, Msr 13:6

+ 30:26 2ÝÝ 7:8-10

+ 30:27 Çöl 6:23-27, Kan 26:15

+ 31:1 Kan 16:21-22

+ 31:2 1ÝÝ 23:6, 1ÝÝ 24:6

+ 31:3 Çöl 28

+ 31:4 Çöl 18:8-24

+ 31:5 Neh 13:12

+ 31:6 Lew 27:30, Kan 14:22

+ 31:10 Mal 3:10

+ 31:11 Neh 10:39

+ 31:15 Ýeş 21:9-19

+ 31:17 Çöl 4:3, Çöl 8:24-25, 1ÝÝ 23:24, Ezr 3:8

+ 31:20 2Pat 18:3, 2Pat 20:3

• 32:1 2Pat 18:13, Işa 36:1

* 32:5 Millo – toprak bilen doldurylan jaýryk ýa-da boşluk ýer bolmagy ahmal. Sözlüge seret.

+ 32:5 2ÝÝ 25:23, 2Şam 5:9

+ 32:7 Kan 31:6, 2Pat 6:16

+ 32:8 2ÝÝ 15:2, 2ÝÝ 20:17

+ 32:12 2Pat 18:4, 2ÝÝ 31:1

+ 32:13 Dan 3:15

+ 32:15 Işa 10:11

+ 32:21 2Şam 24:16, 1ÝÝ 21:15

+ 32:24 2Pat 20:11, Işa 38:8

+ 32:25 Zeb 115:3, 2ÝÝ 26:16

+ 32:26 Ýrm 26:19

+ 32:30 2Pat 20:20

• 33:1 2Pat 21:1-9

+ 33:3 2ÝÝ 31:1, Kan 16:21, Kan 4:19, 2Pat 17:16, 2Pat 23:5

+ 33:4 Kan 12:11, 1Pat 18:29, Ýrm 7:30, Ýrm 32:34

+ 33:5 1Pat 6:36, 1Pat 7:12

+ 33:6 Lew 18:21, Kan 18:10, Lew 19:31

+ 33:8 1Pat 9:3, 2ÝÝ 7:12

+ 33:11 Kan 28:36

+ 33:13 Dan 4:33

+ 33:14 1Pat 1:33, Neh 3:3, Neh 12:39, Sep 1:10

• 33:21 2Pat 21:19-26

+ 33:22 2Pat 21:2-7, 2ÝÝ 33:3-6

+ 33:23 2ÝÝ 33:12

• 34:1 2Pat 22:1-7

+ 34:2 Kan 5:32

+ 34:3 Msr 23:24, Msr 34:13, Kan 7:5, 2ÝÝ 14:3

+ 34:4 Kan 16:21, 2Pat 23:6

+ 34:5 Lew 26:30, 1Pat 13:2, 2Pat 23:20

+ 34:12 1ÝÝ 23:5

• 34:14 2Pat 22:8-20

+ 34:14 Msr 24:7, Kan 31:24-26

+ 34:20 Ýrm 26:24, Ýrm 39:14, Ýrm 40:5

+ 34:21 Kan 29:27

+ 34:22 Sep 1:10

+ 34:25 Kan 31:29

+ 34:27 Işa 57:15

+ 34:28 Işa 57:1-2

• 34:29 2Pat 23:1-3

+ 34:30 Kan 31:11

+ 34:31 2Pat 11:14, 2Pat 23:3, 2ÝÝ 15:12, 2ÝÝ 29:10

+ 34:33 2ÝÝ 28:3, 2ÝÝ 33:2

• 35:1 2Pat 23:21-23

+ 35:1 Msr 12:3-11, Kan 16:2-8

+ 35:3 2ÝÝ 17:9

+ 35:4 1ÝÝ 23, 2ÝÝ 8:14

+ 35:7 2ÝÝ 31:3

+ 35:10 2ÝÝ 30:16, Ezr 6:18

+ 35:13 Msr 12:8-9, Kan 16:7

+ 35:15 1ÝÝ 25:1, 1ÝÝ 26:1-19

+ 35:17 Msr 12:1-20

• 35:20 2Pat 23:28-30

+ 35:20 Ýrm 46:2

+ 35:22 2ÝÝ 18:29

+ 35:23 2ÝÝ 18:33

+ 35:24 2Pat 9:28, 2Pat 22:20

• 36:1 2Pat 23:30-35

* 36:3 Bir ýüz ýetmiş batman – ýewreýçe ýüz kikkar. Bu takm. 3400 kg deňdir.

* 36:3 Bir ýarym batmana golaý – ýewreýçe bir kikkar. Bu takm. 34 kg deňdir.

+ 36:4 Ýrm 22:11-12

• 36:5 2Pat 23:36

+ 36:6 Ýrm 25:1, Dan 1:1

+ 36:7 Dan 1:2, Dan 5:2

• 36:9 2Pat 24:8-17

+ 36:10 Ýrm 24:1-2, Ezk 17:12-13

• 36:11 2Pat 24:18-20, Ýrm 52:1-2

+ 36:12 Ýrm 21:3-7, Ýrm 27:12-22, Ýrm 32:1-5, Ýrm 38:17-26

+ 36:13 Ezk 17:15

+ 36:14 Lew 15:31, Ýrm 7:30, Ezk 5:11

• 36:15 2Pat 25:1-21, Ýrm 39:1-10, Ýrm 52:1-30

+ 36:15 Ýrm 7:13, Ýrm 25:3

+ 36:16 Ýrm 5:13, Zak 1:4

+ 36:17 Kan 28:49-50

+ 36:21 Lew 26:33-35, Ýrm 25:11

• 36:22 Ezr 1:1-4

+ 36:22 Ýrm 29:10, Işa 44:28, Işa 45:1, Dan 6:28, Ezr 5:13

+ 36:23 Işa 41:2, Işa 44:28

• 1:1 2ÝÝ 36:22-23

* 1:1 Ýermeýa arkaly aýan edilen Rebbiň sözüniň – seret: Ýrm 25:11-14; 29:10-11.

+ 1:1 Ýrm 29:10, Işa 44:28, Işa 45:1, Dan 6:28, Ezr 5:13

+ 1:2 Işa 44:28

+ 1:7 2Pat 24:13, 2ÝÝ 36:7

+ 1:8 Ezr 5:14

• 2:1 Neh 7:6-73

+ 2:1 2Pat 24:14-16, 2Pat 25:11, 2ÝÝ 36:20

+ 2:2 Ezr 3:2, Neh 12:1, Neh 10:14-26

+ 2:3 Ezr 8:3, Ezr 10:25

+ 2:34 Neh 3:2

+ 2:35 Neh 3:3

+ 2:36 1ÝÝ 24:7

+ 2:37 Ezr 10:20

+ 2:38 1ÝÝ 9:12, Ezr 10:22

+ 2:39 Ezr 10:21

+ 2:40 Neh 10:9

+ 2:41 Ezr 10:24, 1ÝÝ 6:39

+ 2:42 1ÝÝ 9:17

+ 2:43 1ÝÝ 9:2, Neh 11:3

+ 2:55 Neh 11:3

* 2:59 Kerup – perişdeleriň bir görnüşi. Sözlüge seret.

+ 2:61 2Şam 17:27, 2Şam 19:31

* 2:63 Urym we Tummym – Hudaýyň islegini bilmek üçin ruhanylar tarapyndan ulanylýan iki sany daş. Sözlüge seret.

+ 2:63 Lew 22:2

* 2:69 Ýigrimi bäş batman – ýewreýçe altmyş bir müň darik. Bu takm. 500 kg deňdir.

* 2:69 Ýüz elli batman – ýewreýçe bäş müň mina. Bu takm. 3 tonna deňdir.

+ 3:1 Neh 8:1

+ 3:2 Neh 12:1, Zak 3, 1ÝÝ 3:17, 1ÝÝ 3:19, Neh 12:1, Hag 1:1, Hag 2:20-23, Zak 4:6-10, Msr 27:1, Kan 33:1, Zeb 89:1, Kan 12:5-6

+ 3:3 Ezr 4:4, Msr 29:38

+ 3:4 Çöl 29:12-38

+ 3:5 Çöl 28:1-15, Çöl 29:39

+ 3:7 2ÝÝ 2:16

+ 3:8 1ÝÝ 23:24, 2ÝÝ 31:17

* 3:9 Ýahuda – bu Hodawýanyň beýleki ady. Seret: Ezr 2:40.

+ 3:9 Neh 10:9

+ 3:10 Zak 4:9, 1ÝÝ 16:4-6, 1ÝÝ 25:1-2

+ 3:11 1ÝÝ 16:34, 2ÝÝ 5:13, Zeb 105:1

+ 3:12 Hag 2:3

+ 4:2 Ezr 3:2, 2Pat 19:37, Işa 37:38, 2Pat 17:24-41

+ 4:3 Ezr 1:1-3

+ 4:4 Ezr 3:3

+ 4:5 Ezr 4:24, Hag 1:1

+ 4:6 Est 1:1, Dan 9:1

+ 4:7 Ezr 7:1, Neh 2:1, 2Pat 18:26, Işa 36:11, Dan 2:4

+ 4:13 Ezr 4:20, Ezr 7:24, Est 3:8, Res 16:20

+ 4:20 1Pat 4:21, Zeb 71:8, Kan 15:6

+ 4:24 Ezr 4:5

+ 5:1 Hag 1:1, Zak 1:1

+ 5:2 Ezr 3:2, Zak 3:1, Ezr 6:14, Hag 1:11, Zak 4:6

+ 5:3 Ezr 6:6, Ezr 6:13

+ 5:5 Zeb 32:18

+ 5:11 1Pat 6:1

+ 5:12 2ÝÝ 36:16-17, 2Pat 25:8-11

+ 5:13 Ezr 1:2

+ 5:14 Ezr 1:7, Ezr 1:8

+ 5:15 Ezr 6:5

+ 5:16 Ezr 3:8, Ezr 3:10

+ 5:17 Ezr 6:1-2

+ 6:2 2Pat 17:6

+ 6:4 1Pat 6:36

+ 6:5 Ezr 1:7, Ezr 5:14-15

+ 6:6 Ezr 5:3

+ 6:8 Ezr 7:13, Ezr 7:21

+ 6:10 Ýrm 29:7, 1Tim 2:2

+ 6:11 Dan 2:5, Dan 3:29

+ 6:13 Ezr 5:3

+ 6:14 Ezr 5:1-2, Hag 1:11, Zak 4:6, Ezr 1:2, Ezr 6:12, Ezr 4:7, Ezr 7:13

* 6:15 Adar aýynyň üçüne – bu 12‑nji martdyr.

+ 6:15 Est 3:7

+ 6:16 1Pat 8:63-65, 2ÝÝ 7:5-8

+ 6:18 Çöl 3:6, Çöl 8:9-11, 1ÝÝ 24, 2ÝÝ 35:5

+ 6:19 Msr 12:1-13

+ 6:20 Lew 21:6, 2ÝÝ 30:15

+ 6:21 Neh 9:2, Neh 10:28, Neh 13:3

+ 6:22 Msr 12:15, Msr 13:6

+ 7:1 Neh 2:1, 2Pat 25:18, Ýrm 52:24

+ 7:2 2Şam 8:17, 2Şam 15:24

+ 7:5 Çöl 25:7-13, Ýeş 24:33, Çöl 20:28, 1ÝÝ 6:4-14, 1ÝÝ 6:50-53

+ 7:6 Neh 8:1, Neh 12:26

+ 7:10 Kan 17:9-11, Kan 33:10

+ 7:12 Ezk 26:7, Dan 2:37, Aýn 17:14

+ 7:13 Ezr 6:8

+ 7:14 Est 1:14

+ 7:15 2ÝÝ 6:2

+ 7:17 Kan 12:5-6

* 7:22 Ýüz ýetmiş batman – ýewreýçe ýüz kikkar. Bu takm. 3,4 tonna deňdir.

* 7:22 Ýedi ýüz elli batman – ýewreýçe ýüz kor. Bu takm. 15 tonna deňdir.

* 7:22 Otuz meşik – ýewreýçe ýüz bat. Bu takm. 2200 litre deňdir.

* 7:22 Otuz hum – ýewreýçe ýüz bat. Bu takm. 2200 litre deňdir.

+ 7:24 Ezr 4:13, Ezr 4:20

+ 7:25 Msr 18:21, Kan 16:18

+ 8:2 Ezr 7:5, Msr 6:23, Çöl 3:4, Lew 10:6, 1ÝÝ 24:3-4, 1ÝÝ 3:22, Neh 10:4

+ 8:3 Ezr 2:3, Neh 7:8

+ 8:4 Ezr 10:30

+ 8:10 Ezr 10:29

+ 8:11 Ezr 10:28

+ 8:16 Ezr 10:15

+ 8:18 1ÝÝ 6:19, Neh 12:24

+ 8:19 Neh 12:24, 1ÝÝ 6:16

+ 8:20 Ezr 2:43, Ezr 7:7

+ 8:21 Zeb 5:9, Lew 16:28, 2ÝÝ 20:3

+ 8:24 Ezr 8:18-19

+ 8:25 Ezr 7:15-16

* 8:26-27 Bir müň bir ýüz batman – ýewreýçe alty ýüz elli kikkar. Bu takm. 22 tonna deňdir.

* 8:26-27 Bir ýüz ýetmiş batman – ýewreýçe ýüz kikkar. Bu takm. 3,4 tonna deňdir.

* 8:26-27 Ýigrimi gadaga laýyk – ýewreýçe bir müň darik. Bu takm. 8,5 kg deňdir.

+ 8:32 Neh 2:11

+ 8:33 Neh 3:4, Neh 3:21, Neh 11:16

+ 8:35 Ezr 2:1

+ 8:36 Ezr 7:21, Neh 2:7

+ 9:2 Msr 34:15-16, Kan 7:3-4, Neh 13:23, Kan 7:6, Zeb 105:35

+ 9:4 Işa 66:2, Işa 66:5

+ 9:5 1Pat 8:22

+ 9:6 Zeb 37:5, 2ÝÝ 28:9, Aýn 18:5

+ 9:7 Zeb 105:6, Dan 9:5-6

+ 9:8 Zeb 12:4, Zeb 18:9

+ 9:9 Neh 9:36

+ 9:13 Zeb 102:10

+ 9:15 Neh 9:33

+ 10:1 Neh 1:6, Dan 9:20

+ 10:3 2ÝÝ 34:31, Neh 9:38, Kan 7:3

+ 10:5 Neh 5:12

+ 10:6 Neh 3:1, Neh 12:22, Est 4:16

+ 10:15 Ezr 8:16, Neh 11:16

+ 10:18 Ezr 3:2

+ 10:19 Lew 6:6

+ 10:20 Ezr 2:37

+ 10:21 Ezr 2:39

+ 10:22 Ezr 10:38

+ 10:24 Ezr 2:41

+ 10:25 Ezr 2:3, Neh 7:8

+ 10:28 Ezr 8:11

+ 10:29 Ezr 8:10

+ 10:30 Ezr 8:4

+ 1:1 Neh 10:1, Neh 2:1, Zak 7:1, Est 1:2, Dan 8:2

+ 1:2 Neh 7:2

+ 1:3 Neh 2:17, Zeb 43:14, Zeb 78:4, 2Pat 25:9-10

+ 1:5 Neh 9:32, Dan 9:4

+ 1:6 2ÝÝ 6:40, Zeb 129:2, Ezr 10:1, Dan 9:18, Dan 9:20

+ 1:7 Kan 28:15, Dan 9:5

+ 1:8 Lew 26:33, Kan 28:64

+ 1:9 Lew 26:40-42, Kan 30:1-4

+ 1:10 Kan 9:29

+ 1:11 Gçk 40:5

+ 2:1 Est 3:7, Ezr 4:7, Ezr 7:1, Neh 1:1

+ 2:2 Sül 15:13

+ 2:3 1Pat 1:31, Hag 1:4, 2Pat 25:9-10

+ 2:7 Ezr 8:36

+ 2:8 Ezr 7:6

+ 2:10 Neh 2:19, Neh 4:1, Neh 6:1, Neh 13:28, Neh 13:4, Est 10:3

+ 2:11 Ezr 8:32

+ 2:13 2ÝÝ 26:9, Neh 3:13, Neh 3:13, Neh 3:14

+ 2:14 Neh 3:15, Neh 12:37, 2Pat 20:20

+ 2:15 2ÝÝ 26:9, Neh 3:13

+ 2:17 2Pat 25:9-10, Neh 1:3, Zeb 43:14, Zeb 78:4

+ 2:19 Neh 2:10, Neh 6:6

+ 3:1 Ezr 10:6, Neh 3:30, Neh 12:39, Ýoh 5:2, Ýrm 31:38, Zak 14:10

+ 3:2 Ezr 2:34

+ 3:3 Neh 12:39, 2ÝÝ 33:14, Sep 1:10, Ezr 2:35

+ 3:4 Ezr 8:33

+ 3:5 2Şam 14:2, 2ÝÝ 11:6, Amo 1:1

+ 3:8 Neh 12:38

+ 3:11 Neh 12:38

+ 3:13 2ÝÝ 26:9, Neh 2:13, Neh 2:15, Neh 2:13

+ 3:14 Ýrm 6:1

+ 3:15 Neh 2:14, Neh 12:37, 2Pat 25:4, Ýrm 52:7, Neh 12:37

+ 3:16 1Pat 2:10, Res 2:29

* 3:18 Binnuý – käbir golýazmalarda Bawaý. Seret: Neh 3:24.

+ 3:20 Ezr 10:6, Neh 3:1

+ 3:21 Neh 3:4

+ 3:25 Ýrm 32:2

+ 3:26 Neh 8:1, Neh 8:3, Neh 8:16, Neh 12:37

+ 3:27 Neh 3:5

+ 3:28 2ÝÝ 23:15

+ 3:29 1ÝÝ 3:22

+ 3:30 Neh 3:4

+ 3:32 Neh 3:1, Neh 12:39, Ýoh 5:2

+ 4:1 Neh 2:10, Neh 2:19, Neh 6:1, Neh 13:28

+ 4:2 2Pat 17:24

+ 4:3 Neh 2:10, Neh 2:19, Neh 13:4

+ 4:4 Zeb 122:3, Zeb 78:12

+ 4:5 Zeb 68:28, Ýrm 18:23

+ 4:8 Zeb 82:3-5

+ 4:14 Kan 1:29, Kan 7:21, Kan 10:17

+ 4:20 Msr 14:14

* 4:23 Ýaraglarymyz hem sag elimizdedi – ýa-da Suw almaga gidende-de, her kimiň ýaragy elindedi.

+ 5:1 Lew 25:35, Lew 25:37, Kan 15:7

+ 5:5 Lew 25:39-41, 2Pat 4:1, Mat 18:25

+ 5:7 Msr 22:25, Lew 25:36

+ 5:8 Lew 25:48-49

+ 5:9 Neh 4:4, Lew 25:36

+ 5:12 Ezr 10:5

+ 5:13 Res 18:6

+ 5:14 Neh 2:1, Neh 13:6

* 5:15 Bir gadak – ýewreýçe kyrk şekel. Bu takm. 500 gr deňdir.

+ 5:19 Neh 13:14, Neh 13:22, Neh 13:31

+ 6:1 Neh 2:10, Neh 2:19, Neh 4:1, Neh 13:28

+ 6:2 1ÝÝ 8:12

+ 6:6 Neh 2:19

+ 6:14 Neh 13:29

* 6:15 Elul aýynyň ýigrimi bäşi güni – bu 2‑nji oktýabrdyr.

+ 6:18 Neh 3:4, Neh 3:30

+ 7:2 Neh 1:2

+ 7:3 Zeb 147:3

• 7:4 Ezr 2

+ 7:6 2Pat 24:14-16, 2Pat 25:11, 2ÝÝ 36:23

+ 7:7 Ezr 3:2, Neh 12:1

+ 7:8 Ezr 8:3, Ezr 10:25

+ 7:36 Neh 3:2

+ 7:38 Neh 3:3

+ 7:39 1ÝÝ 24:7

+ 7:40 Ezr 10:20

+ 7:41 1ÝÝ 9:12, Ezr 10:22

+ 7:42 Ezr 10:21

+ 7:44 Ezr 10:24, 1ÝÝ 6:41

+ 7:45 1ÝÝ 9:17

+ 7:46 1ÝÝ 9:2, Neh 11:3

+ 7:57 Neh 11:3

* 7:61 Kerup – perişdeleriň bir görnüşi. Sözlüge seret.

+ 7:63 2Şam 17:27, 2Şam 19:31

* 7:65 Urym we Tummym – Hudaýyň islegini bilmek üçin ruhanylar tarapyndan ulanylýan iki sany daş. Sözlüge seret.

+ 7:65 Lew 22:2

* 7:70 Ýigrimi gadak – ýewreýçe bir müň darik. Bu takm. 8,5 kg deňdir.

* 7:71 Sekiz ýarym batman – ýewreýçe ýigrimi müň darik. Bu takm. 170 kg deňdir.

* 7:71 Altmyş bäş batman – ýewreýçe iki müň iki ýüz mina. Bu takm. 1300 kg deňdir.

* 7:72 Elli sekiz batman – ýewreýçe iki müň mina. Bu takm. 1200 kg deňdir.

+ 8:1 Neh 3:26, Neh 12:37, Ezr 3:1, Ezr 7:6

* 8:2 Ýedinji aýyň birinji güni – bu 8‑nji oktýabrdyr.

+ 8:3 Kan 31:11

+ 8:6 Zeb 133:2, Agy 3:41

+ 8:12 Est 9:19, Est 9:22

+ 8:14 Lew 23:33-43, Kan 16:13-15

+ 8:16 Neh 3:26, 2Pat 14:13, Neh 12:39

+ 8:18 Kan 31:11, Lew 23:36, Çöl 29:35

+ 9:1 Neh 8:2, Ýeş 7:6, 1Şam 4:12

+ 9:2 Ezr 6:21, Neh 10:28, Neh 13:3, Lew 26:40, 1Pat 8:47, 2ÝÝ 6:37, Dan 9:4

+ 9:6 2Pat 19:15, Kan 10:14

+ 9:7 Gçk 11:31, Gçk 17:5

+ 9:8 Gçk 15:6, Gçk 15:18, Ýeş 21:45, Ýeş 23:14, 1Pat 8:56

* 9:9 Gyzyl deňiz – ýewreýçe Gamyş deňzi.

+ 9:9 Msr 3:7, Msr 14:10

+ 9:10 Msr 7

+ 9:11 Msr 14:21-29

+ 9:12 Msr 13:21

+ 9:13 Msr 19:18-20, Msr 20:1-17

+ 9:14 Msr 16:23, Msr 20:8-11

+ 9:15 Msr 16:4, Msr 16:15, Msr 17:1-7, Kan 1:8

+ 9:17 Çöl 14:1-4, Msr 34:6

+ 9:18 Msr 32:4

+ 9:19 Zeb 105:45, Çöl 9:17-23

+ 9:20 Çöl 11:17, Kan 8:3, Çöl 20:11

+ 9:21 Msr 16:35, Kan 8:4, Kan 29:5

+ 9:22 Çöl 21:21-35

+ 9:23 Gçk 15:5, Gçk 22:17, Kan 10:22

+ 9:24 Ýeş 11:23, Zeb 43:3-4

+ 9:25 Kan 6:10-11, Kan 32:15

+ 9:26 Ser 2:11-12, Zeb 49:17, 1Pat 18:4, 2ÝÝ 24:21, Ýrm 2:30, Mat 23:37, Res 7:52

+ 9:27 Ser 2:14, Zeb 105:45, Ser 2:16, Ser 3:9, 2Pat 13:5

+ 9:28 Ser 3:12, Ser 4:1, Ser 6:1, Zeb 105:43

+ 9:29 Lew 18:5

+ 9:30 2Pat 17:13

+ 9:31 Zeb 105:45, Msr 34:6

+ 9:32 Neh 1:5, Dan 9:4, 2Pat 17:3-4

+ 9:33 Ezr 9:15, Dan 9:14

+ 9:34 Dan 9:6

+ 9:35 Kan 28:47

+ 9:36 Ezr 9:9

+ 9:37 Kan 28:33, Kan 28:51

+ 9:38 Ezr 10:3

+ 10:1 Neh 12:2-21, Neh 1:1, Neh 8:9

+ 10:4 Ezr 8:2

+ 10:9 Ezr 3:9, Ezr 2:40

+ 10:14 Ezr 2:3-35

+ 10:28 Ezr 6:21, Neh 9:2, Neh 13:3

+ 10:30 Msr 34:16, Kan 7:3

+ 10:31 Msr 23:10-11, Lew 25:2-7, Kan 15:1

* 10:32-33 Bir mysgal kümüş – ýewreýçe şekeliň üçden biri. Bu takm. 4 gr deňdir.

+ 10:32 Msr 30:12-13

+ 10:33 Msr 25:30, Lew 24:5-9

+ 10:34 Neh 13:31, Lew 6:12

+ 10:35 Msr 23:19, Msr 34:26, Kan 26:2

+ 10:36 Msr 13:2

+ 10:37 1ÝÝ 9:26, 2ÝÝ 31:11, Kan 18:4, Çöl 18:21

+ 10:38 Çöl 18:26

+ 10:39 2ÝÝ 31:11, 1ÝÝ 9:33, Neh 13:11

• 11:1 1ÝÝ 9:1-22

+ 11:1 Işa 48:2, Dan 9:24, Mat 4:5, Mat 27:53, 1ÝÝ 24:31, 1ÝÝ 25:8, 1ÝÝ 26:13

+ 11:3 Ezr 2:43, Neh 7:46, Ezr 2:55, Neh 7:57

+ 11:4 Gçk 38:29

+ 11:5 Gçk 38:5, Çöl 26:20, 1ÝÝ 4:21

+ 11:11 1ÝÝ 6:12-13, 1ÝÝ 9:11

+ 11:16 Ezr 10:15, Ezr 8:33, 1ÝÝ 26:29

+ 11:17 1ÝÝ 6:39, Neh 12:8, 1ÝÝ 16:41-42

+ 11:19 Ezr 2:42, Neh 7:45

+ 11:21 2ÝÝ 27:3, Neh 3:26

+ 11:22 1ÝÝ 6:39

+ 11:24 Çöl 26:13, Çöl 26:19

+ 12:1 1ÝÝ 3:19, Ezr 3:2, Hag 1:1, Hag 2:20-23, Zak 4:6-10, Neh 10:2-8

+ 12:8 Neh 11:17

+ 12:10 Ezr 3:2, Zak 3:1

+ 12:16 Zak 1:1

+ 12:22 Ezr 10:6

+ 12:24 Ezr 8:19, Ezr 8:18, Ezr 2:40, 1ÝÝ 25:1

+ 12:25 1ÝÝ 26:15

+ 12:26 Neh 12:10

+ 12:27 1ÝÝ 15:16

+ 12:30 Neh 13:22

+ 12:31 Neh 2:13, Neh 3:13

+ 12:35 1ÝÝ 6:39

+ 12:36 1ÝÝ 23:5, 2ÝÝ 29:26

+ 12:37 Neh 2:14, Neh 3:15, Neh 3:26, Neh 8:1, Neh 8:3, Neh 8:16

+ 12:38 Neh 3:11, Neh 3:8

+ 12:39 Neh 8:16, Neh 3:3, 2ÝÝ 33:14, Sep 1:10, Neh 3:1, Neh 3:1, Ýoh 5:2, Neh 3:25

+ 12:46 1ÝÝ 25:1, 1ÝÝ 26:12

+ 12:47 Çöl 18:21-28

+ 13:1 Neh 8:3, Kan 23:3-4

+ 13:2 Çöl 22:5-6, Kan 23:3-6

+ 13:3 Ezr 6:21, Neh 9:2, Neh 10:28

+ 13:4 Neh 12:44, Neh 2:10, Neh 2:19, Çöl 18:21, Çöl 18:24

+ 13:6 Neh 5:14

+ 13:9 2ÝÝ 29:15-16

+ 13:10 Kan 12:19

+ 13:11 Neh 10:39

+ 13:12 2ÝÝ 31:5

+ 13:14 Neh 5:19, Neh 13:22, Neh 13:31

+ 13:15 Msr 20:8-10, Ýrm 17:21

+ 13:22 Neh 12:30, Neh 5:19, Neh 13:14, Neh 13:31

+ 13:23 Ezr 9:2, Ezr 10:5, Mal 2:11

+ 13:25 Msr 34:15-16, Kan 7:3-4

+ 13:26 Kan 17:17, 1Pat 11:2-4

+ 13:27 Ezr 10:2

+ 13:28 Neh 2:10, Neh 4:1, Neh 6:1

+ 13:29 Neh 6:14

+ 13:31 Neh 10:34, Neh 5:19, Neh 13:14, Neh 13:22

+ 1:1 Est 8:9, Est 9:30

+ 1:2 Neh 1:1

+ 1:10 Est 7:9

+ 1:14 Ezr 7:14

+ 1:19 Est 8:8, Dan 6:8

+ 1:20 Efe 5:33

+ 2:1 Est 1:19-20

* 2:6 Ýekonýa – bu at 2Pat 24 we 25-de Ýehoýakyn diýip duş gelýär.

+ 2:6 2Pat 24:14-15, 2ÝÝ 36:10, Ýrm 24:1, Ýrm 29:1-2

+ 2:15 Est 9:29

+ 2:23 Est 6:2, Est 10:2

* 3:7 Adar aýynyň on üçüne – bu 7‑nji martdyr.

+ 3:7 Neh 2:1, Est 9:24, Est 9:26, Ezr 6:15

+ 3:8 Ezr 4:12, Res 16:20

* 3:9 On ýedi müň batman – ýewreýçe on müň kikkar. Bu takm. 340 tonna deňdir.

+ 3:10 Gçk 41:42, Est 8:2

+ 3:12 Est 8:9

+ 3:13 Est 8:10, Ezr 6:15

+ 3:15 Est 8:14

+ 4:3 Dan 9:3

+ 4:7 Est 3:9

+ 4:8 Est 3:14

+ 4:11 Dan 2:9

+ 4:16 Ezr 10:6

+ 5:1 Est 4:16

+ 5:2 Est 4:11

+ 5:3 Est 7:2, Mar 6:23

+ 5:8 Est 7:3

+ 5:9 Est 3:1

+ 5:10 Est 6:13

+ 5:11 Est 9:7-10, Est 3:1

+ 5:14 Est 6:4, Est 7:9-10

+ 6:1 Est 2:23, Est 10:2

+ 6:2 Est 2:21-22

+ 6:4 Est 5:14, Est 7:9-10

+ 6:7 1Pat 1:33

+ 6:12 2Şam 15:30

+ 6:13 Est 5:10

+ 7:1 Est 5:3, Mar 6:23

+ 7:3 Est 5:8

* 7:4 Çünki gam-gussamyz bilen patyşany biynjalyk edip bolmaz – ýa-da ýöne patyşa ýetjek zyýanyň öwezini hiç bir duşman dolup bilmez.

+ 7:4 Est 3:9

+ 7:6 Est 3:10

+ 7:9 Est 1:10, Est 5:14, Est 6:4, Zeb 7:16, Sül 11:5, Dan 6:24

+ 7:10 Gçk 40:22

+ 8:2 Gçk 41:42, Est 3:10

+ 8:3 Est 3:1

+ 8:4 Est 5:2

+ 8:8 Est 3:12

* 8:9 Siwan aýynyň ýigrimi üçüne – bu 25‑nji iýundyr.

+ 8:9 Est 1:1, Est 3:12, Est 1:22

+ 8:10 Gçk 41:42, Est 3:10, Est 3:13

+ 8:12 Ezr 6:15

+ 8:14 Est 3:15

+ 8:15 Sül 11:10

+ 8:16 Zeb 96:11

+ 9:1 Ezr 6:15, Est 3:13

+ 9:4 2Şam 5:10, 1ÝÝ 11:9

+ 9:12 Est 5:6, Est 7:2

+ 9:19 Neh 8:12

+ 9:24 Est 3:7

+ 9:27 Işa 56:3, Zak 2:11

+ 9:29 Est 2:15

+ 9:30 Est 1:1, Est 8:9

+ 9:31 Est 4:3

+ 10:2 Est 2:23, Est 6:1-2

+ 10:3 Gçk 41:40, Neh 2:10

+ 1:1 Gçk 22:21, Ýrm 25:20, Agy 4:21, Ezk 14:14, Ezk 14:20, Ýak 5:11, Gçk 6:9, Zeb 17:22-24

+ 1:3 Ser 6:3

+ 1:5 1Şam 16:5, Gçk 8:20

+ 1:6 Eýp 2:1, Eýp 38:7

+ 1:7 1Pet 5:8

+ 1:10 Zeb 127:2

+ 1:11 Rut 1:13, Eýp 19:21

+ 1:15 1Pat 10:1

+ 1:16 2Pat 1:10

+ 1:17 Ser 7:16, 1Şam 11:11, 2Pat 24:2

+ 1:20 Gçk 37:29, Gçk 37:34

+ 1:21 Gçk 3:19, Wag 3:10, Wag 5:14, 1Tim 6:7, Zeb 112:2

+ 2:1 Eýp 1:6

+ 2:7 Msr 9:9, Kan 28:35

+ 2:8 Ezk 27:30, Ýun 3:6

+ 2:10 Zeb 38:2

+ 2:11 Sül 17:17, Gçk 36:15, Ýrm 49:7, Gçk 25:2

+ 2:12 Gçk 37:29, Ezk 27:30

+ 2:13 Agy 2:10, Ezk 3:15

+ 3:3 Ýrm 20:14-18

* 3:8 Liwýatan – deňiz aždarhasy. Sözlüge seret.

+ 3:11 Eýp 10:18-19

+ 3:16 Zeb 57:8, Wag 6:3

+ 3:20 Ýrm 20:18

+ 3:21 Ýrm 8:3, Aýn 9:6

+ 3:22 Wag 3:20

+ 3:23 Eýp 19:8

+ 3:25 Sül 10:24, Işa 66:4

+ 4:3 Işa 35:3

+ 4:6 Eýp 1:1

+ 4:7 Zeb 33:10-11, Zeb 36:25, Sül 10:3

+ 4:8 Sül 22:8, Gal 6:7-8

+ 4:9 Msr 15:8, Zeb 17:16, Eýp 15:30, Işa 30:33

+ 4:13 Gçk 15:12, Eýp 33:15

+ 4:14 Zeb 118:120

+ 4:16 1Pat 19:12

+ 4:17 Eýp 9:2, Eýp 25:4, Zeb 142:2, Wag 7:20

+ 4:18 Eýp 15:15

+ 4:21 Eýp 36:12

+ 5:1 Eýp 15:15, Zeb 88:6, Zak 14:5

+ 5:2 Sül 29:11

+ 5:9 Eýp 9:10, Eýp 37:5

+ 5:10 Zeb 64:10, Zeb 146:8

+ 5:11 1Şam 2:7

+ 5:13 Eýp 18:7, 1Kor 3:19

+ 5:14 Kan 28:29, Eýp 12:25, Işa 59:10

+ 5:15 Zeb 34:10

+ 5:16 Zeb 62:12, Zeb 106:42

+ 5:17 Zeb 93:12, Sül 3:11

+ 5:18 Kan 32:39, Işa 30:26, Hoş 6:1

+ 5:19 Zeb 33:20, Sül 6:16, Sül 30:18

+ 5:20 1Pat 17:6, Zeb 32:19, Zeb 36:19

+ 5:21 Zeb 30:21

+ 5:25 Zeb 71:16

+ 5:26 Gçk 15:15, Gçk 25:8

+ 6:3 Sül 27:3

+ 6:4 Kan 32:23, Zeb 37:3, Agy 3:13

+ 6:9 1Pat 19:4, Ýun 4:3

+ 6:15 Zeb 40:10, Ýrm 15:18

+ 6:19 Gçk 25:15, Işa 21:14, Ýrm 25:23, 1Pat 10:1

+ 6:26 Eýp 15:2

+ 7:1 Eýp 14:6, Eýp 14:14

+ 7:2 Lew 19:13

+ 7:4 Kan 28:67

+ 7:6 Eýp 9:25, Işa 38:12, Eýp 17:11

+ 7:8 Eýp 20:9

+ 7:10 Zeb 36:10, Zeb 102:16

+ 7:16 Eýp 9:21, Eýp 10:1, Eýp 10:20, Wag 1:2, Zeb 38:6-7, Zeb 61:10, Zeb 143:4

+ 7:17 Zeb 8:5, Zeb 143:3

+ 7:18 Zeb 10:5

+ 7:19 Eýp 14:6, Zeb 38:14

+ 7:20 Eýp 16:12, Agy 3:12

+ 8:1 Eýp 2:11

+ 8:3 Eýp 34:12

+ 8:6 Sül 3:33

+ 8:8 Kan 32:7

+ 8:9 Zeb 101:12, Wag 6:12

+ 8:12 Zeb 128:6

+ 8:13 Zeb 9:18, Eýp 27:8, Sül 10:28, Sül 11:7

+ 8:14 Işa 59:6

+ 8:15 Eýp 27:18

+ 8:18 Eýp 7:10

+ 8:21 Zeb 125:2

+ 8:22 Zeb 108:29

+ 9:2 Eýp 4:17, Eýp 15:14, Eýp 25:4

+ 9:3 Eýp 10:2

+ 9:6 Işa 2:19, Işa 13:13, Hag 2:6

+ 9:8 Eýp 26:7, Zeb 103:2, Işa 40:22, Ýrm 10:12, Ýrm 51:15

+ 9:9 Eýp 38:31-32, Amo 5:8

+ 9:10 Eýp 5:9

* 9:13 Rahap – gadymy rowaýatlarda duş gelýän äpet deňiz jandary. Sözlüge seret.

+ 9:13 Eýp 26:12, Zeb 88:11, Işa 51:9

+ 9:15 1Kor 4:4

+ 9:19 Ýrm 49:19, Ýrm 50:44

+ 9:20 Eýp 15:6

+ 9:21 Eýp 1:1, Eýp 1:8, Eýp 7:16, Eýp 10:1

+ 9:22 Wag 9:2, Ezk 21:3

+ 9:24 Eýp 12:17

+ 9:25 Eýp 7:6

+ 9:30 Ýrm 2:22

+ 9:32 Eýp 33:13, Eýp 39:32, Wag 6:10, Işa 45:9, Rim 9:20

+ 10:1 Eýp 7:16, Eýp 9:21

+ 10:2 Eýp 9:3

+ 10:4 1Şam 16:7

+ 10:7 Eýp 2:3, Kan 32:39, Işa 43:13

+ 10:8 Zeb 118:71

+ 10:9 Eýp 4:19, Eýp 33:6, Işa 64:8

+ 10:10 Zeb 138:13

+ 10:17 Eýp 19:12

+ 10:18 Eýp 3:11-12, Ýrm 20:14-18

+ 10:20 Eýp 14:1, Eýp 7:16

+ 10:21 Zeb 87:7, Zeb 87:13, Zeb 38:14

+ 11:1 Eýp 2:11

+ 11:4 Eýp 10:7

+ 11:8 Zeb 138:8

+ 11:10 Eýp 9:12, Eýp 12:14

+ 11:13 Zeb 142:6

+ 11:14 Eýp 22:23

+ 11:17 Eýp 22:28, Sül 4:18, Işa 60:3, Dan 12:3

+ 11:19 Sül 3:24

+ 12:4 Zeb 90:14, Eýp 16:10, Eýp 17:2, Eýp 30:1

+ 12:6 Eýp 21:7

+ 12:10 Çöl 16:22, Dan 5:23, Res 17:28

+ 12:11 Eýp 34:3

+ 12:12 Eýp 32:7

+ 12:14 Wag 7:13, Eýp 11:10

+ 12:17 Eýp 9:24

+ 12:18 Dan 2:21, Dan 5:20

+ 12:21 Zeb 106:40, Işa 40:23

+ 12:22 Dan 2:22, Wag 12:14, 1Kor 4:5

+ 12:23 Işa 9:3, Işa 26:15

+ 12:24 Zeb 106:40

+ 12:25 Kan 28:29, Eýp 5:14, Zeb 106:27

+ 13:3 Eýp 23:4

+ 13:5 Sül 17:28

+ 13:9 Gal 6:7

+ 13:19 Işa 50:8

+ 13:21 Zeb 38:11, Eýp 33:7

+ 13:22 Eýp 14:15

+ 13:24 Eýp 19:11, Eýp 33:10

+ 13:25 Zeb 82:14

+ 13:26 Zeb 24:7

+ 13:27 Eýp 33:11

+ 13:28 Işa 50:9, Ýak 5:2

+ 14:1 Eýp 15:14, Eýp 25:4, Gçk 47:9

+ 14:2 1ÝÝ 29:15, Zeb 101:12, Zeb 143:4, Wag 6:12, Wag 8:13

+ 14:4 Eýp 15:14

+ 14:6 Eýp 7:19, Eýp 7:1-2

+ 14:11 Işa 19:5

+ 14:12 Zeb 88:30

+ 14:13 Eýp 21:13

+ 14:14 Işa 26:19, Eýp 7:1

+ 14:15 Eýp 13:22

+ 14:16 Eýp 31:4, Eýp 34:21

+ 14:21 Wag 9:5

+ 15:1 Eýp 2:11

+ 15:2 Eýp 16:3, Eýp 6:26

+ 15:6 Eýp 9:20, Luk 19:22

+ 15:7 Sül 8:25, Zeb 89:3

+ 15:8 Ýrm 23:18

+ 15:9 Eýp 12:3, Eýp 13:2

+ 15:14 Eýp 4:17, Eýp 9:2, Eýp 14:1, Eýp 25:4-6, Zeb 50:7

+ 15:15 Eýp 4:18, Eýp 5:1, Zeb 88:6, Zak 14:5

+ 15:16 Eýp 34:7, Sül 19:28, Eýp 25:6

+ 15:18 Zeb 77:4

+ 15:27 Zeb 72:7

+ 15:30 Eýp 4:9

+ 15:32 Eýp 22:16, Zeb 54:24

+ 15:34 Eýp 20:26, Zeb 20:10

+ 15:35 Zeb 7:15, Işa 59:4, Ýak 1:15

+ 16:3 Eýp 15:2

+ 16:7 Eýp 1:15-19

+ 16:9 Zeb 34:15, Zeb 36:12

+ 16:10 Eýp 12:4, Eýp 17:2, Eýp 30:1, Işa 50:6

+ 16:12 Eýp 7:20

+ 16:13 Eýp 20:25

+ 16:19 Zeb 88:38

+ 17:2 Eýp 12:4, Eýp 16:10, Eýp 30:1

+ 17:3 Zeb 118:122, Sül 22:26

+ 17:6 Kan 28:37, Eýp 30:9

+ 17:11 Eýp 7:6

+ 17:12 Işa 5:20

+ 17:13 Wag 12:5

+ 18:1 Eýp 2:11, Eýp 8:1

+ 18:3 Zeb 72:22

+ 18:5 Eýp 21:17, Sül 13:9, Sül 24:20

+ 18:7 Eýp 5:13

+ 18:8 Zeb 9:16, Zeb 139:6

+ 18:11 Eýp 15:21, Eýp 20:25, Eýp 27:20

+ 18:15 Gçk 19:24, Zeb 10:6, Ezk 38:22

+ 18:17 Eýp 24:20, Zeb 33:17, Sül 10:7

+ 18:19 Zeb 20:11

+ 18:21 Ser 2:10, Ýrm 9:3, 2Sal 1:8

+ 19:7 Eýp 24:12, Hab 1:2

+ 19:8 Eýp 3:23, Agy 3:9

+ 19:9 Zeb 88:40

+ 19:11 Eýp 13:24, Eýp 33:10

+ 19:12 Eýp 10:17, Eýp 30:12, Agy 3:5

+ 19:13 Zeb 30:12, Zeb 37:11, Zeb 68:9, Zeb 87:9

+ 19:17 Eýp 2:9

+ 19:18 2Pat 2:23

+ 19:21 Rut 1:13, Eýp 1:11

+ 19:23 Işa 30:8

+ 19:24 Ýrm 17:1

+ 19:25 Sül 23:11, Işa 43:14

+ 19:26 Zeb 16:15, 1Ýoh 3:2

+ 19:29 Wag 12:14

+ 20:1 Eýp 2:11, Eýp 11:1

+ 20:4 Gçk 2:7, Kan 4:32

+ 20:6 Işa 14:13-14

+ 20:7 Zeb 82:11

+ 20:8 Işa 29:7

+ 20:9 Eýp 7:8, Eýp 7:10

+ 20:12 Zeb 9:28

+ 20:25 Eýp 16:13

+ 20:26 Eýp 15:34, Zeb 20:10, Ýew 12:29

+ 20:29 Eýp 27:13, Eýp 31:2

+ 21:3 Eýp 16:20

+ 21:5 Sül 30:32, Mik 7:16

+ 21:7 Eýp 12:6, Zeb 72:3-4, Wag 8:14, Ýrm 12:1, Mal 3:15

+ 21:14 Eýp 22:17

+ 21:15 Msr 5:2

+ 21:16 Eýp 22:18, Zeb 1:1

+ 21:17 Eýp 18:5-6, Sül 13:9, Sül 24:20

+ 21:18 Zeb 1:4, Zeb 82:14, Sül 10:25

+ 21:19 Msr 20:5

+ 21:20 Zeb 74:8, Işa 51:17, Ýrm 25:15, Abd 1:16, Aýn 14:10

+ 21:22 Işa 40:14, Rim 11:35, 1Kor 2:16, Eýp 4:18, Eýp 15:15

+ 21:30 Sül 16:4

+ 21:31 Kan 7:10

+ 22:1 Eýp 2:11, Eýp 4:1, Eýp 15:1

+ 22:3 Eýp 35:7

+ 22:6 Msr 22:6, Kan 24:13

+ 22:7 Eýp 31:17

+ 22:9 Eýp 31:21, Işa 10:2, Ezk 22:7

+ 22:10 Eýp 18:8

+ 22:11 Ýun 2:4

+ 22:12 Eýp 35:5

+ 22:13 Zeb 72:11, Zeb 93:7

+ 22:16 Eýp 15:32

+ 22:17 Eýp 21:14

+ 22:18 Eýp 21:16

+ 22:19 Zeb 51:8, Zeb 57:11

+ 22:22 Sül 2:6

+ 22:23 Eýp 11:14

+ 22:24 Gçk 10:29, 1Pat 9:28, 1ÝÝ 29:4

+ 22:26 Zeb 36:4, Işa 58:14

+ 22:27 Zeb 49:14, Wag 5:3

+ 22:28 Eýp 11:17, Sül 4:18, Işa 60:3, Dan 12:3

+ 22:30 Ýak 5:15

+ 23:4 Eýp 13:3, Eýp 16:21

+ 23:10 Zeb 138:3, Zeb 65:10, 1Pet 1:7

+ 23:13 Sül 19:21, Işa 14:26, Dan 4:32

+ 24:2 Kan 19:14, Sül 22:28, Sül 23:10

+ 24:4 Amo 2:7, Sül 28:28

+ 24:7 Msr 22:26-27

+ 24:12 Hab 1:2

+ 24:13 Ýoh 3:19-20

+ 24:15 Sül 7:9

+ 24:20 Eýp 18:17

+ 24:24 Zeb 36:10

+ 25:1 Eýp 2:11, Eýp 8:1, Eýp 18:1

+ 25:3 Mat 5:45

+ 25:4 Eýp 4:17, Eýp 9:2, Eýp 15:14, Zeb 142:2

+ 25:6 Eýp 15:16, Zeb 21:6, Işa 41:14

+ 26:6 Zeb 138:8, Sül 15:11

+ 26:7 Eýp 9:8

+ 26:8 Sül 30:4

+ 26:10 Gçk 1:9, Gçk 1:10, Sül 8:29

+ 26:11 Zeb 103:7

+ 26:12 Eýp 9:13, Zeb 88:11, Işa 51:9

+ 26:13 Işa 27:1

+ 27:2 Eýp 34:5

+ 27:3 Eýp 33:4

+ 27:8 Eýp 8:13

+ 27:9 Zeb 17:42, Zeb 65:18, Sül 1:28, Sül 28:9, Ýoh 9:31

+ 27:13 Eýp 20:29

+ 27:14 Işa 1:22

+ 27:15 Zeb 77:64

+ 27:16 Zak 9:3

+ 27:17 Zeb 38:7, Sül 13:22

+ 27:18 Eýp 8:15

+ 27:19 Zeb 48:18

+ 27:21 Eýp 30:22

+ 27:23 Agy 2:15

+ 28:12 Sül 16:16, Wag 7:24

+ 28:13 Zeb 26:13, Işa 53:8, Ezk 26:20

+ 28:15 Sül 3:14-15

+ 28:16 Gçk 10:29, 1Pat 9:28, 1ÝÝ 29:4, Eýp 22:24

+ 28:18 Sül 8:11

+ 28:26 Eýp 38:25

+ 28:27 Sül 8:22

+ 28:28 Zeb 110:10, Sül 1:7, Sül 9:10, Sül 3:7, Sül 14:16

+ 29:3 2Şam 22:29, Zeb 17:29, Zeb 118:105

+ 29:5 Eýp 1:2

+ 29:6 Gçk 49:12

+ 29:10 Zeb 136:6

+ 29:12 Zeb 81:5, Sül 31:8

+ 29:14 Zeb 131:9

+ 29:16 Sül 14:21, Sül 29:7

+ 29:17 Zeb 3:7, Zeb 13:4, Zeb 57:7, Sül 30:14

+ 29:23 Zeb 118:129

+ 30:1 Eýp 12:4, Eýp 16:10, Eýp 17:2

+ 30:9 Kan 28:37, Eýp 17:6

+ 30:10 Zeb 87:9

+ 30:12 Eýp 19:12

+ 30:15 Eýp 18:11

+ 30:22 Eýp 27:21

+ 30:26 Ýrm 8:15, Ýrm 14:19

+ 30:30 Agy 4:8, Zeb 101:3

+ 31:1 Sül 6:25, Mat 5:28

+ 31:2 Eýp 20:29

+ 31:4 2ÝÝ 16:9, Sül 15:3, Zak 4:10

+ 31:6 Dan 5:27

+ 31:8 Lew 26:16

+ 31:9 Eýp 24:15

+ 31:10 Kan 28:30, Ýrm 8:10

+ 31:12 Sül 6:27-29

+ 31:15 Sül 22:2

+ 31:17 Eýp 22:7

+ 31:18 Ýak 1:27

+ 31:20 Eýp 29:13

+ 31:21 Eýp 22:9

+ 31:24 Mar 10:22, Mar 10:24

+ 31:25 Zeb 61:11

+ 31:27 Kan 4:19

+ 31:29 Sül 24:17-18

+ 31:30 Mat 5:44, Rim 12:14

+ 31:32 Ser 19:20-21

+ 31:33 Eýp 28:13

+ 31:35 Eýp 13:22

+ 31:40 Gçk 3:18

+ 32:2 Gçk 22:21

+ 32:4 Eýp 15:10

+ 32:7 Eýp 12:12

+ 32:8 Eýp 33:4, Zeb 118:100

+ 32:20 Zeb 38:4, Ýrm 6:11, Ýrm 20:10

+ 33:4 Gçk 2:7, Eýp 27:3, Eýp 32:8, Zeb 103:30, Res 17:25

+ 33:6 Eýp 4:19, Eýp 10:9, Işa 64:8

+ 33:7 Eýp 13:21

+ 33:9 Eýp 9:21, Eýp 10:7, Eýp 12:4, Eýp 16:17, Eýp 27:5-6, Eýp 32:1

+ 33:10 Eýp 13:24, Eýp 19:11

+ 33:11 Eýp 13:27, Eýp 14:16

+ 33:13 Eýp 9:32, Eýp 39:32

+ 33:15 Çöl 12:6, Eýp 4:13

+ 33:16 Eýp 36:10

+ 33:19 Eýp 30:17

+ 33:20 Zeb 101:5, Zeb 106:18

+ 33:23 Zeb 33:8

+ 33:24 Zeb 48:8

+ 33:25 2Pat 5:14

+ 33:26 Zeb 16:15

+ 33:28 Zeb 15:10, Işa 38:17

+ 33:30 Zeb 55:14

+ 34:3 Eýp 12:11

+ 34:5 Eýp 27:2, Eýp 33:9

+ 34:7 Eýp 15:16, Sül 19:28

+ 34:8 Zeb 1:1

+ 34:9 Eýp 9:22, Eýp 21:16

+ 34:10 Gçk 18:25, Zeb 91:16

+ 34:11 Sül 24:12, Zeb 61:13

+ 34:12 Eýp 8:3

+ 34:15 Gçk 3:19, Zeb 89:4, Zeb 103:29, Wag 3:20, Wag 12:7

+ 34:19 Eýp 31:15, Sül 22:2

+ 34:20 Dan 8:25

+ 34:21 Eýp 14:16, Eýp 31:4

+ 34:22 Zeb 138:12

+ 34:24 Zeb 2:9

+ 34:28 Eýp 35:9

+ 34:35 Eýp 35:15

+ 34:37 Eýp 27:23, Agy 2:15

+ 35:3 Eýp 9:22, Eýp 21:16

+ 35:5 Eýp 22:12

+ 35:7 Eýp 22:2-3

+ 35:9 Msr 2:23, Eýp 34:28, Wag 4:1, Wag 5:7

+ 35:10 Zeb 41:9

+ 35:12 Eýp 27:9

+ 35:14 Eýp 9:11, Eýp 23:9

+ 35:16 Eýp 34:35, Eýp 34:37, Eýp 38:2, Eýp 42:3

+ 36:4 Eýp 37:16

+ 36:6 Eýp 34:28

+ 36:7 Zeb 33:16, 1Şam 2:8

+ 36:8 Zeb 106:10

+ 36:10 Eýp 33:16

+ 36:12 Işa 1:19-20, Eýp 4:21

+ 36:16 Zeb 4:2

+ 36:19 Zeb 48:8, Sül 11:4

+ 36:26 Zeb 101:28

+ 36:27 Sül 3:20

+ 36:32 Hab 3:4

+ 37:3 Eýp 36:30, Eýp 36:32

+ 37:4 2Şam 22:14, Zeb 17:14, Zeb 28:3-4

+ 37:5 Eýp 5:9

+ 37:6 Zeb 148:8

+ 37:8 Zeb 103:22

+ 37:10 Eýp 38:29-30

+ 37:12 Zeb 148:8

+ 37:13 Msr 9:18, 1Pat 18:45

+ 37:16 Eýp 36:4

+ 37:18 Işa 44:24

+ 37:19 Işa 60:2

+ 37:24 Sül 15:33

+ 38:1 Eýp 40:1, Zak 9:14

+ 38:2 Eýp 35:16, Eýp 42:3

+ 38:3 Eýp 40:2

+ 38:4 Zeb 103:5, Sül 8:29

+ 38:6 1Şam 2:8

+ 38:7 Gçk 6:2, Eýp 1:6, Eýp 2:1

+ 38:8 Gçk 1:9, Zeb 32:7, Zeb 103:9, Ýrm 5:22

+ 38:15 Eýp 18:5

+ 38:22 Zeb 134:7

+ 38:23 Ýeş 10:11, Işa 30:30

+ 38:25 Eýp 28:26

+ 38:26 Zeb 106:35, Işa 35:6, Işa 41:18

+ 38:28 Eýp 5:10

+ 38:29 Eýp 37:10, Zeb 147:5

+ 38:30 Eýp 37:10

+ 38:31 Eýp 9:9, Amo 5:8

+ 38:32 Eýp 9:9

+ 38:33 Ýrm 31:35

+ 38:39 Zeb 103:21

+ 38:40 Zeb 16:11

+ 38:41 Zeb 146:9

+ 39:1 Zeb 103:18

+ 39:16 Agy 4:3

+ 39:20 Ýrm 8:16

+ 39:24 Ýrm 4:19, Amo 3:6

+ 39:32 Eýp 9:32, Eýp 33:13

+ 39:34 Eýp 42:6

+ 40:1 Eýp 38:1

+ 40:2 Eýp 38:3

+ 40:3 Eýp 32:2

+ 40:4 Eýp 37:4

+ 40:9 Zeb 97:1, Işa 59:16

* 40:10 Bähemos – bize mälim bolmadyk äpet haýwan.

+ 40:10 Çöl 22:4

* 40:20 Liwýatan – deňiz aždarhasy. Sözlüge seret.

+ 40:23 Ýeş 9:15, Ýeş 9:27

+ 41:1 Eýp 3:8, Eýp 40:20, Zeb 73:14, Zeb 103:26, Işa 27:1

+ 41:3 Msr 9:29, Zeb 23:1

+ 42:2 Gçk 18:14, Ýrm 32:17, Mat 19:26

+ 42:3 Eýp 38:2

+ 42:4 Eýp 38:3, Eýp 40:2

+ 42:6 Eýp 2:8

+ 42:7 Eýp 2:11

+ 42:8 Çöl 23:1, 1ÝÝ 15:26, Gçk 20:7, Ýak 5:16

+ 42:9 Eýp 2:11

+ 42:10 Işa 40:2, Işa 61:7

+ 42:11 Eýp 19:13

+ 42:13 Eýp 1:2

+ 42:15 Çöl 27:1-8

+ 42:16 Gçk 50:23

+ 1:1 Eýp 21:16, Sül 1:15, Sül 4:14, Sül 24:1, Zeb 25:4-5, Sül 3:34, Sül 21:24

+ 1:2 Ýeş 1:8, Zeb 118:47-48, Zeb 118:97

+ 1:3 Ýrm 17:8, Ezk 47:12

+ 1:4 Eýp 21:18, Zeb 34:5

+ 1:6 Zeb 36:18

+ 2:1 Res 4:25-26

+ 2:2 Zeb 17:51, Zeb 19:7, Zeb 88:20-21

+ 2:4 Zeb 10:4, Zeb 36:13, Zeb 58:9, Sül 1:26

* 2:6 Sion – bu Iýerusalim şäheriniň beýleki ady. Sözlüge seret.

+ 2:6 Zeb 109:2, Aýn 14:1

+ 2:7 Res 13:33, Ýew 1:5, Ýew 5:5, 2Şam 7:14

+ 2:9 Aýn 2:27, Aýn 12:5, Aýn 19:15, Işa 30:14, Ýrm 19:11

+ 2:11 Ýew 12:28, Fil 4:4

+ 2:12 Zeb 33:8

+ 3:1 2Şam 15:14-17

+ 3:2 2Şam 15:12

+ 3:3 Zeb 70:11

+ 3:4 Gçk 15:1, Zeb 26:6

+ 3:5 Zeb 2:6, Zeb 33:4

+ 3:6 Zeb 4:8

+ 3:7 Zeb 26:3

+ 3:8 Eýp 16:10, Eýp 29:17, Zeb 57:7

+ 3:9 Zeb 36:39, Işa 43:11, Ýun 2:10

+ 4:1 Hab 3:19

+ 4:2 Eýp 36:16

+ 4:4 Msr 11:7

+ 4:6 Kan 33:19, Zeb 50:21

+ 4:7 Çöl 6:25, Zeb 30:17, Zeb 43:4, Zeb 66:2

+ 4:9 Zeb 3:6

+ 5:3 Zeb 83:4

+ 5:4 Zeb 87:10, Zeb 118:147

+ 5:6 Zeb 10:5

+ 5:7 Zeb 54:24

+ 5:8 1Pat 8:29, Zeb 10:4

+ 5:10 Ýrm 5:16, Zeb 11:2, Rim 3:13

+ 5:13 Zeb 113:21-22, Zeb 102:4

+ 6:1 1ÝÝ 15:20-21

+ 6:2 Zeb 37:2

+ 6:4 Zeb 89:13

+ 6:6 Zeb 29:10, Zeb 87:11, Zeb 113:25, Wag 9:10, Işa 38:18

+ 6:8 Zeb 30:10

+ 6:9 Eýp 21:16, Zeb 118:115, Mat 7:23

+ 6:11 Zeb 39:13

+ 7:2 Zeb 10:1, Zeb 63:11, Zeb 30:16

+ 7:3 Eýp 10:16

+ 7:5 Zeb 54:21, 1Şam 24:8, 1Şam 26:9

+ 7:8 Işa 33:10

+ 7:9 Zeb 25:1, Zeb 34:24, Zeb 42:1

+ 7:10 Eýp 23:10, Zeb 10:5

+ 7:11 Gçk 15:1

+ 7:12 Nah 1:5

+ 7:13 Kan 32:41, Kan 32:23

+ 7:14 Zeb 20:13, Zeb 63:8

+ 7:15 Eýp 15:35, Işa 59:4, Ýak 1:15

+ 7:16 Est 7:9, Sül 11:5, Sül 26:27, Sül 28:10, Wag 10:8, Dan 6:24

+ 7:18 Zeb 9:3

+ 8:1 Zeb 80:1, Zeb 83:1

+ 8:2 Zeb 148:13, Işa 12:4, Zeb 112:4, Mat 21:16

+ 8:5 Eýp 7:17, Zeb 143:3, Ýew 2:6-8

+ 8:7 Gçk 1:26, Gçk 1:28, Zeb 109:1, 1Kor 15:27, Efe 1:22

+ 9:2 Zeb 25:7, Zeb 39:6, Zeb 95:3

+ 9:3 Zeb 7:18

+ 9:5 Zeb 139:13, Zeb 28:10

+ 9:6 Kan 9:14, Kan 29:20

+ 9:8 Zeb 101:13, Zeb 144:13, Agy 5:19

+ 9:9 1Şam 2:10, Zeb 57:12, Zeb 66:5, Zeb 95:13, Zeb 97:9, Zeb 109:6, Işa 2:4, Işa 3:13, Ýow 3:12

+ 9:10 2Şam 22:3

+ 9:11 Zeb 90:14

* 9:14-15 Sion gyzy – bu Iýerusalim halky diýmekdir. Sözlüge seret.

+ 9:14 Zeb 106:18

+ 9:15 Işa 25:9

+ 9:16 Zeb 7:16, Eýp 18:8, Sül 29:5, Sül 29:6

+ 9:17 Msr 7:5, Msr 14:4

+ 9:18 Eýp 8:13

+ 9:22 Zeb 21:1

+ 9:25 Zeb 13:1, Zeb 52:1

+ 9:27 Zeb 29:7

+ 9:28 Rim 3:14, Eýp 20:12

+ 9:29 Zeb 16:11, Zeb 36:32, Sül 24:15

+ 9:30 Eýp 38:40, Zeb 58:4, Mik 7:2

+ 9:32 Işa 29:15, Ezk 8:12, Ezk 9:9

+ 9:35 Kan 10:18, Hoş 14:4

+ 9:36 Zeb 36:17

+ 9:37 Msr 15:18, Zeb 28:10, Zeb 145:10

+ 9:39 Zeb 81:3

+ 10:1 Zeb 7:2

+ 10:2 Zeb 63:4

+ 10:3 Zeb 81:5

+ 10:4 Mik 1:2, Ýun 2:8, Hab 2:20, Zeb 2:4, Işa 66:1, Eýp 7:18, Eýp 23:10

+ 10:5 Gçk 22:1

+ 10:6 Gçk 19:24, Eýp 18:15, Zeb 74:9

+ 10:7 Zeb 32:5, Zeb 61:8, Zeb 98:4

+ 11:2 Işa 57:1, Mik 7:2

+ 11:3 Zeb 5:10, Zeb 40:6, Zeb 143:8

+ 11:7 Zeb 17:31, Zeb 118:140, Sül 30:5

+ 12:2 Zeb 88:47, Agy 5:20, Eýp 13:24, Hab 1:2

+ 12:4 Ezr 9:8, Zeb 18:9

+ 12:5 Kan 32:27

+ 12:6 Zeb 114:7

• 13:1 Zeb 52

+ 13:1 Zeb 9:25, Mik 7:2, Rim 3:10-12

+ 13:2 Gçk 11:5, Kan 26:15, Zeb 32:14, Zeb 101:19

+ 13:3 Eýp 15:16

+ 13:4 Sül 30:14, Ýrm 10:25, Ezk 34:3, Mik 3:3

+ 14:1 Zeb 23:3-4, Işa 33:14-16

+ 14:2 Zeb 105:3

+ 14:3 Lew 19:16

+ 14:4 Ser 11:35

+ 14:5 Lew 25:36, Ezk 18:8, Msr 23:5

+ 15:2 Zeb 72:25

+ 15:4 Msr 23:13, Ýeş 23:7, Hoş 2:17, Zak 13:2

+ 15:5 Çöl 18:20, Ýrm 10:16, Ýrm 51:19, Agy 3:24

+ 15:8 Zeb 108:31, Res 2:25-28

+ 15:10 Eýp 33:28, Zeb 29:4, Zeb 48:16, Zeb 85:13, Işa 38:17, Res 2:27

+ 15:11 Mat 7:14

+ 16:1 Zeb 85:1, Zeb 141:1

+ 16:3 Eýp 23:10, Zeb 65:10

+ 16:5 Eýp 23:11

+ 16:7 Zeb 30:22

+ 16:8 Kan 32:10, Zak 2:8, Rut 2:12, Zeb 35:8, Zeb 56:2, Zeb 62:8, Zeb 90:4

+ 16:10 Zeb 118:70

+ 16:12 Eýp 38:40, Zeb 9:29

+ 16:15 Eýp 19:26, Eýp 33:26

• 17:1 2Şam 22

+ 17:2 Kan 6:5, Zeb 114:1

+ 17:3 Zeb 18:15, Zeb 30:3-4, Zeb 70:3, Zeb 90:2, Zeb 143:2, Gçk 15:1

+ 17:4 1ÝÝ 16:25, Zeb 47:2, Zeb 95:4, Zeb 144:3

+ 17:5 Zeb 41:7, Zeb 92:4, Ýun 2:4

+ 17:6 Zeb 114:3

+ 17:7 Ýun 2:8

+ 17:8 Ser 5:5, Zeb 76:18, Zeb 96:4

+ 17:9 Zeb 20:9, Işa 30:33, Ezk 20:48

+ 17:10 Zeb 143:5, Işa 64:1, Nah 1:3

* 17:11 Kerup – perişdeleriň bir görnüşi. Sözlüge seret.

+ 17:11 Zeb 103:3

+ 17:12 Msr 20:21, Zeb 96:2

+ 17:13 Ýeş 10:11, Işa 30:30

+ 17:14 1Şam 2:10, Eýp 37:4-5, Zeb 67:34, Zeb 76:18-19

+ 17:15 Hab 3:11, Zak 9:14, 1Şam 7:10

+ 17:16 Msr 15:8, Zeb 105:9

+ 17:17 Zeb 143:7

+ 17:18 Zeb 141:6

+ 17:20 Zeb 30:8, Zeb 117:5

+ 17:21 1Şam 26:23, Eýp 22:30

+ 17:24 Gçk 6:9, Eýp 1:1

+ 17:28 Zeb 100:5

+ 17:29 2Şam 21:17, 2Pat 8:20, Zeb 131:17

+ 17:31 Kan 32:4, Mat 5:48, Zeb 11:7, Sül 30:5, Gçk 15:1

+ 17:32 2Pat 5:15, Işa 45:5, Dan 2:47

+ 17:34 Kan 32:13, Işa 58:14, Hab 3:19

+ 17:35 Zeb 143:1

+ 17:38 Msr 23:27

+ 17:41 Msr 23:27

+ 17:42 Eýp 27:9, Sül 15:29

+ 17:43 Mik 7:10, Zak 10:5

+ 17:44 Işa 55:5

+ 17:45 Kan 33:29

+ 17:46 Mik 7:17

+ 17:48 Zeb 46:3

+ 17:50 Rim 15:9

+ 17:51 Zeb 143:10, 2Şam 7:16

+ 18:2 Zeb 49:6, Zeb 88:6, Zeb 96:6

* 18:5 Owaz – käbir golýazmalarda hatar.

+ 18:5 Rim 10:18

+ 18:6 Ýow 2:16, Wag 1:5

+ 18:8 Kan 4:7, Zeb 22:3, Zeb 118:130

+ 18:9 Rim 7:12, Zeb 12:4

+ 18:10 Zeb 118:142, Zeb 118:151, Zeb 118:160

+ 18:11 Sül 3:14, Sül 8:10, Sül 24:13

+ 18:14 Çöl 15:30, Rim 6:12, Rim 6:14

+ 18:15 Zeb 17:3

+ 19:2 Zeb 68:30, Sül 18:10

+ 19:3 Zeb 127:5, Zeb 133:3

+ 19:5 Zeb 20:3

+ 19:8 Zeb 32:17, Işa 31:1, Işa 36:9, 1Şam 17:45, Sül 21:31

+ 20:2 Zeb 27:7

+ 20:3 Zeb 19:5

+ 20:5 2Pat 20:6, Zeb 60:6, Zeb 90:16

+ 20:8 Zeb 15:8

+ 20:10 Zeb 17:9, Mal 4:1, Eýp 15:34, Eýp 20:26, Zeb 96:3, Ýew 10:27

+ 20:11 Eýp 18:19

+ 20:13 Zeb 17:15

+ 21:2 Mat 27:46, Mar 15:34, Zeb 9:22, Agy 3:8

+ 21:3 Zeb 87:2

+ 21:6 Ser 3:9

+ 21:7 Eýp 25:6, Işa 41:14, Işa 49:7, Işa 53:3

+ 21:8 Zeb 90:14, Mat 27:39-43, Mar 15:29-32, Luk 23:35-37

+ 21:10 Zeb 71:6

+ 21:12 Zeb 106:12

+ 21:13 Zeb 117:10-12, Ýrm 50:27, Amo 4:1

+ 21:15 Zeb 118:28

+ 21:17 Zeb 58:7

+ 21:18 Luk 23:35

+ 21:19 Ýoh 19:24

+ 21:21 Zeb 34:17, Fil 3:2

+ 21:22 2Tim 4:17

+ 21:23 Ýew 2:12

+ 21:24 Zeb 134:20

+ 21:26 Zeb 34:18, Lew 7:16

+ 21:28 Zeb 95:7, Sep 2:11

+ 21:29 Dan 7:14, Dan 7:27, Abd 1:21, Zak 14:9, Luk 1:33, 1Kor 15:24, Aýn 11:15

+ 21:31 Zeb 101:19

+ 21:32 Zeb 77:6, Zeb 101:19

+ 22:1 Zeb 79:2, Wag 12:11, Işa 40:11, Ezk 34:11, Ýoh 10:11, Fil 4:19

+ 22:2 Ezk 34:14, Ýoh 10:9

+ 22:3 Zeb 18:8, Sül 4:11, Sül 8:20

+ 22:4 Zeb 137:7, Sül 10:9, Işa 43:2, Mik 7:14

+ 22:5 Zeb 91:11, Sül 27:9, Wag 9:8, Luk 7:46

+ 23:1 Msr 9:29, Eýp 41:3, Zeb 49:12, Zeb 88:11

+ 23:2 1Şam 2:8, Zeb 101:26, Zeb 103:5, Sül 8:29

+ 23:3 Zeb 14, Işa 33:14-16

+ 23:4 Zeb 50:12, Mat 5:8

+ 23:7 Zeb 117:19-20, Işa 26:2

+ 23:8 Msr 15:3

+ 23:10 Mal 1:14

+ 24:1 Zeb 85:4, Zeb 142:8

+ 24:3 Işa 49:23

+ 24:4 Zeb 26:11, Zeb 85:11

+ 24:5 Zeb 25:3

+ 24:6 Zeb 102:17

+ 24:7 Eýp 13:26, Zeb 118:9, Ýrm 3:25, Zeb 50:3

+ 24:11 Ýrm 14:7, Zeb 78:9, Dan 9:19

+ 24:13 Zeb 36:22, Sül 2:21, Işa 60:21

+ 24:15 2ÝÝ 20:12, Zeb 122:1-2, Zeb 140:8

+ 24:22 Zeb 43:27, Zeb 129:8

+ 25:1 Zeb 7:9

+ 25:2 1ÝÝ 28:9, 1ÝÝ 29:17, Zeb 138:23, Sül 17:3, Ýrm 17:10

+ 25:3 Zeb 24:5

+ 25:5 Zeb 1:1, Zeb 138:21

+ 25:6 Kan 21:6, Zeb 72:13, Mat 27:24

+ 25:7 Zeb 9:2

+ 25:9 Zeb 27:3

+ 25:10 Msr 23:8

+ 26:1 Işa 60:20, Mik 7:8

+ 26:3 Zeb 3:7, Zeb 22:4

+ 26:4 Zeb 22:6, Zeb 60:5, Zeb 64:5

+ 26:6 Zeb 3:4, Efe 5:19

+ 26:8 Zeb 104:4

+ 26:10 Işa 49:15

+ 26:11 Zeb 24:4

+ 26:12 Zeb 40:3, Msr 20:16, Sül 6:19

+ 26:13 Işa 53:8, Ezk 26:20, Ezk 32:23

+ 26:14 Ýeş 1:6, Zeb 30:25, Işa 8:17

+ 27:1 Zeb 82:2, Zeb 108:1, Zeb 87:5, Zeb 142:7, Sül 1:12

+ 27:2 Zeb 133:2

+ 27:3 Sül 26:23, Ýrm 9:8, Zeb 25:9

+ 27:5 Işa 5:12

+ 27:7 Gçk 15:1, Zeb 20:2

+ 27:9 Işa 40:11, Işa 46:3

+ 28:1 Gçk 6:2, Eýp 1:6, Eýp 2:1, Zeb 88:7, 1ÝÝ 16:28, Zeb 95:7

+ 28:3 Eýp 37:4, Ezk 1:24

+ 28:5 Ser 9:15, Zeb 103:16, Ezk 31:3

* 28:6 Sirýon dagy – bu Hermon dagynyň beýleki ady.

+ 28:6 Kan 3:9, Zeb 113:4, Zeb 113:6

+ 28:8 Çöl 13:27

+ 28:10 Gçk 6:17, Msr 15:18, Zeb 9:5, Zeb 9:37

+ 28:11 Zeb 67:36

+ 29:2 Zeb 34:19

+ 29:4 Eýp 33:28, Zeb 15:10, Zeb 48:16, Zeb 85:13, Işa 38:17

+ 29:6 Işa 57:16, Ýrm 3:5, Agy 3:31, Mik 7:18, Zeb 125:5

+ 29:7 Zeb 9:26

+ 29:10 Zeb 6:6, Işa 38:18

+ 29:12 Ýrm 31:13

• 30:1 Zeb 70:1-3

+ 30:2 Dan 9:16

+ 30:3 Zeb 17:3

+ 30:6 Luk 23:46

+ 30:7 Kan 32:21

+ 30:9 Zeb 17:20

+ 30:10 Zeb 6:8

+ 30:12 Eýp 19:13, Zeb 30:12, Zeb 37:11, Zeb 68:9, Zeb 87:9

+ 30:13 Wag 9:5

+ 30:14 Ýrm 6:25, Ýrm 46:5

+ 30:16 Zeb 7:2

+ 30:17 Çöl 6:25, Zeb 4:7

+ 30:22 Zeb 16:7

+ 30:24 Zeb 96:10

+ 30:25 Ýeş 1:6, Zeb 26:14

+ 31:2 Ýoh 1:47, Rim 4:7-8

+ 31:5 Zeb 37:19, Zeb 50:5, 1Ýoh 1:9

+ 31:7 Zeb 118:114

+ 31:9 Sül 26:3, Ýak 3:3

+ 31:11 Zeb 67:4

+ 32:2 Zeb 70:22

+ 32:3 Zeb 39:4, Zeb 95:1, Zeb 97:1, Zeb 143:9, Zeb 149:1, Işa 42:10, Aýn 5:9

+ 32:5 Zeb 32:5, Zeb 61:8, Zeb 118:64

+ 32:6 Gçk 1:6-7, Zeb 148:5, Ýoh 1:3, Ýew 11:3

+ 32:7 Gçk 1:9, Eýp 38:8-11, Zeb 103:9, Ýrm 5:22

+ 32:9 Gçk 1:3

+ 32:10 Işa 19:3

+ 32:11 Sül 19:21, Işa 46:10

+ 32:12 Kan 7:6, Zeb 143:15

+ 32:13 Eýp 7:18, Eýp 23:10, Zeb 10:4

+ 32:14 Kan 26:15, Işa 63:15

+ 32:16 Amo 2:14

+ 32:17 Zeb 19:8, Sül 21:31

+ 32:18 Zeb 146:11

+ 32:19 1Pat 17:6, Eýp 5:20

+ 32:20 Gçk 15:1, Kan 33:29

+ 33:1 1Şam 21:12-13

+ 33:3 1Şam 2:1

+ 33:5 Zeb 3:5

+ 33:7 Zeb 17:1

+ 33:8 Eýp 33:23, Dan 6:22

+ 33:9 1Pet 2:3, Zeb 2:12

+ 33:10 Zeb 36:25, Sül 10:3

+ 33:11 Eýp 4:10-11

+ 33:13 1Pet 3:10-12

+ 33:14 Sül 13:3

+ 33:15 Zeb 36:27, Işa 1:16-17, 3Ýoh 1:11

+ 33:16 Eýp 36:7, Sül 15:29

+ 33:17 Eýp 18:17, Sül 10:7

+ 33:19 Zeb 50:19

+ 33:20 Eýp 5:19, 2Tim 3:11

+ 33:21 Ýoh 19:36

+ 34:1 Işa 49:25

+ 34:4 Zeb 39:15, Ýrm 17:18, Zeb 68:23-26, Zeb 108:6-15

+ 34:5 Eýp 21:18, Zeb 1:4

+ 34:6 Zeb 72:18, Ýrm 23:12

+ 34:7 Zeb 56:7, Zeb 118:85, Ýrm 18:20

+ 34:8 Işa 47:11

+ 34:9 Luk 1:47

+ 34:10 Msr 15:11, Zeb 70:19, Zeb 85:8, Zeb 88:7-9, Zeb 112:5, Eýp 5:15

+ 34:12 Zeb 37:20, Zeb 108:5, Sül 17:13, Ýrm 18:20

+ 34:13 Çöl 29:7

+ 34:16 Eýp 16:9, Zeb 36:12

+ 34:17 Hab 1:13, Zeb 21:21

+ 34:18 Zeb 21:26

+ 34:19 Zeb 68:5, Ýoh 15:25, Zeb 29:2

+ 34:21 Agy 2:16

+ 34:22 Zeb 9:22, Zeb 37:22

+ 34:23 Zeb 43:24, Zeb 77:65

+ 34:24 Zeb 7:9

+ 34:25 Zeb 39:16, Zeb 69:4, Agy 2:16

+ 34:28 Zeb 70:8

+ 35:2 Rim 3:18

+ 35:5 Sül 4:16, Mik 2:1

+ 35:6 Zeb 56:11, Zeb 70:19, Zeb 107:5, Agy 3:23

+ 35:7 Rim 11:33, Zeb 103:14, Zeb 144:16

+ 35:8 Zeb 62:4, Zeb 16:8

+ 35:10 Sül 10:11, Sül 13:14, Ýrm 2:13, Ýoh 4:10, Ýoh 1:9, 1Pet 2:9, Aýn 22:5

+ 35:11 Ýrm 22:16, Gal 4:9

+ 35:13 Zeb 1:5

+ 36:1 Sül 3:31, Sül 23:17, Sül 24:19

+ 36:2 Eýp 14:2, Zeb 89:6

+ 36:4 Eýp 22:26, Işa 58:14

+ 36:5 Sül 3:5, Sül 16:3

+ 36:6 Ser 5:31, Işa 58:8

+ 36:9 Zeb 24:13

+ 36:10 Eýp 7:10, Eýp 24:24

+ 36:11 Sül 2:21, Mat 5:5

+ 36:12 Eýp 16:9, Zeb 34:16

+ 36:13 Zeb 2:4

+ 36:15 1Şam 2:4

+ 36:16 Sül 16:8

+ 36:17 Zeb 9:36

+ 36:18 Zeb 1:6

+ 36:19 1Pat 17:6, Eýp 5:20, Zeb 32:19

+ 36:20 Zeb 67:3, Zeb 101:4, Hoş 13:3

+ 36:23 Işa 26:7

+ 36:24 Sül 24:16, Mik 7:8

+ 36:25 Eýp 4:7, Zeb 33:10-11, Sül 10:3

+ 36:26 Kan 15:8, Zeb 111:5

+ 36:27 Zeb 33:15

+ 36:28 Zeb 96:10, Işa 14:20

+ 36:30 Sül 10:31, Sül 15:28

+ 36:31 Kan 6:6, Zeb 39:9, Zeb 118:11, Işa 51:7, Ýrm 31:33

+ 36:32 Zeb 9:29

+ 36:34 Zeb 90:8, Zeb 91:12, Sül 29:16

+ 36:38 Zeb 72:17

+ 36:39 Zeb 3:9, Işa 43:11, Ýun 2:10

+ 36:40 Zeb 10:1

+ 37:1 Zeb 69:1

+ 37:2 Zeb 6:2

+ 37:3 Kan 32:23, Eýp 6:4, Agy 3:13

+ 37:4 Işa 1:6

+ 37:5 Ezr 9:6

+ 37:12 Eýp 19:13-14, Zeb 87:18

+ 37:14 Işa 53:7

+ 37:16 Zeb 38:8

+ 37:19 Zeb 31:5

+ 37:21 Zeb 34:12, Sül 17:13, Ýrm 18:20

+ 37:22 Zeb 9:22, Zeb 34:22

+ 38:1 1ÝÝ 16:41, 1ÝÝ 25:1, Zeb 61:1, Zeb 76:1

+ 38:2 Eýp 2:10

+ 38:4 Eýp 32:20, Ýrm 6:11, Ýrm 20:9

+ 38:5 Zeb 89:12

+ 38:6 Zeb 88:48, Zeb 90:5, Eýp 7:16, Zeb 61:10, Zeb 93:10-11, Zeb 143:4, Wag 1:2

+ 38:7 Eýp 27:16-17, Zeb 48:11, Wag 2:18

+ 38:8 Zeb 37:16

+ 38:11 Eýp 13:21

+ 38:13 2Pat 20:5, Zeb 55:9, 1ÝÝ 29:15, Zeb 118:19, Zeb 118:54

+ 38:14 Eýp 7:19, Eýp 10:21-22

+ 39:3 Zeb 68:3, Ýrm 38:6

+ 39:4 Zeb 32:3, Zeb 51:8

+ 39:6 Zeb 9:2, Zeb 70:16

+ 39:7 Zeb 50:18, 1Şam 15:22, Işa 50:4, Ýew 10:5-7

+ 39:9 Zeb 36:31, Zeb 118:11

+ 39:13 Zeb 68:4

+ 39:15 Zeb 34:4, Ýrm 17:18, Zeb 6:11

+ 39:16 Zeb 34:25

+ 39:18 Zeb 85:1, Zeb 108:22

+ 40:2 Sül 14:21, Sül 29:7, Zeb 36:18

+ 40:3 Zeb 26:12

+ 40:4 Işa 38:1-8

+ 40:7 Zeb 11:3

+ 40:10 Ýoh 13:18

+ 40:14 1ÝÝ 16:36, Zeb 71:18, Zeb 88:53, Zeb 105:48

+ 41:1 2ÝÝ 20:19

+ 41:2 Zeb 62:1, Zeb 83:2

+ 41:4 Zeb 78:10, Zeb 113:10, Ýow 2:17, Mik 7:10, Zeb 79:6, Zeb 101:10, Agy 2:18

+ 41:5 Ezk 46:10

+ 41:6 Zeb 42:5

+ 41:7 Kan 3:9, Zeb 17:5, Zeb 87:8, Ýun 2:4

+ 41:9 Zeb 62:7, Res 16:25

+ 41:10 Zeb 17:3, Zeb 42:2

+ 42:1 Zeb 7:9

+ 42:2 Zeb 43:10, Zeb 41:10

+ 42:3 Zeb 2:6

* 42:4 Lira – kirişli saz guraly. Sözlüge seret.

+ 42:5 Zeb 41:6

+ 43:2 Çöl 23:23, Kan 32:7, Zeb 77:3

+ 43:3 Kan 7:1

+ 43:4 Ýeş 24:12, Çöl 6:25, Zeb 4:7

+ 43:5 Zeb 73:12

+ 43:7 1Şam 17:47, Zeb 32:16-17

+ 43:10 Zeb 42:2, Zeb 88:39

+ 43:11 Lew 26:17, Kan 28:25, Ýeş 7:4

+ 43:12 Lew 26:33

+ 43:14 Zeb 78:4, Dan 9:16, Mik 6:16

+ 43:15 Kan 28:37

+ 43:20 Eýp 30:29

+ 43:22 1ÝÝ 28:9, 2ÝÝ 6:30, Sül 15:11, Res 1:24

+ 43:23 Rim 8:36

+ 43:24 Zeb 34:23, Zeb 77:65

+ 43:27 Zeb 24:20

+ 44:1 Zeb 68:1

+ 44:4 Msr 32:27, Nag 3:8

* 44:7 Eý, patyşa, Hudaýyň saňa beren şalygy ýa-da Eý, Hudaý, Seniň tagtyň.

+ 44:7 Ýew 1:8-9

* 44:8 Ýag guýdy – kimdir biriniň başyna ýag guýup, patyşalyga ýa-da ruhanylyga belleme dessury. Sözlüge seret.

+ 44:9 Sül 7:17

+ 44:10 Gçk 10:29, 1Pat 9:28, 1ÝÝ 29:4, Eýp 22:24

+ 44:15 Nag 1:3

+ 45:1 1ÝÝ 15:20-21

+ 45:2 Zeb 7:2, Kan 4:7, Nah 1:7

+ 45:4 Zeb 92:3

+ 45:5 Zeb 64:10

+ 45:6 Işa 12:6

+ 45:7 Zeb 2:1, Amo 1:2, Amo 9:5

+ 45:9 Zeb 65:5

+ 45:10 Işa 2:4, Mik 4:3, 1Şam 2:4, Zeb 75:4, Ezk 39:3

+ 46:2 Zeb 94:1

+ 46:3 Kan 7:21, Zeb 65:3, Zeb 75:12, Mal 1:14

+ 46:4 2Şam 22:48

+ 46:8 Dan 7:14, Dan 7:27, Abd 1:21, Zak 14:9, Luk 1:33, 1Kor 15:24, Aýn 11:15

+ 46:10 Zeb 88:19

+ 47:2 1ÝÝ 16:25, Zeb 17:4

* 47:3 Sion – bu Iýerusalim şäheriniň beýleki ady. Sözlüge seret.

+ 47:3 Agy 2:15

+ 47:5 Gçk 14:1, 2Şam 10:6

+ 47:7 Işa 13:8

+ 47:8 1Pat 22:48, Ezk 27:26

+ 47:10 Zeb 25:3

+ 47:11 Zeb 112:3

+ 47:12 Zeb 96:8

+ 48:2 Mik 1:2, Işa 34:1

+ 48:5 Zeb 77:2

+ 48:7 Sül 11:28

+ 48:8 Eýp 33:24, Eýp 36:18, Mat 16:26, Mar 8:37

+ 48:10 Zeb 88:49

+ 48:11 Wag 2:14-16, Wag 3:19, Wag 9:2, Zeb 38:7, Wag 2:18

* 48:12 Mazarlary – bu jümle käbir golýazmalarda Olar öýleri bakydyr öýdýärler diýip duş gelýär.

+ 48:13 Wag 3:18

+ 48:16 Zeb 15:10, Zeb 29:4

+ 48:18 Eýp 27:19, 1Tim 6:7

+ 48:20 Eýp 33:30

+ 48:21 Wag 3:19

+ 49:1 1ÝÝ 6:39, 1ÝÝ 15:17, 1ÝÝ 25:1, 2ÝÝ 5:12, Kan 10:17, Zeb 112:3

+ 49:2 Kan 33:2, Zeb 79:2, Zeb 93:1

+ 49:3 Msr 19:16, Lew 10:2, Çöl 16:35, 1Pat 19:11-12

+ 49:4 Kan 4:26, Kan 32:1, Işa 1:2

+ 49:6 Zeb 18:2, Zeb 96:6, Zeb 57:12

+ 49:7 Zeb 80:9

+ 49:8 1Şam 15:22, Zeb 39:7

+ 49:10 Işa 40:16

+ 49:12 Msr 9:29, Eýp 41:3, Zeb 23:1, Res 17:25

+ 49:14 Zeb 106:22, Ýew 13:15, Çöl 30:3, Wag 5:3, Ýun 2:10

+ 49:15 Zeb 80:8

+ 49:19 Zeb 51:4

+ 49:21 Wag 8:11, Işa 57:11

+ 49:22 Zeb 9:18

+ 50:2 2Şam 12:1

+ 50:3 Zeb 24:7, Işa 43:25

+ 50:4 Lew 16:30, 1Ýoh 1:7, 1Ýoh 1:9

+ 50:5 Zeb 31:5, Rim 7:18

+ 50:6 2Şam 12:13, Rim 3:4

+ 50:7 Eýp 14:4, Eýp 15:14, Zeb 57:4

+ 50:9 Işa 1:18

+ 50:12 Mat 5:12, Agy 5:21

+ 50:16 2Şam 11:17, 2Şam 12:9

+ 50:18 Zeb 39:7

+ 50:19 Zeb 33:19

+ 50:20 Zeb 68:36, Zeb 146:2

+ 50:21 Zeb 4:6

+ 51:2 1Şam 22:9

+ 51:4 Zeb 49:19

+ 51:7 Zeb 26:13

+ 51:8 Zeb 39:3, Eýp 22:19

* 51:9 Baýlygyndan – käbir golýazmalarda jenaýatyndan.

+ 51:9 Zeb 48:7

+ 51:10 Ýrm 11:16

• 52:1 Zeb 13

+ 52:2 Zeb 9:25, Mik 7:2, Rim 3:10-12

+ 52:3 Gçk 11:5, Kan 26:15, Zeb 32:14, Zeb 101:19

+ 52:4 Eýp 15:16

+ 52:5 Sül 30:14, Ýrm 10:25, Ezk 34:3, Mik 3:3

+ 52:6 Lew 26:17, Sül 28:1

+ 53:1 1Şam 23:19, 1Şam 26:1

+ 53:5 Zeb 85:14

+ 53:7 Zeb 142:12

+ 53:9 Zeb 58:10, Zeb 91:12, Zeb 111:8, Zeb 117:7

+ 54:3 Zeb 63:1

+ 54:8 Ýrm 9:2

+ 54:10 Ýrm 6:7, Ezk 7:23

+ 54:15 Zeb 41:5

+ 54:16 Çöl 16:30-33, Zeb 123:3, Sül 1:12

+ 54:20 Kan 33:27, Zeb 89:3, Zeb 92:2, Hab 1:12

+ 54:21 Zeb 7:5

+ 54:22 Sül 5:3

+ 54:23 Zeb 36:5, Işa 46:4, Mat 11:28-30

+ 54:24 Aýn 20:3, Zeb 5:7, Sül 10:27

+ 55:1 1Şam 21:13

+ 55:5 Zeb 117:6, Işa 51:7, Işa 51:12, Mat 10:28

+ 55:7 Zeb 70:10

+ 55:9 Zeb 38:13, Msr 32:32, Zeb 68:29, Zeb 138:16, Mal 3:16

+ 55:13 Lew 5:4, Çöl 30:3, Kan 23:21, Zeb 49:14, Zeb 115:8

+ 55:14 Zeb 114:8, Eýp 33:30

• 56:1 Zeb 107:2-6

+ 56:1 Zeb 57:1, Zeb 58:1, Zeb 74:1, 1Şam 22:1, 1Şam 24:3, Zeb 141:1

+ 56:2 Rut 2:12, Zeb 16:8

+ 56:4 Zeb 143:5-7

+ 56:5 Zeb 57:7, Dan 6:16, Sül 12:18, Sül 30:14

+ 56:7 Zeb 7:16

+ 56:8 Zeb 111:7-8

+ 56:9 Ser 5:12, 1ÝÝ 15:16

+ 56:11 Zeb 35:5

+ 57:1 Zeb 56:1, Zeb 58:1, Zeb 74:1

+ 57:4 Zeb 50:7

+ 57:5 Kan 32:33, Zeb 139:4, Ýrm 8:17

+ 57:7 Eýp 29:17, Zeb 3:8, Zeb 56:5

+ 57:9 Eýp 3:16, Wag 6:3

+ 57:11 Eýp 22:19, Zeb 67:24

+ 57:12 Zeb 9:9

+ 58:1 Zeb 56:1, Zeb 57:1, Zeb 74:1, 1Şam 19:11

+ 58:2 Zeb 19:1

+ 58:4 Zeb 9:30, 1Şam 24:12

+ 58:7 Zeb 21:17

+ 58:9 Zeb 2:4, Zeb 36:13

+ 58:10 Zeb 9:10

+ 58:11 Zeb 20:4, Zeb 53:9

+ 58:12 Gçk 15:1

+ 58:13 Sül 12:13

+ 58:15 Zeb 21:17

+ 58:17 Zeb 17:3

• 59:1 Zeb 107:7-14

+ 59:1 Zeb 79:1

+ 59:2 2Şam 8:3, 2Şam 8:13

+ 59:3 Zeb 79:3

+ 59:5 Işa 51:17

+ 59:8 Gçk 12:6, Gçk 33:18, Gçk 33:17

+ 59:13 Zeb 145:3, Ýrm 17:5

+ 60:4 Sül 18:10

+ 60:5 Zeb 14:1, Rut 2:12, Zeb 16:8

+ 60:7 2Pat 20:6, Zeb 20:5

+ 60:9 Çöl 30:3, Wag 5:3, Ýun 2:10

+ 61:1 1ÝÝ 16:41, 1ÝÝ 25:1, Zeb 38:1, Zeb 76:1

+ 61:3 Zeb 17:3, Zeb 29:7

+ 61:5 Sül 26:23, Ýrm 9:8

+ 61:10 Eýp 7:16, Zeb 38:6, Zeb 143:4, Wag 1:2, Eýp 31:6, Işa 40:17, Dan 4:32, Dan 5:27

+ 61:11 Eýp 31:25, Luk 12:15

+ 61:12 Aýn 19:1

+ 61:13 Msr 34:6, Zeb 85:5, Eýp 34:11, Sül 24:12

+ 62:1 1Şam 23:14, 2Şam 16:14, 2Şam 17:2, 2Şam 17:29

+ 62:2 Işa 26:9, Zeb 41:2, Zeb 142:6

+ 62:4 Zeb 35:8

+ 62:5 Zeb 103:33

+ 62:7 Zeb 41:9, Zeb 149:5, Res 16:25

+ 62:8 Rut 2:12, Zeb 16:8

+ 62:10 Çöl 16:32-33

+ 62:12 Kan 6:13, Eýp 5:16, Zeb 106:42

+ 63:2 Zeb 54:3-4

+ 63:3 Ýrm 18:18

+ 63:4 Zeb 10:2, Zeb 56:4, Sül 12:18, Sül 30:14

+ 63:5 Sül 1:11, Ýrm 5:26

+ 63:6 Eýp 22:13, Zeb 72:11

+ 63:8 Zeb 7:13-14, Zeb 17:15

+ 63:9 Sül 12:13, Sül 18:7, Wag 10:12

+ 63:11 Zeb 7:2, Zeb 10:1

+ 64:2 Çöl 30:3, Wag 5:3, Ýun 2:10

+ 64:3 Zeb 85:9

+ 64:4 Işa 6:7

+ 64:5 Zeb 23:4, Zeb 26:4

+ 64:6 Zeb 21:28

+ 64:8 Zeb 88:10, Zeb 106:29, Ýun 1:15, Mat 8:26, Işa 17:12-13

+ 64:10 Lew 26:4, Eýp 5:10, Zeb 45:5

+ 64:13 Işa 30:23, Ýow 2:22

+ 65:1 Zeb 97:4, Zeb 99:1

+ 65:3 Zeb 46:3, Kan 33:29

+ 65:4 Zeb 85:9

+ 65:5 Zeb 45:9

+ 65:6 Msr 14:21-22, Ýeş 3:14-17

+ 65:10 Eýp 23:10, Işa 1:25, Işa 48:10, Zak 13:9, Mal 3:3, 1Pet 1:7

+ 65:11 Ezk 17:20, Hoş 7:12

+ 65:12 Işa 43:2

+ 65:13 Çöl 30:3, Wag 5:3, Ýun 2:10

+ 65:16 Mar 5:19

+ 65:18 Sül 15:8, Sül 28:9, Işa 59:2

+ 66:2 Çöl 6:25, Zeb 4:6

+ 66:3 Tit 2:11

+ 66:5 Zeb 9:9

+ 66:7 Lew 26:4, Zeb 84:13

+ 67:2 Çöl 10:35, Işa 33:10, Çöl 10:35

+ 67:3 Zeb 36:20, Hoş 13:3, Zeb 96:5, Mik 1:4

+ 67:4 Zeb 31:11

+ 67:5 Işa 40:3

+ 67:6 Hoş 14:4, Kan 10:18

+ 67:7 1Şam 2:5, Zeb 112:9, Işa 61:1

+ 67:8 Msr 13:21

+ 67:9 Msr 19:18, Ser 5:4

+ 67:13 Zeb 109:5

+ 67:15 Ser 9:48

+ 67:17 Msr 19:18, Zeb 131:13-14

+ 67:18 2Pat 6:17, Işa 66:15, Hab 3:8

+ 67:19 Efe 4:8

+ 67:20 Zeb 54:23, Işa 46:4, Mat 11:28

+ 67:22 Zeb 109:6

+ 67:23 Amo 9:3

+ 67:24 Zeb 57:11

+ 67:28 1Şam 9:21

+ 67:29 Zeb 75:12

+ 67:31 Zeb 21:13

+ 67:32 Işa 11:11, Işa 45:14

+ 67:33 Zeb 101:22-23

+ 67:34 Zeb 17:11, Zeb 103:3, 2Şam 22:14, Eýp 37:4, Zeb 17:14, Zeb 28:3

+ 67:36 Zeb 28:11

+ 68:1 Zeb 44:1

+ 68:2 Agy 3:54, Ýun 2:4, Ýun 2:6

+ 68:3 Eýp 22:11, Zeb 17:5, Zeb 39:3, Zeb 41:7

+ 68:4 Zeb 118:82, Işa 38:14

+ 68:5 Zeb 34:19, Ýoh 15:25, Zeb 39:13

+ 68:8 Ýrm 15:15

+ 68:9 Eýp 19:13-14

+ 68:10 Ýoh 2:17, Rim 15:3

+ 68:15 Ýrm 38:6, Zeb 143:7

+ 68:17 Zeb 62:4, Zeb 108:21

+ 68:22 Mat 27:34, Ýoh 19:28-29

+ 68:23 Zeb 34:4-8, Zeb 108:6-15

+ 68:24 Rim 11:9-10

+ 68:26 Res 1:20

+ 68:28 Neh 4:5

+ 68:29 Msr 32:32, Zeb 55:9, Mal 3:16, Aýn 3:5

+ 68:30 Zeb 19:2

+ 68:32 Zeb 49:13

+ 68:35 Zeb 95:11

+ 68:36 Zeb 68:36, Zeb 146:2

+ 68:37 Zeb 101:29

• 69:1 Zeb 39:13-17

+ 69:1 Zeb 37:1

+ 69:3 Zeb 34:4, Ýrm 17:18, Zeb 6:11

+ 69:4 Zeb 34:25

+ 69:6 Zeb 85:1, Zeb 108:22

• 70:1 Zeb 30:1-4

+ 70:2 Dan 9:16

+ 70:3 Zeb 17:3

+ 70:4 Zeb 139:2, Zeb 139:5

+ 70:5 Ýrm 14:8, Ýrm 17:7

+ 70:6 Zeb 21:10-11

+ 70:8 Zeb 34:28

+ 70:10 Zeb 55:7

+ 70:11 Zeb 3:3

+ 70:13 Zeb 34:4, Zeb 39:15, Ýrm 17:18

+ 70:15 Zeb 39:6

+ 70:19 Zeb 35:6, Agy 3:23, Msr 15:11, Zeb 34:10

+ 70:20 Hoş 6:2

+ 70:22 Zeb 32:2

+ 71:1 Zeb 126:1, Işa 16:5, Işa 32:1

+ 71:2 Işa 9:7, Işa 11:4, Işa 32:1

+ 71:4 Sül 29:14

* 71:5 Ol ýaşasyn – käbir golýazmalarda ondan gorksunlar.

