# Гирами Китабар

Институт перевода Библии

## Гирами Китабар


Creative Commons: BY-NC-ND 4.0

© Институт перевода Библии; Информацию о лицензии этого издания можно найти здесь: https://creativecommons.org/licenses/by-nc-nd/4.0/deed.ru


Институт перевода Библии


Институт перевода Библии, 101000 Москва, Главпочтамт, а/я 360


ibt_inform@ibt.org.ru

Правила использования текстов библейских переводов ИПБ: https://ibt.org.ru/ru/rules

## Кюгьне Йикьрар

### Кюгьне Йикьрар

Кюгьне Йикьрар


Эвел

Рут

Паччагьлугъар-1

Паччагьлугъар-2

Паччагьлугъар-3

Паччагьлугъар-4

Эстер

Насигьятар

Даниял

Юнус


### Эвел

#### Эвел

Эвел


Сифте гаф

[1]

[2]

[3]

[4]

[5]

[6]

[7]

[8]

[9]

[10]

[11]

[12]

[13]

[14]

[15]

[16]

[17]

[18]

[19]

[20]

[21]

[22]

[23]

[24]

[25]

[26]

[27]

[28]

[29]

[30]

[31]

[32]

[33]

[34]

[35]

[36]

[37]

[38]

[39]

[40]

[41]

[42]

[43]

[44]

[45]

[46]

[47]

[48]

[49]

[50]


ЭВЕЛ


Гирами Китабар илтӀикӀру Институт


Москва


2018


Эвел

Фикрар-хиялариз:

ibt_inform@ibt.org.ru

Табасаран чӀалназ Гирами Китабар илтӀикӀбарин сесниинди вуйи ва электронный жюрйир Гирами Китабар иӀлтӀикӀру Институтдин сайтдиъ дихъидичвуз:

https: ibt.org.ru/media?id=TBN

ISBN 978-5-93943-253-5

© Институт перевода Библии, 2018

#### Сифте гаф


Сифте гаф

Гирами Китабар кьюб йишваз пай шула: Кюгьне Йикьрар ва ЦӀийи Йикьрар. ЦӀийи Йикьрариъ Иса Месигьдин уьмрикан, ляхнарикан ва Дугъу улупу аьгъюваларикан дибикӀна. Кюгьне Йикьрариъ дюнʼя арайиз хубкан, инсаниятдин ва жугьуд халкьдин тарихдикан, Муса пайгъамбрин къанунарикан ва Заанурин жара пайгъамбрарин ляхнарикан ктибтура. Душваъ гьацира Заанурин пайгъамбрари гъидикӀу Китабар ва мяълийирин Китаб – Забур а. Кюгьне Йикьрарнан гизаф паяр мусурмнаризра гирамидар ву, мисалназ, Муса пайгъамбрин къанунар ва пайгъамбрарикан вуйи ихтилатар.

Гирами Китабар илтӀикӀру Институтди гьарсар касдиз чан багъри чӀалниинди Гирами Китабар урхуз шлу мумкинвал тувувалиин ляхин гъабхура. Гьамусдиз табасаран чӀалниинди «ЦӀийи Йикьрар» (2010), гьацира Кюгьне Йикьрариан «Рут, Юнус» (2013), «Эстер, Даниял» (2016) ва «Дюз уьмриз насигьятар» (2018) кӀуру Китабар удучӀвна.

Магьа гьамус Кюгьне Йикьрариан «Эвел» кӀуру сабсана Китаб учвухьна дурубкьна.

Гирами Китабарин сифте кӀулиъ Мусайин хьуб китаб тувна. Му китабариъ, жугьуд халкь фици арайиз гъафнуш ва Заанури дурарихъди йикьрар фици гъийитӀнуш, ктибтура. Душваъ гьацира, инсаният фици арайиз гъафнуш ва инсандихъди йикьрар гьаз лазим вуйидар вуш, улупна. Думу гьядисйирикан ухьуз Гирами Китабарин сабпи китаб вуйи «Эвел» китабдиъ кӀура.

Гьаму китабдин садпи йицӀисаб кӀул – варидюнʼяйин тарихдикан вуйи сифте гаф ву. Заанури дюнʼяна инсан арайиз гъахну. Хъа инсанди Заанурихъ хъпебехъди гуннагь гъапӀну ва ихтияр адру йимиш гъипӀну. Гьаддиз, гьеле тарихдин эвелилан башламиш дапӀну, инсаниятдин уьмур чӀуру ляхнарихьди ва ниятарихьди абцӀна. Му себеб дубхьну, Заанури, Чахъ хъпехъури гъахьи сар Нюгьдин хизан ктарди, вари инсаният танкь апӀуру. Нюгьдилантина инсанар хъана артмиш дапӀну ккундийи.

Шид илипну дюнʼя ккидипбалан кьяляхъ Заанури, Чан гаф вари адмийирихьна гъабхбан бадали, сакьюдар касар ктагъуру. Думу гаф, вари инсаният фици уьбхюруш, гьаддикан ву. Заанури ктагъу думу адмийирикан, му Китабдин йицӀикьюбпи кӀулилан ккебгъну, ктибтура.

Жугьуд халкьдин бина ккебгъдар ва чпин аьхю абйир гъашидар Ибрагьимна Исакьна, Якьуб ва Якьубдин баяр гъахьну. Заанури дурариз, ичв тухум гизаф аьхюб апӀидиза кӀури, гаф тувнийи. Дурар, чпиз Заанури туву ругар-жилариин ерлемиш хьиди. Заанури дурариз туву гьякьвалин Гаф, вари инсаниятдиз кайиб хьибди.

Жугьдарин аьхю абйир дудуркьнайидар, гьякьлудар чпира дайи – дурарикра хайлин зяиф хасиятнан ва гьякьсуз ляхнарин лишнар кайи. Гьаци вушра, му касар хъугъʼвал кӀваъ ади Заанурин гафнахьна илтӀикӀуйи ва Дугъан табшуругъарихъ хъпехъуйи. «Эвел» китаб литературайин жюрбежюр кӀалбариинди тафавутлу ву: саспи йишвариъ гьядисйир гагь адлуди ва гьевеслуди ктитура, гагьсана – аьжайиб ва рюгьназ тясир тувру саягъниинди, саспи йишвариъ – тухмарин ччвурар ктухура, тму йишвариъ, Заанурихьна вуйи ккарагбар мяъли жюрейиинди тувра. Кюгьне жугьдарин гизаф аьдатарин гъи ухьу гъавриъ духьнадархьа. Гьаддиз гъавриъ духьну адруб скобкйириъ ваяки машнан исикк улупнача. Гьацира китабдин аьхириъ гъавриъ ахъуз кюмек апӀру алатар туврача: гьар жюре уьлчмйир ва кюгьне жугьдарин сакьюдар аьдатар.

Му китаб илтӀибкӀу ва дидʼин гъилиху касариз варидариз чухсагъул кӀурача. Му китаб урхру вари табасаранариз миди шадвал хур кӀури умудлу вуча.

Гирами Китабар илтӀикӀру Институт

#### 1


Эвел


Дюнья арайиз хуб

1Сифте Заанури завна жил арайиз хуру[+].

2Жил къайдасузди ва ичӀиди вуйи. КӀан ккадру штарин зиин мучӀушин алийи. Заанурин Рюгь штариин шуйи.

3Заанури гъапну: «Гъит, акв ибшри!» Ва акв шулу. 4Заануриз акв кьабул шулу ва думу мучӀушнахьан жара апӀуру. 5Заанури аквназ «йигъ» кӀуру, хъа мучӀушназ – «йишв». Хябяхъ шулу, хъа гвачӀин шулу: му сабпи йигъ вуйи.

6Заанури гъапну: «Гъит, штун кьялаъ ижмишин ибшри, ва ижмишну зиин али шид кӀанакк ккайи шидхьан жара апӀри». 7Заанури ижмишин апӀуру ва зиин али шид кӀанакк ккайи штухьан жара апӀуру. Ва гьаци гъабхьну. 8Заанури ижмишназ «зав» кӀуру. Хябяхъ шулу, хъа гвачӀин шулу: му кьюбпи йигъ вуйи.

9Заанури гъапну: «Гъит, завун кӀанакк ккайи шид саб йишваз уч ибшри ва гъит къурамат ккитӀибгъри». Ва гьаци гъабхьну. 10Заанури, къураматдиз «жил» кӀуру, хъа уч гъаши штариз – «гьюлер». Заануриз му кьабул шулу. 11Дугъу гъапи: «Гъит жили чрушин туври: тум айи укӀар ва бегьер тувру гьубкьу жюрейин гьарар». Ва гьаци гъабхьну. 12Жили чрушин хуру: тум айи гьубкьу жюрейин укӀар ва бегьер тувру гьубкьу жюрейин гьарар. Заануриз му кьабул шулу. 13Хябяхъ шулу, хъа гвачӀин шулу: му шубубпи йигъ вуйи.

14Заанури гъапну: «Гъит завун ижмишниин акв тувру мутмйир ишри. Дурари йигъна йишв жара апӀиди ва вахтар, йигъар, йисар улупиди. 15Гъит дурари завʼан акв туври ва жил аку апӀри». Ва гьаци гъабхьну. 16Заанури завуъ кьюб зурба акв тувру мутмйир арайиз хуру. Дугъу, йигъ тяйин апӀуз, ригъ арайиз хуру, хъа йишв тяйин апӀуз ваз арайиз хуру. Дугъу хядарра арайиз хуру. 17-18Заанури дурар, жилиз акв тувуз, йигъʼинна йишвʼин аьхювал апӀуз ва акв мучӀушнахьан жара апӀуз, завун ижмишниин дерккру. Заануриз му кьабул шулу. 19Хябяхъ шулу, хъа гвачӀин шулу: му юкьубпи йигъ вуйи.

20Заанури гъапну: «Гъит штар чӀивишнари ацӀри. Хъа жилин зиин зав вуйибси ничхрар тӀирхури ишри». 21Заанури гьюлерин зурба гьяйванатар, штуъ аьхючӀвеъ гьубкьу жюрейин чӀивишнар, ва хлинццар хьайи гьубкьу жюрейин ничхрар арайиз гъахи. Заануриз му ужуйи рябкъюру. 22Заанури гьамци кӀури дурар ужувлакк ккаъру: «Артухъ йихьай, артмиш йихьай, гьюлер ацӀай. Хъа ничхрари жил алабцӀри». 23Хябяхъ шулу, хъа гвачӀин шулу: йигъ хьубпиб.

24Заанури гъапну: «Гъит жили гьубкьу жюрейин чӀивишин хури: мал-къара, гьяшаратар ва гьубкьу жюрейин вягьши гьяйванатар». Ва гьаци шулу. 25Заанури гьубкьу жюрейин вягьши гьяйванатар, мал-къара ва аьхючӀвеъ гьяшаратар апӀуру. Заануриз му ужуйи рябкъюру.

26Заанури гъапну: «Ухьусир, Ухьуз ухшар айи адми апӀидихьа. Адмийи гьюлин балугъариин, завун ничхрариин, мал-къарайиин, вари жилиин ва вари гьяшаратариин агъавал апӀиди».

27Заанури, Чавсир, адми арайиз хуру,

Заанурсир Дугъу арайиз хуру;

Жилижви ва дишагьли арайиз хуру[+].

28Заанури, дурар ужувлакк ккаъну, кӀуру: «Артухъ йихьай, артмиш йихьай, жил алабцӀай, думу хиликк ккапӀай. Гьюлин балугъариин, завун ничхрариин ва жилин вари гьяйванатарин зиин агъавал апӀинай». 29Заанури гъапи: «Узу учвуз, жилиин алибкьан гьарсаб укӀан тум, ва тум айи гьарсаб гьарин бегьер хурагди тувназа. 30Хъа жилин гьяйванатариз, завун ничхрариз ва жан али гьарсаб жилин чӀивишназ Узу укӀан чрушин хурагди тувназа». Ва гьаци шулу. 31Заанури, Чав арайиз гъабхибдилан ул илбицуру – вари гизаф ужуйи вуйи. Хябяхъ шулу, хъа гвачӀин шулу: йигъ йирхьубпиб.

#### 2

1Гьамци завна жил ва завариъна жилариъ айиб вари арайиз хуру. 2Ургудпи йигъаз Заанури Чан апӀурайи ляхнар ккудуркӀуру. Ургудпи йигъан Дугъу Чан гъапӀу вари ляхнарихъан рягьятвал гъадабгъуру. 3Заанури ургудпи йигъ ужувлакк ккапӀру ва гирами апӀуру, фицики думу йигъан Дугъу Чав арайиз гъахи вари ляхнарихъан рягьятвал гъадабгъурайи.


Эдем багъдиъ Адамдинна Гьавайин уьмур

4Магьа, завна жил фици Заанури арайиз гъахидар вуш: РАББИ[*] Заанури завна жил апӀурайи вахтна, 5жилиин я саб рук, я саб укӀ алдайи, фицики РАББИ Заанури жилиинна мархь гьапӀнадайи, ва думу тартиб апӀуз инсан адайи. 6Жилилан за шулайи бугъну жил кьяши апӀурайи. 7РАББИ Заанури жилин биширугдикан адми ктауру, дугъан хъюхънин ппулариъ уьмрин нефес ибтру, адмийиин жан илибшуру[+].

8РАББИ Заанури ригъ гьудубчӀвру терефнаъ айи Эдемдиъ багъ ибтру ва душваъ Чав ктау адми тӀаъру. 9РАББИ Заанури душваъ кӀваз мани ва ицци бегьер хру гьубкьу жюрейин гьарар кивру. Багъдин кьялаъ уьмрин гьар ва ужубна харжиб улупру гьар айи[+].

10Эдемдиан, багъдиз шид тувуз, нир удубчӀвура. Хъасин думу, юкьуб цирклиз пай шула. 11Сабдин ччвур Пишон ву. Думу, гъизил айи Хавила уьлкейилан илтӀибкӀура[+]. 12Думу ругарин гъизил ужуб ву. Душваъ ицци ниъ хъайи гьарарин шириш ва оникс кӀуру багьа гъванар а. 13Кьюбпи нирин ччвур Гихон ву. Думу Куш уьлке вуйибси илтӀибкӀура. 14Шубубпи нирин ччвур Тигрис ву. Думу Ассирияйин ригь гьудубчӀвру терефнахьантина гъябгъюра. Юкьубпи нир – Ефрат[+].

15РАББИ Заанури Эдем багъдиъ адми итру, багъ уьбхюз ва гъайгъу зигуз гъитру. 16Дугъу адмийиз гъапи: «Увхьан багъдиъ гьарсаб гьарин йимишдикан ипӀуз шулвухьан, 17аммаки ужубна харжиб улупру гьаркан мипӀан, гъипӀиш, якьин йикӀидиву».

18РАББИ Заанури гъапи: «Сарди хьуб адмийиз ужу дар. Узу дугъаз чаз гъилигу юлдаш апӀидиза». 19РАББИ Заанури жилин ругдикан гьар жюрейин гьяйванатарна ничхрар ктау. Дугъу дурар адмийихьна хуру ва фицдар ччвурар тувруш лигуру. Адмийи гьарсаб чӀивишназ фицдар ччвурар тувнуш, гьаци кӀури гъахьи. 20Адмийи вари мал-къарайиин, вари ничхрариин, вари гьяйванатариин ччвурар иливу – амма дугъаз чаз гъилигу юлдаш гъидихъундайи. 21РАББИ Заанури адми ижми нивкӀуз гьаъру. Хъа дугъан гъвалʼан мурглин тӀул адабгъуру ва адабгъушв гьибкру[+]. 22РАББИ Заанури дугъан мурглин тӀуликан дишагьли яратмиш апӀуру ва думу жилижвувахьна хъади гъюру. 23Хъа жилижвуву кӀуру: «Магьа думу: кӀураб – йиз кӀурбарикан вуйир, йикк – йиз йиккарикан вуйир. Мугъаз дишагьли пиди, фицики жилижвувкан яратмиш дапӀнайир ву[*]».

24Магьа гьаддиз жилижви, чан адашна дада гъитну, чан хпирихъди сатӀи хьиди, ва дурар саб беденси хьиди[+].

25Дурар кьюридра – адмира, дугъан хпирра – гъяцӀалди вуйи, амма дурариз начди дайи.

#### 3


Гуннагь арайиз гъюб

1РАББИ Заанури гъапӀу гьяйванатаригъ варитӀан аьмалдаруб битӀ вуйи. Диди дишагьлийихьан гьерхру:

– Му багъдин сабкьан йимиш мипӀанай кӀури Заанури дугъридан гъапнийинхъа[+]?

2Хъа дишагьлийи битӀраз гъапи:

– Заанури гъапунчуз: йимишар итӀуз шулучвхьан, 3амма багъдин кьялаъ айи гьаргъян учву дарчӀиди гъузбан бадали, митӀанай ва дурарик кучуз мукучанай[+].

4Хъа битӀру дишагьлийиз:

– Ваъ, йикӀидарчва, – кӀуру. 5– Думу йимишар гъитӀу йигъан ичв улар арццди ва учвузра ужʼвална харживал аьгъю хьибдичвуз. Заанурси хьидичва. Мидкан Заануризра аьгъя.

6Дишагьлийиз гьарин йимишар, итӀуз ужудар, уччвудар ва аькьюл туврудар вуди, рякъюру. Дугъу гьаргъян йимиш гъюдубтӀуру, ипӀуру, жилиризра тувру ва дугъура ипӀуру[+]. 7Дурарин улар арццру, ва дурариз чиб гъяцӀалди айиб рябкъюру. Хъа жилирина хпири инжирин кӀажарикан чпиз юкьвнаан идитӀрудар апӀуру.

8Хъябяхъган жилиризна хпириз багъдиъ РАББИ Заанур лицурайиб ебхьуру, ва дурар гьарарихъ гьитӀикӀуру. 9РАББИ Заанури адмийиз дих апӀуру:

– Наан ава?

10Дугъу гъапи:

– Багъдиъ Уву лицурайиб гъеебхьунзуз. ГучӀ гъабхьунзуз, фицики гъяцӀалди айза, ва гъитӀикӀунза.

11– Шли гъапунвуз яв гъяцӀливаликан? – гьерхру РАББИ Заанури. – Узу увуз гъадагъа гъапӀу гьаргъян йимишар гъитӀнийва?

12Адмийи гъапи:

– Уву узуз туву дишагьлийи дурар тувунзуз, хъа узура гъитӀунза.

13РАББИ Заанури дишагьлийихьан гьерхру:

– Уву мици гьаз гъапӀунва?

Дишагьлийира жаваб туву:

– БитӀру алдатмиш гъапӀунзу ва гъитӀунза.

14Хъа РАББИ Заанури битӀраз гьамци кӀуру:

– Яв гъапӀубдиз дилигну, балайикк ккабхъдива: мал-къарайин ва гьяйванатарин арайиан идипну хьибдива – уву яв фунʼинди гъябгъюри йибкӀайизкьан бишируг ипӀури хьивдива. 15Увуна дишагьли душмнар апӀидизачву, ва ичв насларра чиб-чпиз душмнар хьиди: дугъан насли яв кӀул уьбгъидияв, ва уву думу наслин швякьраз галам йивидива[+].

16РАББИ Заанури хпириз кӀуру:

– Уву гъагъдиъ гъахьиган, яв аьзиятар Узу артухъ апӀидизаяв, аьзабариъди бицӀидар апӀидива. Яв жилирихьна яман тямягь хьибдияв, хъа дугъу увʼин аьхювал апӀиди[+].

17Хъа адмийиз РАББИ Заанури кӀуру:

– Хпирихъ хъебехъну, Узу увуз гъадагъа гъапӀу йимиш гъипӀунва! Уву багьна духьну жил балайикк ккабхъну. Вари яв уьмриъ жилин бегьер аьзиятниинди гъазанмиш апӀури хьидива. 18Зазарна чӀуру укӀар диди увуз тувди, хутӀлин укӀ ипӀури хьидива. 19Уву жиликан ктаур вува, ва думу жилиз кьяляхъ хътакидива. Думу вахт улубкьайиз, амкӀуъди уьл ипӀури хьидива. Уву жилин биширугтӀан дарва, ва хъана биширугдиз илтӀикӀидива.

20Адамди[*] чан хпириз Гьава[*] кӀуру, фицики дугъкан вари инсаниятдин баб шулу.

21РАББИ Заанури Адамдизна дугъан хпириз гъидкьин палтар апӀуру ва дурариин алахьуру.

22Хъа РАББИ Заанури кӀуру:

– Магьа адми Ухьусир гъахьну – ужубна харжиб аьгъюр. Гьамус уьмрин гьаргъян, аьжал хътрур дархьуз, дугъу йимиш гъюдудубтӀри гьа![+]

23РАББИ Заанури думу, учв ктау ругдихьна жил тартиб апӀуз, Эдем багъдиан адауру. 24Адми утӀурккну, уьмрин гьарихьна вуйи рякъ уьбхюз, Эдем багъдин ригъ гьудубчӀвру терефнаъ кьудратлу малайикар-херувимар дерккру ва илтӀибкӀурайи цӀин тур дубсру.

#### 4


Каин ва Авел

1Адам чан хпир Гьавайихъди шулу, хпир гъагъдиъ шулу. Хъа Каин («жвуваз гъадагъур») бабкан шулу, ва хпири кӀуру: «РАББИЙИН кюмекниинди адми гъахьунзуз». 2Хъасин дугъу Каиндин чве Авел хуру. Авел марччар уьрхрур, хъа Каин жилихъ лихрур шулу.

3СацӀиб вахтналан Каинди жилин мейвайикан РАББИЙИЗ багъиш апӀуру. 4Авелира чан лижаъ сифте гъахьи ччиларин жандкарин чагъидарстар паяр хуру. РАББИЙИЗ Авелна дугъу багъиш гъапӀдар кьабул гъахьнийи, 5хъа Каинна дугъу багъиш гъапӀдар кьабул гъахьундайи. Каиндиз яман хъял гъюру, дугъан маш кӀару шулу. 6РАББИЙИ Каиндиз кӀуру:

– Гьаз хъял гъюравуз? Маш гьаз кӀару дапӀнава? 7Эгер уву гьякьлуди апӀури гъашиш, уву кьабул дарапӀди гъузур кӀурана? Эгер уву гьякьлуди апӀури даршиш, яв урчӀарихъ увуз гуннагь ккепӀна. Увухьна дидин яман тямягь хьибди, аммаки уву дидʼин агъавал дапӀну ккунду[+].

8Каинди чан чве Авелиз кӀуру:

– Гъач гьудучӀвурхьа.

ХутӀлиъ айиган, Каин чан чве Авелиин алархьуру ва думу йикӀуру.

9Хъа РАББИЙИ Каиндихьан гьерхру:

– Яв чве Авел наан аяв?

– Аьгъдарзуз. Узу, йиз чве улиъ уьрхюрайир, вуйинхъа? – жаваб тувру дугъу.

10РАББИЙИ гъапи:

– Фу гъапӀва? Яв чвуччвун ифдин дихну жилиан Узуз гьарай апӀура. 11Гьамусдихъантина уву, яв хиларилантина удубзу яв чвуччвун ифи кьабул гъапӀу жилилан ултӀурккну, балайикк ккахърайир вува. 12Жилихъ лихруган, увуз сарун диди чан кьувват тувидар. Уву, жилилан утӀурккну, хал хътрур хьидива.

13Хъа Каинди РАББИЙИЗ кӀуру:

– Узуз гьадабтӀнайи жаза, узхьан аьгь апӀуз шлубтӀан гизаф ву. 14Магьа, гьамус узу жилилан ултӀурккурава, узу Увуз дярякъди хьиди, утӀурккну, жилиин хал хътрур хьиди узкан, ва узуз алахъу шли вушра узу йивну йикӀиди.

15Хъа РАББИЙИ дугъаз гъапи:

– Ваъ, шли уву, Каин, йивну гъачӀиш, дугълан ургуб ражари хъял алдабгъиди.

РАББИЙИ Каиндик, алахъу сарира думу йивну диликӀуз, лишан апӀуру. 16Хъа Каин РАББИЙИХЬАН гьудучӀвну гъягъюру ва Эдемдихьантина, ригъ гьудубчӀвру терефнаъ, Нод ругариин ерлемиш шулу.


Каиндин наслар

17Каин чан хпирихъди шулу, хпир гъагъдиъ шулу ва Янок кӀуру бай хуру. Думу вахтна дугъу шагьур диврайи, шагьриз чан бай Янокдин ччвур тувру. 18Янокдиз бай – Ирад шулу, Ираддиз бай – Мехиаил шулу, Мехиаилиз Метушаэл шулу. Метушаэлиз бай – Лемек шулу. 19Хъа Лемекди чаз кьюр шив гъадагъуру: сарин ччвур Ада, кьюбпирин ччвур Цилла вуйи. 20Адайиз Явал кӀуру бай шулу. Дугъкан, чпин лижарра хъади, чадрариъ яшамиш шлударин ата-баба гъахьну. 21Дугъан чвуччвун ччвур Ювал вуйи. Думу чюнграриин ва швутӀрамариин мукьмар йивру варидарин аба вуйи. 22Циллайиз Тувалкаин шулу. Дугъкан йифриканна рукькан вари жюрейин алатар апӀрур шулу. Тувалкаиндин чи Наама вуйи. 23Хъа Лемекди чан хпариз кӀуру:

– Ада ва Цилла! Йиз сеснахъ хъебехъай!

Йиз хпар, йиз гафариз иб тувай!

Узуз зиян апӀру адми йивну йикӀидиза.

Узуз гъурд йивру бицӀирра йивну йикӀидиза.

24Эгер Каиндихъанди ургуб ражари артухъ хъял алдабгъуруш,

хъа Лемекдихъанди ургцӀурна ургуб ражари хъял алдабгъиди.


Шит ва Энош

25Адам хъана чан хпирихъди шулу, хпириз Шит кӀуру бай шулу. «Заанури узуз Каинди йивну гъачӀи Авелин ерина жара велед тувунзуз», – бицӀириз ччвур тувруган, кӀуру хпири. 26Шитдизра бай шулу. Дугъу дугъʼин Энош кӀуру ччвур иливуру. Думу вахтнахъанмина РАББИЙИЗ икрам апӀувал ккебгъру.

#### 5


Адамдихъан Нюгьдихъна

1Магьа Адамдин тухмикан ихтилат. Заанури адми арайиз хруган, Чаз ухшар вуйир арайиз гъахну. 2Жилижви ва дишагьли арайиз гъахну, дурар ужувлакк ккаъну, ва, арайиз гъахиган, дурариин «инсаният» кӀуру ччвур иливну[+].

3Адамдиз, дугъан варжна сумчӀур йис вуйиган, чаз ухшар вуйи бай шулу. Дугъаз Шит кӀуру ччвурра тувру[+]. 4Шит бабкан хьпан кьяляхъ Адам миржидварж йисансана яшамиш шулу. Дугъаз хъанара баяр-шубар айи. 5Адам вари урчӀвудваржна сумчӀур йисан яшамиш гъахьну, хъа думу йикӀуру.

6Шитдин варжна хьуд йис гъабхьиган, дугъаз Энош шулу. 7Энош бабкан гъахьихъан, Шит миржидваржна ургуд йисансана яшамиш шулу. Дугъаз хъанара баяр-шубар айи. 8Шитдин вари урчӀвудваржна йицӀикьюд йис шулу, хъа йикӀуру.

9Эношдин урчӀвцӀур йис вуйиган дугъаз Кайнан шулу. 10Кайнан бабкан хьпан кьяляхъ Энош миржидваржна йицӀихьуд йисансана яшамиш шулу. Дугъаз хъанара баяр-шубар айи. 11Эношдин вари урчӀвудваржна хьуд йис шулу, хъа думура йикӀуру.

12Кайнандин ургцӀур йис вуйиган дугъаз Магьалеел шулу. 13Магьалеел бабкан хьпан кьяляхъ Кайнан миржидваржна ягъчӀвур йисансана яшамиш шулу. Дугъаз хъанара баяр-шубар айи. 14Кайнандин вари урчӀвудваржна йицӀуд йис шулу, хъа думура йикӀуру.

15Магьалеелин йирхьцӀурна хьуд йис вуйиган дугъаз Яред шулу. 16Яред бабкан хьпан кьяляхъ Магьалеел миржидваржна сумчӀур йисансана яшамиш шулу. Дугъаз хъанара баяр-шубар айи. 17Магьалеелин вари миржидваржна урчӀвцӀурна хьуд йис шулу, хъа думура йикӀуру.

18Яреддин варжна йирхьцӀурна кьюд йис вуйиган дугъаз Янок шулу. 19Янок бабкан хьпан кьяляхъ Яред миржидварж йисансана яшамиш шулу. Дугъаз хъанара баяр-шубар айи. 20Яреддин вари урчӀвудваржна йирхьцӀурна кьюд йис шулу, хъа думура йикӀуру.

21Янокдин йирхьцӀурна хьуд йис вуйиган дугъаз Метушелах шулу. 22Метушелах бабкан хьпан кьяляхъ Янок шубудварж йисансана яшамиш шулу. Янокдин уьмур Заанурихъди гъубшну. Дугъаз хъанара баяр-шубар айи. 23Янокдин вари шубудваржна йирхьцӀурна хьуд йис шулу. 24Янокдин уьмур Заанурихъди гъубшну. Хъа думу дургру, гьаз гъапиш думу Заанури Чахьна гъахуру[+].

25Метушелахдин варжна миржцӀурна ургуд йис вуйиган дугъаз Лемек шулу. 26Лемек бабкан хьпан кьяляхъ Метушелах ургудваржна миржцӀурна кьюд йисансана яшамиш шулу. Дугъаз хъанара баяр-шубар айи. 27Метушелахдин вари урчӀвудваржна йирхьцӀурна урчӀвуд йис шулу, хъа думура йикӀуру.

28Лемекдин варжна миржцӀурна кьюд йис вуйиган, дугъаз бай шулу. 29Дугъʼин Нюгь («ккарццру») кӀуру ччвур иливруган, Лемекди кӀуру: «Дугъу РАББИЙИ балайикк ккипу жилиин жафа зигурайи ухьу ккаарциди»[+]. 30Нюгь бабкан хьпан кьяляхъ Лемек хьудваржна урчӀвцӀурна хьуд йисансана яшамиш шулу. Дугъаз хъанара баяр-шубар айи. 31Лемекдин вари ургудваржна ургцӀурна ургуд йис шулу, хъа думура йикӀуру.

32Нюгьдин хьудварж йис вуйиган, дугъаз Сим, Хам ва Яфет кӀуру баяр шулу.

#### 6

1Инсанар жилиин артухъ шулайи. Хъа бабкан шулайи шубар 2Заанурин баяриз[*] успагьиди рякъюри гъахьну ва чпиз кьабул гъахьидар хпарди гъадагъури гъахьну. 3РАББИЙИ кӀуру: «Узу адмийиз туву нефес дугъаъ гьаргандиз хьибдар. Адми аьжалсуз дар, ва дугъан уьмрин вахт варжна къад йистӀан хьибдар».

4Думу вахтари ва хъасинра жилиин зурба жан хъайи адмийир гъахьнийи, фицики Заанурин баяр инсанарин шубарихъди духьну, бицӀидар гъахьнийи. Гъушу вахтарин кьувватлу касар вуйи дурар машгьур гъахьнийи.


Заанури Нюгьдиз гими апӀуз табшурмиш апӀуб

5РАББИЙИЗ жилиин инсанарин улдугнайивал, дурарин кӀван фикрар ва хиялар гьаммишан писдар вуйивал рябкъюру[+]. 6Думу жилиин адми арайиз хубʼин швумал шулу ва Чан кӀваъ дерд зигуру[+]. 7Хъа РАББИЙИ гьамци кӀуру: «Узу арайиз гъабхи инсаният жилилан тӀанкь апӀидиза. Узу адмийирра, мал-къарара, нахшрарра, ничхрарра тӀанкь апӀидиза, гьаз гъапиш, дурар арайиз хубʼин швумал вуза».

8РАББИЙИЗ сар НюгьтӀан кьабулди дайи.

9Магьа Нюгьдин тухмикан ихтилат: думу вахтнан инсанарин арайиъ дугъри ва саб нукьсан ктрур сар НюгьтӀан адайи. Нюгьдин уьмур Заанурихъди гъубшну. 10Нюгьдиз шубур бай айи: Сим, Хам ва Яфет. 11Заанурин улихь жил пуч дубхьнайи ва писвалари абцӀнайи. 12Заануриз жил пуч дубхьнайиб гъябкънийи, фицики вари инсанар кьяни рякъюъди гъягъюз хъюгънийи. 13Хъа Заанури Нюгьдиз кӀуру:

– Узу жилиин вари чӀивиб терг апӀидиза, фицики дурарин писвалари жил алабцӀна. Гьамус Узу дурар вари тӀанкь апӀидиза ва дурарихъди жилра ккидипидиза. 14Хъа уву увуз гакӀвликан гими апӀин. Гимийин айитӀишвра гьадабтӀ, айтӀанра зиъланра къир йив. 15Магьа уву думу фици дапӀну ккундуш: дидин ярхишин шубудварж хъуршил ади апӀин, яркьушин – хьуцӀур, ягълишин – сумчӀур[*].

16Гимийиин гъваъ апӀин, гъваиккнаси саб хъуршлинсиб[*] урхъра гъибт, саб гъвалхъан урчӀарра гъит. Дидин айитӀишв шубуб мертебайиз пай апӀин. 17Узу жил шту ккапӀдиза ва заварин кӀанакк ил али мутму вари тӀанкь апӀидиза. Жилиин алиб вари йибкӀиди. 18Хъа увухъди Узу йикьрар йитӀидиза. Гимийиъ уву учӀвдива, увухъди – яв баярра, яв хпирра, яв баярин хпарра. 19Гимийизди, вари гьяйванатарикан жут-жутди хпибна жилиб, увухъди дурарра уьрхбан бадали, аъ. 20Увухъди, жут-жутди вари жюрейин ничхрарикан, гьар жюре мал-къарайикан ва гьарсаб чӀивишнакан, чиб чӀивиди гъузбан бадали, гимийизди гъиди. 21Увухьди, увузра, дураризра, жюрбежюр ипӀруб гъадабгъ. 22Нюгьди, чаз Заанури амур гъапӀубси, вари апӀуру.

#### 7


Шту дюнья ккапӀуб

1РАББИЙИ Нюгьдиз кӀуру:

– Уву ва яв вари хизан гимийиъ учӀвай. Му дюньяйиъ гьамусяаьтна яшамиш шулайидаригъ дугърир сар увутӀан гъяркъюндарзуз. 2Увухъди гьарсаб гьялал гьяйванатарикан хпибна жилиб ургуб жут гъадагъ, хъа гьярам гьяйванатарикан хпибна жилиб – саб жут. 3Гьацира заварин ничхрарин вари жюрйирикан хпибна жилиб ургуб жут гъадагъ. Гъит дурарин тум жилиин гъубзри. 4Узу ургуд йигълан ягъчӀвур йигъазна ягъчӀвур йишваз жилиинна мархь гьапӀдиза. Узу халкь гъапӀуб вари жилилан терг апӀидиза.

5Нюгьди вари чаз РАББИЙИ амур гъапӀси апӀуру.

6Жилиин шид улубчӀвруган, Нюгьдин йирхьудварж йис вуйи. 7Дюнʼя ккаъру штарихьан чиб уьрхюз Нюгь, чан баяр, хпир ва баярин хпар хъади, гимийизди учӀвру. 8Хъа вари жюрейин гьялал ва гьярам гьяйванатарикан, ничхрарикан ва гьарсаб гьяшаратнакан 9хпибна жилиб – саб жут, Заанури Нюгьдиз амур гъапӀганси, гимийиз Нюгьдихьна гъюру. 10Ургуд йигълан дюнʼя ккапӀру штар жилиина ургъуз хъюгъю.

11Нюгьдин уьмрин йирхьудваржпи йисан, кьюбпи вазлиъ, вазлин йицӀиургудпи йигъан, жилин бушлугъарин вари булагъар гьутӀурччвнийи, заварин улдар арццнийи. 12ЯгъчӀвур йигъанна ягъчӀвур йишван жилиина мархь убгъуру. 13Гьадму йигъан Нюгь, Нюгьдин баяр – Сим, Хам, Яфет, Нюгьдин хпир ва баярин шубур хпир дугъахъди гимийиъ учӀвру. 14Дурарихъди гимийиъ жилин вари чӀивишнарра учӀвнийи: гьар жюрейин гьяйванатар, мал-къара, жилиин али вари гьяшаратар, хлинццар кайи вари ничхрар. 15Уьмрин ил али гьарсаб гьяйванат Нюгьдихьна гъафнийи, 16ва хпибна жилиб жут-жутди, Заанури Нюгьдиз амур гъапӀси, гимийиъ учӀвнийи. Хъа гьадмуган РАББИЙИ Нюгьдин кьяляхъди гимийиъ учӀврушв хъябкьнийи.

17Шту жил ягъчӀвур йигъан ккапӀри гъабхьи. Шид артухъ-артухъ шулайи. Гими уьлюбхюру. 18Хъа шид жилиин гужал шулайи, гими дерин штариин гъубзу. 19Заварин кӀанакк ккайи вари ягъли дагълар ккеркруси, шид дюнʼяйиин кьадарсуз за гъабши. 20Дагълар ккеркну, шид йицӀихьуб хъуршилсан[*] за гъабхьи. 21Жилилан гъябгъру вари чӀивиб: ничхрар, мал-къара, вягьши гьяйванатар, битӀар-чурчлар ва вари инсанар, 22чипʼин уьмрин ил алидар вари гъийихнийи. 23Жилин зиин али гьарсаб чӀивиб тӀанкь гъабхьнийи. Инсаниятдилан ккебгъну мал-къарайиинакьан, нахшрарна, завун ничхрар – вари дюнʼяйилан марцц гъахьнийи. Нюгь ва дугъахъди гимийиъ айидартӀан гъузундайи. 24Шид дюнʼяйиин варжна хьцӀур йигъан улубчӀвну гъубзнийи.

#### 8


Шту дюнья ккапӀну ккудубкӀуб

1Заанурин Нюгьна, дугъахъди гимийиъ айи хулан ва вягьши вари гьяйванатар кӀваин алийи. Заанури жилиин микӀ утӀубччвуз гъитру ва штар кьяляхъ гъягъюру. 2Жилин бушлугъарин булагъар хъяркьру, заварин улдар хъирхьру, мархь ктӀиппуру. 3Шид явашди жилилан улдубчӀвурайи. Штар варжна хьцӀурпи йигъаз цӀиб хьуз хъюгънийи. 4Ургубпи вазли, вазлин йицӀиургудпи йигъан Арарат дагълариъ гими дийибгънийи[+]. 5ЙицӀубпи вазлиз штар яваш-явашди айибтӀан кам хьуз хъюгънийи. ЙицӀубпи вазлин садпи йигъан дагъларин кӀакӀар кказаргнийи.

6ЯгъчӀвур йигълан Нюгьди гимийин чав гъапӀу улд абццру 7ва хъют деебтуру. Думу, шидхьан жил азад хьайиз, мина-тина тӀибхури гъубзру. 8Хъасин Нюгьди, жилилан шид улдубчӀвнуш аьгъю апӀуз, луф деебтуру. 9Луфраз чан ликар дивуз ужуб йишв гъибихъундайи ва гимийиз кьяляхъ гъитӀибхнийи, фицики сабан дюнʼяйиин шид илмийи. Нюгьди хил гьачӀабккну, луф чахьди гимийизди хуру. 10Ургуд йигълан дугъу луф хъана деебтуру. 11Луф дугъахьна хябяхъдин вахтна гъюру. Дидин ушвнигъ олива гьарин таза кюл гъяйи. Сарун Нюгьдиз жилилан шид улдубчӀвуб аьгъю шулу. 12Думу ургуд йигъансана ккилигури гъузру. Хъасин луф деебтуру, сарун думу кьяляхъ гъафундайи.

13Нюгьдин уьмрин йирхьудваржна садпи йисан ва гьадму йисандин садпи вазлин садпи йигъан жилилан шид кам гъабхьнийи. Нюгьди гимийин гъваъ абццру, лигуруш, жилилан шид улдубчӀвнайи. 14Кьюбпи вазлин къанна ургудпи йигъан, жил гъеебцциган, 15Заанури Нюгьдиз гъапну:

16– Гимийиан яв хпирра, баярра, баярин хпарра хъади удучӀв. 17Вари чӀивишнар: ничхрар, гьяйванатар, мал-къара ва вари гьяшаратар адаъ. Гъит дурари вари дюнʼя алабцӀри, дурар бегьерлу, артмиш ва артухъ ишри[+].

18Хъа Нюгь чан хпир, баяр ва баярин хпар хъади удучӀвуру. 19Дурарин кьяляхъди гьарсаб жинснан жилин вари гьяйванатар жа-жаради – нахшрар, гьяшаратар, ничхрар удучӀвуру.

20Нюгьди РАББИЙИЗ гъурбан апӀрушв дивру. Хъа Нюгьди душвʼин, гьарсаб гьялал гьяйванатдикан ва вари гьялал ничхрарикан гъадагъну, вари цӀигъ дургну, гъурбан апӀуру[*].

21РАББИЙИЗ кабалгру ниъ гъюру ва Чан кӀваъ гьамци кӀуру: «Инсан себеб духьну, сарун Узу дюнʼя балайикк ккипидарза. БицӀидихъанмина инсандин апӀурайи фикир ужуб даршра, Узу вари жан алиб сарун тӀанкь апӀидарза[+].

22Сабан, дюнʼя имбукьан гагьди,

убзубна ккадабцӀуб,

аьхълушинна манишин,

хьадна кьюрд,

йигъна йишв

ккудуркӀидар».

#### 9


Заанурин Нюгьдихъди вуйи йикьрар

1Заанури Нюгьна дугъан баяр ужувлакк ккаъру хъа кӀуру:

– Бегьерлу ва артухъ йихьай ва жил алабцӀай[+]. 2Гъит гучӀ ибшри, гъит гукӀниди юкӀв утӀубччвури ишбри учвхьан жилин вари гьяйванатариз, завун вари ничхрариз, жилин вари чӀивишнариз, гьюлерин вари балугъариз – мурар вари ичв хилариз тувна. 3Вари гьяйванатар учвуз хурагди, муганайиз вари чрушин тувганси, тувразачвуз[+]. 4Аммаки ифи удудубзди йикк мипӀанай, фицики ифи уьмур ву[+]. 5Ичв ифи удубзурикан (яни уьмур кьатӀ гъапӀурикан) Узу жаваб ккун апӀидиза: гьяйванатди удубзиш – гьяйванатдикан, адмийи чавсирин удубзиш – адмийикан. 6Шли адмийин ифи удубзиш, гъит гъадгъан ифира жарари удубзри, фицики адми Заануриз ухшар вуди дапӀнайир ву[+]. 7Бегьерлу ва артухъ йихьай, дюнʼя алабцӀай ва артмиш йихьай.

8Заанури Нюгьдизна дугъан баяриз гьамци кӀуру:

9– Узу Йиз йикьрар учвухъди, учвлантина шлу ичв насларихъди, 10гимийиан учвухъди удучӀву вари жан алибдихъди: ничхрарихъди, мал-къарайихъди ва гьяйванатарихъди – жилиин али варибдихъди, йитӀураза. 11Узу учвухъди йикьрар йитӀураза: сарун шту вари чӀивиб пуч апӀидар. Сарун шту жил ичӀи апӀидар.

12Заанури гъапи:

– Узу гьаргандиз, насларилан наслариз учвухъди ва вари чӀивибдихъди гъийитӀу му йикьрарнан лишан магьа: 13Узу дюньяйин агьларихъди гъийитӀу йикьрарнан лишан вуди, дифариин Йиз гъяд – деккучӀимир дебккраза. 14Узу дифар жилин зиина уч гъапӀган, дифарин арайиъ деккучӀимир арайиз гъибди. 15Хъа гьадмуган Узу, учвухъдина вари чӀивибдихъди гъийитӀу Йиз йикьрар кӀваин апӀидиза – вари чӀивиб пуч апӀру шид улубчӀвувал сарун хьибдар. 16ДеккучӀимир дифарин арайиъ ачмиш хьибди – думу Узуз рябкъидизуз ва, дюньяйин вари агьларихъди гъахьи Йиз гьаргандиз вуйи йикьрар кӀваин апӀидиза.

17Заанури Нюгьдиз гъапи:

– Му жилиин яшамиш шулайи гьарсарихъди Узу гъийитӀу йикьрарнан лишан ву.


Нюгьдин баяр

18Сим, Хам ва Яфет – мурар гимийиан удучӀву Нюгьдин баяр ву. Хам Ханаандин адаш вуйи. 19Мурар шубридра Нюгьдин баяр вуйи, гьадрариланмина дюнʼяйин вари халкьар арайиз гъафну.

20Нюгьди жил тартиб апӀуру ва сарпирди тӀумутӀ кивуз хъюгъру. 21Чяхир дубгъну, пиян духьну, Нюгь гъяцӀалди чан чадрикк дахънайи[+]. 22Хъа Ханаандин адаш вуйи Хамдиз чпин адашдин гъяцӀливал рябкъюру ва удучӀвури чан кьюрид гъардшариз ктибтуру[+]. 23Хъа Симдина Яфетди, палтар гъадагъну, чпин гъюнариин илирчну, кьяляхъ-кьяляхъди душну, чпин адашдин гъяцӀливал ккебкру. Чпин адашдин гъяцӀливал дярябкъюз, дурар жара терефназди гъилигнийи. 24Пиянвал ктубчӀвган, Нюгь уягъ шулу ва чан бицӀину бали гъапӀубдикан аьгъю шулу. 25Хъа кӀуру:

– Ханаан балайикк ккахъри учв! Чан гъардшарин лукӀтӀан лукӀ хьуз ужур!

26Хъа кӀуру:

– Симди икрам апӀурайи Заануриз, РАББИЙИЗ, шюкюр ибшри! Хъа Ханаан гъардшариз лукӀ ишри! 27Гъит Заанури Яфетдин уьлке яркьу апӀри! Гъит Симдин чадрарикк Яфет яшамиш ишри! Хъа Ханаан гъардшариз лукӀ ишри!

28Хъа Нюгь, жил шту ккапӀбалан кьяляхъ, шубудваржна хьцӀур йисансана яшамиш шулу. 29Нюгьдин вари урчӀвудваржна хьцӀур йис шулу, хъа думу йикӀуру.

#### 10


Халкьар арайиз гъюб

1Магьа Нюгьдин баяр – Сим, Хам ва Яфетдилантина бабкан гъахьи насларикан вуйи ихтилат. Дюнʼя шту ккапӀбалан кьяляхъ дурариз бицӀидар шулу.


Яфетдин наслар

2Яфетдин баяр: Гомер, Магог, Мадай, Яван, Тувал, Мешех ва Тирас. 3Гомерин баяр: Ашкеназ, Рифат ва Тогарма. 4Явандин баяр: Элиша, Таршиш, Киттим ва Доданим[+]. 5Явандин баярин наслар гьюлерихъди хъайи жилариин артмиш гъахьнийи. Яфетдин насларикан чпин чӀалар, чпин тухмар, чпин мулкар ади, жа-жара халкьар арайиз гъафнийи.


Хамдин наслар

6Хамдин баяр: Куш, Мицраим, Пут ва Ханаан. 7Кушдин баяр: Сева, Хавила, Савта, Раама ва Савтеха. Раамдин баяр: Шева ва Дедан[+]. 8Кушдиз Нимрод кӀуру бай айи. Думу дюньяйиин сарпи кьувватлу адми вуйи. 9РАББИЙИН улариъ думу кьувватлу хюрчабан вуйи. Гьаддиз кӀурира а: «Гъит РАББИЙИН улариъ уву кьувватлу хюрчабан Нимродсир ишри!» 10Сифте думу Вавилон, Эрех ва Аккад шагьрарин паччагь вуди гъахьну. Дурар вари Шинар уьлкейиъ айи. 11Гьаму жиларилан думу Ассирияйиз удучӀвну гъягъюру. Дугъу душваъ Ниневия, Реховот-ир ва Калах шагьрар дивнийи[+] 12Ниневияйинна Калахдин арайиъ Ресен шагьур айи. Дурарикан Калах шагьур аьхюбсиб вуйи.

13Мицраимдикан лудияр, анамеяр, лехавеяр, нафтухеяр, 14патрусеяр, каслухеяр ва кафтурияр, хъа мурарикан – филистимар гъахьну. 15Ханаандикан сарпирди Сидон, хъасин Хетт гъахьну, 16Ханаандикан гьацира евусеяр, амореяр, гиргашеяр, 17хиввеяр, аркеяр, синеяр, 18арвадеяр, цемареяр, хаматеяр арайиз гъафну. Кьяляхъна ханаанеярин халкьар гъарагънийи. 19Дурарин ругар Сидондихъан Герарин терефназди – Газайихъна вуйи, хъа Содомдинна, Гоморрайинна, Адмайинна, Цевоимдин терефназди – тап Лашайихъна рукьурайи. 20Хамдин насларикан чпин чӀалар, чпин тухмар, чпин мулкар ади, жа-жара халкьар арайиз гъафнийи.


Симдин наслар

21Яфетдин аьхюну гъардаш Симдизра баяр айи. Симдикан Эверин тухум арайиз гъафну. 22Элам, Ашшур, Арфакшад, Луд ва Арам Симдин баяр ву. 23Уц, Хул, Гефер ва Маш Арамдин баяр ву. 24Арфакшаддикан Шелах, Шелахдикан Эвер шулу. 25Эверикан кьюр бай шулу, сарин ччвур Пелег («пай апӀуб») вуйи, гьаз гъапиш думу вахтна жил пай апӀурайи. Дугъан чвуччвун ччвур Иоктан вуйи. 26Алмодад, Шалеф, Хацармавеф, Ярах, 27Гадорам, Узал, Дикл, 28Овал, Авимаил, Шева, 29Офир, Хавила ва Иовав Иоктандин баяр вуйи. Вари гьаму баяр Иоктандиндар ву[+]. 30Дурарин мулкар Мешайихъан ригъ гьудубчӀвру дагъларин Сефарайихъна вуйи. 31Симдин насларикан чпин чӀалар, чпин тухмар, чпин мулкар ади, жа-жара халкьар арайиз гъафнийи. 32Магьа гьамцдар ву Нюгьдин баярин тухмар ва дурарикан гъахьи халкьар. Гьамрарилантина, дюнья шту ккапӀбалан кьяляхъ, жилиин халкьар гъарагънийи.

#### 11


Вавилондин чӀвурд

1Вари дюньяйиин алиб саб чӀал ва садар гафар вуйи. 2Инсанар ригъ гьудубчӀвру терефнаан Шинар уьлкейин дюзенариз гъюру ва гьадушвʼин бина ккебгъру[+].

3– Кирпчар апӀидихьа ва цӀигъ ургидихьа, – гъапи дурари чиб-чпиз.

Дурари гъванарин ерина кирпчар, кьуршин ерина жилин къир ишлетмиш апӀури гъаши.

4– Ихь ччвур машгьур апӀуз ва ухьу вари дюнʼя вуйибси дарарагъуз, ухьуз шагьур ва завариккна рубкьру чӀвурд дивдихьа, – гъапи дурари.

5Инсанди тикмиш апӀурайи шагьриз ва чӀвурдаз лигуз, РАББИ исина ктучӀвуру.

6– Саб халкь – саб чӀал. Сабан дурар ляхнихъ хъюгънутӀан адар, хъа гьапӀур дурари! – кӀуру РАББИЙИ. – АпӀуз ккун гъабхьиб – дурарихьан вари апӀуз хьибди! 7Дурарихьна исина ктучӀвидихьа ва, сарин тмунур гъавриъ адрахъруси, дурарин чӀал гъибикьидихьа!

8РАББИЙИ дурар, чпи диврайи шагьур ккудубкӀайиз, вари жил вуйибси гъарагънийи. 9Гьаддиз му шагьриз Вавилон («гъидикьуб») кӀури гъаши, фицики РАББИЙИ душваъ дюньяйин вари инсанарин чӀал гъибикьнийи ва гьадушвʼан дурар вари жил вуйибси рагъуз гъитнийи.


Симдилан Ибрагьимдиинакьан вуйи наслар

10Магьа Симдин тухмикан ихтилат: дюнья шту ккапӀбалан кьяляхъ кьюд йислан, Симдин варж йис вуйиган, дугъаз Арфакшад шулу. 11Арфакшад бабкан гъахьихъанмина Сим хьудварж йисансана яшамиш шулу. Дугъаз хъана баяр-шубар айи. 12Арфакшаддикан сумчӀурна хьуд йисаъди Шелах шулу. 13Шелах бабкан гъахьихъанмина Арфакшад юкьудваржна шубуд йисансана яшамиш шулу. Дугъаз хъана баяр-шубар айи. 14Шелахдин сумчӀур йис вуйиган, дугъаз Эвер кӀуру бай шулу. 15Эвер гъахьихъанмина Шелах юкьудваржна шубуд йисансана яшамиш шулу. Дугъаз хъана баяр-шубар айи. 16Эверин сумчӀурна юкьуд йис вуйиган, Пелег кӀуру бай шулу. 17Пелег гъахьихъанмина Эвер юкьудваржна сумчӀур йисансана яшамиш шулу. Дугъаз хъана баяр-шубар айи. 18Пелегдин сумчӀур йис вуйиган, дугъаз Реу кӀуру бай шулу. 19Реу гъахьихъанмина, Пелег кьюдваржна урчӀвуд йисансана яшамиш шулу. Дугъаз хъана баяр-шубар айи. 20Реуйин сумчӀурна кьюд йис вуйиган, дугъаз Серук кӀуру бай шулу. 21Серук гъахьихъанмина Реу кьюдваржна ургуд йисансана яшамиш шулу. Дугъаз хъана баяр-шубар айи. 22Серукдин сумчӀур йис вуйиган, дугъаз Нагьор кӀуру бай шулу. 23Нагьор гъахьихъанмина Серук кьюдварж йисансана яшамиш шулу. Дугъаз хъана баяр-шубар айи. 24Нагьорин къадна урчӀвуд йис вуйиган, дугъаз Терагь кӀуру бай шулу. 25Терагь гъахьихъанмина Нагьор варжна йицӀиурчӀвуд йисансана яшамиш шулу. Дугъаз хъана баяр-шубар айи. 26Терагьдин ургцӀур йис вуйиган, дугъаз Ибрам (яни Ибрагьим), Нагьор ва Аран кӀуру баяр шулу.


Терагьдикан гъахьидар

27Магьа Терагьдин тухмикан ихтилат: Терагьдиз Ибрам, Нагьор ва Аран кӀуру баяр шулу. Арандиз Лут кӀуру бай шулу. 28Хъа Аран, чпин адаш Терагь чӀивиди имиди, чав бабкан гъахьи Халдея уьлкейин Ур шагьриъ йикӀуру. 29Ибрамдина Нагьори чпиз хпар гъадагъуру. Ибрамдин хпирин ччвур Сарай вуйи. Нагьорин хпирин ччвур Милка вуйи. Милкана Иска Арандин шубар вуйи. 30Сарай бицӀидар шлур дайи.

31Терагь, чан бай Ибрам, Ибрамдин хпир Сарай, Терагьдин гъакӀи бай Арандин бай Лутра гъадагъну, Халдея уьлкейин Ур шагьриан Ханаан ругариина гъягъюз рякъюъ учӀвру. Аммаки дурар, Харрандихьна гъафиган, гьадушваъ дийигъуру. 32Кьюдваржна хьуд йис гъабхьиган, Терагь Харрандиъ йикӀуру.

#### 12


Заанури Ибрам ктагъуб

1РАББИЙИ Ибрамдиз кӀуру:

– Яв ругарилан улдучӀвну, яв тухмихьан гьудучӀвну, яв адашдин хулʼан, Узу увуз улупру ругариинна гъарах[+]. 2Хъа Узу увкан зурба халкь артмиш апӀидиза. Ужувлакк ккаъдизаву. Яв ччвур адлу апӀидиза, ва увлантина варидариз ужʼвал хьибди. 3Увуз ужʼвал ккун апӀрудар Узу ужувлакк ккаъдиза, хъа увуз чӀуруб ккун апӀрудар балайикк ккитдиза. Увлантина дюнʼяйин вари халкьариз ужʼвал хьибди![+]

4РАББИЙИ гьамци гъаписи, Ибрам удучӀвну гъягъюру. Дугъахъди – Лутра. Харрандиан удучӀвруган, Ибрамдин ургцӀурна хьуд йис вуйи. 5Ибрамди чахъди чан хпир Сарай, чан чвуччвун бай Лутра, чпи гъазанмиш гъапӀу вари мал-мулкра, Харрандиъ чпихъ лихурайидар вари гъадагъуру. Дурар Ханаан жилариина гъягъюз рякъюъ учӀвру ва думу жилариина гъюру. 6Ибрам Шехем кӀуру йишвахь хьайи Морэ кӀуру мяхъюн гьарихьна гъюру. Думуган му жилиин ханаан халкьар яшамиш шулайи. 7РАББИ Ибрамдиз ачмиш шулу ва Дугъу кӀуру: «Яв наслариз Узу гьаму жил тувдиза». Ибрамди душваъ чаз ашкар гъахьи РАББИЙИЗ гъурбан апӀрушв тикмиш апӀуру. 8Думу душвʼан Бет-Эл шагьрихьан ригъ гьудубчӀвру терефнаъ айи дагъларихьна гъюру. Душваъ дугъу, Бет-Элихьан ригъ алабхъру терефнаъ шлуси, чан чадрар дивру, хъа Гай шагьур ригъ гьудубчӀвру терефнахъинди гъубзру. Дугъу, душваъ РАББИЙИЗ гъурбан апӀрушв дивну, икрам апӀуру. 9Хъа Ибрамди чан рякъ Негев чюлиз, кьиблайизди, давам апӀуру.


Ибрамна Сарай Египетдиз гъягъюб

10Ханаандиъ гашʼвал айиган, Ибрам Египетдиз яшамиш хьуз гъягъюру[+]. 11Дугъу, Египетдиз багахь шулайиган, чан хпир Сарайиз кӀуру:

– Аьгъязуз, уву успагьи дишагьли вува. 12Египтянариз уву гъяркъган, уву йиз хпир ву пиди, ва узу йивну йикӀиди, хъа увуз чӀалра пидар. 13Уву дурариз, йиз чи вуза, йип. Уву гьаци гъапиш, вари ужу хьибди – йивну йикӀбаккан узу уьрхидива[+].

14Ибрам чан хпирра хъади Египетдиз гъюру, ва египтянариз му дишагьли гизаф успагьиди рякъюру. 15Думу фяряуьндин гъуллугъчйиризра рякъюру ва фяряуьндиз дугъан уччвуваликан ктибтуру. Думу фяряуьндин хулаз гъадагъуру. 16Гьаци Ибрамдизра ужуйи вуйи. Дугъахъ марччар, малар, дажйир, лукӀар (жилар ва хпар) ва девйир хъиршру. 17Хъа РАББИЙИ, Ибрамдин хпир себеб духьну, фяряуьнна дугъан хал гъагъи аьзабари ва уьзрари ккапӀнийи. 18Фяряуьнди, Ибрамдиз дих дапӀну, дугъаз гъапи:

– Уву узкан фу гъапӀунва? Уву, му яв хпир вуйиз кӀури, гьаз гъапундарва? 19Уву гьаз, му йиз чи вуйиз, гъапунва? Гьаддиз думу узуз хпирди гъадагънийза! Гьан, гъадагъну яв хпир, гъарах!

20Фяряуьнди, Ибрам чан хпирра хъади, чаз айибра хьади, му уьлкейиан адауз гъитру.

#### 13


Ибрамна Лут жара хьуб

1Ибрам Египетдиан, чан хпирна чаз айиб вари хьади, кьяляхъ Негев чюлиз гъюру; дурарихъди – Лутра. 2Гьамус Ибрам гизаф девлетлур вуйи. Дугъаз мал-къара, арс, гъизил айи. 3Негевдиан думу чан чадур ади гъабхьи Бет-Элихьна гъюру. Бет-Элин ва Гайин арайиъ айи, 4чав сифте гъурбан апӀрушв тикмиш гъапӀу йишваъ Ибрамди РАББИЙИЗ хъана икрам апӀуру.

5Ибрамдихъди хъайи Лутдизра малар-марччарна чадрар айи. 6Жил сарун дурар кьюридигъна гьубкӀри имдайи. Дурарин мал-мутму гьадмукьан гизаф вуйики, сарун дурар саб йишвʼин улуршурадайи. 7Ибрамдинна Лутдин марччлихънарин арайиъ гьюжатар шуз хъюгънийи. Мидланра савайи, му жилариин ханаанарра, перизеярра яшамиш шулайи. 8Ибрамди Лутдиз гъапи:

– Гъач, явна йиз ва яв марччлихънаринна йиз марччлихънарин арайиъ гьюжатар даршлуганси апӀурхьа, ухьу багахьлуйир вухьа аьхир! 9Вари жил яв улихь хьаяв, гъач, жара шулхьа. Эгер уву гагул терефназди гъушиш, узу – арччул, эгер уву – арччул терефназди гъушиш, узу гагул терефназди гъягъидиза. 10Лутдиз Цуарихънакьан вуйи Иордан нирин дере, РАББИЙИН багъси ва Египет жилси, мублагъди гъябкъю. Мици, РАББИЙИ Содом ва Гоморра шагьрар терг апӀайиз, гъабхьиб вуйи[+]. 11Лутди чаз Иордан нирин дере ктабгъуру ва ригъ гьудубчӀвру терефназди гъягъюру. Гьамци дурар жара шулу. 12Ибрам Ханаан жилиин яшамиш шули гъузру, хъа Лут дерейиъ айи шагьрарин гъирагъарихъ яшамиш хьуз хъюгъру. Лутди чан чадрар Содомдихъ гьатӀарццнийи. 13Содомдин агьлар писдар, РАББИЙИН улихь гизаф гунгьар апӀурайидар вуйи[+].

14Лут жара хьублан кьяляхъ, РАББИЙИ Ибрамдиз кӀуру:

– Юкьуб тереф ул илбиц! Кафари, кьибла, ригъ гьудубчӀвру ва ригъ алабхъру терефаризди лиг. 15Увуз рябкъюрайи гьадму вари жил Узу увуз ва яв наслариз гьаргандиз тувдиза. 16Яв насил гьюлин гъумкьан гизаф апӀидиза. Гъум гьисаб апӀуз даршлуси, гьаци яв насилра кьадар адрубкьан хьибди[+]. 17Гъарах, му жилин ярхишназ ва яркьушназ лиг – му жил Узу увуз тувраза.

18Ибрам, йишвлан йишвʼина бина алдабгъури, Хеврондиъ айи Мамре кӀуру жвуван мяхъярин гьарарин багахьна яшамиш хьуз гъюру. Дугъу душваъ РАББИЙИЗ гъурбан апӀрушв тикмиш апӀуру.

#### 14


Ибрамди Лут азад апӀуб

1Гьадму вахтна Шинариъ – Амрафел, Элласариъ – Ариох, Эламдиъ – Кедорлаомер, Гоимдиъ – Тидал паччгьар вуйи. 2Му паччгьар Содомдин паччагь Берихъди, Гоморрайин паччагь Биршайихъди, Адмайин паччагь Шинавдихъди, Цевоимдин паччагь Шевемерихъди ва Белин (гьамус мушваз Цуар кӀура) паччагьдихъди дявдиз удучӀвуру. 3Му хьур паччагь Сиддим дерейиъ (гьамус Кьилан гьюл айишваъ) сабишвʼина уч шулу. 4ЙицӀикьюд йисан мурар Кедорлаомерин зулмикк ккади гъахьну, хъа йицӀишубудпи йисан дурар дугъаз къаршуди гъудужвну. 5ЙицӀиюкьудпи йисан Кедорлаомерина дугъан терефкар паччгьари Аштерот-Карнаимдиъ – рефаимар, Гамдиъ – зузимар, Шав-Кириатаимдиъ – эмимар, 6чюлин гъирагъдихъ Ил-Паран рякъюхъ хъайи чпин дагъ Сеириъ – хорреяр дагъитмиш апӀуру. 7Гьадушвʼан дурар Эн-Мишпат (гьамус душваз Кадеш кӀура) терефназди гъюру ва амалекарин вари жилар ва Хацацон-Тамариъ яшамиш шули гъахьи амореярин жилар ккидирчуру. 8Содомдин паччагь, Гоморрайин паччагь, Адмайин паччагь, Цевоимдин паччагь, Белайин (гьамус Цуар) паччагь мурариз къаршуди удучӀвуру. Сиддим дерейиъ дурар 9Эламдин паччагь Кедорлаомериз, Гоимдин паччагь Тидализ, Шинарин паччагь Амрафелиз, Элласарин паччагь Ариохдиз къаршуди дявдиз удучӀвуру. Юкьур паччагь – хьуриз. 10Сиддим дерейиъ къир адабцӀру гизаф ичӀар айи. Хъа Содомдинна Гоморрайин паччгьарин гьерграйи эскрар гьадму ичӀаризди ахьру, хъа гъуздар дагълариз гьергру. 11Гъалиб гъахьидари Содомдинна Гоморрайин вари мал-мулк ва сурсат гъадабгъну гъягъюру. 12Дурар, Ибрамдин чвуччвун бай, Содомдиъ яшамиш шулайи Лутра дидисну, дугъан мал-мулкра тӀараш дапӀну, гъягъюру.

13Дявдиъ сагъди гъузу сар кас, Мамре кӀуру аморей жвуван мяхъярин багахь яшамиш шулайи жугьуд Ибрамдихьна гъюру. Мамре жвувахъ Эшколна Анер кӀуру гъардшар хъайи. Ибрамдина дурари чиб-чпиз кюмекназ гъюру йикьрар дийитӀнайи. 14Чан багахьлу дидисна кӀури хабар гъеебхьу Ибрам, дяви гъабхуз шлу шубудваржна йицӀимиржир кас хъади, душмнарихъ хъергру. Му ксар Ибрамдин мулкариин бабкан гъахьидар ва дугъахъ лихурайидар вуйи. Дан кӀурушван багахь, 15йишвну, Ибрам дурариин алархьуру, кьялаъ тӀаъру ва Дамаскдихьан кафарийиъ айи Ховайихьнакьан хъергру. 16Ибрамди душмнарихьан Лут, дугъан мал-мулк, дишагьлийир, йисир гъапӀдар ва тӀараш гъапӀуб вари тадабгъуру.

17Кедорлаомериин ва дугъахъди хъайи паччгьариин гъалиб духьну, Ибрам кьяляхъ хътакурайиган, Содомдин паччагь, думу къаршуламиш апӀури, Шаве дерейиз (гьамус Паччагьдин дере) улихьна удучӀвуру[+].

18Салим шагьрин паччагь Мелхиседек Ибрамдин улихьна чяхирна уьл хьади гъюру. Думу Первердигар Заанурин гъуллугъчи вуйи. 19Дугъу Ибрамдиз РАББИЙИКАН берекет хьуб ккун апӀуру ва кӀуру:

– Гъит Первердигар Заанури, жилна зав халкь ГъапӀури, Ибрам ужувлакк ккаъри! 20Яв хилиз яв душмнар туву Первердигар Заануриз шюкюр ибшри!

Ибрамди Мелхиседекдиз чав тадабгъу мутмуйикан йицӀубпи пай тувнийи[+].

21Содомдин паччагьди Ибрамдиз кӀуру:

– Йиз адмийир кьяляхъ ча, хъа мутму увуз гъибт.

22Ибрамди паччагьдиз гъапи:

– Узу РАББИ вуйи Первердигар Заанурихьна, завна жил халкь ГъапӀурихьна, йиз хил за дапӀну ху апӀураза: 23яв мутмуйикан узу мурсулкьан, шаламарин гъахмакьан, гъадабгъидарза. Хъа уву узуз макӀан: «Ибрам девлетлу гъапӀур узу вуза», кӀури. 24Узуз йиз эскрари гъипӀубна узухъди гъафи Анеризна, Эшколизна, Мамрейиз рубкьру пайтӀан, фукӀара лазим дарзуз.

#### 15


Заанури Ибрамдихъди йикьрар йитӀуб

1Гьаму гьядисйирин кьяляхъ Ибрамдиз аьжайиб улупбар шулу ва дугъаз РАББИЙИН гафар ерхьуру:

– ГучӀ мапӀан, Ибрам. Узу уву уьрхру Гъалхан вуза. Увуз зурба пешкеш хьибдивуз[+].

2Ибрамди кӀуру:

– Йиз Аьхюр, я РАББИ! Гьаз ву йиз Яв багъишар, эгер узухъ велед хъадарш? Йиз хал Дамаскдиан вуйи Элезерин хилиъ абхъра. 3Уву узуз насил тутруви, магьа, йиз хулаъ лихурайи гъараваш йиз ирсчи шула.

4Хъа дугъаз гьамци кӀури РАББИЙИН гаф шулу:

– Ваъ, думу яв тухум давам апӀрур хьидар, увкан гъахьир хьиди яв ирсчи.

5РАББИЙИ Ибрам чӀатинди адаъну кӀуру:

– Завуз лиг, хядар кудух, эгер увхьан дурар ктухуз шулуш! – Хъа давам апӀуру. – Гьадму хядаркьан увухъ наслар хьиди![+]

6Ибрам РАББИЙИХЪ хъугъру, ва гьадму хъугъʼвал РАББИЙИ дугъан гьякьлувал вуди гьисаб апӀуру[+].

7Хъа РАББИЙИ дугъаз кӀуру:

– Уву Халдея уьлкейин Ур шагьриан гьаму жил увузди тувуз адау РАББИ Узу вуза.

8Ибрамди гъапи:

– Йиз Аьхюр, я РАББИ! Думу жил йизуб шлуб узуз фици аьгъю хьибди[+]?

9РАББИЙИ дугъаз гъапи:

– Узухьна шубуд йисаъ айи личӀна, шубуд йисаъ айи цӀигьна, шубуд йисаъ айи якъна, къукъу луфна жигьил луф хьади гъач.

10Ибрамди духну дурар вари кьюб йишваз пай апӀуру ва думу паяр чиб-чпиз гъаншарди дивру. Амма дугъу ничхрар кьюб йишваз пай гъапӀундайи. 11Пай дапӀну дивнайи йиккариин вягьши ничхрар алархьуйи, хъа Ибрамди дурар ултӀурккуйи.

12Ригъ алабхъурайи вахтна Ибрамдиин ижми нивкӀ алабхъуру. Сабпну жилиина ижми мучӀушин абхъру ва Ибрам зурба гучӀʼвалиъ ахъру[+]. 13РАББИЙИ Ибрамдиз кӀуру:

– Аьгъю йибхьки, яв наслар жара жилиин юкьудварж йисан лукӀʼвалиъна гъагъишнаъ хьиди[+]. 14Аммаки, дурар аьзабариъ иту халкьдиз Узу жаза адабтӀидиза, хъа гьадмуган дурар душвʼан девлетлу духьну удучӀвиди[+]. 15Хъа уву яв абйирихьна мясляаьтниинди гъягъидива – лап кьаби гъахьиган накьвдик кивдиву. 16Увлантина вуйи юкьубпи наслин девриъ яв наслар мина кьяляхъ хътакиди, фицики амореярин гуннагь сабан чан кьадарнахъна дуфнадар[+].

17Ригъ алабхъну мучӀу гъабхьиган, дернин кумна цӀа дуфну, кьюб швур гьацӀ дапӀну дивнайи йиккарин арайиантина гъябгъюру. 18Гьадму йигъан РАББИЙИ Ибрамдихъди йикьрар йитӀуру ва кӀуру:

– Узу египтарин нирхъан гъадабгъуб тап машгьур Ефратдихъна гъягъяйизкьан вуйи:[+] 19кенеярин, кенезеярин, кедмонеярин, 20хеттарин, перизеярин, рефаимарин, 21амореярин, ханаанеярин, гиргашеярин ва евусеярин – вари жилар увлантина вуйидариз тувдиза.

#### 16


Гьажар ва Исмаил

1Ибрамдин хпир Сарайиз бицӀидар шуладайи. Сарайихъди Гьажар кӀуру Египетдиан вуйи гъараваш дишагьли хъайи. 2Сарайи Ибрамдиз гъапи:

– РАББИЙИ узуз бицӀидар туврадар. Йиз гъараваш дишагьлийихъди йихь. Белки дугъаз бай шул ва, думу бай йизур ву кӀури, гьисаб апӀур.

Ибрам Сарайи гъапибдихъ хъпехъуру 3ва Сарайи чан гъараваш дишагьли, египетшив Гьажар, чан жилириз лукӀ-хпирди[*] тувру.

Му ляхин, Ибрам Ханаан жилариин алди йицӀуд йис гъабшиган, гъабхьиб вуйи.

4Ибрам Гьажарихъди шулу. Гьажар гъагъдиъ шулу. Чак бицӀир кайиб аьгъю гъабшиган, Гьажариз чан аьхюр, Сарай, гьясбикк ккади гъузундар. 5Думуган Сарайи Ибрамдиз кӀуру:

– Узу аскканди дисурайивал яв тахсир ву. Узу йиз гъараваш увуз бицӀину хпирди тувунзавуз, хъа дугъу, чак бицӀир киршуб аьгъяди, узу гьясбикк апӀурадар. Гъит РАББИЙИ ухькан гьякь фуж вуш агри[+].

6Ибрамди Сарайиз кӀуру:

– Магьа яв гъараваш яв хилиъ аяв, дугъкан увуз фу ккундуш апӀин.

Сарайи Гьажариз илзигуз хъюгъру, хъа Гьажар дугъхьан гьергру. 7РАББИЙИН малайикдиз[*] думу ичӀи чюлиъ, Сур шагьриз гъябгъюрайи рякъюхъ хъайи булагъдихъ дихъуру. 8Малайикди дугъхьан:

– Я Гьажар, Сарайин гъараваш! Наънан наана гъярайир вува? – пну гьерхру.

– Узу Сарайихьан, йиз аьхюрихьан гьерграйир вуза, – жаваб тувру дугъу.

9РАББИЙИН малайикди дугъаз:

– Яв аьхюрихьна кьяляхъ хъадак. Дугъаз мютӀюгъ йихь, – кӀуру. 10Хъа давам апӀуру, – гизафтӀан гизаф апӀидизаяв насил. Яв насил гьисаб апӀуз даршлубкьануб хьибдияв. 11Увук бицӀир кавук, бай шулвуз, – кӀуру РАББИЙИН малайикди, – дугъʼин Исмаил («Заануриз ебхьура») кӀуру ччвур илив, фицики яв дерд РАББИЙИЗ гъеебхьну. 12Яв бай чӀурдин даждиз ухшар хьиди: думу варидариз къаршуди, хъа вари дугъаз къаршуди удучӀвиди. Думу чан вари чвйирихъди душманди яшамиш хьиди.