+ 71:5 Zeb 88:37-38

+ 71:6 Kan 32:2

+ 71:7 Zeb 91:13

+ 71:8 Msr 23:31, 1Pat 4:21, Zeb 88:26, Mik 5:4, Zak 9:10

+ 71:9 Işa 49:23, Mik 7:17

+ 71:10 Gçk 10:4, Ýun 1:3, 1Pat 10:1, Işa 43:3, Işa 45:14

+ 71:11 Işa 49:23

+ 71:12 Sül 31:8

+ 71:14 Zeb 115:6

+ 71:15 1Pat 10:10

+ 71:16 Eýp 5:25

+ 71:17 Zeb 103:31, Gçk 12:3

+ 71:18 Zeb 135:4

+ 71:19 Çöl 14:21, Işa 6:3, Işa 11:9, Hab 2:14, Zeb 40:14

+ 72:1 Zeb 31:2, Ýoh 1:47

+ 72:3 Eýp 21:7, Zeb 36:1, Sül 3:31

+ 72:11 Eýp 22:13

+ 72:13 Kan 21:6, Eýp 34:9, Zeb 25:6

+ 72:17 Zeb 36:38

+ 72:18 Zeb 34:6, Ýrm 23:12

+ 72:22 Eýp 18:3, Wag 3:18

+ 72:25 Zeb 15:2

+ 72:26 Zeb 15:5, Agy 3:24

+ 72:28 Ýak 4:8, Zeb 117:17

+ 73:1 Zeb 78:13, Zeb 94:7, Zeb 99:3, Ezk 34:31, Zak 9:16

* 73:2 Sion – bu Iýerusalim şäheriniň beýleki ady. Sözlüge seret.

+ 73:2 Msr 3:1-2, Msr 19:18

+ 73:4 Agy 2:7

+ 73:6 1Pat 6:18, 2Pat 25:13-17

+ 73:8 Zeb 82:5

+ 73:9 1Şam 3:1, Sül 29:18, Amo 8:11

+ 73:11 Agy 2:3

+ 73:12 Zeb 43:5

+ 73:13 Eýp 3:8, Eýp 40:20, Eýp 41:1, Zeb 103:26, Işa 27:1

* 73:14 Liwýatan – deňiz aždarhasy. Sözlüge seret.

+ 73:15 Msr 17:5-6, Çöl 20:11, Ýeş 3:13

+ 73:16 Zeb 103:19, Ýrm 33:25

+ 73:17 Gçk 8:22

+ 73:19 Nag 2:14

+ 73:20 Lew 26:44, Zeb 105:45

+ 73:23 Zeb 64:7

+ 74:1 Zeb 56:1, Zeb 57:1, Zeb 58:1

* 74:2 Biz Seniň gudratlaryň hakda aýdýarys – bu jümle käbir golýazmalarda Seniň gudratlaryňy jar edýärler diýip duş gelýär.

+ 74:3 Dan 8:19, Hab 2:3

+ 74:4 Işa 24:19-20, Eýp 9:7

+ 74:8 1Şam 2:7

+ 74:9 Işa 51:17, Ýrm 25:15, Ezk 23:32-34, Abd 1:16, Zak 12:2, Aýn 14:10

+ 74:11 Zeb 100:8

* 75:3 Salim – bu Iýerusalim şäheriniň beýleki ady.

+ 75:3 Zeb 47:3-4

+ 75:4 1Şam 2:4, Zeb 45:10, Ezk 39:3

+ 75:6 Ýrm 51:39

+ 75:7 Msr 15:1, Msr 15:21

+ 75:8 Ýow 2:11, Nah 1:6, Aýn 6:17

+ 75:12 Çöl 30:3, Wag 5:3, Ýun 2:10, Zeb 46:2-3, Zeb 67:29, Mal 1:14

+ 76:1 1ÝÝ 16:41, 1ÝÝ 25:1, Zeb 38:1, Zeb 61:1

+ 76:3 Zeb 85:7

+ 76:6 Kan 32:7, Zeb 142:5

+ 76:12 Zeb 104:5-6

+ 76:14 Msr 15:11

+ 76:17 Zeb 113:3, Hab 3:10

+ 76:18 Zeb 17:14, Zeb 143:6

+ 76:19 Zeb 96:4

+ 76:20 Hab 3:15

+ 76:21 Msr 12:50-51, Wag 12:12, Işa 63:11, Hoş 12:13

+ 77:2 Zeb 48:5, Mat 13:35

+ 77:3 Çöl 23:23, Kan 32:7, Zeb 43:2

+ 77:4 Eýp 15:18, Kan 4:9, Kan 6:7, Kan 11:19, Kan 32:46

+ 77:5 Kan 31:12-13

+ 77:6 Zeb 101:19

+ 77:8 Msr 32:9, Ýrm 5:23, 2Pat 17:14, Zak 1:4

+ 77:11 Kan 8:14, Zeb 105:13, Hoş 13:6

+ 77:12 Çöl 13:23, Msr 7, Mik 7:15

+ 77:13 Msr 14:21-22, Msr 15:8

+ 77:14 Msr 13:21-22

+ 77:15 Msr 17:6, Çöl 20:11

+ 77:18 Msr 17:7, Çöl 20:13, Çöl 11:4-6

+ 77:21 Çöl 11:1

+ 77:23 Gçk 7:11

+ 77:24 Msr 16:4, Msr 16:14-31

+ 77:27 Msr 16:13, Çöl 11:31

+ 77:29 Çöl 11:20

+ 77:31 Çöl 11:33-34

+ 77:32 Çöl 14:11

+ 77:33 Zeb 38:6

+ 77:35 Kan 32:4

+ 77:36 Işa 29:13, Hoş 7:13-14

+ 77:37 Ezk 20:16

+ 77:38 Msr 34:6, Çöl 14:20

+ 77:39 Gçk 6:3

+ 77:40 Işa 63:10

+ 77:43 Msr 7:3, Zeb 104:27-36

+ 77:44 Msr 7:17-24

+ 77:45 Msr 8:2-14, Msr 8:21-24

+ 77:46 Msr 10:12-15

+ 77:47 Msr 9:23-25

+ 77:48 Msr 9:19-21

+ 77:49 Msr 12:13, Msr 12:23

+ 77:51 Msr 12:29, Zeb 134:8

+ 77:52 Zeb 76:21

+ 77:53 Msr 14:27-28, Msr 15:10

+ 77:54 Msr 15:17

+ 77:55 Ýeş 23:4, Zeb 134:12

+ 77:56 Ser 2:11-12

+ 77:57 Hoş 7:16

+ 77:58 Kan 31:29, Kan 32:16

+ 77:60 Ýeş 18:1, Ser 18:30

+ 77:62 1Şam 4:10

+ 77:64 1Şam 4:11, Eýp 27:15

+ 77:65 Zeb 34:23, Zeb 43:24, Işa 42:13

+ 77:68 Gçk 49:8, 1ÝÝ 5:2, 1ÝÝ 28:4, Zeb 86:2

+ 77:70 1Şam 16:12-13

+ 77:71 2Şam 5:2

+ 77:72 1Pat 9:4

+ 78:1 Agy 1:10

+ 78:2 Kan 28:26

+ 78:3 Ýrm 14:16, Sep 1:17

+ 78:4 Zeb 43:14, Dan 9:16, Mik 6:16

+ 78:5 Zeb 84:6, Zeb 88:47

+ 78:6 Ýrm 10:25, Aýn 16:1

+ 78:7 Zeb 13:4

+ 78:8 Işa 64:9

+ 78:9 Zeb 24:11, Ýrm 14:7, Luk 18:13

+ 78:10 Zeb 41:4, Zeb 113:10, Ýow 2:17, Mik 7:10, Kan 32:43

+ 78:11 Zeb 101:21

+ 78:12 Gçk 4:15, Lew 26:21

+ 78:13 Zeb 73:1, Ezk 34:31, Zak 9:16

+ 79:1 Zeb 59:1

+ 79:2 Zeb 76:21, Wag 12:12, 1Şam 4:4, 2Şam 6:2, Zeb 98:1, Kan 33:2, Zeb 49:2

+ 79:3 Çöl 2:18-24

+ 79:4 Zeb 59:3, Çöl 6:25

+ 79:5 Zeb 88:47, Zak 1:12

+ 79:6 Zeb 41:4, Zeb 101:10

+ 79:8 Çöl 6:25

+ 79:9 Işa 5:1, Ýrm 2:21, Mat 21:33, Kan 7:1

+ 79:12 Zeb 71:8

+ 79:13 Zeb 88:41, Agy 2:2

+ 79:15 Işa 63:15

+ 79:17 2Pat 25:9

+ 79:20 Çöl 6:25

+ 80:1 Zeb 8:1, Zeb 83:1

+ 80:4 Lew 23:24, Çöl 10:10

+ 80:6 Msr 11:4, Kan 28:49, Ýrm 5:15

+ 80:7 Msr 1:11

+ 80:8 Zeb 49:15, Msr 17:1-7, Çöl 20:2-13

+ 80:9 Zeb 49:7

+ 80:10 Msr 20:2-3

+ 80:13 Ezk 20:25

+ 80:14 Kan 5:29, Işa 48:18

+ 80:17 Kan 32:13-14

* 81:1 Ylahy barlyklar – sözme-söz terjime: hudaýlar.

+ 81:1 Işa 3:13

+ 81:2 Lew 19:15, Kan 1:17, Sül 18:5

+ 81:3 Zeb 9:39, Ýrm 22:3

+ 81:4 Eýp 29:12, Sül 24:11

+ 81:5 Zeb 10:3

+ 81:6 Ýoh 10:34

+ 81:7 Zeb 48:13, Ezk 31:14

+ 82:2 Zeb 27:1

+ 82:4 Neh 4:8

+ 82:5 Zeb 73:8, Ýeş 7:9

+ 82:7 Gçk 25:12-16, 1ÝÝ 5:10

+ 82:8 Ýeş 13:5, 1Pat 15:18, Ezk 27:9

+ 82:9 2Pat 15:19

+ 82:10 Ser 4:13-15, Ser 7:19-25

+ 82:11 Ýeş 17:11, 1Şam 28:7, Eýp 20:7

+ 82:12 Ser 7:25, Ser 8:21

+ 82:14 Eýp 13:25, Eýp 21:18

+ 82:15 Işa 10:16-17

+ 82:16 1Pat 19:11, Eýp 9:17, Eýp 38:1

+ 82:19 Msr 6:3

+ 83:1 Zeb 8:1, Zeb 80:1

+ 83:3 Zeb 41:2, Zeb 62:1

+ 83:4 Zeb 5:3

+ 83:5 Zeb 22:6, Zeb 64:5

+ 83:6 Zeb 121:1

+ 83:10 Gçk 15:1

+ 83:12 Gçk 15:1, Mal 4:2, Luk 1:78

+ 83:13 Sül 16:20

+ 84:3 Zeb 31:1

+ 84:4 Msr 32:12

+ 84:6 Zeb 78:5

+ 84:13 Lew 26:4, Zeb 66:6

+ 84:14 Işa 58:8

+ 85:1 Zeb 16:1, Zeb 141:1, Zeb 39:18

+ 85:4 Zeb 24:1

+ 85:5 Msr 34:6, Zeb 144:8

+ 85:7 Zeb 76:3

+ 85:8 Msr 15:11, Zeb 34:10, Zeb 95:4, Zeb 96:9, Ýrm 10:6

+ 85:9 Zeb 65:4, Aýn 15:4

+ 85:10 Kan 6:4, Işa 37:16

+ 85:11 Zeb 24:4

+ 85:13 Eýp 33:28, Zeb 15:10, Işa 38:17

+ 85:14 Zeb 53:5

+ 85:15 Msr 34:6

+ 85:16 Zeb 115:7

+ 85:17 Ser 6:17

+ 86:2 Zeb 47:2, Işa 28:16, Zeb 77:68

+ 86:3 Zeb 45:5-6

* 86:4 Rahap – gadymy rowaýatlarda duş gelýän äpet deňiz jandary. Bu ýerde Müsür diýen manyda gelýär. Sözlüge seret.

+ 86:5 Zeb 47:9

+ 86:7 Zeb 35:9, Ezk 47:1

+ 87:1 1Pat 4:31, 1ÝÝ 2:6

+ 87:2 Zeb 21:3, Luk 18:7

+ 87:4 Zeb 15:10

+ 87:5 Zeb 27:1, Zeb 142:7, Sül 1:12

+ 87:6 Işa 26:14

+ 87:7 Eýp 10:21-22, Zeb 142:3, Agy 3:6

+ 87:8 Zeb 41:7-8

+ 87:9 Eýp 19:13, Zeb 30:12, Eýp 30:10

+ 87:11 Zeb 6:6, Işa 38:18

+ 87:13 Eýp 10:21-22, Wag 9:5

+ 87:14 Zeb 5:4

+ 87:17 Eýp 6:4

+ 87:18 Zeb 21:17

+ 87:19 Eýp 19:13-14, Zeb 37:12

+ 88:1 1Pat 4:31, 1ÝÝ 2:6

+ 88:2 Zeb 100:1

+ 88:5 2Şam 7:16, Zeb 131:11-12

+ 88:6 Zeb 18:1, Eýp 5:1, Eýp 15:15, Zak 14:5

+ 88:7 Msr 15:11, Gçk 6:2, Eýp 1:6

+ 88:9 Zeb 34:10

+ 88:10 Eýp 38:11, Zeb 64:8, Ýun 1:15

* 88:11 Rahap – gadymy rowaýatlarda duş gelýän äpet deňiz jandary. Sözlüge seret.

+ 88:11 Eýp 9:13, Eýp 26:12, Işa 51:9

+ 88:12 1ÝÝ 29:11, Zeb 23:1

+ 88:13 Kan 3:9, Ser 4:6

+ 88:15 Zeb 96:2

+ 88:16 Çöl 6:25, Zeb 4:7

+ 88:19 Zeb 46:10

+ 88:20 1Şam 13:14, 1Şam 16:13, Res 13:22

* 88:21 Ýagymy çalyp – kimdir biriniň başyna ýag guýup, patyşalyga ýa-da ruhanylyga belleme dessury. Sözlüge seret.

+ 88:24 Zeb 2:9

+ 88:26 Zeb 71:8

+ 88:27 Kan 32:15, Zeb 94:1

+ 88:28 2Şam 7:14, 1Pat 10:22

+ 88:29 Işa 55:3

+ 88:30 Eýp 14:12

+ 88:33 2Şam 7:14

+ 88:34 Ýrm 33:21

+ 88:36 Amo 4:2, Ýew 6:17-18

+ 88:38 Eýp 16:19

+ 88:39 Zeb 43:10

+ 88:40 Eýp 19:9, Ýrm 13:18, Agy 5:16

+ 88:41 Agy 2:2

+ 88:46 2Şam 24:15

+ 88:47 Zeb 12:1, Zeb 78:5, Hab 1:2, Zak 1:12, Zeb 12:2, Zeb 78:5

+ 88:48 Eýp 7:7

+ 88:49 Zeb 48:10

+ 88:53 Zeb 40:14

+ 89:1 Zeb 33:1, Ezr 3:2

+ 89:2 Kan 33:27

+ 89:3 Sül 8:25, Kan 33:27, Zeb 92:2, Hab 1:12

+ 89:4 Gçk 3:19, Eýp 34:15, Zeb 102:14, Wag 3:20, Wag 12:7

+ 89:5 2Pet 3:8, Zeb 38:6

+ 89:6 Zeb 36:2, Işa 40:6-8

+ 89:8 Ýrm 16:17

+ 89:10 Gçk 6:3, Gçk 47:9

+ 89:12 Wag 7:2

+ 89:17 Zeb 127:2

+ 90:1 Zeb 31:7, Zeb 120:5

+ 90:2 Zeb 17:3

+ 90:3 Zeb 123:7, Sül 6:5

+ 90:4 Zeb 16:8, Zeb 35:5

+ 90:5 Nag 3:8, Eýp 5:19-23, Sül 3:23, Sül 3:25

+ 90:8 Zeb 36:34, Zeb 91:12, Sül 29:16

+ 90:9 Kan 33:27, Zeb 17:3

+ 90:10 Sül 12:21

+ 90:12 Sül 3:23, Mat 4:6, Luk 4:10-11

+ 90:13 Mar 16:18, Luk 10:19

+ 90:14 Zeb 21:8-9, Sül 8:17, Zeb 9:11

+ 90:15 Eýp 12:4, Ýrm 33:3

+ 90:16 Zeb 20:5

+ 91:2 Zeb 146:1

+ 91:6 Zeb 110:2, Aýn 15:3

+ 91:9 Zeb 92:4

+ 91:11 Zeb 22:5, Sül 27:9, Wag 9:8

+ 91:12 Zeb 36:34, Zeb 59:10, Zeb 90:8, Sül 29:16

+ 91:13 Zeb 71:7, Sül 11:28, Işa 65:22, Sül 11:28

+ 91:14 Zeb 134:2

+ 91:16 Zeb 17:2, Gçk 18:25, Eýp 34:10

+ 92:1 1ÝÝ 16:31, Zeb 95:10, Zeb 96:1, Zeb 98:1, Zeb 103:1

+ 92:2 Kan 33:27, Zeb 54:20, Zeb 89:3, Hab 1:12

+ 92:3 Hab 3:10

+ 92:4 Zeb 91:9

+ 93:1 Kan 32:35, Kan 32:43, Işa 35:4, Kan 33:2, Zeb 49:2

+ 93:2 Işa 33:10

+ 93:3 Aýn 6:10

+ 93:5 Işa 3:15

+ 93:6 Işa 10:2

+ 93:7 Eýp 22:13, Sep 1:12, Mal 3:14

+ 93:9 Sül 20:12

+ 93:10 Eýp 7:16, Zeb 38:6, Wag 1:2, 1Kor 3:20

+ 93:12 Eýp 5:17, Sül 3:11-12

+ 93:14 1Şam 12:22, Rim 11:2

+ 93:17 Zeb 123:1-3

+ 93:21 Msr 23:7, Sül 17:15, Işa 5:23

+ 93:22 Zeb 17:3

+ 94:1 Kan 32:15, Zeb 88:27

+ 94:3 1Şam 5:3, 2ÝÝ 2:5, Zeb 85:8, Zeb 134:5

+ 94:5 Gçk 1:9-10

+ 94:6 2ÝÝ 6:13, Dan 6:10

+ 94:7 Zeb 73:1, Ezk 34:31, Zak 9:16, Ýew 3:7-11

* 94:9 Meribada… synady – ýewreýçe Meriba «dawa», Masa «synag» diýmegi aňladýar. Seret: Msr 17:1-7.

+ 94:11 Çöl 14:22-23, Kan 1:35, Kan 12:9, Ezk 20:15

• 95:1 1ÝÝ 16:23-33

+ 95:1 Zeb 32:3, Işa 42:10

+ 95:2 Zeb 99:4

+ 95:3 Zeb 9:2

+ 95:4 2Şam 22:4, Zeb 17:4, Zeb 144:3, Msr 18:11

+ 95:5 Işa 44:24, Ýrm 10:12

+ 95:7 Zeb 28:1

+ 95:9 Zeb 113:7

+ 95:10 Zeb 92:1, Zeb 96:1, Zeb 98:1

+ 95:11 Işa 44:23, Işa 49:13, Zeb 97:7

+ 95:13 Zeb 9:9

+ 96:1 Zeb 92:1, Zeb 95:10, Zeb 98:1

+ 96:2 Msr 19:9, Msr 20:21, Zeb 17:12, Zeb 88:15

+ 96:3 Zeb 20:10

+ 96:4 Zeb 76:19

+ 96:5 Ýeş 3:11, Mik 4:13, Zak 4:14, Zak 6:5, Zeb 67:3, Mik 1:4, Nah 1:5

+ 96:6 Zeb 18:2, Zeb 49:6

+ 96:7 Işa 42:17, Ýrm 10:14, Ýew 1:6

* 96:8 Sion – bu Iýerusalim şäheriniň beýleki ady. Sözlüge seret.

+ 96:8 Zeb 47:12

+ 96:9 1Şam 5:3, 2ÝÝ 2:5, Zeb 85:8

+ 96:10 Sül 8:13, Amo 5:15, Rim 12:9, Zeb 30:24, Zeb 36:28

+ 96:11 Zeb 26:1, Zeb 111:4, Sül 4:18, Mik 7:8

+ 96:12 Zeb 31:11

+ 97:1 Zeb 32:3, Işa 42:10, Işa 59:16

+ 97:3 Işa 52:10

+ 97:4 Zeb 65:1, Zeb 99:1

+ 97:6 Çöl 10:10

+ 97:7 Zeb 95:11

+ 97:8 Işa 55:12

+ 97:9 Zeb 95:13, Zeb 109:6, Işa 2:4, Işa 3:13, Ýow 3:12

+ 98:1 Zeb 92:1, Zeb 95:10, Zeb 96:1, Zeb 79:2

+ 98:2 Zeb 112:4

+ 98:4 Zeb 10:7

+ 98:6 Msr 32:11-14, Çöl 16:48, 1Şam 7:9-10

+ 98:7 Msr 33:9

+ 98:8 Çöl 14:20, Çöl 20:12

+ 98:9 Zeb 2:6

+ 99:1 Zeb 65:1, Zeb 97:4

+ 99:3 1Pat 18:39, Zeb 73:1, Ezk 34:31, Zak 9:16

+ 99:4 Zeb 95:2

+ 99:5 Zeb 105:1

+ 100:1 Zeb 88:2

+ 100:2 Zeb 118:1, 1Pat 9:4

+ 100:5 Msr 20:16, Sül 19:5, Sül 6:17, Sül 30:13

+ 100:8 Zeb 74:11

+ 101:1 Zeb 141:2

+ 101:4 Zeb 36:20, Eýp 30:30, Agy 1:13

+ 101:5 Zeb 36:2, Eýp 33:20, Zeb 106:18

+ 101:7 Sep 2:14

+ 101:9 Işa 65:15, Ýrm 29:22

+ 101:10 Zeb 41:4, Zeb 79:6

+ 101:12 1ÝÝ 29:15, Eýp 8:9, Eýp 14:2, Zeb 108:23, Zeb 143:4

+ 101:13 Zeb 9:8, Agy 5:19, Zeb 134:13

+ 101:14 Çöl 10:35, Işa 33:10, Ýrm 29:20, Dan 9:2

+ 101:15 Neh 4:2

+ 101:16 1Pat 8:41

+ 101:17 Işa 60:1

+ 101:19 Zeb 21:31, Zeb 77:6

+ 101:20 Gçk 11:5, Kan 26:15, Zeb 13:2

+ 101:21 Zeb 78:11

+ 101:22 Zeb 67:33

+ 101:25 Hab 1:12

+ 101:26 1Şam 2:8

+ 101:27 Işa 51:6, Aýn 20:11

+ 101:28 Eýp 36:26, Mal 3:6, Ýew 1:10-12, Ýew 13:8

+ 101:29 Zeb 68:37, Zeb 111:2

+ 102:1 Zeb 103:1, Zeb 145:1

+ 102:3 Msr 15:26, Msr 34:7

+ 102:4 Zeb 5:13

+ 102:5 Işa 40:31

+ 102:8 Msr 34:6

+ 102:9 Işa 57:16, Ýrm 3:5, Agy 3:31, Mik 7:18

+ 102:10 Ezr 9:13, Ezk 20:44

+ 102:11 Zeb 35:6, Işa 55:9

+ 102:12 Işa 43:25

+ 102:13 Mal 3:17

+ 102:14 Gçk 2:7

+ 102:15 Eýp 14:11, Zeb 89:6

+ 102:16 Eýp 7:10, Eýp 24:24, Zeb 36:10

+ 102:17 Zeb 24:6

+ 102:18 Msr 20:6, Kan 7:9

+ 102:19 Zeb 10:4, Zeb 92:2

+ 102:20 Zeb 148:2

+ 103:1 Zeb 102:1, 2Şam 7:22, Zeb 92:1

+ 103:2 Eýp 9:8, Ýrm 10:12, Ýrm 51:15

+ 103:3 Amo 9:6, Zeb 17:11

+ 103:4 Zak 6:5, Ezk 1:13, Ýew 1:7

+ 103:5 1Şam 2:8, Zeb 23:2, Sül 8:29, Zeb 118:90, Wag 1:4

+ 103:7 Eýp 26:11, Zeb 17:16, Işa 50:2

+ 103:9 Gçk 1:9, Eýp 38:8-11, Zeb 32:7, Ýrm 5:22

+ 103:14 Kan 11:14-15, Zeb 146:8-9

+ 103:15 Ser 9:13, Sül 31:6, Wag 10:19, Res 14:17

+ 103:18 Eýp 39:1

+ 103:19 Gçk 1:14, Zeb 73:16, Ýrm 33:25

+ 103:20 Işa 45:7

+ 103:21 Eýp 38:39, Ýow 1:20

+ 103:22 Eýp 37:8

+ 103:24 Sül 3:19

+ 103:27 Zeb 135:25

+ 103:28 Zeb 144:16

+ 103:29 Gçk 3:19, Eýp 34:15, Zeb 89:4, Zeb 145:4, Wag 3:20, Wag 12:7

+ 103:30 Eýp 33:4

+ 103:31 Zeb 71:17

+ 103:32 Zeb 143:5

+ 103:33 Zeb 62:5, Zeb 145:2

• 104:1 1ÝÝ 16:8-22

+ 104:1 Işa 12:4

+ 104:2 Ýrm 21:2

+ 104:4 Zeb 23:6, Zeb 26:8

+ 104:5 Zeb 76:12-13

+ 104:7 Işa 26:9

+ 104:8 Kan 7:9, Lew 26:42

+ 104:9 Gçk 17:2, Gçk 26:3

+ 104:11 Gçk 35:11-12

+ 104:12 Kan 7:7, Kan 26:5

+ 104:14 Gçk 12:17, Gçk 20:3

+ 104:15 Gçk 20:7

+ 104:16 Gçk 41:54

+ 104:17 Gçk 37:28, Gçk 45:5

+ 104:19 Gçk 37:7, Gçk 41:54

+ 104:20 Gçk 41:14

+ 104:21 Gçk 41:40

+ 104:23 Gçk 46:6

+ 104:24 Msr 1:7, Kan 26:5

+ 104:25 Msr 9:12

+ 104:26 Msr 3:10, Msr 4:14

+ 104:27 Msr 7:3, Zeb 77:43-51

+ 104:28 Msr 10:21-23

+ 104:29 Msr 7:17-24

+ 104:30 Msr 8:2-14

+ 104:31 Msr 8:16-24

+ 104:32 Msr 9:23-25

+ 104:34 Msr 10:12-15

+ 104:36 Msr 12:29

+ 104:37 Msr 12:35-36

+ 104:38 Msr 12:33

+ 104:39 Msr 13:21-22

+ 104:40 Msr 16:4, Msr 16:14-31

+ 104:41 Msr 17:6, Çöl 20:11

+ 104:42 Gçk 15:14

+ 104:43 Gçk 15

+ 104:44 Ýeş 24:13

+ 105:1 1ÝÝ 16:34, 2ÝÝ 5:13, 2ÝÝ 20:21, Ezr 3:11, Ýrm 33:11

+ 105:3 Zeb 14:2

+ 105:6 Ezr 9:7, Ýrm 3:25

* 105:7 Gyzyl deňiz – ýewreýçe Gamyş deňzi.

+ 105:7 Msr 14:11

+ 105:8 Msr 9:16, Msr 14:18

+ 105:9 Msr 15:8, Zeb 17:16, Msr 14:21-22

+ 105:10 Luk 1:71

+ 105:11 Msr 14:28

+ 105:12 Msr 14:31

+ 105:13 Kan 8:14, Zeb 77:11, Hoş 13:6

+ 105:14 Çöl 11:4

+ 105:15 Çöl 11:20, Zeb 77:29

+ 105:16 Çöl 16:1-3

+ 105:17 Çöl 16:31-32, Çöl 11:6

+ 105:18 Çöl 16:35

* 105:19 Horep – bu Sinaý dagynyň beýleki ady.

+ 105:19 Msr 32:4, Kan 9:8

+ 105:20 Ýrm 2:11, Rim 1:23

+ 105:21 Kan 8:12-14, Zeb 77:11, Sül 3:12, Hoş 13:6

+ 105:23 Msr 32:10, Kan 9:14

+ 105:24 Çöl 14:2-4

+ 105:27 Çöl 14:30

+ 105:28 Çöl 25:1-5, Hoş 9:10

+ 105:30 Çöl 25:7-8

+ 105:31 Gçk 15:6, Çöl 25:10-13

+ 105:32 Msr 17:7, Çöl 20:13

+ 105:33 Çöl 20:10

+ 105:34 Ser 1:21, Ser 1:27-36

+ 105:35 Ser 3:5-6, Hoş 7:8

+ 105:36 Msr 23:33, Ser 2:3, Ser 2:13

+ 105:37 Kan 32:17

+ 105:38 Çöl 35:33

+ 105:41 Ser 2:14

+ 105:42 Ser 4:3

+ 105:43 Ser 2:16

+ 105:44 Ser 3:9, Ser 4:3

+ 105:45 Lew 26:42, Zeb 73:20, Agy 3:32

+ 105:46 Ezr 1:1

+ 105:48 1ÝÝ 16:35-36, Zeb 40:14

+ 106:1 Zeb 105:1

+ 106:2 Zeb 105:10, Kan 30:3, Işa 11:12, Ýrm 32:37, Ezk 11:17, Sep 3:20

+ 106:9 Luk 1:53

+ 106:10 Eýp 36:7, Işa 9:2, Işa 42:7, Işa 49:9

+ 106:11 Sül 1:25

+ 106:12 Zeb 21:12

+ 106:16 Işa 45:2

+ 106:18 Eýp 33:20, Zeb 9:14

+ 106:20 2Pat 20:5

+ 106:22 Zeb 49:14, Ýew 13:15

+ 106:25 Ýun 1:4

+ 106:27 Eýp 12:25, Işa 24:20

+ 106:29 Zeb 64:8, Zeb 88:10, Ýun 1:15, Mat 8:26

+ 106:33 Işa 50:2

+ 106:34 Gçk 19:24-28, Ýrm 4:26

+ 106:35 Eýp 38:26, Işa 35:6, Işa 41:18

+ 106:38 Gçk 12:2, Msr 1:7, Eýp 42:10

+ 106:40 Eýp 12:21, Eýp 12:24

+ 106:41 1Şam 2:8, Zeb 112:7

+ 106:42 Eýp 22:19, Zeb 118:74, Eýp 5:16, Zeb 62:12

+ 106:43 Dan 12:10, Hoş 14:10

• 107:1 Zeb 56:8-12, Zeb 59:7-14

+ 107:2 Zeb 111:7-8

+ 107:3 1ÝÝ 15:16

+ 107:5 Zeb 35:5

+ 107:8 Gçk 12:6, Gçk 33:18, Gçk 33:17

+ 107:13 Zeb 145:3, Ýrm 17:5

+ 108:1 Zeb 27:1

+ 108:2 Zeb 51:4

+ 108:3 Zeb 34:19

+ 108:5 Zeb 34:12, Sül 17:13, Ýrm 18:20

+ 108:6 Zeb 34:4-8, Zeb 68:23-26

+ 108:7 Sül 28:10

+ 108:8 Res 1:20

+ 108:9 Msr 22:24

+ 108:10 Ýrm 18:21

+ 108:13 Eýp 18:19, Zeb 20:11

+ 108:14 Msr 20:5

+ 108:15 Agy 1:22, Eýp 18:17, Sül 10:7

+ 108:18 Çöl 5:22

+ 108:21 Zeb 68:17

+ 108:22 Zeb 39:8

+ 108:23 Zeb 101:12, Msr 10:19

+ 108:29 Eýp 8:22

+ 108:31 Zeb 15:8

* 109:1 Hudaý rebbime – gadymy döwürde reb diýen söz Hudaýa ýa-da patyşa ýüzlenilende ulanyldy. Sözlükde «Reb» sözüne seret.

+ 109:1 Mat 22:44, Mar 12:36, Luk 20:42-43, Res 2:34-35, Zeb 8:7, Mar 16:19, Ýew 1:13, Ýew 10:13

* 109:2 Sion – bu Iýerusalim şäheriniň beýleki ady. Sözlüge seret.

+ 109:2 Zeb 2:6, Zeb 71:8

+ 109:4 Ýew 6:17-18, Gçk 14:18-20, Ýew 5:6, Ýew 7:17, Ýew 7:21

+ 109:5 Zeb 67:13

+ 109:6 Zeb 9:9, Ýow 3:12, Zeb 67:22

+ 110:1 Zeb 149:1, Zeb 137:1

+ 110:2 Zeb 91:6

+ 110:3 Zeb 111:3

+ 110:4 Msr 34:6

+ 110:5 Zeb 104:8

+ 110:9 Luk 1:68, Zeb 98:3, Luk 1:49

+ 110:10 Eýp 28:28, Sül 1:7, Sül 9:10, Kan 4:6

+ 111:1 Zeb 1:2, Zeb 127:1

+ 111:2 Sül 11:21

+ 111:3 Zeb 110:3

+ 111:4 Zeb 26:1, Zeb 96:11, Mik 7:8

+ 111:5 Zeb 36:26

+ 111:6 Sül 10:7

+ 111:7 Zeb 56:8, Zeb 107:2

+ 111:8 Zeb 53:9

+ 111:9 Sül 11:24-25, Kan 24:13, 2Kor 9:9

+ 111:10 Eýp 16:9

+ 112:2 Eýp 1:21, Zeb 113:26

+ 112:3 Zeb 47:11, Zeb 49:1, Mik 1:11

+ 112:4 Zeb 98:2, Zeb 148:13, Zeb 8:1

+ 112:5 Zeb 34:10

+ 112:6 Zeb 10:4

+ 112:7 1Şam 2:8, Zeb 106:41

+ 112:9 1Şam 2:5, Zeb 67:7

+ 113:1 Msr 12:37

+ 113:3 Msr 14:21-22, Zeb 76:17, Ýeş 3:13

+ 113:4 Zeb 28:6

+ 113:7 Zeb 95:9

+ 113:8 Msr 17:6, Çöl 20:11, Zeb 77:15

+ 113:10 Zeb 41:4, Zeb 78:10, Ýow 2:17, Mik 7:10

+ 113:11 Zeb 2:4, Zeb 10:4, Işa 66:1, Zeb 134:6

+ 113:12 Zeb 134:15-18

+ 113:13 Kan 4:28

+ 113:15 Işa 46:7, Ýrm 10:5

+ 113:16 Işa 44:9

+ 113:18 Gçk 15:1

+ 113:22 Işa 65:23

+ 113:25 Zeb 6:6, Wag 9:10, Işa 38:18

+ 113:26 Zeb 112:2

+ 114:1 Kan 6:5, Zeb 17:2

+ 114:3 Zeb 17:5-6

+ 114:5 Msr 34:6

+ 114:7 Zeb 12:6

+ 114:8 Zeb 55:14

+ 114:9 Zeb 26:13

+ 115:1 2Kor 4:13

+ 115:2 Zeb 61:8

+ 115:3 2ÝÝ 32:25

+ 115:5 Çöl 30:3, Zeb 49:14, Wag 5:3, Ýun 2:10

+ 115:6 Zeb 71:14

+ 115:7 Zeb 85:16

+ 115:8 Zeb 49:14, Zeb 55:13

+ 116:1 Rim 15:11

+ 116:2 Zeb 35:6, Işa 55:9

+ 117:1 Zeb 105:1

+ 117:5 Zeb 17:20, Zeb 30:8

+ 117:6 Zeb 55:5, Zeb 55:12, Işa 51:7, Işa 51:12, Ýew 13:6

+ 117:7 Zeb 53:9

+ 117:8 Zeb 145:3, Ýrm 17:5

+ 117:10 Zeb 21:13

+ 117:14 Msr 15:2, Işa 12:2

+ 117:15 Msr 15:6

+ 117:17 Zeb 72:28, Zeb 106:22

+ 117:19 Zeb 23:7, Işa 26:2

+ 117:20 Aýn 21:27

+ 117:22 Işa 28:16, Zak 10:4, Mat 21:42, Mar 12:10, Luk 20:17, Res 4:11, Efe 2:20, 1Pet 2:7

+ 117:26 Mat 21:9, Mat 23:39, Mar 11:9, Luk 13:35, Luk 19:38

+ 117:27 2Şam 21:17, 2Pat 8:20, Zeb 17:29

+ 117:29 Zeb 105:1

+ 118:1 Zeb 100:2, Zeb 100:6

+ 118:3 1Ýoh 3:9, 1Ýoh 5:18

+ 118:6 Zeb 118:80

+ 118:8 Zeb 37:22

+ 118:9 Eýp 13:26, Zeb 24:7, Ýrm 3:25

+ 118:10 2ÝÝ 15:2

+ 118:11 Eýp 23:12, Zeb 36:3, Zeb 39:9

+ 118:12 Zeb 26:11

+ 118:13 Kan 6:7

+ 118:14 Sül 3:14-15

+ 118:15 Zeb 24:4

+ 118:19 1ÝÝ 29:15, Zeb 38:13

+ 118:20 Zeb 41:2

+ 118:21 Kan 27:26, Ýrm 11:3

+ 118:23 Zeb 118:161, Dan 6:4, Dan 6:10

+ 118:28 Zeb 21:15

+ 118:34 Zeb 118:69

+ 118:36 Sül 23:4

+ 118:42 Sül 27:11

+ 118:46 Mat 10:18, Res 26:1

+ 118:47 Zeb 1:2

+ 118:51 Ýrm 20:7, Agy 3:14

+ 118:53 Neh 13:25

+ 118:54 1ÝÝ 29:15, Zeb 38:13

+ 118:57 Zeb 15:5

+ 118:61 Eýp 18:8-10, Zeb 139:6, Ýrm 18:22

+ 118:62 Zeb 41:9, Res 16:25

+ 118:64 Zeb 32:5

+ 118:68 Zeb 105:1, Mar 10:18

+ 118:69 Zeb 118:34

+ 118:70 Zeb 16:10

+ 118:71 Rim 8:28

+ 118:72 Zeb 18:11

+ 118:73 Eýp 10:8, Eýp 31:15

+ 118:74 Zeb 106:42

+ 118:80 Zeb 118:6

+ 118:82 Zeb 68:4, Agy 4:17

+ 118:84 Aýn 6:10

+ 118:85 Zeb 7:16, Ýrm 18:20

+ 118:89 Işa 40:8

+ 118:90 Zeb 103:5, Wag 1:4

+ 118:91 Ýrm 33:25

+ 118:98 Kan 4:6

+ 118:100 Eýp 32:7-9

+ 118:101 Sül 1:15

+ 118:103 Zeb 18:10, Aýn 10:9-10

+ 118:105 Sül 6:23, 2Pet 1:19

+ 118:106 Neh 10:29

+ 118:110 Eýp 18:8-10, Zeb 139:6, Ýrm 18:22

+ 118:111 Kan 33:4, Ýrm 15:16

+ 118:114 Zeb 31:7, Gçk 15:1

+ 118:115 Eýp 21:16, Zeb 6:9, Mat 7:23

+ 118:120 Eýp 4:14

+ 118:122 Eýp 17:3

+ 118:123 Zeb 118:82, Agy 4:17

+ 118:127 Zeb 18:11, Sül 8:10

+ 118:130 Zeb 18:8

+ 118:131 Eýp 29:23

+ 118:135 Çöl 6:25

+ 118:136 Ýrm 9:1, Ezk 9:4

+ 118:140 Zeb 11:7, Zeb 17:31, Sül 30:5

+ 118:142 Zeb 18:10

+ 118:147 Zeb 5:5

+ 118:151 Kan 4:7, Zeb 144:18

+ 118:154 Agy 3:58

+ 118:156 2Şam 24:14

+ 118:157 Zeb 3:2

+ 118:158 Zeb 138:20

+ 118:160 Ýoh 17:17

+ 118:161 1Şam 26:18, Zeb 118:23

+ 118:162 1Şam 30:20, Ýrm 15:16

+ 118:166 Gçk 49:18

+ 118:168 Eýp 23:10, Zeb 138:3, Sül 5:21, Ýew 4:13

+ 118:176 Işa 53:6, Ýrm 50:6, 1Pet 2:25

+ 119:2 Sül 6:17

+ 119:4 Zeb 139:11, Sül 25:22

+ 119:5 Gçk 10:2, Ezk 27:13, Nag 1:4, Ýrm 49:28-29

+ 120:1 Zeb 119:1

+ 120:2 Zeb 123:8

+ 120:3 Sül 3:23, Sül 3:26

+ 120:5 Zeb 90:1

+ 120:8 Çöl 6:24, Kan 28:6

+ 121:1 Zeb 119:1, Işa 2:3, Zak 8:21

+ 121:4 Kan 16:16, Zeb 119:1

+ 121:5 1Pat 7:7, 2ÝÝ 19:8

+ 121:6 Ýrm 31:23

+ 121:9 Neh 2:10, Est 10:3

+ 122:1 Zeb 119:1, Zeb 10:4, 2ÝÝ 20:12, Zeb 24:15

+ 122:3 Neh 4:4

+ 122:4 Ýrm 20:7, Agy 3:14

+ 123:1 Zeb 119:1, Zeb 128:1, Zeb 93:17

+ 123:3 Çöl 16:30-33, Zeb 54:16, Sül 1:12

+ 123:4 Eýp 22:11, Zeb 68:3

+ 123:7 Zeb 90:3

+ 123:8 Zeb 120:2

+ 124:1 Zeb 119:1

+ 124:5 Sül 2:15, Zeb 127:5, Gal 6:16

+ 125:1 Zeb 119:1

+ 125:2 Eýp 8:21

+ 125:3 Ýow 2:21

+ 125:6 Zeb 29:6

+ 126:1 Zeb 119:1, Zeb 71:1

+ 126:2 Wag 8:16, Gçk 3:17

+ 126:3 Gçk 33:5

+ 127:1 Zeb 119:1, Zeb 111:1

+ 127:2 Zeb 89:17

+ 127:3 Zeb 143:12

+ 127:5 Zeb 19:3, Zeb 133:3

+ 127:6 Zeb 124:5, Gal 6:16

+ 128:1 Zeb 119:1, Zeb 128:1

+ 128:3 Mik 3:12

+ 128:5 Zeb 34:4

+ 128:6 2Pat 19:26, Eýp 8:12

+ 128:8 Rut 2:4, Zeb 117:26

+ 129:1 Zeb 119:1, Agy 3:55

+ 129:2 Neh 1:6, Neh 1:11, 2ÝÝ 6:40

+ 129:4 Eýp 37:24, Işa 55:7

+ 129:7 Zeb 130:3

+ 129:8 Zeb 24:22

+ 130:1 Zeb 119:1

+ 130:3 Zeb 129:7

+ 131:1 Zeb 119:1

+ 131:3 1ÝÝ 22:7, Res 7:46

+ 131:7 Zeb 98:5

+ 131:8 Zeb 77:61, 2ÝÝ 6:41

+ 131:9 Eýp 29:14

+ 131:10 2ÝÝ 6:42

+ 131:11 Zeb 88:34-35, Zeb 109:4, 2Şam 7:12

+ 131:12 1Pat 8:25

+ 131:13 Msr 19:18, Zeb 67:17, Zeb 77:68

+ 131:15 Zeb 147:3, Rut 1:6

+ 131:17 2Şam 21:17, 2Pat 8:20, Zeb 17:29

+ 132:1 Zeb 119:1, Gçk 13:8

+ 132:2 Msr 29:7, Lew 8:12

+ 132:3 Kan 3:9, Lew 25:21, Kan 28:8

+ 133:1 Zeb 119:1, 1ÝÝ 9:33

+ 133:2 Zeb 27:2

+ 133:3 Çöl 6:24, Zeb 19:3, Zeb 127:5

+ 134:2 Zeb 91:14

+ 134:4 Msr 19:5, Kan 7:6

+ 134:5 2ÝÝ 2:5, Zeb 85:8, Zeb 94:3

+ 134:6 Zeb 113:11

+ 134:7 Eýp 38:22, Ýrm 10:13, Ýrm 51:16

+ 134:8 Msr 12:29, Zeb 77:51

+ 134:9 Kan 6:22

+ 134:10 Zeb 135:17-20

+ 134:11 Çöl 21:21-35, Ýeş 12:7-24

+ 134:12 Kan 29:8, Ýeş 23:4, Zeb 77:55

+ 134:13 Zeb 101:13

+ 134:14 Kan 32:36

+ 134:15 Zeb 113:12-16

+ 134:16 Kan 4:28

+ 134:17 Ýrm 10:14, Hab 2:19

+ 134:18 Işa 44:9

+ 134:20 Zeb 21:24

+ 134:21 Zeb 131:13

+ 135:1 Zeb 105:1

+ 135:2 Kan 10:17

+ 135:4 Zeb 71:18

+ 135:5 Sül 3:19, Ýrm 10:12

+ 135:6 Işa 44:24

+ 135:7 Gçk 1:16-18

+ 135:10 Msr 12:29, Zeb 77:51

+ 135:11 Msr 12:51

+ 135:13 Msr 14:21-22, Zeb 77:13

+ 135:15 Msr 14:27

+ 135:16 Msr 15:22

+ 135:17 Zeb 134:10-12

+ 135:19 Çöl 21:21-26

+ 135:20 Çöl 21:33-35

+ 135:24 Zeb 105:10

+ 135:25 Zeb 103:27

+ 136:1 Ezk 1:1, Ezk 3:15, Ezk 10:15

* 136:2 Lira – kirişli saz guraly. Sözlüge seret.

+ 136:5 Dan 6:10

+ 136:6 Eýp 29:10, Ezk 3:26

+ 136:7 Işa 34:5, Ýrm 49:7-22, Ezk 25:12-14, Ezk 35, Amo 1:11-12, Abd 1:1-16, Mal 1:3-4

+ 136:8 Işa 21:9, Işa 47:1, Ýrm 50:1, Aýn 18:6

+ 136:9 2Pat 8:12, Işa 13:16, Nah 3:10

+ 137:1 Zeb 110:1, 1Şam 5:3, 2ÝÝ 2:5, Zeb 85:8

+ 137:2 Zeb 27:2

+ 137:7 Zeb 70:20

+ 137:8 Zeb 105:1

+ 138:1 Ýrm 12:3

+ 138:2 2Pat 19:27

+ 138:3 Eýp 23:10, Sül 5:21, Ýew 4:13

+ 138:6 Rim 11:33

+ 138:7 Ýrm 23:23-24, Ýun 1:3

+ 138:8 Eýp 11:8, Eýp 26:6, Amo 9:2

+ 138:12 Eýp 34:21-22

+ 138:13 Eýp 10:10-11

+ 138:15 Wag 11:5

+ 138:16 Msr 32:32, Zeb 55:9, Mal 3:16

+ 138:17 Zeb 91:6

+ 138:19 Eýp 4:9, Işa 11:4, 2Sal 2:8

+ 138:21 Zeb 25:5, Zeb 118:158

+ 138:23 Zeb 25:2

+ 139:2 Zeb 70:4

+ 139:4 Zeb 57:5-6, Rim 3:13

+ 139:5 Zeb 140:9

+ 139:6 Eýp 18:8-10, Ýrm 18:22

+ 139:11 Zeb 10:6, Zeb 119:4, Sül 25:22

+ 139:13 Zeb 9:5

+ 140:2 Msr 30:7, Aýn 5:8, Aýn 8:3-4, Msr 29:41

+ 140:3 Zeb 33:13, Sül 13:3, Wag 12:4

+ 140:5 Sül 25:12, Sül 27:6

+ 140:6 2ÝÝ 25:12

+ 140:7 Işa 5:14

+ 140:8 2ÝÝ 20:12, Zeb 24:15, Zeb 122:1-2

+ 140:9 Zeb 139:5

+ 140:10 Zeb 7:16

+ 141:1 1Şam 22:1, 1Şam 24:3, Zeb 56:1

+ 141:2 Zeb 101:1

+ 141:3 Zeb 142:4, Zeb 139:6

+ 141:5 Zeb 26:13

+ 141:6 Zeb 17:18

+ 141:7 Işa 42:7

+ 142:2 Eýp 4:17, Eýp 9:2, Wag 7:20, Rim 3:20, Gal 2:16

+ 142:3 Zeb 87:7, Agy 3:6

+ 142:5 Kan 32:7, Zeb 76:6

+ 142:6 Zeb 41:2, Zeb 62:2

+ 142:7 Zeb 27:1, Sül 1:12

+ 142:8 Zeb 24:1

+ 142:10 Neh 9:20

+ 142:11 Ýrm 14:17

+ 142:12 Zeb 53:7

+ 143:1 Zeb 17:3, Zeb 17:35

* 143:2 Halklary – käbir golýazmalarda meniň halkymy.

+ 143:2 Gçk 15:1, Zeb 17:3

+ 143:3 Eýp 7:17, Zeb 8:5

+ 143:4 Eýp 7:16, Zeb 38:6-7, Zeb 61:10, Wag 1:2, 1ÝÝ 29:15, Eýp 14:2, Zeb 101:12

+ 143:5 2Şam 22:10, Zeb 17:10, Işa 64:1, Zeb 103:32

+ 143:6 Zeb 76:18

+ 143:7 Zeb 68:15

+ 143:8 Zeb 11:3

+ 143:9 Zeb 32:3, Işa 42:10

+ 143:10 Zeb 17:51

+ 143:12 Zeb 127:3

+ 143:14 Işa 3:25, Ýrm 14:2

+ 143:15 Zeb 32:12

+ 144:3 2Şam 22:4, Zeb 17:4, Zeb 47:2, Eýp 5:9, Eýp 9:10

+ 144:6 Zeb 77:4

+ 144:8 Msr 34:6, Zeb 85:5

* 144:13 Reb ähli sözlerinde wepadar, Ol ähli işlerinde rehimdar – bu sözler käbir golýazmalarda ýok.

+ 144:13 Zeb 9:37, Zeb 101:13, Agy 5:19

+ 144:14 Zeb 145:8, Luk 13:11-13

+ 144:15 Zeb 103:27

+ 144:16 Zeb 103:14, Zeb 103:28

+ 144:18 Kan 4:7

+ 144:19 Sül 10:24

+ 145:1 Zeb 102:1, Zeb 103:1

+ 145:2 Zeb 103:33

+ 145:3 Zeb 117:8, Ýrm 17:5

+ 145:4 Zeb 103:29, Işa 2:22

+ 145:7 Zeb 102:6, Zeb 106:9, Işa 61:1

+ 145:8 Mat 9:28-30, Zeb 144:14, Luk 13:11-13

+ 145:9 Msr 22:21, Kan 10:18

+ 145:10 Msr 15:18, Zeb 9:35

+ 146:1 Zeb 91:2

+ 146:2 Zeb 50:20, Zeb 68:36, Kan 30:3, Ýrm 32:37, Ezk 34:13

+ 146:3 Kan 32:39

+ 146:4 Işa 40:26

+ 146:5 Işa 40:28

+ 146:7 1ÝÝ 15:16

+ 146:8 Kan 11:14, Eýp 5:10

+ 146:9 Eýp 38:41

+ 146:10 Zeb 32:17

+ 146:11 Zeb 32:18

+ 147:2 Neh 7:3

+ 147:3 Zeb 131:15

+ 147:5 Eýp 37:6, Eýp 38:29

+ 147:9 Kan 7:6, Amo 3:2, Kan 4:8

+ 148:1 Mat 21:9, Luk 2:14, Luk 19:38

+ 148:2 Zeb 102:20

+ 148:4 Kan 10:14, Gçk 1:7

+ 148:5 Zeb 32:6, Ýew 11:3

+ 148:6 Eýp 14:15, Zeb 103:9

+ 148:7 Gçk 1:21

+ 148:8 Eýp 37:6

+ 148:13 Zeb 8:2-3, Zeb 112:4

+ 149:1 Zeb 32:3, Işa 42:10, Zeb 110:1

+ 149:5 Zeb 62:7

+ 149:9 Işa 65:6

+ 150:1 1ÝÝ 15:16, 2ÝÝ 5:12, Gçk 1:6-8

+ 150:3 Zeb 97:6, Zeb 32:2, Zeb 70:22

+ 150:4 Msr 15:20

+ 150:5 1ÝÝ 15:19

+ 1:1 1Pat 4:31, Sül 10:1, Sül 25:1, Wag 12:9

+ 1:3 Sül 2:9

+ 1:4 Sül 8:5

+ 1:7 Eýp 28:28, Zeb 110:10, Sül 8:13, Sül 9:10, Sül 16:6

+ 1:8 Sül 6:20

+ 1:9 Sül 4:9

+ 1:10 Kan 13:8, Sül 16:29

+ 1:11 Zeb 9:30, Zeb 63:5, Ýrm 5:26

+ 1:12 Çöl 16:32-33, Zeb 123:3, Zeb 27:1

+ 1:15 Zeb 1:1, Sül 4:14, Sül 24:1

+ 1:16 Sül 6:18, Işa 59:7, Rim 3:15

* 1:19 Takdyry – käbir golýazmalarda ýodalary.

+ 1:19 Sül 15:27

+ 1:20 Sül 8:1, Sül 9:3

+ 1:22 Sül 8:5, Zeb 1:1, Sül 21:24

+ 1:24 Işa 65:12, Işa 66:4, Ýrm 7:13

+ 1:25 Zeb 106:11

+ 1:26 Zeb 2:4

+ 1:28 1Şam 8:18, Eýp 27:8-9, Işa 1:15, Ýrm 11:11, Ezk 8:18, Mik 3:4

+ 1:31 Ýrm 6:19

+ 2:1 Sül 1:8

+ 2:4 Sül 3:14

+ 2:5 Sül 1:7

+ 2:6 1Pat 3:9-12, Ýak 1:5

+ 2:7 Sül 30:5

+ 2:8 1Şam 2:9, Zeb 90:11

+ 2:9 Sül 1:3

+ 2:14 Sül 10:23, Sül 15:21, Ýrm 11:15

+ 2:15 Zeb 124:5, Sül 14:2

+ 2:16 Sül 6:24, Sül 7:5, Sül 23:27

+ 2:18 Sül 5:5, Sül 7:27

+ 2:21 Zeb 36:11, Mat 5:5

+ 2:22 Sül 10:30

+ 3:1 Sül 1:8

+ 3:2 Sül 3:16, Sül 4:10, Sül 9:11, Sül 10:27

+ 3:3 Sül 6:21, Sül 7:3

+ 3:5 Zeb 36:5

+ 3:6 Sül 11:5

+ 3:7 Sül 12:15, Ýrm 9:23, Eýp 28:28

+ 3:9 Msr 23:19, Msr 34:26, Kan 26:2

+ 3:10 Kan 28:8, Mal 3:10

+ 3:11 Zeb 93:12, Eýp 5:17

+ 3:12 Kan 8:5, 1Kor 11:32, Ýew 12:6, Aýn 3:19

+ 3:14 Eýp 28:15, Sül 8:19, Sül 16:16

+ 3:15 Eýp 28:18, Sül 8:11

+ 3:16 Sül 3:2, Sül 4:10, Sül 9:11, Sül 10:27, Sül 8:18, Sül 22:4

+ 3:18 Gçk 2:9, Gçk 3:22, Sül 11:30, Sül 13:12, Sül 15:4

+ 3:19 Zeb 103:24, Sül 8:27, Ýrm 10:12, Zeb 135:5

+ 3:20 Gçk 7:11, Eýp 36:27

+ 3:23 Sül 10:9, Zeb 90:12, Sül 4:12

+ 3:24 Eýp 11:19

+ 3:25 Zeb 90:5

+ 3:27 Gal 6:10

+ 3:28 Lew 19:13, Kan 24:14-15

+ 3:31 Zeb 36:1, Sül 23:17, Sül 24:1, Sül 24:19

+ 3:33 Zak 5:4, Mal 2:2, Eýp 8:6, Sül 14:11

+ 3:34 Zeb 1:1, Ýak 4:6, 1Pet 5:5

+ 4:1 Sül 1:8

+ 4:4 1ÝÝ 28:9, Lew 18:5, Işa 55:3

+ 4:8 1Şam 2:30

+ 4:9 Sül 1:9

+ 4:10 Sül 3:2, Sül 3:16, Sül 9:11, Sül 10:27

+ 4:12 Sül 3:23

+ 4:13 Sül 3:18

+ 4:14 Zeb 1:1, Sül 1:15

+ 4:16 Zeb 35:5, Mik 2:1

+ 4:18 Eýp 11:17, Eýp 22:28, Zeb 96:11, Işa 60:3, Dan 12:3, Mat 13:43

+ 4:19 1Şam 2:9, Ýrm 23:12, Ýoh 12:35

+ 4:22 Sül 14:30

+ 4:24 Sül 6:12

+ 4:26 Ýew 12:13

+ 4:27 Kan 5:32, Kan 28:14

+ 5:1 Sül 4:20

+ 5:2 Mal 2:7

+ 5:3 Sül 2:16, Zeb 54:22

+ 5:4 Wag 7:26

+ 5:5 Sül 2:18, Sül 7:27

+ 5:15 Nag 4:15

+ 5:18 Kan 24:5

+ 5:21 2ÝÝ 16:9, Zeb 138:3, Zeb 118:168, Ýrm 16:17, Ýrm 32:19

+ 6:1 Eýp 17:3

+ 6:5 Zeb 90:3

+ 6:6 Sül 10:26, Sül 18:9

+ 6:8 Sül 30:25

+ 6:9 Sül 19:15

+ 6:11 Sül 13:4, Sül 24:33-34, Wag 4:5

+ 6:12 Sül 16:27

+ 6:13 Sül 10:19

+ 6:15 Işa 30:13

+ 6:16 Eýp 5:19, Sül 30:18

+ 6:17 Zeb 100:5, Sül 16:5, Sül 21:4, Sül 12:22, Sül 17:7, Zeb 119:2, Kan 19:10

+ 6:18 Gçk 6:5, Sül 15:26, Sül 1:16, Işa 59:7, Rim 3:15

+ 6:19 Msr 20:16, Zeb 26:12

+ 6:20 Sül 1:8

+ 6:21 Sül 3:3

+ 6:23 Zeb 118:105, Sül 10:17

+ 6:24 Sül 2:16

+ 6:25 Mat 5:28

+ 6:31 Msr 22:4

+ 6:32 Msr 20:14

+ 6:34 Sül 27:4, Nag 8:6

+ 7:1 Sül 2:1

+ 7:2 Lew 18:5, Sül 4:4

+ 7:3 Sül 3:3

+ 7:5 Sül 2:16

+ 7:7 Sül 1:4

+ 7:9 Eýp 24:15

+ 7:10 Gçk 38:14-15

+ 7:12 Sül 23:28

+ 7:17 Zeb 44:9

+ 7:21 Sül 5:3, Sül 6:24

+ 7:22 Wag 9:12

+ 7:27 Sül 2:18, Sül 5:5

+ 8:1 Sül 1:20-21, Sül 9:3

+ 8:5 Sül 1:4, Sül 1:22

+ 8:10 Zeb 18:11, Zeb 118:127, Sül 3:14

+ 8:11 Sül 3:15

+ 8:13 Sül 1:7, Sül 9:10, Sül 16:6, Zeb 96:10, Sül 4:24, Sül 6:17

+ 8:14 Wag 7:19

+ 8:17 Zeb 90:14, Ýoh 14:21, Mat 7:8

+ 8:18 Sül 3:16, Sül 22:4

+ 8:19 Sül 3:14, Sül 16:16

+ 8:22 Eýp 28:27, Aýn 3:14

+ 8:25 Eýp 15:7, Zeb 89:3

+ 8:27 Sül 3:19

+ 8:28 Gçk 1:6

+ 8:29 Gçk 1:9, Gçk 1:10, Eýp 26:10, 1Şam 2:8, Zeb 23:2, Zeb 101:26, Zeb 103:5

+ 8:32 Zeb 118:1, Zeb 127:1

+ 8:35 Sül 3:18, Sül 4:22, Sül 18:22

+ 9:2 Nag 8:2

+ 9:3 Sül 1:20, Sül 8:1

+ 9:5 Ýoh 7:37

+ 9:8 Zeb 140:5

+ 9:9 Mat 13:12, Mar 4:25

+ 9:10 Eýp 28:28, Zeb 110:10, Sül 1:7

+ 9:11 Sül 3:2, Sül 3:16, Sül 4:10, Sül 10:27

+ 9:13 Sül 7:11

+ 9:17 Sül 5:15, Sül 20:17

+ 10:1 Sül 1:1, Sül 25:1, Sül 15:20, Sül 29:3, Sül 17:21, Sül 17:25

+ 10:2 Sül 11:4, Sül 11:6

+ 10:3 Eýp 4:7, Zeb 33:10-11, Zeb 36:25, Sül 13:25

+ 10:4 Sül 21:5

+ 10:7 Eýp 18:17, Zeb 33:17

+ 10:9 Zeb 22:4, Sül 3:23, Sül 28:18

+ 10:10 Sül 6:13

+ 10:11 Zeb 35:10, Sül 13:14, Sül 14:27, Sül 16:22

+ 10:12 Ýak 5:20, 1Pet 4:8

+ 10:13 Sül 19:29, Sül 26:3

+ 10:14 Sül 18:7

+ 10:15 Sül 18:11

+ 10:16 Sül 11:19

+ 10:17 Sül 6:23

+ 10:19 Mat 12:36, Sül 17:27, Wag 5:2

+ 10:21 Hoş 4:6

+ 10:23 Sül 2:14, Ýrm 11:15

+ 10:24 Eýp 3:25, Işa 66:4, Zeb 144:19

+ 10:25 Eýp 21:19, Mat 7:27, Sül 12:3

+ 10:26 Sül 6:6

+ 10:27 Sül 3:2, Sül 3:16, Sül 4:10, Sül 9:11, Zeb 54:24

+ 10:28 Eýp 8:13, Sül 11:7

+ 10:30 Sül 2:21-22

+ 10:31 Zeb 36:30, Sül 15:28

+ 11:1 Lew 19:36, Kan 25:13, Sül 16:11, Sül 20:10, Sül 20:23, Ezk 45:10

+ 11:2 Sül 16:18, Sül 18:12, Sül 29:23

+ 11:3 Sül 13:6

+ 11:4 Eýp 36:19, Ezk 7:19, Sep 1:18, Sül 10:2

+ 11:5 Sül 3:6, Est 7:9, Zeb 7:16, Dan 6:24

+ 11:6 Sül 13:6

+ 11:7 Eýp 8:13, Sül 10:28

+ 11:8 Sül 21:18

+ 11:10 Est 8:15, Sül 29:2

+ 11:11 Sül 29:8

+ 11:13 Sül 20:19

+ 11:14 Sül 15:22, Sül 20:18, Sül 24:6

+ 11:18 Hoş 10:12, Gal 6:8

+ 11:19 Sül 10:16

+ 11:20 Zeb 118:1

+ 11:21 Sül 16:5, Zeb 111:2

+ 11:24 Sül 13:7, 2Kor 9:6

+ 11:25 Zeb 111:9

+ 11:26 Gçk 42:6

+ 11:27 Est 7:9, Zeb 7:16, Sül 26:27, Dan 6:24

+ 11:28 Zeb 48:7, Zeb 91:13

+ 11:30 Gçk 2:9, Gçk 3:22, Sül 3:18, Sül 13:12, Sül 15:4

+ 11:31 1Pet 4:18

+ 12:1 Sül 15:10

+ 12:3 Sül 10:25

+ 12:4 Rut 3:11, Sül 18:22, Sül 31:10, Sül 14:30

+ 12:5 Mat 12:35

+ 12:6 Zeb 9:30, Zeb 63:5, Ýrm 5:26, Sül 14:3

+ 12:10 Kan 25:4

+ 12:11 Sül 28:19

+ 12:13 Zeb 58:13, Sül 18:7, Sül 21:23

+ 12:14 Sül 13:2, Sül 18:20, Işa 3:10, Ýrm 22:15

+ 12:15 Sül 3:7

+ 12:16 Sül 29:11

+ 12:17 Sül 14:5

+ 12:18 Zeb 56:5, Sül 4:22

+ 12:19 Sül 19:9

+ 12:21 Zeb 90:10

+ 12:22 Sül 6:17

+ 12:23 Sül 13:16

+ 13:1 Sül 1:22, Zeb 1:1

+ 13:2 Sül 12:14, Sül 18:20

+ 13:3 Sül 12:13, Sül 21:23

+ 13:4 Sül 6:9-11, Sül 21:25

+ 13:6 Sül 11:6, Sül 11:3, Sül 19:3

+ 13:7 Sül 11:24

+ 13:9 Eýp 18:5-6, Eýp 21:17

+ 13:10 Sül 28:25

+ 13:12 Gçk 2:9, Gçk 3:22, Sül 3:18, Sül 11:30, Sül 15:4

+ 13:14 Zeb 35:10, Sül 10:11

+ 13:16 Wag 10:3

+ 13:17 Sül 25:13

+ 13:18 Sül 15:31-32, Wag 7:5

+ 13:22 Eýp 27:16, Sül 28:8

+ 13:24 Sül 19:18, Sül 22:15, Sül 23:13, Sül 29:17

+ 13:25 Sül 10:3

+ 14:2 Sül 2:15

+ 14:3 Sül 12:6

+ 14:5 Msr 23:1, Sül 12:17

+ 14:6 Sül 15:14

+ 14:11 Sül 3:33

+ 14:12 Sül 16:25

+ 14:13 Wag 2:2, Luk 6:25

+ 14:19 Gçk 42:6, 1Şam 2:36

+ 14:20 Sül 19:7, Sül 19:4

+ 14:21 Zeb 40:2, Sül 29:7

+ 14:23 Sül 21:5

+ 14:27 Zeb 35:10, Sül 10:11, Sül 13:14

+ 14:29 Sül 15:18, Sül 16:32, Sül 19:11, Wag 7:8-9

+ 14:30 Sül 4:22, Sül 12:4

+ 14:31 Sül 17:5

+ 15:1 Ser 8:1-3, 1Pat 12:13-17

+ 15:2 Wag 10:13-14

+ 15:3 2ÝÝ 16:9, Eýp 31:4, Zak 4:10

+ 15:4 Gçk 2:9, Gçk 3:22, Sül 3:18, Sül 11:30, Sül 13:12

+ 15:8 Sül 21:27, Sül 28:9, Işa 1:11, Işa 66:3, Ýrm 6:20, Wag 4:17

+ 15:10 Sül 12:1

+ 15:11 Sül 27:20, Eýp 26:6, 1ÝÝ 28:9, 2ÝÝ 6:30, Zeb 43:20, Res 1:24

+ 15:12 Amo 5:10

+ 15:13 Sül 17:22, Neh 2:2, Sül 18:14

+ 15:14 Sül 14:6

+ 15:16 Sül 16:8, Wag 4:6

+ 15:17 Sül 17:1

+ 15:18 Sül 28:25, Sül 29:22, Sül 14:29

+ 15:19 Sül 19:24, Sül 22:5, Sül 22:13

+ 15:20 Sül 10:1, Sül 29:3

+ 15:21 Sül 2:14, Sül 10:23, Ýrm 11:15

+ 15:22 Sül 11:14, Sül 20:18, Sül 24:6

+ 15:23 Sül 25:11

+ 15:24 Kol 3:1-2

+ 15:25 Zeb 67:6

+ 15:26 Sül 6:18, Sül 16:24

+ 15:27 Sül 1:19, Sül 23:4, 1Tim 6:9, Sül 17:23

+ 15:28 Zeb 36:30, Sül 10:31

+ 15:29 Zeb 17:42, Zeb 33:16

+ 15:30 Sül 25:25

+ 15:32 Sül 13:18, Wag 7:5

+ 15:33 Sül 18:12, Sül 29:23

+ 16:1 Sül 16:9, Sül 19:21, Mat 10:19, Luk 12:12

+ 16:2 Sül 21:2, Sül 24:12

+ 16:3 Zeb 36:5

+ 16:4 Eýp 21:30, Rim 9:22

+ 16:5 Sül 6:17, Sül 11:21, Sül 28:20

+ 16:6 Dan 4:24

+ 16:7 Gçk 26:28

+ 16:8 Zeb 36:16, Sül 15:16

+ 16:9 Sül 16:1, Sül 19:21, Sül 20:24

+ 16:10 1Pat 3:28

+ 16:11 Lew 19:36, Kan 25:13, Sül 11:1, Sül 20:10, Sül 20:23, Ezk 45:10

+ 16:12 2Şam 23:3, Sül 25:5, Sül 29:14

+ 16:13 Sül 22:11

+ 16:14 Sül 19:12, Sül 20:2

+ 16:15 Zeb 71:6

+ 16:16 Sül 3:14, Sül 8:19

+ 16:18 Sül 11:2, Sül 18:12, Sül 29:23

+ 16:20 Sül 19:8, Zeb 83:13

+ 16:22 Zeb 35:10, Sül 10:11, Sül 13:14, Sül 14:27

+ 16:24 Sül 15:26

+ 16:25 Sül 14:12

+ 16:26 Wag 6:7

+ 16:27 Sül 6:12, Ýak 3:6

+ 16:28 Sül 26:20

+ 16:29 Sül 1:10

+ 16:31 Sül 20:29

+ 16:32 Sül 14:29

+ 16:33 Res 1:26

+ 17:1 Sül 15:17

+ 17:2 Sül 19:26

+ 17:3 Sül 27:21, 1ÝÝ 28:9, 1ÝÝ 29:17, Zeb 25:2, Ýrm 17:10

+ 17:5 Sül 14:31, Eýp 19:29, Sül 24:18

+ 17:6 Zeb 127:6

+ 17:7 Sül 6:17

+ 17:8 Kan 16:19, Sül 18:16, Sül 21:14

+ 17:12 2Şam 17:8, Hoş 13:8

+ 17:13 Zeb 34:12, Ýrm 18:20

+ 17:14 Sül 20:3, Sül 25:8, 1Sal 4:11

+ 17:15 Msr 23:7, Sül 24:24, Işa 5:23, Zeb 93:21

+ 17:17 Sül 18:24, Sül 27:10

+ 17:19 Sül 29:23

+ 17:21 Sül 10:1, Sül 19:13

+ 17:22 Sül 15:13

+ 17:23 Sül 15:27, Mik 7:3

+ 17:25 Sül 10:1

+ 17:27 Sül 10:19, Wag 5:2

+ 17:28 Eýp 13:5

+ 18:4 Sül 20:5

+ 18:5 Sül 24:24, Kan 1:17

+ 18:6 Sül 10:13, Sül 19:29, Sül 26:3

+ 18:7 Sül 10:14, Zeb 63:8, Sül 12:13, Wag 10:12

+ 18:8 Sül 26:22

+ 18:10 Msr 34:5-7, Zeb 19:2, Zeb 60:4

+ 18:11 Sül 10:15

+ 18:12 Sül 11:2, Sül 16:18, Sül 15:33, Sül 29:23

+ 18:14 Sül 15:13

+ 18:16 Sül 17:8

+ 18:20 Sül 12:14, Sül 13:2

+ 18:22 Sül 12:4, Sül 19:14, Sül 8:35

+ 18:24 Sül 17:17

+ 19:1 Sül 28:6

+ 19:2 Sül 21:5, Sül 28:20

+ 19:3 Sül 13:6

+ 19:4 Sül 14:20

+ 19:5 Msr 20:16, Kan 19:19, Sül 21:28, Sül 24:28, Sül 25:18

+ 19:6 Sül 29:26

+ 19:7 Sül 14:20

+ 19:8 Sül 16:20

+ 19:9 Msr 20:16

+ 19:10 Sül 26:1, Wag 10:7

+ 19:11 Sül 14:29

+ 19:12 Sül 16:14, Sül 20:2, Sül 28:15

+ 19:13 Sül 17:21, Sül 21:9, Sül 27:15

+ 19:14 Sül 12:4, Sül 18:22

+ 19:15 Sül 6:9, Sül 20:4, Sül 20:13

+ 19:16 Sül 13:13

+ 19:17 Kan 15:7-8, Sül 22:9, Sül 28:27, Wag 11:1, Mat 5:7

+ 19:18 Sül 13:24

+ 19:21 Eýp 23:13, Sül 16:1, Sül 16:9, Işa 14:27

+ 19:23 Sül 10:16, Sül 11:19

+ 19:24 Sül 15:19, Sül 22:13, Sül 26:15

+ 19:25 Sül 21:11

+ 19:26 Msr 20:12

+ 19:28 Eýp 15:16

+ 19:29 Sül 10:13, Sül 18:6, Sül 26:3

+ 20:1 Gçk 9:21, Sül 23:29-32, Sül 31:4, Efe 5:18

+ 20:2 Sül 16:14, Sül 19:12

+ 20:4 Sül 19:15

+ 20:5 Sül 18:4

+ 20:9 1Pat 8:46, 2ÝÝ 6:36, Wag 7:20, Ýak 1:21, 1Ýoh 1:8-10, Rim 3:23

+ 20:10 Lew 19:36, Kan 25:13, Sül 11:1, Sül 16:11, Sül 20:23, Ezk 45:10

+ 20:12 Msr 4:11, Zeb 93:9

+ 20:13 Sül 19:15

+ 20:16 Sül 22:26-27, Sül 27:13

+ 20:17 Sül 9:17

+ 20:18 Sül 11:14, Sül 15:22, Sül 24:6

+ 20:19 Sül 11:13

+ 20:20 Msr 21:17, Sül 30:11, Sül 30:17

+ 20:21 Sül 13:11

+ 20:22 Lew 19:18, Sül 24:29, Rim 12:19, Zeb 26:14

+ 20:23 Lew 19:36, Kan 25:13, Sül 11:1, Sül 16:11, Sül 20:10, Ezk 45:10

+ 20:24 Sül 16:1, Sül 16:9, Sül 19:21

+ 20:25 Wag 5:4

+ 20:27 1Kor 2:11

+ 20:29 Lew 19:32, Sül 16:31

+ 21:1 Ezr 6:22

+ 21:2 Sül 16:2, Sül 24:12, Luk 16:15

+ 21:3 1Şam 15:22, Mik 6:6-8

+ 21:4 Sül 6:17

+ 21:5 Sül 14:23, Sül 10:4

+ 21:6 Sül 20:21

+ 21:9 Sül 19:13, Sül 21:9, Sül 25:24, Sül 27:15

+ 21:11 Sül 19:25

+ 21:13 1Ýoh 3:17

+ 21:14 Sül 17:8

+ 21:16 Zeb 48:14-15

+ 21:18 Sül 11:8

+ 21:19 Sül 19:13, Sül 25:24, Sül 27:15

+ 21:22 Wag 7:19, Wag 9:16, Wag 9:18

+ 21:23 Sül 12:13, Sül 13:3

+ 21:24 Zeb 1:1, Sül 1:22

+ 21:25 Sül 13:4

+ 21:26 Kan 15:7-8, Mat 5:42

+ 21:27 Sül 15:8, Işa 66:3

+ 21:28 Msr 20:16, Sül 19:5

+ 21:30 Işa 44:25, 1Kor 1:20, 1Kor 3:19

+ 21:31 Zeb 19:7-8, Zeb 32:17, Işa 31:1

+ 22:1 Wag 7:1

+ 22:2 Eýp 31:15, Sül 29:13

+ 22:3 Sül 27:12

+ 22:4 Sül 3:16, Sül 8:18

+ 22:5 Sül 15:19

+ 22:6 Efe 6:4

+ 22:8 Eýp 4:8, Gal 6:7

+ 22:9 Sül 19:17

+ 22:10 Sül 26:20

+ 22:11 Sül 16:13

+ 22:13 Sül 15:19, Sül 19:24, Sül 26:13

+ 22:14 Sül 2:16, Sül 23:27, Wag 7:26

+ 22:15 Sül 13:24

+ 22:16 Sül 28:22

+ 22:17 Sül 5:1, Sül 24:23

+ 22:22 Msr 23:6, Zak 7:10

+ 22:23 Sül 23:11

+ 22:27 Sül 20:16

+ 22:28 Kan 19:14, Eýp 24:2, Sül 23:10

+ 23:4 Sül 28:20, Mat 6:19, 1Tim 6:9-10, Ýew 13:5

+ 23:5 Sül 27:24, 1Tim 6:17

+ 23:10 Kan 19:14, Eýp 24:2, Sül 22:28

+ 23:11 Sül 19:25, Sül 22:23

+ 23:13 Sül 13:24, Sül 19:18, Sül 22:15

+ 23:17 Zeb 36:1, Sül 3:31, Sül 24:1

+ 23:18 Sül 24:14

+ 23:20 Sül 20:1, Işa 5:11-12, Efe 5:18

+ 23:22 Msr 20:12, Sül 1:8

+ 23:27 Sül 22:14, Sül 2:16, Wag 7:26

+ 23:28 Sül 7:12

+ 23:30 Işa 5:11, Işa 5:22

+ 23:31 Sül 20:1

+ 23:35 Işa 56:12

+ 24:1 Zeb 1:1, Zeb 36:1, Sül 1:15, Sül 3:31, Sül 4:14, Sül 23:17, Sül 24:19

+ 24:2 Zeb 9:28

+ 24:4 Luk 16:11

+ 24:5 Sül 21:22

+ 24:6 Sül 11:14, Sül 15:22, Sül 20:18

+ 24:9 Zeb 1:1, Sül 3:34, Sül 21:24

+ 24:10 Ýew 12:3

+ 24:11 Zeb 81:4, Işa 58:6

+ 24:12 Sül 16:2, Sül 21:2, Eýp 34:11, Zeb 61:13, Rim 2:6

+ 24:13 Zeb 18:11

+ 24:14 Sül 23:18

+ 24:15 Zeb 9:29

+ 24:16 Zeb 36:24

+ 24:17 Eýp 31:29, Mik 7:8

+ 24:18 Sül 17:5

+ 24:19 Ýrm 12:1, Zeb 36:1, Sül 23:17, Sül 24:1

+ 24:20 Eýp 18:5-6, Eýp 21:17, Sül 13:9

+ 24:21 1Pet 2:17

+ 24:23 Lew 19:15, Kan 1:17, Kan 16:19, Sül 18:5, Sül 28:21

+ 24:24 Msr 23:7, Sül 17:15, Işa 5:23

+ 24:28 Msr 20:16, Sül 19:5, Sül 25:18

+ 24:29 Sül 20:22

+ 24:34 Sül 6:10-11, Wag 4:5

+ 25:1 Sül 1:1, Sül 10:1, 2Pat 18:5-7

+ 25:2 Kan 29:29

+ 25:5 1Pat 2:44-45, Sül 16:12

+ 25:6 Luk 14:8-11

+ 25:11 Sül 15:23

+ 25:12 Zeb 140:5

+ 25:13 Sül 13:17

+ 25:14 Ýhd 1:12

+ 25:16 Sül 27:7

+ 25:18 Msr 20:16, Sül 12:18, Sül 19:5, Sül 24:28

* 25:20 Ýara – käbir golýazmalarda heke.

+ 25:21 2Pat 6:22, 2ÝÝ 28:15, Mat 5:44

+ 25:22 Zeb 139:11, Rim 12:20

+ 25:24 Sül 19:13, Sül 21:9, Sül 21:19

+ 25:25 Sül 15:30

+ 26:1 Sül 17:7, Sül 19:10, Sül 26:8

+ 26:2 Çöl 23:8, Kan 23:5

+ 26:3 Zeb 31:9, Zeb 31:9, Sül 10:13, Sül 19:29

+ 26:5 Mat 21:24-27

+ 26:8 Sül 26:1

+ 26:11 2Pet 2:22

+ 26:12 Sül 28:11, Sül 29:20

+ 26:13 Sül 22:13

+ 26:15 Sül 15:19, Sül 19:24

+ 26:20 Sül 16:28, Sül 22:10

+ 26:22 Sül 18:8

+ 26:23 Zeb 28:3, Ýrm 9:8, Mat 23:27

+ 26:25 Ýrm 12:6

+ 26:27 Est 7:9, Zeb 7:16, Wag 10:8, Dan 6:24

+ 27:1 Luk 12:19-20, Ýak 4:13-14

+ 27:3 Eýp 6:3

+ 27:4 Sül 6:34

+ 27:5 Sül 28:23

+ 27:6 Zeb 140:5

+ 27:7 Sül 25:16

+ 27:10 Sül 17:17

+ 27:11 Zeb 118:42

+ 27:12 Sül 22:3

+ 27:13 Sül 20:16

+ 27:15 Sül 19:13, Sül 21:9, Sül 25:24

+ 27:18 1Kor 9:7

+ 27:20 Sül 15:11, Hab 2:5, Wag 1:8, Wag 4:8

+ 27:21 Sül 17:3

+ 27:24 Sül 23:5, 1Tim 6:17

+ 28:1 Lew 26:17, 2Pat 7:7, Lew 26:8, 1Şam 17:32

+ 28:2 1Pat 16:8-28, 2Pat 15:8-15

+ 28:3 Mat 18:30

+ 28:6 Sül 19:1

+ 28:8 Msr 22:25, Sül 13:22

+ 28:9 Zeb 65:18, Sül 15:8

+ 28:10 Zeb 7:16, Sül 26:27

+ 28:11 Sül 26:12

+ 28:12 Sül 11:10, Eýp 24:4, Sül 28:28, Sül 29:2

+ 28:13 Eýp 31:33, 1Ýoh 1:9

+ 28:15 Sül 19:12

+ 28:17 Gçk 4:12, Gçk 9:6

+ 28:18 Sül 10:9

+ 28:19 Sül 12:11

+ 28:20 Sül 19:2, Sül 21:5, Sül 23:4

+ 28:21 Sül 18:5, Sül 24:23, Ezk 13:19

+ 28:22 Sül 22:16

+ 28:23 Sül 29:5, Sül 27:5

+ 28:24 Msr 20:12

+ 28:25 Sül 13:10, Sül 15:18

+ 28:27 Kan 15:7-8, Sül 19:17

+ 28:28 Sül 28:12

+ 29:1 Sül 1:25, Sül 6:15

+ 29:2 Sül 11:10, Sül 28:12, Sül 28:28

+ 29:3 Sül 10:1, Sül 15:20, Luk 15:13, Luk 15:30

+ 29:5 Sül 28:23

+ 29:6 Zeb 9:16

+ 29:7 Zeb 40:2

+ 29:8 Sül 11:11

+ 29:10 Gçk 4:5, Gçk 4:8

+ 29:11 Eýp 5:2, Sül 12:16

+ 29:13 Sül 22:2

+ 29:14 Zeb 71:4, Sül 16:12

+ 29:15 Sül 10:1, Sül 17:25

+ 29:16 Zeb 36:34, Zeb 90:8, Zeb 91:12

+ 29:17 Sül 13:24

+ 29:18 1Şam 3:1, Zeb 73:9, Amo 8:11, Msr 32:25

+ 29:20 Sül 26:12

+ 29:22 Sül 15:18

+ 29:23 Sül 11:2, Sül 16:18, Sül 18:12, Sül 15:33, Sül 18:12

+ 29:24 Lew 5:1, Ser 17:2

+ 29:25 Luk 12:4

+ 29:26 Sül 19:6

+ 30:4 Ýoh 3:13, Eýp 28:26, Işa 40:12

+ 30:5 Zeb 11:7, Zeb 17:31, Zeb 3:3, Sül 2:7

+ 30:6 Kan 4:2, Kan 12:32, Aýn 22:18

+ 30:8 Mat 6:11, 1Tim 6:8

+ 30:9 Kan 8:12-14, Kan 31:20, Zeb 77:11, Zeb 105:21, Hoş 13:6

+ 30:10 Wag 7:21

+ 30:11 Msr 21:17, Sül 20:20

+ 30:12 Sül 16:2

+ 30:13 Zeb 100:5

+ 30:14 Eýp 29:17, Zeb 13:4

+ 30:17 Gçk 9:22, Sül 20:20

+ 30:18 Sül 6:16

+ 30:22 Sül 19:10

+ 30:25 Sül 6:6-8

+ 30:27 Ýow 2:7

* 30:31 Goşuny ýanynda bolan patyşa – ýa-da Patyşa garşy gozgalaň ýok.

+ 30:32 Eýp 21:5, Mik 7:16

+ 31:3 Kan 17:17, 1Pat 11:1-4, Sül 7:26

+ 31:4 Sül 20:1, Wag 10:17, Efe 5:18

+ 31:6 Zeb 103:15

+ 31:8 Eýp 29:12, Eýp 29:15

+ 31:9 Lew 19:15, Kan 1:16, Kan 16:18-19

+ 31:10 Rut 3:11, Sül 12:4, Sül 3:15

+ 31:15 Sül 20:13

+ 31:20 Kan 15:7-8, Sül 22:9

+ 31:31 Sül 11:16

+ 1:1 Wag 1:12, Wag 7:27, Wag 12:8-10

+ 1:2 Eýp 7:6, Zeb 38:6-7, Zeb 143:4, Wag 8:8, Rim 8:20

+ 1:3 Wag 2:11, Wag 3:9, Wag 5:15

+ 1:4 Zeb 103:5, Zeb 118:90

+ 1:5 Zeb 18:6

+ 1:7 Zeb 103:8-9

+ 1:8 Sül 27:20

+ 1:9 Wag 3:15

+ 1:11 Wag 2:16

+ 1:13 Wag 2:26, Wag 3:10

+ 1:15 Wag 7:13

+ 1:16 1Pat 3:12, 1Pat 4:29, Wag 2:9

+ 1:18 Wag 12:12

+ 2:2 Sül 14:13

+ 2:4 1Pat 7:1, Nag 8:11

+ 2:5 Nag 4:16

+ 2:8 1Pat 9:28, 1Pat 10:10, 1Pat 10:14, 1Pat 11:3

+ 2:9 1Pat 3:12, 1ÝÝ 29:25, Wag 1:16

+ 2:11 Wag 1:3, Wag 3:9, Wag 5:15

+ 2:14 Zeb 48:11, Wag 3:19, Wag 9:2

+ 2:16 Wag 1:11

+ 2:18 Zeb 38:7, Zeb 48:11

+ 2:23 Eýp 14:1

+ 2:24 Wag 3:12-13, Wag 5:18, Wag 8:15, Wag 5:18

+ 2:26 Wag 1:13

+ 3:2 Ýew 9:27

+ 3:4 Rim 12:15

+ 3:7 Gçk 37:29, Amo 5:13

+ 3:9 Wag 1:3, Wag 2:11, Wag 5:15

+ 3:10 Gçk 3:19, Wag 1:13, Wag 2:26

+ 3:11 Wag 8:17

+ 3:12 Wag 2:24

+ 3:13 Wag 2:24, Wag 5:19

+ 3:15 Wag 1:9

+ 3:17 Mat 16:27, 2Kor 5:10

+ 3:18 Zeb 48:13, Zeb 48:21, Zeb 72:22

+ 3:19 Zeb 48:11, Wag 2:14, Wag 9:2

+ 3:20 Gçk 3:19, Wag 12:7

+ 3:22 Wag 2:24

+ 4:1 Wag 9:11, Agy 1:2, Eýp 35:9, Wag 5:7

+ 4:2 Eýp 3:22, Wag 7:1

+ 4:3 Eýp 3:16, Wag 6:3

+ 4:5 Sül 6:10-11, Sül 24:33-34

+ 4:6 Sül 15:16

+ 4:8 Wag 1:8

+ 4:11 1Pat 1:2

+ 4:14 Gçk 41:14, Gçk 41:41-43

+ 4:17 Işa 1:12, 1Şam 15:22, Sül 15:8

+ 5:1 Mat 6:7

+ 5:2 Sül 10:19

+ 5:3 Zeb 49:14

+ 5:4 Lew 5:4, Çöl 30:3, Kan 23:21, Sül 20:25

+ 5:5 Res 5:4

+ 5:6 Wag 12:13

+ 5:7 Eýp 35:9, Wag 3:16, Wag 4:1

+ 5:12 Wag 6:1

+ 5:14 Eýp 1:21

+ 5:15 Wag 1:3, Wag 2:11, Wag 3:9

+ 5:18 Wag 2:24

+ 6:1 Wag 5:12

+ 6:2 Zeb 16:14, Zeb 72:7, Luk 12:20

+ 6:3 Işa 14:20, Ýrm 8:2, Eýp 3:16, Wag 4:3

+ 6:7 Sül 16:26

+ 6:8 Wag 2:15

+ 6:10 Wag 1:10, Wag 3:15, Eýp 9:32, Işa 45:9, Rim 9:20

+ 6:11 Wag 5:2

+ 6:12 Eýp 8:9, Eýp 14:2

+ 7:1 Sül 22:1, Wag 4:2

+ 7:2 Zeb 89:12

+ 7:3 Mat 5:4, Luk 6:21, 2Kor 7:10

+ 7:5 Sül 15:31-32

+ 7:7 Kan 16:19, Sül 17:8

+ 7:8 Sül 14:29

+ 7:13 Eýp 12:14, Wag 1:15

+ 7:15 Wag 8:14

+ 7:17 Sül 10:27

+ 7:19 Sül 21:22, Wag 9:16, Wag 9:18

+ 7:20 1Pat 8:46, 2ÝÝ 6:36, Zeb 142:2, Sül 20:9, Ýak 3:2, 1Ýoh 1:8-10, Rim 3:10

+ 7:21 Sül 30:10

+ 7:24 Eýp 28:12

+ 7:25 Wag 1:17

+ 7:26 Sül 5:4, Sül 22:14, Sül 23:27

+ 7:29 Gçk 1:27, Gçk 3:6-7

+ 8:2 1Pat 2:43

+ 8:3 Wag 10:4

+ 8:4 Eýp 9:12, Dan 4:32

+ 8:9 Wag 3:16, Wag 4:1

+ 8:13 Eýp 14:2, Wag 6:12

+ 8:14 Wag 7:15

+ 8:15 Wag 2:24

+ 8:16 Zeb 126:2

+ 8:17 Wag 3:11

+ 9:2 Eýp 9:22, Zeb 48:11, Wag 2:14, Wag 3:19, Eýp 9:22

+ 9:5 Eýp 14:21, Zeb 30:13, Zeb 87:13, Işa 26:14

+ 9:7 Wag 2:24

+ 9:10 Zeb 6:6, Işa 38:18

+ 9:12 Sül 7:23

+ 9:16 Wag 7:19

+ 9:18 Ýeş 7:1

+ 10:4 Wag 8:3

+ 10:7 Sül 19:10

+ 10:8 Zeb 7:16, Sül 26:27

+ 10:9 Kan 19:5

+ 10:11 Ýrm 8:17

+ 10:12 Zeb 63:8, Sül 18:7

+ 10:14 Sül 15:2

+ 10:17 Sül 31:4

+ 10:19 Ser 9:13, Zeb 103:15, Wag 7:12

+ 10:20 Msr 22:28

+ 11:5 Zeb 138:15

+ 11:9 Wag 2:10, Wag 9:7, Eýp 31:7, Wag 12:14, 2Kor 5:10

+ 12:1 2Şam 19:35

+ 12:2 Işa 5:30

+ 12:4 Zeb 140:3, Ýrm 25:10

+ 12:5 Eýp 17:13, Işa 14:18

+ 12:6 Işa 30:14

+ 12:7 Gçk 2:7, Gçk 3:19, Zeb 89:4, Wag 3:20, Çöl 16:22, Eýp 34:14-15

+ 12:8 Wag 1:2

+ 12:9 1Pat 4:31, Sül 1:1

+ 12:11 Zeb 22:1, Zeb 79:2, Ýoh 10:11

+ 12:12 Wag 1:18

+ 12:13 Kan 6:2, Wag 5:6

+ 12:14 1Kor 4:5, Wag 11:9, 2Kor 5:10, Rim 2:15-16

+ 1:1 1Pat 4:32, Nag 4:10

+ 1:2 Wag 7:1

+ 1:3 Zeb 118:32, Zeb 44:14-15

+ 1:4 Nag 2:14, Nag 4:3, Nag 6:4, Zeb 119:5, Işa 60:7

+ 1:6 Zeb 22:1, Zeb 79:2, Wag 12:11, Ýoh 10:11

+ 1:7 Nag 5:9, Nag 6:1

+ 1:8 2ÝÝ 1:16-17

+ 1:10 Ezk 16:11-14

+ 1:11 Nag 4:13-14

* 1:12 Mür – ýakymly ysly ösümlik. Sözlüge seret.

+ 1:12 Zeb 44:9, Ýoh 19:39

+ 1:13 Ýeş 15:62, Nag 4:13

+ 1:14 Nag 4:1, Nag 5:12

+ 1:16 Işa 37:24

+ 2:1 1ÝÝ 5:16, Res 9:35

+ 2:3 Işa 25:4, Işa 32:2

+ 2:5 Nag 5:8

+ 2:6 Kan 33:27, Nag 8:3

+ 2:7 Nag 3:5, Nag 5:8, Nag 8:4

+ 2:9 2Şam 2:18, Nag 8:14

+ 2:12 2Şam 23:4

+ 2:14 Zeb 73:19, Ýrm 48:28

+ 2:16 Nag 7:11, Nag 6:3

* 2:17 Beser daglary – ýa-da beýikli-pesli daglar.

+ 2:17 Nag 4:6

+ 3:1 Işa 26:9, Nag 5:6

+ 3:3 Nag 5:7

+ 3:4 Nag 8:2

+ 3:5 Nag 5:8, Nag 8:4

+ 3:6 Nag 8:5, Nag 4:6, Nag 4:14

+ 3:8 Zeb 44:4, Zeb 90:5

* 3:11 Sion gyzlary – bu Iýerusalim halky diýmekdir. Sözlüge seret.

+ 4:1 Nag 6:7, Nag 1:14, Nag 5:12, Mik 7:14, Nag 6:5

+ 4:2 Nag 6:6

+ 4:3 Nag 6:7

+ 4:5 Nag 7:4

+ 4:6 Nag 2:17, Nag 3:6

+ 4:8 Kan 3:9

+ 4:9 Nag 5:1, Nag 5:2

+ 4:10 Nag 1:1

+ 4:11 Sül 24:13

+ 4:13 Nag 1:11, Nag 1:13

+ 4:15 Sül 5:15-18

+ 4:16 Wag 2:5

+ 5:1 Nag 4:9, Nag 4:14, Sül 9:5

+ 5:2 Aýn 3:20

+ 5:6 Sül 1:28

+ 5:7 Nag 3:3

+ 5:8 Nag 2:5, Nag 2:7, Nag 3:5, Nag 8:4

+ 5:9 Nag 1:7, Nag 6:1

+ 5:12 Nag 1:14, Nag 4:1

+ 6:1 Nag 1:7, Nag 5:9

+ 6:2 Nag 4:16, Nag 5:1

+ 6:3 Nag 7:10, Nag 2:16

+ 6:5 Mik 7:14, Nag 4:1

+ 6:6 Nag 4:2

+ 6:7 Nag 4:3

+ 6:11 Nag 7:13

+ 7:4 Nag 4:5

+ 7:11 Nag 2:16

+ 7:13 Nag 6:11

* 7:14 Mandragora – söýgi hyjuwyny artdyrýan ösümlik.

+ 8:2 Nag 3:4, Sül 9:2, Nag 5:1

+ 8:3 Nag 2:6

+ 8:4 Nag 2:7, Nag 3:5, Nag 5:8

+ 8:5 Nag 3:6

+ 8:6 Ýrm 22:24, Hag 2:23, Rim 8:35, Sül 6:34, Kan 4:24

+ 8:11 Wag 2:4

+ 8:12 Sül 27:18

+ 8:14 Nag 2:9, Nag 2:17

+ 1:1 Hoş 1:1, Amo 1:1, Mik 1:1

+ 1:2 Kan 32:1, Ýrm 22:29

+ 1:3 Ýrm 5:4, Ýrm 8:7

+ 1:6 Zeb 37:4, Luk 10:34

+ 1:7 Kan 28:51

* 1:8 Sion gyzy – bu Iýerusalim halky diýmekdir. Sözlüge seret.

+ 1:9 Gçk 19:24, Rim 9:29

+ 1:10 Gçk 18:20, Ýrm 23:14, Ezk 16:46

+ 1:11 1Şam 15:22, Sül 15:8, Hoş 6:6

+ 1:12 Msr 23:17, Msr 34:23, Wag 4:17

+ 1:13 Ýrm 6:20, Amo 5:21-22, Mal 1:10, Çöl 28:1-15

+ 1:15 Ýrm 4:31, Agy 1:17, 1Şam 8:18, Sül 1:28, Ýrm 11:11, Mik 3:4, Sül 6:17, Işa 59:3

+ 1:16 Zeb 50:4, Ýrm 4:14, Ýak 4:8

+ 1:17 Msr 22:22, Ýrm 21:12, Ýrm 22:3, Mik 6:8, Zak 7:9-10, Ýak 1:27

+ 1:18 Zeb 50:9, Işa 44:22

+ 1:19 Kan 30:16

+ 1:20 Eýp 27:14

+ 1:21 Lew 17:7, Ezk 16:15, Ezk 23:3

+ 1:22 Ýrm 6:30, Ezk 22:19-20

+ 1:23 Mik 3:11, Mik 7:3, Ýrm 5:28, Zak 7:10

+ 1:24 Kan 32:41, Ýrm 46:10

+ 1:25 Ezk 22:18, Zak 13:9, Mal 3:2-3

+ 1:26 Zak 8:3

* 1:27 Sion – bu Iýerusalim şäheriniň beýleki ady. Sözlüge seret.

+ 1:28 Zeb 1:6

+ 1:29 Işa 65:3, Işa 66:17

+ 1:30 Ýrm 8:13

+ 1:31 Işa 66:24

• 2:1 Mik 4:1-3

+ 2:3 Işa 56:7, Işa 60:3, Işa 66:20, Mal 1:11, Işa 27:13, Ýrm 31:6, Zak 8:20-22

+ 2:4 Ýow 3:10, Ezk 39:9, Hoş 2:18, Zak 9:10

+ 2:5 Işa 60:1, 1Ýoh 1:7, Efe 5:8

+ 2:7 Işa 39:2, Kan 17:16-17

+ 2:8 Ýrm 2:28, Işa 44:9-17

+ 2:10 Sep 2:3, 2Sal 1:9

+ 2:11 Işa 5:15-16

+ 2:13 Ezk 27:6, Ezk 31:3, Zak 11:1-2

+ 2:16 Zeb 47:8, Ezk 27:25

+ 2:19 Eýp 9:6, Işa 13:13, Hag 2:6, Aýn 6:15

+ 2:20 Işa 30:22, Işa 31:7

+ 2:22 Zeb 145:3-4

+ 3:1 Lew 26:26, Ezk 4:16

+ 3:5 Mik 7:3-6

+ 3:9 Gçk 13:13, Gçk 18:20

+ 3:10 Sül 12:14, Ýrm 22:15

+ 3:13 Zeb 9:9, Zeb 81:1, Işa 2:4, Ýow 3:12

+ 3:14 Hoş 4:1, Mik 6:2, Amo 3:10

+ 3:15 Zeb 93:5

+ 3:16 Işa 32:9, Amo 6:1, Sep 1:12

+ 3:18 Ser 8:21

+ 3:25 Ýrm 14:2, Eýp 2:3

+ 4:2 Ýrm 23:5, Ýrm 33:15, Zak 3:8, Zak 6:12

+ 4:3 Abd 1:17

+ 4:4 Ezk 36:25, Ýow 3:21

+ 4:5 Msr 13:21, Zak 2:5

+ 4:6 Işa 25:4

+ 5:1 Zeb 79:9, Ýrm 2:21, Hoş 9:10, Mat 21:33, Ýoh 15:1

+ 5:5 Ýrm 5:10, Ýrm 39:8

+ 5:6 Işa 7:23-24, 1Pat 17:1

+ 5:7 Zeb 79:9

+ 5:8 Mik 2:2

* 5:10 Bir meşik – ýewreýçe bir bat. Bu takm. 22 litre deňdir.

* 5:10 On batman – ýewreýçe bir homer. Bu takm. 200 kg deňdir.

+ 5:11 Sül 23:20-21

+ 5:12 Zeb 27:5

+ 5:13 Işa 1:3, Hoş 4:6

+ 5:14 Zeb 140:7

+ 5:15 Işa 2:11, Işa 2:17

+ 5:19 Ýrm 17:15, Ezk 12:22, 2Pet 3:4

+ 5:20 Eýp 17:12, Mal 2:17

+ 5:21 Sül 3:7

+ 5:23 Msr 23:7, Sül 17:15, Sül 24:24

+ 5:24 Işa 47:14

+ 5:25 Ýrm 4:24, Işa 9:12, Işa 9:17, Işa 9:21, Işa 10:4

+ 5:26 Kan 28:49, Işa 11:10, Işa 11:12

+ 5:28 Ýrm 4:13

+ 5:29 Ýrm 2:15, Nah 2:11

+ 5:30 Wag 12:2, Işa 8:22, Ýrm 4:23, Agy 3:2

+ 6:1 2ÝÝ 26:23, 1Pat 22:19, Dan 7:9, Aýn 4:2

* 6:2 Seraflar – perişdeleriň bir görnüşi. Sözlüge seret.

+ 6:2 Ezk 1:11, Aýn 4:8

+ 6:3 Çöl 14:21, Zeb 71:19, Işa 11:9, Hab 2:14, Aýn 4:8

+ 6:4 1Pat 8:10, Aýn 15:8

+ 6:7 Ýrm 1:9, Dan 10:16

+ 6:9 Kan 29:4, Ýrm 5:21, Mat 13:14-15, Mar 4:12, Res 28:26-27

+ 6:10 Ýrm 5:21, Ýoh 12:40

+ 6:13 Kan 7:6

+ 7:1 2Pat 16:1, 2Pat 15:37, 2Pat 16:5, 2ÝÝ 28:5

+ 7:3 2Pat 18:17, Işa 36:2

+ 7:7 Işa 8:10

* 7:14 Imanuwel – bu söz Hudaý biziň bilen diýmegi aňladýar.

+ 7:14 Işa 37:30, Işa 38:7, Mat 1:23

+ 7:17 1Pat 12:16-17

+ 7:18 Işa 5:26

+ 7:20 2Pat 18:13, Işa 36:1

+ 7:24 Işa 5:6, Işa 32:13

* 8:1 Maher-şalal-haşbaz – bu sözler talaňa okdurylýan, olja almaga howlugýan diýmegi aňladýar.

+ 8:1 Kan 27:8, Işa 30:8, Hab 2:2

+ 8:2 2Pat 16:10

+ 8:4 Işa 7:8-9

+ 8:6 Işa 7:1, Işa 7:4

+ 8:7 Işa 7:20

+ 8:8 Işa 30:28, Dan 11:10

+ 8:10 Işa 7:7

+ 8:12 1Pet 3:14

+ 8:14 Ezk 11:16, Işa 28:16, 1Pet 2:8

+ 8:16 Işa 29:11, Dan 12:4, Aýn 5:1, Aýn 10:4, Aýn 22:10

+ 8:17 Işa 26:14

+ 8:18 Ýew 2:13, Işa 20:3

+ 8:19 Lew 19:31, Işa 19:13, 1Şam 28:11-14

+ 8:20 Işa 60:2

+ 8:21 Msr 22:28

+ 8:22 Işa 5:30, Nah 1:8

+ 9:1 2Pat 15:29, 2ÝÝ 16:4

+ 9:2 Işa 42:6-7, Işa 49:6, Mat 4:15-16, Luk 1:79

+ 9:3 Işa 26:15

+ 9:4 Ser 7:19-25, Işa 10:26

+ 9:5 Işa 2:4, Ezk 39:9, Hoş 2:18, Mik 4:3

+ 9:6 Işa 26:12, Mik 5:5

+ 9:7 Zeb 88:4, Luk 1:32, 2Şam 7:13, 2Pat 19:31, Işa 37:32

+ 9:11 Işa 7:1, Işa 8:6

+ 9:12 2Pat 16:6, 2ÝÝ 28:18, Işa 5:25, Işa 10:4

+ 9:13 Ýrm 2:30

+ 9:14 Kan 28:13, Işa 19:15

+ 9:15 Mik 3:5

+ 9:17 Işa 5:25

+ 9:19 Işa 24:6

+ 9:20 Lew 26:26

+ 9:21 Işa 5:25

+ 10:1 Ýrm 8:8

+ 10:2 Msr 22:31, Msr 23:6, Amo 2:7, Eýp 22:9, Zeb 93:6, Ezk 22:7

+ 10:4 Işa 5:25, Işa 9:12

+ 10:5 Hab 1:12

+ 10:6 Işa 9:17

+ 10:7 Mik 4:12

+ 10:9 Amo 6:2

+ 10:11 2Pat 18:33-35, Işa 36:18-20, Işa 37:12

+ 10:12 2Pat 19:35-37, Işa 37:36-38

+ 10:13 Kan 32:27

+ 10:16 Zeb 105:15

+ 10:17 Işa 27:4, Işa 33:12

+ 10:22 Gçk 22:17

+ 10:23 Işa 28:22, Rim 9:27-28

+ 10:24 2Pat 19:6, Işa 37:6

+ 10:26 Ser 7:22, Ser 7:25, Işa 9:4, Msr 14:27-30

+ 10:27 Nah 1:13

+ 10:28 1Şam 14:2

+ 10:29 1Şam 13:23, 1Şam 7:17, 1Şam 11:4

+ 10:30 1Şam 25:44, Ýeş 21:18, Ýrm 1:1

+ 10:32 1Şam 21:1

+ 10:33 Işa 10:18, Ezk 31:3, Amo 2:9

+ 11:2 Işa 42:1, Işa 61:1, Mat 3:16

+ 11:4 Zeb 71:2, Zeb 71:4, Eýp 4:9, Zeb 138:19, 2Sal 2:8, Aýn 2:16

+ 11:6 Işa 65:25

+ 11:9 Işa 65:25, Çöl 14:21, Zeb 71:19, Hab 2:14

+ 11:10 Kan 28:49, Işa 5:26, Işa 49:22, Işa 62:11, Aýn 5:5, Aýn 22:16, Rim 15:12

+ 11:11 Hoş 11:11, Mik 7:12, Zak 7:10

+ 11:12 Kan 30:3, Ýrm 32:37, Ezk 11:17, Sep 3:20

+ 11:13 2Şam 19:41-43, Ýrm 3:18, Ezk 37:16-17, Hoş 1:11

+ 11:14 Ýrm 49:28

+ 11:15 Işa 7:20, Aýn 16:12

+ 11:16 Msr 14:29, Işa 19:23

+ 12:1 Işa 11:11

+ 12:2 Msr 15:2, Zeb 117:13

+ 12:4 1ÝÝ 16:8, Zeb 104:1, Zeb 8:2-3

+ 12:5 Msr 15:1

+ 12:6 Sep 3:14, Zak 2:10, Zak 9:9, Zeb 45:6, Hoş 11:9

+ 13:1 Işa 21:1, Işa 47:1, Ýrm 50:1

+ 13:2 Işa 5:6

+ 13:5 Ýrm 50:24

+ 13:6 Ezk 30:3, Ýow 1:15, Abd 1:15, Sep 1:7

+ 13:7 Ezk 7:17

+ 13:8 Işa 42:14, Ýrm 4:31, Ýrm 30:6, Mik 4:9-10

+ 13:9 Işa 24:1

+ 13:10 Işa 24:23, Ezk 32:7-8, Ýow 2:31, Mat 24:29, Aýn 6:12

+ 13:11 Işa 2:11

+ 13:12 Gçk 10:29, 1Pat 9:28, 1ÝÝ 29:4, Eýp 22:24, Zeb 44:8

+ 13:13 Eýp 9:6, Hag 2:6

+ 13:14 Ýrm 50:16

+ 13:16 2Pat 8:12, Zeb 136:9, Nah 3:10, Agy 5:11, Zak 14:2

+ 13:17 Işa 21:12, Ýrm 51:11, Ýrm 51:28, Dan 5:31

+ 13:18 Ýrm 50:29

+ 13:19 Gçk 19:24, Kan 29:23, Ýrm 49:18, Sep 2:9

+ 13:20 Ýrm 51:37, Ýrm 3:2

+ 13:21 Eýp 30:29, Işa 34:13, Ýrm 50:39, Mik 1:8

+ 14:1 Zak 1:17, Ezk 47:22, Efe 2:12-14

+ 14:2 Işa 49:22, Işa 66:20

+ 14:4 Hab 2:6

+ 14:8 Ezk 31:16-17

+ 14:12 Aýn 9:1, Aýn 12:8-9

+ 14:13 Ýrm 51:53

+ 14:14 Ezk 28:2, 2Sal 2:4

+ 14:15 Eýp 20:6-7, Agy 2:1, Mat 11:23

+ 14:17 Ýrm 50:33

+ 14:20 Zeb 36:28

+ 14:23 Işa 34:11

+ 14:25 Işa 10:5, Işa 37:36, Nah 3:7, Sep 2:13, Işa 10:27, Nah 1:13

+ 14:27 Eýp 9:13, Eýp 23:13, Dan 4:32

+ 14:28 2Pat 16:20

+ 14:32 Sep 3:12

+ 15:1 Işa 25:10, Ýrm 48:1, Ezk 25:8, Amo 2:1, Sep 2:8, Çöl 21:15, Kan 2:9, Kan 2:18, Kan 2:29

+ 15:2 Çöl 21:30, Çöl 32:38, Ezk 7:18

+ 15:4 Çöl 32:37, Ýrm 48:34

+ 15:5 Ýrm 48:5

+ 16:1 2Pat 14:7

+ 16:2 Ser 11:18

+ 16:5 Işa 32:1

+ 16:6 Ýrm 48:29

+ 16:7 2Pat 3:25, Ýrm 48:31-34

+ 16:8 Çöl 21:32

+ 16:9 Çöl 32:37, Ýrm 48:34

* 16:11 Lira – kirişli saz guraly. Sözlüge seret.

+ 16:11 Ýrm 4:19

+ 16:14 Işa 21:16, Işa 21:16, Ýrm 48:13

+ 17:1 Işa 7:8-9, Ýrm 49:23, Amo 1:3, Zak 9:1

+ 17:2 Kan 28:26, Ýrm 7:33

+ 17:5 2Şam 5:18

+ 17:6 Işa 24:13, Mik 7:1

+ 17:8 Işa 27:9, Mik 5:13

+ 17:9 Mik 5:11

+ 17:10 Kan 32:18, Zeb 105:21, Ýrm 2:32

+ 17:12 Zeb 64:8

+ 18:3 Işa 5:26

+ 18:4 Zeb 10:4

+ 19:1 Ýrm 46:2, Ezk 29:2, Ýow 3:19, Zeb 17:10, Zeb 103:3, Msr 12:12, Çöl 33:4

+ 19:2 Ser 7:22

+ 19:3 Zeb 32:10, Işa 8:19

+ 19:4 Ýrm 46:13, Ezk 29:19

+ 19:5 Eýp 14:11

+ 19:6 Ezk 30:12

+ 19:11 Çöl 13:23, Zeb 77:12, Zeb 77:43

+ 19:12 1Pat 4:30

+ 19:13 Ezk 30:13

+ 19:14 Ýrm 48:26

+ 19:15 Işa 9:14-15

+ 19:16 Ýrm 50:37, Ýrm 51:30, Nah 3:13

+ 19:18 Sep 3:9

+ 19:19 Gçk 28:18-19

+ 19:21 Ýun 1:16, Zak 14:16-18

+ 19:22 Ýrm 46:26, Ezk 29:13

+ 19:23 Işa 11:16

+ 19:24 Gçk 12:2-3

+ 20:1 1Şam 5:1

+ 20:2 1Şam 19:24, Mik 1:8, Mik 1:11

+ 20:3 Işa 8:18

+ 20:4 Nah 3:10

+ 21:1 Işa 13:1, Işa 47:1, Ýrm 50:1, Ýrm 51:42, Ýrm 51:1

+ 21:2 Işa 24:16, Işa 33:1, Gçk 14:1, Ýrm 49:34, Ezk 32:24, Dan 8:2, Işa 13:17, Dan 5:31

+ 21:3 Işa 13:8

+ 21:6 Ýrm 6:17, Ezk 3:17, Ezk 33:2, Hoş 9:8

* 21:8 Gözegçi – käbir golýazmalarda arslan.

+ 21:8 Hab 2:1

+ 21:9 1Şam 5:4, Ýrm 50:2, Ýrm 51:8

+ 21:10 Ýrm 51:33, Amo 1:3

* 21:11 Segir – bu Edomyň beýleki ady.

+ 21:14 Gçk 25:15, Eýp 6:19, Ýrm 25:23

+ 21:16 Işa 16:14

+ 22:2 Işa 32:13, Agy 4:9

+ 22:4 Ýrm 9:1, Mik 1:8

+ 22:6 Işa 21:2, 2Pat 16:9, Amo 1:5, Amo 9:7

+ 22:9 2Şam 5:7

+ 22:12 Mik 1:16, 2Şam 3:31

+ 22:13 Işa 56:12, 1Kor 15:32

+ 22:15 2Pat 18:18, Işa 36:3, Işa 37:2

+ 22:16 2ÝÝ 16:14

+ 22:20 2Pat 18:18, 2Pat 19:2

+ 22:22 Mat 16:18, Aýn 3:7-8

+ 23:1 Ýrm 47:4, Ezk 26:2, Ýow 3:4, Amo 1:9, Zak 9:2, 1Pat 10:22, Ýun 1:3

+ 23:2 Gçk 10:15, Ýeş 19:28

+ 23:3 Ezk 27:3-36

+ 23:11 Msr 14:21

+ 23:13 Işa 47:1

+ 23:15 Ýrm 25:11, Ýrm 25:22

* 23:16 Lira – kirişli saz guraly. Sözlüge seret.

+ 23:17 Aýn 17:1-2

+ 24:1 Işa 13:9

+ 24:2 Hoş 4:9

+ 24:4 Ýrm 4:28, Hoş 4:3, Ýow 1:10

+ 24:5 Çöl 35:33

+ 24:6 Kan 29:27, Zak 5:3, Işa 9:19

+ 24:7 Ýow 1:10

+ 24:8 Ýrm 7:34, Ýrm 16:9, Ezk 26:13, Hoş 2:11

+ 24:11 Ýow 1:12

+ 24:13 Işa 17:6, Mik 7:1

+ 24:16 Işa 21:2, Işa 33:1

+ 24:17 Ýrm 48:43-44, Agy 3:47

+ 24:18 Amo 5:19, Gçk 7:11, Zeb 17:8

+ 24:20 Eýp 12:25, Zeb 106:27, Işa 29:9

+ 24:23 Zeb 92:1, Işa 13:10

+ 25:1 Msr 15:2

+ 25:2 Ýrm 9:11

+ 25:4 Işa 4:6, Ýow 3:16

+ 25:6 Işa 2:2-3

+ 25:8 1Kor 15:54-55, Aýn 7:17, Aýn 21:4

+ 25:9 Zeb 9:15

+ 25:10 Işa 15:1, Ýrm 48:1, Ezk 25:8, Amo 2:1, Sep 2:8

+ 26:2 Zeb 23:7, Zeb 117:19-20

+ 26:4 Kan 32:18, Işa 17:10, Işa 44:8

+ 26:7 Zeb 36:23

+ 26:9 Zeb 62:2, 1ÝÝ 16:14, Zeb 104:7

+ 26:11 Mik 7:16, Zeb 20:10, Ýew 10:27

+ 26:12 Işa 9:6, Mik 5:5

+ 26:13 Msr 1:11, Ser 3:8

+ 26:14 Wag 9:5

+ 26:15 Işa 9:3

+ 26:17 Işa 13:8, Ýoh 16:21

+ 26:19 Ezk 37:12, Dan 12:2

+ 26:20 Işa 2:10, Sep 2:3

+ 26:21 Mik 1:3

+ 27:1 Kan 32:41

+ 27:2 Işa 5:7

+ 27:4 Işa 27:4

+ 27:6 Işa 37:31, Hoş 14:6

+ 27:8 Msr 15:8, Eýp 4:9, Işa 11:4

+ 27:9 2Pat 18:4, Işa 17:8

+ 27:10 Işa 17:9, Mik 5:11

+ 27:11 Kan 32:28

+ 27:13 Mat 24:31, 1Sal 4:16, Aýn 11:15, Işa 11:11, Mik 7:12

+ 28:2 Işa 28:17, Ezk 13:11, Ezk 38:22

+ 28:6 1Pat 3:28

+ 28:7 Hoş 4:11

+ 28:10 Ýrm 6:10

+ 28:11 Kan 28:49, Işa 33:19, 1Kor 14:21

+ 28:13 Işa 8:14-15

+ 28:14 Sül 3:34, Sül 21:24

+ 28:16 Zeb 86:2, Zeb 117:22, Zak 3:9, Rim 9:33, Rim 10:11, 1Pet 2:6

+ 28:17 Işa 28:2, Ezk 38:22

+ 28:21 Ýeş 10:10, 2Şam 5:20

+ 28:22 Işa 10:23

+ 28:29 Ýrm 32:19, Rim 11:33

* 29:1 Ariýel – bu Iýerusalimiň beýleki adym.

+ 29:1 2Şam 5:9

* 29:2 Ariýele… gurbanlyk ojagy – ýewreýçe Ariýel we gurbanlyk ojagy sözleriniň aýdylyşy meňzeşdir.

+ 29:3 2Pat 25:1, Ezk 4:2

+ 29:6 Msr 19:16-18, 1Pat 19:11-12

+ 29:7 Eýp 20:8

+ 29:9 Işa 24:20

+ 29:10 Rim 11:8

+ 29:11 Işa 8:16, Dan 12:4, Aýn 5:1, Aýn 10:4, Aýn 22:10

+ 29:13 Zeb 77:36, Ýrm 12:2, Mat 15:9, Mar 7:7, Kol 2:22

+ 29:14 1Kor 1:19

+ 29:15 Ezk 8:12, Ezk 9:9

+ 29:16 Işa 29:16, Ýrm 18:6, Rim 9:20-24

+ 29:18 Işa 32:2, Işa 35:5

+ 29:19 Işa 61:1

+ 29:21 Amo 5:10

+ 29:22 Işa 51:2

+ 30:2 Işa 31:1, Işa 36:6, Ýrm 2:18

+ 30:3 2Pat 18:21, Işa 22:20

+ 30:4 Çöl 13:23, Işa 19:11

+ 30:5 Ýrm 2:36

* 30:7 Rahap – gadymy rowaýatlarda duş gelýän äpet deňiz jandary. Sözlüge seret.

+ 30:7 Işa 36:6, Ýrm 46:17

+ 30:8 Kan 27:8, Eýp 19:23, Işa 8:1, Hab 2:2

+ 30:10 Ýrm 11:21, Amo 2:11, Mik 2:6, Ezk 13:8-9

+ 30:13 Sül 6:15

+ 30:14 Zeb 2:9, Wag 12:6, Ýrm 19:11

+ 30:17 Lew 26:8, 2ÝÝ 24:24

+ 30:18 2Pet 3:9

+ 30:22 Işa 2:20, Işa 31:7

+ 30:23 Zeb 64:13-14

+ 30:25 Ýow 3:18

+ 30:26 Işa 60:19-20, Kan 32:39, Eýp 5:18

+ 30:27 Kan 4:24

+ 30:28 Işa 8:8, Dan 11:10

+ 30:29 Işa 26:4

+ 30:30 Ýeş 10:11, Zeb 17:13

+ 30:33 Ezk 24:9, Eýp 4:9, Eýp 15:30, Zeb 17:8, Ezk 20:48

+ 31:1 Işa 30:2, Ýrm 2:18, Zeb 19:8, Sül 21:31

+ 31:3 Ýrm 17:5

+ 31:4 Hoş 11:10, Amo 3:8

+ 31:5 Kan 32:11

+ 31:7 Işa 2:20, Işa 30:22

+ 31:8 Işa 37:36

+ 31:9 Zeb 20:10

+ 32:1 Zeb 71:1, Işa 16:5

+ 32:2 Işa 4:6, Işa 25:4

+ 32:3 Işa 29:18, Işa 35:5

+ 32:6 1Şam 25:11

+ 32:9 Işa 3:16, Amo 6:1, Sep 1:12

+ 32:13 Işa 5:6, Işa 7:24, Işa 22:2

+ 32:15 Ezk 39:29, Ýow 2:28

+ 32:19 Işa 28:2, Işa 28:17

+ 33:1 Işa 21:2, Işa 24:16, Ýrm 30:16

+ 33:4 Ýow 2:9

+ 33:5 Işa 2:17

+ 33:7 Işa 36:22

* 33:8 Antlaryny – käbir golýazmalarda şäherleri.

+ 33:8 Lew 26:22

+ 33:9 Ýrm 4:28, Hoş 4:3, Ýow 1:10, Nah 1:4

+ 33:10 Zeb 67:2

+ 33:12 Işa 10:17

+ 33:14 Ýew 10:31

+ 33:15 Zeb 14, Zeb 23:3-4

+ 33:19 Kan 28:49, Işa 28:11

+ 34:1 Zeb 48:1, Mik 1:2

+ 34:3 Ýow 2:20

+ 34:4 Ýow 2:10, Ýow 3:15, Mat 24:29, Aýn 6:13-14

+ 34:5 Kan 32:41, Ýrm 49:7-22, Ezk 25:12-14, Ezk 35, Amo 1:11-12, Abd 1:1-16, Mal 1:3-4

+ 34:6 Gçk 36:33, 1ÝÝ 1:44, Işa 63:1, Sep 1:7, Ezk 39:17

+ 34:7 Çöl 23:22, Zeb 21:13

+ 34:8 Işa 61:2, Işa 63:4

+ 34:9 Kan 29:23

+ 34:10 Işa 66:24, Ýrm 17:27, Ezk 20:48, Aýn 14:11, Aýn 19:3

+ 34:11 Işa 14:23, Işa 13:21-22, Sep 2:14

+ 34:13 Işa 32:13, Eýp 30:29, Işa 13:21, Mik 1:8

+ 34:14 Aýn 18:2

+ 34:15 Kan 14:13

+ 35:2 Işa 55:12, Işa 40:5

+ 35:3 Eýp 4:3, Ýew 12:12

+ 35:4 Kan 32:35, Kan 32:43, Zeb 93:1

+ 35:5 Işa 29:18, Işa 32:2, Işa 42:18, Mat 11:5

+ 35:6 Res 3:8, Res 14:10, Işa 41:18, Işa 49:10

+ 35:8 Işa 40:3, Işa 52:1

* 35:10 Sion – bu Iýerusalimiň beýleki ady. Sözlüge seret.

+ 35:10 Işa 51:11, Işa 60:20

• 36:1 2Pat 18:13-37, 2ÝÝ 32:1-19

+ 36:2 Ýeş 15:39, Işa 7:3

+ 36:3 Işa 22:20, Işa 22:15, Işa 37:2

+ 36:6 Ezk 29:6, Işa 30:2

+ 36:7 2Pat 18:4, 2ÝÝ 31:1

+ 36:11 Ezr 4:7, Dan 2:4

+ 36:16 1Pat 4:25

+ 36:17 Kan 8:7-10

+ 36:19 2Pat 17:24, Işa 10:9

+ 36:20 Dan 3:15, 2Pat 19:12, Işa 10:11

• 37:1 2Pat 19, 2ÝÝ 32:20-22

+ 37:2 Işa 22:15, Işa 36:3

+ 37:3 Hoş 13:13

+ 37:4 2Şam 16:12

+ 37:6 Işa 10:24

+ 37:8 Ýeş 10:29-30

+ 37:12 Gçk 11:31

+ 37:13 2Pat 18:33-34

* 37:16 Kerup – perişdeleriň bir görnüşi. Sözlüge seret.

+ 37:16 Msr 25:22, Kan 6:4, 1Pat 18:39, Neh 9:6, Zeb 85:10, Işa 44:6

+ 37:17 Zeb 30:3, Zeb 70:2, 2ÝÝ 6:40, Dan 9:18

+ 37:19 Ýrm 16:20, 2ÝÝ 32:19

+ 37:20 Zeb 82:19

* 37:22 Sion boý gyzy… Iýerusalim gyzy – bu Iýerusalim halky diýmekdir. Sözlüge seret.

+ 37:24 Zeb 19:8

+ 37:26 Işa 45:7

+ 37:27 Zeb 128:6

+ 37:28 Zeb 138:2

+ 37:29 Ezk 29:4, Ezk 38:4, Amo 4:2, Hab 1:15

+ 37:30 Işa 7:11

+ 37:31 Işa 27:6

+ 37:32 Işa 9:7

+ 37:33 2Şam 20:15

+ 37:36 2Şam 24:16, 1ÝÝ 21:15, Nah 3:3

+ 37:37 Gçk 10:11, Ýun 1:2

+ 37:38 Gçk 8:4, Ýrm 51:27, Ezr 4:2

• 38:1 2Pat 20:1-11, 2ÝÝ 32:24-26

+ 38:3 2Pat 18:3

+ 38:5 Zeb 38:13

+ 38:6 Işa 37:35

+ 38:8 Ýeş 10:13

+ 38:11 Zeb 26:13, Işa 53:8, Ezk 26:20

+ 38:12 Eýp 7:6

+ 38:13 Agy 3:4

+ 38:14 Ezk 7:16, Nah 2:7, Zeb 68:4

+ 38:17 Zeb 15:10, Eýp 33:28, Mik 7:19

+ 38:18 Zeb 6:6, Wag 9:10

+ 38:19 Kan 4:9, Kan 6:7, Zeb 77:4

• 39:1 2Pat 20:12-19, 2ÝÝ 32:31

+ 39:2 2ÝÝ 32:27

+ 39:6 2Pat 24:13, 2ÝÝ 36:10, Ýrm 20:5, Ýrm 27:19-21, Mik 4:10

+ 39:7 2Pat 24:12, 2Pat 25:7, 2ÝÝ 33:11

+ 40:1 Işa 49:13, Zak 1:17

+ 40:2 Hoş 2:14, Eýp 42:10, Ýrm 16:18

+ 40:3 Işa 35:8, Zeb 67:5, Mat 3:3, Mar 1:3, Luk 3:4-6, Ýoh 1:23

+ 40:5 Işa 35:2

+ 40:8 Zeb 118:89, 1Pet 1:24-25, Ýak 1:11

+ 40:10 Işa 62:11, Aýn 22:12

+ 40:11 Zeb 22:1, Ýrm 31:10, Ezk 34:15, Mik 5:4, Ýoh 10:11

+ 40:12 Sül 30:4

+ 40:13 Rim 11:34, 1Kor 2:16

+ 40:14 Eýp 21:22

+ 40:16 Zeb 49:10

+ 40:17 Zeb 61:10, Dan 4:32

+ 40:18 Işa 46:5, Res 17:29

+ 40:20 Işa 44:9, Işa 46:7, Ýrm 10:3-5

+ 40:22 Çöl 13:34, Eýp 9:8, Eýp 26:7, Zeb 103:2, Ýrm 10:12, Ýrm 51:15

+ 40:23 Eýp 12:21, Zeb 106:40

+ 40:26 Zeb 146:4

+ 40:27 Işa 49:14

+ 40:28 Zeb 146:5

+ 40:29 2Kor 12:10

+ 40:31 Zeb 102:5

+ 41:1 Işa 43:9

+ 41:2 2ÝÝ 36:23

+ 41:4 Işa 44:6, Işa 48:12, Aýn 1:17

+ 41:7 Işa 40:19

+ 41:8 Işa 42:19, Işa 43:10, Işa 44:1, Ýrm 30:10, 2ÝÝ 20:7, Ýak 2:23

+ 41:14 Eýp 25:6, Zeb 21:7

+ 41:18 Işa 35:6

+ 41:19 Işa 55:13

+ 41:24 Ýrm 10:5, 1Kor 8:4

+ 41:25 Işa 41:2, Ýrm 1:15, Ýrm 50:3

+ 41:26 Işa 46:10, Işa 48:14

+ 41:27 Işa 40:9, Işa 52:7

+ 42:1 Işa 41:8, Işa 43:10, Işa 52:13, Işa 53:11, Mat 3:17, Mat 17:5, Mar 1:11, Luk 3:22, Işa 11:2, Işa 61:1, Mat 12:17-21

+ 42:5 Zak 12:1

+ 42:6 Işa 45:13, Işa 42:6, Işa 49:6, Luk 2:3, Luk 2:30-32, Res 13:47

+ 42:7 Işa 9:2, Işa 35:5, Işa 49:9, Işa 61:1

+ 42:8 Işa 48:11

+ 42:10 Zeb 32:3

+ 42:11 Işa 21:16

+ 42:13 Zeb 77:65

+ 42:14 Işa 13:8

+ 42:15 Işa 50:2

+ 42:16 Işa 40:4

+ 42:17 Zeb 96:7, Işa 45:16, Işa 44:11, Ýrm 10:14

+ 42:18 Işa 35:5

+ 42:19 Işa 41:8

+ 42:20 Ýrm 6:10, Ezk 12:2

+ 42:22 Ýrm 50:33

+ 42:25 Hoş 7:9

+ 43:1 Işa 45:3

+ 43:2 Zeb 65:12, Dan 3:25

+ 43:3 Zeb 71:10, Işa 45:14

+ 43:5 Hoş 11:11, Mik 7:12, Zak 8:7

+ 43:8 Işa 42:18-19

+ 43:9 Işa 41:1

+ 43:10 Işa 41:8, Ýrm 30:10

+ 43:11 Işa 45:21, Hoş 13:4

+ 43:13 Kan 32:39, Eýp 10:7

+ 43:16 Msr 14:21, Işa 51:10

+ 43:19 Işa 48:6, 2Kor 5:17, Aýn 21:5, Işa 35:6-8

+ 43:20 Msr 17:1-7

+ 43:22 Mik 6:3

+ 43:24 Mal 2:17

+ 43:25 Zeb 50:3, Ýrm 31:34

+ 43:26 Işa 1:18

+ 43:27 Gçk 3:6, Ýrm 5:31

+ 44:1 Işa 41:8, Ýrm 30:10

+ 44:3 Ezk 39:29, Ýow 2:28, Ýoh 7:38

+ 44:6 Işa 41:4, Işa 48:12, Aýn 1:8, Aýn 1:17, Kan 6:4, 1Pat 18:39, Neh 9:6, Zeb 85:10

+ 44:8 Kan 32:18, Işa 26:4

+ 44:9 Işa 41:24, Işa 41:29

+ 44:10 Ýrm 10:3-5, Hab 2:18

+ 44:11 Işa 42:17, Işa 45:16

+ 44:18 Işa 45:20

+ 44:20 Hoş 12:1

+ 44:21 Işa 41:8

+ 44:22 Işa 1:18

+ 44:23 Zeb 95:11, Işa 49:13, Işa 48:20

+ 44:24 Eýp 37:18, Zeb 135:5, Işa 42:5

+ 44:25 1Kor 1:20, 1Kor 3:19

+ 44:26 2ÝÝ 36:22-23

+ 44:27 Işa 11:15, Işa 51:10, Ýrm 50:38, Ýrm 51:36

+ 44:28 2ÝÝ 36:22, Ezr 1:1, Işa 45:1, Dan 6:28, Res 13:22

+ 45:1 Nah 2:6

+ 45:2 Zeb 106:16

+ 45:3 Işa 43:1

+ 45:4 Işa 41:8

+ 45:5 Kan 4:35

+ 45:6 Msr 15:11

+ 45:7 Agy 3:38, 2Pat 19:25, Işa 37:26

+ 45:9 Işa 29:16, Ýrm 18:6, Rim 9:20-24, Eýp 9:32, Wag 6:10

+ 45:12 Işa 44:24, Ýrm 27:5

+ 45:13 Işa 42:6, Işa 44:28

+ 45:14 Zeb 71:10, Işa 43:3, Zak 8:23, 1Kor 14:25

+ 45:16 Işa 42:17, Işa 44:11

+ 45:17 Işa 54:4

+ 45:19 Ýrm 29:13-14

+ 45:20 Işa 44:17-18

+ 45:21 Işa 43:11, Hoş 13:4

+ 45:23 Rim 14:11, Fil 2:10-11

+ 46:1 Ýrm 50:2, Ýrm 51:44, 1Şam 5:3

+ 46:2 Ýrm 48:7

+ 46:3 Kan 1:31

+ 46:4 Zeb 67:20

+ 46:5 Işa 40:18, Res 17:29

+ 46:6 Ser 17:4, Işa 44:15

+ 46:7 Zeb 113:15

+ 46:10 Işa 41:26

+ 46:11 Işa 41:2, Ýrm 12:9

+ 46:13 Işa 51:5, Işa 56:1

+ 47:1 Amo 5:2, Işa 13:1, Işa 21:1, Ýrm 50:1

+ 47:2 Ser 16:21

+ 47:3 Ýrm 13:26, Nah 3:5

+ 47:6 Zak 1:15

+ 47:7 Aýn 18:7

+ 47:8 Sep 2:15

+ 47:11 Zeb 34:8

+ 47:14 Işa 5:24, Nah 1:10, Mal 4:1

+ 48:1 Neh 11:1, Ýrm 7:4, Mik 1:5

+ 48:3 Işa 41:26

+ 48:4 Msr 32:9

+ 48:5 Ýrm 44:17

+ 48:6 Işa 43:19, Ýrm 33:3

+ 48:10 Eýp 23:10, Zeb 65:10, Işa 1:25, Zak 13:9, Mal 3:3

+ 48:11 Ezk 20:9, Işa 42:8

+ 48:12 Işa 41:4, Işa 44:6, Aýn 1:8, Aýn 1:17

+ 48:13 Eýp 9:8, Zeb 103:2, Işa 42:5, Ýrm 10:12, Ýrm 51:15, Zak 12:1

+ 48:14 Işa 41:26, Işa 41:2, Işa 46:10

+ 48:15 Işa 45:1-3

+ 48:16 Işa 61:1

+ 48:18 Zeb 80:14, Luk 19:42

+ 48:19 Gçk 22:17

+ 48:20 Işa 52:11, Ýrm 50:8, Zak 2:6-7, Aýn 18:4, Işa 44:23

+ 48:21 Msr 17:6, Çöl 20:11

+ 49:1 Ýrm 1:4-5, Gal 1:15-16, Mat 1:21, Luk 1:31

+ 49:2 Işa 11:4

+ 49:3 Ýoh 17:10

+ 49:6 Işa 42:6, Ýrm 1:5, Res 13:47, Res 26:23

+ 49:7 Zeb 21:7, Işa 53:3

+ 49:8 2Kor 6:2, Işa 42:6

+ 49:9 Işa 42:7, Işa 61:1

+ 49:10 Aýn 7:16-17, Işa 35:6

+ 49:12 Işa 43:5

+ 49:13 Zeb 95:11, Işa 44:23, Işa 40:1

+ 49:14 Işa 40:27

+ 49:15 Zeb 26:10

+ 49:18 Işa 60:4, Ýrm 22:24, Ezk 5:11, Ezk 16:48, Sep 2:9, Rim 14:11

+ 49:19 Ýrm 31:27, Zak 2:4

+ 49:20 Zak 10:10

+ 49:22 Işa 11:10, Işa 14:2

+ 49:23 Zeb 71:9, Mik 7:17, Zeb 24:3

* 49:24 Zalymyň – käbir golýazmalarda dogruçylyň.

+ 49:24 Mar 3:27

+ 49:25 Zeb 34:1

+ 49:26 Aýn 16:6

+ 50:1 Kan 24:1, Ýrm 3:8

+ 50:2 Ýrm 35:17, Çöl 11:23, Işa 59:1, Msr 14:21-22, Zeb 103:7, Zeb 105:2, Zeb 106:33, Işa 42:15

+ 50:3 Ýrm 4:28, Aýn 6:12, Aýn 6:12

+ 50:4 Zeb 39:7

+ 50:6 Işa 53:6, Mat 26:67, Mar 14:65, Mar 15:19

+ 50:7 Ýrm 1:18, Ezk 3:9

+ 50:8 Rim 8:33, Eýp 13:19

+ 50:9 Eýp 13:28, Işa 51:8

+ 51:2 Gçk 12:2, Ezk 33:24

+ 51:3 Işa 40:1, Işa 52:9, Gçk 2:8, Ezk 28:13, Ezk 36:35

+ 51:4 Işa 42:6, Işa 49:6

+ 51:5 Işa 46:13, Işa 60:9

+ 51:6 Zeb 101:26-27, Mar 13:31

+ 51:7 Kan 6:6, Zeb 36:28, Ýrm 31:33, Mat 10:28

+ 51:8 Işa 50:9

+ 51:9 Eýp 9:13, Eýp 26:12, Zeb 88:11, Işa 30:7

+ 51:10 Msr 14:21, Zeb 105:9, Işa 43:16-17

+ 51:11 Işa 35:10

+ 51:12 Işa 40:1, Işa 66:13, Zeb 55:5, Zeb 117:6, Mat 10:28

+ 51:13 Işa 40:12, Işa 48:14

+ 51:15 Ýrm 31:35

+ 51:17 Işa 52:1, Zeb 74:8, Ýrm 25:15, Abd 1:16, Zak 12:2, Aýn 14:10

+ 51:19 Ýrm 15:5, Nah 3:7

+ 51:22 Ýrm 25:17, Nah 3:11

+ 52:1 Işa 51:17, Neh 11:1, Işa 48:2, Mat 4:5, Mat 27:53, Işa 35:8, Ýow 3:17, Nah 1:15, Aýn 21:27

+ 52:5 Rim 2:24

+ 52:7 Işa 41:27, Nah 1:15, Rim 10:15

+ 52:9 Işa 40:1, Işa 51:3

+ 52:10 Zeb 97:3, Luk 3:6

+ 52:11 Işa 48:20, Zak 2:7, Ezr 1:7-11

+ 52:12 Işa 58:8, Mik 2:13

+ 52:13 Işa 42:1

+ 52:15 Işa 49:23, Rim 15:21, 1Kor 2:9

+ 53:1 Ýoh 12:38, Rim 10:16

+ 53:2 Işa 11:1

+ 53:3 Işa 49:7

+ 53:4 Mat 8:17

+ 53:5 1Pet 2:24-25

+ 53:6 Zeb 118:176, Ýrm 50:6

+ 53:7 Ýrm 11:19, Işa 37:14, Res 8:32-33

+ 53:8 Zeb 26:13, Işa 38:11, Ezk 26:20, Ezk 32:23

+ 53:9 1Pet 2:22, Mar 15:46

+ 53:11 Işa 42:1, Işa 52:13, Rim 5:16

+ 54:1 1Şam 2:5, Gal 4:27

+ 54:4 Işa 45:17, Sep 3:11

+ 54:5 Ýrm 3:14, Hoş 2:7

+ 54:6 Işa 62:4

+ 54:7 Ýrm 51:5

+ 54:8 Zeb 88:29-30, Işa 55:3

+ 54:9 Gçk 8:21, Gçk 9:11

+ 54:10 Çöl 25:12-13, Ezk 34:25, Ezk 37:26, Hoş 2:18

+ 54:13 Ýrm 31:33-34, Ýoh 6:45, 1Kor 2:13, 1Sal 4:9

+ 54:17 Zeb 4:2

+ 55:1 Işa 44:3, Ýoh 7:37

+ 55:2 Ýoh 6:27

+ 55:3 Işa 61:8, Ýrm 32:40, Ezk 16:60, Zeb 88:29-30, Işa 54:6, Res 13:34

+ 55:5 2Şam 22:44

+ 55:6 1ÝÝ 28:9, 2ÝÝ 15:2, Ýrm 29:13, Amo 5:4, Amo 5:6, Sep 2:3

+ 55:9 Zeb 102:11

+ 55:11 Kan 32:2, Ezk 12:25

+ 55:12 Zeb 97:8, Işa 35:2

+ 55:13 Işa 41:19

+ 56:1 Işa 46:13, Işa 51:5

+ 56:2 Msr 20:8

+ 56:3 Msr 12:38, Kan 23:8, Est 9:27, Işa 14:1, Zak 2:11

+ 56:7 Işa 2:2-3, Işa 60:3, Işa 66:20, Mal 1:11, Mat 21:13, Mar 11:17, Luk 19:46

+ 56:8 Işa 11:12, Ýoh 10:16

+ 56:9 Ýrm 12:9, Ezk 39:17, Aýn 19:17-18

+ 56:10 Ýrm 6:17

+ 56:11 Ezk 34:2

+ 56:12 Sül 23:35, Işa 22:13

+ 57:2 Dan 12:13

+ 57:3 Mar 8:38

+ 57:5 Ezk 16:20-21

+ 57:8 Ezk 16:25, Ezk 23:17

+ 57:11 Zeb 49:21

+ 57:13 Ýrm 11:12

+ 57:15 2Pat 22:19, 2ÝÝ 34:27

+ 57:16 Zeb 102:9

+ 57:17 Ýrm 6:13

+ 57:18 Ýrm 3:22, Işa 40:1

+ 57:19 Rim 2:10, Efe 2:17

+ 57:21 Işa 48:22

+ 58:1 Mik 1:5, Mik 3:8

+ 58:3 Lew 16:29, Çöl 29:7, Mal 3:14

+ 58:5 Lew 16:29, Zak 7:5, Mat 6:16

+ 58:6 Luk 4:18, Zeb 81:4, Sül 24:11

+ 58:7 Mat 25:35, Luk 3:11, Ýak 2:15-16

+ 58:8 Zeb 36:6, Zeb 84:14, Işa 52:12

+ 58:11 Ýrm 31:12, Ýoh 7:38

+ 58:12 Eýp 3:14, Işa 61:4

+ 58:13 Neh 13:15-21

+ 58:14 Eýp 22:26, Zeb 36:4, Kan 32:13

+ 59:1 Çöl 11:23, Işa 50:2

+ 59:2 Hoş 5:4, Zeb 65:18, Sül 15:8, Sül 28:9

+ 59:3 Işa 1:15, Sül 6:17

+ 59:4 Eýp 15:35, Zeb 7:15, Ýak 1:15

+ 59:6 Eýp 8:14

+ 59:7 Sül 1:16, Sül 6:18, Işa 59:7, Rim 3:15-17

+ 59:10 Kan 28:29, Eýp 5:14, Sep 1:17

+ 59:11 Ezk 7:16, Nah 2:7

+ 59:16 Ýrm 5:1, Ezk 22:30, Zeb 97:1, Işa 63:5

+ 59:17 Efe 6:14, Efe 6:17, 1Sal 5:8

+ 59:18 Kan 7:10, Ýrm 51:56

+ 59:20 Rim 11:26-27

+ 59:21 Ýrm 31:31

+ 60:1 Zeb 101:17, Mal 4:2, 1Ýoh 1:7

+ 60:2 Eýp 37:19

+ 60:3 Işa 2:2-3, Işa 56:7, Işa 66:20, Mal 1:11, Eýp 11:17, Eýp 22:28, Sül 4:18, Dan 12:3, Aýn 21:24

+ 60:4 Işa 49:18, Işa 66:20

+ 60:5 Işa 61:6

+ 60:6 1Pat 10:1, 2ÝÝ 9:1, Mat 2:11

+ 60:7 Zeb 119:5, Nag 1:4, Işa 21:16, Gçk 25:13

+ 60:8 Hoş 11:11

+ 60:9 Işa 51:5, 1Pat 10:22, Işa 23:1, Ýun 1:3

+ 60:10 Zak 6:15

+ 60:11 Aýn 21:25

+ 60:12 Zak 14:17-19

* 60:14 Sion – bu Iýerusalimiň beýleki ady. Sözlüge seret.

+ 60:14 Işa 49:23, Ezk 48:35

+ 60:16 Işa 66:12, Gçk 49:24

+ 60:18 Işa 11:9

+ 60:19 Işa 30:26, Aýn 21:23, Aýn 22:5

+ 60:20 Zeb 26:1, Işa 35:10, Işa 65:19, Aýn 21:4

+ 60:21 Zeb 36:9, Ezk 37:25, Mat 15:13

* 61:1 Meni seçip-saýlady – sözme-söz terjime: başyma ýag guýdy. Kimdir biriniň başyna ýag guýup, patyşalyga ýa-da ruhanylyga belleme dessury. Sözlüge seret.

+ 61:1 Işa 11:2, Luk 4:18-19, Luk 7:22, Işa 29:19, Lew 25:8-15, Işa 42:7, Işa 49:9

+ 61:2 Lew 25:10, Işa 34:8, Işa 63:4, Mat 5:4

+ 61:3 Mat 15:13

+ 61:4 Eýp 3:14, Işa 58:12, Amo 9:14

+ 61:6 Msr 19:6, 1Pet 2:9, Işa 60:5

+ 61:7 Eýp 42:10, Işa 40:2, Zak 9:12

+ 61:8 Zeb 10:7, Işa 55:3, Ýrm 32:40, Ezk 16:60

+ 61:9 Işa 65:23

+ 61:10 Zak 3:4, Ýrm 2:32, Aýn 21:2

+ 62:2 Aýn 2:17, Aýn 3:12

+ 62:3 Zak 9:16

+ 62:4 Işa 54:6, Hoş 1:10, Hoş 2:23

+ 62:5 Ýrm 32:41, Sep 3:17

+ 62:8 Kan 28:33, Ýrm 5:17

+ 62:10 Işa 11:10, Işa 49:22

* 62:11 Sion gyzy – bu Iýerusalim halky diýmekdir. Sözlüge seret.

+ 62:11 Işa 40:10, Aýn 22:12

+ 63:1 Gçk 36:33, 1ÝÝ 1:44, Işa 34:6

+ 63:3 Ýow 3:13, Aýn 19:15

+ 63:4 Işa 34:8, Işa 61:2

+ 63:5 Işa 59:16

+ 63:6 Işa 51:22

+ 63:9 Ser 10:16, Msr 14:9, Msr 23:20

+ 63:10 Zeb 77:40, Res 7:51, Efe 4:30

+ 63:11 Msr 12:50-51, Zeb 76:21, Hoş 12:13

+ 63:12 Msr 14:21

+ 63:15 Gçk 11:5, Kan 26:15, Zeb 13:2, Zeb 32:14

+ 63:16 Kan 32:6, Işa 64:8, Ýoh 8:41

+ 63:19 Ýrm 14:8

+ 64:1 2Şam 22:10, Zeb 17:10, Zeb 143:5

+ 64:4 1Kor 2:9

+ 64:5 Res 10:35

+ 64:6 Zeb 1:4, Zeb 89:6

+ 64:7 Işa 43:22, Hoş 7:7

+ 64:8 Kan 32:6, Işa 63:16, Ýoh 8:41, Eýp 10:9, Eýp 33:6, Işa 45:9, Ýrm 18:6, Rim 9:20-24

+ 64:11 2Pat 25:9, Hag 1:9, Hag 2:3

+ 65:2 Rim 10:20

+ 65:3 Işa 1:29, Işa 66:17

+ 65:4 Lew 11:7

+ 65:6 Zeb 149:9, Msr 20:5

+ 65:8 Gçk 18:26, Mar 13:20

+ 65:10 Işa 33:9, Işa 35:2, Ýeş 7:24, Sep 2:6

+ 65:12 Sül 1:24, Işa 66:4, Ýrm 7:13

+ 65:13 Işa 55:1, Luk 6:25

+ 65:14 Luk 6:25

+ 65:15 Ýrm 29:22, Işa 62:2, Aýn 2:17, Aýn 3:12

+ 65:16 Ýrm 4:2

+ 65:17 Işa 66:22, 2Pet 3:13, Aýn 21:1, 1Kor 2:9

+ 65:19 Işa 35:10, Işa 60:20, Aýn 21:4

+ 65:21 Ýrm 31:5, Ezk 28:26

+ 65:22 Zeb 21:13

+ 65:23 Kan 28:41, Zeb 113:22, Işa 61:9

+ 65:24 Dan 9:21

+ 65:25 Işa 11:6, Gçk 3:14, Işa 11:9

+ 66:1 Ezk 43:7, Mat 5:35, 1Pat 8:27, 2ÝÝ 2:6, Res 7:49-50

+ 66:2 Ezr 9:4

+ 66:3 Işa 1:11

+ 66:4 Eýp 3:25, Sül 10:24, Sül 1:24, Işa 65:12, Ýrm 7:13

+ 66:7 Işa 13:8, Aýn 12:5

+ 66:12 Işa 60:16

+ 66:13 Işa 40:1, Işa 51:12

+ 66:15 2Pet 3:7, 2Sal 1:8, Zeb 67:18, Hab 3:8

+ 66:16 Kan 32:41, Ýrm 25:33

+ 66:17 Işa 1:29, Işa 65:3, Lew 11:7, Lew 11:29

+ 66:18 Işa 2:2, Zak 14:16

+ 66:20 Işa 14:2, Işa 49:22, Işa 60:4, Işa 2:2-3, Işa 56:7, Işa 60:3, Mal 1:11

+ 66:21 Msr 19:6, Işa 61:6

+ 66:22 Işa 65:17

+ 66:24 Işa 1:31, Mat 18:9, Mar 9:47

+ 1:1 Ýeş 21:18, 1Pat 2:26

+ 1:2 2Pat 22:1, Ýrm 3:6, Ýrm 25:3, Sep 1:1

+ 1:3 2Pat 23:36, 2Pat 24:18, Ýrm 39:2, 2Pat 25:8-11

+ 1:4 Işa 49:1, Gal 1:15, Işa 49:6, Res 9:15

+ 1:6 Msr 4:10

+ 1:8 Ezk 2:6, Ezk 3:11, Mat 10:28, Ýrm 15:20

+ 1:9 Işa 6:7, Dan 10:16, Ýrm 5:14

+ 1:10 Ýrm 18:7, Ýrm 31:28

+ 1:11 Amo 7:8, Amo 8:2

* 1:12 Gözegçilik edýärin – ýewreýçe badam we gözegçilik edýärin sözleriň aýdylyşy meňzeşdir. Bu söz oýnatmadyr.

+ 1:13 Zak 6:6

+ 1:14 Ýrm 4:6, Ýrm 6:1, Ýrm 10:22, Ýrm 13:20, Ýrm 47:2, Ezk 26:7

+ 1:15 Ýrm 25:9

+ 1:17 1Pat 18:46

+ 1:18 Işa 50:7, Ýrm 6:27, Ýrm 15:20, Ezk 3:8-9

+ 2:2 Ýrm 3:4, Ezk 16:8, Kan 2:7

+ 2:3 Msr 19:6, Msr 28:36, Kan 7:6, Ýak 1:18, Aýn 14:4

+ 2:5 Mik 6:3, 2Pat 17:15, Rim 1:21

+ 2:6 Kan 8:15

+ 2:7 Kan 8:7, Kan 11:11, Lew 18:25, Çöl 35:33, Ezk 36:17

+ 2:8 Ýrm 23:13

+ 2:9 Msr 20:5-6

+ 2:10 Işa 21:16-17

+ 2:11 Işa 37:19, Ýrm 16:20, Zeb 105:20, Rim 1:23

+ 2:13 Zeb 35:10, Ýrm 17:13, Ýoh 4:10

+ 2:15 Işa 5:29, Ýrm 4:7, Nah 2:11, Ýrm 9:11, Ýrm 46:19

+ 2:18 Işa 30:2, Işa 31:1, Ýrm 2:18, Ezk 16:28, Ezk 23:12

+ 2:20 Ýrm 30:8, Ezk 34:27, Ezk 6:13, Ezk 16:15-16, Hoş 4:13

+ 2:21 Işa 5:1, Zeb 79:9, Mat 21:33

+ 2:22 Eýp 9:30, Ezk 24:12

+ 2:24 Hoş 8:9

+ 2:25 Kan 32:16, Ýrm 3:13, Ýrm 18:12

+ 2:26 Ýrm 32:32

+ 2:27 Ser 10:10

+ 2:28 Kan 32:37, Ýrm 11:12-13

+ 2:30 Işa 9:13, Ýrm 5:3, 1Pat 18:4, 2ÝÝ 24:21, Mat 23:37, Res 7:52

+ 2:32 Işa 61:10, Kan 32:18, Işa 17:10, Ýrm 3:21, Hoş 8:14

+ 2:33 Ýrm 22:20, Ýrm 30:14

+ 2:34 2Pat 21:16, 2Pat 24:4, Ýrm 19:4

+ 2:36 Işa 30:3-5

+ 3:1 Kan 24:1-4

+ 3:2 Işa 13:20, Ezk 16:25

+ 3:3 Kan 28:24, Amo 4:7

+ 3:5 Zeb 102:9, Agy 3:31

+ 3:6 2Pat 22:1, Ýrm 1:2, Ezk 6:13, Ezk 16:15-16, Hoş 4:13

+ 3:8 Kan 24:1, Işa 50:1, 2Pat 17:19, Ezk 23:11

+ 3:9 Msr 34:15

+ 3:10 Ezk 23:4

+ 3:11 Ezk 16:51

+ 3:12 Zeb 102:9

+ 3:13 Ezk 6:13, Ezk 16:15-16, Hoş 4:13

* 3:14 Sion – bu Iýerusalimiň beýleki ady. Sözlüge seret.

+ 3:15 Ýrm 23:4

+ 3:16 Msr 25:10

+ 3:18 Işa 11:13, Ýrm 50:4, Ezk 37:19, Hoş 1:11

+ 3:20 Hoş 3:1

+ 3:21 Kan 32:18, Işa 17:10, Ýrm 2:32

+ 3:22 Işa 57:18, Ýrm 30:17

+ 3:25 Ezr 9:6-7, Zeb 105:6

+ 4:1 2ÝÝ 30:6, Ýow 2:12

+ 4:2 Kan 6:13, Ýrm 5:2, Ýrm 9:24

+ 4:3 Hoş 10:12, Mat 13:7, Mar 4:7, Ýew 6:8

+ 4:4 Kan 10:16, Kan 30:6, Rim 2:29, Ýrm 21:11

+ 4:5 Hoş 5:8, Hoş 8:1

+ 4:6 Ýrm 1:14, Ezk 26:7

+ 4:7 Işa 5:29, Ýrm 2:15, Nah 2:11

+ 4:8 Işa 22:12, Ýow 1:13

+ 4:10 Ýrm 14:13, Ezk 14:9

+ 4:12 Ýrm 51:1, Hoş 4:19, Hoş 13:15

+ 4:13 Ezk 38:9, Işa 5:28, Agy 4:19, Hab 1:8

+ 4:14 Zeb 50:4, Işa 1:16, Ýak 4:8

+ 4:17 2Pat 25:1-4

+ 4:18 Ýrm 2:17

+ 4:19 Işa 16:11

+ 4:20 Ezk 7:26, Ýrm 10:20

+ 4:22 Kan 32:28

+ 4:23 Gçk 1:2, Işa 5:30

+ 4:24 Ezk 38:20, Nah 1:5

+ 4:25 Ýrm 9:10

+ 4:26 Zeb 106:34

+ 4:27 Ýrm 5:10

+ 4:28 Işa 24:4, Hoş 4:3, Ýow 1:10, Işa 50:3

+ 4:30 Agy 1:19, Ezk 23:22, Ezk 23:40

* 4:31 Sion gyzy – bu Iýerusalim halky diýmekdir. Sözlüge seret.

+ 4:31 Işa 13:8, Ýrm 6:24, Ýrm 13:21, Ýrm 22:23, Mik 4:9-10, Işa 1:15, Agy 1:17

+ 5:1 Işa 59:16, Ezk 22:30, Gçk 18:26

+ 5:2 Kan 6:13, Ýrm 4:2

+ 5:3 Ýrm 2:30, Amo 4:6, Hag 2:17

+ 5:4 Ýrm 8:7

+ 5:5 Ýrm 2:20

+ 5:6 Işa 5:29, Ýrm 2:15, Hoş 13:7-8, Nah 2:11

+ 5:7 Kan 32:21, 2ÝÝ 13:9, Msr 23:13, Ýeş 23:6

+ 5:8 Msr 20:14, Msr 20:17, Ezk 22:11

+ 5:9 Ýrm 9:9

+ 5:10 Ýrm 4:27

+ 5:12 Işa 28:15, Ýrm 6:14, Ýrm 14:13

+ 5:13 2ÝÝ 36:16, Zak 1:4

+ 5:14 Ýrm 1:9, Aýn 11:5

+ 5:15 Hab 1:6, Kan 28:49

+ 5:16 Zeb 5:10

+ 5:17 Lew 26:16, Kan 28:51

+ 5:19 Ýrm 13:22, Ýrm 16:10, Ýrm 22:8

+ 5:21 Kan 32:6, Kan 29:4, Işa 6:9, Mar 8:18

+ 5:22 Ýrm 10:7, Aýn 15:4, Gçk 1:9, Eýp 38:8-11, Zeb 32:7, Zeb 103:9

+ 5:23 Msr 32:9, Zeb 77:8

+ 5:24 Kan 11:14

+ 5:26 Zeb 63:5, Sül 1:11, Sül 12:6

+ 5:28 Işa 1:23

+ 5:29 Ýrm 5:9, Ýrm 9:9

+ 5:31 Ýrm 6:13, Ýrm 14:14, Ýrm 29:9, Agy 2:14, Ezk 13:6

+ 6:1 2Şam 14:2, Neh 3:14, Ýrm 1:14, Ezk 26:7

+ 6:4 Ýow 3:9

+ 6:6 Kan 20:19-20, Sep 3:1

+ 6:7 Zeb 54:10, Ezk 7:23

+ 6:10 Işa 28:10, Işa 42:20, Ezk 12:2, Ýoh 8:43

+ 6:11 Ýrm 20:9

+ 6:12 Kan 28:30

+ 6:13 Işa 57:17, Ýrm 5:31, Ýrm 23:11, Mik 3:11

+ 6:14 Ýrm 23:17, Ezk 13:10, Mik 3:5

+ 6:15 Sep 2:1, Ýrm 8:10-12

+ 6:16 Ýrm 18:15, Mat 11:29

+ 6:17 Ýrm 44:16

+ 6:19 Sül 1:31

+ 6:20 1Pat 10:1, 2ÝÝ 9:1, Işa 1:13, Amo 5:21, Mal 1:10

+ 6:21 Ezk 3:20, Ezk 18:24

+ 6:22 Ýrm 1:13, Ýrm 50:41-43

+ 6:24 Işa 13:8, Ýrm 4:31, Mik 4:9-10

+ 6:25 Zeb 30:14, Ýrm 20:3, Ýrm 20:10, Ýrm 46:5

+ 6:26 Amo 8:10, Zak 12:10, Ýrm 48:8

+ 6:27 Ýrm 9:7, Ýrm 1:18

+ 6:30 Işa 1:22, Işa 1:25, Ezk 22:19-20

+ 7:2 Ýrm 19:14, Ýrm 26:2

+ 7:3 Ýrm 18:11, Ýrm 26:13

+ 7:4 Işa 48:1, Mik 3:11

+ 7:5 Ýrm 22:3

+ 7:7 Ýrm 25:5

+ 7:9 Ýrm 5:2, Hoş 4:2

+ 7:11 Mat 21:13, Mar 11:17, Luk 19:46

+ 7:13 Sül 1:24, Işa 65:12, Işa 66:4

+ 7:15 2Pat 17:6, 2Pat 17:23

+ 7:16 Msr 32:10, Kan 9:14, Ýrm 11:14, Ýrm 14:11

+ 7:20 2ÝÝ 34:25

+ 7:21 Hoş 8:13

+ 7:22 1Şam 15:22

+ 7:23 Lew 26:12, Ýrm 11:4, Kan 4:40, Kan 5:33, Kan 18:17

+ 7:24 Zeb 80:11-12

+ 7:25 2ÝÝ 36:15

+ 7:26 Ýrm 16:12

+ 7:30 2Pat 21:4-5, Ýrm 32:34-35, Lew 15:31, 2ÝÝ 36:14, Ezk 5:11

+ 7:31 Ýeş 15:8, 2Pat 23:10, Ýrm 19:2, Kan 12:31

+ 7:33 Kan 28:26, Işa 17:2

+ 7:34 Aýn 18:23, Lew 26:31, Ýrm 16:9, Ýrm 25:10

+ 8:2 Kan 4:19, Ezk 8:16, Ýrm 9:22, Ýrm 16:4, Ýrm 25:33

+ 8:3 Eýp 3:21, Aýn 9:6

+ 8:7 Ýrm 5:4

+ 8:8 Işa 10:1

+ 8:10 Kan 28:30

+ 8:11 Ezk 13:10, Mik 3:5

+ 8:12 Sep 2:1, Ýrm 6:12-15

+ 8:13 Işa 1:30

+ 8:14 Ýrm 9:15, Ýrm 23:15, Agy 3:15

+ 8:15 Eýp 30:26, Ýrm 14:19

+ 8:16 Eýp 39:20-25

+ 8:17 Çöl 21:6, Kan 32:24, Zeb 57:5-6, Wag 10:11

+ 8:19 Mik 4:9, Kan 32:21

+ 8:21 Ýrm 14:17

+ 8:22 Ýrm 46:11

+ 9:1 Ýrm 13:17, Agy 1:2, Agy 1:16

+ 9:2 Zeb 54:8

+ 9:3 Zeb 63:4, Ser 2:10, Eýp 18:21, Hoş 4:1, 2Sal 1:8

+ 9:4 Ýrm 12:6, Mik 7:5

+ 9:7 Ýrm 6:27

+ 9:8 Zeb 27:3, Zeb 61:5, Sül 26:23, Mik 6:12

+ 9:9 Ýrm 5:9, Ýrm 5:29

+ 9:10 Ýow 1:19-20, Ýrm 4:25

+ 9:11 Işa 25:2, Ýrm 2:15, Ýrm 34:22, Ýrm 46:19

+ 9:15 Ýrm 8:14, Ýrm 23:15, Aýn 8:11

+ 9:16 Lew 26:33, Kan 28:64, Ýrm 49:37

+ 9:17 Amo 5:16

+ 9:18 Ýrm 14:17

+ 9:22 Ýrm 8:2

+ 9:23 Sül 3:5, Sül 21:30

+ 9:24 Ýak 1:9, 1Kor 1:31, 2Kor 10:17

+ 9:26 Ýrm 49:32, Kan 10:16, Ýrm 4:4

+ 10:4 Işa 40:19-20, Işa 41:7

+ 10:5 Zeb 113:12-15, Işa 46:7, Işa 41:23-24

+ 10:6 Msr 15:11, Zeb 85:8

+ 10:7 Ýrm 5:22, Aýn 15:4

+ 10:9 1Pat 10:22

+ 10:11 Zeb 95:5

+ 10:12 Eýp 9:8, Zeb 103:2, Zeb 135:5, Sül 3:19

+ 10:13 Eýp 38:22, Zeb 134:7, Ýrm 51:16

+ 10:14 Zeb 96:7, Işa 42:17, Zeb 134:17, Hab 2:18-19, Rim 1:25

+ 10:16 Çöl 18:20, Zeb 15:5, Kan 32:9, Ýrm 51:15-19

+ 10:19 Ýrm 14:17, Ýrm 30:12

+ 10:20 Ýrm 4:20

+ 10:21 Ezk 34:2, Ezk 34:5-6

+ 10:22 Ýrm 1:14, Ezk 26:7

+ 10:23 Sül 16:1, Sül 20:24, Dan 5:23

+ 10:24 Zeb 6:2, Zeb 37:2

+ 10:25 Ýrm 10:25, Aýn 16:1, Zeb 13:4, Zeb 78:6-7

+ 11:3 Kan 27:26

+ 11:4 Kan 4:20, 1Pat 8:51, Lew 26:12, Ýrm 7:22

+ 11:5 Msr 3:8, Gçk 17:2, Gçk 26:3

+ 11:8 Lew 26:14-45, Kan 28:15-65

+ 11:9 Ezk 22:25

+ 11:10 Kan 31:16

+ 11:11 1Şam 8:18, Sül 1:28, Işa 1:15, Ezk 8:18, Mik 3:4

+ 11:12 Işa 57:13, Ýrm 2:28

+ 11:13 Ýrm 2:28

+ 11:14 Ýrm 7:16, Ýrm 14:11

+ 11:15 Sül 2:14, Sül 10:23, Sül 15:21, Işa 1:11-12

+ 11:16 Zeb 51:10, Rim 11:17

+ 11:17 Işa 5:2, Ýrm 2:21

+ 11:19 Işa 53:7

+ 11:20 1Şam 16:7, Ýrm 17:10, Ýrm 20:12, Aýn 2:23, Ýrm 15:15, Ýrm 20:12

+ 11:21 Işa 30:10, Amo 2:11, Mik 2:6, Ýeş 21:18, Ýrm 1:1

+ 12:1 Ezr 9:15, Dan 9:7, Ýoh 17:25, Aýn 16:5, Eýp 12:6, Eýp 21:7, Zeb 72:3, Zeb 91:8, Sül 24:19, Hab 1:13, Mal 3:15

+ 12:2 Işa 29:13

+ 12:3 Zeb 16:3, Zeb 138:1

+ 12:4 Işa 40:24, Ýrm 9:10, Ýrm 23:10, Ýow 1:10, Rim 8:22, Ýrm 4:25, Hoş 4:3

+ 12:6 Ýrm 9:4, Sül 26:25

+ 12:9 Işa 46:11, Işa 56:9, Ezk 39:17, Aýn 19:17-18

+ 12:10 Işa 5:1-2

+ 12:13 Kan 28:38, Mik 6:15

+ 12:14 Ezk 25

+ 12:15 Ýrm 48:47, Ýrm 49:6

+ 12:16 Ýrm 4:2

+ 13:1 Msr 28:39, Lew 16:4

+ 13:13 Işa 51:17

+ 13:14 Zak 11:6

+ 13:16 Işa 5:30, Işa 8:22, Amo 8:9, Ýoh 11:10, Ýoh 12:35

+ 13:17 Ýrm 9:1, Zak 10:3, Zak 13:7

+ 13:18 2Pat 24:12, Ýrm 22:26, Eýp 19:9, Ýrm 13:18, Agy 5:16

+ 13:20 Ýrm 1:14, Ýrm 6:22

+ 13:21 Işa 13:8, Ýrm 4:31, Mik 4:9-10

+ 13:22 Ýrm 5:19

+ 13:24 Zeb 1:4, Zeb 82:14

+ 13:25 Eýp 20:29

+ 13:26 Işa 47:3, Nah 3:5, Hab 2:16

+ 13:27 Ýrm 5:8, Işa 1:16

+ 14:2 Işa 3:25

+ 14:4 Ýrm 3:3, Ýow 1:11

+ 14:7 Zeb 24:11, Zeb 78:9

+ 14:8 Zeb 70:5, Ýrm 17:13

+ 14:10 Hoş 8:13, Hoş 9:9

+ 14:11 Ýrm 7:16, Ýrm 11:14

+ 14:12 Sül 1:28, Işa 1:15, Mik 3:4, Ýrm 6:20, Kan 32:24, Ýrm 16:4, Ýrm 24:10, Ýrm 32:24, Ezk 5:17, Ezk 14:21

+ 14:13 Işa 28:15, Ýrm 5:12

+ 14:14 Ýrm 5:31, Ezk 13:6, Mar 13:6

+ 14:15 Kan 18:20

+ 14:16 Zeb 78:3

+ 14:17 Ýrm 13:17, Ýrm 8:21

+ 14:18 Ezk 7:15

+ 14:19 Agy 5:22, Ýrm 8:15

+ 14:20 Zeb 105:6, Dan 9:5, Dan 9:8

+ 14:21 Lew 26:42

+ 14:22 Lew 26:4, Ezk 34:26, Zak 10:1

+ 15:1 Msr 32:11-14, 1Şam 7:10, Zeb 98:6

+ 15:2 Ýrm 43:11, Zak 11:9, Aýn 13:10

+ 15:3 Lew 26:16-22, Aýn 6:8

+ 15:4 2Pat 21:3-7, 2Pat 21:11, Ýrm 34:17

+ 15:5 Işa 51:19, Nah 3:7

+ 15:9 1Şam 2:5, Amo 8:9

+ 15:10 Eýp 3:3, Ýrm 20:14, Msr 22:25

+ 15:13 Ýrm 17:2

* 15:14 Ýurduňda duşmanlaryňa gul ederin – bu jümle käbir golýazmalarda ýurduňa duşmanlaryň bilen göndererin diýip duş gelýär.

+ 15:14 Ýrm 16:13, Kan 32:22

+ 15:15 Ýrm 11:20, Zeb 68:8

+ 15:16 Ezk 3:1-3, Aýn 10:9-10, Zeb 118:111, Zeb 118:162

+ 15:17 Agy 3:28

+ 15:18 Ýrm 30:12, Eýp 6:15

+ 15:20 Işa 50:7, Ýrm 1:18, Ezk 3:8-9, Ýrm 1:8

+ 16:4 Ýrm 8:2, Ýrm 25:33, Ýrm 14:12, Ezk 5:17, Ezk 14:21, Kan 28:26

+ 16:5 Ezk 24:16

+ 16:6 Lew 19:28, Kan 14:1

+ 16:9 Işa 24:8, Ýrm 7:34, Ezk 26:13, Hoş 2:11, Amo 8:10, Aýn 18:23

+ 16:10 Ýrm 5:19

+ 16:11 Kan 29:24-26, Ýrm 22:9

+ 16:12 Ýrm 7:26

+ 16:13 Kan 4:28, Kan 28:36

+ 16:15 Ýrm 23:7-8

+ 16:16 Hab 1:14-15

+ 16:17 2ÝÝ 16:9, Zeb 89:8, Sül 5:21, Ýrm 32:19

+ 16:18 Işa 40:2, Aýn 18:6

+ 16:19 Zeb 27:7, Zeb 31:3, Ýrm 17:17, Amo 2:4

+ 16:20 Işa 37:19, 1Kor 8:4

+ 17:1 Eýp 19:24, Msr 27:2

+ 17:2 Kan 16:21, Ýrm 15:13

* 17:3 Günäleriňiň tölegi hökmünde – ýa-da günäleriň we seždegähleriň sebäpli.

+ 17:4 Kan 32:22

+ 17:5 Zeb 117:8, Zeb 145:3, Işa 31:3

+ 17:6 Ýrm 48:6

+ 17:7 Zeb 70:5

+ 17:8 Zeb 1:3

+ 17:10 1ÝÝ 28:9, 1ÝÝ 29:17, Zeb 25:2, Sül 17:3, Ýrm 32:19

+ 17:11 Zeb 38:7

+ 17:13 Zeb 70:5, Ýrm 14:18, Zeb 35:10, Ýrm 2:13, Ýoh 4:10

+ 17:15 Işa 5:19

+ 17:17 Ýrm 16:19

+ 17:18 Zeb 34:4, Zeb 39:15

+ 17:21 Neh 13:15

+ 17:22 Msr 20:8

+ 17:25 Ýrm 22:4

+ 17:26 Lew 7:12, 2ÝÝ 33:16

+ 17:27 Ezk 20:48, Hoş 8:14, Amo 2:5

+ 18:1 Zak 11:13

+ 18:3 Mat 27:9-10

+ 18:6 Eýp 10:9, Eýp 33:6, Işa 29:16, Işa 45:9, Işa 64:8, Rim 9:20-24

+ 18:7 Ýrm 1:10, Ýrm 31:28, Ýrm 42:10

+ 18:8 Msr 32:14, 2Şam 24:16, Ezk 18:21, Ýun 3:10

+ 18:10 1Şam 2:30

+ 18:11 Ýrm 36:3, Ýun 3:8, Ýrm 7:3, Ýrm 26:13

+ 18:12 Ýrm 2:25

+ 18:15 Ýrm 2:31, Ýrm 6:16

+ 18:16 Ýrm 25:9, Lew 26:32

+ 18:17 Hoş 13:15

+ 18:18 Ýrm 11:19

+ 18:20 Zeb 34:12, Sül 17:13, Zeb 118:85

+ 18:21 Zeb 108:9-10

+ 18:22 Zeb 139:6

+ 18:23 Zeb 63:3, Neh 4:5, Zeb 68:28

+ 19:1 Ýrm 18:2

+ 19:2 Ýeş 15:8, 2Pat 23:10, Ýrm 7:31-32

+ 19:3 1Şam 3:11, 2Pat 21:12

+ 19:4 2Pat 21:16, 2Pat 24:4, Ýrm 2:34

+ 19:5 Lew 18:21, Kan 12:31

+ 19:7 Kan 28:26, Ýrm 7:33

+ 19:8 Sep 2:15

+ 19:9 Lew 26:29, Kan 28:53, Agy 2:20, Agy 4:10, Ezk 5:10

+ 19:11 Zeb 2:9, Işa 30:14, Ýrm 7:32

+ 19:13 Kan 4:19, Ýrm 32:29, Sep 1:5

+ 19:14 Ýrm 7:2, Ýrm 26:2

+ 20:2 Ýrm 29:26

* 20:3 Magor Misabyp – bu sözler ähli tarapdan howp diýmegi aňladýar.

+ 20:3 Ýrm 6:25

+ 20:5 2Pat 24:13-14

+ 20:6 Ýrm 14:14

+ 20:7 Ezk 14:9, Zeb 118:50, Agy 3:14

+ 20:9 Eýp 32:20, Zeb 38:3, Ýrm 6:11

+ 20:10 Ýrm 6:25, Ýrm 46:5

+ 20:11 Ýrm 1:8, Ýrm 23:40

+ 20:12 1Şam 16:7, Ýrm 11:20, Aýn 2:23, Ýrm 15:15

+ 20:13 Zeb 108:30-31

+ 20:14 Eýp 3:3, Ýrm 15:10

+ 20:16 Gçk 19:24-25

+ 20:17 Eýp 3:10-11

+ 20:18 Eýp 3:20

+ 21:1 Ýrm 38:1, 2Pat 25:18, Ýrm 29:25, Ýrm 37:3, Ýrm 52:24

+ 21:2 2Pat 25:1, Zeb 104:2

+ 21:5 Ezk 20:33

+ 21:7 Ýrm 37:17, Ýrm 39:5, Ýrm 52:9, Kan 28:50, Ezk 5:11

+ 21:8 Kan 30:15

+ 21:9 Ýrm 38:2, Ýrm 39:18, Ýrm 45:5

+ 21:10 2ÝÝ 36:19

+ 21:11 Işa 1:17, Mik 6:8, Zak 7:9-10, Ýrm 4:4

+ 21:13 Ýrm 49:4

+ 21:14 Ezk 20:47

+ 22:3 Işa 1:17, Ýrm 7:5-6, Ýrm 21:12

+ 22:4 Ýrm 17:25

+ 22:5 Ýrm 44:6, Ýrm 49:13

+ 22:7 Işa 37:24, Ýrm 6:6

+ 22:8 Lew 26:32, 1Pat 9:8, 2ÝÝ 7:21

+ 22:9 Kan 29:24-26, Ýrm 16:11

+ 22:10 2ÝÝ 35:24-25

* 22:11 Şallum – bu Ýehogahazyň beýleki ady.

+ 22:12 2Pat 23:34

+ 22:13 Lew 19:13, Kan 24:15, Hab 2:12

+ 22:15 2Pat 23:25, Işa 3:10

+ 22:16 Sül 31:9

+ 22:18 2Pat 23:36

+ 22:19 Ýrm 36:30

+ 22:20 Çöl 27:12, Kan 32:49

+ 22:23 Ýrm 4:31

+ 22:24 Işa 49:18, Ezk 5:11, Sep 2:9, Rim 14:11, Est 8:8, Nag 8:6, Hag 2:23, 2Pat 24:8-12, Ýrm 24:1

+ 22:26 2Pat 24:12, Ýrm 13:18

+ 22:28 Ýrm 48:38

+ 22:29 Işa 1:2

+ 22:30 Ýrm 36:30

+ 23:1 Ezk 34:1-10, Zak 11:16-17

+ 23:3 Kan 30:3, Ýrm 32:37, Ezk 34:13

+ 23:4 Ýrm 3:15

+ 23:5 Hoş 3:5, Ezk 34:23

+ 23:6 Ýrm 32:37, Ezk 28:26, Ýrm 33:14-16

+ 23:8 Ýrm 16:14-15

+ 23:11 Ýrm 6:13, Ýrm 7:30, Ýrm 32:34, Sep 3:4

+ 23:12 Zeb 34:6, Zeb 72:18, Sül 4:19

+ 23:13 Ýrm 2:8

+ 23:14 Ýrm 29:23, Ezk 13:22, Gçk 18:20, Gçk 19:24, Işa 1:10, Ezk 16:46

+ 23:15 Ýrm 8:14, Ýrm 9:15, Aýn 8:11

+ 23:16 Ezk 13:2

+ 23:17 Ýrm 6:14, Ezk 13:10, Mik 3:5

+ 23:18 Eýp 15:8

+ 23:19 1Pat 19:11, Ezk 1:4

+ 23:20 Ýrm 30:23-24

+ 23:21 Ýrm 5:31, Ýrm 14:14, Ezk 13:6

+ 23:23 Zeb 138:7-12

+ 23:24 Işa 66:1

+ 23:25 Kan 13:1, Zak 10:2

+ 23:27 Ser 3:27

+ 23:30 Kan 18:20, Ýrm 14:15, Ezk 13:8

+ 23:32 Mik 3:5

* 23:34 Pygamberlik sözi – ýewreýçe massa diýen söz pygamberlik sözi, şeýle hem ýük diýmegi aňladýar. Bu söz oýnatmadyr.

+ 23:40 Ýrm 20:11

* 24:1 Ýekonýa – bu at 2Pat 24 we 25-de Ýehoýakyn diýip duş gelýär.

+ 24:1 Amo 8:1, Mik 7:1, 2Pat 24:12-15, Ezk 17:12

+ 24:2 Ýrm 29:16

+ 24:6 Ýrm 31:28, Ýrm 42:10

+ 24:7 Kan 30:6, Ýrm 32:39

+ 24:8 Ýrm 21:1

+ 24:9 Kan 28:37

+ 24:10 Ýrm 14:12, Ezk 5:17, Ezk 14:21

+ 25:1 2Pat 24:1, Ýrm 36:1, Dan 1:1

+ 25:3 Ýrm 1:2, Ýrm 7:13, Ýrm 26:5

+ 25:4 2ÝÝ 24:19

+ 25:5 Ýrm 7:7

+ 25:6 Msr 20:3-4

+ 25:9 Ýrm 1:15, Ýrm 27:6, Ýrm 43:10, Ýrm 18:16

+ 25:10 Wag 12:4, Ýrm 7:34

+ 25:11 Ýrm 29:10, Dan 9:2, Zak 1:12, Zak 7:5

+ 25:13 Ýrm 46

+ 25:14 Ýrm 27:7, Ýrm 50:9, Ýrm 51:28

+ 25:15 Zeb 74:8, Işa 51:17, Abd 1:16, Aýn 14:10

+ 25:16 Ýrm 47:6

+ 25:17 Işa 51:22, Nah 3:11

+ 25:19 Ýrm 46:25

+ 25:20 Gçk 22:21, Eýp 1:1, Agy 4:21, Ýrm 47:1

+ 25:21 Ýrm 48

+ 25:22 Işa 23:1, Ýrm 27:3, Ýrm 47:4

+ 25:23 Gçk 22:21, Işa 21:13, Ýrm 49:8

+ 25:25 Ýrm 49:34-39

* 25:26 Şeşak – bu Babylyň beýleki ady.

+ 25:27 Ezk 38:21

+ 25:28 Ýrm 49:12

+ 25:29 1Pet 4:17, Ezk 38:22

+ 25:30 Ýow 3:16, Amo 1:2

+ 25:32 Ýrm 23:19, Ýrm 30:23

+ 25:33 Işa 66:16, Ýrm 8:2, Ýrm 16:4

+ 25:34 Ýrm 4:8

+ 26:1 2Pat 23:36

+ 26:2 Ýrm 7:2, Ýrm 19:14, Kan 4:2, Aýn 22:18

+ 26:3 Ýrm 18:8, Ýrm 36:3, Ýun 3:10

+ 26:4 Lew 26:14, Kan 28:15

+ 26:5 Ýrm 25:3-4

+ 26:10 Ýrm 36:10

+ 26:13 Ýrm 7:3, Ýrm 18:11, Kan 30:2-3, Ýun 3:10

+ 26:14 Ýeş 9:25

+ 26:17 Res 5:34

* 26:18 Seret: Mik 3:12.

+ 26:18 Mik 3:12

+ 26:19 2ÝÝ 32:26, Msr 32:14

+ 26:20 Ýeş 9:17, 1Şam 7:1

+ 26:21 2Pat 23:36

+ 26:22 Ýrm 36:12, Ýrm 36:25

+ 26:24 2Pat 22:12

* 27:1 Sidkiýa – käbir golýazmalarda Ýehoýakym.

+ 27:1 2Pat 24:18

+ 27:2 Ýrm 28:10

+ 27:3 Ýrm 25:21-22

+ 27:5 Işa 45:12, Dan 4:14

+ 27:6 Işa 44:28, Işa 45:1, Ýrm 25:9, Ýrm 43:10, Dan 2:38, Dan 4:19

+ 27:7 Ýrm 52:31, Ýrm 25:12-14

+ 27:8 Ýrm 28:10, Ezk 34:27, Ýrm 14:20

+ 27:9 Ýrm 29:8

+ 27:10 Ýrm 5:31

+ 27:12 Ýrm 38:17

+ 27:13 Ýrm 14:12

+ 27:16 Ýrm 28:3

+ 27:19 2Pat 24:14-15

+ 27:22 2Pat 25:13, Ezr 1:7, Ýrm 29:10

+ 28:1 2Pat 24:18, Ýeş 9:3, Ýeş 21:17

+ 28:2 Kan 28:48, Ýrm 27:8

+ 28:3 Ýrm 27:16

+ 28:9 Ýrm 6:14, Kan 18:22

+ 28:10 Ýrm 27:2

+ 28:14 Ýrm 27:6

+ 28:15 Ýrm 29:31-32

+ 29:1 Ezk 8:1

+ 29:2 2Pat 24:12, Ýrm 24:1

+ 29:7 Ezr 6:10, 1Tim 2:1-2

+ 29:8 Ýrm 27:9, Ýrm 27:15

+ 29:9 Ýrm 5:31

+ 29:10 Ýrm 25:11-12, Dan 9:2, Zak 1:12, 2ÝÝ 36:22, Ezr 1:1

+ 29:12 1Pat 8:48, 2ÝÝ 6:38, Dan 9:3

+ 29:13 1ÝÝ 28:9, 2ÝÝ 15:2, Işa 55:6

+ 29:14 Kan 4:29, Kan 30:3

+ 29:16 Ýrm 24:3, Ýrm 24:8

+ 29:18 Ýrm 14:12, Ýrm 15:4, Ýrm 18:16

+ 29:19 2ÝÝ 24:19, Ýrm 25:4

+ 29:21 Ýrm 5:31

+ 29:22 Işa 65:15

+ 29:23 Ýrm 23:14

+ 29:24 2Pat 25:18, Ýrm 21:1

+ 29:26 2Pat 9:11, Hoş 9:7, Ýrm 20:2

+ 29:31 Ýrm 28:15-16

+ 30:2 Ýrm 36:2, Hab 2:2, Zak 5:1

+ 30:3 Kan 30:3, Ýrm 29:14, Ýrm 12:15, Ezk 20:42

+ 30:6 Işa 13:8, Ýow 2:6, Nah 2:10

+ 30:7 Ýow 2:11, Sep 1:14, Dan 12:1

+ 30:8 Ýrm 2:20, Ýrm 27:8, Ezk 34:27

+ 30:9 Ezk 23:5, Ezk 34:23-24, Ezk 37:24

+ 30:10 Işa 41:8, Lew 26:6, Ýrm 46:27, Ezk 39:26, Mik 4:4

+ 30:11 Ýrm 46:27-28

+ 30:12 Ýrm 15:18

+ 30:16 Işa 33:1

* 30:17 Sion – bu Iýerusalim şäheriniň beýleki ady. Sözlüge seret.

+ 30:17 Ýrm 3:22, Ýrm 33:6, Hoş 6:1

+ 30:19 Ezk 36:10

+ 30:22 Lew 26:12

+ 30:23 1Pat 19:11, Ezk 1:4

+ 30:24 Ýrm 23:19-20

+ 31:3 Kan 7:8, Mal 1:2

+ 31:4 Msr 15:20

+ 31:5 Işa 65:21

+ 31:6 Işa 2:3

+ 31:8 Ýrm 3:18

+ 31:9 Ýrm 50:4, Msr 4:22, Hoş 11:1, Mal 1:6

+ 31:10 Işa 40:11

+ 31:11 Msr 13:13, Lew 25:49, Işa 49:24

+ 31:12 Işa 58:11

+ 31:13 Zeb 29:12

+ 31:15 Mat 2:18

+ 31:18 Agy 5:21

+ 31:20 Msr 4:22, Hoş 11:1, Mal 1:6

+ 31:22 Ýrm 49:4

+ 31:23 Ýrm 29:14, Zeb 121:6

+ 31:27 Işa 49:19, Ezk 36:11, Zak 2:4, Zak 10:8

+ 31:28 Ýrm 1:10, Ýrm 18:7, Ýrm 24:6, Ýrm 42:10

+ 31:29 Agy 5:7, Ezk 18:2-4

+ 31:30 Kan 24:16

+ 31:31 Luk 22:20, 2Kor 3:6

+ 31:32 Ýrm 3:14

+ 31:33 Ýrm 32:40, Ezk 37:26, Kan 6:6, Işa 51:7, Rim 2:15-16, Lew 26:12

+ 31:34 Hoş 2:20, Işa 43:25, Ýew 8:8-12, Ýew 10:16-17

+ 31:35 Gçk 1:16, Eýp 38:33, Işa 51:15

+ 31:36 Ýrm 33:20-26

+ 31:37 Ýrm 33:26, Rim 11:1

+ 31:38 Neh 3:1, 2Pat 14:13

+ 31:40 Ýrm 7:31-32, 2ÝÝ 23:15, Neh 3:28

+ 32:1 2Pat 24:18

+ 32:2 2Pat 25:1, Neh 3:25

+ 32:5 Ýrm 21:10, Ýrm 34:3, Ýrm 38:3

+ 32:7 Ýrm 22:11, Ýeş 21:18, Ýrm 1:1, Lew 25:25, Çöl 27:11

+ 32:8 Lew 25:25, Çöl 27:11, Rut 4:4

* 32:9 Otuz bäş mysgal – ýewreýçe on ýedi şekel. Bu takm. 200 gr deňdir.

+ 32:12 Ýrm 36:4, Ýrm 43:3, Ýrm 45:1

+ 32:17 Gçk 18:14, Eýp 42:2, Mat 19:26

+ 32:18 Msr 20:5, Msr 34:7, Kan 5:9

+ 32:19 2ÝÝ 16:9, Ýrm 16:17, Ýrm 17:10

+ 32:20 Zeb 134:9

+ 32:21 Msr 6:6, Kan 4:34

+ 32:22 Msr 3:8, Kan 26:15

+ 32:23 Dan 9:10-14

+ 32:24 Ýrm 14:12, Ezk 5:17

+ 32:26 Gçk 18:14

+ 32:29 2ÝÝ 36:19, Ýrm 21:10, Ýrm 19:13, Sep 1:5

+ 32:30 Ýrm 3:25

+ 32:32 Ýrm 2:26

+ 32:34 2Pat 21:4-5, Ýrm 7:30-31, Ýrm 23:11

+ 32:35 Lew 18:21, Kan 18:10, Kan 12:31

+ 32:36 Ýrm 21:10

+ 32:37 Kan 30:3, Işa 11:12, Ezk 11:17, Sep 3:20, Ýrm 23:6, Ezk 28:26

+ 32:38 Lew 26:12

+ 32:39 Ezk 11:19

+ 32:40 Işa 55:3, Ýrm 31:33, Ezk 16:60

+ 32:41 Işa 62:5, Sep 3:17, Kan 28:63

+ 32:42 Zak 8:15

+ 32:44 Ýrm 29:14

+ 33:1 Ýrm 32:2

+ 33:3 Işa 48:6

+ 33:4 Kan 31:17

+ 33:6 Ýrm 3:22, Ýrm 30:17, Hoş 6:1

+ 33:7 Ýrm 29:14

+ 33:8 Lew 16:30, Ezk 36:25, Zak 13:1

+ 33:10 Ýrm 32:43

+ 33:11 Ýrm 7:34, Ýrm 16:9, Zeb 105:1

+ 33:15 Hoş 3:5, Ezk 34:23

+ 33:16 Ýrm 32:37, Ezk 28:26, Ýrm 23:5-6

+ 33:17 2Şam 7:16

+ 33:19 Gçk 8:22

+ 33:21 Zeb 88:34

+ 33:22 Gçk 15:5, Gçk 22:17, 1Pat 4:20

+ 33:25 Zeb 73:17, Zeb 103:19

+ 33:26 Ýrm 31:37, Ýrm 29:14

+ 34:1 2Pat 25:1, Ýrm 39:1, Ýrm 52:4

+ 34:2 2Pat 24:18, Ýrm 32:1, Ýrm 21:10

+ 34:3 Ýrm 32:3-5

+ 34:5 Ýrm 38:20, Ýrm 39:7, 2ÝÝ 16:14

+ 34:7 Ýeş 10:3, Ýeş 10:10

+ 34:9 Lew 25:39-46

+ 34:13 Msr 20:2, Lew 26:13

+ 34:14 Msr 21:2, Kan 15:12

+ 34:17 Ýrm 14:12, Ýrm 15:4

+ 34:20 Kan 28:26, Ýrm 7:33

+ 34:21 Ýrm 37:5, Ýrm 37:11

+ 34:22 Ýrm 37:8, Ýrm 4:7

+ 35:1 2Pat 23:36, Ýrm 25:1

+ 35:2 1ÝÝ 2:55, 1ÝÝ 9:26, 1ÝÝ 9:33

+ 35:6 2Pat 10:15, 2Pat 10:23

+ 35:11 2Pat 24:1, Ýrm 46:2

+ 35:15 Msr 20:3, Ýrm 18:11, Ýrm 25:5

+ 35:17 Işa 50:2

+ 36:1 2Pat 24:1, Ýrm 25:1, Ýrm 45:1

+ 36:2 Ýrm 30:1, Hab 2:2, Zak 5:1, Ýrm 1:2

+ 36:3 Ezk 12:3, Ýrm 18:11, Ýrm 26:3, Ýun 3:10

+ 36:4 Ýrm 32:12

+ 36:9 Ezr 8:21, 2ÝÝ 20:3, Ýun 3:5

+ 36:10 Ýrm 26:10, 1ÝÝ 9:26, 1ÝÝ 9:33

+ 36:12 Ýrm 26:22

* 36:22 Dokuzynjy aý – bu aý gyş möwsümine degişlidir.

+ 36:22 Amo 3:15

+ 36:24 Ýeş 7:6

+ 36:26 Ýrm 26:20-23

+ 36:29 Ýrm 26:9

+ 36:30 Ýrm 22:30, 2Pat 22:19

+ 37:1 2Pat 24:17, Ezk 17:13

+ 37:2 2ÝÝ 36:12

+ 37:3 Ýrm 38:1, Ýrm 21:1

+ 37:4 Ýrm 32:2

+ 37:5 Ýrm 34:21

+ 37:6 Agy 4:17

+ 37:8 Ýrm 34:22

+ 37:13 Zak 14:10, Ýrm 38:19

+ 37:15 Ýrm 38:6

+ 37:17 Ýrm 21:7

+ 37:19 Ýrm 28:2

+ 37:21 Ýrm 32:2, Ýrm 38:9, Ýrm 52:6

+ 38:1 Ýrm 37:3, Ýrm 21:1

+ 38:2 Kan 30:15, Ýrm 21:9

+ 38:3 Ýrm 32:3

+ 38:4 Ýrm 26:11, Ýrm 37:15

+ 38:5 2Şam 3:39

+ 38:6 Gçk 37:24, Zak 9:11, Zeb 68:15

+ 38:7 Ýrm 39:16, Res 8:27, Ýrm 37:13

+ 38:9 Ýrm 52:6

+ 38:17 Ýrm 27:12

+ 38:18 Ýrm 21:10

+ 38:19 Ýrm 37:13

+ 38:20 Ýrm 34:5

+ 38:22 Ýrm 38:6

+ 38:23 Ýrm 39:6

+ 38:26 Ýrm 37:20

• 39:1 2Pat 25:1-21, Ýrm 52:4-16

+ 39:1 Kan 28:52

+ 39:2 Ýrm 1:3

+ 39:5 Ýeş 5:10, Çöl 34:11, 2Pat 23:33, Ýrm 21:7

+ 39:7 Ýrm 34:4-5

+ 39:8 Ýrm 21:10, Ezk 16:41, Neh 1:3

+ 39:9 Ýrm 40:1, Ýrm 52:12

+ 39:14 2Pat 22:12, Ýrm 26:24, Ýrm 40:5

+ 39:15 Ýrm 32:2, Ýrm 33:1

+ 39:16 Ýrm 38:7

+ 39:17 Ýrm 22:25

+ 39:18 Ýrm 21:9

+ 40:1 Ýrm 39:11, Ýeş 18:25, Ýrm 31:15

+ 40:2 Kan 29:24-28

+ 40:3 Ýrm 44:23, Dan 9:10-12

+ 40:5 2Pat 22:12

+ 40:6 Ýeş 18:26

• 40:7 2Pat 25:22-26

+ 40:7 2Pat 22:12, Ýrm 39:14, Ýrm 40:5

+ 40:8 Ýeş 18:26

+ 40:13 Ýrm 40:8, Ýrm 42:1, Ýrm 43:2

+ 41:1 Ýeş 18:26, Ýrm 40:14

+ 41:2 2Pat 25:25

+ 41:5 Ýeş 17:7, Ýeş 18:1, 1Pat 16:24

+ 41:9 1Pat 15:16

+ 41:11 Ýrm 40:15

+ 41:12 2Şam 2:13

+ 41:15 Ýrm 40:14

* 42:1 Ýezanýa – Ýezanýanyň beýleki ady Azarýa. Ýrm 43:2 seret.

+ 42:1 Ýrm 40:13

+ 42:2 1Şam 7:8, 1Şam 12:19

+ 42:5 Gçk 31:50, Ser 11:10

+ 42:6 Ýrm 7:23

+ 42:10 Ýrm 24:6, Ýrm 31:28

+ 42:14 Ýrm 4:19, Ýrm 43:7

+ 42:16 Ezk 11:8

+ 43:2 Ýrm 40:13, Ýrm 42:1, Ýrm 42:19

+ 43:3 Ýrm 32:12

+ 43:6 Ýrm 39:10, Ýrm 40:7, Ýrm 40:5

+ 43:7 Ýrm 2:16

+ 43:10 Işa 44:28, Işa 45:1, Ýrm 25:9, Ýrm 27:6

+ 43:11 Ýrm 44:13, Ýrm 15:2, Zak 11:9, Aýn 13:10

+ 43:12 Ýrm 46:25, Ezk 30:13

+ 44:1 Ýrm 43:8, Ýrm 46:14

+ 44:3 Kan 16:14, Ýrm 19:4

+ 44:4 2ÝÝ 36:15-16

+ 44:9 1Pat 11:8, 2Pat 11:1

+ 44:12 Ýrm 42:15-17

+ 44:13 Ýrm 43:11

+ 44:16 Ýrm 6:17, Ýrm 42:13-14

+ 44:17 Ýrm 19:13

+ 44:22 Ezk 8:6, 2Pat 22:19

+ 44:23 Ýrm 40:3

+ 44:27 Ýrm 31:28

+ 44:28 Ezk 6:8

+ 44:30 Ýrm 46:17, Ezk 30:21

+ 45:1 Ýrm 32:12, 2Pat 24:1, Ýrm 36:1, Ýrm 36:23

+ 45:2 Ýrm 36:26

+ 45:5 Ýrm 21:9, Ýrm 39:18

+ 46:1 Ýrm 25:13

+ 46:2 Işa 19:1, Ezk 29:1, Ýow 3:19, 2Pat 23:29, 2ÝÝ 35:20, Ýrm 25:1, Ýrm 36:1, Ýrm 45:1

+ 46:5 Ýrm 6:25, Ýrm 20:10

+ 46:10 Işa 13:19, Ýow 1:15, Sep 1:7, Işa 1:24, Kan 32:42, Ýrm 46:2

+ 46:11 Ýrm 8:22, Ezk 30:21

+ 46:12 Nah 2:5

+ 46:14 Ýrm 2:16, Ýrm 44:1, Ezk 30:13

* 46:15 Näme üçin öküz hudaýyň – Apys gaçdy? – bu jümle käbir golýazmalarda Näme üçin batyrlar ýere serildi? diýip duş gelýär.

+ 46:16 Lew 26:37

+ 46:17 Işa 30:7

+ 46:18 Ýrm 4:2, Ser 4:6, 1Pat 18:42, Ýrm 48:15

+ 46:19 Ezk 29:12, Ezk 30:23, Ýrm 2:15, Ýrm 9:11, Ýrm 44:1

+ 46:20 Hoş 10:11

+ 46:24 Ýrm 1:14-15

+ 46:25 Ezk 30:14, Nah 3:8, Ýrm 25:19

+ 46:26 Işa 19:22, Ezk 29:13

+ 46:27 Işa 41:8, Ýrm 30:10, Lew 26:6, Ezk 39:26, Mik 4:4

+ 46:28 Ýrm 30:10-11

+ 47:1 Işa 14:29, Ýrm 25:20, Ezk 25:15, Ýow 3:4, Amo 1:6, Sep 2:4, Zak 9:5

+ 47:2 Ýrm 1:14, Ezk 26:7

+ 47:4 Işa 23:1, Ezk 26:2, Ýow 3:4, Amo 1:9, Zak 9:4, Gçk 10:14, Amo 9:7

+ 47:6 Kan 32:41, Ýrm 25:16

+ 47:7 Ezk 14:17

+ 48:1 Işa 15:1, Işa 25:10, Ýrm 25:21, Ezk 25:8, Amo 2:1, Sep 2:8, Çöl 32:3, Çöl 32:37-38

* 48:2 Ýewreýçe Heşbon we dildüwşük gurdular diýen sözleriň aýdylyşy meňzeşdir.

* 48:2 Ýewreýçe Madmen we sesiň gapylar diýen sözleriň aýdylyşy meňzeşdir.

+ 48:5 Işa 15:5

+ 48:6 Ýrm 17:6

* 48:7 Kemoş – mowaplaryň hudaýy.

+ 48:7 Çöl 21:29, Ýrm 49:3-4

+ 48:8 Ýrm 6:26

+ 48:11 Sep 1:12

+ 48:13 Işa 16:14

+ 48:15 Ýrm 46:18

+ 48:18 Çöl 21:30

+ 48:19 Kan 2:35, Ýeş 13:9

+ 48:26 Ýrm 25:27, Ýrm 51:39, Işa 19:14

+ 48:27 Sep 2:8

+ 48:28 Nag 2:14

+ 48:29 Işa 16:6

+ 48:31 Işa 16:7-10

+ 48:32 Çöl 21:32

+ 48:34 Çöl 32:37, Işa 15:4

+ 48:37 Ýrm 47:5

+ 48:38 Ýrm 22:28

+ 48:40 Kan 28:49, Ýrm 49:22, Ezk 17:3

+ 48:41 Ýrm 49:22

+ 48:43 Işa 24:17-18

+ 48:44 Amo 5:19

+ 48:45 Çöl 24:17

+ 48:46 Çöl 21:28-29

+ 48:47 Ýrm 12:15, Ýrm 49:6, Ýrm 49:39

+ 49:1 Ezk 21:28, Ezk 25:1, Amo 1:13, Sep 2:8, 1Pat 11:5, 1Pat 11:33

+ 49:2 Kan 3:11, 2Şam 12:26

+ 49:3 Ýrm 48:2, Ýrm 48:6-7, Amo 1:15

+ 49:4 Ýrm 31:22, Ýrm 21:13

+ 49:6 Ýrm 12:15, Ýrm 48:47, Ýrm 49:39

• 49:7 Abd 1:1-9

+ 49:7 Işa 34:5, Ezk 25:12-14, Ezk 35, Amo 1:11-12, Abd 1:1-16, Mal 1:3-4, Gçk 36:15, Eýp 2:11

+ 49:8 Gçk 25:3, Ýrm 25:23

+ 49:12 Ýrm 25:28-29

+ 49:13 Ýrm 22:5, Ýrm 48:24

+ 49:16 Çöl 24:21, Hab 2:9

+ 49:17 Ezk 35:3, Ezk 35:7, Ezk 35:9

+ 49:18 Gçk 19:24, Kan 29:23, Sep 2:9, Ýrm 50:40

+ 49:19 Ýrm 12:5, Eýp 9:19, Ýrm 50:44-46

+ 49:20 Işa 14:24

* 49:21 Gyzyl deňiz – ýewreýçe Gamyş deňzi.