13Чахъди гъулху РАББИЙИЗ Гьажари «Эл-Руи» ччвур тувну («узу рякъюрайи Заанур»): Магьа гьамус узуз, узу Рякъюрайир, гъяркъюнзуз, – кӀуру.

14Гьаддиз думу булагъдиз «Беэр-Лахай-Руи» (узу Рякъюрайи чӀиви РАББИЙИН булагъ) кӀури гъахьну. Думу булагъ Кадешна Беред йишварин арайиъ гьамусра а.

15Гьажари Ибрамдиз бай хуру. Ибрамди Гьажарикан гъахьи чан бализ Исмаил кӀуру ччвур тувру. 16Думу вахтна Ибрамдин миржцӀурна йирхьуд йис вуйи.

#### 17


Суннат апӀуб – йикьрарнан лишан

1Ибрам урчӀвцӀурна урчӀвуд йисаъ ади, дугъаз РАББИ ачмиш шулу ва кӀуру:

– Узу Кьудратлу Заанур вуза. Йиз улихь, саб тахсир ктарди, лицури йихь. 2Узу явна Йиз арайиъ йикьрар йитӀидиза. Увуз кьадар адрубкьан насил тувдиза.

3Ибрамди жилиинакьан икрам апӀуру, хъа Заанури дугъаз кӀуру:

4– Йиз терефнаан, магьа увухъди вуйи Йиз йикьрар: увкан гизаф халкьарин адаш хьиди. 5Сарун увуз Ибрам («гьюрматлу адаш») кӀури хьибдар, яв ччвур Ибрагьим («гизафдарин аба») хьибди, фицики Узу увкан гизаф халкьарин адаш апӀидиза[+]. 6Узу уву гизаф бегьерлу апӀидизаву. Узу увлантина халкьар арайиз хидиза; увкан хьиди паччгьар. 7Узу, Йизна, явна, яв наслин арайиъ, насларилан наслариинна гьаммишандиз вуйи Йиз йикьрар, йитӀидиза. Яв Заанур ва увлантина вуйи яв насларин Заанур Узу хьидиза. 8Узу, уву гьамусяаьт гъурабади яшамиш шулайи вари Ханаан жил, увуз ва яв наслариз гьаргандиз тувдиза ва дурарин Заанур Узу хьидиза.

9Хъа Заанури Ибрагьимдиз гъапи:

– Яв терефнаан увуна яв гъюз имбу вари наслари Йиз йикьрар тамам дапӀну ккунду. 10Магьа, уву тамам дапӀну ккуни, увухъди, увхъантина вуйи яв насларихъди вуйи Йиз йикьрар: гъит гьарсар жили касдин суннат дапӀну ибшри. 11Ичв варидарин йиккнан кӀакӀар кадатӀай – гьаму хьибди Йизна ичв арайиъ йитӀнайи йикьрарнан лишан. 12Ичв арайиъ миржид йигъ гъабхьи гьарсар жили бицӀирин суннат дапӀну ккунду – гьаци гьаммишан наслариан-наслариз апӀинай. Яв хулаъ бабкан гъахьидаринра ва, яв насларикан дарди, жара йишвлан пулихъ гъадагънайидаринра суннат дапӀну ккунду. 13Саб гаф адарди суннат дапӀну ккунду яв хулаъ бабкан гъахьиринси пулихъ гъадагъдаринра. Узухъди вуйи йикьрарнан му лишан ичв бедендиин гьаргандиз хьибди. 14Суннат дапӀну адру жилижви, чан халкьдин арайиан идитну хьиди – дицири Узухъди вуйи йикьрар чӀюргъюра.

15Хъа Заанури Ибрагьимдиз кӀуру:

– Яв шив Сарайиз Сарай макӀан, хъа гъит дугъан ччвур Сара ибшри. 16Думу ужувлакк ккаъдиза ва увуз дугъкан бай тувдиза. Узу думу гьаци ужувлакк ккаъдизаки, дугълантина гизаф халкьар ва халкьарин паччгьар арайиз гъиди.

17Ибрагьимди жилиинакьан икрам гъапӀу. Дугъу дяаьлхъну чав-чакди гъапи: «Варж йисаъ айирикан бай хьуб мумкин ву кӀурайчва? Сарара урчӀвцӀур йисаъ айир – мугъак бицӀир киршуб мумкин вуйинхъа?» 18Хъа Ибрагьимди Заануриз гъапи:

– Исмаилин уьмуркьан Яв ужувлакк гъабхьнийиш, ужуйи шулийи!

19Ибрагьимдиз Заанури гъапи:

– Увуз бай апӀрур яв хпир Сара хьиди. Дугъʼин Исакь («думу аьлхъюра») кӀуру ччвур иливидива. Йиз йикьрар Узу гьадгъвахъди ва гьадгъвалантина вуйи насларихъди гьаммишандиз вуйи йикьрар вуди йитӀидиза. 20Эгер Исмаиликан кӀури гъашиш, Узуз дугъкан вуйи яв тӀалаб гъеебхьунзуз: Узу думу, саб гаф адарди, ужувлакк ккаъдиза. Узу думу бегьерлу апӀидиза ва дугъан тухум артухъ апӀидиза. Дугъкан йицӀикьюр регьбрин адаш хьиди. Узу дугъкан зурба халкь ктаидиза. 21Аммаки Узу Йиз йикьрар, Сарайи увуз хъа йисан гьаму вахтназ гъапӀу Исакьдихъди йитӀидиза.

22Заанури Ибрагьимдихъди вуйи Чан улхуб ккудубкӀу ва Думу Ибрагьим гъитну завариз за гъаши.

23Гьадму йигъан Ибрагьимди чан бай Исмаилин суннат апӀуру – хъасин чан хулаъ бабкан гъахьидарин, пулихъ гъадагънайидарин, яни хулаъ айи вари жили жвуварин, Заанури гъаписи, йиккун кӀакӀар кадатӀуру. 24Чан, Ибрагьимдин, суннат апӀурайиган, урчӀвцӀурна урчӀвуд йис вуйи. 25Исмаилин суннат апӀурайи вахтна йицӀишубуд йис вуйи. 26Ибрагьимдинна дугъан балин суннат гъадму йигъан гъапӀнийи. 27Дурарихъди Ибрагьимдин хулан вари жилижвуварин, гьадму хулаъ бабкан гъахьидарин ва жарадарихьан гъадагънайидарин суннатар гъапӀнийи.

#### 18


Ибрагьимдихьна гъафи шубур хялижв

1Ибрагьим ригъ атӀабгнайи вахтна, Мамрейин мяхъяр кӀурушваъ, чадризди учӀврушвахь деънайиган, дугъаз РАББИ ачмиш шулу. 2Ибрагьимди улар за дапӀну лигуру ва дугъан улихь ярхла дарди шубур жви дийигънади шулу. Чан чадризди учӀврушвхьан гъедергу Ибрагьим дурарихьна жаргъури гъягъюру, дурариз жилиинакьан икрам апӀуру ва кӀуру:

3– Я аьхюдар! Узухьна рягьимлу йихьай, ичв лукӀран улхьантина гьудучӀвну мягъянай. 4Гъит сацӀиб шид хри, ичв ликар жикӀуз. Гьаму гьарикк эргʼвал йивай. 5Учву сарун ичв лукӀрахьна гъафихъантина, ихтияр тувай учвуз уьл хуз. ИпӀруб дипӀну, эргʼвал гъивиган, ичв рякъ давам апӀуз рягьят хьибдичвуз.

– Уву кӀурубси ибшри сарун, – гъапи дурари.

6Хъа Ибрагьимди, чадризди гьялакди душну Сарайиз кӀуру:

– Тяди шубуб луху[*] ужубсиб хю китӀибшну лавшар урж.

7Ибрагьим лижягъна жаргъуру ва ужуб таза кӀари дубхну дугъу лукӀрахьна убккуз тувру. ЛукӀру думу гьяракатниинди гьязур апӀуру. 8Гьязур дапӀнайи кӀардин йиккра, никкна хах дурарин улихь дивру, ва дурари ипӀайиз Ибрагьим гьарикк дийигъуру. 9Хъа дурари Ибрагьимдихьан гьерхру:

– Яв хпир Сара наан аяв?

– Гьамушваъ, чадрикк кка, – жаваб тувру дугъу.

10РАББИЙИ кӀуру:

– Хъайисан гьаму вахтна Узу увухьна хъана гьидиза, ва яв хпир Сарайиз бай шулу.

Хъа Сара, Дугъан кьяляхъди чадризди учӀврушвахъ дийигъну, хъпехъурайи[+]. 11Ибрагьимна Сара кьаби, яшлу инсанар вуйи. Сара сарун палтарикан шули имдайи. 12Сара чав-чакди гьамци гъяаьлхънийи: «Кьаби духьнайи узхьан йиз жилирихъди ккунивалар апӀуз шулинхъа? Узуси йиз аьхюрра кьаби духьнадарин!»[+]

13Хъа РАББИЙИ Ибрагьимдиз кӀуру:

– Кьаби духьнайи узхьан бицӀир хуз шулин кӀури Сара гьаз гъяаьлхъю? 14Айинхъа РАББИЙИХЬАН апӀуз даршлуб? Улупнайи вахтна хъа йисан Узу увухь хьидиза. Сарайихъ бай хьиди[+].

15Сарайи учв гъяаьлхъюб кӀулʼин гъадабгъундайи ва:

– Узу гъяаьлхъюндайза, – гъапнийи, фицики Сарайиз гучӀ гъабхьнийи. Хъа РАББИЙИ:

– Ваъ, гъяаьлхънийва, – гъапнийи.


Содом ккидидипбан бадали вуйи Ибрагьимдин тӀалаб

16Хъа хялар Содомдин терефназди гъилигну. Хялар гьаъри, дурарихъди Ибрагьимра гъушу.

17Хъа РАББИЙИ гъапи:

– Узуз апӀуз ккундайиб Узу Ибрагьимдихьан гьитӀибкӀуринхъа? 18Ибрагьимдикан гьякьди зурба ва кьувватлу халкь арайиз гъибди, ва гьадму халкьдилантина дюнʼяйин вари имбуну халкьаризра ужʼвал хьибди[+]. 19Фицики Узу Ибрагьим, чан баяриз ва дурарин вари наслариз, РАББИЙИ гъапиб улупбан бадали кадагъназа. Ибрагьимдиз РАББИЙИ туву гаф кӀулиз удубчӀвбан бадали дугъан баярна дурарин вари наслар РАББИЙИН рякъюъди душну ккунду. Дурари чпин апӀурайиб вари гьякьди ва дугъриди дапӀну ккунду.

20РАББИЙИ гъапи:

– Содомдинна Гоморрайин агьалйирин тахсрарин Узухьна гъурубкьу агьузар гьадмукьан зурбаб вуки, ва дурарин гуннагь гизаф гъагъиб ву[+]. 21Узу дурарихьна гъягъидиза ва Узухьна гъюрайи агьрарна агьузарар дугъридар вуш лигидиза. Эгер дици даршра, Узуз аьгъю хьибди.

22Думу хяларикан кьюр жви Содомдихьинди гъушнийи, хъа РАББИ, Чан улихь дийигънайи Ибрагьимдихъди гъузнийи. 23Ибрагьим Дугъаз лап багахь улучӀву ва гъапи:

– Уву гуннагькрарихъди гьякьлударра тӀанкь апӀидивахъа? 24Му шагьриъ хьуцӀур гьякьлу кас ади гъабшиш, гьадрар бадали Уву му йишв ккидидипди гъибтидарва? 25Уву дици дарапӀарва – гуннагькрарихъди гьякьлударра пуч апӀуб, гуннагькриз гъабхьиб гьякьлуризра хьуб мумкин дар. Уву дици дарапӀарва! Вари дюньяйин Диванчийи гьякь дарапӀди гъибтринхъа[+]?

26РАББИЙИ гъапи:

– Эгер Узуз Содом шагьриъ хьуцӀур дугъри касар гъидихъиш, гьадрар бадали Узу му йишв ккидипидарза.

27Ибрагьимди сабансана гъапи:

– Магьа, гьеле узу рюкъна биширугтӀан даршра, йиз Аьхюрихьан гьерхуз кӀубанвал апӀураза: 28хьуцӀур кас хьуз хьурсан гьякьлу кас гьудруркӀри гъашиш, Уву вари шагьур ккидипуривахъа?

– Эгер Узуз душваъ ягъчӀвурна хьур гъидихъиш, – гъапи РАББИЙИ, – душвайишв ккидипидарза.

29Ибрагьимди Дугъахъди улхуб давам апӀуру ва кӀуру:

– Белки душваъ ягъчӀвур дихъур?

– ЯгъчӀвур бадалира дици дарапӀарза, – гъапи РАББИЙИ. 30Хъа Ибрагьимди кӀуру:

– Узу кӀура кӀури йиз Аьхюриз хъял дарифри: белки душваъ сумчӀур дихъур?

– Ккидипидарза, эгер Узуз душваъ сумчӀур гъидихъиш, – гъапи РАББИЙИ.

31Ибрагьимди гъапи:

– Магьа, йиз Аьхюрихьан гьерхуз кӀубанвал апӀураза: белки душваъ къар дихъур?

– Къар бадалира ккидидипарза, – гъапи РАББИЙИ. 32Ибрагьимди гъапи:

– Аьхиримжи ражарисана узу гьерхиш, гъит йиз Аьхюриз хъял дарифри: белки душваъ йицӀур дихъур?

– ЙицӀур бадалира ккидидипарза, – гъапи РАББИЙИ. 33РАББИЙИ Ибрагьимдихъди улхуб ккудубкӀиган, Думу гъягъюру, хъа Ибрагьим кьяляхъ хътакуру.

#### 19


Лут ккадауб, Содом ва Гоморра ккидипуб

1Хябяхъган Лут шагьрин урнарихъ деънайиган, Содомдиз гьадму кьюр хялижв – кьюр малайик гъюру. Лутдиз дурар рякъюру. Лут гъудужвну дурарихьна гъягъюру ва жилиинакьан дурариз икрам апӀуру, 2хъа кӀуру:

– Йиз аьхюдар! Ичв лукӀран хулазди гъачай, йишвазди гъузай, ичв ликар жикӀай, хъа гвачӀнинган гъудужвну, ичв рякъ давам апӀарчва.

Хъа дурари:

– Ваъ, учу йишв чӀат, шагьрин раццаъ, адапӀидича, – кӀуру.

3Лутди дурарикан чан хулаз гъюб ижмиди тӀалаб апӀуру, гьаддиз дурар Лутдихъди дугъан хулаз гъягъюру. Лутди дурариз ипӀруб гьязур апӀуру, лавшар уржуру, дурари ипӀуру. 4Хялар ахуз дахъайиз Содомдин вари жилижвувари, жигьилилан ккебгъну кьабириинакьан, дугъан хулар кьялаъ тӀаъру. 5Дурари Лутдиз дих дапӀну гъапнийи:

– Наши гьадму увухьна йишвазди дуфнайи адмийир? Адаъ дурар учухьна, дурариина аьрвалар хуз ккундучуз.

6Лут дурарихьна удучӀву ва, чан кьяляхъди урчӀар хъяркьну, 7гъапи:

– Йиз дустар, мапӀанай мициб писвал. 8Хъебехъай, узуз зат жилижвувахъди духьну адру кьюр риш азуз, узу дурар учвухьна адаарза, гьадрарикан учвуз ккуниб апӀинай, хъа му адмийириз фукӀара мапӀанай, фицики дурар йиз хулан гъваиккна дуфнайи йиз хялар ву.

9Дурари Лутдиз жаваб тувру:

– Дургун йихь ич уларихьан!

Хъасин дурари кӀуру:

– Му гъурабайиз лигайчва, гьамус мугъаз ич диванчи хьуз ккунди а! Учу увʼин дурариинтӀан пис аьрвалар алапӀидича.

Дурар, Лут гьутӀурккну, раккнар уьргъюз ккунди, багахь улучӀвуз хъюгъру. 10Гьадмуган хялари Лут чӀатан айитӀинди хуру ва урчӀар хъяркьру. 11Хъасин малайикари, чӀат айи жигьил-кьабирин – варидарин уларин акв гьадабгъру, гьаддиз дурар, Лутдин хулазди учӀврушв дибрихъди гъаллаж шулу[+]. 12Хялари Лутдиз кӀуру:

– Яв му шагьриъ сарун фуж аяв: баяр, шубар, язнийир – дурар вари мушвʼан адаъ, 13гьаз гъапиш учу му йишв тӀанкь апӀуз ккача, фицики му адмийирилан РАББИЙИХЬНА душнайи агьузар зурбаб ву, гьаддиз РАББИЙИ учу му йишв ккидипуз гьаъначу.

14Лут душну, чан язнийир хьуз ккайи, чан шубар хъирснайидариз гьамци кӀуру:

– Гьяракат дапӀну мушвʼан удучӀвну гъарахай! РАББИЙИЗ му шагьур тӀанкь апӀуз ккунди а.

Хъа язнийири, мугъу зарафатар апӀура кӀури, фикир апӀуру.

15ГвачӀиндин ахсрар кивган, малайикари Лут гьамци кӀури гьялак хьуз гъитру:

– Гьяракат апӀин! Шагьрин жаза ккаъну учву дийикӀуз, яв хпирна кьюрид шубар мушвʼан адаъ.

16Лутди гьеле фикир апӀури имийи, аммаки малайикари Лутдинра, дугъан хпиринра ва дугъан шубарин хилхъан дидисну, му шагьриан дурар хъади гъягъюру, фицики РАББИЙИЗ Лутдин язухъди вуйи. 17Шагьриан удучӀвбалан кьяляхъ малайикарикан сари гъапи:

– Гьергай гьамушвхьан! Кьяляхъ миилдицанай ва му дерейиъ энгел махьанай! Дагъларизди гьергай, дарш йихидичву!

18Лутди дурариз гъапи:

– Ваъ, йиз аьхюдар! 19Учву узухьна, ичв лукӀрахьна, гьацира рягьимлу вучва! Узухьна вуйи ичв рягьим гизаф аьхюб ву: узу аьжаликкан ккадаунчва! Дагълариз гьергуз хьибдарзухьан. Узу дагълариз жаргъайиз думу бала узухъ хъубкьди ва узу йикӀиди. 20Магьа гьатму шагьур багахь ву, дина жаргъуз хьибди, думу бицӀиб ву. Узу гьадму багахь хьайи бицӀи шагьризди жаргъидиза, душваъ узуз фукӀара хьибдар!

21– Ибшри сарун, – гъапи малайикди, – уву бадали гьадмура апӀарза: уву кӀурайи шагьур ккидипидарза. 22Аммаки гьяракат дапӀну дина жаргъ. Уву дина дурукьди, узхьан йиз ляхнихъ хъюгъюз хьибдар.

Гьаддиз думу шагьриз Цуар («бицӀиб») кӀура.

23Ригъ гьудубчӀвиган, Лут Цуариз хъуркьнийи.

24Лут хъуркьумитӀлан, РАББИЙИ Содомдиинара Гоморрайиина, аьршариан мархьси гугуртна цӀа гьапӀру[+]. 25Му кьюбиб шагьрар ва думу йишварин гъирагъ-бужагъ, адмийир, жилиин алиб вари цӀи тӀанкь апӀуру. 26Думу арайиъ Лутдин хпир кьяляхъ илдицуру ва думу кьилан буруздиз илтӀикӀуру.

27ГвачӀнин ухди Ибрагьим, цӀиб ухдиси учв накь РАББИЙИН улихь дийигъну гъахьи йишвахьна гъюру. 28Думу Содомдиз ва Гоморрайиз – чан уликк ккайи вари дерейиз – лигуру, фу лигурва, душвайишв дернин айитӀишвси ву; дубгну-хъудубгну, жилихьан завузкьан гъалин кумар удучӀвура.

29Гьамци, дерейин шагьрар тӀанкь апӀурайи Заанури Ибрагьим кӀваин гъапӀнийи ва Дугъу Лут, думу яшамиш шулайи шагьрар ккидирчну, думу балайиккан гъюрхнийи.


Лутдин хизан

30Цуариан Лут, чан кьюрид шубарра хъади, дагълариз гъягъюру. Дугъаз Цуариъ гъузуз гучӀуйи. Думу, чан кьюрид шубарра хъади, дюрхъяъ яшамиш шулайи.

31ЦӀиб вахтналан аьхюну шуру бицӀинуриз гьамци кӀуру:

– Адаш кьаби шулайихь. Сарун жилариин аьдат вуйиганси ухьухъди яшамиш духьну ккуни жилижви илимдар. 32Ихь адашдиз чяхир тувдихьа ва дугъахъди дахъдихьа. Гъит, жвуван адашдикан вушра, ухьухъ веледар ишри ва ихь тухум давам ибшри!

33Йишвну дурари адашдиз чяхир тувру ва аьхюну риш дахънайирихьна дуфну, учвра дугъахъди дахъру. Лутдиз, аьхюну риш чахъди фила дахънуш ва фила гъудужвнуш, хабаркьан гъабхьундайи. 34Хъа йигъан аьхюну чуччу чан бицӀину чуччуз кӀуру:

– Сан узу ихь адашдихъди дахъунза. Ахълира дугъаз чяхир тувну пиян апӀидихьа, хъа гъи душну увура дугъахъди дахъ. Жвуван адашдикан вушра, ухьухъ веледар духьну, ихь тухум давам ибшри!

35Хъана дурари чпин адаш, чяхир тувну пиян апӀуру. БицӀину ришра дуфну адашдихъди дахъру. Лутдиз, чан риш чахъди фила дахънуш ва фила гъудужвнуш, хабаркьан гъабхьундайи. 36Гьамци Лутдин кьюрид шубарра чпин адашдикан гъагъдиъ шулу. 37Аьхюнуриз бай шулу ва дугъаз Муав («адашдикан вуйир») кӀуру ччвур тувру. Гъахьи бицӀирикан гьамусдин муаварин аьхю аба шулу. 38БицӀинуризра бай шулу ва дугъаз Бен-Амми («йиз халкьдин бай») кӀуру ччвур тувру. Гъахьи бицӀирикан гьамусдин аммунарин аьхю аба шулу.

#### 20


Ибрагьимна Сара Авимелехдихь

1Ибрагьим учв айи йишвариан, кьибла терефнаъ айи Негев кӀуру ичӀи чюлин багарихьна, удучӀвну гъягъюру ва Кадешна Сур йишварин арайиъ яшамиш хьуз хъюгъру. Ибрагьимди гъурабади Герариъ бина ккебгъру, 2ва дугъу душваъ чан хпир Сара чан чи вуйиз кӀуру. Гьаддиз Герарин паччагь Авимелехди Сара чан хпаригъна хуз гъитру[+]. 3Амма йишвну нивкӀукди Авимелехдиз Заанур ачмиш шулу ва Заанури дугъаз кӀуру:

– Уву увуз швувахь хьайи дишагьли гъадагъувал себеб вуди йикӀидиву.

4Сарайик сабан Авимелех гьич куркӀнукьан адайи.

– Йиз Аьхюр! – ккарагуз хъюгъру Авимелех. – Тахсир кадру халкь тӀанкь апӀуз ккайва? 5Гьадму адмийи чав гъапунзуз, аьхир, думу йиз чи вуйиз кӀури. Думу дишагьлийира гьаци гъапнийи. Узу му ляхин кӀваъ фукӀа адарди гъапӀуб вуйиз, йиз хилар марцциди вуйиз.

6– Ав, – жаваб туву Заанури нивкӀуъ, – уву думу ляхин яв юкӀв марцциди гъапӀуб вуйиб Узуз аьгъязуз. Узу уву Узуз къаршу гуннагь апӀбахьан гъюрхюнзаву, гьаддиз думу дишагьлийик кучӀуз гъитундарзавухьди. 7Хъа гьамус думу чан жилирихьна кьяляхъ гьаъ. Ибрагьим пайгъамбар кас ву, думу, уву сагъди гъузбан бадали, увхъанди ккарагиди. Аьгъю йибхьки, эгер думу чан жилирихьна уву кьяляхъ гьадраиш, увура яв вари архара йихидичва![+]

8Гьиринган Авимелехди чан гъуллугъчйир уч дапӀну му гафар дурариз ктитуру. Дурариз гизаф гучӀ гъабхьнийи. 9Авимелехди Ибрагьимдиз чахьна дих дапӀну, дугъаз, тягьна йивури, кӀуру:

– Уву учкан гьапӀрава? Узу увуз фтин гиран ктапӀну гьамциб чӀуру гунгьихъна узуна йиз вари паччагьлугъ хъапӀуз? Мици апӀруб дар аьхир! 10Уву гьаз мици гъапӀунва?

11Ибрагьимди жаваб туву:

– Му йишвариъ айидариз Заанурихьан гучӀдар кӀури фикир гъапӀунза ва, йиз хпир бадали, узу йивну йикӀуру кӀури, гучӀ гъабхьунзуз. 12Тмуну терефнаан кӀури гъабшиш, дугъриданра думу йиз чи вуйиз – жара хпирикан вуйи йиз адашдин риш. Думу шуркан йиз хпир гъахьну. 13Хъа Заанури узуз йиз адашдин хал дипну гъарах гъапиган, узу йиз хпириз гьамци гъапнийза: «Увуз миннат вуйиз, ухьу наана гъушишра, узу яв гъардаш вуйиз, йип».

14Авимелехди Ибрагьимдиз марччар, хюнйир, лукӀар, лукӀ дишагьлийир пешкеш апӀуру ва Сарара кьяляхъ гьаъну, 15кӀуру:

– Йиз вари уьлке яв улихь хьайиз: увуз наан ккундуш, гьадушваъ яшамиш йихь. 16Хъа Сарайиз дугъу кӀуру:

– Узу яв гъардшиз агъзур шекел арс[*] тувраза. Яв багахьлуйирин улихь увуз гъабхьи дерд миди ккебкди ва яв намус марцц апӀиди.

17Ибрагьим Заануриз ккарагуру ва Заанури Авимелех, дугъан хпирна гъараваш дишагьлийир, хъана бицӀидар апӀуз шлуси, сагъ апӀуру[+]. 18Гьаз гъапиш Заанури, Ибрагьимдин хпир Сарайин кӀуллан, Авимелехдин хулаъ гьич сар дишагьлийихьанра бицӀир апӀуз даршлуси дапӀнайи.

#### 21


Исакь бабкан хьуб

1РАББИЙИ Чав, гаф тувганси, Сара кӀваин гъапӀнийи ва Чав туву гаф кӀулиз адабгънийи. 2Сара гъагъдиъ шулу ва, Заанури гаф тувну дебккнайи вахтназ, Сарайи кьаби Ибрагьимдиз бай хуру. 3Сарайикан гъаши чан бализ Ибрагьимди Исакь кӀуру ччвур тувру[+]. 4БицӀирин миржид йигъ гъабхьиган, Заанури амур гъапӀганси, дугъан суннатра апӀуру[+]. 5Ибрагьимдин, чан бай Исакь бабкан шлуган, варж йис вуйи. 6Сарайи кӀуру:

– Заанури узухьди аьлхъюз гъитну: мидкан гъеебхьдар вари узухъди аьлхъиди,

7ва, гьамци кӀури, давам апӀуру:

– Ибрагьимдиз, чан Сарайи бицӀириз нана тувур кӀури, шилхьан пуз хьибдийи? Хъа магьа чан кьабишнаъди узу дугъаз байра гъахунза.

8БицӀир аьхю шулу. Исакь нанайихъан хътатӀу йигъан Ибрагьимди зурба машквар гъапӀнийи.


Гьажарна Ибрагьимдин бай Исмаил утӀурккуб

9Египетшив Гьажарикан духьнайи бали Исакьдихъди тамашйир апӀурайиб дябкъну[+] 10Сарайи Ибрагьимдиз кӀуру:

– Гьадму лукӀ чан байра хъади утӀуркк! Йиз балихъди сабси дугъан бай яв ирсчи духьну ккундар![+]

11Ибрагьимдиз, чан балкан мициб гъеебхьган, иццру апӀуру. 12Амма Заанури дугъаз кӀуру:

– Балинна лукӀ дишагьлийин дердер мапӀан. Сарайи увуз кӀурубси апӀин, гьаз гъапиш яв тухум Исакьдилантина давам хьибди[+]. 13Хъа лукӀ дишагьлийин баллантинара Узу саб халкь арайиз хибдиза, фицики думура яв велед вуяв.

14Хъайигъан гвачӀнин ухди Ибрагьимди, Гьажарин гъюниин уьл айи турбана шид айи ирж иливну, бицӀирра хъади удучӀвну гъягъюз, рякъʼин апӀуру. Гьажар рякъюъ учӀвру ва Беэр-Шева къуру чюллериъ уьргъру. 15Дугъан иржаъ айи шид ккудубкӀган, бицӀир рукчарикк гъитну, 16учв, чан бай фици йикӀураш дярябкъри дупну, гъиву чӀимир тӀибхру манзилназ гьудучӀвну, гьарай ипну ишури деъру. 17БицӀир фици ишураш Заануриз гъеебхьнийи ва завун аьршариан Заанурин малайикди[*] Гьажариз дих гъапӀнийи ва гъапнийи:

– Я Гьажар, фу гъабхьну? ГучӀ мапӀан! Уву дитнайи яв бицӀир фици ишураш Заануриз деебхьна. 18Гъудужв, веледдихьна гъарах, дугъан хил бис. Узу дугъкан зурба халкь ктаидиза.

19Заанури думу дишагьлийин улар арццру ва дугъаз шид айи гъуйи рябкъюру. Дишагьли гъуйихьна багахь шулу, ирж штухьди абцӀну, бицӀириз шид тувру. 20Гьаддихъанмина Заанур гьаммишан Исмаилихъди шулу. Исмаил аьхю шулу, дугъу чюлиъ бина ккебгъру ва дугъкан чӀимрариан йиврур ктучӀвуру. 21Исмаил Паран кӀуру чюлиъ яшамиш шулу ва дадайи дугъаз хпирра Египет уьлкейиан хуру[+].


Ибрагьимдинна Авимелехдин йикьрар

22Думу саб вахтна Авимелех чан кьушмарин аьхюр вуйи Пихулихъди Ибрагьимдихьна гъюру ва кӀуру:

– Уву фу апӀурашра варибдиз увуз Заанури кюмек апӀура. 23Гьаму йиз улихь я узу, я йиз бицӀидар, я йиз худлар, уву алдатмиш апӀдарза дупну, Заануриинди ху апӀин. Узу увухъди фици ужуйи гъахьнуш, гьаци увура узухъди, уву кьабул гъапӀу гьюкуматдихъди ужуйи йихь!

24Ибрагьимди сифте ху апӀуру 25ва хъасин, Авимелехдин адмийири чахьан шид айи гъуйи тадабгъунзухьан кӀури, аьрзра апӀуру.

26– Думу дици шли гъапӀнуш узуз аьгъдарзуз, – жаваб тувру Авимелехди. – Уву узуз чӀалкьан гъапундарва. Узуз сабпи ражари дидкан ебхьуразуз.

27Ибрагьимди Авимелехдиз малар-марччар пешкеш тувру ва дугъахъди йикьрар йитӀуру. 28Ибрагьимди лижгъян ургуб агълиж жаради гъядяъну дерккру, 29му гъябкъю Авимелехди Ибрагьимдихьан гьерхру:

– Хъа гьаму ургуб агълиж гьаз жаради гъядягъну дерккнава?

30– Мурар, йиз гъуйи узу гъийибккуб вуза кӀуру, лишан вуди гъядягънайидар вуйиз, – гъапи Ибрагьимди. – Мурар узхьан увуз кьабул апӀин.

31Ибрагьимдина Авимелехди чиб-чпиз ху гъапӀу вахтнахъанмина думу йишваз Беэр-Шева («ху гъапӀу йишван гъуйи») кӀура[+].

32Беэр-Шевайиъ Ибрагьимдихъди йикьрар йитӀну Авимелех чан къушмарин аьхюр вуйи Пихулра хъади филистим жилариинна хътакуру. 33Ибрагьимди Беэр-Шевайиъ хьаднура-кьюрднура чруди гъубзру тамариск кӀуру гьар кивру ва гьадушваъ РАББИЙИЗ, Гьаргандиз вуйи Заануриз, икрам апӀуру.

34Дидхъанмина Ибрагьим филистим жилариин кьаназ яшамиш шулн гъузру.

#### 22


Заанури Ибрагьим ахтармиш апӀуб

1Гьаму гьядисйирин кьяляхъ сацӀиб вахтналан Заанури Ибрагьим ахтармиш апӀуру.

– Я Ибрагьим! – дих апӀуру дугъаз Заанури.

– Гьай! – кӀуру Ибрагьимди[+].

2Заанури гьамци кӀуру:

– Яв хъайина-хътру, Узу увуз гаф тувну гъахьи, яв ккуни вуйи сар бай Исакь хъади Мориа жилиина гъарах. Душваъ Узу увуз улупру дагъдиин думу, дубккну ургру гъурбан[*] вуди, цӀигъ ург.

3Гьиринган ухди Ибрагьим, ургуз гакӀвлар иливну дажира, чахъди кьюр гъаравашра, гъурбан апӀуз ккайи Исакьра гъадагъну, Заанури чаз гъапи йишвахьна рякъюъ учӀвру. 4Рякъюъ ади шубудпи йигъан улар за гъапӀу дугъаз ярхлаъ гьадму йишв рябкъюру.

5– Учву дажи уьбхюри гьамушвахь гъузай, – гъапи дугъу гъаравшариз. – Хъа узуна бай душну, икрам дапӀну, учвухьна кьяляхъ гъидича.

6Ибрагьимди гъурбан убгуз вуйи гакӀвлар Исакьдин гъюниин иливуру ва цӀин аржларна ханжал хьади кьюридира чпин рякъ давам апӀуру.

7Исакьди чан адаш Ибрагьимдихьан гьерхру:

– Я адаш!

– Гьай, йиз бай! – кӀуру адашди.

Хъа бали давам апӀуру:

– Ухьухь цӀара, гакӀвларра хьахьухь. Ухьу ччил дубккну ургру гъурбан апӀбанди вуйхьа. Хъа набши думу ччил?

8– Йиз бай, – кӀуру дугъаз Ибрагьимди, – гъурбан апӀуз ччил Чав Заанури абгиди.

Дурари кьюриди чпин рякъ давам апӀуру.

9Заанури чаз гъапи йишвахьна хъуркьиган, Ибрагьимди гъурбан апӀрушв тикмиш апӀуру ва душвʼин гакӀвлар иливуру. Дугъу Исакь дидисну йитӀну гъурбан апӀрушван гакӀвларин зиин ярхишнахъди дивру 10ва ханжал адабгъну балʼина хуру. 11Хъа гьадмуган аьршариан РАББИЙИН малайикди[*] дугъаз дих апӀуру:

– Ибрагьим! Я Ибрагьим!

– Гьай! – кӀуру дугъу.

12– Дугъʼин хил мииливан, – кӀуру малайикди, – Исакьдиз фукӀара мапӀан! Гьамус Узуз аьгъязуз увуз Заанурихьан гучӀруб: уву Узуз, яв хъайина-хъадру сар бай тувуз гьяйиф гъапӀундарва!

13Улар за гъапӀу Ибрагьимдиз кюлеригъ кӀарчар гъярснайи якъ рябкъюру. Думу душну, якъ дибисну, балин ерина гъурбан апӀрушвʼин гьадму дурккну ургру гъурбан апӀуру.

14Гьаму ляхин гъабхьи йишваз Ибрагьимди Яхве-Ирэ («РАББИЙИЗ бихъиди») кӀуру. Гьаддиз гьамциб мисалра а: «РАББИЙИН дагъдиин бихъиди».

15Аьршариан РАББИЙИН малайикди Ибрагьимдиз хъана дих апӀуру:

16– Йиз Узʼинди ху апӀураза, кӀура РАББИЙИ, уву яв айина-адру сар бай гьяйиф дарапӀбаз дилигну 17Узу уву ужувлакк ккаъдизаву! Узу увуз завуъ хядаркьан, гьюлихъ гъумкьан гизаф наслар багъиш апӀидиза. Ва яв веледарин хилиъ душмнарин шагьрар ахьри хьиди![+] 18Яв наслариз тувру ужʼвалар жилиин али вари халкьариз хьиди, гьаз гъапиш уву Узухъ хъпехъунва[+].

19Ибрагьимра, чан байра гъаравшар гъиту йишвахьна кьяляхъ гъюру ва дурарра хъади, вари сатӀиди, Беэр-Шевайиз гъягъюру. Му гьядисйирин кьяляхъ, Ибрагьим гьадушваъ яшамиш шули гъузнийи.


Нагьорин наслар

20Вахтар гъягъюру ва магьа Ибрагьимдиз хабар дебккру:

– Яв чве Нагьорин хпир вуйи Милкайиз баяр гъахьну.

Магьа дугъан баяр: 21Уц (му сарпи бай ву), Буз, Кемуэл (хъасин Кемуэлиз Арам кӀуру бай шулу), 22Кесед, Хаз, Пилдаш, Идлаф ва Бетуэл.

23Бетуэлиз Ребека кӀуру риш шулу.

Зиихъ ктуху миржир бай Ибрагьимдин чве Нагьориз Милкайикан шулу[+]. 24Мидланра гъайри, Нагьориз бицӀину хпир Реумайиканра Тевах, Гахам, Тахаш ва Маах баяр гъахьнийи.

#### 23


Сара кивру йишв гъадабгъуб

1Сара варжна къанна ургуд йисан яшамиш гъахьну. 2Думу Ханаан ругариин али Кирьят-Арба (гьамус душваз Хеврон кӀура) кӀурушваъ гъакӀну. Ибрагьим Сарайихъ гъам зигуз ва дугъахъ ишуз мина гъафнийи. 3Чан дукӀнайирихъ гъам дизигну, Ибрагьим хеттарихьна гьамци кӀури гъягъюру:

4– Узу мушвариан дарза, хъа – ичв арайиъ гъураба. Йиз дукӀнайи хпир кивуз шлу йишв узуз масу тувайчва.

5Хеттари Ибрагьимдиз жаваб туву:

6– Ич агъа, уву учухъ хъебехъ! Уву гьюрмат айи адми, заан кас вува. Ич гъийихдар ивру дюрхъярикан варитӀан ужуб йишваъ яв хпир кив. Учкан гьарсар, чан тухмин накьвар айишвкан увуз тувуз, рази вуча.

7Ибрагьимди хеттариз, гьаму ругарин адмийириз, икрам гъапӀу 8ва гъапи:

– Эгер учву, йиз дукӀнайир кивуз гъитуз, рази вуш, узухъ хъебехъай: Цухардин бай Эфрундикан ккун апӀинай: 9дугъан хутӀлин гъирагъдихъ хъайи Махпела дюрхъ узуз масу тувуб. Учвура шагьидар вуди, гъийихдар киврушв вуди, арсниинди гьубкӀу кьиматнахъ думу йишв гъадабгъуз ккундузуз.

10Хеттарин арайиъ деънайи Эфрунди Ибрагьимдиз гъапи – му гафар шагьрин урнарихъна[*] уч духьнайи вари хеттариз ерхьурайи:

11– Ваъ, йиз агъа! Узухъ хъебехъ: дюрхъ айи му хутӀил йиз терефнаан увуз пешкеш вуйиз. Магьа йиз халкь шагьид: узу увуз му хутӀил дукӀнайир кивуз багъиш апӀураза!

12Ва гьадму жилин агьалйириз икрам дапӀну, 13Ибрагьимди Эфрундиз гъапи му гафар, уч духьнайи варидариз ерхьурайи:

– ТӀалаб вуйиз увкан, узухъ хъебехъ: узу йиз дукӀнайир кивру хутӀлихъ увуз туврайи арс бис!

14Эфрунди жаваб туву:

15– Ибшри, йиз агъа! Дици вуш хъебехъ узухъ: жилин кьимат – юкьудварж шекел арс[*] ву; увузра узузра думу ужуб кьимат ву! Кив яв дукӀнайир.

16Ибрагьим Эфрундин кьиматниин рази шулу ва дугъаз чав гъапибкьан, хеттар шагьидарра вуди, алверчйирин арайиъ айи гьисабниинди йибцну юкьудварж шекел арс тувру. 17-18Гьамци, Мамрейин багахь хьайи Махпелайихъ хъайи Эфрундин хутӀил, дидиъ айи дюрхъра вари гьарарра кади, Ибрагьимдин хусуси хутӀлиз илтӀикӀнийи. Му ляхнин шагьидар, шагьрин урнарихъна уч духьнайи вари хеттар гъахьнийи.

19Хъа Ибрагьимди чан хпир Сара Ханаан юрднан Мамрейин багахь хьайи (гьамус душваз Хеврон кӀура) Махпела хутӀлиъ айи дюрхъяъ кивнийи. 20Гьамци хутӀилна дюрхъ хеттарихьан, гъийихдар кивру йишв вуди, Ибрагьимдихьинди гъушнийи.

#### 24


Исакьдиз хпир агуб

1Ибрагьим сарун бегьем кьаби гъахьнайи. Вари ляхнариъ думу РАББИЙИ ужʼваликк ккаънийи.

2-4Сад йигъан Ибрагьимди чан хулаз ва мал-къарайиз лигурайи чан аьхюну гъаравашдиз гьамци кӀуру:

– Завар-жиларин Заанур вуйи РАББИЙИИНДИ, йиз бализ хананеярикан ваъ, хъа йиз ватандиз, йиз багахьлуйирихьна душну, гьадушвʼан Исакьдиз хпир хузди йиз бакьбакьикк[*] хил ккивнумиди ху апӀин.

5Гъаравашди гьерхру:

– Хъа, ктагъу шураз, гьаму ругариина гъюз ккун дархьиш гьапӀза? Гьаци гъабшиш, узу яв бай яв ватандиз гьаъну ккундийи?

6– Ваъ, магьаан! – жаваб туву дугъаз Ибрагьимди. – Йиз бай дина яшамиш хьуз дурушри! 7Гьаз гъапиш узу йиз адашдин хулʼан адау Аьршарин Заанур РАББИ узухъди гъулхунзухъди ва Дугъу гьаму жил йиз наслариз тувурза кӀури ху гъапӀунзуз. Дугъу Чав, уву йиз бализ хпир хпан бадали, Чан малайик яв улихьди гьаъди. 8Эгер шураз гъюз ккун дархьиш уву яв ху апӀбаккан азад шулава, вушра йиз бай дина яшамиш хьуз магьаан!

9Ибрагьимдин гъаравашди, чан агъайин жвукьнакк хил ккивну, ху гъапӀнийи. 10Хъасин думу гъараваш чан агъайин йицӀуб деве гъадагъну, дурариин ужударстар пешкешар иливну, Арам-Нахараимдиъ (Месопотамияйиъ) айи Нагьор яшамиш шулайи шагьриз рякъюъ учӀвру.

11Гъаравашди чан девйир шагьрин улихь гъуйдихъ дерккруган, сарун хябяхъ дубхьнайи. Думу вахт шубар штуз удучӀвру вахт вуйи. 12Ибрагьимдин гъаравашди гъапнийи:

– Йиз агъа Ибрагьимдин Заанур вуйи РАББИ! Гъи узуз йиз рякъ ягъурлу апӀин ва йиз агъа Ибрагьимдихьна вуйи Яв рягьимлувал улуп! 13Магьа узу шагьриан шубар штуз гъюру гъуйихъ дийигъназа. 14Дурарикан сариз: «Яв гварʼан узуз шид чава», – пидиза. Хъа эгер дугъу: «Ма убгъ! Яв девйиризра тувдиза», – гъапир, Яв лукӀ Исакьдиз хпирди Уву ктагъур хьиди. Гьадму ляхин Уву йиз агъайиз рягьимлувал улупбан лишан хьибди!

15Дугъу гьамци дупну ккудубкӀайизра гъюнихъ гвар хъади Ибрагьимдин чви Нагьоринна Милкайин бай Бетуэлин риш Ребека мина гъюру. 16Думу гизаф уччвур, жилижвувахъди духьну адру риш вуйи. Риш гъуйдихъна ктучӀвуру ва гвар абцӀру. Думу кьяляхъ хътакурайиган, 17Ибрагьимдин гъараваш дугъахьна гьялак шулу ва, яв гварʼан убхъуз узуз шид чава, кӀури тӀалаб апӀуру.

18– Ма убхъ, йиз агъа! – пну жаваб туву шуру. Гьадму гагьди дугъу гъюнихъан гвар хъадабгъну, Ибрагьимдин гъаравашдихьна тувру. 19Гъаравашди ккядярхъяйиз шид гъубхъиган, хъа шуру кӀуру:

– Гьамус яв девйиризра шид хибдиза, гъит дурар ацӀайизкьан убхъри.

20Риш, малари шид убхъру латазди тяди гварʼан шид убзну, хъана гъуйихъна жаргъуру. Гьамци дугъу девйир ацӀайизкьан шид гъабхнийи. 21Гъараваш, РАББИЙИ чан рякъ ягъурлу гъапӀуб аьгъю апӀуз ккунди, ккебехъну шурахьинди лигурайи. 22-23Девйири шид гъубхъиган, дугъу шураз, хъюхъникк ккибтӀру саб бека[*] гъагъишан айи багьа гъизилин сиргъа ва йицӀуб шекел[*] гъагъишин айи гъизилин кьюб кулих тувру, ва гьерхру:

– Йипа, уву шлин риш вува? Яв адашдин хулаъ узуз йишв адапӀуз йишв бихъуйкӀан, яраб?

24– Узу, – гъапи дугъу, – Нагьоринна Милкайин бай вуйи Бетуэлин риш вуза. 25Учуз, – давам апӀуру дугъу, – девйириз тувуз гизаф ярмара, сахъвра, учвуз дахърушвра ачуз.

26Гъаравашди ис алахъну РАББИЙИЗ икрам апӀуру, 27хъа кӀуру:

– Йиз агъайиз рягьимлувал ва вафалувал улупу, йиз агъа Ибрагьимдин Заанур вуйи РАББИЙИЗ шюкюр ибшри! РАББИЙИ узу диш дапӀну йиз агъайин багахьлуйирин хулаз гъахунзу.

28Ребека дадайин хулаз, гъабхьибдикан ктибтуз, гъажаргънийи. 29-30Ребекайихъ Лаван кӀуру гъардаш хъайи. Лаван чан чуччун хъюхъникк сиргъана хиларихъ кулхар гъяркъган ва Ребекайи хялижвуву чаз гъапибдикан хабар дебккган, гъуйдихъна гьялакди гъушнийи. Лаван думу касдин багахьна гъюру. Ибрагьимдин гъараваш девйирихъди гьамусра гъуйихъ дийигъну имийи. 31Гъафи Лаванди дугъаз кӀуру:

– РАББИЙИ ужувлакк ккаънайир, гъач учухьна! Мушвахь гьаз дийигънава? Узу халра ккабалгназа ва яв девйириз йишвра гьязур дапӀназа.

32Дугъу хялижв хулаз хъади гъягъюру. Девйир дурчуру, дурариз сахъвра ярма хуру, хъа хялижвувазна дугъан юлдшариз ликар жикӀуз шид тувру. 33ИпӀрубра хуру. Амма думу адмийи:

– Узу мина гьаз гьаънайир вуш дарпиди сабан уьл ипӀидарза, – гъапнийи.

– Йип, – пну ккун гъапӀу Лаванди.

34Хъа дугъу ктибтуз хъюгъру:

– Узу Ибрагьимдин гъараваш вуза. 35РАББИЙИ йиз агъа гизаф ужувларикк ккаъну ва думу девлетлу гъахьну. Заанури дугъаз гизаф мал-марчч, арсна-гъизил, лукӀарди жиларна хпар, девйирна дажйир тувну. 36Йиз агъайин хпир Сарайи кьабишнаъди дугъаз бай гъапӀну ва чаз айиб вари йиз агъайи чан бализ тувну. 37-38Йиз агъайи узухьди ху апӀуз гъитунзухьди ва гъапунзуз: «Йиз бализ, узу айи йишван хананей шубарикан ваъ, хъа, йиз ватандиз душну, йиз багахьлуйирикан хпир аькъин». 39Узу агъайихьан: «Хъа шураз гъюз ккун дархьиш гьапӀза?» – кӀури гьерхунза. 40Дугъу узуз гьамциб жаваб тувнийи: «Вари йиз уьмур Чан улихь гъубшу РАББИЙИ Чав, уву дугъаз хпир йиз тухмиан, йиз хизандиан хпан бадали, Чан малайик увухъди гьаъди ва яв рякъ ягъурлу апӀиди. 41Уву йиз багахьлуйирихьна душну дурари увуз риш тутрувишра, уву яв ху апӀбаккан азад шулава», – гъапунзуз. 42Гъи узу, гъуйихьна гъафири гьамци гъапунза: «Йиз агъа Ибрагьимдин Заанур вуйи РАББИ, Уву йиз рякъ ягъурлу гъапӀнийиш хуб ужу шуйи, гьаци апӀинава, 43ва магьа узу гъуйихъ дийигъунза. Мина штуз риш гъафиш дугъаз: „Яв гварʼан узуз шид чава“, – пидиза гъапунза. 44Хъа эгер дугъу: „Ма убгъ! Яв девйиризра тувдиза“, – гъапиш, ари гьадму йиз агъайин бализ хпирди РАББИЙИ ктагъур хьиди» гъапунза.

45Гьамци дупну узу фикир апӀайизра гъюнихъ гвар хъади гъуйихьинди Ребека гъюру ва дугъу душвʼан чан гвараъ шид убзру. Узу дугъхьан шид ккун гъапӀунза. 46Дугъу гьадмусяаьт гъюнихъан гвар тувунзухьна ва: «Ма убхъ. Яв девйиризра тувдиза» гъапунзуз. Узу бегьемди гъубхъунза, хъа дугъу девйиризра шид гъабхнийиз. 47Узу: «Шлин риш вува?» пну гьерхунза. Хъа дугъу: «Узу Нагьоринна Милкайин бай вуйи Бетуэлин риш вуза», – гъапунзуз. Гьадмуган узу дугъаз сиргъана хилихъ хъаъру кулхар тувунза. 48Хъа узу ис алахъну РАББИЙИЗ икрам гъапӀунза ва йиз агъа Ибрагьимдин Заанур вуйи РАББИ, диш дапӀну узу мина хъади гъюбаз ва йиз агъайин бализ йиз агъайин тухмиан риш улупбаз, адлу гъапӀунза. 49Гьамус гаф ичвуб ву: йиз агъайиз ичв рягьимлувал ва вафалувал улупуз рази вуйчва? Узу гьапӀруш узуз аьгъю хьпан бадали жаваб чавай.

50Лавандина Бетуэли жаваб тувру:

– Му ляхин РАББИЙИЛАН асиллу ву. Мушваъ учу ав вая ваъ пуб рубкьурайинхъа? 51Магьа Ребека – гъайих увухъди. Гъит РАББИЙИН ният тамам ибшри ва яв агъайин бали му чаз хпирди гъадагъри!

52Му гъеебхьу Ибрагьимдин гъаравашди жилииннакьан алахъну РАББИЙИЗ икрам гъапӀу, 53хъасин Ребекайиз базарлугъар дирчу. Дугъу уччву палтар, арсранна гъизилин шейʼар адагъну Ребекайиз, гьацира багьа пешкешар дугъан гъардшизна дадайиз тувру. 54Мидхъан Ибрагьимдин гъаравашра дугъахъди хъайи жара касар чпиз дипӀну, дубхъну ахуз дахъру. ГвачӀинган дурар гъудужвуру ва Ибрагьимдин гъаравашди кӀуру:

– Узуз йиз агъайихьна кьяляхъ хътакуз ихтияр тувай.

55Хъа Ребекайин гъардшина дадайи кӀуру:

– Гъит думу учухъди йицӀуд йигъансана гъузри!

56– Узу сарун энгел хьуз мигъитанайчва, – гъапи Ибрагьимдин гъаравашди. – Узуз, РАББИЙИ йиз рякъ ягъурлу дапӀнайиган, йиз агъайихьна кьяляхъ хътакуз ихтияр тувай!

57– Гъачай шураз дих дапӀну, – гъапи дурари, – чанхьан гьерхурхьа. 58Дурари Ребекайиз дих апӀуру ва гьерхру:

– Гьаму адмийихъди гъягъюрива?

– Гъягъюрза. – Гъапи дугъу.

59Хъа дурари Ребекара, дугъаз нана туври гъахьи дишагьлира, Ибрагьимдин гъаравашра дугъан адмийирра рякъʼин апӀуру. 60Хуландари, Ребекайиз РАББИЙИКАН берекет хьуб ккун дапӀну, дугъаз кӀуру:

Гъит яв наслар, чи, агъзрариинди агъзрар ишрияв!

Гъит яв веледарин хилиъ душмнарин шагьрар ахьри.

61Ребекана дугъан гъараваш дишагьлийир девйириин элеуру ва гьадму адмийихъди гъягъюру. Гьамци Ибрагьимдин гъараваш, Ребекара хъади, хъадакну гъягъюз рякъюъ учӀвру.

62Хъа Исакь Беэр-Лахай-Руийиан дуфну имийи. Думуган думу Негевдиъ яшамиш шулайи. 63Хябяхъган фикрарикк ккайи Исакь гъулан гъирагъдиз удучӀвуру ва магьа дугъаз багахь шулайи девйирин сюри рябкъюру. 64Улар улихьинди гатӀахьу Ребекайизра, ярхлаъ сар адми рякъюру. Риш девейилан элдеуру 65ва Ибрагьимдин гъаравашдихьан:

– Гьатму хутӀлиъди ихь гъаншаризди гъюрайи адми фуж ву? – кӀури гьерхру.

– Тму йиз агъа ву, – гъапи гъаравашди.

Хъа гьадмуган Ребекайи чаин илипруб адабгъуру ва машниин илипуру.

66Ибрагьимдин гъаравашди Исакьдиз чаин улубкьубдикан варибдикан ктибтнийи. 67Хъасин Исакьди Ребека чан дадайин чадриккна гъухнийи. Думу чаз хпирди гъадагънийи. Гьаци Исакьдиз Ребека ккун гъахьнийи, ва Исакьдин чан дадайин дерд кӀваълан гъубшнийи.

#### 25


Ибрагьимдин наслар ва дугъан аьжал

1Ибрагьимди чаз сарсана, Кетура ччвур али, хпир хуру. 2Кетурайикан дугъаз Зимран, Юкшан, Медан, Мидьян, Ишбак ва Шуах баяр шулу. 3Юкшандиз Шева ва Дедан кӀуру баяр шулу. Хъа Дедандиз баяр шулу ва гьадрарилантина ашурар, летушар ва леюмар кӀуру миллетар арайиз гъюру. 4Мидьяндиз Эфа, Эфер, Ханух, Авид ва Элдаг кӀуру баяр шулу. Мурар вари Кетурайилантина гъахьи наслар вуйи.

5Ибрагьимди чаз айиб вари Исакьдиз тувнийи. 6Хъа Ибрагьимди, учв сагъди имиди, чан лукӀ-хпарикан гъахьи веледаризра багъишар тувну, чан бай Исакьдин багарихьан дурар ригъ гьудубчӀвру терефнан ругариина алдауру.

7Ибрагьим варжна ургцӀурна хьуд йисан яшамиш гъахьнийи.

8Думу лап кьаби духьну, уьмрихьди бегьем ацӀну, гъакӀнийи ва чан ата-бабйирик ктикьнийи.

9Ибрагьим, дугъан баяр Исакьдина Исмаили, Мамрейихьан ярхла дарди айи, Цухарин бай хеттжви Эфрундин хутӀлиъ айи Махпела дюрхъяъ кивнийи. 10Ибрагьимди думу хутӀил хеттарихьан гъадабгъуб вуйи. Гьамци душваъ Ибрагьимна чан хпир Сара кивнийи[+]. 11Ибрагьим гъакӀихъанмина РАББИЙИ дугъан бай Исакь ужувлакк ккаънийи. Исакь, Беэр-Лахай-Руи кӀурушван багарихь яшамиш шулайи.


Исмаилин наслар

12Магьа Ибрагьимдиз Сарайин гъараваш египетшив Гьажарикан гъахьи бай Исмаилин тухмикан ихтилат: 13аьхюрилан ккебгъну Исмаилин баярин ччвурар: Невают – му бай Исмаилин сарпи бай вуйи, Кедар, Адбиэл, Мивсам, 14Мишма, Дума, Масса, 15Хадад, Тема, Етур, Нафиш, Кедма. 16Исмаилин му баяр йицӀикьюб тухмин регьбрар вуйи. Дурарин ччвурар чиб ерлемиш духьнайи йишваризра, дергру бинйиризра туври шуйи.

17Варжна сумчӀурна ургуд йис яшамиш духьну, Исмаилин уьмур ккудубкӀуру, думу йикӀуру ва чан ата-бабйирик ктикьуру. 18Дугъан наслар, Хавилайихъан гъадабгъуб Ассирияйихьинди гъягърушван Египетдин улихь хьайи Сурихънакьан вуйи, жилариин ерлешмиш гъахьнийи. Думу наслар вари чпин чвйирихъди душмнарси яшамиш шулайи[+].


Исакьдин баяр – Исавна Якьуб

19Магьа, Ибрагьимдин бай Исакьдин тухмикан ихтилат: Ибрагьимдиз Исакь шулу. 20Исакьдин, Паддан-Арамдиан (Месопотамияйиан) вуйи арамейжви Бетуэлин риш, арамейжви Лавандин чи Ребека чаз хпирди гъадагъруган, ягъчӀвур йис вуйи. 21Исакь чан хпирихъанди, веледар бадали, РАББИЙИЗ ккарагуру, фицики Ребека бицӀидар шлур дайи. РАББИЙИЗ дугъан ккарагбар гъеерхьнийи ва Ребекайик бицӀидар киршнийи. 22Дугъак кьюдюхрар кайи ва бицӀидар гьеле дугъан фуниъ имиди элегнайи. Ребекайи: «Узуз мициб ляхин гьаз шулайкӀан?» – кӀуру ва думу му фу ляхин вуш РАББИЙИХЬАН гьерхри ккарагру йишвахьна гъягъюру. 23РАББИЙИ дугъаз гъапи:

– Фунин халиъ кьюб халкь аяв.

Яв халиан удучӀвиди кьюб халкь.

Саб халкь тмунубтӀан гужал хьибди,

хъа аьхюнур бицӀинурихъ лихиди[+].

24Вахт хътубкьиган дугъаз кьюдюхрар шулу. 25Сифте удучӀвур цӀухур, чӀарну алацӀнайир вуйи. Дугъʼин Исав («чӀар алир») кӀуру ччвур иливнийи. 26Кьяляхъди, Исавдин швякьхъан хилихьди ижмиди хъичӀихну жара бицӀирра удучӀвуру. Дугъаз Якьуб («швякьлихъан хъичӀихнайир») кӀуру ччвур тувнийи. Дурар бабкан шлуган, Исакьдин йирхьцӀур йис вуйи.

27Баяр аьхю шулу. Исавдикан хутӀларин адми, дирбаш хюрчабан шулу, хъа Якьубдикан хулан сикин адми ктучӀвуру. 28Исакьдиз Исав ккундийи, гьаз гъапиш дугъу хру хюрчнан йикк ицциб шуйи, хъа Ребекайиз ккунир Якьуб вуйи.

29Саб ражари, Якьубди жвилли харарин хураг апӀурайиган, гашу йикӀурайи Исав хюрчʼан гъюру. 30Дугъу Якьубдиз:

– Уву гьязур апӀурайи уьру хурагнакан узуз чава! – кӀуру. – Гашу йикӀуразу!

Магьа гьаддиз дугъаз Эдум («уьрур») кӀуру.

31Хъа Якьубди дугъаз:

– Дици вуш, узуз яв аьхювал ча! – гъапи.

32– Узу гашу йикӀуразу! – гъапи Исавди. – Узу аьхюнур ву кӀури, узуз дидкан айиб фу вухъа?

33– Гьамусяаьт ху апӀин! – кӀуру Якьубди.

Исавди, Якьуб аьхюнур ву кӀури, ху апӀуру ва чан аьхювалихьан шулу. 34Хъа Якьубди Исавдиз уьлна харарин хураг тувру. Дугъу ипӀуру, убхъуру, хъа гъудужвну гъягъюру. Гьамци Исавди учв сарпирди бабкан хьувалихьна вуйи вижнасузвал улупуру[+].

#### 26


Исакь ва Авимелех

1Ибрагьимдин вахтариъси, гьамусра уьлкейиъ хъана гаш абхъру. Исакь филистимарин паччагь Авимелехдихьна Герариз рякъюъ учӀвру[+]. 2Гьадмуган Исакьдиз РАББИ ачмиш шулу ва кӀуру:

– Египетдиз мягъян. Увуз Узу улупу уьлкейиъ яшамиш йихь. 3Саб вахтназ гьаму ругариин биналамиш йихь. Узу увухъди хьидиза ва уву ужувлакк ккаъдиза. Гьаз гъапиш, яв адаш Ибрагьимдиз туву гаф Узу тамам апӀидиза. Гьаму вари жилар увуз ва яв наслариз тувдиза[+]. 4Завариъ хядаркьан гизаф наслар тувдизавуз. Гьадрариз гьаму вари жиларра тувдиза. Яв насларилантина дюнʼяйин вари халкьариз ужʼвал хьибди[+]. 5Узу мици Ибрагьим Узухъ хъпехъури Йиз табшуругъар, Йиз къанунар, Йиз къайдйир – вари Узу гъапиб тамам апӀури гъахьиган апӀурайиб вуйиз.

6Гьамци Исакь Герариз яшамиш хьуз гъягъюру. 7Душван адмийири дугъхьан чан хпирикан гьерхиган, Исакьди думу йиз чи вуйиз гъапнийи, гьаз гъапиш дугъаз: хпир вуйиз пуз гучӀ гъабхьнийи, фицики успагьи Ребекайин кӀуллан учв йивну йикӀур кӀури фикир гъапӀнийи[+]. 8Саб хайлин вахтарилан гьаци улдариан гъилигу филистимарин паччагь Авимелехдиз Исакьди Ребекайихъди ккунивалар апӀури рябкъюру. 9Хъа паччагьди Исакьдиз чахьна дих дапӀну дугъхьан гьамци гьерхру:

– Думу дишагьли яв хпир вуявки?! Думу чи вуйиз кӀури гьаз гъапунва?

– ГучӀ гъабхьунзуз, – кӀуру Исакьди, – гьадгъван кӀуллан узу йивну йикӀур кӀури.

10– Уву учкан гьапӀрава? – гъапи Авимелехди. – Хъа сар кас яв хпирихь дахънийиш, учу гунгьиъ итуйваки!

11Хъа Авимелехди чан халкьдиз гьамциб буйругъ тувнийи: «Исакьдик ва дугъан хпирик кучуриз аьжал гьадабтӀну ккунду».

12Гьадму гьюкуматдиз удучӀвну гъафи Исакьди рузи убзуз хъюгънийи. РАББИЙИ думу ужувлакк ккаънийи ва думу йисан Исакьди варж ражари артухъ ризкь ккадабцӀнийи.

13Исакь девлетутӀан девлету шулайи. Дугъан девлет гьадмукьан гизаф шулуки, думу кьадарсуз заан шулу. 14Дугъахъ мал-марччлин лижарна бегьем гъаравшар хъайи. Филистимар дугъʼин бахил шулу. 15Ва, чан адаш Ибрагьимдин вахтна дугъан лукӀари гъийиркку вари гъуйир филистимари ругар ахьну ацӀру[+]. 16Авимелехдира Исакьдиз кӀуру:

– Уву удучӀвну гъарах. УчутӀан уву гизаф кьувватлу гъахьунва.

17Исакь дилин Герар дерейиз удучӀвну гъягъюру. 18Дугъу, чпин адаш Ибрагьимдин вахтари гъийиркку ва Ибрагьим йикӀбалан кьяляхъ филистимари ругар ахьну ацӀу гъуйир таза алауз хъюгъру. Дугъу гъуйириин сифте Ибрагьимди иливу ччвурар иливнийи. 19Исакьдин лукӀари дерейиъ гъуйи йибккурайиган, дурариз шид утӀубчӀвнийи. 20Герар марччлихънари Исакьдин марччлихънарихъди: «Му ичуб шид вуйич!» – кӀури гьюжатар апӀуз хъюгъру. Му гъуйин кӀуллан гьюжатар гъахьивализ лигну, дидиз Эсек («гьюжат») гъапнийи. 21Исакьдин гъаравшари жара гъуйи гъийибккнийи ва дидин кӀулланра гъалмагъалар гъахьнийи, хъа дидиз Ситна («гъалмагъал») гъапнийи. 22Гьадмуганра Исакьди чан бина хъана тинаси алдабгънийи ва сабсана гъуйи гъийибккнийи. Сарун мидин кӀуллан гьюжатар гъитӀирккундайи. Исакьди мидиз: «Аьхирки, РАББИЙИ ухьуз гьаму ругариин артмиш хьуз ачухъ чӀурар багъиш гъапӀну» дупну Рехувут («ачухъ чӀур») кӀуру ччвур тувнийи.

23Хъасин Исакь Беэр-Шевайиз гъафнийи. 24Сабпи йишван дугъаз душваъ РАББИ ачмиш гъахьнийи.

– Узу, яв адаш Ибрагьимдин Заанур, вуза, – гъапи Дугъу. – ГучӀ мапӀан, Узу увухъди хъаза. Йиз лукӀ Ибрагьим бадали, Узу уву ужувлакк ккаъдиза ва яв насил гизаф кьадар апӀидиза.

25Исакьди гьадму йишвʼин гъурбан апӀрушв тикмиш апӀуру, ва РАББИЙИЗ икрам дапӀну чан бина ккатӀабццуру, хъасин дугъу чан лукӀарихьди гъуйи йибккуз гъитру. 26Гьадмуган дугъахьна Герариан чан насигьятчи Ахузатна чан къушмарин аьхюр вуйи Пихул хъади Авимелех гъюру.

27– Узухьна гьаз гъафунчва? – гьерхру Исакьди. – Узу даккун дапӀну ичв уьлкейиан учву узу адаънийчва аьхир!

28– Увухъди РАББИ хъайиб учуз ачухъди гъябкъюнчуз, – гъапи дурари, – гьаддиз увухъди, ху дапӀну, йикьрар йитӀуз ккундучуз. 29Учу увуз чӀуруб дарапӀганси, увура учуз чӀуруб дарапӀуз пну ху апӀин. Увуз анжагъ гъянибтӀан гъапӀундарча ва мясляаьтниинди деетунчаву. Гьамус РАББИЙИ уву ужувлакк ккаънайир вува![+]

30Исакьди дурариз, ипӀруб-убхърубра гьивну, машквар гъапӀну. 31Гьиринган ухди гъудужвну, дурари чиб-чпин улихь ху апӀуру. Исакьди дурар деетуру, ва дурар мясляаьтниинди гъягъюру. 32Гьадму йигъан гъуйи йибккурайи Исакьдин лукӀар: «Шид гъибихъунчуз», кӀуру хабар хьади дугъахьна гъафнийи. 33Дугъу гъуйиз Шева («ху апӀуб») кӀуру ччвур тувнийи. Гьаддиз му шагьриз гьамусра Беэр-Шева («ху гъапӀу йишван гъуйи») кӀури ими.

34Исакьдин аьхюну бай Исавди, чан ягъчӀвур йис гъабхьиган, чаз хпирди, хеттжви Беэрин риш Эхудит, ва сарсана хпир, хеттжви Элундин риш Басемат, гъадагъуру[+]. 35Дурариккан Исакьдизна Ребекайиз мумкин кӀуруб адайи.

#### 27


Якьубдиз кучӀлиинди берекетна ирс рубкьуб

1Исакьди, учв кьаби гъахьиган, ва уларин акв зяиф дубхьну, кур гъахьиган, чан аьхюну бай Исавдиз чахьна дих дапӀну кӀуру:

– Я йиз бай!

– Гьай! – пну жаваб тувру адашдиз бали.

2– Магьа узу сарун кьаби гъахьунзу ва фила йикӀурушра аьгъдарзуз. 3Гъадабгъну яв чӀимир, чӀурариз душну узуз чӀурдин фукӀа-мукӀа дибисну хьади гъач[+]. 4Дидкан узуз ккуни ицциб гьязур апӀин ва узуз ипӀуз аьбкъин. Узу йикӀайиз, увуз, РАББИЙИКАН берекет хьуб ккун дапӀну, йиз ирснан эйси апӀидизаву.

5Исакьди чан бай Исавдиз кӀурайи гафар, дурарихъ хъебехънайи, Ребекайиз гъеерхьнийи. Исав чӀурариз хюрчаз гъушиган, 6Ребекайи бицӀину бай Якьубдиз гьамци кӀуру:

– Яв чвуччвуз, Исавдиз, ичв адашди гъапиб гъеебхьунзуз. 7Дугъу дугъаз: «ЧӀурдин фукӀа-мукӀа дубхну, йиз ккуни хураг гьязур апӀин. Узу ипӀидиза ва узу йикӀайиз, увуз, РАББИЙИКАН берекет хьуб ккун дапӀну, йиз ирснан эйси апӀидизаву», – гъапну. 8Гьамус, йиз бай, увуз кӀурайи йиз гафарихъ хъебехъ. 9Лижягъна душну кьюб ужударстар мудрар гъядягъну гъач. Узу яв адашдиз дурарикан чаз ккуни ицциб гьязур апӀидиза, 10хъа уву думу яв адашдихьна хьади гъягъидива, дугъу ипӀиди ва чав йикӀайиз увуз, РАББИЙИКАН берекет хьуб ккун дапӀну, чан ирснан эйси апӀидиву.

11Якьубди чан дада Ребекайиз кӀуру:

– Йиз чве Исав чӀар алир ву, хъа узу – алдрур. 12Нагагь дупну дугъу узук кучиш гьапӀза? Хъа дахъ, берекетнан ерина узу йиз кӀулʼина бала гъазанмиш дапӀну!

13Хъа дадайи дугъаз гъапи:

– Гъит думу бала узуз гъядябхъри, йиз бай, уву анжагъ узу кӀурайибдихъ хъебехъ: гъарах, хьади гъач.

14Думу мудрар хуз гъягъюру; чан дадайихьна хуру, хъа дадайи дурарикан, адашдиз ккуни ицциб гьязур апӀуру. 15Хъасин Ребекайи чан хулаъ айи аьхюну бай Исавдин ужударстар палтар бицӀину бай Якьубдиин алахьуру. 16Якьубдин хилариланра гардандилан мудрарин гъидкьар илдижуру, 17ва чав гьязур гъапӀу иццибна уьл дадайи чан балин хилиъ ивру. 18Хъа Якьуб чан адаш айишвазди учӀвру ва дугъу кӀуру:

– Я адаш!

– Гьай, йиз бай, – кӀуру дугъу, – уву фунур вува?

19Якьубди чан адашдиз кӀуру:

– Узу Исав вуза, яв сарпир. Узу уву гъапибси гъапӀунза. Гъудужвну, ахниин деъ ва гьаму ипӀин, хъасин узуз РАББИЙИКАН берекет хьуб ккун апӀин. 20Хъа Исакьди чан бализ кӀуру:

– Гьамкьан ухди хюрч бисуз фици хъуркьунва, йиз бай?

– Яв Заанур РАББИЙИ узуз кюмек гъапӀиган, – кӀуру Якьубди.

21– Багахьнаси гъач, йиз бай, – кӀуру Исакьди Якьубдиз, – гьеле кучзавук, йиз бай Исав уву вуш аьгъю апӀурза.

22Якьуб чан адашдихьнаси гъюру ва дугъу дугъак хилар кучру ва кӀуру:

– Дих – Якьубдинуб, хъа хилар – Исавдиндар…

23Якьубдин хилар Исавдиндарси чӀарарихьди элеркнайиган, Исакьдиз думу аьгъю гъахьундайи ва гьаддиз дугъу Якьубдиз РАББИЙИКАН берекет хьуб ккун апӀуру.

24– Уву йиз бай Исав дарнахъа? – гьерхру дугъу Якьубдихьан.

– Вуза, адаш, – пну тасдикь гъапӀу дугъу.

25Хъа Исакьди гъапи:

– Ча яв хюрч, йиз бай, ипӀурза, хъа увуз, РАББИЙИКАН берекет хьуб ккун дапӀну, йиз ирснан эйси апӀидизаву.

Якьубди чпин адашдиз ипӀрубна чяхир туву. ИпӀуб-убхъуб гъапӀхъан, 26Исакьди гъапи:

– Минаси гъач, узуз мак апӀин, йиз бай.

27Якьуб багахь духьну адашдиз мак апӀуру ва, дугъан ккурттарин ниъ гъафири, Исакьди дугъаз гьамцдар гафариинди РАББИЙИКАН берекет хьуб ккун апӀуру:

Йиз балин ниъ –

РАББИЙИ ужувлакк ккаънайи хутӀларин ниъ ву.

28Гъит увуз Заанури

завариан чиг багъиш апӀри,

жилин мейва ва булди уьлна чяхир.

29Гъит халкьар увухъ лихри,

миллетар яв улихь ис ишри.

Гъардшарин зиин агъа хьидива,

яв дадайин баяри увуз икрам апӀиди.

Увуз чӀуруб ккун апӀрудар балайикк ккахъди;

увуз ужʼвал ккун апӀрудар ужувлакк хьиди!

30Исакьди Якьубдиз РАББИЙИКАН берекет хьуб ккун апӀбан кьяляхъ, Якьуб чан адашдихьан гьудучӀвубси, дугъан чве Исав хюрчʼан хъуркьру. 31Дугъу ицциб гьязур дапӀну чан адашдиз хуру ва кӀуру:

– Гъудужв, йиз адаш, уву узу адашʼвалин ужувлакк ккаъбан бадали, яв балин хюрч ипӀин.

32Исакьди, Исавдин адашди дугъхьан гьерхру:

– Фуж вува?

– Узу яв бай, яв сарпир, Исав вуза, – кӀуру дугъу.

33Исакьдин жан бегьем гукӀни гъабхьи ва гъапи:

– Хъа фуж вуйи думу, хюрч дубхну, уву гъяйиз узуз гьивур? Узу гьадму йиз ужувлакк ккаъунза, аьхир, гьаддиз сарун думунур ужувлакк шулу. Думу кьяляхъ апӀуз шлу ляхин дар!

34Му гафар гъеерхьу Исавди зарбди ва дердлуди гьарай апӀуру, хъа чпин адашдикан:

– Я адаш, узура яв ужувлакк ккаъ! – кӀури тӀалаб апӀуру.