+ 49:22 Kan 28:49, Ezk 17:3, Ýrm 48:40-41

+ 49:23 Işa 17:1, Amo 1:3, Zak 9:1, 2Pat 18:34

+ 49:24 Ýrm 48:41

+ 49:26 Ýrm 50:30

+ 49:27 1Pat 15:18, 2Pat 6:24, Ýrm 17:27, Amo 1:4

+ 49:28 Zeb 119:5, Işa 21:16, Işa 60:7, Işa 11:14

+ 49:29 Eýp 15:21, Ýrm 6:25

+ 49:31 Ser 18:9-10, Ezk 38:11

+ 49:32 Ýrm 9:26

+ 49:33 Ýrm 9:11

+ 49:34 2Pat 24:18, Gçk 14:1, Işa 21:2, Ezk 32:24, Dan 8:2, Ýrm 25:25

+ 49:36 Dan 7:2, Aýn 7:1

+ 49:37 Ýrm 9:16

+ 49:39 Ýrm 12:15, Ýrm 48:47, Ýrm 49:6

+ 50:1 Işa 13:1, Işa 21:1, Işa 47:1

+ 50:2 Işa 46:1, Ýrm 51:44, 1Şam 5:4, Işa 21:9

+ 50:3 Ýrm 1:15, Ýrm 51:62

+ 50:4 Işa 11:13, Ýrm 3:18, Ezk 37:19, Hoş 1:11, Ýrm 31:9, Hoş 3:5

* 50:5 Sion – bu Iýerusalim şäheriniň beýleki ady. Sözlüge seret.

+ 50:5 Ýrm 32:40

+ 50:6 Zeb 118:176, Işa 53:6, Zak 10:2, 1Pet 2:25, Ezk 34:2

+ 50:8 Işa 48:20, Ýrm 51:6, Ýrm 51:45, Zak 2:6-7, Aýn 18:4

+ 50:9 Ýrm 25:12-14

+ 50:13 Ýrm 18:16

+ 50:14 Işa 21:2

+ 50:15 Ýrm 51:58, Zeb 136:8, Aýn 18:6

+ 50:16 Işa 13:14

+ 50:17 Işa 53:6, Zak 10:2, 2Pat 17:6, 2Pat 25:1

+ 50:18 Işa 10:12, Işa 14:25

+ 50:19 Ezk 34:13, Mik 7:14

+ 50:20 Işa 33:24

* 50:21 Merataýym – bu söz goşa gozgalaň diýmegi aňladýar.

* 50:21 Pekot – bu söz jeza diýmegi aňladýar.

+ 50:21 Ezk 23:23

+ 50:22 Ýrm 51:54

+ 50:23 Ýrm 51:20

+ 50:25 Işa 13:5

+ 50:28 Ýrm 51:11

+ 50:29 Işa 13:18, Ezk 35:15, Abd 1:15, Hab 2:8

+ 50:30 Ýrm 49:26

+ 50:32 Ýrm 17:27

+ 50:33 Işa 14:17, Işa 42:22

+ 50:37 Işa 19:16, Ýrm 51:30, Nah 3:13

+ 50:38 Işa 44:27

+ 50:39 Eýp 30:29, Işa 13:21, Işa 34:13, Mik 1:8

+ 50:40 Gçk 19:24, Kan 29:23, Sep 2:9, Ýrm 49:19

+ 50:41 Ýrm 1:15, Ýrm 6:22-24

+ 50:43 Işa 13:8, Ýrm 4:31, Mik 4:9-10

+ 50:44 Ýrm 12:5, Eýp 9:19, Ýrm 49:19-21

+ 50:45 Işa 14:24

* 51:1 Lebkamaý – bu Babylyň beýleki ady. Lebkamaý Meniň garşyma baş galdyrýanlaryň ýüregi diýmegi aňladýar.

+ 51:1 Ýrm 4:11, Hoş 4:19, Hoş 13:15

+ 51:4 Ýrm 49:26

+ 51:5 Işa 54:7

+ 51:6 Ýrm 50:8, Gçk 19:15

+ 51:7 Aýn 14:8, Aýn 17:2, Agy 4:21, Hab 2:15

+ 51:8 Aýn 14:8, Aýn 18:9

+ 51:11 Işa 13:17, Dan 5:31, Ýrm 50:28

+ 51:13 Aýn 17:1

+ 51:14 Amo 6:8

+ 51:15 Eýp 9:8, Zeb 103:2

+ 51:16 Eýp 38:22, Zeb 134:7, Ýrm 51:16

+ 51:17 Işa 42:17, Zeb 134:17, Hab 2:18-19

+ 51:19 Çöl 18:20, Zeb 15:5, Kan 32:9, Ýrm 10:12-16

+ 51:20 Ýrm 50:23

+ 51:27 Ýrm 4:5, Hoş 5:8, Hoş 8:1, Gçk 8:4, 2Pat 19:37

+ 51:28 Işa 13:17, Ýrm 25:14

+ 51:29 Ýrm 50:45

+ 51:30 Işa 19:16, Nah 3:13, Amo 1:5

+ 51:33 Işa 21:10

+ 51:34 Zeb 73:13-14

+ 51:36 Işa 44:27

+ 51:37 Işa 13:20-22

+ 51:38 Nah 2:11-12

* 51:41 Şeşak – bu Babylyň beýleki ady.

+ 51:43 Ýrm 50:12, Ýrm 50:40

+ 51:44 Işa 46:1, Ýrm 50:2

+ 51:45 Ýrm 50:8

+ 51:47 Ýrm 50:2

+ 51:48 Aýn 18:20

+ 51:51 Agy 1:10

+ 51:52 Ezk 26:15

+ 51:53 Işa 14:13

+ 51:54 Ýrm 50:22

+ 51:56 Işa 59:18

+ 51:58 Ýrm 50:15, Hab 2:13

+ 51:59 Ýrm 28:1

+ 51:62 Ýrm 50:3

+ 51:63 Aýn 18:21

• 52:1 2Pat 24:18, 2ÝÝ 36:11-21

+ 52:1 2Pat 23:31

+ 52:3 Ezk 17:15

+ 52:4 Kan 28:52

+ 52:9 Çöl 34:11, 2Pat 23:33, Ýrm 21:7, Ezk 23:24

+ 52:10 Sep 1:8

+ 52:11 Kan 28:36, 2Pat 20:18

+ 52:12 Ýrm 32:1, Ýrm 39:9, Ýrm 40:1

+ 52:13 Lew 26:31, Ezk 16:41

+ 52:14 Neh 1:3

+ 52:17 1Pat 7:15-37, 2ÝÝ 4:1-15, Ýrm 27:19

+ 52:18 1Pat 7:45, 1Pat 7:50

+ 52:20 1Pat 7:47

+ 52:21 1Pat 7:15-22

+ 52:24 1ÝÝ 6:14, Ezr 7:1, Ýrm 21:1, Ýrm 29:25, Ýrm 37:3

+ 52:28 2Pat 24:12-14

• 52:31 2Pat 25:27-30

+ 52:31 2Pat 24:12, 2Pat 24:15, Ýrm 27:7

+ 1:2 Ýrm 9:1, Wag 4:1, Işa 51:19, Nah 3:7, Ezk 23:22-26

+ 1:3 Ýrm 52:27

* 1:4 Sion – bu Iýerusalim şäheriniň beýleki ady. Sözlüge seret.

+ 1:5 Ýrm 30:14-15, Dan 9:16, Kan 28:41, 2ÝÝ 36:20

* 1:6 Sion gyzy – bu ysraýyl halky diýmekdir. Sözlüge seret.

+ 1:7 Abd 1:12-13

+ 1:8 Ezk 16:37, Ezk 23:29, Hoş 2:10

+ 1:9 Agy 1:2

+ 1:10 Ýrm 51:51, Kan 23:3-4

+ 1:11 Ýrm 38:9, Ýrm 52:6, Agy 2:12, Agy 4:4

+ 1:13 Eýp 30:30, Zeb 101:3, Ezk 17:20, Hoş 7:12

+ 1:14 Işa 10:27, Nah 1:13

+ 1:16 Ýrm 9:1, Ýrm 13:17

+ 1:17 Işa 1:15, Ýrm 4:31

+ 1:18 Ýrm 12:1

+ 1:19 Ýrm 3:1-2, Ýrm 4:30

+ 1:20 Kan 32:25, Ezk 7:15

+ 1:22 Zeb 108:15

+ 2:1 Işa 14:15

+ 2:2 Zeb 88:41

+ 2:3 Zeb 73:11, Zeb 78:5, Zeb 88:47

+ 2:4 Agy 3:12

+ 2:9 Ýrm 51:30, Amo 1:5, 1Şam 3:1

+ 2:10 Ýeş 7:6, 1Şam 4:12, Neh 9:1, Eýp 2:8, Eýp 2:13, Ezk 3:15, Ezk 7:18

+ 2:12 Ýrm 38:9, Ýrm 52:6, Agy 1:11, Agy 4:4

+ 2:14 Ýrm 5:31, Ezk 13:6

+ 2:15 Eýp 27:23, Eýp 34:37, Zeb 47:3

+ 2:16 Agy 3:46, Zeb 34:25, Zeb 34:21

+ 2:17 Lew 26:14, Kan 28:15, Agy 2:17

+ 2:18 Zeb 41:4

+ 2:19 1Şam 7:6, 2Şam 14:14, 2Şam 23:16

+ 2:20 Lew 26:29, Kan 28:53, Agy 4:10, Ýrm 19:9, Ezk 5:10

+ 3:1 Ýrm 20:18

+ 3:2 Işa 5:30

+ 3:4 Işa 38:13

+ 3:5 Eýp 19:12

+ 3:6 Zeb 87:7, Zeb 142:3

+ 3:8 Zeb 21:2

+ 3:9 Eýp 19:8

+ 3:10 Hoş 13:8

+ 3:12 Agy 2:4, Kan 32:23, Eýp 16:12-13

+ 3:13 Kan 32:23, Eýp 6:4, Zeb 37:3

+ 3:14 Eýp 30:9, Ýrm 20:7

+ 3:15 Ýrm 8:14, Ýrm 9:15, Ýrm 23:15

* 3:22 Rebbiň sadyk söýgüsi tükenmezdir – bu jümle käbir golýazmalarda Rebbiň söýgüsi sebäpli biz ýok bolup gitmedik diýip duş gelýär.

+ 3:23 Zeb 35:6

+ 3:24 Zeb 15:5, Zeb 72:26

+ 3:28 Ýrm 15:17

+ 3:30 Işa 50:6, Mat 5:39

+ 3:31 Işa 57:16, Ýrm 3:5, Mik 7:18

+ 3:32 Zeb 105:45

+ 3:37 Res 5:38

+ 3:38 Eýp 2:10, Işa 45:7, Amo 3:6

+ 3:41 Neh 8:6, Zeb 133:2

+ 3:42 Dan 9:5

+ 3:46 Agy 2:16

+ 3:47 Işa 24:17, Ýrm 48:43

+ 3:48 Ýrm 13:17, Agy 1:16

+ 3:49 Gçk 11:5, Zeb 13:2, Zeb 32:14, Işa 63:15

+ 3:52 Zeb 10:1

+ 3:53 Ýrm 38:6

+ 3:54 Zeb 68:2, Ýun 2:4, Ýun 2:6

+ 3:55 Zeb 129:1

+ 3:58 Zeb 118:154

+ 3:60 Ýrm 11:19

+ 4:1 Agy 2:19

+ 4:2 Zeb 2:9, Ýrm 19:11

+ 4:4 Ýrm 38:9, Ýrm 52:6, Agy 1:11, Agy 2:12

+ 4:6 Gçk 19:24

+ 4:8 Eýp 30:30

+ 4:9 Işa 22:2

+ 4:10 Lew 26:29, Kan 28:57, 2Pat 6:29, 2Pat 25:3, Ýrm 19:9, Ezk 5:10

+ 4:11 Kan 32:22, Ýrm 17:27

+ 4:13 Ýrm 5:31, Ýrm 23:21

+ 4:14 Çöl 19:16

+ 4:16 Agy 5:12

+ 4:17 Zeb 118:82, Zeb 118:123

+ 4:18 Ezk 7:2-3, Amo 8:2

+ 4:19 Ýrm 4:13, Hab 1:8

+ 4:20 Ezk 19:4

+ 4:21 Gçk 22:21, Eýp 1:1, Ýrm 25:20, Ýrm 25:15, Ýrm 51:7, Hab 2:15

+ 4:22 Işa 40:2, Abd 1:10

+ 5:2 Zeb 78:1

+ 5:6 Hoş 12:1

+ 5:7 Ýrm 31:29, Ezk 18:1

+ 5:11 Işa 13:6, Zak 14:2

+ 5:12 Agy 4:16

+ 5:13 Ser 16:21

+ 5:15 Ýrm 16:9, Hoş 2:11, Amo 8:10

+ 5:16 Zeb 88:40, Ýrm 13:18

+ 5:19 Zeb 9:8, Zeb 101:13, Zeb 144:13

+ 5:20 Zeb 12:2

+ 5:21 Ýrm 31:18, Zeb 50:12

+ 5:22 Ýrm 14:19

• 1:1 Ezk 10:7-20

+ 1:1 Ezk 3:15, Ezk 10:15, Ezk 43:3, Res 7:56, Res 10:11, Aýn 19:11, Ezk 8:3, Ezk 40:2

+ 1:2 2Pat 24:15

* 1:3 Buzynyň ogly Ezekiýel ruhana – ýa-da Buzy ruhanynyň ogly Ezekiýele.

+ 1:3 1Pat 18:46, Ezk 3:14, Ezk 3:22, Ezk 8:1, Ezk 33:22, Ezk 37:1, Ezk 40:1, Aýn 1:10

+ 1:4 1Pat 19:11, Ýrm 23:19, Ýrm 30:23

+ 1:5 Ezk 8:2, Aýn 4:6-8

+ 1:7 Ezk 1:7, Ezk 40:3, Dan 10:6

+ 1:10 Aýn 4:7

+ 1:11 Işa 6:2

+ 1:13 Zeb 103:4

+ 1:16 Dan 10:6

+ 1:18 Aýn 4:8

+ 1:22 Gçk 1:7-8, Ezk 10:1, Aýn 4:6

+ 1:24 Ezk 43:2, Aýn 1:15

+ 1:26 Msr 24:10, Ezk 10:1, Dan 7:13

+ 1:27 Ezk 8:2, Gçk 9:13, Aýn 4:3, Aýn 10:1

+ 2:1 Dan 8:17

+ 2:2 Ezk 3:24

+ 2:3 Ezk 20:21

+ 2:5 Ezk 3:11, Ezk 33:33, Zak 2:9, Zak 4:9, Zak 6:15

+ 2:6 Ýrm 1:8, Ezk 3:11, Mik 7:4

+ 2:9 Ezk 8:3, Dan 10:10, Zak 5:1, Aýn 10:2

+ 2:10 Aýn 5:1

+ 3:1 Ýrm 15:16, Aýn 10:9-10

+ 3:8 Ýrm 1:18

+ 3:9 Zak 7:12, Işa 50:7, Ýrm 1:18

+ 3:11 Ezk 2:5, Ezk 2:7

+ 3:12 2Pat 2:16, Ezk 8:3, Ezk 11:1, Ezk 11:24, Ezk 43:5, Res 8:39

+ 3:13 Ezk 1:11, Ezk 1:15, Ezk 1:24

+ 3:14 1Pat 18:46, Ezk 1:3

+ 3:15 Ezk 1:1, Ezk 10:15, Ezk 43:3, Eýp 2:13, Agy 2:10

• 3:16 Ezk 33:1-9

+ 3:17 Işa 21:6, Ýrm 6:17, Hoş 9:8, Hab 2:1, 2ÝÝ 19:10

+ 3:19 Ezk 33:9

+ 3:20 Ýrm 6:21, Ezk 18:24

+ 3:22 1Pat 18:46, Ezk 1:3, Ezk 8:4, Ezk 37:1

+ 3:23 Ezk 2:1-2

+ 3:25 Ezk 4:8

+ 3:26 Eýp 29:10, Zeb 136:6

+ 3:27 Ezk 24:27

+ 4:2 2Pat 25:1, Ezk 17:17

+ 4:6 Çöl 14:34

+ 4:8 2Pat 25:1-3, Ýrm 39:1-2, Ýrm 52:4-6, Ezk 3:25

* 4:10 Ýarym gadak – ýewreýçe ýigrimi şekel. Bu takm. 220 gr deňdir.

* 4:11 Ýarty küýze – ýewreýçe hiniň altydan bir bölegi. Bu takm. 0,75 litre deňdir.

+ 4:13 Dan 1:8, Hoş 9:3

+ 4:14 Lew 11:2, Kan 14:3, Res 10:14, Msr 22:31, Lew 11:39, Lew 22:8

+ 4:16 Lew 26:26, Işa 3:1, Ezk 5:16, Ezk 14:13, Ezk 12:19

+ 5:2 Ezk 4:8, Ezk 5:12

+ 5:3 Ýrm 40:6, Ýrm 52:16

+ 5:6 Ezk 16:47-48

+ 5:8 Ezk 13:8

+ 5:9 Dan 9:12

+ 5:10 Lew 26:29, Kan 28:57, Agy 4:10, Ýrm 19:9, Lew 26:33, Kan 4:27, Kan 28:64, Neh 1:8, Ýrm 9:16, Ezk 12:14-15, Zak 2:6, Zak 7:14

+ 5:11 Lew 15:31, 2ÝÝ 36:14, Ýrm 7:30, Ezk 8:5-6, Işa 49:18, Sep 2:9, Ezk 7:4, Ezk 8:18, Ezk 9:10

+ 5:12 Ezk 5:2

+ 5:13 Ezk 16:42

+ 5:15 Kan 28:37

+ 5:16 Kan 32:23, Lew 26:26, Ezk 4:16

+ 5:17 Kan 32:24, Ezk 14:21, Aýn 6:8

+ 6:2 Ezk 21:2-3, Ezk 36:1

+ 6:4 2ÝÝ 14:5

+ 6:5 Lew 26:30, 2Pat 23:16

+ 6:8 Ezk 12:16, Ezk 14:22

+ 6:9 Msr 34:15, Ezk 16:61, Ezk 20:43, Ezk 36:31

+ 6:11 Ezk 5:12

+ 6:13 Ýrm 2:20, Hoş 4:13

+ 7:2 Agy 4:18, Amo 8:2

+ 7:4 Ezk 5:11, Ezk 7:9, Ezk 8:18, Ezk 9:10

+ 7:7 Sep 1:14-15

+ 7:9 Ezk 5:11

+ 7:13 Lew 25:13-14

+ 7:15 Kan 32:25, Agy 1:21, Ezk 5:12, Ezk 6:11, Ýrm 14:18

+ 7:16 Işa 38:14, Nah 2:7

+ 7:17 Işa 13:7, Ezk 21:7

+ 7:18 Işa 15:2-3

+ 7:19 Sül 11:4, Sep 1:18

+ 7:23 Zeb 54:10, Ýrm 6:7

+ 7:24 Hab 1:7

+ 7:26 Ýrm 4:20

+ 8:1 Ezk 14:1, Ezk 20:1, 1Pat 18:46, Ezk 1:3

+ 8:2 Ezk 1:5, Ezk 1:27-28

+ 8:3 Ezk 2:9, 1Pat 18:12, Ezk 3:12, Ezk 1:1, Ezk 11:1, Ezk 40:2, 1Pat 18:12, Ezk 3:12, Res 8:39

+ 8:4 Ezk 37:1

+ 8:8 Ezk 12:5

+ 8:10 Msr 20:4-5, Kan 4:16-18

+ 8:12 Zeb 9:32, Işa 29:15, Ezk 9:9

+ 8:16 Ezk 40:28, 1Pat 6:3, Ýow 2:17, Ýrm 8:2

* 8:17 Burunlaryna çybyk tutýarlar – butparazçylyk dessurlarynyň biri bolmagy mümkin.

+ 8:18 Ezk 5:11, Ezk 7:4, Ezk 9:10, 1Şam 8:18, Eýp 27:8-9, Işa 1:15, Mik 3:4

+ 9:2 2Pat 15:35, 2ÝÝ 23:20, Dan 10:5, Aýn 1:13

* 9:3 Kerup – perişdeleriň bir görnüşi. Sözlüge seret.

+ 9:4 Zeb 118:136, Aýn 7:3-4

+ 9:5 Ezk 5:11

+ 9:6 Kan 28:49-50, 2ÝÝ 36:17, Msr 12:13

+ 9:8 Ezk 11:13

+ 9:9 Ezk 7:23, Zeb 9:32, Işa 29:15, Ezk 8:12

+ 9:10 Ezk 5:11, Ezk 7:4, Ezk 8:18, Hoş 13:14, Ezk 11:21

• 10:1 Ezk 1:4-28

+ 10:2 Ezk 9:2

+ 10:3 1Pat 8:10

+ 10:12 Aýn 4:6

+ 10:15 Ezk 1:1, Ezk 3:15, Ezk 43:3

+ 10:19 Ezk 11:22

+ 11:1 1Pat 18:12, Ezk 3:12, Ezk 10:19, Ezk 8:16

+ 11:6 Ezk 7:23, Ezk 24:7

+ 11:8 Ýrm 42:16

+ 11:13 Ezk 9:8

+ 11:16 Işa 8:14, Aýn 21:22

+ 11:17 Kan 30:3, Işa 11:12, Ýrm 32:37, Sep 3:20

+ 11:19 Ýrm 32:39, Ezk 18:31, Ezk 36:26

+ 11:20 Lew 26:12, Ezk 14:11, Zak 13:9

+ 11:21 Ezk 9:10

+ 11:22 Ezk 10:19

+ 11:23 Zak 14:4

+ 11:24 1Pat 18:12, Ezk 3:12

+ 12:2 Işa 42:18-20, Ýrm 5:21, Mat 13:13, Mar 8:18

+ 12:3 Ýrm 36:3

+ 12:5 Ezk 8:8

+ 12:9 Ezk 21:7, Ezk 24:19, Ezk 37:18

+ 12:10 2ÝÝ 36:11-13, Ezk 21:25

+ 12:13 Ezk 17:20, Ezk 19:8, Ezk 32:3, Hoş 7:12

+ 12:14 Lew 26:33, Ezk 5:10

+ 12:15 Ezk 6:7

+ 12:16 Ezk 6:8, Ezk 14:22

+ 12:19 Ezk 4:16

+ 12:22 Işa 5:19, 2Pet 3:4, Ezk 16:44, Ezk 18:2

+ 12:24 Ezk 13:23, Mik 3:6

+ 12:25 Işa 55:11

+ 12:27 Dan 10:14

+ 13:2 Ýrm 23:16, Ýrm 23:26

+ 13:5 Ezk 22:30

+ 13:6 Ýrm 5:31, Ýrm 14:14, Ýrm 23:21, Ezk 22:28

+ 13:8 Ýrm 23:30, Ezk 5:8

+ 13:9 Ezk 20:38, Ezk 6:7

+ 13:10 Ýrm 6:14, Ýrm 8:11, Mik 3:5

+ 13:11 Işa 28:2, Işa 28:17, Ezk 38:22

+ 13:14 Ezk 6:7

+ 13:19 Sül 28:21

+ 13:22 Ýrm 23:14, Ezk 18:21

+ 13:23 Ezk 12:24, Mik 3:6

+ 14:1 Ezk 8:1, Ezk 20:1

+ 14:3 2Pat 3:13, Ezk 20:3, Ezk 20:31

+ 14:6 Ezk 18:30

+ 14:8 Kan 28:37, Ezk 5:15, Ezk 6:7

+ 14:9 1Pat 22:22-23, Ýrm 20:7

+ 14:11 Lew 26:12, Ezk 11:20, Zak 13:9

+ 14:13 Lew 26:25-26, Işa 3:1, Ezk 4:16, Ezk 5:16-17

+ 14:14 Gçk 6:9, Eýp 1:1, Dan 1:6, Dan 6:4

+ 14:16 Ezk 5:11

+ 14:17 Ezk 29:8

+ 14:21 Ýrm 14:12, Ezk 5:17, Aýn 6:8

+ 14:22 Ezk 6:8, Ezk 12:16

+ 15:2 Ezk 17:6

+ 15:6 Ýrm 4:12, Ýrm 51:1, Ezk 19:10, Hoş 4:19

+ 16:2 Ezk 20:4, Ezk 22:2

+ 16:3 Gçk 15:16, Kan 7:1, Ser 1:26

* 16:6 Seniň öz ganyňa bulaşyp ýatanyňy görüp: «Diri gal!» diýdim – käbir golýazmalarda bu sözler iki gezek gaýtalanýar.

+ 16:6 Kan 32:10

+ 16:8 Rut 3:9, Msr 19:5

+ 16:12 Gçk 24:22

+ 16:13 Kan 32:13-14

+ 16:15 Lew 17:7, Işa 1:21, Ezk 23:3, Ýrm 2:20, Hoş 1:2

+ 16:17 Ezk 7:20, Ezk 23:40-41

+ 16:19 Hoş 2:8

+ 16:21 Ezk 20:26, Ezk 23:37

+ 16:25 Ýrm 3:2

+ 16:26 Ezk 20:7, Ezk 23:19

+ 16:28 2Pat 16:7-18, Ýrm 2:18, Ezk 23:12

+ 16:29 Ezk 23:14-17

+ 16:32 Hoş 3:1

+ 16:33 Hoş 8:9

+ 16:37 Ezk 23:22, Agy 1:8, Ezk 23:29, Hoş 2:10

+ 16:38 Lew 20:10, Kan 22:22, Ezk 23:45

+ 16:39 Ezk 23:26, Hoş 2:3

+ 16:40 Ezk 23:47

+ 16:41 2Pat 25:9, Ýrm 39:8, Ýrm 52:13, Ezk 23:27

+ 16:42 Ezk 5:13

+ 16:44 Ezk 12:22, Ezk 18:2

+ 16:45 Ezk 16:3

+ 16:46 Gçk 18:20, Işa 1:10, Ýrm 23:14

+ 16:47 Ezk 5:6-7

+ 16:48 Ezk 5:11

+ 16:49 Gçk 13:10

+ 16:50 Gçk 13:13, Gçk 18:20

+ 16:51 Ýrm 3:11

+ 16:53 Ezk 29:14, Ezk 39:25

* 16:57 Edom – käbir golýazmalarda Siriýa.

+ 16:60 Lew 26:42, Işa 55:3, Ýrm 32:40

+ 16:61 Ezk 6:9, Ezk 20:43, Ezk 36:31

+ 16:62 Ezk 6:7

+ 17:3 Kan 28:49, Ýrm 48:40, Ýrm 49:22

+ 17:5 Kan 8:7

+ 17:6 Ezk 15:2-3

+ 17:10 Ezk 19:12

+ 17:12 2Pat 24:12-15, Ýrm 24:1-2

+ 17:13 2Pat 24:17, Ýrm 37:1

+ 17:15 2Pat 24:20, 2ÝÝ 36:13

+ 17:16 Ezk 5:11

+ 17:17 2Pat 25:1, Ezk 4:2, Ýrm 37:5

+ 17:20 Ezk 12:13, Ezk 17:20, Ezk 32:3, Hoş 7:12

+ 17:21 Ezk 5:10

+ 17:23 Ezk 20:40, Ezk 31:6, Dan 4:9, Mat 13:32, Mar 4:32

+ 17:24 Ezk 20:47

• 18:1 Ezk 33:10-20

+ 18:2 Ýrm 31:29, Agy 5:7, Ezk 12:22, Ezk 16:44

+ 18:3 Ezk 5:11

+ 18:4 Msr 32:33, Kan 24:16

+ 18:6 Ezk 22:9, Msr 20:14, Lew 18:19

+ 18:7 Msr 22:26

+ 18:8 Msr 22:25, Zeb 14:5

+ 18:9 Lew 18:5, Ezk 20:11, Rim 10:5, Gal 3:12

+ 18:13 Lew 20:9, Lew 20:11, Ezk 33:4

+ 18:19 Msr 20:5

+ 18:20 Kan 24:16, 2Pat 14:6, Rim 2:9, Işa 3:10-11

+ 18:23 2Pet 3:9, 1Tim 2:4, 1Tim 2:6

+ 18:24 Ezk 3:20

+ 18:30 Ezk 14:6

+ 18:31 Ezk 11:19, Ezk 36:26

+ 19:2 Gçk 49:9

+ 19:4 Agy 4:20

+ 19:5 2Pat 23:34, 2Pat 23:36

+ 19:8 Ezk 12:13, Ezk 17:20, Ezk 32:3, Hoş 7:12

+ 19:10 Ezk 15:2, Ezk 15:6

+ 19:12 Ýrm 4:12, Ýrm 51:1, Ezk 17:10, Hoş 4:19

+ 20:1 Ezk 8:1, Ezk 14:1

+ 20:3 2Pat 3:13, Ezk 14:3, Ezk 20:31, Ezk 5:11

+ 20:4 Ezk 22:2, Ezk 23:36, Ezk 16:2, Ezk 22:2

+ 20:5 Msr 6:7

+ 20:6 Msr 3:8

+ 20:7 Lew 18:3, Ezk 16:26, Ezk 23:19

+ 20:9 Zeb 105:8, Işa 48:11

+ 20:10 Msr 13:18, Msr 13:20

+ 20:11 Lew 18:5, Ezk 18:9

+ 20:12 Ezk 37:28, Ezk 38:23, Msr 20:8-11

+ 20:13 Lew 19:30, Lew 26:2, Ezk 22:8, Ezk 23:38, Msr 32:10-14, Çöl 14:12-20

+ 20:15 Çöl 14:28-30, Zeb 94:11

+ 20:16 Zeb 77:37

+ 20:18 2ÝÝ 30:7, Ýeş 24:14

+ 20:19 Kan 5:32-33

+ 20:20 Msr 20:8

+ 20:21 Ezk 2:3

+ 20:23 Kan 28:64

+ 20:25 Zeb 80:13

+ 20:26 Ezk 16:20-21, Ezk 6:7

+ 20:28 Ezk 6:13

* 20:29 Seždegähler – ýewreýçe gidip we seždegähiňiz sözleriň aýdylyşy meňzeşdir.

+ 20:31 Ezk 16:20-21, 2Pat 3:13, Ezk 14:3, Ezk 20:3, Ezk 5:11

+ 20:32 Kan 4:28, 2Pat 19:18

+ 20:33 Ýrm 21:5

+ 20:34 Ýrm 31:8

+ 20:35 Hoş 2:14

+ 20:36 Çöl 14:20-23, Çöl 14:28-30

+ 20:38 Ezk 13:9

+ 20:39 Ezk 39:7, Ezk 43:7

+ 20:40 Işa 56:7, Ezk 17:23

+ 20:41 Ezk 11:17, Ezk 28:25, Ezk 36:23, Ezk 39:27

+ 20:42 Msr 6:8

+ 20:43 Ezk 6:9, Ezk 16:61, Ezk 36:31

+ 20:44 Zeb 102:10

+ 20:47 Ýrm 21:14, Ezk 17:24, Luk 23:31, Ezk 21:4

+ 20:48 Işa 34:9-10, Ýrm 17:27

+ 20:49 Ezk 17:2, Ezk 24:3

+ 21:2 Ezk 6:2

+ 21:3 Kan 32:41, Ýrm 47:6, Eýp 9:22, Wag 9:2

+ 21:4 Ezk 20:47

+ 21:7 Ezk 12:9, Ezk 7:17

+ 21:9 Kan 32:41

+ 21:20 Kan 3:11, 2Şam 12:26, Ezk 25:4-5

+ 21:22 2Pat 25:1, Ýrm 39:1, Ýrm 52:4, Ezk 4:2

+ 21:25 2ÝÝ 36:13, Ezk 12:10, Ezk 35:5, Luk 1:52

+ 21:28 Ýrm 49:1-6, Amo 1:13-15, Sep 2:8

+ 21:29 Ezk 13:6

+ 21:30 Gçk 19:30-37

+ 21:32 Ezk 25:10

+ 22:2 Ezk 20:4, Ezk 23:36, Ezk 16:2, Ezk 20:4

+ 22:4 Ezk 5:14

+ 22:7 Msr 20:12, Msr 22:21, Kan 24:17, Işa 10:2

+ 22:8 Ezk 20:13, Ezk 23:38

+ 22:9 Lew 19:16, Ezk 18:6

+ 22:10 Gçk 35:22, Gçk 49:4, Kan 22:30, Kan 27:20

+ 22:11 Msr 20:14, Msr 20:17, Ýrm 5:8, Lew 18:7-16

+ 22:12 Kan 27:25, Msr 22:25, Lew 25:36

+ 22:15 Ezk 5:10

+ 22:18 Işa 1:25, Zak 13:9, Mal 3:3

+ 22:24 1Pat 8:35

* 22:25 Hökümdarlary – käbir golýazmalarda pygamberleriň dildüwşügi.

+ 22:25 Ýrm 11:9, Ezk 19:3

+ 22:26 Ýrm 23:11, Sep 3:4, Lew 10:10, Lew 11:47, Mal 2:8, Ýrm 17:27

+ 22:27 Sep 3:3

+ 22:28 Ezk 13:6, Ezk 13:10

+ 22:30 Zeb 105:23, Ezk 13:5

+ 22:31 Ezk 9:10

+ 23:3 Lew 17:7, Işa 1:21, Ezk 16:15

+ 23:5 Hoş 2:5

+ 23:9 2Pat 17:5-6

+ 23:11 2Pat 17:19, Ýrm 3:8, Ýrm 3:11

+ 23:12 Ýrm 2:18, Ezk 16:28

+ 23:14 Nah 2:3, Ezk 16:29

+ 23:17 Işa 57:8

+ 23:19 Ezk 16:26, Ezk 20:7

+ 23:22 Ezk 16:37

+ 23:23 Ýrm 50:21

+ 23:24 2Pat 25:6

+ 23:26 Ezk 16:39

+ 23:27 Ezk 16:41

+ 23:30 Msr 34:15

+ 23:31 Işa 51:17

+ 23:34 Zeb 74:9

+ 23:35 1Pat 14:9

+ 23:36 Ezk 20:4, Ezk 22:2

+ 23:37 Ezk 16:38, Ezk 16:20-21, Ezk 20:26

+ 23:38 Lew 15:31, 2ÝÝ 36:14, Ezk 5:11, Ýrm 7:30, Ezk 20:13, Ezk 22:8

+ 23:39 Ezk 23:11

+ 23:40 Ýrm 4:30, Ezk 16:17-18, Hoş 2:13

+ 23:45 Ezk 16:38

+ 23:47 Ezk 16:40, 2ÝÝ 36:17-19

+ 23:48 Ezk 16:41

+ 23:49 Ezk 6:7

+ 24:2 2Pat 25:1, Ýrm 39:1, Ýrm 52:4

+ 24:3 Ezk 11:3, Ezk 11:7

+ 24:6 Ezk 22:2, Nah 3:1

+ 24:7 Lew 17:13, Kan 12:16, Kan 12:24

+ 24:9 Nah 3:1, Işa 30:33

+ 24:12 Ýrm 2:22

+ 24:14 Ezk 5:11

+ 24:16 Ýrm 16:5

+ 24:17 Lew 10:6, Lew 21:10, Kan 26:14

+ 24:19 Ezk 12:9, Ezk 21:7

+ 24:21 2ÝÝ 36:17, Ezk 23:47

+ 24:23 Ezk 4:17, Ezk 33:10

+ 24:24 Ezk 6:7

+ 24:26 Ezk 33:21-22

+ 24:27 Ezk 3:26-27

+ 25:2 Ýrm 49:1-6, Ezk 21:28, Amo 1:13-15, Sep 2:8

+ 25:3 Sep 2:8

+ 25:5 2Şam 11:1, 2Şam 12:26, Ezk 21:20

+ 25:7 Ezk 6:14

+ 25:9 Işa 15:1, Işa 25:10, Ýrm 48:1, Amo 2:1-3, Sep 2:8, Ýeş 13:17-19

+ 25:10 Ezk 21:32

+ 25:12 2ÝÝ 28:17

+ 25:13 Işa 34:5, Ýrm 49:7-22, Ezk 32:29, Ezk 35, Amo 1:11-12, Abd 1:1-16, Mal 1:3-4, Gçk 36:34, Eýp 2:11, Işa 21:13

+ 25:16 1Şam 30:14, 2Şam 8:18, Işa 14:29, Ýow 3:4, Amo 1:6, Sep 2:4

+ 26:2 Işa 23:1, Ýrm 47:4, Ýow 3:4, Amo 1:9, Zak 9:4

+ 26:5 Ezk 47:10

+ 26:6 Ezk 6:7

+ 26:7 2Pat 24:1, Ýrm 25:1, Dan 1:1, Ezr 7:12, Dan 2:37, Aýn 17:14

+ 26:8 Ezk 4:2

+ 26:9 Ezk 21:22

+ 26:13 Işa 24:8, Ýrm 7:34, Ýrm 16:9, Aýn 18:22

+ 26:14 Ezk 47:10

+ 26:15 Ýrm 51:52

+ 26:16 Ýun 3:6, Ezk 27:35, Ezk 32:10

* 26:17 Deňziň ýakasynda ýaşaýanlara – ýa-da onuň ähli ilatyna.

+ 26:17 Ezk 27:2

* 26:20 Dirileriň ýaşaýan ýurduny eýelemersiň – bu jümle käbir golýazmalarda Men saňa şöhrat bererin diýip duş gelýär.

+ 26:20 Ezk 31:14, Ezk 32:23, Zeb 26:13

+ 26:21 Ezk 27:36, Ezk 28:19

+ 27:2 Ezk 26:17, Ezk 28:12

+ 27:5 Kan 3:9, 1ÝÝ 5:23

+ 27:6 Işa 2:13, Zak 11:2

+ 27:8 Gçk 10:18

+ 27:9 Ýeş 13:5, 1Pat 15:18, Zeb 82:8

+ 27:10 Ezk 30:5, Ezk 38:5

+ 27:12 1Pat 10:22, Ezk 38:13

+ 27:13 Gçk 10:2, Ezk 32:26, Ezk 38:2, Ezk 39:1

+ 27:14 Gçk 10:3, Ezk 38:6

+ 27:15 Gçk 10:7, Işa 21:13

+ 27:17 Ser 11:33

+ 27:18 Işa 7:8

+ 27:19 Msr 30:24

+ 27:21 Zeb 119:5, Nag 1:4, Işa 60:7

+ 27:22 1Pat 10:1, 2ÝÝ 9:1

+ 27:23 Gçk 11:31, Amo 1:5

+ 27:25 Zeb 47:8, Işa 2:16

+ 27:26 Zeb 47:8

+ 27:29 Aýn 18:17

+ 27:30 Eýp 2:8, Agy 2:10, Aýn 18:19

+ 27:32 Aýn 18:18

+ 27:33 Aýn 18:3

+ 27:35 Ezk 26:16, Ezk 32:10

+ 27:36 Ýrm 18:16, Ezk 26:21, Ezk 28:19

+ 28:2 Ezk 26:2, Ezk 27:2, Işa 14:14, 2Sal 2:4

+ 28:3 Ezk 14:14, Dan 1:17

+ 28:4 Zak 9:3

+ 28:7 Ezk 31:12, Hab 1:7

+ 28:10 Ezk 31:18, Ezk 32:19

+ 28:12 Ezk 26:17, Ezk 27:2-3

+ 28:13 Gçk 2:8-9, Işa 51:3, Ezk 31:8-9, Msr 28:17-20

+ 28:14 Gçk 3:24

+ 28:19 Ezk 26:21, Ezk 27:36

+ 28:21 Işa 23:2, Ýow 3:4

+ 28:23 Ezk 5:17

+ 28:24 Çöl 33:55, Ýeş 23:13, Ezk 6:7

+ 28:25 Ezk 11:17, Ezk 20:41

+ 28:26 Ýrm 23:6, Ýrm 32:37, Işa 65:21, Amo 9:14, Mik 4:4

+ 29:2 Işa 19:1, Ýrm 46:2, Ezk 30:4, Ezk 31:2, Ezk 32:2, Ýow 3:19

+ 29:3 Zeb 73:13-14, Işa 27:1, Işa 51:9, Ezk 32:2

+ 29:4 Ezk 38:4, Amo 4:2, Hab 1:15, 2Pat 19:28, Işa 37:29

+ 29:5 Kan 28:26, 1Şam 17:44

+ 29:6 Ezk 6:7, 2Pat 18:21, Işa 36:7

+ 29:8 Ezk 14:17

+ 29:10 Ezk 30:6

+ 29:12 Ezk 30:7, Ezk 30:23, Ezk 30:26

+ 29:13 Ýrm 46:26

+ 29:14 Ezk 16:53

+ 29:16 Ezk 6:7

+ 29:19 Ýrm 46:13, Ýrm 46:26, Ezk 30:10

+ 30:3 Işa 13:6, Ýow 1:15, Abd 1:15, Sep 1:7

+ 30:4 Ezk 29:8

+ 30:5 Ezk 27:10, Ezk 38:5

+ 30:6 Ezk 29:10

+ 30:7 Ezk 29:12

+ 30:8 Ezk 6:7

+ 30:10 Ýrm 46:26, Ezk 29:19

+ 30:12 Işa 19:6

+ 30:13 Ýrm 43:12, Ýrm 46:25, Işa 19:13

+ 30:14 Ezk 29:14, Çöl 13:23, Ýrm 46:25, Amo 6:2

+ 30:17 Gçk 41:45, Gçk 46:20, Işa 19:18

+ 30:18 Ýrm 2:16

+ 30:19 Ezk 6:7

+ 30:21 Ýrm 46:11

+ 30:23 Ezk 29:12

+ 31:2 Ezk 29:2, Ezk 30:4, Ezk 32:2

+ 31:3 Ser 9:15, Dan 4:7-9

+ 31:6 Ezk 17:23, Dan 4:9, Mat 13:32, Mar 4:32

+ 31:8 Gçk 2:8, Işa 51:3, Ezk 28:13

+ 31:10 Dan 4:27, Dan 5:20

+ 31:12 Ezk 28:7, Hab 1:7

+ 31:13 Ezk 32:4

+ 31:14 Ezk 26:20, Ezk 32:18

+ 31:16 Işa 14:8-9

+ 31:18 Ezk 28:10, Ezk 32:19

+ 32:2 Ezk 29:2, Ezk 30:4, Ezk 31:2, Ezk 29:3

+ 32:3 Ezk 12:13, Ezk 17:20, Ezk 19:8, Hoş 7:12

+ 32:4 Ezk 31:13

+ 32:7 Işa 13:10, Ýow 2:31, Aýn 6:12

+ 32:8 Msr 10:22, Işa 5:3

+ 32:10 Ezk 26:16

+ 32:11 Ýrm 46:26

+ 32:12 Ezk 28:7

+ 32:15 Ezk 6:7

+ 32:18 Ezk 26:20, Ezk 31:14

+ 32:19 Ezk 28:10, Ezk 31:18

+ 32:21 Ezk 28:10, Ezk 31:18, Işa 14:9-10

+ 32:22 Ezk 31:15

+ 32:23 Nah 1:14, Zeb 26:13, Ezk 26:20

+ 32:24 Gçk 14:1, Işa 21:2, Ýrm 49:34, Dan 8:2

+ 32:26 Gçk 10:2, Ezk 27:13, Ezk 38:2, Ezk 39:1

+ 32:28 Ezk 28:10

+ 32:29 Ezk 25:12-14

+ 32:30 Işa 23:2

• 33:1 Ezk 3:16-21

+ 33:2 Işa 21:6, Ýrm 6:17, Hoş 9:8, Hab 2:1

+ 33:3 Hoş 5:8, Ýow 2:1, Amo 3:6

+ 33:4 Lew 20:9, Lew 20:11, Ezk 18:13

+ 33:7 2ÝÝ 19:10

+ 33:9 1Tim 4:16

• 33:10 Ezk 18

+ 33:10 Ezk 4:17, Ezk 24:23

+ 33:11 Ezk 16:48, 2Pet 3:9, 1Tim 2:4, 1Tim 2:6

+ 33:13 Ezk 3:20

+ 33:15 Msr 22:26, Lew 6:2-5

+ 33:22 1Pat 18:46, Ezk 1:3, Ezk 24:26-27

+ 33:24 Işa 51:2

+ 33:25 Gçk 9:4, Lew 3:17, Ezk 22:3

+ 33:27 Ezk 5:11, Kan 28:26

+ 33:29 Ezk 6:7

+ 33:31 Ezk 8:1, Ezk 14:1, Ezk 20:1

+ 33:33 Ezk 2:5, Zak 2:9, Zak 4:9, Zak 6:15

+ 34:2 Ýrm 23:1-4, Ýrm 50:6, Zak 11:16-17

+ 34:3 Zeb 13:4, Mik 3:3, Zak 11:5

+ 34:5 Çöl 27:17, 1Pat 22:17, Mat 9:36, Mar 6:34

+ 34:8 Ezk 5:11

+ 34:9 Ezk 13:8, Ezk 13:21

+ 34:11 Işa 40:11, Mik 5:4, Ýoh 10:11

+ 34:12 Ezk 30:3

+ 34:13 Kan 30:3, Ezk 11:17

+ 34:14 Zeb 22:2

+ 34:16 Mik 4:6-7

+ 34:17 Zak 10:3, Mat 25:32-33

+ 34:21 Kan 33:17, Dan 8:4

+ 34:23 Ezk 37:24, Ýoh 10:16, Ýrm 23:5, Ýrm 30:9, Hoş 3:5, Mik 5:4

+ 34:24 Lew 26:12

+ 34:25 Işa 54:10, Ezk 37:26, Hoş 2:18, Lew 26:6

+ 34:26 Lew 26:4, Ýrm 14:22, Zak 10:1, Mal 3:10

+ 34:27 Ýrm 2:20, Ýrm 27:8, Ýrm 30:8

+ 34:31 Zeb 73:1, Zeb 99:3, Zak 9:16, Ýoh 10:14

+ 35:2 Gçk 32:3

+ 35:3 Işa 34:5, Ýrm 49:7-22, Ezk 25:12-14, Abd 1:1-16, Mal 1:3-4

+ 35:4 Ezk 6:7

+ 35:5 Ezk 21:25, Amo 1:11

+ 35:6 Ezk 5:11, Gçk 9:6

+ 35:11 Ezk 5:11

+ 35:12 Zeb 136:7

+ 35:15 Ýrm 50:29, Abd 1:15, Hab 2:8

+ 36:1 Ezk 6:2-3, Kan 32:13, Işa 58:14

+ 36:4 Mik 6:2

+ 36:5 Ezk 35:15

+ 36:10 Ýrm 30:19

+ 36:11 Gçk 1:28, Işa 49:19, Ýrm 31:27, Zak 2:4, Zak 10:8, Eýp 42:12

+ 36:12 Ezk 5:17

+ 36:13 Çöl 13:33

+ 36:17 Lew 18:25, Ýrm 2:7

+ 36:18 Ezk 5:11, Ezk 22:3

+ 36:19 Lew 26:33, Ezk 5:10

+ 36:21 Zeb 105:8, Işa 48:11, Ezk 20:9

+ 36:23 Ezk 20:41

+ 36:24 Kan 30:3, Ezk 11:17

+ 36:25 Işa 4:4, Ýow 3:21, Lew 16:30, Ýrm 33:8, Zak 13:1

+ 36:26 Ezk 11:19, Ezk 18:31

+ 36:27 Ezk 37:14

+ 36:28 Lew 26:12, Ezk 11:20

+ 36:29 Ezk 37:23, Ezk 34:29

+ 36:30 Lew 26:4

+ 36:31 Ezk 6:9, Ezk 16:61, Ezk 20:43

+ 36:35 Gçk 2:8, Işa 51:3, Ezk 28:13, Ezk 31:8-9

+ 36:37 Ezk 34:31

+ 36:38 2ÝÝ 35:7, Ezk 6:7

+ 37:1 1Pat 18:46, Ezk 1:3, Ezk 3:22, Ezk 8:4

+ 37:3 1Kor 15:35

+ 37:5 Gçk 2:7

+ 37:10 Aýn 11:11

+ 37:12 Işa 26:19, Dan 12:2, Ýoh 5:21

+ 37:14 Ezk 36:27

+ 37:18 Ezk 12:9, Ezk 21:7, Ezk 24:19

+ 37:19 Işa 11:13, Ýrm 3:18, Ýrm 50:4, Hoş 1:11

+ 37:21 Kan 30:3, Ezk 11:17

* 37:23 Eden ähli dönükliginden – ýa-da mesgen tutup, içinde günä eden ýerlerinden.

+ 37:23 Ezk 14:11, Ezk 36:25, Lew 26:12, Ezk 11:20

+ 37:24 Ýrm 30:10, Ýrm 23:5, Ezk 34:23-24, Ýoh 10:16

+ 37:25 Ýow 3:20

+ 37:26 Ezk 34:25, Hoş 2:18

+ 37:27 Zak 2:10-11, Aýn 21:3, Lew 26:11-12, Ezk 11:20

+ 37:28 Ezk 6:7, Ezk 20:12

+ 38:2 Gçk 10:2, Ezk 27:13, Ezk 32:26, Ezk 39:1

+ 38:4 2Pat 19:28, Ezk 29:4, Amo 4:2, Hab 1:15

+ 38:5 Ezk 27:10

+ 38:6 Gçk 10:3, Ezk 27:14

+ 38:8 Ezk 34:28

+ 38:9 Ýrm 4:13

+ 38:11 Ser 18:9-10, Ýrm 49:31

+ 38:13 1Pat 10:1, Ezk 27:15, Ezk 27:22

+ 38:16 Ezk 20:41

+ 38:17 Ýrm 6:22-23

+ 38:19 Amo 1:1, Hag 2:6, Aýn 16:18

+ 38:20 Ýrm 4:24, Nah 1:5

+ 38:21 Ýrm 25:27, Ýrm 25:29

+ 38:22 Ezk 5:17, Ezk 14:16, Gçk 19:24, Eýp 18:15, Zeb 10:6, Ezk 13:11, Ezk 13:13

+ 38:23 Ezk 20:12, Ezk 6:7

+ 39:1 Gçk 10:2, Ezk 27:13, Ezk 32:26, Ezk 38:2

+ 39:2 Ezk 38:6, Ezk 38:15

+ 39:3 Zeb 75:3

+ 39:4 Kan 28:26

+ 39:6 Ezk 28:18, Ezk 30:8, Aýn 20:9

+ 39:7 Ezk 20:39, Ezk 43:7

+ 39:9 Işa 2:4, Işa 9:5, Hoş 2:18, Mik 4:3

+ 39:10 Zak 2:9

* 39:16 Hamona – bu söz Beýik goşun diýmegi aňladýar.

+ 39:17 Işa 34:6, Sep 1:7, Aýn 19:17-18

+ 39:18 Amo 4:1

+ 39:22 Ýow 2:27

+ 39:23 Kan 29:24-28

+ 39:25 Ýrm 30:3, Ezk 20:9

+ 39:26 Lew 26:6, Ýrm 30:10, Ýrm 46:27, Mik 4:4

+ 39:27 Ezk 20:41

+ 39:29 Işa 32:15, Işa 44:3, Ýow 2:28

• 40:1 1Pat 6, 2ÝÝ 3

+ 40:1 Ezk 33:21, 1Pat 18:46, Ezk 1:3

+ 40:2 Ezk 1:1, Ezk 8:3, Aýn 21:10

+ 40:3 Ezk 1:7, Ezk 47:3, Zak 2:1, Aýn 11:1, Aýn 21:15

+ 40:4 Ezk 44:5

+ 40:5 Ezk 42:20

+ 40:6 Ezk 43:1

+ 40:16 1Pat 6:4, Ezk 41:16, Ezk 41:26, Ezk 41:18

+ 40:17 Ezk 41:6, Ezk 42:1

+ 40:28 Ezk 8:16

+ 40:38 2ÝÝ 4:6

+ 40:39 Lew 1:3, Lew 4:2-3, Lew 5:1-6

* 40:44 Iki otag – käbir golýazmalarda aýdymçylar üçin otaglar.

+ 40:44 1ÝÝ 6:31-32

+ 40:46 1Pat 2:35, Ezk 43:19

+ 40:47 Ezk 41:13-15

+ 40:49 1Pat 6:3

+ 41:2 1Pat 6:17

+ 41:4 1Pat 6:20, 2ÝÝ 3:8

+ 41:5 1Pat 6:5, 1Pat 6:8

+ 41:6 Ezk 40:17, 1Pat 6:6

+ 41:13 Ezk 40:47

+ 41:16 1Pat 6:4, Ezk 40:16

+ 41:18 1Pat 6:29, 1Pat 7:36, Ezk 40:16

+ 41:19 Ezk 1:10, Ezk 10:14

+ 41:21 Msr 25:23-30

+ 41:24 1Pat 6:34

+ 41:25 1Pat 7:6

+ 41:26 1Pat 6:4

+ 42:1 Ezk 40:17

+ 42:13 Çöl 18:9

+ 42:14 Lew 6:11, Ezk 44:19

+ 42:20 Ezk 40:5

+ 43:1 Ezk 40:6

+ 43:2 Ezk 10:18, Ezk 11:22-23, Ezk 1:24, Aýn 1:15, Aýn 18:1

+ 43:3 Ezk 1:1, Ezk 3:15, Ezk 10:15, Ezk 2:1

+ 43:5 Ezk 3:12, Ezk 8:16

+ 43:7 1ÝÝ 28:2, Işa 60:13, Işa 66:1, Ezk 20:39, Ezk 39:7

+ 43:10 Ezk 40:4

+ 43:13 Msr 27:1-8

+ 43:15 Msr 27:2, 1Pat 1:50, 1Pat 2:28

+ 43:17 Msr 20:26

+ 43:18 Lew 1:5

+ 43:19 1Pat 2:35, Ezk 40:46, Ezk 45:18

+ 43:20 Msr 29:12, Lew 8:15, Ezk 45:19

+ 43:21 Msr 29:14

+ 43:24 Lew 2:13

+ 43:25 Msr 29:35, Lew 8:33

+ 43:27 Lew 1:3, Lew 3:1

+ 44:4 Ezk 1:28

* 44:5 Mukaddes öýe kimiň girip-çykýandygyna – ýa-da mukaddes öýüň ähli çykalgalary bilen girelgelerine.

+ 44:5 Ezk 40:4

+ 44:6 Ezk 45:9

+ 44:7 Res 21:28, Lew 3:11

+ 44:15 1Pat 2:35, Ezk 40:46

+ 44:16 Ezk 41:21

+ 44:18 Msr 28:39-43, Lew 16:4

+ 44:19 Lew 6:11, Lew 16:23, Ezk 42:14

+ 44:20 Lew 21:5, Çöl 6:5

+ 44:21 Lew 10:9

+ 44:22 Lew 21:7, Lew 21:13

+ 44:23 Lew 10:10, Lew 11:47

+ 44:24 Kan 17:9, Kan 19:17

+ 44:25 Lew 21:1-3

+ 44:26 Çöl 19:11-12

+ 44:27 Lew 4:3

+ 44:28 Çöl 18:20, Kan 10:9

+ 44:29 Lew 27:21, Çöl 18:14

+ 44:30 Msr 23:19, Msr 34:26, Kan 26:2, Çöl 15:20, Mal 3:10

+ 44:31 Msr 22:31, Lew 11:39, Lew 22:8, Ezk 4:14

* 45:1 Ýigrimi müň – käbir golýazmalarda on müň.

+ 45:1 Ezk 47:21

+ 45:2 Ezk 48:9-10

+ 45:4 Ezk 48:11-12

+ 45:5 Ezk 48:13

+ 45:6 Ezk 48:15

+ 45:7 Ezk 48:21

+ 45:9 Ezk 44:6, Çöl 36:7, 1Pat 21:1-16

+ 45:10 Lew 19:36, Kan 25:13, Sül 11:1

* 45:12 Gera – bu ýewreýleriň agyrlyk ölçegidir. Ýigrimi gera takm. 12 gr deňdir.

* 45:12 Ýigrimi şekele, ýigrimi bäş şekele we on bäş şekele – bu üç ölçegiň jemi takm. 700 gr deňdir.

+ 45:12 Msr 30:13

* 45:14 Kor – bu ýewreýleriň göwrüm ölçegidir. Bir kor takm. 350 litre deňdir.

* 45:14 Üç ýarym küýze – ýewreýçe batyň ondan biri. Bu takm. 3,5 litre deňdir.

* 45:14 Üç ýüz elli küýze – ýewreýçe on bat. Bu takm. 350 litre deňdir.

* 45:14 On batman – ýewreýçe bir homer. Bu takm. 200 kg deňdir.

+ 45:17 Çöl 28:9-15

+ 45:18 Lew 16:16

+ 45:19 Msr 12:7, Msr 29:12, Lew 8:15, Ezk 43:20

+ 45:21 Lew 23:5-6

+ 45:23 Lew 23:8, Çöl 28:15

* 45:24 Dört küýze – ýewreýçe bir hin. Bu takm. 4 litre deňdir.

+ 45:24 Lew 2:1

+ 45:25 Lew 23:34

+ 46:2 Ezk 44:3

+ 46:4 Çöl 28:9-10, Ezk 45:17

+ 46:6 Çöl 28:11-15

+ 46:9 Msr 23:14-17, Kan 16:16

+ 46:12 Lew 7:16, Lew 22:23

+ 46:13 Msr 29:38, Çöl 28:3

* 46:14 Bir ýarym küýze – ýewreýçe hiniň üçden biri. Bu takm. 1,5 litre deňdir.

+ 46:17 Lew 25:10

+ 46:18 Çöl 36:7, 1Pat 21:1-16

+ 47:1 Ýow 3:18, Zak 14:8, Aýn 22:1

+ 47:3 Ezk 40:3

+ 47:8 Kan 3:17, Ýeş 3:16

+ 47:10 Ýeş 15:62, Işa 15:8, Ezk 26:5

+ 47:12 Gçk 2:9, Aýn 22:2

• 47:13 Çöl 34:1-15

+ 47:14 Gçk 12:7

+ 47:19 Ezk 48:28

+ 47:22 Işa 14:1

+ 48:1 Çöl 2:25-31, Ýeş 19:40

+ 48:2 Ýeş 19:24

+ 48:3 Ýeş 19:32

+ 48:4 Ýeş 16:1, Ýeş 16:5

+ 48:5 Ýeş 17:7

+ 48:6 Ýeş 13:15

+ 48:7 Ýeş 15:1

+ 48:8 Ezk 45:1-6

* 48:9 Ýigrimi müň – käbir golýazmalarda on müň.

+ 48:9 Ezk 45:2-3

+ 48:11 1Pat 2:35, Ezk 40:46, Ezk 44:10

+ 48:13 Ezk 45:4

+ 48:15 Ezk 45:6

+ 48:16 Aýn 21:16

+ 48:21 Ezk 45:7

+ 48:23 Ýeş 18:11

+ 48:24 Ýeş 19:1

+ 48:25 Ýeş 19:17

+ 48:26 Ýeş 19:10

+ 48:27 Ýeş 13:24

+ 48:28 Ezk 47:19

+ 48:30 Aýn 21:13

+ 48:35 Işa 60:14, Ýow 3:21

+ 1:1 2Pat 24:1, Ýrm 25:1, 2ÝÝ 36:5-7

* 1:2 Seret: 2Pat 24:1-4; 2ÝÝ 36:6-7.

+ 1:2 2Pat 24:13, 2ÝÝ 36:10

+ 1:6 Ezk 14:14, Ezk 14:20

+ 1:7 2Pat 23:34, 2Pat 24:17

+ 1:8 Ezk 4:13, Hoş 9:3

+ 1:9 Gçk 39:21

+ 1:12 Rim 14:2

+ 1:17 Gçk 41:12

+ 1:20 Gçk 41:8, Gçk 41:24

+ 1:21 Dan 6:28, Dan 10:1

+ 2:1 Gçk 41:8

+ 2:4 1Pat 1:31, Dan 3:9, Dan 5:10, Dan 6:6, Dan 6:21

+ 2:5 Ezr 6:11, Dan 3:29

+ 2:6 Dan 5:7, Dan 5:16

+ 2:9 Est 4:11

+ 2:12 Dan 3:13, Dan 3:19

+ 2:17 Dan 1:6

+ 2:21 Eýp 12:18, Dan 5:20

+ 2:22 Eýp 12:22, Wag 12:14, 1Kor 4:5

+ 2:28 Gçk 40:8, Dan 10:14

+ 2:30 Gçk 41:16

+ 2:37 Ezr 7:12, Ezk 26:7, Aýn 17:14

+ 2:38 Ýrm 27:6

+ 2:39 Zak 6:1

+ 2:40 Dan 7:7, Dan 7:23

+ 2:44 Hag 2:22, Ýew 12:28

+ 2:46 Res 10:25, Res 16:29, Res 14:13

+ 2:47 Kan 10:17, 2Pat 5:15

+ 3:1 Gçk 11:2

+ 3:6 Aýn 13:15

+ 3:8 Dan 6:12-13

+ 3:9 1Pat 1:31

+ 3:12 Dan 2:49

+ 3:13 Dan 2:12

+ 3:15 2Pat 18:35

+ 3:19 Dan 2:12

* 3:25 Hudaýlaryň biriniňkä – sözme-söz terjime: Hudaýyň ogluna.

+ 3:25 Işa 43:2

+ 3:26 Res 16:17

+ 3:29 Ezr 6:11, Dan 2:5

+ 3:31 Dan 6:25, 1Pet 1:2, 2Pet 1:2

+ 3:33 Dan 2:44

+ 4:2 Dan 2:1, Dan 7:15

+ 4:4 Dan 2:2, Dan 2:10-11

+ 4:5 Dan 1:7, Gçk 41:38, Dan 5:11, Dan 5:14

* 4:6 Hudaýlaryň ruhy – ýa-da Hudaýyň Ruhy.

+ 4:7 Ser 9:15, Ezk 31:3-7, Mar 4:32

+ 4:14 Ýrm 27:5

+ 4:15 Gçk 41:8

+ 4:16 1Şam 25:26, 2Şam 18:32

+ 4:19 Ýrm 27:6

+ 4:24 Sül 16:6, Res 8:22, 2Tim 2:25

+ 4:31 Dan 2:44, Dan 6:26

+ 4:32 Zeb 61:10, Işa 40:17, Eýp 23:13, Işa 14:27

+ 4:33 2ÝÝ 33:13

+ 5:1 Dan 7:1, Dan 8:1, Gçk 40:20, Est 1:3, Est 2:18, Mar 6:21

+ 5:2 Dan 1:2

+ 5:4 Zeb 113:12-15

+ 5:6 Nah 2:10

+ 5:7 Dan 2:2, Dan 4:6

+ 5:8 Gçk 41:8

+ 5:10 1Pat 1:31, Dan 2:4

+ 5:11 Gçk 41:38, Dan 4:5, Dan 2:48

+ 5:12 Dan 1:7, Dan 4:5, Dan 1:17

+ 5:17 2Pat 5:16

+ 5:20 Dan 4:27-30

+ 5:21 Dan 4:31

+ 5:23 Eýp 12:10, Ýrm 10:23, Res 12:23, Aýn 16:9

* 5:26 MENE… hasaplap – arameýçe mene sözi hasaplamak diýmegi aňladýar.

* 5:27 TEKEL… çekildiň – arameýçe tekel sözi terezide çekildiň diýmegi aňladýar.

+ 5:27 Eýp 31:6, Zeb 61:10

* 5:28 PERES… bölünip – arameýçe peres sözi bölündiň diýmegi aňladýar. Peres sözi parsin sözüniň birlik sanydyr.

+ 5:31 Ýrm 51:11, Dan 9:1

+ 6:3 Gçk 41:40, Est 10:3

+ 6:4 Ezk 14:14

+ 6:6 1Pat 1:31, Dan 2:4

+ 6:8 Est 1:19, Est 8:8

+ 6:10 Zeb 136:5-6, 1Pat 8:48, 2ÝÝ 6:38, Zeb 118:23

+ 6:13 Dan 3:8

+ 6:17 Mat 27:66, Aýn 20:3

+ 6:21 1Pat 1:31, Dan 2:4

+ 6:23 Dan 3:25

+ 6:24 Kan 19:19, Est 7:9, Zeb 7:16, Sül 11:5

+ 6:25 Dan 3:31

+ 6:26 Dan 4:31

+ 6:27 Dan 3:33

+ 6:28 2ÝÝ 36:22, Ezr 1:1, Işa 44:28, Işa 45:1

+ 7:1 Dan 5:1, Dan 8:1

+ 7:2 Ýrm 49:36, Aýn 7:1

+ 7:3 Aýn 13:1-2

+ 7:6 Aýn 13:2

+ 7:7 Aýn 12:3, Aýn 17:3, Aýn 17:12

+ 7:8 Dan 8:9, Aýn 9:7, Aýn 13:5

+ 7:9 Aýn 20:4, 1Pat 22:19, Işa 6:1, Aýn 4:2, Aýn 1:14

+ 7:10 Kan 33:2, Aýn 5:11, Aýn 20:12

+ 7:11 Aýn 19:20

+ 7:13 Ezk 1:26, Aýn 1:13, Mat 26:64, Mar 14:62, Aýn 1:7, Aýn 14:14

+ 7:14 Zeb 109:1-2, Işa 9:6, Mat 28:18, Dan 7:27, Abd 1:21, Zak 14:9, Luk 1:33, 1Kor 15:24, Aýn 11:15

+ 7:15 Dan 4:2

+ 7:18 Mat 25:34

+ 7:21 Dan 8:24, Aýn 13:7

+ 7:23 Dan 2:43

+ 7:27 Dan 7:14

+ 7:28 Luk 2:19, Luk 2:51

+ 8:1 Dan 5:1, Dan 7:1

+ 8:2 Neh 1:1, Est 1:2

+ 8:7 Dan 11:11

+ 8:8 Dan 7:3

+ 8:9 Dan 7:8

+ 8:10 Aýn 12:4

+ 8:11 Msr 29:38-42, Dan 11:31, Dan 12:11

+ 8:13 Dan 12:6

+ 8:16 Dan 9:21, Luk 1:19, Luk 1:26

+ 8:17 Aýn 1:17, Ezk 2:1

+ 8:18 Dan 10:9, Zak 4:1

+ 8:19 Dan 11:36

+ 8:21 Dan 11:3

+ 8:24 Dan 7:21, Aýn 13:7

+ 8:25 Eýp 34:20

+ 8:26 Dan 10:14

+ 9:1 Dan 5:31, Dan 6:1, Dan 11:1

+ 9:2 Ýrm 25:11, Ýrm 29:10, Zak 1:12, Zak 7:5

+ 9:3 Est 4:3

+ 9:4 Lew 26:40, 1Pat 8:47, 2ÝÝ 6:37, Neh 9:2, Neh 1:5, Neh 9:32, Kan 7:9

+ 9:5 Ezr 9:6-7, Neh 1:7

+ 9:6 Neh 9:34

+ 9:9 Neh 9:17

+ 9:11 Kan 8:19-20, Kan 28:15

+ 9:12 Ezk 5:9

+ 9:13 Lew 26:14-45, Kan 28:15-68

+ 9:14 Neh 9:33

+ 9:15 Msr 32:11

+ 9:16 Zeb 30:2, Zeb 70:2, Zeb 43:14, Zeb 78:4, Mik 6:16

+ 9:17 Çöl 6:25

+ 9:18 2Pat 19:16, Neh 1:6

+ 9:19 Zeb 78:9, Luk 18:13, Zeb 24:10, Zeb 78:9

+ 9:20 Neh 1:6

+ 9:21 Işa 65:24, Dan 8:16, Luk 1:19, Luk 1:26, Msr 29:39

+ 9:23 Dan 10:11, Dan 10:19

+ 9:24 Neh 11:1, Işa 48:2, Mat 4:5, Mat 27:53

+ 9:26 Mat 24:6-14

+ 9:27 Dan 11:31, Dan 12:11, Mat 24:15, Mar 13:14

+ 10:1 2ÝÝ 36:22, Ezr 1:1, Işa 44:28, Işa 45:1, Dan 1:7, Dan 4:5

+ 10:4 Gçk 2:14

* 10:5 Sap altyndan – ýa-da Ufaz altyndan.

+ 10:5 Ezk 9:2, Aýn 1:13

+ 10:6 Ezk 1:14, Ezk 1:16, Mat 28:3, Aýn 1:14, Aýn 19:12, Ezk 1:7, Aýn 1:15

+ 10:7 Res 9:7

+ 10:9 Dan 8:18, Zak 4:1, Ýoh 18:6, Aýn 1:17

+ 10:10 Ezk 2:9, Ezk 8:3

+ 10:11 Dan 9:23, Dan 10:19

+ 10:12 Dan 9:23

+ 10:13 Dan 10:21, Dan 12:1, Ýhd 1:9, Aýn 12:7

+ 10:14 Dan 2:28, Dan 8:26, Hab 2:3

+ 10:16 Işa 6:7, Ýrm 1:9

+ 10:19 Dan 9:23, Dan 10:11

+ 10:20 Dan 12:1

+ 11:1 Dan 5:31, Dan 6:1, Dan 9:1

+ 11:2 Dan 10:21

+ 11:3 Dan 7:6, Dan 8:5, Dan 8:21

+ 11:10 Işa 8:8, Işa 30:28

+ 11:11 Dan 8:7

+ 11:15 Ezk 4:2

+ 11:16 Dan 8:9

+ 11:19 Ezk 26:21

+ 11:31 Dan 8:11, Dan 9:27, Mat 24:15, Mar 13:14

+ 11:33 Dan 12:3, Dan 12:10

+ 11:36 2Sal 2:4, Kan 10:17, Dan 2:47, Aýn 13:5, Dan 8:19

+ 11:41 Işa 11:14

+ 11:43 2ÝÝ 12:3, Ezk 30:4, Nah 3:9

+ 12:1 Dan 10:13, Ýhd 1:9, Aýn 12:7, Ýrm 30:7, Mat 24:21, Mar 13:19, Aýn 16:18, Msr 32:32, Msr 32:33, Dan 10:21, Aýn 20:12

+ 12:2 Işa 26:19, Ezk 37:12, Mat 25:46, Ýoh 5:28-29, Res 24:15

+ 12:3 Dan 11:33, Dan 12:10, Mat 13:43, Eýp 11:17, Eýp 22:28, Sül 4:18, Işa 60:3

+ 12:4 Işa 8:16, Işa 29:11, Aýn 5:1, Aýn 10:4, Aýn 22:10

+ 12:6 Dan 10:5, Dan 8:13

+ 12:10 Dan 11:35, Aýn 22:11, Dan 11:33, Dan 12:3, Zeb 106:43, Hoş 14:10

+ 12:11 Dan 8:11, Dan 9:27, Dan 11:31

+ 12:13 Işa 57:2

+ 1:1 2Pat 14:23, 2Pat 15:1, 2Pat 16:1, 2Pat 18:1, Işa 1:1, Amo 1:1, Mik 1:1

+ 1:2 Hoş 2:4, Ezk 16:15

* 1:4 Ýizregel – seret: 2Pat 9:14-37.

+ 1:4 2Pat 10:11

+ 1:5 Ýeş 17:16, Ser 6:33

* 1:6 Loruhama – bu söz rehim ýok diýmegi aňladýar. Seret: Msr 34:6.

+ 1:6 1Pet 2:10

+ 1:7 1Şam 17:47, Zak 4:6

* 1:9 Logammy – bu söz Meniň halkym däl diýmegi aňladýar. Seret: Msr 6:7.

+ 1:10 Gçk 22:17, Işa 62:4, Rim 9:26

+ 1:11 Işa 11:13, Ýrm 3:18, Ýrm 50:4, Ezk 37:19

+ 2:1 Hoş 1:6, Hoş 1:9

+ 2:2 Işa 50:1

+ 2:3 Ezk 16:39

+ 2:4 Hoş 1:6, Hoş 1:2

+ 2:7 Işa 54:5, Ýrm 3:14

+ 2:8 Ezk 16:19

+ 2:10 Agy 1:8, Ezk 16:37, Ezk 23:29

+ 2:11 Çöl 28:9-15, Işa 24:8, Ýrm 7:34, Ýrm 16:9, Amo 8:10

+ 2:12 Hoş 9:1, Mik 1:7

+ 2:13 1Pat 16:31-32, Hoş 11:2, Ezk 23:40

+ 2:14 Ezk 20:35, Işa 40:2

* 2:15 Akor – bu söz bela diýmegi aňladýar.

* 2:16 Bagal – ýewreýçe bu söz hojaýyn diýmegi aňladýar. Sözlüge seret.

+ 2:17 Msr 23:13, Zak 13:2

+ 2:18 Işa 54:10, Ezk 34:25, Ezk 37:26, Işa 2:4, Ezk 39:9, Mik 4:3

+ 2:19 2Kor 11:2

+ 2:20 Ýrm 31:34

* 2:22 Ýizregel – bu söz Hudaý ekýär diýmegi aňladýar.

+ 2:23 Hoş 1:10, Hoş 1:6, 1Pet 2:10, Hoş 1:9, Rim 9:25

* 3:2 On bäş batman – ýewreýçe bir homer we bir lesek. Bu takm. 300 kg deňdir.

+ 3:2 Lew 27:16

+ 3:5 Ýrm 50:4, Ýrm 23:5, Ýrm 33:15, Ezk 34:23

+ 4:1 Işa 3:14, Mik 6:2

+ 4:3 Işa 24:4, Ýrm 4:28, Ýow 1:10, Ýow 1:18, Sep 1:3

+ 4:6 Sül 10:21, Işa 5:13

+ 4:8 Lew 10:17

+ 4:9 Işa 24:2

+ 4:10 Lew 26:26, Mik 6:14, Hag 1:6

+ 4:11 Sül 20:1

+ 4:12 Ser 18:5, Hoş 5:4

+ 4:13 Ezk 6:13

+ 4:14 Kan 23:17

+ 4:15 Hoş 9:15, Hoş 12:11, Amo 4:4, Amo 5:5

+ 4:19 Ýrm 4:11-12, Ýrm 51:1, Hoş 13:15

+ 5:1 Ser 4:6

+ 5:2 Çöl 25:2

+ 5:4 Işa 59:2, Hoş 4:12

+ 5:5 Hoş 7:10

+ 5:6 Işa 1:11, Hoş 6:6

+ 5:8 Ýrm 4:5, Hoş 8:1, Hoş 9:9, Hoş 4:15, Hoş 10:5, Ýow 2:1, Amo 3:6

+ 5:10 Kan 19:14

+ 5:13 2Pat 15:19, Hoş 7:11, Hoş 8:9, Hoş 12:1, Mik 1:9, Nah 3:19

+ 5:14 Hoş 13:7

+ 5:15 Lew 26:40-42

+ 6:1 Kan 30:1-10, 1Şam 7:3, 1Pat 8:48, Ýow 2:12, Kan 32:39, Eýp 5:18, Zeb 102:3, Zeb 146:3, Ýrm 30:17

+ 6:2 Zeb 70:20

+ 6:4 Hoş 13:3

+ 6:5 Ýrm 23:29, 1Pat 19:17

+ 6:6 Mat 9:13, Mat 12:7

+ 6:8 Hoş 12:11

+ 6:9 Ýeş 24:1

+ 6:11 Ýow 3:13

+ 7:7 2Pat 15:10, 2Pat 15:14, 2Pat 15:25, 2Pat 15:30

+ 7:8 Zeb 105:35

+ 7:9 Işa 42:25

+ 7:10 Hoş 5:5

+ 7:11 2Pat 17:3-4, Hoş 5:13

+ 7:12 Ezk 12:13

+ 7:14 Zeb 77:36-37

+ 7:16 Zeb 77:57

+ 8:1 Ýrm 4:5, Hoş 5:8, Kan 28:49

+ 8:2 Mat 7:21-23

+ 8:4 1Pat 12:20, Hoş 7:7

+ 8:5 1Pat 12:28, Hoş 10:5, Hoş 13:2

+ 8:7 Hoş 10:13

+ 8:8 2Pat 17:6

+ 8:9 Hoş 5:13, Hoş 7:11, Ýrm 2:24, Ezk 16:33-34

+ 8:13 Ýrm 7:21, Ýrm 14:10, Kan 28:68

+ 8:14 Kan 32:18, Işa 17:10, Ýrm 3:21, Ýrm 17:27, Amo 2:5

+ 9:1 Hoş 2:5

+ 9:3 Kan 28:68, Hoş 8:13, Ezk 4:13, Dan 1:8

+ 9:4 Kan 26:14, Çöl 19:11-22

+ 9:7 2Pat 9:11, Ýrm 29:26

+ 9:8 Ezk 3:17, Ezk 33:7

+ 9:9 Ser 19:22, Hoş 10:9, Ýrm 14:10, Hoş 8:13

+ 9:10 Zeb 79:9, Işa 5:1, Mat 21:33, Çöl 25:1-5, Zeb 105:28

+ 9:13 Hoş 14:1

+ 9:15 Hoş 4:15, Hoş 12:11, Amo 4:4, Amo 5:5

+ 9:17 Kan 28:64-65

+ 10:1 Zeb 79:9, Işa 5:1, Mat 21:33

+ 10:5 1Pat 12:28, Hoş 4:15, Hoş 8:5, Hoş 13:2

* 10:8 Awen – bu söz pislik ýeri diýmegi aňladýar.

+ 10:8 Luk 23:30, Aýn 6:16

+ 10:9 Ser 19:22, Hoş 9:9

+ 10:11 Ýrm 46:20

+ 10:12 Sül 11:19, Gal 6:8, Ýrm 4:3

+ 10:13 Hoş 8:7

+ 10:14 2Pat 17:3-4, Işa 13:16

+ 11:1 Kan 7:8, Msr 4:22, Ýrm 31:9, Mal 1:6, Mat 2:15

+ 11:3 Msr 15:26

+ 11:4 Ýoh 6:44, Ýoh 12:32, Msr 16:14-31

+ 11:9 Çöl 23:19, Işa 12:6

+ 11:10 Işa 31:4, Işa 11:11, Mik 7:12, Zak 8:7

+ 11:11 Işa 60:8, Zak 10:10

+ 12:1 Işa 44:20, Hoş 5:13

+ 12:3 Gçk 32:24-32

+ 12:4 Gçk 28:12, Gçk 28:19, Gçk 35:9, Gçk 35:15

+ 12:5 Msr 3:15

+ 12:6 Mik 6:8

+ 12:7 Amo 8:5, Mik 6:11

+ 12:8 Zak 11:5, Aýn 3:17

+ 12:11 Hoş 6:8, Hoş 4:15, Amo 4:4, Amo 5:5

+ 12:12 Gçk 28:5, Gçk 29:20

+ 12:13 Msr 12:50-51, Zeb 76:21

+ 12:14 2Pat 17:17

+ 13:1 Hoş 11:2

+ 13:2 1Pat 12:28, Hoş 8:5, Hoş 10:5

+ 13:3 Hoş 6:4, Zeb 1:4, Zeb 36:20

+ 13:4 Msr 20:3, Işa 43:11, Işa 45:21

+ 13:5 Kan 8:15, Kan 32:10

+ 13:6 Kan 8:12-14, Kan 31:20, Zeb 77:11, Zeb 105:21, Sül 30:9

+ 13:7 Ýrm 5:6, Hoş 5:14

+ 13:8 2Şam 17:8, Sül 17:12, Agy 3:10

+ 13:10 1Şam 8:5, 1Şam 8:19

+ 13:11 1Şam 8:22, 1Şam 15:23

+ 13:13 2Pat 19:3

+ 13:14 Zeb 48:16, Işa 25:8, Işa 26:19, Ezk 37:12, Ezk 9:10, 1Kor 15:55

+ 13:15 Ýrm 4:12, Ýrm 51:1, Ezk 19:12, Hoş 4:19

+ 14:1 2Pat 18:12, 2Pat 8:12, Hoş 9:13, Amo 1:13

+ 14:2 Hoş 6:1, Hoş 12:6

+ 14:3 Ýew 13:15

+ 14:4 Hoş 5:13, Zeb 9:35

+ 14:6 Işa 27:6

+ 14:10 Zeb 106:43, Dan 12:10

+ 1:3 Kan 4:9, Zeb 77:4

+ 1:4 Kan 28:38, Kan 28:42

+ 1:5 Işa 24:11

+ 1:6 Aýn 9:8

+ 1:10 Işa 24:4, Ýrm 4:28, Hoş 4:3, Işa 24:7

+ 1:11 Ýrm 14:4

+ 1:12 Işa 24:11

+ 1:13 Ýrm 4:8, Ýow 1:9, Ýow 2:14

+ 1:14 Ýow 2:15-16

+ 1:15 Işa 13:6, Abd 1:15, Sep 1:7

+ 1:16 Kan 12:6-7

+ 1:19 Ýrm 9:10

+ 1:20 Zeb 103:21

* 2:1-2 Sion – bu Iýerusalim şäheriniň beýleki ady. Sözlüge seret.

+ 2:1 Hoş 5:8, Amo 3:6

+ 2:2 Amo 5:18, Amo 5:20, Sep 1:15, Ýow 1:6

+ 2:3 Ýow 1:19, Gçk 2:8

+ 2:4 Aýn 9:7, Aýn 9:9

+ 2:6 Nah 2:10

+ 2:7 Sül 30:27

+ 2:9 Işa 33:4

+ 2:10 Ýow 3:15, Aýn 8:12

+ 2:11 Mal 3:2, Aýn 6:17

+ 2:12 Kan 30:1-10, 1Şam 7:3, 1Pat 8:48, Işa 55:7, Ýrm 4:1, Hoş 6:1, Hoş 12:6

+ 2:13 Msr 34:6

+ 2:14 2Şam 12:22, Amo 7:3, Amo 7:6, Ýun 1:6, Ýun 3:9, Ýow 1:9, Ýow 1:13

+ 2:15 Ýow 2:1, Çöl 10:3

+ 2:16 Ýow 1:14

+ 2:17 1Pat 6:3, Ezk 8:16, Zeb 41:4, Zeb 78:10, Zeb 113:10, Mik 7:10

+ 2:18 Zak 1:14, Zak 8:2

+ 2:20 Zak 14:8, Işa 34:3

+ 2:21 Zeb 125:2-3

+ 2:22 Ýow 1:18

+ 2:23 Hab 3:18, Zak 10:7, Lew 26:4, Kan 11:14, Ýrm 5:24

+ 2:25 Ýow 1:4

• 2:27 Res 2:17-21

+ 2:27 Msr 20:2, Ezk 39:18

+ 2:28 Işa 32:15, Işa 44:3, Ezk 39:29

+ 2:30 Mat 24:30, Luk 21:11, Aýn 8:7

+ 2:31 Işa 13:10, Ezk 32:7-8, Aýn 6:12

+ 2:32 Rim 10:13, Abd 1:17

+ 3:1 Ýrm 30:3

* 3:2 Ýehoşapat – bu söz Reb höküm edýär diýmegi aňladýar. Seret: 2ÝÝ 20:1-30.

+ 3:2 Sep 3:8, Zak 14:2, Işa 66:16

+ 3:3 Abd 1:11, Nah 3:10

+ 3:4 Işa 23:1, Ýrm 47:4, Ezk 28:21, Amo 1:9

+ 3:5 2ÝÝ 21:16-17

+ 3:8 1Pat 10:1, 2ÝÝ 9:1

+ 3:10 Işa 2:4, Mik 4:3

+ 3:12 Zeb 95:13, Zeb 97:9, Zeb 109:6, Işa 2:4, Işa 3:13, Mat 25:32

+ 3:13 Hoş 6:11, Mat 13:39, Mar 4:29, Aýn 14:15, Aýn 14:19, Aýn 19:15

+ 3:14 Ýow 1:15

+ 3:15 Ýow 2:10

+ 3:16 Ýrm 25:30, Amo 1:2, Işa 25:4

+ 3:17 Işa 52:1, Nah 1:15

+ 3:18 Amo 9:13, Işa 30:25, Ezk 47:1, Zak 14:8, Çöl 25:1

+ 3:19 Işa 19:1, Ezk 29:2, Işa 34:5, Ýrm 49:10, Ezk 35:3, Amo 1:11, Abd 1:10, Mal 1:3

+ 3:20 Ezk 37:25

+ 3:21 Işa 4:4, Ezk 36:25

+ 1:1 2Şam 14:2, 2ÝÝ 11:6, Neh 3:5, 2Pat 14:23, 2Pat 15:1, 2ÝÝ 26:1, Işa 1:1, Hoş 1:1, Zak 14:5

+ 1:2 Ýrm 25:30, Ýow 3:16, Ýeş 19:26, 1Pat 18:19

+ 1:3 Işa 17:1, Ýrm 49:23, 2Pat 10:32-33, Işa 21:10

* 1:4 Hazaýyl… Benhadat – seret: 2Pat 13:22-25.

+ 1:4 2Pat 8:12, 2Pat 13:22, Ýrm 49:27

* 1:5 Awen – bu söz pislik ýeri diýmegi aňladýar.

* 1:5 Beýteden – bu söz lezzet öýi diýmegi aňladýar.

+ 1:5 Ýrm 51:30, Hoş 4:15, Ezk 27:23, 2Pat 16:9, Işa 22:6, Amo 9:7

+ 1:6 Ýrm 47:1, Ýrm 47:5, 2ÝÝ 28:18, Ýow 3:6

+ 1:8 1Şam 5:1, Amo 3:9, Sep 2:4, Zak 9:5

+ 1:9 Işa 23:1, Ýrm 47:4, Ezk 26:2, Ýow 3:4, Zak 9:4, 1Pat 5:1

+ 1:11 Işa 34:5, Işa 63:1, Ýrm 49:7-22, Ezk 25:12-14, Abd 1:1-16, Mal 1:3-4, 2ÝÝ 28:17, Ezk 35:5

+ 1:13 Ýrm 49:1, Ezk 21:28, Ezk 25:2, Sep 2:8, 2Pat 8:12, Hoş 14:1

+ 1:14 Kan 3:11, 2Şam 12:26

+ 1:15 Ýrm 49:3

+ 2:1 Işa 15:1, Işa 25:10, Ýrm 48:1, Ezk 25:8, Sep 2:8

+ 2:2 Ýrm 48:24

+ 2:4 Lew 26:14-15, Ýrm 16:19-20

+ 2:5 Ýrm 17:27, Hoş 8:14

+ 2:6 Lew 25:39, 2Pat 4:1, Amo 8:6

+ 2:7 Eýp 24:4, Işa 10:2, Lew 18:8, Kan 22:30

+ 2:9 Çöl 13:33-34, Ýeş 24:8

+ 2:10 Msr 12:51, Kan 8:2

* 2:11 Nazyr – özüni Hudaýa bagyşlan adamlaryň saçyna päki degirmezlik nyşany. Sözlüge seret.

+ 2:11 Çöl 6:2, Işa 30:10, Ýrm 11:21, Amo 7:13, Mik 2:6

+ 2:14 Zeb 32:16-17

+ 3:1 Msr 12:51

+ 3:2 Kan 7:6, Kan 10:15

+ 3:6 Ezk 33:4, Hoş 5:8, Ýow 2:1, Agy 3:38, Mik 1:12

+ 3:7 Gçk 18:17

+ 3:8 Işa 31:4, Çöl 22:38

+ 3:9 1Pat 21:1

+ 3:10 Işa 3:14, Mik 6:10-12

+ 3:11 Kan 28:52, 2Pat 17:5-6, 2Pat 18:9-12

+ 3:14 Msr 27:2, 1Pat 13:1-3, 2Pat 23:15

+ 3:15 Ýrm 36:22, 1Pat 22:39

+ 4:1 Zeb 21:12, Ezk 39:18

+ 4:2 Zeb 88:36, 2Pat 19:28, Ezk 29:4, Ezk 38:4, Hab 1:15

+ 4:3 Ezk 12:5, Ezk 12:12

+ 4:4 Amo 5:5, Çöl 28:3-4

+ 4:5 Lew 7:13, Lew 22:18, Mat 23:13

+ 4:6 Ýrm 5:3, Hag 2:17

+ 4:7 Ýrm 3:3

+ 4:9 Lew 26:16, Kan 28:22, Hag 2:17, 1Pat 8:37, 2ÝÝ 6:28, Ýow 1:4

+ 4:10 Msr 9:3, Kan 28:27, Kan 28:60

+ 4:11 Gçk 19:24, Zak 3:2

+ 4:13 Mik 1:3

+ 5:2 Işa 47:1

+ 5:4 Işa 55:6, Sep 2:3

* 5:5 Ýewreýçe Gilgal we sürgün ediler diýen sözleriň aýdylyşy meňzeşdir.

+ 5:5 Hoş 4:15, Hoş 9:15, Hoş 12:11, Amo 4:4, Amo 8:14

+ 5:6 Kan 4:24, Ýew 12:29

+ 5:8 Eýp 9:9, Eýp 38:31, Amo 4:13

+ 5:10 Sül 15:12

+ 5:11 Kan 28:30, Kan 28:39, Mik 6:15, Sep 1:13

+ 5:12 Msr 23:8, Işa 29:21

+ 5:15 Zeb 96:10, Rim 12:9

+ 5:16 Ýrm 9:17

+ 5:17 Msr 12:12

+ 5:18 Ýow 1:15, Ýow 2:2, Sep 1:15

+ 5:21 Işa 1:11-14, Ýrm 6:20, Mal 1:10, Lew 3

+ 5:25 Res 7:42-43

+ 5:27 2Pat 17:6

* 6:1 Sion – bu Iýerusalim şäheriniň beýleki ady. Sözlüge seret.

+ 6:1 Işa 32:9, Sep 1:12

+ 6:2 Işa 10:9, Nah 3:8

+ 6:8 Ýrm 51:14

* 6:13 Lodebar – ýewreýçe bu at hiç zat diýmegi aňladýar.

* 6:13 Karnaýym – bu söz iki şah diýmegi aňladýar. Şah güýjüň nyşanydyr.

+ 7:1 Msr 10:4, Ýow 1:4

+ 7:3 Ýow 2:13-14, Ýun 1:6, Ýun 3:9

+ 7:8 Ýrm 1:11, Ýrm 1:13, Amo 8:2

+ 7:9 2Pat 15:8-12

+ 7:10 1Pat 12:32

+ 7:11 Amo 6:7

+ 7:12 Mik 3:5

+ 7:13 Amo 2:12, 1Pat 12:29-33

+ 7:14 Amo 1:1

+ 7:16 Işa 30:10, Mik 2:6

+ 8:1 Ýrm 24:1, Mik 7:1

+ 8:2 Ýrm 1:11, Ýrm 1:13, Amo 7:8, Agy 4:18, Ezk 7:2-3

+ 8:5 Çöl 28:11, Neh 13:15-16, Lew 19:36, Mik 6:10

+ 8:6 Lew 25:39, 2Pat 4:1, Amo 2:6

+ 8:8 Amo 9:5

+ 8:9 Ýrm 15:9, Mik 3:6, Luk 23:44

+ 8:10 Ýrm 16:9, Agy 5:15, Hoş 2:11, Ýrm 6:26, Zak 12:10

+ 8:11 1Şam 3:1, Zeb 73:9

+ 8:14 1Pat 12:29-30

+ 9:1 Ser 16:26-30

+ 9:2 Zeb 138:8-10

+ 9:3 Zeb 67:23

+ 9:5 Zeb 45:7, Amo 8:8

+ 9:6 Zeb 103:3, Amo 4:13

+ 9:7 Ýrm 47:4, 2Pat 16:9, Işa 22:6, Amo 1:5

+ 9:9 Luk 22:31

+ 9:10 Amo 6:3

+ 9:11 Res 15:16-18

+ 9:13 Ýow 3:18

+ 9:14 Eýp 3:14, Işa 58:12, Işa 61:4, Ýrm 31:5

• 1:1 Ýrm 49:7-22

+ 1:1 Işa 34:5, Ýrm 49:7-22, Ezk 25:12-14, Ezk 35, Amo 1:11-12, Mal 1:3-4

+ 1:4 Çöl 24:21, Hab 2:9

+ 1:9 Gçk 36:5, Eýp 2:11, Amo 1:12

+ 1:11 2Pat 25:13-17, Ýow 3:3, Nah 3:10, Zeb 136:7

+ 1:12 Mik 4:11, Mik 7:8

+ 1:13 Sül 17:5, Ezk 35:10

+ 1:15 Işa 13:6, Ýow 1:15, Sep 1:7, Ýrm 50:29, Ezk 35:15, Hab 2:8

+ 1:16 Ýrm 25:27-28, Zeb 74:8, Işa 51:17, Ýrm 25:15, Zak 12:2, Aýn 14:10

* 1:17 Sion – bu Iýerusalim şäheriniň beýleki ady. Sözlüge seret.

+ 1:17 Işa 4:3, Ýow 2:32

+ 1:18 Zak 12:6

+ 1:20 1Pat 17:9

+ 1:21 Dan 7:14, Dan 7:27, Zak 14:9, Luk 1:33, 1Kor 15:24, Aýn 11:15

+ 1:1 2Pat 14:25

+ 1:2 Nah 1:1, Sep 2:13

+ 1:3 1Pat 10:22, Işa 23:1, Ýeş 19:46

+ 1:4 Zeb 106:25

+ 1:5 Res 27:18

+ 1:6 Ýow 2:13-14, Amo 7:3, Amo 7:6, Ýun 3:9

+ 1:7 1Şam 14:41-42

+ 1:9 Zeb 94:5, Zeb 145:6

+ 1:14 Kan 21:8

+ 1:15 Zeb 64:8

+ 1:16 Işa 19:21

+ 2:1 Mat 12:40, Mat 16:4

+ 2:3 Zeb 3:5, Zeb 17:7, Zeb 117:5

+ 2:4 Zeb 87:7, Eýp 22:11, Zeb 17:5, Zeb 41:7, Zeb 68:3

+ 2:6 Zeb 17:5

+ 2:8 Zeb 17:7

+ 2:9 Zeb 31:7

+ 2:10 Zeb 49:14, Zeb 3:9

+ 3:2 Ýun 1:1-2

+ 3:5 2ÝÝ 20:3, Ezr 8:21, Ýrm 36:9

+ 3:6 Eýp 2:8, Ezk 27:30

+ 3:8 Ýrm 18:8-11, Ýrm 36:3

+ 3:9 2Şam 12:22, Ýow 2:13-14, Amo 7:3, Amo 7:6, Ýun 1:6

+ 3:10 Msr 32:14, 2Şam 24:16, Ýrm 18:8

+ 4:2 Msr 34:6

+ 4:3 Çöl 11:15, 1Pat 19:4, Eýp 6:9

+ 1:1 2Pat 16:1, 2Pat 18:1, Işa 1:1, Hoş 1:1, Işa 7:9, Ýrm 23:13-14

+ 1:2 1Pat 22:28, Zeb 48:2, Işa 34:1, Zeb 10:4, Ýun 2:8, Hab 2:20

+ 1:3 Işa 26:21, Amo 4:13

+ 1:4 Zeb 96:5

+ 1:7 1Şam 5:4, Hoş 2:12, Hoş 9:1

+ 1:8 Işa 22:4, Ýrm 9:1, Işa 20:2, Eýp 30:29, Işa 13:21, Işa 34:13, Ýrm 50:39

+ 1:9 Hoş 5:13, Nah 3:19

* 1:10 Gatda aýtmaň – ýewreýçe Gat we aýt sözleriniň aýdylyşy meňzeşdir.

* 1:10 Beýtlegapar – bu söz gum öýi diýmegi aňladýar.

+ 1:10 2Şam 1:20

* 1:11 Şapyr – bu söz ýakymly diýmegi aňladýar.

* 1:11 Sawanan… çykmasyn – ýewreýçe Sawanan we çykmak sözleriniň aýdylyşy meňzeşdir.

* 1:12 Ýewreýçe Marot we ajy sözleriniň aýdylyşy meňzeşdir.

+ 1:12 Amo 3:6

* 1:13 Lakyş halky, ýüwrük aty – ýewreýçe Lakyş we ýüwrük at diýen sözleriň aýdylyşy meňzeşdir.

* 1:13 Sion gyzy – bu Iýerusalim halky diýmekdir. Sözlüge seret.

+ 1:13 2Pat 18:14

* 1:14 Akzyp – bu söz aldaw diýmegi aňladýar.

+ 1:14 Ýeş 15:44

* 1:15 Mareşa… basybalyjy – ýewreýçe Mareşa we basybalyjy sözleriniň aýdylyşy meňzeşdir.

+ 1:15 1Şam 22:1

+ 1:16 Işa 22:12

+ 2:1 Zeb 35:5, Mik 2:1

+ 2:2 Işa 5:8

+ 2:6 Işa 30:10, Ýrm 11:21, Amo 2:12

+ 2:10 Lew 18:25

+ 2:13 Işa 52:12

+ 3:1 Zeb 81:2-4

+ 3:3 Zeb 13:4, Ezk 34:3

+ 3:4 1Şam 8:18, Sül 1:28, Işa 1:15, Ýrm 11:11

+ 3:5 Ýrm 23:32, Ýrm 6:14, Ýrm 8:11, Ezk 13:10

+ 3:6 Ezk 12:24, Ezk 13:23, Amo 8:9

+ 3:7 Zak 13:4

+ 3:8 Işa 58:1, Mik 1:5

+ 3:10 Ezk 22:27, Hab 2:12

+ 3:11 Işa 1:23, Ýrm 6:13, Işa 48:1, Ýrm 7:4

+ 3:12 Zeb 128:3, Ýrm 26:18

• 4:1 Işa 2:2-4

+ 4:2 Işa 56:7, Işa 60:3, Işa 66:20, Mal 1:11, Işa 27:13, Ýrm 31:6, Zak 8:20-22

+ 4:3 Ýow 3:10, Ezk 39:9, Hoş 2:18, Zak 9:10

+ 4:4 1Pat 4:25, Lew 26:6, Ýrm 30:10, Ýrm 46:27, Ezk 39:26

+ 4:5 Res 14:16

+ 4:6 Sep 3:19

+ 4:9 Ýrm 8:19, Işa 13:8, Ýrm 6:24, Ýrm 50:43

+ 4:10 Işa 39:6

+ 4:12 Işa 10:7

+ 4:13 1Pat 22:11, Ýeş 3:11, Zeb 96:5, Zak 4:14, Zak 6:5

+ 5:2 1ÝÝ 5:2, Mat 2:6, Ýoh 7:42

+ 5:4 Işa 40:11, Sep 3:13, Zeb 71:8

+ 5:5 Işa 9:6, Işa 26:12

+ 5:10 Hag 2:22, Zak 9:10

+ 5:11 Işa 17:9, Işa 27:10

+ 5:12 Kan 18:10

+ 5:13 Işa 17:8, Zak 13:2

+ 5:14 Msr 34:13, Kan 16:21

+ 6:2 Ezk 36:4, Işa 3:14, Hoş 4:1

+ 6:3 Işa 43:22

+ 6:4 Msr 12:51, Msr 15:20, Çöl 12:2

+ 6:5 Çöl 22:5-6, Çöl 23:7-10, Ser 11:25

+ 6:6 1Şam 15:22

+ 6:7 Msr 13:2, 2Pat 3:27

+ 6:8 Kan 10:12, Işa 1:17, Ýrm 21:12, Zak 7:9-10, Ýew 13:16

+ 6:10 Amo 3:10, Amo 8:5

+ 6:11 Lew 19:35-36, Hoş 12:7

+ 6:12 Amo 3:10, Ýrm 9:8

+ 6:14 Lew 26:26, Hoş 4:10, Hag 1:6

+ 6:15 Lew 26:16, Kan 28:38-40, Amo 5:11, Sep 1:13, Hag 1:6

+ 6:16 1Pat 16:25-33, Zeb 43:14, Zeb 78:4, Dan 9:16

+ 7:1 Işa 24:13, Ýrm 24:1, Hoş 9:10, Amo 8:1-2, Mar 11:13

+ 7:2 Zeb 11:1, Zeb 13:1-3, Zeb 9:29-30

+ 7:3 Sül 17:23, Işa 1:23

+ 7:4 Ezk 2:6

+ 7:5 Ýrm 9:4

+ 7:6 Mat 10:35-36, Luk 12:53

+ 7:7 Agy 3:25, Agy 3:26

+ 7:8 Abd 1:12, Mik 4:11, Zeb 36:24, Sül 24:16-18, Zeb 26:1, Zeb 111:4

+ 7:9 Işa 58:8

+ 7:10 Zeb 41:4, Zeb 78:10, Zeb 113:10, Ýow 2:17, 2Şam 22:43, Zeb 17:42, Zak 10:5

+ 7:12 Işa 11:11-12, Işa 43:5, Hoş 11:11, Zak 8:7, Zak 10:10

+ 7:14 Zeb 22:4, Ýrm 50:19

+ 7:15 Zeb 77:12, Işa 11:16

+ 7:16 Işa 26:11, Eýp 21:5, Sül 30:32

+ 7:17 Gçk 3:14, Zeb 71:9, Işa 49:23, 2Şam 22:46, Zeb 17:46

+ 7:18 Msr 15:11, Zeb 102:9, Msr 34:6-7

+ 7:19 Işa 38:17

+ 7:20 Gçk 17:2, Gçk 26:3, Zeb 104:9

+ 1:1 Ýun 1:2, Hab 1:1

+ 1:2 Msr 20:5, Kan 7:10, Işa 59:18

+ 1:3 Msr 34:6-7, Zeb 17:10

+ 1:4 Msr 14:21-22, Zeb 105:9, Işa 33:9

+ 1:5 Zeb 96:5, Ýrm 4:24, Ezk 38:20

+ 1:6 Zeb 75:8, Mal 3:2, Ezk 38:20

+ 1:7 Zeb 45:2

+ 1:8 Işa 8:22

+ 1:10 Mik 7:4, Ýow 2:5

+ 1:13 Işa 10:27, Işa 14:25

+ 1:14 Ezk 32:23

+ 1:15 Işa 52:7, Çöl 30:3, Işa 52:1, Ýow 3:17

+ 2:2 Zeb 79:9, Işa 5:1, Mat 21:33

+ 2:3 Ezk 23:14

+ 2:5 Ýrm 46:12

+ 2:6 Işa 45:1

+ 2:7 Işa 38:14, Ezk 7:16

+ 2:10 Sep 2:13, Ýow 2:6

+ 2:11 Işa 5:29, Ýrm 2:15

+ 2:12 Ýrm 51:38

+ 2:13 Nah 3:5, 2Pat 19:9-10

+ 3:1 Ezk 24:8

+ 3:3 2Pat 19:36

+ 3:4 Aýn 17:1-2, Aýn 18:3

+ 3:5 Nah 2:13, Ýrm 13:22, Ýrm 13:26, Hab 2:16

+ 3:7 Işa 10:5, Işa 14:25, Sep 2:13, Işa 51:19, Ýrm 15:5, Agy 1:2

+ 3:8 Ýrm 46:25, Ezk 30:14, Amo 6:2

+ 3:9 2ÝÝ 12:3

+ 3:10 Işa 20:4, 2Pat 8:12, Işa 13:16, Ýow 3:3, Abd 1:11

+ 3:11 Ýrm 25:17

+ 3:13 Işa 19:16, Ýrm 51:30

+ 3:19 Hoş 5:13, Mik 1:9, Eýp 27:23, Agy 2:15

+ 1:1 Nah 1:1

+ 1:2 Zeb 12:1, Zeb 88:47, Eýp 24:12

+ 1:4 Mik 7:3

+ 1:5 Res 13:41

+ 1:6 Ýrm 5:15-17, Ezk 28:7, Ezk 31:12

+ 1:8 Ýrm 4:13, Kan 28:49

+ 1:12 Kan 33:27, Zeb 89:3, Zeb 92:2, Işa 10:5-6

+ 1:13 Zeb 34:17, Eýp 12:6, Ýrm 12:1

+ 1:15 2Pat 19:28, Amo 4:2, Ýrm 16:16

+ 2:1 Işa 21:8, Ýrm 6:17, Ezk 3:17, Ezk 33:2, Hoş 9:8

+ 2:2 Kan 27:8, Işa 8:1, Işa 30:8

+ 2:3 Dan 10:14, Sep 3:8, 2Pet 3:9, Ýew 10:37

+ 2:4 Rim 1:17, Gal 3:11, Ýew 10:38

+ 2:5 Sül 27:20, Ýrm 27:7

+ 2:6 Işa 14:4

+ 2:8 Ýrm 50:29, Ezk 35:15, Abd 1:15

+ 2:9 Ýrm 49:16

+ 2:11 Luk 19:40

+ 2:12 Ýrm 22:13, Mik 3:10

+ 2:13 Ýrm 51:58

+ 2:14 Çöl 14:21, Zeb 71:19, Işa 6:3, Işa 11:9

+ 2:15 Ýrm 51:7

+ 2:16 Ýrm 13:26, Nah 3:5, Agy 4:21

+ 2:18 Zak 10:2, Işa 44:10-11

+ 2:19 Zeb 134:17, Ýrm 10:14

+ 2:20 Zeb 10:4, Mik 1:2, Sep 1:7

* 3:1 Şigýonot – munuň saz adalgasy bolmagy mümkin.