35– Гьадму гъафир яв чве вуйи, – кӀуру Исакьди, – ва аьмалдарвалиинди яв берекет гьадгъу гъадабгъну.

36– Гьаддиз дугъаз Якьуб[*] дупнадаринхъа! Кьюб кӀуру ражари узу тӀублан гъапӀну дугъу! – кӀуру Исавди. – Сифте йиз аьхювал тадабгъну, хъа гьамус – узуз вуйи берекетна ирс! Белки увуз хъана сабсан берекетна ирс ашул[+]?

37– Узу дугъкан яв агъа ктаунза, – гъапи Исакьди, – вари багахьлуйир дугъан лукӀар гъапӀунза, уьлра чяхирра гьадгъваз тувунза. Узхьан увуз фу апӀуз шул кӀурва, йиз бай?

38– Я адаш, – гьерхру Исавди чан адашдихьан, – саб берекетна ирстӀан адари? Узузра берекетна ирс ккун апӀин, адаш!

Исав зарбди ишуру.

39Хъа Исакьди дугъаз гьамци кӀуру:

– Яв хал ярхла хьибди

мянфяаьтлу жилихьан,

заълан вуйи заварин чиграхьан.

40Уву туриинди яшамиш хьидива ва,

яв чвуччвуз гъуллугъ апӀури хьидива.

Хъа уву къаршу гъудужвган,

яв гардандиан дугъан гьалкъа идипидива[+].


Харрандиз Якьуб гьергуб

41Исавди, чпин адашдин берекетна ирс гъардши чахьан гъадабгъган, Якьубдикан яман хъял апӀуру. «Йиз адашдихъ ишру йигъар гъюра, – чакна кӀуру Исавди, – хъа гьадмуган узу йиз чве Якьуб йивну йикӀидиза». 42Ребекайикна чан аьхю балин, Исавдин гафар кдитнийи. Хъа дадайи чан бицӀину бализ, Якьубдиз дих дапӀну: «Яв чве Исав уву дарчиди сикин шулдар, – гъапнийи. 43– Гьамус, йиз бай, йиз гафарихъ хъебехъ: тяди Харрандиз, йиз чвуччвухьна, Лавандихьна гьергну гъарах. 44Яв чвуччвун хъял дубгайиз, гьадушваъ яшамиш йихь. 45Яв чвуччвун увʼина вуйи хъял ктубчӀвган ва уву чакан гъапӀуб кӀваълан гьархиган, узу фужкӀа гьаъну дилин уву хъади гъюз гъитдиза. Гьаз вухъа йиз сад йигъан учву кьюридра узхъан хъадагъну?» 46Гьаддиз Ребекайи Исакьдиз гъапи:

– Узу, гьаму хетт шубар алахъхъанмина, уьмрикан рази дарза. Эгер Якьубди чазра хпирди гьаму йишван дишагьли, магьа гьаму хетт шубарикансир сар гъадагъиш, сарун йиз яшамиш духьну гьаз вухъа![+]

#### 28

1Исакьди Якьубдиз дих дапӀну, дугъаз ужʼвал ккун дапӀну, гьамциб насигьят тувру:

– Ханаандин шубарикан фужкӀара швушвди магъадагъан. 2Паддан-Арамдиз, яв абайин – Бетуэлин – хулаз гъарах, ва яв халуйин – Лавандин – шубарикан увуз хпир кадагъ[+]. 3Гъит Кьудратлу Заанури ужувлакк ккаъриву! Гъит Дугъу яв тухум бегьерлу ва артухъ апӀри, увлантина гизаф халкьар артмиш ишри! 4Гъит Дугъу увуз ва яв наслариз, Ибрагьимдиз туву ужʼвал тувривуз. Уву гъурабади яшамиш шулайи му жил, Заанури Ибрагьимдиз багъиш дапӀнайи жил яв хилиъ абхъди!

5Исакьди бай рякъʼин апӀуру. Якьуб арамейжви Бетуэлин бай, Лавандихьна Паддан-Арамдиз гъюру. Лаван, Якьубдина Исавдин дада Ребекайин гъардаш вуйи.

6Исавдиз, Исакьди Якьубдиз ужʼвал ккун дапӀну, думу чаз хпир ктагъуз Паддан-Арамдиз гьаъбакан, Якьубдиз хананей шубарикан швушв макадагъан пубкан 7ва Якьуб чан адашдихъна дадайихъ хъебехъну Паддан-Арамдиз гъягъбакан аьгъю шулу. 8Исавдиз, чан адаш Исакьдиз хананей шубарин маш ккадруваликан аьгъю гъабхьнийи. 9Хъа гьадмуган Исав Исмаилихьна душну, чаз сарсана хпир – Неваютдин чи, Ибрагьимдин бай Исмаилин риш, Махалат гъахнийи[+].


Бет-Элиъ Якьубдин нивкӀ

10Якьуб, Беэр-Шева гъибтну, Харрандиз рякъюъ учӀвнийи. 11Думу саб йишвахьнакьан гъафир, сарун йишв хьпаз дилигну, дийигъуру ва кӀуликк гъван ккивну ахуз дахъру. 12Дугъаз нивкӀукди, жилилан заварихьнакьан вуйи умбрар ва душвʼан асина-зиина Заанурин малайикар гъяри рякъюру. 13РАББИ зиин дийигъну Якьубдиз кӀуру:

– Узу, яв аба Ибрагьимдин Заанур ва адаш Исакьдин Заанур, РАББИ вуза. Уву дахънайи гьаму жилар Узу увуз ва яв наслариз багъиш апӀидиза. 14Гъумкьан гизаф хьиди яв наслар. Дурар ригъ гьудубчӀву, ригъ алабхъру, кьибла ва кафари терефаризди рагъиди. Увлантина ва яв насларилантина дюнʼяйин вари халкьариз ужʼвал хьибди[+]. 15Аьгъю йибхь, Узу увухъди хьидиза. Уву наанди гъушишра, Узу уву уьрхюри хьидиза. Узу уву думу Ханаан уьлкейиз кьяляхъ апӀидизаву, уву ялгъузди гъитидарза. Йиз туву гафар вари тамам апӀидиза.

16НивкӀʼан хъергу Якьубди:

– Дугъриданра РАББИ гьаму йишвʼин ал; хъа узуз мидкан аьгъюдикьан дайзуз! – гъапи.

17– Му йишв фукьан гучӀ шлу йишв ву! – гъапи гукӀни гъахьири. – Му йишв Заанурин хал, аьршарин урнар ву!

18ГвачӀнин ухди Якьуб гъудужвну, чан кӀуликк ккиву гъван гъадабгъну, думу гирамиб ва лишанлуб вуди дубсру ва дидин зиин ччим улубзуру[+]. 19Дугъу думу йишваз, гьеле думу шагьриз Луз кӀури ашра, Бет-Эл («Заанурин хал») кӀуру ччвур тувру[+]. 20Хъа Якьубди гьамци дупну ху апӀуру:

– Эгер Заанур узухъди гъашиш ва узу гьаму рякъяриъ гъюрхиш, ипӀуз уьл ва жандиина палат тувиш,[+] 21узу мясляаьтниинди йиз адашдин хулаз кьяляхъ хътакуз кюмек гъапӀиш, РАББИ йиз Заанур хьиди. 22Хъа му узу гирамибди гъван дубсу йишв Заанурин хал хьибди. Уву узуз багъиш апӀру варибдикан Увуз йицӀубпи пай туври хьидиза[+].

#### 29


Якьуб Лавандихьна гъюб

1Якьубди рякъ давам апӀуру ва ригъ гьудубчӀвру терефнан халкьарихьна гъюру. 2Душван чӀуру хутӀлиъ дугъаз гъуйи рябкъюру. Дидин гъвалахъ шубуб лиж марччар хъайи, гьаз гъапиш думу гъуйдиан дурариз убхъуз шид адабгъуйи. Гъуйи аьхю гъванди элебкнайи. 3Марччлихънар уч гъахьиган, сатӀиди гъван илдипуйи, марччариз шид тувуйи ва хъана элебкуйи.

4– Наънан вучва, гъардшар? – гьерхру Якьубди дурарихьан.

– Харрандиан вуча, – гъапи дурари.

5– Учвуз Нагьорин хтул Лаван аьгъюр вуйчвуз? – гьерху дугъу.

– Аьгъячуз, – гъапи дурари.

6– Фици ву думу? – гьерху Якьубди.

– Ужуйи ву, – жаваб туву дурари. – Гьатмагьа, марччарра хъаъну, дугъан риш Рахилра гъюра мина.

7– Марччар уч апӀуз вахт дубхьнадар, – гъапи Якьубди марччлихънариз, – хъябяхъдиз гизаф вахт ими. Шид тувну, лиж чӀурдиина хъапӀай.

8– Вари лижар уч дархьиди учу гъван алдабгъури шулдарча. Вари уч гъахьиган гъван алдабгъидича ва марччариз шид тувдича, – гъапи дурари.

9Дурари гафар апӀури имиди, чпин адашдин марччарин лиж хъапӀну, Рахилра хъуркьу. Чпин марччарихъ хъайир гьадму риш вуйи. 10Якьубдиз, чан халуйин риш Рахил гъяркъган, гъуйдиин али гъван алдабгъну, марччариз шид тувру. 11Хъа, Рахилиз мак гъапӀури Якьубдихьан шадвалин ишбан гьарай тадабхъуру 12ва дугъаз, яв адашдин багахьлу, Ребекайин бай вуза кӀуру. Рахили, жаргъури душну, мидкан чпин адашдиз ктибтуру.

13Чан хтул, Якьуб гъафибдикан гъеебхьу Лаван, чӀатинди утӀурччвуру, думу хабаъ тӀаъру, мак апӀуру ва думу хулаз хъади гъюру. Якьубди дугъаз варибдикан ктибтиган, 14Лаванди дугъаз:

– Уву узусир вува, йиз йиккна ифи вува! – гъапи.


Якьубди швушв хуб

Саб ваз гъябгъбалан кьяляхъ, 15Лаванди дугъаз гъапи:

– Гьамус уву йиз багахьлу ву кӀури, уву узухъ чӀанади лихуз буржлу дарваки. Йип увуз фициб кьимат тувруш.

16Лавандихъ кьюр риш хъайи; аьхюриз – Лия, бицӀинуриз Рахил кӀуйи. 17Лия уччвудар улар айир дайи. Хъа Рахил успагьи юруш хъайи ва гюрчег маш гъяйи риш вуйи. 18Якьубдиз Рахил ккун духьнайи. Дугъу Лавандиз гъапи:

– Яв бицӀину риш Рахил узуз тувузди, узу увухъ ургуд йисан лихидиза.

19– ГьапӀхьа хъа, – кӀуру Лаванди, – жарариз тувайиз, хъана увуз тувуб ужу ву. Гъуз узухь.

20Рахил бадали Якьуб дугъахъ ургуд йисан лихуру. Хъа думу ургуд йис дугъаз сакьюдар йигъарситӀан гьугъужвундайи – гьаци дугъаз думу риш ккундийи. 21Хъасин Якьубди Лавандиз гъапи:

– Нашияв йиз хпир? Сарун вахт ву дугъан узухъди яшамиш хьуз.

22Думу йишван вари адмийириз дих дапӀну, Лаванди ипӀуб-убхъуб апӀуру. 23Швушв хулаъ тӀаъру вахт гъабхьиган, Лаванди Якьубдихъди хулаъ чан Лия кӀуру риш аъру. Думу дугъахъди шулу. 24Лаванди Лияйиз, дугъахъ лихуз, Зилфи кӀуру чан сар лукӀ-дишагьли тувнийи.

25ГвачӀин гъабшиган, фу лигурва, Якьубдин улихь хьайир Лия ву!

– Уву узкан гьапӀунва? – кӀуру Якьубди Лавандиз. – Узу увухъ Рахил бадали гъилихур дайин? Уву узуз кучӀлар гьаз гъапӀунва?

26– Ич йишвариъ аьхюну риш улихь хьмиди бицӀирнур швуваз туври аьдат дарич. 27Саб гьяфтайин сумчрин йигъар улдучӀвиган, увуз бицӀину ришра тувдихьа, хъа думу бадали уву узухъ ургуд йисансана дилихну ккунду.

28Якьуб рази шулу. Сумчрин гьяфта улдубчӀвиган, Лаванди дугъаз чан риш Рахилра дитру. 29Рахилихъ лихуз, Лаванди дугъаз Билха кӀуру сар лукӀ-дишагьли тувнийи. 30Якьуб Рахилихъдира шулу. Дугъаз думу ЛиятӀан гизаф ккундийи, гьаддиз, Рахил бадали, думу Лавандихъ ургуд йисансана лихуру.


Якьубдин бицӀидар

31РАББИЙИЗ, Лия чан жилириз даккнир вуди дябкъну, думу бицӀидар хуз бегьерлур апӀуру, хъа Рахилин – бегьерсуз[+]. 32Лия гъагъдиъ шулу, дугъаз бай шулу ва дадайи дугъʼин Рувим («йиз дерд гъябкъну») кӀуру ччвур иливуру.

– РАББИЙИЗ йиз дерд гъябкъну, – гъапи Лияйи, – гьамус узу йиз жилириз ккун хьиди.

33Хъасин Лия сабансана гъагъдиъ шулу ва му ражарира дугъаз бай шулу.

– РАББИЙИЗ, узу йиз жилириз ккунир даруваликан гъеебхьну, – кӀуру дугъу, – гьаддиз сарсана бай багъиш гъапӀунзуз.

Лияйи дугъʼин Симеон («гъеебхьну») кӀуру ччвур иливуру.

34Лия сабансана гъагъдиъ шулу ва дугъаз хъана бай шулу.

– Ари гьамус йиз жилир узхьан ярхла хьидар, – кӀуру Лияйи, – фицики узу дугъаз шубурпи байра гъахунза!

Мугъʼин Левий («багахь хьиди») кӀуру ччвур иливуру.

35Лия хъана гъагъдиъ шулу ва дугъаз сарсана бай шулу.

– Гьамус РАББИЙИН тяриф апӀидиза! – гъапи дугъу, ва дадайи бализ Ягьуда («тяриф апӀуб») пну ччвур тувнийи.

Мидхъан Лияйиз бицӀидар шули гъахьундар.

#### 30

1Хъа Рахил, чахьан Якьубдиз бицӀидар хуз даршулайиб рябкъюри, чан чуччʼин бахил шулу.

– Узуз бицӀидар ча, – кӀуру дугъу Якьубдиз, – дарш узу йикӀуру!

2Хъа хъял кубчӀву Якьубди Рахилиз кӀуру:

– Узу увуз бицӀидар тутруврайи Заанур вуйинхъа?

3– Магьа йиз лукӀ Билха, – кӀуру Рахили, – гьадгъвахъди дахъ, гъит дугъу узуз бицӀир хри. Гъадгъвалантинакьана узухъ бицӀидар ишри! 4Рахили чан лукӀ дишагьли Билха чан жилириз лукӀ-хпирди тувру. Якьуб гьадгъвахъди шулу. 5Билха гъагъдиъ шулу ва дугъу Якьубдиз бай хуру.

6– Заанури гьякьлуди диван гъапӀну ва, йиз ккарагуб деебхьну, бай тувунзуз, – кӀуру Рахили.

Гьаддиз Рахили бализ Дан («диван») кӀуру ччвур тувру.

7Билха хъана гъагъдиъ шулу ва дугъу Якьубдиз сарсан бай хуру.

8– Кьувватлуди узу йиз чуччухъди женг гъубхунза, – кӀуру Рахили, – ва думу ккагъунза!

Рахили дугъаз Нефталим («женг») кӀуру ччвур тувру.

9Чан нубатнаъ Лияйи, чаз сарун бицӀидар шулдариз пну фикир дапӀну, чан лукӀ Зилфи Якьубдиз лукӀ-хпирди тувру. 10Зилфийира, Лияйин гъаравашди, Якьубдиз бай хуру.

11– Бахт гъилибхнийиз! – гъапи Лияйи ва гьаддиз бализ Гад («бахт») кӀуру ччвур туву. 12Зилфийи Якьубдиз кьюрпи бай хуру. 13– Узу бахтлу вуза! – гъапи Лияйи. – Шадвал гъурубкьур пиди узуз хпари!

Гьаддиз Лияйи бализ Ашер («шадвал») кӀуру ччвур тувру.

14Дяхнарин игнарин вахтна хутӀлариинна гъушу Рувимдиз мандрагор[*] кӀуру кьабар дихъуру ва дурар чан дада Лияйиз хуру. Хъа Рахили чан чи Лияйиз:

– Яв бализ гъидихъу гьадму мандрагорар узуз чава, – кӀуру.

15– ЦӀиб вуйвуз, йиз жилир тадагъунва, гьамус йиз бализ гъидихъу мандрагорариинара хаин шулайва? – гъапи Лияйи.

– Гьадму мандрагорар узуз тувиш, гъит гьаму йишван жилир увухъди дахъри, – пну Рахили гаф туву.

16Хябяхъган Якьуб хутӀлилан гъюрайиган, дугъан улихьинди Лия гъюру ва:

– Ахъли уву узухьна гъюзди, узу уву йиз балин мандрагорарихъ гъадагъунзаву, – гъапи Лияйи.

Думу йишван Якьуб Лияйихъди шулу. 17Лияйин ккарагуб Заануриз ебхьуру ва дугъу Якьубдиз хьурпи бай хуру.

18– Заанури узуз, йиз лукӀ дишагьли йиз жилириз, мажбур духьну, узу тувиган, гьамциб пешкеш гъапӀунзуз, – гъапи Лияйи.

Гьаддиз дугъу балʼин Иссахар («пешкеш») кӀуру ччвур иливнийи.

19Лия хъана гъагъдиъ шулу ва Якьубдиз йирхьурпи байра хуру.

20– Бегьем багъишар гъапӀунзуз Заанури! – гъапи дугъу. – Гьамускьана жилири узуз гьюрмат апӀуршул, фицики узу дугъаз йирхьур бай гъахунза! – гъапи Лияйи.

Бализ дугъу Забулун («гьюрмат») кӀуру ччвур тувнийи.

21Хъасин Лияйи риш хуру, Лияйи дугъʼин Дина кӀуру ччвур иливуру.

22Заануриз Рахил кӀваълан душнадайи, дугъан ккарагбар дерехьди имдайи ва гьаддиз дугъазра бицӀидар шлуси апӀуру. 23Рахил гъагъдиъ шулу, бай шулу, хъа дугъу:

– Заанури узу аьйибнаккан ккадаунзу, – кӀуру.

24Дугъу балʼин Юсуф («артухъди туври») кӀуру ччвур иливуру ва: «Гъит РАББИЙИ узуз сарсана бай туври!» – кӀуру.


Якьубди чан девлет артухъ апӀуб

25Юсуф бабкан хьплан кьяляхъ Якьубди Лавандиз гъапи:

– Узуз, йиз ватандиз хулаз кьяляхъ гъягъюз ихтияр тува. 26Узухъди гъягъюз йиз веледаризра, йиз хпаризра ихтияр тув, фицики гьадрар бадали узу увухъ гъилихунза. Узу увухъ фукьан зегьмет гъизигнуш увуз ужуйи аьгъявуз!

27– Узухьна рягьимлу йихь, узухъ хъебехъ! – кӀуру дугъаз Лаванди. – Уву бадали РАББИЙИ Чан ужʼвал узузра улупруб фал ккипган аьгъю гъабхьунзуз. 28Йип узуз, узхьан фициб кьимат ккундувуз?

29– Узу увухъ фици гъилихнуш ва увухъ фукьан лижар хъиршнуш, увуз ужуйи аьгъявуз. 30Узу гъяйиз сакьюдартӀан даяв, хъа гьамус лиг фукьандар духьнаш! Рябкъюрайвуз, узу гъюбʼинди Заанури увуз фукьандар тувнаш! Узу йиз хизандихъ фила лихуз ккайир ву? – гъапи Якьубди.

31– Гьан, йип, фициб гьякъи тувзавуз? – гьерхру Лаванди.

– Узуз увкан фукӀара ккундарзуз, – жаваб туву Якьубди. – Яв мал-къара уьбхюз гьамусдихъантинара узу рази вуза, – аммаки увкан йиз саб тӀалаб айиз. 32Узухьди, яв вари мал-къарайилан илтӀикӀуз гъитну, дураригъян узузди, цӀаруна тӀюрхъяр кайи вари марччар, кӀару ччилар, цӀаруна тӀюхъяр кайи вари цӀигьар гъядягъюз гъит. Ари гьадрар гъит лихбан йиз кьимат ишри. 33Уву узуз тувру гьякъи узу дюзди гъадабгъури аш-адарш увхьан ккуни вахтна аьгъю апӀуз хьибдивухьан. Эгер йиз лижягъ цӀару дару ва тӀюхъяр ктру марччар-цӀигьар, ясана кӀару дару ччилар гъяди гъашиш, узу дурар увхьан гьитӀикӀу гьисаб ибшри.

34– Ибшри, – гъапи Лаванди, – уву кӀурубси ибшри!

35Гьадму йигъан Лаванди тӀюхъяр кайи вари кьунарна цӀигьар ва кӀару вари ччилар гъядягъну чан баярихьна тувру, 36хъасин дурар Якьубдихьан шубуд йигъан ккадапӀру рякъюн манзилназ ярхла вуди гьаъру.

Хъа Якьуб учв Лавандин имбу мал-марчч уьбхюри гъузру. 37Якьубди гъавахдин, миндал гьарин ва чинарин тӀулар кадатӀну, дурарилан цӀаруди рябкъруси гал алдабхъуру. 38Дугъу тӀулар марччари шид убхъру латариъ штук, шид убхъуз гъафи цӀигьариз рякъбан бадали кахьру. Думу вахт цӀигьар кьунакк ва марччар якъракк ккайи вахт вуйи. 39Кьунариккна цӀигьар гьадму цӀару тӀуларин улихь гъяри шуйи, гьаддиз бабкан шлу мудрарра цӀарудар, тӀюхъяр кайидар ва леке кайидар шуйи. 40Якьубди чан марччар Лавандиндариз рякъруси, гьадгъван цӀаруна кӀару марччариз лигруси дерккуйи. Гьамци дугъахъ чазди вуйи марччарин лижар хъиршуйи ва дурар Лавандиндарихьан жаради уьрхюйи. 41Аьхю ва сагъи марччар-цӀигьар якъар-кьунарикк гъяруган, шидʼина гъафи дурарин улихь Якьубди цӀару тӀулар латʼин элерчуйи. 42Хъа зяифдар якъракк ккайиган, дугъу цӀару тӀулар илирчдайи. Гьамци зяифдар Лавандиз шуйи, хъа сагъидар – Якьубдиз.

43Якьубдикан кентхуда гъахьнийи. Дугъахъ марччар-цӀигьарин сюрйир, лукӀар вуйи гизаф жиларна хпар, девйирна дажйир гъахьнийи.

#### 31


Якьуб Лавандихьан гьергуб

1Якьубдиз Лавандин баяри чакан «девлетлу духьна» кӀурайиб ва: «Якьубди ихь адашдихьан вари тадабгъну! Ихь адашдилантина му гьамкьан девлетлу гъахьир ву!» – кӀурайиб ебхьуру. 2Якьубдиз чазра Лаван чахьинди жараси лигуз хъюгънайиваликан аьгъю дубхьнайи. 3Хъа РАББИЙИ Якьубдиз гъапи:

– Яв уьлкейиз, яв багахьлуйирихьна кьяляхъ гъарах. Узу увухъди хьидиза.

4Якьубди Рахилизна Лияйиз чан сюрйирин бина айи чӀураризди гъач йипай кӀури чархачи гьаъру. 5Хъасин Якьубди дурариз гъапи:

– Узуз рябкъюрайиси, ичв адаш узухьинди жараси лигуз хъюгъна. Аммаки йиз адашдин Заанур узухъди хъазухъ. 6Учвузра аьгъячвуз: ичв адашдихъ узу йиз вари юкӀв хъипну, кӀваантӀан лихури гъахьунза, 7хъа дугъу узуз кучӀлар апӀури гъахьну ва йицӀуб ражари йикьрар гьюдюхну. Анжагъ Заанури, дугъахьди узуз чӀуруб апӀуз гъитундар. 8Ичв адашди узуз: «Яв лихбан кьимат цӀарудар ишри», – гъапиган, вари мал-къара цӀаруди бабкан шуйи. Хъа: «Яв кьимат тӀюхъяр кайидар ишри», – гъапиган, вари мал-къара тӀюхъяр кайидар шуйи. 9Магьа гьамци Заанури, ичв адашдин сюрйир йиз хилиъ ивну. 10Саб ражари, маларра марччар жердариккра якъарикк ккайиган, нивкӀукди узуз, цӀигьарихьна гъярайи вари кьунар цӀарудар, тӀюхъяр кайидар ва леке кайидар вуди гъяркънийзуз. 11«Я Якьуб!» – нивкӀукди Заанурин малайикди[*] дих гъапӀунзуз. Узу: «Гьай!» – гъапиза. 12Хъа дугъу гъапизуз: «Лиг, цӀигьарихьна гъярайи вари кьунар цӀарудар, ясана тӀюхъяр кайидар ва леке кайидар ву. Увуз Лаванди апӀурайиб вари рябкъюразуз. 13Фицики Узу Бет-Элиъ увуз гъяркъю Заанур вуза, хъа увура гьадушваъ, гирамивалин лишан вуди ччим гъвандиин улубзну Йиз улихь ху гъапӀунва. Гъудужв, гьаму уьлкейиан удучӀвну яв багъри ватандиз гъарах»[+].

14Рахилина Лияйи Якьубдиз гьамциб жаваб туву:

– Ич адашдин хулак ясана ирснак сарун ич пай кимдар. 15Дугъу учу жарадарси гьисаб апӀура. Дугъу учу масу тувну, хъа учухъ гъурубкьу вари мутму хътипӀну. 16Гьаци вуйиган, Заанури ич адашдихьан тадабгъу вари мутму ухьуз ва ихь веледариз шула. Гьаддиз увуз Заанури фици кӀураш, гьаци апӀин.

17Якьубди бицӀидарна чан хпар девйириин илитуру 18ва Паддам-Арамдиъ чав гъазанмиш гъапӀу вари мал-мутму уч дапӀну, Ханаандиз, чан адаш Исакьдихьна, гъягъюру. 19Думу вахтна Лаван марччар ултӀукъуз душнайи, хъа Рахили чан адашдин хулан бутар[*] чахьди гъадагънийи.

20Гьамци Якьубди, учв удучӀвну гъяруваликан гьич фукӀара дарпиди, арамейжви Лаван алдатмиш гъапӀнийи. 21Думу Лавандихьан чан вари девлет хьади гьудучӀвну гъушнийи. Ефрат ниркан кудучӀвну, Якьуб Галаад дагъларизди рякъюъ учӀвнийи.


Лавандинна Якьубдин йикьрар

22Шубуд йигълан Лавандихьна, Якьуб удучӀвну гъушну кӀуру, хабар гъабхуру. 23Лаванди чан багахьлуйир уч апӀуру ва Якьубдихъ хъергру. Ургуд йигълан думу Якьубдихъ Галаад дагълариъ хъуркьру. 24Хъа гьадму йишван, арамейжви Лавандиз Заанур ачмиш шулу ва:

– Лиг гьа, Якьубдиз фукӀара мапӀан! – кӀуру.

25Лаван магьа Якьубдихъ хъуркьнийи. Якьубди чан бина дагълариъ ккатӀабццнайи. Лаванра чан багахьлуйирихъди Галаад дагълариъ дийигъу. 26Хъа Лаванди Якьубдихьна дуфну кӀуру:

– Уву гьапӀрава? Уву узу алдатмиш гъапӀунва! Йиз шубар, дявдиъ гъидису йисирар вуйиганси, хъади гьергунва аьхир! 27Узуз саб гаф-чӀал дарпи гьаз гъушунва? Узуз фукӀара дарпиди узу алдатмиш гъапӀунваки! Уву шадди мяълийирна дафна чюнгюр хъади гьаъдийзаву, 28хъа уву узухьди йиз шубаризна худлариз макаркьан апӀуз гъитундарва. Ахмакь ляхнар гъапӀунва. 29Узхьан учвуз ужуйи жаза тувуз шуйзухьан, хъа сан узуз ичв адашдин Заанури гьамци гъапунзуз: «Лиг гьа, Якьубдиз фукӀара мапӀан!» 30Гьа баладар, – давам гъапӀу Лаванди, – яв багъри хулахъ тямягь гъабхьир узхьан гъушунва, хъа йиз хулан бутар гьаз гьитӀикӀунва?

31– Яв шубар уву узхьан кьяляхъ тадагъур кӀури гучӀ гъабхьунзуз, – кӀуру Якьубди. 32– Хъа яв хулан бутар учухь шлихь гъидихъиш, гьадму чӀивиди гъузидар! Гъит ихь багахьлуйир шагьидар ишри: учухь хьайиб вари рибгъ, явуб – гъадабгъ!

Рахили хулан бутар гьитӀикӀнайибдикан Якьубдиз аьгъдайи. 33Лаванди, Якьубдин, Лияйин ва кьюбиб гъараваш дишагьлийирин чадрар асккан-заан гъапӀу, амма фукӀара бихъдар. Лияйин чадриккан ккудучӀвур, думу Рахилин чадриккна гъушу. 34Рахили, кӀуруш, хулан бутар гъадагъну девейин пирпйирин кӀанакк ккивру, хъасин пирпйирин зиин учвра деъру. Дугъан адашди Рахилин чадурра гъирибгъу, амма фукӀара абгуз гъабхьдар. 35Хъа Рахили адашдиз гъапи:

– Йиз агъайиз, узхьан, ихь аьдат вуйиси, гъудужвуз шуладар кӀури, узкан ккимидиси дарибшри, хпарин аьдати уьзри ккагънайир вуза.

Лаванди варишвар ккиригънушра, дугъаз хулан бутар гъидихъундайи. 36Гьамус хъял кади алархьуз Якьубдин нубат вуйи:

– Гьан, йиз тахсир фтиъ аш йип, узу увуз фу гъапӀну уву узухъ хъчӀарккуз? 37Уву йиз вари мутму ккирибгъунва, явуб фу гъибихъунвуз? Гьан улуп, гъит ихь багахьлуйири чпин кӀуруб йипри! 38Къад йисан узу увухъ гъилихунза, му арайиъ гьич саб марччли я ччил, цӀигьру – мудур ктипнийинхъа? Узу яв лижгъян якъар гъитӀундарзаяв! 39Эгер нахшрари мал-къара пуч гъапӀишра, узу увухьна гъячӀюбгъюб гъабхундайза. Увуз гъабхьи зарар узу йиз марччариинди ккебкуйзавуз. Йигъну гъабхьиб, йишвну гъабхьиб – сабдизра дилигди, уву узкан гъудубгуб ктабгъуйва. 40Йигъну манишну уркъурийзу, йишвну – аьхълушну, ул иливдайза! 41Къад йисан узу увухь гъахьунза. ЙицӀиюкьуд йисан яв шубар бадали увухъ гъилихунза, йирхьуд йисан – яв мал-марччлихъ, хъа уву йицӀуб ражари ихь дапӀнайи йикьрар гьюдюхюнва! 42Хъа эгер йиз адашдин Заанур – Ибрагьимдин Заанур ва Исакьди икрам апӀурайи Заанур – узухъди хътайиш, узу фукӀара хьтарди утӀурккуйва. Хъа Заануриз узуз кайи гиран ва йиз жафа рябкъюра: гьаддиз сан Думу узхъанди хъюгънади гъахьну!

43Хъа Лаванди Якьубдиз гьамци жаваб тувру:

– Аьхирина аьхир, мурар йиз шубар вуйиз, йиз – худлар, йиз – мал-марчч. Увуз мушвахь рябкъюрайиб вари йизуб вуйиз. Узу йиз шубариз гиран ктапӀур кӀурайва? Ясана худлариз? 44Гъач йикьрар йитӀидихьа ва гъит думу йикьрар ухьуз шагьид ишри.

45Гьадмуган Якьубди саб аьхю гъван, гирамиб вуди дубсру,[+] 46хъа чан багахьлуйириз:

– Гъванар уч апӀинай, – кӀуру.

Дурари гъванарин чӀвеъ апӀуру ва дидихъ ипӀуб-убгъуб апӀуру. 47Думу тепейиз Лаванди Егар-Сахадута[*] кӀуру, хъа Якьубди – Гал-Эд[*] кӀуру. 48Лаванди гъапи:

– Му тепе ихь йикьрарин шагьид ибшри.

Гьаддиз му тепейиз Гал-Эд кӀуру. 49Гьацира му тепейиз Мицпа «гъаравулвалин йишв» гъапи, фицики Лаванди гьамци кӀури давам гъапӀу:

– Гъит РАББИ ухьуз, ухьу чиб-чпихьан ярхла айиганра лигури ишри. 50Эгер уву йиз шубариз гиран ктапӀури гъашиш, ясана дурарилан гъайри уву увуз хъа хпар гъахиш, кӀваинди гъибт: ихь шагьид Заанур ву гьа, адми – дар! 51Лиг, – гъапи Якьубдиз Лаванди, – гъванарин гьаму тепена, ихь кьялаъ узу дубснайи гьаму гирами гъван, 52– гьамрар ву ихь йикьрарнан шагьидар. ЧӀуру ният ади узу му тепейин яв терефназди гъягъидарза, ва чӀуру ният ади увура му гирами гъвандихьанра тепейихьан йиз терефназди мягъян. 53Гъит, ихь диванчйирди Нагьорин Заанурна Ибрагьимдин Заанур ишри, яни Якьубдинна Лавандин абйири икрам апӀури гъашидар.

Якьубди чан адаш Исакьдиз Шлихьан гучӀуйиш Гьадгъуинди ху гъапӀу[+]. 54Хъасин Якьубди дагъдиин Заануриз гъурбан хуру ва багахьлуйириз ипӀуб-убхъуб гьивру. ИпӀбалан кьяляхъ дурар, йишв адапӀури, гьадму дагъдиин гъузнийи. 55ГвачӀнинган Лаван, чан шубаризна худлариз макар ва ужʼвал ккун дапӀну, чан йишваз кьяляхъ гъягъюру.

#### 32


Исав рякъюз Якьубдин гьязурлугъʼвал

1Якьубди чан рякъ давам апӀурайиган, Заанурин малайикариз думу алахъуру. 2Дурар гъяркъю Якьубди:

– Му йишв Заанурин дийигъру йишв ву! – кӀуру.

Ва му йишваз Якьубди Маханаим («дийигъру кьюб йишв») кӀуру ччвур туву.

3Якьубди Эдум уьлкейин Сеир жилариина чан чве Исавдихьна хабар хьади апӀури, адмийир гьаъру. 4Якьубди дурариз гьамци йипай кӀуру:

– Йиз агъа Исавдиз, яв лукӀ Якьубди гьамци йип кӀура: «Узу Лавандихь жара йишвариъ гизаф йисари яшамиш гъахьунза. 5Гьамус узуз йицарна дажйир, марччар, лукӀарди жиларна хпар азуз. Узу увуз, йиз агъайиз, гьаму хабар хьади гьаъраза ва миж кайиз уву узуз рягьим улупур кӀури».

6Кьяляхъ гъафи хабарчйири Якьубдиз гъапи:

– Учу яв чве Исавдихьна гъушунча. Думу яв улихьна гъюра. Дугъахъди юкьудварж адмира хъа.

7ГучӀ шулу Якьубдиз, гьапӀруш-гьапӀдарш мюгьтал шулу. Дугъу чан адмийир мал-къара, девйир кьюб йишваз пай апӀуру.

8«Эгер, – фикир апӀуру Якьубди, – Исав саб бинайиин алархьну вари терг гъапӀиш, имбуну бинайиин гъуздари гьергнура чиб уьрхюр». 9Хъа Якьуб ккарагуз хъюгъру: «Я, йиз аба Ибрагьимдин Заанур, йиз адаш Исакьдин Заанур – узуз йиз багъри ругариина гъарах гъапи ва, Узу уву арбаб апӀидизаву гъапи РАББИ![+] 10Узу, Яв лукӀ, Уву узуз улупури гъахьи вафалувализна мердвализ лайикьур дарза. Узу Иордан нирин тинди хилиъ саб маргъ адитӀан гъушур дайза, хъа гьамус узуз мал-мутмуйин кьюб бина азуз. 11Йиз гъардаш Исавдихьан узу уьрх сарун! Узуз яман гучӀ казуз: дугъу, дуфну учу вари, дишагьлийирра бицӀидарра кмиди, йивну йикӀуру! 12Узу уьрхидизаву дупну гаф Тувур Уву дайнахъа! Уву гаф тувундайнахъа йиз насил сан-гьисаб адру гьюлин гъумкьан гизаф хьиди кӀури!»[+] 13Якьубди гьадушваъ йишв адапӀуру, хъа гвачӀниган Исавдиз чан мал-къарайикан багъишар гъядягъюру: 14кьюдварж цӀигь, къаб кьун, кьюдварж марчч, къаб якъ, 15кӀарарра хъайи ва ккудурзурайи сумчӀур деве, ягъчӀвур хюни, йицӀуб йиц, къаб хпи дажи, йицӀуб жили дажи. 16-17Гъядябгъю мал-къара Якьубди, гьар гъварч жа-жаради хъаъну гъяруси, чан лукӀарихьна тувру. Якьубди хъаъну гъярудариз кӀуру:

– Арайиъ саб кьадар манзил ади хъаъну гъарахай. Йиз гъардаш Исав увуз алахъиган, – кӀуру Якьубди хъаъну гъягъру сарпириз, – дугъу увхьан: «Шлин лукӀ вува? Наана гъярайир вува? Шлин мал-къара хъапӀрава?» – пну гьерхдивухьан, 18ва: «Му мал-къара, яв лукӀ Якьубдинуб, йиз агъа Исавдиз багъишди гьапӀнайиб вуйиз, хъа учв, Якьуб, кьяляхъди гъюра», – йип.

19-20– Исав алахъиган «Яв лукӀ Якьуб кьяляхъди гъюра» пуз, лигай, кӀваълан магьапӀанай, – кӀуру Якьубди кьюбпиризра шубубпиризра ва имбуну варидаризра.

Гьамци, улихьди хъаънайи багъишариинди Якьубдин Исав ккарцуз миж кайи. «Хъа, – фикир апӀуру Якьубди, – узу дугъаз ачмиш хьидиза. Белки гьадмуган узу ужуйи къаршуламиш апӀур». 21Хъа Якьуб, багъишар улихьди гьаъну, учв йишвазди бинайиин гъузру.


Якьубдин ччвур Израил хьуб

22Якьуб гьадму йишван гъудужвну, кьюрид чан хпарра, кьюрид чан лукӀ-хпарра ва йицӀисар чан баярра гъитӀиккну, Яббук ниркан ктучӀвуру. 23Дугъу дурар вари ва чаз айи вари мутму, тмуну гъирагъдикинди ктагънийи, 24хъа учв сарди муну гъирагъдихъ гъузнийи. Ва магьа Сар фуж-вуш мугъахъди юкьвяр дисуз хъюгъю. Думу Якьубдихъди ахсрар ккивайизкьан юкьвар дисури имийи. 25Чахьан Якьуб ккагъуз даршлуб аьгъю гъабхьири, Дугъу Якьубдин ликриз жукьвнан йиркк адабхъруганси йивуру, 26хъа Якьубдиз кӀуру:

– Ахсрар ккивну, сарун деет Узу.

– Уву узуз ужʼвал ибшривуз дарпиди деетударзаву, – жаваб туву Якьубди.

27– Яв ччвур фуж вуяв? – гьерхру Тмунури.

– Якьуб, – гъапи дугъу.

28Хъа гьадмуган Тмунури дугъаз гьамци кӀуру:

– Гьамусдихъантина увуз Якьуб кӀури хьидар, хъа – Израил («Заанурихъди женгнаъ гъахьир»), гьаз гъапиш, уву Заанурихъди ва инсанарихъдира женгнаъ ади гъахьунва. Уву ккагъуз гъабхьундар[+].

29– Яв ччвур узуз йипа! – тӀалаб гъапӀу Якьубди.

Хъа Тмунури:

– Йиз ччвур аьгъю дапӀну гьаз вуяв? – гъапи. Ва Дугъу Якьубдиз ужʼвал ибшривуз гъапнийи.

30Му ляхин гъабхьи йишваз Якьубди Пени-Эл кӀуру, гьаддиз дугъу гъапи: «Узуз мушвахь Заанур машна-машди гъяркъюнзуз ва чӀивиди гъузунзу»[+]. 31Ригъ гьудубчӀву. Якьубди Пени-Эл («Заанурин маш») гъибту. Думу ликуди гъяри гъаши. 32Гьаддиз гьамусдира израил халкьди жукьвнан табар итӀури шулдар. Гьаз гъапиш Якьубдин гьадму табариз айишваз Дугъу гъивнийи.

#### 33


Якьубна Исав къаршуламиш хьуб

1Гъилигу Якьубдиз чан гъаншаризди юкьудварж кас хъади гъюрайи Исав гъяркъю. Якьубди чан веледар, гьарсар чан дадайин – Лияйин Рахилин ва кьюрид лукӀ-хпарин гъвалахъ дерккну. 2Дугъу лукӀ-хпарна дурарин бицӀидар улихь дерккнийи, дурарин кьяляхъ – Лияна дугъан бицӀидар, хъа дугъан кьяляхъ – Рахилна Юсуф. 3ВаритӀан улихьди гъярайи Якьубди, чан гъардшиз багахь хьайиз, дугъаз жилиинакьан ургуб ражари икрам гъапӀу. 4Хъа Исав кӀуруш, жаргъну дугъан гардандиъ макар апӀури архьру ва кьюридра ишуру. 5Хпарна бицӀидар гъяркъю Исавди:

– Хъа мурар фужар вуяв? – пну гьерху.

– Мурар узуз, яв лукӀраз, Заанури багъиш гъапӀу веледар вуйиз, – гъапи Якьубди.

6ЛукӀ-хпар, чпин бицӀидарра хъади дуфну, Исавдиз икрам гъапӀу. 7Хъасин Лияйи, чан бицӀидар хъади дуфну, икрам гъапӀу, хъасин – Рахилина Юсуфди икрам гъапӀу.

8– ГьапӀру лижар вуяв узуз рякъюъ алахьдар? – гьерху Исавди.

– Дурар, уву узу рягьим улупузди гьаънайи пешкешар, йиз агъа, – гъапи Якьубди.

9– Узуз ккунибкьан мутму азуз, йиз гъардаш, – кӀуру Исавди, – гъит, яв мутму увуз гъубзри.

10– Ваъ, дици шулдар, узухьна рягьимлу йихь, уву йиз багъиш кьабул апӀин! Уву рякъюб узуз – машна-машди Заанур гъяркъюбси вузуз – гьаци ужуди уву узу кьабул гъапӀунва! 11Уву йиз багъиш, йиз увухьна вуйи ужʼвалин лишан вуди бис. Заанури узуз бегьемди тувунзуз, узуз вари азуз.

Якьубди чан багъиш бисуб ижмишнаан ккун апӀурайи, ва Исав думу кьабул апӀуз рази гъаши.

12– Гъач, сарун рякъюъ учӀвурхьа, – гъапи Исавди Якьубдиз. – Узу увухъди гъягъидиза.

13Аммаки Якьубди:

– Увуз аьгъявуз, йиз агъа, бицӀидар фици зяифдар шулуш. Хъа марччарна малар ккитрайидар вуйиз. Дурариин маргъ иливиш, вари сад йигъандин арайиъ йихиди. 14Гьамци гъапӀиш, йиз агъа, ужу хьибди: уву улихьди гъарах, хъа узу, яв лукӀ, мал-марчч гъябгъруси, бицӀидар гъяруси, Сеириз хъуркьайизкьан увухьна, йиз агъайихьна явашди гъидиза.

15– Гъач, узу увухъди йиз адмийирикан гъитдиза, – теклиф диву Исавди.

Хъа Якьубди:

– Уву фу кӀурава, ваъ! Уву, йиз агъа, гьацира узухьна рягьимлу вува!

16Гьадму йигъан Исав, кьяляхъ, Сеириз рякъюъ учӀву.

17Хъа Якьубди Суккутдизди рякъ гъибису. Дугъу душваъ чаз хал, мал-къарайиз далда диву. Гьаддиз му йишваз Суккут («далдйир») кӀури гъаши.

18Паддан-Арамдиан кьяляхъ гъафи Якьуб, Ханаан жилиин али Шехем шагьриз сагъ-саламатди гъафи, ва шагьрин гъирагъдихъ яшамиш хьуз хъюгъру[+]. 19Бина диву жил Якьубди Хамурин баярихьан, Шехемдин адашдихьан, варж кесита[*] арсрахъ гъадабгъуб вуйи. 20Душваъ дугъу гъурбан апӀрушв тикмиш гъапӀу ва душваз Эл-Элохе-Израил («Заанур – Израилин Заанур ву») кӀуру ччвур туву.

#### 34


Динайиз гъапӀу аьрвал

1Дина, Лияйикан вуйи Якьубдин риш, думу йишван шубарихьна гъушнийи. 2Думу уьлкейин аьхюр вуйи хиввейжви Хамурин бай Шехемдиз Дина рякъюру ва дидисну дугъʼина аьрвал хуру. 3Думу балин юкӀв Динайик, Якьубдин шурак, кабсру. Думу дугъаз ккун шулу ва шураз уччвудар гафар апӀуру. 4Хъа чпин адашдиз:

– Му риш узуз швушвди ча йип, – кӀуру.

5Якьубдиз, чан шурʼина аьрвал хуб аьгъю шулу. Думу вахтна дугъан баяр ятгъариъ малар-марччар уьрхюри ярхлаъ ади гъахьну. Дурар гъяйиз Якьуб ккебехъну гъузнийи. 6Шехемдин адаш Хамур Якьубдихьна му ляхин албагуз гъюру.

7Мидкан хабар гъеебхьу Якьубдин баяр хулаз гъюру. Дурарик яман хъял кубчӀвнайи, фицики Якьубдин шурʼина аьрвал хувал – му думуганра гьамусра Израилиъ зурба аьйиб ву: мици апӀуб зат хьуз мумкин вуйи ляхин дар![+]

8Хамури гъапи:

– Йиз бай Шехемдихьан яв риш дарди ктисуз шуладариз! Узу ичв риш ча кӀури дуфнайир вуза! 9Учву учукди кдикьидичва. Ичв шубар учуз швушварди, ич шубар учу учвуз швушварди туври хьидихьа. 10Учухъди сатӀиди яшамиш йихьай, ич ватан ичв улихь хьа: ккунишваъ яшамиш йихьай, азадди лицай, жил ичв хусусиятдиз илтӀибкӀай.

11Хъа Шехемди Динайин адашдизна гъардшариз гьамци гъапи:

– Узухьна рягьимлу йихьай, учву гъапиб вари тувурзачвуз! 12ВаритӀан зурба кьимат ва варитӀан багьа багъишар йипай, учву гъапиб вари тувурзачвуз, анжагъ узуз риш швушвди чавай![+]

13Хъа Якьубдин баяри Шехемдизна дугъан адаш Хамуриз аьмал ади гьамциб жаваб туву, фицики Шехемди дурарин чи Динайиин аьйиб илипнайи:

14– Учхьан дици апӀуз хьибдарчухьан, – гъапи дурари. – Суннат дапӀну адру касдиз ич чи тувуз хьибдарчухьан, фицики думу учуз биябур хьувал ву. 15Аммаки учу саб ляхнизтӀан рази хьидарча: учвура учуси хьузди, вари ичв жиларин суннат дапӀну ккунду. 16Гьадмуган учу учвуз ич шубар швушварди туври ва ичв шубар учуз швушварди хури апӀидича, гьаци гъабхьиган учу учвукди кдикьидича ва учвухъди саб халкьди хьидича. 17Хъа эгер учву учухъ хъпебехъиш ва ичв суннатар дарапӀиш, учу ич чи гъадагъну удучӀвну гъярча.

18Хамуризна Шехемдиз мицдар тӀалабар кьабул гъахьнийи. 19Жигьили шлубкьан ухди чан суннат апӀуз гьял гъапӀнийи – гьаци ижмиди дугъаз Якьубдин риш ккун духьнайи. Шехем чпин адашдин тухмиъ варитӀан гьюрматлу кас вуди гъахьну. 20Ва магьа, шагьрин урнарихъна дуфну Хамурина Шехемди халкьдиз гьамци гъапи:

21– Думу адмийир мясляаьт ккуни адмийир ву. Гъит дурар ихь ругариин биналамиш ишри ва азадди лицри. Дураризра кади ккунибкьан жил ахьуз. Дурарин шубар ухьуз швушварди гъадагъидихьа ва ихь шубар – дурари. 22Аммаки дурарин ухьухьна вуйи саб тӀалаб а: дурариси ухьура ихь варидарин суннат дапӀну ккунду. 23Дурарин лижар, дурарин мутму, дурарин мал-къара, эгер дурарин тӀалаб ухьу кьабул гъапӀиш – вари ихьуб хьибди, ва дурар ухьухъди сатӀиди яшамиш хьуз хъюгъди!

24Шагьрин агьалйир Хамурина Шехемди кӀурубдиз рази гъаши ва шагьрин вари жилари чпин суннат гъапӀу. 25Шубудпи йигъан, дурар иццури имиди, Якьубдин баяр вуйи, Динайин багъри гъардшар Симеонна Левийи чпин турар гъадагъну, саб манигъʼвалра адарди шагьриъ архьнийи ва саркьан гъидидипди вари жилар йивну гъийихнийи. 26Хамурна Шехемра туриинди дийихну, Шехемдин хулʼан Дина адагъну хъади гъягъюру. 27Хъасин Якьубдин баяри, шагьриз дуфну, думу тӀараш гъапӀнийи, фицики му шагьриъ дурарин чуччʼина аьрвал дубхнайи. 28Дурари, шагьриъ ва чӀурдиъ айи дурарин мал-марчч, дажйир, 29хиввеярин вари девлет, вари бицӀидар ва хпар йисирвализ гъадагъну, хулариъ айиб вари тӀараш дапӀну гъушнийи.

30Якьубди Симеондизна Левийиз гъапи:

– Учву узʼин бала илипунчва! Му йишван халкьариз – ханаанеяризна перизеяриз узкан душман ктаунчва. Ухьуз цӀибтӀан адмийир адархьуз, хъа дурар сатӀи хьиди, узу йивну йикӀиди ва ихь вари тум ккадабхъиди!

31Хъа Симеондина Левийи гьамциб жаваб тувнийи:

– Дурариз шли ихтияр тувну ич чуччкан лицру дишагьлийикансдар апӀуз!

#### 35


Бет-Элиз Якьуб хътаркуб

1Заанури Якьубдиз гъапи:

– Гъудужвну Бет-Элиз гъарах. Гьадушваъ бина ккебгъ ва яв гъардаш Исавдихьан гьерграйи вахтна увуз ачмиш гъаши Заануриз – Узуз – гъурбан апӀрушв тикмиш апӀин[+].

2Якьубди чан хизандиз ва чан адмийириз гъапи:

– Учвуз айи ичв вари бутар уларихьан терг апӀинай, жанар дижикӀну марццидар йихьай ва ичв палат гьюдюхяй. 3Ухьу Бет-Элиз удучӀвну гъягъюрахьа. Узу душваъ Заануриз гъурбан апӀрушв тикмиш апӀидиза, фицики Заанур узу бедбахтвалиъ ахънайиган узуз кюмекназ гъафну. Думу узухъди узу наан ади гъашишра шуйи.

4Дурари Якьубдихьна вари чпин бутар туву. Чпин ибарикк ккайи сиргъйирра тувру. Мурар вари Якьубди Шехемдиъ айи мяхъюн гьарин кӀанакк ккивру.

5Дурар рякъюъ учӀву. Заанури багахь хьайи шагьрарин агьалйириз яманди гучӀ хьуз гъитнийи, гьаддиз дурар Якьубдин баярихъ хъергундайи. 6Чан адмийирра хъади Якьуб Ханаан жилариин али Луз (гьамусдин Бет-Эл) шагьрин гъваларихъна гъафи. 7Ва гьадушваъ гъурбан апӀрушв тикмиш гъапӀу. Му йишваз дугъу «Эл-Бет-Эл» («Бет-Элин Заанур») гъапи, фицики дугъаз душваъ, учв чан гъардшихьан гьерграйиган, Заанур ачмиш гъахьи йишв вуйи[+].

8Ребекайиз мухрилан никк туври гъахьи дишагьли Дебера магьа гъачӀи. Думу Бет-Элин багахь хьайи мяхъюн гьарикк ккиву ва думу мяхъюн гьариз Аллон-Бахут («ишлин мяхъв») кӀуру ччвур туву[+].

9Якьуб Паддан-Арамдиан гъюбан кьяляхъ, дугъаз Заанур хъана ачмиш гъахьнийи ва думу ужувлакк ккаънийи. 10Заанури гьамци гъапнийи: «Увуз Якьуб кӀура, сарун увуз Якьуб кӀури хьибдар. Гьамусдихъантина яв ччвур Израил хьибди!»

Гьамци Дугъу Якьубдиз Израил кӀуру ччвур тувнийи[+]. 11Дугъаз Заанури гьамцира гъапнийи:

– Узу Кьудратлу Заанур вуза. Яв тухум бегьерлу ва артухъ хьиди: увкан халкь арайиз гъиди, аьхю чӀвеъ халкьар арайиз гъиди! Увкан паччгьар арайиз гъиди![+] 12Узу Ибрагьимдизна Исакьдиз тувурза гъапи жил увузна яв наслариз тувдиза.

13Заанур Якьубдихьан за гъашиган, 14Якьубди Заанур чахъди гъулху йишвʼин гирамиб вуди гъван дубсру ва думу гъвандиин чяхирна оливкйирин ччим улубзуру[+]. 15Думу йишваз дугъу Бет-Эл («Заанурин хал») дупну ччвур тувнийи[+].


Рахилин аьжал

16Дурар, Бет-Эл гъибтну, Эфратайихьна хъуркьайиз, Рахил бицӀириз ктӀерццуру. Дугъу аьзиятниинди бицӀир хуру. 17Рахили гизаф аьзаб гъизигнийи.

– ГучӀ мапӀан, – гъапи дугъаз ганабабу. – Мура бай вуяв![+]

18Аьжаликк ккайи Рахили чан бализ Бен-Они («йиз дерднан бай») кӀуру ччвур туву. Аммаки адашди дугъʼин Вениамин («йиз арччул хилин бай») кӀуру ччвур иливнийи.

19Гьамци Рахил гъакӀнийи. Думу Эфратайиз, яни Вифлеемдиз, гъябгъюрайи рякъюхъ кивнийи[+]. 20Якьубди дугъан накьвдихъ гирамиб вуди гъван хъубсу. Рахилин накьвдихъ думу гирами гъван гьамусра хъими.

21Израили чан рякъ давам гъапӀнийи ва Мигдал-Эдер кӀуру чӀвурдан кьяляхъ чан бина дивнийи. 22Гьадушваъ яшамиш шулайи вахтна Рувим, чан адашдин лукӀ-хпир Билхайихъди гъахьнийи. Дидкан дугъан адашдиз аьгъю гъабхьнийи.


Якьубдин баяр

Якьубдихъ йицӀикьюр бай хъайи[+].

23Лияйин баяр: Якьубдин сарпир – Рувим, Симеон, Левий, Ягьуда, Иссахар ва Забулун. 24Рахилин баяр: Юсуф ва Вениамин. 25Рахилин лукӀ дишагьли Билхайин баяр: Дан ва Нефталим. 26Лияйин лукӀ дишагьли Зилфийин баяр: Гад ва Ашер.

Гьамрар вари Паддан-Арамдиъ бабкан гъахьи Якьубдин баяр вуйи.


Исакьдин аьжал

27Якьуб чан адаш Исакьдихьна гъюру. Исакь Кирьят-Арбайиъ (яни Хеврон) айи Мамрейиъ яшамиш шулайи. Саб вахтна душваъ Ибрагьим яшамиш гъахьнийи, хъасин – Исакь[+]. 28Исакь варжна миржцӀур йисан яшамиш гъахьну. 29Думу лап кьабишнаъди, уьмрихъди ацӀну гъакӀну ва чан абйирихьна гъушну. Исакь чан баяр вуйи Исавдина Якьубди кивнийи[+].

#### 36


Исавдин наслар

1Магьа Исавдин – дугъаз Эдумра кӀуйи – тухмикан ихтилат[+]. 2Исавди чаз хананей дишагьлийир дитнийи. Дурарикан сар хпир хеттжви Элундин риш Ада вуйи, кьюрпир – хиввейжви Цивеундин хтул ва Анагьдин риш Угъливам вуйи. 3Гьацира дугъу чаз, Неваютдин чи вуйи Исмаилин риш Басемат дитнийи[+]. 4Адайикан Исавдиз Элифаз гъахьнийи, Басематдикан – Реуэл, 5хъа Угъливамдикан – Яуш, Ялам ва Кюрей. Мурар Исавдиз Ханаандиъ чан хпарикан гъаши баяр вуйи.

6Исав, чав Ханаандиъ уч гъапӀу вари девлет хьади, чан гъардаш Якьубдин багарихьан гьудучӀвну, жара уьлкейиз удучӀвну гъягъюру. Дугъу чахьди вари мутму, малар-марччарин лижар-сюрйир, чан вари адмийир, чан хпар, баяр, шубар гъурхнийи. 7Му кьюрид чвйириз гьадмукьан мутму айики, сарун дурар кьюридра чиб али жилиин улуршури имдайи. Дурарихьан сатӀиди яшамиш хьуз шули адайи: жил кьюридин мал-къарайиз гьубкӀри имдайи. 8Исав Сеир дагъдихь ерлемиш шулу. Исавдиз Эдумра кӀури шулу.

9Магьа эдумарин аьхю аба, Сеир дагълариъ яшамиш гъаши Исавдин тухмикан ихтилат. 10Исавдин баяр: Элифаз – Адайикан вуйи Исавдин бай, ва Реуэл – Басематдикан вуйи Исавдин бай. 11Элифаздин баяр: Теман, Умар, Цефу, Гатам ва Кеназ. 12Элифаздин бицӀину хпир Тимнайи Элифаздиз Амалек кӀуру бай хуру. Мурар Адайикан вуйи Исавдин худлар вуйи. 13Реуэлин баяр: Нахат, Зерах, Шамма ва Миза – мурар, Басематдикан вуйи Исавдин худлар вуйи. 14Цивеундин бай Анагьдин риш Угъливамдикан Исавдиз Яуш, Ялам, Кюрей гъахьнийи.

15Магьа Исавдин насларин ханар: Исавдин сарпи бай Элифаздин наслар: Теман, Умар, Цефу, Кеназ, 16Кюрей, Гатам ва Амалек. Дурар Эдумдиъ яшамиш шулу. Дурар Адайин худлар, Элифаздин наслар вуйи. 17Исавдин бай Реуэлин баяр: Нахат, Зерах, Шамма, Миза. Дурар Эдумдиъ яшамиш шулу. Дурар Исавдин хпир Басематдин худлар, Реуэлин наслар вуйи. 18Угъливамдикан вуйи Исавдин наслар: Яуш, Ялам ва Кюрей – мурар, Анагьдин риш, Исавдин хпир вуйи Угъливамдилантина гъахьи ханар ву. 19Гьамцдар ву Исавдин (яни – Эдумдин) наслар ва дурарин ханар.

20Гьадму уьлкейиъ яшамиш гъаши хоррейжви Сеирин баяр: Лутан, Шувал, Цивеун, Анагь,[+] 21Дишун, Эцер ва Дишан. Мурар, Эдум уьлкейиъ яшамиш гъахьи хоррейжви Сеирин насларин ханар ву. 22Лутандин баяр Хури ва Хемам вуйи. Тимна Лутандин чи вуйи. 23Шувалин баяр: Алван, Манахат, Гевал, Шефу ва Унам. 24Цивеундин баяр: Ай ва Анагь. Му Анагь, чав чпин адаш Цивеундин дажйирихъ хъайиган, чюлиъ чаз мани штар айи булагъ гъибихъу Анагь ву. 25Анагьдихъ Дишун кӀуру бай ва Угъливам кӀуру риш хъайи. 26Дишундин баяр: Хемдан, Эшбан, Итран ва Керан. 27Эцерин баяр: Билхан, Зааван ва Акан. 28Дишандин баяр: Уц ва Аран. 29Хорреярин ханар: Лутан, Шувал, Цивеун, Анагь, 30Дишун, Эцер ва Дишан. Мурар Сеир жилариин яшамиш гъахьи хорреярин ханар ву.


Эдумдин паччгьар

31Магьа израилариз паччгьар хьайиз, Эдумдин аьхювал апӀури гъахьи паччгьар. 32Сифте Эдумдиъ Беурин бай Бели паччагьвал апӀури гъахьну. Хъа дурарин меркездиз Динхава кӀури гъахьну. 33Бел гъачӀиган, дугъан йишвʼин, Буцрайиан вуйи Зерахдин бай Явав паччагь гъахьнийи. 34Явав гъачӀиган, Темандин насларин уьлкейиан вуйи Хушамдикан паччагь гъахьнийи[+]. 35Хушам гъачӀиган, мидьянар Муав дюзенериъ дагъитмиш гъапӀу Бедаддин бай Хададдикан паччагь шулу. Дугъан меркездиз Авит кӀуйи. 36Хадад гъачӀиган, Масрекийиан вуйи Самлайи паччагьвал апӀуру. 37Самла гъачӀиган, нирин гъвалахъ хъайи Рехувутдиан вуйи Шаули паччагьвал апӀуру. 38Шаул гъачӀиган, Ахбурин бай Баал-Хананди паччагьвал апӀуру. 39Ахбурин бай Баал-Ханан гъачӀиган, Хадари паччагьвал апӀуру. Дугъан меркездиз Пау кӀуйи. Хъа дугъан хпириз Мехетавел кӀуйи. Мехетавелин дадайиз Матред кӀуйи, хъа Матреддин адашдиз Мезахав кӀуйи.

40Магьа Исавдин насларикан гъахьи, чпин тухмарин, чиб яшамиш гъаши йишварин жа-жаради вуйи ханарин ччвурар: Тимна, Алва, Ятет, 41Угъливам, Элагь, Пинун, 42Кеназ, Теман, Мивцар, 43Магдиэл, Ирам. Гьацдар ву Эдумдин ханар ва дурарин хилиъ ади гъаши йишварин ччвурар. Эдумарин аьхю аба Исав вуйи.

#### 37


Юсуфдин нивкӀар

1Якьуб чан адаш гъурабади яшамиш гъаши Ханаан уьлкейиъ яшамиш шулайи.

2Магьа Якьубдин тухмикан ихтилат.

ЙицӀиургуд йисаъ айи Юсуф, чан дархи чвйирихъди, дурариз кюмек апӀури, марччарихъ хъайи. Чвйир дугъан адашдин Зилфи ва Билха кӀуру лукӀ хпарикан духьнайидар вуйи. Юсуфди дархи чвйирикан чпин адашдиз чӀуруди ктибтури шуйи. 3Израилиз (Якьубдиз) чан баяригъ варитӀан ккунир Юсуф вуйи, фицики Юсуф чан адаш кьаби гъашиган бабкан гъахьир вуйи. Гьаддиз Юсуфдиз багьади дабалгнайи ккурттра гъибирхнийи. 4Гъардшариз Юсуф, чпин адашдиз варитӀан ккунир вуди гъяркъган, думу даккун гъахьнийи ва гьаддиз дугъахъди чвйири аькьюллуди гафаркьан апӀури шулдайи.

5Саб ражари Юсуфдиз нивкӀ рябкъюру. Дугъу дидкан чвйириз ктибтуру, хъа дурариз думу имбубтӀан артухъ даккун шулу. 6Дугъу дурариз гъапи:

– Хъебехъай, узуз фициб нивкӀ гъябкънуш. 7Ухьу хутӀлиъ дяхнин шилар йитӀури айхьа, ва саб дупну йиз шил за дубхьну дийибгъуру, хъа ичв шилар дидлан илтӀикӀуру ва йизубдиз икрам апӀуру.

8Чвйири дугъаз гъапи:

– Увуз учʼин паччагьвал апӀуз ккунди айвуз? Учу яв хликк ккади хьидийин?

Дурариз думу имбубтӀан артухъ даккун гъахьнийи, гьаз гъапиш дугъан нивкӀ ва ктибту ихтилат чвйириз кьабул гъабхьундайи.

9Дугъаз сабсана нивкӀ рябкъюру ва дидканра Юсуфди чвйириз ктибтуру:

– Хъебехъай, узуз сабсана нивкӀ гъябкъюнзуз: му ражари узуз ригъди, вазли ва йицӀисаб хядру икрам гъапӀунзуз.

10Дугъу нивкӀкан неинки чвйириз, хъа адашдизра ктибтнийи. Адашди дугъаз тягьнара гъивнийи:

– Рякъюрвуз увузра нивкӀар. Учу: узу, яв дадайи ва яв чвйири дуфну увуз жилиинакьан икрам апӀур кӀури хиял вуяв?

11Чвйириз дугъкан хъял кайи, хъа адашди му гьядиса кӀваин гъитнийи.


Чвйири Юсуф масу тувуб

12Чвйир, адашдин марччарин сюрйир хъаъну, Шехемдин багарихьнакьан душнайи. 13Израили Юсуфдиз гъапи:

– Яв чвйир марччарихъ Шехемдин багарихьна душнайиваликан аьгъявуз, узуз уву дурарихьна гьауз ккундазуз.

– Узу гьязур вуза, – жаваб туву Юсуфди[+].

14Адашди дугъаз гъапи:

– Душну, яв чвйир, марччарин сюрйир – вари сагъ-саламатди вуш аьгъю апӀин ва узуз жаваб хьади гъач.

Дугъаз адашди му табшуругъ Хеврон дерейиъ имиди тувнийи. Юсуф Шехемдиз гъушу[+]. 15Думу душван чюллериъ, сар рякъюъ айи кас алахъайизкьан, ургну гъузнийи. Думу касди Юсуфдихьан гьерхру:

– Фу абгурава?

16Юсуфди:

– Узу йиз чвйир агураза, – гъапи. – ТӀалаб вуйиз, йип узуз, чпин сюрйирра хъади дурар наан гъяркъюнвуз?

17– Дурар мушвʼан гъушну, – жаваб туву рякъюъ айири. – Узуз, дурари: «Дотандиз гъягъидихьа», кӀури гъеебхьунзуз.

Юсуф чвйирин шилнаъди гъушу ва дурар дугъаз Дотандихъ гъидихъу[+]. 18Чвйириз Юсуф ярхлаан гъяркънийи ва думу, багахь хьайиз, йивну йикӀуз гьял гъапӀнийи.

19– Гьатмагьа, гъюра думу нивкӀархъан! – кӀуру дурари чиб-чпиз. 20– Гъачай, думу йивну йикӀидихьа ва деебццнайи гъуйдизди ипдихьа, хъа думу вягьши гьяйванатди гъипӀну, пидихьа. Гьеле лигурхьа, дугъан нивкӀарикан фу шулуш.

21Мицдар гафар гъеерхьу Рувим Юсуфдихъанди хъюгъру ва дурариз гьамци кӀуру:

– Ваъ, думу йивну йикӀидархьа.

22Дугъу давам гъапӀу:

– Ифи муудубзанай. Думу гьамушваъ, къуру чюллериъ айи гьатму гъуйдиъ, итай, аммаки дугъʼина хил за мапӀанай.

Рувимдиз, Юсуф дурарин ниятариккан ккадаъну, чпин адашдихьна кьяляхъ гьауз ккунди айи.

23Юсуф чвйирихьна хъуркьиган, дурари Юсуфдилан гьадму багьади дабалгну дибирхнайи ккуртт уьлчӀюбгъюру 24ва думу учв гъуйдизди ипру. Гъуйи шид адарди ичӀиб вуйи. 25Дурариз, уьл ипӀуз деубси, Галааддианмина гъюрайи исмаиларин (дурариз мидьянарра кӀури гъахьну) ариш-веришчйирин девйирин сюри рябкъюру. Дурарин девйир Египетдиз гъахурайи ицци ниар хъайи укӀарин, мялгьямарин ва аьтрарин гъагъарихьди алацӀнайи.

26Ягьудайи чвйириз гъапи:

– Ухьуз ихь гъардшин ифи удубзну, думу йивну йикӀуб жиниди гъибтбакан фу хайир ахъа? 27Ариш-веришчйириз масу тувиш ужу шул, дугъʼина хил за апӀубра рубкьидар; фици вушра думу ихь гъардаш дарин, ихь йикк ва ифи дарин.

Гъардшар дугъахъди рази гъаши[+].

28Ариш-веришчйир багхьантина гъярайиган, гъардшари Юсуф гъуйдиан адагъну, къаб шекел[*] арсрахъ ариш-веришчйириз масу тувру. Ариш-веришчйири думу Египетдиз гъахуру.

29Гъуйдихьна кьяляхъ хътаку Рувимдиз Юсуф душваъ имдарди рябкъюру ва дугъу чаин али палтар чӀяргъюру. 30Думу чвйирихьна гъюру:

– Бай душваъ имдар! Гьамус гьапӀзакӀан? – кӀуру.

31Дурари, Юсуфдин гьадму ккуртт гъадабгъну, цӀигь дубккну, ккуртт дидин ифдиан апӀуру. 32Хъа ифдиан дапӀнайи, багьади дабалгну дибирхнайи думу ккуртт адашдихьна гъабхуру ва кӀуру:

– Магьа фу учуз гъибихънуш. Лиг, гьаму яв балин ккуртт дарин?

33Дугъаз аьгъю шулу ва гьарай апӀуру:

– Му ккуртт йиз балинуб вуйиз! Думу вягьши гьяйванатди гъитӀну! Валлагь, Юсуф парчйир гъапӀну!

34Якьубди, дерднан лишан вуди, чаин али палтар чӀяргъюру, ирин парчи хъибиржну, гизаф йигъари балихъ ишуб-гъам зигури гъузру. 35Думу ккарцуз дугъан вари баяр-шубар гъюру, аммаки дугъаз чан дерд яваш апӀуз ккунди адайи. Дугъу кӀуйи:

– Ваъ, узу йиз балихьна тму дюнʼяйиз гъягъяйизкьан дерд зигури хьидиза!

Гьамци адашди чан балихъ дерд зигури гъахьнийи.

36Хъа ариш-веришчйири чпин нубатнаъ Юсуф Египетдин паччагь фяряуьн уьрхру эскрарин аьхюр вуйи Патифариз масу тувнийи.

#### 38


Ягьудана Тамар

1Думу вахтари Ягьуда, чан чвйир гъитну, Адуллам йишвʼан вуйи Хира кӀурурин багахь яшамиш хьуз хъюгънийи. 2Душваъ думу Шуай кӀуру сар хананей жвуван шурахъди таниш гъахьну. Дугъу думу риш чаз хпирди гъадагъуру ва гьадгъвахъди шулу. 3Хпирик бицӀир киршру, ва дурариз бай шулу. Дугъʼин чпин адашди Эр кӀуру ччвур иливуру. 4Хпир сарсануриз гъагъдиъ шулу ва гъахьи балʼин Онан кӀуру ччвур иливуру. 5Дугъаз сарсана бай шулу. Дугъʼин Шелагь кӀуру ччвур иливуру. Ягьудайиз му бай Хезиб кӀурушваъ гъахьнийи.

6Ягьудайи чан сарпи бай Эриз Тамар кӀуру риш швушвди хуру. 7Аммаки Эр РАББИЙИН улихь гуннагькар кас вуйи, ва РАББИЙИ думу аьжализ тувнийи.

8Гьадмуган Ягьудайи Онандиз кӀуру:

– Уву, яв гардандиъ айи буржи тамам апӀин, яв чвуччвун хпир увуз дитдихьа: яв чвуччвун насил артмиш апӀин.

9Онандиз дици дубхьну ккунди адайи, гьаз гъапиш дугъаз шлу бицӀидар чан наслиъ ваъ, хъа чвуччвун наслиъ шлуб агъяйи. Гьаддиз дугъу, чвуччвун хпирихъди гьар ражари сатӀи шлубкьан бицӀир даршлуси апӀуйи. 10Дугъу бицӀир даршлуси апӀуб Заанурин улихь гуннагь ляхин вуйи, гьаддиз Дугъу Онанра аьжалихьна тувнийи.

11Гьадмуган Ягьудайи чан швушв Тамариз гъапи:

– Йиз бай Шелагь аьхю шайиз, ачӀни хпирди яв адашдин хулаъ гъуз.

Дугъу мици, чвйирин кьяляхъди Шелагьра диликӀри дупну, фикир дапӀну гъапиб вуйи.

Тамар чпин адашдин хулаз яшамиш хьуз гъягъюру. 12Гизаф вахт улдубчӀвбалан кьяляхъ Ягьудайин хпир, Шуайин ришра йикӀуру. Саламдин йигъар улдучӀвбалан кьяляхъ, Ягьуда чан марччар ултӀукъурайи адмийирихьна Тимна кӀурушваз гъягъюру. Дугъахъди чан дуст адуллам жви Хирара гъягъюру.

13Тамариз гьамциб хабар гъюру:

– Яв сижар-аба чан марччар ултӀукъуз Тимнайиз гъягъюра.

14Думу, чаин али ачӀни хпирвалин палтар илдитну, учв аьгъю даршуз машра кмиди ккебкну, лицру дишагьлийин жара палтар алахьну, Тимнайиз гъягъру рякъюхъ хъайи Энаимдиъ учӀврушван урнарихъ деъру. Тамари му ляхин, Шелагь аьхю духьну дяркъну, учв дугъаз хпирди гъахури адруган, гъапӀуб вуйи.

15Ягьудайиз дишагьли рякъюру ва думу лицру дишагьлиси гьисаб апӀуру, гьаз гъапиш дугъан маш ккебкнайи. 16Ягьудайи, чан рякъ гъибтну, думу дишагьлийихьна дуфну дугъаз гьамци кӀуру:

– Гъач, увухъди хьуз ккундузуз.

Гьелбетда дугъаз думу чан швушв вуйиб аьгъдайи.

Хъа дишагьлийи гьерхру:

– Узухъди хьузди уву узуз фу тувурва?

17Дугъу:

– Узу увуз йиз сюрйиригъян саб мудур тувдизавуз, – кӀуру.

Дишагьлийи гьерхру:

– Мудур узухьна рубкьайиз уву узуз фу аманат апӀидива?

18Дугъу кӀуру:

– Узу увуз фу аманат апӀузахъа?

Дишагьлийи:

– Яв ччвур кайи яв гардандиъ айи мугьурна, яв хилиъ айи яв маргъ, – гъапи.

Ягьудайи мурар вари дугъахьна тувру ва дугъахъди сатӀи шулу. Хъа дишагьлийик дугъкан бицӀир киршру. 19Мушвʼан гъушу Тамари чаин али палтар илдитну, хъана ачӀни дишагьливалин палтариъ учӀвру.

20Чан нубатнаъ, Ягьудайи думу дишагьлийиз, чан аманат гъапӀдар кьяляхъ дисбан бадали, чан Адуллам йишвʼан вуйи чан дустрахьди мудур хътапӀуру, амма дустраз думу дишагьли гъидихъундайи. 21Дустру душван агьалйирихьан гьерхру:

– Наши Энаимдин урнарихъ деънайи гьадму лицру дишагьли?

Дурари жаваб туву:

– Мушваъ саркьан лицру дишагьли гъяркъюндарчуз.

22Думу Ягьудайихьна кьяляхъ гъюру:

– Узуз думу гъидихъундарзуз, ва гьадушван агьалйирира: «Мушваъ учуз саркьан лицру дишагьли гъяркъюндарчуз», – гъапнийи.

23Ягьудайи гъапи:

– Гъит чахь гъубзуб чаз ибшри, даршиш ухькан ул кдипиди. Узу дугъаз мудур хътапӀунза, гьамус думу гъидихъундар кӀури йиз фу тахсир ахъа?

24Шубуб вазлилан Ягьудайиз:

– Яв швушв Тамар, гьяясузвалин рякьюъ ахъну, гъагъдиъ духьна, – кӀуру.

Ягьудайи:

– Дидисну думу цӀигъ ургай! – пну буйругъ тувру дугъу.

25Дидисну хулʼан адагъурайиган, дишагьлийи сижар-абайиз гьамцдар гафар хътауру:

– Узук кайи бицӀир гьаму мутмйирин эйсийикан вуйиз.

Ва давам апӀуру:

– Лиг, аьгъю хьибдивуз, шлин вуш гьаму мугьурна маргъ?

26Ягьудайиз чан мутмйир аьгъю шулу ва:

– УзутӀан му гьякь ву, гьаз гъапиш узу думу йиз бай Шелагьдиз швушвди дитундайза, – кӀуру.

Ягьуда думу дишагьлийихъди гьадму сабантӀан гъахьундайи.

27БицӀидар шлу вахт хъубкьиган, Тамарик кьюр бай – кӀюдюхрар кайиб аьгъю шулу. 28Дугъу бицӀидар апӀурайиган, дурарикан сану бицӀири чан хил итӀибгъуру, гьадмуган ганабабу дугъан хилихъ элвен мурсул хъибтӀру ва кӀуру:

– Му сарпирди гъашир ву.

29Аммаки бицӀири чан хил айитӀинди кьяляхъ зигуру, хъа тмунур удучӀвуру. Ва гьадмуган ганабабу кӀуру:

– Уву фици утӀурччвунва?

Гьаддиз дугъʼин Перез («утӀурччвур») кӀуру ччвур иливуру. 30Хъасин хилихъ элвен мурсул хъайир удучӀвуру ва дугъазра Зерагь («уьру Ахсрар») ччвур тувру.

#### 39


Юсуф ва Патифарин хпир

1Юсуф Египетдиз хуру ва фяряуьн уьрхру эскрарин аьхюр вуйи египетжви Патифари ариш-веришчйирихьан думу масу гъадагъуру[+].

2РАББИ Юсуфдихъди хъайи. Египет жвуван, чан аьхюрин, хулаъ яшамиш шули Юсуфди, хъуркьувалар гъазанмиш апӀурайи. 3Дугъан аьхюриз, РАББИ Юсуфдихъди хъайиб, дугъу апӀру гьарсаб ляхниъ РАББИЙИ дугъаз хъуркьувал туврайиб, рябкъюрайи. 4Патифариз Юсуф кьабул шулу ва дугъкан чан сарпи гъуллугъчи апӀуру. Патифари думу чан хулан ва девлетнан аьхюрди дерккру ва вари мулк-девлет дугъан хилиъ ивру. 5Патифари чан хулан ва девлетнан аьхюрди думу дерккхъанмина, РАББИЙИ дугъан хал, Юсуф бадали, ужувлакк ккипнийи. РАББИЙИН ужʼвал Патифарин варибдиин алийи – гьам хян-хулʼин, гьам хяр-хутӀлиин. 6Гьаддиз дугъу чаз айиб вари Юсуфдин хилиъ ивнийи. Патифарин вари гъайгъушнар ккудуркӀнийи, дугъаз гъубзрайиб анжагъ ипӀубтӀан дайи.

Юсуф жандинра, машнанра уччвур вуйи. 7Ва саб вахтналан чан аьхюрин хпирин Юсуфдихъ ул шулу, хъа кӀуру:

– Узухъди йихь!

8Аммаки дугъу гьамци кӀуру ва рази шулдар:

– Узу имиди, йиз аьхюриз сабдиканра фикир апӀуб лазим дар. Вари чаз айиб йиз хилиъ ивна. 9Му хулаъ узу варитӀан аьхюрди дерккназу. Йиз аьхюри узухьна, чан хпирин ктарди, варибдин аьхювал тувна. Уву дугъан хпир вува. Фици узхьан гьациб, зурба вуйи пис ляхин ва Заануриз къаршу гуннагь апӀуз шулу?

10Аьхюрин хпири гьеле дугъаз гьар йигъан чахъди йихь кӀури гъахьнушра, Юсуф дугъахъди хьуз рази гъахьундайи.

11Саб ражари, ляхин ади, Юсуф чан аьхюрин хулаз гъюру. Хуландарикан хулаъ фужкӀара адайи. 12Дишагьлийи, дугъан ккурттарихъан хъичӀирхну:

– Узухъди дахъ! – кӀуру.

Амма Юсуф, чан зиълан ккуртт дугъан хиларигъ гъибтну, учв гъютӀурччвну, гьергру. 13Чан хиларигъ ккуртт гъибтну, Юсуф гьергну гъушуб дябкъну, 14дишагьлийи хулан гъаравшариз дих дапӀну кӀуру:

– Лигай, гьаму жугьуд йиз жилири ухьухьна ихь хулаз духна, хъа дугъу ухьу биябур апӀура! Дугъаз, мина дуфну узухъди дахъуз ккун гъабхьну, хъа узу чӀигъар апӀуз хъюгъюнза, 15хъа думу, йиз чӀигъарихьан гучӀ дубхьну, чан ккуртт гъибтну гьергну гъушну.

16Хпири Юсуфдин ккуртт, дугъан аьхюр хулаз гъяйизкьан хилиъ дибисну гъибтнайи. 17Дугъазра дугъу му гьядиса гьамци ктибтнийи:

– Уву ухьухьна хъади гъафи гьадму жугьуд лукӀраз, узухьна дуфну, узу нянайикк ккитуз ккун гъабхьну, 18хъа узу чӀигъар апӀуз хъюгъиган, чан ккуртт узухь гъибтну, учв гьергну гъушну.

19Дугъан аьхюр хпирин ихтилатнахъ хъпехъуру. Хпири кӀуру: «Магьа яв лукӀру узкан гъапӀуб». Дугъаз ижмиди хъял гъюру 20ва, Юсуф дидисну, паччагьдин дустагъдиъ итру. Гьамци Юсуф дустагъдиъ ахъру.

21Душваъра РАББИ гьадгъвахъди хъайи. РАББИЙИ дугъаз рягьимлувал ва дустагъдин аьхюрин ихтибарлувал тувнийи[+]. 22Дустагъдин аьхюри Юсуф, дустагъдиъ итнайи варидарин зиин аьхюрди дерккнийи ва дугъу дустагъдин вари ляхнарихъанди жавабра тувуйи. 23Юсуфдиин, хъугъʼвал дапӀну, илипнайи ляхнин гьякьнаан дустагъдин аьхюриз фикиркьан ктайи, гьаз гъапиш, РАББИ Юсуфдихъди хъайи ва вари ляхнариъ дугъаз хъуркьувалар гьауйи.

#### 40


Юсуфди нивкӀарин мяна ктибтуб

1Гьадму гьядисйир духьну сацӀиб вахтналан фяряуьндин чяхрарин аьхюрикан ва фяряуьндиз уьл убжрударин аьхюрикан, чпин агъайин – фяряуьндин улихь тахсрар ктахьнийи. 2Фяряуьндиз чан кьюр гъуллугъчийикан – чяхрарин аьхюриканна уьл убжрударин аьхюрикан хъял гъюру 3ва дурар, паччагь уьрхру эскрарин аьхюрин хулаъ айи, Юсуф итнайи дустагъдиъ итру. 4Кьюридинра гъайгъу зигбан бадали, эскрарин аьхюри дурар Юсуфдин хиликкна тувнийи. Юсуф дурарин гъайгъушнаъ учӀвнийи.

Дустагъдиъ итну сацӀиб вахтналан 5дурариз кьюридизра – фяряуьндин чяхраринна уьлин аьхюдариз – сад йишван нивкӀар рякъюру. Дурариз гъяркъю гьарсаб нивкӀуъ чан мяна айи.

6Хъа йигъан гьиринган дурарихьна гъафи Юсуфдиз дурар фти-вуш пашман дапӀнади рякъюру. 7Чахъди чан аьхюрин хулаъ айи дустагъдиъ айи фяряуьндин гьадму гъуллугъчйирихьан Юсуфди гьерхру:

– Гъи гьаз мици пашманди ачва?

8– Учуз кьюридизра нивкӀар гъяркъюнчуз, – жаваб тувру дурари, – хъа дурарин мяна ктибтуз шлур мушваъ адар.

Юсуфди гъапи:

– Анжагъ ЗаанурихьантӀан шулдар инсанарихьди нивкӀарин мяна ачухъ апӀуз гъитуз. Кидитай ичв нивкӀар узуз[+].

9Чяхрарин аьхюри Юсуфдиз чан нивкӀ ктибтуру:

– Узуз нивкӀукди тӀумтӀин шир гъябкъюнзуз. 10Дидʼин шубуб циркил алийи. Ширну кьюкьяр гъапӀубси, дишла кюкю адабшвуру ва кюкйирра тӀумтӀин кабариз илтӀикӀуру. 11Йиз хилиъ фяряуьндин чяхрин кӀарч айиз. Узу, тӀумтӀар гъадагъну, тӀумтӀун шид чяхрин кӀарчназди кючӀюкьну, думу кӀарч фяряуьндин хилиз тувунза.

12– Магьа дидин мяна, – кӀуру Юсуфди. – Шубуб циркил – шубуд йигъ ву. 13Шубуд йигълан фяряуьнди уву за апӀиди ва яв муганайиздин гъуллугъниин дерккдиву. Уву фяряуьндиз, фяряуьндин чяхрарин аьхюр вуйи вахтариси, чан чяхрин кӀарч хидива. 14Думу ужуб вахт гъафиган, миннат апӀуразавукан, узу кӀваин апӀинава: узкан фяряуьндиз, узу дустагъдиан адаъбан бадали, узхъанди гаф йипава. 15Узу гужназ жугьдарин жиларилан гъурхунзу ва мушваъра, дустагъдиъ итузкьан, гъапӀуб фукӀара адариз.

16Уьл убжрударин аьхюри, Юсуфди сабпи нивкӀун мяна хайирназ ктибтуб дябкъну, кӀуру:

– Узузра нивкӀ гъябкъюнзуз. Йиз кӀулʼин шубуб гъярзинка иливнайи. 17Зиин алибдиъ фяряуьндиз гьар жюрейин дуржнайи итӀрудар айиз, аммаки йиз кӀулʼин али гъярзинкайиан дурар жакьвари удуйи.

18– Магьа дидин мяна, – кӀуру Юсуфди, – шубуб гъярзинка – шубуд йигъ. 19Шубуд йигълан фяряуьнди увура за апӀиди – яв кӀул алдабтӀиди, хъа яв жандак маргълиин улубччвиди, ва жакьвари думу убдиди.

20Фяряуьнди шубудпи йигъан, учв бабкан гъахьи йигъаз бахш вуди, чан гъуллугъчйириз шадлугъар ккергъру. Дурарин улихьна дугъу дустагъдиан чяхраринна уьл убжрударин аьхюдар хуз гъитру[+]. 21Чяхрарин аьхюр чан ляхниин дерккру, ва дугъу фяряуьндин хилиъ чяхрин кӀарч ивру. 22Хъа уьл убжрударин аьхюр, Юсуфди гъапиганси, маргълиин улурччвуру[+].

23Аммаки чяхрарин аьхюри Юсуфдикан кӀваинкьан гъапӀундайи. Дугъаз Юсуф кӀваълан гьархнийи.

#### 41


Юсуфди фяряуьндин нивкӀарин мяна ктибтура

1Кьюд йис гъябгъюру. Фяряуьндиз нивкӀ рябкъюру: думу Нил нирин гъирагъдихъ дийигънади шулу. 2Ва магьа, нирʼан ургуб хюни за шулу – сакӀлидар, чагъидар – ва дурари чӀеэригъ укӀ ипӀуз хъюгъру. 3Дурарин кьяляхъди Нилиан ургубсана хюни удучӀвуру – лигуз ранг алдрудар, услидар ва дурар гьатмунударин багахьна душну дийигъуру. 4Лигуз ранг алдру ва усли хюнйири сакӀли ва чагъи хюнйир итӀуру. Гьаму вахтна фяряуьн хъиргру.

5Думу хъана ахуру. Дугъаз жара нивкӀ рябкъюру: ургуб дяхнин кӀулар – ужудар, ацӀнайидар – саб кьаблиин алидар. 6Дурарин кьяляхъди ургубсана кӀул аьхю шулу – зяифдар ва мани-къур ригъ гьудубчӀврушвхъанди гъюру микӀлу улургнайидар. 7Зяиф дяхнин кӀулари ужунудар ва ацӀнайидар хътӀюркьюру. Гьаму вахтна фяряуьн хъиргру, лигуруш, му нивкӀтӀан дайи.

8ГвачӀинган дугъак гъалабулугъ кабхъру. Дугъу Египетдин вари фалчйир ва аьяндрар уч апӀуру ва чан нивкӀар дурариз ктитуру, амма сарихьанра дурарин мяна ачухъ апӀуз шулдар[+].

9Гьадмуган чяхрарин аьхюри фяряуьндиз кӀуру:

– Йиз тахсир кӀваин шулайиз. 10Саб ражари фяряуьндиз чан гъуллугъчйирикан хъял гъафнийи, гьаддиз узуна уьл убжрударин аьхюр, эскрарин аьхюрин хулаъ айи дустагъдиъ итнийчу. 11Узузра, дугъазра сатӀиди сад йишван нивкӀар гъяркъюнчуз, гьарсаб нивкӀ чан мяна айиб вуйи. 12Душваъ учухъди эскрарин аьхюрин гъуллугъчи, сар жигьил жугьуд, хъайчухъди. Дугъаз ич нивкӀар ктитнийча ва дугъу дурарин мяна ачухъ гъапӀнийчуз: гьарсаб нивкӀ гьапӀруб вуш гъапнийчуз[+]. 13Дугъу гъапибси вари гъабхьнура вуйи: узу муганайиздин гъуллугъниин дерккнийи, хъа уьл убжрударин аьхюр маргълиин улурччвнийи.

14Фяряуьнди Юсуф хуз гьаъру. Гьяракат дапӀну думу дустагъдиан адауру. Дугъан маш-кӀул къайдайиз хуру, палат гьюдюхюру ва фяряуьндин улихь духну дерккру.

15Фяряуьнди Юсуфдиз гъапи:

– Узуз нивкӀ гъябкъюнзуз, амма сарихьанра дидин мяна ктибтуз шуладар. Хъа узуз, уву нивкӀарин гъавриъ ахърур ва дурарин мяна ачухъ апӀуз шлур ву кӀури, деебхьназуз.

16Юсуфдира:

– Узу ваъ, хъа Заанури фяряуьндин нивкӀарин гъавриъ ахъуз ва дугъаз ужʼвалин жаваб тувуз кюмек апӀиди, – гъапи[+].

17Фяряуьнди Юсуфдиз:

– Узуз, узу Нилин гъирагъдихъ дийигъну гъяркъюнзуз, 18ва саб дупну нирʼан чагъи ва сакӀли ургуб хюни за шулу ва чӀеэригъ укӀ ипӀуз хъюгъру. 19Дурарин кьяляхъди ургуб жара хюнира за гъаши – кӀурбар азагнайидар, услидар ва гьаци хявидар, йиз уьмриъ мегьел дицистар Египетдин жилариин гъяркъюр дарза. 20Усал ва хяви хюнйири сифте удучӀву ургуб чагъи хюнйир гъитӀнийи. 21Гьамци гъитӀнийишра, мурари тмундар гъитӀну кӀури, сарихьанра пуз хьибдайи, гьаз гъапиш дурар чпин гьаци, сифтеси хявиди гъузнийи. Гьаму арайиъ узу хъиргнийзу. 22Хъасин узуз, саб кьаблиин ужуб тумру ацӀнайи ургуб дяхнин кӀул алди гъябкъюнзуз. 23Дурарин кьяляхъди ургуб жара кӀулар ктучӀвнийи. Дурар деерццнайидар, зяифдар ва мани-къур ригъ гьудубчӀврушвхъанди гъюру микӀлу улургнайидар вуйи. 24Зяиф кӀулари тухъ кӀулар хътӀюркьнийи. Узу дидкан фалчйириз гъапунза, хъа сарихьанра мяна ктибтуз гъабхьундар.

25Юсуфди фяряуьндиз гъапи:

– Фяряуьндин му кьюб нивкӀун мяна саб ву. Заанури фяряуьндиз, Чав гьапӀуз ккаш, улихьмиди ачухъ апӀура. 26Ургуб ужуб хюни – мурар ургуд йис, ва ужуб дяхнин ургуб кӀулра – ургуд йис. Му нивкӀарин мяна саб ву. 27Кьяляхъди гъафи ургуб усал ва лигуз ранг алдру хюнйир – мурар ургуд йис, ва гьаци мани-къур ригъ гьудубчӀврушвхъанди гъюру микӀлу улургнайи, зяиф ургбиб кӀуларра – мурар гаш абхъру ургуд йис ву.

28Узу фяряуьндиз гъапиганси, Заануриз Чав апӀуз ккайибдикан фяряуьндиз улупуз ккунди а. 29Египетдин вари жилариина гизаф бегьер хру ургуд йис улубкьура, 30хъа дурарин кьяляхъди гаш абхъру ургуд йис гъиди. Думуган Египетдиъ вари булвал кӀваълан гьархди ва гашʼвали жил гъяцӀал апӀиди[+]. 31Булвалин кьяляхъди гъюру гашʼвалиан, мугагьнайиздин тухъʼвал му жилиин кӀваълан гьархди, гьаз гъапиш гашʼвал гизаф писуб хьибди. 32Хъа фяряуьндиз нивкӀ кьюбан текрар хьуб, Заанури багарихьди гьаци шлуб Чав ижмиди гьял дапӀнайивал улупура.

33Гъит фяряуьнди фагьум-фикир хъайи адми агри ва Египетдин аьхюрди дерккри. 34Гъит фяряуьнди, гьюкуматдин варишвариъ гъуллугъчйир дерккри ва гьадму авадан ургуд йисандин арайиъ Египетдин бегьернан хьубпи пай мягьсул уч апӀри. 35Гъит гьадму авадан йисари чпин хилиъ абхъру вари сурсат уч апӀри ва фяряуьндин гьюкмиинди думу ризкь шагьрариъ уьбхри. 36Думу сурсат Египетдиъ абхъру ургуд йисандин гашʼвализ кюмек хьибди. Гьаци гъабшиган, инсанар гашʼвалиан йихидар.

37Фяряуьндиз ва вари дугъан гъуллугъчйириз му гафар кьабул гъаши. 38Фяряуьнди гъуллугъчйирихьан гьерхру:

– Дихъуринхъа ухьуз сарун Заанурин Рюгьну чан кӀваъ агъавал апӀурайи гьамцир кас[+]?

39Хъа фяряуьнди Юсуфдиз кӀуру:

– Эгер Заанури увуз му вари ачухъ дапӀнаш, сарун увутӀан фагьум-фикир хъайир адар. 40Узу уву йиз хулан аьхюрди дерккразаву. Вари йиз халкь яв буйругъариз мютӀюгъ хьибди. Анжагъ саб аьхювалин тахтниин узу увутӀан зина хьидиза[+].

41Фяряуьнди Юсуфдиз гъамцира гъапнийи:

– Лиг, узу яв хилиъ вари Египет ивраза.

42Дугъу чан тӀубхъан чан мугьур кайи тӀублан хътапӀу ва Юсуфдин тӀубахъ хъапӀу. Дугъу Юсуфдиин назук парчайин палат алабхьу ва гардандиъ гъизилин зунжур ипу[+]. 43Фяряуьнди Юсуфдихьна, чан гьюкуматдин кьюрпи инсандиз лайикь вуйи аьраба тувну. Юсуф гьадму аьрабайиъди гъягъруган, дугъан улихьди гъягъюри гъаши эскрари зарбди «Икрам!» кӀури шуйи. Гьамци фяряуьнди Юсуф вари Египетдин аьхюрди дерккнийи.

44Хъа фяряуьнди Юсуфдиз гъапи:

– Фяряуьн узу вушра, вари Египетдиъ яв ихтияр дарди гьич сарихьанра ришвузкьан хьибдар.

45Фяряуьнди Юсуфдиз Цафнат-Панах кӀуру ччвурра тувру ва дугъу дугъаз хпирди Аснат дитру. Аснат Гелиополь шагьриъ диндин гъуллугъчи Потиперайин риш вуйи.

Гьамци Юсуф, Египетдин вари жилилан ул илбицуз, рякъюъ учвӀру[+].

46Египетдин паччагь фяряуьндин гъуллугънаъ дийигъу вахтна Юсуфдин сумчӀур йис вуйи. Юсуф, фяряуьн гъитну, вари Египетдин жиларилан илдицуз, рякъʼин гъаши. 47Ургуд авадан йисари жили гъалин бегьер туву. 48Юсуфди Египетдиъ думу авадан ургуд йисандин вари мягьсул уч апӀуру. ХутӀлариан уч гъапӀу рузи багахь хьайи шагьриъ уьбхюз дивру. 49Юсуфди уч гъапӀу бегьер гьадмукьан вуйики – гьюлихъ гъумкьан. Дугъу дидин сан-гьисабкьан гъабхури имдайи, гьаз гъапиш думу гьисаб апӀуз даршлубкьан вуйи.

50Гаш йисар гъяйиз, Юсуфдиз Гелиополиъ диндин гъуллугъчи Потиперайин риш Аснатдикан кьюр байра гъахьнийи. 51Юсуфди чан сарпи бализ «Манас («кӀваълан гьауз гъитрур»), – кӀуру, – гьаз гъапиш Заанури узухьди вари йиз аьзабар ва йиз адашдин хал кӀваълан гьархуз гъитну». 52Кьюрпи бализ «Ефраим («бегьерлу хьуз гъитрур»), – кӀуру, – гьаз гъапиш, Заанури узу аьзабар гъизигу жилиин узу бегьерлу гъапӀну».

53Египетдин ургуд авадан йис аьхирихъна гъафи. 54Юсуфди улихьнаси гъапиганси, гашʼвалин ургуд йис ккергънийи. Гашʼвал вари жара жилариинра алабхънийи, амма ипӀруб анжагъ саб ЕгипетдиътӀан адайи[+].

55Египетдин жилиин гаш алабхъу. Адмийир ипӀруб ккун апӀури, фяряуьндиз ккарагуз хъюгъю, хъа фяряуьнди дурариз гъапи:

– Юсуфдихьна гъарахай ва гьадгъу кӀурубси апӀинай.

56Вари уьлке гашʼвалиъ абхъган, Юсуфди амбарханйир арццнийи, ва Египетдин агьлар ризкь масу гъадабгъуз гъюри гъахьнийи, гьаз гъапиш Египетдиъ яман гаш абхънайи.

57Вари уьлкйириан Египетдиз Юсуфдихьна ризкь масу гъадабгъуз гъюйи, гьаз гъапиш вари дюньяйиъ яман гаш абхънайи.

#### 42


Юсуфдин гъардшар Египетдиз ризкь гъадабгъуз гъягъюб

1Якьубдиз Египетдиъ рузи айиб аьгъю гъабхьиган, дугъу чан баяриз кӀуру:

– Сар-сариз гьаз лигурачва?

2Хъа давам апӀуру:

– Узуз Египетдиъ рузи а кӀури деебхьназуз. Гъарахай, ухьу дарчӀиди гъузбан бадали, ухьуз рузи гъадабгъай.

3Юсуфдин йицӀур гъардаш Египетдиз ризкь гъадабгъуз гъягъюру, 4амма Вениамин, Юсуфдин багъри чве, Якьубди дурарихъди деетундайи, гьаз гъапиш дугъу гъапнийи:

– Нагагь фукӀа дугъаз гъабшиш…

5Гьамци имбударихъди Израилин (Якьубдин) баярра ризкь гъадабгъуз гъафнийи, гьаз гъапиш Ханаан жилариинра гаш алийи.

6Гьюкуматдин аьхювал апӀурайир Юсуф вуйи. Гьадму вуйи гьюкуматдиъ вари халкьдиз рузи масу туврайирра. Юсуфдин гъардшар гъафиган, дурари дугъаз жилиинакьан икрам гъапӀу[+]. 7Юсуфдиз гъардшар, гъяркъюбси, аьгъю гъаши, аммаки, чаз дурар аьгъдру мисал дапӀну, думу дурарихъди ижмиди улхуз хъюгъю.

– Наънан гъафидар вучва? – гьерхру дугъу.

– Ханаан жиларилан, – жаваб туву дурари, – ипӀруб гъадабгъуз.

8Юсуфдиз дурар аьгъю гъахьнийи, хъа гъардшариз думу аьгъю гъахьундайи. 9Дугъаз дурарикан вуйи чан нивкӀар кӀваин гъаши ва гъапи:

– Учву шпионар вучва! Учву ич гьюкуматдин зяиф йишвар агуз дуфнайидар вучва[+].

10– Уву фу кӀурава, агъа, – жаваб туву дурари, – яв лукӀар ипӀруб гъадабгъуз дуфнайидар ву. 11Учу вари сар адашдин баяр вуча. Яв лукӀар марцци касар ву, шпионар дар.

12Дугъу дурариз:

– Ваъ, учву ич гьюкуматдин зяиф йишвар агуз дуфнайидар вучва, – гъапи.

13Амма дурари гьамциб жаваб туву:

– Яв лукӀар, Ханаан жилариин яшамиш шулайи сар адашдин баяр – йицӀикьюр гъардаш вуча. БицӀинур адашдихъди хъми, хъа сарнур – сарун амдар.

14Юсуфди дурариз гъапи:

– Узу гъапнийзаки, учву шпионар вучва! 15Магьа гьамус узу учву ахтармиш апӀидизачву: фяряуьндин уьмриинди ху апӀураза, мина ичв бицӀину гъардаш дарфиди учву мушвʼан гъягърудар дарчва. 16Учвкан сар, чве хуз гъарахри, хъа имбудар дустагъдиъ деъди. Гьамци узу учву дюз кӀураш-кӀурадарш ахтармиш апӀидиза. Эгер дюз дарш, фяряуьндин уьмриинди ху апӀураза, учву якьин шпионар вучва! – гъапи.

17Хъасин дурар Юсуфди шубуд йигъазди дустагъдиъ иту.

18Шубудпи йигъан Юсуфди дурариз гъапи:

– Учву чӀивиди гъузуз, узу кӀурубси апӀинай. Узу Заанурихьан гучӀ хьади лицурайир вуза. 19Эгер учву дюз ксар вуш, гъит учвкан сар гьаму дустагъдиъ гъузри, хъа имбудар ичв гаш хизанариз рузи хьади гъарахри. 20Лигай гьа, ичв гафар гьякь хьузди ва учву чӀивиди гъузузди, ичв бицӀи гъардаш учву узухьна хъади дуфну ккунду.

Дурари гьаци гъапӀу.

21Чвйири чиб-чпиз гъапи:

– Рябкъру гьялнаан, Заанури ихь гъардшин жазайикк ккаънахьу. Дугъу ухькан аман-миннат апӀурайи вахтна дугъахъ хъпехъундайхьа ва магьа гьамус бедбахтвал ихь кӀулʼина гъафийихь.

22Рувимди гъапи:

– Узу учвуз гъапундайин: бализ къаршу гуннагь мапӀанай кӀури, хъа учву хъпехъундайчва! Гьамус дугъан ифдихъанди жаваб тувуб алабхъна[+].

23Чпин гафарин Юсуф гъавриъ ахърайиваликан дурарин гьич фикриъкьан адайи, гьаз гъапиш думу дурарихъди таржумачийин кюмекниинди улхурайи. 24Юсуф дурарихьан гьудучӀвну ишуз хъюгъю, ва хъана, дуфну, дугъу улхуб давам гъапӀу. Дугъу, дураригъян Симеон гъядягъну, дурарин улихь думу гъийитӀу.


Юсуфдин гъардшар Ханаандиз адашдихьна гъюб

25Юсуфди дурарин шишлар ризкьнахьди ацӀуз, гьардихь хьайи арсар кьяляхъ, чпин билхаризди къяляхъ ивуз ва дурариз рякъюзра кади гьюрбйириъ ипӀруб ивуз буйругъ туву. Гьаци гъапӀнира вуйи. 26Гъардшари рузи дажйириин иливу ва рякъюъ учӀву.

27Чвйир йишв адапӀуз дийигъган, сари даждиз ккабхьруб адабцӀуз шишал хъадабшву ва билхиъ дугъаз чан арс гъябкъю: фу лигурва – чан арс ими.

28– Йиз арс кьяляхъ гъафи! – гъапи дугъу чвйириз. – Лигуруш, магьа думу йиз шишлиъ ади гъабхьну.

Дурарин юкӀв дийибгъу. Дурар, гучӀ кабхъну, чиб-чпихьинди гъилигу ва гъапи:

– Ухькан Заанури гьапӀра?

29Ханаан жилиина чпин адаш Якьубдихьна гъафиган, дурари гъабхьиб вари хъайи-хъайибси ктибтуру. Чвйири:

30– Гьадму жилариин гьюкум гъабхурайи адми учухъди писди улхуз хъюгънийи, – кӀуру, – ва учу шпионар вуди гьисаб гъапӀнийи. 31Амма учу дугъаз: «Учу шпионар дарча, марцци адмийир вуча. 32Учу йицӀикьюр гъардаш вуйча, сар адашдин баяр. Сарнур сарун имдар, хъа гьамусяаьт бицӀинур адашдихъди Ханаандиъ айич», – гъапнийча.

33Гьадму жилариин гьюкум гъабхурайи адмийи: «Магьа узуз учву дюз касар вуйиб фици аьгъю шулуш: сар гъардаш узухъди гьамушваъ гъитай, ичв гаш хизанариз ипӀруб гъабадгъну, ичв рякъ дибисну, гъарахай. 34Аммаки ичв бицину гъардаш узухьна хъади гъачай – гьаци узуз учву шпионар даруб, хъа дюз адмийир вуйиб аьгъю хьибдизуз. Гьадмуган узу учвухьна ичв гъардаш тувдизачвухьна ва архаинди му жилариин лицуз гъитдизачвухьди», – гъапунчуз.

35Шишлариан мутмйир адагъруган, гъардшариз гьардиз чан арс айи турба гъибихънийи. Чпин адашдикси, арс гъябкъю дурарикра гучӀ кабхънийи.

36Якьубди дурариз гъапи:

– Учву узу веледарихьан гъапӀунчва. Сарун Юсуф имдар, Симеонра имдар, хъа гьамус Вениамин гъадагъуз ккундачвуз. Вари узуз къаршуди гъедебгну!

37Рувимди адашдиз гъапи:

– Эгер узу увухьна Вениамин кьяляхъ дархиш, йиз кьюрид баярра йивну йикӀ. Думу йиз ихтиярназ тув, Вениамин узу кьяляхъ хидиза.

38Аммаки Якьубди гъапи:

– Йиз бай увухъди дина гъягъидар! Дугъан гъахи чве дукӀна. Чан дадайин веледарикан гъузнайир сар гьадму вуйиз! Эгер рякъюъ дугъаз фукӀа гъабшиш, гьадму дердерихьди йиз лизи кӀул накьвдиз гъябгъюз гъитдичва.

#### 43


Юсуфдин гъардшари Египетдиз Вениамин хъади гъюб

1Ханаан жилиин гаш гужал гъабхьнийи. 2Египетдиан гъабхи вари рузи хътипӀган, адашди баяриз кӀуру:

– Гъарахай, ухьуз сацӀибсана ипӀруб гъадабгъай.

3Хъа Ягьудайи дугъаз кӀуру:

– Думу адмийи учуз ижмиди гъапнийи: «Йиз улариз учву рякъюзкьан мигъитанай, эгер учвухъди ичв гъардаш хътарди гъабшиш!» 4Уву учухъди гъардаш деетиш, учу душну увуз ипӀруб гъадабгъидича. 5Хъа уву думу дееетиш, учу гъягъидарча, фицики думу адмийи дупначуз: «Йиз улариз учву рякъюзкьан мигъитанай, эгер учвухъди ичв гъардаш хътарди гъабшиш!»

6– Гьаз учву узʼин гьаму бала илипначва, гьаз думу касдиз сарсана гъардаш хъачухъ гъапунчва? – гьерху Израили.

7Дурари жаваб туву:

– Думу адмийи учкан ва ихь хизандикан хъайи-хъайиси гьерхнийи: «Ичв адаш чӀивиди имийин? Учвухъ сарун гъардаш хъайинчвухъ?» Учу дугъан суалариз жаваб тувнийча. Дугъу, ичв гъардаш мина аькъинай кӀуруб, учуз наънан аьгъяйи?

8Ягьудайи чан адаш Израилиз кӀуру:

– Бай узухъди деет. Ухьу: учу, уву, ихь веледар – вари чӀивиди гъузбан бадали, учу дишла рякъюъ учӀвдича. 9Магьа йиз гардан, узу дугъхъанди жаваб тувдиза: дугъан гьякьнаан узхьан уву гьерхдива. Эгер узу думу увухьна дархиш ва гьамушвахь яв улихьна духну дедрерккиш, узу яв улихь аьхиризкьан тахсирлуди гъуздиза. 10Эгер ухьу гьамкьан ккилигури гъузундайиш, кьюб ражари душну гъюз шуйи.

11Гьадмуган, дурарин адаш Израили гъапи:

– Эгер жараси шулдарш, магьа гьамци апӀинай: гьюрбйириъди ихь жилин варитӀан ужударстар бегьерар гьадму касдиз багъишарди гъайихай – ицци ниар хъайи мялгьямар ва йиччв, ицци ниар хъайи укӀар ва аьтрар, миндаль ва фисташкйир. 12Кьюб ражари артухъди арс гъадабгъай, кьяляхъ ичв шишлариъ ади гъабхьибра кади гъабхбан бадали: мумкин ву думу гъалатӀ духьну ивнайибра хьуз. 13Ичв гъардашра гъадагъай, хъана гьадму касдихьна гъарахай. 14Гъит Кьудратлу Заанури дугъан улихь, дугъу ихтияр тувну ичв тмуну гъардашна Вениамин учвухъди кьяляхъ гьаъруси, учвуз рягьим улупри. Узкан улхуруш, эгер узу веледерихъ мягьрум духьну ккуниб вуш, гъит мягьрум ишри.

15Дурар, багъишарна кьюб ражари артухъ арс гъадабгъну, Вениаминра хъади дишла Египетдиз гъушу ва Юсуфдин улихь дийигъу. 16Юсуфди, дурарихъди Вениамин хъади гъяркъган, чан гъуллугъчйирин аьхюриз гъапи:

– Гьаму адмийир йиз хулаз хъади гъарах ва мал-марччликан саб фукӀа дубккну, лисуз ипӀруб гьязур апӀин, дурари узухъди лисундин уьл ипӀиди.

17Адмийи чаз гъапибси апӀуру ва дурар Юсуфдин хулариз хъади гъюру. 18Гъардшариз, чиб дугъан хулариз гъурхган, гучӀ гъабхьнийи. Дурари: «Ухьу мина сифте ихь шишлариъ ади гъабхьи арснан кӀуллан духнахьа, – кӀури фикир гъапӀнийи. – Мугъаз ухьʼин алархьуз, ухьу дисуз, ккагъуз, лукӀʼвализ гъадагъуз ва ихь дажйир ттадагъуз ккунди а».

19Дурари Юсуфдин гъуллугъчйирин аьхюрихъди хулазди учӀвайиз урчӀарихъ гафар апӀуз хъюгъру:

20– Хъебехъа, аьхюр, – гъапи дурари, – учу мина ипӀруб гъадабгъуз саб ражари гъафидар вуча, 21хъа учу йишв адапӀуз саб йишваъ дергну шишлар хътурчган, учуз гьардиз зат ктручу ич арс гъибихъунчуз, гьаддиз думу учу кьяляхъ гъабхунча. 22Учу учухьди ипӀруб гъадабгъуз хъана арс гъабхунча. Гъубшу ражари ич шишлариъ думу арс шли ивнуш аьгъдарчуз.

23Думу адмийи жаваб туву:

– Вари ужу ву, гучӀ мапӀанай. Ичв Заанур – ичв адашдин Заанур – ву думу хазна ичв шишлариъ жиниди Ивур. Узухьна ичв арс гъурубкьунзухьна.

Хъасин дугъу Симеонра дурарихьна адау.

24Гъуллугъчйирин аьхюри гъардшар Юсуфдин хулариз гъурхнийи ва ликар жикӀуз шидра, дажйириз ккабхьрубра тувнийи. 25Лисуз Юсуф гъяйиз дурари багъишарра гьязур апӀуру, фицики дурариз, лисун гьадушваъ апӀидичва, дупнайи.

26Юсуф хулаз гъафиган, дурари дугъаз багъишар тувру ва жилиинакьан икрам апӀуру. 27Дугъу дурариз салам тувру, хъа кӀуру:

– Хъа фици ву, учву узуз чакан ктибту гьадму ичв яшлу адаш? ЧӀивиди имийин думу?

28Дурари жаваб туву:

– Яв лукӀ, ич адаш, сагъди ву.

Ва гьюрматнаан дугъан улихь дурари икрам гъапӀу. 29Юсуфди ул илбицу ва дугъаз чан дадайин бай, чан чве Вениамин, гъяркъю.

Хъа Юсуфди гьерху:

– Гьаму вуйин ичв, узуз кӀурайи бицӀину гъардаш? Заанурин ккуниваликк ккади ишриву, йиз бай!

30Чве гъяркъюбси, ккунивалиан Юсуфдин кӀваз яман тясир гъабхьи. Уларигъна нивгъ гъафи думу, тяди удучӀвну, жара хулаз душну, душваъ гъишу. 31Хъасин маш дижибкӀну, хъана хяларихьна гъафи, ва учв хилиъ дидисну гъапи:

– Уьл гьивай.

32Дугъаз жаради гьиву, гъардшариз – жаради ва дурарихъди ипӀурайи египтариз жаради гьиву, гьаз гъапиш египтариз жугьдарихъди сатӀиди деъну ипӀуб гьярамси гьисаб апӀуйи[+]. 33Дугъан улихь гъардшар, сарпирилан бицӀинуриинакьан хъайи-хъайиси дитру, хъа дурар чиб-чпихьинди мюгьтал духьну лигуру. 34Гъардшариз ипӀруб Юсуфдин суфрайилан туву. Вениаминдиз, имбударик гъилигган, хьуб ражари артухъ пай тувру. Дурари Юсуфдихъди бегьемди ипӀуб-убхъуб гъапӀу.

#### 44


Вениаминдин шишлиъ арснан кӀиф

1Юсуфди чан гъуллугъчйирин аьхюриз буйругъ туву:

– Гьаму адмийирин шишлар, чибхьан гъабхуз шлубкьан ипӀрубдихьди ацӀ, гьардин арсра кьяляхъ чпин шишларизди ив. 2Рузийихъан туврайи арснахъди бицӀинурин шишлиъ гьадму йиз арсран кӀифра ив.

Гъуллугъчийи чаз Юсуфди гъапибси гъапӀнийи.

3Акв гъабхьибси, чпин дажйирра хъади, гъардшар рякъюъ аънийи.

4Дурар шагьрихьан ярхла хьайиз Юсуфди чан гъуллугъчйирин аьхюриз гъапи:

– Гьяракатнинди душну гьадму адмийирихъ хъуркь ва хъуркьубси дурариз: «Гьаз учву ужувлаз харживалиинди жаваб туврачва? 5Гьаз му йиз эйсийин убхъруб убхъурайи ва фал кибтрайи кӀиф гъадабгъунчва? Думу йиз эйсийинуб ву! Учву ужуб дару ляхин гъапӀунчва», – йип.

6Гъардшарихъ хъуркьну, Юсуфдин гъуллугъчйирин аьхюри дурариз гьадму гафар текрар гъапӀу. 7Дурари жаваб туву:

– Гьаз агъайи дицдар гафар кӀура? Яв лукӀари гьаци апӀурин! 8Гьеле учу Ханаан жилариин учуз ич шишлариъ гъибихъу арсра кмиди увуз кьяляхъ гъабхундайин? Яв эйсийин хулʼан арс ясана гъизил гьитӀибкӀну ич гьаз ву? 9Эгер думу шейъ учухь шлихь гъибихъиш, гъит думу йикӀри, хъа имбудар, гъит ич агъайин лукӀар ишри!

10Дугъу гъапи:

– Ужуйи ву, гъит, учву гъапибси ибшри: шлихь кӀиф гъибихъиш, думу йиз лукӀ хьиди, хъа имбудар тахсиркрар вуди гьисаб апӀидар.

11-12Думу гъуллугъчийи, аьхю гъардшарин шишларилан ккебгъну бицӀинуриина гъяйиз, кӀиф абгуру – думу Вениаминдин шишлиъ бихъуру. 13Дурари дерднаан чпин ккурттар чӀяргъюру, гьарди чан даждиин гъагъар иливуру ва шагьриз кьяляхъ гъюру.

14Ягьуда ва дугъан гъардшар Юсуфдин хулариз гъюру. Гьамусра Юсуф душваъ имийи. Гъардшари дугъан улихь жилиинакьан икрам апӀуру.

15Юсуфди дурариз гъапи:

– ГьапӀунчва? Учвуз аьгъдарди гъабхьунчвузхъа, гьамцир, узусир адмийи, фалниинди вари аьгъю апӀруб?

16– Учхьан ич агъайиз фу пуз шул? – жаваб туву Ягьудайи. – Учу дарча фици кӀуча? Учук тахсир кадруб фици субут апӀуча? Заанури ич тахсир ачмиш гъапӀну. Гьамус учу ич агъайин лукӀар вуча – учура ва кӀиф хьади гъабхьирра.

17Юсуфди гъапи:

– Узу гьациб апӀурин! Шлихь кӀиф гъибихънуш, гьадму хьиди йиз лукӀ, хъа учву адашдихьна мясляаьтниинди хъадаркай.

18Хъа гьадмуган Ягьудайи дугъан багахьнаси дуфну кӀуру:

– Ккун апӀураза, йиз агъа, яв лукӀрахьди йиз агъайиз гаф пуз ихтияр тув. Уву фяряуьндик гьисаб вува, яв лукӀракан хъял мапӀан. 19Йиз агъайи чан лукӀарихьан гьерхнийи: «Учвухъ адаш вая гъардаш хъайчвухъ?» 20Учу гьамци жаваб тувнийча: «Учуз яш дубхьнайи адаш ва чан кьабишнаккди бабкан гъахьи бицӀи гъардаш ачуз. Дугъан гъахи чве гъакӀну, чан дадайин баярикан имбур гьадму сар ву, гьаддиз адашдиз думу гизаф ккунду»[+].

21Хъа гьадмуган уву яв лукӀариз гъапнийва: «Думу узуз рякъюз узухьна хъади гъачай». 22Хъа учу увуз гъапнийча: «Балхьан адаш гъитуз шуладар, хъа гъитиш, жара хьуб адашдихьан аьгь апӀуз хьибдар». 23Аммаки уву яв лукӀариз гъапнийва: «Ичв гъардаш гьамина дарфикьан гагьди, йиз улариз учву дярякъри».

24Яв лукӀрахьна, йиз адашдихьна кьяляхъ гъафиган, дугъаз уву гъапиб ктибтунча. 25Ич адашди гъапи: «Душну сацӀибсана ипӀруб гъадабгъай». 26Хъа учу жаваб тувча: «Учхьан гъягъюз шулдарчухьан, бицӀи гъардаш хъади гъабшиш, гъягъярча. Учхьан думу адмийин уларикк, эгер бицӀину гъардаш хътарди гъабшиш, ккархьузкьан хьибдарчухьан».

27Яв лукӀру, йиз адашди, учуз гъапи: «Йиз хпир Рахили узуз кьюр бай апӀбакан учвуз аьгъячвуз. 28Дурарикан сар узхьан гъушну ва узу гъапунза: „Хъа ав, думу гъячӀяргъну, парчйир гъапӀну“ ва гьаддихъанмина думу узуз гъяркъюндарзуз. 29Эгер учву узхьан мунурра гъадагъиш, ва дугъазра бала гъабшиш, учву йиз лизи кӀул дердериан накьвдиз гъябгъюз гъибтдичва». 30Гьаддиз, эгер учу бай учухъди хътарди яв лукӀрахьна, ич адашдихьна гъушиш, думу гъузрур дар. Йиз адашдиз гьаму бай гизаф ккунду ва бай хътарди, дугъаз уьмур адар. 31Эгер дугъаз учухъди бай хътарди гъяркъиш, думу йикӀуру. Яв лукӀари гьаму дерд-балайиан ич адашдин лизи кӀул накьвдиз гъябгъюз гъитди. 32Узу, яв лукӀру, гаф тувунза ич адашдиз, бай кьяляхъ хидизаяв, кӀури, хъа эгер дархиш, уьмур ккудубкӀайиз адашдин улихь тахсиркарди гъузурзу. 33Гьаддиз, увкан миннат апӀураза, йиз агъа, узуз балхъанди гьамушваъ гъузуз, хъа бализ кӀуруш, гъардшарихъди гъягъюз ихтияр тув. 34Узхьан фици адашдихьна кьяляхъ хътаркуз хьибди, эгер бай узухъди хътарди гъабшиш? Даршиш, йиз адашдин дерд аьгь апӀуз хьибдарзухьан.

#### 45


Юсуфди гъардшариз учв фуж вуш ктибтуб

1Гьадмуган Юсуфдихьан гъаравашарин улихь учв хилиъ дисуз шули имдайи. Дугъу чан гъуллугъчйириз чӀигъ гъапӀу:

– Дург йихьай йиз багарихьан!

Дугъу чан гъардшариз учв ачмиш апӀруган, мушвахь сарун фужкӀа хьимдайи.

2Думу гьаци зарбди ишуз хъюгъюки, египтаризра кмиди гъеебхьнийи ва дидкан хабар фяряуьндин дараматариз гъубшнийи.

3Юсуфди чан гъардшариз гъапи:

– Узу Юсуф вуза! Якьин йиз адаш чӀивиди имийин?

Хъа гъардшарихьан жаваб тувуз шули адайи, дурар гъах духьнайи.

4Хъа гьадмуган Юсуфди гъардшариз гъапи:

– Йиз багахьнаси гъачай гьеле.

Дурар багахь улучӀвган, дугъу гъапи:

– Узу ичв гъардаш Юсуф вуза, учву Египетдиз масу туву! 5Узу мина масу тувну кӀури, дерд мапӀанай, кӀваз гуж мутуванай. Мици, ичв улихьди, ичв уьмрар уьрхбан бадали, Заанури узу мина гьаур ву. 6Кьюд йис ву уьлкейиъ гаш абхъну. Хьуд йисансана я жил хътабкуб, я ккадабццуб хьибдар. 7Заанури ичв улихьди, ичв тухум дюнʼяйиин артмиш хьпан бадали ва, гьамциб аьжайиб къайдайиинди, ичв уьмрар уьрхбан бадали, узу мина гьаъна.

8Гьаци вуйиган, учву дарчва узу мина гьаъдар, хъа – Заанур ву. Дугъу узкан фяряуьндиз адаш ктаъну, дугъан вари хулан зиин узкан агъа гъапӀну ва вари Египетдиъ гьюкум гъабхрурди дерккну. 9Йиз адашдихьна кьяляхъ хътаркуз гьялак йихьай ва дугъаз йипай: «Магьа яв бай Юсуфди гьамци кӀура: „Заанури узкан вари Египетдиин гьюкум гъабхру кас ктаъну. Зат дийийигъди узухьна гъач. 10Уву, яв веледарна худлар хъади, яв мал-къарана увуз айиб вари хьади, йиз багахь, Гошен кӀурушваъ яшамиш хьидива. 11Гошендиъ узхьан увуз ипӀруб хъапӀуз хьибдизухьан. Даршиш, увура, яв халра ва вари явдарра ризкь гьудрубкӀри гъуздичва, гьаз гъапиш гашʼвалин хьуд йиссан улихь хьми“».

12Учвузра, йиз чве Вениаминдизра ичв улариинди рябкъюрачвуз: узу, учвухъди улхурайир, якьин узу вуза. 13Учвуз вари гъябкъюбдикан ва Египетдиъ узу фукьан адлу адми духьнаш, гьаддикан адашдиз кидибтай. Ухди мина адаш хъади гъачай!

14Дугъу чан чве Вениамин хабаъ тӀау ва ишуз хъюгъю. Вениаминра, чан гъардшилан хабар алдагъну, ишури айи. 15Хъа ишурайи Юсуфди имбуну гъардшаризра макар гъапӀу. Хъасин гъардшари дугъахъди сюгьбатар ккергънийи.

16Юсуфдихьна гъардшар гъафну кӀуру хабар фяряуьндин дараматаризкьан гъубшнийи. Фяряуьнна дугъан гъуллугъчйир му ляхниин шад гъахьнийи. 17Фяряуьнди Юсуфдиз гъапи:

– Яв гъардшариз йип: «Гьязур дапӀну дажйир, Ханаандиз гъарахай 18ва ичв адашна ичв хизанар хъади гъачай. Узу учвуз Египетдиъ варитӀан ужударстар жилар тувдизачвуз ва думу жиларин бегьерариинди яшамиш хьидичва». 19Узу увуз дурариз хъана гьамци пуз буйругъ тувразавуз: «Гьамци апӀинай: ичв бицӀидарна дишагьлийир хуз, Египетдиан аьрабйир хъаъну гъарахай; ичв адаш аькъинай ва учвура гъачай. 20Ичв мутму гьяйиф мапӀанай, гьаз гъапиш Египетдиъ ужубсиб мутму ичвуб хьибди».

21Израилин баяри чпиз гъаписи апӀузра апӀуру. Фяряуьнди гъапиганси, Юсуфди дурариз аьрабйир, рякъюз ипӀруб ва гьардиз цӀийи палтар тувру. 22Хъа Вениаминдиз, шубудварж шекел[*] арс ва хьуб жут цӀийи палтар тувнийи. 23Чпин адашдиз дугъу, йицӀуб даждиинди Египетдин жил фтиинди девлетлу вуш, гьадму вари гьапӀру. Хъа адаш Египетдиз гъюруган, рякъюз кӀури, йицӀуб хпи даждиинди[*] ризкь, уьл ва жара сурсатар гьаъру.

24– Гьич сабдиканра фикир мапӀанай, гъарахай, – гъапи дугъу гъардшариз, рякъюъ тӀаъри.

25Дурар, Египет гъибтну, Ханаандиз чпин адашдихьна гъафнийи.

26– Юсуф чӀивиди ими, – гъапи дурари Якьубдиз. – Дугъу вари Египетдиин гьюкум гъабхура!

Якьубдиз чан юкӀв дугъубжвганси гъабхьнийи – дугъхьан хъугъуз шули адайи. 27Хъа баяри Юсуфди гъапиб вари ктибтган ва чан улариз, учв гъахуз кӀури Юсуфди хътау аьрабйир гъяркъган, дугъаз чан юкӀв либхуз хъюбганси гъабши. 28Израили:

– Гъабхьи, чӀяаьн ву! Йиз бай Юсуф чӀивиди ими! Узу йикӀайиз, дугъʼин улукьуз гъягъидиза! – гъапи.

#### 46


Якьуб хизанра хъади Египетдиз гъягъюб

1Израил чаз айиб вари хьади рякъюъ учӀвру. Думу Беэр-Шевайиз гъюру ва душваъ чан адаш Исакьди икрам апӀурайи Заануриз гъурбнар апӀуру[+]. 2Йишвну нивкӀуъ Заанури Израилиз кӀуру:

– Якьуб! Я Якьуб!

– Гьай, – кӀуру Якьубди.

3Хъасин Заанури гъапи:

– Узу Заанур вуза, яв адашдин Заанур, Египетдиз гъягъюз гучӀ мапӀан, фицики Узу увлантина гьадушваъ зурба халкь артмиш апӀидиза. 4Узу увухъди Египетдиз гъягъидиза ва кьяляхъра душвʼан Узу уву адагъидиза. Уву кечмиш шлуган, яв улар хъяркьру хилар Юсуфдин хилар хьиди[+].

5Якьуб Беэр-Шевайиан удучӀвуру. Израилин (Якьубдин) баяри чпин адашна, бицӀидарна, дишагьлийир фяряуьнди дурар хуз хътау аьрабйириъ итну, рякьюъ учӀвнийи. 6Дурари чпихьди, Ханаандиъ гъазанмиш гъапӀу мал-къара ва имбу мутму гъадабгънийи. Магьа Якьуб вари чан насил хъади Египетдиз гъафнийи. 7Дугъу чахьди Египетдиз баяр, шубар ва худлар – вари чан насил гъадабгънийи.

8Египетдиз гъафи Израилин баярин ччвурар – Якьуб ва дугъан насил:

Якьубдин сарпи бай – Рувим.

9Рувимдин баяр:

Ханох, Фаллу, Хецрон ва Харми.

10Симеондин баяр:

Емуил, Ямин, Охад, Яхин, Цохар ва Ханаан дишагьлийикан гъахьи бай – Шаул.

11Левийин баяр:

Гершон, Кааф ва Мерари.

12Ягьудайин баяр:

Эр, Онан, Шелагь, Перез ва Зерагь. Эрна Онан Ханаандиъ имиди гъакӀнийи, хъа Перездиз Хецронна Хамул баяр гъахьнийи[+].

13Иссахардин баяр:

Тола, Пувва, Яшуб ва Шимрон.

14Забулундин баяр:

Серед, Элон ва Яхлел.

15Мурар Якьубдин Лияйикан, дурарин Дина ришси, Паддан-Арамдиъ гъахьи баяр ву. Вари мурар сумчӀурна шубур кас вуйи.

16Гаддин баяр:

Цифион, Хагги, Шуни, Эцбон, Ери, Ароди ва Арели.

17Ашерин баяр:

Имна, Ишʼва, Ишʼви ва Брия. Дурарин чи – Серах. Брияйин баяр: Хевер ва Малкиил.

18Му бицӀидар Якьубдиз Лаванди чан риш Лияйиз гъаравашди туву Зилфийикан гъахьидар ву. Вари – йицӀийирхьур кас.

19Якьубдин хпир Рахиликан гъахьи баяр:

Юсуф ва Вениамин. 20Египетдиъ Юсуфдиз Гелиополиъ диндин гъуллугъчи Потиперайин риш Аснатди Манасна Ефраим баяр хуру[+].

21Вениаминдин баяр:

Бел, Бехер, Ашбел, Гера, Нааман, Ехи, Рош, Муппим, Хуппим ва Ард.

22Мурар Якьубдин хпир Рахилин баяр вуйи. Вари – йицӀиюкьур кас.

23Дандин бай:

Хушим.

24Нефталимдин баяр:

Яхцел, Гуни, Ецер ва Шиллем.

25Му баяр Якьубдиз, Лаванди чан риш Рахилиз гъаравашди туву Билхайикан гъашидар вуйи. Вари – ургур кас.

26Якьубдихъди Египетдиз гъафидар, баярин хпар ктарди, дугъан вари диш наслар – йирхьцӀурна йирхьур кас вуйи. 27Думуганайиз Египетдиъ Юсуфдиз бабкан гъахьи баяр кьюр вуйи. Египетдиз гъафи Якьубдин хизан ургцӀур касдикан ибарат вуйи.

28Якьубди Юсуфдихьна, Гошендиз чпин улихьна Юсуф гъюри кӀури, улихьди Ягьуда гьаънийи. 29Юсуф, аьраба ккибтӀуз буйругъ тувну, чан адаш Израил къаршуламиш апӀуз Гошендиз гъушнийи. Магьа думу чан адашдин улихь хьа: Юсуф адашдин гардандиъ архьру. Юсуф адашдин хабаъ кьаназ ишури гъузнийи.

30Хъа Израили Юсуфдиз гъапи:

– Сарун уву йиз улариз чӀивиди гъяркъхъантина, гъачӀишра баладарзуз.

31Юсуфди чан гъардшаризна адашдин хуландариз гъапи:

– Узу фяряуьндихьна гъягъидиза ва дугъаз: «Ханаан жилариин яшамиш шулайи гъардшарна йиз адашдин хал-хизан узухьна дуфна. 32Му адмийир габнар ву; дурари мал-къара уьбхюри шулу. Дурари чпихьди чпин мал-къарайин лижарна чпин мутму гъабхну», – пидиза. 33Фяряуьнди учвуз дих дапӀну: «Фу кеспнан адмийир вучва?» кӀури гьерхиган, 34учву гьамци жаваб тувай: «Учу, яв лукӀар, ич абйирси, бицӀидихъанмина мал-къарайиин эллешмиш духьнайидар вуча». Хъа дугъу Гошен жилиин учву гъитди, гьаз гъапиш египтари марччар уьрхрудар чиркиндар вуди гьисаб апӀура[+].

#### 47

1Фяряуьндихьна гъафи Юсуфди гъапи:

– Йиз адашна гъардшар Ханаан жиларилан чпин мал-къарайин лижарна вари мутму хьади дуфна. Гьамусяаьт дурар Гошендиъ а.

2Дугъу, чан гъардшаригъян хьур кас гъядягъну, фяряуьндиз улупуз хъади гъахуру. 3Фяряуьнди дурарихьан гьерхру:

– Учву фу ляхнар апӀури шулчва?

Дурари:

– Учу, яв лукӀар, ич абйирси, габнар вуча, – гъапи, 4хъа дурари давам гъапӀу:

– Учу му жилариин гъурабйир вуча, фицики Ханаандиъ пис гашʼвал абхъна. Яв лукӀариз чпин сюрйир уьрхру йишв адар, гьаддиз учуз, яв лукӀариз, Гошендиъ яшамиш хьуз ихтияр тува.

5Фяряуьнди Юсуфдиз гъапи:

– Яв адашна гъардшар увухьна дуфна. 6Египетдин вари жил яв улихь хьа, дурариз, яшамиш хьуз, варитӀан ужубсиб йишв улуп. Гъит Гошендиъ яшамиш ишри. Эгер дураригъ йиз мал-къарайиз лигуз ужудар гъяш, дурар йиз мал-къарайиз лигрударди деркк.

7Хъа Юсуфди чан адаш фяряуьндихьна гъахи. Якьубди фяряуьндиз ужʼвал ккун гъапӀу. 8Фяряуьнди:

– Швнуд йис вуяв? – гьерху.

9Якьубди фяряуьндиз:

– Варжна сумчӀур йис вуйиз му дюньяйиъ яшамиш шули, рякъяр ккадаури, – гъапи. – Му думукьан ярхи уьмур дар, вушра гизаф читин йисар гъахьнийиз. Хъа йиз абйиринси ярхи уьмрихъна дуфнадарзу.

10Фяряуьндиз ужʼвал ккун дапӀну, Якьуб гъушу.

11Юсуфди, фяряуьнди гъапиганси, чан адашдизна гъардшариз Египетдиъ варитӀан ужудар вуйи Раамсес ругариин яшамиш хьуз жил туву. 12Юсуфди чан адаш, гъардшар ва вари тухум, гьардин хизандиъ айи бицӀидарин кьадарназ дилигну, ипӀрубдихъди тямин гъапӀу.


Египетдиъ – гаш

13Хъасин пис гашʼвалиан варишваъриан рузи хътӀабццуру. Египетна Ханаан гашʼвали гъаллаш дапӀнайи.

14Рузи масу туври, Юсуфди фяряуьндин хазнайиз Египетдиъна Ханаандиъ айи-адру вари арс уч гъапӀнийи. 15Сарун я Египетдиъ, я Ханаандиъ арс имдайи. Египтари, Юсуфдихьна дуфну, кӀуру:

– Учуз рузи ча! Гьамус яв уларикк учу йихну ккунди айвуз? Арс хътӀабццнийич.

16– Эгер арс хътӀабццнуш, – жаваб туву Юсуфди, – мина ичв мал-къара абкъинай. Мал-къарана рузи гьюдюхидихьа.

17Дурари чпин лижар хъаъну гъафи. Юсуфди рузи мал-къарайихъ – гьяйвнар, марччар, цӀигьар, хюнйир, дажйир – гьюдюхюз хъюгъю. Думу йисан дугъу инсанар чпин вари мал-къарайихъ гъадабгъу ипӀрубдихьди ацӀу. 18Хъа йисан дурар Юсуфдихьна гьамци кӀури гъафи:

– Увхьан жин апӀурадарча, ич агъа, ич арсра, мал-къарара ккудуркӀнийич, вари увухьна гъафну. Учуз, ич жанариланна хутӀларилан гъайри, сарун увуз тувуз ужуб имдарич. 19Гьамус учура яв уларикк йикӀуча, жиларра ккадахьуз гъитча? Гъадагъ увуз руздихъ учуна ич хутӀлар. Учу, ич хутӀларра хъади, фяряуьндиз лукӀар хьидича. Анжагъ учуз, учу чӀивиди гъузбан ва хутӀлар ккададахьбан бадали, тум ча.

20Гьамци Юсуфди фяряуьндиз Египетдин вари жилар гъадагъуру. Египтари, саркьан гъидидитди, вариди чпин хутӀлар масу тувнийи – гьацикьан аьхю гаш абхънийи. Вари жил фяряуьндин хусусивализ илтӀибкӀнийи. 21Хъа египтар, гьюкуматдин му гъирагъдихъан гъадабгъуб тмунуб гъирагъдихънакьан вари, Юсуфди фяряуьндин лукӀариз илтӀикӀнийи. 22Анжагъ египет диндин гъуллугъчйирин хутӀлар Юсуфдихьан гъадагъуз гъахьундайи – диндин гъуллугъчйир фяряуьнди уьрхюрайи ва гьаддиинди ипӀурайи, гьаддиз дурари чпин хутӀлар масу тувундайи.

23Юсуфди египтариз гъапи:

– Сарун учвуна ичв хутӀлар фяряуьндиндар ву, гьаддиз, магьа учвуз тум, хутӀлар урзай. 24Гьамусдихъантина бегьернан хьубпи пай фяряуьндиз тувдичва, хъа хьубдик юкьуб пай – тумразна учвуз, ичв хуландариз ва ичв бицӀидариз ипӀуз гъубзри.

25Египтари гъапи:

– Уву учу аьжалихьан гъюрхюнва! Ич агъа, уву учухьна рягьимлу вуйва. Гьамусдихъантина учу фяряуьндин лукӀар вуча.

26Юсуфди дебкку гьюкум Египетдиъ гьамусра хъапӀри ими: ккадабцӀу бегьернан хьубпи пай фяряуьндиз тувра. Анжагъ диндин гъуллугъчйирин жилар фяряуьндихьинди гъушундайи.

27Израилин тухум Египетдин Гошен жилариин ерлешмиш гъаши. Душваъ дурарихъ жилар хъиршу. Дурарин тухум бегьерлу ва артухъ гъаши.

28Якьуб йицӀиургуд йисан Египетдиъ гъузнийи. Думу варжна ягъчӀвурна ургуд йисан яшамиш гъахьнийи. 29Чан йикӀру вахт хъубкьган, дугъу Юсуфдиз дих гъапӀу ва гъапи:

– Узухьна рягьимлу йихь, йиз бакьбакьикк[*] хил ккивнумиди ху апӀин, увуз кӀваълан гьадрархди йиз тӀалаб тамам апӀин: узу Египетдиъ микиван! 30Узу ихь абйирихьна гъушиган, узу Египетдиан гъайих ва гьадрар кивнайи йишваъ кив.

Юсуфди гъапи:

– Узу уву гъапибси апӀидиза[+].

31– Ху апӀин, – гъапи Якьубди.

Юсуфди ху гъапӀу ва аьхниъ айи Якьубдира кӀул хъапӀу[+].

#### 48


Манас ва Ефраим

1СацӀиб вахтналан Юсуфди, чан адаш иццурайиб аьгъю дубхьну, дугъахьна чан баяр – Манасна Ефраим хъади гъюру.

2– Яв бай Юсуф дуфна, – гъапи Якьубдиз.

Думу гужназ аьхниин деу 3ва Юсуфдихьинди илтӀикӀу:

– Ханаан жилиин али Луз шагьриъ, Кьудратлу Заанур ачмиш гъахьунзуз. Дугъу узу ужувлакк ккаъну, 4гъапизуз: «Узу яв тухум бегьерлу ва артухъ апӀидиза. Узу увлантина гизаф халкьар апӀидиза, ва му жил яв наслариз гьаргандиз вуди тувдиза»[+]. 5Ва магьа гьамус, – гъапи Якьубди Юсуфдиз, – узу гъяйиз Египетдиъ гъахьи кьюрид яв баяр йиз ликрихъ хъитӀраза. Сарун Ефраимна Манас, Рувимдихъдина Симеондихъди сабси, йиз баяр хьиди. 6Ефраимдинна Манасдин кьялхъян увуз гъаши веледариз чпин аьхюну гъардшарин мал-мутмуйикан пай рубкьиди. Гьаз гъапиш, имбуну яв веледар узу йиз баярди гьисаб апӀурадарза. Дурар яв баяр, йиз худлар ву. 7Узу Паддандиан кьяляхъ хъадакну гъюрайи вахтна Ханаандиъ, Эфратайихьан ярхла дарди, рякъюъ йиз Рахил гъакӀнийиз. Узу думу гьадушваъ, Эфратайиз (гьамус душваз Вифлеем кӀура) гъябгъюрайи рякъюхъ, кивунза[+].

8Израили, Юсуфдин бицӀидариз дилигну, дугъхьан гьерху:

– Мурар фужар ву?

9– Мурар, Заанури узуз гьамшваъ багъиш гъапӀу йиз баяр вуйиз, – жаваб туву Юсуфди.

– Узухьнаси хъади гъач дурар, – гъапи Израили. – Узу РАББИЙИКАН берекет хьуб ккун дапӀну, дурар йиз ирснан эйсйир шлуганси апӀидиза.

10Кьабивалиан Израилин уларин акв зяиф гъабхьнийи – дугъаз рябкъюри имдайи. Юсуфди бицӀидар дугъан багахьнаси гъапӀу. Израили дурар, макар дапӀну, хабаъ тӀау. 11Хъа Юсуфдиз гъапи:

– Йиз уву рякъюзра умуд кадайиз, хъа магьа Заанури яв бицӀидарра рякъюз гъитунзухьди.

12Юсуфди, бицӀидар Израилин кьамкьарилан алдагъну, чпин адашдиз жилиинакьан икрам гъапӀу.

13Юсуфди чан баяр Израилихьна духнайиган, Ефраим чпин адашдин арччул гъвалахъ (Израилиз гагул гъвал шула), хъа Манас гагул гъвалахъ (Израилиз арччул гъвал шула) дийигънайи. 14Израили чан арччул хил бицӀину бай Ефраимдин кӀулʼин, хъа гагул хил аьхюну бай Манасдин кӀулʼин, гьюдюхну иливу.

15Хъа Израили Юсуфдиз гьамцдар ужувлан гафар гъапи:

– Заанури – Дугъан улихь йиз абйир

Ибрагьимна Исакь яшамиш гъахьну,

Заанури – гьарган ва гьамусра

узу уьрхюрайи йиз Марччлихъан ву Думу,

16йиз Малайик вуйи Заанури –

узу гьарсаб балайиккан Ккадаърур ву Думу –

гъит баяр ужувлакк ккаъри!

Гъит дурариина йиз ва йиз абйир Ибрагьимдинна Исакьдин ччвур гъарабхри!

Дурарин насил жилариин гизаф хьибди.

17Юсуфдиз чпин адашди Ефраимдиин арччул хил иливну гъябкъю, ва дугъу дици гъапӀуб Юсуфдиз кьабул гъабхьдар. Юсуфдиз, адашдин хил дибисну, Ефраимдилан Манасдиин иливуз ккун гъабхьи.

18– Я адаш, дици ваъ, – гъапи Юсуфди. – Аьхюнур гьамунур ву, арччул хил гьамгъуин илив.

19Хъа Израили дици гъапӀундайи ва гъапнийи:

– Узуз аьгъязуз, йиз бай, узуз аьгъязуз. Гьадгъалантинара зурба халкь арайиз гъибди. Хъа бицӀину чве, аьхюнуртӀан аьхюр хьиди ва гьамгъалантина гизаф халкьар арайиз гъиди.

20Гьадму йигъан Израили Ефраимдиз ва Манасдиз ужʼвал ккун гъапӀну ва гъапну:

– Израилари ичв ччвурар ужʼвал вуди дисиди ва пиди: «Гъит Заанури увкан Ефраимдизна Манасдиз ухшар вуйир кадаъри!»

Гьамци дугъу Ефраим Манасдин улихь деркку.

21Хъасин Израили Юсуфдиз кӀуру:

– Багарихьди узу йикӀиди. Заанур учвухъди хьиди ва Дугъу ичв абйирин ругариина кьяляхъ гъахидичву. 22Узу увуз артухъди, яв гъардшаригъ уву зина вуйивализ дилигну, аморей халкьдихьан турииндина чӀимриинди гъадагъу Шехем дагълар тувдизавуз.

#### 49


Якьубди чан баяриз ужʼвал ккун апӀуб

1Якьубди чан баяриз дих гъапӀу:

– ИлтӀикӀай узлан, учвуз фу шулуш, узу учвуз пидизачвуз.

2Якьубдин баяр, багахь йихьай!

Израилихъ, ичв адашдихъ, хъебехъай!

3Рувим – уву йиз сарпир, йиз кьувват,

йиз жилирвалин гужнан сабпи бегьер,

заанвалииндира сарпир, кьувватнииндира сарпир вува!

4Селси мютӀюгъ апӀуз даршлур,

сарун хьидарва уву сарпир,

яв адашдин аьхниъ дахъур,

йиз дахъру йишв кабцӀур![+]

5Симеонна Левий – чвйир,

дурарин турар инсаф адру яракь ву![+]

6Дарза дурарин ниятарин иштиракчи,

дарза дурарин мажлисариъ шлур,

хъял гъафиган, адмийир йивну йикӀрудар,

кефназ йицарин табар кьатӀ апӀрудар.

7Балайикк ибшри чпин гьадмукьан пис хъял,

чпин гьадмукьан инсафсуз алархьуб!

Якьубдин баяригъинди гатӀахьидиза чиб,

Израилин насларигъ рагъидиза дурар!

8Ягьуда, гъардшари апӀиди яв тяриф!

Яв хил хьибди душмнарин хяртӀахъ,

яв улихь яв адашдин баяри апӀиди икрам.

9Уву, Ягьуда, йиз бай, жигьил аслан,

хюрч хьтарди хътадакрур.

Дахънайиганра, уву аслан вува!

Шилхьан шул кучуз дидик[+]?

10Ягьудайихь гьарган паччагьвалин маргъ хьибди.

Гьарган дугъан насларихь хьибди думу чумакъ,

дидин Эйси гъяйизкьан –

вари халкьар Чаз мютӀюгъ шлур.

11Дажи дугъу чан кибтӀди тӀумтӀин шилик,

гъудугъ – варитӀан ужуб кюлик.

Дугъу палтар чан урччиди чяхрик,

алабхьруб чан кажабгъиди тӀумтӀин ифдик.

12Улар хьиди дугъан, чяхиртӀан кӀару,

Сппар хьиди дугъан, никктӀан лизи.

13Забулун хьиди яшамиш гъирагъдихъ гьюлин, –

душв хьибди, дерккрушв гимйир.

Сяргьятар думу рукьиди Сидондихъна.

14Иссахар ву гужли дажи,

гъагъарин арайиъ рягьятвал гъадабгъури дабхънайи.

15Рягьятвал гъадабгърушв чан, чаз гъябкъюб ужуйи,

чаз кабалгру чан жил, чаз гъябкъюб уччвуйи,

гьаддиз чан кьял кьяни апӀиди гъагънакк

ва дубгиди азадвал чан.

16Гъабхиди Данди гьюкум тухмиин чан,

фицики мура Израилин саб тухум ву[+].

17Дан хьиди битӀси, рякъюхъ хъайи,

агъу йивру гюрзеси, жилгъайиъ айи,

гьяйвнин ликариз йивури кӀалам,

кьяляхъинди ахъруси атлу.

18Жан РАББИ, Уву уьрх узу!

Кюмекназ Яв ккилигураза!

19Алархьиди Гаддиин тӀафлар,

хъахъди ликарихъ дурарин думу,

чавра апӀури, тӀафлар тӀараш.

20Ашерин хьибди бегьем хураг.

Паччагьдин суфрайиз лайикь вуйи иццишнар

хрур хьиди думу.

21Нефталим – азадвализ деебтнайи жейран,

бабкан хру бицӀидар уткан.

22Юсуф – шир тӀумтӀин бегьерлу,

булагъдихъ хъайи тӀумутӀ бегьерлу,

цалкан кюлер кидиржнайи.

23Алархьнийи дугъʼин чӀимрар хьайидар.

Дурари гъахьну йивури писди.

24Хъа дугъан чӀимир гъубзну дизигну.

Дугъан гужли хилар зирекди гъузну,

Якьубдин Заанурин, Кьувватлурин кюмек дубхьну,

Израилин Гъарзнан, Марччлихънин кюмек дубхьну,

25яв адашдин Заанурин, яв гъайгъушнаъ Айирин кюмек дубхьну,

Кьудратлурин, уву ужувлакк Ккаърайирин кюмек дубхьну,

ургъбиинди завариан мархьар,

деетбиинди нирар, жилариан удучӀвурайи,

артмиш апӀбиинди наслар, увлан улдучӀвурайи,

тувбиинди мал-марччлин лиж, гьисаб апӀуз даршулайи.

26Яв адашдин ккун апӀурайи ужувлар,

зиина ву дагъларин девлетартӀан,

кюгьне тепйирин бегьерартӀан.