+ 3:4 Eýp 36:32, Ezk 1:27

+ 3:6 Gçk 49:26, Kan 33:15

+ 3:7 Ser 7:21

+ 3:8 Işa 66:15

+ 3:10 Msr 19:18, Zeb 76:17, Zeb 92:3

+ 3:11 Ýeş 10:12-13

+ 3:15 Zeb 76:20

+ 3:16 Eýp 4:14, Zeb 118:120

+ 3:18 Zeb 12:6, Zeb 20:2, Zeb 34:9, Ýow 2:23, Zak 10:7

+ 3:19 2Şam 22:34, Zeb 17:34, Zeb 4:1, Zeb 60:1

+ 1:1 2Pat 22:1, Ýrm 1:2

+ 1:3 Hoş 4:3

+ 1:4 2Pat 23:4

+ 1:5 Ýrm 19:13, 1Pat 11:5, 1Pat 11:33, 2Pat 17:33

+ 1:7 Hab 2:20, Işa 13:6, Ýrm 46:10, Ýow 1:15, Işa 34:6, Ezk 39:17

+ 1:8 2Pat 24:12, 2Pat 25:7

+ 1:10 Neh 3:3, Neh 12:39, 2ÝÝ 33:14, 2Pat 22:14

+ 1:12 Ýrm 48:11, Zeb 93:7, Mal 3:14

+ 1:13 Kan 28:30, Kan 28:39, Amo 5:11, Mik 6:15

+ 1:15 Ezk 7:7, Ýow 2:2, Amo 5:18

+ 1:17 Işa 59:10, Zeb 78:3

+ 1:18 Sül 11:4, Ezk 7:19, Sep 3:8

+ 2:1 Ýrm 6:15, Sep 3:5

+ 2:3 Işa 55:6, Amo 5:4, Amo 5:6, Işa 2:10, Işa 26:20

+ 2:5 1Şam 30:14, 2Şam 8:18, Ýrm 47:7, Ezk 25:16

+ 2:6 Işa 65:10

+ 2:8 Işa 15:1, Işa 25:10, Ýrm 48:1, Ezk 25:8, Amo 2:1-3, Ýrm 49:1, Ezk 21:28, Ezk 25:2, Amo 1:13-15

+ 2:9 Işa 49:18, Ezk 16:48, Gçk 19:24, Kan 29:23, Işa 13:19, Ýrm 49:18

+ 2:10 Işa 16:6, Ýrm 48:29

+ 2:11 Zeb 21:28

+ 2:12 Işa 18

+ 2:13 Işa 10:5, Işa 14:25, Nah 2:10, Nah 3:7

+ 2:14 Işa 13:21-22, Işa 34:11, Işa 34:14

+ 2:15 Işa 47:8, Ýrm 19:8

+ 3:1 Ýrm 6:6

+ 3:3 Ezk 22:27

+ 3:4 Ýrm 23:11

+ 3:5 Sep 2:1

+ 3:8 Hab 2:3, Ýow 3:2, Zak 14:2, Sep 1:18

+ 3:9 Işa 6:7, Işa 19:18

+ 3:11 Işa 54:4

+ 3:12 Işa 14:32

+ 3:13 Aýn 14:5, Mik 5:4

* 3:14 Sion gyzy – bu Iýerusalim halky diýmekdir. Sözlüge seret.

+ 3:14 Zak 2:10, Zak 9:9

+ 3:15 Luk 1:75

* 3:17 Ol söýgüsinde size täze durmuş berer – käbir golýazmalarda Ol söýgüsinde dymar.

+ 3:17 Işa 62:5, Ýrm 32:41

+ 3:19 Mik 4:6-7

+ 3:20 Kan 30:3, Işa 11:12, Ýrm 32:37, Ezk 11:17

* 1:1 Ýahudanyň häkimi Şeýaltyýeliň ogly Zerubabyla we Ýehosadagyň ogly baş ruhany Ýeşuwa – seret: Ezr 3:2; 5:1.

+ 1:1 Ezr 4:24, Zak 1:1, Ezr 5:1, Ezr 6:14, 1ÝÝ 3:19, Ezr 3:2, Neh 12:1, Hag 2:20-23, Zak 4:6-10, 1ÝÝ 6:15

+ 1:4 Neh 2:3, Zeb 131:3-5

+ 1:6 Kan 28:38, Lew 26:16, Hoş 4:10, Mik 6:15

+ 1:10 1Pat 8:35

+ 1:11 1Pat 17:1

+ 1:12 Ezr 5:2

+ 1:13 Ýeş 1:5, Ýeş 1:9, Hag 2:4

+ 2:1 Lew 23:34

+ 2:2 Hag 1:1, Hag 2:20-23

+ 2:3 Ezr 3:12, Zak 4:10

+ 2:4 Hag 1:13

+ 2:5 Msr 29:45

+ 2:6 Eýp 9:6, Işa 2:19, Işa 13:13, Ýew 12:26

+ 2:8 1ÝÝ 29:16

+ 2:13 Lew 22:4-6, Çöl 19:22

+ 2:14 Işa 64:6

+ 2:17 Lew 26:16, Kan 28:22, 1Pat 8:37, 2ÝÝ 6:28, Amo 4:9, Ýrm 5:3, Amo 4:6

+ 2:18 Ezr 3:10, Zak 8:9

+ 2:19 Zak 8:12

+ 2:21 Hag 1:1, Hag 2:2

+ 2:22 Dan 2:44, Zak 12:9, Mik 5:10, Zak 14:13

+ 2:23 Nag 8:6, Ýrm 22:24

+ 1:1 Ezr 4:24, Hag 1:1, Neh 12:16, Ezr 5:1, Ezr 6:14, Mat 23:35

+ 1:3 Işa 31:6, Mal 3:7

+ 1:4 Zeb 77:8, 2ÝÝ 36:15-16, Ýrm 5:13, Dan 9:6

+ 1:6 Kan 28:2, Agy 2:17

* 1:7 Şebat aýynyň ýigrimi birinji güni – bu 15‑nji fewraldyr.

+ 1:8 Aýn 6:4, 2Pat 6:17, Zak 6:2-7

+ 1:12 Zeb 79:5, Zeb 88:47, Ýrm 25:11, Ýrm 29:10, Dan 9:2, Zak 7:5

+ 1:14 Ýow 2:18, Zak 8:2

+ 1:15 Işa 47:6

+ 1:16 Ezr 6:14, Zak 2:2

+ 1:17 Işa 40:1, Işa 14:1, Zak 2:12

+ 1:19 1Pat 22:11

+ 2:1 Ezk 40:3

+ 2:2 Zak 1:16

+ 2:4 Işa 49:19, Ýrm 31:27

+ 2:5 Işa 4:5

+ 2:6 Işa 48:20, Ezk 5:10, Ezk 17:21

* 2:7 Sion – bu Ysraýyl halky diýmekdir. Sözlüge seret.

+ 2:7 Işa 52:11

+ 2:8 Kan 32:10, Zeb 16:8

+ 2:9 Ezk 39:10, Zak 2:11, Zak 4:9, Zak 6:15, Ezk 2:5, Ezk 33:33

* 2:10 Sion gyz – bu Ysraýyl halky diýmekdir. Sözlüge seret.

+ 2:10 Işa 12:6, Sep 3:14, Zak 9:9, Ezk 37:27

+ 2:11 Est 9:27, Işa 56:3, Zak 8:22

+ 2:12 Kan 32:9, Zak 1:17

* 3:1 Ýeşuwa – seret: Ezr 3:2; 5:2. Bu at halasgär diýmegi aňladýar. Sözlükde «halasgär» sözüne seret.

+ 3:1 Ezr 3:2, Ezr 5:2, Neh 12:1, 1ÝÝ 21:1, Eýp 1:6, Aýn 12:9-10

+ 3:2 Ýhd 1:9, Amo 4:11

+ 3:4 Luk 15:22, Işa 61:10, Aýn 7:14, Aýn 19:8

+ 3:5 Msr 29:6

+ 3:9 Işa 28:16

+ 3:10 1Pat 4:25

+ 4:1 Dan 8:18, Dan 10:9

+ 4:2 Msr 25:31, Msr 25:37, Aýn 1:12, Aýn 4:5

+ 4:3 Aýn 11:4

+ 4:6 1ÝÝ 3:19, Ezr 3:2, Ezr 5:2, Neh 12:1, Hag 1:1, Hag 2:20-23, Ezr 5:2, Hoş 1:7

+ 4:7 Işa 28:16

+ 4:9 Ezr 3:10, Zak 2:9, Zak 6:15, Ezk 33:33

+ 4:10 Ezr 3:12, Hag 2:3, 2ÝÝ 16:9, Sül 5:21, Sül 15:3

+ 4:14 Ýeş 3:11, Mik 4:13, Zak 6:5

+ 5:1 Ezk 2:9

+ 5:3 Kan 29:27, Işa 24:6, Msr 20:7, Msr 20:15, Msr 20:16

+ 5:4 Kan 28:15, Sül 3:33, Mal 2:2, Lew 19:12, Mal 3:5

* 5:6 Bu tutuş ýurduň etmişidir – bu jümle käbir golýazmalarda Ol bütin dünýä boýunça şeýledir diýip duş gelýär.

+ 6:1 Dan 2:39, 2Pat 6:17, Aýn 6:4

+ 6:3 Zak 1:8, Aýn 6:2-4

+ 6:5 Ýeş 3:11, Mik 4:13, Zak 4:14

+ 6:11 Zak 3:1

+ 6:12 Zak 3:8, Zak 4:7, Zak 4:9

+ 6:15 Işa 60:10, Zak 2:9, Zak 4:9, Ezk 33:33

* 7:1 Kislew aýynyň dördüne – bu 7‑nji dekabrdyr.

+ 7:1 Zak 1:1, Zak 1:7, Neh 1:1

* 7:3 Bäşinji aý – seret: 2Pat 25:8-9.

* 7:5 Ýedinji aý – seret: Ýrm 41:1-2.

+ 7:5 Ýrm 25:11, Ýrm 29:10, Dan 9:2, Zak 1:12, Işa 58:5

+ 7:9 Işa 1:17, Ýrm 21:12, Mik 6:8

+ 7:10 Msr 22:21-22, Kan 27:19, Sül 22:22, Zak 8:17

+ 7:12 Ezk 3:9

+ 7:13 Sül 1:24-28, Işa 1:15, Ýrm 11:11

+ 7:14 Lew 26:33

+ 8:2 Ýow 2:18, Zak 1:14

+ 8:3 Zak 2:10, Işa 1:26

+ 8:7 Işa 43:5, Hoş 11:11, Mik 7:12

+ 8:8 Ýrm 31:33, Zak 13:9

+ 8:9 Ezr 3:10, Hag 2:18

+ 8:12 Lew 26:4, Hag 2:19

+ 8:15 Ýrm 32:42

+ 8:16 Efe 4:25

+ 8:17 Zak 7:10, Zak 5:4

* 8:19 Dördünji… hem-de onunjy aýlar – seret: 2Pat 25:1 we Ýrm 39:2.

+ 8:21 Zeb 121:1, Işa 2:3

+ 8:22 Zak 2:11

+ 8:23 Işa 45:14, 1Kor 14:25

* 9:1 Rebbe degişlidir Siriýa şäherleri we ysraýyl tireleri – ýa-da Ähli ysraýyl tireleri Rebbiň nazaryndadyr, bütin adamzat hem.

+ 9:1 Işa 17:1, Ýrm 49:23, Amo 1:3, 2ÝÝ 16:9, Sül 15:3, Zak 4:10

+ 9:3 Eýp 27:16, Ezk 28:4

+ 9:4 Işa 23:1, Ýrm 47:4, Ezk 26:2, Ýow 3:4, Amo 1:9

+ 9:7 Lew 3:17

+ 9:9 Sep 3:14, Zak 2:10, Mat 21:5, Ýoh 12:15

+ 9:10 Işa 2:4, Mik 5:10, Hag 2:22, Zeb 71:8, Mik 5:4

+ 9:11 Msr 24:8, Ýew 13:20, Gçk 37:24, Işa 42:7, Işa 51:14, Işa 61:1, Ýrm 38:6

+ 9:12 Işa 61:7

+ 9:13 Gçk 10:4

+ 9:14 2Şam 22:15, Zeb 17:15, Hab 3:11, Eýp 38:1

+ 9:16 Zeb 99:3, Işa 62:3

+ 10:1 Lew 26:4, Ýrm 14:22, Ezk 34:26

+ 10:2 Ýrm 10:14, Hab 2:18, Kan 13:1, Ýrm 23:25, Çöl 27:17, 1Pat 22:17, Işa 53:6, Ýrm 50:6, Ezk 34:5, Mat 9:36, Mar 6:34

+ 10:3 Ezk 34:17

+ 10:4 Zeb 117:22

+ 10:5 2Şam 22:43, Zeb 17:42, Mik 7:10

+ 10:7 Ýow 2:23, Hab 3:18

+ 10:8 Işa 49:19, Ezk 36:11

+ 10:10 Işa 11:11-12, Işa 27:13, Hoş 11:11, Mik 7:12, Işa 49:20

+ 10:11 Ezk 30:13

+ 11:1 Işa 2:13

+ 11:2 Işa 2:13, Ezk 27:6

+ 11:3 Ýrm 25:34, Ezk 19:1-3

+ 11:5 Hoş 12:8, Aýn 3:17, Ezk 34:3

+ 11:6 Ýrm 13:14

* 11:7 Goýun söwdagärleriniň hatyrasyna – bu jümle käbir golýazmalarda esasanam, jebir gören sürä diýip duş gelýär.

+ 11:9 Ýrm 15:2

+ 11:12 Msr 21:32, Mat 26:15

+ 11:13 Mat 27:9-10

+ 11:16 Ezk 34:3-4

+ 11:17 Ýrm 23:1, Ýoh 10:13, 1Şam 11:2

+ 12:1 Eýp 9:8, Zeb 103:2, Ýrm 10:12, Ýrm 51:15, Işa 42:5, Işa 48:13

+ 12:2 Zeb 74:8, Işa 51:17, Işa 51:22-23, Ýrm 25:15, Abd 1:16, Aýn 14:10

+ 12:4 Kan 28:28

+ 12:6 Abd 1:18

+ 12:10 Ýoh 19:37, Aýn 1:7, Ýrm 6:26, Amo 8:10

+ 12:11 2ÝÝ 35:22

+ 13:1 Lew 16:30, Ezk 36:25

+ 13:2 Msr 23:13, Hoş 2:17, Mik 5:13

+ 13:3 Kan 13:1-11

+ 13:4 Mik 3:7, 2Pat 1:6

+ 13:7 Mat 26:31, Mar 14:27

+ 13:9 Eýp 23:10, Zeb 65:10, Işa 1:25, Işa 48:10, Ezk 22:18, Mal 3:3, Lew 26:12, Ezk 11:20

+ 14:1 Işa 13:6, Ýow 1:15, Abd 1:15, Sep 1:7

+ 14:2 Ýow 3:2, Sep 3:8, Agy 5:11, Işa 13:16, Mat 24:40-41

+ 14:4 2Şam 15:30, Mar 11:1, Res 1:12, Ezk 11:23

+ 14:5 Amo 1:1, Kan 33:2, Mar 8:38, 1Sal 3:13, Ýhd 1:14

+ 14:7 Mar 13:32, Aýn 21:25

+ 14:8 Ezk 47:1, Aýn 22:1, Ýow 2:20

+ 14:9 Zeb 46:8, Dan 7:14, Dan 7:27, Abd 1:21, Luk 1:33, 1Kor 15:24, Aýn 11:15, Kan 6:4, Efe 4:5

+ 14:10 Ýeş 15:32, Ýeş 18:24, Ýrm 37:13, Ýrm 38:7, 2Pat 14:13, Neh 3:1, Ýrm 31:38

+ 14:13 Hag 2:22

+ 14:16 Lew 23:34, Lew 23:39-43, Işa 2:2, Işa 66:18

+ 14:17 1Pat 17:1, Işa 60:12

+ 14:20 Msr 28:36

+ 14:21 Mar 11:15, Ýoh 2:14-15

+ 1:2 Kan 7:8, Ýrm 31:3

+ 1:3 Rim 9:13, Işa 34:5, Ýrm 49:10, Ezk 35:3, Ýow 3:19, Amo 1:11, Abd 1:1

+ 1:4 Işa 34:5, Işa 63:1, Ýrm 49:7-22, Ezk 25:12-14, Ezk 35, Amo 1:11-12, Abd 1:1-16

+ 1:6 Msr 4:22, Ýrm 31:9, Hoş 11:1, Mal 2:1

+ 1:7 Lew 3:11

+ 1:8 Lew 22:20, Lew 22:22, Kan 15:21

+ 1:10 Işa 1:11-13, Ýrm 6:20, Amo 5:21

+ 1:11 Zeb 112:3, Işa 2:2-3, Işa 56:7, Işa 60:3, Işa 66:19

+ 1:14 Msr 12:5, Zeb 23:10, Zeb 46:2-3, Zeb 75:12

+ 2:1 Mal 1:6

+ 2:2 Kan 28:15, Sül 3:33, Zak 5:4, Kan 28:15-20

+ 2:3 Msr 29:14

+ 2:4 Çöl 3:12

+ 2:6 Lew 10:11, Kan 33:10

+ 2:7 Sül 5:2, Kan 17:9

+ 2:8 Ezk 22:26

+ 2:9 Kan 1:17, Kan 16:19

+ 2:10 Efe 4:6

+ 2:11 Ezr 9:2, Neh 13:23

* 2:15 Tutuş kalby… isleýär? – ýa-da Onda ajaýyp ruh bolsun diýip, ony bir edip ýaratmanmydy? Näme üçin bir edip?.

* 2:16 Men aýrylyşan… salaryn – ýa-da Aýrylyşyp, zulum edýäni ýigrenýärin.

+ 2:16 Mat 19:6, Mar 10:9, Luk 16:18, 1Kor 7:10-11

+ 2:17 Işa 43:24, Işa 5:20, Eýp 23

+ 3:1 Msr 23:20, Mat 11:10, Mar 1:2, Luk 1:76, Luk 7:27

+ 3:2 Zeb 75:8, Ýow 2:11, Nah 1:6, Aýn 6:17

+ 3:3 Işa 1:25, Ezk 22:18, Zak 13:9

+ 3:5 Lew 19:31, Msr 20:14, Msr 20:16, Lew 19:12, Lew 19:13, Kan 24:17

+ 3:6 Çöl 23:19, Zeb 101:27-28, Ýak 1:17, Res 7:51, Işa 31:6, Zak 1:3

+ 3:9 Mal 2:2

+ 3:10 Lew 26:4, 2Pat 7:2, Ýrm 14:22, Ezk 34:26, Zak 10:1, 2ÝÝ 31:10, Sül 3:9-10

+ 3:14 Eýp 9:22, Eýp 35:3, Işa 58:3, Sep 1:12

+ 3:15 Eýp 21:14-15, Eýp 22:17, Zeb 72:3-4, Ýrm 12:1

+ 3:16 Msr 32:32, Zeb 55:9, Zeb 68:29

+ 3:17 Msr 19:5, 1Pet 2:9, Zeb 102:13

+ 3:18 Msr 11:7

+ 4:1 Mat 3:12, Ýew 6:8, Işa 47:14

+ 4:2 Zeb 83:12, Luk 1:78

* 4:4 Horep dagy – bu Sinaý dagynyň beýleki ady.

+ 4:4 Msr 20:3-17, Kan 4:10

+ 4:5 Mal 3:1, Mat 11:14, Mat 17:10, Mar 9:11, Ýoh 1:21

+ 4:6 Luk 1:17

• 1:1 Luk 3:23-28

+ 1:1 Gçk 22:18, 2Şam 7:12-13

+ 1:2 Gçk 21:3, Gçk 25:6, Gçk 29:35

+ 1:3 Gçk 38, Çöl 26:21, 1ÝÝ 2:9

+ 1:4 Rut 4:18-22

+ 1:5 Ýeş 2:1, Ýeş 6:24

+ 1:6 1Şam 17:12, Işa 11:1, 2Şam 11:3, 2Şam 12:24

+ 1:7 1ÝÝ 3:10-14

+ 1:8 2ÝÝ 26:1

+ 1:11 1ÝÝ 3:16, 2ÝÝ 36:1, 2Pat 24:14-15

+ 1:12 1ÝÝ 3:17-19, Ezr 3:2, Hag 1:1

* 1:16 Mesih – ýewreýler bu sözi Hudaý tarapyndan wada berlen Patyşa babatynda ulanýarlar. Sözlüge seret.

+ 1:16 Luk 1:27

• 1:18 Luk 2:1-7

+ 1:18 Luk 1:27, Luk 1:35

+ 1:19 Kan 22:23-24, Kan 24:1

* 1:21 Isa – bu söz «Reb halas edýär» diýmegi aňladýar.

+ 1:21 Işa 49:1, Luk 1:31, Res 4:12, Res 13:38

+ 1:22-23 Işa 7:14.

+ 1:22 Işa 7:14, Mat 2:14, Mat 4:14, Mat 21:4, Mat 26:56, Mar 14:49, Ýoh 19:36, Işa 8:8, Işa 8:10

* 1:25 Ogluny – käbir golýazmalarda nowbahar ogluny.

+ 2:1 Luk 1:5, Luk 2:4-7, Ýoh 7:42

+ 2:2 Ýrm 23:5, Çöl 24:17

+ 2:6 Mik 5:2.

+ 2:6 2Şam 5:2, Mik 5:2

* 2:11 Mür – atyr ýasamakda we merhumy jaýlamakda ulanylan ýakymly ysly ösümlik. Sözlüge seret.

+ 2:11 Msr 30:23, Nag 3:6, Işa 60:6, Ýoh 19:39

+ 2:12 Gçk 20:6

+ 2:15 Hoş 11:1.

+ 2:15 Hoş 11:1, Mat 1:22

+ 2:17 Mat 27:9

+ 2:18 Ýrm 31:15.

+ 2:18 Ýrm 31:15

+ 2:23 Luk 1:26, Luk 2:39, Ýoh 1:45

• 3:1 Mar 1:1-8, Luk 3:1-9, Luk 3:15-17, Ýoh 1:19-28

+ 3:1 Luk 1:80, Ýoh 1:6

+ 3:2 Mar 1:15

+ 3:3 Işa 40:3.

+ 3:3 Işa 40:3

+ 3:4 2Pat 1:8, Lew 11:22, 1Şam 14:26

+ 3:6 Res 19:18

+ 3:7 Mat 12:34, Mat 23:33, Rim 5:9, 1Sal 1:10

+ 3:9 Ýoh 8:33

+ 3:10 Mat 7:19

+ 3:11 Ýoh 1:15, Ýow 2:28, Res 2:3

+ 3:12 Işa 30:24, Mal 4:1, Mat 13:30, Ýew 6:8

• 3:13 Mar 1:9-11, Luk 3:21-22

+ 3:16 Res 7:56, Işa 11:2, Ýoh 1:32-33

+ 3:17 Mar 9:7, Ýoh 12:28, Işa 42:1, Mat 17:5, 2Pet 1:17

• 4:1 Mar 1:12-13, Luk 4:1-13

+ 4:2 Kan 9:9, 1Pat 19:8, Mat 21:18

* 4:3 Hudaýyň Ogly – Köne Ähtde bu at patyşalar üçin ulanylýardy. Täze Ähtde bolsa bu at Hudaý tarapyndan saýlanyp-seçilen diýmegi aňladýar. Sözlüge seret.

+ 4:3 1ÝÝ 21:1, 1Sal 3:5

+ 4:4 Kan 8:3.

+ 4:4 Kan 8:3

+ 4:5 Neh 11:2, Işa 48:2, Işa 52:1

+ 4:6 Zeb 90:11-12.

+ 4:6 Zeb 90:11-12, Ýoh 7:4

+ 4:7 Kan 6:16.

+ 4:7 Kan 6:16

+ 4:10 Kan 6:13.

+ 4:10 Mat 16:23, Kan 6:13

+ 4:11 Luk 22:43

• 4:12 Mar 1:14-15, Luk 4:14-15

+ 4:12 Mat 14:3

+ 4:13 Mat 2:23, Ýeş 19:32-34, Mar 1:21

+ 4:14 Mat 1:23

+ 4:15 Işa 9:1-2.

+ 4:16 Işa 9:1-2

• 4:18 Mar 1:16-20, Luk 5:1-11

+ 4:18 Ýoh 1:40-42

+ 4:19 Mat 13:47

+ 4:20 Mat 19:27

• 4:23 Luk 6:17-19

+ 4:23 Mar 1:39

+ 4:24 Luk 2:2

* 4:25 Dekapolis – Samariýa bilen Jeliläniň gündogarynda ýerleşen on şäheriň umumy ady. Sözlüge seret.

+ 4:25 Mar 5:20, Mar 7:31

• 5:3 Luk 6:20-23

+ 5:3 Sep 3:12

+ 5:4 Wag 7:3, Işa 61:2-3, 2Kor 7:10, Aýn 21:4

+ 5:5 Zeb 36:11, Sül 2:21

+ 5:6 Zeb 41:2, Işa 55:1, Ýoh 7:37

+ 5:7 Sül 19:17, Luk 6:36

+ 5:8 Zeb 23:4, Zeb 50:12, 1Ýoh 3:2, Ýew 12:14, Aýn 22:4

+ 5:9 Ýak 3:18, 2Tim 2:22, Ýoh 1:12, 1Ýoh 3:1, 1Ýoh 5:1, Rim 8:14

+ 5:11 Ýak 1:2, 1Pet 4:14

+ 5:12 Res 5:41, Ýak 1:2, Rim 5:3, 2Kor 12:10, Ýew 10:34

• 5:13 Mar 9:50, Luk 14:34-35

+ 5:14 Efe 5:8

+ 5:15 Mar 4:21, Luk 8:16, Luk 11:33

+ 5:16 1Pet 2:12, 2Kor 9:13

+ 5:17 Rim 3:31, Rim 10:4

+ 5:18 Luk 16:17

+ 5:19 Mat 11:11, Mat 18:4

+ 5:20 Ýoh 3:5

+ 5:21 Msr 20:13; Kan 5:17; 16:18.

+ 5:21 Msr 20:13

* 5:22 Gaharlanan – käbir golýazmalarda hiç bir sebäpsiz gaharlanan.

* 5:22 Raka – arameýçe bu söz boş kelle diýmegi aňladýar.

+ 5:22 1Ýoh 3:15

+ 5:25 Sül 25:8, Luk 12:58-59

+ 5:27 Msr 20:14; Kan 5:18.

+ 5:27 Msr 20:14

+ 5:28 Eýp 31:1, Sül 6:25

+ 5:30 Mat 18:8-9, Mar 9:43-44

+ 5:31-32 Luk 16:18; Mar 10:11-12; Kan 24:1-4.

• 5:31 Mat 19:9, Mar 10:11-12, Luk 16:18

+ 5:31 Kan 24:1-3

+ 5:32 Rim 7:3, 1Kor 7:10-11

+ 5:33-37 Lew 19:12; Çöl 30:2-3; Kan 23:21.

+ 5:33 Çöl 30:3, Kan 23:21

+ 5:34 Işa 66:1, Res 7:49

+ 5:35 Zeb 98:5, Zeb 47:3

+ 5:37 Ýak 5:12

+ 5:38 Msr 21:24; Lew 24:20; Kan 19:21.

• 5:38 Luk 6:27-36

+ 5:38 Msr 21:23-25, Lew 24:19-20, Kan 19:21

+ 5:39 Agy 3:30, 1Pet 2:23, Rim 12:17, 1Kor 6:7

+ 5:42 Kan 15:7-8, Sül 21:26

+ 5:43 Lew 19:18.

+ 5:43 Lew 19:18

* 5:44 Käbir golýazmalarda Özüňize gargaýanlar üçin ýagşylyk diläň, özüňizi ýigrenýänlere ýagşylyk ediň, özüňizi ynjadýanlar, yzarlaýanlar üçin Hudaýa doga okaň diýen jümle hem bar.

+ 5:44 Rim 12:20, Luk 23:34, Res 7:60, 1Pet 3:9, Rim 12:14

+ 5:45 Eýp 25:3, Res 14:17

+ 5:48 Lew 19:2, Kan 18:13, Kan 32:4, Zeb 17:31, Mat 19:21, Ýak 1:4, Efe 5:1, Kol 1:28

+ 6:1 1Ýoh 2:29

+ 6:2 Luk 6:24

* 6:4 Siziň sylagyňyzy berer – käbir golýazmalarda siziň sylagyňyzy aç-açan berer. 6-njy aýatda hem şeýle.

• 6:5 Luk 11:2-4

+ 6:5 Luk 18:11

+ 6:6 2Pat 4:33

+ 6:7 1Pat 18:26, Wag 5:1

+ 6:10 Mat 26:42

+ 6:11 Sül 30:8

* 6:13 Käbir golýazmalarda Çünki patyşalyk, gudrat we şöhrat ebedilik Seniňkidir. Omyn! diýen jümle hem bar.

+ 6:13 Mat 26:41, Ýoh 17:15, 2Sal 3:3

+ 6:14 Mar 11:25-26, Efe 4:32, Kol 3:13

+ 6:15 Mat 18:35, Ýak 2:13

+ 6:16 Işa 58:5

• 6:19 Luk 11:34-36, Luk 12:22-34

+ 6:19 Sül 23:4, 1Tim 3:3, 1Tim 6:9, Ýew 13:5, Ýak 5:2-3

+ 6:20 Mat 19:21, 1Pet 1:4

+ 6:24 Luk 16:13

+ 6:25 Fil 4:6, 1Pet 5:7

+ 6:26 Mat 10:31, Mat 12:12

+ 6:29 1Pat 10:4-7

+ 6:30 Mat 8:26, Mat 14:31, Mat 16:8

+ 6:33 Zeb 36:4

• 7:1 Luk 6:37-38, Luk 6:41-42

+ 7:1 Rim 14:10, 1Kor 4:5, Ýak 4:12

+ 7:2 Mar 4:24, Rim 2:1

+ 7:6 Mat 15:26

• 7:7 Luk 11:9-13

+ 7:8 Sül 8:17, Mat 18:19, Mat 21:22, Mar 11:24, Ýoh 14:13-14, 1Ýoh 3:22, 1Ýoh 5:14

+ 7:11 Gçk 6:5, Mat 12:34

+ 7:12 Luk 6:31, Mat 22:40, Gal 5:14

• 7:13 Luk 13:24

+ 7:14 Zeb 15:11

• 7:15 Luk 6:43-44, Luk 13:25-27

+ 7:15 Kan 13:1-3, Ýrm 14:14, Ýrm 23:16, Mat 24:11, Mar 13:22, Res 13:6, 2Pet 2:1, 1Ýoh 4:1, Res 20:29

+ 7:16 Ýak 2:18

+ 7:17 Mat 12:33-35

+ 7:19 Mat 3:10

+ 7:21 Hoş 8:2

+ 7:22 Mat 25:11, Luk 6:46, Ýoh 13:13, Mar 9:38, Luk 9:49

+ 7:23 Zeb 6:9, Mat 25:41

• 7:24 Luk 6:47-49

+ 7:27 Sül 10:25

+ 7:29 Mar 1:22, Luk 4:32

• 8:1 Mar 1:40-45, Luk 5:12-16

+ 8:2 Lew 13:3, Çöl 12:10, 2Pat 5:1, 2ÝÝ 26:20, Mar 9:22

+ 8:4 Mat 9:30, Mat 17:9, Mar 1:34, Lew 14:1-32, Luk 17:14

• 8:5 Luk 7:1-10

+ 8:8 Zeb 106:20

+ 8:10 Res 10:2

+ 8:11 Luk 13:29, Luk 16:23, Efe 3:6

+ 8:12 Mat 13:42, Mat 22:13, Mat 22:30, Mat 24:51, Mat 25:13, Luk 13:28

+ 8:13 Mat 9:29, Ýoh 4:53

• 8:14 Mar 1:29-34, Luk 4:38-41

+ 8:14 1Kor 9:5

+ 8:15 Mar 5:41, Mar 9:27, Res 3:7, Res 9:41

+ 8:17 Işa 53:4.

+ 8:17 Işa 53:4

• 8:18 Luk 9:57-62

+ 8:18 Mar 4:35, Luk 8:22

• 8:23 Mar 4:35-41, Luk 8:22-25

+ 8:26 Mat 6:30, Zeb 64:8, Zeb 88:10, Zeb 103:7

• 8:28 Mar 5:1-20, Luk 8:26-39

* 8:28 Gadaralylar – käbir golýazmalarda gerasalylar. Seret: Luk 8:26; Mar 5:1.

+ 8:29 Mar 1:23-24, Luk 4:34

+ 8:34 Luk 5:8, Res 16:39

• 9:1 Mar 2:1-12, Luk 5:17-26

+ 9:1 Mat 4:13

+ 9:2 Mar 6:55, Mat 8:10, Mar 10:52, Luk 7:48

+ 9:3 Lew 24:16, Mat 26:65, Ýoh 10:33

* 9:8 Gorky gaplap aldy – käbir golýazmalarda haýran galdy.

• 9:9 Mar 2:13-17, Luk 5:27-32

+ 9:11 Mat 11:19, Luk 15:2

+ 9:13 Hoş 6:6.

+ 9:13 Hoş 6:6, Luk 15:7, 1Tim 1:15

• 9:14 Mar 2:18-22, Luk 5:33-39

+ 9:14 Mat 11:2, Mat 14:12, Luk 11:1, Ýoh 1:35, Luk 18:12

+ 9:15 Mat 25:1-13, Ýoh 3:29, Aýn 19:7, Aýn 21:2, Mar 14:7, Luk 17:22, Ýoh 16:20

• 9:18 Mar 5:21-43, Luk 8:40-56

+ 9:20 Lew 15:25

+ 9:21 Mar 3:10

+ 9:22 Mar 10:52, Luk 7:50, Efe 2:8

+ 9:24 Ýoh 11:11

+ 9:25 Res 9:40, Mar 1:31, Mar 9:27, Res 3:7, Res 9:41

+ 9:27 2Şam 7:12-16, Mat 22:42, Luk 1:32, Mat 20:29-34

+ 9:29 Mat 8:13

+ 9:30 Mat 8:4, Mat 12:16, Mat 17:9, Mar 1:44

+ 9:31 Mar 1:45, Mar 7:36

+ 9:34 Mat 10:25, Mat 12:24

+ 9:36 Mar 8:2, Çöl 27:17, 1Pat 22:17, Ezk 34:5, Zak 10:2, Mar 6:34

+ 9:38 Luk 10:2, Ýoh 4:35

• 10:1 Mar 3:13-19, Mar 6:7-13, Luk 6:12-16, Luk 9:1-6, Luk 10:1-12

* 10:2-4 Käbir golýazmalarda Taddeý lakamly Lewi.

+ 10:6 Zeb 118:176, Işa 53:6, Ýrm 50:6, Zak 10:2, Mat 15:24, 1Pet 2:25

+ 10:7 Mat 3:2, Mat 4:17

+ 10:8 Lew 13:3, Mat 8:2, Res 20:35

+ 10:10 1Tim 5:18

+ 10:14 Res 13:51

+ 10:15 Gçk 18:20, Gçk 19:24, Ýrm 23:14, Ezk 16:48

• 10:16 Mar 13:9-13, Luk 12:2-12, Luk 21:12-17

+ 10:16 Luk 10:3, Gçk 3:1

+ 10:18 Res 17:6, Res 18:12, Res 24:1, Res 25:6, Zeb 118:46

+ 10:20 Sül 16:1

+ 10:21 Mat 24:10

+ 10:22 Mat 24:9, Ýoh 15:18, Ýak 5:11, Gal 6:9, Aýn 2:10

+ 10:23 Res 8:1, Res 14:6

+ 10:24 Luk 6:40, Ýoh 13:16

* 10:25 Beýelzebul – şeýtanyň başga ady. Sözlüge seret.

+ 10:25 2Pat 1:2, Mat 9:34, Mat 12:24

+ 10:26 Mar 4:21, Luk 8:17, Luk 12:2

+ 10:28 Zeb 55:5, Zeb 117:6, Sül 29:25, Işa 51:7, Işa 51:12

+ 10:31 Mat 6:26, Mat 12:12

+ 10:32 Rim 10:9, Aýn 3:5

+ 10:33 Mat 25:12, 1Ýoh 2:23, 2Tim 2:12

• 10:34 Luk 12:51-53, Luk 14:26-27

+ 10:34 Res 14:4

+ 10:35-36 Mik 7:6.

+ 10:36 Mik 7:6

+ 10:38 Mat 16:24-25, Mar 8:34-35, Luk 9:23

+ 10:39 Ýoh 12:25

+ 10:40 Mat 25:40, Luk 10:16, Ýoh 12:44, Ýoh 13:20, Gal 4:14

+ 10:41 1Pat 17:10-15, 2Pat 4:8

+ 10:42 Mar 9:41, Ýew 6:10

• 11:1 Luk 7:18-35

* 11:2 Şägirtlerini – käbir golýazmalarda şägirtleriniň ikisini.

+ 11:2 Mat 14:3, Luk 3:19-20, Ýoh 3:24, Ýoh 4:25, Ýoh 6:14, Ýoh 11:27

+ 11:5 Işa 35:5, Işa 61:1

+ 11:6 Ýoh 6:61, Ýoh 16:1

+ 11:7 Mat 3:1

+ 11:9 Mat 14:5, Mat 21:26

+ 11:10 Mal 3:1.

+ 11:10 Msr 23:20, Mal 3:1, Mar 1:2

+ 11:11 Luk 1:15

+ 11:12 Luk 16:16

+ 11:14 Mal 4:5, Mat 17:12-13, Luk 1:17

+ 11:15 Aýn 2:7

+ 11:18 Mat 3:4, Luk 1:15

+ 11:19 Ýoh 2:1, Ýoh 12:2, Mat 9:10-11

• 11:20 Luk 10:13-15

+ 11:21 Mar 6:45, Mar 8:21, Mar 3:7

+ 11:22 Işa 23:1, Ýrm 47:4, Ezk 26:2, Ýow 3:4, Amo 1:9, Zak 9:2, Mat 15:21

* 11:23 Eý, Kapernaum! Sen arşa göterilerin öýdýärsiňmi? – bu jümle käbir golýazmalarda Eý, arşa göterilen Kapernaum! diýip duş gelýär.

+ 11:23 Işa 14:13, Işa 14:15

+ 11:24 Ezk 16:48

• 11:25 Luk 10:21-22

+ 11:25 Eýp 37:24, Işa 29:14

+ 11:27 Ýoh 13:3, Ýoh 17:2, Ýoh 6:46, Ýoh 7:29, Ýoh 8:19, Ýoh 10:15

+ 11:28 Zeb 54:23, Zeb 67:20, Ýoh 7:37

+ 11:29 Ýrm 28:10-14, Hoş 10:11, Zak 9:9, Ýrm 6:16

+ 11:30 1Ýoh 5:3

• 12:1 Mar 2:23-28, Luk 6:1-5

+ 12:1 Kan 23:25

+ 12:2 Msr 20:8-10, Çöl 15:32-36

+ 12:3 1Şam 21:1-6.

+ 12:3 1Şam 21:1-6

+ 12:4 Msr 25:30, Lew 24:5-9

+ 12:5 Çöl 28:9-10.

+ 12:5 Çöl 28:9

+ 12:6 Mat 12:41

+ 12:7 Hoş 6:6.

+ 12:7 Hoş 6:6

• 12:9 Mar 3:1-6, Luk 6:6-11

+ 12:10 Luk 11:54, Luk 20:20

+ 12:12 Mat 6:26, Mat 10:31

+ 12:13 1Pat 13:6

+ 12:16 Mat 8:4, Mat 9:30

+ 12:17 Işa 42:1-4

+ 12:18-21 Işa 42:1-4.

• 12:22 Mar 3:20-30, Luk 11:14-23

+ 12:23 2Şam 7:12-16, Mat 9:27

+ 12:24 2Pat 1:2, Mat 9:34, Mat 10:25

+ 12:27 Mar 9:38, Res 19:13

+ 12:29 Işa 49:24-25

+ 12:30 Mar 9:40

+ 12:31 Mar 3:29, Luk 12:10

+ 12:33 Mat 7:17-20, Luk 6:43-45

+ 12:34 Mat 3:7, Mat 23:33, Gçk 6:5, Mat 7:11, Mat 15:18, Ýak 3:6

+ 12:35 Sül 12:5

+ 12:36 Sül 10:19, Rim 14:12

+ 12:37 Mat 5:22, Ýak 3:2-12

• 12:38 Mar 8:11-12, Luk 11:29-32

+ 12:38 1Kor 1:22

+ 12:39 Mat 16:4

+ 12:40 Ýun 2:1.

+ 12:40 Ýun 2:1

+ 12:41 Ýun 3:4-10.

+ 12:41 Rim 2:27, Ýun 3:5, Mat 12:6

+ 12:42 1Pat 10:1-10.

+ 12:42 1Pat 10:1-13

• 12:43 Luk 11:24-26

+ 12:45 2Pet 2:20

• 12:46 Mar 3:31-35, Luk 8:19-21

+ 12:46 Mat 13:55, Ýoh 2:12, Ýoh 7:3, Res 1:14, 1Kor 9:5, Gal 1:19

+ 12:50 Ýoh 15:14, Ýew 2:11

• 13:1 Mar 4:1-9, Luk 8:4-8

+ 13:7 Ýrm 4:3

+ 13:9 Mat 11:15

• 13:10 Mar 4:10-12, Luk 8:9-10

+ 13:11 Mat 19:11

+ 13:12 Sül 9:9, Mat 25:29

+ 13:13 Işa 42:20, Ýrm 5:21

+ 13:14-15 Işa 6:9-10.

+ 13:15 Işa 6:9-10, Ýoh 12:40, Res 28:26-27

+ 13:16 Luk 10:23-24

+ 13:17 Ýew 11:13, 1Pet 1:10-12

• 13:18 Mar 4:13-20, Luk 8:11-15

+ 13:21 Gal 1:6, Ýew 6:4

+ 13:22 Mat 6:25, Mar 10:23, 1Tim 6:10

+ 13:23 Ýoh 15:5

+ 13:30 Mat 3:12

• 13:31 Mar 4:30-34, Luk 13:18-21

+ 13:32 Mat 17:20, Luk 17:6, Ezk 17:23, Ezk 31:6, Dan 4:9

+ 13:33 1Kor 5:6, Gal 5:9

+ 13:35 Zeb 77:2.

+ 13:35 Zeb 77:2

+ 13:38 Ýoh 8:44

+ 13:39 Ýow 3:13, Aýn 14:15-16

+ 13:41 Mat 24:31

+ 13:42 Dan 3:6, Ýoh 15:6, Aýn 20:15, Mat 8:12

+ 13:43 Sül 4:18, Dan 12:3, Mat 11:15

+ 13:47 Mat 4:19

+ 13:48 Ýoh 21:11

+ 13:49 Mat 25:32

+ 13:50 Dan 3:6, Mat 8:12

• 13:53 Mar 6:1-6, Luk 4:16-30

+ 13:54 Mat 2:23, Luk 2:39, Luk 4:23, Mar 1:21

+ 13:55 Ýoh 6:42, Mat 12:46

+ 13:57 Mat 11:6, Ýoh 4:44

• 14:1 Mar 6:14-29, Luk 9:7-9

+ 14:2 Mat 16:14

+ 14:3 Mat 4:12, Mat 11:2, Luk 3:19-20, Ýoh 3:24

+ 14:4 Lew 18:16, Lew 20:21

+ 14:5 Mat 11:9, Mat 21:26

+ 14:7 Est 5:3, Est 7:2

+ 14:12 Mat 9:14

• 14:13 Mar 6:30-44, Luk 9:10-17, Ýoh 6:1-14

+ 14:16 2Pat 4:42-44

+ 14:21 Mat 15:38

• 14:22 Mar 6:45-56, Ýoh 6:15-21

+ 14:23 Mar 1:35, Luk 4:42, Luk 5:16

+ 14:26 Luk 24:37

+ 14:31 Mat 6:30

+ 14:33 Zeb 2:7, Luk 1:35

+ 14:34 Çöl 34:11, Mar 6:53, Luk 5:1

• 15:1 Mar 7:1-23

+ 15:2 Luk 11:38

+ 15:3 Gal 1:14

+ 15:4 Msr 20:12, Msr 21:17

* 15:5-6 Käbir golýazmalarda atasyna ýa-da enesine.

+ 15:7 Mat 23:13, Res 28:25

+ 15:8-9 Işa 29:13.

+ 15:9 Işa 29:13, Kol 2:22

+ 15:11 Res 10:15

+ 15:13 Işa 60:21, Işa 61:3, Ýhd 1:12

+ 15:14 Mat 23:16, Luk 6:39

+ 15:18 Mat 12:34, Ýak 3:6

+ 15:19 Gal 5:19-21, 1Kor 6:9-10

• 15:21 Mar 7:24-30

+ 15:21 Ýeş 19:28-29, Işa 23

+ 15:22 2Şam 7:12-16, Mat 9:27, Luk 1:32

+ 15:24 Zeb 118:176, Işa 53:6, Ýrm 50:6, Zak 10:2, Mat 10:6, 1Pet 2:25

+ 15:26 Mat 7:6

• 15:29 Mar 7:31

+ 15:30 Işa 35:5-6

+ 15:32 Mat 9:36

+ 15:33 2Pat 4:42-44

+ 15:38 Mat 14:21

• 16:1 Mar 8:11-13, Luk 12:54-56

+ 16:1 Mat 3:7, 1Kor 1:22

+ 16:4 Ýun 2:1, Mat 12:39

• 16:5 Mar 8:14-21

+ 16:6 Luk 12:1, 1Kor 5:7-8

+ 16:8 Mat 6:30

+ 16:9 Mat 14:13-21

+ 16:10 Mat 15:36-37

• 16:13 Mar 8:27-30, Luk 9:18-21

+ 16:14 Mat 14:2, 1Pat 17:1, Mal 4:5, Ýrm 1:1

+ 16:16 Zeb 2:7

+ 16:17 1Kor 2:13

* 16:18 Petrus – bu söz gaýa diýmegi aňladýar.

+ 16:18 Mar 3:16, Ýoh 1:42, Efe 2:20

+ 16:19 Işa 22:22

+ 16:20 Mat 9:30

• 16:21 Mar 8:31, Luk 9:22-27

+ 16:21 Luk 17:25, Mar 9:31, Mar 10:34, Ýoh 2:19

+ 16:23 Mat 4:10, Fil 3:19

+ 16:24 Mat 10:38-39

+ 16:25 Mat 19:29

+ 16:26 Zeb 48:8

+ 16:27 Kan 33:2, Dan 7:13, Zak 14:5, Mat 24:30, Mat 25:31, 1Sal 4:16, Wag 3:17, Aýn 2:23

+ 16:28 Mat 24:34, Ýoh 21:22

• 17:1 Mar 9:2-13, Luk 9:28-36

+ 17:1 Mar 5:37, Mar 14:33

+ 17:2 Dan 7:9, Aýn 1:16

+ 17:3 Mal 4:5

+ 17:5 Işa 42:1, Mat 3:17, Kan 18:15, 2Pet 1:17

+ 17:9 Mat 8:4, Mat 9:30, Mar 1:44

+ 17:11 Mal 4:5

+ 17:12 Işa 53:7

+ 17:13 Mat 11:14, Luk 1:17

• 17:14 Mar 9:14-29, Luk 9:37-43

+ 17:18 Mar 1:26, Res 8:7

* 17:20 Käbir golýazmalarda 21‑nji aýat duş gelýär: Şeýle arwah-jynlary agyz bekläp, Hudaýa doga-dileg etmekden başga hiç zat bilen çykaryp bolýan däldir.

+ 17:20 Mat 13:31, Luk 17:6, Mar 11:23

• 17:22 Mar 9:30-32, Luk 9:43-45

+ 17:23 Mat 16:21, Mat 20:19

+ 17:24 Mar 9:33, Msr 30:13, Msr 38:26, Mat 22:17

+ 17:27 Rim 13:7

• 18:1 Mar 9:33-37, Mar 9:42-48, Luk 9:46-48, Luk 17:1-2

+ 18:3 1Kor 14:20, Mat 19:16

+ 18:5 Mat 10:40, Luk 10:16, Ýoh 13:20

+ 18:7 Mat 26:24

+ 18:8 Mat 5:30, Mat 25:41, Aýn 20:10

+ 18:9 Işa 66:24, Mat 5:29

• 18:10 Luk 15:3-7

* 18:10 Käbir golýazmalarda 11‑nji aýat duş gelýär: Ynsan Ogly ýitenleri halas etmäge gelendir.

+ 18:14 Ýoh 6:39

• 18:15 Luk 17:3

* 18:15 Günä etse – käbir golýazmalarda saňa garşy günä etse.

+ 18:15 Lew 19:17, Ýak 5:19, Gal 6:1

+ 18:16 Kan 19:15.

+ 18:16 Kan 19:15, 2Kor 13:1

+ 18:17 Mat 5:46-47, Tit 3:10

+ 18:19 Mat 7:7-8

+ 18:21 Luk 17:4

+ 18:25 Lew 25:39-41, 2Pat 4:1, Neh 5:5

+ 18:30 Sül 28:3

+ 18:35 Mat 6:15, Ýak 2:13

• 19:1 Mar 10:1-12

+ 19:4 Gçk 1:27.

+ 19:4 Gçk 1:27

+ 19:5 Gçk 2:24.

+ 19:5 Gçk 2:24, Efe 5:31

+ 19:6 1Kor 6:16, Mal 2:16, 1Kor 7:10

+ 19:7 Kan 24:1-4.

+ 19:7 Kan 24:1

* 19:9 Käbir golýazmalarda Ärinden aýrylyşan aýala öýlenen hem zyna edýändir diýen jümle hem bar.

+ 19:9 Mat 5:32, 1Kor 7:10

+ 19:11 Mar 4:11, 1Kor 7:7, 1Tim 5:14

• 19:13 Mar 10:13-16, Luk 18:15-17

+ 19:14 Mat 18:3

• 19:16 Mar 10:17-31, Luk 18:18-30

* 19:16 Bu sözlem käbir golýazmalarda „Eý, ýagşy Mugallym“ diýip duş gelýär.

+ 19:16 Luk 10:25

+ 19:17 Zeb 105:1, Zeb 118:68, Lew 18:5, Neh 9:29, Ezk 20:11, Rim 10:5, Gal 3:12

+ 19:18-19 Msr 20:13-16; Lew 19:18; Kan 5:16-20.

+ 19:19 Msr 20:12-16, Lew 19:18

+ 19:20 Fil 3:6

+ 19:21 Mat 5:48, Luk 12:33, Mat 6:20, 1Pet 1:4

+ 19:23 Zeb 48:7-8

+ 19:26 Gçk 18:14, Eýp 42:2, Ýrm 32:17, Mar 14:36

+ 19:27 Mat 4:20-22

+ 19:28 Mat 16:27, Mat 25:31, Dan 7:9, Luk 22:30, 1Kor 6:2, Aýn 3:21

* 19:29 Käbir golýazmalarda aýalyny diýen söz hem bar.

+ 19:29 Mat 16:25

+ 19:30 Mat 20:16, Luk 13:30

+ 20:8 Lew 19:13, Kan 24:15

* 20:16 Käbir golýazmalarda Çünki çagyrylanlar köp, saýlananlar azdyr diýen jümle hem bar.

+ 20:16 Mat 19:30, Luk 13:30

• 20:17 Mar 10:32-34, Luk 18:31-34

+ 20:19 Mat 16:21, Mat 17:23

• 20:20 Mar 10:35-45

+ 20:20 Mat 10:2, Mar 1:19

+ 20:21 Mat 19:28

* 20:22 Käbir golýazmalarda Meniň çümdürilişim ýaly çümdürilip bilersiňizmi? diýen jümle hem bar.

+ 20:22 Mat 26:39, Ýoh 18:11

* 20:23 Käbir golýazmalarda Meniň çümdürilişim ýaly çümdürilersiňiz diýen jümle hem bar.

+ 20:26 1Pet 5:3, Mat 23:11, Mar 9:35

+ 20:28 Ýoh 13:4-5, Işa 53:10-11, Ýoh 11:51, 1Pet 1:18-19, Rim 4:25, Gal 1:4, 1Tim 2:6, Tit 2:14

• 20:29 Mar 10:46-52, Luk 18:35-43

+ 20:29 Ýeş 6:1, 1Pat 16:34

+ 20:30 2Şam 7:12-16, Mat 9:27-31

+ 20:34 Luk 7:13

• 21:1 Mar 11:1-11, Luk 19:28-38, Ýoh 12:12-19

+ 21:1 2Şam 15:30, Zak 14:4, Res 1:12

+ 21:4 Işa 62:11, Zak 9:9, Ýoh 12:15, Mat 1:23, Mat 26:56, Ýoh 19:36

+ 21:5 Zak 9:9.

+ 21:8 2Pat 9:13

+ 21:9 Zeb 117:25-26.

+ 21:9 2Şam 7:12-16, Mat 9:27, Zeb 117:25-26, Zeb 148:1, Mat 23:39

+ 21:11 Luk 7:16

• 21:12 Mar 11:15-19, Luk 19:45-48, Ýoh 2:13-22

+ 21:12 Lew 1:14, Lew 5:7, Lew 12:8, Luk 2:24

+ 21:13 Işa 56:7.

+ 21:13 Işa 56:7, Ýrm 7:11

+ 21:15 2Şam 7:12-16, Mat 9:27

+ 21:16 Zeb 8:3.

+ 21:16 Luk 19:39, Zeb 8:2-3

+ 21:17 Luk 19:29, Luk 24:50, Ýoh 11:18

• 21:18 Mar 11:12-14, Mar 11:20-24

+ 21:18 Mat 4:2

+ 21:19 Ýrm 24:8, Ýrm 29:16-17, Hoş 9:10, Mik 7:1, Mat 24:32, Luk 13:6

+ 21:21 Mat 17:20, Ýak 1:6, 1Kor 13:2

+ 21:22 Mat 7:8, Mat 17:20, 1Kor 13:2

• 21:23 Mar 11:27-33, Luk 20:1-8

+ 21:23 Res 4:7

+ 21:25 Mat 3:6, Luk 7:30

+ 21:26 Mat 11:9, Mat 14:5

+ 21:32 Luk 7:29

• 21:33 Mar 12:1-12, Luk 20:9-19

+ 21:33 Zeb 79:9, Işa 5:1, Nag 8:11, Mar 13:34

+ 21:35 Mat 22:6, Mat 23:34, Ýew 11:36-37

+ 21:37 Mat 3:17, Ýew 1:1

+ 21:38 Ýew 1:2

+ 21:39 Ýew 13:12

+ 21:41 Res 13:46

+ 21:42 Zeb 117:22-23.

+ 21:42 Zeb 117:22-23, Res 4:11, 1Pet 2:7

+ 21:44 Işa 8:14-15, Işa 28:16

+ 21:46 Mar 11:18, Mar 11:32

• 22:1 Luk 14:15-24

+ 22:1 Mat 13:34

+ 22:2 Mat 25:10, Aýn 19:7, Aýn 21:2

+ 22:6 Mat 21:35, Mat 23:34, Ýew 11:36-37

+ 22:7 Mat 21:41

+ 22:8 Mat 10:11, Res 13:46, Aýn 3:4

+ 22:13 Mat 8:12

• 22:15 Mar 12:13-17, Luk 20:20-26

+ 22:15 Luk 11:54

+ 22:16 Kan 10:17, Kol 3:25

+ 22:17 Mat 17:24-25

+ 22:18 Mar 7:6, Luk 12:1

+ 22:21 Rim 13:7

• 22:23 Mar 12:18-27, Luk 20:27-40

+ 22:23 Res 4:1, Res 23:8

+ 22:24 Kan 25:5-6.

+ 22:24 Gçk 38:8, Kan 25:5

+ 22:32 Msr 3:6,15.

+ 22:32 Msr 3:2, Msr 3:6

• 22:34 Mar 12:28-34, Luk 10:25-28

+ 22:37 Kan 6:5.

+ 22:37 Kan 6:5, Kan 11:13, Ýeş 22:5

+ 22:39 Lew 19:18.

+ 22:39 Lew 19:18, Mat 19:19

+ 22:40 Mat 7:12, Gal 5:14

• 22:41 Mar 12:35-37, Luk 20:41-44

+ 22:42 2Şam 7:12-16, Mat 9:27

+ 22:44 Zeb 109:1.

+ 22:44 Zeb 109:1, Res 2:34-35

+ 22:46 Luk 20:40

• 23:1 Mar 12:38-40, Luk 11:37-52, Luk 20:45-47

+ 23:3 Rim 2:17-23

+ 23:5 Msr 13:9, Kan 6:8, Kan 11:18, Çöl 15:38

+ 23:6 Luk 14:7-8

+ 23:8 Ýak 3:1, Luk 22:32, Flm 1:16

+ 23:9 Msr 4:22, Ýrm 31:9, Hoş 11:1, Mal 1:6

+ 23:11 Mat 20:26, Mar 9:35, Mar 10:43

+ 23:12 Luk 14:11, Luk 18:14

* 23:13 Käbir golýazmalarda 14‑nji aýat duş gelýär: Waý halyňyza, Töwrat mugallymlary we fariseýler! Eý, ikiýüzlüler! Siz dul aýallaryň öýlerini talap, göz üçin uzyn-uzyn dogalar okan bolýarsyňyz. Şonuň üçin hem siz iň agyr jeza sezewar bolarsyňyz.

+ 23:13 Mat 15:7

+ 23:16 Mat 15:14

+ 23:17 Msr 30:29

+ 23:19 Msr 29:37

+ 23:21 Zeb 25:8, Zeb 131:14

+ 23:22 Işa 66:1

+ 23:23 Kan 14:22, Zeb 32:5, Mik 6:8, Zak 7:9

+ 23:27 Res 23:1, Sül 26:23

+ 23:30 Res 7:52

+ 23:33 Mat 3:7, Mat 12:34

+ 23:34 Mat 21:35, Mat 22:6, Ýew 11:36-37, Mat 10:17, Mar 13:9, Luk 21:12

+ 23:35 Gçk 4:8, 1Ýoh 3:12, Ýew 11:4, 2ÝÝ 24:21, Zak 1:1, Neh 9:26, Aýn 18:24

• 23:37 Luk 13:34-35

+ 23:37 2ÝÝ 24:21, Neh 9:26, Res 7:52, Kan 32:11-12, Rut 2:12, Zeb 146:2

+ 23:39 Zeb 117:26, Mat 21:9

• 24:1 Mar 13:1-13, Luk 21:5-19

+ 24:2 Luk 19:44

+ 24:4 1Ýoh 3:7, Kol 2:8, 2Sal 2:3

+ 24:5 Ýrm 14:14

+ 24:6 Ýrm 51:46

* 24:7 Käbir golýazmalarda açlyklar hem gyrgyn keseli.

+ 24:7 2ÝÝ 15:6, Aýn 6:4, Res 11:28, Aýn 6:8, Aýn 6:12

+ 24:9 Mat 10:22, Ýoh 15:18

+ 24:10 Mat 10:21

+ 24:11 Mat 7:15

+ 24:13 Ýak 5:11, Aýn 2:10

+ 24:14 Mat 28:19, Rim 10:18, Kol 1:6, Kol 1:23

• 24:15 Mar 13:14-23, Luk 21:20-24

+ 24:15 Dan 9:27, Dan 11:31, Dan 12:11

+ 24:17 Luk 17:31

+ 24:19 Luk 23:29

+ 24:21 Ýrm 30:7, Dan 12:1, Aýn 16:18

+ 24:22 Işa 65:8, Luk 18:7

+ 24:23 Luk 17:23

+ 24:24 Kan 13:1, 2Sal 2:9, Aýn 13:13, Aýn 16:14

+ 24:25 Ýoh 13:19, Ýoh 14:29

+ 24:27 Luk 17:24

+ 24:28 Luk 17:37

• 24:29 Mar 13:24-27, Luk 21:25-28

+ 24:29 Amo 8:9, Işa 13:10, Işa 13:13, Işa 34:4, Ýow 2:31, Hag 2:6, Res 2:20, Aýn 6:13

+ 24:30 Dan 7:13, Mat 16:27, Zak 12:10-12

+ 24:31 Işa 27:13, 1Kor 15:52, 1Sal 4:16, Aýn 11:15, Mat 13:41, 2Sal 2:1

• 24:32 Mar 13:28-31, Luk 21:29-33

+ 24:34 Mat 16:28

+ 24:35 Zeb 101:26-27, Işa 51:6, 2Pet 3:10

• 24:36 Mar 13:32-37, Luk 12:38-40, Luk 17:26-30, Luk 17:34-36

* 24:36 Ne-de Ogul – bu sözler käbir golýazmalarda ýok.

+ 24:36 Zak 14:7

+ 24:37-39 Gçk 6:5-8; 7:6-24.

+ 24:37 Gçk 6:5

+ 24:39 Gçk 7:21

+ 24:40 Zak 14:2

+ 24:42 Mat 25:13

+ 24:43 2Pet 3:10, 1Sal 5:2

+ 24:44 Aýn 3:3, Aýn 16:15

• 24:45 Luk 12:42-48

+ 24:46 Mat 25:21, Ýoh 13:17

+ 24:48 Mat 25:5

+ 24:51 Mat 8:12

+ 25:1 Mat 9:15, Ýoh 3:29, Aýn 19:7, Aýn 21:2

+ 25:5 Mat 24:48

+ 25:10 Mat 22:2

+ 25:11 Mat 7:22, Luk 6:46, Luk 13:25

+ 25:12 Mat 10:33

+ 25:13 1Kor 16:13, Mat 24:36, Mat 24:42

• 25:14 Luk 19:12-27

+ 25:19 Rim 14:12

+ 25:21 Luk 16:10, Ýew 12:2

+ 25:26 Sül 20:4

+ 25:29 Mat 13:12

+ 25:30 Mat 8:12

+ 25:31 Dan 7:13, Mat 16:27, Mat 19:28

+ 25:32 Ýow 3:12, 2Kor 5:10, Ezk 34:17, Mat 13:49

+ 25:34 Dan 7:18, Aýn 21:7

+ 25:35 Işa 58:7, Luk 3:11, Ýak 2:15-16

+ 25:36 2Tim 1:16-18

+ 25:40 Mat 10:40

+ 25:41 Zeb 6:9, Mat 7:23, Mar 9:43-44, Ýhd 1:7, Aýn 20:10

+ 25:45 Luk 10:16

+ 25:46 Dan 12:2

• 26:1 Mar 14:1-2, Luk 22:1-2, Ýoh 11:45-53

+ 26:2 Msr 12:1-30

• 26:6 Mar 14:3-9, Luk 7:36-50, Ýoh 12:1-8

+ 26:6 Mat 21:17, Ýoh 11:1, Ýoh 11:18, Lew 13:3

+ 26:11 Kan 15:11, Mat 9:15, Ýoh 7:33

+ 26:12 Ýoh 19:40

+ 26:13 Mat 24:14

• 26:14 Mar 14:10-11, Luk 22:3-6

+ 26:14 Ýoh 13:2, Res 1:16

+ 26:15 Msr 21:32, Zak 11:12

• 26:17 Mar 14:12-21, Luk 22:7-14, Luk 22:21-23, Ýoh 13:21-30

+ 26:21 Zeb 40:10, Ýoh 13:18

+ 26:24 Işa 53, Mat 18:7

• 26:26 Mar 14:22-26, Luk 22:15-20, 1Kor 11:23-25

+ 26:26 Ýoh 6:51, 1Kor 10:16, Ýew 10:10

* 26:28 Ähtdir – käbir golýazmalarda täze ähtdir.

+ 26:28 Msr 24:8

+ 26:30 Luk 22:39

+ 26:31 Zak 13:7.

• 26:31 Mar 14:27-31, Luk 22:31-34, Ýoh 13:36-38

+ 26:31 Zak 13:7, Ýoh 16:32

+ 26:32 Mat 28:7

+ 26:35 Ýoh 11:16, Ýoh 21:19

• 26:36 Mar 14:32-42, Luk 22:39-46

+ 26:37 Mar 5:37, Mar 9:2

+ 26:38 Ýoh 12:27

+ 26:39 Ýew 5:7, Mar 10:38, Ýoh 18:11, Ýoh 5:30, Ýoh 6:38, Gal 1:4

+ 26:41 Mat 6:13, 1Pet 4:7

+ 26:42 Mat 6:10

+ 26:45 Ýoh 2:4, Mat 16:21, Mat 17:22, Mat 20:18

• 26:47 Mar 14:43-50, Luk 22:47-53, Ýoh 18:3-12

+ 26:47 Res 1:16

+ 26:51 Luk 22:38

+ 26:52 Aýn 13:10

+ 26:55 Mat 21:23, Luk 21:37

+ 26:56 Mat 1:22-23, Mat 21:4, Ýoh 19:36, Mat 26:31, Ýoh 16:32

• 26:57 Mar 14:53-65, Luk 22:54-55, Luk 22:63-71, Ýoh 18:13-14, Ýoh 18:19-24

+ 26:60 Zeb 26:12, Zeb 34:11

+ 26:61 Mar 15:29, Ýoh 2:19

+ 26:62 Mat 27:13

+ 26:63 Zeb 2:7

+ 26:64 Zeb 109:1.

+ 26:64 Zeb 109:1, Dan 7:13, Mat 16:27, Mat 24:30, Ýew 1:13

+ 26:65 Çöl 14:6, Res 14:14, Mat 9:3, Ýoh 10:36

+ 26:66 Lew 24:16

+ 26:67 Işa 50:6

• 26:69 Mar 14:66-72, Luk 22:56-62, Ýoh 18:15-18, Ýoh 18:25-27

+ 26:75 Mat 26:34

• 27:1 Mar 15:1, Luk 23:1-2, Ýoh 18:28-32

+ 27:2 Luk 3:1, Luk 13:1, Res 3:13, 1Tim 6:13

• 27:3 Res 1:18-19

+ 27:5 2Şam 17:23

+ 27:6 2Pat 12:9, Mar 12:41, Ýoh 8:20

+ 27:9-10 Zak 11:12-13; Ýrm 19:1-13; Ýrm 32:6-9.

+ 27:9 Mat 2:17

+ 27:10 Ýrm 18:3, Ýrm 32:7-9, Zak 11:12-13

• 27:11 Mar 15:2-5, Luk 23:3-5, Ýoh 18:33-38

+ 27:11 Mat 2:2

+ 27:13 Mat 26:62

• 27:15 Mar 15:6-15, Luk 23:13-25, Ýoh 18:39

* 27:16 Ýeşuwa Barabbas – käbir golýazmalarda Ýeşuwa diýen söz ýok, şeýle hem 17‑nji aýatda.

+ 27:18 Ýoh 12:19

+ 27:20 Res 3:14

+ 27:23 Luk 23:41, Ýew 4:15

+ 27:24 Kan 21:6, Zeb 25:6, Zeb 72:13

+ 27:25 1Sal 2:16

+ 27:26 Mat 20:19

• 27:27 Mar 15:16-20, Ýoh 19:2-3

+ 27:30 Işa 50:6, Mat 20:19

• 27:32 Mar 15:21-32, Luk 23:26-43, Ýoh 19:17-27

+ 27:34 Zeb 68:22

+ 27:35 Zeb 21:19

+ 27:39 Zeb 21:7, Zeb 108:25

+ 27:40 Mar 14:58, Ýoh 2:19, Mat 4:3-6

+ 27:42 Ýoh 10:18, Ýoh 1:49, Ýoh 12:13, Ýoh 20:29

• 27:45 Mar 15:33-41, Luk 23:44-49, Ýoh 19:28-30

+ 27:46 Zeb 21:2.

+ 27:46 Res 3:1, Zeb 21:2

+ 27:48 Zeb 68:22

+ 27:51 Msr 26:33, Lew 16:2

+ 27:52 Işa 26:19, Ezk 37:12, Dan 12:2, Ýoh 5:21, Ýoh 5:25

+ 27:53 Neh 11:2, Işa 48:2, Işa 52:1

* 27:56 Ýosä – grekçe Ýusup, bu Ýosäniň beýleki ady.

+ 27:56 Luk 8:2, Mat 20:20

• 27:57 Mar 15:42-47, Luk 23:50-56, Ýoh 19:38-42

+ 27:60 Işa 53:9

+ 27:63 Mat 16:21, Mat 17:23, Mat 20:19

+ 27:66 Dan 6:17, Aýn 20:3

• 28:1 Mar 16:1-8, Luk 24:1-12, Ýoh 20:1-10

* 28:1 Hepdäniň birinji güni – bu ýewreýleriň senenamasy boýunça ýekşenbe günüdir.

+ 28:1 Luk 8:2, Mat 27:61

+ 28:2 Mat 27:60

+ 28:3 Ezk 1:14, Dan 7:9, Dan 10:6, Mar 9:3, Res 1:10

+ 28:4 Aýn 1:17

+ 28:7 Mat 26:32

+ 28:9 Ýoh 20:19, Ýoh 20:21, 2Pat 4:27, Mat 28:17, Luk 24:52

+ 28:10 Mat 12:50, Ýoh 20:17, Rim 8:29, Ýew 2:11

• 28:16 Mar 16:14-18, Luk 24:36-49, Ýoh 20:19-23

+ 28:17 Ýoh 20:25

+ 28:18 Işa 9:6, Dan 7:13-14, Mat 11:27, Ýoh 17:2

+ 28:19 2Kor 13:13, Ýoh 4:1-2, Res 8:13, Kol 1:23

* 28:20 Käbir golýazmalarda Omyn diýen söz hem bar.

+ 28:20 Ýoh 14:15, Mat 13:39

• 1:1 Mat 3:1-12, Luk 3:1-9, Ýoh 1:19-28

* 1:1 Hudaýyň Ogly – Köne Ähtde bu at patyşalar üçin ulanylýardy. Täze Ähtde bolsa bu at Hudaý tarapyndan saýlanyp-seçilen diýmegi aňladýar. Sözlüge seret.

* 1:1 Mesih – ýewreýler bu sözi Hudaý tarapyndan wada berlen Patyşa babatynda ulanýardylar. Sözlüge seret.

+ 1:1 Zeb 2:7

+ 1:2 Mal 3:1.

* 1:2 Işaýa pygamberiň kitabynda – käbir golýazmalarda Pygamberleriň kitabynda.

+ 1:2 Msr 23:20, Mal 3:1, Mat 11:10, Luk 7:27

+ 1:3 Işa 40:3.

+ 1:3 Işa 40:3

+ 1:4 Luk 1:80, Ýoh 1:6

+ 1:5 Res 19:18

+ 1:6 2Pat 1:8, Lew 11:22, 1Şam 14:26

+ 1:8 Ýow 2:28

• 1:9 Mat 3:13, Luk 3:21-22, Luk 4:1-13

+ 1:9 Mat 2:23, Luk 2:39

+ 1:10 Res 7:56, Işa 11:2, Ýoh 1:32-33

+ 1:11 Mar 9:7, Ýoh 12:28, Işa 42:1, Mar 9:7, 2Pet 1:17

+ 1:13 1ÝÝ 21:1, 1Sal 3:5, Luk 22:43

• 1:14 Mat 4:18-22, Luk 5:1-11

* 1:14 Hudaýyň Hoş Habaryny – käbir golýazmalarda Hudaýyň Şalygy baradaky Hoş Habary.

+ 1:14 Ýeş 21:39, 1Pat 9:11, Işa 9:1

+ 1:15 Gal 4:4, Mat 3:2

+ 1:16 Çöl 34:11, Mat 14:34, Mar 6:53, Ýoh 1:40-42

+ 1:17 Mat 13:47

+ 1:18 Mar 10:28

• 1:21 Luk 4:31-41

+ 1:21 Mat 4:13

+ 1:22 Mat 7:28-29

+ 1:24 Mar 5:7, Res 19:15, Ýoh 6:69

+ 1:26 Mar 9:20, Res 8:7

+ 1:27 Res 17:19

+ 1:30 1Kor 9:5

+ 1:31 Mar 5:41, Mar 9:27, Res 3:7, Res 9:41

+ 1:34 Mat 12:16, Mar 3:12

• 1:35 Luk 4:42-44

+ 1:35 Mat 14:23, Luk 5:16

+ 1:38 Işa 61:1

• 1:40 Mat 8:1-4, Luk 5:12-16

+ 1:40 Lew 13:3, Çöl 12:10, 2Pat 5:1, 2ÝÝ 26:20, Mar 9:22

+ 1:42 Luk 17:14

+ 1:43 Mat 9:30

+ 1:44 Lew 14:1-32, Luk 17:14

+ 1:45 Mar 7:36

• 2:1 Mat 9:1-8, Luk 5:17-26

+ 2:1 Mat 4:13, Mar 1:21

+ 2:4 Mar 6:55

+ 2:5 Mat 8:10, Mar 10:52, Luk 7:48

+ 2:7 Mar 14:64, Zeb 31:5, Işa 43:25

• 2:13 Mat 9:9-13, Luk 5:27-32

+ 2:16 Luk 15:2

+ 2:17 Luk 15:7, 1Tim 1:15

• 2:18 Mat 9:14-17, Mat 12:1-8, Luk 5:33

+ 2:18 Mat 11:2, Luk 11:1, Ýoh 1:35, Luk 18:12

+ 2:19 Mat 25:1-13, Ýoh 3:29, Aýn 19:7, Aýn 21:2

+ 2:20 Mar 14:7, Luk 17:22

+ 2:23 Kan 23:25

+ 2:24 Msr 20:8-10, Çöl 15:32-36

+ 2:25 1Şam 21:1-6.

+ 2:25 1Şam 21:1-6

+ 2:26 1Şam 22:20, 2Şam 8:17, Msr 25:30, Lew 24:5-9

+ 2:27 Msr 23:12, Kan 5:14

• 3:1 Mat 12:9-14, Luk 6:6-11

+ 3:1 Mar 1:21

+ 3:2 Luk 14:1, Luk 20:20

+ 3:4 Luk 14:3

+ 3:5 Efe 4:18, 1Pat 13:6

+ 3:7 Işa 34:5, Ezk 35:15, Mat 11:21

+ 3:10 Mar 5:28

+ 3:11 Mat 14:33, Mar 1:24

+ 3:12 Mat 12:16, Mar 1:34

• 3:13 Mat 10:1-4, Luk 6:12-16

* 3:14-16 Olara resullar diýip at berdi – bu sözlem käbir golýazmalarda ýok.

+ 3:16 Mat 16:18, Ýoh 1:42

+ 3:17 Mar 1:19

+ 3:18 Mat 9:9

+ 3:19 Mar 14:10, Mar 14:44

• 3:20 Mat 12:22-32, Luk 11:14-23, Luk 12:10

+ 3:20 Mar 6:31

+ 3:21 2Kor 5:13

+ 3:22 2Pat 1:2, Mat 9:34, Mat 10:25

+ 3:27 Işa 49:24-25

+ 3:29 Luk 12:10, 1Ýoh 5:16, Ýew 10:26, Ýew 10:29

• 3:31 Mat 12:46-50, Luk 8:19-21

+ 3:31 Mar 6:3, Ýoh 2:12, Ýoh 7:3, Res 1:14, 1Kor 9:5, Gal 1:19

+ 3:35 Ýoh 15:14, Ýew 2:11

• 4:1 Mat 13:1-23, Luk 8:4-15

+ 4:7 Ýrm 4:3

+ 4:9 Mat 11:15, Aýn 2:7

• 4:10 Mat 13:18-23, Luk 8:11-15

+ 4:11 Mat 19:11, 1Kor 5:12-13

+ 4:12 Işa 6:9-10.

+ 4:12 Işa 6:9-10, Işa 42:20, Ýoh 12:40, Res 28:26-27

+ 4:14 Işa 55:10-11, Res 8:4

+ 4:17 Gal 1:6, Ýew 6:4

+ 4:19 Mat 6:25, Mar 10:23, 1Tim 6:10

+ 4:20 Ýoh 15:5

• 4:21 Luk 8:16-18

+ 4:21 Mat 5:15, Luk 11:33

+ 4:22 Mat 10:26, Luk 12:2

+ 4:23 Mat 11:15, Mar 4:9

+ 4:24 Mat 7:2

+ 4:25 Sül 9:9

+ 4:29 Ýow 3:13, Mat 13:38, Aýn 14:15

• 4:30 Mat 13:31-35, Luk 13:18-19

+ 4:31 Mat 17:20, Luk 17:6

+ 4:32 Ezk 17:3, Ezk 31:6, Dan 4:9

• 4:35 Mat 8:23-27, Luk 8:22-25

+ 4:35 Mat 8:18, Luk 8:22

+ 4:37 Res 27:14

+ 4:39 Zeb 64:8, Zeb 88:10, Zeb 103:7

• 5:1 Mat 8:28-34, Luk 8:26-39

* 5:1 Gerasalylar – käbir golýazmalarda gadaralylar. Seret: Mat 8:28.

+ 5:7 Mar 1:24

* 5:9 Goşun – grekçe Legion. Bu söz alty müň esgerli goşuny aňladýar.

+ 5:17 Luk 5:8, Res 16:39

+ 5:19 Zeb 65:16

* 5:20 Dekapolis – Samariýa bilen Jeliläniň gündogarynda ýerleşen on şäheriň umumy ady. Sözlüge seret.

+ 5:20 Mat 4:25, Mar 7:31

• 5:21 Mat 9:18-26, Luk 8:40-56

+ 5:22 Luk 13:14, Res 13:15, Res 18:8

+ 5:25 Lew 15:25

+ 5:28 Mar 3:10

+ 5:30 Luk 5:17, Luk 6:19

+ 5:34 Mar 10:52

+ 5:37 Mar 9:2, Mar 14:33

+ 5:39 Ýoh 11:11

+ 5:41 Mar 1:31, Mar 9:27, Res 3:7, Res 9:41, Luk 7:14

+ 5:43 Mar 1:44, Mar 9:9

• 6:1 Mat 13:53-58, Luk 4:16-30

+ 6:1 Mat 2:23, Luk 2:39, Luk 4:23

+ 6:2 Mar 1:21

* 6:3 Ýose – bu Ýusubyň beýleki ady. Seret: Mat 13:55.

+ 6:3 Mat 11:6

+ 6:4 Ýoh 4:44

• 6:7 Mat 10:1, Mat 10:5-15, Luk 9:1-6

+ 6:7 Mar 3:13-18

+ 6:11 Res 13:51

+ 6:12 Mar 1:15

+ 6:13 Ýak 5:14

• 6:14 Mat 14:1-12, Luk 9:7-9

* 6:14 Käbir adamlar… diýýärdiler – käbir golýazmalarda Ol… diýdi.

+ 6:14 Mar 8:28

+ 6:15 Mat 21:11

+ 6:17 Lew 18:16, Lew 20:21, Mat 11:2, Luk 3:19-20, Ýoh 3:24

* 6:20 Howsala düşýärdi – bu jümle käbir golýazmalarda köp zat edýärdi diýip duş gelýär.

+ 6:21 Gçk 40:20, Est 1:3

+ 6:23 Est 5:3, Est 7:2

+ 6:29 Mar 2:18

• 6:30 Mat 14:13-21, Luk 9:10-17, Ýoh 6:1-14

+ 6:30 Mar 6:7

+ 6:31 Mar 3:20

+ 6:34 Çöl 27:17, 1Pat 22:17, Ezk 34:5, Zak 10:2, Mat 9:36

+ 6:37 2Pat 4:42-44

• 6:45 Mat 14:22-36, Ýoh 6:15-21

+ 6:45 Mat 11:21, Mar 8:22

+ 6:46 Luk 6:12, Luk 9:28

+ 6:49 Luk 24:37

+ 6:52 Mar 6:41, Mar 8:17, Ýoh 12:40, 2Kor 3:14

+ 6:53 Çöl 34:11, Mat 14:34, Luk 5:1

+ 6:55 Mar 2:4, Res 5:15

+ 6:56 Mar 5:27

• 7:1 Mat 15:1-20

+ 7:3 Gal 1:14

* 7:4 Käbir golýazmalarda düşekleri diýen söz hem bar.

+ 7:4 Ýew 9:10

+ 7:5 Luk 11:38

+ 7:6-7 Işa 29:13.

+ 7:6 Mat 23:13

+ 7:7 Işa 29:13, Kol 2:22

* 7:8 Käbir golýazmalarda käsedir gap-çanaklary ýuwup tämizlemek ýaly köp işler edip diýen jümle hem bar.

+ 7:10 Msr 20:12; 21:17; Kan 5:16.

+ 7:10 Msr 20:12, Msr 21:17

* 7:11-12 Ýewreý adatyna görä, adamlar Hudaý üçin sadaka berjek puluny «korban» diýip atlandyrypdyrlar. Bu puly maşgalanyň mätäçlikleri üçin ulanmak gadagandy.

* 7:15 Käbir golýazmalarda 16-njy aýat duş gelýär: Eşitmäge gulagy bar adam eşitsin!

+ 7:15 Res 10:15, Tit 1:15

+ 7:19 Res 10:15, Res 11:9, Tit 1:15

+ 7:20 Mat 12:34, Ýak 3:6

+ 7:21 Gal 5:19-21, 1Kor 6:9-10

• 7:24 Mat 15:21-28

* 7:24 Käbir golýazmalarda Sur we Sidon şäherleriniň.

+ 7:24 Ýeş 19:28-29, Işa 23

+ 7:26 Res 21:2-3

+ 7:27 Mat 7:6

+ 7:31 Mar 8:24, Mar 5:20, Mar 1:9

+ 7:32 Işa 35:5-6

+ 7:33 Mar 8:23, Ýoh 9:6

+ 7:36 Mar 1:44-45

• 8:1 Mat 15:32-39

+ 8:2 Mat 9:36

+ 8:4 2Pat 4:42-44

• 8:11 Mat 16:1-4

+ 8:11 Luk 11:16, 1Kor 1:22

• 8:14 Mat 16:5-12

+ 8:15 Luk 12:1, 1Kor 5:7-8

+ 8:17 Mar 6:52, Mar 7:18

+ 8:18 Ýrm 5:21

+ 8:19 Mar 6:41-43

+ 8:20 Mar 8:8

+ 8:22 Mar 6:45

+ 8:23 Mar 7:33, Ýoh 9:6

* 8:26 Käbir golýazmalarda muny obada hiç kime aýtma diýen jümle hem bar.

• 8:27 Mat 16:13-20, Luk 9:18-21

+ 8:28 Mar 6:14, 1Pat 17:1, Mal 4:5

+ 8:29 Mar 14:61-62, Ýoh 11:27

+ 8:30 Mat 9:30

• 8:31 Mat 16:21-28, Luk 9:22-27

+ 8:31 Luk 17:25, Mar 9:31, Mar 10:34, Ýoh 2:19

+ 8:32 Ýoh 16:25

+ 8:33 Mat 4:10, Fil 3:19

+ 8:34 Mat 10:38-39

+ 8:35 Mar 10:29

+ 8:36 Luk 12:20

+ 8:37 Zeb 48:8-9

+ 8:38 Işa 57:3, Rim 1:16, 2Tim 1:8, Kan 33:2, Dan 7:13, Zak 14:5

+ 9:1 Mar 13:30, Ýoh 21:22

• 9:2 Mat 17:1-13, Luk 9:28-36

+ 9:2 Mar 5:37, Mar 14:33

+ 9:3 Dan 7:9

+ 9:4 Mal 4:5

+ 9:7 Kan 18:15, 2Pet 1:17

+ 9:9 Mar 1:44, Mar 5:43

+ 9:12 Işa 53:7

+ 9:13 Mat 11:14, Luk 1:17

• 9:14 Mat 17:14-20, Luk 9:37-43

+ 9:17 Luk 11:14

+ 9:20 Mar 1:26

+ 9:22 Mar 1:40

* 9:23 Başardygyňdan diýmäň näme? – käbir golýazmalarda Eger iman etmegi başarsaň.

+ 9:23 Mat 17:20-21

+ 9:26 Mar 1:26

+ 9:27 Mar 1:31, Mar 5:41, Res 3:7, Res 9:41

* 9:29 Hudaýa doga-dileg etmekden – käbir golýazmalarda doga-dileg we agyz beklemekden.

• 9:30 Mat 17:22-23, Luk 9:43-45

+ 9:31 Mar 8:31, Mar 10:32-34

+ 9:32 Mar 6:52

• 9:33 Mat 18:1-9, Luk 9:46-50, Luk 22:24-30

+ 9:33 Mat 17:24

+ 9:35 Mar 10:43-44

+ 9:36 Mar 10:16

+ 9:37 Mat 10:40, Luk 10:16, Ýoh 13:20

+ 9:38 Mat 7:22, Mat 12:27, Res 19:13, Çöl 11:28

+ 9:40 Mat 12:30, Luk 11:23

+ 9:41 Mat 10:42

+ 9:42 Luk 17:2

* 9:43 Käbir golýazmalarda 44‑nji aýat duş gelýär: Olaryň jesetlerini iýýän gurt ölmez, olary ýakýan ot sönmez.

+ 9:43 Mat 5:30, Mat 25:41, Aýn 20:10

* 9:45 Käbir golýazmalarda 46-njy aýat duş gelýär: Olaryň jesetlerini iýýän gurt ölmez, olary ýakýan ot sönmez.

+ 9:47 Işa 66:24

+ 9:48 Işa 66:24.

* 9:49 Käbir golýazmalarda we hemme gurbanlyklar duz bilen duzlanar diýen jümle hem bar.

+ 9:50 Mat 5:13, Luk 14:34, Ezk 43:24, Rim 12:18, 2Kor 13:11, 1Sal 5:13

• 10:1 Mat 19:1-12

+ 10:4 Kan 24:1-3

+ 10:6 Gçk 1:27.

+ 10:6 Gçk 1:27

+ 10:7-8 Gçk 2:24.

+ 10:7 Gçk 2:24, 1Kor 6:16, Efe 5:31, 1Kor 6:16

+ 10:9 Mal 2:16, 1Kor 7:10

+ 10:12 Mat 5:32

• 10:13 Mat 19:13-15, Luk 18:15-17

+ 10:15 Mat 18:3

+ 10:16 Mar 9:36

• 10:17 Mat 19:16-30, Luk 18:18-30

+ 10:17 Luk 10:25

+ 10:18 Zeb 105:1, Zeb 118:68

+ 10:19 Msr 20:12-16; Kan 5:16-20.

+ 10:19 Msr 20:12-16, Kan 24:14, 1Kor 6:8

+ 10:20 Fil 3:6

+ 10:21 Luk 12:33

+ 10:23 Zeb 48:7-8, Mar 4:19

* 10:24 Hudaýyň Şalygyna girmek – käbir golýazmalarda baýlyga bil baglaýanlar üçin Hudaýyň Şalygyna girmek.

+ 10:27 Gçk 18:14, Eýp 42:2, Ýrm 32:17, Mar 14:36, Luk 1:37

+ 10:28 Mar 1:18-20

+ 10:29 Mar 8:35, Luk 14:26

+ 10:30 2Kor 12:10

+ 10:31 Mat 20:16, Luk 13:30

• 10:32 Mat 20:17-19, Luk 18:31-34

* 10:34 Üç günden soň – käbir golýazmalarda üçülenji gün.

+ 10:34 Mar 8:31, Mar 9:31

• 10:35 Mat 20:20-28

+ 10:35 Mar 1:19

+ 10:37 Mat 19:28

+ 10:38 Mar 14:36, Ýoh 18:11, Luk 12:50

+ 10:39 Res 12:2, Aýn 1:9

+ 10:43 1Pet 5:3, Mat 23:11, Mar 9:35

+ 10:45 Ýoh 13:4-5, Işa 53:10-11, Ýoh 11:51, Rim 4:25, Gal 1:4, 1Tim 2:6, Tit 2:14, 1Pet 1:18-19

• 10:46 Mat 20:29-34, Luk 18:35-43

+ 10:46 Ýeş 6:1, 1Pat 16:34

+ 10:47 2Şam 7:12-16, Luk 1:32

+ 10:52 Mar 5:34, Luk 7:50, Luk 17:19

• 11:1 Mat 21:1-11, Luk 19:28-40, Ýoh 12:12-19

+ 11:1 2Şam 15:30, Zak 14:4, Res 1:12, Mat 21:17, Luk 24:50, Ýoh 11:18

+ 11:8 2Pat 9:13

+ 11:9 Zeb 117:25-26.

+ 11:10 Zeb 117:25-26, Zeb 148:1, Mat 23:39

• 11:12 Mat 21:18-19

+ 11:12 Mat 4:2

+ 11:13 Ýrm 24:8, Ýrm 29:16-17, Hoş 9:10, Mik 7:1, Mar 13:28, Luk 13:6

• 11:15 Mat 21:12-17, Luk 19:45-48, Ýoh 2:13-22

+ 11:15 Lew 1:14, Lew 5:7, Lew 12:8, Luk 2:24

+ 11:17 Işa 56:7.

+ 11:17 Işa 56:7, Ýrm 7:11

+ 11:18 Mat 21:46

+ 11:19 Luk 21:37

• 11:20 Mat 21:19-22

+ 11:23 Mat 7:7, Mat 17:20, 1Kor 13:2

+ 11:24 Mat 7:7, Ýak 1:6

* 11:25 Käbir golýazmalarda 26-njy aýat duş gelýär: Eger bagyşlamasaňyz, gökdäki Ataňyz hem siziň günäleriňizi bagyşlamaz.

+ 11:25 Mat 6:14, Kol 3:13

• 11:27 Mat 21:23-27, Luk 20:1-8

+ 11:28 Res 4:7

+ 11:30 Mar 1:4

+ 11:31 Luk 7:30

+ 11:32 Mat 11:9, Mat 14:5

• 12:1 Mat 21:33-46, Luk 20:9-19

+ 12:1 Zeb 79:9, Işa 5:1, Nag 8:11, Mar 13:34

+ 12:5 Mat 22:6, Mat 23:34, Ýew 11:36-37, Ýew 11:36-37

+ 12:6 Mat 3:17, Ýew 1:1

+ 12:7 Ýew 1:2, 1Pat 21:19

+ 12:8 Ýew 13:12

+ 12:9 Res 13:46

+ 12:10 Zeb 117:22.

+ 12:11 Zeb 117:22-23, Res 4:11, 1Pet 2:7

+ 12:12 Mar 11:18, Mar 11:32

• 12:13 Mat 22:15-22, Luk 20:20-26

+ 12:13 Luk 11:54

+ 12:14 Mat 17:24-25

+ 12:15 Mar 7:6, Luk 12:1

+ 12:17 Rim 13:7

• 12:18 Mat 22:23-33, Luk 20:27-40

+ 12:18 Mat 3:7, Res 23:8

+ 12:19 Kan 25:5-6.

+ 12:19 Gçk 38:8, Kan 25:5-6

+ 12:26 Msr 3:6,15.

+ 12:26 Msr 3:2, Msr 3:6

• 12:28 Mat 22:34-40, Luk 10:25-28

+ 12:29-30 Kan 6:4-5.

+ 12:30 Kan 6:4-5, Kan 11:13, Ýeş 22:5

+ 12:31 Lew 19:18.

+ 12:31 Lew 19:18, Mat 19:19

+ 12:32 Kan 4:35, Kan 6:4

+ 12:33 1Pat 15:22, Hoş 6:6, Mik 6:6-8

+ 12:34 Luk 20:40

• 12:35 Mat 22:41-46, Luk 20:41-44

+ 12:35 2Şam 7:12-16, Mar 10:47, Luk 1:32

+ 12:36 Zeb 109:1.

* 12:36 Reb – Zeburda bu söz reb bolup, patyşa ýüzlenilende ulanyldy, bu ýerde bolsa Reb Mesihe degişli.

+ 12:36 Zeb 109:1, Res 2:34-35

+ 12:37 Mar 6:20

• 12:38 Mat 23:1-36, Luk 20:45-47

+ 12:39 Luk 11:43

• 12:41 Luk 21:1-4

+ 12:41 2Pat 12:9, Mat 27:6

+ 12:44 2Kor 8:1-3, 2Kor 8:12

• 13:1 Mat 24:1-14, Luk 21:5-19

+ 13:2 Luk 19:44

+ 13:5 1Ýoh 3:7, Kol 2:8, 2Sal 2:3

+ 13:6 Ýrm 14:14

+ 13:7 Ýrm 51:46

+ 13:8 2ÝÝ 15:6, Aýn 6:4, Res 11:28, Aýn 6:8, Aýn 6:12

+ 13:9 Zeb 118:46, Res 17:6, Res 18:12, Res 24:1, Res 25:6

+ 13:10 Mat 28:19, Rim 10:18, Kol 1:6

+ 13:11 Res 4:8

+ 13:12 Mat 10:35-36

+ 13:13 Mat 10:22, Ýoh 15:18, Ýak 5:11, Aýn 2:10

+ 13:14 Dan 9:27; 11:31; 12:11.

• 13:14 Mat 24:15-28, Luk 21:20-24

+ 13:14 Dan 9:27, Dan 11:31, Dan 12:11

+ 13:15 Luk 17:31

+ 13:17 Luk 23:29

+ 13:19 Ýrm 30:7, Dan 12:1, Aýn 16:18

+ 13:20 Işa 65:8, Luk 18:7

+ 13:21 Luk 17:23

+ 13:22 Kan 13:1, 2Sal 2:9, Aýn 13:13, Aýn 16:14

+ 13:23 Ýoh 13:19, Ýoh 14:29

• 13:24 Mat 24:29-31, Luk 21:25-28

+ 13:24 Amo 8:9

+ 13:25 Işa 13:10, Işa 24:23, Işa 34:4, Ezk 32:7, Ýow 2:31, Res 2:20, Aýn 6:13

+ 13:26 Dan 7:13, Mat 16:27

+ 13:27 Mat 13:41

• 13:28 Mat 24:32-35, Luk 21:29-33

+ 13:30 Mar 9:1

+ 13:31 Zeb 101:26-27, Işa 51:6, 2Pet 3:10

• 13:32 Mat 24:36-44, Luk 17:26-30, Luk 17:34-36

+ 13:32 Zak 14:7

* 13:33 Käbir golýazmalarda doga-dileg ediň diýen sözler hem bar.

+ 13:33 Efe 6:18, 1Sal 5:6, Mat 25:13

+ 13:34 Mar 12:1

+ 13:35 Mat 25:13, 2Pet 3:10, 1Sal 5:2

+ 13:36 Mat 25:1-13

• 14:1 Mat 26:1-5, Luk 22:1-2, Ýoh 11:45-53

+ 14:1 Msr 12:1-30, Ýoh 11:53

• 14:3 Mat 26:6-13, Luk 7:36-50, Ýoh 12:1-8

+ 14:3 Mat 21:17, Ýoh 11:1, Ýoh 11:18, Lew 13:3

* 14:5 Bir ýyllyk iş hakyna barabar pul – grekçe üç ýüz dinar. Bir dinar bir günlük iş hakyna deňdir.

+ 14:7 Kan 15:11, Mar 2:20, Ýoh 7:33

+ 14:8 Ýoh 19:40

+ 14:9 Mat 24:14

• 14:10 Mat 26:14-16, Luk 22:3-6

+ 14:10 Ýoh 13:2, Res 1:16

• 14:12 Mat 26:17-30, Luk 22:7-23, Ýoh 13:21-30

+ 14:12 Msr 12:6, 1Kor 5:7

+ 14:18 Zeb 40:10, Ýoh 13:18

+ 14:21 Işa 53, Mat 18:7

• 14:22 Mat 26:26-30, Luk 22:15-20, 1Kor 11:23-25

+ 14:22 Ýoh 6:51, 1Kor 10:16

* 14:24 Äht – käbir golýazmalarda täze Äht.

+ 14:24 Msr 24:8

+ 14:26 Luk 22:39

+ 14:27 Zak 13:7.

• 14:27 Mat 26:31-35, Luk 22:31-34, Ýoh 13:36-38

+ 14:27 Zak 13:7, Ýoh 16:32

+ 14:28 Mar 16:7

• 14:32 Mat 26:36-46, Luk 22:39-46

+ 14:33 Mar 5:37, Mar 9:2

+ 14:34 Ýoh 12:27

+ 14:35 Ýew 5:7

* 14:36 Abba – arameýçe bu söz Atam diýmegi aňladýar.