Гъит дурар вари алди ишри кӀулʼин Юсуфдин,

гъардшарин арайиан заан дапӀнайирин унтӀʼин.

27Вениамин ву вягьши жанавар,

гвачӀин хьайизра гъибисуб хътипӀрур,

хюрч хябяхъган пай апӀрур.

28Магьа фицдар вуш Израилин йицӀикьюб тухум ва магьа, ужʼвал ккун апӀури фици гъапнуш чпин адашди: гьардиз, чав лайикь шулайиб, ккун гъапӀнийи дугъу.


Якьубдин аьжал

29Якьубди дурариз гьамциб буйругъ тувнийи:

– Узу йиз абйирихьна гъягъюраза. Узу, йиз абйирихъди, Эфрун кӀуру хеттжвуван хутӀлиъ айи дюрхъяъ кивай, 30Думу дюрхъ Ханаандин ругариин али Мамре кӀурушван багахь хьайи Махпела хутӀлиъ а. Му хутӀил Ибрагьимди хеттжви Эфрундихьан гъийихдар кивуз кӀури масу гъадабгънайиб ву. 31Душваъ кивна Ибрагьимна дугъан хпир Сара, Исакьна дугъан хпир Ребека. Душваъ узу кивназа Лияра[+]. 32ХутӀилра ва душваъ айи дюрхъра хеттарихьан масу гъадагънайидар ву.

33Баяриз буйругъар тувну, Якьуб аьхникк дахъру ва йикӀуру, думу абйирихьна гъягъюру.

#### 50

1Юсуфди адашдин бедендилан хабар алдагъуру ва, ишури, дукӀнайирин машназ мак гъапӀу. 2Юсуфди чан гъуллугънаъ айи жярягьариз Израилин беден дурубтӀуз мялгьямариан апӀуз буйругъ туву. 3ЯгъчӀвур йигъан, гьаци апӀуз гьадмукьан йигъар гъягъюйи, жярягьари беден мялгьямариан апӀури гъахьи ва ургцӀур йигъан египтари дерд-гъам зигури имийи. 4Саламдин вахт ккудубкӀиган, Юсуфди фяряуьндин багахь хьайи гъуллугъчйирикан гьамци пуб ккун гъапӀу:

– Эгер узу ичв улихь гьюрмат гъазанмиш гъапӀнуш, фяряуьндиз гьамци йипай: 5йиз адашди учв гъачӀиган, улихьдимиди Ханаандиъ чав гьязур дапӀнайи дюрхъяъ кив дупну, узухьди чаз гаф тувуз гъитну. ТӀалаб апӀураза, узу йиз адаш кивуз дина деетуб, хъа, думу кивну, кьяляхъ гъидиза.

6Фяряуьнди ихтияр туву:

– Гъарах, яв адаш кив. Яв туву гаф тамам апӀин.

7Юсуф адаш кивуз гъушу. Дугъахъди фяряуьндин вари гъуллугъчйир, агъсакълар ва Египет жиларин вари аьхюдар, 8Юсуфдин вари хизан, дугъан вари гъардшар, ва вари дугъан тухум гъушу. Гошен ругариин анжагъ мал-къарана бицӀидар гъузнийи. 9Дугъахъди аьрабйир, атлуйир ва кьадарсуз халкь хъайи.

10Иордан нирин тмуну гъирагъдихъ хъайи Горен-Атаддихьна хъуркьиган, дурари варидари зурба ва учӀвру ишуб ккебгънийи – ургуд йигъан дурар Юсуфдин адашдихъ ишури имийи. 11Думу ругариин яшамиш шулайи хананей адмийириз Горен-Атаддиъ айи салам гъябкънийи ва гьамци пуз хъюгънийи:

– Фукьан учӀвруди ишурадарин египтар!

Иордан нирин тмуну гъирагъдихъ хъайи думу йишваз Авел-Мицраим («египтарин ишал») кӀури гъахьи.

12Баяри чпин адаш Якьубдин буйругъ тамам гъапӀнийи: 13дугъан беден Ханаандиз гъубхнийи ва Мамрейихьан ярхла дарди Махпела хутӀлиин али, саб вахтна Ибрагьимди хеттжви Эфрундихьан гъийихдар кивру йишв вуди гъадабгъу, дюрхъяъ кивнийи[+]. 14Якьуб кивбалан кьяляхъ, Юсуф, дугъан гъардшар ва вари хъади гъахьидар Египетдиз кьяляхъ хътаркнийи.

15Гьамус, адаш йикӀбалан кьяляхъ, Юсуфдин гъардшар фикрарик кахъу: «Гьамусра Юсуфдик ухькан хъял кмишул белки, хъа эгер дугъаз, чаз туву дердналан хъял алдабгъуз ккун гъабхьиш, фу шулу?» 16Дурари Юсуфдихьна гьамци йипай кӀури гьаъру:

– Учв йикӀайиз ихь адашди увуз 17гьамциб васият гъапӀнийи: «ТӀалаб апӀураза, гъардшарин гуннагьдилан – увуз дурари гъапӀу писвалилан, хил алдабгъ». Гьаддиз ккун апӀурача, хил алдабгъ учлан, фицики учура яв адашдин Заанурин лукӀар вуча!

Гьаму гафарихъ хъпехъури, Юсуф гъишнийи.

18Гъардшар чибра гъафнийи ва, дугъан улихь жилиинакьан икрам дапӀну, гъапнийи:

– Гьамусдихъантина учу яв лукӀар вуча!

19– ГучӀ мапӀанай, – гъапи Юсуфди, – узу Заанур вуйинхъа? 20Учву узуз писвал апӀуз ккайчва, хъа Заанури думу ужувлаз илтӀибкӀну: гьаддилантина фукьан инсанар гъюрхну! 21ГучӀ мапӀанай. Узу ичвра ва ичв бицӀидаринра гъайгъушнаъ хьидиза.

Му гафари гъардшар сикин гъапӀнийи ва дурар ккаарцнийи.


Юсуфдин аьжал

22Гьамци Юсуф чан багахьлуйирра хъади Египетдиъ ерлешмиш гъахьнийи. Дугъу варжна йицӀуд йисан уьмур хъапӀнийи. 23Дугъаз Ефраимдин худларра кмиди гъяркънийи, дугъу Манасдин балин – Махирин – бицӀидарра чан ликрихъ хъитӀнийи.

24– Багарихьди узу йикӀиди, – гъапи дугъу гъардшариз. – Хъа гьациб йигъ гъибдики: Заанури учву кӀваин апӀиди ва учву мушвʼан Чав Ибрагьимдиз, Исакьдиз ва Якьубдиз гаф тувну улупнайи ругариина гъахидичву.

25Юсуфди, Израилин баярикан Заанури чиб кӀваин гъапӀган, чпихьди Египетдиан чан гъузу кӀурбар гъахуз, чаз – Юсуфдиз гаф тувуб ккун гъапӀнийи.

26Юсуф варжна йицӀуд йисаъ ади гъакӀнийи. Беденра мялгьямариан дапӀну, ишкӀиъ итну, Юсуф Египетдиъ гъитнийи.

### Рут

#### Рут

Рут


Сифте гаф Гьюрматлу дустар!

[1]

[2]

[3]

[4]


Рутдикан китаб


Юнус пайгъамбрин китаб


Библия илтӀибкӀру институт


Москва


2013


Рутдикан китаб


Юнус пайгъамбрин китаб


Фикрар-хиялариз:


ibt_inform@ibt.org.ru

ISBN 978-5-93943-191-0

© Институт перевода Библии, 2013

#### Сифте гаф Гьюрматлу дустар!


Сифте гаф Гьюрматлу дустар!

Гирами Китабар дюнʼяйиъ варитӀан гизаф урхру ва гьюрматлу китабарикан садар ву. Учв яшамиш шулайишваз, чан миллетдиз ва хъапӀрайи диндиз дилигди, гьарсар касдиз дурар чан багъри чӀалниинди урхуз мумкинвал тувну ккунду.

Гирами Китабари вари вахтари инсанарин гъалабулугъ кайи суалариз: ухьу наънан вуш, гьаз ухьу яшамиш шулаш, гьаз дюнʼяйиъ гьамкьан писвал аш ва писвалиин фици гъалиб духьну ккундуш, – жаваб тувра.

Гирами Китабар (грек чӀалниинди Библия «китабар») – Иса Месигьдихъ хъугърударин кӀулин Китаб ву. Иса Месигьдикан чакан вуйи китабариз ЦӀийи Йикьрар кӀуру. Думу гъяйиз улихь вахтнан китабариз Кюгьне Йикьрар кӀуру. Саки Гирами Китабарин гизаф паяр мусурмнаризра кмиди заан ву, иллагьки дурариз Кьуръмик кайи пайгъамбрарикан ктитурайи китабар гизафси гирами ву.

Библия илтӀибкӀру институтди (гизаф чӀалариз Гирами Китабар илтӀикӀурайи идарайи) 2010-пи йисан «ЦӀийи Йикьрар» китаб табасаран чӀалниинди чап гъапӀну. Адагъу жара китабарин ччвурар гьаму китабдин аьхиримжи машнак ка. Хъа гьамус Институт табасаранариз чпин багъри чӀалниинди Кюгьне Йикьрариан китаб удубчӀвувалиин гизаф ву. Гьаму изданиейиз Кюгьне Йикьрариан кьюб бицӀи китаб дахил шула. Сабдиъ Юнус пайгъамбрикан ктибтура, хъа тмунубдиъ – Давуд паччагьдин аьхю бабкан. Китабарин улихь, дурариъ фтикан кӀураш, гьядисйир фуну вахтнаъ арайиз гъюрайидар вуш, жикъиди мялумат тувра.

Институтди му китаб илтӀибкӀури жафа гъизигдариз чухсагъул кӀура. Гъит дурарин жафа дав дарибшри!

Библия илтӀибкӀру институт


Рутдикан китаб

Му гьядисйир Израилиъ, читин вахтар айиган, арайиз гъафидар ву. Гьаму гьядисйирилантина Израилиз, Рабби[197], чпинси, имбу халкьарин Аллагьра вуйивал аьгъю шулу. Раббийиз имбу халкьарра Чан веледарси багьади ву. Рут, жара миллетдин дишагьли, Израилиз даккни Муав халкьдикан вуйи. Аммаки Рутди, чан ккунивалиинди ва вафалувалиинди, Израилиъ чаз гьюрмат-хатир гъазанмиш апӀуру. Аьхириъ дугъкан, машгьур вуйи Давуд паччагьдин аьхю баб шулу.

#### 1


Элималикдин хизан Муавдиз гъягъюб

1Регьбрари гьюкум гъабхурайи вахтари Израилиъ гаш абхъру. Сар кас, чан хпирна кьюр байра хъади, Иудея уьлкейиъ айи Вифлеем шагьриъ яшамиш шулайи. Думу Муав уьлкейиз удучӀвну гъягъюру. 2Думу адмийин ччвур Элималик, хпирин ччвур Науми, хъа баярин ччвурар Махлун ва Килеун вуйи; дурар Иудеяйин Вифлеемдиъ айи Ефрафа тухмиан вуйи. Дурар Муавдиз гъюру ва гьадушваъ гъузру.

3Наумийин жилир Элималик йикӀуру, ва думу чан кьюрид баяр хъади гъузру. 4Дурари чпиз швушварди муаварин шубар хуру. Сариз Урпа кӀуйи, хъа тмунуриз – Рут. Душваъ дурар йицӀуд йисанкьан яшамиш шулу. 5Хъа дугъан кьюрид баярра, Махлунна Килеун, йихуру. Гьамци думу жилирихъна баярихъ мягьрум шулу.


Науми Вифлеемдиз кьяляхъ гъюб

6Наумийиз, РАББИ Чан халкьдин гъайгъушнаъ гъахьну ва дурариз уьл тувну, кӀури, ебхьуру. Думу, чан швушварра хъади, чан ватандиз кьяляхъ хътакуз гьязур шулу.

7Швушварра хъади думу учв яшамиш шулайишвʼан удучӀвуру. Дурар Иудеяйин жилариина кьяляхъ хътакури рякъюъ айиган, 8Наумийи чан швушвариз кӀуру:

– Кьяляхъ хъадакай, гьарсар чан дадайин хулаз гъарахри. Узухъди ва ихь гъийихдарихъди учву фици гъахьнуш, гъит РАББИЙИРА учвуз гьаци ужʼвал апӀри! 9Гъит РАББИЙИ учвуз гьарсариз жвуван жилирин хулаъ бина бихъруси апӀри!

Хъа Наумийи дурариз макарра гъапӀу. Аммаки дурар гьарай гъитӀибккну, гъишу, 10ва дишагьлийири гъапи:

– Ваъ, учу увухъди яв халкьдихьна гъюрча.

11Наумийи кӀуруки:

– Кьяляхъ хъадакай, йиз шубар; гьаз ву ичв узухъди дуфну? Учвуз жилар хьуз узу хъана баяр апӀузахъа?[*] 12Кьяляхъ хъадакай, йиз шубар, гъарахай, узу сарун швуваз гъягъюз кьаби гъахьунза. Гьеле узу: «миж кмизук» гъапнийишра, ва гьаму йишван жилирихъди духьну хъа баяр гъапӀнийишра, 13дурар аьхю шайиз, учву ккилигури гъузуб дюз вуйинхъа? Гьаз ву ичв, швуваз дурушри, ккилигури гъузну? Ваъ, йиз шубар, йиз кьисмат учвуз гъагъиб хьибди, фицики РАББИ къаршу духьназуз.

14Дурар, гьарай гъитӀибккну, хъана ишуз хъюгъю. Вушра Урпа чан сижарихъан, макар дапӀну, хътакуру, хъа Рут гъузру.

15Наумийи Рутдиз гъапи:

– Магьа яв хвани чан халкьдихьна ва чан аллагьарихьна[*] кьяляхъ хътакну; увура яв хванийин кьяляхъди хъадак.

16Амма Рутди гъапи:

– Уву дитну, узуз хъадак макӀан,
уву наана гъушиш, узура гьадина гъидиза,
уву наан яшамиш шулуш, узура гьадушваъ яшамиш хьидиза;
яв халкь – йиз халкь
ва яв Аллагь йиз Аллагь хьиди;
17уву йикӀрушваъ, узура йикӀиди ва гьадушваъ кивиди;
гьаци дарш, гъит РАББИЙИН хъял узʼин алабхъри –
саб аьжалитӀан узу увхьан жара апӀидар[+].

18Наумийи, дугъу чахъди гъузуз ижмиди гьял дапӀнайиб дябкъну, сарун дугъʼин маш илипундайи. 19Хъа, Вифлеемдиз гъяйизкьан, кьюридра рякъюъ гъаши. Дурар Вифлеемдиз гъафиган, вари шагьур гьяракатнаъ абхъу. Дишагьлийири гьамци кӀуйи: «Му Науми дайин?» 20Дугъу дурариз гъапи:

– Узуз Науми (кӀваз манир) макӀанай, хъа Мара (кьутӀкьлир) йипай, гьаз гъапиш Къудратлуйи зурба дерд тувунзуз; 21мушвʼан удучӀвруган, вари айзуз, хъа РАББИЙИ ичӀиди кьяляхъ гъапӀунзу. Узуз Науми гьаз пидихъа, РАББИЙИ узухьди гъам зигуз гъитган. Къудратлуйи узу бедбахт гьапӀну!

22Магьа гьамци Науми кьяляхъ гъафи. Дугъахъди Муав уьлкейиан чан швушв муав Рутра гъафи. Дурар Вифлеемдиз, мух убгуз хъюгънайиган, гъафнийи[+].

#### 2


Рутна Вуаз чиб-чпиз алахьуб

1Наумийихъ чан жилир Элималикдин тухмиан бегьем гьюрмат айи девлетлу кас хъайи. Дугъан ччвур Вуаз вуйи. 2Муав миллетдикан вуйи Рутди Наумийиз кӀуру:

– Узу, хутӀлариина душну, узуз чӀалра даркӀрурин кьяляхъди мухан кӀулар уч апӀидикӀана?

Дугъу:

– Гъарах, йиз риш, – гъапи.

3Думу гъушу ва иган убгрударин кьяляхъди кӀулар дюхюз хъюгъю.

Гьаци гъабхьнуки, му хутӀил Элималикдин багахьлу Вуаздинуб вуйи. 4Магьа, Вифлеемдиан Вуаз гъюру ва иган убгрудариз:

– РАББИ учвухъди ишри! – пну салам тувру.

Дурари дугъаз:

– РАББИЙИ увуз ужʼвал апӀри! – пну жаваб тувру.

5Дугъу иган убгрударин аьхюрихьан гьерхру:

– Гьатму жигьил дишагьли шлинур ву?

6Иган убгрударин аьхюри жаваб туву:

– Му жигьил муав дишагьли Наумийихъди Муав уьлкейиан дуфнайир ву. 7Дугъу: „Иган убгрударин кьяляхъди мухан кӀулар уч апӀуз хай шулин?“, пну, гьерхнийи. Ва, гвачӀнианмина хъюгъну гьамусдиз гьамшваъ а; сирниккнакьан гъяри шулдар.

8Хъа Вуазди Рутдиз гъапи:

– Хъебехъ узухъ, йиз риш, кӀулар дюхюз жара хутӀлиина мягъян, мушвлан муулдучӀван, йиз гъуллугънаъ айи дишагьлийирихъди гьамшваъ гъуз; 9дурар фуну хутӀлизди гъягъюруш лиг ва гьадрарихъди гъарах. Магьа, увук мукучанай кӀури, узу йиз иган убгрудариризра дупназа. Увуз шид ккун гъабхьиган, йиз иган убгрудари ацӀу гварарихьна гъарах ва увура убхъ.

10Дугъу ис духьну, жилиинакьан икрам апӀури гъапи:

– Узу жара миллетдинур вушра, узу кьабул апӀузкьан яв улихь фтиинди ужувлаз лайикь гъахьну[+]?

11Вуазди жаваб туву:

– Узуз, яв жилир йикӀбан кьяляхъ уву яв сижариз гъапӀу варибдикан, уву яв адаш, яв дада, яв ватан дипну, увуз гьамусдиз аьгъдру халкьдихьна гъюбкан, деебхьназуз. 12Гъит РАББИЙИ увуз, яв гьадму ляхниз дилигну, туври! Уву Израилин Аллагь РАББИЙИХЬНА, Дугъан хлинццарикк архаин хьпан бадали, дуфнайир вува. Гъит увуз Дугъхьан гьубкӀну вуйи кьимат ибшри![+]

13Дугъу гъапи:

– Йиз аьхюр, узуз гьамциб ужʼвал улупваки! Уву узу ккаарцунва. Яв гъуллугънаъ айи дишагьлийирин гьич саринра ккайир даршра, йиз, яв лукӀран, кӀваъ айиси гъапунва[+].

14Лисундин вахтна Вуазди дугъаз гъапи:

– Уьл ипӀуз мина гъач. Кубсри ипӀин.

Думу иган убгрударин багахь деъру. Вуазди дугъаз кӀурицӀ тувру, дугъу ипӀуру, ацӀру, ва хъирибгънура гъубзру. 15Хъа мухан кӀулар уч апӀуз хъюгъру. Вуазди чан иган убгрудариз гьамциб буйругъ тувру: «Шиларин арйиригъра уч апӀуз гъитай. Дугъаз гиран макадапӀанай. 16Шиларигъянра гъядахьруси апӀинай, гьадгъаз гъитай, гъит уч апӀри, люкьнар мапӀанай».

17Гьамци дугъу хябяхъдиз уч апӀури гъахьну, хъа уч гъапӀдар гьадушвʼин ктӀишуру, ва йирхьуб сеъкьан мух шулу. 18Думу мух хулаз хуру, ва гъабхиб сижариз рябкъюру. Ва Рутди, лисундин вахтна чав гъипӀубдикан дубхну, дугъазра тувру. 19Сижари дугъхьан гьерхру:

– Гъи уву наан кӀулар уч гъапӀунва, наан гъилихунва? Уву кьабул гъапӀур ужувлакк ккахъривучв!

Рутди чан сижариз, чав наан ляхин гъапӀнуш, ктибтуру:

– Узу гъи гъилиху адмийин ччвур Вуаз вуйи.

20Хъа Наумийи чан швушваз гъапи:

– Ужʼвал ибшри дугъаз РАББИЙИХЬАН! Думу чӀивидаризра, гъийихдаризра вафалу ву.

Хъасин Наумийи дугъаз кӀуру:

– Думу адми ихь багахьлу, ихь гъайгъу зигрударикан [*] сар ву.

21Муав Рутди чан сижариз кӀуру:

– Гьеле дугъу узуз гъапнура ву: „Игнар ккудукӀайизкьан, йиз гъуллугънаъ айидарихъди гъуз“.

22Хъа Наумийи чан швушваз гъапи:

– Дугъан гъуллугънаъ айидарихъди гъягъюб ужуб апӀурава, йиз риш, жарадарин хутӀлариин увуз гиран ктапӀуб мумкин ву.

23Дугъу Вуаздин гъуллугънаъ айи дишагьлийирихъди, муханна дяхнин игнар ккудукӀайизкьан, кӀулар уч апӀуру. Дидхъан думу сижарихъди хулаъ гъузру.

#### 3


Рутна Вуаз раццаъ

1Наумийи Рутдиз кӀуру: – Йиз риш, увуз рягьят хьпан бадали, яв бин ккебгънийиш, ужу даршлийин? 2Магьа Вуаз, дугъан гъуллугънаъ айи дишагьлийирихъди уву гъахьунва, думу ихь гъайгъу зигрур даринхъа? Хябяхъди дугъу раццаъ чан мух микӀлахь гьипра. 3ДижикӀну, ицци ниар кадатну, яв уччвудар палтар алахьну, раццʼина кудучӀв, аммаки ипӀуб-убхъуб апӀайиз дугъаз уву рякъруси мапӀан. 4Думу дахърушв аьгъю апӀин ва, ахуз дахъиган, душну, дугъан ликариин илипнайиб алдабгъну, увура дахъ. Хъасин уву гьапӀну ккундуш, дугъу пидивуз.

5Рутди дугъаз:

– Уву гъапибси вари апӀидиза, – кӀуру.

6Рут раццʼина гъушу ва вари чаз сижари гъапибси апӀуру. 7Вуазди гъипӀу, гъубхъу, гьялар ачухъ гъахьи, хъа гъушу ва таяйихъ ахуз дахъу. Ихтиятди Рутра дина гъафи. Дугъу дугъан ликарилан алдабгъу, учвра дахъу. 8ГьацӀишваринган думу хъиргру, илдицуру, фу лигурва, чан ликарихъ дишагьли дахъна. 9Хъа Вуазди гьерхру:

– Фуж вува?

Дугъу гъапи:

– Рут вуза, яв лукӀ, узу яв хлинцциккна гъадагъ, фицики уву йиз гъайгъу зигру багахьлу вува.

10Вуазди кӀуру:

– РАББИЙИХЬАН ужʼвал дурубкьнайир вува, йиз риш! Гьаму яв вафалувал, мугагьназтӀан хъа мюгькам шлуси гъапӀунва, фицики уву, касиб вушра, девлетлу вушра, жигьил агури гъахьундарва; 11гьаци вуйиган, йиз риш, гучӀ мапӀан, уву тӀалаб гъапӀуб вари апӀидиза. Йиз халкьдин варидарин мелзниин уву абурлу дишагьли вуди алва[+]. 12Дюз ву, узу яв гъайгъу зигру багахьлу вуза. Амма узутӀан багахь вуйир а. 13Ахъли гъуз, закур, эгер уву дугъу кьабул гъапӀиш, ужу ву, гъит кьабул апӀри, хъа эгер уву кьабул апӀуз ккун дархьиш, узу кьабул апӀарзаву. Гаф тувраза, РАББИ чӀивир вуйирси, йиз гафарра кӀулиз адагъидиза! ГвачӀиндизкьан ах.

14Думу дугъан ликарихъ даахну гъузу, хъа чиб-чпи рякъюри-дярякъри акв хьайиз, гъудужвуру.

Вуазди фикир гъапӀу: „Гъит раццʼина дишагьли гъюбкан саризра аьгъю дарибшри“. 15Хъа кӀуру:

– Яв зиълан илипнайи шал ча, ккибис.

Дугъу ккибису ва Вуазди душвазди йицӀикьюб сеъ мух аьху ва дугъан кьялʼин иливу, шагьриз гъушу. 16Хъа Рут чан сижарихьна гъюру. Сижари: «Фу гъабхьи, йиз риш?» – пну, гьерхру. Дугъу, Вуазди чаз фу гъапӀнуш, вари ктибтуру. 17Хъа кӀуру:

– Дугъу гьаму йицӀикьюб сеъ мух тувунзуз ва: «Яв сижарихьна ичӀи хилди мягъян», – гъапунзуз.

18Сижари гъапи:

– СацӀиб дийигъ, йиз риш, му ляхин фици ккудубкӀуруш, лигарва, фицики гъи му ляхин гьял дарапӀди думу сикин хьидар.

#### 4


Вуазди Рут чаз хпирди гъадагъуб

1Вуаз шагьрин халкь уч шлу урарихьна удучӀву ва деу. Магьа багхьантина чав кӀурайи гьадму гъайгъу зигру багахьлу гъярайи. Вуазди дугъаз гъапи:

– Я мирас, мина гъач гьеле, деъ гьамушвахь.

Думу гъафи ва деу[+]. 2Вуазди, шагьрин агъсакълар йицӀур касдиз гъач дупну, кӀуру:

– Гьамшвахь деай.

Дурарра деъру. 3Хъа Вуазди думу гъайгъу зигру багахьлуйиз кӀуру:

– Муавдиан кьяляхъ дуфнайи Наумийи ихь мирас Элималикдин хутӀил масу тувра. 4Узу увуз хабар дебккраза ва пуз ккундазуз: гьамшвахь деънайидарин ва агъсакъларин улихь, гьадму хутӀил гъадабгъ, кӀуразавуз. Эгер увуз гъадабгъуз ккундуш, гъадабгъ, хъа эгер ккундарш, узукна йип, узуз аьгъю ибшри. Думу гъадабгъуз увузтӀан ихтияр адар, увлан алдабхъуб – узуз.

Дугъу:

– Узу гъадабгъурза, – гъапи.

5Хъа Вуазди кӀуру:

– Уву Наумийихьан хутӀил гъадабгъиш, чан мулкнаъ дукӀнайирин ччвур давам апӀбан бадали, дугъан ачӀни гъахьи муав Рутра хпирди гъадагъуб алабхъуравуин.

6Хъа думу гъайгъу зигрури кӀуру:

– Йиз мулк кам дархьбан бадали, узхьан думу хпирди гъадагъуз шулдарзухьан. Уву кьабул апӀин думуна хутӀил, фицики узхьан кьабул апӀуз хьибдар.

7Саб мутму гъадабгъруган ва гьюдюхруган, гьадму ляхин тамам хьуб улупбан бадали муганаз Израилиъ гьамциб аьдат айи: сари чан сабнуб ликриин алабхьруб илдибтну тмунуриз тувуйи. Му аьдатну Израилиъ, гьамцдар ляхнар тасдикь апӀувал улупуйи. 8Хъа думу гъайгъу зигрури Вуаздиз гъапи:

– Уву гъадабгъ.

Хъа чан ликриин алиб илдибтну дугъахьна туву. 9Хъасин Вуазди агъсакълариз ва вари адмийириз гъапи:

– Учву гьамус узу Наумийихьан Элималикдинуб вари ва Килеундинубна Махлундинуб вари гъадабгъурайивалин шагьидар вучва. 10ДукӀнайирин мулкнаъ чан ччвур гъубзбан бадали ва чан багъри юрднаан ва чан мирасарин арайиан чан ччвур дудрубгбан бадали, узу гьацира, узуз хпирди, Махлундин ачӀни гъахьи муав Рут гъадагъураза – гъи учву мидин шагьидар вучва.

11Урарихь хьайи адмийири ва агъсакълари гъапи:

– Учу шагьидар гъахьунча. Гъит РАББИЙИ увуз яв хулаъ учӀвру хпирикан, Израилин хал ккебгъу кьюрид дишагьлийирсир, Рахилна Лиясир, хпир кадаъри! Ефрафайиъ девлет уч апӀин, ва гъит Вифлеемдиъ яв ччвур адлу ибшри![+] 12Ва яв хал, РАББИЙИ увуз туву гьадму жигьил дишагьлийилантина гъахьи насларилан, Ягьудайиз Тамар бабкан гъахи Перецдин халси ибшрияв![+]

13Вуазди Рут гъадагъуру, дугъкан дугъаз хпир шулу. Думу дугъахъди шулу. РАББИЙИ дугъаз бицӀир тувру, ва Рутди бай апӀуру[+]. 14Хъа дишагьлийири Наумийиз кӀуру:

– Уву гъайгъу зигрур хътарди гъидриту РАББИ аднаъ ишри! Ва гъит дугъан ччвур Израилиъ заан ибшри! 15Думу яв юкӀв шад апӀрур, яв кьабивалиъ увуз уьл туврур хьиди. Думу уву ккуни яв швушву гъапӀур ву. Яв швушв увуз ургур байтӀан зина ву![+]

16Думу бицӀир Наумийи чахьна гъадагъуру, чан хабахъ хъитру, ва гьамци уьрхюру. 17Гъунши дишагьлийири кӀури гъахьну: «Наумийиз бай гъахьну». Дугъаз Обед кӀуру ччвурра тувнийи. Думу Давуддин адаш вуйи Ессейин адаш ву.

18[•]Ва магьа Перецарин тухум: Перецдин бай Гьецрон,[+] 19Гьецрондин бай Арам, Арамдин бай Амминадаб, 20Амминадабдин бай Нецрон, Нецрондин бай Салман, 21Салмандин бай Вуаз, Вуаздин бай Обед, 22Обеддин бай Ессе, Ессейин бай Давуд ву.

### Паччагьлугъар-1

#### Паччагьлугъар-1

Паччагьлугъар-1


СИФТЕ ГАФ

[1]

[2]

[3]

[4]

[5]

[6]

[7]

[8]

[9]

[10]

[11]

[12]

[13]

[14]

[15]

[16]

[17]

[18]

[19]

[20]

[21]

[22]

[23]

[24]

[25]

[26]

[27]

[28]

[29]

[30]

[31]


Паччагьлугъарин китабар


Гирами Китабар илтӀикӀру институт


Москва


2023


Паччагьлугъарин китабар


Таржумачи Къурбанов А. И.

Табасаран чӀалназ Гирами Китабар илтӀикӀбарин сесниинди вуйи ва электронный жюрйир Гирами Китабар илтӀикӀру Институтдин сайтдиъ дихъидичвуз:

https: ibt.org.ru/media?id=TBN

ISBN 978-5-93943-329-7

© Институт перевода Библии, 2023

#### СИФТЕ ГАФ


СИФТЕ ГАФ

Гьюрматлу урхрур!

Яв улихь табасаран чӀалниинди Гирами тарихи Китабар хьа. Дурариз шартӀниинди Паччагьлугъарин Китабар кӀуру. Паччагьлугъарин Китабар юкьуб тарихи китабдиз кӀуру: Паччагьлугъарин Сабпи, Кьюбпи, Шубубпи ва Юкьубпи Китабар. Паччагьлугъарин вари китабарин бинайиъ паччагьдин гъалайиъ духну ккунди гъахьи тарихи дикӀбар ва гьаригъандин ляхнар ктухувалар а.

Паччагьлугъарин Сабпи ва Кьюбпи китабар эвелиъ саб багъламайик (свитокдик) гъидикӀнийи, амма хъасин дурар кьюб йишваз жара гъапӀнийи. Паччагьлугъарин Сабпи ва Кьюбпи китабариз «Шамуилин китабар» кӀуру, амма думу ччвур дицикьан ярамиш вуйиб дар: Шамуил я автор дар, я кидибтурайибдин кӀулин игит дар, дугъкан улхуб Сабпи китабдин эвелин пайнаътӀан гъябгъюрадар. Паччагьлугъарин Сабпи ва Кьюбпи китабариъ жугьуд халкьдин диндин регьбер Шамуил пайгъамбар бабкан гъахьихъанмина Давуд паччагьдин паччагьлугъвалин аьхириз тарихи муддат гъадабгъна.

Паччагьлугъарин Сабпи Китабдиъ Израилин тарихдиъ илтӀибкӀбан бицӀи вахтнакан – тухмарин йикьрариинди вуйи уьлкейихъан сар касди идара апӀру уьлкейихъна гъюваликан, дидин кьяляхъ гъахьи гьядисйирикан – бикӀура. Дидланна савайи, мушваъ Давуд паччагьдин уьмрин эвелин пайнакан ктибтура.

Сабпи Китаб давам апӀурайиб Кьюбпи Китаб ву.

Дидиъ Давудди паччагьвал апӀбан тарихдикан, дугъахъна паччагьвал гъурубкьу Сулейман бабкан хьуваликан, паччгьарин тухум арайиз гъюваликан ктибтура. Гьамушваъ сюжетдин сабсана цӀар – Израил ва Ягьуда жара хьувал ва сабдиз саб къаршуди дийигъувал – ккебгъра. Думу цӀар хъасин Паччагьлугъарин Шубубпи ва Юкьубпи китабариъ давам шула.

Паччагьлугъарин Шубубпи ва Юкьубпи китабарра эвелиъ саб багъламайик (свитокдик) гъидикӀнийи, амма хъасин дурар кьюб йишваз жара гъапӀнийи. Думу китабар Паччагьлугъарин Сабпи ва Кьюбпи китабарин давам ву. Паччагьлугъарин Шубубпи ва Юкьубпи китабар израилар Вавилондиъ йисирвалиъ айи вахтна тешкил гъапӀдар, хъана якьинди, аьхиримжи ражну вуди дюз алаъдар ву. Дурарин асас метлеб – дарагънайи Израилин халкь чпин аьжузвалин себебнан гъаврикк ккаувал ву: Заанурихъди вуйи Йикьрар хътудубтӀди чӀур апӀрувализ лигну, Израилин халкьдиз Раббийи жаза тувну.

Паччагьлугъарин Шубубпи китабдин сабпи пайнаъ Ерусалимдиъ Раббийин Хал тикмиш гъапӀу Сулейманди паччагьвал апӀбакан ктибтура. Давуд пайгъамбрин бай Сулейман мюгьтал шлубсибкьан аьяндарвалиинди, политикайин хъуркьувалариинди машгьур вуди гъахьну. Дугъу бутариз ибадат апӀру дишагьлийир хпарди гъадагънийи, хъа дурари дугъаз ис ахъуз ял ва думу Раббийихьан ярхла гъапӀнийи. Сулейманди бутариз гъурбнар апӀуз хъюгънийи. Гьадму гунгьин натижайиъ уьлке кьюб йишваз пай гъапӀнийи. Сулеймандин бай Рехувуам кьибла паччагьлугъдин – Ягьудайин паччагь вуйи. Хъа Яравам кафари паччагьлугъдин – Израилин паччагь гъахьнийи. Кьюб бутдиз ибадат апӀувал тяйин апӀбиинди Яравамди жара хьувал дерин гъапӀнийи.

Паччагьлугъарин Шубубпи ва Юкьубпи китабариъ гьацира жюрбежюр пайгъамбрариканра ктибтура. Дурарикан варитӀан машгьур вуйидар Илʼяс ва Элиш гъахьну. Пайгъамбрарин мелзналан Раббийи халкьдиз йикьрариинди чпин мажбурнамйир гьарган кӀваин апӀури ва чпиин улубкьбанди вуйи жазайикан улихь ккимиди кӀури гъахьну. Пайгъамбрари гъапи хайлин гафар тамам хьувал гьаму китабариъ рябкъюз шулу.

Натижайиъ кьюбиб паччагьлугъарра терг гъапӀнийи: Израил – ашурари ихь эрайиз улихьна 722-пи йисан дидин меркез Самария бисбахъан; Ягьуда – вавилонари ихь эрайиз улихьна 586-пи йисан Ерусалим бисбахъан. Хъа халкь йисирвализ гъубхнийи. Гьаци вуйивализ дилигди, китаб ужувлак умуд кайивалиинди – Ягьудайин аьхиримжириз улихьна вуйи паччагь Якин зиндандиан азад апӀувалиинди – ккудубкӀуру.

Табасаран чӀалназ гьацира таржума дапӀна: «Эвел», «Дюз уьмриз насигьятар», «Эстер. Даниял», «Рут. Юнус», «ЦӀийи Йикьрар».

Гирами Китабар илтӀикӀру Институтди таржумачйириз, редакторариз ва гьаму китаб гьязур апӀбаъ иштирак гъахьидариз варидиз чухсагъул кӀура.

Гирами Китабар илтӀикӀру Институт

#### 1


Паччагьлугъарин сабпи китаб


Элкана ва дугъан хизан

1Ефраимдин дагълариъ айи Раматаим-Цуфимдиъ Ефраимдин насил айи йишваъ сар кас яшамиш шули гъахьну. Дугъаз Элкана кӀуйи, думу Ерохамдин бай, хъа Ерохам Элигуйин, Элигу Тохуйин, Тоху Цуфдин баяр вуйи. 2Дугъаз кьюр хпир айи: сариз Анна кӀуйи, тмунуриз – Пенинна. Пениннайихъ бицӀидар хъайи, хъа Аннайихъ бицӀидар хътайи.

3Гьарсад йисан Элкана чан шагьриан Шилойиз Заварин Кьувватарин Аьхюриз[†][*] ибадат ва гъурбнар апӀуз гъягъюйи. Душваъ Заанурин[†] гъуллугъчйирди[*] Илийин кьюр бай айи: Хофни ва Пинехас. 4Гъурбан апӀру йигъан Элканайи Пениннайиз ва дугъан баяризна шубариз гъурбан гъапӀубдикан чпиз рубкьру йиккун са-саб парчи тувуйи. 5Аннайиз дугъу кьюбди аьхю парчи йикк тувуйи, гьаз гъапиш дугъаз думу, РАББИЙИ[*] учв бицӀидар хуз даршлур гъапӀнушра, артухъди ккундийи. 6Кьямшли думу, дугъʼина РАББИЙИ гьапӀнайи бицӀидар хуз даршлувал рихшанд апӀури, сикинди гъитурдайи. 7Гьаци йисʼан йисаз текрар шулайи: Анна РАББИЙИН Хулаз гъафибси, гьар ражну Пениннайи думу рихшанд апӀуйи. Магьа саб ражну Анна ишуради ва фукӀа дирипӀради гъахьну.

8Ва дугъан жилири, Элканайи, гъапну:

– Анна, гьаз ишурава? Гьаз ипӀурадарва? Фти яв кӀваз хажалат тувну? Узу увуз йицӀур яв байтӀан ужуйи вуза аьхир![+]


Анна ва Заанурин гъуллугъчи Илий

9-10Гъурбан апӀбан дем[*] ккудубкӀиган, Анна, яманди ишури, РАББИЙИЗ ккарагуз хъюгъю (думу вахтна Заанурин гъуллугъчи Илий РАББИЙИН Хулаъ учӀврушвахь деънайи)[+]. 11Ва Аннайи гьамциб ху гъапӀнийи:

– Заварин Кьувватарин Аьхюр! Яв лукӀ асккан апӀувал Увуз гъябкъиш, эгер Увуз узу кӀваин гъахьиш ва узу гьадрархиш, эгер Яв лукӀраз Уву бицӀир тувиш, узу думу бицӀир РАББИЙИЗ бахш апӀидиза. Чан вари уьмриъ думу яв вуйир хьиди, ва дугъу чан куш алдапӀидар[*][+].

12Думу РАББИЙИЗ ккарагури гизаф вахт гъабхьнийи, хъа Илийи гьадму вахтна дугъахъ ул хъипнайи. 13Аннайи, сессузди кӀвантӀар ришвури, чав чакди гафар апӀурайи, хъа Илийи думу пиян духьна кӀуру фикир гъапӀнийи.

14– Пиянди мушвахь кьаназ дийигъну гъуздива? – гъапи дугъаз Илийи. – Сарун мубхъан!

15– Ваъ, йиз жанаби, – жаваб туву Аннайи, – узу я чяхир, я ички гъубхъундарза. Узу дерин дерднакк кказа, гьаддиз РАББИЙИН улихь йиз рюгь ачухъ апӀурайза. 16Узкан, яв лукӀракан, чӀуру фикир мапӀан. Пашманвали ва гиранвали уьлдюгъюри ацӀназу, гьаддиз узу гьаци гъапнийза.

17Илийи жаваб туву:

– Ислягьвалиинди гъарах! Израилин Заанури уву Чакан ккун апӀурайиб тувдивуз.

18– Узухьна рягьимлу йихь, – гъапи Аннайи.

Думу чан йишвахьна гъушу, дугъу уьл гъипӀу ва дидхъантина пашманвал гъизигдар[+].

19ГвачӀнин ухди дурари РАББИЙИЗ ибадат гъапӀу, ва дурар чпин хулаз, Рамайиз[*], гъушу. Элкана чан хпир Аннайиз багахь шулу. РАББИЙИЗ Анна кӀваин гъахьну – 20Анна гъагъдиъ шулу, дугъаз бай гъахьну.

– Узу му РАББИЙИКАН ккун гъапӀунза, – дупну, дугъу балʼин Шамуил ччвур иливу.


Шамуил Раббийиз бахш апӀувал

21Аннайин жилир Элкана вари хизан хъади РАББИЙИЗ йискьубан гъурбан апӀуз ва гаф тувбан гъурбан апӀуз гъушу, 22хъа Анна гъушундайи.

– БицӀир никкдихъан хътатӀуз вахт улубкьиган, узу чав думу хъади гъягъидиза, – гъапи дугъу жилириз. – Думу РАББИЙИН улихь дийигъиди ва гьадушваъ гьаргандиз гъузди.

23Элканайи дугъаз гъапи:

– Уву дюз гьисаб апӀрубси апӀин. Думу никкдихъ хъмидикьан гагьди, хулаъ гъуз. Анжагъ РАББИЙИ Чав туву гаф тамам апӀри!

Думу хулаъ гъузнийи, ва дугъу, никкдихъан хътатӀру вахт хьайизкьан, бализ никк тувнийи. 24Хъасин Анна, чахьди шубуд йисаъ айи жерд, саб эфа[*] хю ва саб эрж чяхир гъадагъну, чан балихъди Шилойиз гъушнийи. Думу чан балихъди, гьеле думу бицӀир вушра, РАББИЙИН Хулаъ учӀвнийи.

25Дурари жерд гъурбан гъапӀнийи. Бай Илийин багахьна хъади гъушнийи.

26– Узуз гаф пуз ихтияр тув, йиз жанаби, – ккебгъу Аннайи. – Яв уьмриинди ху апӀурза, йиз жанаби, узу, гьамушвахь дийигъну, яв уларикк РАББИЙИЗ ккарагу гьадму дишагьли вуза. 27Хъа магьа узу ккун гъапӀу велед. Узу Чакан ккун гъапӀганси, РАББИЙИ думу узуз тувну. 28Ва магьа узу, йиз нубат гъабхьиган, думу РАББИЙИЗ тувраза: Дугъаз думу уьмурлугъди тувна.

Илийи РАББИЙИЗ ибадат гъапӀу.

#### 2


Аннайин ккарагуб

1Хъа Анна ккарагуз хъюгъю:

– РАББИЙИ кӀваз шадвал тувниз,
йиз кӀул за гъапӀну РАББИЙИ.
Душмнарин улихь мелз жикъи дариз,
шад вуза Уву узу уьрхбиин[+].
2Адар гирамир, РАББИСИ.
Я УвутӀан жарар адар!
Ич Заанур мюгькам ву гъарзси,
я адар Дугъаз барабар!
3Дебккай ичв фурс кайи лягълягъ,
мапӀанай гафар такабур!
Ич РАББИЙИЗ вари аьгъя,
думу ву ихь ляхнар ерцрур!

4ГукӀни гъабхьну игитарин
хилариъ ай дерккучӀимир,
алдакдар кьувват адарди
цӀийикӀултӀан гъахьну гужли.
5Чпин фунар ацӀну айидар
уьлин кьацӀнахъ лихури а,
Хъа гашди вуйи инсанар
Сарун аьжузвалиъ имдар.
БицӀир даршлу дишагьлийи
ургур велед гъахну магьа.
Хъа гизаф бицӀидар айир
сарна-сарди чурхури а.

6РАББИЙИ, ккундуш, йикӀуру,
чӀиви апӀуру, Чаз ккундуш,
вая тму дюнʼяйиз гатӀархьуру,
ккундуш, душвʼан адагъуру.
7РАББИЙИ касиб апӀуру,
девлетра тувру, Чаз ккундуш.
Чаз ккундуш, асккан апӀуру,
заан апӀуру, Чаз ккундуш.
8Касибриз – биширугдиан,
гъилицнациз уршвлилан за
хьуз гъитур ва дитур дурар
абурлуйирихъди, гьацира
гьюрматлуйихъди саб йишвʼин.
РАББИЙИН[†] гьюкмиъ а мурхьлар,
чибʼин Дугъу жил гъудубкьдар[+].
9Чаз вафалударин рякъяр
уьрхюру Дугъу, хъа писдар
мучӀушнаъ чиб хьиди фана,
адми за апӀруб чан гуж дар[+].

10РАББИЙИЗ аькси вуйидар
терг апӀиди; завариан
сес ипну, дурарин зиин,
апӀиди Дугъу хъухърумар.
РАББИ жилин Диванчи ву,
саб кӀакӀнахъан кӀакӀнахъна тму.
Чан ччим ктатур[*], паччагь Дугъу
апӀуру кьувватлу, адлу![+]

11Элкана чпин хулаз, Рамайиз, кьяляхъ хътаку, хъа бай Заанурин гъуллугъчи Илийихь РАББИЙИЗ гъуллугъ апӀуз гъузу.


Илийин баяр

12Илийин баяр мердимазарар вуйи – дурариз РАББИ аьгъдайи. 13Дурари, Заанурин гъуллугъчйир вушра, халкьдихъди чиб гьамци гъахуйи: шли-вуш гъурбан гъапӀиган, хлиъ шубуб кӀакӀ али шиш ади, Заанурин гъуллугъчийин гъараваш гъюйи, ва, йикк гьязур шули имиди, 14шиш йигьгиъ, баттлиъ, чӀакьаъ вая гъазниъ убччвуйи. Шишрахъди ккадабгъуз шлуб вари Заанурин гъуллугъчийи чахьди гъабхуйи. Чпихьна Шилойиз гъафи вари израиларихъди дурари гьациб ляхин апӀуйи. 15Хюл убгайизра[*], гъурбан апӀру касдихьна гъуллугъчийин гъараваш гъюйи ва дугъаз кӀуйи: «Заанурин гъуллугъчийиз убжуз йикк ча. Гъубхьуб дугъу кьабул апӀидар, анжагъ дурубхьубтӀан!»

16Хъа думу касди, «сифте хюл убгри, гьадмуган увуз ккуниб вари гъадабгъидива!» кӀури, наразивал улупури гъахьиш, гъуллугъчийин гъаравашди жаваб тувуйи: «Гьамусяаьт ча, дархьиш узу тадабгъидиза!»

17Заанурин жигьил гъуллугъчйирин гунагь РАББИЙИН улихь гизаф зурбаб вуйи: дурар РАББИЙИЗ гъурбан апӀбарихьна дерин гьюрмат адарди янашмиш шули гъахьну!

18Шамуили РАББИЙИН Хулаъ гъуллугъ апӀурайи, ва дугъахь гинбин ирин улгьани[†][*] гьабхънайи. 19Гьарсад йисан дадайи дугъаз бицӀи чуха бирхуйи ва, жилирихъди гьарисандин гъурбан апӀуз гъюруган, думу хуйи. 20Илийи гьар ражну Элканайиз ва дугъан хпириз ужувлар ккун апӀуйи:

– РАББИЙИЗ бахш гъапӀурин ерина гъит РАББИЙИ увуз гьаму дишагьлийикан насил туври!

Ва дурар хулаз хътаркуйи. 21РАББИЙИ Анна кӀваин гъапӀнийи, дугъак саб-швнубан бицӀир киршнийи, ва дугъу шубурсана бай ва кьюр риш гъахнийи, хъа Шамуил РАББИЙИН Хулаъ гъуллугъ апӀури аьхю шулайи.

22Хъа Илий бегьем кьаби гъахьнийи. Дугъаз израиларихъди чан баяри чпи гьякьсузди гъахруваликан ва дурар Гюрюшнан[†] Чадрикк[*] ккучӀврушвахь гъуллугъ апӀурайи дишагьлийирихъди дахъруваликан ктибтури шуйи. 23Дугъу чан баяриз кӀуйи:

– Гьаз мициб апӀурчва? Варидикан узуз ебхьруб ичв гьяясуз ляхнарин гьякьнаан ву! 24ЧӀяаьн ву, йиз баяр! РАББИЙИН халкьдин арайиъ учвкан чӀуру хабрар лицура. 25Сар касди тмунуриз къаршуди гунагь гъапӀиш, Заанурихьан дугъхъан хъюгъюз шулу. Хъа эгер РАББИЙИЗ къаршуди гунагь гъапӀиш, дугъхъан фуж хъюгъди?

Амма дурар адашдин гафарихъ хъпехъундайи, гьаз гъапиш РАББИЙИ дурар талаф апӀуз къарар адабгънади гъабхьнийи.

26Хъа Шамуил саб кьадар аьхю духьнайи, ва думу гьам РАББИЙИЗ, гьамсана инсанариз артухъ-артухъди хуш шулайи[+].


Илийин хизандиз къаршуди улукьру гафар

27Илийихьна пайгъамбар гъафну, ва дугъу гъапну:

– РАББИЙИ гьамци кӀура: «Яв тухмин архйириз, дурар Египетдиъ фяряуьндин хулан лукӀар вуйиган, Узу Узу улупнийза[+]. 28Йиз Заанурин гъуллугъчйир хьпан, йиз гъурбан апӀрушвʼина улдучӀвбан, цӀа кипбиинди ицци ниар адаъбан ва Узуз гъуллугъ апӀруган, улгьани гьабхъбан бадали, Израилин вари тухмарикан Узу дурар ктагънийза! Израилари гъахи вари садакьйирин эйвал апӀуз яв архйир дерккнийза. 29Узу Узуз хуз амур гъапӀу гъурбнар ва садакьйир учву гьаз рихшанд апӀурачва? Гьаз уву яв баяр УзутӀан заанди дерккунва? Израилин Йиз халкьди Узуз хру гъурбнарин ужударсдар парчйир итӀури, учву чагъ шулачва!»

30Гьамци кӀура Израилин Заанури, РАББИЙИ: «Узу гаф тувнийза, яв хизан ва яв тухум Йиз машнан улихь гьарган яшамиш хьиди, кӀури. Хъа гьамусдихъантина дици хьибдар!» – кӀура РАББИЙИ. «Узу Йиз гьюрмат уьбхрудар заан апӀидиза, хъа Узу гьясппикк ккадрудар асккан апӀидиза[+]. 31Узу яв арчул хил – яв хизандин кьувват – хъадабтӀру йигъ багагь дубхьна: яв бицӀидарикан гьич саркьан кьаби хьайиз гъузидар![+] 32Уву Израилин бахтлу ва арбаб уьмриз бахилвалиинди лигидива, гьаз гъапиш яв хизандиан сарун сарра кьаби хьайиз гъузидар. 33Узу яв наслар Йиз гъурбан апӀрушвхьан ярхла апӀидарза – дурар душвахь, пашманвалиан яв улар кур ва рюгь иццури хьпан бадали, гъитдиза. Вари яв наслар уьмрин кьувватнан чагълариъ ади йикӀиди.

34Магьа увуз дугъри лишан: яв баяр Хофни ва Пинехас кьюридра сад йигъан йикӀиди[+]. 35Хъа Узу Узуз вафалу, Йиз амриинди ляхнар апӀру гъуллугъчи агидиза. Узу дугъан тухум дурумлуди дийибгъруб апӀидиза. Дугъан наслари гьарган Узу ччим ктату паччагьдиз гъуллугъ апӀиди[+]. 36Яв тухумдиан чӀивиди гъуздарикан гьарсар дурарихьна, сацӀибкьана пул ва уьлин кьацӀ ккун апӀури, икрамниинди гъиди, ва дугъу пиди: „Узхьан узуз уьлин кьацӀ гъазанмиш апӀуз хьпан бадали, узу Заанурин гъуллугъчивалин фунуб вушра гъуллугъниин деркк“».

#### 3


Рабби Шамуилиз ашкар шулу

1Шамуил, Илийиз кюмек апӀури, РАББИЙИН[†] Хулаъ гъуллугъниин гъахьну. Думу вахтари инсанариз РАББИЙИН гаф цӀибтӀан ашкар шули гъабхьундар. Инсанаризра РАББИЙИХЬАН рякъюваларра думукьан гизаф шули гъахьундар[+].

2Саб ражари Илий чан аьдати йишвʼин дахънади гъахьну. Дугъан уларин акв зяиф гъабхьнийи, дугъаз фукӀа рябкъюрадайи. 3РАББИЙИН Хулаъ хябяхъдиан гвачӀниндиз кабхьну шлу шамадан гьеле кутӀубшвнадайи. Шамуилра душваъ, Заанурин сундух[*] хьайишвахь дахънайи. 4РАББИЙИ Шамуилиз дих гъапӀу. Дугъу «гьай» гъапи:

– Узу гьамушвахь хьаза! – 5ва Илийихьна гьяракат гъапӀу.

– Уву узуз дих гъапӀнийва – узу гъафунза, – гъапи дугъу.

– Ваъ, дих гъапӀундайза, – жаваб туву дугъаз Илийи. – Кьяляхъ гъарах, дахъ.

Шамуил кьяляхъ гъушу ва хъана дахъу.

6РАББИЙИ хъана Шамуилиз дих гъапӀу. Думу гъудужву, Илийихьна гъафи, ва дугъу гъапи:

– Уву узуз дих гъапӀнийва – узу гъафунза.

– Ваъ, узу дих гъапӀундайза, йиз бай, – жаваб туву дугъаз Илийи. – Кьяляхъ гъарах, дахъ.

7Думуган Шамуилиз РАББИ гьеле аьгъдайи – думугандиз РАББИЙИН гаф дугъаз ачмиш гъабхьундайи. 8Шубубпи ражари РАББИЙИ Шамуилиз дих гъапӀу. Думу гъудужву, Илийихьна гъафи:

– Уву узуз дих гъапӀнийва – узу гъафунза.

Думуган Илий жигьилихьна РАББИ илтӀикӀурайивалин гъавриъ ахъу, 9ва дугъу Шамуилиз гъапи:

– Гъарах, дахъ, хъа увуз дих гъапӀиган, жаваб тув: «Йип, РАББИ! Яв лукӀ увухъ хъпехъура».

Шамуил кьяляхъ хътарку ва цӀийикӀултӀан чан йишвʼин дахъу. 10РАББИ учӀву ва, дийигъну, цӀийикӀултӀан, мугагьназси, дих гъапӀу:

– Шамуил! Шамуил!

– Йип, Яв лукӀ увухъ хъпехъура, – жаваб туву Шамуили.

11– Узу Израилиъ гьациб апӀбанди вуза, – гъапи РАББИЙИ, – дидкан гъеебхьу гьарсарин юкӀв тӀубкӀиди[+]. 12Думу йигъан Узу эвелиан аьхиризкьан вари тамам апӀидиза – вари, Узу Илийиз дугъан тухумдикан гъапиб. 13Узу дугъаз, дугъан тухумдиз гьаргандиз вуди жаза тувруваликан, гъапнийза, гьаз гъапиш Илийик тахсир ка: дугъаз чан баяри Заанур беябур апӀурайивал аьгъяйи, амма дугъу дурар дерккундар. 14Гьаддиз Илийин тухумдихьан чпин гунгьар гъурбнар апӀувалиинди ва садакьйириинди ктӀуршвуз затра хьидар. Дици вуйивалин Узу ху гъапӀунза.

15Шамуил гвачӀниндиз дахъну гъузу, дугъу РАББИЙИН Хулан раккнар арццу. Дугъаз чаз гъябкъюб Илийиз ктибтуз гучӀурайи. 16Хъа Илийи дугъаз чахьна дих гъапӀу:

– Шамуил, йиз бай.

– Узу гьамушвахь хьаза, – жаваб туву дугъу.

17– Фу гъапунвуз Дугъу? Узхьан фукӀа жин мапӀан. Дугъу увукна гъапи саб гафкьан уву узхьан жин гъапӀиш, гъит Заанурин хъял увʼин алабхъри![+]

18Шамуили, фукӀа жин дарапӀди, дугъаз вари ктибту.

– Думу РАББИ ву, ва Дугъу, Чаз фици ккундуш, гьаци апӀуру вари! – гъапи Илийи[+].

19Шамуил аьхю гъахьи, ва РАББИ дугъахъди хъайи: Шамуили гъапиб вари улубкьурайи,[+] 20ва Дандихъан Беэр-Шевайихъна[†][*] вари Израилиз Шамуил РАББИЙИН гьякьикьи пайгъамбар вуйивал аьгъяйи. 21Шилойиъ РАББИ Шамуилиз РАББИЙИН гафнаъди ачмиш гъахьихъантина, Думу душваъ ачмиш хьувал давам гъабхьнийи.

#### 4

1Ва Шамуилин гаф вари Израилихьна вуйиб гъабхьну.


Душмнари Раббийихъди Йикьрарин сундух тадабгъуру

Израилар филистимарихъди дявдиз гъягъюру, Эвен-Эзерин багагь чадрар йивуру, хъа филистимар Афекдиъ дийигънайи. 2Филистимдин кьушум израилин кьушмиз къаршуди дийибгъу, дяви ккебгъу. Дявдиъ юкьуд агъзур касдихъ мягьрум духьну, израилар филистимариз магълуб гъахьи. 3Кьушум бинайиина кьяляхъ гъафиган, Израилин аьхюдар гъапи:

– Филистимари ухьу дагъитмиш апӀуз РАББИЙИ гьаз гъитну? РАББИ ухьухъди хьпан, Дугъу душмнарихьан ухьу уьрхбан бадали, гъачай Шилойиан РАББИЙИХЪДИ Йикьрарин[†] сундух хухьа.

4Шилойиз Йикьрарин сундух хуз адмийир гьау. Думу Йикьрар РАББИЙИХЪДИ – малайикар-херувимарин[*] зиихъ деънайи Заварин Кьувватарин Аьхюрихъди[†] йибтӀнайи. Заанурихъди Йикьрарин сундхихъ хъайидар Илийин баяр Хофни ва Пинехас вуйи.

5РАББИЙИХЪДИ Йикьрарин сундух бинайиина гъабхиган, израилари гьациб гьарай гъапӀнийики, жил гукӀни гъабхьнийи. 6Гьаму гьарай ебхьури, филистимарик гъалабулугъ кабхънийи: «Жугьдарин бинайиъ гьаму ягъал гьарйир гьапӀрудар ву?» Дурариз бинайиина РАББИЙИН сундух хуваликан аьгъю гъабхьнийи. 7ГучӀ гъабхьи филистимариз.

– Дурарин бинайиина Заанур гъафну, – кӀурайи дурари. – Язухъ ву ихь! Мугагьназ дициб шулдайи! 8Язухъ ву ихь! Шли уьрхиди ухьу думу кьудратлу Заанурихьан?! Дугъу буш чюлиъ египетлуйириз, дурариина жюрбежюр балйир гьаъну, гъивнийи аьхир! 9Учву мугагьназ ихь лукӀар гъахьи жугьдарин лукӀар дархьбан бадали, кьувватар уч апӀинай, кьягьялар йихьай, филистимар! Кьягьялар йихьай, дявдиз удучӀвай!

10Филистимар дявдиъ архьнийи, израилар дагъитмиш гъапӀнийи, ва дурар хулариз гьергнийи. Израиларин магълубвал зулумнануб гъабхьнийи: дурарин терефнаан сумчӀур агъзур пияда эскер гъакӀнийи. 11Душмнари Заанурин сундух тадабгънийи, хъа Илийин баяр Хофни ва Пинехас йивну гъакӀнийи[+].


Илийин аьжал

12Вениаминдин наслиан вуйи сар кас дявдин майдандилан гьергнийи ва гьадму йигъан Шилойиз хъуркьнийи. Дугъан палтар дерднаъ айивалин лишан вуди дячӀяргънайи, хъа кӀулʼин кьасустӀан бишируг алабхьнайи. 13Думу гъюруган, Илий, цӀийи хабрариз ккилигури, кьял хъабхъру аьхю кусрийиин рякъюхъ деънади шулу; дугъак Заанурин сундхин гьякьнаан гъалабулугъ кайи. Шагьриз гъафибси, думу касди гъабхьибдикан ктибтуру. Вари шагьур ишлихъди абцӀу. 14Илийиз ишал гъеебхьу ва дугъак гъалаб кабхъу:

– Фу сес ву?

Ва думуган Илийихьна, дугъаз варибдикан ктибтуз, гьадму кас жаргъури гъафи. 15(Думу вахтна Илийин урчӀвцӀурна миржид йис вуйи, дугъан улар кутӀуршвнайи: думу кур духьнайи.)[+] 16Думу касди гъапи:

– Му узу вуза. Узу – гъи дявдин майдандилан жаргъури гъафир! Узхьан къутармиш хьуз[*] гъабхьунзухьан.

– Душваъ фу гъабхьну, йиз бай? – гьерху Илийи.

17– Филистимари израилар гьергуз мажбур гъапӀну, – жаваб туву чархачийи[†][*], – душваъ гизаф адмийир гъийихну. Яв баяр Хофни ва Пинехас йивну гъакӀну, хъа Заанурин сундух тадабгъну.

18Дугъу Заанурин сундхикан гьеле пуз хъюгъюбси, Илий кьял хъабхъру аьхю кусрийилан маш зисди ахъу, дугъан гардан гъюбгъю, ва думу гьамушвахь, урнарихь, гъакӀи; думу гизаф кьабир ва аьхю жандкинур вуйи. Илий ягъчӀвур йисан Израилин регьбер гъахьну.

19Хъа дугъан швушвак, Пинехасдин хпирик, бицӀир киршнади гъахьну, ва дугъу багарихьди бицӀир духну ккундийи. Заанурин сундух тадабгъуваликан, хъа сижар аба ва чан жилир дукӀнайиваликан гъеебхьиган, дугъак уьрар кучӀву, дурар гизаф гъагъидар вуйи. Дугъу, кьамкьариин дусну, бицӀир гъахи. 20Думу кечмиш шулайиган, дугълан илтӀикӀнайи дишагьлийири кӀурайи:

– ГучӀ мапӀан! Уву бай гъахунва.

Хъа дугъу дурариз жаваб ясана фикир тувундайи[+]. 21Бализ дугъу Ихавод (ад имдар) ччвур туву, «Израилин ад гъубшну!» кӀури. (Дугъан фикриъ Заанурин сундух тадабгъувал, хъа гьацира сижар абайинна жилирин кьисмат айи.) 22Гьамци гъапну дугъу:

– Израилин ад гъубшну: Заанурин сундух тадабгъна!

#### 5


Заанурин сундух – филистимарихь

1Заанурин[†] сундух тадабгъган, филистимари думу Эвен-Эзериан Ашдоддиз гъабхнийи. 2Душваъ дурари думу Дагон кӀуру чпин бутдин[*] хулаъ Дагон кӀуру бутдин багахь дивнийи. 3Хъайигъан гвачӀнинган Ашдоддин агьалйириз Дагон кӀуру бут[†] РАББИЙИН сундхин улихь жилиин маш исизди дабхънади рябкъюру. Дурари думу за гъапӀну ва мугагьназ али йишвʼин дивну. 4Хъайигъан гвачӀнинган Дагон кӀуру бут РАББИЙИН сундхин улихь жилиин маш исизди дабхънади гъабхьну, хъа Дагондин кӀул алдабтӀну, ва тӀубарихъан хилар хъадатӀну, гурзлиин дахьнади гъахьну; Дагондин жандактӀан имдайи. 5Гьаддиз гъира[*] Дагондин гъуллугъчйири ва Дагондин хулаъ учӀврудари вариди Ашдоддиъ айи Дагондин хулан гурзлиин ликар дивурдар.

6РАББИЙИ Ашдоддин агьалйириин Чан гъагъи хил иливну; пис гучӀ кабхъну дурарик. Шагьрин ва дидин гъирагъарин агьалйирик Дугъу кесмейинсдар аьмгълар каъну. 7Шулайиб дябкъну, Ашдоддин агьалйири къарар адабгъуру:

– Израилин Заанурин сундух ухьухь гъубзну ккундар! Ухьуз, ихь гирами бут Дагондиз гъиву Дугъан хил гъагъиб ву!

8Дурари чпихьна вари филистим гьюкумдрариз дих апӀуру, ва дурар гьюкумдрарихьна илтӀикӀуру:

– Учу Израилин Заанурин сундхикан гьапӀча?

Дурари жаваб тувну:

– Израилин Заанурин сундух Гъат кӀуру шагьриз хъадапӀри.

Ва дурари Израилин Заанурин сундух дина гъубху. 9Думу дина гъабхиган, РАББИЙИ шагьриин Чан хил иливу, ва инсанарик зурба гучӀ кабхъу. РАББИЙИ, бицӀирихъан аьхюрихъна, вари инсанарик уьзур киву: дурар вари кесмейинсдар аьмгъларин аьзиятнакк ккахъу. 10Думуган Заанурин сундух Экрондиз хътапӀу. Думу дина хъубкьубси, Экрондин агьалйир дишлади ишуз хъюгъю:

– Учу, ич вари халкь тӀанкь апӀуз мина Израилин Заанурин сундух гъабхну!

11Дурари вари филистим гьюкумдрариз дих гъапӀу ва гъапи:

– Израилин Заанурин сундух мушвʼан хъадапӀай! Гъит думу чан йишвахьна кьяляхъ гъарабхри, дархьиш диди учу, ич вари халкь тӀанкь апӀиди.

Вари шагьриъ аьжлихьансиб гучӀ абхънийи, гьаз гъапиш дидʼин Заанурин гъагъи хил иливнайи. 12Сасдар агьалйир йикӀурайи, тмундар кесмейинсдар аьмгъларин аьзиятнакк ккайи ва, завкан чпи уьрхюб ккун апӀури, гьарйир апӀуйи.

#### 6


Раббийин сундух кьяляхъ гъюру

1Филистимарин уьлкейиъ РАББИЙИН[†] сундух ургуб вазли гъубзну, 2ва филистимар чпин бутариз гъуллугъ апӀурайидарихьна ва сюгьюрчйирихьна илтӀикӀуру:

– Учу РАББИЙИН сундхикан гьапӀну ккунду? Думу фици кьяляхъ хътапӀуруш, учуз улупай.

3– Эгер учвуз Израилин Заанурин сундух кьяляхъ хътапӀуз ккундуш, – жаваб туву дурари, – думу пешкешар хътарди медеебтанай. Дидиз хил алдабгъувализ лайикь хьпан пешкеш чарасуз аьбкъинай. Думуган учву сагъ хьидичва ва, учвуз Дугъан хли гьаз жаза тувраш, гъавриъ ахъдичва.

4– Дидиз хил алдабгъувализ лайикь хьпан пешкешди фу хучахъа? – гьерху дурари.

– Хьур гьюкумдар айичв – гъизиликан вуйи хьуб аьмгъял ва гъизиликан вуйи хьуб кьюл акъинай, ичв вари хьуб шагьриина саб зулумат гъафну аьхир. 5Гъизиликан гьацдар аьмгълар ва ичв уьлке ичӀи апӀурайи кьюлар кадаай, гьаддиинди Израилин Заанур адлу апӀинай. Мумкин ву, Дугъу учвлан, ичв бутарилан ва ичв жилилан Чан хил алдабгъур. 6Египетлуйирси ва фяряуьнси ижмиди дийигъувал ичв гьаз вуйичв? Гьаци вушра Думу дурариин гъалиб гъахьну, ва дурариз израилар деертуб алабхъну, ва израилар гъушну! 7Гьаци вуйиган, цӀийи аьраба кадапӀай, гьамусдиз юрккгъикк ккидритӀу ккитру кьюб хюни аьрабайикк ккитӀай, хъа дурарин кӀарар аьхъиз гъайихай. 8РАББИЙИН сундух гъадабгъай, думу аьрабайиъ ивай, хъа дидиз учву хру хил алдабгъувализ лайикь хьпан пешкешарди хру гъизилин шейʼар сундхин багахь ишкӀиъ ивай. Хъасин сундух деебтай, гъит гъарабхри. 9Дидихъ ул хъипай: эгер думу Бет-Шемеш[*] шагьриз рякъюъди, чан уьлкейиз, гъубшиш, гьаци кӀуруб вуки, ухьʼинна бедбахтвал гъабхир РАББИ ву. Эгер дици дархьиш, ухьуз аьгъю хьибдихьузки, ухьуз жаза тувур Думу дар, хъа думу гьаци алабхъувал гъабхьну.

10Дурари гьаци гъапӀнура ву: ккитру кьюб хюни гъидисну, аьрабайикк ккитӀну, хъа кӀарар аьхъиъ гъитну. 11Аьрабайиъ РАББИЙИН сундух ва гъизиликан гъапӀу кьюларна аьмгълар айи ишикӀ иву. 12Хюнйир дюзди Бет-Шемешдин терефназди рякъюъ учӀву. Дурар, я арччлахъинди, я гагвлахъинди илтӀитӀикӀди, рякъюъди гъягъюрайи ва ягъалди рагурайи. Хъа филистим гьюкумдрар дурарихъди тап Бет-Шемешайихънакьан гъюру.

13Бет-Шемешдиъ думуган игнар ургру вахт вуйи – дерейиъ дяхнин бегьер уч апӀурайи. Дикъатниинди гъилигиган, игнар ургурайидариз сундух гъябкънийи, ва дурар шад гъахьнийи. 14Аьраба Бет-Шемешдиан вуйи Гьисайин хутӀлиина гъафнийи ва душвʼин аьхю гъвандихъ дийибгънийи. Аьраба ургуз гакӀвлариз гъюбгънийи ва аьрабайин гакӀвларин цӀиин хюнйир РАББИЙИЗ вариургбан гъурбан гъапӀнийи. 15Дидиз улихьна левитари[†][*] РАББИЙИН сундух ва дидин багахь хьайи гъизилин шейʼар айи ишикӀ аьрабайиан адагънийи ва дурар аьхю гъвандиин дивнийи. Бет-Шемешдин агьалйири думу йигъан РАББИЙИЗ вариургбан гъурбнар ва жара гъурбнар гъапӀнийи. 16Думу ляхин дябкъну, филистим хьур гьюкумдар гьадму йигъан Экрондиз кьяляхъ хътаркнийи.

17Магьа филистимари РАББИЙИЗ хил алдабгъуз лайикь хьпан пешкешди гъахи гъизиликан гъапӀу аьмгъларин сиягь: саб – Ашдоддихъан, саб – Газайихъан, саб – Ашкелондихъан, саб – Гъатдихъан ва саб – Экрондихъан. 18Гъизиликан гъапӀу кьюлар гьадмукьан вуйики, хьур филистим гьюкумдрин мюгькам дапӀнайи шагьрар, чпин багагь хьайи бицӀи гъуларра кади, фукьан вуш. РАББИЙИН сундух диву ва гъабхьибдин шагьид вуйи аьхю гъван Бет-Шемешдин Гьисайин хутӀлиин гъира[*] рябкъюз шулу.

19Хъа РАББИЙИ Чан сундхин айитӀинди лигбан Бет-Шемешдин агьалйириз жаза тувну ва ургуцӀур кас гъакӀну. Агьалйирик хажалат кабхъну, гьаз гъапиш хайлиндариз РАББИЙИ гъивну.

20– Шлихьан РАББИЙИН, гьаму Гирами Заанурин, улихь дурум тувуз шул? – кӀуйи дурари. – Ухьхьан Думу шлихьна-вуш жарарихьна гъушнийиш!

21Дурари Кирьят-Еаримдиз «Филистимари РАББИЙИН сундух кьяляхъ гъапӀну. Гъачай ва думу учвухьна гъайибхай» гафар хьади чархачйир гьау.

#### 7

1Кирьят-Еаримдин агьалйир гъафи, дурари РАББИЙИН[†] сундух гъадабгъу ва тепейиин али Авинадавдин хулаз гъубху, хъа дугъан бай Элеазар, РАББИЙИН сундхиз лигбан бадали, марцц гъапӀу[+].


Шамуил – Израилин регьбер

2Кирьят-Еаримдиъ сундух дивхъанмина гизаф вахт гъубшнийи – къад йис. Вари израилар ишури РАББИЙИХЬНА илтӀикӀнийи. 3Шамуили дурариз гъапи:

– Эгер учву РАББИЙИХЬНА кӀваантӀан кьяляхъ хътаркнуш, жарадарин бутар ва Астарта[†][*] кӀуру бут[†] ярхла апӀинай, юкӀв РАББИЙИХЬНА илтӀибкӀай ва Дугъаз сариз гъуллугъ апӀинай. Думуган Дугъу филистимарихьан учву уьрхиди[+].

4Израилари чпин бутар ярхла гъапӀнийи; бутарин ччвурар Баал[†][*] ва Астарта вуйи. Ва дурар анжагъ сар РАББИЙИЗ гъуллугъ апӀуз хъюгъю.

5Шамуили гъапи:

– Гъит вари израилар Мицпайиъ уч ишри – узу учвхъанди РАББИЙИЗ ккарагидиза.

6Дурар Мицпайиъ уч гъахьи, шид уч гъапӀу ва думу РАББИЙИН улихь удубзу. Думу йигъан душваъ дурари ушв гъибиснийи ва кӀуйи:

– Учу РАББИЙИЗ къаршу гунгьар гъапӀунча.

Мицпайиъ Шамуили учв израиларин регьберси гъухну[+].

7Филистимариз израилар Мицпайиъ уч хьуваликан аьгъю гъабхьиган, дурарин гьюкумдрар Израилиз къаршу дявдиз удучӀву. Дидкан гъеебхьган, израилариз филистимарихьан гучӀ гъабхьи. 8Дурари Шамуилиз гъапи:

– Учу магатӀархьан! Зат ккебебехъди, РАББИЙИЗ, ихь Заануриз, Дугъу ухьу филистимарихьан уьрхбан бадали, ккараг.

9Шамуили никкдихъ хъайи ччил гъадабгъу ва думу РАББИЙИЗ вариубгбан гъурбан[†] гъапӀу. Шамуил, Израилиз кюмек ккун апӀури, РАББИЙИЗ гьарайниинди ккарагу, ва РАББИЙИ дугъаз жаваб туву.