+ 14:36 Mar 10:27, Mar 10:38, Ýoh 18:11, Ýoh 5:30, Ýoh 6:38

+ 14:38 Mat 6:13, 1Pet 4:7

+ 14:41 Ýoh 2:4, Mar 9:31, Mar 10:33

• 14:43 Mat 26:47-56, Luk 22:47-53, Ýoh 18:3-12

+ 14:43 Res 1:16

+ 14:47 Luk 22:38

+ 14:49 Mar 11:27, Mat 1:22-23, Mat 21:4, Ýoh 19:36

+ 14:50 Mar 14:27, Ýoh 16:32

• 14:53 Mat 26:57-68, Luk 22:54-55, Luk 22:63-71, Ýoh 18:13-14, Ýoh 18:19-24

+ 14:56 Zeb 26:12, Zeb 34:11, Kan 17:6, Kan 19:15

+ 14:58 2Kor 5:1, Mar 15:29, Ýoh 2:19

+ 14:60 Mar 15:4-5

+ 14:61 Işa 53:7, Zeb 2:7

+ 14:62 Zeb 109:1, Dan 7:13, Mat 16:27, Mat 24:30, Ýew 1:13

+ 14:63 Çöl 14:6, Res 14:14

+ 14:64 Mar 2:7, Ýoh 10:36, Lew 24:16

+ 14:65 Işa 50:6, Mar 10:34

• 14:66 Mat 26:69-75, Luk 22:56-62, Ýoh 18:15-18, Ýoh 18:25-27

+ 14:72 Mar 14:30

• 15:1 Mat 27:1-2, Mat 27:11-14, Luk 23:1-5, Ýoh 18:28-38

+ 15:1 Luk 3:1, Luk 13:1, Res 3:13, Res 4:27, 1Tim 6:13

+ 15:2 Mat 2:2

+ 15:4 Mar 14:60-61

+ 15:5 Işa 53:7

• 15:6 Mat 27:15-26, Luk 23:13-25, Ýoh 18:39

+ 15:10 Ýoh 12:19, Res 5:17

+ 15:11 Res 3:14

+ 15:14 Luk 23:41, Ýew 4:15

+ 15:15 Mar 10:34

• 15:16 Mat 27:27-31, Ýoh 19:2-3

+ 15:19 Işa 50:6, Mar 10:34, Mar 14:65

• 15:21 Mat 27:32-44, Luk 23:26-43, Ýoh 19:17-27

+ 15:21 Rim 16:13

+ 15:24 Zeb 21:19

* 15:27 Käbir golýazmalarda 28‑nji aýat duş gelýär: Şeýlelik bilen «Ol ýazyklylar bilen bir saýyldy» diýen Mukaddes Ýazgy berjaý boldy.

+ 15:29 Zeb 21:7, Zeb 108:25, Mar 14:58, Ýoh 2:19

+ 15:31 Ýoh 10:18

+ 15:32 Ýoh 1:49, Ýoh 12:13, Ýoh 20:29

• 15:33 Mat 27:45-56, Luk 23:44-49, Ýoh 19:28-30

+ 15:34 Zeb 21:2.

+ 15:34 Zeb 21:2

+ 15:36 Zeb 68:22

+ 15:38 Msr 26:33, Lew 16:2

+ 15:40 Luk 8:2

• 15:42 Mat 27:57-61, Luk 23:50-56, Ýoh 19:38-42

+ 15:46 Işa 53:9

• 16:1 Mat 28:1-8, Luk 24:1-12, Ýoh 20:1-10

+ 16:1 Mar 15:40

* 16:2 Hepdäniň birinji güni – bu ýewreýleriň senenamasy boýunça ýekşenbe günüdir.

+ 16:3 Mar 15:46

+ 16:7 Mar 14:28

• 16:9 Mat 28:9-10, Mat 28:16-20, Luk 24:13-49, Ýoh 20:11-23

+ 16:9 Luk 8:2

+ 16:11 Luk 24:11

+ 16:15 Res 1:8, Kol 1:23

+ 16:16 Res 16:31, Rim 10:9, 1Pet 3:21, Ýoh 3:18

+ 16:17 Luk 10:17, Res 5:16, Res 8:7, Res 16:18, Res 19:12, Res 2:4, Res 10:46, 1Kor 12:10, 1Kor 14:2

+ 16:18 Zeb 90:13, Luk 10:19, Res 28:3-5, Res 9:12, Res 28:8

+ 16:19 Luk 24:51, Res 1:9, 1Tim 3:16, Zeb 109:1, Res 7:55-56, 1Pet 3:22, Rim 8:34, Efe 1:20, Kol 3:1, Ýew 1:3, Ýew 8:1, Ýew 12:2, Aýn 3:21

+ 16:20 Res 5:12

+ 1:3 Res 1:1

+ 1:5 Mat 2:1, 1ÝÝ 24:10, Msr 28:1

+ 1:6 Fil 3:6

+ 1:7 1Şam 1:2

+ 1:8 1ÝÝ 24:19

+ 1:9 Msr 30:7-8

+ 1:10 Zeb 140:2

+ 1:11 Msr 30:1-10

+ 1:13 Res 10:4

+ 1:15 Luk 7:28, Çöl 6:2-3, Luk 7:33, Işa 49:1, Ýrm 1:4-5, Gal 1:15

* 1:17 Mesih – ýewreýler bu sözi Hudaý tarapyndan wada berlen Patyşa babatynda ulanýardylar. Sözlüge seret.

+ 1:17 Mal 4:5, Mat 11:14, Mat 17:12-13, Mal 4:6, Mal 3:1, Mar 1:2

+ 1:18 Gçk 15:8, Ser 6:17

+ 1:19 Dan 8:16, Dan 9:21

+ 1:25 Gçk 30:23

+ 1:26 Dan 8:16, Dan 9:21, Mat 2:23, Ýoh 1:45, Mat 1:16

* 1:28 Käbir golýazmalarda Sen aýallar arasynda bagtlysyň! diýen jümle hem bar.

+ 1:28 Ser 13:3

+ 1:31 Işa 49:1, Mat 1:20

* 1:32 Hudaýyň Ogly – Köne Ähtde bu at patyşalar üçin ulanylýardy. Täze Ähtde bolsa bu at Hudaý tarapyndan saýlanyp-seçilen diýmegi aňladýar. Sözlüge seret.

+ 1:32 2Şam 7:13, Zeb 88:4, Işa 9:7, Mar 11:10

+ 1:33 Dan 7:14, Dan 7:27, Abd 1:21, Zak 14:9, 1Kor 15:24, Aýn 11:15

+ 1:35 Mat 18:20, Zeb 2:7, Mat 14:33

+ 1:37 Gçk 18:14, Eýp 42:2, Ýrm 32:17, Mar 10:27

+ 1:46 1Şam 2:1-10

+ 1:47 Zeb 34:9, Işa 61:10, Hab 3:18

+ 1:48 1Şam 1:11, Luk 11:27

+ 1:49 Zeb 98:3, Zeb 110:9

+ 1:50 Kan 5:10, Kan 7:9

+ 1:51 Işa 51:9

+ 1:52 Eýp 5:11, Zeb 146:6, Ezk 21:26

+ 1:53 Zeb 106:9

+ 1:54 Gçk 17:19, Rim 4:13, Gal 3:16, Ýew 2:16

+ 1:59 Gçk 17:12, Lew 12:3

+ 1:68 Zeb 110:9, Zeb 129:8

+ 1:69 Res 3:21, Rim 1:2, Tit 1:1-2

+ 1:71 Zeb 105:10

+ 1:72 Lew 26:42, Zeb 104:8

+ 1:73 Gçk 22:16-18, Gçk 26:3, Ýew 6:13, Sep 3:15

+ 1:76 Luk 7:26, Luk 20:6, Mal 3:1, Mat 3:3, Mar 1:2-3

+ 1:77 Luk 3:3

+ 1:78 Zeb 83:12, Mal 4:2

+ 1:79 Zeb 106:10, Işa 9:2, Işa 42:7, Işa 49:9, Mat 4:16

+ 1:80 Luk 3:2

• 2:1 Mat 1:18-25

+ 2:1 Çöl 1:2, 1ÝÝ 21:1, Res 5:37

+ 2:4 Luk 1:26-27, 1Şam 17:58

+ 2:9 Res 12:7

+ 2:11 Mat 1:21, Işa 9:6

+ 2:12 1Şam 2:34, 2Pat 19:29

+ 2:13 Aýn 5:11

* 2:14 Hudaýdan… parahatlyk bolsun! – bu jümle käbir golýazmalarda Ýer ýüzünde parahatlyk, ynsanlar arasynda hoşniýetlilik bolsun! diýip duş gelýär.

+ 2:14 Zeb 148:1, Luk 19:38

+ 2:19 Dan 7:28, Luk 2:51

+ 2:21 Gçk 17:12-13, Lew 12:3

+ 2:22 Lew 12:4

+ 2:23 Msr 13:2,12.

+ 2:23 Msr 13:2

+ 2:24 Lew 12:8.

+ 2:24 Lew 12:8

+ 2:25 Işa 40:1, Işa 57:18

+ 2:30 Işa 42:6, Işa 49:6, Ýoh 8:12

+ 2:35 Ýoh 19:25

+ 2:37 Res 13:2, Res 14:23

+ 2:39 Mat 2:23, Luk 1:26-27

+ 2:41 Kan 16:1

+ 2:43 Lew 23:8

+ 2:50 Luk 9:45, Luk 18:34

+ 2:51 Dan 7:28, Luk 2:19

+ 2:52 1Şam 2:26

• 3:1 Mat 3:1-12, Mar 1:1-8, Ýoh 1:19-28

+ 3:1 Luk 13:1, Luk 23:1, Luk 9:7

+ 3:2 Mat 26:3, Ýoh 11:49, Luk 1:63, Luk 1:80, Ýoh 1:6-7

+ 3:4-6 Işa 40:3-5.

+ 3:6 Işa 40:3-5, Işa 52:10

+ 3:7 Mat 12:34, Mat 23:33

+ 3:8 Luk 16:24, Ýoh 8:33

+ 3:9 Luk 13:9, Mat 7:19

+ 3:10 Res 2:37, Res 16:30

+ 3:11 Işa 58:7, Mat 25:35, Ýak 2:15-16

+ 3:14 Luk 19:8

+ 3:15 Ýoh 1:19-20

+ 3:16 Ýow 2:28

+ 3:17 Işa 30:24, Mal 4:1, Mat 13:30

+ 3:20 Mat 11:2, Mat 14:1-12, Mar 6:17-18, Ýoh 3:24

• 3:21 Mat 3:13-17, Mar 1:9-11

+ 3:21 Res 7:56

+ 3:22 Işa 11:2, Ýoh 1:32-33, Mar 9:7, Ýoh 12:28, Işa 42:1, Luk 9:35, 2Pet 1:17

• 3:23 Mat 1:1-17

+ 3:23 Çöl 4:3

+ 3:27 1ÝÝ 3:17-19, Ezr 3:2, Hag 1:1

+ 3:31 2Şam 5:14

* 3:32 Sala – bu at Köne Ähtde Salmon diýip duş gelýär.

+ 3:32 1Şam 17:12, Işa 11:1, Rut 4:18-22

+ 3:33 Gçk 38, Çöl 26:21

+ 3:34 1ÝÝ 1:17-27

+ 3:38 Gçk 5

• 4:1 Mat 4:1-11, Mar 1:12-13

+ 4:2 1ÝÝ 21:1, 1Sal 3:5, Kan 9:9, 1Pat 19:8, Mat 21:18

+ 4:4 Kan 8:3.

+ 4:4 Kan 8:3

+ 4:6 1Ýoh 5:19, Aýn 13:2

+ 4:8 Kan 6:13.

* 4:8 Käbir golýazmalarda Ýok bol, şeýtan! diýen jümle hem bar.

+ 4:8 Kan 6:13

+ 4:10-11 Zeb 90:11-12.

+ 4:10 Zeb 90:11-12

+ 4:12 Kan 6:16.

+ 4:12 Kan 6:16

• 4:14 Mat 13:53-58, Mar 6:1-6

+ 4:15 Mar 1:21

+ 4:16 Mat 2:23, Luk 2:39

+ 4:18-19 Işa 61:1-2.

* 4:18 Käbir golýazmalarda döwlen ýürekleri bejermäge diýen jümle hem bar.

+ 4:18 Işa 11:2, Işa 58:6, Lew 25:10, Işa 61:1-2

+ 4:23 Mat 11:23, Mar 2:1-12, Ýoh 4:46-53

+ 4:24 Ýoh 4:44

+ 4:25 1Pat 17:1, 1Pat 18:2, Ýak 5:17

+ 4:26 1Pat 17:9

+ 4:27 2Pat 5:1-14.

+ 4:27 Lew 13:3, Çöl 12:10, 2ÝÝ 26:20, 2Pat 5:1-14

+ 4:30 Ýoh 8:59, Ýoh 10:39

• 4:31 Mar 1:21-28

+ 4:31 Mat 4:13

+ 4:32 Mat 7:28-29

+ 4:34 Mat 8:29, Mar 1:23-24, Luk 8:28, Res 19:15

+ 4:35 Luk 9:42, Res 8:7

• 4:38 Mat 8:14-17, Mar 1:29-34

+ 4:38 1Kor 9:5

* 4:41 Käbir golýazmalarda Sen Mesihsiň! diýen sözler hem bar.

+ 4:41 Zeb 2:7, Mat 12:16, Mar 3:12

• 4:42 Mar 1:35-39

+ 4:42 Luk 5:16

+ 4:43 Işa 61:1

* 4:44 Ýahudyýanyň – käbir golýazmalarda Jeliläniň.

• 5:1 Mat 4:18-22, Mar 1:16-20

* 5:1 Ginnesaret köli – bu Jelile kölüniň beýleki ady.

+ 5:1 Çöl 34:11, Mat 14:34, Mar 6:53

+ 5:4 Ýoh 21:6

+ 5:8 Işa 6:5

+ 5:10 Mat 13:47

• 5:12 Mat 8:1-4, Mar 1:40-45

+ 5:12 Lew 13:3, Çöl 12:10, 2Pat 5:1, 2ÝÝ 26:20, Mar 9:22

+ 5:14 Mat 9:30, Mat 17:9, Mar 1:34, Lew 14:1-32, Luk 17:14

+ 5:16 Mat 14:23, Luk 4:42

• 5:17 Mat 9:1-8, Mar 2:1-12

+ 5:17 Luk 6:19, Luk 8:46

+ 5:20 Mat 8:10, Mar 10:52, Luk 7:48

+ 5:21 Mat 26:65, Zeb 31:5, Işa 43:25

• 5:27 Mat 9:9-17, Mar 2:13-22

+ 5:29 Luk 19:6

+ 5:30 Luk 15:2

+ 5:32 Luk 15:7, 1Tim 1:15

• 5:33 Mat 9:14-17, Mar 2:18-22

+ 5:33 Mat 11:2, Luk 11:1, Ýoh 1:35, Luk 18:12

+ 5:34 Mat 25:1-13, Ýoh 3:29, Aýn 19:7, Aýn 21:2

+ 5:35 Mar 14:7, Luk 17:22

* 5:38 Käbir golýazmalarda Şeýdip, ikisi hem abat saklanýandyr diýen jümle hem bar.

• 6:1 Mat 12:1-14, Mar 2:23

* 6:1 Bir Sabat güni – käbir golýazmalarda Pesah baýramy geçenden soň ikinji Sabat güni.

+ 6:1 Kan 23:25

+ 6:2 Msr 20:8-10, Çöl 15:32-36

+ 6:3-4 1Şam 21:1-6.

+ 6:3 1Şam 21:6

+ 6:4 Msr 25:30, Lew 24:5-9

+ 6:6 Mar 1:21

+ 6:7 Luk 14:1, Luk 20:20

+ 6:9 Luk 14:3

+ 6:10 1Pat 13:6

• 6:12 Mat 10:1-4, Mar 3:13-19

+ 6:14 Mat 16:18, Ýoh 1:42

+ 6:15 Mat 9:9

+ 6:16 Luk 22:47

• 6:17 Mat 4:23

+ 6:19 Luk 5:17, Luk 8:46

+ 6:20 Sep 3:12

+ 6:21 Zeb 41:2, Işa 55:1, Ýoh 7:37, Wag 7:3, 2Kor 7:10

+ 6:22 1Pet 4:14

+ 6:23 Res 5:41, Ýak 1:2, 2Kor 12:10

+ 6:24 Amo 6:1, Mat 6:2, Ýak 5:1

+ 6:25 Işa 65:13, Sül 14:13, Işa 65:14

+ 6:26 Işa 30:10, Mik 2:11

• 6:27 Mat 5:38-48

+ 6:28 Luk 23:34, Res 7:60, 1Pet 3:9

+ 6:29 Agy 3:30, 1Pet 2:23, 1Kor 6:7

+ 6:30 Kan 15:7-8, Sül 21:26

+ 6:31 Mat 7:12

+ 6:35 Zeb 36:26

+ 6:36 Mat 5:7

• 6:37 Mat 7:1-5

+ 6:37 Rim 14:10, 1Kor 4:5, Rim 2:1, Rim 14:10, Ýak 2:13

+ 6:38 2Kor 9:6, Mar 4:24, Rim 2:1

+ 6:39 Mat 15:14

+ 6:40 Mat 10:24, Ýoh 13:16

• 6:43 Mat 7:17-20, Mat 12:33-35

+ 6:45 Sül 12:5, Mat 15:18, Ýak 3:6

• 6:46 Mat 7:24-27

+ 6:46 Hoş 8:2, Mat 7:22, Mat 25:11, Ýoh 13:13

* 6:48 Sebäbi ol berk salnypdy – bu jümle käbir golýazmalarda sebäbi onuň binýady gaýanyň üstünde tutulypdy diýip duş gelýär.

+ 6:48 Sül 10:25, Sül 12:3

• 7:1 Mat 8:5-13

+ 7:4 Res 10:2

+ 7:7 Zeb 106:20

+ 7:13 Mat 20:34

+ 7:14 Luk 8:54

+ 7:15 1Pat 17:23, 2Pat 4:36

+ 7:16 Kan 18:15, Mat 21:11

• 7:18 Mat 11:2-19

+ 7:19 Ýoh 4:25, Ýoh 6:14, Ýoh 11:27

+ 7:22 Işa 35:5, Işa 61:1

+ 7:23 Ýoh 6:61, Ýoh 16:1

+ 7:24 Luk 3:2

+ 7:26 Mat 14:5, Mat 21:26

+ 7:27 Mal 3:1.

+ 7:27 Msr 23:20, Mal 3:1, Mar 1:2

+ 7:28 Luk 1:15

+ 7:29 Luk 3:12

+ 7:33 Mat 3:4, Luk 1:15

+ 7:34 Ýoh 2:1, Ýoh 12:2, Luk 5:30

• 7:36 Mat 26:6-13, Mar 14:3-9, Ýoh 12:1-8

+ 7:39 Luk 15:2

+ 7:41 Mat 18:28

+ 7:42 Mat 6:14, Mar 11:25-26, Efe 4:32, Kol 3:13

+ 7:46 Zeb 22:5

+ 7:48 Luk 5:20

+ 7:50 Luk 8:48, Luk 17:19, Luk 18:42, Efe 2:8

+ 8:1 Luk 4:43

+ 8:2 Luk 23:49, Mat 27:56, Mar 16:9, Luk 24:10, Ýoh 19:25

+ 8:3 Luk 24:10

• 8:4 Mat 13:1-9, Mar 4:1-9

+ 8:7 Ýrm 4:3

+ 8:8 Mat 11:15, Aýn 2:7

• 8:9 Mat 13:10-23, Mar 4:10-25

+ 8:10 Mat 19:11, Işa 6:9, Işa 42:20, Ýrm 5:21

+ 8:11 Işa 55:10-11, Res 8:4

+ 8:13 Gal 1:6, Ýew 6:4

+ 8:14 Mat 6:25, Mar 10:23, 1Tim 6:10

+ 8:15 Ýoh 15:5

+ 8:16 Mat 5:15, Luk 11:33

+ 8:17 Mat 10:26, Luk 12:2

+ 8:18 Sül 9:9

• 8:19 Mat 12:46-50, Mar 3:31-35

+ 8:19 Mar 6:3, Ýoh 2:12, Ýoh 7:3, Res 1:14, 1Kor 9:5, Gal 1:19

+ 8:21 Ýoh 15:14, Ýew 2:11

• 8:22 Mat 8:23-27, Mar 4:35-41

+ 8:22 Mat 8:18, Mar 4:35

+ 8:24 Zeb 64:8, Zeb 88:10, Zeb 103:7

• 8:26 Mat 8:28-34, Mar 5:1-20

* 8:26 Gerasalylar – käbir golýazmalarda gadaralylar. Seret: Mat 8:28.

+ 8:28 Luk 4:34

* 8:30 Goşun – grekçe Legion. Bu söz alty müň esgerli goşuny aňladýar.

+ 8:35 Luk 10:39

+ 8:37 Luk 5:8, Res 16:39

+ 8:39 Zeb 65:16

• 8:40 Mat 9:18-26, Mar 5:21-43

+ 8:41 Luk 13:14, Res 13:15, Res 18:8

* 8:43 Ol hiç zatdan haýyr tapmandy – käbir golýazmalarda Ol bary-ýoguny lukmanlara sarp edip, hiç zatdan haýyr tapmandy.

+ 8:43 Lew 15:25

+ 8:44 Mar 3:10

* 8:45 Käbir golýazmalarda Petrus bilen ýanyndakylar.

+ 8:46 Luk 5:17, Luk 6:19

+ 8:48 Luk 7:50, Efe 2:8

+ 8:51 Mar 14:33, Luk 9:28

+ 8:52 Ýoh 11:11

+ 8:54 Mar 1:31, Mar 9:27, Res 3:7, Res 9:41, Luk 7:14

+ 8:56 Mar 1:44, Mar 9:9

• 9:1 Mat 10:5-15, Mar 6:7-13

+ 9:1 Luk 6:12-16

+ 9:5 Res 13:51

+ 9:6 Mar 1:15

• 9:7 Mat 14:1-12, Mar 6:14-29

+ 9:7 Luk 3:1, Luk 9:19

+ 9:8 1Pat 17:1, Mal 4:5

+ 9:9 Luk 3:19-20, Luk 23:8

• 9:10 Mat 14:13-21, Mar 6:30-44, Ýoh 6:1-14

* 9:10 Betsaýda diýen şähere gitdi – bu jümle käbir golýazmalarda Betsaýda diýen şäheriň golaýynda bir çola ýere çekildi diýip duş gelýär.

+ 9:10 Luk 9:2

+ 9:13 2Pat 4:42-44

• 9:18 Mat 16:13-19, Mar 8:27-29

+ 9:19 Luk 9:7, 1Pat 17:1, Mal 4:5

+ 9:20 Luk 22:67, Ýoh 11:27

• 9:21 Mat 16:20-28, Mar 8:30

+ 9:22 Luk 17:25, Luk 18:33, Luk 24:7, Ýoh 2:19

+ 9:23 Mat 10:38-39, Luk 14:27

+ 9:25 Luk 12:20

+ 9:26 Rim 1:16, 2Tim 1:8, Kan 33:2, Dan 7:13, Zak 14:5

+ 9:27 Luk 21:32, Ýoh 21:22

• 9:28 Mat 17:1-8, Mar 9:2-8

+ 9:28 Mar 14:33, Luk 8:51

+ 9:29 Dan 7:9

+ 9:30 Mal 4:5

* 9:35 Saýlap-seçenimdir – käbir golýazmalarda söýgülimdir.

+ 9:35 Işa 42:1, Luk 23:35, Kan 18:15, 2Pet 1:17

• 9:37 Mat 17:14-18, Mar 9:14-27

+ 9:42 Luk 4:35

• 9:43 Mat 17:22-23, Mar 9:30-32

+ 9:44 Luk 9:22, Luk 18:32-33

+ 9:45 Luk 2:50, Luk 18:34

• 9:46 Mat 18:1-5, Mar 9:33-40

+ 9:48 Mat 10:40, Luk 10:16, Ýoh 13:20

+ 9:49 Mat 7:22, Mat 12:27, Res 19:13, Çöl 11:28

+ 9:50 Luk 11:23

+ 9:51 Luk 24:51, Res 1:9

+ 9:52 Mat 10:5

* 9:54 Gökden ot ýagdyrmagymyzy isleýärsiňmi? – käbir golýazmalarda Ylýasyň edişi ýaly gökden ot ýagdyrmagymyzy isleýärsiňmi?

+ 9:54 2Pat 1:10, Aýn 13:13

* 9:55-56 Olara käýedi – käbir golýazmalarda olara käýäp, «Siz haýsy ruha degişlidigiňizi bilmeýärsiňiz. Çünki Ynsan Ogly adamlary ýok etmäge däl-de, olary halas etmäge gelendir» diýdi diýen sözler hem bar.

• 9:57 Mat 8:19-22

* 9:57 Nirä gitseň – käbir golýazmalarda Ýa Reb! Nirä gitseň.

+ 9:61 1Pat 19:20

• 10:1 Mat 10:7-16

* 10:1 Ýetmiş iki – käbir golýazmalarda ýetmiş.

+ 10:2 Mat 9:37-38, Ýoh 4:35

+ 10:3 Mat 10:16

+ 10:4 2Pat 4:29

+ 10:7 Gal 6:6, 1Tim 5:18

+ 10:8 1Kor 10:27

+ 10:9 Mar 1:15

+ 10:11 Res 13:51

+ 10:12 Gçk 18:20, Gçk 19:24, Ýrm 23:14, Ezk 16:48

• 10:13 Mat 11:20-24

+ 10:13 Mar 6:45, Mar 8:21, Mar 3:7

+ 10:14 Işa 23:1, Ýrm 47:4, Ezk 26:2, Ýow 3:4, Amo 1:9, Zak 9:2

+ 10:15 Işa 14:13, Işa 14:15

+ 10:16 Mat 10:40, Mat 25:45, Ýoh 13:20, Gal 4:14

+ 10:17 Mar 16:17, Res 5:16, Res 8:7, Res 16:18, Res 19:12

+ 10:18 Işa 14:12, Aýn 9:1, Aýn 12:8-9

+ 10:19 Zeb 90:13, Mar 16:18, Res 28:3-5

+ 10:20 Msr 32:32, Zeb 68:29, Ýew 12:23, Aýn 3:5

• 10:21 Mat 11:25-27, Mat 13:16-17

+ 10:21 Eýp 37:24, Işa 29:14

+ 10:22 Ýoh 6:46, Ýoh 7:29, Ýoh 8:19, Ýoh 10:15

+ 10:23 Mat 13:16-17

+ 10:24 Ýew 11:13, 1Pet 1:10-12

+ 10:25 Luk 18:18

+ 10:27 Kan 6:5; Lew 19:18.

+ 10:27 Kan 6:5, Kan 11:13, Ýeş 22:5, Lew 19:18, Mat 22:37, Mar 12:30

+ 10:28 Lew 18:5, Rim 10:5, Gal 3:12

+ 10:32 Çöl 8:19

+ 10:33 2Pat 17:34, Ýoh 4:9, Ýoh 8:48

+ 10:34 Işa 1:6

+ 10:38 Ýoh 11:1, Ýoh 12:2

+ 10:39 Luk 8:35

+ 10:41 Luk 12:25

+ 10:42 Zeb 15:5

• 11:1 Mat 6:9-15, Mat 7:7-11

+ 11:1 Mat 11:2, Mar 2:18, Ýoh 1:35

* 11:2 Atamyz – käbir golýazmalarda Göklerdäki Atamyz.

* 11:2 Käbir golýazmalarda Gökde bolşy ýaly, ýerde-de Seniň islegiň amala aşsyn diýen jümle hem bar.

+ 11:3 Sül 30:8

* 11:4 Käbir golýazmalarda bizi şeýtandan halas et diýen jümle hem bar.

+ 11:4 Mat 26:41

+ 11:10 Sül 8:17, Mat 18:19, Mat 21:22, Mar 11:24, Ýoh 14:13-14, 1Ýoh 3:22, 1Ýoh 5:14

* 11:11 Balyk dilände – käbir golýazmalarda çörek dilände, oňa daş berer? Ýa-da balyk dilände.

+ 11:13 Gçk 6:5, Mat 12:34, Res 2:38

• 11:14 Mat 12:22-30, Mat 12:43-45, Mar 3:20-27

* 11:15 Beýelzebul – şeýtanyň beýleki ady. Sözlüge seret.

+ 11:15 2Pat 1:2, Mat 9:34, Mat 10:25

+ 11:16 Mar 8:11, 1Kor 1:22

+ 11:19 Luk 9:49, Res 19:13

+ 11:22 Işa 49:24-25

+ 11:23 Luk 9:50

+ 11:26 2Pet 2:20

+ 11:27 Luk 1:48

+ 11:28 Ýoh 13:17, Ýak 1:22, Rim 2:13

• 11:29 Mat 12:38-42, Mat 16:1-4, Mar 8:11-13

+ 11:31 1Pat 10:1-10.

+ 11:31 1Pat 10:1-13, Mat 12:6

+ 11:32 Ýun 3:4-10.

+ 11:32 Ýun 3:5

• 11:33 Mat 6:22-23

+ 11:33 Mat 5:15, Mar 4:21, Luk 8:16

• 11:37 Mat 23:1-36, Mar 12:38-40, Luk 20:45-47

+ 11:38 Mar 7:3-5

+ 11:42 Luk 18:12

+ 11:43 Luk 14:7, Luk 20:46

+ 11:44 Sül 26:23

+ 11:48 Res 7:51-52

+ 11:49 Mat 21:35

+ 11:50 Neh 9:26, Aýn 18:24, Gçk 4:8, 1Ýoh 3:12, Ýew 11:4, 2ÝÝ 24:21

+ 11:54 Luk 20:20

+ 12:1 Mat 16:6, Mar 8:15, 1Kor 5:7-8

+ 12:2 Mat 10:26, Mar 4:22, Luk 8:17

• 12:4 Mat 10:17-20, Mat 10:28-33

+ 12:4 Zeb 55:5, Zeb 117:6, Sül 29:25, Işa 51:7, Işa 51:12

+ 12:5 Ýew 10:31

+ 12:7 Mat 6:26, Mat 12:12

+ 12:8 Rim 10:9, Aýn 3:5

+ 12:9 Mat 25:12, 1Ýoh 2:23, 2Tim 2:12

+ 12:10 Mat 12:31-32, Mar 3:29

+ 12:12 Sül 16:1

• 12:13 Mat 6:19-21, Mat 6:25-34

+ 12:15 1Tim 6:6-10, Msr 20:17, Zeb 61:11

+ 12:19 Işa 22:13

+ 12:20 Zeb 38:7, Wag 2:18, Wag 6:2

+ 12:21 1Tim 6:18

+ 12:22 Fil 4:6, 1Pet 5:7

+ 12:24 Mat 10:31, Mat 12:12

+ 12:27 1Pat 10:4-7

+ 12:28 Mat 8:26, Mat 14:31, Mat 16:8

+ 12:31 Zeb 36:4

+ 12:32 Işa 40:11, Ýoh 10:16, Luk 22:29

+ 12:33 Mat 19:21, Luk 18:22

• 12:35 Mat 24:45-51

+ 12:36 Aýn 3:20

* 12:39 Öýüni talatmazdy – käbir golýazmalarda oýa bolardy, öýüni talatmazdy.

+ 12:39 2Pet 3:10, 1Sal 5:2

+ 12:43 Mat 25:21, Ýoh 13:17

+ 12:45 Mat 25:5

+ 12:48 Lew 5:17

• 12:49 Mat 10:34-36

+ 12:50 Mar 10:38

+ 12:51 Res 14:4

+ 12:53 Mik 7:6

• 12:54 Mat 5:25-26, Mat 16:2-3

+ 12:58 Sül 25:8

+ 13:1 Luk 3:1, Luk 23:1

+ 13:2 Eýp 4:7

+ 13:4 Işa 8:6, Ýoh 9:7, Ýoh 9:11

+ 13:6 Işa 5:2, Mat 21:19, Mar 11:13

+ 13:7 Mat 7:19, Luk 3:9

+ 13:10 Mat 4:23, Mar 6:2

+ 13:13 Zeb 144:14, Zeb 145:8

+ 13:14 Luk 8:41, Res 13:15, Res 18:8, Msr 20:9

+ 13:15 Luk 14:5

+ 13:17 1Pet 3:16

• 13:18 Mat 13:31-33, Mar 4:30-32

+ 13:19 Mat 17:20, Luk 17:6, Ezk 17:23, Ezk 31:6, Dan 4:9

+ 13:21 1Kor 5:6, Gal 5:9

• 13:22 Mat 7:13-14, Mat 7:21-23

+ 13:25 Mat 25:11-12

+ 13:27 Zeb 6:9

+ 13:28 Mat 8:12

+ 13:29 Mat 8:11, Efe 3:6

+ 13:30 Mat 19:30, Mat 20:16, Mar 10:31

• 13:31 Mat 23:37-39

+ 13:31 Luk 3:1, Luk 9:7

+ 13:34 2ÝÝ 24:21, Neh 9:26, Res 7:52, Kan 32:11-12, Rut 2:12, Zeb 146:2

+ 13:35 Zeb 117:26.

+ 13:35 Zeb 117:26, Luk 19:38

+ 14:1 Luk 6:7, Luk 20:20

+ 14:3 Mat 12:10, Mar 3:4

* 14:5 Ogluňyz – käbir golýazmalarda eşegiňiz.

+ 14:5 Luk 13:15

+ 14:7 Luk 11:43

+ 14:8 Sül 25:6-7

+ 14:11 Mat 23:12, Luk 18:14

+ 14:14 1Kor 15:23, 1Sal 4:16

• 14:15 Mat 22:1-10

+ 14:15 Aýn 19:9

+ 14:20 Kan 24:5

• 14:25 Mat 10:37-38

+ 14:26 Ýoh 12:25

+ 14:27 Mat 16:24, Luk 9:23

+ 14:34 Mat 5:13, Mar 9:50

+ 14:35 Mat 11:15, Luk 8:8, Aýn 2:7

• 15:1 Mat 18:12-14

+ 15:2 Luk 5:30, Luk 19:7

+ 15:4 Ezk 34:6, Ezk 34:11

+ 15:6 1Pet 2:25

+ 15:7 Luk 5:31-32

+ 15:12 Kan 21:17

+ 15:18 Msr 10:16

+ 15:22 Zak 3:4

+ 15:24 Rim 11:15, Efe 2:1, Efe 2:5, Kol 2:13

+ 15:30 Sül 29:3

* 16:6 Ýüz çelek – grekçe ýüz bat takm. 4000 litr.

* 16:7 Müň halta – grekçe ýüz kor takm. 30000 kg.

+ 16:8 Ýoh 12:36, 1Sal 5:5

+ 16:10 Mat 25:21, Luk 19:17

+ 16:11 Sül 24:4

+ 16:13 Mat 6:24

• 16:14 Mat 11:12-13

+ 16:14 1Tim 6:10

+ 16:15 1Şam 16:7, 1Pat 8:39, Sül 21:2, Ýrm 11:20

+ 16:16 Mat 3:2, Luk 4:43, Mat 11:12-13

+ 16:17 Mat 5:18

+ 16:18 Mal 2:16, Mat 5:32, Mat 19:19

+ 16:22 Mat 18:10, Res 12:15

+ 16:23 Mat 11:23, Mat 8:11

+ 16:24 Luk 3:8

+ 16:29 Res 26:22, Res 28:23

+ 16:31 Mat 28:11-15, Ýoh 12:10-11

• 17:1 Mat 18:6-7, Mat 18:21-22

+ 17:1 Luk 22:22

+ 17:2 Mar 9:42

+ 17:3 Lew 19:17, Mat 18:15

+ 17:4 Mat 6:14

+ 17:5 Mar 9:24

+ 17:6 Mat 17:20, Luk 13:19

+ 17:12 Lew 13:3, Luk 5:11, Lew 13:46

+ 17:14 Lew 14:1-32, Mat 8:4, Mar 1:44, Luk 5:14

+ 17:16 Luk 5:12, 2Pat 17:34, Ýoh 4:9

+ 17:19 Mar 10:52, Luk 7:50, Efe 2:8

• 17:20 Mat 24:23-28, Mat 24:37-41

+ 17:20 Luk 19:11, Res 1:6

+ 17:22 Luk 5:35, Ýoh 8:56

+ 17:23 Mar 13:21, Luk 21:28

+ 17:25 Luk 9:22

+ 17:26-27 Gçk 6:5-8; 7:6-24.

+ 17:26 Gçk 6:5

+ 17:27 Gçk 6:14, Gçk 7:21

+ 17:28-30 Gçk 18:20-33; 19:24-25.

+ 17:29 Gçk 19:16, Gçk 19:24, 2Pet 2:6-8

+ 17:31 Mar 13:15

+ 17:32 Gçk 19:26.

+ 17:32 Gçk 19:26

+ 17:33 Mat 10:39

* 17:35 Käbir golýazmalarda 36-njy aýat duş gelýär: Ekin meýdanynda iki adam bolar, biri alnar, biri goýlar.

+ 18:1 Luk 21:36, Rim 12:12, Efe 6:18, Kol 4:2, 1Sal 5:17

+ 18:7 Zeb 21:3, Zeb 87:2, Aýn 6:10, Mar 13:20, Rim 8:33, Kol 3:12, Tit 1:1

+ 18:8 Ýew 10:37

+ 18:9 Luk 16:15

+ 18:10 Res 3:1

+ 18:11 Mat 6:5

+ 18:12 Luk 5:33, Luk 11:42

+ 18:13 Zeb 78:9, Dan 9:19

+ 18:14 Mat 23:12, Luk 14:11

• 18:15 Mat 19:13-15, Mar 10:13-16

+ 18:17 Mat 18:3

• 18:18 Mat 19:16-30, Mar 10:17-31

+ 18:18 Luk 10:25

+ 18:19 Zeb 105:1, Zeb 118:68

+ 18:20 Msr 20:12-16; Kan 5:16-20.

+ 18:20 Msr 20:12-16

+ 18:21 Fil 3:6

+ 18:22 Luk 12:33

+ 18:24 Zeb 48:7-8

+ 18:27 Gçk 18:14, Eýp 42:2, Ýrm 32:17, Mar 14:36

+ 18:28 Luk 5:11

+ 18:29 Luk 14:26

• 18:31 Mat 20:17-19, Mar 10:32-34

+ 18:33 Luk 9:22, Luk 24:7, Ýoh 2:19

+ 18:34 Luk 2:50, Luk 9:45

• 18:35 Mat 20:29-34, Mar 10:46-52

+ 18:35 Ýeş 6:1, 1Pat 16:34

+ 18:38 2Şam 7:12-16, Mat 22:42, Luk 1:32

+ 18:42 Luk 7:50, Efe 2:8

+ 19:1 Ýeş 6:1, 1Pat 16:34

+ 19:7 Luk 5:30, Luk 15:2

+ 19:8 Msr 22:1, 2Şam 12:6, Luk 3:14

+ 19:9 Luk 3:8, Ýoh 8:33, Ýoh 8:39

• 19:11 Mat 25:14-30

+ 19:11 Luk 17:20, Res 1:6

* 19:13 Bir horjun pul – grekçe on mina. Bir mina takmynan üç aýlyk gazanç puluna deňdir.

+ 19:14 Ýoh 15:8

+ 19:17 Luk 16:10

+ 19:22 Eýp 9:20, Eýp 15:6, 1Pat 20:40

+ 19:26 Mat 13:12

+ 19:27 Mat 22:7, Luk 20:16

• 19:28 Mat 21:1-11, Mar 11:1-11, Ýoh 12:12-19

+ 19:29 2Şam 15:30, Zak 14:4, Res 1:12

+ 19:36 2Pat 9:13

+ 19:38 Zeb 117:25.

+ 19:38 Zeb 117:25-26, Zeb 148:1

+ 19:39 Mat 21:15-16

+ 19:40 Hab 2:11

+ 19:41 Ýoh 11:35

+ 19:42 Zeb 80:14, Işa 48:18

+ 19:43 Işa 29:3, Ýrm 6:6, Ezk 4:2, Ezk 26:8

+ 19:44 Zeb 136:9, Luk 21:6

• 19:45 Mat 21:12-17, Mar 11:15-19, Ýoh 2:13-22

+ 19:46 Işa 56:7.

+ 19:46 Işa 56:7, Ýrm 7:11

• 20:1 Mat 21:23-27, Mar 11:27-33

+ 20:2 Res 4:7

+ 20:4 Luk 3:3

+ 20:5 Luk 7:30

+ 20:6 Luk 7:26, Luk 9:8

• 20:9 Mat 21:33-46, Mar 12:1-12

+ 20:9 Zeb 79:9, Işa 5:1, Nag 8:11, Mar 13:34

+ 20:12 Luk 11:48-49

+ 20:13 Mat 3:17, Ýew 1:1

+ 20:14 Ýew 1:2

+ 20:15 Ýew 13:12

+ 20:16 Res 13:46

+ 20:17 Zeb 117:22.

+ 20:17 Zeb 117:22

+ 20:18 Işa 8:14-15.

+ 20:18 Işa 8:14-15, Işa 28:16

• 20:19 Mat 22:15-22, Mar 12:13-17

+ 20:20 Luk 6:7, Luk 14:1, Luk 11:54

+ 20:22 Mat 17:24-25

+ 20:23 Mar 7:6, Luk 12:1

+ 20:25 Rim 13:7

• 20:27 Mat 22:23-33, Mar 12:18-27

+ 20:27 Res 23:8

+ 20:28 Kan 25:5-6.

+ 20:28 Kan 25:5

+ 20:35 2Sal 1:5

+ 20:37 Msr 3:6.

+ 20:37 Msr 3:2, Msr 3:6

+ 20:40 Mat 22:46

• 20:41 Mat 22:41-46, Mar 12:35-40

+ 20:41 2Şam 7:12-16, Luk 1:32, Luk 18:38

+ 20:42-43 Zeb 109:1.

* 20:42 Reb – Zeburda bu söz reb bolup, patyşa ýüzlenilende ulanyldy, bu ýerde bolsa Reb Mesihe degişli.

+ 20:42 Zeb 109:1, Res 2:34-35

+ 20:46 Luk 11:43

• 21:1 Mar 12:41-44

+ 21:1 2Pat 12:9, Mat 27:6, Ýoh 8:20

+ 21:4 2Kor 8:1-3, 2Kor 8:12

• 21:5 Mat 24:1-14, Mar 13:1-13

+ 21:6 Luk 19:44

+ 21:8 1Ýoh 3:7, Kol 2:8, 2Sal 2:3, Ýrm 14:14

+ 21:10 2ÝÝ 15:6, Aýn 6:4

+ 21:11 Res 11:28, Aýn 6:8, Aýn 6:12

+ 21:12 Res 4:3, Res 17:6, Res 18:12, Res 24:1, Res 25:6

+ 21:15 Res 6:10

+ 21:18 1Şam 14:45, 2Şam 14:11, Res 27:34

• 21:20 Mat 24:15-21, Mar 13:14-19

+ 21:23 Mat 27:25, 1Sal 2:16

+ 21:24 Aýn 11:2

• 21:25 Mat 24:29-31, Mar 13:24-27

+ 21:27 Dan 7:13

• 21:29 Mat 24:32-35, Mar 13:28-31

+ 21:32 Luk 9:27

+ 21:33 Zeb 101:26-27, Işa 51:6, 2Pet 3:10

+ 21:34 Işa 24:17

+ 21:36 Mat 25:13, 1Sal 5:6, Luk 18:1, Rim 12:12, Efe 6:18, Kol 4:2, 1Sal 5:17

+ 21:37 Mat 21:23, Mat 26:55

• 22:1 Mat 26:1-5, Mat 26:14-16, Mar 14:1-2, Mar 14:10-11, Ýoh 11:45-53

+ 22:1 Msr 12:1-30

+ 22:3 Ýoh 13:2

+ 22:6 Res 1:16

• 22:7 Mat 26:17-25, Mar 14:12-21, Ýoh 13:21-30

+ 22:7 Msr 12:6, 1Kor 5:7

• 22:14 Mat 26:26-30, Mar 14:22-26, 1Kor 11:23-25

+ 22:16 Aýn 19:9

+ 22:19 Ýoh 6:51, 1Kor 10:16, 1Kor 11:24

+ 22:20 Msr 24:8, Ýrm 31:31

+ 22:21 Zeb 40:10, Ýoh 13:18

+ 22:22 Res 2:23

• 22:24 Mat 18:1-5, Mar 9:33-37, Luk 9:46-50

+ 22:26 Mat 20:26, Mar 10:43-44

+ 22:27 Mat 20:28, Ýoh 13:4-5

+ 22:28 Ýew 2:18

+ 22:29 Luk 12:32

+ 22:30 Mat 19:28, Aýn 3:21

• 22:31 Mat 26:31-35, Mar 14:27-31, Ýoh 13:36-38

+ 22:31 Eýp 1:6-12, Amo 9:9

+ 22:32 Ýoh 17:9

+ 22:33 Ýoh 21:19, Res 12:4

+ 22:35 Luk 9:3, Luk 10:4

+ 22:37 Işa 53:12.

+ 22:37 Işa 53:12

• 22:39 Mat 26:36-46, Mar 14:32-42

+ 22:40 Mat 6:13

+ 22:42 Mar 10:38, Ýoh 18:11, Ýew 5:7, Mat 6:10

+ 22:43 Mat 4:11, Mar 1:13

• 22:47 Mat 26:47-56, Mar 14:43-50, Ýoh 18:3-11

+ 22:47 Res 1:16

+ 22:49 Luk 22:38

+ 22:53 Luk 20:1, Efe 6:12

• 22:54 Mat 26:57-58, Mat 26:69-75, Mar 14:53-54, Mar 14:66-72, Ýoh 18:12-18, Ýoh 18:25-27

+ 22:61 Luk 22:34

• 22:63 Mat 26:67-68, Mar 14:65

+ 22:63 Işa 50:6

• 22:66 Mat 26:59-66, Mar 14:55-64, Ýoh 18:19-24

+ 22:69 Zeb 109:1, Mar 16:19, Res 7:56, Ýew 1:3

+ 22:71 Mat 9:3, Ýoh 10:36

• 23:1 Mat 27:1-2, Mat 27:11-14, Mar 15:1-5, Ýoh 18:28-30

+ 23:1 Luk 3:1, Luk 13:1, Res 3:13, Res 4:27, 1Tim 6:13

+ 23:2 Res 17:7, Luk 20:25

+ 23:3 Mat 2:2

+ 23:4 Ýoh 18:38, Ýoh 19:4, Ýew 4:15

+ 23:7 Luk 3:1, Luk 9:7

+ 23:8 Luk 9:9

• 23:13 Mat 27:15-26, Mar 15:6-15, Ýoh 18:39

* 23:16 Käbir golýazmalarda 17‑nji aýat duş gelýär: Pilat baýramçylyk mynasybetli halka bir adamy boşadyp bermelidi.

• 23:26 Mat 27:32-44, Mar 15:21-32, Ýoh 19:17-27

+ 23:29 Mar 13:17, Luk 21:23

+ 23:30 Hoş 10:8.

+ 23:30 Hoş 10:8, Aýn 6:16

+ 23:31 Ezk 20:47

+ 23:34 Res 7:60, Zeb 21:19

+ 23:35 Işa 42:1, Luk 9:35, Ýoh 10:18

* 23:38 Käbir golýazmalarda grekçe, latynça we ýewreýçe diýen jümle hem bar.

+ 23:41 Luk 23:4, Ýew 4:15

• 23:44 Mat 27:45-56, Mar 15:33-41, Ýoh 19:28-30

+ 23:44 Amo 8:9

+ 23:45 Msr 26:33, Lew 16:2

+ 23:46 Zeb 30:6.

+ 23:46 Zeb 30:6, Res 7:59

+ 23:48 Luk 18:13

+ 23:49 Luk 8:2

• 23:50 Mat 27:57-61, Mar 15:42-47, Ýoh 19:38-42

+ 23:53 Işa 53:9

+ 23:56 Msr 20:10, Kan 5:14

• 24:1 Mat 28:1-10, Mar 16:1-8, Ýoh 20:1-10

* 24:1 Hepdäniň birinji güni – bu ýewreýleriň senenamasy boýunça ýekşenbe günüdir.

+ 24:4 Ýoh 20:12

+ 24:7 Luk 9:22, Luk 18:33, Ýoh 2:19

+ 24:8 Ýoh 2:22

+ 24:10 Mar 15:40, Luk 8:2-3

+ 24:11 Mar 16:11

• 24:13 Mar 16:12-13

* 24:13 On çakrym – grekçe altmyş stadios. Bu takm. 11 kilometre deňdir.

+ 24:16 Ýoh 20:14

+ 24:18 Ýoh 19:25

+ 24:20 Res 2:23

+ 24:26 1Pet 1:11

+ 24:27 Gçk 3:15, Gçk 12:3, Gçk 22:8, Çöl 21:9, Çöl 24:17, Kan 18:15, 2Şam 7:12-14, Zeb 15:10, Işa 7:14, Işa 9:2, Işa 11:1, Işa 50:6, Işa 53, Ýrm 23:5-6, Dan 7:13, Dan 9:24-27, Mik 5:2, Zak 9:9, Zak 12:10, Zak 13:7, Res 8:35

+ 24:30 Luk 9:16

+ 24:34 1Kor 15:5

• 24:36 Mat 28:16-20, Mar 16:14-18, Ýoh 20:19-23, Res 1:6-8

+ 24:37 Mat 14:26, Mar 6:49

+ 24:39 1Ýoh 1:1

+ 24:41 Ýoh 21:5

* 24:42 Käbir golýazmalarda we biraz bal diýen sözler hem bar.

+ 24:45 Res 16:14

+ 24:46 Luk 24:27

+ 24:48 Res 1:8

+ 24:49 Ýoh 14:26, Res 1:8, Res 1:4, Res 2:4

• 24:50 Mar 16:19-20, Res 1:9-11

+ 24:50 Mat 21:17, Luk 19:29, Ýoh 11:18, Res 1:9

+ 24:52 Mat 28:9

* 24:53 Käbir golýazmalarda Omyn diýen söz hem bar.

+ 24:53 Res 2:46, Res 3:1, Res 5:21

+ 1:1 Gçk 1:1, Aýn 19:13, Ýoh 20:28, 1Ýoh 5:20, Fil 2:6

+ 1:3 Zeb 32:6, 1Kor 8:6, Kol 1:16, Ýew 1:2

+ 1:4 Ýoh 5:26, Ýoh 11:25, 1Ýoh 1:2, 1Ýoh 5:11, Ýoh 8:12, Ýoh 9:5, Ýoh 12:46

+ 1:6 Mat 3:1, Mar 1:4, Luk 1:80, Luk 3:2

+ 1:7 Ýoh 3:26, Ýoh 5:33, Ýoh 10:41, Ýoh 20:31, Res 19:4

+ 1:9 Zeb 35:10, Işa 49:6, 1Pet 2:9

+ 1:11 Ýoh 5:43

+ 1:12 Mat 5:9, 1Ýoh 3:1, 1Ýoh 5:1, Rim 8:14

+ 1:13 Ýoh 3:3, Ýak 1:18

+ 1:14 1Ýoh 4:2, 2Ýoh 1:7, 1Tim 3:16, Ýew 2:14

+ 1:15 Mat 3:11

* 1:17 Mesih – ýewreýler bu sözi Hudaý tarapyndan wada berlen Patyşa babatynda ulanýardylar, heniz hem ulanýarlar. Sözlüge seret.

+ 1:17 Kan 33:4, Ýoh 7:19, Ýoh 14:6

* 1:18 Ogul – Köne Ähtde patyşalar «Hudaýyň ogly» diýip atlandyrylýardy. Täze Ähtde bolsa bu at Hudaý tarapyndan saýlanyp-seçilen diýmegi aňladýar. Sözlükde «Hudaýyň Ogly» sözüne seret.

* 1:18 Atasynyň gujagyndaky Özi-de Hudaý bolan ýeke-täk Ogly – käbir golýazmalarda Atasynyň gujagyndaky ýeke-täk Ogly.

+ 1:18 Msr 33:20, Ýoh 6:46, 1Ýoh 4:12, Kol 1:15, 1Tim 6:16

• 1:19 Mat 3:1-12, Mar 1:2-8, Luk 3:15-17

+ 1:20 Res 13:25

+ 1:21 Mal 4:5, Mat 17:12-13, Luk 1:17, Kan 18:15, Kan 18:18-19

+ 1:23 Işa 40:3.

+ 1:23 Işa 40:3

+ 1:29 Msr 12:3, Lew 1:10, Işa 53:7, 1Pet 1:19, 1Ýoh 2:2, 1Ýoh 4:10

+ 1:31 Luk 1:17

+ 1:32 Işa 11:2, Mat 3:16, Mar 1:10, Luk 3:22

+ 1:33 Ýow 2:28, Res 1:5

+ 1:35 Mat 11:2, Mar 2:18, Luk 11:1

+ 1:36 Ýoh 1:29

+ 1:38 Ýoh 18:4, Ýoh 18:7

+ 1:40 Mat 4:18-20, Mar 1:16-20, Luk 5:2-11

+ 1:41 Ýoh 4:25

* 1:42 Kepas – bu arameý sözi bolup, grek dilinde Petrus görnüşde ulanylýar, bularyň ikisi hem gaýa diýmegi aňladýar.

+ 1:42 Mat 16:18, Mar 3:16, Gal 1:18, 1Kor 1:12

+ 1:44 Ýoh 12:21

+ 1:45 Ýoh 21:2, Kan 18:15, Luk 24:27, Mat 2:23, Luk 2:39

+ 1:47 Zeb 31:2, Rim 9:6

+ 1:49 Zeb 2:7, Mat 27:11, Mat 27:42, Ýoh 11:27

+ 1:51 Gçk 28:12, Dan 7:13

+ 2:1 Ýoh 4:46, Ýoh 21:2

+ 2:4 Mar 14:41, Ýoh 7:6, Ýoh 7:30, Ýoh 8:20, Ýoh 13:1

* 2:6 Uly göwrümli – grekçe iki ýa-da üç metretes saklaýan. Bir metretes takm. 40 litre deňdir.

+ 2:6 Ýoh 3:25

+ 2:12 Mar 3:31, Mar 6:3, Ýoh 7:3, Res 1:14, 1Kor 9:5, Gal 1:19

• 2:13 Mat 21:12-13, Mar 11:15-17, Luk 19:45-46

+ 2:13 Kan 16:1, Kan 16:16, Ýoh 6:4, Ýoh 11:55

+ 2:16 Luk 2:49

+ 2:17 Zeb 68:10.

+ 2:17 Zeb 68:10

+ 2:18 Ýoh 4:48, Ýoh 6:30, 1Kor 1:22

+ 2:19 Mar 8:31, Mar 14:58, Mar 15:29, Ýoh 10:18

+ 2:22 Luk 24:8, Ýoh 12:16

+ 2:23 Ýoh 11:45

+ 3:1 Ýoh 7:50, Ýoh 19:39

* 3:3 Gaýtadan dogulmadyk – 3‑nji we 7‑nji aýatlarda gaýtadan dogulmadyk diýen sözler ýokardan dogulmadyk diýen manyda hem gelýär.

+ 3:5 Mar 16:16, Res 2:38, Mat 5:20, 1Kor 15:50

* 3:13 Käbir golýazmalarda gökden inen we gökde bolan.

+ 3:13 Sül 30:4, Ýoh 6:38, 1Kor 15:47, Efe 4:9

+ 3:14 Çöl 21:9.

+ 3:14 Çöl 21:9, Ýoh 8:28, Ýoh 12:32

* 3:15 Oňa iman eden her bir adam baky ýaşaýşa gowşar – käbir golýazmalarda Oňa iman eden her bir adam heläk bolman, eýsem baky ýaşaýşa eýe bolar.

+ 3:16 Rim 5:8, Efe 2:4, 1Ýoh 3:1, 1Ýoh 4:10

+ 3:17 Ýoh 8:15, Ýoh 12:47

+ 3:18 Mar 16:16

+ 3:19 Ýoh 1:4, Ýoh 8:12, Ýoh 7:7

+ 3:20 Efe 5:13

+ 3:22 Ýoh 4:1-2

+ 3:24 Mat 11:2, Mar 6:17-18, Luk 3:19-20

* 3:25 Bir ýahudynyň – käbir golýazmalarda käbir ýahudylaryň.

+ 3:25 Ýoh 2:6

+ 3:26 Ýoh 1:7, Ýoh 5:33

+ 3:27 1Kor 4:7

+ 3:28 Mal 3:1, Mar 1:2, Ýoh 1:20

+ 3:29 Mat 9:15, Mat 25:1-13, Aýn 19:7, Aýn 21:2, Mat 9:15, Mar 2:19

+ 3:33 Ýoh 8:26

+ 3:35 Mat 3:17, Mat 17:5, Ýoh 5:20

+ 3:36 Ýoh 5:24, Ýoh 6:40, 1Ýoh 5:12-13

+ 4:2 Ýoh 3:22

+ 4:3 Ýoh 2:11-12

+ 4:4 Luk 9:52-53

+ 4:5 Gçk 33:19, Gçk 48:22

+ 4:10 Zeb 35:10, Ýrm 2:13, Ýrm 17:13

+ 4:14 Işa 55:1, Ýoh 7:38

+ 4:19 Ýoh 9:20

+ 4:20 Gçk 12:6-7, Gçk 33:18, Kan 11:29, Kan 27:12, Ser 9:7, Kan 12:5

+ 4:22 2Pat 17:28-34, Zeb 147:8-9, Res 13:23, Rim 3:1-2

+ 4:23 Rim 8:15, Efe 6:18, Zeb 144:18

+ 4:24 2Kor 3:17

+ 4:25 Ýoh 1:41, Mat 11:2, Kan 18:18

+ 4:26 Ýoh 9:37

+ 4:34 Kan 8:3, Ýoh 5:30, Ýoh 6:38, Ýoh 9:4, Ýoh 14:31

+ 4:35 Mat 9:38, Luk 10:2

+ 4:36 1Kor 3:6-9

+ 4:37 Eýp 31:8; Mik 6:15.

+ 4:42 Ýoh 1:29, 1Ýoh 4:14

+ 4:44 Mat 13:57, Mar 6:4, Luk 4:24

+ 4:45 Ýoh 2:23

+ 4:46 Ýoh 2:1, Ýoh 21:2, Ýoh 2:12

+ 4:48 Ýoh 2:18, Ýoh 6:30, 1Kor 1:22

+ 4:53 Mat 8:13, Res 16:34, Res 18:8

+ 4:54 Ýoh 2:11

+ 5:2 Neh 3:1, Neh 12:39

* 5:3 Ysmazlar ýatyrdylar – käbir golýazmalarda ysmazlar suwuň çaýkanmagyna garaşyp ýatyrdylar. 4 Wagtal-wagtal Rebbiň bir perişdesi şol howza girip, suwy çaýkaýardy. Suw çaýkanan badyna ilkinji bolup suwa giren öz keselinden saplanýardy diýen sözlemler hem bar.

+ 5:8 Mat 9:6-7, Mar 2:11, Luk 5:24

+ 5:10 Msr 20:10, Ýrm 17:21

+ 5:16 Ýoh 15:20

+ 5:18 Ýoh 7:1, Fil 2:6

+ 5:20 Mat 3:17, Mat 17:5, Ýoh 3:35, Ýoh 10:17, Ýoh 15:9, Ýoh 17:26

+ 5:21 Işa 26:19, Ezk 37:5, Ezk 37:12, Dan 12:2, Rim 8:11, 1Kor 15:45

+ 5:22 Ýoh 17:2, Res 10:42

+ 5:23 Mat 10:40, Luk 10:16, Ýoh 13:20, Ýoh 15:23

+ 5:24 Ýoh 3:36, Ýoh 6:40, Ýoh 20:31, 1Ýoh 5:9-13, 1Ýoh 3:14

+ 5:25 Mat 27:52-53, Efe 2:1, Efe 2:5

+ 5:26 Ýoh 1:4, Ýoh 11:25, 1Ýoh 1:2, 1Ýoh 5:11

+ 5:27 Dan 7:13

+ 5:28 Işa 26:19, Ezk 37:12, Ýoh 11:25, Ýoh 11:43

+ 5:29 Dan 12:2

+ 5:30 Mar 14:36, Ýoh 6:38, Ýoh 8:16

+ 5:31 Ýoh 8:13

+ 5:33 Ýoh 1:7, Ýoh 3:26, Ýoh 10:41

+ 5:35 Mat 5:16, 2Pet 1:19

+ 5:36 Ýoh 8:18, Ýoh 10:25, 1Ýoh 5:9

+ 5:39 Luk 24:27

+ 5:41 1Sal 2:6

+ 5:43 Ýoh 10:25, Ýoh 12:12, Ýoh 1:11, Ýoh 3:11-12

+ 5:44 Ýoh 12:43

+ 5:46 Çöl 21:9, Kan 28:15

• 6:1 Mat 14:13-21, Mar 6:30-44, Luk 9:10-17

+ 6:4 Msr 12:1-30, Kan 16:1, Kan 16:16, Ýoh 2:13, Ýoh 11:55

+ 6:5 Ýoh 1:44, 2Pat 4:42-44

+ 6:8 Ýoh 1:40, Ýoh 1:44

+ 6:11 Mat 15:36

+ 6:14 Mat 11:2-3, Ýoh 4:25, Ýoh 11:27

• 6:16 Mat 14:22-27, Mar 6:45-52

* 6:19 Bäş-alty çakrym – grekçe ýigrimi bäş-otuz stadios. Bir stadios takm. 200 m deňdir.

+ 6:27 Işa 55:2

+ 6:29 1Ýoh 3:23

+ 6:30 Mat 12:38, Ýoh 2:18, Ýoh 4:48, 1Kor 1:22

+ 6:31 Msr 16:4-5; Zeb 77:24; 105:40.

+ 6:31 Msr 16:15, Çöl 11:7-9, Neh 9:15, Zeb 77:24

+ 6:34 Ýoh 4:15

+ 6:35 Ýoh 4:14, Ýoh 7:37

+ 6:37 Ýoh 17:6

+ 6:38 Ýoh 3:13, 1Kor 15:47, Mar 14:36, Ýoh 5:30

+ 6:39 Mat 18:14, Ýoh 10:28-29

+ 6:40 Ýoh 3:35, Ýoh 5:24, 1Ýoh 5:12-13

+ 6:42 Mat 13:55

+ 6:44 Hoş 11:4, Ýoh 12:32

+ 6:45 Işa 54:13.

+ 6:45 Işa 54:13

+ 6:46 Msr 33:20, Mat 11:27, Ýoh 1:18

+ 6:51 Ýoh 3:13, Mat 26:26-28

+ 6:53 Mar 14:22-24, 1Kor 10:16, 1Kor 11:27

+ 6:56 Ýoh 15:4-5, 1Ýoh 3:24

+ 6:62 Mar 16:19, Luk 24:51, Res 1:9

+ 6:63 2Kor 3:6

+ 6:64 Ýoh 13:11

* 6:69 Biz Seniň Hudaýyň Mukaddesidigiňe – bu jümle käbir golýazmalarda Biz Seniň Mesihdigiňe, diri Hudaýyň Ogludygyňa diýip duş gelýär.

+ 6:69 Mar 1:24

+ 6:70 Ýoh 13:2, Ýoh 13:27

+ 6:71 Ýoh 18:2-3

+ 7:1 Ýoh 5:18, Ýoh 8:37, Ýoh 11:53

+ 7:2 Lew 23:34, Kan 16:13-15

+ 7:3 Mar 3:31, Mar 6:3, Ýoh 2:12, Res 1:14, 1Kor 9:5, Gal 1:19

+ 7:6 Mar 14:41, Ýoh 2:4, Ýoh 8:20, Ýoh 13:1

+ 7:7 Ýoh 15:18, Ýoh 3:19

+ 7:13 Ýoh 19:38

+ 7:16 Ýoh 8:28, Ýoh 12:49, Ýoh 14:10

+ 7:18 Ýoh 5:41, Ýoh 8:50

+ 7:19 Kan 33:4, Ýoh 1:17

+ 7:20 Mar 3:22, Ýoh 8:48, Ýoh 10:20

+ 7:22 Lew 12:3.

+ 7:23 Mat 12:2, Ýoh 5:16

+ 7:24 Ýoh 8:15

+ 7:27 Ýoh 8:14, Ýoh 9:29, Ýoh 19:9

+ 7:29 Mat 11:27, Ýoh 8:55

+ 7:30 Ýoh 10:39, Mar 14:41, Ýoh 2:4, Ýoh 7:6, Ýoh 8:20, Ýoh 13:1

+ 7:31 Ýoh 8:30

+ 7:33 Mar 14:7, Ýoh 14:19, Ýoh 16:5

+ 7:34 Ýoh 8:21-22, Ýoh 13:33

+ 7:37 Lew 23:36, Çöl 29:35, Neh 8:18, Mat 11:28, Zeb 41:2, Işa 55:1, Mat 5:6, Ýoh 4:14, Ýoh 6:35

+ 7:38 Zeb 35:10, Işa 58:11, Ýrm 2:13, Ýrm 17:13, Zak 14:8

+ 7:39 Işa 44:3, Ýow 2:28, Res 2:4

+ 7:40 Kan 18:15, Kan 18:18-19, Ýoh 1:21

+ 7:42 2Şam 7:12, 2Şam 7:16, 1Şam 16:1, Mik 5:2, Mat 2:1, Luk 2:4-7

+ 7:43 Ýoh 9:16, Ýoh 10:19

+ 7:48 1Kor 1:20, 1Kor 2:8

+ 7:50 Ýoh 3:1, Ýoh 19:39

+ 7:51 Kan 17:6; Msr 23:1.

+ 7:51 Çöl 35:30, Kan 17:6, Kan 19:15

+ 7:52 2Pat 14:25

+ 8:5 Lew 20:10, Kan 22:22-24, Ezk 16:38

+ 8:6 Luk 11:54, Luk 20:20

+ 8:7 Kan 17:7, Rim 2:1, Rim 2:22

+ 8:11 Ýoh 5:14

+ 8:12 Işa 42:6, Işa 49:6, Luk 2:30, Ýoh 1:4, Ýoh 1:9, Ýoh 12:35

+ 8:13 Ýoh 5:31

+ 8:14 Ýoh 13:3, Ýoh 16:28, Ýoh 7:27

+ 8:15 Ýoh 3:17, Ýoh 7:24, Ýoh 12:47

+ 8:16 Ýoh 5:30, Ýoh 16:32

+ 8:17 Kan 19:15.

+ 8:17 Çöl 35:30, Kan 17:6, Kan 19:15

+ 8:18 Ýoh 5:36, 1Ýoh 5:9

+ 8:19 Mat 11:27, Ýoh 16:3

+ 8:20 Mar 14:41, Ýoh 2:4, Ýoh 7:6, Ýoh 13:1

+ 8:21 Ezk 3:18, Ezk 33:8, Ýoh 7:34-35, Ýoh 13:33

+ 8:23 1Ýoh 4:5, Ýoh 17:14

+ 8:26 Ýoh 15:15, Ýoh 3:33

+ 8:28 Çöl 21:9, Ýoh 3:14, Ýoh 12:32, Ýoh 5:30, Ýoh 7:16

+ 8:29 Ýoh 4:34, Ýoh 6:38

+ 8:30 Ýoh 7:31

+ 8:32 Ýak 2:12, 1Pet 2:16, Rim 6:18, 1Kor 7:22, 2Kor 3:17, Gal 5:1

+ 8:33 Mat 3:9

+ 8:34 2Pet 2:19, Rim 6:16-20, Tit 3:3

+ 8:35 Gçk 21:10, Gal 4:30

+ 8:37 Ýoh 5:18, Ýoh 7:1, Ýoh 11:53

+ 8:39 Luk 19:9

+ 8:41 Kan 32:6, Işa 63:16, Işa 64:8

+ 8:43 Ýrm 6:10

+ 8:44 1Ýoh 3:8, 1Ýoh 3:10, 1Ýoh 3:12, Gçk 3:4, 2Kor 11:3, Aýn 12:9

+ 8:48 Mar 3:22, Ýoh 7:20

+ 8:49 Ýoh 5:23

+ 8:50 Ýoh 5:41, Ýoh 7:18

+ 8:51 Ýoh 5:24, Ýoh 11:26

+ 8:54 Ýew 5:5, Ýoh 17:1, Res 3:13, 2Pet 1:17

+ 8:55 Ýoh 7:28-29

+ 8:56 Mat 13:17, Luk 17:22

+ 8:58 Msr 3:14-15.

+ 8:59 Ýoh 10:31

+ 9:2 Msr 20:5, Ezk 18:19

+ 9:4 Ýoh 4:34, Ýoh 11:9, Ýoh 12:35

+ 9:5 Ýoh 1:4, Ýoh 8:12, Ýoh 12:46

+ 9:6 Mar 7:33, Mar 8:23

+ 9:7 Işa 8:6, Luk 13:4

+ 9:14 Ýoh 5:9

+ 9:16 Msr 20:8-10, Çöl 15:32-36, Ýoh 7:43, Ýoh 10:19

+ 9:17 Ýoh 4:19, Ýoh 6:14

+ 9:22 Ýoh 7:13, Ýoh 12:42, Ýoh 16:2

+ 9:24 Ýeş 7:19

+ 9:29 Ýoh 7:27, Ýoh 8:14

+ 9:31 Eýp 27:9, Zeb 65:18, Sül 15:8, Sül 28:9, Işa 59:2

* 9:35 Ynsan Ogluna – käbir golýazmalarda Hudaýyň Ogluna.

+ 9:37 Ýoh 4:26

+ 9:40 Rim 2:19

+ 9:41 Ýoh 15:22, Ýak 4:17

+ 10:6 Mar 6:52, Mar 8:17

+ 10:9 Zeb 22:2, Ezk 34:14

+ 10:11 Zeb 22:1, Zeb 79:2, Işa 40:11, Ezk 34:11-15, Ezk 34:31, Wag 12:12, Ýew 13:20, Ýoh 15:13, 1Ýoh 3:16

+ 10:12 Mat 7:15, Res 20:29

+ 10:13 Zak 11:16-17

+ 10:15 Mat 11:27

+ 10:16 Işa 56:8, Ýoh 11:52, Işa 40:11, Ezk 34:23, Ezk 37:24, Luk 12:32

+ 10:17 Mat 3:17, Ýoh 5:20

+ 10:18 Ýoh 2:19

+ 10:19 Ýoh 7:43, Ýoh 9:16

+ 10:20 Mar 3:22, Ýoh 7:20, Ýoh 8:48, Hoş 9:7

+ 10:21 Msr 4:11, Zeb 145:8

+ 10:23 Res 3:11, Res 5:12

+ 10:24 Mat 26:63, Ýoh 1:24-25, Ýoh 1:41

+ 10:25 Ýoh 5:36

+ 10:28 Ýoh 3:16, Ýoh 17:12

+ 10:30 Ýoh 17:11

+ 10:31 Ýoh 8:59

+ 10:33 Lew 24:16, Mat 9:3

+ 10:34 Zeb 81:6.

+ 10:34 Zeb 81:6

+ 10:36 Ýoh 3:17, Zeb 2:7, Mar 2:7, Mar 14:64

+ 10:38 Ýoh 14:10

+ 10:39 Luk 4:30, Ýoh 7:30

+ 10:40 Ýoh 1:28

+ 10:41 Ýoh 1:7, Ýoh 3:26, Ýoh 5:33

+ 10:42 Ýoh 7:31

+ 11:1 Luk 10:38-39

+ 11:2 Ýoh 12:3

+ 11:8 Ýoh 8:59, Ýoh 10:31

+ 11:9 Ýoh 9:4, Ýoh 12:35

+ 11:10 Ýrm 13:16

+ 11:11 Mat 9:24, Mar 5:39, 2Pat 4:31

+ 11:16 Mat 10:3, Mar 3:18, Luk 6:15, Ýoh 14:5, Ýoh 20:24, Ýoh 21:2, Res 1:13, Ýoh 13:37

* 11:18 Üç çakrym – grekçe on bäş stadios, bu takm. 3 kilometre deňdir.

+ 11:24 Luk 14:14, Ýoh 5:29, Ýoh 6:39

+ 11:25 Ýoh 1:4, Ýoh 5:26, 1Ýoh 1:2, 1Ýoh 5:11

+ 11:26 Ýoh 5:24, Ýoh 8:51

+ 11:27 Zeb 2:7, Mat 11:2, Ýoh 1:49, Mat 16:16, Mar 8:29

+ 11:35 Luk 19:41

+ 11:37 Ýoh 9:6-7

+ 11:38 Mat 27:60

+ 11:41 Ýoh 17:1

+ 11:42 Ýoh 3:17

+ 11:43 Ýoh 5:28

+ 11:44 Ýoh 5:28

• 11:45 Mat 26:1-5, Mar 14:1-22, Luk 22:1-2

+ 11:45 Ýoh 2:23

+ 11:50 Ýoh 18:14

+ 11:51 Işa 53:10-11, Mar 10:45

+ 11:52 Işa 49:6, Ýoh 10:16, 1Ýoh 2:2

+ 11:53 Mar 14:1, Ýoh 5:18, Ýoh 7:1, Ýoh 8:37

+ 11:55 Msr 12:1-30, Kan 16:1, Kan 16:16, Ýoh 2:13, Ýoh 6:4, 2ÝÝ 30:17-18

+ 11:57 Ýoh 7:11

• 12:1 Mat 26:6-13, Mar 14:3-9, Luk 7:36-50

+ 12:1 Msr 12:1-30, Ýoh 11:55, Mat 21:17, Ýoh 11:1, Ýoh 11:18

+ 12:2 Luk 10:38

+ 12:3 Ýoh 11:2

* 12:5 Bir ýyllyk iş hakyna – grekçe üç ýüz dinar. Bir dinar bir günlük iş hakyna barabardyr.

+ 12:6 Ýoh 13:29

+ 12:8 Kan 15:11

+ 12:9 Ýoh 11:44

• 12:12 Mat 21:4-9, Mar 11:7-10, Luk 19:35-38

+ 12:13 Zeb 117:25-26.

+ 12:13 Zeb 117:25-26

+ 12:14-15 Zak 9:9.

+ 12:15 Zak 9:9, Mat 21:4-5

+ 12:16 Ýoh 2:22

+ 12:19 Ýoh 11:47-48

+ 12:21 Ýoh 1:44

+ 12:23 Ýoh 2:4, Ýoh 17:1

+ 12:24 1Kor 15:36

+ 12:25 Mat 10:39, Luk 14:26

+ 12:27 Mar 14:34, Ýoh 13:21

+ 12:28 Mar 1:11, Mar 9:7

+ 12:29 Res 23:9

+ 12:30 Ýoh 11:42

+ 12:31 Ýoh 16:11, 2Kor 4:4, Kol 2:15

+ 12:32 Çöl 21:9, Ýoh 3:14, Ýoh 8:28, Hoş 11:4, Ýoh 6:44

+ 12:33 Ýoh 18:32

+ 12:34 Zeb 88:5, Zeb 109:4, Işa 9:7

+ 12:35 Işa 2:5, Ýoh 1:4, Ýoh 8:12, Efe 5:8, Sül 4:19, Ýrm 13:16, Ýoh 9:4, Ýoh 11:9, 1Ýoh 1:6

+ 12:36 Luk 16:8, 1Sal 5:5

+ 12:38 Işa 53:1.

+ 12:38 Işa 53:1, Rim 10:16

+ 12:40 Işa 6:10.

+ 12:40 Işa 6:10, Mat 13:15, Mar 4:12, Res 28:27

+ 12:41 Işa 6:1

+ 12:42 Ýoh 3:1, Ýoh 9:22, Ýoh 16:2

+ 12:43 Ýoh 5:44

+ 12:44 Mat 10:40, Ýoh 13:20, Ýoh 14:1

+ 12:45 Ýoh 14:9

+ 12:46 Ýoh 1:4, Ýoh 8:12, Ýoh 9:5

+ 12:47 Ýoh 3:17, Ýoh 4:42, Ýoh 8:15

+ 12:48 Kan 18:19

+ 13:1 Msr 12:1-30, Ýoh 12:1, Mar 14:41, Ýoh 2:4, Ýoh 7:6, Ýoh 8:20

+ 13:2 Ýoh 6:70

+ 13:3 Mat 11:27, Ýoh 17:2, Ýoh 8:14, Ýoh 16:28

+ 13:5 Mat 20:28, Luk 22:27

+ 13:8 1Kor 6:11, Efe 5:26, Tit 3:5, Ýew 10:22

+ 13:10 Ýoh 15:3

+ 13:11 Ýoh 6:64, Ýoh 18:2

+ 13:13 Mat 7:22, Mat 23:8, Luk 6:46, Fil 2:11

+ 13:14 1Tim 5:10

+ 13:15 1Pet 2:21

+ 13:16 Luk 6:40, Ýoh 15:20

+ 13:17 Mat 24:46, Luk 11:28, Ýak 1:22, Rim 2:13

+ 13:18 Zeb 40:10.

• 13:18 Mat 26:21-25, Mar 14:18-21, Luk 22:21-23

+ 13:18 Ýoh 6:70, Zeb 40:10

+ 13:19 Mar 13:23, Ýoh 14:29, Ýoh 16:4

+ 13:20 Mat 10:40, Luk 10:16, Ýoh 12:44

+ 13:21 Mar 14:34, Ýoh 12:27

+ 13:23 Ýoh 19:26, Ýoh 20:2, Ýoh 21:7, Ýoh 21:20

+ 13:29 Ýoh 12:6

+ 13:31 1Pet 4:11

+ 13:32 Ýoh 17:1, Ýoh 17:5

+ 13:33 Ýoh 7:34, Ýoh 8:21

+ 13:34 1Ýoh 2:7-8, 1Ýoh 3:11, 2Ýoh 1:5, Lew 19:18, Ýoh 15:12

• 13:36 Mat 26:31-35, Mar 14:27-31, Luk 22:31-34

+ 13:37 Ýoh 11:16, Ýoh 21:19

+ 13:38 Ýoh 18:27

+ 14:1 Ýoh 12:44

+ 14:3 Ýoh 14:1, 1Sal 4:17

+ 14:5 Ýoh 11:16

+ 14:6 Ýoh 1:17, Ýoh 11:25, Ýew 10:20

+ 14:8 Ýoh 1:43, Ýoh 12:21

+ 14:9 Ýoh 12:45

+ 14:10 Ýoh 10:38

+ 14:11 Ýoh 5:36

+ 14:12 Ýoh 8:14, Ýoh 13:3, Ýoh 16:28

+ 14:14 Mat 7:7-8, Mar 11:24, Ýoh 15:16, Ýoh 16:23, 1Ýoh 3:22

+ 14:15 Mat 28:20, 1Ýoh 5:3, 2Ýoh 1:6, Rim 13:10

+ 14:16 Ýoh 15:26, Ýoh 16:13

+ 14:17 1Kor 2:14, Res 2:4

+ 14:19 Ýoh 7:33

+ 14:21 Sül 8:17, Ýoh 16:27

+ 14:22 Luk 6:16, Res 1:13

+ 14:23 Aýn 3:20

+ 14:26 Ýoh 15:26, Ýoh 16:13, 1Kor 2:10, 1Ýoh 2:20, Luk 24:49

+ 14:27 Fil 4:7, Kol 3:15

+ 14:28 Ýoh 14:1-2, 1Kor 11:3, 1Kor 15:24

+ 14:29 Mar 13:23, Ýoh 13:19

+ 14:30 Ýoh 12:31, Efe 2:2

+ 15:1 Işa 5:1

+ 15:2 Ýrm 2:21, Mat 3:10, Mat 7:19

+ 15:3 Ýoh 13:10

+ 15:4 1Ýoh 2:6

+ 15:5 Rim 11:17, Ýoh 6:56, 1Ýoh 3:24, Mar 4:20

+ 15:6 Mat 13:42

+ 15:7 Ýoh 14:14

+ 15:9 Mat 3:17, Ýoh 5:20

+ 15:11 Ýoh 3:29, Ýoh 16:24, Ýoh 17:13, 1Ýoh 1:4, 2Ýoh 1:12

+ 15:12 Ýoh 13:34

+ 15:13 Ýoh 10:11, 1Ýoh 3:16, Rim 5:7-8, Efe 5:2

+ 15:14 Mar 3:35

+ 15:15 Ýoh 3:32, Ýoh 8:26

+ 15:16 Mat 7:7-8, Mar 11:24, Ýoh 14:14, Ýoh 16:23

+ 15:17 1Ýoh 2:7, 1Ýoh 3:11, 2Ýoh 1:5

+ 15:18 Mar 13:13, Ýoh 7:7, 1Ýoh 3:13

+ 15:19 Ýoh 8:23, Ýoh 17:14

+ 15:20 Mat 10:24, Luk 6:40, Ýoh 13:16, Ýoh 5:16, 1Kor 4:12, 2Kor 4:9, 1Sal 2:15, 2Tim 3:12

+ 15:22 Ýoh 9:41

+ 15:23 Ýoh 5:23

+ 15:24 Ýoh 7:31, Ýoh 10:37

+ 15:25 Zeb 34:19; 68:5.

+ 15:25 Zeb 34:19, Zeb 68:5

+ 15:26 Ýoh 14:17, Ýoh 16:13, Res 5:32, 1Ýoh 5:6-8

+ 15:27 Luk 24:48, Ýoh 19:35, Res 1:8

+ 16:2 Ýoh 9:22, Ýoh 12:42, Res 8:1, Res 9:1, Res 26:9

+ 16:3 Ýoh 18:19

+ 16:4 Mar 13:23, Ýoh 13:19, Ýoh 14:29

+ 16:5 Ýoh 7:33, Ýoh 14:12

+ 16:7 Ýoh 15:26

+ 16:9 Ýoh 8:24

+ 16:11 Ýoh 12:31, Kol 2:15

+ 16:13 Ýoh 14:17, Ýoh 15:26, 1Ýoh 2:20, 1Kor 2:10

+ 16:15 Ýoh 17:10

+ 16:16 Ýoh 7:33

+ 16:20 Mat 9:15

+ 16:21 Işa 26:17

+ 16:22 2Kor 6:10

+ 16:23 Mat 7:7-8, Mar 11:24, Ýoh 14:14, Ýoh 15:16

+ 16:24 Ýoh 3:29, Ýoh 15:11, Ýoh 17:13, 2Ýoh 1:12

+ 16:25 Mar 8:32

+ 16:27 Ýoh 14:21

+ 16:28 Ýoh 8:14, Ýoh 13:3

+ 16:30 Ýoh 2:24-25

+ 16:32 Mat 26:31, Mar 14:27, Ýoh 8:16

+ 16:33 Ýoh 14:27, Kol 3:15, Rim 8:37, Aýn 3:21

+ 17:1 Ýoh 11:41, Ýoh 2:4, Ýoh 12:23, Ýoh 8:54, Ýoh 13:32

+ 17:2 Mat 28:18, Ýoh 5:22, Ýoh 13:3

+ 17:5 Ýoh 1:1-2

+ 17:8 Ýoh 6:69

+ 17:9 Luk 22:32

+ 17:10 Ýoh 16:15, Işa 49:3

+ 17:11 Ýoh 10:30

+ 17:12 2Sal 3:3, Ýoh 13:2, Ýoh 10:28

+ 17:13 Ýoh 3:29, Ýoh 15:11, Ýoh 16:24, 2Ýoh 1:12

+ 17:14 Ýoh 8:23, Ýoh 15:19

+ 17:15 Mat 6:13

+ 17:17 Zeb 118:160

+ 17:18 Ýoh 20:21

+ 17:22 Rim 8:30

+ 17:24 Ýoh 14:3

+ 17:25 Ýrm 12:1, Ýoh 8:55, Ýoh 10:15

+ 17:26 Mat 3:17, Ýoh 5:20

• 18:1 Mat 26:47-56, Mar 14:43-50, Luk 22:47-53

+ 18:1 Mat 26:36

+ 18:2 Luk 22:39

+ 18:3 Res 1:16

+ 18:4 Ýoh 13:1, Ýoh 1:38, Ýoh 20:15

+ 18:9 Ýoh 17:12

+ 18:10 Luk 22:38

+ 18:11 Mar 10:38, Mar 14:36

• 18:12 Mat 26:57-58, Mar 14:53-54, Luk 22:54

+ 18:13 Luk 3:2, Res 4:6

+ 18:14 Ýoh 11:50

• 18:16 Mat 26:69-70, Mar 14:66-68, Luk 22:55-57

• 18:19 Mat 26:59-66, Mar 14:55-64, Luk 22:66-71

+ 18:20 Ýoh 7:26

+ 18:22 1Pat 12:24, Res 23:2, Res 23:4

+ 18:26 Ýoh 18:10

+ 18:27 Mat 26:64, Mar 14:72, Luk 22:60, Ýoh 13:38

• 18:28 Mat 27:1-2, Mat 27:11-14, Mar 15:1-5, Luk 23:1-5

+ 18:28 Res 10:28, Kan 16:1

+ 18:29 Luk 3:1, Luk 13:1, Res 3:13, Res 4:27, 1Tim 6:13

+ 18:32 Mar 10:33, Ýoh 12:33

+ 18:33 Mat 2:2

+ 18:36 Ýoh 8:23, Ýoh 17:14

+ 18:37 Ýoh 3:11, 1Ýoh 4:6

+ 18:38 Luk 23:41, Ýew 4:15

+ 18:39 Mar 15:6-7

• 19:1 Mat 27:15-31, Mar 15:6-20, Luk 23:13-25

+ 19:4 Luk 23:41, Ýew 4:15

+ 19:7 Ýoh 10:36, Lew 24:16

+ 19:9 Işa 53:7, Res 8:32-33

+ 19:11 Ýoh 18:2, Ýoh 18:14

+ 19:12 Res 3:13

+ 19:15 Zeb 92:1

• 19:17 Mat 27:32-44, Mar 15:21-32, Luk 23:26-43

+ 19:20 Ýew 13:12

+ 19:24 Zeb 21:19.

+ 19:24 Zeb 21:19

+ 19:25 Luk 24:18, Luk 8:2

+ 19:26 Ýoh 13:23

• 19:28 Mat 27:45-56, Mar 15:33-41, Luk 23:44-49

+ 19:28 Zeb 68:22

+ 19:31 Kan 21:23, Ýeş 8:29, Ýeş 10:26-27

+ 19:34 1Ýoh 5:6

+ 19:35 Ýoh 15:27, Res 1:8, 1Ýoh 1:1-3, Aýn 1:2

+ 19:36 Msr 12:46; Çöl 9:12; Zeb 33:21.

+ 19:36 Msr 12:46, Çöl 9:12, Zeb 33:21, Mat 1:23, Mat 21:4, Mat 26:56

+ 19:37 Zak 12:10.

+ 19:37 Zak 12:10

• 19:38 Mat 27:57-61, Mar 15:42-47, Luk 23:50-56

+ 19:38 Ýoh 7:13

* 19:39 Iki put – grekçe ýüz lytra. Bu takm. 30 kg deňdir.

+ 19:39 Ýoh 3:1, Ýoh 7:50, Mat 2:11

+ 19:40 Ýoh 11:44

+ 19:41 2Pat 21:18, 2Pat 21:26

• 20:1 Mat 28:1-10, Mar 16:1-8, Luk 24:1-12

* 20:1 Hepdäniň birinji güni – bu ýewreýleriň senenamasy boýunça ýekşenbe günüdir.

+ 20:1 Luk 8:2

+ 20:2 Ýoh 13:23

+ 20:9 Zeb 15:10, Luk 24:27

• 20:11 Mar 16:9-11

+ 20:12 Luk 24:4, Res 1:10

+ 20:14 Luk 24:16, Luk 24:31, Ýoh 21:4

+ 20:15 Ýoh 1:38, Ýoh 18:4

+ 20:17 Mat 28:10, Rim 8:29, Ýew 2:11

• 20:19 Mat 28:16-20, Mar 16:14-18, Luk 24:36-49

+ 20:21 Ýoh 17:18

+ 20:22 Gçk 2:7

+ 20:23 Mat 16:19, Mat 18:18

+ 20:24 Ýoh 11:16

+ 20:28 Ýoh 1:1, 1Ýoh 5:20, Fil 2:6

+ 20:29 Mar 15:32, 1Pet 1:8

+ 20:30 Ýoh 21:25

+ 20:31 Zeb 2:7, Mat 14:33, Luk 1:35, Ýoh 1:7, Res 19:4, Ýoh 3:14-15, 1Ýoh 5:13

* 21:1 Tiberiýa köli – bu Jelile kölüniň beýleki ady.

+ 21:1 Ýoh 6:1

+ 21:2 Ýoh 11:16, Ýoh 14:5, Ýoh 20:24, Ýoh 1:45, Ýoh 2:1, Mat 4:21, Luk 5:10

+ 21:4 Luk 24:16, Luk 24:31, Ýoh 20:14

+ 21:5 Luk 24:41

+ 21:6 Luk 5:4

+ 21:7 Ýoh 13:23

+ 21:14 Ýoh 20:19, Ýoh 20:26

+ 21:16 Res 20:28, 1Pet 5:1

+ 21:19 Ýoh 13:37, 2Pet 1:14

+ 21:20 Ýoh 13:23, Ýoh 13:25

+ 21:22 Mat 16:27, Mar 9:1

+ 21:24 Ýoh 15:27, 3Ýoh 1:12

* 21:25 Käbir golýazmalarda Omyn diýen söz hem bar.

+ 21:25 Ýoh 20:30

+ 1:1 Luk 1:3, Mar 16:19, Luk 24:51

+ 1:3 Mat 28:17, Mar 16:14, Luk 24:15-49, Ýoh 20:19-29, 1Kor 15:5-7

+ 1:4 Luk 24:49

+ 1:5 Luk 3:3, Ýow 2:28

+ 1:6 Amo 9:11, Mik 4:8, Luk 17:20, Luk 19:11

+ 1:7 1Sal 5:1

+ 1:8 Res 8:1, Res 8:14, Luk 24:48-49, Mar 16:15

+ 1:9 Mar 16:19

+ 1:10 Dan 7:9, Dan 10:6, Mar 9:3, Ýoh 20:12

+ 1:11 Mat 16:27

* 1:12 Bir Sabat günlük ýol – dini kanuna görä Sabat güni diňe bir kilometr ýol ýöremäge rugsat edilendi.

+ 1:12 2Şam 15:30, Zak 14:4

+ 1:13 Mat 10:2-4, Mar 3:17-18, Luk 6:14-16

+ 1:14 Mar 3:31, Mar 6:3, Ýoh 2:12, Ýoh 7:3, 1Kor 9:5, Gal 1:19

+ 1:16 Luk 22:47, Luk 22:37, Luk 24:44

+ 1:17 Ýoh 6:71, Ýoh 13:21

+ 1:19 Mat 27:8

+ 1:20 Zeb 68:26; 108:8.

+ 1:20 Zeb 68:26, Zeb 108:8

+ 1:22 Luk 3:3, Luk 24:48

+ 1:23 Res 18:7, Kol 4:11

+ 1:24 1Pat 8:39, 1ÝÝ 28:9, 2ÝÝ 6:30, Res 15:8

+ 1:26 Sül 16:33

+ 2:1 Msr 23:16, Msr 34:22, Lew 23:15, Kan 16:9, Res 20:16

+ 2:3 Mat 3:11

+ 2:4 Res 4:31, Res 13:52, Luk 24:49, Res 1:4-5

+ 2:11 Res 6:5, Res 13:43

+ 2:13 1Kor 14:23

+ 2:16 Ýow 2:28-32

+ 2:17-21 Ýow 2:28-32.

+ 2:17 Işa 32:15, Işa 44:3, Ezk 39:29

+ 2:19 Mat 24:30, Luk 21:11, Aýn 8:7

+ 2:20 Işa 13:10, Ezk 32:7-8, Aýn 6:12

+ 2:21 Rim 10:13

+ 2:22 Ýoh 3:2

+ 2:23 Luk 22:22, Luk 23:33

+ 2:24 Luk 24:5-6, Rim 8:11

+ 2:25-28 Zeb 15:8-11.

+ 2:25 Zeb 15:8-11

+ 2:27 Eýp 33:28, Zeb 29:4, Zeb 48:16, Zeb 85:13, Işa 38:17

+ 2:28 Mat 7:14, Zeb 15:8-11, Res 13:35

+ 2:29 1Pat 2:10, Neh 3:16, Res 13:36

* 2:30 Dawut Öz neslinden biriniň onuň tagtynda – bu jümle käbir golýazmalarda Dawut ten boýunça öz neslinden bolan Mesihi beýgeltjekdigini we onuň tagtynda diýip duş gelýär.

+ 2:30 2Şam 23:2, 2Şam 7:12-16, Zeb 131:11

+ 2:31 Zeb 15:10

+ 2:33 Zeb 109:1, Mar 16:19, Res 7:55-56, Rim 8:34, Ýew 1:3

+ 2:34-35 Zeb 109:1.

+ 2:34 Zeb 109:1, Luk 20:42-43

+ 2:37 Luk 3:10, Res 16:30

+ 2:38 Mar 1:4, Res 10:48, Luk 11:13, Res 8:15

+ 2:39 Efe 2:13

+ 2:44 Res 4:32-37

+ 3:2 Res 14:8

+ 3:6 2Kor 6:10

+ 3:7 Mar 1:31, Mar 5:41, Mar 9:27, Res 9:41

+ 3:8 Işa 35:6, Res 14:10

+ 3:11 Ýoh 10:23, Res 5:12

+ 3:13 Msr 3:6, Ýoh 8:54, Ýoh 17:1, 2Pet 1:17, Luk 23:14, Ýoh 19:12

+ 3:14 Luk 23:18

+ 3:17 Res 13:27, 1Tim 1:13

+ 3:21 Luk 1:69-70, Rim 1:2

+ 3:22 Kan 18:15-16.

+ 3:22 Kan 18:15-16, Mat 17:5, Res 7:37

+ 3:23 Lew 23:29.

+ 3:23 Lew 23:29, Kan 18:19

+ 3:24 1Şam 3:19-20

+ 3:25 Gçk 22:18; 26:4.

+ 3:25 Gçk 22:18, Gçk 26:4

+ 4:1 Mat 22:23, Res 23:8

+ 4:3 Luk 21:12

+ 4:6 Mat 26:3, Luk 3:2, Ýoh 18:13

+ 4:7 Luk 20:2

+ 4:8 Mar 13:11, Res 6:10, Res 13:9

+ 4:9 Res 3:6-8

+ 4:11 Zeb 117:22.

+ 4:11 Zeb 117:22, Luk 20:17, 1Pet 2:7

+ 4:12 Mat 1:21

+ 4:14 Res 3:11

+ 4:19 Res 5:29

+ 4:21 Luk 20:6, Luk 22:2, Res 5:26

+ 4:24 Msr 20:11

+ 4:25 Zeb 2:1-2.

* 4:26 Saýlanyna – grekçe Hristos, bu Mesih diýmek. Sözlükde «Mesih» sözüne seret.

+ 4:26 Zeb 2:1-2

+ 4:27 Luk 23:1, Luk 23:11, Res 3:13

+ 4:29 Efe 6:19

+ 4:31 Res 2:4, Res 13:52

+ 4:32 Res 2:44

+ 4:34 2Kor 8:14

+ 4:36 Res 9:27, Res 13:2, Res 15:36, Gal 2:9

+ 5:4 Wag 5:4-5

+ 5:12 Mar 16:20, Ýoh 10:23, Res 3:11

+ 5:15 Mar 6:55, Res 19:11-12

+ 5:17 Res 4:1, Res 23:8, Mar 15:10, Res 13:45

+ 5:18 Luk 21:12, Res 4:3

+ 5:19 Res 12:7-10, Res 16:26

+ 5:26 Luk 20:6, Luk 22:2, Res 4:21

+ 5:27 Mat 10:17, Mat 26:59

+ 5:28 Res 4:17-18, Mat 27:25

+ 5:29 Res 4:19

+ 5:32 Luk 24:48, Ýoh 15:26

+ 5:33 Res 7:54

+ 5:34 Res 22:3, Ýrm 26:17

+ 5:37 Çöl 1:2, 1ÝÝ 21:1, Luk 2:2

+ 5:38 Agy 3:37

+ 5:39 Işa 8:9-10

+ 5:41 Mat 5:12, 1Pet 4:13-14, 2Kor 12:10

+ 6:1 Res 9:29

+ 6:3 1Tim 3:8

+ 6:5 Res 8:5, Res 21:8, Res 2:11, Res 13:43

+ 6:6 1Tim 4:14, 1Tim 5:22, 2Tim 1:6

+ 6:7 Res 12:24, Res 19:20

+ 6:10 Res 4:8, Luk 21:15

+ 6:11 1Pat 21:10, Mat 26:59

+ 6:13 Res 21:28

+ 6:14 Mat 26:61, Ýoh 2:19-22, Mat 5:17

+ 7:2 Gçk 11:31, Gçk 12:4

+ 7:3 Gçk 12:1.

+ 7:3 Gçk 12:1

+ 7:4 Gçk 11:32

+ 7:5 Gçk 15:3, Gçk 18:10, Gçk 12:7, Gçk 13:15, Gçk 15:18

+ 7:6-7 Gçk 15:13-14.

+ 7:6 Gçk 15:13, Msr 12:40

+ 7:7 Gçk 15:14, Msr 3:12

+ 7:8 Gçk 17:9-14, Gçk 21:2-4, Gçk 25:26, Gçk 29:31-35, Gçk 30:5-24

+ 7:9 Gçk 37:11, Gçk 37:28, Gçk 39:2

+ 7:10 Gçk 41:37-43

+ 7:12 Gçk 42:1-5

+ 7:13 Gçk 43:1-15, Gçk 45:1-4

+ 7:14 Gçk 45:9-10, Gçk 46:27

+ 7:15 Gçk 46:5, Gçk 46:28, Gçk 49:33, Msr 1:6

+ 7:16 Gçk 50:25, Ýeş 24:32

+ 7:17 Msr 1:7, Msr 1:12

+ 7:18 Msr 1:8

+ 7:19 Msr 1:10-11, Msr 1:16

+ 7:20 Msr 2:2-3, Ýew 11:23

+ 7:21 Msr 2:3-10

+ 7:24 Msr 2:11-12

+ 7:28 Msr 2:13-14

+ 7:29 Msr 2:15, Msr 2:22, Msr 18:3-5

+ 7:30 Msr 3:2

+ 7:32-34 Msr 3:5-10.

+ 7:32 Msr 3:6

+ 7:33 Ýeş 5:15

+ 7:34 Msr 3:5, Msr 3:8-10

+ 7:35 Msr 2:14

+ 7:36 Msr 14:27-31, Kan 1:3, Kan 8:2

+ 7:37 Kan 18:15.

+ 7:37 Kan 18:15, Res 3:22

+ 7:38 Msr 19:3, Kan 5:27

+ 7:39 Msr 16:3, Çöl 11:4-6

+ 7:40 Msr 32:23.

+ 7:40 Msr 32:1, Msr 32:23

+ 7:41 Msr 32:4-6, Işa 2:8

+ 7:42-43 Ýrm 19:13; Amo 5:25-27.

+ 7:42 Kan 4:19, Zeb 80:13

+ 7:43 1Pat 11:5-7, 2Pat 23:13, Amo 5:25-27

+ 7:44 Msr 38:21, Aýn 15:5, Msr 25:40

+ 7:45 Ýeş 3:14-17, Ýeş 3:10

+ 7:46 Zeb 88:20-21, 2Şam 7:1-2, 1Pat 8:17

+ 7:47 1Pat 6

+ 7:48 1Pat 8:27, Res 17:24

+ 7:49-50 Işa 66:1-2.