10Гьеле Шамуили вариубгбан гъурбан апӀури, хъа филистимар, Израилиин алархьуз ккунди, багахь шули имиди, РАББИЙИ филистимарин кӀулʼин аьхю хъухърумар гъапӀу – думу йигъан Дугъу филистимарик гъалабулугъ кипу, ва дурар израилари дагъитмиш гъапӀу[+]. 11Израилин кьушум Мицпайиан удубчӀву ва Бет-Карихъна ва дидлантинара филистимарихъ, рякъюъ дурар йивну йикӀури, хъчӀабкку.

12Шамуили гъван гъадабгъу ва думу Мицпайинна Шендин арайиъ диву, ва, «Гьамушвахъна ухьухъди РАББИЙИН кюмек хъайи!» дупну, думу гъвандиз Эвен-Эзер (кюмек апӀбан гъван) ччвур туву[+]. 13Филистимар сикин гъапӀнийи, ва сарун дурар израиларин ругариина алжагъундайи; Шамуил чӀивиди имидикьан гагьди, филистимар РАББИЙИ Чан хлихъди дерккнийи. 14Мугагьназ филистимари гъидису шагьрар, Экрондихъан Гъатдихъна, Израили кьяляхъ гъидису. Гьадму шагьрарин багарихь хьайи жиларра израилари филистимарихьан кьяляхъ гъидиснийи. Амореярихъди Израилин ислягьвал айи.

15Чан аьжал хьайизкьан Шамуил Израилин регьбер вуди гъахьну. 16Гьарисан думу рякъюъ учӀвуйи ва нубатнахъди Бет-Эл, Гилгал ва Мицпа шагьрарилан илдицуйи. Израилин регьбриси, дугъу гьадму вари шагьрариин гьюкумдарвал апӀурайи. 17Амма гьарган думу Рамайиз кьяляхъ хътаркуйи; душваъ дугъан хулар айи, душвʼан дугъу Израилиин гьюкумдарвал апӀуйи, душваъ дугъу РАББИЙИЗ гъурбан апӀрушв тикмиш гъапӀнийи.

#### 8


Израилари паччагь ккун апӀуру

1Шамуили, учв кьаби гъахьиган, чан баяр Израилиин регьбрарди дерккнийи. 2Аьхюну бализ Яил кӀуйи, хъа кьюрпирин ччвур Авия вуйи; дурари Беэр-Шевайиъ гьюкумдарвал апӀурайи. 3Амма баяри чпин адашди апӀрубси апӀурдайи; дурар тямягькрар вуйи, дурари дашбашар дисуйи ва гьякь диван апӀувал чӀур апӀуйи.

4Вари Израилин аьхюдар уч гъахьнийи, Рамайиз Шамуилихьна гъафнийи, 5ва дурари гъапнийи:

– Лиг, уву кьаби духьнава, хъа яв баяри уву апӀрубси апӀурадар. ДицитӀан, учʼин гьюкумдарвал апӀуз, вари жара халкьарин ккебгънайиганси, учуз паччагь деркк.

6– Учʼин гьюкумдарвал апӀуз учуз паччагь ча, – кӀуру гьаму гафар Шамуилиз кьабул гъахьундайи, ва думу РАББИЙИЗ ккарагуз хъюгънийи. 7РАББИЙИ Шамуилиз гъапи:

– Халкьдин тӀалабназ мютӀюгъ йихь, дурари увкан ккун апӀурайиб вари апӀин. Дурари уву ярхла апӀурадар гьа, хъа Узу ярхла апӀура – Узу чпин паччагь вуди ккундар. 8Узу дурар Египетдиан адаъхъанмина гьамусдизкьан дурари гьаци апӀури гъахьну ва апӀура – дурари Узу ярхла апӀуйи ва жарадарин бутариз гъуллугъ апӀуйи. Увухъдира дурари гьаци апӀура. 9Дурарин тӀалабназ мютӀюгъ йихь, амма дурар улихьмиди хабардар апӀин ва, дурариин паччагьди гъахьиган, паччагьди дурариин фици гьюкумдарвал апӀидиш, чарасузди гъаврикк ккаъ.

10Чакан паччагь тӀалаб апӀурайи халкьдиз Шамуили чаз РАББИЙИ гъапиб вари ктибту. 11Дугъу гъапи:

– Учвʼин паччагь гъахьиган, паччагьди гьамци гьюкумдарвал апӀиди: дугъу ичв баяр тадагъиди, саспидар фургънарин кьушмиъ ва атлуйирин кьушмиъ гъуллугъ апӀуз гьаъди, тмундарикан чан фургънихъ хъайи атлуйир апӀиди[+]. 12Дугъу дурар агъзур-агъзуриз ва хьцӀур-хьцӀуриз пай дапӀнайи, эскрарин кьушмин буйругъчйирди дерккди. Ичв баяри дугъан хутӀлар хъаъди ва дугъан бегьер уч апӀиди, дугъаз яракь ва дявдин аьрабйириз вуйи алатар апӀиди. 13Чаз ицци ниар хъайи ччимар, хурагар гьязур апӀуз ва уьл убжуз дугъу ичв шубар тадагъиди. 14Ичв ужударсдар хутӀлар, тӀумтӀин багълар ва зейтундин багъар дугъу тадагъиди ва чан везирариз тувди[+]. 15Тахилин ва тӀумтӀарин бегьерин йицӀубпи пай дугъу учвхьан тадабгъиди ва чан гъуллугъчйиризна везирариз тувди. 16Ичв ужударсдар лукӀар ва лукӀ-дишагьлийир, варитӀан гужлидар ва жигьил, ва ичв дажйир дугъу паччагьдин ляхнариина тадагъиди. 17Дугъу йицӀуб пайнак саб пай ичв цӀигьар ва марччар тадагъиди. Учву дугъан лукӀар хьидичва. 18Учву игьар ва учву учвуз ктагъу паччагьдилан аьрзар апӀидичва, амма думуган сарун РАББИ учвухъ хъпехъидар[+].

19Амма халкь Шамуилин гафарихъ хъпехъундайи.

– Ваъ, – гъапнийи дурари, – гъит учʼин паччагь ишри, 20учура жара халкьарси хьпан бадали: паччагьди учʼин гьюкумдарвал апӀуз, дявйириъ ич кӀулиъ хьуз ва учу женгназ гъахуз.

21Шамуил хъпехъу дурарихъ, ва дугъу РАББИЙИЗ дурарин гафар ктиту. 22РАББИЙИ Шамуилиз амур гъапӀу:

– Дурариз мютӀюгъ йихь ва дурариин паччагь деркк.

Хъасин Шамуили израилариз гъапну:

– Гьарсар ичв шагьрариз гьарахай.

#### 9


Саулиз Шамуил алахъуру

1Вениаминдин наслиан сар кас гъахьну, дугъаз Киш кӀуйи. Думу Авиэлин бай вуйи, хъа Авиэл Церорин, Церор Бехоратдин, Бехорат Афиахдин баяр вуйи. Думу касдиз аьхю гьюрмат айи[+]. 2Хъа дугъахъ Саул[†] кӀуру бай хъайи; жигьил ва тӀарам буй айи думу вари израилартӀан заан вуйи, дурарикан фунуртӀанра саб кӀулʼинди зина вуйи.

3Саб ражари Кишдин, Саулин адашдин, дажйир гъудургну, ва дугъу Саулиз, чан бализ, гъапнийи:

– Гъаравашарикан сар гъадагъ ва гъарах, дажйир аг.

4Думу Ефраимдин дагъларилан ва Шалиша жилилан илдицу, амма дугъаз дурар гъидихъдар; Шаалим жилилан илдицу, амма душваъра дурар адайи; Вениаминдин жилилан илдицу, амма душваъра дурариз фукӀа гъибихъдар[+].

5Дурар Цуфдин жилиина гъафи, ва Саули чахъди хъайи гъаравашдиз гъапи:

– Гъач кьяляхъ хътаркурхьа, дарш адашдик дажйирин ваъ, хъа ихь гьякьнаан гъалабулугъ кабхъди.

6Дугъу жаваб туву:

– Дийигъ, гьаму шагьриъ пайгъамбар а, гизаф гьюрмат айир; дугъу улигьмиди гъапиб вари кӀулиз удубчӀвуру. Гъач, шагьриъ учӀвхьа. Мумкин ву, ухьу наанди душну ккундуш, дугъу кӀур[+].

7Саули чан гъаравашдиз гъапи:

– Гъягъюз шул, хъа дугъахьна ухьу фу хьади гъягъиди? Ухьухь хьайи уьл ккудубкӀнихь, пайгъамбрихьна ичӀи хиларди гъягъидинхъа? Ухьухь фу хьа?

8Гъаравашди Саулиз гъапи:

– Магьа узухь арснан шекелин юкьуб пайнакан саб пай[*] хьазухь. Думу пайгъамбриз тувдиза, хъа дугъу ухьуз, наанди душну ккундуш, пиди.

9(Улихьди израилари, Заанурикан ккун апӀуз гъягъюз гьязур шлуган, кӀуйи: «Гъачай гъюзимбуб рябкъру касдихьна гъягъюрхьа». Гьамус пайгъамбрар кӀурудариз улихьна гъюзимбуб рябкъру ксар кӀуйи.)

10Думуган Саули гъаравашдиз гъапи:

– Ужуйи, уву кӀуруганси апӀурхьа. Гъягъюрхьа.

Ва дурар пайгъамбар яшамиш шулайи шагьриз гъушу.

11Магьа дурар машнаканзина шагьриз за шулу, хъа дурариз гъапагъапди шид хуз гъягъюрайи шубар алахъуру.

– Мушваъ гъюзимбуб рябкъру кас айин? – гьерхру дурарихьан Саули ва дугъан гъаравашди.

12– Ав, думу гьамушваъ а. Дюзди гъарахай. Анжагъ гьялак йихьай! Думу гъи шагьриз гъафну, гъи ибадат апӀрушваъ халкьди Заануриз гъурбан апӀуру[+]. 13Шагьриъ учӀвубси, учвуз думу дишлади дихъидичвуз! Тядиди, думу ибадат апӀрушваъ шлу демдиз гъягъяйиз, думу хътарди, халкь ипӀуз хъюбгъидар, гъурбан гъапӀу йикк ипӀуз дугъу РАББИЙИХЬАН ипӀуз хъюгъюз ихтияр гъадабгъну ккунду аьхир, анжагъ гьаддин кьяляхътӀан хяларихьан ипӀуз шулдар. Кьан дарапӀди гъарахай, учвуз думу дишлади дихъидичвуз.

14Саули гъаравашдихъди рякъ давам гъапӀу. Дурар шагьриъ учӀвруган, дурариз гъапагъапди гъюрайи Шамуил алахъу – думу ибадат апӀрушваз гъягъюрайи.

15Хъа Саулихъди му гюрюшдиз сад йигъ улихьна РАББИЙИ Шамуилиз улигьмиди дупнайи:

16– Закур гьаму вахтна узу увухьна Вениаминдин ругарилан вуйи адми гьаъдиза, хъа уву дугъкан Израилин, Йиз халкьдин, зиин гьюкумдар хьуз лишан вуди, зейтундин ччим кадат[*]. Дугъу Йиз халкь филистимарихьан уьбхиди. Узу Йиз халкьдихьинди гъилигунза: Узухьна дидин аьрзар хъуркьну.

17Шамуилиз Саул гъяркъиган, РАББИЙИ дугъаз гъапну:

– Магьа думу, Узу увуз чакан гъапир. Дугъу Йиз халкьдиин гьюкумдарвал апӀиди.

18Саул Шамуилихьна, думу урнарихъ хъайиган, багахь шулу, ва дугъу гьерхру:

– Йип узуз, гъюзимбуб рябкъру касдин хулар наанди хьа?

19Шамуили Саулиз жаваб туву:

– Узу вуза гъюзимбуб рябкъру кас. Гъачай узухъди ибадат апӀрушваз, гъи учву узухъди сатӀиди уьл ипӀидичва, хъа гвачӀнинган узу уву деетидиза. Увук гъалабулугъ кипнайибдиз варибдиз жаваб тувдиза. 20Хъа шубуд йигъ улихьна гъудургу яв дажйирикан фикир мапӀан: дурар гъидихъну. Гьамус Израилин вари девлетар шлиндар ву? Яв ва яв тухумдин!

21Саули гъапи:

– Узу Израилиъ варитӀан бицӀи тухмарикан вуйи Вениаминдин наслиан вуза аьхир, ва йиз мирас Вениаминдин тухумдиъ аьхиримжиб ву! Уву фтикан улхурава?!

22Шамуили Саул ва дугъан гъараваш сумчӀурихьна хялар уч духьнайи аьхю хулаз хъади гъафи, дурар суфрайин кӀулихъ диту, 23ва думу кьасабрихьна илтӀикӀу:

– Узу увухьна уьбхюб ккун дапӀну туву гьадму йиккун парчи аьбкъин.

24Кьасабри агъ ва чарвайин рижв гъахи ва Саулин улихь жаради диву. Шамуили гъапи:

– Гьадабгънайиб гьаму вуйи. Гъадабгъ ва ипӀин, гьаз гъапиш узу хялариз теклиф дапӀназа гъапиган, гьамциб дюшюшдиз думу увуз дюбхнайи.

Гьамци думу йигъан Саули Шамуилихъди сатӀиди уьл гъипӀу.

25Дурар ибадат апӀрушвʼан шагьриз кьяляхъ гъафи, ва Шамуили Саулихъди гъваин гафар-чӀалар гъапӀнийи.

26Ахсрар ккивган, Шамуили гъваин али Саулиз чӀигъ гъапӀу:

– Гьязур йихь, узу уву рякъюъ аурза!

Саул рякъюъ учӀвуз гьязур гъахьи, Шамуилна думу раккнарихъна удучӀву.


Шамуили Сауликан паччагьвализ ччим ктатуру

27Шагьрин гъирагъдихъ Шамуили Саулиз гъапи:

– Гъаравашдиз рякъ давам апӀуз амур апӀин, хъа уву дийигъ; узу увукна Заанурихьан вуйи гаф пидиза.

Ва гъараваш улихьди гъушу.

#### 10

1Хъасин Шамуили зейтундин ччим айи гъаб гъадабгъу, дугъан кӀулʼин улубзу, дугъаз мак гъапӀу ва гъапи:

– РАББИЙИ увкан Чан девлетниин – Чан халкьдиин гьюкумдар хьуз ччим ктатну! Уву РАББИЙИН[†] халкьдин зиин гьюкумдарвал апӀидива ва думу юкьуб тереф илтӀикӀнайи душмнарихьан уьбхидива. Магьа РАББИЙИ уву Чан халкьдин гьюкумдарди ктагъбан лишан[+]. 2Гьамус, узхьан гъушган, Вениаминдин юрднаъ, Целцахдиъ, Рахилин накьвдихъ увуз кьюр кас алахъидивуз, ва дурари увуз пиди: уву агурайи дажйир гъидихъну, яв адашдиз дажйирикан кӀваиндира имдар, хъа гьамус дугъак ичв гъалабулугъ кабхъна, ва гьерхру: «Йиз бализ фу гъабхьну?»[+]

3Душвхьантина рякъ давам апӀидива ва Тавориъ айи мяхъюн гьарихьна гъидива. Душваъ увуз шубур кас алахъидивуз. Дурар Бет-Элиз Заануриз ибадат апӀуз гъягъюради хьиди. Сари шубуб мудур, тмунури шубуб уьл, хъа шубурпири чяхир айи илж гъахуради хьибди. 4Дурари увуз салам тувди ва кьюб уьл теклиф апӀидивуз: дурар дис.

5Хъасин уву филистимарин десте дийибгънайи Заанурин Гива кӀуру шагьриз гъягъидива. Шагьриз багахь гъахьиган, ибадат апӀрушвʼан гъюрайи пайгъамбрарин мажлис алабхъидивуз: дурари чюнграрин, дафарин, швутӀрамарин сесериккди ялхъвнар апӀиди ва, чӀигьар апӀури, пайгъамбарвалин ицлиъ учӀвди. 6Ва РАББИЙИН Рюгь увʼин алабхъиди – увура пайгъамбарвалин ицлиъ учӀвуз хъюгъдива ва асуллагь жара инсан хьидива. 7Гьаму улупбан лишнар тамам хьпан кьяляхъ яв кьувватнаъ айиб вари апӀин: увухъди Заанур хьиди. 8Уву Гилгализ гъягъидива ва душваъ узутӀан ухди хьидива, хъасин, вариубгбан ва демдин гъурбнар[*] апӀбан бадали, узу увук ктикьидиза. Ургуд йигъан узуз ккилиг. Узу гъафиган, уву душвхъантина фу дапӀну ккундуш, гъаврикк ккаъдизаву.

9Шамуилихьан гъягъюз Саул[†] илтӀикӀубси, Заанури Саулин юкӀв жараси гъапӀу. Вари улупбан лишнар чан гьадму йигъан тамам гъахьи. 10Гива шагьриз багахь гъахьиган, Саулиз пайгъамбрарин мажлис алабхъу, ва Заанурин Рюгь дугъʼин алабхъу, ва дугъу пайгъамбрарихъди сатӀиди кярякъру гафар пуз хъюгъю. 11Думу аьгъю инсанариз, пайгъамбрарихъди сатӀиди думу пайгъамбарвалин ицлиъ фици учӀвнаш, гъябкънийи, ва дурари сари сарихьан гьерхрайи:

– Кишдин бализ фу дубхьна? Саулра пайгъамбар духьнайкӀан?

12Хъа гьадму йишваъ яшамиш шулайи адмийирикан сари дурарихъди рази дарувал улупу:

– Хъа имбударин абйир фужар ву?

Гьаци арайиз гъафну «Саулра пайгъамбраригъ гъяйин?» кӀуру мисал[+].

13Хъа Саул, пайгъамбарвал апӀувал дебккну, ибадат апӀрушваъ учӀву.

14Саулин эмди дугъхьан ва гъаравашдихьан гьерху:

– Учву наана гъушнийчва?

Дугъу жаваб туву:

– Дажйир агурайча, дидрихъган, Шамуилихьна гъушнийча.

15Эмди гьерху:

– Фу гъапнийкӀан учвуз Шамуили? Кидибт!

16Саули жаваб туву:

– Дугъу учуз, дажйир гъидихъну, гъапнийи.

Хъа Шамуили чаз паччагьваликан пувал дугъу гъапундайи.


Саул паччагьди мялум апӀуру

17Шамуили халкьдиз РАББИЙИХЬНА Мицпайиз дих гъапӀнийи 18ва израилариз гъапнийи:

– Гьамци кӀура РАББИЙИ, Израилин Заанури: «Египетдиан израилар Узу адаунза; египетлуйирихьан ва учвуз истисмар апӀури гъахьи жара паччагьлугъарихьан Узу гъюрхюнза учву». 19Хъа гьамус учву бедбахтваларихьан ва кӀваин алдру балйирихьан уьрхру ичв Заанур ярхла гъапӀунчва ва гъапунчва: «Ваъ, учʼин паччагь деркк». Гьан, РАББИЙИН улихь тухмариинди ва мирасариинди жергйириъди дийигъай.

20Шамуили Израилин вари наслариз чахьна гъюз амур гъапӀу, ва улупуб Вениаминдин насил гъабхьнийи. 21Дугъу Вениаминдин наслиз мирасариинди нубатнахъди чахьна гъюз амур гъапӀу, ва улупуб Матри мирас гъабхьнийи, хъа думу мирасдиъ Саулин, Кишдин балин, ччвур гъапнийи. Ва думу агуз хъюгънийи, амма агуз шуладайи. 22Думуган РАББИЙИХЬАН хъана гьерху:

– Мина хъана фужкӀа дуфну ккундийин?

РАББИЙИ жаваб туву:

– Гьатмагьа думу, аьрабайиъ жин духьна.

23Дугъахьна гъажаргънийи ва Саул халкьдихьна гъахнийи. ЖарадартӀан думу саб кӀулʼинди заан вуйиб варидиз гъябкънийи. 24Думуган Шамуили гъапи:

– Рякъюрачвуз, учвуз РАББИЙИ фуж ктагънуш? Дугъаз барабар вуйир халкьдин арайиъ адар.

Ва халкьди гьарай гъапӀу:

– Яшамиш ишри паччагь![+]

25Шамуили халкь, паччагьди фици гьюкумдарвал дапӀну ккундуш, гъаврикк ккау, думу китабдик гъибикӀу ва РАББИЙИН улихь диву, хъасин халкьдиз хулариз алдагъуз амур гъапӀу.

26Саулра Гивайиз чан хулаз гъушу, ва дугъахъди – чпин юкӀварик Заанур куркӀу варитӀан кӀубан эскрарра.

27– Гьамгъу ухьу уьрхидин? – кӀуру мердимазарарра гъахьнийи. Чпиз Саул рякънукьан даккнивал улупури, дурари дугъаз пешкешар хурдайи, хъа дугъу думу ляхин чаз дярябкъруб гьисаб апӀуйи.

#### 11


Саули аммунар дагъитмиш апӀуру

1Аммундиан вуйи Нахаш дявдиз удучӀвнийи, ва дугъу Галааддин Явеш шагьур кьялаъ тӀапӀнийи. Явешдин вари агьалйири Нахашдиз гъапнийи:

– Учухъди мясляаьтнан йикьрар йитӀ, ва учу увуз табигъ хьидича[+].

2Хъа Аммундиан вуйи Нахашди дурариз гъапнийи:

– Узу учвухъди мясляаьтнан йикьрар саб шартӀниинди йитӀарза: гьарсарин арчул ул адабгъарза ва гьаци вари Израил аьйибнакк ккипарза.

3Явешдин аьхюдари дугъаз гъапнийи:

– Учуз ургуд йигъ вахт ча. Учу Израилин вари йишвариз вакилар гьаъдича ва, сарира учуз кюмек дарапӀиш, учу увуз мютӀюгъ хьидича.

4Вакилар Саул[†] яшамиш шулайи Гивайиз гъафиган, ва дурари дидкан халкьдиз ктибтиган, вари халкь ишуз хъюбгъю. 5Гьадму вахтна Саул йицарин кьяляхъди хутӀлиан гъюради гъахьну. Саули гьерху:

– Фу гъабхьну? Гьаз инсанар ишура?

Ва дугъаз Явешдин агьалйирин гафар ктитнийи.

6Думу гафар чаз гъеерхьиган, Саулиин Заанурин[†] Рюгь алабхънийи ва дугъак яманди хъял кубчӀвнийи[+]. 7Дугъу жут йицар гъадагънийи, парчйириз гьадатӀнийи ва, «Саулихъди ва Шамуилихъди сатӀиди дявдиз дурушиш, дугъан йицарикан гьамци хьибди» дупну, вакиларихъди думу парчйир Израилин вари йишвариз хътаънийи.

Ва вари халкьдиин РАББИЙИХЬАН гучӀ алабхънийи, гьаддиз вари, сарси, удучӀвнийи. 8Саули дурар Безекдиъ лигуз уч гъапӀнийи, ва Израилиан шубудварж агъзур кас ва Ягьудайиан сумчӀур агъзур кас жилар гъахьнийи[+].

9Думуган вакилариз гъапнийи:

– Галааддин Явешдин агьалйириз йипай, закур лисундиз дурар къурхуйиккан уьрхиди.

Кьяляхъ дуфну, вакилари Явешдин агьалйириз дидкан ктибтнийи, дурар гизаф шад гъахьнийи. 10Думуган Явешдин агьалйири аммунариз жаваб туву:

– Закур учу учвуз мютӀюгъ хьидича, ва учкан учвуз ккуниб апӀинай.

11ГвачӀнинган Саули кьушум шубуб дестейиз пай гъапӀу, ва дурари, душмни бина йивнайи йишваъ учӀвну, ахсрар ккивхъанмина лисузкьан аммунариз гъивнийи, сагъди гъуздар, са-сарди гьергри, къутармиш гъахьнийи.

12Думуган халкьди Шамуилиз гъапнийи:

– Саул паччагь хьуз ярамиш кайир дар шли гъапну? Ча учухьна думу адмийир, учу дурарин гьял апӀурча.

13Хъа Саул рази гъахьундар:

– Гъи саризра йикӀбан жаза тувидар, гьаз гъапиш гъи РАББИЙИ Израилиз къутармишʼвал пешкеш гъапӀну.

14Шамуили халкьдиз гъапи:

– Гъачай Гилгализ гъягъюрхьа ва Саул паччагьди ктагъувалин гьюрматназ серенжем гъабхурхьа[+].

15Думуган вари Гилгализ гъушу. Душваъ, Гилгалиъ, РАББИЙИН улихь Саул паччагь вуди мялум гъапӀу ва РАББИЙИЗ демдин гъурбнар гъахи. Саули ва вари израилари думу гьядиса аьхю шадвалиинди къайд гъапӀнийи.

#### 12


Халкьдихьна Шамуилин аьхиримжи гаф

1Шамуили вари Израилиз гъапи:

– Магьа узу ичв хаиш тамам гъапӀунза ва учвʼин паччагь дитунза[+]. 2Гьамус паччагьди ичвʼин гьюкумдарвал апӀиди. Узу кьаби гъахьунза, йиз кӀул лизи гъабхьниз, хъа йиз баяр учвухъди гъузди. Узу жигьил вахтнахъанмина гьамусдиз ичвʼин гьюкумдарвал гъапӀунза. 3Магьа узу: РАББИЙИН[†] улихь ва Дугъу ччим кадатнайирин улихь узук тахсир кипай. Узу шлин йиц тадабгъну? Узу шлин дажи тадабгъну? Узу шлиз истисмар гъапӀну? Узу шлиз гиран ктапӀну? Ляхин дюз апӀуз узу шлихьан дашбаш гъадабгъну? Узу учвуз гъабхьи зарар ктипарза.

4Дурари жаваб туву:

– Ваъ, уву учуз истисмар гъапӀундарва, учуз гиран ктапӀундарва ва сарихьанра фукӀа гъадабгъундарва.

5Дугъу дурариз гъапи:

– Гъи РАББИ ва Дугъу ччим кадатнайир учвуз узук фукӀа дибрихъувалин учвуз шагьидар ву.

Дурари жаваб туву:

– Ав, шагьидар ву.

6Шамуили давам апӀурайи:

– Учвуз Муса ва Гьарун тяйин гъапӀур ва ичв абйир Египетдиан адаур гьадму РАББИ ву. 7Хъа гьамус гьязур йихьай: РАББИЙИН улихь узу учвук тахсрар кирчдиза ва учвузна ичв абйириз РАББИЙИ гъапӀу ужувлар кӀваин апӀидиза.

8Якьуб Египетдиз гъафиган, ичв абйир, кюмек ккун апӀури, РАББИЙИЗ ккарагнийи, ва РАББИЙИ дурариз Мусана Гьарун гьаънийи. Дурари ичв абйир Египетдиан адаънийи ва гьаму уьлкейиъ дитнийи[+].

9Хъа ичв абйири РАББИ, чпин Заанур, кӀваълан гьаънийи, ва Дугъу дурар чпихъди дявйир апӀури гъахьи хацор кьушмин аьхюр вуйи Сисерайин хлиз, филистимарин хлиз ва Муавдин паччагьдин хлиз тувнийи. 10Ичв абйир РАББИЙИЗ ккарагуйи, ва дурари кӀуйи: «Учук тахсрар качук: учу РАББИ гъитунча ва Баалинна[†] Астартайин[†] бутариз[*] гъуллугъ апӀуз хъюгъюнча. Учу ич душмнарихьан азад апӀин, ва учу Увуз ибадат апӀидича». 11Ва РАББИЙИ Ерубаал, Бедан, Еффай ва Шамуил гьаънийи – Дугъу учву учвлан илтӀишнайи душмнарихьан азад гъапӀнийи, ва учву, сабдихьанра къурху адарди, яшамиш гъахьнийчва[+].

12Аммунарин паччагь Нахаш учвʼина дявдиинди гъюри гъяркъиган, учву узуз гъапнийчва: «Ваъ, гъит паччагьди учʼин гьюкумдарвал апӀри», РАББИ, ичв Заанур, ичв паччагь вуди гъахьнушра[+]. 13Гьаци, магьа учву ктагъу паччагь. Учву думу тӀалаб апӀуйчва, ва РАББИЙИ учвуз паччагь тувну. 14Анжагъ учву РАББИЙИХЬАН гучӀ апӀинай, учву Дугъаз гъуллугъ апӀинай ва Дугъаз мютӀюгъ йихьай, РАББИЙИН амрариз аькси муудучӀванай, учвура, ичв паччагьра РАББИЙИХЪДИ, ичв Заанурихъди, гъарахай. 15Хъа эгер учву РАББИЙИЗ мютӀюгъвалиан удучӀвиш, эгер учву РАББИЙИН амур апӀбариз аькси шули гъахьиш, РАББИЙИН хли учвуз, ичв абйириз фици гъивнуш, гьаци йивиди.

16Хъа гьамус гьязур йихьай: ичв уларикк РАББИЙИ апӀру зурба аьламат рябкъидичвуз. 17Гьамус игнар ургру, затра мархьар дурургъру вахт ву, гьаци дарин? Хъа узу РАББИЙИЗ ккарагидиза, ва Дугъу мархьна кьюркьлин цӀийир гьаъди, ва учву учвуз паччагь ккун апӀбан РАББИЙИН улихь зурба гунагь апӀувалин гъавриъ ахъдичва.

18Шамуил РАББИЙИЗ ккарагу, ва РАББИЙИ гьадму йигъан мархьна кьюркьлин цӀийир гьау, гьаци вуйиган, вари халкьдик РАББИЙИН ва Шамуилин улихь гучӀ кабхъу.

19Халкьди Шамуилиз гъапи:

– Яв лукӀарихъанди яв РАББИЙИЗ, яв Заануриз, учу диликӀбан бадали, ккараг, гьаз гъапиш ич вари гунгьариин учуз паччагь ккун апӀувалин гьаму тахсирра иливунча.

20Ва Шамуили халкьдиз жаваб туву:

– ГучӀ мапӀанай. Гьелбетда, учвук тахсрар качвук, амма РАББИЙИХЬАН ярхла махьанай ва кӀваантӀан Дугъаз гъуллугъ апӀинай. 21Ярхла махьанай, чибхьан я уьрхюз даршлу, чибкан я хайир адру кучӀлин бутарихъди мягъянай, гьаз гъапиш дурар фукӀа дарудар ву[+]. 22РАББИЙИ, Чан машгьур ччвурнан гьюрматназ, Чан халкь ярхла апӀидар, учву Чан халкь апӀуз РАББИЙИ къарар адабгъну аьхир![+] 23Хъа узхьан РАББИЙИН улихь гунагь апӀуз – учвхъанди ккарарагди гъузуз – хьибдарзухьан. Узу учву ужуб ва дугъри рякъʼин алаидиза[+]. 24Анжагъ РАББИЙИХЬАН гучӀ апӀинай, хъугъвалиинди ва дугъривалиинди, лап кӀваантӀан Дугъаз гъуллугъ апӀинай: Дугъу учву бадали гъапӀу зурба ляхнар кӀваълан магьаанай! 25Эгер учву гьамусдихъантинара гунгьар апӀури гъахьиш, ичв паччагьдихъди сатӀиди йикӀидичва.

#### 13


Филистимарихъди дяви

1Саул,[†] сумчӀур йис яшнаъ ади, паччагь гъахьну, ва дугъу ягъчӀвурна кьюд йисан Израилиин паччагьвал гъапӀну.

2Саули израиларигъян шубуд агъзур эскер гъядягъю. Кьюд агъзур кас Саулихъди Михмасдиъ ва Бет-Элин багахь дагълариъ айи, агъзур кас – Вениаминдин Гивайиъ Юнатандихъди. Имбудар вари дугъу чпин хулариз деету.

3Юнатанди Гива кӀуру шагьриъ бина йивнайи филистимарин десте дагъитмиш апӀуру, ва вари филистимариз дидкан аьгъю шулу. Хъа Саули, «Гъит жугьдариз ебхьри!» кӀури, вари уьлкейиъ кӀарчназ ухшар вуйи зурна йивуру.

4Саули филистимарин десте дагъитмиш апӀбакан ва Израил филистимариз лапра даккниб хьуваликан израилариз аьгъю гъабхьиган, халкь Гилгализ Саулихьна уч гъабхьну.

5Филистимар Израилиз къаршуди дявдиз удучӀву. Дурарин гьяйвнар ккитӀнайи сумчӀур агъзур фургъун, йирхьуд агъзур атлу ва гьюлин гъирагъдихъ гъумкьан гизаф пияда кьушум айи. Дурари, дуфну, Бет-Авендихьан ригъ гьудубчӀвру терефнаъ айи Михмасдиъ бина гъивнийи. 6Израилар, чпиз къурхувал айиб дябкъну (дурар гужалди хъуржуйи), хьарариъ, гъалинди айи рукар-кьаларигъ, гъарзаригъ, жилиъ ерккнайи йишвариъ ва шид уьбхюз вуйи ичӀариъ жин гъахьнийи. 7Гаддин ва Галааддин ругариин жин хьпан бадали, саб пай жугьдар Ярдан ниркан ктучӀвнийи. Хъа Саул гьеле Гилгалиъ имийи, ва дугъахъди хъайи кьушум гучӀʼвалиан гукӀни дубхьнайи. 8Саул ургуд йигъан Шамуилиз, чаз дугъу гъапиганси, ккилигнийи, хъа Шамуил Гилгализ гъюрадайи, ва адмийир дугъхьан, Саулихьан, гьергуз хъюгънийи[+]. 9Думуган дугъу гъапи:

– Вариубгбан ва демдин гъурбнар апӀуз гьязур дапӀнайиб вари гьамина аьбкъинай, – ва вариубгбан гъурбан[†] гъапӀу.

10Думу вариубгбан гъурбан дапӀну ккудубкӀуз хъуркьайизра, Шамуил гъафи, ва Саул, дугъаз салам тувбан бадали, дугъан улихьна удучӀву. 11Амма Шамуили гъапи:

– Уву фу гъапӀва?

Саули жаваб туву:

– Узуз рябкъюрайзуз: адмийир узхьан гьерграйи, йикьрар гъапӀу йигъан уву дуфнадайва, хъа филистимар Михмасдиъ уч духьнайи. 12Ва узу фикир гъапӀнийза: филистимар багарихьди Гилгалиъ узʼин алархьиди, хъа узу РАББИЙИХЬАН узуз ягъур шлувал тямин дапӀнадайза. Гьаддиз узуз вариубгбан гъурбан апӀуб алабхънийзуз.

13Шамуили Саулиз гъапи:

– Ахмакь ляхин гъапӀунва. Уву РАББИЙИН, яв Заанурин,[†] Дугъу увуз гъапӀу амур чӀур гъапӀунва.[*] РАББИЙИХЬАН Израилиин паччагьвалин яв гьюкум аьсраризди мюгькам апӀуз хьибдийи,[+] 14хъа гьамус яв гьюкмихьан дурум тувуз хьибдар. РАББИЙИ сарун чан кӀваъ РАББИЙИН амур айи адми ктагъну ва думу Чан халкьдин гьюкумдарди тяйин гъапӀну, гьаз гъапиш уву РАББИЙИН амур чӀур гъапӀунва[+].

15Ва Шамуил Гилгалиан гъушну, Вениаминдин Гивайиз за гъахьну. Саули чан имбу адмийир гьисаб гъапӀу: дурар йирхьудварж касдихьна гъахьнийи.

16Саул, дугъан бай Юнатан ва дурарин адмийир Вениаминдин Гивайиъ бина йивну дийигънийи, хъа филистимарин бина Михмасдиъ айи. 17Чпин бинайиан филистимари шубуб терефназди аьтрафариъ алжагъбар апӀуйи: саб-кӀуруб, Офрайихьна, Шуал кӀуру вилаятдихьна; 18кьюб-кӀуруб, Бет-Хорондихьна; шубуб-кӀуруб, Цевоим дерейин зиъхъан сяргьятдихъна, ичӀи чюлин терефназ гъябгъюрайи рякъюхьна.

19Израиларин уьлкейиъ думуган саркьан рукьан уста адайи, гьаз гъапиш, жугьдари чпи чпиз турар ва жидйир ктаур кӀури, филистимар гьилигури гъахьну.

20Чпин мукьйир, газар, екӀвар ва дагьрар учӀру апӀуз вари израилар филистимарихьна мажбури вуди душну ккундийи. 21Мукьу, газу, кьюрш, екӀв вая гьяйвнатар хъаъру жида учӀру апӀуз шекел арснан шубуб пайнак кьюб пай[*] кьимат вуйи.

22Гьаддиз, дяви ккебгъиган, Саулин ва Юнатандин адмийирихь турар ва жидйир хьади гъахьундар, дурар анжагъ Саулихь ва Юнатандихь, Саулин балихь, хьайи.

23Гьадму арайиъ филистимарин улгьан десте Михмасдин гуриз багахь гъабхьнийи.

#### 14


Юнатандин гьунар

1Саб ражари Юнатанди, Саулин[†] бали, чан яракь хруриз гъапну:

– Гъач филистимарин улгьан дестейихьна дерейин тмуну терефнаан ктучӀвухьа.

Хъа адашдиз дидкан гафкьан гъапундайи.

2Саули Гивайихьан ярхла дарди, Мигрондиъ нарин гьарикк бина йивнайи ва дугъахъди йирхьудварждихьна адми хъайи. 3РАББИЙИЗ суал тувбан бадали вуйи улгьани[†][*] Ахияйихь хьайи. Думу Ихаводдин чве Ахитувдин бай вуйи. Ахитув Шилойиъ Заанурин[†] гъуллугъчи Илийин бай вуйи Пинехасдин бай вуйи. Юнатан гъягъюваликан халкьдиз аьгъдайи[+].

4Хъа Юнатанди филистимарин жергейихьна удучӀвуз кьаст дапӀнайи дерейин гьацӀкьялаъ кьюбиб терефарианра тик гъарзар а: сабдиз Боцец кӀуру, тмунубдиз – Сене. 5Саб тик гъарз кафарийизди, Михмасдихьинди илтӀибкӀна; тмунуб – кьиблайизди, Гивайихьинди.

6Гьаци, Юнатанди яракь хруриз гъапну:

– Гъач гьаму ккадрабтӀдарин улгьан дестейихьна ктучӀвурхьа. Белки, РАББИЙИ ухьуз кюмек апӀур. РАББИЙИЗ, ухьу гизаф вая цӀиб вуйивализ дилигди, ухьуз гъалибвал тувуб читин ляхин дар.

7Яракь хрури гъапи:

– Увуз ккунибси апӀин. Гъарах, узура увухъди гъидиза, увуз наана ккундуш.

8Юнатанди гъапи:

– Ухьу думу адмийирихьна гъягъидихьа ва дурариз ухьу рякъюз гъуздихьа. 9Эгер дурари гъапиш: «Дийигъай, учу учвухьна гъидича», – ухьу дийигъидихьа ва дурарихьна зиина ктучӀвидархьа. 10Хъа эгер дурари гъапиш: «Учухьна зина кудучӀвай», – ухьу зина ктучӀвидихьа, гьаз гъапиш думу РАББИЙИ дурар ихь хлиз тувнайивалин лишан хьибди.

11Дурар филистимарин улгьан дестейиз рякъру йишвахьна хъуркьиган, филистимари гъапи:

– Лигай, жугьдар чиб жин гъахьи урхъариан удучӀвура[+].

12Ва думу дестейиан вуйи адмийири Юнатандиз ва дугъан яракь хруриз чӀигъар гъапӀу:

– Учухьна зина кудучӀвай. Учу учвуз фу-вуш пидича.

Юнатанди яракь хруриз гъапи:

– Узухъди гъач: РАББИЙИ Израилиз дурариин гъалибвал тувна.

13Ва думу, хиларихъди ва ликарихъди хъчӀихури, зина ктучӀву, дугъан яракь хрурра – дугъахъди. Филистимар Юнатандин улихь алдакуйи, хъа яракь хрури жан илимбудар йивну йихуйи. 14Думу сабпи кчӀихбаъ Юнатанди ва дугъан яракь хрури сад жут йицари сад йигъан хътабкру хутӀлин гьацӀ йишвʼин къарихьна адми йивну гъакӀнийи.

15Филистимарин бинайиъ, вари аьтрафариъ ва кьушмиъ къурхулувал ккебгъу; улгьан дестейиъ ва алжагъбар апӀру дестйириъра къурхулувал абхъу; жил гукӀни гъабхьи, Заанури дурариина зурба пис гучӀʼвал гьапӀнийи.

16Саулин Вениаминдин Гивайиъ айи гъаравлариз вари терефаризди гьерграйи адмийирин гъварч гъябкънийи.

17Саули чан эскрариз гъапи:

– Вари кудухай ва, ихьдарикан фуж гъушнуш, аьгъю апӀинай.

Дих апӀури, вари ктуху, ва Юнатан ва дугъан яракь хрур адрувал аьгъю гъабхьи.

18Саули Ахияйиз гъапи:

– Заанурин сундух абкъин.

Ляхин гьадушваъ аки, думуган Заанурин сундух израиларихь чпихьди хьайи. 19Саули Заанурин гъуллугъчийиз дици кӀури имиди, филистимарин бинайиъ къурхулувал гужал шулайи. Думуган Саули Заанурин гъуллугъчийиз гъапи:

– Лазим дар.

20Чан адмийир уч дапӀну, Саул дяви гъябгъюрайи йишваъ архьу. Дурариз гъябкъю, бегьемди къурхулувалиъ ахъну, филистимари турарихъди сари сар уркурайи. 21Филистимарихъан вуйи ва дурарихъди дурарин бинайиз гъафи жугьдар гьамус Саулин ва Юнатандин израиларихъанди гъахьнийи. 22Ефраимдин дагълариъ жин гъахьи израилар, филистимар гьергуз мажбур апӀуб аьгъю дубхьну, дурарихъ, дурар урччвури, хъергу. 23Думу йигъан РАББИЙИ Израилиз гьаци гъалибвал тувнийи. КчӀихувал тап Бет-Авендихъна давам гъабхьнийи.


Саули Юнатан нянатнакк ккаъру

24Думу йигъан израилар бизарвалиан кьувватсуз гъахьнийи, амма Саули, «Хябяхъдиз, узу йиз душмнарилан кьисас алдабгъайиз, фукӀа гъипӀур нянатнакк ишри» дупну, адмийириин къадагъа иливу. Ва адмийири ипӀрубдик тӀубкьан кучундайи. 25Дурариз ярквраантина гъягъюб алабхънийи. Душваъ жилиин йиччв али йишв айи. 26Ярквраъ учӀвган, адмийириз, йиччв фици удубчӀвураш, гъябкънийи, амма думу гъадабгъуз ва ипӀуз кӀубанвал сарикра гъабхьундайи, гьаз гъапиш варидиз къадагъайихьан гучӀурайи. 27Хъа Юнатандиз адашди инсанариз къадагъа апӀру гафар гъеерхьундайи. Чан хлиъ айи маргъ гьачӀабккну, дугъу дидин кӀакӀ йиччвун рягъюк кубсу ва ушвнихъна гъабхи. Дугъан лигуб ачухъ гъабхьи. 28Думуган шли-вуш дугъаз гъапи:

– Яв адашди «Гъи хураг гъипӀур нянатнакк ишри» кӀуру къадагъа иливну. Гьаддиз халкь кьувватсузра дубхьна.

29Юнатанди гъапи:

– Йиз адашди уьлке терг гъапӀну. Узу сацӀиб йиччв гъипӀну кӀури, йиз лигуб фици ачухъ гъабхьнуш, лигай. 30Хъа халкьди гъи, душмандихь хюч дибихъну, ккунибкьан гъипӀнийиш, ухьу филистимар бегьемди дагъитмиш гъапӀну хьидийхьа!

31Думу йигъан дурари Михмасдихъан Айялондихъна[*] филистимариз гъивнийи. Адмийир хябяхъдиз гизаф бизар гъахьнийи. 32Ккабхъубдиин алархьну, дурари марччар, йицар ва кӀарар дисуйи ва, гъидису йишвахь дурккну, ифдихьан бегьемди марцц хьайиз ккилилигди, йикк ипӀуйи. 33Дидин гьякьнаан, «Лиг, халкьди РАББИЙИН улихь гунагь апӀура: ифи кади йикк ипӀура» дупну, Саулиз хабар дебккнийи.

Дугъу гъапи:

– Учву хаинкрар вучва! Гьамусяаьт узухьна саб зурба гъван хуз амур апӀинай[+].

34Ва Саули гъапи:

– Адмийирилан илдицай ва гьарсариз узухьна чпин йицар ва марччар хуз амур апӀинай. Ифи кади йикк ипӀури, РАББИЙИН улихь гунагь дарапӀбан бадали, гъит дурар гьамушвахь урккри ва итӀри.

Ва думу йишвди вари адмийири чпихьди йицар хуйи ва гьадушвахь урккуйи. 35Хъа Саули РАББИЙИЗ гъурбан апӀрушв тикмиш гъапӀнийи. Дугъу тикмиш гъапӀу РАББИЙИЗ гъурбан апӀрушварикан думу сабпиб вуйи.

36Хъасин Саули гъапи:

– Гъачай йишвну филистимариин, акв алабхьайиз дурарин бина тӀараш апӀбан ва, сарра гъидритди, вари йивну йикӀбан бадали, алархьурхьа.

Дугъаз жаваб туву:

– Увуз фици ккундуш апӀин.

Амма Заанурин гъуллугъчийи гъапи:

– Сифте Заанурин мурад аьгъю апӀурхьа.

37Ва Саули Заанурихьан гьерху:

– Филистимариин алархьуза? Уву дурар израиларин хлиз тувдина?

Амма думу йигъан дугъаз жаваб тувундайи[+].

38Саули гъапи:

– Кьушмиз буйругъ туврайидар вари мина гъачай! Гъи фу гунагь гъапӀнуш, аьгъю апӀинай. 39Израил гъюбхю РАББИЙИИНДИ ху апӀурза, йиз бай Юнатанди гьадму гунагь гъапӀнушра, думу жаза гьадабтӀбиинди йикӀиди.

Амма сарира дугъаз жаваб тувундар.

40Думуган дугъу вари израилариз гъапи:

– Учву саб терефназди дийигъай, хъа узуна йиз бай Юнатан тмунуб терефназди дийигъидича.

Ва халкьди жаваб туву:

– Увуз фици ккундуш апӀин.

41Саули РАББИЙИЗ, Израилин Заануриз, гъапи:

– Гъит туптари тахсиркрар улупри.

Туптари Юнатанна Саул улупнийи, хъа халкьдилан тахсир алдабгънийи. 42Саули гъапи:

– Хъа гьамус узуз ва йиз бай Юнатандиз тупут ипай.

Тупти Юнатан улупнийи[+].

43Саули Юнатандиз гъапи:

– Уву фу гъапӀнуш, кидибт.

Ва Юнатанди дугъан улихь кӀулʼин гъадабгъу:

– Узу йиз хлиъ айи маргълин кӀакӀниинди сацӀиб йиччв гъипӀунза ва гьаддиз аьжал кьабул апӀуз гьязур вуза.

44Ва Саули гъапи:

– Уву, Юнатан, жаза гьадабтӀбиинди йикӀидива, гьаци дарш, гъит Заанурин хъял узʼин алабхъри.

45Амма халкьди Саулиз гъапи:

– Израилиз гьамкьан зурба гъалибвал гъабхи Юнатан жаза гьадабтӀбиинди йикӀидин? Ваъ! РАББИЙИИНДИ ху апӀурча, гъи дугъан кӀуллан чӀаркьан алдабхъидар, гъи гьунар улупуз дугъаз Заанури кюмек гъапӀну аьхир.

Гьаци халкьди Юнатан жазайиинди йикӀуваликкан гъюрхну[+].

46Саул филистимарихъди дявдиан кьяляхъ гъафи, хъа филистимар чпин хулариз гъушу.


Саулин гъалибваларикан

47Израилиин паччагьвал чахьна гъурубкьган, Саули юкьуб тереф илтӀишнайи вари душмнарихъди дявйир гъурхну: Муавдихъди, Аммундихъди, Эдумдихъди, Цувайин паччгьарихъди ва филистимарихъди. Шлихъди дугъу дяви апӀури гъахьнушра, варишвариъ думу гъалиб шули гъахьну[+]. 48Дугъан кьувват артухъ шули гъабхьну. Дугъу амалекар дагъитмиш гъапӀну ва Израил тӀарашчивалин алжагъбарихьан гъюбхну[+].


Саулин хизандикан

49Саулин баяр Юнатан, Ишʼви ва Малкишуа вуйи, хъа кьюр шуран ччвурар гьамцдар вуйи: аьхюнурин – Мерав, бицӀинурин – Михал[+]. 50Саулин хпириз Ахиноам кӀуйи, думу Ахимаацдин риш вуйи. Саулин кьушмарин аьхюр чан Нер кӀуру эмдин бай Авнер вуйи[+]. 51(Киш, Саулин адаш, ва Нер, Авнерин адаш, кьюридра Авиэлин баяр вуйи.)[+]

52Саули паччагьвал апӀру вари вахтна филистимарихъди дяви яваш гъабхьундар. Чаз кӀубан ва гужли адми гъидихъган, Саули думу чан кьушмиз гъадагъуйи[+].

#### 15


Саул ярхла гъапӀну

1Шамуили Саулиз[†] гъапи:

– Узу РАББИЙИ увкан Чан халкьдиин, Израилиин, паччагьди дерккуз ччим кадатуз гьаънийи, гьаци вуйиган хъебехъ РАББИЙИН[†] гафнахъ[+]. 2Гьамци кӀура РАББИЙИ – Заварин Кьувватарин Аьхюри:[†] «Израил Египетдиан удубчӀвруган, дидин рякъ гьадабтӀуз чалишмиш шули, Амалекди Израилиз фу гъапӀнуш, Узуз кӀваин гъабхьунзуз. 3Гъарах ва дурариин алархь. Дугъаз айиб вари нянайикк ккапӀ ва терг апӀин. Дугъан гьяйиф мапӀан, вари йивну йикӀ – жиларра, дишагьлийирра, бицӀидарра, никкдихъ хъайидарра; йицарра, марччарра, дажйирра, девйирра йивну йих».

4Саули кьушмиз дявдиз гъягъюз дих гъапӀу. Телаимдиъ кьушмиз гъилигиган, дугъу кьюдварж агъзур пияда эскер ва аьлава вуди Ягьудайиан йицӀуд агъзур эскер гьисаб гъапӀу[+]. 5Амалекдин шагьрин багагьна дуфну, Саул гъяриъ ккеу. 6Кеней халкьдиз Саули гъапи:

– Дургин йихьай гьамлин, узу учву дурарихъди сатӀиди терг дарапӀбан бадали, амалекарихьан жара йихьай: израилар Египетдиан удучӀвруган, учву дурарихьна жумартди янашмиш гъахьунчва аьхир.

Ва кеней халкь амалекарихьан жара гъабхьнийи.

7Хавилайихъан Египетдин сяргьятдихъ хъайи Шурихъна йивури, Саули амалекар дагъитмиш гъапӀнийи[+]. 8Агаг, Амалекдин паччагь, дугъу йисирвализ гъидиснийи, хъа дугъан халкь нянайикк ккаънийи ва турихъди терг гъапӀнийи. 9Амма Саули ва дугъан адмийири Агаг йивну гъакӀундайи, хъа гьацира ужударсдар марччар ва йицар, варитӀан чагъи кӀарар, ччилар ва кьимат хъайиб вари жараб дурариз гьяйиф гъахьнийи, анжагъ хайир кадруб ва лазим даруб терг гъапӀнийи.

10Думуган Шамуилихьна РАББИЙИН гаф гъафну:[+]

11– Сауликан паччагь апӀбиин швумал гъахьунза. Дугъу Узхьан маш гьибицну ва Йиз табшуругъар тамам гъапӀундар.

Шамуилик яман хъял кубчӀву. Ярхи йишвди думу РАББИЙИЗ ккарагу, 12хъа гвачӀнин ухди Саулихъди гюрюш абгуз гъушу. Шамуилиз Саул Кармилиз гъягъюваликан ва дугъу душваъ чаз ядигар дивуваликан, хъасин Гилгализ кьяляхъ хътаркуваликан хабар дебккнийи. 13Хъа Шамуил Саулихьна гъафиган, Саули дугъаз гъапи:

– РАББИЙИ ужувлакк ккаъриву. Узу РАББИЙИН табшуругъ тамам гъапӀунза.

14Амма Шамуили гьерху:

– Дици вуш, узуз марччарин меэр ва йицарин бевер гьаз ерхьура?

15Саули жаваб туву:

– Дурар амалекарихьан тадагъдар ву. Халкьди, РАББИЙИЗ, яв Заануриз, гъурбан апӀбан бадали, ужударсдар марччар ва йицар гъитну. Хъа имбуб учу нянайикк ккапӀунча ва терг гъапӀунча.

16Думуган Шамуили Саулиз гъапи:

– ЧӀяаьн! Гьаму йишван РАББИЙИ узукна гъапиб узу увукна пидиза.

Дугъу жаваб туву:

– Йип.

17Ва Шамуили гъапи:

– Уву, жвуву варитӀан аскканурси гьисаб апӀури гъахьнушра, Израилин вари тухмарин аьхюр гъахьундайва? РАББИЙИ увкан Израилиин паччагь хьуз ччим ктатну. 18«Гъарах, намуссуз амалекар нянайикк ккаъ ва терг апӀин. Думу бегьемди тӀанкь апӀайизкьан дяви апӀин» кӀури амур дапӀну, РАББИЙИ уву дявдиз гьаънийи. 19РАББИЙИ гъапибдилан уву гьаз улдучӀвунва, гьаз хючʼин алархьунва ва РАББИЙИЗ затра даккни ляхин гъапӀунва?

20Саули Шамуилиз гъапи:

– Узу РАББИЙИ гъапиб гъапӀунза. РАББИЙИ узу гьау дявдиз гъушунза. Узу Агаг, Амалекдин паччагь, йисирвализ гъадагъунза, хъа имбу вари амалекар нянайикк ккаунза ва терг гъапӀунза. 21Нянайикк ккапӀнайи хючкан адмийири, Гилгалиъ РАББИЙИЗ, яв Заануриз, гъурбан апӀбан бадали, ужударсдар марччар ва йицар гъадагъну.

22Хъа Шамуили гъапи:

– РАББИЙИЗ вариубгбан гъурбнар ва садакьйир
хъпехъувалтӀан лазим вуйинхъа?
Ваъ, хъпехъувал Дугъаз садакьйиртӀан ужу ву,
апӀин кӀуруб апӀувал чагъу якъартӀан ужу ву[+].
23Хъа мютӀюгъ дархьувал фал кипбан гунгьиз,
хъа инкарвал – бутариз ибадат апӀбаз барабар ву.
Уву РАББИЙИН табшуругъ ярхла апӀбаз лигну,
Дугъу увура ярхла ва паччагьлугъдихъ мягьрум гъапӀну[+].

24Саули Шамуилиз гъапи:

– Узук тахсир казук: РАББИЙИН амур ва яв улупбар тамам гъапӀундарза; халкьдихьан гучӀури, дидихъ хъпехъунза. 25Амма миннат апӀурза, йиз гунгьилан хил алдабгъ ва, узхьан РАББИЙИЗ ибадат апӀуз хьпан бадали, узухъди сатӀиди кьяляхъ хъадарк.

26Шамуили Саулиз гъапи:

– Узу увухъди кьяляхъ хътаркидарза: уву РАББИЙИН гаф ярхла гъапӀунва, ва Дугъу уву, Израилиин паччагьдин гьюкмихъ мягьрум дапӀну, ярхла гъапӀну.

27Гъягъюз ккунди Шамуил илдициган, Саул дугъан чухайин канчӀлихъан гьаци хъчӀихнийики, дидкан саб парчи кчӀябгъю[+]. 28Ва Шамуили дугъаз гъапи:

– Гъи РАББИЙИ увхьан Израилиин паччагьдин гьюкум тадабгъну ва жара касдихьна тувну, думу увутӀан ужур ву[+]. 29Израилин Даима Заанури Чан гаф чӀур апӀурдар ва Думу Чав адабгъу къарариин швумал шулдар, гьаз гъапиш, Чан къарариин швумал хьуз, Думу адми дар[+].

30Саули гъапи:

– Узук тахсир казук. Амма миннат апӀурза увкан: йиз халкьдин аьхюдарин улихь ва Израилин улихь узуз гьюрмат апӀин – узухъди кьяляхъ хъадарк, узхьан РАББИЙИЗ, яв Заануриз, ибадат апӀуз хьпан бадали.

31Думуган Шамуил Саулихъди кьяляхъ хъадарку, ва Саули РАББИЙИЗ ибадат гъапӀу.

32Ва Шамуили гъапи:

– Узухьна Агаг, Амалекдин паччагь, акъинай.

Агаг, «КьутӀкьли аьжал йиз багхьан гъубшну хьиди» – фикир апӀури, дугъахьна архаинди гъафи.

33Хъа Шамуили гъапи:

– Яв тури жара дишагьлийир бицӀидарихъ фици мягьрум апӀуйиш, гьаци яв дадара бицӀидар хътру дишагьлийирикан ишри.

Ва Шамуили Гилгалиъ РАББИЙИН улихь Агаг тикйириз гъурку.

34Хъасин Шамуил Рамайиз гъушу, хъа Саул чан хулаз, Саулин Гивайиз, кьяляхъ хъадарку. 35Ва сарун Шамуил Саулихъди чан йигъар ккудуркӀайизкьан гюрюшмиш гъахьундар, гьаз гъапиш Шамуили Саулин дерд зигури гъахьну, хъа РАББИ Сауликан Израилин зиин паччагь апӀбан швумал гъахьну[+].

#### 16


Давуддикан паччагьвалиина зейтундин ччим ктатну

1РАББИЙИ Шамуилиз гъапну:

– Саулин[†] кьаназ дерд зигури гъуздива? Узу думу ярхла гъапӀунза – думу сарун Израилин паччагь хьидар! Зейтундин ччимдихъди кӀарч абцӀ ва рякъюъ учӀв – Узу уву Вифлеемдиан вуйи Ессейихьна гьаъраза. Дугъан баярикан сар паччагь апӀуз ктагъунза[+].

2– Узу фици гъягъиди? – гьерху Шамуили. – Эгер Саулиз дидкан аьгъю гъабхьиш, узу йивну йикӀиди!

РАББИЙИ гъапи:

– Увухъди личӀ гъайибх ва йип: «Узу РАББИЙИЗ гъурбан апӀуз гъафунза». 3Гъурбан апӀбаъ иштирак хьуз Ессейизра теклиф апӀин, хъа Узу, уву фу дапӀну ккундуш, мялум апӀидизавуз, ва уву, фуж Узу улупиш, Узу бадали гьадгъукан ччим ктатидива.

4Шамуили, чаз РАББИЙИ амур гъапӀганси, гъапӀу. Думу Вифлеемдиз гъафиган, аьхюдар гъалабулугъ кади дугъан улихьна удучӀву.

– Ислягьвалиинди уву учухьна гъафунва? – гьерху дурари.

5– Ислягьвалиинди, – жаваб туву дугъу. – Узу РАББИЙИЗ гъурбан апӀуз гъафунза. Ичв марццишин апӀинай – сатӀиди гъурбан апӀидихьа.

Дугъу Ессейин баярихьди чпин марццишин апӀуз гъиту ва дурариз гъурбан апӀбаъ иштирак хьуз дих гъапӀу. 6Дурар гъафиган, Шамуилиз Элиав гъяркъю, ва Шамуили фикир гъапӀу: «РАББИЙИ ччим кадатрур гьаму вухьиди!»[+] 7Амма РАББИЙИ дугъаз гъапи:

– Дугъан зиълан рябкъювализ ва ягълишназ милиган; Узу думу ярхла апӀурза. Узу адми лигруганси лигурдарза аьхир: адми зиълан рябкъювализ, хъа РАББИ кӀваз лигуру[+].

8Ессейи Авинадавдиз дих гъапӀу ва Шамуилихьна хъади гъафи.

– РАББИЙИ мунур ктагъундар, – гъапи Шамуили.

9Ессейи Шамма хъади гъафи.

– РАББИЙИ мунур ктагъундар, – гъапи Шамуили[+].

10Ессейи чан ургур бай хъади гъафи, амма дугъу гъапи:

– РАББИЙИ мурар ктагъундар.

11Думуган Шамуили Ессейихьан гьерху:

– Увухъ сарун баяр хътарвухъ?

Дугъу жаваб туву:

– Сарсана айиз, бицӀинур. Думу гьамусяаьтна марччарихъ хъа.

Шамуили Ессейиз гъапи:

– Гьадму хъади гъюри. Думу дарфикьан гагьди, ухьу суфрайихъ деидархьа.

12Ессейи бай хъади гъюз гьау, ва думу хъади гъафи: думу уьру гарцӀлар кайир, кӀваз хуш шлур ва уччвудар улар айир вуйи.

– Гьаму думу ву, – гъапи РАББИЙИ, – гъудужв ва дугъкан ччим кадат.

13Шамуили ччим айи кӀарч гъадабгъу ва, дугъан чвйирра хьади, дугъкан ччим кадату. Гьадму йигъан Давуддиин РАББИЙИН[†] Рюгь алабхъу. Хъа Шамуил Рамайиз хътарку[+].

14Гьадму вахтна Саулиан РАББИЙИН Рюгь удубчӀвнийи, ва РАББИЙИН амриинди пис жинди дугъаз аьзабар тувуз хъюгънийи.

15Думуган Саулихьна дугъан везирар илтӀикӀу:

– Заанурин амриинди пис жинди увуз аьзабар тувраш, 16гъит ич жанабийи чан улихь дийигънайи чан лукӀариз лирайиин[*] мукьмар йивуз аьгъю кьавал агуз амур апӀри. Ва увʼин Заанурин амриинди пис жин алабхънайиган, кьавли чан мукьмариинди яв аьзиятар пчӀу апӀиди.

17Саули амур гъапӀу:

– Лирайиин ужуйи мукьмар йивру кьавал агай узуз ва узухьна акъинай думу[+].

18Сар гъаравашди гъапи:

– Узуз дицир аьгъязуз. Думу Вифлеемдиан вуйи Ессейин бай ву. Дугъаз мукьмар йивуз аьгъя. Дидланна савайи, думу кӀубан, гучӀ аьгъдру эскер, фикир апӀрур ва лигуз-рякъюз ранг алир ву – дугъахъди РАББИ хъа.

19Саули Ессейихьна гьамциб амриинди чархачйир гьау:

– Узухьна Давуд, марччарихъ хъайи яв бай, гьаъ.

20Ессейи даждиин уьл, чяхир айи ирж иливу, саб мудур гъадабгъу ва, вари гьамрар чан бай Давуддихьна тувну, думу Саулихьна гьау.

21Давуд Саулихьна гъафи ва дугъаз гъуллугъ апӀуз хъюгъю. Саулиз думу гизаф ккун гъахьну ва чан яракь хрурди деркку. 22Саули Ессейиз гьамцдар гафар хътауз амур гъапӀу:

– Гъит Давудди узухь гъуллугъ апӀри. Думу узуз кӀваантӀан кьабул гъахьунзуз.

23Саулиин Заанурин амриинди пис жин алабхъиган, Давудди чюнгюр хлиз гъадабгъуйи ва мукьмар йивуйи, ва Саулиз рягьят шуйи, ва пис жин дугълан улдубчӀвуйи.

#### 17


Давуд ва Голиаф

1Филистимар дявдиз удучӀвнийи, ва дурари чпин кьушмар Ягьудайин Сохойиъ уч гъапӀнийи. Дурари Сохойин ва Азекайин арайиъ, Эфес-Даммимдиъ бина гъивнийи. 2Хъа Саул[†] ва израилар Эла кӀуру дерейиъ уч гъахьнийи. Филистимарихъди дяви апӀуз гьязур духьну, дурари душваъ бина гъивнийи. 3Филистимар саб дагъдиин дийигънайи, хъа израилар – дурариз къаршуди айи тмунуб дагъдиин: дурарин арайиъ дере гьатӀабццнайи.

4Филистимарин арайиан Гъат шагьриан вуйи Голиаф кӀуру ва йирхьуб юкӀна саб чӀиб[*] ягълишин али сарна-сарди элегру эскер удучӀву. 5Дугъан кӀулʼин кемшрин хункӀ алийи, ва дугъʼин балугъин пулсиб ва хьуд агъзурихьна шекел[*] гъагъ айи занаг палат алабхьнайи. 6Дугъан ликар кемшрин гъапгъари уьрхюрайи, ва дугъан гъюнихъ кемшрин жикъи жида хъебхнайи. 7Дугъан ярхи жидайин маргъ ир убхру дуркьарин мухьсиб вуйи, хъа дидʼин али рукьан кӀакӀнаан йирхьудварж шекел[*] гъагъ гъюйи. Дугъан улихьди гъалхан хрур гъюрайи[+].

8Израилин кьушмин улихь дийигъну, Голиафди гъапи:

– Учву дявдиз гьаз дийигъначва? Узу – филистим, хъа учву Саулин лукӀар дарин дарш? Узухъди сарна-сарди кчӀихуз фуж-вуш сар гъядягъяй[+]. 9Эгер думу узʼин гъалиб гъахьиш ва узу йивну гъакӀиш, учу ичв лукӀар хьидича. Хъа узу дугъʼин гъалиб гъахьиш ва узу думу йивну гъакӀиш, учву ич лукӀар хьидичва ва учуз гъуллугъ апӀидичва.

10Хъана филистимди гъапи:

– Гьамусяаьтна узу израилин кьушумдик кярхюнза! Узухъди кчӀихуз шлу адми чавай узуз.

11Филистимдин гьаму гафар гъеерхьиган, Саулиз ва израилариз гучӀ гъабхьи, дурарик гъалабулугъ кабхъу.

12Давуд Ягьудайин Вифлеемдиан вуйи эфратлу Ессейин бай вуйи. Ессейихъ миржир бай хъайи. Саули паччагьвал апӀруган, Ессе лапра кьаби духьнайи. 13Дугъан аьхюну шубур бай Саулихъди сатӀиди дявдиз гъушнийи. Дурарикан аьхюнуриз Элиав кӀуйи, кьюрпириз – Авинадав, шубурпириз – Шамма[+]. 14Давуд чвйирикан бицӀинур вуйи. Шубур чве Саулихъди гъушнийи, 15хъа Давуд вахт вахтарик Саулин бинайилан Вифлеемдиз адашдин марччарин лиж уьбхюз гъягъюйи. 16Филистим ягъчӀвур йигъан хъади-хъади гвачӀнинганра, хябяхъганра израиларин улихьна удучӀвуйи ва дийигъуйи.

17Ессейи чан бай Давуддиз гъапи:

– Саб эфа[*] гъубцу дяхин ва гьаму йицӀуб уьл гъадагъ ва тядиди бинайиина яв чвйирихьна гъайих. 18Хъа гьаму нисун йицӀуб кӀикк дурарин агъзур эскрин аьхюриз тув. Чвйирин сагъвал фици вуш, ва дурарихьан увухьди, узуз дурар ужуйи вуйивал аьгъю хьпан бадали, фукӀа абкъин[+]. 19Яв чвйири Саулихъди ва имбу израиларихъди сатӀиди Эла дерейиъ филистимарихъди дяви апӀура.

20Давуд гвачӀнин ухди гъудужву, дугъу марччар жара марччлихъниз табшурмиш гъапӀу, ва, Ессейи чаз амур гъапӀганси, савкьатар гъадагъну, рякъюъ учӀву. Думу бинайиз гъафиган, кьушум женгназ гьязур шулайи, женгназ дихар ерхьурайи. 21Израилар ва филистимар чиб-чпиз къаршуди дийигънайи. 22Давуд, чахь хьайи гъагъ бинайин гъаравларихь гъибтну, кьушмихьна гъажаргъу, ва дугъу чвйириз салам туву.

23Дугъу дурарихъди гафар апӀури имиди, филистимарин жергйириан Гъатдиан вуйи филистим, Голиаф ччвур алир, удучӀву ва чан улхбар текрар гъапӀу. Давуддиз дугъу кӀуруб ебхьурайи. 24Голиаф гъяркъиган, вари израилар гучӀ дубхьну гьергнийи. 25Дурари сари сариз гъапи:

– Улихьна удучӀву гьатму адми рякъюрачвуз? Думу чан улхбариинди Израилик кярхюз улихь удучӀвна. Шли думу йивну гъакӀиш, паччагьди дугъаз зурба девлет пешкеш апӀиди, чан риш хпирди тувди, хъа дугъан хизан Израилиъ харжариккан азад вуйиб апӀиди[+].

26Давудди багахь дийигънайи адмийирихьан хъана гьерху:

– Гьаму филистим йивну гъакӀириз ва Израилилан аьйиб алдабгъуриз фициб пешкеш хьибди? Фуж ву, дугъриданна, гьаму ккадрабтӀу филистим, гьарган чӀиви Заанурин[†] кьушмик гьамци кярхюз?

27Адмийири дугъаз гьамциб жаваб туву:

– Магьа шли думу йивну гъакӀиш, дугъаз гьамциб пешкеш ккилибгура.

28Элиавдиз, Давуддин аьхюну чвуччвуз, дугъу багахь хьайидарихъди фици гафар апӀураш деебхьну, Давуддикан хъял гъафи, ва дугъу гъапи:

– Уву мина гьаз гъафунва? ИчӀи чюлиъ уву ихь марччар, ихь бицӀи сюри шлихь гъитунва? Уву аьхю гафар апӀрур вуйивал ва, яв фициб нягьякь хасият вуш, узуз аьгъязуз. Уву анжагъ кчӀихбаз лигуз гъафунва.

29Давудди наразивал улупу:

– Узу фу дициб гъапӀну? Гьерхузра хай шулдарин?

30Жара касдихьна илтӀикӀну, дугъу хъана гьадму суал туву, ва адмийири дугъаз хъана гьациб жаваб тувуйи.

31Гьадму арайиъ Давуддин гафар Саулиз ктиту, ва дугъу Давуддиз чахьна дих апӀуз гъиту. 32Давудди Саулиз гъапи:

– Гьаму филистимдихъантина гъит гьич саринра рюгь ис адрабхъри. Яв лукӀ гъягъиди ва дугъахъди кчӀихиди.

33Саули Давуддиз жаваб туву:

– Увхьан гьаму филистимдиз къаршуди удучӀвуз ва дугъахъди кчӀихуз хьибдарвухьан. Уву бицӀи бай вува, хъа думу живанвалихъанмина эскер ву.

34Амма Давудди Саулиз жаваб туву:

– Яв лукӀраз адашдин марччарихъ гъягъюб хайлин алабхъну. Аслан вая швеъ дуфну, сюрийиан марчч гьитӀибкӀру вахтарра шуйи. 35Думуган узу дидихъ хъергуйза, дидʼин алархьуйза ва дидин ушвнигъян хюч гъючӀюбгъюйза. Хъа эгер думу узʼин алабхьиш, узу дидин гардандиан ичӀихуйза ва думу йивну йибкӀуйза. 36Яв лукӀраз асланарра, швеэрра йивну йихуб алабхъну. Гьарган чӀиви Заанурин кьушмик гьамци кярхрайи гьаму ккадрабтӀу филистимра дюм-дюз гьаци йивну йикӀидиза.

37Ва Давудди хъана гъапи:

– Асланарихьан ва швеэрихьан узу гъюрхю РАББИЙИ узу гьаму филистимдихьанра уьрхиди.

Саули Давуддиз гъапи:

– Гъарах, увухъди РАББИРА хъади ишри.

38Ва дугъу Давуддиин чан дявдин палтар алахьу, дугъан кӀулʼин чан кемшрин хункӀ улубкӀу ва занаг палат алабхьу. 39Дявдин палтарин зиълан Давудди дугъан тур гьидибтӀу. Гъягъюз чалишмиш духьну (думу дявдин палтар алахьури вердиш дайи аьхир), Давудди Саулиз гъапи:

– Му палтар алди узхьан гъягъюз шулдарзухьан, вердишди дарза.

Гьадрар вари чаллан илдитну, 40дугъу чан маргъ гъадабгъу, гъярʼан хьуб сакӀли гъван гъюдюхю, дурар чан марччлихънин иржаъ иву, чӀвегьент гъадабгъу, ва Давуд филистимдиз машна-машди гъушу.

41Филистим, чан гъалхан гъабхрурра хъади, явашди Давуддиз багахь хьуз хъюгъю. 42Давуд дяркъну, Голиафди Давуддихьан чаз фукӀа апӀуз хьибдар кӀуру фикир гъапӀу: думу уччву ва уьру гарцӀлар кайи живан бай вуйи. 43Филистимди Давуддиз гъапи:

– Узу ху вуйин? Уву узʼина маргъ хьади гьаз гъюрава?

Ва филистимди Давуд чан бутарин ччвурарихъан агьнакк ккау. 44Дугъу Давуддиз гъапи:

– Гъач йиз багахьна, ва узу яв жан заварин ничхрариз ва чӀурдин вягьшйириз туварза.

45Давудди филистимдиз жаваб туву:

– Уву узʼина тур ва жида хьади гъюрава, хъа узу увʼина уву нянайикк ккау Заварин Кьувватарин Аьхюрин,[†] Израилин кьушмарин РАББИЙИН, ччвурнахъан гъюраза. 46Ав, гъи РАББИЙИ уву йиз хилариз тувди. Узу уву йивну йикӀидиза ва яв кӀул алдабтӀидиза, хъа филистим эскрарин майтар заварин ничхрариз ва жилин вягьши гьяйванатариз кячӀяргъюз тувдиза. Вари дюнʼяйиз Израилиъ Заанур айивал рябкъиди[+]. 47Гьамушвахь дийигънайидариз варидиз рябкъиди: РАББИЙИ турихъди ва жидайихъди уьрхюрдар, амма кчӀихбан аьхир РАББИЙИЛАН асиллу ву. Дугъу учву ич хилариз тувди.

48Филистим чахьна багахь шули имиди, Давуд кчӀихру йишвахьна, дугъаз машна-машди чкиди гъажаргъу. 49Иржаъ хил убччвну, дугъу дидʼан гъван адабгъу, думу, чӀвегьентигъ гъивну, гатӀабхьу, гъван филистимдин унтӀан гьацӀкьялак кубкӀу. Гъванди келле гъюбгъю, ва филистим маш исизди жилиинди ккадарку. 50Гьаци, тур хьадарди, чӀегьентиинди ва гъвандиинди Давудди филистим ккагъу, дугъу думу ккадарку ва йивну гъакӀи[+].

51Хъасин думу филистимдихьна гъажаргъу, дугъан багахь дийигъу ва, дугъан тур халариан уьчӀюбгъну, думу бегьемди йивну гъакӀи ва дугъан кӀул алдабтӀу.

Чпин пягьливан йивну гъакӀиб гъябкъиган, филистимар гьергуз хъюгъю. 52Думу вахтна израилар ва ягьудар, чӀигъар апӀури, тап Гъатдихъна ва Экрондин урнарихъна филистимарихъ хъергу. Шаараимдиз вуйи рякъ тап Гъатдихъна ва Экрондихъна филистимарин майтари абцӀнайи. 53Кьяляхъ хъадаркиган, израилари филистимарин бина тӀараш гъапӀу. 54Давудди филистимдин кӀул чахьди гъадабгъу ва думу Ерусалимдиз гъубху, хъа дугъан яракь чан чадрайикк гъибту[+].


Давуд Саулиз улупуру

55Давуд филистимдихъди кчӀихбаз фици гъягъюраш рякъюри, Саули Авнерихьан, чан кьушмин аьхюрихьан, гьерху:

– Авнер, гьатму живан шлин бай ву?

Авнери жаваб туву:

– Яв уьмриинди ху апӀурза, паччагь, узуз аьгъдарзуз[+].

56Паччагьди гъапи:

– Гьатму живан шлин бай вуш, аьгъю апӀин ари.

57Ва Давуд филистимдиин гъалиб гъахьиган, Авнери думу Саулихьна хъади гъафи. Давудди хлиъ филистимдин кӀул дибиснайи. 58Саули дугъхьан гьерху:

– Уву шлин бай вува, живан?

Ва Давудди жаваб туву:

– Вифлеемдиан вуйи яв лукӀ Ессейин бай.

#### 18

1Давудди[†] Саулихъди гафар апӀбан кьяляхъ, Давуддик Юнатандин юкӀв кабсу, дугъаз думу, чаз учвси, ккун гъахьи[+]. 2Думу йигъан Саули Давуд, дугъаз адашдихьна хулаз кьяляхъ хътаркуз ихтияр тутрувди, чан багахь гъиту. 3Хъа Юнатанди Давуддихъди йикьрар гъийитӀу, гьаз гъапиш Юнатандиз думу, чаз учвси, ккун гъахьнийи. 4Чан чуха хъидибтну, Юнатанди думу, чан дявдин палатдихъди, турихъди, деркку-чӀимрихъди ва парчайин чӀулихъди сатӀиди, Давуддиз тувнийи.

5Саули Давуд наана гьаишра, Давудди хъуркьувал гъазанмиш апӀуйи, ва Саули думу кьушмин кӀулиъ айидарикан сар вуди деркку. Вари халкьди ва Саулиз багахь везирарира думу ляхин кьабул гъапӀнийи.


Давуддиин Саулин бахилвал

6Давуд филистимдиин гъалиб гъахьиган ва кьушмар хулаз кьяляхъ хътаркруган, Израилин вари шагьрариан дишагьлийир, аьхю шадвал улупури, Саул паччагьдин улихьна дафарин ва мукьмар йивру жара алатарин сесериккди мяълийир ва ялхъвнар апӀури, удучӀву. 7Ва ялхъвнар апӀури дишагьлийири шадди чӀигъар апӀуйи:

– Саули агъзрар ккагъну,
Давудди – йицӀуд агъзрар![+]

8Саулиз хайлин хъял гъафнийи: гьаму гафар дугъаз кьабул гъахьундайи. Дугъу гъапи:

– Давуддихъ йицӀуд агъзрар хъитӀра, хъа узухъ – анжагъ агъзрар. Дугъкан паччагь апӀубтӀан гъубзрадар.

9Ва гьадму йигъхъантина Саул Давуддихьна кьяниди лигури гъахьну.

10Хъайигъан Саулиин Заанурин[†] амриинди пис жин алабхъу, ва думу, чан хулаъ ади, чав фу апӀурушра аьгъю даршлу гьялнаъ ахъу. Давудди, аьдат вуйиганси, мукьмар йивури думу сикин апӀурайи. Саулин хлиъ жида айи,[+] 11ва Саули, Давуд цалик карсуз ккунди, жида гатӀабхьу. Хъа Давуддихьан кьюб ражари жидайиккан ккутӀурчӀвуз гъахьи.

12Саулиз Давуддихьан гучӀ хьуз хъюбгъю, гьаз гъапиш РАББИ Давуддихъди хъайи, хъа Саулихьан гъушнийи. 13Саули, агъзур эскриин аьхювал табшурмиш дапӀну, Давуд чахьан ярхла гъапӀу. Давудди чан эскрар дявдиз хъади гъягъюйи. 14Дугъу фу апӀурушра, дугъан хъуркьувал шуйи, гьаз гъапиш РАББИ дугъахъди хъайи[+]. 15Давуддин хъуркьувалар рякъюри, Саул дугъан улихь гучӀʼвалиъ шуйи, 16хъа израилариз ва ягьудариз Давуд ккундийи, гьаз гъапиш думу дурарин кьушмин аьхюдарикан сар вуйи.


Давудди Саулин риш хпирди гъадагъуру

17Думуган Саули Давуддиз гъапи:

– Магьа йиз аьхюну риш Мерав, узу увуз думу хпирди тувурза, анжагъ узуз кӀубанди гъуллугъ апӀин ва РАББИЙИН дявйир гъайих.

Хъа чав гьамци фикир апӀури гъахьну:

– Гъит думу йиз хиллан ваъ, хъа филистимарин хиларилан гъарахри, гьаци ужуйи ву[+].

18Давудди Саулиз жаваб туву:

– Узу паччагьдин язна хьуз, узу фуж ву, ва Израилиъ йиз адашдин тухум гьадмукьан адлуб вуйинхъа[+]?

19Хъа Мерав, Саулин риш, швуваз тувру вахт улубкьиган, Мехолайиан вуйи Адриэлиз хпирди тувнийи[+].

20Хъа Давуд Михализ, Саулин шураз, ккун гъахьнийи. Дидкан Саулиз мялум гъапӀнийи, ва паччагь рази гъахьнийи. 21Саули гьамци фикир апӀуйи:

– Йиз думу риш дугъаз тувдиза, ва думу ляхин дугъаз тӀапӀар хьибди. Гьамус думу филистимарин хиларилан гъягъиди.

Ва Саули Давуддиз хъана гъапи:

– Гъи уву йиз язна хьидива.

22Хъа чан везирариз амур гъапӀу:

– Давуддихъди жиниди гафар апӀинай. Йипай: «Паччагь увкан разиди ву, ва дугъан гъуллугънаъ айидариз варидиз уву ккунду. Паччагьдин язна йихь сарун».

23Ва гъаравашари Давуддикна думу гафар текрар гъапӀу. Дугъу дурариз наразиди гъапи:

– Ичв фикриан, узуси касибриз, адлу тухумдиан даруриз, паччагьдин риш хпирди хувал рягьят ляхин вуйин?

24Гъаравашари гьаму гафар Саулихьна гъурукьу, Давуддин жаваб гьамциб гъабхьну кӀури. 25Думуган Саули гъапи:

– Давуддикна йипай: «Паччагьдиз швушвахъ ккуни гьякъи ялгъуз сабтӀан дар – паччагьдин душмнарилан кьисас вуди, варж филистимдин ккадабтӀну хувал».

Саули гьисаб апӀурайики, мици Давуд филистимарин хилариан талаф хьиди[+].

26Паччагьдин везирари Давуддиз гьаму гафар ктиту, ва Давуддиз паччагьдин язна хьпан фикир кьабул гъабхьи. Тяйин дапӀнайи вахт ккудубкӀайизра, 27Давуд чан адмийир хъади гъушу, ва дугъу кьюдварж кас филистим йивну гъакӀи. Дугъу дурарин ккадатӀдар гъахну, ва дурар паччагьдиз Давуд дугъан язна хьпан бадали тамам кьадарнаъди улупу. Ва Саули дугъаз чан риш Михал хпирди туву.

28Саулиз РАББИ Давуддихъди хъайивал ва чан риш Михализ Давуд ккунивал гъябкъну, 29ва дугъаз Давуддихьан хъана артухъ гучӀ хьуз хъюбгъю, думу Давуддин уьмурлугъ душман гъахьи.

30Филистимарин дестйир алархьиган, Давуддин хъуркьувалар паччагьдин имбу кьушмарин аьхюдаринтӀан заандар шуйи, ва думу гизаф адлу гъахьнийи.

#### 19


Саул Давуддин кьяляхъ хъахъру

1Саули чан бай Юнатандихъди ва багахь везирарихъди, Давуд[†] фици йивну йикӀуруш, гьял апӀури шулу. Хъа Юнатандиз, Саулин бализ, Давуд гизаф ккунди гъахьну, 2ва дугъу думу хабардар апӀуру:

– Йиз адаш Саулиз уву йивну йикӀуз ккунда. Гьаддиз закур гвачӀнинган ихтият йихь, халват йишв абг ва душвахь гьитӀикӀ. 3Хъа узу хутӀлиз, уву жин духьнайишвахьна, удучӀвидиза ва адашдин багахь дийигъидиза ва яв гьякьнаан адашдихъди гафар апӀидиза. Эгер узуз фукӀа аьгъю гъабхьиш, увуз аьгъю шлубси апӀидиза.

4Юнатанди Саулихъди, чан адашдихъди, думу Давуддин хайирназ илтӀикӀуз чалишмиш шули, гаф-чӀал ккебгъу. Дугъу гъапи:

– Гъит паччагьди чан лукӀ Давуддиз писвал дарапӀри, дугъу увуз саб жюрейинра писвал гъапӀундар аьхир, хъа дугъу апӀруб вари яв хайирназ ву. 5Чан уьмур хатӀайикк ккипну, дугъу филистим йивну гъакӀну, ва РАББИЙИ Израилиз аьхю гъалибвал пешкеш гъапӀну. Увуз гьаму гъябкъюнвуз ва шад гъахьнийва. Тахсир ктру ифи удубзури ва саб себебра адарди Давуд йивну йикӀну, писвал дапӀну гьаз вуяв[+]?

6Саул Юнатандин гафарихъ хъпехъу, ва дугъу ху гъапӀу:

– РАББИЙИИНДИ ху апӀураза, думу жазайиинди йивну йикӀидар.

7Давуддиз дих дапӀну, Юнатанди гьаму вари дугъаз ктибту. Хъасин Юнатанди Давуд Саулихьна хъади гъафи, ва думу мугагьназси паччагьдиз гъуллугъ апӀуз хъюгъю.

8Хъана дяви ккебгъу. Давуд филистимариз къаршуди удучӀву, ва дугъу дурариина зурба магълубвал гъабхи, дурар кьяляхъ гьергу.

9Саулиин РАББИЙИН[†] амриинди пис жин хъана алабхъу. Паччагь, хлиъ жида ади, хулаъ деънайи, хъа Давудди, мукьмар йивури, думу сикин апӀурайи[+]. 10Саулиз жидайихъди Давуд цалик карсуз ккун гъабхьнийи, амма Давуд ккутӀурчӀвнийи, гьаддиз жида цалиъ абснийи. Давуд гьергнийи ва гьадму йишван къутармиш гъахьнийи.

11Саули Давуддин хуларихьна дугъаз ккеуз ва гвачӀниндиз думу йивну йикӀуз адмийир гьаънийи. Хъа Михали, Давуддин хпири, дугъаз гъапнийи:

– Эгер ахъли уву жин дархьиш, закур гвачӀнинган уву йивну йикӀиди[+].

12Михали Давуддиз унчӀвʼан удучӀвуз кюмек гъапӀу, ва думу гьергну гъушу ва къутармиш гъахьи[+]. 13Хъа Михали хулан бут[†] гъадабгъу ва думу ахьникк киву, кӀулихъ цӀигьран чӀарар диву ва бут леъфихъди элебку. 14Ва Саули Давуд дисуз адмийир гьаиган, дугъу гъапи:

– Думу иццура.

15Думуган Саули, гьамциб буйругъ тувну, Давуддиин улукьуз адмийир гьау:

– Думу узухьна аьхникк ккимиди аькъинай, ва узу думу йивну йикӀидиза.

16Хъа гьаънайидар гъафиган, дурариз аьхникк анжагъ хулан бут, хъа кӀулихъ цӀигьран чӀарар гъидихъу.

17Саули Михализ гъапи:

– Уву узуз кучӀлар гьаз гъапӀунва ва йиз душман, дугъаз гьергуз мумкинвал тувну, гьаз деетунва?

Михали Саулиз жаваб туву:

– Дугъу узуз гъапнийи: «Узу деет, дарш узу уву йивну йикӀидиза!»

18Хъа Давуд, гьергувалиинди къутармиш духьну, Шамуилихьна Рамайиз гъюру, ва дугъу, Саул чахьна фици янашмиш шули гъахьнуш, ктибтуру. Шамуилна думу Рамайин Нают мягьялиз гъягъюру ва душваъ яшамиш хьуз хъюгъру[+]. 19Саулихьна хабар хуру: «Давуд Наютдиъ, Рамайиъ а». 20Саули Давуд дисуз адмийир гьаъру. Гъафиган, дурариз пайгъамбарвалин ицлиъ айи пайгъамбрарин мажлис гъябкъю. Дурарин кӀули Шамуил айи. Саулин адмийириин Заанурин Рюгь алабхъу, ва дурарира пайгъамбарвал апӀуз хъюгъю. 21Дидин гьякьнаан Саулиз гъапи, ва дугъу жара адмийир гьау, ва дурарира пайгъамбарвал апӀуз хъюгъю. Саули шубубпи ражну адмийир гьау, амма дурарихъдира гьациб ляхин гъабхьи. 22Думуган думу учв Рамайиз гъушу. Секуйиъ айи шид уьбхру аьхю гъуйдихъна хъуркьиган, дугъу гьерху:

– Шамуил ва Давуд наан а?

Шли-вуш дугъаз жаваб туву:

– Наютдиъ, Рамайиъ.

23Думу Наютдиз, Рамайиз рякъюъ учӀву, ва дугъʼиннара Заанурин рюгь алабхъу. Наютдиз, Рамайиз гъяйизкьан вари рякъди думу пайгъамбарвалин ицлиъ ахъну гъахьи. 24Душваъ дугъу палтар илдитну дирчу ва Шамуилин улихь алдакайизкьан пайгъамбарвал гъапӀу. Думу гъяцӀалди вари йигъ ва вари йишв дахъу. Ари гьаддиз кӀури шулу: «Яраб Саулра пайгъамбар гъахьнийкӀан?»[+]

#### 20


Юнатандин ва Давуддин дуствал

1Давуд[†] Рамайиъ айи Наютдиан гьергру, Юнатандихьна гъюру ва дугъахьна гьамци илтӀикӀуру:

– Узу фу гъапӀну? Дугъаз узу йивну йикӀуз ккун хьуз, узкан яв адашдин улихь фу тахсир ктубчӀвну[+]?

2Юнатанди жаваб туву:

– Мици хьибдар! Уву йикӀидарва. Узухъди насигьятнан гаф-чӀал дарапӀди, йиз адашди саб ляхинра апӀурдар. Мегер гьациб кьаст дугъу узхьан жин апӀидийин? Гьелбетда, ваъ!

3Давудди гъапи:

– Увуз узу фукьан ккундуш, яв адашдиз ужуйи аьгъя. Дугъу увхьан чан кьастар жин апӀура, гьаз гъапиш уву пашман апӀуз ккундар. Амма узу аьжлиз саб чӀарниинди багахь хьайивалин РАББИЙИИНДИ ва яв хусуси уьмриинди ху апӀураза.

4Думуган Юнатанди гъапи:

– Йип, узу фу апӀуза? Уву бадали вари апӀуз гьязур вуза.

5Давудди Юнатандиз гъапи:

– Закур, ваз цӀийи хьпан машквраъ, узу паччагьдихь суфрайихъ деъну ккунду. Уву узу деетидива, ва узу хутӀлиин саритӀдизкьан жин хьидиза. 6Эгер яв адашдиз узу адрувал аьгъю гъабхьиш, йип: «Давудди, чан тухумди гьарисан апӀру гъурбан апӀбаъ иштирак хьпан бадали, узхьан жикъи вахтназ чахьна, Вифлеемдиз, гъягъюз ихтияр гъадабгъну». 7Дугъу дидиз «баладар» гъапиш, яв лукӀ къутармиш духьна, хъа эгер хъял кубчӀвиш, аьгъю йибхь: дугъу чӀуруб апӀуз кьаст апӀура. 8Миннат апӀурза увкан, РАББИЙИН[†] ччвурнан гьюрматназ уву йикьрар йитӀнайи яв лукӀраз рягьим апӀин. Хъа узу тахсиркар вуш, уву йивну йикӀ узу, анжагъ адашдин хилариз мутуван[+].

9Юнатанди гъапи:

– Дидкан фикирра мапӀан! Адашди чӀуруб апӀуз кьаст дапӀнайивал гьякь вуйин вая дарин, узу ахтармиш апӀидайин ва увуз хабар тувидайин?!

10Давудди Юнатандиз гъапи:

– Яв адашди чӀуруди жаваб тувиш, шли узуз хабар дебккиди?

11Юнатанди Давуддиз гъапи:

– Гъач хутӀлиз удучӀвурхьа.

Ва дурар кьюридра хутӀлиз удучӀву. 12Юнатанди Давуддиз гъапи:

– РАББИЙИИНДИ, Израилин Заануриинди, ху апӀураза: саритӀ гьаму вахтна адашдин ниятар суракь апӀурза. Увухьна думу ужувлиинди янашмиш шулайин ясан шуладарин, дишлади увуз хабар дебккурза. 13Адашди увуз къаршуди фу-вуш кьаст дапӀнайиваликан уву хабардар дарапӀиш ва увуз жин хьуз мумкинвал тутрувиш, гъит РАББИЙИН хъял Юнатандиин алабхъри. Ва гъит РАББИ увухъди ишри, Думу йиз адашдихъди гъахьиганси. 14Хъа увура, узу чӀивиди имидикьан гагьди, РАББИЙИН ччвур кӀваъ ади, узуз вафалу йихь. Хъа узу гъакӀиш, 15йиз наслариз гьаргандиз – РАББИЙИ Давуддин вари душмнар жилилан терг гъапӀиганра – вафалу йихь[+].

16Гьаци Юнатанди Давуддин тухмихъди йикьрар гъийитӀу ва гъапи:

– Гъит РАББИЙИ Давуддин душмнар жавабнахьна зигри.

17Ва Юнатанди Давуд учв ккунивалин гьякьнаан ху апӀуз цӀийикӀултӀан мажбур гъапӀу, гьаз гъапиш дугъаз думу учвси ккундийи[+]. 18Юнатанди дугъаз гъапи:

– Закур ваз цӀийи хьпан машквар ву. Уву адрувал рябкъиди, гьаз гъапиш уву суфрайихъ хьидарва. 19Хъа шубудпи йигъан уву чкиди дуфну ккунду, хъасин гъубшу ражну жин гъахьи йишваз гъарах ва душваъ Эзел гъарзухъ деъ. 20Хъа узу думу терефназди, лишниз йивурайисиб тӀул дапӀну, шубуб чӀимир деетидиза. 21Ва, чӀимрар агуз буйругъ тувну, гъараваш гьаъдиза. Эгер узу гъаравашдиз гъапиш: «Лиг, чӀимрар яв кьяляхъ хъа, дурар за апӀин», увхьан кӀубанди учухьна кьяляхъ гъюз шулвухьан: РАББИЙИИНДИ ху апӀурза, увуз сабдихьанра къурху адар. 22Эгер узу гъаравашдиз гъапиш: «ЧӀимрар яв улихь хьа», думуган гъарах, РАББИЙИН амур гьациб ву. 23Хъа ухьу фтин йикьрар гъапӀнуш, гьаддин РАББИ даима шагьид ву.

24Давуд хутӀлиъ жин гъахьи. Хъа ваз цӀийи шлу йигъ улубкьиган, паччагь демдин[*] суфрайихъ деу. 25Паччагь чан аьдати йишвахь, цалихъ, деу, Юнатан дугъаз машна-машди, хъа Авнер Саулин багахь деу. Давуддин йишв ичӀиди айи[+]. 26Думу йигъан Саули фукӀа гъапундайи. Дугъу фикир гъапӀнийи: «Думу дюшюшдиан марцциди адаршул. Ав, гьелбетда думу марцциди адар[*]».

27Амма ваз цӀийи хьпахъан кьюдпи йигъанра Давуддин йишв ичӀиди гъубзнийи. Думуган Саули чан бай Юнатандиз гъапи:

– Ессейин бай ипӀрубдихъна я накь, я гъи гьаз гъафундар?

28Юнатанди жаваб туву:

– Давудди Вифлеемдиз гъягъюз узхьан тядиди гьерхну. 29Давудди гъапну: «Деет узу: ич тухумди шагьриъ демдин гъурбан[†] апӀуру, ва йиз чвуччву узуз душваъ хьуз амур гъапӀунзуз. Гьаци вуйиган, узухьна рягьимлу йихь, узхьан йиз чвйир рякъюз хьпан бадали, деет узу». Гьаддиз думу паччагьдин ипӀрубдихъна гъафундар.

30Гьаму вахтна Саули, Юнатандиина дишла ажугълу духьну, дугъаз гъапи:

– Лицру дишагьлийин бич бай! Уву Ессейин балин дуст хьувал узуз аьгъдар кӀуру фикир апӀурава? Увузра, яв дадайизра аьйиб ибшри! 31Ессейин бай жилиин яшамиш шули имидикьан гагьди, уву ва яв паччагьвалин гьюкум къурхулуваликк хьиди. Гьамусяаьт дугъахьна адмийир гьаъ, гъит думу гьамина хри: думу йикӀну ккунду!

32Юнатанди чан адаш Саулиз жаваб туву:

– Гьаз думу жазайиинди йивну йи кӀуру? Фу гъапӀну дугъу?

33Хъа Саули дугъахьинди, йивну йикӀбан бадали, жида гатӀабхьу. Гьадмуган Юнатан адашдиз Давуд йивну йикӀуз якьинди ккунивалин гъавриъ гъахьи. 34Юнатан ажугълуди суфрайихъан гъудужву, ва дугъу ваз цӀийи хьпахъан кьюдпи йигъан фукӀа гъипӀундар, гьаз гъапиш адашди биябур гъапӀу Давуддикан дугъаз гизаф дерд кайи.

35Хъайигъан гвачӀнинган, гъараваш байра хъади, Юнатан, Давуддихъди шартӀ дивганси, хутӀлиз гъушу. 36Дугъу гъаравашдиз гъапи:

– Жаргъ, узу деетру чӀимрар аг.

Ва гъараваш гъажаргъубси, дугъу байтӀан ярхлаз тӀибхрубси чӀимир деебту. 37Гъараваш Юнатанди деебту чӀимир дабхъу йишвахьна жаргъури хъуркьу, хъа Юнатанди кьяляхъди чӀигъар гъапӀу:

– ЧӀимир яв улихь хьа!

38Юнатанди гъаравашдин кьяляхъди чӀигъар гъапӀу:

– Чкиди, гьялак йихь, энгел махьан!

Юнатандин гъаравашди чӀимир за гъапӀу ва эйсийихьна кьяляхъ гъафи. 39Амма гъараваш сабдинра гъавриъ ахъундайи, анжагъ Юнатандиз ва Давуддиз аьгъяйи, ляхин фтиъ аш. 40Юнатанди, гъаравашдиз: «Гъарах, гьамрар шагьриз гъайих» дупну, дугъахьна деркку-чӀимрар ва чӀимрар туву.

41Гъараваш гъушубси, Давуд гъарзхъан гъудужву, ва дугъу Юнатандиз шубубан жилиинакьан икрам гъапӀу. Дурари чиб-чпиз макар гъапӀу, ва кьюридра гъишу, хъа Давуд артухъди ишурайи. 42Юнатанди Давуддиз гъапи:

– Гъарах, ягъур ибшривуз! Ухьу сари сариз РАББИЙИН ччвурниинди йиз ва яв арайиъ, йиз ва яв насларин арайиъ даимайиз РАББИ шагьид шлувалин ху гъапӀунхьа.

43Давуд гъушу, хъа Юнатан шагьриз кьяляхъ хътарку.

#### 21


Давуд Саулихьан гьергру

1Давуд[†] Новдиз, Заанурин[†] гъуллугъчи Ахимелехдихьна гъафи. ГучӀʼвалиан гукӀниди, Ахимелех дугъаз машна-машди гъушу ва гъапи:

– Уву гьаз сар вува, увухъди гьаз фужкӀа хътарвухъди?

2Давудди Заанурин гъуллугъчи Ахимелехдиз гъапи:

– Паччагьди узуз табшуругъ тувну ва гъапунзуз: «Узу уву гьаз гьаънуш ва увуз фу табшуругъ тувнуш, саризра аьгъяди ккундар». Йиз адмийир шартӀ дивнайи йишвахь гъитунза. 3Гьаци вуйиган, яв хликк фу ккаяв? Узуз хьуб уьл вая, фу аш, ча.

4Заанурин гъуллугъчийи Давуддиз жаваб туву:

– Аьдати уьл йиз адариз, хъа РАББИЙИЗ гъурбан дапӀнайи уьл[*] айиз, тувурза, эгер яв адмийир дишагьлийириз багахь дархьиди гъузнуш.

5Давудди Заанурин гъуллугъчийиз жаваб туву:

– ИкибаштӀан! Учу дявдиз гъягъюз удучӀвган, дишагьлийир учуз гьарган гъадагъа вучуз. Учу аьдати табшуругъ тамам апӀуз гъягъруганра, йиз адмийирин дявдин палатна яракь сабдииндира чиркинди шулдар, хъа гьамус – асуллагь.

6Заанурин гъуллугъчийи дугъаз РАББИЙИН уьл туву, гьаз гъапиш дугъан гьадму уьлтӀан адайи. Думу уьл гьадму йигъан РАББИЙИН улгьан, дидин ерина таза уьл дивбан бадали, гъадабгънайиб вуйи[+].

7Гьаци гъабхьнуки, гьадму вахтна РАББИЙИН улихь Саулин гъуллугънаъ айидарикан сар – фуж-вуш Эдумдиан вуйи Доэг, Саулин габнариин аьхюр – хьади гъахьну[+].

8Давудди Ахимелехдиз гъапи:

– Яв мушваъ жида вая тур бихъидин? Паччагьдин табшуругъ тамам апӀуз гьялак духьну, узу узухьди я тур, я жара яракь гъадабгъундарза.

9Заанурин гъуллугъчийи жаваб туву:

– Мушваъ уву Эла дерейиъ йивну гъакӀи филистим Голиафдин туртӀан адар. Магьа думу, чарчлигъян гъибиржну, гьатушвахь, улгьанийин[†] кьяляхъ хъа. Эгер ккундуш, гъадабгъ думу. Жараб мушваъ адар.

Давудди гъапи:

– МутӀан ужуйи шулира дар. Ча думу узуз[+].

10Гьадму йигъан Давуд, Саулихьан къутармиш шули, Ахишдихьна, Гъатдин паччагьдихьна, гъафи[+]. 11Паччагьдин везирари Ахишдиз гъапи:

– Му Давуд ву аьхир, гьаму йишварин паччгьарикан сар. Ялхъван апӀругандин мяълийиъ дугъкан дупна:

«Саули агъзрар ккагъну,
Давудди – йицӀуд агъзрар!»[+]

12Гьаму гафари Давуддиз гужалди тясир гъапӀу, ва дугъаз Ахишдихьан, Гъатдин паччагьдихьан, яманди гучӀ гъабхьи. 13Дугъан улихь учв авалиси улупури, Давудди шагьрин урнарик фицдар-вуш лишнар зигуз ва чан мужрийиинди ширшар деетуз хъюгъю. 14Ахишди чан багахь хьайидариз гъапи:

– Учвуз рябкъюрачвузки, му авали ву. Гьаз думу узухьна гъахунчва? 15Узуз анжагъ авалйир гьудруркӀрайзуз! Ичв фикриан, йиз гьамушвахь аваливалар апӀбан бадали, думу узухьна хуб лазим вуййин? Ва думу йиз хулаз гъитуз узу буржлу вуйин?!

#### 22


Новдиан вуйи Заанурин гъуллугъчйир

1Давуд[†] душвʼан гъушу ва Адуллам кӀуру шагьрин багахь хьараъ жин гъахьи. Дугъан чвйир ва вари багахьлуйир, дидкан аьгъю дубхьну, Давуддихьна гъафи[+]. 2Шлиз истисмар апӀуруш, шлихьан буржар ктирчуз шулдарш, фуж нарази вуш, гьадрар вари дугъахьна гъюрайи. Гьаци юкьудварж касдихьна уч гъахьнийи. Давуд дурарин улихь хьайир гъахьи. 3Душвʼан Давуд Муавдиъ айи Мицпа кӀуру шагьриз гъушу, ва дугъу Муавдин паччагьдиз гъапи:

– Ккун апӀурза увкан, Заанури узуз фициб кьисмат гьязур апӀураш, узу аьгъю апӀайиз, йиз адаш ва дада увухь уьрх.

4Дугъу дурар Муавдин паччагьдихьна хъади гъафи, ва дурар дугъахь, Давуд чан гъалайиъ имидикьан гагьди, яшамиш гъахьи. 5Амма Гад пайгъамбри Давуддиз гъапи:

– Гъалайиан удучӀв ва Ягьудайиз гъарах.

Гьаддиз Давуд Херет ярквраз гъушу[+].

6Гьадму арайиъ Саулиз дидкан аьгъю шулу: варишвариъ Давуддикан ва дугъан адмийирикан улхбар гъягъюрайи. Думуган Саул Гивайиъ айи, тепейиин али тамариск гьарикк, хлиъ жидара дибисну, дийигънайи чан везирарин арайиъ деънайи. 7Саули чалан илдицнайидариз гъапи:

– Хъебехъай, вениаминлуйир[*]! Белки, Ессейин бали учвуз хутӀлар ва тӀумтӀин багълар тувур, учву чан кьушмиъ агъзрарин ва варжарин аьхюдарди дерккур? 8Рябкъюрайиганси, гьаддиз учву вари узуз къаршу жини йикьрариъ учӀвунчва, ва сарира йиз бай Ессейин балихъди йикьрариъ айиваликан узуз улихь ккимиди гъапундарчва? Учвкан сарра йиз гъайгъушнаъ гъахьундарчва ва сарира йиз бали йиз лукӀ узуз тӀапӀар дивуз алаурайиваликан улихь ккимиди хабар дебккундарчва![+]

9Паччагьдин багахь хьайидарин арайиъ дийигънайи Эдумдиан вуйи Доэгди жаваб туву:

– Узуз гъябкъюнзуз, Ессейин бай Нов шагьриз, Ахимелехдихьна, Ахитувдин балихьна, фици гъафнуш[+]. 10Ахимелехди РАББИЙИХЬАН, Давудди фу дапӀну ккундуш, гьерхнийи. Дугъу думу ипӀрубдихъди тямин гъапӀнийи, дугъахьна филистим Голиафдин тур тувнийи[+].

11Саули чахьна Заанурин[†] гъуллугъчи Ахимелехдиз, Ахитувдин бализ, ва дугъан Новдиъ Заанурин гъуллугъчйирди айи вари багагьлуйириз дих гъапӀнийи. Паччагьдихьна вари гъафиган, 12Саули гъапи:

– Хъебехъ, Ахитувдин бай.

Тугъу жаваб туву:

– Ав, йиз жанаби.

13Саули гьерху:

– Уву Ессейин балихъди узуз къаршу жини йикьрариъ гьаз учӀвунва: гьаз дугъаз ипӀруб, тур тувунва, дугъхъанди Заануриз гьаз ккарагунва, думу гьамус узуз къаршуди удучӀвбан ва дугъу узуз тӀапӀрар гьязур апӀбан бадали?

14Ахимелехди паччагьдиз жаваб туву:

– Яв багахь хьайидарикан, Давудси, увуз фуж вафалу ву? Думу паччагьдин язна, яв ужубсиб кьушмин кӀулиъ айир ву, ва дугъаз яв хулаъ гьюрмат а. 15Думу бадали Заануриз узу гъи сабпи ражну ккарагнийинхъа? Ваъ, гъит паччагьди я яв лукӀрак, я йиз вари тухмарик жиниди йикьрар апӀбан тахсир кидрипри, гьаз гъапиш яв лукӀраз жини йикьрарикан фукӀа мялум дар.

16Паччагьди гъапи:

– Уву йикӀну ккунду, Ахимелех, увура яв вари мирасарра, саркьан имдарди.

17Ва паччагьди учв уьрхюрайидариз гъапи:

– Гъарахай, РАББИЙИН, Заанурин гъуллугъчйир йивну йихай. Дурар Давуддихъанди ву, гьаз гъапиш дурариз думу гьергуб аьгъяйи, хъа узуз дидкан хабар дебккундар.

Амма паччагьдин гъаравашари РАББИЙИН, Заанурин гъуллугъчйириина хил за апӀуз кӀул ккивундайи. 18Паччагьди Доэгдиз гъапи:

– Гъарах ва Заанурин гъуллугъчйир йивну йикӀ!

Эдумдиан вуйи Доэг гъушу, ва дугъу Заанурин гъуллугъчйир йивну гъакӀи. Думу йигъан дугъу гинбин ирин улгьани[†][*] гьабхъру миржцӀурна хьур кас йивну гъакӀнийи[+]. 19Заанурин гъуллугъчйирин шагьур вуйи Новдин вари агьалйир турихъди гъурккнийи, я жилариз, я дишагьлийириз, я бицӀидариз, я никкдихъ хъайидариз, я йицариз, я дажйириз, я марччариз рягьим дарапӀди. 20Анжагъ Авиатар, Ахитувдин бай Ахимелехдин баярикан сар, къутармиш гъахьнийи; думу гьергнийи ва Давуддик ктикьнийи[+].

21Авиатари Давуддиз Саули РАББИЙИН, Заанурин гъуллугъчйир йивну йихуваликан ктибтнийи.

22Давудди Авиатариз гъапи:

– Узуз гьадму йигъантӀан душваъ ади гъахьи Эдумдиан вуйи Доэгди Саулиз варибдикан ктибтруб аьгъяйзуз. Яв вари мирасарин аьжлин тахсиркар узу вуза. 23Узухь гъуз ва гучӀ мапӀан. Узу йивну йикӀуз ккунириз увура йивну йикӀуз ккунду, хъа узухь уву хатӀасузвалиъ хьидива[+].

#### 23


Давудди Кеила шагьур уьбхюру

1Давуддиз[†] филистимар Кеила шагьриин алархьнайиваликан ва раццарихъан рузи тӀараш апӀурайиваликан хабар дебккнийи. 2Давудди РАББИЙИХЬАН гьерху:

– Узу душну ккундун, узу филистимар дагъитмиш апӀидин?

РАББИЙИ Давуддиз жаваб туву:

– Гъарах, уву филистимар дагъитмиш ва Кеила къутармиш апӀидива.

3Амма Давуддин адмийири дугъаз наразивал улупу:

– Гьамушваъ, Ягьудайиъра кмиди, учуз гучӀурчуз. Эгер ухьу Кеилайиина филистимарин кьушмиз къаршуди гъушиш, фици хьибдийкӀан?

4Думуган Давудди цӀийикӀултӀан РАББИЙИХЬАН гьерху, ва Дугъу жаваб туву:

– Ав, Кеилайиз кудучӀв: Узу филистимар яв хилариз тувдиза.

5Давуд чан адмийирихъди Кеилайихъна гъушу ва филистимариин алархьу. Дугъу дурарин лижар чпиз хъау, филистимар дагъитмиш ва Кеилайин агьалйир къутармиш гъапӀу.

6Давуддихьна Кеилайиз гьергруган, Авиатари, Ахимелехдин бали, чахьди улгьани[†][*] гъабхнийи[+].

7Давуд Кеилайиз гъюваликан Саулиз хабар дебккнийи, ва Саули гъапнийи:

– Заанури думу йиз хилариз тувну: урнар али ва ачрар алахьнайи шагьриъ учӀвбиинди дугъу чав чаз рякъяр хъяркъну.

8Саули халкьдиз, Кеилайиина гъягъбан ва Давудна дугъан адмийир кьялаъ аъбан бадали, дявдиз дих гъапӀу.

9Саули пис ляхин апӀуз кьаст дапӀнайиваликан аьгъю дубхьну, Давудди Заанурин[†] гъуллугъчи Авиатариз, РАББИЙИН амур аьгъю апӀбан бадали, улгьани хуз амур гъапӀу[+]. 10Давудди гъапи:

– РАББИ, Израилин Заанур! Яв лукӀраз Саулиз Кеилайиина, узхъантина шагьур рабгъбан бадали, гъюз ккуниваликан гъеебхьну. 11Узуз, Саул гъюру кӀури, гъеебхьунзуз. Думу дугъридан гъидин? Кеилайин агьалйири узу дугъан хилариз тувуйкӀан? РАББИ, Израилин Заанур, яв лукӀраз жаваб тув.

РАББИЙИ жаваб туву:

– Гъиди.

12Давудди гьерху:

– Кеилайин агьалйири узу ва йиз адмийир Саулин хилариз тувдин?

РАББИЙИ гъапи:

– Тувди.

13Думуган Давуд ва дугъан десте, йирхьудварждихьна кас, Кеилайиан удучӀвну гъушу ва алабхъу йишваъ лицури гъахьи. Саули, Давуд Кеилайиан гъючвюхну гъягъювал аьгъю дубхьну, чан дявдиз удучӀвувал батӀул гъапӀу[+].


Давуд дагълариъ жин шулу

14Давуддиз ичӀи чюлиъ жин хьуз йишв гъибихъу. Дугъу дагълу Ягьудайиъ, Зифдин багахь ичӀи чюлиъ бина гъиву. Гьадму вари вахтна Саул думу агуз чалишмиш гъахьну, амма Заанури Давуд Саулин хилариз тувундар.

15Давуддиз Саули учв йивну йикӀбан бадали агурайиваликан аьгъю гъабхьи. Давуд Зифдин багахь хьайи ичӀи чюлиъ, Хорешдиъ айиган, 16Юнатан, Саулин бай, дугъахьна Хорешдиз гъафнийи, ва дугъу Давуддиъ Заанурик умуд кивувал гужал гъапӀу. 17Дугъу гъапну:

– ГучӀ мапӀан. Йиз адаш Саулихьан уву ккагъуз хьибдар. Уву Израилиин паччагьвал апӀидива, хъа узу яв паччагьлугъдиъ увухъна вуйи кьюрпи адми хьидиза. Йиз адаш Саулра дидин гъавриъ а[+].

18Дурари РАББИЙИН улихь сари сарихъди йикьрар гъийитӀу, ва Давуд Хорешдиъ гъузу, хъа Юнатан хулаз кьяляхъ хътарку[+].

19Зифдин агьалйир Саулихьна Гивайиз гъафи, ва дурари гъапи:

– Давуд учухь жин духьна. Дугъаз Хорешдиъ, Ешимондихьан кьиблайиъ айи Хахила тепейиин, учв жин хьуз йишв гъибихъну[+]. 20Гьаддиз паччагь чаз ккуниган гъюри, хъа учу Давуд паччагьдин хилариз тувдича.

21Саули гъапи:

– Учву йиз гъайгъушнаъ хьпан РАББИЙИ учвуз ужувлар апӀри. 22Гъарахай ва сабсана ражну вари ахтармиш апӀинай. Думу наан аш ва душваъ думу шлиз гъяркънуш, агай. Думу гизаф аьмалдар ву, кӀуру. 23Думу наан жин духьнаш, якьинди аьгъю апӀинай ва узухьна ихтибарлу мялуматар хьади гъачай. Думуган узу учвухъди гъидиза, ва, думу гьаму уьлкейиъ аш, Ягьудайин фуну юрднаъ ашра, узу думу агидиза!

24Ва дурар Зифдиз СаултӀан улихьди гъушу. Гьадму вахтна Давуд чан адмийирихъди Маон кӀуру ичӀи чюлиъ, Арава къуру чюлин Ешимондихьан кьиблайизди вуйи пайнаъ айи. 25Саул чан адмийирихъди думу агуз гъушу. Давуддиз дидкан хабар дебккнийи, ва думу Маон ичӀи чюлин тек гъарзухьна исина ктучӀву. Дидкан аьгъю гъабхьи Саули, Давуддихъ хъачӀарккну, Маон ичӀи чюлиз гъягъюз гьяракат гъапӀу. 26Саул дагъдин саб терефнахъанди гъягъюрайи, хъа Давуд чан адмийирихъди – дидин тмуну терефнахъанди. Давуд хъергнайидарихьан гьергуз чан вари кьувватариинди чалишмиш шулайи, амма Саул ва дугъан адмийир, Давуд ва дугъан адмийир кьялаъ аъбан ва бисбан бадали, дагъдин кьюбиб терефарихъанди гъюз хъюгъю. 27Ва гьадмуган Саулихьна «Кьан дарапӀди кьяляхъ гъач: филистимар ихь уьлкейиин алархьну» гафар хьади чархачи[†] гъафи.

28Саул Давуддихъ хъчӀарккувал дебккуз ва филистимариз къаршуди удучӀвуз мажбур гъахьи. Гьаддиз думу йишвʼин Махлекот (Гьергбан Тепе) тик гъарз ччвур иливну.

#### 24


Давудди Саулин уьмур уьбхюру

1[•]Душвʼан душну, Давудди[†] Эн-Гедийиъ чаз жин хьуз йишв гъабгу. 2Ва Саул филистимарихъди дявдиан гъафиган, дугъаз гьамус Давуд Эн-Гедийин багахь ичӀи чюлиъ айиваликан хабар дебкку.

3Саули шубуд агъзур ужударсдар эскрар-израилар уч гъапӀу ва ЧӀурдин ЦӀигьарин Гъарзарихъна, Давуд ва дугъан адмийир агбан бадали, рякъюъ учӀву. 4Рякьюхъ хъайи марччар тӀаъру йишварихьантина гъягъюри, Саул чӀат кудучӀвуз хьараъ учӀвру. Хъа думу хьаран дериндиъ чан адмийирихъди Давуд айи. 5Ва адмийири Давуддиз гъапи:

– РАББИЙИ увуз гаф тувнайи йигъ улубкьну! Дугъу увуз гъапнийи: «Узу яв душман яв хилариз тувдиза, ва уву дугъкан увуз ккуниб апӀидива».

Давуд жиниди багагьна гъафи ва Саулин палатдин канчӀ кадабтӀу. 6Амма дишлади Давуддиз Саулин палатдин канчӀ кадабтӀбан нач гъабхьи[+]. 7Дугъу чан адмийириз гъапи:

– РАББИЙИЗ кадагъну, инсандикан зейтундин ччим ктатнуш, дугъаз дициб ляхин апӀбахьан ва дугъʼина хил за апӀбахьан РАББИЙИ уьрхри![+]

8Гьамцдар гафариинди чан адмийириз нач ккапӀну, Давудди дурариз Саулиин алархьуз ихтияр тувундар. Саул хьарʼан удучӀву ва чан рякъюъди гъушу.

9Думуган Давудди, хьарʼан удучӀвну, Саулиз дих гъапӀу:

– Паччагь, йиз жанаби!

Саул кьяляхъ илдицу, ва Давуд, гьюрматнан лишан вуди, дугъан улихь маш исизди жилиин дахъу. 10Давудди Саулиз гъапи:

– Узкан адмийири кӀурубдихъ, яни Давудди увуз пис кьаст апӀура кӀурайивалихъ, уву гьаз хъугърава?? 11Гъи хьараъ, увузра рябкъюравуз, РАББИЙИ уву йиз хилариз тувнийи. Узуз, уву йивну йикӀ, гъапнийи, амма узу йиз жанабийиина хил за апӀидарза: думу РАББИЙИ ччим кадатнайир ву дупну, рягьим гъапӀнийзавуз. 12Лиг, йиз адаш, лиг: йиз хлиъ яв палатдин канчӀ айиз. Эгер узу яв палатдин канчӀ кадабтӀнуш, амма уву йивну гъакӀундарш, уву аьхирки гъавриъ ахъ – узу тахсиркар дарза; уву узухъ хюрч апӀурашра, яв улихь сабдинра тахсир ктарзук. 13Гъит РАББИЙИ ихь диван апӀри, гъит РАББИЙИ узхъанди увлан кьисас алдабгъри, хъа узу увʼина хил за апӀидарза[+]. 14Йирси мисали кӀура: «Фуж пис вуш, дугъу писвал апӀуру». Хъа узу увʼина хил за апӀидарза. 15Израилин паччагьди шлиз къаршуди дяви гъабхура? Уву шлихъ хъерграва? Мурдал хуйихъ, фициб-вуш чӀудрахъ! 16Гъит РАББИ диванчи ишри! Гъит Дугъу ихь диван апӀри, гъит Дугъаз рябкъри, Думу узхъан хъюгъри, ва Дугъу увхьан узу уьрхри!

17Давудди гьаму гафар дупну ккудубкӀиган, Саули гъапи:

– Яв сес ебхьурайин узуз, йиз бай Давуд? – ва думу зарбди гъишу.

18Дугъу Давуддиз гъапи:

– Уву гьякь вува, хъа узу яв улихь гьякь дарза. Уву узуз ужʼвал апӀуйва, хъа узу увуз писвалиинди гьякъи тувуйза. 19Узухьна рягьимлуди янашмиш хьуваликан дюзди гъапунва гьамус: РАББИЙИ узу яв хилариз тувну, хъа уву узу йивну гъакӀундарва. 20Душман ккахъну, шли думу сагъди, зарар тутрувди деетиди? Яв гъийин ляхниз увуз РАББИЙИ пешкеш туври![+] 21Гьаци вуйиган, узуз уву паччагь шлувал ва Израилиин гьюкум яв хилариз гъюрувал аьгъязуз[+]. 22Уву йиз насил тӀанкь ва йиз тухумдиъ йиз ччвур терг дарапӀрувалин узуз РАББИЙИИНДИ ху апӀин.

23Давудди Саулиз ху гъапӀу, ва Саул хулаз кьяляхъ хътарку, хъа Давуд чан адмийирихъди учв жин духьнайишваз кьяляхъ гъафи.

#### 25


Шамуилин аьжал

1Шамуил гъакӀи. Вари израилар уч гъахьи, ва дурари, дугъахъ дишну, думу Рамайиъ, чан багъри шагьриъ, накьвдик киву. Гьадму вахтна Давуд[†] Паран ичӀи чюлиз гъушу[+].


Давуд ва Авигаил

2Маондиан вуйи сар касди Кармилиъ, Ягьудайин бицӀи шагьрарикан сабдиъ, чан лижар, сюрйир уьрхюри гъахьну. Думу гизаф девлет хъайир вуйи: дугъаз шубуд агъзур чарва ва агъзур цӀигь айи. Чарвйир ултӀукъурайивал себеб вуди, думуган думу Кармилиъ айи. 3Дугъаз Навал кӀуйи, хъа хпириз – Авигаил. Хпир фикирлур ва уччвур вуйи, хъа думу – писур ва агъдабан. Думу Калев тухумдиан вуйи.

4ИчӀи чюлиъ ади, Давуддиз Навали чарвйир ултӀукъурайиваликан гъеебхьнийи, 5ва дугъу дугъахьна йицӀур кас гьаънийи.

– Кармилиз, Навалихьна, гъарахай, – амур гъапӀу дугъу дурариз, – йиз ччвурнахъан дугъаз салам тувай 6ва йипай: «Вари ужувлар ишривуз! Увуз, яв хулаз ва яв хликк ккайибдиз варибдиз ислягьвал ибшри! 7Яв чарвйир ултӀукъурайиваликан гъеебхьунзуз. Яв марччлихънар учухъди хъайи, учу дурариз гиран кадапӀундарча, ва, дурари чарвйир Кармилиъ уьрхюри имиди, дурарин фукӀа гъудубгундар. 8Яв муздрарихьан гьерх, дурари субут апӀиди. Учу увухьна машкврин йигъан гъафунча – йиз чархачйирихьна рягьимлу йихь, дурариз, яв лукӀариз, ва яв бай Давуддиз увхьан шлуб тув».

9Давуддин адмийир гъафи, Наваликна Давуддин гафар гъапи, ва жавабназ ккилигури дийигъу. 10Навали гьамциб жаваб туву:

– Хъа фуж ву думу дицир, гьаму Давуд? Фуж ву думу, Ессейин бай?! Гьамус чпин эйсйирихьан гьергнайи лукӀар гизаф а! 11Му фу ву: йиз марччар ултӀукърудариз узу гьязур гъапӀу уьл, шид, йикк наънан гъафидар вушра аьгъдру адмийириз тувуз узу буржлу вуйин?

12Давуддин адмийир кьяляхъ гъушу. Давуддихьна дуфну, дурари дугъакна Навалин гафар гъапи. 13Думуган Давудди чан адмийириз амур гъапӀу:

– Турар гъадагъай! – ва вариди, Давуддира, чӀуларикк турар ккидитӀу.

Юкьудварждихьна кас дугъахъди рякъюъ учӀву, хъа кьюдварж кас бинайиин гъузу.

14Гьадму арайиъ гъаравашарикан сари Авигаилиз, Навалин хпириз, ктибту:

– Давудди ихь жанабийиз салам тувуз ичӀи чюлиан чан адмийир гьаъну, хъа думу дурариз хъутӀурччвну. 15Хъа дурар, думу адмийир, учухьна ужувлиинди янашмиш гъахьну, гиран ктапӀундар, дурарихъди чюлиъ имидикьан вахтна ич фукӀа гъудубгундарич. 16Мал-къара уьбхюри имидикьан гагьди, вари вахтна, йигънура, йишвнура, думу адмийирихъ учу, гъвандин цалихъси, вуйча! 17Увхьан фу апӀуз шулуш, лиг, фикир апӀин. Даршиш ихь эйсийинра, дугъан вари хуландаринра гьамус аьхир гъибди – хъа эйсийихъди, мердимазарихъди, гаф-чӀал апӀуб мянасуз ву!

18Авигаили гьялакди кьюдварж уьл, чяхир айи кьюб эрж, алдахьнайи хьуб марчч, саб шишал гъубцу дяхин, кишмишарин варж лаваш ва инжиларин кьюдварж багълу уч гъапӀу, гьадрар вари дажйириин иливу 19ва гъаравашариз амур гъапӀу:

– Улихьди гъарахай, хъа узу шилнаъди гъидиза.

Навализ, чан жилириз, дугъу фукӀа гъапундайи. 20Ва магьа Авигаил даждиин элеъну гъягъюра, ккуру жилгъайиъди гъарзаригъян исизди ктучӀвура, хъа дугъаз машна-машди – Давуд ва дугъан адмийир.

21– Му фици шулу, – чав чаз кӀуру Давудди, – дугъан вари девлет ичӀи чюлиъ узу гьавайиди гъюбхнин!? Дугъан фукӀа гъудубгундар, хъа гьамус дугъу йиз ужувлаз узуз писвалиинди жаваб тувра! 22Ху апӀураза, эгер гвачӀниндиз дугъан вари хизандиъ сар жилижвикьан чӀивиди гъузиш, гьаци дарш, Заанурин[†] хъял Давуддиин алабхъри![+]

23Давуд гъяркъюбси, Авигаил гьялак гъахьи, даждилан элдеу, дугъан улихь жилик унтӀ кубкӀу, жилиинакьан икрам гъапӀу,[+] 24ва Авигаили, дугъан ликарик карсну, гъапи:

– Йиз жанаби! Йиз тахсир ву! Яв лукӀраз увухьна илтӀикӀуз ихтияр тув! Яв лукӀраз увуз фу пуз ккундаш, хъебехъ![+] 25Гъит йиз жанабийи гьадму мердимазар Навализ фикир тутруври! Дюзди дугъʼин гьациб ччвур иливну! Дугъан ччвур Агъдабан кӀуру гаф ву – гьаддиз дугъу учв агъдабанди гъахурира а! Хъа узуз, яв лукӀраз, йиз жанабийи гьаънайи адмийир гъяркъюндайи! 26Йиз жанаби, РАББИЙИИНДИ ху апӀурза ва яв уьмриинди ху апӀурза: му РАББИЙИ уву ифи удубзувалихьан, къанунсуз ляхин апӀбахьан гъюрхну. Гъит яв душмнариз, гъит йиз жанабийиз писвал апӀуз кьаст апӀрудариз варидиз Навализсиб ибшри![+] 27Магьа узу, яв лукӀру, йиз жанабийиз зурба гьюрмат вуди гъабхи пешкеш. Гъит йиз жанабийихъди хъайи адмийири гьаму пешкеш кьабул апӀри. 28Яв лукӀран гьюрматсузвалилан хил алдабгъ! Дугъриданна йиз жанабийин насил РАББИЙИ мюгькам апӀиди, йиз жанабийин вари эскрар – му РАББИЙИН эскрар ву аьхир! Бабкан гъахьихъанмина увуз писвал хас дар[+]. 29Хъа фуж-вуш увʼин алархьури, увухъ хъергри, шли-вуш увуз аьжал абгури гъахьиш, гъит РАББИЙИ, яв Заанури, яв уьмур, гъючӀаккси, уьбхри, хъа яв душмнарин уьмур, чӀвегьентиан гъванси, тина гатӀабхьри. 30Ва РАББИЙИ увуз гаф тувуб вари тамам гъапӀиган, Уву Израилиин гьюкумдарди дерккиган, 31сарира увуз тягьна йивидар, ва йиз жанабийиз тахсир ктру ифи удубзувалиин ва къанунсуз ляхин апӀувалиин швумал хьуб алабхъидар. РАББИЙИ йиз жанабийиз ужувлиинди тувди. Гьадмуган яв лукӀ кӀваин апӀин.

32Давудди Авигаилиз жаваб туву:

– Гъи уву узуз машна-машди гьау РАББИЙИЗ, Израилин Заануриз, шюкюр ибшри! 33Гъит РАББИЙИ увуз яв аьяндарвализ лигну ва узу ифи удубзуз уву гъидритбаз лигну туври. 34Увуз писвал апӀувалихьан узу деркку РАББИЙИИНДИ, Израилин Заануриинди, ху апӀурза: эгер уву йиз улихьна гъюз гьялак гъахьундайиш, акв алабхьайиз Навалин вари хизандиан саркьан жилижви чӀивиди гъузидайи аьхир.

35Давудди дугъу гъабхиб кьабул гъапӀу ва гъапи:

– Ислягьвалиинди хулаз гъарах! Узуз яв хаиш гъеебхьунзуз, ва узу думу тамам апӀидиза.

36Авигаил Навалихьна кьяляхъ гъафи, хъа дугъу хулаъ паччагьдинсиб дем дапӀнайи, шадвал апӀуйи ва бегьемди пиян гъахьнийи. Авигаили дугъаз гвачӀниндиз фукӀа ктибтундайи. 37ГвачӀнинган, Навал ачмиш гъахьиган, хпири дугъаз улгьан йигъан гъабхьибдикан ктибтуру. Навалин юкӀв дийибгъу, думу гъванси гъахьи, 38хъа йицӀуд йигъ улдучӀву – ва РАББИЙИ дугъаз аьжал гьапӀу.

39Навал йикӀуваликан Давуддиз гъеебхьу, ва дугъу гъапи:

– Узуз гиран ктапӀбан Навалин Чан диван гъапӀу РАББИЙИЗ шюкюр ибшри! Узу, Чан лукӀ, Навализ писвал апӀувалихьан дерккну, РАББИЙИ Навалин писвал гьадгъахьна чахьна илтӀибкӀну!

Давудди Авигаил чаз хпирди хъирсуз хъюгъю – думу хпирди гъадагъуз ккуниваликан пуз дугъахьна адмийир гьау. 40Давуддин адмийир Авигаилихьна Кармилиз гъафи, ва дурари гъапи:

– Учу Давудди уву чаз хпирди гъадагъуз гьаъну.

41Жилиин гьачӀарккну, Авигаили гъапи:

– Яв лукӀ увуз гъуллугъ апӀуз ва йиз жанабийин гъаравашарин ликар жикӀуз гьязур ву.

42Думу чкиди гьязур гъахьи ва, даждиин элеъну, хьур гъараваш дишагьлира хъади, Давуддин вакиларин кьяляхъди гъушу. Гьаци Авигаил Давуддин хпир гъахьи.

43Давудди чаз хпирди гьацира Изреелиан вуйи Ахиноам гъадагъну. Дурар кьюридра дугъан хпар вуйи[+]. 44Хъа Михал, Давуддин муганайиздин хпир, Саули, дугъан адашди, Галлимдиан вуйи Лаишдин бай Палтийиз хпирди тувнийи[+].

#### 26


Давудди кьюбпи ражну Саулин уьмур уьбхюру

1[•]Саулихьна[†] Гивайиз Зиф ичӀи чюлин агьалйир гъюру, ва дурари кӀуру:

– Хъа увуз Давуд Ешимо ичӀи чюлин гъирагъдихъ хъайи Хахила тепейиин жин духьнайиваликан аьгъявуз[+]?

2Саул, шубуд агъзур израиларикан ибарат вуйи ужубсиб десте хъади, Давуд агуз Зиф ичӀи чюлиз гъушу. 3Саули Ешимон ичӀи чюлин гъирагъдихъ хъайи Хахила тепейиин, рякъюн багахь бина йивуру. ИчӀи чюлиъ айи Давуддиз учв агуз дина Саул дуфнайивал аьгъю шулу. 4Ахтармиш апӀрудар гьаъну, Саул дугъридан багахь хьайивалиин Давуд инанмиш гъахьи.

5Думуган Давуд Саули бина йивнайи йишвахьна гъафи, ва дугъу Саул учв дахърушв ва дугъан кьушмин аьхюр Авнер, Нердин бай, дахърушв аьгъю гъапӀу. Саулин бинайилан гергми цӀарнаъди дивнайи аьрабйир илтӀикӀнайи, Саулин багахь гургутум дугъан адмийир ерлешмиш духьнайи[+]. 6Давудди хеттжви Ахимелехдиз ва Церуяйин[*] бай, Юавдин чве Авишайиз гъапи:

– Узухъди бинайиина Саулихьна фуж гъюрчва?

– Узу гъидиза увухъди, – жаваб туву Авишайи[+].

7Йишвну Давудна Авишай израил кьушмин бинайиз жиниди гъушу, ва дурариз Саул гъидихъу. Саул даахнайи, дугъан кӀулихъ жилиъ жида убччвнайи. Авнер ва эскрар дугъан багахь гургутум дахънайи. 8Авишайи Давуддиз гъапи:

– Гъи Заанури яв душман яв хилариз тувра. Узхьан думу саб йивбиинди жидайихъди жилик карсуз шулзухьан. Кьюбпи йивуб лазим хьибдар!

9Хъа Давудди Авишайиз жаваб туву:

– Ваъ, мукучан дугъак! РАББИЙИ ччим кадатуриина хил за дапӀну, фуж жазайиккан ккудучӀвур[+]? 10РАББИЙИИНДИ ху апӀурза, – давам гъапӀу Давудди, – РАББИЙИ чав думу уьмрихъ мягьрум апӀиди, думу чан аьжлиинди йикӀурушра вая женгнаъ алдакурушра![+] 11Чав ччим кадатуриина хил за апӀбахьан узу РАББИЙИ уьрхри! Дугъан кӀулихъ хъайи жида ва шид айи гажин гъадагъ, гьамушвхьан гъягъидихьа.

12Давудди Саулин кӀулихъ хъайи жида ва шид айи гажин гъадагъу, ва дурар чпин бинайиз кьяляхъ гъафи. Дурар гъювал саризра гъябкъюндайи, саризра аьгъю гъабхьундайи, фужкӀа нивкӀʼан хъиргундайи: РАББИЙИ варидиин ижми нивкӀ алапӀнийи[+].

13Давуд гъаншариъ айи ямажнакна кудучӀву, ва, Саулин бинайихьан хайлинси ярхла айи дагъдин кӀакӀниин дийигъну, 14эскрарихьна ва Нердин бай Авнерихьна илтӀикӀури, чӀигъ гъапӀу:

– Авнер! Узуз жаваб тув!

– Уву фуж вува? Паччагь гьаз инжик апӀурава? – гьерху Авнери.

15Давудди Авнериз гъапи:

– Уву гьякьикьи жилижви вува аьхир, ва увуз барабар вуйир израиларин арайиъ адар! Уву паччагь, яв жанаби гьаз уьрхюрадарва? Фуж-вуш яв жанаби йивну йикӀуз бинайиз гъафну! 16Ужуб ляхин апӀурадарва! РАББИЙИИНДИ ху апӀурза, ичв жанаби, РАББИЙИ ччим кадатнайир уьрхюри адрувализ лигну, учву жаза тувбиинди йивну йикӀну ккунду! Паччагьдин кӀулихъ хъади гъахьи жида ва шид айи гажин наан аш, лиг ари!

17Саулиз Давуддин сес аьгъю гъабхьи ва гъапи:

– Давуд, йиз бай, узуз ебхьурайиб яв сес вуйин?

– Ав, паччагь ва йиз жанаби, – жаваб туву Давудди. 18– Фтин кӀуллан йиз жанаби чан лукӀрахъ хъчӀарккура? Узу фу гъапӀну, ва яв улихь узук фу тахсир ка? 19Гъит паччагь ва йиз жанаби чан лукӀрахъ хъебехъри! Эгер уву узуз къаршуди РАББИЙИ гъизмиш гъапӀнуш, гъит Думу гъурбнан ниъру рягьимлу апӀри. Хъа адмийири гъизмиш гъапӀнуш, гъит дурар РАББИЙИН[†] улихь нянайикк ишри: узу утӀурккури, дурари узу Дугъан халкьдин жилилан ултӀуккура ва гьаддиинди узуз кӀура: «Гъарах ва бутариз гъуллугъ апӀин!» 20Узу РАББИЙИХЬАН ярхла йивну йикӀрубси дарибшри! ЧӀуд бисбан бадали, Израилин паччагь дагълариъ гъюдрахъ хюрчазси удучӀвна!

21Саули гъапи:

– Узук тахсир казук. Кьяляхъ гъач, Давуд, йиз бай! Узу увуз писвал апӀидарза, гьаз гъапиш гъи уву йиз уьмур гъюбхюнва. Узу яманди улдугнайза ва ахмакь ляхнар апӀури гъахьунза[+].

22– Магьа паччагьдин жида, – жаваб туву Давудди, – гъит эскрарикан фуж-вуш гъюри ва думу гъайибхри. 23Ва гъит РАББИЙИ гьарсариз дугъан дугъривализ ва вафалувализ лигну туври; гъи Дугъу уву йиз гьюкмиз тувну, амма узуз РАББИЙИ ччим кадатнайириина хил за апӀуз ккун гъабхьундарзуз[+]. 24Гъи узу яв уьмур гъюбхганси, гъит гьаци РАББИЙИ узу уьрхри ва фунуб-вушра хатӀайикканра ккадаъри!

25Саули Давуддиз гъапи:

– Гъит Заанури уву ужувлакк ккаъри, йиз бай Давуд! Фтихъ хъюгъиш, думу аьхирихъна хъапӀдива ва, фу ккун гъабхьиш, думу чарасуз гъазанмиш апӀидива!

Давудди рякъ давам гъапӀу, хъа Саул хулаз кьяляхъ хътарку.

#### 27


Давуд филистимарин уьлкейиъ

1Давудди[†] фикир гъапӀу: «Ухди вая кьанди узу Саулиз ккахъди. Филистимарин уьлкейиз гьергубтӀан, узуз фукӀа гъубзрадар. Думуган дугъан умуд ктабтӀиди, вари Израилиъ узу агувал дипди, ва узу дугъхьан къутармиш хьидиза».

2Ва Давуд йирхьудварж касдикан ибарат вуйи чан дестейихъди Ахишдихьна, Маохдин балихьна, Гъатдин паччагьдихьна, гъушу[+]. 3Давуд ва дугъан адмийир Ахишдихь Гъатдиъ ерлешмиш гъахьи. Дурар вари чпин хизанар хъади гъафнийи; Давуддихъди чан кьюр хпир хъайи: Изреелиан вуйи Ахиноам ва Кармилиан вуйи Навалин ачӀни шив Авигаил[+]. 4Давуд Гъатдиз гьергувал Саулиз аьгъю гъабхьи, ва дугъу думу агувал дебкку.

5Давудди Ахишдиз гъапи:

– Узухьна рягьимлу йихь, узуз наан-вуш аьхю дару гъулаъ ерлешмиш хьуз ихтияр тув. Узуз, яв лукӀраз, паччагьдин меркездиъ, яв багахь яшамиш хьуб фтиз ву?

6Ва Ахишди дугъаз Циклаг бицӀи шагьур туву. (Гъира[*] Циклаг Ягьудайин паччгьарин хусусият ву.) 7Давуд филистимарин юрднаъ варина-вари сад йисна юкьуб вазли яшамиш гъахьну.

8Давуд чан адмийирихъди гешурлуйириин, гирзеяриин ва амалекариин алжагъури гъахьну – думу халкьар ухдихъанмина тап Шурихъна ва Египетдин сяргьятдихъна вуйи ругариин яшамиш шули гъахьну[+]. 9Давудди вари агьалйир, я жилариз, я дишагьлийириз рягьим дарапӀди, йивну йикӀури, палтар ттадагъури, марччар ва йицар, девйир ва дажйир хъаъну гъягъюри гъахьну. Гьар ражну думу Ахишдихьна кьяляхъ гъафиган, 10Ахишди гьерхри гъахьну:

– Му ражну шлиин алархьунчва?

Давудди жаваб туври гъахьну: «Негевдиан вуйи ягьудариин» вая «Негевдиан вуйи ерахмеэлеяриин», вая «Негевдиан вуйи кенеяриин»[+]. 11Давудди Гъатдиз йисирар хури гъахьундар, хъа, «Дурари ухьлан, магьа Давудди фу гъапӀнуш кӀури, аьрзар апӀуз мумкин ву» кӀуру фикир апӀури, вари – жиларра, дишагьлийирра – йивну йикӀури гъахьну. Филистим юрднаъ имидикьан гагьди, Давудди гьаци апӀури гъахьну, 12ва Ахишди, «Думу Израилин чан халкьдиз лап гизаф даккун гъахьну ва гьарган йиз гъараваш хьиди» кӀуру фикир апӀури, Давуддиин ихтибар апӀуз хъюгъю.

#### 28

1Думу вахтна филистимари, Израилихъди дявдиз гьязур шули, кьушум уч апӀуради гъабхьну, ва Ахишди Давуддиз[†] гъапну:

– Гьисабназ гъадабгъ, уву узухъди дявдиз гъидива, увура, яв адмийирра.

2Давудди жаваб туву:

– Яв лукӀрахьан фу шулуш, думуган рябкъидивуз!

– Дици вуш, уву гьарган узу уьрхрурди дерккраза, – гъапи Давуддиз Ахишди.


Саули Шамуилин гъарантуйихъди гафар апӀувал

3Шамуил дукӀнайи. Вари израилар дугъахъ гъишнийи, думу чан багъри шагьриъ, Рамайиъ, накьвдик кивнийи. Хъа гъакӀидарихъди гафар апӀрудар ва сюгьюрчйир чан паччагьлугъдиан Саули утӀурккнайи[+].

4Филистимари кьушум уч гъапӀу, дурар Шунемдиз гъафнийи ва душваъ бина йивну дийигънийи. Саули вари израилар уч гъапӀнийи, ва думу Гилбоа дагъдиин дийигънийи[+]. 5Филистимарин бина дябкъну, Саулик къурху кабхъу. 6Дугъу РАББИЙИХЬАН гьерхуз хъюгъю, амма РАББИЙИ я нивкӀʼан рябкъювалиинди, я тупут ипбиинди, я пайгъамбрарикди дугъаз жаваб туврадайи[+]. 7Думуган Саули гъаравашариз амур гъапӀу:

– Гъийихдарин рюгьяр гъюз гъитру сюгьюрчи дишагьли агай узуз. Узуз дугъахьна гъягъюз ва дугъкан ккун апӀуз ккундузуз.

Ва гъаравашари гъапи:

– Гьацир сюгьюрчи-дишагьли Эн-Дордиъ а.

8Учв аьгъю дархьуз, Саули жарарин палат алабхьу, ва, чахъди кьюр касра хъади, думу рякъюъ учӀву. Йишвну дурар думу дишагьлийихьна гъафи, ва Саули гъапи:

– Узуз рюгьназ дих апӀин. Увуз узу гъапир гъюз мажбур апӀин.

9Дишагьлийи дугъаз жаваб туву:

– Саули фу гъапӀнуш, увуз аьгъявузки: дугъу ихь уьлкейиъ гъийихдарихьан гьерхувал ва сюгьюрчйир терг гъапӀну. Узу тӀянкьюйиъ аърава? Узу талаф апӀуз ккундавуз?

10Ва Саули РАББИЙИИНДИ ху гъапӀу:

– РАББИЙИИНДИ ху апӀурза, – гъапи дугъу, – дидин жаваб тувуб алабхъидарвуз!

11Дишагьлийи гьерху:

– Узу увухьна шлиз дих апӀуза?

– Шамуилиз дих апӀин узухьна, – гъапи дугъу.

12Шамуил дяркъну, дишагьлийи, Саулихьна илтӀикӀури, чӀигъар гъапӀу:

– Уву узуз гьаз кучӀлар гъапӀунва? Уву Саул вува аьхир!

13– ГучӀ мапӀан, – гъапи паччагьди дугъаз, – увуз фу рябкъюравуз?

– Жиликкан за шулайи рюгь рябкъюразуз, – гъапи дугъу Саулиз.

14– Думу фициб ву? – гьерху Саули.

Дишагьлийи жаваб туву:

– Чухайигъян гъидиржнайи кьабир за шула.

Думу Шамуил вуйибдин гъавриъ духьну, Саул маш исизди жилиин дахъу, ва дугъу икрам гъапӀу[+].

15Шамуили Саулик гафар кау:

– Уву гьаз узу инжик ва узу гъюз мажбур гъапӀунва?

– Йиз ляхнар харабди вуйиз, – гъапи Саули, – филистимар узʼин алархьну, хъа Заанур узхьан гьидицну: я пайгъамбрарикди, я нивкӀарикди узуз жаваб туврадар. Ва узу увуз дих гъапӀунза – насигьят тув, узу гьапӀза[+]?

16– Уву узхьан гьаз гьерхрава, – наразивал улупу Шамуили, – эгер учв РАББИ увхьан гьидицнуш ва увуз душман гъахьнуш? 17РАББИЙИ, узлантина фтин гаф тувнуш, гьадму гъапӀну. Дугъу увхьан паччагьлугъ тадабгъну ва жара адмийихьна, Давуддихьна, тувну[+]. 18Уву РАББИЙИ кӀуруб гъапӀундарва: Дугъан хъял Амалекдиина гъюз гъибтундарва, гьаддиз РАББИ гъи увухъди гьаци а[+]. 19Дугъу филистимарин хилариз неинки уву сар, хъа гьацира вари Израил тувди. Закур уву яв баярихъди, узу наан аш, гьадушваъ хьидива. Хъа израилин кьушум РАББИЙИ филистимарин хилариз тувди[+].

20Думуган Саул хабарсузди ккадарку ва жилиин ярхи гъахьи: дугъаз Шамуилин гафари гучӀ ккапӀу; дидланна савайи, думу кьувватнаан адахънийи, гьаз гъапиш сад йигъанна сад йишван дугъу фукӀа гъипӀундайи. 21Дишагьли Саулиз багахь гъахьи, ва дугъаз Саулиз гизаф гучӀ дубхьнайиб гъябкъю.

– Рябкъюравуз, яв лукӀ увухъ хъпехъну, – гъапи дугъу, – кӀулʼина гъюз мумкин вуйи хатӀалувализ дилигди, яв хаиш тамам апӀуз разивал тувну. 22Гьамус увура яв лукӀрахъ хъебехъ: гъач узу увуз саб кьацӀ уьлкьана хуза, рякъюъ учӀвайиз, фун абцӀ.

23Сифте дугъу «ваъ» гъапнийи:

– Узу ипӀидарза.

Амма хъасин дугъан гъаравашар дишагьлийихъди сатӀиди дугъу разивал тувуз гъитуз чалишмиш гъахьи, ва дугъу разивал туву, думу жилилан гъудужву ва чарпасдиин деу. 24Дишагьлийин дюбхнайи кӀари айи, дугъу дишлади думу гъубкку; хю гъабхи, хамир ктӀибшу, дун кадру уьлер гъуржу 25ва гьадрар вари Саулин ва дугъан адмийирин улихь диву. Дурари гъипӀу ва гьадму йишван гъушу.

#### 29


Филистимари Давуддин кюмек кьабул апӀурдар

1Израилар Изреелиъ булагъдихъ дийигънайи, хъа филистимар, чпин вари кьушмар Афекдихъна уч дапӀну, 2душвхьан тина гъушнийи. Филистимдин гьарсар гьюкумдар варж ва агъзур эскер айи дестйириз жара дапӀнайи чан кьушмихъди гъягъюрайи. Ахишдин кьушмиъ аьхиримжидарди Давуд[†] ва дугъан адмийир гъягъюрайи. 3Филистимдин кьушмарин аьхюдари гьерхуйи:

– Гьаму жугьдари мушваъ гьапӀра?

Ахишди дурариз жаваб тувуйи:

– Му израил паччагь Саулин везир, Давуд ву аьхир. Дугъу тягьна кадарди узуз гъуллугъ апӀури сад йис дар, узухьна гьергну гъафихъанмина гьамусдиз гъуллугъ апӀура.

4Ахишдин жавабну дурарик гъизгъин хъял капӀу.

– Кьяляхъ гьаъ думу, – кӀуйи дурари, – уву наанди тяйин гъапӀнуш, гъит гьадина кьяляхъ гъарахри. Думу ухьухъди дявдиз дуфну ккундар: женгнаъ дугъу ухьуз хаинвал апӀиди. Муганайиздин жанабийин ихтибарвал дугъу фици гъазанмиш апӀиди? ВаритӀан ужуб мумкинвал – ихь адмийирин уьмрариинди. 5Думу ялхъван апӀругандин мяълийиъ чакан «Саули агъзрар ккагъну, хъа Давудди – йицӀуд агъзрар!» кӀурайи гьадму Давуд ву аьхир[+].

6Ахишди Давуддиз дих гъапӀу ва дугъаз гъапи:

– РАББИЙИИНДИ ху апӀурза, уву намуслу адми вува, ва узу увуз, эскризси, кьимат тувурза. Узухьна гъафихъанмина гьамусдиз уву тягьна кайир дарва. Амма гьюкумдрар увуз къаршуди дийигъна. 7Гьаци вуйиган, филистим гьюкумдрарик хъял кадрапӀбан бадали, ислягьвалиинди кьяляхъ гъарах.