+ 7:50 Işa 66:1-2

+ 7:51 Msr 32:9, Kan 10:16, Kan 10:16, Ýrm 4:4, Ýrm 9:26, Işa 63:10, Mal 3:6

+ 7:52 1Pat 18:4, 2ÝÝ 24:21, Ýrm 2:30, Mat 23:37

+ 7:53 Kan 33:2, Gal 3:19, Ýew 2:2

+ 7:54 Res 5:33

+ 7:55 Msr 24:16, Işa 6:1, Zeb 109:1, Mar 16:19

+ 7:56 Mar 1:10, Zeb 109:1, Dan 7:13, Mar 16:19, Res 7:56, Ýew 1:3

+ 7:58 Lew 24:14-16, Çöl 15:35-36, 1Pat 21:13, Res 8:1, Res 22:20

+ 7:59 Zeb 30:6, Luk 23:46

+ 7:60 Luk 22:41, Luk 23:34

+ 8:1 Res 22:20, Ýoh 16:2, Mat 10:23

+ 8:3 Gal 1:13, 1Kor 15:9, Fil 3:6

+ 8:4 Mar 4:14, Res 11:19

+ 8:5 Res 6:5, Res 21:8

+ 8:7 Luk 4:35, Mar 16:17-18

+ 8:13 Mat 28:19, Res 16:33, Res 18:8

+ 8:14 Res 1:8

+ 8:15 Res 2:38

+ 8:16 Mat 28:19, Res 19:5, Res 10:44, Res 11:15

+ 8:17 Res 9:17, Res 19:6

+ 8:22 Dan 4:24, 2Tim 2:25

+ 8:24 Msr 8:8

+ 8:25 Ýoh 4:39

+ 8:26 Res 5:19, Res 10:4, Res 11:13, Res 12:7, Res 27:23

+ 8:27 Ýrm 38:7

+ 8:29 Res 10:19

+ 8:31 Rim 10:14

+ 8:32-33 Işa 53:7-8.

+ 8:33 Işa 53:7-8

+ 8:35 Luk 24:27

* 8:36 Käbir golýazmalarda 37‑nji aýat duş gelýär: Filip oňa: «Bütin ýüregiň bilen iman edýän bolsaň, muňa rugsatdyr» diýdi. Ol: «Isa Mesihiň Hudaýyň Ogludygyna iman edýärin» diýdi.

+ 8:39 2Pat 2:16, Ezk 3:12, Ezk 8:3

+ 8:40 Ýeş 13:3

+ 9:1 Res 8:3, Ýoh 16:2

+ 9:3 Res 22:6-11, Res 26:12-18

* 9:5-6 Käbir golýazmalarda «Çişe depmek saňa kyndyr». Şawul titräp, aljyrap: «Ýa Reb, meniň näme etmegimi isleýärsiň?» diýip sorady diýen sözler hem bar.

+ 9:7 Dan 10:7

+ 9:10 Res 22:12, Gçk 22:1

+ 9:11 Res 21:39, Res 22:3

+ 9:15 Rim 1:5, Gal 1:15-16, 1Tim 2:7, Ýrm 1:4-5

+ 9:16 Res 20:23, 1Sal 3:3

+ 9:17 Res 8:17, Res 19:6

+ 9:19 Gal 1:17

* 9:20 Hudaýyň Ogly – Köne Ähtde bu at patyşalar üçin ulanylýardy. Täze Ähtde bolsa bu at Hudaý tarapyndan saýlanyp-seçilen diýmegi aňladýar. Sözlüge seret.

+ 9:21 Gal 1:13, Gal 1:23

+ 9:22 1Tim 1:12, Res 18:28

+ 9:23 Res 20:3, Res 23:30

+ 9:25 Ýeş 2:15, 1Şam 19:12, 2Kor 11:32

+ 9:27 Res 4:36, Res 13:2, Res 15:36, Gal 2:9, 1Kor 9:6, Gal 1:18-19

+ 9:29 Res 6:1

+ 9:30 Res 11:25

+ 9:34 Res 3:6

* 9:36 Tawita… Dorkas – Tawita arameýçe, Dorkas grekçe bolup, bularyň ikisi hem jeren diýmegi aňladýar.

+ 9:36 Ýeş 19:46, Ýoh 13:14, 1Tim 2:10, 1Tim 5:10

+ 9:40 Mat 9:25, Res 28:8, Ýak 5:16

+ 9:41 Mar 1:31, Mar 5:41, Mar 9:27, Res 3:7

+ 10:2 Mat 8:10, Luk 7:4-5

+ 10:3 Res 3:1

+ 10:4 Res 8:26, Aýn 8:4

+ 10:6 Res 9:43

+ 10:9 Res 11:5-14

+ 10:14 Lew 11:2, Kan 14:3, Ezk 4:14

+ 10:15 Mar 7:15-16, Rim 14:14, 1Tim 4:4, Tit 1:15

+ 10:19 Res 8:29

+ 10:22 Luk 7:4-5

+ 10:25 Dan 2:46, Res 16:29

+ 10:26 Aýn 19:10, Aýn 22:8-9

+ 10:28 Ýoh 4:9, Ýoh 18:28

* 10:32 Käbir golýazmalarda Ol gelip, saňa bir söz aýdar diýen jümle hem bar.

+ 10:34 Kan 10:17, Rim 2:11, Rim 10:12

+ 10:35 Işa 64:5, Rim 10:12

+ 10:36 Işa 52:7

+ 10:37 Mar 1:14

+ 10:38 Mat 3:16, Ýoh 1:32-33, Mat 4:24, Luk 13:16

+ 10:42 Ýoh 5:22, Res 17:31, 1Pet 4:5, 2Tim 4:1

+ 10:43 Luk 24:27, Rim 3:21

+ 10:46 Mar 16:17, 1Kor 12:10

+ 10:47 Res 2:4

+ 10:48 Res 2:38

+ 11:2 Res 15:1, Gal 2:12

+ 11:3 Luk 15:2, Gal 2:12

+ 11:5 Res 10:9-32

+ 11:9 Mar 7:19, Res 10:15

+ 11:12 Res 15:9

+ 11:13 Res 8:26

+ 11:15 Res 10:44

+ 11:16 Res 1:5

+ 11:17 Res 2:38

+ 11:19 Res 8:1

+ 11:22 Res 4:36, Res 9:27, Res 13:1

+ 11:24 Res 6:5

+ 11:25 Res 9:30

+ 11:27 Res 13:1, Res 15:32

+ 11:28 Res 21:10, Mat 24:7, Res 18:2

+ 12:2 Luk 5:10, Mar 10:39

+ 12:3 Msr 12:15

+ 12:4 Luk 22:33

+ 12:5 2Kor 1:11, Efe 6:18

+ 12:7 Res 8:26, Res 16:26

+ 12:10 Res 5:19, Res 16:26

+ 12:11 Zeb 33:7, Zeb 90:11, 2Kor 1:10

+ 12:12 Res 13:5, Res 15:37, 1Pet 5:13, Kol 4:10, 2Tim 4:11, Flm 1:24

+ 12:15 Mat 18:10-11, Ýew 1:14

* 12:17 Ýakup – bu Isanyň inisi bolmagy ahmal.

+ 12:17 Res 15:13, Res 21:18, Ýak 1:1, Gal 1:19, Gal 2:9

+ 12:23 Dan 5:23, Aýn 16:9, 2Şam 24:16, 2Pat 19:35

+ 12:24 Res 6:7, Res 19:20

+ 12:25 Res 11:29-30, Res 12:12

+ 13:1 Res 11:27, Res 4:36, Res 11:22, Luk 3:1

+ 13:2 Luk 2:37, Rim 1:1, Gal 1:15

+ 13:5 Res 12:12, Res 15:37, Kol 4:10

+ 13:6 Mat 7:15

+ 13:9 Res 4:8, Res 6:10

+ 13:13 Res 15:38

+ 13:15 Luk 8:41, Res 18:8

+ 13:17 Msr 1:7, Msr 12:51

+ 13:18 Msr 16:35, Zeb 94:10, Kan 9:7

+ 13:19 Kan 7:1, Ýeş 14:1, Ser 2:16, Ser 3:9, 1Şam 12:11

+ 13:21 1Şam 8:5, 1Şam 9:1, 1Şam 10:1, 1Şam 13:1

+ 13:22 1Şam 13:14; Işa 44:28.

+ 13:22 1Şam 15:23, 1Şam 13:14, Zeb 88:20-21, Işa 44:28

+ 13:24 Luk 3:3

+ 13:25 Luk 3:16, Ýoh 1:20, Ýoh 1:27

+ 13:27 Res 3:17, Luk 24:26-27

+ 13:28 Luk 23:23

+ 13:29 Luk 23:53

+ 13:30 Luk 24:6

+ 13:31 Res 1:3, Luk 24:48

+ 13:32-33 Zeb 2:7.

+ 13:32 Zeb 2:7, Ýew 1:5, Ýew 5:5

+ 13:34 Işa 55:3.

+ 13:34 Rim 6:9, Işa 55:3

+ 13:35 Zeb 15:10.

+ 13:35 Zeb 15:10, Res 2:27

+ 13:36 1Pat 2:10, Res 2:29

+ 13:38 Mat 1:21, 1Ýoh 2:12

+ 13:39 Rim 3:20, Gal 2:16, Gal 3:11, Işa 53:11, Rim 3:28

+ 13:40 Hab 1:5

+ 13:41 Hab 1:5.

+ 13:43 Res 2:11, Res 6:5

+ 13:45 Res 5:17

+ 13:46 Res 4:30, Efe 6:19, Mat 10:11, Mat 22:8, Aýn 3:4, Mar 12:9, Res 18:6

+ 13:47 Işa 49:6.

+ 13:47 Işa 49:6, Res 26:23

+ 13:50 1Sal 2:15

+ 13:51 Mat 10:14, Mar 6:11, Luk 9:5

+ 13:52 Res 2:4, Res 4:31

+ 14:1 Res 13:5

+ 14:3 Res 4:30, Efe 6:19

+ 14:4 Mat 10:34, Luk 12:51

+ 14:6 Mat 10:23

+ 14:8 Res 3:2

+ 14:9 Mat 9:2

+ 14:10 Işa 35:6, Res 3:8

+ 14:11 Res 28:6

* 14:12 Zews… Hermes – grekler Zewsi esasy hudaý, Hermesi bolsa hudaýlaryň ilçisi hasaplapdyrlar.

+ 14:13 Dan 2:46

+ 14:14 Çöl 14:6, Mar 14:63

+ 14:15 Msr 20:11, 1Sal 1:9

+ 14:16 Mik 4:5

+ 14:17 Lew 26:4, Mat 5:45, Zeb 103:15

* 14:18 Käbir golýazmalarda Hemmesini öz öýüne iberdiler. Resullar ol ýerde galyp, halka öwredýärdiler diýen sözler hem bar.

+ 14:19 2Kor 11:25

+ 14:22 Kol 1:23, Ýoh 15:20, 1Pet 2:21, 1Pet 5:9, 1Sal 3:3, 2Tim 3:12

+ 14:23 Res 13:2, Res 20:32

+ 14:26 Res 13:3

+ 15:1 Lew 12:3

+ 15:2 Gal 5:2

+ 15:7 Res 10:20

+ 15:8 1Pat 8:39, 1ÝÝ 28:9, 2ÝÝ 6:30, Res 1:24, Res 10:44, Res 10:47

+ 15:9 Res 11:12, Zeb 50:12

+ 15:10 Gal 5:1

+ 15:11 Efe 2:8, Tit 2:11, Tit 3:7

+ 15:13 Res 12:17, Ýak 1:1, Gal 1:19, Gal 2:9

* 15:14 Simun – bu Petrusyň beýleki ady.

+ 15:16-18 Amo 9:11-12; Ýrm 12:15; Işa 45:21.

+ 15:17 Amo 9:11-12

+ 15:20 Dan 1:8, 1Kor 8:1, 1Kor 10:19-20, Aýn 2:14, Lew 3:17, Lew 17:14, Kan 12:23-24

+ 15:22 1Pet 5:12, 2Kor 1:19, 2Sal 1:1

+ 15:24 Gal 1:7, Gal 5:10

+ 15:28 Res 15:20

* 15:29 Käbir golýazmalarda Özüňize edilmegini islemeýän zatlaryňyzy başgalara etmäň diýen jümle hem bar.

+ 15:32 Res 11:27

* 15:33 Käbir golýazmalarda 34‑nji aýat duş gelýär: Emma Silas ol ýerde galmagy makul bildi.

+ 15:35 Res 13:1

+ 15:37 Res 12:12, Res 13:5, Kol 4:10

+ 15:38 Res 13:13

+ 15:40 Res 15:32

+ 16:1 Rim 16:21, 1Kor 4:17, Fil 2:19, Kol 1:1, 1Sal 3:2, 2Sal 1:1, 1Tim 1:2, 2Tim 1:2

+ 16:3 1Kor 9:20, Gal 2:3

+ 16:4 Res 15:28-29

+ 16:5 Res 6:7

+ 16:6 Res 18:23

+ 16:7 Fil 1:19

+ 16:8 Res 20:5, 2Kor 2:12, 2Tim 4:13

+ 16:12 Fil 1:1

+ 16:14 Luk 24:45

+ 16:15 Res 11:14, Res 16:33-34

* 16:17 Size – käbir golýazmalarda bize.

+ 16:17 Dan 3:26

+ 16:18 Mar 9:38

+ 16:21 Ezr 4:13, Est 3:8

+ 16:22 2Kor 6:4-5, 2Kor 11:23-25

+ 16:24 Ýrm 20:2, Ýrm 29:26, 1Sal 2:2

+ 16:25 Zeb 41:9, Zeb 118:62

+ 16:26 Res 4:31, Res 5:19, Res 12:7, Res 12:10

+ 16:27 1Pat 20:39, Res 12:19

+ 16:29 Dan 2:46, Res 10:25

+ 16:30 Luk 3:10, Res 2:37

+ 16:31 Mar 16:16, Rim 10:9

+ 16:33 Res 11:14, Res 16:15

+ 16:34 Ýoh 4:53, Res 18:8

+ 16:37 Res 22:25

+ 16:39 Mat 8:34

+ 16:40 Res 16:14

+ 17:1 Fil 4:16

+ 17:2 Res 13:5, Res 14:1

+ 17:3 Luk 24:26-27

+ 17:5 1Sal 2:14-16

+ 17:7 Luk 23:2

+ 17:16 2Pet 2:8

+ 17:19 Mar 1:27

+ 17:24 Işa 42:5, Mat 11:25, 1Pat 8:27, Res 7:48

+ 17:25 Zeb 49:8-12, Gçk 2:7, Eýp 33:4

+ 17:26 Gçk 3:20, Kan 32:8

+ 17:28 Çöl 16:22, Eýp 12:10

+ 17:29 Işa 40:18-19, Işa 46:5

+ 17:30 1Pet 1:14, Rim 3:25-26, Efe 4:18

+ 17:31 Mat 12:36, Ýoh 5:22, Res 10:42, 1Pet 4:5

+ 18:2 Rim 16:3, 1Kor 16:19, 2Tim 4:19, Res 11:28

+ 18:4 Res 13:5

+ 18:5 1Sal 3:6

+ 18:6 Ezk 18:13, Ezk 33:4, Res 13:46

+ 18:8 Luk 8:41, Res 13:15, 1Kor 1:14, Ýoh 4:53, Res 16:34

+ 18:15 Res 23:29

+ 18:18 Res 18:2, Rim 16:1, Çöl 6:5, Çöl 6:9

+ 18:19 Res 19:1, Res 20:16

+ 18:21 Ýak 4:15

+ 18:23 Res 16:6

+ 18:24 Res 19:1, 1Kor 1:12, 1Kor 3:5, 1Kor 4:6, 1Kor 16:12, Tit 3:13

+ 18:25 Luk 3:3, Res 19:3

+ 18:26 Res 4:30, Efe 6:19

+ 18:27 1Kor 16:3, 2Kor 3:1

+ 18:28 Res 9:22

+ 19:1 Res 18:21

+ 19:3 Res 18:25

+ 19:4 Luk 3:3, Ýoh 1:7

+ 19:5 Mat 28:19, Res 8:16

+ 19:6 Res 8:17, Res 9:17, Res 10:46

+ 19:8 Res 4:30, Efe 6:19

+ 19:12 Res 5:15

+ 19:13 Mat 12:27, Mar 9:38, Luk 9:49

+ 19:15 Luk 4:34, Ýak 2:19

+ 19:18 Mar 1:5, Ýak 5:16

+ 19:20 Res 6:7, Res 12:24

+ 19:21 Rim 15:26, 1Kor 16:5, Rim 15:23-24

+ 19:22 Res 16:1

+ 19:26 Işa 44:10-20, Ýrm 10:3-6

+ 19:29 Res 19:29, Kol 4:10, Flm 1:24

+ 20:1 Res 19:21

+ 20:3 Res 9:23, Res 23:30

+ 20:4 Res 19:29, Efe 6:21, Kol 4:7, 2Tim 4:12, 2Tim 4:20, Tit 3:12

+ 20:5 Res 16:8

+ 20:6 Msr 12:15, Res 12:3

* 20:7 Hepdäniň birinji güni – bu ýewreýleriň senenamasy boýunça ýekşenbe günüdir.

+ 20:7 1Kor 16:2, Aýn 1:10

+ 20:9 2Pat 1:2

+ 20:10 1Pat 17:21, 2Pat 4:34

+ 20:16 Msr 23:16, Msr 34:22, Lew 23:15, Kan 16:9, Res 2:1

+ 20:18 Res 18:19, 1Sal 1:5

+ 20:23 Res 9:16, Res 21:33

+ 20:24 2Tim 4:7

+ 20:26 Kan 8:19

+ 20:28 Ýoh 21:16-17, 1Pet 5:2, 1Pet 1:18-19

+ 20:29 Mat 7:15, Ýoh 10:12

+ 20:30 2Pet 2:1, 2Kor 11:13, 1Tim 4:1

+ 20:31 Mar 14:38

+ 20:32 Res 14:23, 1Pet 1:4

+ 20:33 1Şam 12:3, 2Kor 7:2

+ 20:34 Res 18:3

+ 20:35 Mat 10:8

+ 20:36 Res 21:5

+ 21:4 Res 20:23

+ 21:5 Res 20:36

+ 21:8 Res 6:5, Res 8:5

+ 21:9 2Pat 22:14, Luk 2:36, Res 2:17-18

+ 21:10 Res 11:28

+ 21:11 1Pat 11:30, Ýrm 27:2

+ 21:12 Mat 16:21-23

+ 21:13 Res 20:24, Fil 2:17

+ 21:18 Res 12:17, Ýak 1:1

+ 21:20 Rim 10:2

+ 21:21 Rim 2:28-29, 1Kor 7:19

+ 21:23 Çöl 6:2-5, Çöl 6:13

+ 21:24 Res 18:18

+ 21:25 Res 15:29

+ 21:26 Çöl 6:9-12

+ 21:28 Res 6:13, Ezk 44:7

+ 21:29 Res 20:4

+ 21:33 Res 20:23, Res 21:11

+ 21:34 Res 19:32

+ 21:39 Res 9:11, Res 22:3

+ 22:3 Res 9:11, Res 21:39, Res 5:34, Fil 3:6

+ 22:4 Res 8:3

+ 22:5 Res 9:1-2

+ 22:6 Res 9:3-6, Res 26:12-18

+ 22:12 Res 9:17

+ 22:15 Res 9:15

+ 22:16 Res 9:18

+ 22:17 Res 9:26

+ 22:20 Res 7:58

+ 22:25 Res 16:37

+ 23:1 1Kor 4:4, 2Kor 1:12, 2Tim 1:3, Ýew 13:18

+ 23:2 Res 24:1, 1Pat 12:24

+ 23:3 Kan 25:1-2

+ 23:4 Ýoh 18:22

+ 23:5 Msr 22:27.

+ 23:5 Msr 22:28

+ 23:6 Res 4:1, Fil 3:5, 1Kor 15:13

+ 23:8 Mat 22:23, Luk 20:27

+ 23:9 Ýoh 12:29

+ 23:11 Res 27:23

+ 23:24 Res 24:3, Res 25:14

+ 23:27 Res 21:32-33, Res 22:27

+ 23:28 Res 22:30

+ 23:29 Res 18:15

+ 23:30 Res 9:23, Res 20:3

+ 23:34 Res 21:39

+ 24:1 Res 23:2

+ 24:5 Luk 23:2

* 24:6-8 Käbir golýazmalarda Biz ony öz kanunymyz boýunça höküm etmekçidik, 7 emma müňbaşy Lisiýas gelip, güýç bilen ony elimizden aldy. 8 Ony aýyplaýanlara seniň huzuryňa gelmegi buýurdy diýen sözler hem bar.

+ 24:6 Res 21:27-29

+ 24:15 Dan 12:2, Aýn 20:6, Aýn 20:13

+ 24:16 Res 23:1, Ýew 13:18

+ 24:17 Rim 15:25-28, 1Kor 16:1, Gal 2:10

+ 24:18 Res 21:26

+ 24:21 Res 23:6

+ 24:25 Res 17:32

+ 25:3 Res 23:12

+ 25:10 Rim 13:1

+ 25:12 Res 23:11

+ 25:19 Res 18:15, Res 23:29

+ 25:24 Res 22:22

+ 25:25 Luk 23:14, Res 23:29

+ 26:1 Zeb 118:46, Mat 10:18, Res 9:15

+ 26:4 Gal 1:13

+ 26:5 Res 23:6, Fil 3:5

+ 26:7 Mat 19:28, Ýak 1:1

+ 26:8 1Kor 5:12

+ 26:9 Ýoh 16:2, 1Tim 1:13

+ 26:10 Res 8:3

+ 26:11 Res 9:1

+ 26:12 Res 9:3-6, Res 22:6-11

+ 26:18 Işa 35:5, Işa 42:7, Ýew 2:14-15

+ 26:20 Res 9:20

+ 26:21 Res 21:27, Res 21:30

+ 26:23 1Kor 15:20, Kol 1:18, Aýn 1:5, Işa 42:6, Işa 49:6, Res 13:47

+ 26:29 Res 21:33

+ 26:31 Res 23:29

+ 26:32 Res 25:12

+ 27:1 Res 25:12

+ 27:2 Res 19:29

+ 27:6 Res 28:11

+ 27:14 Mar 4:37

+ 27:18 Ýun 1:5

+ 27:23 Res 8:26

+ 27:24 Res 23:11

+ 27:26 Res 28:1

+ 27:34 1Şam 14:45, 2Şam 14:11, 1Pat 1:52, Luk 21:18

+ 27:35 Mat 15:36

+ 27:43 Res 27:3

+ 28:5 Zeb 90:13, Mar 16:18, Luk 10:19

+ 28:6 Res 14:11

+ 28:8 Res 9:40, Ýak 5:16

+ 28:11 Res 27:6

+ 28:18 Res 23:29, Res 26:31-32

+ 28:23 Luk 24:27

+ 28:25 Mat 15:7

+ 28:26 Işa 6:9-10.

+ 28:27 Işa 6:9-10, Mat 13:15, Mar 4:12, Ýoh 12:40

* 28:28 Käbir golýazmalarda 29-njy aýat duş gelýär: Pawlus muny aýdandan soň, ýahudylar öz aralarynda köp jedelleşdiler we bu ýerden gitdiler.

+ 28:28 Işa 40:5, Luk 3:6

+ 28:31 Res 4:29, Efe 6:19

+ 1:1 Mat 13:55, Res 12:17, Res 15:13, Res 21:18, Gal 1:19, Gal 2:9, Luk 22:30, Ýoh 7:35, Res 26:7, 1Pet 1:1

+ 1:2 Mat 5:11-12, 1Pet 1:6-7

+ 1:3 Rim 5:3

+ 1:4 2Pet 1:6, Mat 5:48

+ 1:5 1Pat 3:9-12, Sül 2:3-6

+ 1:6 Mat 21:21, Mar 11:24

+ 1:7 Ýak 4:8

+ 1:9 Ýrm 9:23-24, 1Kor 1:31, 2Kor 10:17

+ 1:11 Işa 40:7, 1Pet 1:24

+ 1:12 Mat 10:22, Mar 13:13, Ýak 5:11, 2Tim 4:8, Aýn 2:10

+ 1:15 Eýp 15:35, Zeb 7:15, Işa 59:4, Rim 5:12, Rim 6:23

+ 1:16 Mar 13:5, 1Ýoh 3:7, Kol 2:8, 2Sal 2:3

+ 1:17 Gçk 1:16, Mal 3:6, 1Ýoh 1:5

+ 1:18 Ýrm 2:3, 2Sal 2:13, Aýn 14:4, Ýoh 1:13

+ 1:19 Sül 10:19, Sül 14:29, Wag 7:9

+ 1:21 Kol 3:8

+ 1:22 Luk 11:28, Ýoh 13:17, 1Ýoh 3:18, Rim 2:13

+ 1:25 Ýak 2:12, Luk 11:28

+ 1:26 Zeb 38:2, Ýak 3:2-3

+ 1:27 Eýp 31:17-18, Işa 1:17, Mat 25:36, 2Pet 3:14, 1Ýoh 5:18, 1Tim 5:22

+ 2:1 Kan 1:17, Kan 16:19, Mat 22:16, Luk 20:21, Rim 2:11

+ 2:5 1Kor 1:27-28, 2Kor 8:9, Aýn 2:9

+ 2:8 Lew 19:18.

+ 2:8 Lew 19:18

+ 2:9 Msr 23:2-3, Lew 19:15, Kan 1:17

+ 2:10 Mat 5:19, Gal 3:10

+ 2:11 Msr 20:13-14; Kan 5:17-18.

+ 2:11 Msr 20:13-14

+ 2:12 Ýak 1:25

+ 2:13 Mat 6:15, Mat 18:35, Luk 6:37

+ 2:16 Kan 15:7, Sül 21:13, Işa 58:7, Mat 25:35, Luk 3:11, 1Ýoh 3:17-18

+ 2:18 Mat 7:16, Gal 5:6

+ 2:19 Kan 6:4, Mat 8:29, Mar 1:24, Mar 5:7, Res 16:17, Res 19:15

* 2:20 Peýdasyzdygyny – käbir golýazmalarda ölüdigini.

+ 2:21 Gçk 22:1-14.

+ 2:21 Gçk 22

+ 2:22 Ýew 11:17-18

+ 2:23 Gçk 15:6.

+ 2:23 Gçk 15:6, Rim 4:3, Gal 3:6, 2ÝÝ 20:7, Işa 41:8

+ 2:25 Ýeş 2:1-21.

+ 2:25 Ýeş 2:1, Ýeş 2:16, Ýeş 6:24

+ 3:1 Mat 23:8

+ 3:2 1Pat 8:46, 2ÝÝ 6:36, Sül 20:9, Wag 7:20, 1Ýoh 1:8-10, Rim 3:23, Zeb 38:2, Ýak 1:26

+ 3:3 Zeb 31:9, Sül 26:3

+ 3:6 Mat 12:34, Mat 15:18, Sül 16:27

+ 3:8 Zeb 119:2, Zeb 139:4

* 3:9 Atamyzy – käbir golýazmalarda Ata Hudaýy.

+ 3:9 Gçk 1:26

+ 3:13 Ýak 2:18

+ 3:15 1Tim 4:1, Aýn 2:24

+ 3:18 Mat 5:9, Gal 6:8

+ 4:1 1Pet 2:11

+ 4:3 Sül 10:3

+ 4:4 Ýrm 3:8, Ýrm 31:22, Ezk 16:32, Hoş 5:7, Ýoh 15:19, 1Ýoh 2:15, Rim 8:7

* 4:5 Bize beren – käbir golýazmalarda bizde mesgen tutan.

+ 4:5 1Kor 6:19

+ 4:6 Sül 3:34.

+ 4:6 Sül 3:34, 1Pet 5:5

+ 4:7 1Pet 5:8-9, Efe 4:27

+ 4:8 2ÝÝ 15:2, Zeb 72:28, Ýak 1:7-8, Zeb 50:4, Işa 1:16, Ýrm 4:14

+ 4:10 Işa 57:15

+ 4:11 Rim 14:4, Rim 14:10

+ 4:12 Ýak 5:9, Luk 12:5, Mat 7:1

+ 4:14 Sül 27:1, Luk 12:18-20, Zeb 101:4

+ 4:15 Res 18:21

+ 4:17 Ýoh 9:41

+ 5:1 Amo 6:1, Luk 6:24

+ 5:2 Eýp 13:28, Işa 50:9, Mat 6:19-20

+ 5:3 Rim 2:5

+ 5:4 Lew 19:13, Kan 24:14-15, Kan 24:15, Işa 5:9

+ 5:5 Ýrm 12:3

+ 5:7 Kan 11:14

+ 5:8 1Pet 4:7

+ 5:9 Mat 7:1, Ýak 4:12

+ 5:10 Mat 5:12, Mat 23:34, Res 7:52, Ýew 11:32-38

+ 5:11 Eýp 1:21-22; 2:10.

+ 5:11 Mat 10:22, Mar 13:13, Ýak 1:12, Aýn 2:10, Eýp 1:21-22, Eýp 2:10, Eýp 42:10, Msr 34:6

+ 5:12 Mat 5:34-37

+ 5:13 1Kor 14:15, Efe 5:19

+ 5:14 Mar 6:13

+ 5:15 Eýp 22:30

+ 5:16 Mar 1:5, Res 19:18, Gçk 20:17, Çöl 11:2, 1Pat 13:6, 2Pat 4:33-34, Eýp 42:8, Res 9:40, Res 28:8

+ 5:17-18 1Pat 17:1; 18:1,42.

+ 5:17 1Pat 17:1, 1Pat 18:1, Luk 4:25

+ 5:18 1Pat 18:42-45

+ 5:19 Gal 6:1

+ 5:20 Sül 10:12, 1Pet 4:8

+ 1:1 Mat 4:18-21, Ýoh 1:40-42, Ýak 1:1

+ 1:2 Ýew 12:24, Dan 3:31, 2Pet 1:2, Ýhd 1:2

+ 1:3 2Kor 1:3, Efe 1:3, 1Pet 3:21, Ýoh 3:3, Tit 3:5

+ 1:4 Mat 6:20, Mat 19:21, Kol 1:5

+ 1:5 Efe 2:8

+ 1:6 Mat 5:11-12, Ýak 1:2-3

+ 1:7 Eýp 23:10, Zeb 65:10, 1Kor 3:13, Rim 2:10

+ 1:8 Ýoh 20:29

+ 1:10 2Pet 1:19

+ 1:11 Rim 8:9, Luk 24:26

+ 1:12 Res 2:2-4

+ 1:13 Mar 13:33-34, Efe 6:18, 1Sal 5:6

+ 1:14 Res 17:30, Efe 4:18-19, Rim 12:2, Tit 3:3

+ 1:15 1Ýoh 3:3, 2Pet 3:11

+ 1:16 Lew 11:44, Lew 19:2

+ 1:17 Kan 10:17, Msr 4:22, Ýrm 31:9, 2Kor 6:18

+ 1:18 Msr 12:3, Lew 1:10, Işa 53:7, Ýoh 1:29, Res 20:28, Ýew 9:14

+ 1:20 Ýew 1:2

* 1:22 Hakykata gulak asmak – käbir golýazmalarda Mukaddes Ruh arkaly hakykata gulak asmak.

+ 1:22 Ýoh 13:34, Rim 12:9, Ýew 13:1

+ 1:23 Ýoh 1:13, Ýew 4:12

+ 1:24-25 Işa 40:6-8.

+ 1:25 Işa 40:6-8, Ýak 1:10-11

+ 2:1 Efe 4:31, Kol 3:8

+ 2:2 Mat 18:3, 1Kor 3:2, Ýew 5:13

+ 2:3 Zeb 33:9

+ 2:4 Zeb 117:22; Işa 28:16.

+ 2:4 1Kor 10:4

+ 2:5 Efe 2:20-22, Msr 19:6

+ 2:6 Işa 28:16.

+ 2:6 Işa 28:16, Rim 9:33, Rim 10:11

+ 2:7 Zeb 117:22.

+ 2:7 Zeb 117:22, Mar 12:11, Res 4:11

+ 2:8 Işa 8:14.

+ 2:8 Işa 8:14, Rim 9:33

+ 2:9 Msr 19:5-6.

+ 2:9 Kan 10:15, Msr 19:6, Kan 7:6, Aýn 1:6, Aýn 5:10, Zeb 35:10, Ýoh 1:9

+ 2:10 Hoş 1:6, Hoş 1:9, Hoş 2:23, Rim 9:25

+ 2:11 Lew 25:23, Ýak 4:1, Rim 7:23, Rim 13:14, Gal 5:24

+ 2:12 Mat 5:16, 2Kor 9:13, Gal 1:24

+ 2:13 Rim 13:1, Tit 3:1

+ 2:14 Rim 13:3-4

+ 2:16 Ýoh 8:32, Ýak 1:25, Ýak 2:12, Rim 6:18, 1Kor 7:22, 2Kor 3:17, Gal 5:1, Gal 5:13, 1Kor 7:22

+ 2:17 Sül 24:21, Rim 13:7

+ 2:18 Efe 6:5, Kol 3:22, 1Tim 6:1, Tit 2:9

+ 2:19 1Pet 3:14, 1Pet 3:17, 1Pet 4:16

+ 2:21 Res 14:22, Ýoh 13:15

+ 2:22 Işa 53:9.

+ 2:22 Işa 53:9

+ 2:23 Mat 5:39, Işa 53:7, Luk 23:46

+ 2:24-25 Işa 53:6,12.

+ 2:24 Rim 6:2, Gal 2:19, Gal 5:24, Işa 53:4-5

+ 2:25 Zeb 118:176, Işa 53:6, Ýrm 50:6, Ezk 34:6, Ezk 34:11, Luk 15:6

+ 3:1 Gçk 3:16, 1Kor 14:34, Efe 5:22, Kol 3:18, Tit 2:5

+ 3:4 1Tim 2:9

+ 3:6 Gçk 18:12

+ 3:7 Efe 5:25, Kol 3:19

+ 3:8 Rim 12:16

+ 3:9 Lew 19:18, 1Sal 5:15, Rim 12:17, Mat 5:44, Rim 12:14, 1Kor 4:12

+ 3:10-12 Zeb 33:12-16.

+ 3:12 Zeb 33:13-17

+ 3:14 Mat 5:10, 1Pet 2:19-20, 1Pet 4:14-16, Işa 8:12

+ 3:15 Işa 8:13, Kol 4:6

+ 3:16 1Pet 2:12, Luk 13:17

+ 3:17 1Pet 2:20

* 3:18 Öldi – käbir golýazmalarda ejir çekdi.

+ 3:18 1Pet 2:21, 1Pet 4:1, Ýew 9:26-28

+ 3:19 Gçk 6:3-14, Gçk 7:17, 2Pet 2:5

+ 3:20 Gçk 6:11–8:22.

+ 3:21 Rim 6:4, Mar 16:16, 1Pet 1:3

+ 3:22 Luk 24:51, Res 1:9, Zeb 109:1, Mar 16:19, Rim 8:34, Rim 8:38, 1Kor 15:24, Efe 1:21

+ 4:1 1Pet 3:18, Rim 6:2, Rim 6:7, Gal 5:24, Kol 3:3

+ 4:2 Rim 6:14, Rim 14:7-8, 2Kor 5:15, Tit 2:12

+ 4:4 Efe 4:17-19, 1Pet 2:12, 1Pet 3:16

+ 4:5 Ýoh 5:22, Res 10:42, 1Pet 4:5

+ 4:7 Ýak 5:8, 1Kor 7:29, 1Kor 7:31, Mar 14:38

+ 4:8 Sül 10:12, Ýak 5:20

+ 4:9 Ýew 13:2

+ 4:10 Rim 12:6-8, 1Kor 7:7, Luk 12:42-43

+ 4:11 Ýoh 13:31, 1Kor 10:31, Ýhd 1:24-25, Aýn 1:6, Aýn 5:13

+ 4:12 1Pet 1:7

+ 4:13 Res 5:41, Fil 3:11

* 4:14 Käbir golýazmalarda Olar Oňa sögýärler, siz bolsa Ony şöhratlandyrýarsyňyz diýen jümle hem bar.

+ 4:14 Zeb 88:51-52, Mat 5:11

+ 4:16 1Pet 2:19-20

+ 4:17 Rim 2:9, Ýrm 25:29

+ 4:18 Sül 11:31.

+ 4:18 Sül 11:31

+ 4:19 Zeb 30:6, Luk 23:46

+ 5:1 Luk 24:48, Rim 8:17

+ 5:2 Ýoh 21:16-17, Res 20:28, 1Tim 3:8, Tit 1:7

+ 5:3 Mat 20:25-26, Fil 3:17, 2Sal 3:9, 1Tim 4:12, Tit 2:7

+ 5:4 Zeb 22:1, Zeb 79:2, Işa 40:11, Ezk 34:11-15, Wag 12:12, Ýoh 10:11, Ýew 13:20, 1Kor 9:25

+ 5:5 Sül 3:34.

+ 5:5 Sül 3:34, Ýak 4:6

+ 5:7 Zeb 36:5, Mat 6:25, Fil 4:6

+ 5:8 Mar 13:33-34, 1Pet 5:8, Efe 6:18, 1Sal 5:6, Eýp 1:6, Eýp 2:2, 2Kor 2:11, Efe 6:11

+ 5:9 Ýak 4:7, Res 14:22, 1Sal 3:3

+ 5:10 2Tim 2:10

+ 5:11 1Pet 4:11

* 5:12 Silwan – bu Silasyň beýleki ady.

+ 5:12 Res 15:22, Res 15:40, 1Sal 1:1, 2Sal 1:1

+ 5:13 Res 12:12, Res 13:5, Res 15:37

* 5:14 Käbir golýazmalarda Omyn diýen söz hem bar.

+ 5:14 Rim 16:16

+ 1:1 Mat 4:18-21, Ýoh 1:40-42, Tit 2:13

+ 1:2 Dan 3:31, 1Pet 1:2, Ýhd 1:2

+ 1:4 2Pet 2:18

+ 1:6 Ýak 1:3-4

+ 1:7 1Ýoh 4:16, 1Kor 13:13, Ýew 13:1

+ 1:8 Tit 3:14

+ 1:9 1Ýoh 1:7, Efe 5:26, Ýew 9:14

+ 1:10 1Sal 1:4

+ 1:11 Kol 1:13

+ 1:12 Ýhd 1:5

+ 1:14 Ýoh 21:18-19, 2Tim 4:6

+ 1:16 1Sal 2:19, 1Sal 4:16, Luk 9:32, Ýoh 1:14

+ 1:17 Mat 3:17, Mat 17:5, Mar 1:11, Mar 9:7, Luk 9:35, Ýoh 8:54, Ýoh 17:1, Res 3:13

+ 1:19 1Pet 1:10, Zeb 118:105, Ýoh 5:35, 2Kor 4:6

+ 1:21 2Tim 3:16, 2Şam 17:13, Neh 9:30

+ 2:1 Kan 13:1-3, Ýrm 14:14, Ýrm 23:16, Mat 7:15, Res 20:30, 2Kor 11:13, 1Tim 4:1, Ýhd 1:4, 1Kor 6:20, 1Kor 7:23

+ 2:3 Rim 16:18, Kol 2:4

+ 2:4 Ýhd 1:6

+ 2:5 Gçk 6:11–8:22.

+ 2:5 Gçk 7:17, 1Pet 3:19-20, Gçk 7:23

+ 2:6-8 Gçk 19:16,24,29.

+ 2:6 Gçk 19:24

+ 2:7 Gçk 19:16

+ 2:8 Zeb 118:136, Res 17:16

+ 2:9 1Kor 10:13, Aýn 3:10

+ 2:10 Ýhd 1:16, Ýhd 1:8-9

+ 2:12 Ýhd 1:10

+ 2:15-16 Çöl 22:5,7,21,23,28,30-31.

+ 2:15 Çöl 22:5, Çöl 25:1-2, Çöl 31:16, Kan 23:3-6, Ýhd 1:11, Aýn 2:14

+ 2:16 Çöl 22:21-30

+ 2:17 Ýhd 1:12-13

+ 2:18 2Pet 1:4

+ 2:19 Gal 5:13, Ýoh 8:34, Rim 6:16-20, Tit 3:3

+ 2:20 Mat 12:45, Luk 11:26

+ 2:21 Rim 7:12

+ 2:22 Sül 26:11.

+ 2:22 Sül 26:11

+ 3:1 2Pet 1:13

+ 3:2 Ýhd 1:17-18

+ 3:4 Işa 5:19, Ýrm 17:15, Ezk 12:22

+ 3:5-6 Gçk 1:6-8; 7:11.

+ 3:5 Gçk 1:9, Zeb 23:2, Zeb 135:6

+ 3:6 Gçk 7:11, Gçk 7:21

+ 3:8 Zeb 89:5.

+ 3:8 Zeb 89:5

+ 3:9 Hab 2:3, Işa 30:18, Ezk 18:23, Ezk 33:11, Rim 2:4, 1Tim 2:4, 1Tim 2:6

+ 3:10 Mat 24:43, Luk 12:39, 1Sal 5:2, Zeb 101:26-27, Işa 34:4, Işa 51:6, Mar 13:31

+ 3:11 1Pet 1:15

+ 3:12 Ýhd 1:21

+ 3:13 Işa 65:17, Işa 66:2, Aýn 21:1, Işa 60:21, Aýn 21:27

+ 3:14 Ýak 1:27, 1Ýoh 5:18, 1Tim 5:22

+ 3:15 Rim 2:4, Aýn 2:21

+ 3:16 Ýew 5:10

+ 3:18 Efe 4:15, Kol 1:10, Kol 2:19, Rim 11:36

+ 1:1 Luk 24:39, Ýoh 1:14, Ýoh 20:27, 2Pet 1:16

+ 1:2 Ýoh 1:4, Ýoh 5:26, Ýoh 11:25, 1Ýoh 5:11, Ýoh 15:27, Ýoh 1:1, Ýoh 1:18

+ 1:3 Ýoh 17:21, 1Kor 1:9

* 1:4 Şatlygymyz – käbir golýazmalarda şatlygyňyz.

+ 1:4 Ýoh 15:11

+ 1:5 Ýoh 1:4, Ýoh 8:12, Ýak 1:17

+ 1:6 Ýoh 12:35, 2Kor 6:16

+ 1:7 Işa 2:5, Işa 60:1, Efe 1:7, Ýew 9:14

+ 1:8 1Pat 8:46, 2ÝÝ 6:36, Sül 20:9, Wag 7:20, Ýak 3:2, Rim 3:23

+ 1:9 Zeb 31:5, Zeb 50:4, Sül 28:13

+ 1:10 1Ýoh 5:10, Ýoh 5:38, Ýoh 8:37

+ 2:1 Ýoh 14:26, Rim 8:34, Ýew 7:25

+ 2:2 Ýoh 1:29, Ýoh 11:52, 1Ýoh 4:10, Rim 3:25-26

+ 2:3 Ýoh 14:15, Ýoh 15:10, 1Ýoh 5:3

+ 2:4 Tit 1:16

+ 2:5 1Ýoh 4:12

+ 2:7 Ýoh 13:34, Lew 19:18, 2Ýoh 1:5

+ 2:8 Ýoh 13:34, Ýoh 1:9, Ýoh 8:12, Rim 13:12, Efe 5:8, 1Sal 5:5

+ 2:9 1Ýoh 4:20

+ 2:10 Ýoh 11:10

+ 2:12 Res 10:43, Res 13:38

+ 2:13 Efe 6:11, Ýoh 14:7

+ 2:15 Ýak 4:4

+ 2:17 1Kor 7:31

+ 2:18 Mat 24:5, 1Ýoh 4:3, 2Ýoh 1:7, 1Tim 4:1, 2Tim 3:1

+ 2:19 Kan 13:13, Res 20:30, 1Kor 11:19

* 2:20 Siziň hemmäňiz bolsa hakykaty bilýänsiňiz – bu jümle käbir golýazmalarda siz hemme zady bilýänsiňiz diýip duş gelýär.

+ 2:20 Ýoh 14:26, Ýoh 16:13, 1Kor 2:10

+ 2:22 1Ýoh 4:3

+ 2:23 Mat 10:33

+ 2:24 1Ýoh 3:11

+ 2:26 Mar 13:5, 1Ýoh 3:7, Kol 2:8, 2Sal 2:3

+ 2:27 Ýrm 31:34, Ýew 8:11

+ 2:28 1Ýoh 3:2, 1Sal 2:19

+ 2:29 Mat 6:1, 3Ýoh 1:11

+ 3:1 Ýoh 3:16, Rim 5:8, Efe 2:4, Mat 5:9, Ýoh 1:12, 1Ýoh 5:1, Rim 8:14, Ýoh 16:3, Ýoh 17:25

+ 3:2 Rim 8:15-16, Gal 3:26, Efe 1:5, Rim 8:29, 2Kor 3:18, Fil 3:21, Eýp 19:26, Zeb 16:15, 1Kor 13:12, Aýn 22:4

+ 3:3 2Kor 7:1

+ 3:5 Ýoh 1:29, Ýew 9:26, 1Pet 2:22, 2Kor 5:21, Ýew 4:15

+ 3:6 3Ýoh 1:11

+ 3:7 Mar 13:5, 1Ýoh 2:26, Kol 2:8, 2Sal 2:3

* 3:8 Hudaýyň Ogly – Köne Ähtde bu at patyşalar üçin ulanylýardy. Täze Ähtde bolsa bu at Hudaý tarapyndan saýlanyp-seçilen diýmegi aňladýar. Sözlüge seret.

+ 3:8 Ýoh 8:44, Ýew 2:14

+ 3:9 Zeb 118:3, 1Ýoh 5:18

+ 3:10 1Ýoh 4:8, 1Ýoh 4:20

+ 3:11 Lew 19:18, Ýoh 13:34, 1Ýoh 1:5, 1Ýoh 2:24, 2Ýoh 1:5

+ 3:12 Ýoh 8:44, Gçk 4:3-8, Ýhd 1:11, Ýew 11:4

+ 3:13 Mar 13:13, Ýoh 7:7, Ýoh 15:18

+ 3:14 Ýoh 5:24

+ 3:15 Mat 5:22, Aýn 21:8

+ 3:16 Ýoh 10:11, Ýoh 15:13

+ 3:17 Kan 15:7, Sül 21:13, Ýak 2:15-16

+ 3:18 Ýak 1:22, Rim 2:13

+ 3:21 1Ýoh 2:28

+ 3:22 Mat 7:7-8, Ýoh 14:13-14

+ 3:23 Ýoh 6:29

+ 3:24 Ýoh 6:56, Ýoh 15:4-5, Rim 8:9, Rim 8:16

+ 4:1 1Kor 14:29, 1Sal 5:20-21, Aýn 2:2, Kan 13:1-3, Ýrm 14:14, Ýrm 23:16, Ýrm 29:8, Mat 7:15, Mar 13:22, 2Pet 2:1

+ 4:2 Ýoh 1:14, 1Tim 3:16, Ýew 2:14, 1Kor 12:3

+ 4:3 1Ýoh 2:18, 1Ýoh 2:22, 2Ýoh 1:7

+ 4:5 Ýoh 3:31, Ýoh 8:23, Ýoh 15:19

+ 4:6 Ýoh 18:37, Ýoh 14:17, 1Tim 4:1

+ 4:7 1Kor 13, 1Ýoh 3:10-11

+ 4:9 Ýoh 3:16

+ 4:10 Ýoh 1:29, 1Ýoh 4:10, Ýoh 3:16, Rim 5:8

+ 4:12 Msr 33:20, Ýoh 1:18, 1Tim 6:16, 1Ýoh 2:5

+ 4:13 1Ýoh 3:24

+ 4:14 Ýoh 3:17

+ 4:15 Mat 14:33, 1Ýoh 5:5

+ 4:17 1Ýoh 2:28, 1Ýoh 3:21

+ 4:20 1Ýoh 2:9, 1Ýoh 3:10

+ 4:21 Lew 19:18, Mat 19:19, Mat 22:39, Mar 12:31

+ 5:1 Ýoh 1:12

+ 5:2 1Ýoh 2:5, 1Ýoh 3:24, 1Ýoh 4:13

+ 5:3 Ýoh 14:15, 2Ýoh 1:6, Mat 11:30

+ 5:4 Ýoh 16:33, Efe 6:16

+ 5:5 Mat 14:33, 1Ýoh 4:15

+ 5:6 Ýoh 14:17, Ýoh 15:26

* 5:8 Käbir golýazmalarda 7‑nji we 8‑nji aýatlar şeýle görnüşde gelýär: 7 Şeýle, Gökde güwälik berýän üçdür: Ata, Söz we Mukaddes Ruh. Bularyň üçüsi hem birdir. 8 Ýerde güwälik berýän üçdür: Ruh, suw we gan. Bularyň üçüsi hem birdir.

+ 5:9 Ýoh 5:36

+ 5:10 1Ýoh 1:10, Mat 3:17

+ 5:11 Ýoh 1:4, Ýoh 5:26, Ýoh 11:25, 1Ýoh 1:2

+ 5:13 Ýoh 20:31

+ 5:14 Mat 7:7-8, Ýoh 14:13-14, 1Ýoh 3:22

+ 5:16 Mat 12:31-32, Mar 3:29, Ýew 6:4-6, Ýew 10:26

* 5:18 Hudaýyň Ogly olary goraýandyr – bu jümle käbir golýazmalarda Hudaýyň perzendi özüni saklaýandyr diýip duş gelýär.

+ 5:18 Zeb 118:3, 1Ýoh 3:9

+ 5:19 Luk 4:6, Gal 1:4

+ 5:20 Ýoh 1:1, Ýoh 20:28

* 5:21 Käbir golýazmalarda Omyn diýen söz hem bar.

+ 5:21 1Kor 10:7, 1Kor 10:14

+ 1:1 1Ýoh 3:1, Ýoh 8:32

+ 1:3 1Tim 1:2, 2Tim 1:2

+ 1:4 3Ýoh 1:4

+ 1:5 Lew 19:18, Ýoh 13:34, Ýoh 15:12, 1Ýoh 3:11

+ 1:6 Ýoh 14:15, 1Ýoh 5:3

+ 1:7 Ýoh 1:14, 1Ýoh 4:2, 1Tim 3:16, Ýew 2:14, 1Ýoh 2:18, 1Ýoh 4:3

+ 1:8 1Kor 3:8

+ 1:9 1Ýoh 2:23

+ 1:10 Rim 16:17, 1Sal 5:22

+ 1:12 Ýoh 15:11, Ýoh 16:24, Ýoh 17:13, 3Ýoh 1:13-14

* 1:13 Käbir golýazmalarda Omyn diýen söz hem bar.

+ 1:1 1Ýoh 3:18, 2Ýoh 1:1

+ 1:4 2Ýoh 1:4

+ 1:5 Gal 6:10, Ýew 13:1

+ 1:8 1Tim 5:18

+ 1:11 Zeb 33:15, Zeb 36:27, Işa 1:16-17, 1Ýoh 2:29, 1Ýoh 3:6

+ 1:12 Ýoh 21:24

+ 1:13 2Ýoh 1:12

* 1:1 Söýlüp – käbir golýazmalarda päklenip.

+ 1:1 Res 12:17, Ýak 1:1, Mat 13:55

+ 1:2 Dan 3:31, 1Pet 1:2, 2Pet 1:2

+ 1:3 1Tim 6:12, 2Tim 4:7

+ 1:4 2Pet 2:1

+ 1:5 Çöl 14:36-37, Çöl 26:64, 2Pet 1:12, Ýew 3:17

+ 1:6 2Pet 2:4

+ 1:7 2Pet 2:6, Gçk 18:20, Gçk 19:24, Kan 29:23, Mat 25:41

+ 1:8 2Pet 2:10

+ 1:9 Dan 10:13, Dan 12:1, 1Sal 4:16, Aýn 12:7, Kan 34:6, Zak 3:2

+ 1:10 2Pet 2:12

+ 1:11 Gçk 4:3-8, 1Ýoh 3:12, Ýew 11:4, Çöl 22:5, Çöl 25:1-2, Çöl 31:16, Kan 23:3-6, 2Pet 2:15, Çöl 16:31-35

+ 1:12 2Pet 2:17, Mat 15:13

+ 1:13 Işa 57:20

+ 1:14 Gçk 5:21-24, Kan 33:2, Dan 7:10, Zak 14:5, Res 7:53, Gal 3:19, 1Sal 3:13, Ýew 12:22

+ 1:16 2Pet 2:10

+ 1:17 2Pet 3:2-3

+ 1:19 Rim 8:9

+ 1:20 Efe 6:18

+ 1:21 2Pet 3:12

+ 1:23 Amo 4:11, Zak 3:2, Aýn 3:4

+ 1:24 Fil 2:15, Kol 1:22, 1Pet 4:11, Rim 11:36, Aýn 1:6, Aýn 5:13

+ 1:2 Luk 1:69-70, Tit 1:1-2

* 1:3 Hudaýyň Ogly – Köne Ähtde bu at patyşalar üçin ulanylýardy. Täze Ähtde bolsa bu at Hudaý tarapyndan saýlanyp-seçilen diýmegi aňladýar. Sözlüge seret.

+ 1:3 Mat 1:1

+ 1:5 Res 9:15

+ 1:7 1Kor 1:2

+ 1:8 Rim 16:19, Fil 1:3, 2Tim 1:3, Flm 1:4

+ 1:9 Rim 9:1, 2Kor 1:23, Fil 1:8, 1Sal 2:5

+ 1:10 Rim 15:32

+ 1:13 Rim 15:22-23, 1Sal 2:18, Fil 4:17

+ 1:14 1Kor 9:16

+ 1:16 Mar 8:38, Fil 1:20, Rim 2:9-10, 1Kor 1:18

+ 1:17 Hab 2:4.

+ 1:17 Rim 3:21, Hab 2:4, Gal 3:11, Ýew 10:38

+ 1:18 Efe 5:6, Kol 3:6

+ 1:19 Res 14:17, Res 17:24-27

+ 1:20 Zeb 18:2-5

+ 1:21 2Pat 17:15, Ýrm 2:5, Efe 4:17-18

+ 1:22 Sül 21:30, Işa 44:25, 1Kor 1:20, 1Kor 3:19

+ 1:23 Msr 20:4-5, Kan 4:16-18, Zeb 105:20, Ýrm 2:11, Ezk 8:10

+ 1:24 Zeb 80:13, Ezk 20:25

+ 1:25 Ýrm 10:14

+ 1:26 Kol 3:5

+ 1:27 Lew 18:22, Lew 20:13

* 1:29 Käbir golýazmalarda zynadan diýen söz hem bar.

+ 1:31 2Tim 3:2-4

+ 1:32 Rim 6:21

+ 2:1 2Şam 12:5-7, Mat 7:2, Luk 6:37, Ýoh 8:7

+ 2:4 2Pet 3:9, 2Pet 3:15, Aýn 2:21

+ 2:5 Ýak 5:3

+ 2:6 Sül 24:12.

+ 2:6 Sül 24:12

+ 2:9 1Pet 4:17, Rim 1:16, Ezk 18:20

+ 2:10 Işa 57:19, 1Pet 1:7

+ 2:11 Kan 10:17, Mat 22:16, Luk 20:21, Res 10:34

+ 2:12 1Kor 9:21

+ 2:13 Luk 11:28, Ýak 1:22-23

+ 2:15 Ýrm 31:33, Wag 12:14

+ 2:17 Rim 3:27, Rim 9:4-5

+ 2:19 Ýoh 9:40

+ 2:21 Msr 20:15, Mat 23:3

+ 2:22 Msr 20:14

+ 2:24 Işa 52:5.

+ 2:24 Işa 52:5, Ezk 36:20

+ 2:25 Gal 5:3

+ 2:26 Efe 2:11

+ 2:27 2Kor 3:6, Mat 12:41

+ 2:28 Rim 9:6-8, 1Kor 7:19

+ 2:29 Kan 10:16, Kan 30:6, Ýrm 4:4, Efe 2:11, Fil 3:3, Kol 2:11, 2Kor 10:18

+ 3:1 Ýoh 4:22

+ 3:2 Kan 4:8, Zeb 147:9

+ 3:3 Rim 9:6, 2Tim 2:13

+ 3:4 Zeb 50:6.

+ 3:4 Zeb 50:6

+ 3:7 Rim 9:19

+ 3:8 Rim 6:1, Rim 6:15, 2Kor 6:8

+ 3:9 Rim 5:12, Gal 3:22, Rim 1:18-32, Rim 2

+ 3:10-12 Zeb 13:1-3; 52:2-4.

+ 3:12 Zeb 13:1-3, Wag 7:20

+ 3:13 Zeb 5:10; 139:4.

+ 3:13 Zeb 5:10, Zeb 139:4

+ 3:14 Zeb 9:28.

+ 3:14 Zeb 9:28

+ 3:15-17 Işa 59:7-8.

+ 3:17 Sül 1:16, Işa 59:7-8

+ 3:18 Zeb 35:2.

+ 3:18 Zeb 35:2

+ 3:20 Zeb 142:2, Res 13:39, Gal 2:16, Gal 3:11, Rim 7:7

+ 3:21 Rim 1:17, Gal 2:16, Luk 24:27, Res 10:43

+ 3:23 1Pat 8:46, 2ÝÝ 6:36, Zeb 142:2, Sül 20:9, Wag 7:20, 1Ýoh 1:8-10

+ 3:24 Tit 3:7

+ 3:25 Ýoh 1:29, 1Ýoh 2:2, Res 17:30, Rim 2:4

+ 3:27 Rim 2:17, 1Kor 1:29, Efe 2:9

+ 3:28 Res 13:39

+ 3:29 Rim 9:24, Rim 10:12

+ 3:30 Kan 6:4-5, Gal 3:20, Gal 3:8

+ 3:31 Mat 5:17

+ 4:3 Gçk 15:6.

+ 4:3 Gçk 15:6, Ýak 2:23, Gal 3:6

+ 4:5 Rim 3:22

+ 4:6 Zeb 31:1-2

+ 4:7-8 Zeb 31:1-2.

+ 4:8 2Kor 5:19

+ 4:9 Rim 3:30

+ 4:11 Gçk 15:6, Gçk 17:10

+ 4:13 Gçk 17:4-6, Gal 3:16, Ýew 7:6

+ 4:14 Gal 3:17-18

+ 4:15 1Kor 15:56, Gal 3:10, Rim 7:7

+ 4:16-17 Gçk 17:5.

+ 4:16 Gal 3:22

+ 4:17 Gçk 17:5, Ýoh 5:21

+ 4:18 Gçk 15:5.

+ 4:18 Gçk 15:5

+ 4:19 Gçk 17:17, Ýew 11:12, Gçk 18:11

+ 4:22 Gçk 15:6

+ 4:24 1Kor 9:9-10, Rim 10:9

+ 4:25 Mat 20:28, Gal 1:4, 2Kor 5:21

+ 5:1 Gal 3:28

+ 5:2 Rim 8:17, Efe 3:16, Fil 3:21

+ 5:3 Mat 5:11-12, 2Kor 12:10, Ýak 1:3-4

+ 5:5 Res 2:17, Tit 3:6

+ 5:8 Ýoh 3:16, 1Ýoh 4:10

+ 5:9 Rim 3:25, Mat 3:7, 1Sal 1:10

+ 5:10 2Kor 5:18-20, Efe 2:16, Kol 1:20-21

+ 5:12 Gçk 3:6, Ýak 1:15, Rim 6:23, Rim 3:9, Efe 2:3

+ 5:13 Rim 3:20

+ 5:14 1Kor 15:45

+ 5:15 1Kor 15:21, 2Kor 5:14

+ 5:16 Işa 53:11

+ 5:17 Aýn 22:5

+ 5:18 Ýoh 12:32

+ 5:19 Ýew 5:8

+ 5:20 Gal 3:19

+ 5:21 Ýoh 1:17

+ 6:2 1Pet 2:24, Gal 2:19, Gal 5:24, Kol 2:20, Kol 3:3

+ 6:4 1Pet 3:21, Gal 3:27, 2Kor 5:17, Efe 4:24, Kol 2:12, Kol 3:10

+ 6:5 2Kor 4:10, Fil 3:10

+ 6:6 Gal 2:19-20, Gal 5:24, Gal 6:14

+ 6:7 1Pet 4:1

+ 6:8 2Tim 2:11, Aýn 20:4

+ 6:9 Rim 14:9, Aýn 1:18

+ 6:10 Ýew 7:27

+ 6:12 Zeb 18:14

+ 6:13 Kol 3:5, Rim 12:1

+ 6:16 Ýoh 8:34

+ 6:18 Ýoh 8:32, Ýoh 8:34, Ýak 2:12, 1Pet 2:16, 1Kor 7:22, 2Kor 3:17, Gal 5:1

+ 6:22 1Kor 7:22

+ 6:23 Ýak 1:15, Rim 5:12

+ 7:2 1Kor 7:39

+ 7:3 Mat 5:32

+ 7:4 Gal 5:22, Efe 5:19, Gal 2:19, Gal 5:18, Efe 2:15, Kol 2:14

+ 7:6 Rim 6:4

+ 7:7 Msr 20:17; Kan 5:21.

+ 7:7 Rim 3:20, Rim 4:15, Msr 20:17

+ 7:8 1Kor 15:56

+ 7:10 Lew 18:5

+ 7:12 Kan 4:8, Zeb 18:8-9

+ 7:15 Gal 5:17

+ 7:16 1Tim 1:8

+ 7:18 Gçk 6:5, Eýp 14:4, Zeb 50:5

+ 7:19 Gal 5:17

+ 7:22 Zeb 1:2

+ 7:23 1Pet 2:11, Gal 5:17

* 8:1 Käbir golýazmalarda ynsan tebigatyna görä däl-de, Mukaddes Ruha görä ýaşaýanlar diýen jümle hem bar.

+ 8:2 1Kor 15:45

+ 8:3 Ýew 7:18, Fil 2:7, Lew 16:5, 2Kor 5:21

+ 8:4 Gal 5:16, Gal 5:25

+ 8:5 Gal 5:19-25

+ 8:7 Ýak 4:4, 1Kor 2:14

+ 8:9 1Kor 3:16, 1Kor 6:19, 2Kor 6:16, 1Ýoh 3:24, 1Pet 1:11, Ýhd 1:19

+ 8:11 Ýoh 5:21, Res 2:24

+ 8:13 Kol 3:5, Lew 18:5

+ 8:14 Kan 14:1, Mat 5:9, Ýoh 1:12, 1Ýoh 3:1, 1Ýoh 5:1

* 8:15 Abba – arameýçe bu söz Atam diýmegi aňladýar.

+ 8:15 2Tim 1:7, 1Kor 2:12

+ 8:16 1Ýoh 3:2, Gal 3:26, Efe 1:5, 1Ýoh 3:24, 2Kor 1:22, Efe 1:13

+ 8:17 Gal 3:29, Gal 4:7, Efe 3:6, Tit 3:7, 2Kor 1:5, Fil 3:10, Kol 1:24, 1Pet 5:1, Rim 5:2, Efe 3:16, Fil 3:21

+ 8:18 2Kor 4:17

+ 8:20 Gçk 3:17-19, Wag 1:2

+ 8:22 Ýrm 12:4, Ýrm 12:11

+ 8:23 2Kor 5:2, Gal 5:5

+ 8:24 2Kor 4:18, Ýew 11:1

+ 8:27 1Şam 16:7, 1Pat 8:39, Sül 21:2, Ýrm 11:20

+ 8:29 Mat 28:10, Ýoh 20:17, Kol 1:15, Ýew 2:11, 1Ýoh 3:2, 2Kor 3:18, Fil 3:21

+ 8:30 Ýoh 17:22

+ 8:31 Çöl 14:9, Zeb 117:6

+ 8:32 Ýoh 3:16

+ 8:33 Mar 13:20, Luk 18:7, Kol 3:12, Tit 1:1, Işa 50:8

+ 8:34 Zeb 109:1, Mar 16:19, Res 7:55-56, 1Ýoh 2:1, Rim 8:34, Ýew 7:25

+ 8:35 Nag 8:6

+ 8:36 Zeb 43:23.

+ 8:36 Zeb 43:23, 1Kor 4:9

+ 8:37 Ýoh 16:33, 1Kor 15:57

+ 8:38 1Pet 3:22, 1Kor 15:24, Efe 1:21

+ 9:1 2Kor 11:10, 1Tim 2:7, Rim 1:9, Fil 1:8

+ 9:3 1Kor 16:22, Gal 1:8

+ 9:6 Rim 3:3, Ýoh 1:47, Rim 2:28

+ 9:7 Gçk 21:12.

+ 9:7 Gçk 21:12, Ýew 11:17

+ 9:8 Gal 4:23, Gal 4:28

+ 9:9 Gçk 18:14.

+ 9:9 Gçk 18:10

+ 9:10 Gçk 25:21

+ 9:11-12 Gçk 25:23.

+ 9:11 Gçk 25:23

+ 9:13 Mal 1:2-3.

+ 9:13 Mal 1:2-3

+ 9:14 Kan 32:4, Eýp 34:10

+ 9:15 Msr 33:19.

+ 9:15 Msr 33:19

+ 9:17 Msr 9:16.

+ 9:17 Msr 9:16

+ 9:19 2ÝÝ 20:6, Rim 3:7

+ 9:20 Işa 29:16; 45:9.

+ 9:20 Eýp 9:32, Eýp 33:13, Eýp 39:32, Wag 6:10, Işa 29:16, Işa 45:9-10, Ýrm 18:6

+ 9:21 Işa 64:8, Ýrm 18:6, 2Tim 2:20

+ 9:22 Sül 16:4

+ 9:24 Rim 3:29

+ 9:25 Hoş 2:23.

+ 9:25 Hoş 2:23, 1Pet 2:10

+ 9:26 Hoş 1:10.

+ 9:26 Hoş 1:10

+ 9:27-28 Işa 10:22-23.

* 9:28 Käbir golýazmalarda 28‑nji aýat şeýle görnüşde gelýär: Reb Öz çykaran hökümini tizara we gutarnykly dogrulyk bilen ýerine ýetirer, çünki Ol işini ýer ýüzünde tiz amala aşyrar.

+ 9:28 Işa 10:22-23

+ 9:29 Işa 1:9.

+ 9:29 Işa 1:9

+ 9:30 Gal 2:16, Gal 3:24

+ 9:31 Gal 5:4, Rim 11:7, Fil 3:9

+ 9:33 Işa 8:14; 28:16.

+ 9:33 Işa 8:14, Işa 28:16, 1Pet 2:6-8, Rim 10:11

+ 10:2 Res 21:20

+ 10:3 Rim 1:17, Rim 3:21

+ 10:4 Mat 5:17, Gal 3:24

+ 10:5 Lew 18:5.

+ 10:5 Lew 18:5, Gal 3:12, Fil 3:9

+ 10:6-7 Kan 9:4; 30:12-13.

+ 10:6 Kan 9:4, Kan 30:12

+ 10:7 Aýn 9:1

+ 10:8 Kan 30:14.

+ 10:8 Kan 30:12-14

+ 10:9 Mat 10:32, Luk 12:8, Mar 16:16, Res 16:31

+ 10:11 Işa 28:16.

+ 10:11 Işa 28:16, 1Pet 2:6, Rim 9:33

+ 10:12 Res 10:34-36, Rim 3:29

+ 10:13 Ýow 2:32.

+ 10:13 Ýow 2:32, Res 2:21

+ 10:14 Res 8:31

+ 10:15 Işa 52:7.

+ 10:15 Işa 52:7

+ 10:16 Işa 53:1.

+ 10:16 Işa 53:1, Ýoh 12:38

+ 10:17 Gal 3:2

+ 10:18 Zeb 18:5.

+ 10:18 Zeb 18:5

+ 10:19 Kan 32:21.

+ 10:19 Kan 32:21

+ 10:20-21 Işa 65:1-2.

+ 10:21 Işa 65:1-2

+ 11:1 Ýrm 31:37, Ýrm 33:24, 2Kor 11:22, Fil 3:5

+ 11:2 1Şam 12:22, Zeb 93:4

+ 11:3 1Pat 19:10.

+ 11:3 1Pat 19:10, 1Pat 19:14

+ 11:4 1Pat 19:18.

+ 11:4 1Pat 19:18

+ 11:5 Işa 10:22, Rim 9:27

* 11:6 Käbir golýazmalarda Eger ynsan işlerine görä saýlanan bolsadylar, onda bu eýýäm merhemet-de däldir, ýogsa iş eýýäm iş bolmazdy diýen jümle hem bar.

+ 11:7 Rim 9:31

+ 11:8 Kan 29:4; Işa 29:10.

+ 11:8 Işa 29:10, Kan 29:4

+ 11:9-10 Zeb 68:23-24.

+ 11:10 Zeb 68:23-24

+ 11:13 Res 9:15, Rim 15:16

+ 11:15 Luk 15:24, Efe 2:1, Efe 2:5, Kol 2:13, Aýn 3:1

+ 11:16 Çöl 15:18-21, Ezk 44:30

+ 11:17 Ýrm 11:16, Ýoh 15:5

+ 11:21 1Kor 10:12

+ 11:26-27 Işa 59:20-21; 27:9.

+ 11:26 Işa 27:9, Işa 59:20-21

+ 11:28 Kan 10:15

+ 11:30 Efe 2:2, Kol 1:21, Tit 3:3

+ 11:33 Işa 28:29, Kol 2:3, Zeb 35:7, Zeb 138:6

+ 11:34 Işa 40:13.

+ 11:34 Işa 40:13, 1Kor 2:16

+ 11:35 Eýp 41:3.

+ 11:35 Eýp 35:7, Eýp 41:11

+ 11:36 1Kor 8:6, Kol 1:16, Ýew 2:10, 2Pet 3:18, Efe 3:21

+ 12:1 Rim 6:13

+ 12:2 Efe 5:17, 1Sal 4:3, 2Kor 4:16, Efe 4:23

+ 12:3 Efe 3:2, Wag 7:16

+ 12:4 1Kor 12:12-14, Efe 4:16

+ 12:5 1Kor 10:17, 1Kor 12:27, Efe 4:25

+ 12:6 1Pet 4:10, 1Kor 12:4

+ 12:7 1Kor 12:5

+ 12:8 1Tim 5:17, 2Kor 9:7

+ 12:9 1Pet 1:22, 1Tim 1:5, Zeb 96:10, Amo 5:15

+ 12:10 Ýoh 13:34, 1Pet 1:22, 2Pet 1:7, 1Sal 4:9, Ýew 13:1, Fil 2:3

+ 12:12 Luk 18:1, Luk 21:36, Efe 6:18, Kol 4:2, 1Sal 5:17

+ 12:13 Rim 15:25, 1Kor 16:1, 1Tim 6:18

+ 12:14 Eýp 31:29-30, Mat 5:44, 1Pet 3:9

+ 12:15 1Kor 12:26

+ 12:16 1Pet 3:8, Fil 2:2

+ 12:17 Lew 19:18, 1Pet 3:9, 1Sal 5:15

+ 12:18 Mar 9:50, 2Kor 13:11, 1Sal 5:13

+ 12:19 Kan 32:35.

+ 12:19 Sül 20:22, Kan 32:35, Ýew 10:30

+ 12:20 Sül 25:21-22.

+ 12:20 2Pat 6:22, 2ÝÝ 28:15, Sül 25:21-22, Mat 5:44, Sül 25:21-22

+ 13:1 1Pet 2:13, Tit 3:1

+ 13:4 1Pet 2:14, 2ÝÝ 19:6

+ 13:7 1Pet 2:17, Mat 17:27, Mat 22:21, Mar 12:17

+ 13:8 Lew 19:13, Ýoh 13:34

+ 13:9 Msr 20:13-17; Lew 19:18; Kan 5:17-21.

* 13:9 Käbir golýazmalarda ýalan şaýatlyk etme diýen jümle hem bar.

+ 13:9 Msr 20:13-17, Lew 19:18

+ 13:10 Ýoh 14:15

+ 13:11 Efe 5:14

+ 13:12 Ýoh 1:9, Ýoh 8:12, 1Ýoh 2:8, Efe 5:8, 1Sal 5:5, Efe 5:11, Efe 6:11, 1Sal 5:8

+ 13:13 1Sal 4:12

+ 13:14 Gal 3:27, Ýak 4:1, 1Pet 2:11, Rim 7:23, Gal 5:16, Gal 5:24

+ 14:1 Rim 15:1, 1Kor 8:9-11, 1Kor 9:22

+ 14:2 Dan 1:12, 1Tim 4:3

+ 14:3 Kol 2:16

+ 14:4 Mat 7:1, Ýak 4:11

+ 14:5 Gal 4:10, Kol 2:16

+ 14:6 Mat 15:36, 1Kor 10:30-31

+ 14:7 Rim 6:2, Rim 6:7, Gal 5:24, Kol 3:3

+ 14:8 1Pet 4:2, Gal 2:20, 2Kor 5:15, Fil 1:20

+ 14:9 1Sal 5:10

* 14:10 Hudaýyň – käbir golýazmalarda Mesihiň.

+ 14:10 Mat 7:1, Luk 6:37, 2Kor 5:10

+ 14:11 Işa 45:23.

+ 14:11 Işa 49:18, Ýrm 22:24, Işa 45:23, Fil 2:10-11

+ 14:12 Mat 12:36, Mat 25:19, Gal 6:5

+ 14:13 Mat 7:1

+ 14:14 Lew 11:2, Kan 14:3, Mar 7:15-16, Res 10:15, 1Kor 8:8

+ 14:15 1Kor 8:11

+ 14:17 Kol 2:16, Ýew 9:10, Gal 5:22

+ 14:19 2Tim 2:22

+ 14:20 Tit 1:15, 1Kor 8:9-13

* 14:23 Käbir golýazmalaryň şu babynda 24‑nji aýatdan 26-njy aýada çenli hem bar. Beýleki golýazmalarda olar 16-njy bap 25‑nji aýatdan 27‑nji aýatlara çenli duş gelýär.

+ 15:1 Rim 14:1, Gal 6:2

+ 15:2 Fil 2:4-5

+ 15:3 Zeb 68:10.

+ 15:3 Fil 2:5, Fil 2:8, Zeb 68:10

+ 15:4 Rim 4:23-24

+ 15:5 Rim 12:16

+ 15:9 Zeb 17:50.

+ 15:9 Rim 3:29, 2Şam 22:50, Zeb 17:50

+ 15:10 Kan 32:43.

+ 15:10 Kan 32:43

+ 15:11 Zeb 116:1.

+ 15:11 Zeb 116:1

+ 15:12 Işa 11:10.

+ 15:12 Işa 11:10

+ 15:16 Res 9:15, Rim 11:13

+ 15:19 Res 15:12, 2Kor 12:12

+ 15:20 1Kor 3:10-11

+ 15:21 Işa 52:15.

+ 15:21 Işa 52:15

+ 15:22 Rim 1:13, 1Sal 2:18

+ 15:23 Res 19:21

+ 15:25 Res 24:17, 1Kor 16:3, 2Kor 9:1

+ 15:26 Res 19:21, 2Kor 8:4

+ 15:27 1Kor 9:11

+ 15:31 2Kor 1:10-11, 2Sal 3:2

+ 15:32 Rim 1:10

+ 15:33 2Kor 13:11, Fil 4:9, 1Sal 5:23, 2Sal 3:16, Ýew 13:20

+ 16:1 Res 18:18

+ 16:2 Fil 2:29

* 16:3 Priska – bu Priskillanyň beýleki ady.

+ 16:3 Res 18:2, 1Kor 16:19, 2Tim 4:19

+ 16:5 Kol 4:15

+ 16:13 Mar 15:21

+ 16:16 1Pet 5:14, 1Kor 16:20, 2Kor 13:12, 1Sal 5:26

+ 16:17 1Tim 6:3, 2Ýoh 1:10

+ 16:18 2Pet 2:3, Kol 2:4

+ 16:19 Rim 1:8

+ 16:20 Rim 15:33, Gçk 3:15

+ 16:21 Res 16:1

* 16:23 Käbir golýazmalarda 24‑nji aýat duş gelýär: Rebbimiz Isa Mesihiň merhemeti siziň ähliňize ýar bolsun! Omyn!.

+ 16:23 1Kor 1:14

+ 16:25 Efe 1:9, Kol 1:26

+ 16:26 Kol 4:3-4

* 16:27 25 – 27‑nji aýatlar käbir golýazmalarda ýok. Olar beýleki golýazmalarda 14‑nji bap 23‑nji aýatdan soň gelýär.

+ 16:27 Ýhd 1:24-25

+ 1:2 Res 18:1-17, Rim 1:7

+ 1:5 2Kor 8:7, 2Kor 9:11

+ 1:7 Luk 17:30, 1Sal 3:13, 1Sal 4:16-18, Fil 3:20

+ 1:8 Fil 1:6

+ 1:9 Ýoh 17:21, 1Ýoh 1:3, 1Sal 5:24, 2Sal 3:3, Ýew 10:23

+ 1:10 1Kor 11:18

+ 1:11 1Kor 3:3

* 1:12 Petrus – grekçe Kepas, bu Petrusyň beýleki ady.

+ 1:12 Res 18:24, Res 19:1, 1Kor 3:4-5, 1Kor 4:6, 1Kor 6:12, Tit 3:13, Ýoh 1:42

+ 1:13 Efe 4:4-5

+ 1:14 Res 18:8, Rim 16:23

+ 1:16 1Kor 16:15

+ 1:17 2Kor 10:10

+ 1:18 1Kor 2:1, 2Kor 2:15, Rim 1:16

+ 1:19 Işa 29:14.

+ 1:19 Işa 29:14

+ 1:20 Sül 21:30, Işa 44:25, Rim 1:22, 1Kor 3:19

+ 1:22 Mat 12:38, Mar 8:11, Ýoh 2:18, Ýoh 4:48, Ýoh 6:30

+ 1:23 Gal 5:11

+ 1:24 1Kor 2:7, Kol 2:3

+ 1:28 Ýak 2:5

+ 1:29 Rim 3:27, Efe 2:9

+ 1:30 Efe 1:7, Fil 3:9

+ 1:31 Ýrm 9:24.

+ 1:31 Ýrm 9:24, 2Kor 10:17

+ 2:1 1Kor 1:18, 2Kor 2:15

+ 2:2 Gal 6:14

+ 2:3 2Kor 11:30, 2Kor 12:5, Gal 4:13

+ 2:4 1Kor 4:20

+ 2:5 2Kor 4:7, 2Kor 6:7

+ 2:6 Fil 3:15

+ 2:7 Kol 2:3

+ 2:8 Ýoh 7:48, Res 13:27

+ 2:9 Işa 64:4.

+ 2:9 Işa 52:15, Işa 64:4, Işa 65:17

+ 2:10 Mat 16:17, 1Ýoh 2:20

+ 2:11 Sül 20:27

+ 2:12 Rim 8:15

* 2:13 Biz ruhy hakykaty ruhy sözler bilen düşündirýäris – ýa-da Biz ruhy zatlary Ruha eýerýän adamlara düşündirýäris.

+ 2:13 2Kor 1:12, Ýoh 6:45

+ 2:14 Ýoh 14:17, Rim 8:7

+ 2:16 Işa 40:13.

+ 2:16 Işa 40:13, Rim 11:34

+ 3:2 1Pet 2:2, Ýew 5:13

+ 3:3 1Kor 1:10-11, Gal 5:19-20

+ 3:5 Res 18:24, Res 19:1, 1Kor 1:12, 1Kor 4:6, 1Kor 16:12, Efe 3:7, Kol 1:25

+ 3:6 Res 18:4-11, Res 18:27-28, Ýoh 4:36-38

+ 3:7 Gal 6:3

+ 3:8 Mat 16:27, 2Ýoh 1:8

+ 3:9 2Kor 6:1, Efe 2:20-22

+ 3:10 Rim 15:20

+ 3:11 Işa 28:16, Efe 2:20, Kol 2:7, Aýn 21:14

+ 3:13 1Kor 1:7, 1Kor 4:5, 1Pet 1:7

+ 3:15 Amo 4:11, Zak 3:2

+ 3:16 Rim 8:9, 1Kor 6:19, 2Kor 6:16

+ 3:17 Efe 2:21

+ 3:19 Eýp 5:13.

+ 3:19 Sül 21:30, Işa 44:25, 1Kor 1:20, Eýp 5:13

+ 3:20 Zeb 93:11.

+ 3:20 Zeb 93:10-11

* 3:22 Petrus – grekçe Kepas, bu Petrusyň beýleki ady.

+ 3:23 2Kor 10:7, Gal 3:29

+ 4:4 Res 23:1, Eýp 9:2, Eýp 9:15

+ 4:5 Mat 7:1, Rim 2:1, Eýp 12:22, Wag 12:14, Dan 2:22, 2Kor 10:18

+ 4:6 Res 18:24, Res 19:1, 1Kor 1:12, 1Kor 3:5

+ 4:7 Ýoh 3:27

+ 4:8 Hoş 12:8, Zak 11:5, Aýn 3:17

+ 4:9 Rim 8:36

+ 4:10 2Kor 11:19, 2Kor 13:9

+ 4:11 2Kor 11:27, Fil 4:12

+ 4:12 Res 18:3, Mat 5:44, 1Pet 3:9, Rim 12:14

+ 4:14 2Kor 6:13

+ 4:15 Flm 1:10

+ 4:16 1Kor 11:1, 1Sal 3:7, 2Sal 3:7

+ 4:17 Res 16:1, 1Kor 16:10, 1Tim 1:2

+ 4:19 1Kor 11:34, 1Kor 16:5, 2Kor 1:15-16

+ 4:20 1Kor 2:4

+ 4:21 2Kor 10:2, 2Kor 13:2

+ 5:1 2Kor 12:21, Lew 18:8, Kan 22:30, Kan 27:20, Amo 2:7

+ 5:3 Kol 2:5

+ 5:5 2Kor 2:6, 1Tim 1:20, Sül 23:14

+ 5:6 Mat 13:33, Luk 13:21, Gal 5:9

+ 5:7 Msr 12:15, Kan 16:3

+ 5:8 Mar 8:15, Luk 12:1

+ 5:9 Efe 5:11, 2Sal 3:14

+ 5:11 2Sal 3:6

+ 5:12-13 Kan 13:6; 17:7,12; 19:19; 21:21-22; 24:7.

+ 5:12 Mar 4:11, Kan 17:7

+ 6:1 Mat 18:17

+ 6:2 Mat 19:28

+ 6:5 1Kor 15:34

+ 6:7 Mat 5:39-40

+ 6:9 Gal 5:21, Efe 5:5, Msr 20:14, Ýew 13:4

+ 6:10 Mar 7:21-23, Gal 5:19-21

+ 6:11 Efe 2:2, Ýoh 13:8, Efe 5:26, Tit 3:5, Ýew 10:22

+ 6:12 1Kor 10:23

+ 6:15 Efe 5:30

+ 6:16 Gçk 2:24.

+ 6:16 Gçk 2:24, Mar 10:7-8, Efe 5:31

+ 6:17 Efe 4:4

+ 6:18 Gal 5:19, Efe 5:3, 1Sal 4:3

+ 6:19 Rim 14:7

* 6:20 Öz bedeniňiz bilen – bu jümle käbir golýazmalarda Hudaýyňky bolan teniňiz we ruhuňyz bilen diýip duş gelýär.

+ 6:20 2Pet 2:1, 1Kor 7:23

+ 7:3 Msr 21:10

* 7:5 Hudaýa doga edýän wagtyňyz – käbir golýazmalarda doga-dileg we agyz bekleme wagtyňyz.

+ 7:5 Msr 19:15, 1ÝÝ 21:1, Mat 4:3, 1Sal 3:5

+ 7:6 2Kor 8:8

+ 7:7 Mat 19:11-12, 1Kor 12:4, 1Pet 4:10

+ 7:9 1Tim 5:14

+ 7:10 Mal 2:16, Mar 10:9

+ 7:11 Mar 10:11

+ 7:12 Ezr 10:3, Ezr 10:11

+ 7:14 Mal 2:15

+ 7:16 1Pet 3:1

+ 7:18 Res 15:1-2, Gal 5:2

+ 7:19 Rim 2:28-29, Gal 3:28, Gal 5:6, Kol 3:11

+ 7:22 Ýoh 8:32, Ýak 2:12, 1Pet 2:16, Rim 6:18, 2Kor 3:17, Gal 5:1, Flm 1:16, Rim 6:22

+ 7:23 1Kor 6:20, Lew 25:42, Lew 25:55

+ 7:25 2Kor 8:10-11

+ 7:30 2Kor 6:10

+ 7:31 1Pet 4:7, 1Ýoh 2:17

+ 7:32 Mat 6:25, Luk 10:41

+ 7:38 Ýew 13:4

+ 7:39 Rim 7:2

+ 8:1 Res 15:20, Res 15:29, 1Kor 13:4-13

+ 8:2 Gal 6:3

+ 8:3 Gal 4:9

+ 8:4 Kan 4:35, Kan 6:4-5, 1Şam 12:21, Işa 41:24

+ 8:6 Mal 2:10, Efe 4:6, Ýoh 1:3, Rim 11:36, Kol 1:16, Ýew 1:2

+ 8:7 1Kor 10:28-29

+ 8:8 Mar 7:19, Res 10:12-15, Rim 14:14

+ 8:10 Rim 14:1, Res 15:29, 1Kor 10:19, Aýn 2:14

+ 8:11 Rim 14:15

+ 8:13 Rim 14:21

+ 9:1 1Sal 2:6-7, Flm 1:8, Res 9:3-6

+ 9:4 2Sal 3:8-9

* 9:5 Petrus – grekçe Kepas, bu Petrusyň beýleki ady.

+ 9:5 Mar 6:3, Ýoh 2:12, Ýoh 7:3, Res 1:14, 1Kor 9:5, Gal 1:19, Mar 1:30

+ 9:6 Res 4:36, Res 13:2, Res 15:36, Gal 2:9

+ 9:7 2Kor 10:4, 2Tim 2:3, Sül 27:18

+ 9:9-10 Kan 25:4.

+ 9:9 Kan 25:4, 1Tim 5:18

+ 9:10 Rim 4:23-24, 2Tim 2:6

+ 9:11 Rim 15:27, Gal 6:6

+ 9:13 Lew 6:16, Lew 6:26

+ 9:14 Luk 10:7, 1Tim 5:18

+ 9:15 Res 18:3

+ 9:16 Rim 1:14

+ 9:17 Gal 2:7

+ 9:18 2Kor 11:7, 2Kor 11:9

+ 9:19 2Kor 4:5

+ 9:20 Res 16:3, Res 21:23-26

+ 9:21 Rim 2:12, Rim 2:14, Gal 2:3

+ 9:22 2Kor 11:29, 1Kor 10:33

+ 9:24 Gal 5:7

+ 9:25 1Pet 5:4, Fil 3:14, 2Tim 2:5

+ 10:1 Msr 13:21, Msr 14:22

+ 10:3 Msr 16:15, Msr 16:35, Kan 8:3

+ 10:5 Çöl 14:29, Çöl 14:36-37

+ 10:6 Çöl 11:4-6, Zeb 77:18

+ 10:7 Msr 32:6.

+ 10:7 Msr 32:6

+ 10:8 Çöl 25:1-9

+ 10:9 Zeb 94:9, Çöl 21:5-6

+ 10:10 Çöl 14:29-37

+ 10:11 Rim 4:23

+ 10:12 Rim 11:20-21

+ 10:13 1Kor 1:9, Eýp 5:19, Zeb 33:20, 2Pet 2:9

+ 10:14 1Ýoh 5:21

+ 10:16 Mar 14:22-23, Ýoh 6:51, 1Kor 11:23-26

+ 10:17 Rim 12:5, 1Kor 12:12-13, Efe 4:25

+ 10:18 Lew 3:3, Lew 7:15

+ 10:19 Res 15:29, 1Kor 8:4, Aýn 2:14

+ 10:20 Kan 32:17, Zeb 105:37

+ 10:21 2Kor 6:15

+ 10:22 Kan 32:21, Wag 6:10

+ 10:23 1Kor 6:12

+ 10:24 1Kor 13:5, Fil 2:21

+ 10:25 1Kor 8:7

+ 10:26 Zeb 23:1.

+ 10:26 Zeb 23:1

+ 10:27 Luk 10:8

* 10:28 Käbir golýazmalarda Çünki Ýer we ondaky zatlar Rebbiňkidir diýen jümle hem bar.

+ 10:30 Rim 14:6

+ 10:31 Kol 3:17

+ 10:32 1Kor 8:13, Rim 14:13

+ 10:33 1Kor 9:22, 2Kor 12:14

+ 11:1 1Kor 4:16, 1Sal 1:6, 2Sal 3:7

+ 11:3 Efe 1:22, Efe 4:15, Gçk 3:16, Efe 5:23, Ýoh 14:28, 1Kor 15:24

+ 11:5 2Pat 22:14, Luk 2:36, Res 21:9

+ 11:6 Kan 21:12

+ 11:7 Gçk 1:26

+ 11:8 Gçk 2:21-23

+ 11:9 Gçk 2:18

+ 11:11 Gal 3:28

+ 11:15 Çöl 5:18

+ 11:18 1Kor 1:10-12

+ 11:19 1Ýoh 2:19

+ 11:22 Sül 17:5

+ 11:23 Gal 1:12

* 11:24 Käbir golýazmalarda Ony alyň, iýiň diýen sözler hem bar.

+ 11:24 Luk 22:19

+ 11:25 Luk 22:20

+ 11:27 Ýoh 6:53-56

+ 11:32 Sül 3:12

+ 12:1 1Kor 14:1

+ 12:2 Efe 2:12

+ 12:3 1Ýoh 4:2-3

+ 12:4 Rim 12:6, Efe 4:4-6

+ 12:5 Rim 12:7

+ 12:6 Fil 2:13

+ 12:9 Mat 17:20, 1Kor 13:2

+ 12:10 Mar 16:17, Res 2:4, Res 10:46, 1Kor 14:2

+ 12:12 Rim 12:5, 1Kor 10:17, Efe 4:25

+ 12:13 Gal 5:6, Efe 2:14, Kol 3:11

+ 12:26 Rim 12:15

+ 12:27 Rim 12:5, Efe 1:23, Efe 4:12, Kol 1:18, Kol 1:24

+ 12:28 Res 11:27, Efe 4:11

+ 12:31 1Kor 14:1, 1Kor 14:39

+ 13:2 Res 2:18, Mat 17:20, Mar 11:23, 1Kor 12:9

* 13:3 Magtanyp bilerim ýaly tenimi gurban edip-de – bu jümle käbir golýazmalarda tenimi ýakmaga berip-de diýip duş gelýär.

+ 13:11 Efe 4:14

+ 13:12 Mat 5:8, 1Ýoh 3:2, 1Kor 8:3, Gal 4:9

+ 14:1 1Kor 16:14, 1Kor 12:1

+ 14:5 Çöl 11:29

+ 14:8 Çöl 10:9

+ 14:15 Ýak 5:13, Efe 5:19

+ 14:16 2Kor 1:20, Aýn 3:14

+ 14:20 Efe 4:14, Mat 18:3, 1Kor 2:6

+ 14:21 Işa 28:11-12.

+ 14:21 Işa 28:11-12

+ 14:22 Res 2:6

+ 14:23 Res 2:13

+ 14:25 Işa 45:14, Zak 8:23

+ 14:26 2Kor 12:19, 2Kor 13:10

+ 14:29 1Ýoh 4:1, 1Sal 5:20-21

+ 14:34 1Tim 2:11-12, Gçk 3:16, 1Pet 3:1, Efe 5:22, Kol 3:18

+ 14:39 1Kor 12:31, 1Kor 14:1

+ 14:40 Kol 2:5

+ 15:2 Gal 3:4

+ 15:3 Işa 53, Luk 24:27

+ 15:4 Zeb 15:10, Işa 53:11

* 15:5 Petrus – grekçe Kepas, bu Petrusyň beýleki ady.

+ 15:5 Luk 24:34, Luk 24:36

+ 15:7 Res 12:17, Luk 24:50, Res 1:3-4

+ 15:8 2Kor 12:11

+ 15:9 Efe 3:7-8, Res 8:3

+ 15:10 2Kor 11:23, Kol 1:29

+ 15:12 Res 23:8, 2Tim 2:18

+ 15:17 Rim 4:25

+ 15:18 1Sal 4:16, Aýn 14:13

+ 15:20 1Sal 4:14, 2Tim 2:8, Res 26:23, Kol 1:18, Aýn 1:5

+ 15:21 Rim 5:12-18

+ 15:23 1Sal 4:16

+ 15:24 1Pet 3:22, Rim 8:38, Efe 1:21, Dan 7:14, Dan 7:27, Abd 1:21, Zak 14:9, Luk 1:33, Aýn 11:15

+ 15:25 Zeb 109:1, Ýew 2:8

+ 15:27 Zeb 8:7.

+ 15:27 Zeb 8:7, Efe 1:22

+ 15:28 Ýoh 14:28, Efe 1:23, Kol 3:11

+ 15:30 2Kor 11:26

+ 15:31 1Sal 2:19

+ 15:32 Işa 22:13.

+ 15:32 Işa 22:13

+ 15:34 1Kor 6:5

+ 15:35 Ezk 37:3

+ 15:36 Ýoh 12:24

+ 15:42 Dan 12:2, Fil 3:21, Kol 3:1

+ 15:45 Gçk 2:7.

+ 15:45 Gçk 2:7

* 15:47 Ikinji Ynsan bolsa – käbir golýazmalarda ikinji Ynsan, Rebbimiz Isa bolsa.

+ 15:47 Gçk 2:7, Ýoh 3:13, Ýoh 6:38

+ 15:49 Gçk 5:3

+ 15:51 Fil 3:21

+ 15:52 Işa 27:13, Mat 24:31, 1Sal 4:16, Aýn 11:15, 1Sal 4:15, Fil 3:21

+ 15:53 2Kor 5:2-4

+ 15:54 Işa 25:8.

+ 15:54 Işa 25:8

+ 15:55 Hoş 13:14.

* 15:55 Ýeňşiň – käbir golýazmalarda zäherli neşderiň.

* 15:55 Zäherli neşderiň – käbir golýazmalarda ýeňşiň.

+ 15:55 Hoş 13:14, 2Tim 1:10, Ýew 2:14-15

+ 15:56 Rim 4:15, Rim 7:8

+ 15:57 Rim 8:37

+ 16:1 Res 24:17, Rim 15:25-28, Gal 2:10

+ 16:2 Res 20:7, Aýn 1:10, 2Kor 8:3, 2Kor 9:3

+ 16:3 Res 18:27, 2Kor 3:1, Res 24:17, Rim 15:25-28

+ 16:5 Res 19:21, 2Kor 1:16

+ 16:8 Msr 23:16, Msr 34:22, Lew 23:15, Kan 16:9, Res 2:1

+ 16:10 Res 16:1, 1Kor 4:17

+ 16:12 Res 18:24, Res 19:1, 1Kor 1:12, 1Kor 3:5, 1Kor 4:6

+ 16:13 Mat 25:13, 2Sal 2:15

+ 16:14 1Kor 14:1

+ 16:15 1Kor 1:16

+ 16:16 Fil 2:29, 1Sal 5:12-13, 1Tim 5:17

+ 16:19 Res 18:2, Rim 16:3, 2Tim 4:19

+ 16:20 Rim 16:16

+ 16:21 Gal 6:11, Kol 4:18, 2Sal 3:17, Flm 1:19

+ 16:22 Rim 9:3, Gal 1:8, Aýn 22:20

+ 1:1 Res 18:1-17

+ 1:3 1Pet 1:3, Efe 1:3

+ 1:5 Rim 8:17, Fil 3:10, Kol 1:24

+ 1:6 2Tim 2:10

* 1:7 Käbir golýazmalarda 6-njy we 7‑nji aýatlar şeýle görnüşde gelýär: Eger biz görgüler görýän bolsak, bu siziň teselli tapmagyňyz we halas bolmagyňyz üçindir. Şeýdip siz biziň ýaly görgüler göreniňizde, muşakgatlaryň baryna döz gelersiňiz. Size baglaýan umydymyz berkdir. Teselli tapýan bolsak, bu siziň teselli tapmagyňyz we halas bolmagyňyz üçindir, sebäbi siziň diňe muşakgatlarymyza däl, eýsem tesellimize-de şärikdigiňizi bilýäris.

+ 1:8 Res 19:23, 1Kor 15:32

+ 1:9 2Kor 4:14

+ 1:10 Res 12:11, Res 14:19-20, Res 21:32-33, Res 27:44

+ 1:11 Rim 15:31, 2Sal 3:2, Res 12:5, Efe 6:18

+ 1:12 Res 23:1, 2Tim 1:3, 1Kor 2:4, 1Kor 2:13

+ 1:13 1Kor 1:8, 1Sal 4:16-18, 1Sal 2:19-20

+ 1:15 1Kor 4:19

+ 1:16 Res 19:21, 1Kor 16:5

+ 1:18 1Kor 1:9

* 1:19 Silwan – bu Silasyň beýleki ady.

* 1:19 Hudaýyň Ogly – Köne Ähtde bu at patyşalar üçin ulanylýardy. Täze Ähtde bolsa bu at Hudaý tarapyndan saýlanyp-seçilen diýmegi aňladýar. Sözlüge seret.

+ 1:19 Res 15:22, Res 16:1

+ 1:20 1Kor 14:16, Aýn 3:14

+ 1:22 2Kor 5:5, Ýew 6:11, Efe 1:13

+ 1:23 Rim 1:9, Gal 1:20, Fil 1:8, 1Sal 2:5

+ 2:2 2Kor 7:8

+ 2:4 2Kor 7:12

+ 2:6 1Kor 5:4-5

+ 2:11 1Pet 5:8

+ 2:12 Res 16:8, Res 20:6

+ 2:13 2Kor 7:6, 2Kor 8:6, 2Kor 12:18

+ 2:14 Kol 2:15

+ 2:15 1Kor 1:18, Gçk 8:21, Msr 29:18, Efe 5:2, Fil 4:18

+ 3:1 Res 18:27, 1Kor 16:3

+ 3:3 Msr 24:12, Msr 31:18, Kan 6:6, Işa 51:7, Ýrm 31:33

+ 3:6 Ýrm 31:31, Luk 22:20, Efe 3:7, Kol 1:23, Rim 2:27, Ýoh 6:63

+ 3:7 Msr 34:29-35

+ 3:14 Mar 6:52, Res 15:21

+ 3:16 Msr 34:34

+ 3:17 Ýoh 4:24, Ýoh 8:32, Ýak 2:12, 1Pet 2:16, Rim 6:18, 1Kor 7:22, Gal 5:1

+ 3:18 1Ýoh 3:2, Rim 8:29, Fil 3:21

+ 4:1 2Kor 3:6

+ 4:2 2Kor 2:17, 1Sal 2:3

+ 4:3 2Kor 3:14, 2Kor 2:15

+ 4:4 Ýoh 12:31, Kol 1:15, Ýew 1:3

+ 4:5 Mar 10:43, 1Kor 9:19

+ 4:6 Gçk 1:3; Işa 9:2.

+ 4:6 Gçk 1:3

+ 4:7 Eýp 4:19, Eýp 33:6, Işa 64:8, Rim 9:21-22, 1Kor 2:5

+ 4:8 2Kor 7:5

+ 4:9 Ýeş 1:5, Ýoh 15:20

+ 4:10 Rim 6:5

+ 4:11 2Kor 6:9

+ 4:13 Zeb 115:1-2.

+ 4:13 Zeb 115:1

+ 4:14 1Sal 4:14

+ 4:16 Rim 12:2, Efe 4:23

+ 4:17 Rim 8:18

+ 4:18 Rim 8:24, Ýew 11:1

+ 5:2 Rim 8:23

* 5:3 Käbir golýazmalarda 3‑nji aýat şeýle görnüşde gelýär: Biz gökdäki mesgenimize beslensek, asla ýalaňaç bolmajakdygymyza gözümiz ýetýär.

+ 5:3 1Kor 15:53

+ 5:5 2Kor 1:22, Efe 1:14

+ 5:7 2Kor 4:18

+ 5:9 Kol 1:10

+ 5:10 Wag 3:17, Wag 11:9, Wag 12:14, Mat 25:31-32, Res 10:42, Rim 14:10

+ 5:11 2Kor 4:2

+ 5:12 2Kor 3:1, 2Kor 11:16, 2Kor 12:1

+ 5:13 Mar 3:21, 2Kor 11:1

+ 5:14 Rim 5:15

+ 5:15 1Pet 4:2, Rim 14:7-8

+ 5:17 Işa 43:18-19, Rim 6:4, Aýn 21:5

+ 5:18 Rim 5:10-11, Kol 1:20

+ 5:19 Zeb 31:1-2, Rim 4:8

+ 5:20 Efe 6:20

+ 5:21 Işa 53:9, Ýoh 8:46, 1Pet 2:22, 1Ýoh 3:5, Ýew 4:15, Rim 8:3, Rim 1:17, Rim 4:25, 1Kor 1:30

+ 6:1 1Kor 3:9

+ 6:2 Işa 49:8.

+ 6:2 Işa 49:8

+ 6:4 Res 9:16, Res 16:23, Res 17:5, 2Kor 11:23-27

+ 6:7 2Kor 10:4, Efe 6:11-17

+ 6:8 Rim 3:8

+ 6:9 2Kor 4:11

+ 6:10 Ýoh 16:22, Res 3:6

+ 6:13 1Kor 4:14

+ 6:14 Kan 7:3, Ezr 9:2, Neh 13:25, Efe 5:7, 1Ýoh 1:6

+ 6:15 1Kor 10:21

+ 6:16 Lew 26:11-12; Ezk 37:27.

+ 6:16 Efe 2:21, 1Kor 3:16-17, Lew 26:11-12, Ezk 37:27

+ 6:17 Işa 52:11; Ezk 20:34.

+ 6:17 Işa 52:11, Ezk 20:34, Ezk 20:41

+ 6:18 2Şam 7:14

+ 7:1 1Ýoh 3:3

+ 7:2 Res 20:33

+ 7:3 Fil 1:7

+ 7:4 Kol 1:24

+ 7:5 2Kor 2:13, 2Kor 4:8

+ 7:6 2Kor 1:4, 2Kor 2:13, 2Kor 8:6, 2Kor 12:18

+ 7:8 2Kor 2:2-4

+ 7:10 Mat 5:4, Wag 7:3

+ 7:12 1Kor 5:1-2, 2Kor 2:4

+ 8:2 Mar 12:44

+ 8:3 1Kor 16:2

+ 8:4 Rim 15:26

+ 8:6 2Kor 2:13, 2Kor 7:6

* 8:7 Bizden öwrenen söýgiňiz – käbir golýazmalarda bize bolan söýgiňiz.

+ 8:7 1Kor 1:5

+ 8:8 1Kor 7:6

+ 8:9 Ýak 2:5, Fil 2:6-7

+ 8:10 1Kor 7:25

+ 8:12 Mar 12:43-44, Luk 21:3

+ 8:14 Res 4:34

+ 8:15 Msr 16:18.

+ 8:15 Msr 16:18

+ 8:24 2Kor 7:4

+ 9:1 Rim 15:25

+ 9:3 2Kor 8:6, 1Kor 16:2

+ 9:6 Sül 11:24-25, Luk 6:38, Gal 6:7

+ 9:7 Kan 15:10, 1ÝÝ 29:9, Msr 25:2

+ 9:8 Fil 4:19

+ 9:9 Zeb 111:9.

+ 9:9 Zeb 111:9

+ 9:11 1Kor 1:5

+ 9:13 Mat 5:16, 1Pet 2:12

+ 10:1 Mat 11:29

+ 10:2 1Kor 4:21, 2Kor 13:2, 2Kor 13:10

+ 10:4 2Kor 6:7, Efe 6:11

+ 10:7 1Kor 3:23, Gal 3:29

+ 10:8 2Kor 13:10

+ 10:10 1Kor 1:17

+ 10:17 Ýrm 9:24.

+ 10:17 Ýrm 9:23-24, 1Kor 1:31

+ 10:18 Rim 2:29, 1Kor 4:5

+ 11:1 2Kor 5:13

+ 11:2 Hoş 2:19-20, Efe 5:27, Aýn 14:4

+ 11:3 Gçk 3:1, Gçk 3:4, Ýoh 8:44, 1Tim 2:14

+ 11:4 Gal 1:6

+ 11:5 2Kor 12:11

+ 11:6 1Kor 1:17, 2Kor 10:10

+ 11:7 1Kor 9:18

+ 11:9 2Kor 12:13, Fil 4:15

+ 11:10 Rim 9:1, 1Tim 2:7

+ 11:13 Fil 1:15, Res 20:30, 2Pet 2:1, Aýn 2:2

+ 11:14 Gal 1:8

+ 11:15 Fil 3:19

+ 11:16 2Kor 5:12

+ 11:18 Fil 3:3-4

+ 11:19 1Kor 4:10

+ 11:20 Gal 2:4, Gal 4:3

+ 11:22 Rim 11:1, Fil 3:5

+ 11:23 1Kor 15:10, 2Kor 6:4-5

+ 11:25 Res 16:22-23, Res 14:19, Res 27:41-44

+ 11:26 Gal 2:4

+ 11:27 Res 18:3, 1Sal 2:9, 2Sal 3:8, 1Kor 4:11

+ 11:29 1Kor 9:22

+ 11:32 Res 9:24-25

+ 12:1 2Kor 5:12, 2Kor 11:16, Gal 1:12, Gal 2:2, Efe 3:3

+ 12:7 Eýp 2:6

+ 12:9 Işa 40:29

+ 12:10 Mar 10:30, Mat 5:11-12, Rim 5:3

+ 12:11 1Kor 15:8-9, 2Kor 11:5

+ 12:12 Res 15:12, Rim 15:19

+ 12:13 2Kor 11:9

+ 12:14 2Kor 13:1, 1Kor 10:33

+ 12:15 Fil 2:17, Kol 1:24, 1Sal 2:8

+ 12:16 2Kor 11:9

+ 12:18 2Kor 8:6, 2Kor 8:18

+ 12:19 Rim 1:9, Rim 9:1, 1Kor 14:26

+ 12:21 1Kor 5:1, 1Kor 6:18

+ 13:1 Kan 19:15.

+ 13:1 2Kor 12:14, Kan 19:15, Mat 18:16

+ 13:4 Rim 6:4

+ 13:9 1Kor 4:10

+ 13:10 2Kor 10:8

+ 13:11 Mar 9:50, Rim 12:18, 1Sal 5:13, Rim 15:33, Rim 16:16

+ 13:12 Rim 16:16, Fil 4:22

+ 1:1 Gal 1:11-12

+ 1:2 Fil 4:21, Res 16:6, Res 18:23

+ 1:4 Mat 20:28, Rim 4:25, Mar 14:36

+ 1:6 Mar 4:17, Ýew 6:4, 2Kor 11:4

+ 1:7 Res 15:24, Gal 5:10

+ 1:8 2Kor 11:14, Rim 9:3, 1Kor 16:22

+ 1:10 1Sal 2:4

+ 1:12 Res 9:6, Res 26:16, 1Kor 11:23

+ 1:13 Res 26:5, Res 8:3, Fil 3:6

+ 1:14 Mat 15:2, Mar 7:3

+ 1:15 Işa 49:1, Ýrm 1:4-5, Luk 1:15, Res 9:15, Rim 1:5, 1Tim 2:7

+ 1:17 Res 9:19

* 1:18 Petrus – grekçe Kepas, bu Petrusyň beýleki ady.

+ 1:18 Ýoh 1:42, Res 9:26-27

+ 1:19 Res 12:17, Res 15:13, Ýak 1:1

+ 1:20 Rim 1:9, Rim 9:1, 2Kor 1:23

+ 1:23 Res 9:21

+ 2:1 Res 4:36, 2Kor 2:13, 2Tim 4:10

+ 2:2 Gal 1:12, Efe 3:3, Fil 2:16

+ 2:3 Res 16:3

+ 2:4 Res 15:24, 2Kor 11:26, 2Kor 11:20, Gal 4:3, Gal 4:25

+ 2:6 Kan 10:17

+ 2:7 Res 9:15, 1Kor 9:17

+ 2:9 Res 4:36, Res 9:27, Res 13:2, Res 15:36, 1Kor 9:6

+ 2:10 Res 24:17, Rim 15:25-28, 1Kor 16:1

+ 2:11 Res 11:20

+ 2:12 Res 11:3, Res 11:2, Res 15:1

+ 2:14 1Tim 5:20

+ 2:16 Gal 3:11, Res 13:39, Rim 3:21, Gal 3:11, Zeb 142:2, Rim 3:20

+ 2:19 Rim 14:8, Rim 6:6, Gal 6:14

* 2:20 Hudaýyň Ogly – Köne Ähtde bu at patyşalar üçin ulanylýardy. Täze Ähtde bolsa bu at Hudaý tarapyndan saýlanyp-seçilen diýmegi aňladýar. Sözlüge seret.

+ 2:20 Ýoh 17:23

+ 3:2 Rim 10:17

+ 3:4 1Kor 15:2

+ 3:5 1Kor 12:10

+ 3:6 Gçk 15:6.

+ 3:6 Gçk 15:6, Ýak 2:23, Rim 4:3

+ 3:8 Gçk 12:3; 18:18; 22:18.

+ 3:8 Rim 3:30, Gçk 12:3

+ 3:10 Kan 27:26.

+ 3:10 Rim 4:15, Kan 27:26

+ 3:11 Hab 2:4.

+ 3:11 Res 13:39, Rim 3:20, Gal 2:16, Hab 2:4, Rim 1:17, Ýew 10:38

+ 3:12 Lew 18:5.

+ 3:12 Lew 18:5, Rim 10:5

+ 3:13 Kan 21:23.

+ 3:13 Kan 21:23

+ 3:14 Res 1:5, Res 2:33

+ 3:16 Gçk 12:7; 13:15; 24:7.

+ 3:16 Rim 4:13, Ýew 7:6, Gçk 12:7, Gçk 17:19

+ 3:17 Msr 12:40-41

+ 3:18 Rim 4:14

+ 3:19 Rim 4:13, Rim 5:20, Kan 33:2, Res 7:53

+ 3:20 1Tim 2:5, Ýew 8:6, Kan 6:4-5, Rim 3:30

+ 3:22 Rim 3:9, Rim 4:16

+ 3:24 Rim 10:4

+ 3:26 1Ýoh 3:2, Rim 8:15-16, Efe 1:5

+ 3:27 Rim 6:3-4, Rim 13:14

+ 3:28 1Kor 12:13, Efe 6:6, 1Kor 11:11

+ 3:29 1Kor 3:23, 2Kor 10:7, Rim 8:17, Efe 3:6

+ 4:4 Mar 1:15, Luk 2:7, Luk 2:27

+ 4:5 Gal 3:13

* 4:6 Abba – arameýçe bu söz Atam diýmegi aňladýar.

* 4:6 Biziň ýüreklerimize – käbir golýazmalarda siziň ýürekleriňize.

* 4:7 Hudaý… edýändir – bu jümle käbir golýazmalarda siz Isa Mesih arkaly Hudaýyň mirasdüşerisiňiz diýip duş gelýär.

+ 4:8 Işa 37:19, Ýrm 16:20

+ 4:9 Zeb 35:11, 1Kor 8:3, Kol 2:8, Kol 2:20, Ýew 7:18

+ 4:10 Rim 14:5, Kol 2:16

+ 4:11 1Sal 3:5

+ 4:13 1Kor 2:3

* 4:14 Şonda ýarawsyzlygym… äsgermezçilik etmändiňiz – bu jümle käbir golýazmalarda Şonda siz bedendäki synagymy äsgermezçilik etmändiňiz diýip duş gelýär.

+ 4:14 1Şam 29:9, Luk 10:16, 1Sal 2:13

+ 4:22 Gçk 16:5, Gçk 21:2

+ 4:23 Gçk 16:3-4, Gçk 17:16

+ 4:24 Msr 19:1-2

+ 4:26 Ýew 12:22, Aýn 21:2

+ 4:27 Işa 54:1.

+ 4:27 Işa 54:1

+ 4:28 Rim 9:8

+ 4:29 Gçk 21:9

+ 4:30 Gçk 21:10.

+ 4:30 Gçk 21:10

* 5:1 Isa Mesih… duruň – bu jümle käbir golýazmalarda Isa Mesihiň bize beren azatlygynda duruň diýip duş gelýär.

+ 5:1 Ýoh 8:32, Ýak 2:12, 1Pet 2:16, Rim 6:18, 1Kor 7:22, 2Kor 3:17, Gal 2:4, Gal 5:13, Res 15:10

+ 5:2 Res 15:1-2, 1Kor 7:18

+ 5:3 Rim 2:25

+ 5:4 Rim 9:31

+ 5:5 Rim 8:23

+ 5:6 1Kor 7:19, 1Kor 12:13, Gal 6:15, Efe 2:14, Kol 3:11, Ýak 2:18

+ 5:7 1Kor 9:24

+ 5:9 Mat 13:33, Luk 13:21, 1Kor 5:6

+ 5:10 Res 15:24, Gal 1:7

+ 5:11 Res 16:3, 1Kor 1:23

+ 5:13 1Pet 2:16, 2Pet 2:19, 1Kor 9:19

+ 5:14 Lew 19:18.

+ 5:14 Mat 7:12, Mat 22:40, Lew 19:18

+ 5:16 Rim 8:4, Rim 13:14, Efe 2:3

+ 5:17 Rim 7:15, Rim 7:19, Rim 7:23

+ 5:18 Rim 7:4, Efe 2:15, Kol 2:14

+ 5:19 Mar 7:21-23, 1Kor 3:3, 1Kor 6:9-10, 1Kor 6:18, Efe 5:3

+ 5:20 1Kor 11:19

* 5:21 Käbir golýazmalarda ganhorlyk diýen söz hem bar.

+ 5:21 1Kor 6:9-10, Efe 5:5

+ 5:22 Efe 5:9

+ 5:23 1Tim 1:9

+ 5:24 Ýak 4:1, 1Pet 2:11, Rim 7:23, Rim 13:14, Rim 6:2, Rim 6:6, Gal 2:19, Kol 2:20, Kol 3:3

+ 5:26 Fil 2:3

+ 6:1 1Kor 2:15, Ýak 5:19, 2Tim 2:25, 1Sal 5:14

+ 6:2 Rim 15:1, 1Ýoh 4:21

+ 6:3 1Kor 3:7, 1Kor 8:2

+ 6:5 Rim 14:12

+ 6:6 Luk 10:7, 1Kor 9:11, 1Tim 5:18

+ 6:7 Eýp 13:9, Eýp 4:8, Sül 22:7, 2Kor 9:6

+ 6:8 Sül 11:19, Hoş 10:12, Ýak 3:18

+ 6:9 2Sal 3:13, Mat 10:22

+ 6:10 Sül 3:27, 3Ýoh 1:5, Ýew 13:1

+ 6:11 1Kor 16:21, 2Sal 3:17, Flm 1:19

+ 6:14 1Kor 2:2, Gal 2:19, Rim 6:6

* 6:15 Çünki ne sünnetliligiň – käbir golýazmalarda Çünki Isa Mesihe degişli bolanlaryň arasynda ne sünnetliligiň.

+ 6:15 1Kor 7:19, 1Kor 12:13, Gal 5:6, Efe 2:14, Kol 3:11

+ 6:16 Zeb 124:5, Zeb 127:5

+ 1:3 1Pet 1:3, 2Kor 1:3

+ 1:4 Ýhd 1:24, Kol 1:22, 1Sal 4:7

+ 1:5 1Ýoh 3:2, Rim 8:15-16, Gal 3:26

+ 1:7 Kol 1:14

+ 1:9 Rim 16:24, Efe 3:3-5, Efe 6:19

+ 1:10 Efe 2:14, Kol 1:20

+ 1:13 Est 8:8, 2Kor 1:22, Efe 4:30

+ 1:15 Kol 1:3-4

+ 1:18 Kol 1:27

+ 1:20 Zeb 109:1, Res 7:55-56, Rim 8:34, Efe 2:6, Kol 3:1

+ 1:21 1Pet 3:22, Rim 8:38, 1Kor 15:24, Kol 2:10, Ýew 1:4

+ 1:22 Zeb 8:7, Zeb 109:1, 1Kor 15:27, 1Kor 11:3, Efe 5:23

+ 1:23 Efe 4:12, Efe 5:23, Efe 5:30, Kol 1:18, 1Kor 15:28, Kol 3:11

+ 2:1 Luk 15:24, Rim 11:15, Kol 1:21, Kol 2:13

+ 2:2 Ýoh 12:31, Ýoh 14:30, Kol 3:7

+ 2:3 Gal 5:16

+ 2:4 Ýoh 3:16, 1Ýoh 3:1, Rim 5:8

+ 2:5 Kol 2:13, Tit 3:5

+ 2:6 Efe 1:20

+ 2:8 Luk 7:50, Luk 8:48, Res 15:11, 1Pet 1:5, Tit 2:11, Tit 3:5

+ 2:9 Rim 3:27, Tit 3:5, Rim 3:27, 1Kor 1:29

+ 2:10 Tit 2:14, Tit 3:8

+ 2:11 Rim 2:26, Rim 2:28, Kol 2:11

+ 2:12 Kol 1:21, Rim 9:4

+ 2:13 Zak 6:15, Res 2:39

+ 2:14 Işa 9:6, Işa 26:12, Mik 5:5, Işa 14:1, Efe 1:10, Kol 1:22

+ 2:15 Rim 7:4, Kol 2:14

+ 2:16 Rim 5:10, Kol 1:20, Kol 3:15

+ 2:17 Işa 57:19

+ 2:19 Fil 3:20

+ 2:20 Kol 2:7, Aýn 21:14, Zeb 117:22, Işa 28:16

+ 2:21 1Kor 3:16-17

+ 2:22 1Pet 2:5

+ 3:1 Fil 1:7, Flm 1:1, 2Tim 2:9

+ 3:2 Efe 4:7, Kol 1:25

+ 3:3 Gal 1:12, Gal 2:2

+ 3:6 Gal 3:29, Efe 2:16, Mat 8:11, Luk 13:29

+ 3:7 Kol 1:23

+ 3:8 1Kor 15:9

+ 3:9 Kol 1:26

+ 3:10 Efe 1:21

+ 3:12 Ýew 4:16, Ýew 10:19

+ 3:13 2Tim 2:10

* 3:14-15 Atamyzyň – käbir golýazmalarda Rebbimiz Isa Mesihiň Atasynyň.

+ 3:16 Efe 1:18, Kol 1:27, Kol 1:11

+ 3:17 Kol 2:7

+ 3:19 Fil 4:7, Kol 2:10

+ 3:20 Ýhd 1:24, Rim 16:24

+ 3:21 Rim 11:36

+ 4:1 Efe 3:1, Fil 1:27, Kol 1:10

+ 4:2 Fil 2:3, Kol 3:13

+ 4:3 Kol 3:14

+ 4:4 Efe 2:16, 1Kor 6:17

+ 4:5 1Kor 1:13

+ 4:6 Mal 2:10, 1Kor 12:6

+ 4:7 Rim 12:3, Efe 3:2

+ 4:8 Zeb 67:19.

+ 4:8 Zeb 67:19

+ 4:9 Ýoh 3:13

+ 4:10 Ýew 4:14, Ýew 7:26

+ 4:11 1Kor 12:28

+ 4:12 1Kor 12:27, Efe 1:23, Kol 1:18

* 4:13 Hudaýyň Ogly – Köne Ähtde bu at patyşalar üçin ulanylýardy. Täze Ähtde bolsa bu at Hudaý tarapyndan saýlanyp-seçilen diýmegi aňladýar. Sözlüge seret.

+ 4:13 Ýew 5:12-13, Ýew 6:1

+ 4:14 1Kor 13:11, 1Kor 14:20

+ 4:15 2Pet 3:18, Kol 1:10, Kol 2:19

+ 4:17 1Pet 4:3-4, Kol 3:7

+ 4:18 Rim 1:21, Mar 3:5

+ 4:19 1Pet 1:14, Rim 1:24-28

+ 4:22 Kol 3:8-9

+ 4:23 Rim 12:2, 2Kor 4:16

+ 4:24 Gçk 1:26, Rim 6:4, Kol 3:10

+ 4:25 Lew 19:11, Kol 3:9, Zak 8:16, Rim 12:5

+ 4:26 Zeb 4:5.

+ 4:26 Zeb 4:5

+ 4:27 Ýak 4:7

+ 4:28 Msr 20:15, 1Sal 4:11, 2Sal 3:8, 2Sal 3:10, 1Tim 6:18

+ 4:29 Kol 3:8

+ 4:30 Işa 63:10, 1Sal 5:19, Efe 1:13

+ 4:31 1Pet 3:8, Kol 3:8

+ 4:32 Mat 6:14, Mar 11:25-26, Luk 7:41-42, 1Pet 3:8, Kol 3:12-13

+ 5:1 Mat 5:48

+ 5:2 Ýoh 10:11, Ýoh 15:13, 1Ýoh 3:16, Rim 5:7-8, Ýew 8:3, 1Kor 13:1, Kol 3:14

+ 5:3 1Kor 6:18, Gal 5:19, 1Sal 4:3

+ 5:4 Efe 4:29

+ 5:5 Kol 3:5, 1Kor 6:9-10, Gal 5:21

+ 5:6 Mar 13:5, Kol 2:8, 2Sal 2:3, 1Ýoh 3:7, Rim 1:18, Kol 3:6

+ 5:7 2Kor 6:14

+ 5:8 Efe 2:1-2, Işa 2:5, Mat 5:14, Ýoh 12:35, 1Ýoh 2:8, Rim 13:12, Fil 2:15, 1Sal 5:5

* 5:9 Nuruň – käbir golýazmalarda Ruhuň.

+ 5:10 1Sal 2:4

+ 5:11 Rim 13:12

+ 5:13 Ýoh 3:20-21

+ 5:14 Rim 13:11, Luk 1:78-79

+ 5:15 Kol 4:5

+ 5:17 Rim 12:2, 1Sal 5:18

+ 5:18 Sül 20:1, Sül 23:20, Sül 31:4, 1Tim 5:23

+ 5:19 Res 16:25, Ýak 5:13, 1Kor 14:15, Zeb 26:6, Kol 3:16

+ 5:20 Kol 2:7, 2Sal 1:3, 2Sal 2:13

• 5:21 Kol 3:17

+ 5:22 Gçk 3:16, 1Pet 3:1

+ 5:23 Efe 1:22-23, 1Kor 11:3

+ 5:25 1Pet 3:7

+ 5:26 Ýoh 13:8, 1Kor 6:11, Tit 3:5, Ýew 10:22

+ 5:27 2Kor 11:2, Aýn 14:4

* 5:30 Mesihiň bedeniniň agzalarydyrys – käbir golýazmalarda Onuň etinden, süňkünden bolup, Mesihiň bedeniniň agzalarydyrys.

+ 5:30 1Kor 6:15, Efe 1:23, Kol 1:18

+ 5:31 Gçk 2:24.

+ 5:31 Gçk 2:24, Mat 19:5, Mar 10:7-8, 1Kor 6:16

+ 5:33 Est 1:20, 1Pet 3:1-6

+ 6:1 Msr 20:12, Sül 1:8, Sül 6:20, Sül 23:22

+ 6:2-3 Msr 20:12; Kan 5:16.

+ 6:3 Kan 5:16

+ 6:4 Kan 4:9, Kan 6:7, Sül 13:24, Sül 19:18, Sül 22:6

+ 6:5 1Pet 2:18, Kol 3:22, 1Tim 6:1, Tit 2:9

+ 6:6 Gal 3:28

+ 6:8 Kol 3:24

+ 6:9 Lew 25:43, Kan 10:17

+ 6:11 2Kor 6:7, 2Kor 10:4, 1Pet 5:8, 1Ýoh 2:13

+ 6:12 Luk 22:53, Kol 1:13, Efe 1:21

+ 6:14 Işa 11:5, Işa 59:17, 1Sal 5:8

+ 6:15 Işa 52:7, Rim 10:15

+ 6:16 1Ýoh 5:4

+ 6:17 Ýew 4:12

+ 6:18 Luk 18:1, Luk 21:36, Ýhd 1:20, Rim 12:12, Kol 4:2, 1Sal 5:17, Mar 13:33

+ 6:19 Res 4:29, Kol 4:3, 1Sal 5:25, 2Sal 3:1

+ 6:20 Res 21:33, Res 28:20, 2Kor 5:20

• 6:21 Kol 4:7-8

+ 6:21 Res 20:4

+ 6:22 Kol 2:2

* 6:24 Käbir golýazmalarda Omyn diýen söz hem bar.

+ 1:1 Res 16:1

+ 1:3 Rim 1:8, Flm 1:4, 2Tim 1:3

+ 1:5 Res 16:12-40

+ 1:6 1Kor 1:8

+ 1:7 2Kor 7:3, Efe 3:1, Kol 4:18, 2Tim 2:9, Flm 1:1, Fil 4:14

+ 1:8 Rim 1:9, Rim 9:1

+ 1:9 Kol 1:9, 1Sal 3:12-13, Flm 1:6

+ 1:13 Res 28:30

+ 1:14 Res 4:31

+ 1:15 2Kor 11:13

+ 1:19 Res 16:7

+ 1:20 Mar 8:38, Rim 1:16, Rim 14:8, 2Kor 5:15

+ 1:23 2Tim 4:6

+ 1:27 Efe 4:1

+ 1:29 Mat 5:11-12

+ 1:30 Kol 1:29, 1Tim 4:10

+ 2:2 Fil 4:2, 1Pet 3:8, Rim 12:16

+ 2:3 Gal 5:26, Rim 12:10, Efe 4:2

+ 2:4 Rim 15:2-3

+ 2:6 Ýoh 1:1, Ýoh 5:18, Ýoh 10:33

+ 2:7 Işa 42:1, Mat 20:28, Rim 8:3, 2Kor 8:9

+ 2:8 Mar 14:36, Ýew 5:8

+ 2:9 Mat 28:18, Efe 1:21, Ýew 1:4

+ 2:10 Işa 45:23, Rim 14:11

+ 2:13 1Kor 12:6

+ 2:15 Ýhd 1:24, Mat 5:14, Efe 5:8

+ 2:16 Gal 2:2

+ 2:17 Res 21:13, 2Tim 4:6

+ 2:19 Res 16:1, 1Sal 3:2

+ 2:21 1Kor 10:24, 1Kor 13:5

+ 2:22 1Kor 14:7, 1Tim 1:2, 2Tim 1:2

+ 2:25 Fil 4:18

+ 2:29 Rim 16:2, 1Kor 16:18, 1Sal 5:12-13, 1Tim 5:17

+ 3:1 Fil 4:4

+ 3:2 Zeb 21:17, Zeb 21:21

+ 3:3 Rim 2:29, Efe 2:11, Kol 2:11

+ 3:4 2Kor 11:18

+ 3:5 Gçk 17:12, Lew 12:3, Rim 11:1, Res 23:6, Res 26:5

+ 3:6 Res 8:3, Gal 1:13, Mar 10:20, Luk 1:6, Res 22:3, Res 26:5

+ 3:8 Ýrm 9:24

+ 3:9 Rim 9:30-31, Rim 10:5

+ 3:10 Rim 8:17, 2Kor 1:5, Kol 1:24, 1Pet 4:13, Rim 6:5

+ 3:12 Ýew 11:40

+ 3:14 1Pet 5:4, 1Kor 9:24-25, 2Tim 2:5

+ 3:15 1Kor 2:6

* 3:16 Käbir golýazmalarda 16-njy aýat şeýle görnüşde gelýär: Ýöne nämä ýeten bolsak, şol düzgüne görä ýaşalyň, şoňa laýyklykda pikir edeliň.

+ 3:17 1Pet 5:3, 2Sal 3:9, 1Tim 4:12, Tit 2:7

+ 3:19 2Kor 11:15, 1Sal 5:3, Mar 8:33

+ 3:20 Efe 2:19, Res 1:11, 1Kor 1:7

+ 3:21 1Kor 15:35-52, 1Ýoh 3:2, Rim 8:29, 2Kor 3:18, Kol 3:1

+ 4:2 Fil 2:2

+ 4:3 Msr 32:32, Zeb 68:29, Aýn 3:5

+ 4:4 Fil 3:1, 1Sal 5:16

+ 4:5 Ýak 5:8

+ 4:6 Mat 6:25, 1Pet 5:7

+ 4:7 Ýoh 14:27, Fil 4:7, Kol 3:15

+ 4:9 Rim 15:33, 2Sal 3:16

+ 4:11 1Tim 6:6, 1Tim 6:8

+ 4:12 1Kor 4:11, 2Kor 11:27

+ 4:13 1Tim 1:12

+ 4:14 Fil 1:7

+ 4:16 Res 17:1

+ 4:17 Rim 1:13

+ 4:18 Fil 2:25, Gçk 8:21, Msr 29:18

* 4:19 Dolar – käbir golýazmalarda dolsun.

+ 4:19 Zeb 22:1, 2Kor 9:8

+ 4:21 Gal 1:2

+ 4:22 2Kor 13:12

* 1:1-2 Käbir golýazmalarda Atamyz Hudaýyň we Rebbimiz Isa Mesihiň.

+ 1:1 Res 16:1

+ 1:3 Efe 1:15-16

+ 1:5 Mat 6:20, 1Pet 1:4

+ 1:6 Mat 24:14, Mat 28:19, Rim 10:18, Kol 1:6

+ 1:7 Kol 4:12, Flm 1:23

+ 1:9 2Sal 1:11, Fil 1:9, Flm 1:6

+ 1:10 2Kor 5:9, Efe 4:1, Fil 1:27, 2Pet 3:18, Efe 4:15

+ 1:11 Efe 3:16

+ 1:13 Işa 42:7, Res 26:18, Efe 6:12, 2Pet 1:11

* 1:14 Ogly arkaly – käbir golýazmalarda Ogluň döken gany arkaly.

+ 1:14 Efe 1:7

+ 1:15 2Kor 4:4, Ýew 1:3, Sül 8:22, Rim 8:29, Aýn 3:14

+ 1:16 Zeb 32:6, Ýoh 1:3, Rim 11:36, 1Kor 8:6, Ýew 1:2, Ýew 2:10

+ 1:18 Efe 1:22-23, Res 26:23, 1Kor 15:20, Aýn 1:4-5, Aýn 3:14

+ 1:19 Kol 2:9

+ 1:20 2Kor 5:18, Efe 1:10, Efe 2:14

+ 1:21 Efe 2:1-2, Efe 2:12

+ 1:22 Ýhd 1:24, Efe 1:4, 1Sal 4:7

+ 1:23 Res 14:22, Mar 16:15, Efe 3:7

+ 1:24 2Kor 7:4, 2Kor 12:15, 2Kor 1:5, Fil 3:10

+ 1:25 Efe 3:2

+ 1:26 Rim 16:24, Efe 3:9

+ 1:27 Efe 1:18, Efe 3:16, Kol 2:2, Rim 5:2, Rim 8:17, 1Tim 1:1

+ 1:29 1Kor 15:10, Fil 1:30, 1Tim 4:10

+ 2:2 Kol 1:27, Efe 6:22, Kol 4:8

+ 2:3 Rim 11:33, 1Kor 1:24, 1Kor 2:7

+ 2:4 Rim 16:18

+ 2:5 1Kor 5:3, 1Kor 14:40

+ 2:6 1Sal 4:1

+ 2:7 1Kor 3:11, Efe 2:20, Efe 3:17, Aýn 21:14, Efe 5:20, 2Sal 1:3, 2Sal 2:13

+ 2:8 Mar 7:3, Gal 1:14, Gal 4:9, Mar 13:5, 1Ýoh 3:7, Efe 5:6, 2Sal 2:3

+ 2:9 Ýoh 1:14, Kol 1:19

+ 2:10 Efe 1:21-22, Efe 3:19

+ 2:11 Efe 2:11, Rim 2:29, Kol 3:9

+ 2:12 Rim 6:4

+ 2:13 Efe 2:1, Efe 2:5, Res 3:19

+ 2:14 Zeb 50:3, Işa 43:25, Rim 7:4

+ 2:15 2Kor 2:14, Ýoh 12:31, Ýoh 16:11

+ 2:16 Çöl 28:9-15, Rim 14:5, Gal 4:10, Rim 14:3, Rim 14:17, Ýew 9:10

+ 2:17 Ýew 8:5, Ýew 10:1

+ 2:19 2Pet 3:18, Efe 4:15-16, Kol 1:10

+ 2:20 Rim 6:2, Kol 3:3, Gal 4:9

+ 2:21 1Tim 4:3

+ 2:22 Işa 29:13, Mat 15:9, Mar 7:7

+ 3:1 Kol 2:12, Zeb 109:1, Res 7:55-56, Rim 8:34, Efe 1:20, Sül 15:24

+ 3:3 Rim 6:2, Rim 6:7, Gal 5:24, Kol 2:20

+ 3:4 Ýoh 11:25

+ 3:5 Efe 5:5, Rim 8:13

* 3:6 Inýändir – käbir golýazmalarda Onuň sözüne gulak asmaýanlaryň üstüne inýändir.

+ 3:6 Rim 1:18, Efe 5:6

+ 3:7 Efe 2:2, Efe 4:17

+ 3:8 Ýak 1:21, 1Pet 1:21, Efe 4:22, Efe 4:31

+ 3:9 Lew 19:11, Efe 4:25, Kol 2:11

+ 3:10 Gçk 1:26, Efe 4:24

+ 3:11 Rim 2:28-29, 1Kor 7:19, Gal 3:28, Gal 5:6, 1Kor 12:13, Gal 5:6, Efe 2:14, 1Kor 15:28, Efe 1:23

+ 3:12 Luk 18:7, Rim 8:33, Tit 1:1

+ 3:13 Efe 4:2, Mat 6:14-15, Mar 11:25-26, Luk 7:41-42, Efe 4:32

+ 3:14 1Kor 13:1, Efe 4:3, Efe 5:2

+ 3:15 Ýoh 14:27, Ýoh 16:33, Fil 4:7, Efe 2:16

+ 3:16 Ýoh 15:3, Zeb 26:6, Efe 5:19

+ 3:17 1Kor 10:31

• 3:18 Efe 5:22

+ 3:18 Gçk 3:16, 1Pet 3:1

+ 3:19 1Pet 3:7

+ 3:20 Msr 20:12, Sül 1:8, Sül 6:20, Sül 23:22

+ 3:22 1Pet 2:18, 1Tim 6:1, Tit 2:9

+ 3:24 Efe 6:8

+ 3:25 Kan 10:17, Mat 22:16

+ 4:2 Luk 18:1, Luk 21:36, Rim 12:12, Efe 6:18, 1Sal 5:17

+ 4:3 Res 4:29, Rim 16:24, Efe 6:19-20, Fil 1:7, Flm 1:1

+ 4:5 Efe 5:15-16

+ 4:6 1Pet 3:15

• 4:7 Efe 6:21-22

+ 4:7 Res 20:4

+ 4:8 Kol 2:2

+ 4:9 Flm 1:10, Flm 1:16

+ 4:10 Res 19:29, Flm 1:24, Res 12:12, Res 15:37-38

+ 4:11 Res 1:23, Res 18:7

+ 4:12 Kol 1:7, Flm 1:23

+ 4:14 2Tim 4:10-11, Flm 1:24

+ 4:15 Rim 16:5

+ 4:16 1Sal 5:27

+ 4:17 Flm 1:2

* 4:18 Käbir golýazmalarda Omyn diýen söz hem bar.

+ 4:18 1Kor 16:21, Gal 6:11, 2Sal 3:17, Flm 1:19

* 1:1 Silwan – bu Silasyň beýleki ady.

+ 1:1 Res 15:22, 1Pet 5:12, 2Sal 1:1, Res 17:1, Fil 4:16

+ 1:2 Efe 5:20, 2Sal 1:3, 2Sal 2:13

+ 1:4 2Pet 1:10

+ 1:5 Res 20:18

+ 1:6 1Kor 4:16, 1Kor 11:1, 2Sal 3:7, Res 17:5-10, Res 13:52

+ 1:9 Res 14:15

+ 1:10 1Kor 1:7, 2Sal 1:10, Mat 3:7, Rim 5:9, 1Sal 2:16, 1Sal 5:9

+ 2:2 Res 16:22-24

+ 2:3 2Kor 4:2

+ 2:4 Gal 2:7, Gal 1:10, Efe 5:10

+ 2:5 Rim 1:9, Rim 9:1, Fil 1:8

+ 2:6 1Kor 9:4-5, 2Sal 3:9, Flm 1:8

+ 2:8 2Kor 12:15

+ 2:9 Res 18:3, 2Kor 11:27, 2Sal 3:8

+ 2:11 1Kor 4:14-15

+ 2:12 2Sal 2:14

+ 2:13 Gal 4:14

+ 2:14 1Sal 1:6, Res 17:5, 2Sal 1:4-5

+ 2:15 Ýrm 2:30, Mat 23:34, Ýoh 15:20, Res 13:50, Res 17:5

+ 2:16 Res 13:45, Res 14:2, Mat 27:25, Luk 21:23, 1Sal 1:10

+ 2:17 1Kor 5:3, Kol 2:5

+ 2:18 Rim 1:13, Rim 15:22

+ 2:19 1Kor 15:31, 2Sal 1:4

+ 3:1 Res 17:15-16

+ 3:2 Res 16:1, Fil 2:19

+ 3:3 Res 9:16, Res 14:22, 1Pet 5:9

+ 3:5 1ÝÝ 21:1, Mat 4:3, 1Kor 7:5, Gal 4:11

+ 3:6 Res 18:5

+ 3:10 2Tim 1:3

+ 3:11 2Sal 3:5

+ 3:12 Fil 1:9-10, 2Sal 1:3

+ 3:13 Zak 14:5, Ýhd 1:14, 2Sal 2:17

+ 4:1 Kol 1:10, Kol 2:6

+ 4:3 1Kor 6:18, Gal 5:19, Efe 5:3

+ 4:5 1Pet 4:3-4, Rim 1:26, Efe 4:17-19

+ 4:7 1Pet 1:15, Ýhd 1:24, Efe 1:4, Kol 1:22

+ 4:9 Ýew 13:1, Ýoh 6:45

+ 4:11 Sül 17:14, Res 18:3, Efe 4:28, 2Sal 3:8, 2Sal 3:10

+ 4:12 Rim 13:13

+ 4:13 Efe 2:12

+ 4:14 1Kor 15:20, 2Kor 4:14

+ 4:15 1Kor 15:51-52

+ 4:16 Dan 10:13, Dan 12:1, Ýhd 1:9, Aýn 12:7, Işa 27:12, Mat 24:31, 1Kor 15:52, Mat 16:27, 1Kor 15:23

+ 4:17 Res 1:9, Aýn 11:12, Ýoh 14:3

+ 5:1 Res 1:7

+ 5:2 Mat 24:43, 2Pet 3:10

+ 5:3 Işa 13:8, Luk 21:34, Fil 3:19

+ 5:4 1Ýoh 2:8

+ 5:5 Luk 16:8, Ýoh 12:36, Rim 13:12

+ 5:6 Mar 13:33-36, 1Pet 1:13, Efe 6:18

+ 5:8 Işa 59:17, Efe 6:14, Efe 6:17

+ 5:9 1Sal 1:10

+ 5:10 Rim 14:9

+ 5:12 1Kor 16:16, 1Kor 16:18, Fil 2:29, 1Tim 5:17

+ 5:13 Mar 9:50, Rim 12:18, 2Kor 13:11

+ 5:14 2Sal 3:6-10, Işa 35:4, Gal 6:1

+ 5:15 Lew 19:18, 1Pet 3:9, Rim 12:17

+ 5:16 Fil 4:4

+ 5:17 Luk 18:1, Luk 21:36, Rim 12:12, Efe 6:18, Kol 4:2

+ 5:18 Rim 12:2, Efe 5:17, Efe 5:20

+ 5:19 Efe 4:30

+ 5:21 1Ýoh 4:1, 1Kor 14:29

+ 5:23 Rim 15:33, Fil 4:9, 2Sal 3:16

+ 5:24 1Kor 1:9, 2Sal 3:3, Ýew 10:23

+ 5:25 Efe 6:19, 2Sal 3:1, Ýew 13:18

+ 5:26 1Pet 5:14, Rim 16:16

+ 5:27 Kol 4:16

* 1:1 Silwan – bu Silasyň beýleki ady.

+ 1:1 Res 15:22, 1Pet 5:12, 1Sal 1:1, Res 16:1

+ 1:3 Efe 5:20, 1Sal 1:2, 2Sal 2:13

+ 1:4 1Sal 2:19

+ 1:5 Luk 20:35

+ 1:6 Aýn 6:10

+ 1:7 Ýhd 1:14

+ 1:8 Işa 66:15-16, 2Pet 3:7, Ser 2:10, Eýp 18:21, Ýrm 9:3

+ 1:9 Işa 2:10

+ 1:10 1Kor 3:13, 1Sal 1:10

+ 1:11 Kol 1:9

+ 2:1 Mat 24:31, 1Sal 4:15-17

+ 2:3 Mar 13:5, Kol 2:8, 1Ýoh 3:7, Efe 5:6, Dan 7:24-25, Dan 8:25, Aýn 13:4-5

+ 2:4 Işa 14:14, Ezk 28:2, Dan 11:36

+ 2:7 1Ýoh 2:18, 1Ýoh 4:3

+ 2:8 Eýp 4:9, Işa 11:4, Aýn 2:16

+ 2:9 Mat 24:24, Mar 13:22, Aýn 13:14

+ 2:10 1Kor 1:18

+ 2:11 1Pat 22:22, Ezk 14:9

* 2:13 Ilkinjiler hökmünde – käbir golýazmalarda ilkibaşdan.

+ 2:13 Efe 5:20, 2Sal 1:3, Ýrm 2:3, Ýak 1:18, Aýn 14:4

+ 2:14 1Sal 2:12

+ 2:15 1Kor 16:13

+ 2:16 1Pet 1:3

+ 2:17 1Sal 3:13

+ 3:1 1Sal 5:25

+ 3:2 Rim 15:31, 2Kor 1:10-11

+ 3:3 1Kor 1:9, 1Sal 5:24, Ýew 10:23, Mat 16:13, Ýoh 17:12

+ 3:5 1Sal 3:11

+ 3:6 Sül 6:6

+ 3:7 1Kor 4:16, 1Kor 11:1, 1Sal 1:6

+ 3:8 Res 18:3, 1Sal 2:9-10

+ 3:9 1Kor 9:4-5, 1Sal 2:6, Flm 1:8, 1Pet 5:3, Fil 3:17, 1Tim 4:12, Tit 2:7

+ 3:10 Efe 4:28, 1Sal 4:11, 1Sal 5:14

+ 3:11 1Tim 5:13

+ 3:13 Gal 6:9

+ 3:15 Mat 18:15

+ 3:16 Rim 15:33, Fil 4:9, 1Sal 5:23

+ 3:17 1Kor 16:21, Gal 6:11, Kol 4:18, Flm 1:19

+ 1:1 Kol 1:27

+ 1:2 Res 16:1, Fil 2:22, 2Tim 1:2, 2Ýoh 1:3

+ 1:4 1Tim 4:7, 2Tim 4:4, Tit 1:14, Tit 3:9

+ 1:5 Rim 12:9, 2Tim 2:22

+ 1:6 1Tim 6:21, Tit 1:10

+ 1:8 Rim 7:16

+ 1:9 Gal 5:23

+ 1:11 Tit 1:3

+ 1:12 Res 9:22, Fil 4:13

+ 1:13 Res 8:3, Res 3:17

+ 1:14 Rim 5:20

+ 1:15 1Tim 3:1, 1Tim 4:9, 2Tim 2:11, Tit 3:8, Mat 9:13, Mar 2:17

+ 1:18 1Tim 4:14, 2Kor 10:4, 2Tim 2:2-4

+ 1:20 2Tim 2:17, 2Tim 4:14, 1Kor 5:5

+ 2:2 Ezr 6:10

+ 2:3 1Tim 5:4

+ 2:4 Ezk 18:23, Ezk 33:11, 2Pet 3:9, Tit 1:2, Tit 2:11

+ 2:5 Gal 3:20

+ 2:6 Mat 20:28, Tit 1:3

+ 2:7 Res 9:15, Rim 1:5, Gal 1:15-16, Efe 3:7-8, 2Tim 1:11, Rim 9:1, 2Kor 11:10

+ 2:9 1Pet 3:3-4

+ 2:11 Tit 2:5

+ 2:12 1Kor 14:34

+ 2:13 Gçk 2:7, Gçk 2:22

+ 2:14 Gçk 3:6, Gçk 3:13, 2Kor 11:13

+ 3:1 1Tim 1:15, 2Tim 2:11, Tit 3:8

+ 3:2 Tit 1:6-9

+ 3:3 Tit 3:2, Mat 6:19, 1Tim 6:9, Ýew 13:5

+ 3:7 2Tim 2:26

+ 3:8 Res 6:3, 1Pet 5:2, Tit 1:7

+ 3:11 Tit 2:3

* 3:16 Isa Mesih – käbir golýazmalarda Hudaý.

+ 3:16 Ýoh 1:14, 1Ýoh 4:2, 2Ýoh 1:7, Ýew 2:14, Mar 16:19, Luk 24:51, Res 1:9

+ 4:1 1Ýoh 2:18, 2Tim 3:1, 1Ýoh 4:6, Ýak 3:15, 2Pet 2:1, Aýn 2:24

+ 4:3 Rim 14:2, Kol 2:16, Kol 2:21

+ 4:4 Gçk 1:31, Mar 7:15-16, Res 10:15, Tit 1:15

+ 4:5 Gçk 1:25

+ 4:7 1Tim 1:4, 2Tim 2:16

+ 4:9 1Tim 1:15, 2Tim 2:11, Tit 3:8

* 4:10 Yhlas edýäris – käbir golýazmalarda sögülmelere sezewar edilýäris.

+ 4:10 Fil 1:30, Kol 1:29

+ 4:12 Tit 2:15, 1Pet 5:3, Fil 3:17, 2Sal 3:9, Tit 2:7

* 4:14 El goýmagy bilen – ir döwürdäki ýygnaklarda imanlylar ýörite bir maksat bilen adamyň üstüne el goýupdyrlar. Res 13:3 we sözlüge seret.

+ 4:14 1Tim 1:18, Res 6:6, 1Tim 5:22, 2Tim 1:6

+ 4:16 Ezk 33:9

+ 5:1 Tit 2:6

+ 5:4 1Tim 2:3

+ 5:6 Aýn 3:1

+ 5:10 Ýoh 13:14, Res 9:36

+ 5:13 2Sal 3:11

+ 5:14 1Kor 7:9, Tit 2:8

* 5:16 Imanly aýalyň – käbir golýazmalarda imanly erkegiň ýa aýalyň.

+ 5:17 Rim 12:8, 1Sal 5:12

+ 5:18 Kan 25:4; Luk 10:7.

+ 5:18 Kan 25:4, 1Kor 9:9, Luk 10:7

+ 5:19 Kan 19:15

+ 5:20 Kan 13:11, Gal 2:14, 2Tim 4:2, Tit 1:13, Tit 2:15

+ 5:22 Res 6:6, 1Tim 4:14, 2Tim 1:6, 2Pet 3:14, 1Ýoh 5:18, 2Ýoh 1:10, 1Tim 5:22

+ 5:23 Sül 20:1, Sül 23:20, Sül 31:4, Efe 5:18

+ 6:1 1Pet 2:18, Efe 6:5, Kol 3:22, Tit 2:9

+ 6:2 Flm 1:16

+ 6:3 Rim 16:17

+ 6:4 2Tim 2:14, 2Tim 2:23, Tit 3:9

* 6:5 Käbir golýazmalarda Beýle adamlardan gaça duruň diýen jümle hem bar.

+ 6:5 2Pet 2:3, Tit 1:11

+ 6:6 Fil 4:11

+ 6:7 Eýp 1:21, Zeb 48:18, Wag 5:14

+ 6:8 Sül 30:8

+ 6:9 Sül 15:27, Sül 23:4, Mat 6:19, Luk 12:15, Ýew 13:5

+ 6:10 Msr 23:8, Kan 16:19

+ 6:11 Kan 33:1, 1Pat 17:21, 2Tim 3:17

+ 6:12 2Tim 4:7, Ýhd 1:3

+ 6:13 Luk 3:1, Luk 23:1, Res 3:13

+ 6:15 Kan 10:17, Aýn 17:14, Aýn 19:16, Msr 33:20, Ýoh 1:18

* 6:17 Hudaýa – käbir golýazmalarda diri Hudaýa.

+ 6:17 Sül 23:5, Sül 27:24

+ 6:18 Luk 12:21, Rim 12:13, Efe 4:28

* 6:19 Hakyky ýaşaýyş – käbir golýazmalarda baky ýaşaýyş.

+ 6:20 2Tim 1:12, 2Tim 2:16

* 6:21 Käbir golýazmalarda Omyn diýen söz hem bar.

+ 6:21 1Tim 1:6

+ 1:1 Tit 1:2, Ýew 9:15

+ 1:2 Res 16:1, Fil 2:22, 1Tim 1:2, 2Ýoh 1:3

+ 1:3 1Sal 3:10, Res 23:1, 2Kor 1:12, Rim 1:8, Flm 1:4

+ 1:5 Res 16:1

+ 1:6 Res 6:6, 1Tim 4:14, 1Tim 5:22

+ 1:7 Rim 8:15

+ 1:8 Mar 8:38, Rim 1:16, 2Tim 2:3, 2Tim 4:5

+ 1:9 Rim 3:27, Efe 2:4, Efe 2:8, Tit 3:5

+ 1:10 1Kor 15:54-55, Rim 16:24

* 1:11 Öwredijisi – käbir golýazmalarda ýahudy dällere öwredijisi.

+ 1:11 1Tim 2:7

+ 1:12 2Tim 2:9, Mar 8:38, Rim 1:16, 1Tim 6:20

+ 1:14 Rim 8:9

+ 1:15 Res 19:10

+ 1:16 2Tim 4:19, Res 21:33, Res 28:20, Mat 25:36

+ 2:3 1Tim 1:18, 2Tim 1:8, 2Tim 4:5

+ 2:5 1Kor 9:25

+ 2:6 1Kor 9:10

+ 2:8 1Kor 15:20, Mat 1:1

+ 2:9 Efe 3:1, Fil 1:7

+ 2:10 1Pet 5:10, Efe 3:13, 2Kor 1:6

+ 2:11 1Tim 1:15, Tit 3:8, Rim 6:8, Aýn 20:4

+ 2:12 Mat 10:33

+ 2:13 Rim 3:3, Çöl 23:19

+ 2:14 1Tim 6:4, Tit 3:9

+ 2:16 1Tim 4:7, 1Tim 6:20, Tit 3:9

+ 2:17 1Tim 1:20

+ 2:18 1Kor 15:12

+ 2:19 Çöl 16:5; Işa 26:13.

+ 2:19 Çöl 16:5, Çöl 16:26

+ 2:20 Rim 9:21

+ 2:22 Mat 5:9, Rim 14:19, 1Tim 1:5

+ 2:23 1Tim 6:4

+ 2:25 Gal 6:1, Dan 4:24, Res 8:22

+ 2:26 1Tim 3:7

+ 3:1 1Ýoh 2:18, 1Tim 4:1

+ 3:2 Luk 16:14, 1Tim 6:10

+ 3:3 Rim 1:28-31

+ 3:9 Msr 7:12, Msr 8:18, Msr 9:11

+ 3:11 Res 13:50, Res 14:5, Res 14:19, Eýp 5:19, Zeb 33:20

+ 3:12 Ýoh 15:20, Res 14:22, 1Sal 3:3

+ 3:13 Dan 12:10, Aýn 22:11

+ 3:15 Res 16:1

+ 3:16 2Pet 1:20-21

+ 3:17 Kan 33:1, 1Pat 17:21, 1Tim 6:11

+ 4:1 Ýoh 5:22, Res 10:42, Res 17:31, 1Pet 4:5

+ 4:2 1Tim 5:20, Tit 1:13, Tit 2:15

+ 4:5 Mar 13:33-34, 1Pet 1:13, Efe 6:18, 1Sal 5:6, 2Tim 1:8, 2Tim 2:3

+ 4:6 Res 21:13, Fil 2:17, 2Pet 1:14, Fil 1:23

+ 4:7 1Tim 6:12, Ýhd 1:3, Res 20:24

+ 4:8 Ýak 1:12

+ 4:10 Kol 4:14, Flm 1:24, Mar 4:19, 2Kor 2:13, Gal 2:1, Kol 4:14, Flm 1:24

+ 4:11 Res 12:12, Res 15:37-38, Kol 4:10

+ 4:12 Res 20:4, Tit 3:12

+ 4:13 Res 16:8

+ 4:14 1Tim 1:20, Zeb 61:13, Sül 24:12

+ 4:17 Zeb 21:22

+ 4:19 Res 18:2, Rim 16:3, 1Kor 16:19, 2Tim 1:16

+ 4:20 Res 20:4, Res 21:29

+ 1:1 Mar 13:20, Luk 18:7, Rim 8:33, Kol 3:12, 1Tim 2:4, Luk 1:69-70, Rim 1:2, Çöl 23:19, 1Şam 15:29

+ 1:3 1Tim 2:6, 1Tim 6:15, 1Tim 1:11

* 1:4 Käbir golýazmalarda rehimdarlygy diýen söz hem bar.

+ 1:4 1Tim 1:2, 2Tim 1:2

+ 1:5 Res 14:23

+ 1:6 1Tim 3:2-4

+ 1:7 1Pet 5:2, 1Tim 3:8

+ 1:10 1Tim 1:6, Res 11:2, Gal 2:12

+ 1:11 2Pet 2:3, 1Tim 6:5

+ 1:13 1Tim 5:20, 2Tim 4:2, Tit 2:15

+ 1:14 1Tim 1:4

+ 1:15 Mar 7:15-16, Res 10:15, Rim 14:20, 1Tim 4:3-4

+ 1:16 1Ýoh 2:4

+ 2:3 1Tim 3:11

+ 2:5 Gçk 3:16, 1Pet 3:1-2, Efe 5:22, 1Tim 2:11

+ 2:6 1Tim 5:1

+ 2:7 1Pet 5:3, Fil 3:17, 2Sal 3:9, 1Tim 4:12

+ 2:8 1Tim 5:14

+ 2:9 1Pet 2:18, Efe 6:5, Kol 3:22, 1Tim 6:1

+ 2:11 1Tim 2:4

+ 2:12 1Pet 4:2

+ 2:13 2Pet 1:1, Ýew 9:28

+ 2:14 Efe 2:10, Tit 3:8, Mat 20:28

+ 2:15 Tit 1:13, 1Tim 4:12

+ 3:1 1Pet 2:13, Rim 13:1

+ 3:2 1Tim 3:3

+ 3:3 Ýoh 8:34, 2Pet 2:19, Rim 6:16-20

+ 3:5 Rim 3:27, Efe 2:4, Efe 2:8, 2Tim 1:9, Ýoh 13:8, 1Kor 6:11, Efe 5:26, Ýew 10:22, Ýoh 3:3, 1Pet 1:3, Efe 2:5

+ 3:6 Res 2:33, Res 10:45, Rim 5:5

+ 3:7 Res 15:11, Rim 3:24, Efe 2:8, Tit 2:11, Rim 8:17

+ 3:8 1Tim 1:15, 2Tim 2:11, Efe 2:10, Tit 2:14

+ 3:9 1Tim 1:4, 2Tim 2:14, 2Tim 2:16

+ 3:10 Mat 18:15-17

+ 3:12 Res 20:4, 2Tim 4:12

+ 3:13 Res 18:24, 1Kor 1:12

+ 3:14 2Pet 1:8

* 3:15 Käbir golýazmalarda Omyn diýen söz hem bar.

+ 1:1 Efe 3:1, Fil 1:7, Res 16:1

+ 1:2 Kol 4:17

+ 1:4 Rim 1:8-9

+ 1:6 Fil 1:9, Kol 1:9

+ 1:8 1Sal 2:6-7

+ 1:10 1Kor 4:15, Kol 4:9

* 1:12 Käbir golýazmalarda Ony kabul et diýen jümle hem bar.

+ 1:16 Mat 23:8, 1Kor 7:22, Kol 4:9

+ 1:19 1Kor 16:21, Gal 6:11, Kol 4:18, 2Sal 3:17

+ 1:23 Kol 1:7, Kol 4:12

+ 1:24 Res 27:2, Kol 4:10, Kol 4:14, 2Tim 4:10

* 1:2 Öz Ogly – Köne Ähtde patyşalar «Hudaýyň ogly» diýip atlandyrylypdy. Täze Ähtde bolsa bu at Hudaý tarapyndan saýlanyp-seçilen diýmegi aňladýar. Sözlükde «Hudaýyň Ogly» sözüne seret.

+ 1:2 1Pet 1:20, Mar 12:7, Ýoh 1:3, 1Kor 8:6, Kol 1:16

+ 1:3 2Kor 4:4, Kol 1:15, Zeb 109:1, Mar 16:19, Res 7:55-56, Rim 8:34

+ 1:4 Efe 1:21, Fil 2:9

+ 1:5 Zeb 2:7; 2Şam 7:14.

+ 1:5 Zeb 2:7, Res 13:32-33, Ýew 5:5, 2Şam 7:14

+ 1:6 Kan 32:43.

+ 1:6 Zeb 96:7

+ 1:7 Zeb 103:4.

+ 1:7 Zeb 103:4

+ 1:8-9 Zeb 44:6-7.

* 1:9 Ýag guýdum – kimdir biriniň başyna ýag guýup, patyşalyga ýa-da ruhanylyga belleme dessury. Sözlüge seret.

+ 1:9 Zeb 44:7-8

+ 1:10-12 Zeb 101:25-27.

+ 1:12 Zeb 101:26-28

+ 1:13 Zeb 109:1.

+ 1:13 Zeb 109:1, Ýew 10:13

+ 1:14 Gçk 19:16

+ 2:4 Res 2:22, Res 2:43

+ 2:5 Ýew 1:6

+ 2:6-9 Zeb 8:4-6.

* 2:7 Käbir golýazmalarda Öz elleriňiň işleriniň üstünden Ony Hökümdar goýduň diýen jümle hem bar.

+ 2:8 Zeb 8:5-7, 1Kor 15:25

+ 2:9 Ýoh 8:54, Ýoh 17:1, 1Pet 1:21, 2Pet 1:17

+ 2:10 Rim 11:36, Ýew 5:9

+ 2:11 Ýew 13:12, Mat 28:10, Mar 3:35, Ýoh 20:17, Rim 8:29

+ 2:12 Zeb 21:23.

+ 2:12 Zeb 21:23

+ 2:13 Işa 8:17-18.

+ 2:13 Işa 8:17-18

+ 2:14 Ýoh 1:14, 1Ýoh 4:2, 2Ýoh 1:7, 1Tim 3:16, 1Ýoh 3:8, Işa 42:7, Işa 49:9, 1Kor 15:54-55

+ 2:17 Fil 2:7

+ 2:18 Luk 22:28

+ 3:2 Çöl 12:7

+ 3:5 Çöl 12:7, Kan 18:15, Kan 18:18

* 3:6 Saklamagy – käbir golýazmalarda ahyryna çenli saklamagy.

+ 3:7-11 Zeb 94:7-11.

+ 3:11 Zeb 94:7-11

+ 3:15 Zeb 94:7-8.

+ 3:15 Zeb 94:7-8

+ 3:16-19 Çöl 14:1-35.

+ 3:16 Çöl 14:2

+ 3:17 Çöl 14:29.

+ 3:17 Zeb 94:10, Çöl 14:29

+ 3:18 Kan 1:34-36

+ 3:19 Zeb 105:24

+ 4:1 Ýew 12:15

+ 4:3 Zeb 94:11.

+ 4:3 Zeb 94:11, Ýew 3:11

+ 4:4 Gçk 2:2.

+ 4:4 Gçk 2:2

+ 4:5 Zeb 94:11.

+ 4:5 Zeb 94:11

+ 4:6 Ýew 3:19

+ 4:7 Zeb 94:7-8.

+ 4:7 Zeb 94:7-8

+ 4:8 Kan 31:7

+ 4:12 Efe 6:17, Aýn 1:16

+ 4:13 2ÝÝ 16:9, Eýp 34:21, Zeb 89:8, Zeb 138:2-3

* 4:14 Hudaýyň Ogly – Köne Ähtde bu at patyşalar üçin ulanylýardy. Täze Ähtde bolsa bu at Hudaý tarapyndan saýlanyp-seçilen diýmegi aňladýar. Sözlüge seret.

+ 4:14 Ýew 2:17-18, Efe 4:10, Ýew 7:26

+ 4:15 Luk 23:41, Ýoh 8:46, 1Pet 2:22, 1Ýoh 3:5, 2Kor 5:21

+ 4:16 Efe 3:12, Ýew 10:19

+ 5:1 Ýew 8:3

+ 5:2 Ýew 7:28

+ 5:3 Ýew 7:27

+ 5:4 Çöl 16:5, Çöl 18:7

+ 5:5 Zeb 2:7.

+ 5:5 Ýoh 8:54, Zeb 2:7, Res 13:32-33, Ýew 1:5

+ 5:6 Zeb 109:4.

+ 5:6 Zeb 109:4, Ýew 7:17, Ýew 7:21

+ 5:7 Mat 26:39, Mar 14:35, Luk 22:41, Zeb 21:25

+ 5:8 Rim 5:19, Fil 2:8

+ 5:9 Ýew 2:10

+ 5:11 2Pet 3:16

+ 5:12 1Pet 2:2, 1Kor 3:1-2

+ 5:14 Efe 4:13

+ 6:1 Ýew 9:14

+ 6:2 Res 8:17, Res 19:4-5, Res 10:42, Res 17:31

+ 6:4 Ýew 10:29

+ 6:8 Ýrm 4:3, Mat 13:7, Mal 4:1, Mat 3:12

+ 6:10 Mat 10:42

+ 6:11 Rim 5:2-5, 2Kor 1:22, 2Kor 5:5, Efe 1:14

+ 6:12 Ýew 13:7

+ 6:13 Luk 1:73-75

+ 6:14 Gçk 22:16-17.

+ 6:14 Gçk 22:17

+ 6:16 Msr 22:11

+ 6:17 Zeb 109:4

+ 6:18 Çöl 23:19, 1Şam 15:29

+ 6:19 Lew 16:2, Lew 16:15, Ýew 9:7

+ 6:20 Ýew 4:14, Ýew 8:1, Ýew 9:24-25

+ 7:2 Gçk 14:17-20

+ 7:5 Lew 27:30-31, Çöl 18:21, Kan 14:22

+ 7:6 Gçk 12:2-3, Rim 4:3, Gal 3:16

+ 7:14 Işa 11:1, Mik 5:2, Mat 1:3, Luk 3:3

+ 7:17 Zeb 109:4.

+ 7:17 Zeb 109:4, Ýew 5:6

+ 7:18 Rim 8:3, Gal 4:9

+ 7:19 Ýew 9:9, Ýew 10:1

+ 7:21 Zeb 109:4.

+ 7:21 Zeb 109:4, Ýew 5:6

+ 7:22 Ýew 6:11

+ 7:25 1Ýoh 2:1, Rim 8:34

+ 7:26 Efe 4:10, Ýew 4:14

+ 7:27 Ýew 5:3, Ýew 9:12, Ýew 10:10

+ 7:28 Ýew 5:2

+ 8:1 Zeb 109:1, Mar 16:19, Ýew 1:3

+ 8:2 Ýew 9:24

+ 8:3 Ýew 5:1, Efe 5:2

+ 8:5 Msr 25:40.

+ 8:5 Kol 2:17, Ýew 10:1, Msr 25:40

+ 8:6 2Kor 3:6, Ýew 9:15

+ 8:7 Ýew 7:11

+ 8:8-12 Ýrm 31:31-34.

+ 8:8 Ýrm 31:31-34, Ýew 10:16-17, Luk 22:20, 2Kor 3:6

+ 8:10 Ýrm 32:40, Ezk 37:26, Kan 6:6, Işa 51:7, Lew 26:12

+ 8:11 Hoş 2:20

+ 9:1 Msr 25:8

+ 9:2 Msr 26:1, Msr 25:30-31

+ 9:3 Msr 26:31-33, Lew 16:2

* 9:4 Manna – çölde Hudaý tarapyndan ysraýyllara berlen üýtgeşik iýmit. Sözlüge seret.

+ 9:4 Msr 25:10, Msr 30:1, Msr 16:33-34, Çöl 17:8-10, 1Pat 8:9

* 9:5 Kerup – perişdeleriň bir görnüşi. Sözlüge seret.

+ 9:5 Lew 16:14, Msr 25:19-20

+ 9:7 Lew 16:2, Lew 16:15, Ýew 6:19

+ 9:8 Ýew 10:20

+ 9:9 Ýew 7:19, Ýew 10:1

+ 9:10 Lew 11:2, Mar 7:4

* 9:11 Indi amala aşan – käbir golýazmalarda geljekki.

+ 9:11 Ýew 7:27, Ýew 10:10

+ 9:13 Lew 16:14-16

+ 9:14 1Pet 1:18-19, Ýew 6:1, Aýn 7:14, 1Ýoh 1:7, Efe 5:26

+ 9:15 Ýew 8:6, 2Tim 1:1, Tit 1:2

* 9:19 Käbir golýazmalarda göleleriň we erkeçleriň.

+ 9:19 Msr 12:22, Lew 14:4-7, Çöl 19:6, Çöl 19:17, Zeb 50:9

+ 9:20 Msr 24:8.

+ 9:20 Msr 24:8

+ 9:21 Msr 29:12, Msr 29:36, Lew 8:15, Lew 8:19

+ 9:22 Lew 17:11

+ 9:23 Msr 25:40, Ýew 8:5

+ 9:24 Ýew 8:2

+ 9:26 1Ýoh 3:5, 1Pet 3:18

+ 9:27 Mat 16:27

+ 9:28 Işa 53:12, 1Pet 2:24, 1Pet 3:18, Tit 2:13, Res 1:11, 1Sal 4:16-18

+ 10:1 Kol 2:17, Ýew 8:5, Ýew 7:19, Ýew 9:9

+ 10:3 Lew 16:21

+ 10:5-9 Zeb 39:7-9.

+ 10:5 Zeb 39:7-9, Zeb 50:18

+ 10:6 1Şam 15:22, Işa 50:4

* 10:9 Käbir golýazmalarda ýa Hudaý diýen jümle hem bar.

+ 10:10 Mat 26:26, 1Kor 11:24, Ýew 7:27, Ýew 9:9

+ 10:11 Çöl 28:3

+ 10:12 Zeb 109:1, Mar 16:19, Ýew 1:3

+ 10:13 Zeb 109:1, Ýew 1:13

+ 10:16-17 Ýrm 31:33-34.

+ 10:17 Ýrm 31:33-34, Ýew 8:10-12

+ 10:19 Efe 3:12, Ýew 4:16

+ 10:20 Ýew 9:8, Ýoh 14:6

+ 10:22 Ezk 36:25, Ýoh 13:8, 1Kor 6:11, Efe 5:26, Tit 3:5

+ 10:23 Ýew 4:14, 1Kor 1:9, 1Sal 5:24, 2Sal 3:3

+ 10:25 Res 2:42, Rim 13:11, 1Kor 3:13

+ 10:26 Çöl 15:30, Mar 3:29, 1Ýoh 5:16

+ 10:27 Zeb 20:10, Zeb 78:5, Işa 26:11

+ 10:28 Kan 19:15

+ 10:29 Ýew 6:4-6

+ 10:30 Kan 32:35-36.

+ 10:30 Kan 32:35-36, Rim 12:19

+ 10:31 Işa 33:14, Luk 12:5

* 10:34 Tussagdakylaryň-da dertlerini – bu jümle käbir golýazmalarda tussaglykda çeken dertlerimi diýip duş gelýär.

+ 10:34 Mat 25:36, Mat 5:12, Mat 6:20, Mat 19:21, 1Pet 1:4, Kol 1:5

+ 10:37-38 Hab 2:3-4.

+ 10:38 Hab 2:3-4, Rim 1:17, Gal 3:11

+ 11:1 Rim 8:24, 2Kor 4:18

+ 11:3 Gçk 1:6-7, Zeb 32:6, 2Pet 3:5

+ 11:4 Gçk 4:3-8, Mat 23:35, 1Ýoh 3:12

+ 11:5 Gçk 5:22-24

+ 11:7 Gçk 6:9-22

+ 11:8 Gçk 12:1-4

+ 11:9 Gçk 12:8, Gçk 13:3, Gçk 18:1

+ 11:10 Ýew 12:22, Aýn 21:2

* 11:11 Käbir golýazmalarda 11‑nji aýat şeýle görnüşde gelýär: Sara önelgesiz bolup, ýaşy birçene ýeten bolsa, iman arkaly göwreli boldy. Sebäbi ol wada beren Hudaýyň sadykdygyna ynandy.

+ 11:11 Gçk 21:2

+ 11:12 Rim 4:19, Gçk 22:17

+ 11:13 Mat 13:17, Luk 10:24, Gçk 23:4

+ 11:16 Gçk 26:24, Gçk 28:13

+ 11:17-18 Gçk 21:12.

+ 11:17 Gçk 22:1-10, Gçk 21:12, Rim 9:7

+ 11:19 Rim 4:17-19

+ 11:20 Gçk 27:27-29, Gçk 27:39-40

+ 11:21 Gçk 47:31, Gçk 48:17-19

+ 11:22 Gçk 50:24-25

+ 11:23 Msr 2:2-3, Res 7:20

+ 11:24 Msr 2:10-11

+ 11:25 1Ýoh 2:17

+ 11:26 Ýew 13:13

+ 11:27 Msr 12:37, Msr 13:18

+ 11:28 Msr 12:21-30

+ 11:29 Msr 14:21-30

+ 11:30 Ýeş 6:15, Ýeş 6:20

+ 11:31 Ýeş 2:1, Ýeş 6:24, Mat 1:5, Ýak 2:25

+ 11:32 Ser 6:11, Ser 4:6-16, Ser 13:24, Ser 11:1, Ser 4:6, Ser 6:11, Ser 11:1, Ser 13:24, 1Şam 1:20, 1Şam 16:13

+ 11:33 Ser 14:6, Dan 6:22

+ 11:34 Dan 3:23-27, Ser 7:21, 1Şam 17:51, 2Şam 12:29

+ 11:35 1Pat 17:22-23, 2Pat 4:35-37

+ 11:36 Gçk 39:20, Ýrm 20:2, Ýrm 37:15, Mat 21:35, Mar 16:18

* 11:37 Käbir golýazmalarda synaga saldylar diýen söz hem bar.

+ 11:37 1Pat 18:4, 2ÝÝ 24:21, Ýrm 26:23, 2Pat 1:8

+ 11:38 Ser 6:2, 1Şam 22:1

+ 11:40 Fil 3:12, Ýew 12:23

+ 12:1 1Kor 9:24

+ 12:2 Ýew 2:10, Luk 24:26, Fil 2:8, Zeb 109:1, Mar 16:19, Ýew 1:3

+ 12:3 Sül 24:10

+ 12:4 1Tim 4:10

+ 12:5-8 Sül 3:11-12.

+ 12:5 Sül 3:11-12, Zeb 93:12, Eýp 5:17

+ 12:7 Kan 8:5, Aýn 3:19

+ 12:10 Lew 11:44

+ 12:12 Işa 35:3

+ 12:13 Sül 4:26.

+ 12:13 Sül 4:26

+ 12:14 Mat 5:8

+ 12:15 Ýew 4:1, Kan 29:18

+ 12:16 Ýew 13:4, Gçk 25:29-34

+ 12:17 Gçk 27:34-38

+ 12:18 Msr 19:16-18, Msr 20:18, Kan 4:11, Kan 5:22

+ 12:19 Msr 19:16, Msr 20:19, Kan 5:27

+ 12:20 Msr 19:12-13.

+ 12:20 Msr 19:12-13

+ 12:21 Kan 9:19.

+ 12:21 Kan 9:19

+ 12:22 Gal 4:26, Aýn 14:1, Aýn 21:2, Kan 33:2, Dan 7:10, Ýhd 1:14

+ 12:23 Luk 10:20, Fil 3:12, Ýew 11:40

+ 12:24 Ýew 8:6, Ýew 9:15, 1Pet 1:2, Gçk 4:10

+ 12:25 Ýew 2:3

+ 12:26 Hag 2:6.

+ 12:26 Msr 19:18, Hag 2:6

+ 12:27 Zeb 101:27

+ 12:28 Dan 2:44, Zeb 2:11

+ 12:29 Kan 4:24

+ 13:1 Ýoh 13:34, 1Pet 1:22, 2Pet 1:7, Rim 12:10, 1Sal 4:9

+ 13:2 1Pet 4:9, Gçk 18:3, Gçk 19:2

+ 13:3 Mat 25:36, Ýew 10:34

+ 13:4 1Kor 7:38, Msr 20:14, 1Kor 6:9

+ 13:5 Kan 31:6,8; Ýeş 1:5.

+ 13:5 Sül 23:4, Mat 6:19, Mat 6:25, 1Tim 3:1, 1Tim 6:7-9, Ýeş 1:5

+ 13:6 Zeb 117:6.

+ 13:6 Zeb 117:6

+ 13:7 Ýew 6:12

+ 13:8 Zeb 101:28

+ 13:9 Kol 2:16

+ 13:11 Msr 29:14, Lew 16:27

+ 13:12 Mat 21:39, Mar 12:8

+ 13:13 1Pet 4:14, Ýew 11:26

+ 13:15 Zeb 49:14, Zeb 106:22, Hoş 14:3

+ 13:16 Mik 6:7-8

+ 13:18 Efe 6:19, 1Sal 5:25, 2Sal 3:1, Res 23:1, Res 24:16

* 13:20-21 Aşyrmagymyz üçin… bizi – käbir golýazmalarda aşyrmagyňyz üçin… sizi.

* 13:20-21 Etmegimiz üçin… bizi – käbir golýazmalarda etmegiňiz üçin… sizi.

+ 13:20 Rim 15:33, Zeb 22:1, Zeb 79:2, Işa 40:11, Ezk 34:11-15, Wag 12:12, Ýoh 10:11, 1Pet 5:4, Msr 24:8, Zak 9:11

+ 13:23 Res 16:1

* 13:25 Käbir golýazmalarda Omyn diýen söz hem bar.

+ 1:1 Aýn 22:6

+ 1:2 Ýoh 19:35

+ 1:3 Aýn 22:7, Aýn 22:10

+ 1:4 Msr 3:14, Aýn 3:1, Aýn 4:5, Aýn 5:6, Ýoh 3:11, 1Tim 6:13, Res 26:23, 1Kor 15:20, Kol 1:18, 1Pet 1:18-19

+ 1:6 Msr 19:6, 1Pet 2:9, Aýn 5:10, Aýn 20:6, 1Pet 4:11, Ýhd 1:24-25, Aýn 5:13

+ 1:7 Zak 12:10.

+ 1:7 Dan 7:13, Zak 12:10

* 1:8 Alfa we Omega – Alfa grek elipbiýiniň birinji, Omega bolsa iň soňky harpy.

* 1:8 Alfa we Omega Mendirin – käbir golýazmalarda Alfa we Omega, Başlangyç we Soň Mendirin.

+ 1:9 Mar 10:39

+ 1:10 Ezk 1:3, Aýn 4:2

+ 1:12 Msr 25:1, Msr 25:37, Zak 4:2

+ 1:13-14 Dan 7:9,13.

+ 1:13 Dan 7:13, Dan 10:5-6, Aýn 15:6

+ 1:14 Dan 7:9, Aýn 2:18, Aýn 19:12

+ 1:15 Ezk 1:7, Dan 10:6, Ezk 1:24, Ezk 43:2

+ 1:16 Işa 49:2, Ýew 4:12, Aýn 19:15, Dan 8:17, Dan 10:9, Mat 17:2

+ 1:17 Mat 28:4, Işa 41:4, Işa 44:6, Işa 48:12, Aýn 2:8, Aýn 22:13

+ 1:18 Rim 6:9, Rim 14:9, Aýn 9:1, Aýn 20:1

+ 2:1 Aýn 1:13, Aýn 1:16

+ 2:2 2Kor 11:13, 1Ýoh 4:1

+ 2:4 Ýrm 2:2

* 2:6 Nikolaçylar – Nikola atly galp mugallymyň şägirtleri.

+ 2:7 Mat 11:15, Mar 4:9, Luk 8:8, Aýn 3:6, Aýn 3:13, Aýn 3:22, Aýn 13:9, Aýn 3:5, Aýn 21:7, Luk 23:43, 2Kor 12:4, Gçk 2:9, Gçk 3:22, Ezk 28:13, Aýn 22:2

+ 2:8 Aýn 1:17-18

+ 2:9 Ýak 2:5, 2Kor 8:9, Aýn 3:9

+ 2:10 Aýn 12:11, Ýak 1:12, Aýn 3:11

+ 2:11 Aýn 2:7, Aýn 20:6, Aýn 21:8

+ 2:12 Aýn 1:16

+ 2:14 Çöl 22:5, Çöl 25:1-2, Çöl 31:16, 2Pet 2:15, Res 15:29, 1Kor 8:10, 1Kor 10:19

+ 2:15 Aýn 2:6

+ 2:16 Işa 11:4, 2Sal 2:8

* 2:17 Manna – çölde Hudaý tarapyndan ysraýyllara berlen üýtgeşik iýmit. Sözlüge seret.

+ 2:17 Aýn 2:7, Msr 16:31, Ýoh 6:48-50, Işa 62:2, Işa 65:15, Aýn 3:12, Aýn 19:12

* 2:18 Hudaýyň Ogly – Köne Ähtde bu at patyşalar üçin ulanylýardy. Täze Ähtde bolsa bu at Hudaý tarapyndan saýlanyp-seçilen diýmegi aňladýar. Sözlüge seret.

+ 2:18 Aýn 1:14-15

+ 2:20 1Pat 16:31, 1Pat 21:25, Aýn 2:14

+ 2:21 2Pet 3:9, 2Pet 3:15

* 2:22 Onuň azgynlygyndan – käbir golýazmalarda öz azgynlyklaryndan.

+ 2:23 1Şam 16:7, Ýrm 11:20, Ýrm 20:12, Mat 16:27

+ 2:25 Aýn 3:11

+ 2:26-28 Zeb 2:8-9.

+ 2:26 Zeb 2:9, Aýn 12:5, Aýn 19:15, Çöl 24:17, Aýn 22:16

+ 2:29 Aýn 2:7

+ 3:1 Aýn 1:4-5, Aýn 1:16, Rim 1:15, Efe 2:1, Efe 2:5, Kol 2:13, 1Tim 5:6

+ 3:3 Mat 24:43-44, 2Pet 3:10, 1Sal 5:2, Aýn 16:15

+ 3:4 Ýhd 1:23, Aýn 6:11, Aýn 7:9, Mat 10:11, Mat 22:8, Res 13:46

+ 3:5 Aýn 2:7, Aýn 21:7, Msr 32:32, Zeb 55:9, Zeb 68:29, Mal 3:16, Luk 10:19, Mat 10:32

+ 3:6 Aýn 2:7

+ 3:7 Işa 22:22, Eýp 12:14

+ 3:9 Aýn 2:9

+ 3:10 2Pet 2:9, 1Kor 10:13

+ 3:11 Aýn 22:7, Aýn 22:12, Aýn 22:20, Aýn 2:25

+ 3:12 Aýn 2:7, 1Pat 7:21, Zeb 22:6, Ezk 48:35, Işa 62:2, Aýn 2:17

+ 3:13 Aýn 2:7

+ 3:14 Sül 8:22, Kol 1:15, Kol 1:18, 1Kor 14:16, 2Kor 1:20

+ 3:17 Hoş 12:8, Zak 11:5, 1Kor 4:8, Ýoh 9:39-41

+ 3:18 Aýn 16:15

+ 3:19 Sül 3:12, Ýew 12:5-6

+ 3:20 Luk 12:36, Ýoh 14:23

+ 3:21 Ýoh 16:33, Zeb 109:1, Mar 16:19, Mat 19:28, Luk 22:30

+ 3:22 Aýn 2:7

+ 4:1 Aýn 1:10

+ 4:2 Ezk 1:3, Aýn 1:10, 1Pat 22:19, Işa 6:1, Dan 7:9

+ 4:3 Ezk 1:28

+ 4:4 Aýn 3:4

+ 4:5 Aýn 8:5, Aýn 11:19, Aýn 16:18, Aýn 1:4-5, Zak 4:2

+ 4:6 Ezk 1:22, Aýn 15:2, Ezk 1:5, Ezk 1:18, Ezk 10:12

+ 4:7 Ezk 1:10

+ 4:8 Işa 6:2, Ezk 1:11, Işa 6:3

+ 4:11 Aýn 5:12, Zeb 32:9-11

+ 5:1 Ezk 2:9-10, Işa 8:16, Işa 29:11, Dan 12:4, Aýn 10:4, Aýn 22:10

* 5:2 Möhürlerini döwmäge – gadymy döwürlerde haty sürgüç bilen möhürleýärdiler.

+ 5:5 Işa 11:10, Aýn 22:16, Gçk 49:9

+ 5:6 Işa 53:7, Ýoh 1:29, Ýoh 1:36, 1Pet 1:19, Res 8:32-33, Zak 3:9, Zak 4:10, Aýn 1:4-5

+ 5:8 Zeb 140:2, Aýn 8:3-4

* 5:9 Adamlary – käbir golýazmalarda bizi.

+ 5:9 Zeb 32:3, Aýn 14:3, Aýn 7:9, Aýn 11:9, Aýn 14:6, Aýn 14:3-4

* 5:10 Olary ruhany bellediň, olar ýer ýüzünde şalyk sürerler – bu jümle käbir golýazmalarda bizi ruhany bellediň, biz ýer ýüzünde şalyk süreris diýip duş gelýär.

+ 5:10 Msr 19:6, 1Pet 2:9, Aýn 1:6

+ 5:11 Dan 7:10, Luk 2:13

+ 5:12 Aýn 4:11

+ 5:13 Zeb 144:16, Zeb 150:6, 1Pet 4:11, Ýhd 1:24-25, Aýn 1:6, Aýn 7:12

* 5:14 Sežde edýärdiler – käbir golýazmalarda baky ýaşaýan Hudaýa sežde edýärdiler.

+ 5:14 Aýn 4:10

* 6:1 Käbir golýazmalarda Bäri çyk-da, gör, şeýle hem 3, 5 we 7‑nji aýatlarda.

+ 6:1 Aýn 5:1, Aýn 4:7, Aýn 14:2, Aýn 19:6

+ 6:2 Zak 1:8-10, Zak 6:1-4

+ 6:4 Zak 1:8, Zak 6:2, Mar 13:8

+ 6:6 Aýn 7:3

+ 6:8 Lew 26:22, Kan 32:24, Ezk 5:17, Ezk 14:21

+ 6:9 Aýn 20:4

+ 6:10 Kan 32:43, Zeb 78:10, Zeb 93:3, Zeb 118:84, Luk 18:7, 2Sal 1:6, Aýn 19:2

+ 6:11 Aýn 3:4

+ 6:12 Mar 13:8, Aýn 11:13, Işa 50:3, Ýow 2:30

+ 6:13 Işa 34:4

+ 6:14 Aýn 16:20

+ 6:15 Işa 2:10, Işa 2:19

+ 6:16 Hoş 10:8, Luk 23:30

* 6:17 Olaryň – käbir golýazmalarda Onuň.

+ 6:17 Zeb 75:8, Ýrm 30:7, Ýow 2:11, Mal 3:2

+ 7:1 Ýrm 49:36, Dan 7:2

+ 7:3 Ezk 9:4, Aýn 14:1, Aýn 22:4

+ 7:9 Aýn 3:4

+ 7:10 Aýn 12:10, Aýn 19:1

+ 7:11 Aýn 4:6

+ 7:12 Aýn 5:13-14

+ 7:14 Mat 24:21, Zak 3:4, Ýew 9:14, Aýn 19:8, Aýn 22:14

+ 7:16 Zeb 120:6, Işa 49:10

+ 7:17 2Şam 5:2, Zeb 22:1, Ýoh 10:11, Işa 25:8, Aýn 21:4

+ 8:1 Aýn 5:1

+ 8:2 Mat 18:10-11

+ 8:3 Amo 9:1, Msr 30:7, Çöl 16:46, Zeb 140:2, Aýn 5:8

+ 8:4 Res 10:4

+ 8:5 Lew 16:12, Ezk 10:2, Aýn 4:5

* 8:7 Ýeriň üçden biri – bu sözler käbir golýazmalarda ýok.

+ 8:7 Msr 9:23-24, Ezk 38:22, Ýow 2:30, Amo 7:4

+ 8:8 Ýrm 51:25, Msr 7:17, Msr 7:19, Aýn 11:6

+ 8:9 Işa 2:16

+ 8:10 Işa 14:12, Aýn 9:1

+ 8:11 Ýrm 9:15, Ýrm 23:15

+ 8:12 Msr 10:21-23, Işa 13:10, Ýow 2:10, Ýow 3:15

* 8:13 Bürgüdi – käbir golýazmalarda perişdäni.

+ 9:1 Işa 14:12, Luk 10:18, Aýn 8:10, Aýn 12:8-9, Aýn 1:18

+ 9:3 Msr 10:4

+ 9:4 Aýn 7:2-4

+ 9:6 Eýp 3:21, Ýrm 8:3

+ 9:7 Ýow 2:4, Dan 7:8

+ 9:8 Ýow 1:6

+ 9:9 Ýow 2:5

* 9:11 Abaddon – ýewreýçe bu söz heläkleýji diýmegi aňladýar.

* 9:11 Apolliýon – grekçe bu söz hem heläkleýji diýmegi aňladýar.

+ 9:12 Aýn 11:14

+ 9:13 Msr 27:2, Msr 30:2

+ 9:14 Aýn 16:12

+ 9:15 Zak 13:8

+ 9:20 1Kor 10:20, Zeb 134:15-18, Dan 5:23

+ 9:21 Aýn 21:8, Aýn 22:15

+ 10:1 Ezk 1:28, Aýn 4:3, Aýn 1:15-16

+ 10:2 Ezk 2:9

+ 10:3 Ýow 3:16, Amo 1:2

+ 10:4 Işa 8:16, Işa 29:11, Dan 8:26, Dan 12:4, Aýn 5:1, Aýn 22:10

+ 10:7 Aýn 11:15

+ 10:9 Zeb 118:103, Ýrm 15:16, Ezk 3:1-3

+ 11:1 Ezk 40:3, Aýn 21:15

+ 11:2 Ezk 40:17, Luk 21:24, Aýn 12:6, Aýn 13:5

+ 11:4 Zak 4:2-3, Zak 4:11, Zak 4:14

+ 11:5 2Pat 1:10, Ýrm 5:14

+ 11:6 1Pat 17:1, Msr 7:17, Msr 7:19, Aýn 8:8

+ 11:7 Aýn 9:1, Dan 7:21, Dan 8:24

+ 11:8 Işa 1:10, Işa 3:9

+ 11:9 Zeb 78:2-3

+ 11:11 Gçk 2:7, Ezk 37:10

+ 11:12 Aýn 4:1, 1Sal 4:17

+ 11:13 Aýn 6:12

+ 11:14 Aýn 8:13, Aýn 9:12

+ 11:15 Işa 27:12, Mat 24:31, Aýn 10:7, Msr 15:18, Dan 7:14, Dan 7:27, Abd 1:21, Zak 14:9, Luk 1:33, 1Kor 15:24

+ 11:16 Aýn 4:4

* 11:17 Käbir golýazmalarda we geljekde boljaksyň diýen jümle hem bar.

+ 11:17 Aýn 1:4, Aýn 16:5

+ 11:18 Zeb 2:1, Aýn 20:12

+ 11:19 Aýn 15:5, Msr 9:23, Ýeş 10:11, Aýn 16:21

+ 12:1 Gçk 37:9

+ 12:3 Dan 7:7, Aýn 13:1, Aýn 17:3, Aýn 17:12

+ 12:4 Dan 8:10

+ 12:5 Zeb 2:8-9.

+ 12:5 Zeb 2:9, Aýn 2:27, Aýn 19:15

+ 12:6 Aýn 11:3, Aýn 13:5

+ 12:7 Dan 10:13, Dan 12:1, Ýhd 1:9

+ 12:9 1ÝÝ 21:1, Eýp 1:6, Zak 3:1, Gçk 3:1, Aýn 20:2, Luk 10:18, Ýoh 12:31

+ 12:10 Eýp 1:9-11, Eýp 2:4-5, Zak 3:1

+ 12:11 Aýn 15:2, Luk 14:26, Ýoh 12:25, Aýn 2:10

+ 12:12 Zeb 95:11, Işa 44:23, Işa 49:13

+ 12:14 Msr 19:4, Kan 32:11, Dan 7:25, Aýn 13:5

+ 12:17 Gçk 3:15

* 13:1 Aždarha… durdy – käbir golýazmalarda Men… durdum.

+ 13:1 Dan 7:3, Aýn 12:3

+ 13:2 Dan 7:4-6, Luk 4:6

* 13:4 Adamlar… beripdi – bu jümle käbir golýazmalarda Adamlar öz ygtyýaryny jandara beren aždarha sežde etdiler diýip duş gelýär.

+ 13:5 Dan 7:8, Dan 11:36, Dan 7:25, Aýn 11:2, Aýn 12:6

+ 13:7 Dan 7:21, Dan 8:24, Aýn 11:7, Aýn 12:17

+ 13:8 Aýn 3:5

+ 13:9 Aýn 2:7

* 13:10 Tussag edilmeli – käbir golýazmalarda Birini tussag eden.

* 13:10 Gylyçdan ölmeli – käbir golýazmalarda birini gylyç bilen öldüren.

+ 13:10 Ýrm 15:2, Ýrm 43:11, Aýn 14:12

+ 13:13 Kan 13:1-3, Mar 13:22, Aýn 16:13, Aýn 19:20, 2Pat 1:10, Luk 9:54

+ 13:14 Mat 24:24, Mar 13:22, 2Sal 2:9

+ 13:15 Dan 3:6

+ 14:1 Zeb 2:6, Zeb 9:12, Ýew 12:22, Aýn 3:12, Aýn 7:3-4

+ 14:2 Ezk 1:24, Ezk 43:2, Aýn 1:15, Aýn 6:1

+ 14:3 Zeb 32:3, Aýn 5:9

+ 14:4 2Kor 11:2, Ýrm 2:3, Ýak 1:18, 2Sal 2:13

* 14:5 Olar müýnsüzdirler – käbir golýazmalarda olar Hudaýyň tagtynyň öňünde müýnsüzdirler.

+ 14:5 Sep 3:13

+ 14:8 Işa 21:9, Ýrm 51:8, Aýn 18:2

+ 14:9 Aýn 13:15

+ 14:10 Zeb 74:8, Işa 51:17, Ýrm 25:15, Abd 1:16, Zak 12:2, Aýn 14:10, Aýn 20:10

+ 14:11 Işa 34:10

+ 14:12 Aýn 13:10

+ 14:13 Aýn 20:6

+ 14:14 Dan 7:13, Dan 10:5-6, Aýn 1:13

+ 14:15 Ýow 3:13, Mar 4:29

+ 14:16 Ýrm 51:33

+ 14:19 Işa 63:3, Ýow 3:13, Aýn 19:15

* 14:20 Üç ýüz çakrym – grekçe 1600 stadios. Bu takm. 300 kilometre deňdir.

+ 15:1 Aýn 16:1, Aýn 17:1, Aýn 21:9

* 15:2 Käbir golýazmalarda onuň tagmasyny diýen sözler hem bar.

+ 15:2 Aýn 4:6, Aýn 12:11, Aýn 13:17

* 15:3 Milletleriň Şasy – käbir golýazmalarda Öz halkynyň Şasy.

+ 15:3 Msr 15:1, Kan 31:30, Zeb 91:6

+ 15:4 Ýrm 10:7, Zeb 85:9

+ 15:5 Msr 38:21, Aýn 11:19

+ 15:6 Aýn 1:13

+ 15:7 Aýn 4:6

+ 15:8 Msr 40:34-35, 1Pat 8:10-11, Işa 6:4

+ 16:1 Aýn 15:1, Zeb 78:6, Ýrm 10:25

+ 16:2 Aýn 13:16, Msr 9:9-11

+ 16:3 Aýn 8:8-9

+ 16:4 Msr 7:17-20

+ 16:5 Aýn 1:4, Aýn 11:17, Ýrm 12:1

+ 16:6 Mat 23:35, Aýn 18:24, Işa 49:26

+ 16:7 Aýn 6:9

+ 16:9 Dan 5:23, Res 12:23

+ 16:10 Aýn 13:2, Msr 10:21-22

+ 16:12 Aýn 9:14, Işa 11:15, Işa 44:27

+ 16:13 Aýn 12:3, Aýn 13:11

+ 16:14 Mar 13:22, Aýn 13:13

+ 16:15 Mat 24:43-44, 2Pet 3:10, 1Sal 5:2, Aýn 3:3, Aýn 3:18

* 16:17 Ybadathanadaky – käbir golýazmalarda gökdäki ybadathanadaky.

+ 16:18 Ezk 38:19, Amo 1:1, Hag 2:6, Dan 12:1, Mar 13:19

+ 16:19 Aýn 14:10

+ 16:20 Aýn 6:14

+ 16:21 Msr 9:23-25, Ýeş 10:11, Işa 30:30, Aýn 11:19

+ 17:1 Aýn 15:1, Aýn 21:9, Ýrm 51:13, Nah 3:4

+ 17:2 Işa 23:17, Nah 3:4, Ýrm 51:7, Aýn 14:8

+ 17:3 Ezk 37:1, Aýn 12:3

+ 17:6 Aýn 16:6

+ 17:8 Aýn 9:1, Aýn 11:7

+ 17:12 Dan 7:7, Dan 7:24, Aýn 12:3

+ 17:14 Kan 10:17, 1Tim 6:15, Aýn 19:16, Ezr 7:12, Ezk 26:7, Dan 2:37

+ 17:16 Ezk 28:18, Aýn 18:8

+ 18:1 Ezk 43:2

+ 18:2 Işa 21:9, Aýn 14:8, Işa 13:21, Işa 34:11, Işa 34:14

+ 18:3 Nah 3:4, Aýn 17:2, Ezk 27:33

+ 18:4 Işa 48:20, Ýrm 50:8, Ýrm 51:45

+ 18:5 2ÝÝ 28:9, Ezr 9:6, Ýrm 51:9, Ýun 1:2

+ 18:6 Zeb 136:8, Ýrm 50:15, Ýrm 16:18

+ 18:7 Işa 47:7

+ 18:8 Ezk 28:18, Aýn 17:16

+ 18:9 Ýrm 51:8

+ 18:17 Ezk 27:28-29

+ 18:18 Ezk 27:32

+ 18:19 Ezk 27:30

+ 18:20 Ýrm 51:48

+ 18:21 Ýrm 51:63-64

+ 18:22 Işa 14:11, Işa 24:8, Ezk 26:13

+ 18:23 Ýrm 7:34, Ýrm 16:9, Nah 3:4

+ 18:24 Mat 23:35, Aýn 16:6, Aýn 17:6

+ 19:1 Zeb 61:12, Aýn 7:10

+ 19:2 Kan 32:43, 2Pat 9:7, Aýn 6:10

+ 19:3 Işa 34:10, Aýn 14:11, Aýn 18:9

+ 19:4 Aýn 4:4

+ 19:5 Zeb 133:1, Zeb 134:1

+ 19:6 Ezk 1:24, Aýn 1:15, Aýn 6:1, Zeb 92:1

+ 19:7 Mat 22:2, Mat 25:10, Aýn 21:2

+ 19:8 Işa 61:10, Zak 3:4, Aýn 7:14

+ 19:10 Res 10:25-26, Aýn 22:8-9

+ 19:11 Ezk 1:1

+ 19:12 Aýn 1:14, Aýn 2:17

+ 19:13 Ýoh 1:1

+ 19:15 Zeb 2:8-9.

+ 19:15 Işa 49:2, Aýn 1:16, Zeb 2:9, Aýn 2:27, Aýn 12:5, Işa 63:3, Ýow 3:13, Aýn 14:19-20

+ 19:16 Kan 10:17

+ 19:17 Ýrm 12:9, Ezk 39:17-20

+ 19:18 Ezk 39:18-20

+ 19:19 Aýn 16:16

+ 19:20 Aýn 13:11-15, Aýn 16:13, Dan 7:11-12

+ 19:21 Işa 49:2, Aýn 1:16

+ 20:1 Aýn 9:1

+ 20:2 Gçk 3:1, Aýn 12:9

+ 20:3 Zeb 54:24, Dan 6:17

+ 20:4 Dan 7:9, Mat 19:28, Aýn 6:9, Aýn 13:12-16, Dan 7:18

+ 20:6 Aýn 2:11, Aýn 14:13, Aýn 21:8, Msr 19:6, Aýn 1:6

+ 20:8 Ezk 38:2, Ezk 39:1, Aýn 16:14

+ 20:9 2Pat 1:10, Ezk 38:22, Ezk 39:6, Aýn 11:5

+ 20:10 Aýn 19:20

+ 20:11 Zeb 101:27

+ 20:12 Msr 32:32, Msr 32:33, Dan 7:10, Dan 12:1, Mat 16:27

+ 20:13 Res 24:15

+ 20:15 Mat 13:42, Mat 13:50

+ 21:1 Işa 65:17, Işa 66:22, 2Pet 3:13, Aýn 20:11

+ 21:2 Gal 4:26, Ýew 12:22, Işa 61:10, Aýn 19:7

+ 21:3 Ezk 37:27; Lew 26:11-12.

* 21:3 Tagtdan – käbir golýazmalarda gökden.

+ 21:3 Lew 26:11-12, Ezk 37:27

+ 21:4 Işa 25:8, Işa 65:19, Aýn 7:17, Işa 35:10, Işa 43:18, Işa 51:11

+ 21:5 Işa 43:19, 2Kor 5:17

* 21:6 Alfa we Omega – Alfa grek elipbiýiniň birinji, Omega bolsa iň soňky harpy.

+ 21:6 Işa 44:6, Işa 48:12, Aýn 1:6, Aýn 22:13, Işa 55:1, Ýoh 4:10, Ýoh 7:37

+ 21:7 Aýn 2:7, Aýn 3:5, Mat 25:34, 2Şam 7:14, 2Kor 6:18

+ 21:8 1Kor 6:9-10, Gal 5:19-21, Aýn 22:15, Işa 66:24, Aýn 2:11, Aýn 20:6

+ 21:9 Aýn 15:1, Aýn 17:1

* 21:10 Mukaddes şäheri – Iýerusalimi görkezdi – bu jümle käbir golýazmalarda beýik şäheri, mukaddes Iýerusalimi görkezdi diýip duş gelýär.

+ 21:10 Ezk 40:2, Aýn 17:3

+ 21:11 Msr 40:34

+ 21:13 Ezk 48:30-34

+ 21:14 Efe 2:20

+ 21:15 Ezk 40:3, Aýn 11:1

* 21:16 Iki müň iki ýüz çakrym – grekçe 12000 stadios. Bu takm. 2200 kilometre deňdir.

+ 21:16 Ezk 48:16

* 21:17 Beýikligi – ýa-da galyňlygy.

+ 21:19 Msr 28:17-20, Işa 54:11-12, Ezk 28:13

+ 21:22 Işa 8:14, Ezk 11:16

+ 21:23 Işa 60:19-20, Aýn 22:5

+ 21:24 Işa 60:3

+ 21:25 Işa 60:11, Zak 14:7

+ 21:27 Işa 35:8, Işa 52:1, Ýow 3:17, Nah 1:15, Zeb 117:20

+ 22:1 Ezk 47:1, Zak 14:8

+ 22:2 Gçk 2:9, Gçk 3:22, Ezk 47:7, Ezk 47:12, Aýn 2:7

+ 22:4 Eýp 19:26, Zeb 16:15, Mat 5:8, 1Ýoh 3:2, Ýew 12:14, Aýn 7:3-4

+ 22:5 Zeb 35:10, Işa 60:19-20, Aýn 21:23

+ 22:6 Aýn 1:1

+ 22:7 Aýn 3:11, Aýn 1:3

+ 22:8 Aýn 19:10

+ 22:10 Dan 12:4, Aýn 10:4, Aýn 1:3

+ 22:11 Dan 12:10, 2Tim 3:13

+ 22:12 Işa 40:10, Işa 62:11, Mat 16:27

+ 22:13 Işa 44:6, Işa 48:12, Aýn 1:8, Aýn 21:6

* 22:14 Öz lybaslaryny ýuwýanlar bagtlydyr! – bu jümle käbir golýazmalarda Onuň buýruklaryny berjaý edýänler bagtlydyr! diýip duş gelýär.

+ 22:14 Aýn 7:14

+ 22:15 Sül 12:22, 1Kor 6:9-10, Gal 5:19-21, Aýn 21:8

+ 22:16 Işa 11:10, Aýn 5:5, Çöl 24:17, Aýn 2:26

+ 22:17 Aýn 21:2, Aýn 21:9, Işa 55:1, Ýoh 7:37, Aýn 21:6

+ 22:18 Kan 4:2, Kan 12:32, Sül 30:6

+ 22:20 1Kor 16:22

* 22:21 Käbir golýazmalarda Omyn diýen söz hem bar.