8– Фтин узкан тахсир ктубчӀвну? – жаваб тувуйи Давудди. – Яв лукӀ увуз гъуллугъ апӀуз хъюгъхъанмина гьамусдизкьан тягьна кадрур дайин? Узхьан йиз жанабийин, паччагьдин душмнарихъди сатӀиди дявдиз гъягъюз гьаз шулдар?

9Ахишди дугъаз гъапи:

– Узуз аьгъязуз, йиз улихь, Заанурин[†] малайикдикси, увук тягьна кадарвук, амма филистимарин кьушмарин аьхюдари гъапну: «Думу учухъди сатӀиди дявдиз душну ккундар»[+]. 10Гьаддиз закур гвачӀнинган, акв алабхьубси, яв жанабийин увухъди сатӀиди гъафи лукӀарихъди гъарах.

11ГвачӀнин ухди Давуд ва дугъан адмийир филистимарин уьлкейиз кьяляхъ рякъюъ учӀву, хъа филистимар Изреелин терефназди диш гъахьи.

#### 30


Амалекарихъди дяви

1Шубудпи йигъан Давуд[†] чан эскрарихъди Циклагдиз хъуркьу. Гьаддиз улихьна амалекар Негевдиин ва Циклагдиин алархьуз хъуркьнийи. Дурари Циклаг гъибиснийи ва дидик цӀа кипнийи,[+] 2хъасин чпин йишваз гъушнийи. Дишагьлийир ва шагьриъ гъуздар вари, бицӀирихъан аьхюрихъна, йисирвализ гъурхнийи – сарра йивну гъакӀундайи.

3Давуд ва дугъан адмийир шагьриз багахь гъахьиган, рябкъюрайиб цӀа кабхъну гъубгу йишвтӀан дайи. Хпар ва бицӀидар йисирвализ гъурхнийи.

4Давуд ва вари эскрар кьувватнаан адахъайизкьан ижмиди гъишнийи. 5Давуддин кьюрид хпарра йисирвалиъ ахънийи: Изреелиан вуйи Ахиноамра ва муганайиз Кармилиан вуйи Навалин ачӀни хпир Авигаилра[+]. 6Давуддиз гизаф гъагъиди алабхънийи: чпин баярихъ ва шубарихъ мягьрум гъахьи эскрариз думу гъвандихь гьитуз ккун дубхьнайи. Амма Давуддиз РАББИЙИЪ, чан Заануриъ, даягъ гъибихъу 7ва дугъу Заанурин[†] гъуллугъчи Авиатариз, Ахимелехдин бализ, гъапи:

– Узухьна, тупут гьипбан бадали, улгьани[†][*] абкъин.

Авиатари дугъахьна улгьани гъабхи[+]. 8Давудди РАББИЙИХЬАН гьерху:

– Узу дурарин дестейихъ хъергуб лазим вуйин? Узхьан дурарихъ хъуркьуз хьибдин?

РАББИЙИ жаваб туву:

– Гъарах. Уву дурарихъ хъуркьидива ва яв вуйиб кьяляхъ апӀидива.

9Давуд йирхьудварж касдикан ибарат вуйи кьушмихъди рякъюъ учӀву, ва, Бесор гъярихъна хъуркьган, дугъу душвахь саб пай эскрар гъиту[+]. 10Бесор гъяркан ктучӀвуз кьувват адру кьюдварж адми душвахь гъузу. Давуд кӀули ади, юкьудварж адмийи хъергувал давам гъапӀу.

11ИчӀи чюлиъ дурариз египетлу алахъу. Думу Давуддихьна хъади гъафи, ипӀруб ва шид туву. 12Дугъаз сацӀиб гъеебццу инжил ва кишмиш кайи кьюб лаваш туву. ДипӀну, египетлу чан амриз гъафи: шубуб суткайиъ дугъу я гъипӀундайи, я шид гъубхъундайи аьхир. 13Давуд дугъхьан гьерхбар-хъерхбар апӀуз хъюгъю:

– Уву шлин ва наънан вува?

– Узу Египетдиан, сар амалекжвуван лукӀ вуза. Узу иццру гъахьиган, шубуд йигъ улихьна эйсийи узу гатӀархьну. 14Негевдиин, керетарин, Ягьудайин ва Калевдин ругариин алжагъдар ва Циклагдик цӀа кипдар учу вуча[+].

15Давудди гьерху:

– Ичв десте фици абгуруш, узуз улупидива?

– Анжагъ, – жаваб туву египетлуйи, – узу йивну диликӀуз ва эйсийихьна кьяляхъ дарапӀуз узуз Заануриинди ху апӀин. Гьадмуган улупидиза.

16Ва египетлуйи Давуд дурар хьайишвахьна хъади гъушу. Давуддиз дурар, филистимарин уьлкейиъ ва Ягьудайиъ гъибису девлетлу хючан машквар апӀури, ипӀури, убхъури, вари хутӀил вуйибси дараргъну гъябкъю. 17ГвачӀниндин акв алабхьру вахтна Давуд дурариин алархьу, ва дугъу дурар хябяхъдизкьан тӀанкь апӀури гъахьи. Саркьан чӀивиди гъитундар, анжагъ юкьудварж адми девйириинди гьергу. 18Амалекари гъибисуб вари, гьадму гьисабнаан чан кьюр хпирра, дугъу кьяляхъ гъапӀу. 19Вари йисирар, бицӀирихъан аьхюрихъна, баярра, шубарра къутармиш гъахьи; амалекари тӀараш гъапӀу вари девлетра Давудди кьяляхъ гъапӀу. 20Дугъу гьацира марччарин ва хюнйирин лижар гъидису. «Магьа Давуддин хюч!» кӀури, эскрари лижан улихь хьайи мал-къара хъапӀрайи.

21Давуд хъергувал давам апӀуз дархьи ва Бесор гъярихъ гъузу кьюдварж эскрихьна гъафи. Дурар Давуддин ва дугъан дестейин улихьна удучӀву. Багахь гъахьиган, Давудди дурариз салам туву. 22Думуган Давуддихъди гъушдарин арайиъ «Дурари ухьухъди сатӀиди дяви гъапӀундар, гьаддиз ухьу гъибису хюрчкан дурариз фукӀа тувидархьа. Гъит чпин хпар ва бицӀидар гъадагъри ва гъарахри» кӀуру мердимазарарра алчгъарра гъахьнийи.

23Амма Давудди гъапи:

– Чвйир, дици мапӀанай: гьаму хюч ухьуз РАББИЙИ пешкеш гъапӀну аьхир! Гьадгъу ухьу гъюрхну ва ухьʼин алархьдар ихь хилариз тувну. 24Учвухъди рази хьуз фици шул? Аьрабйирихъди гъузурира дяви гъапӀурисиб пай гъадабгъиди. Варидигъна сабси пай апӀидихьа!

25Гьаддихъанмина гьамусдизкьан[*] думу Израилиъ дигиш даршлу къанун дубхьна.

26Циклагдиз гъафиган, Давудди хючан пай ягьударин аьхюдариз, чан дустариз, дурарикна «Магьа РАББИЙИН душмнарихьан тадабгъу хючкан учвуз пешкеш» гафар пуз амур дапӀну, хътапӀу.

27Дугъу пешкешар Бетулиз, Рамот-Негевдиз, Яттирдиз, 28Ароэриз, Сифмотдиз, Эштемоайиз, 29Ракализ, Ерахмеэлин шагьрариз, кенеярин шагьрариз,[+] 30Хормайиз, Бор-Ашандиз, Атахдиз, 31Хеврундиз – Давуд ва дугъан адмийир учӀву вари гъулариз хътау.

#### 31


Саулин ва дугъан баярин аьжал

1Филистимар израиларихъди кчӀихуб филистимарин гъалибвалиинди ккудубкӀу. Израилар гьергу, ва хайлиндар Гилбоа дагъдиин талаф гъахьи[+]. 2Филистимар Саулихъ[†] ва дугъан баярихъ хъергу, ва дурари Саулин баяр Юнатан, Авинадав ва Малкишуа йивну гъакӀи[+].

3Саулин багахь гургутум женг гъябгъюрайи. Дугъан багахьна деркку-чӀимрариан йиврудар гъафи, ва дурари Саулиз гъагъи зийнар гъапӀу. 4Думуган дугъу чан яракь хруриз гъапи:

– Тур уьчӀюбгъ ва узу урк, даршиш ккадрабтӀдари узу уркиди ва узук кярхди.

Амма яракь хруриз яманди гучӀ гъабхьи, ва дугъу думу ляхин кӀулʼин гъадабгъдар. Думуган Саул учв туриин алахъу[+]. 5Саул йикӀнайивал дябкъну, яракь хрурра туриинади гатӀархьу ва Саулин багахь гъакӀи. 6Гьаци, сад йигъан Саул ва дугъан шубур бай, Саулин яракь хрур ва дугъан вари кьушум гъийиху.

7Дерейин тмунуб терефнаъ ва Ярдандин кьяляхъ яшамиш шулайи израилариз израил кьушум дагъитмиш апӀбакан ва Саулна дугъан баяр йихуваликан аьгъю гъабхьиган, дурари чпин шагьрар дирчу ва гьергу. Филистимар гъафи ва душваъ ерлешмиш гъахьи.

8Хъайигъан, филистимар йивну дийихнайидар тӀараш апӀуз гъафиган, дурариз Гилбоа дагъдиин талаф гъахьи Саулин ва дугъан шубур балин майтар гъидихъу. 9Саулин кӀул алдабтӀну, дугълан дявдин палтар илдитну, дурари филистимарин уьлке вуйибси, чпин бутарин хулаз ва вари халкьдиз гъалибваликан хабар тувуз, чархачйир гьау[+]. 10Дявдин палтар дурари Астарта[†][*] кӀуру бут[†]-дишагьлийин хулаз бахш гъапӀу, хъа майит Бет-Шеандиъ цалик кьумар йивну керху.

11Галааддин Явеш шагьрин агьалйириз, филистимари Сауликан фу гъапӀнуш, аьгъю гъабхьи[+]. 12Думуган Явешдин вари эскрар сад йишвандин арайиъ Бет-Шеандиз хъуркьу, ва дурари цалкан Саулин ва дугъан баярин майтар ктагъу. Явешдиз кьяляхъ хътаркиган, дурари майтар цӀигъ гъургу,[+] 13хъа кӀурбар уч дапӀну, Явешдиъ тамариск гьарикк накьвдик киву. Дидин кьяляхъ дурари ургуд йигъан ушвар гъидису.

### Паччагьлугъар-2

#### Паччагьлугъар-2

Паччагьлугъар-2


[1]

[2]

[3]

[4]

[5]

[6]

[7]

[8]

[9]

[10]

[11]

[12]

[13]

[14]

[15]

[16]

[17]

[18]

[19]

[20]

[21]

[22]

[23]

[24]


#### 1


Паччагьлугъарин кьюбпи китаб


Давуддиз Саулин аьжаликан аьгъю шулу

1Саул кечмиш хьубхъан Давуд,[†] амалекариин гъалиб духьну, кьяляхъ гъафнийи ва кьюд йигъан Циклагдиъ ади гъахьнийи[+]. 2Шубудпи йигъан Саулин бинайилан, учв яснаъ айивал улупури, гъячӀябгъю палат ва кӀулʼин бишируг алабхьну, сар адми гъафнийи.

Думу Давуддихьна гъафнийи ва дугъаз жилиинакьан икрам гъапӀнийи.

3– Уву наънан гъафунва? – гьерхнийи Давудди дугъхьан.

– Узу израиларин бинайилан вуза ва узу душвлан къутармиш гъахьунза, – жаваб тувнийи дугъу.

4– Фу гъабхьну? – гьерхнийи Давудди. – Кидибт узуз.

Адмийи гъапнийи:

– Халкь дявдин майдандилан гьебгнийи. Гизафдар дявдиъ гъакӀнийи. Саул ва дугъан бай Юнатан дукӀна.

5Чаз гьаму хабар гъабхи жигьилиз Давудди гъапнийи:

– Саул ва дугъан бай Юнатан дукӀнайивал наънан аьгъявуз?

6– Узу дюшюшнаан Гилбоа дагъдиина алдахъунзу, – гъапну хабар гъабхи жигьили, – душвʼин, чан жида ккутӀубкьну, дийигънайи Саул алийи, хъа атлуйир ва гьяйвнар ккитӀнайи аьрабйир дугъаз багахь шулайи[+]. 7Кьяляхъ илдицну ва узу дяркъну, Саули узуз дих гъапӀнийи. Ва узу гъапнийза: «Узу фу дапӀну ккунду?» 8Дугъу узхьан гьерхнийи: «Уву фуж вува?» «Амалекжви», – жаваб тувнийза узу. 9Думуган Саули узуз гъапнийи: «Багахьна гъач ва узу йивну йикӀ! Узу аьхиримжи нефес хътабгъураза, амма гьеле чӀивиди имиза». 10Узу багахьна гъушнийза ва Саул йивну гъакӀнийза, гьаз гъапиш гьацдар зийнарин кьяляхъ думу чӀивиди гъудрузруб аьгъяйзуз. Узу, дугъан кӀулʼин али таж ва хлихъ хъайи кулих гъадагъну, дурар гьамина, йиз агъайихьна, гъахунза.

11Думуган Давудди ва дугъахъди хъайидари варидари, яснаъ айивал улупури, чпин палтар гъячӀяргънийи[+]. 12Дурар гьарйир апӀури гъишнийи, ва, яс уьбхюри, Саулихъан, ва дугъан бай Юнатандихъан, РАББИЙИН[†] кьушмихъан, Израилин тухумдихъан хябяхъдизкьан ушв гъибиснийи, гьаз гъапиш дурар вари дявдиъ гъакӀнийи. 13Чаз гьаму хабар гъабхи жигьилиз Давудди гъапнийи:

– Уву наънан вува?

– Узу гъураба вуйи амалекжвуван бай вуза, – жаваб тувнийи дугъу.

14Давудди дугъаз гъапнийи:

– РАББИЙИ ччим кадатнайир талаф апӀбан бадали, хил за апӀуз гучӀ фици гъабхьундарвуз[+]?

15Давудди чан адмийирикан сариз дих гъапӀнийи ва дугъаз гъапнийи:

– Багахьна гъарах ва думу йивну йикӀ!

Дугъу хабар гъабхи жигьилиз гъиву, ва думу гъакӀи. 16Хъа Давудди, амалекжвувахьинди илдицну, гъапнийи:

– Увуз жаза уву ктабгъунва. «РАББИЙИ ччим кадатнайир йивну гъакӀунза» гъапиган, уву увуз къаршуди шагьидвал гъапӀунва.


Саулихъ ва Юнатандихъ Давуддин ишал

17Давудди Саулихъ ва Юнатандихъ гьаму дерднан мяълийиинди ишал гъапӀну 18ва Ягьудайин вари агьалйириз гьаму «ЧӀимрин мяъли» улупуз амур гъапӀну (думу мяъли «Дугъри вуйирин китабдиъ» дибикӀна):

19– Яв ад вуйир, Израил,
яв тепйириин ккагъну.
Кьудратлудар фици гъакӀнуш!

20Филистимарин шубар шад дархьбан бадали,
суннат дапӀну адрударин шубари гьуррай дарапӀбан бадали,
дидин гьякьнаан макӀанай Гъатдиъ,
Ашкелондин[*] кючйириъ хабрар марагъанай[+].

21Эй Гилбоайин дагълар,
гъит сарун учвуз я чиг, я мархь,
я жумарт хутӀлар даришри.
Душваъ кьудратлударин гъалхнар,
ва Саулин сарун чакан
ччим ктатури имдру гъалхан[*],
чиркин гъапӀну аьхир[+].
22Магълуб гъахьидарин ифдихьан,
кьудратлударин жанарихьан
Юнатандин чӀимир кьяляхъ илбицудайи,
Саулин тур адрабцӀди кьяляхъ хътабкудайи.

23Саул ва Юнатан –
чӀивиди имиди гьамкьан ккунидар
ва гьюрмат айидар,
Аьжалиъра жара гъахьундар.
Вуйи дурар люкьяртӀан зарб кайидар,
асланартӀан гужлидар.

24Эй Израилин шубар,
ишай Саулихъ,
учвʼин аку-уьру палат алабхьури гъахьирихъ,
ичв палат гъизилихъди балгури гъахьирихъ.

25Кьудратлудар дявдиъ фици гъакӀнуш!
Юнатан яв тепйирʼин талаф гъахьну.
26Увухъ хажалат зигураза, Юнатан, йиз чве,
уву узуз гизаф багьа вуйва.
Яв ккунивал узуз успагьиб вуйзуз,
дишагьлийирин ккунивалтӀан успагьиб[+].
27Кьудратлудар фици гъакӀнуш!
Дявдин яракь талаф гъабхьну!

#### 2


Давуддикан Ягьудайин паччагь хьуз ччим ктатуру

1Саб вахтналан Давудди[†] РАББИЙИХЬАН гьерхнийи:

– Ягьудайин шагьрарикан саб фунубдиз-вушра гъягъюза?

РАББИЙИ гъапнийи:

– Гъарах.

Давудди гьерхнийи:

– Наанди гъягъюза?

– Хеврундиз, – жаваб тувнийи Дугъу.

2Давуд дина гъушу ва дугъахъди – чан кьюрид хпарра: Изреелиан вуйи Ахиноам ва Кармилиан вуйи Навалин ачӀни хпир Авигаил[*][+]. 3Давуд чан адмийирра хъади гъафнийи, гьарсар чан хизанра хъади, ва дурар Хеврундиъ ва дидин багарихь ерлешмиш гъахьнийи[+]. 4Ягьудайин наслин адмийир Хеврундиз гъафнийи ва дурари Давуддикан Ягьудайин наслин паччагь хьуз ччим ктатнийи.

Галааддин Явешдин агьалйири Саул накьвдик кивуваликан Давуддиз гъапиган,[+] 5дугъу дурарихьна гьамцдар гафар пуз юлчйир гьаънийи:

– Саулиз, ичв агъайиз, учв накьвдик кивбиинди гьациб рягьим улупуб себеб вуди, учву РАББИЙИН[†] ужʼваликк ккачва. 6Гъит РАББИЙИ учвуз рягьим ва дугъривал гьаъри, ва узура дици апӀбан учвуз буржлуди гъузидарза. 7Гьаци, гужлидар ва лайикьлудар йихьай, гьаз гъапиш Саул, ичв агъа, гъакӀну, хъа Ягьудайин насли узкан чпин паччагь хьуз ччим ктатну.


Иш-Бошет Израилин паччагь шулу

8Гьадму вахтна Авнери[*], Нердин бали, Саулин кьушмин аьхюри, Саулин бай Иш-Бошет Маханаимдиз хъади гъюру[+]. 9Авнери дугъкан Галааддин, ашуритарин ва Изреелин, хъа гьацира Ефраимдин, Вениаминдин – вари Израилин паччагь апӀуру.

10Иш-Бошетдин, Саулин балин, учв Израилин паччагь гъахьиган, ягъчӀвур йис яш вуйи, ва дугъу кьюд йисан паччагьвал гъапӀнийи. Амма Ягьудайин насил Давуддихъанди гъабхьнийи. 11Давуд Хеврундиъ ургуд йисна йирхьуб вазли Ягьудайин тухумдин паччагь гъахьнийи[+].


Давуддин ва Саулин тухмарин арайиъ дяви ккебгъувал

12Авнер, Нердин бай, Иш-Бошетдин, Саулин балин, адмийирра хъади, Маханаимдиан дявдиз удучӀвну, Гивон шагьрихьинди гъушнийи. 13Юавди, Церуяйин[*] бали, ва Давуддин адмийири, дявдиз удучӀвну, дурар Гивондин дагрихь къаршуламиш гъапӀнийи. Тмундар дагрин саб гъирагъдихъ дугъужвнийи, хъа мурар – тмунубдихъ. 14Авнери Юавдиз гъапнийи:

– Гъит гужлидарстар жигьилар гъудужври ва ихь улихь кичӀихри.

– Гъит гъудужври, – жаваб тувнийи Юавди.

15Жигьилар гъудужвнийи, ва Вениаминдин наслиан йицӀикьюр Иш-Бошетдихъан, Саулин балхъан, вуйидар ва йицӀикьюр адми Давуддихъан вуйидар ктухнийи. 16Дурарикан гьарсари чаз гъаншарди айир кӀулхъан гъидиснийи, дугъан гъвалаъ чан тур убччвнийи ва дугъахъди сатӀиди дукӀну дахънийи. Ари гьаддиз Гивондиъ думу йишваз Турарин ХутӀил гъапну.

17Думу йигъан гизаф гъизгъин дяви гъабхьнийи, ва Авнерна Израилин эскрар Давуддин адмийири дагъитмиш гъапӀнийи.

18Душваъ Церуяйин шубур байра ади гъахьну – Юав, Авишай ва Асаил. Асаил чюлиъ айи жейранси зарб кайир вуйи[+]. 19Думу Авнерихъ, я гагвлахъинди, я арччлахъинди дугъан шилариан улдудучӀвури, хъергнийи. 20Авнери, кьяляхъ илтӀикӀну, гьерхнийи:

– Му уву вува, Асаил?

– Ав, узу вуза, – жаваб тувнийи дугъу.

21Думуган Авнери дугъаз гъапнийи:

– Арччлахъинди ясана гагвлахъинди илтӀикӀ; эскрарикан сарихъди кичӀих, думу яв хюрч ишри.

Амма Асаил дийийигъди дугъахъ хъергнайи. 22Авнери цӀийикӀултӀан Асаилиз чан гафар текрар гъапӀнийи:

– Узухъ хъергувал дебкк! Уву йивну йикӀуб йиз гьаз ву? Дици гъабшиш, узхьан яв чве Юавдин улариз лигуз фици хьибди?

23Амма Асаили хъергувал дебккрадайи. Думуган Авнери чан жидайин кьаб дугъан фуниъ гьаци абсу, жидайин кьаб дугъан кьялʼан чӀатинди итӀибгъу. Асаил алдаку ва гьадушвʼин гъакӀи. Асаил гъакӀи йишван багахьна хъуркьу гьарсар адми дийигъуйи. 24Амма Юав ва Авишай Авнерихъ хъергнайи, ва ригъ алабхъру вахтна дурар Гиахдин багахь, гивондин буш чюлизди гъябгъру рякъюхъ хъайи Аммах кӀуру тепейихъна хъуркьнийи. 25Вениаминдин наслиан вуйидар Авнерилан илтӀикӀнийи, саб дестейиз уч гъахьнийи, ва дурари жара тепейин кӀакӀниин йишв гъибиснийи.

26Авнери Юавдиз чӀигъ гъапӀнийи:

– Тури гьаргандиз гьадабтӀидин? Аьхир кьутӀкьлиб шлувалин уву гъавриъ ахъурдарва дарш? Яв адмийириз чпин чвйирихъ хъергувал дебккуз уву амур апӀайиз хъана фукьан вахт гъябгъиди?

27Юавди жаваб тувнийи:

– Заануриинди ху апӀурза, эгер уву гьаци гъапундайиш, эскрари чпин чвйирихъ хъергувал гвачӀиндиз давам апӀидийи.

28Юавди кӀарчнаан гъивнийи, ва вари эскрар дийигънийи. Дурар сарун израиларихъ хъергундайи ва дяви гъапӀундайи. 29Вари гьадму йишван Авнер ва дугъан адмийир ярдан дерейиъди гъушнийи. Дурар Ярдан ниркан ктучӀвнийи, гьацӀ йигъандин рякъ ккадапӀнийи ва Маханаимдиз гъафнийи. 30Юав Авнерихъ хъергбахъан кьяляхъ гъафнийи, ва дугъу вари чан адмийир уч гъапӀнийи. Асаилилан савайи, Давуддин йицӀурчӀвурсан эскер гьуркӀрадайи.

31Давуддин гъаравашари Авнерихъди хъайи шубуд варжна йирхьцӀур адми йивну гъакӀнийи. 32Дурари Асаил гъурхнийи ва Вифлеемдиъ чан адашдин гюмбетдиъ кивнийи. Хъа Юав чан адмийирихъди ярхи йишвди рякъюъ гъахьнийи ва акв улубхьру вахтна Хеврундиз хъуркьнийи.

#### 3

1Саулин ва Давуддин[†] тухмарин арайиъ гизаф вахтна дяви гъябгъюрайи. Давуд айибтӀан кьувватлу шулайи, хъа Саулин тухум – хъанара зяиф.


Давуддин баяр

2Хеврундиъ Давуддиз баяр бабкан гъахьну. Дугъан сарпи бай изрееллушив Ахиноамдикан вуйи Амнон;[+]

3кьюрпир Кармилиан вуйи Навалин ачӀни хпир Авигаиликан вуйи Килеав;

шубурпир – Авессалом, Гешурин паччагь Талмайин риш Маахайикан вуйир;[+]

4юкьурпир – Хаггитдикан вуйи Адония;

хьурпир – Авиталайикан вуйи Шефатия;[+]

5йирхьурпир – Давуддин хпир Эглайикан вуйи Итреам.

Дурар Хеврундиъ бабкан гъахьну.


Авнер Давуддин терефназ гъюру

6Саулин тухмин ва Давуддин тухмин арайиъ дявдин вахтна Авнери Саулин тухмиъ чан хусуси йишв мюгькам апӀури гъахьну. 7Саулиз Рицпа кӀуру ашна, Айяйин риш, ади гъахьну. Иш-Бошетди Авнериз гъапнийи:

– Уву йиз адашдин ашнайихъди гьаз дахърава[+]?

8Авнериз Иш-Бошетдин гафарикан гизаф хъял кубчӀвнийи, ва дугъу жаваб тувнийи:

– Узу Ягьудайин терефназ гъуллугъ апӀурайи ху вуйин? Гъи узу яв адаш Саулин тухумдиз, дугъан хизандиз ва дустариз вафалу вуза. Узу уву Давуддиз масу тувундарза. Хъа уву, гьаму дишагьли себеб вуди, узук тахсир киправа! 9Гьаци вуйиган, гъит Заанури узуз ижми жаза гьадабтӀри, эгер РАББИЙИ Давуддиз гаф тувнайиб узу дарапӀиш![+] 10Хъа РАББИЙИН[†] думу гаф гьамциб вуйи: «Узу Саулин тухумдихьан паччагьвал тадабгъидиза Израилиъ ва Дандихъан Беэр-Шевайихъна[†][*] Ягьудайиъ паччагьдин тахтниин Давуд дитдиза».

11Сарун Авнерихъди гаф апӀузкьан Иш-Бошетдин кӀубанвал гьубкӀундайи, гьаз гъапиш дугъаз Авнерихьан гучӀ гъабхьнийи.

12Авнери Давуддиз гьамци пуз чан терефнаан вакилар гьаънийи: «Му жил шлинуб ву? Узухъди йикьрар йитӀ, ва узу увуз яв терефназ вари Израил зигуз кюмек апӀидиза».

13Давудди жаваб тувнийи:

– Ужуйи, узу увухъди йикьрар йитӀурза. Амма узу увкан саб тӀалаб апӀурза: узу рякъюз гъюруган, эгер увухъди Михал, Саулин риш, хъади гъюрдаш, узухьна мягъян[+].

14Хъасин Давудди Саулин бай Иш-Бошетдихьна тӀалаб хьади вакилар – чархачйир[*] гьаънийи: «Варж филистимдин ккадатӀну гъахидарихъ узу узуз гъадагъу йиз хпир Михал ча узуз[*]»[+]. 15Иш-Бошетди амур гъапӀнийи, ва Михал чан жилир Палтиилихьан, Лаишдин балхьан, тадагънийи[+]. 16Амма дугъан жилир кьяляхъди гъушнийи ва, Бахуримдихъна ярхи рякъди дугъан кьяляхъди гъягъюри, ишуйи. Авнери дугъаз гъапнийи:

– Хулаз гъарах!

Ва думу кьяляхъ хътаркнийи. 17Авнери Израилин яшлуйирихъди мясляаьтар гъапӀнийи ва гъапнийи:

– Улихьнаси учвуз Давуд ичв паччагьди дитуз ккундийчвуз. 18Гьамус думу ляхин апӀинай! РАББИЙИ Давуддиз гаф тувну аьхир: «Йиз лукӀ Давуддилантина Йиз Израил халкь Узу филистимариккан ва дидин вари душмнарин хилккан азад апӀидиза».

19Хъана Авнери Вениаминдин наслиан вуйидарихьна чав хусусиди гафар-чӀалар гъапӀнийи. Дидлан кьяляхъ думу Израилиз ва Вениаминдин вари наслиз апӀуз ккундайибдикан варибдикан Давуддиз ктибтуз Хеврундиз гъушнийи. 20Чахъди къар адмира хъади Авнер Давуддихьна Хеврундиз гъафиган, Давудди дугъаз ва дугъан адмийириз дем[*] тешкил гъапӀнийи. 21Авнери Давуддиз гъапнийи:

– Дурари увухъди йикьрар йитӀбан, хъа уву яв кӀваз ккунибдиин варибдиин гьякимвал апӀбан бадали, йиз агъа вуйи паччагьдихьна вари Израил уч апӀбан бадали, кьан дарапӀди гъягъюз ихтияр тув.

Давудди Авнер деетнийи, ва думу ислягьвалиинди гъушнийи.


Авнер йивну йикӀувал

22Гьадму вахтна Давуддин адмийир ва Юав, жара юрдариин алжагъну, чпихьди девлетлу хюрч хьади, гъафнийи. Амма Авнер Давуддихь Хеврундиъ имдайи, гьаз гъапиш Давудди думу деетнийи, ва думу ислягьвалиинди гъушнийи. 23Юав ва дугъахъди вари эскрар гъафиган, дугъакна Авнер, Нердин бай, паччагьдихьна гъюваликан, паччагьди думу деетуваликан ва думу ислягьвалиинди гъягъюваликан гъапнийи.

24Юав паччагьдихьна гъафнийи, ва дугъу гъапнийи:

– Уву фу гъапӀва? Увухьна Авнер гъафну аьхир! Уву думу гьаз деетунва? Гьамус думу гъушну! 25Увуз Авнер, Нердин бай, аьгъявуз аьхир – думу увуз кучӀлар апӀуз ва, уву фу апӀуруш ва уву наана гъягъюруш, вари аьгъю апӀуз гъафну.

26Юав Давуддихьан удучӀвнийи, дугъу Авнер кьяляхъ апӀуз чархачйир гьаъну, ва дурари думу Сирдин гъуйдихъан кьяляхъ гъапӀнийи. Давуддиз дидин гьякьнаан аьгъяди гъабхьундар. 27Авнер Хеврундиз кьяляхъ гъафиган, Юавди думу, сарна-сарди гафар апӀуз ккуниганси, урнарин айитӀинди хъайи йишвазди гьадаънийи. Ва душваъ, чан чве Асаилихъанди, ифдин кьисас алдабгъуз ккунди, Юавди дугъан фуниз гъивнийи, ва Авнер гъакӀнийи[+].


Авнер йивну йикӀувалин Давудди Юавдиз тюгьмет йивуру

28Дидин кьяляхъ, гъабхьибдикан деебхьну, Давудди гъапнийи:

– Узук ва йиз паччагьлугъдик Авнерин, Нердин балин, ифи удубзбан РАББИЙИ улихь аьсрариъра тахсир ктарчук. 29Гъит дугъан ифи удубзбан тахсир Юавдин гардандиъ ва дугъан адашдин тухумдиин ибшри! Гъит Юавдин тухум саб вахтнара чирк айи зиян кайи иццрур ясана гъидкьин уьзур кайир адарди гъудрубзри! Гъит дугъан наслари дишагьлийирин ляхнар апӀри – чухрайихъ деъри, гъит дурар турикк йикӀри, гъит дурари гашʼвал зигри!

30(Чпин чве Асаил Гивондин багахь гъабхьи дявдиъ йивну йикӀувализ лигну, Юавди ва дугъан чве Авишайи Авнер йивну гъакӀнийи.)[+]

31Хъасин Давудди Юавдиз ва дугъахъди хъайи вари адмийириз гъапнийи:

– Учвʼин али палтар чӀяргъяй, яс уьбхбан лишан вуди, ирин палтар алахьай ва Авнерихъ ишай.

Давуд паччагь майит айи сурийихъди учв гъушнийи. 32Дурари Авнер Хеврундиъ накьвдик кивнийи, ва паччагь Авнерин накьвдихъ ягъалди гъишнийи. Вари халкьра ибшуйи. 33Паччагьди Авнерихъ гьамциб ишал гъапӀнийи:

«Авнер мяна адру аьжлиинди дукӀну ккундийинхъа?
34Яв хилар китӀну адайи,
яв ликариин рукьар алахьнадайи.
Уву гъачгъарин хилʼан йикӀруганси гъакӀунва».

Ва вари халкь дугъахъ хъана гъибшнийи.

35Хъасин дурар Давуддихьна гъафнийи, ва дурари думу йигъ имиди хураг ипӀуз инандирмиш апӀуйи, амма Давудди аьгьт гъапӀнийи ва гъапнийи:

– Ригъ алабхъайиз узу уьл ясана фукӀа жараб гъипӀиш, гъит Заанури узуз ижмиди жаза туври!

36Вари халкьдиз думу ляхин гъябкънийи ва дидʼин рази вуйи; паччагьди гъапӀуб, фу вушра, вари халкьдиз кьабул шуйи. 37Гьаци, вари халкьдиз ва вари Израилиз Авнер, Нердин бай, йивну йикӀувалиъ паччагьди саб жюрейииндира иштирак дарапӀувал аьгъю гъабхьнийи. 38Ва паччагьди чан адмийириз гъапнийи:

– Гъи Израилиъ регьбер ва машгьур адми дукӀнайивалин учву гъавриъ адарнучва дарш? 39Ва гъи узу, ччим кадатнайи паччагь вушра, умун вуза, хъа Церуяйин баяр гизаф писдар ву. Гъит РАББИЙИ писвал апӀруриз чан писвализ лигну туври![+]

#### 4


Иш-Бошет йивну йикӀувал

1Саулин[†] бай Иш-Бошетдиз Авнер Хеврундиъ йикӀуваликан гъеебхьиган, дугъан рюгь ктабхънийи, ва вари Израилик гъалабалугъ кабхънийи. 2-3Саулин балин эскрар жара йишвариин алжагъбариз хъади гъягъру кьюр адми айи. Сариз Баана кӀуйи, хъа тмунуриз – Рехав. Дурар Вениаминдин наслиан вуйи Беэрот шагьрин агьали Риммондин баяр вуйи. Беэрот Вениаминдин юрд вуйи, гьаз гъапиш Беэротдин агьалйир Гиттаимдиз гьергну гъушнийи. Дурар гъийин йигъазкьан[*] гьадушваъ яд адмийирди гъузна.

4(Юнатандихъ, Саулин балихъ, кьюбиб ликарра лику бай хъади гъахьну. Изреелиан Сауликан ва Юнатандикан хабар гъюруган, дугъан хьуд йис яш вуди гъабхьну. БицӀириз лигурайи дишагьлийи думу бай хъади гъажаргъну, амма гьаци чкиди гъажаргънуки, бай алдакну ва лику гъахьну. Думу бализ Мефи-Бошет кӀури гъахьну.)[+]

5Гьаци, Беэротдиан вуйи Риммондин баяр Рехав ва Баана Иш-Бошетдин хуларихъна гъушнийи, ва дурар дина йигъандин гизаф мани вахтна, думу лисхъан рягьятвал йивру вахтна даахнайиган, гъафнийи. 6Хуларин урнарихъ дяхин кюдюбхюрайи гъараваш-дишагьли, бизар духьну, даахнайи, ва чвйир Рехав ва Баана аьгъю даршлуганси ктучӀвнийи. 7Дурар хулариъ Иш-Бошет чан ахру хулаъ ахникк дахънайиган учӀвнийи. Йивну ва думу дукӀну, дугъан кӀул алдабтӀну, Риммондин баяр, кӀулра чпихьди гъадабгъну, дурар ярхи йишвди ярдан дерейин рякъюъди гъушнийи. 8Дурари Иш-Бошетдин кӀул Давуддихьна Хеврундиз гъабхнийи ва паччагьдиз гъапнийи:

– Магьа Иш-Бошетдин, Саулин балин, уву уьмрихъ мягьрум апӀуз чалашмиш гъахьи яв душмнин, кӀул. Гъи РАББИЙИ Саулилан ва дугъан наслилан йиз агъа вуйи паччагьдихъанди кьисас алдабгъну.

9Давудди Рехавдиз ва дугъан чве Баанайиз, Беэротдиан вуйи Риммондин баяриз, жаваб тувнийи:

– Узу бедбахтваликкан ккадау РАББИЙИИНДИ ху апӀурза,[+] 10сар адмийи, ужуб хабар гъабхунза кӀуру фикир апӀури, узуз гъапиган: «Саул гъакӀну», узу думу Циклагдиъ гъидисунза ва аьжалин хлиз тувунза. Магьа дугъан хабрихъ дугъаз узу туву пешкеш![+] 11Хъа гьамус, гъачагъари тахсир ктру адми чан хусуси хулаъ ва чан хусуси ахникк йивну дукӀнайиган, узу дугъан ифи учвлан алдабгъидаринхъа ва жил учвхьан азад апӀидаринхъа!

12Давудди чан адмийириз амур гъапӀнийи, ва дурари Риммондин баяр йивну гъакӀнийи. Давуддин адмийири дурарин хилар ктатӀнийи, ликар ккадатӀнийи ва жандкар Хеврундин дагрин багахь дариан гъизигнийи. Хъасин дурари Иш-Бошетдин кӀул гъадабгънийи ва Хеврундиъ Авнерин майит айи гюмбетдиъ кивнийи.

#### 5


Давуд вари Израилин паччагь шулу

1Израилин вари тухмар Хеврундиз Давуддихьна[†] гъафнийи ва гъапнийи:

– Учу – яв йикк ва ифи. 2Улихьдира кмиди, Саул ихь паччагь вуйиган, израилар дявдиз уву гъахуйва. РАББИЙИ увуз гъапну: «Уву Йиз халкь, Израил уьрхидива ва уву Израилин гьюкумдар хьидива»[+].

3Израилин вари гьюрматлу яшлуйир Хеврундиз Давуд паччагьдихьна гъафиган, дугъу дурарихъди Хеврундиъ РАББИЙИН[†] улихь йикьрар гъийитӀу, ва дурари Давуддикан Израилин паччагь хьувалин ччим ктату.

4Учв паччагь гъахьиган, Давуддин сумчӀур йис яш вуйи, ва дугъу ягъчӀвур йисан паччагьвал гъапӀнийи[+]. 5Хеврундиъ дугъу Ягьудайин ургуд йисан ва йирхьуб вазли паччагьвал гъапӀну, хъа Ерусалимдиъ вари Израилин ва Ягьудайин дугъу сумчӀурна шубуд йисан паччагьвал гъапӀну[+].


Давудди Ерусалим бисуру

6Чан адмийирра хъади паччагь Ерусалимдиина душваъ яшамиш шулайи евусеяриз къаршуди гъушнийи:

Евусеяри Давуддиз гъапнийи:

– Уву мушваъ учӀвидарва; уву гьятта бюркьюдарира ва ликударира кьяляхъ хътӀурккиди.

Дурари фикир гъапӀнийи: «Давуддихьан мушваъ учӀвуз хьибдар». 7Амма Давудди Сион гъала гъибиснийи, гьамус дидиз Давуддин Шагьур кӀуру. 8Думу йигъан Давудди гъапну:

– Гъит Давуддин рюгь даккни гьадму «ликударихьна ва бюркьюдарихьна» евусеяриз йиврур гьарсар шид дизигнайи туннеликкан ккудучӀври.

Ари гьаддиз кӀуру: «Бюркьюр ва ликур гъалайиъ учӀвидар».

9Давуд гъалайиъ биналамиш гъахьнийи, ва дидиз Давуддин Шагьур пуз хъюгънийи. Дугъу гъала гургутум мюгькам гъапӀнийи[+]. 10Давуд хъана гужли шулайи, гьаз гъапиш дугъахъди РАББИ Заварин Кьувватарин Аьхюр,[†] хъайи[+].

11Хирамди, Тирдин паччагьди, Давуддихьна вакилар, кедр гьарин хамхрар, хъа гьацира харатчйир ва гъвандин устйир гьаънийи, дурари Давуддиз гъала тикмиш гъапӀнийи[+]. 12РАББИЙИ учв Израилин паччагьди тасдикь ва думу паччагьлугъ Израилин, РАББИЙИН халкь бадали за апӀувалин Давуд гъавриъ ахънийи.


Давуддин жара баяр

13Хеврундиан удучӀвну, Давудди чаз хъана ашнйир гъадагънийи, ва дугъахъ хъана баяр ва шубар гъахьнийи. 14Магьа дугъахъ душваъ гъахьи бицӀидарин ччвурар: Шаммуа, Шовав, Натан, Сулейман, 15Ивхар, Элишуа, Нефег, Яфия, 16Элишама, Элиада ва Элифелет.


Филистимар магълуб хьувал

17Давуд вари Израилин паччагь хьуваликан деебхьну, вари филистимар думу агуз удучӀвнийи, амма Давуд, дидкан аьгъю дубхьну, гъалайиз исина ктучӀвнийи. 18Филистимар Рефаим дерейиз гъафнийи ва душваъ ерлешмиш гъахьнийи[+].

19Давудди РАББИЙИХЬАН гьерхнийи:

– Узу филистимарихъди дявдиз гъягъидикӀан? Дурар Уву йиз хлиз туврива?

РАББИЙИ дугъаз жаваб тувнийи:

– Гъарах, Узу филистимар яв хлиз тувдиза.

20Давуд Баал-Перацимдихъна[†] гъушнийи ва душваъ филистимар дагъитмиш гъапӀнийи. Дугъу гъапи:

– Штун селиси, РАББИЙИ йиз душмнар дагъитмиш гъапӀну.

Гьаддиз думу йишваз Баал-Перацим гъапну.

21Филистимари душваъ чпин бутар[*] дирчнайи, хъа Давудди ва дугъан адмийири дурар гъурху.

22Филистимар хъана гъафнийи ва Рефаим дерейиъ ерлешмиш гъахьнийи. 23Давудди РАББИЙИХЬАН гьерху ва Дугъу жаваб туву:

– Дурариин мушвхъанди маалархьан, хъа дурарин далу терефназди гъарах ва жихрин гьарарин терефнаанди дурариин алархь. 24Увуз жихрин гьарарин кӀакӀариъ ликар алдагъурайибсиб сес гъеебхьубси, дишлади дявдиъ архь, гьаз гъапиш филистимарин кьушум дагъитмиш апӀуз яв улихьди РАББИ гьучӀвна[+].

25Давудди, чаз РАББИЙИ фици амур гъапӀнуш, гьаци гъапӀнийи. Дугъу Гивондиан Гезерихъна рякъюъ вари филистимар дагъитмиш гъапӀнийи.

#### 6


Сундух Ерусалимдиз кьяляхъ хуб

1Давудди[†] цӀийикӀултӀан Израилин сумчӀур агъзур кас ужударсдар эскрар уч гъапӀу. 2Чан уч гъапӀу вари адмийирихъди думу Ягьудайин Баала[†] шагьриан Заанурин[†] сундух[*] хуз гъушу, думу сундух малайикар-херувимариин[*] деънайи Заварин Кьувватарин Аьхюрин[†] ччвурнахъ хъайиб вуйи. 3Тепейиин али Авинадавдин хулаъ айи Заанурин сундух дурари цӀийи аьрабайиъ дивнийи ва гъубхнийи. Уззайи ва Ахиойи, Авинадавдин баяри, Заанурин сундух айи цӀийи аьраба[+] 4хъапӀрайи, ва Ахио сундхин улихьди гъягъюрайи. 5Давудди ва Израилин вари тухмари РАББИЙИН улихь чибхьан шлубкьан шадвал апӀурайи – мяълийир апӀуйи ва арфайиин, лирайиин, дафариин, трещоткйириин ва тарелкйириин мукьмар йивуйи.

6Дурар Нахондин раццахъна хъуркьиган, Уззайи, Заанурин сундух бисбан бадали, хил гьачӀабккнийи, гьаз гъапиш аьрабайикк ккитӀнайи йицарин ликар хъахьнийи. 7Уззайиина РАББИЙИН хъял гъизмиш гъабхьнийи, ва Заанури душвахь дугъаз, гъалатӀ хьпаз лигну, гъиву, ва Узза гьадушвахь, Заанурин сундхихь гъакӀи.

8РАББИЙИН ажугълувал Уззайиина гъюваликан Давуддиз хъял гъафнийи, ва гъийин йигъазкьан думу йишваз Парец-Узза (Уззайиина гъизмиш хьуб) кӀуру.

9Думу йигъан Давуддиз РАББИЙИХЬАН гучӀ гъабхънийи, ва дугъу гъапнийи:

– Узухьна РАББИЙИН сундух фици хуз шулухъа?

10Дугъаз РАББИЙИН сундух чахьна, Давуддин шагьриз, хуз ккунди адайи, ва сундух Гъат шагьриан вуйи Овед-Эдумдин хулаз гъубхнийи. 11РАББИЙИН сундух Гъатдиан вуйи Овед-Эдумдин хулаъ шубуб вазли гъубзнийи, ва РАББИЙИ Овед-Эдум ва дугъан вари хуландар ужувлакк ккаънийи.

12Хъа паччагь Давуддиз гъапнийи:

– РАББИЙИ Овед-Эдумдин хуландар ужувлакк ккаъну ва вари дугъаз айиб Заанурин сундхилантина ву.

Думуган Давуд гъягъюру, ва дугъу Заанурин сундух Овед-Эдумдин хулʼан Давуддин шагьриз шадвалиинди хуру. 13РАББИЙИН сундух хурайидари йирхьуб гам алдагъубси, Давудди йиц ва чагъ дапӀнайи кӀари гъурбан гъапӀнийи. 14Гинбин ирин улгьани[†][*] гьабхънайи Давудди РАББИЙИН улихь чан вари кьувватариинди ялхъвнар апӀурайи. 15Гьамци дугъу ва Израилин вари тухмари, шадвалин гьарйир ва якъран кӀарчариан сесер апӀури, РАББИЙИН сундух гъабхнийи.

16РАББИЙИН сундух Давуддин Шагьриъ убчӀвруган, Михал, Саулин риш, унчӀвхъан лигурайи. РАББИЙИН улихь ергурайи ва ялхъвнар апӀурайи Давуд паччагь гъяркъиган, дугъу думу чан кӀваъ асккан гъапӀу[+].

17Хъа РАББИЙИН сундух гъабхнийи ва Давудди чаз гьязур дапӀнайи чадрикк чан йишвʼин дивнийи. Давудди РАББИЙИЗ вариубгбан ва демдин гъурбнар[*] гъапӀнийи. 18Вариубгбан ва демдин гъурбнар апӀувал ккудубкӀну, дугъу халкь Заварин Кьувватарин Аьхюрин гьюрматназ ужувлакк ккаънийи[+]. 19Хъасин дугъу вари халкьдиз, вари кьадар израилариз – жиларизра, дишагьлийиризра, – хюйкан, кишмишдикан ва хурмайикан дапӀнайи са-саб лаваш тувнийи. Дидин кьяляхъ вари халкь чпин хулариз алдабгънийи.

20Чан хуландар ужувлакк ккауз Давуд хулаз кьяляхъ гъафиган, Михал, Саулин риш, думу къаршуламиш апӀуз удучӀвнийи, ва дугъу гъапнийи:

– Гъи Израилин паччагь, чан гъаравашарин гъараваш дишагьлийирин уларикк, фуж-вуш эдебсуз адмиси, гъяцӀал духьну, фици тафавутлу гъахьнуш!

21Давудди Михализ гъапнийи:

– Думу яв адашдин ясана дугъан тухумдиан фуж-вуш жарарин ерина узуз гьюрмат улупу РАББИЙИН улихь гъабхьиб вуйи. Дугъу узкан Израилин, РАББИЙИН халкьдин гьюкумдар гъапӀну. Узу гьамусдихъантинара РАББИЙИН улихь шадвал апӀидиза[+]. 22Йиз хусуси улариъ узу хъана артухъ лайикьсуз ва хъана артухъ герек дарур хьидиза. Амма уву чибкан кӀурайи думу гъараваш дишагьлийири узуз гьюрмат апӀиди.

23Михализ, Саулин шураз, учв йикӀайизкьан бицӀидар гъахьундайи.

#### 7


Давуддиз Раббийи туву гаф

1Паччагь чан гъалайиъ яшамиш хьуз хъюгъбахъан ва РАББИЙИ дугъаз чан юкьуб терефнаъ айи душмнарихьан архаинвал тувбахъан, 2Давудди[†] Натан пайгъамбриз гъапнийи:

– Лиг, узу кедрйин гакӀвликан дапӀнайи гъалайиъ яшамиш шулаза, хъа Заанурин[†] сундух Чадрикк[*] гъубзна[+].

3Натанди паччагьдиз жаваб тувнийи:

– Гъарах ва яв кӀваъ айиб вари апӀин, гьаз гъапиш РАББИ увухъди хъа.

4Думу йишван Натандихьна РАББИЙИН гаф дуфнади гъабхьну:

5– Гъарах ва йип Йиз лукӀ Давуддиз: «Гьамци кӀура РАББИЙИ: Узу ади хьуз вуйи хал Узуз тикмиш апӀрур уву вунахъа? 6Израилар Египетдиан адау йигъхъанмина гъийин йигъаз Узу хулаъ яшамиш гъахьундарза, хъа пажнаккди ва гирами Чадриккди мина-тина гъягъюри гъахьунза. 7Вари израиларихъди наан лицури гъахьнушра, Узу Йиз Израилин халкь уьбхюз амур гъапӀу регьбрарикан саризкьан гъапнийинхъа: „Учву Узуз кедр гьарин гакӀвлин хал гьаз тикмиш гъапӀундарчва?“»

8Гьаци, Йиз лукӀ Давуддиз йип: «Заварин Кьувватарин Аьхюри[†] гьамци кӀура: уву чӀурариъ марччариз лигурайиган ва хъайивал апӀурайиган, уву Израилин Йиз халкьдин гьюкумдар хьпан бадали, гъадагънийзаву[+]. 9Уву наана гъягъюрушра, Узу увухъди хъайза ва яв улихь вари яв душмнар дагъитмиш гъапӀнийза. Яв ччвур Узу жилин машгьур адмийирин ччвурариз ухшар апӀидиза[+]. 10Йиз халкьдиз, Израилиз, Узу йишв ккабалгидиза ва думу чан хал ади хьуз ва сарун сарира думу инжик дарапӀуз биналамиш апӀидиза. Муганайизси, Йиз халкьдиин, Израилиин,[+] 11Узу судйир деркку вахтнаси, намуссузари сарун дидиз истисмар апӀидар. Узу гьацира увуз яв вари душмнарихьан архаинвал тувидиза.

РАББИЙИ увуз мялум апӀураки, Чав яв хал тасдикь апӀиди. 12Яв йигъар ккудуркӀиган ва уву яв архйирихъди фаракьат гъахьиган, Узу тахтниин яв наслиан вуйир дерккидиза ва дугъан паччагьлугъ мюгькам апӀидиза[+]. 13Дугъу Йиз ччвурназ хал тикмиш апӀиди, ва Узу дугъан паччагьлугъдин тахт гьаргандиз мюгькам апӀидиза[+]. 14Узу дугъаз Адаш хьидиза, ва думу Узуз бай хьиди. Дугъу гунагь шлуб гъапӀиган, Узу дугъаз, адашди бализ маргълихъди йивруганси, жаза тувдиза[+]. 15Амма Узу думу Йиз рягьимдиккан, уву бадали ярхла гъапӀу Саул рягьимдиккан ккадаъганси, ккадаидарза. 16Яв тухум ва яв паччагьлугъ Йиз улихь гьаргандиз мюгькамдар хьиди; яв тахт гьаргандиз мюгькам апӀидиза»[+].

17Натанди Давуддиз му ачухъвалин вари гафар ктитнийи.


Давуддин дюаь

18Думуган Давуд паччагь учӀву, РАББИЙИН улихь деу, ва дугъу гъапи:

– Уву узу гьамкьан за апӀуз фуж ву узу ва фу ву йиз тухум, Агъа вуйи я РАББИ? 19Яв улариъ думу цӀиб вуйиганси, я Заанур, Уву Яв лукӀран тухмин гележегдиканра ктибтунва. Магьа инсандин гьякьнаан яв гъайгъушин, Агъа вуйи я РАББИ.

20Давуддихьан Увуз сарун фу пуз шулу? Увуз Яв лукӀ аьгъявуз аьхир, Агъа вуйи я РАББИ! 21Яв гаф гьякь хьпан бадали ва Яв хушниинди Уву му зурба ляхин гъапӀунва ва думу Яв лукӀраз улупунва.

22Уву фукьан машгьур дарна, Агъа вуйи я РАББИ! Увуз барабар вуйир адар ва увутӀан жара Заанур адар. Учуз ич ибариинди гъеебхьубди варибди гьаци вуйивал субут апӀура. 23Ва фуж ву жилиин ялгъуз чахьна, думу азад апӀбан ва Чан халкь апӀбан бадали, Заанур гъюри гъахьи Яв халкьдиз, Израилиз, барабар? Варидиз Яв ччвур аьгъю хьпан бадали, Уву Египетдиан Яв халкь адаъбиинди ва дидин улгьан жара халкьар ва дурарин бутар утӀурккбиинди зурба ва гучӀ ккапӀру ляхнар гъапӀунва. 24Уву Израиликан гьаргандиз Яв хусуси халкь гъапӀунва, ва Уву, я РАББИ, дидин Заанур гъахьунва.

25Ва гьамус, я РАББИ, я Заанур, гъит Уву Яв лукӀран ва дугъан тухумдин гьякьнаан туву гаф гьаргандиз тасдикь ибшри, ва Уву гаф тувганси апӀин. 26Гъит Яв ччвур даимайиз заан ибшри, инсанари кӀуруганси: «Заварин Кьувватарин Аьхюр – Израилин зиин Заанур!» ва Яв лукӀ Давуддин тухум Яв улихь тасдикь ибшри.

27Я Заварин Кьувватарин Аьхюр, Израилин Заанур, Уву Яв лукӀраз, «Узу увуз тухум ккабалгидиза» дупну, думу ашкар гъапӀунва. Гьаддиз Яв лукӀ Увуз гьаму дюаь апӀуз кӀубан гъахьну. 28Я РАББИ, Уву Заанур вува! Яв гафар гьякь ву, Уву яв лукӀраз гьаму ужʼвал апӀуз гаф тувунва. 29Гъит Увуз Яв лукӀран тухумдиз, думу гьаргандиз Яв улихь хьпан бадали, ужʼвал апӀуз хуш ибшри. Дици Уву, РАББИЙИ, Заанури, гьаци гъапунва, ва Яв лукӀран тухум гьаргандиз Яв ужʼваликан ужʼваликк ибшри!

#### 8


Давуддин гъалибвалар

1Саб кьадар вахтналан Давудди[†] филистимар дагъитмиш гъапӀнийи, дурар мютӀюгъ гъапӀнийи ва филистимарихьан Метег-Гаама тадабгънийи.

2Гьацира Давудди муавар дагъитмиш гъапӀнийи. Дугъу дурар жилиин дахъуз гъитнийи ва тӀурнихъди гъеерцнийи. Гьарсаб кьюб тӀурниндар йивну гъакӀнийи, хъа шубубпи тӀурниндар чӀивиди гъитнийи. Муавитар Давуддиз гьаци мютӀюгъ гъахьнийи, ва дурари дугъаз харж тувуз хъюгънийи.

3Гьацира Давудди Ададезер, Рехувдин бай, Цувайин паччагь, думу Евфрат нирихъ чан гьюкум цӀийи алапӀуз гъягъюрайиган, дагъитмиш гъапнийи[+]. 4Давудди агъзурна ургудварж атлу ва къад агъзур пияда эскер гъидиснийи. Дугъу дявдин аьрабйирикк ккайи вари гьяйвнарин ликарин къуру дамар хътатӀнийи, дурарикан анжагъ варж фургъникк ккитӀру гьяйван гъитнийи.

5Ададезериз, Цувайин паччагьдиз, кюмекназ Дамаскдин арамар гъафиган, Давудди дурарикан къанна кьюд агъзур кас талаф гъапӀнийи. 6Дугъу дамаскдин арамарин паччагьлугъдиъ чан терефнаан аьхюдар дерккнийи, ва арамар дугъаз табигъ гъахьнийи, ва арамари дугъаз харж тувуйи. РАББИЙИ Давуддиз, думу наана гъушишра, гъалибвал тувуйи. 7Давудди Ададезерин гъуллугънаъ айидарин гъизилин гъалхнар гъидиснийи ва дурар Ерусалимдиз гъахнийи[+]. 8Хъа Ададезерин хликк кади гъахьи Тевах ва Беротай шагьрариан Давудди лапра гизаф кемшир гъибиснийи.

9Тойиз, Хаматдин паччагьдиз, Давудди Ададезерин вари кьушум дагъитмиш апӀбакан гъеебхьиган, 10дугъу Давуд паччагьдихьна чан бай Юрам дугъаз салам тувуз ва думу чав дяви гъабхури гъахьи Ададезериин гъалибвалихъди мубарак апӀуз гьаънийи. Юрамди чахьди арснан, гъизилин ва кемшрин шейʼар гъахнийи.

11Давуд паччагьди гьаму шейʼарра чав мютӀюгъ гъапӀу вари халкьарихьан –[+] 12эдумарихьан ва муаварихьан, амалекарихьан, аммунарихьан, филистимарихьан – гъибису арснахъди ва гъизилихъди сатӀиди РАББИЙИЗ бахш гъапӀнийи. Гьацира дугъу Ададезерихьан, Цувайин паччагьдихьан, Рехувдин балхьан, гъибису хюрчра бахш гъапӀнийи.

13Давуд Кьилан дерейиъ йицӀимиржид агъзур эдумжви йивну йикӀбахъан адлу гъахьнийи[+]. 14Дугъу вари Эдумдиъ чан терефнаан аьхюдар дерккнийи, ва вари эдумитар дугъаз табигъ гъахьнийи. РАББИЙИ Давуддиз, думу наана гъушишра, гъалибвал тувуйи[+].


Давуддин гъуллугънаъ айидар

15[•]Давудди, чан вари халкьдин диван апӀури, вари Израилин дугъривалиинди паччагьвал гъапӀну[+]. 16Юав, Церуяйин бай, кьушмин аьхюр вуйи; Югьушафат, Ахилуддин бай, тарих бикӀрур вуйи;[+] 17Цадук, Ахитувдин бай, ва Ахимелех, Авиатарин бай, Заанурин[†] гъуллугъчйир вуйи; Серая бикӀрур вуйи;[+] 18Беная, Югьудайин бай, керетарин ва пелетарин[*] кӀулʼин алийи; хъа Давуддин баяр Заанурин гъуллугъчйир вуйи[+].

#### 9


Мефи-Бошетдихьна вуйи Давуддин ужʼвал

1Давудди[†] гьерху:

– Саулин тухумдикан фужкӀа чӀивиди гъузнайин? Юнатандихьна вуйи гьюрматназ лигну, дугъаз ужʼвал апӀуз ккундузуз[+].

2Саулин тухумдихъ Цива ччвур али сар гъараваш хъади гъахьнийи. Дугъаз Давуддихьна дих апӀуру, ва паччагьди дугъхьан гьерху:

– Уву Цива вуна?

– Яв гъуллугънаъ хьуз шад вуза, – жаваб туву дугъу[+].

3Паччагьди гьерху:

– Саулин тухумдиъ фужкӀа чӀивир имийин? Заанурин[†] гьюрматназ дугъаз ужʼвал апӀуз ккундузуз.

Цивайи паччагьдиз жаваб туву:

– Гьеле Юнатандин бай ими. Думу кьюбиб ликарра ликур ву[+].

4– Думу наан а? – гьерху паччагьди.

Цивайи жаваб туву:

– Думу Ло-Девариъ Аммиилин бай Махирин хулаъ а[+].

5Давуд паччагьди Ло-Девариан Махирин, Аммиилин балин, хулʼан думу хуз гьау.

6Мефи-Бошет, Юнатандин бай, Саулин худул, Давуддихьна гъафиган, дугъу паччагьдиз, аьхю гьюрматнан лишан вуди, икрам гъапӀнийи. Давудди кӀуру:

– Мефи-Бошет!

– Узу яв гъараваш вуза, – жаваб туву дугъу[+].

7– ГучӀ мапӀан, – кӀуру дугъаз Давудди, – гьаз гъапиш яв адаш Юнатандин гьюрматназ узу увуз мажбур вуди ужʼвал апӀидиза. Узу увухьна яв аба Саулин вуди гъабхьи вари жил кьяляхъ апӀидиза, ва уву гьарган йиз суфрайихъ уьл ипӀидива.

8Мефи-Бошетди икрам гъапӀу ва гъапи:

– Гьамциб дубкӀнайи хуйиз уву фикир тувуз фуж ву узу, фуж ву яв гъараваш?

9Паччагьди Саулин гъараваш Цивайиз дих гъапӀу ва дугъаз гъапи:

– Яв агъайин худлиз Саулихъ ва дугъан тухумдихъ хъади гъабхьиб вари тувунза. 10Уву яв баярихъди ва гъаравашарихъди, яв агъайин худлиз ипӀруб ади хьпан бадали, дугъаз жил тартиб апӀуз ва бегьер уч апӀуз буржлу вува. Хъа Мефи-Бошетди, яв агъайин худли, гьарган йиз суфрайихъ уьл ипӀиди.

(Цивайихъ йицӀихьур бай ва къар гъараваш хъайи.)[+] 11Цивайи паччагьдиз гъапи:

– Йиз агъа вуйи паччагьди чан гъаравашдиз амур гъапӀуб вари яв гъаравашди тамам апӀиди.

Ва Мефи-Бошетди, паччагьдин балиси, Давуддин суфрайихъ уьл ипӀури гъахьну.

12Мефи-Бошетдиз Миха ччвур али бицӀи бай ади гъахьну. Цивайин хулаъ айидар вари Мефи-Бошетдин гъаравашар вуди гъахьну. 13Мефи-Бошет Ерусалимдиъ яшамиш шули гъахьну, гьаз гъапиш дугъу гьарган паччагьдин суфрайихъ уьл ипӀуйи. Думу кьюбиб ликарра ликур вуйи.

#### 10


Аммунариин ва арамариин гъалибвал

1Саб кьадар вахт гъябгъбахъан аммунарин паччагь кечмиш шулу, дугъан ерина паччагь дугъан бай Ханун шулу[+]. 2Давудди[†] фикир гъапӀу: «Узу Ханундиз, Нахашдин бализ, узуз дугъан адашди гьюрмат апӀури гъашиси, гьюрмат апӀидиза».

Ва Давудди Ханундихьна, дугъан адаш кечмиш хьпан теклиф капӀбан бадали, чан гъаравашар гьаънийи. Давуддин адмийир аммунарин жилариина гъафиган, 3аммунарин регьбрари чпин агъа Ханундиз кӀуру:

– Давудди гьаму адмийир увухьна яв адашдин гьюрматназ теклифар кауз гьаъна кӀуру фикир апӀурашалва яраб? Давудди дурар увухьна шагьриз лигуз, думу ахтармиш апӀуз ва хъасин шагьур дабгъуз гьаънайидар даринхъа?

4Ханунди Давуддин адмийир гъидиснийи, дурарин мужрийир гьацӀ машнаккан ккадаънийи ва, дурарин палтар гьацӀаз, юкьвнахъна, ккадатӀну, дурар кьяляхъ гьаънийи.

5Дидин гьякьнаан Давуддиз ктибтиган, дугъу дурарин улихьна адмийир гьаънийи, гьаз гъапиш дурар яманди биябур дапӀнайи. Паччагьди гъапнийи:

– Ичв мужрийир ярхи хьайизкьан Ерихондиъ гъузай, хъасин кьяляхъ гъачай.

6Давуддиз чиб дяркънукьан даккнидар хьувалин гъавриъ гъахьиган, аммунари Арам-Бет-Рехувдиан ва Арам-Цувдиан къад агъзур пияда эскер, хъа гьацира агъзур адми хъади Маахдин паччагь ва хъана йицӀикьюд агъзур адми Тувдиан чпихъанди дяви апӀуз пулихъ гъидиснийи[+].

7Дидкан гъеебхьиган, Давудди, вари ужударсдар кьушмарра хъади, Юав дурарихъди дяви апӀуз гьаънийи. 8Аммунар удучӀвнийи ва шагьрин урнарин улихь дяви апӀру къайдайиинди ерлешмиш гъахьнийи, хъа Цувдиан ва Рехувдиан вуйи арамарна Тувдиан ва Маахдиан вуйи адмийир жаради ачухъ чюлиъ дийигънийи.

9Чаз улгьандира, кьялхъяндира дяви апӀуб алабхърувал гъябкъиган, Юавди Израилин ужударсдар эскрар гъядягънийи ва дурар арамариз къаршуди дерккнийи.

10Имбу адмийир дугъу чан чве Авишайин хликкна тувнийи, ва Авишайи дурар аммунариз къаршуди дерккнийи. 11Юавди гъапнийи:

– Эгер арамари узу ккагъуз хъюгъиш, уву узуз кюмекназ гъидива, хъа аммунари уву ккагъуз хъюгъиш, узу увуз кюмекназ гъидиза.

12Кьягьял йихь! Ихь халкьдихъанди ва ихь Заанурин[†] шагьрарихъанди дирбашди дяви апӀидихьа, гъит РАББИЙИ Чаз ккуниганси апӀри![+]

13Гьаму гафар апӀбахъан Юав чан эскрар хъади арамарихъди дявдиъ учӀву, ва арамар дугъан улгьан гьергуз хъюгъю. 14Аммунариз арамарар гьерграйивал гъябкъиган, дурарра Авишайихьан гьергуз хъюгъю ва шагьриз кьяляхъ гъизигу. Хъа Юав арамарихъди дявдиан кьяляхъ хътарку ва Ерусалимдиз гъафи.

15Чиб израилари дагъитмиш гъапӀуб дябкъну, арамар вари уч гъахьнийи. 16Ададезери Евфрат нирин тму терефнаъ яшамиш шулайи арамариз дих апӀуз гьаънийи. Дурар Хеламдиз Ададезерин кьушмин аьхюр Шовах кӀули ади гъафнийи[+].

17Дидин гьякьнаан Давуддиз хабар дебккиган, дугъу вари Израил уч гъапӀнийи, думу Ярдан ниркан ктучӀвнийи ва Хеламдихьна гъафнийи. Арамар, Давуд къаршуламиш апӀбан бадали, дявдин къайдайиинди ерлешмиш гъахьнийи ва дугъахъди дявдиъ учӀвнийи. 18Амма дурар Израилихьан гьергу, ва Давудди дурарикан ургудварж аьрабйириъ айидар ва ягъчӀвур агъзур атлуйир тӀанкь гъапӀу. Гьацира дугъу Шовахдиз, дурарин кьушмин аьхюриз, гъиву, думу йикӀуру. 19Израили чиб дагъитмиш апӀувал дябкъну, Ададезерин хликк ккайи вари паччгьари израиларихъди мясляаьт гъийибтӀу, ва дурариз мютӀюгъ гъахьи.

Дидхъантина аммунариз кюмек апӀуз арамариз гучӀури гъабхьну.

#### 11


Давуд ва Батшева

1Хьадукра, вари паччгьар дявдиз гъягъруган, Давудди[†] Юав, кьушмин вари аьхюдар ва вари израил кьушум хъади, дявдиз гьау, ва дурари аммунар дагъитмиш гъапӀу ва дурарин кӀулин шагьур Равва кьялаъ тӀапӀу. Хъа Давуд Ерусалимдиъ гъузнайи[+].

2Саб ражну хябяхъган, ахниккан гъудужвну, Давуд чан гъалайин гъваин лицури шулу. Гъваълан дугъаз чан жан жибкӀурайи дишагьли рякъюру. Дишагьли гизаф уччвур вуйи, 3ва Давудди, думу фуж вуш, аьгъю апӀуз гьаънийи. Гьаури кӀуру:

– Думу Батшева, Элиамдин риш ва хеттжви Урияйин хпир, ву[+].

4Думуган Давудди Батшева хъади гъюз адмийир гьау. Думу дугъахьна хъади гъафнийи, ва Давуд думу дишагьлийихъди дахънийи. (Думу палтарикан хьубхъан гьаци марцц духьну имийи.) Хъасин дишагьли чпин хулаз кьяляхъ хътаркнийи. 5Думу дишагьли гъагъдиъ шулу, ва дугъу Давуддиз пуз гьаънийи:

– Узу гъагъдиъ аза.

6Думуган Давудди Юавдиз амур хътапӀнийи:

– Узухьна хеттжви Урия гьаъ.

Юавди думу Давуддихьна гьаънийи. 7Урия чахьна гъафиган, Давудди Юавдикан, эскрарикан ва дявдин гидишатдикан гьерхбар гъапӀнийи. 8Хъасин Давудди Урияйиз гъапнийи:

– Ичв хулаз гъарах ва рягьятвал гъадабгъ.

Урия паччагьдин гъалайиан удучӀвуру, хъа дугъан кьяляхъди гъаравашди паччагьдин пешкеш хуру. 9Амма Урия чан агъайин вари гъаравашарихъди сатӀиди гъалайиъ учӀврушвахь ахуз дахънийи ва чан хулаз гъушундайи. 10Давуддиз «Урия хулаз гъушундар» гъапиган, дугъу Урияйиз кӀуру:

– Уву рякъюъди дуфнайир дарнахъа? Гьаз хулаз гъушундарва?

11Урияйи Давуддиз кӀуру:

– РАББИЙИН[†] сундух, Израил ва Ягьуда чадрарикк кка, хъа йиз агъа Юав ва йиз агъайин вари адмийир ачухъ хутӀлиъ а. Узхьан ипӀбан, убхъбан ва йиз хпирихъди дахъбан бадали хулаз гъягъюз фици шулухъа? Яв уьмриинди ху апӀурза: узу дициб апӀидарза!

12Думуган Давудди дугъаз кӀуру:

– Гъира гьамушвахь гъуз, хъа закур уву кьяляхъ гьаъдиза.

Урия думу йигъанра ва хъайигъанра Ерусалимдиъ гъузнийи.

13Давуддин теклифниинди дугъу паччагьдихъди ипӀури ва убхъури гъахьну, ва Давудди думу бегьемди пиян апӀуру. Амма хябяхъган, чан агъайин гъаравашарихъди чан ахникк дахъбан бадали, Урия удучӀвуру; амма думу хулаз гъушундайи.

14ГвачӀнинган Давудди Юавдиз кагъаз гъибикӀнийи ва думу Урияйихьди хътапӀнийи[+]. 15Кагъзиъ дибикӀнади гъабхьну: «Наан варитӀан гъизгъин женг шулуш, гьадушвахь Урия деркк ва, думу йикӀбан бадали, дугъхьан кьяляхъ зигай».

16Юавди шагьур кьялаъ апӀиган, дугъу Урия наан, чаз аьгъюбдиинди, шагьур уьбхюрайи гужлидарсдар эскрар хьаш, гьадушвахь дерккру. 17Шагьристнар шагьриан удучӀвиган ва Юавдихъди дявдиъ учӀвиган, Давуддин кьушмиан бязи эскрар женгнаъ йикӀуру; хеттжви Урияра йивну йикӀуру. 18Юавди, Давуддиз дявдикан хъайи-хъайибси хабар дебккбан бадали, 19фу дупну ккундуш, чархачийиз[†] улупуру:

– Уву паччагьдиз дявдикан гьаму хабрар ктитувал ккудубкӀиган, 20паччагьдик хъял кубчӀвуз, ва дугъу увхьан гьерхуз мумкин ву: «Дяви апӀуз учву шагьриз думукьан багахь гьаз гъахьунчва? Цаларилан дурари чӀимрар йивруб учвуз аьгъдайинчвузхъа? 21Авимелех, Ерубаалин бай, шли йивну гъакӀнийи? Цаллан дугъʼинди рягъярин швур ипур дишагьли дайин, ва думу Тевецдиъ гъакӀундайин? Учву цализ дицикьан багахь гьаз гъахьунчва?» Эгер увхьан гьаци гьерхиш, дугъаз йип: «Хъа гьацира яв гъараваш хеттжви Урияра гъакӀну».

22Чархачи рякъюъ учӀву, ва дугъу, хъуркьиган, Юавди гъапиб вари Давуддикна кӀуру. 23Чархачийи Давуддиз гъапнийи:

– Думу адмийир учʼин алархьнийи ва ачухъ хутӀлиз удучӀвнийи, амма учу дурар шагьрин урнарихъна кьяляхъ хъуржнийча. 24ЧӀимрар хьайидари яв гъаравашариз цаллан йивуйи, ва паччагьдин гъаравашарикан бязидар гъакӀнийи. Яв гъараваш Урияра гъакӀну.

25Давудди чархачийиз кӀуру:

– Юавдиз гьамци йип: «Гъит му ляхни уву пашман дарапӀри; тури гагь сариз, гагь тмунуриз йивуру. Шагьриз къаршуди кьувватар уч апӀин ва думу рабгъ». Юавдик рюгь капӀбан бадали, гьаци йип.

26Урияйин хпириз чан жилир йикӀуваликан гъеебхьиган, дугъу жилирихъ ишлар гъапӀнийи. 27Яс уьбхбан вахт улдубчӀвиган, Давудди Батшева чаз хпирди хуз гьаънийи, думу дугъан хпир гъахьнийи, ва Батшевайи паччагьдиз бай гъахнийи. Амма Давудди гъапӀу ляхин РАББИЙИЗ кьабул шлуб дайи.

#### 12


Натан пайгъамбри Давуд тӀанкьид апӀуру

1РАББИЙИ Давуддихьна[†] Натан гьау. Думу дугъахьна гъафи ва гъапи:

– Саб шагьриъ кьюр адми ади гъахьну, сар – девлетлур, сар – касибур[+]. 2Девлетлуйиз лап гизаф чарвйир ва малар ади гъахьну, 3хъа касибриз, чав масу гъадабгъу саб бицӀи марччтӀан савайи, фукӀа ади гъабхьундар. Дугъу дидин гъайгъу зигури гъахьну, ва думу дугъан бицӀидарихъди сатӀиди аьхю апӀуру. Чарвайи дугъан захʼан ипӀури, дугъан гъабраан шид убхъури, ва думу гьятта дугъан багахь дабхъну абхури гъабхьну. Думу касибриз шурак гьисаб вуйи.

4Девлетлуйихьна юлчи гъюру, хъа девлетлуйиз чахьна дуфнайи юлчийиз хураг гьязур апӀуз чан чарвйиригъян ва маларигъян фукӀа гъядябгъюз гьяйиф шулу. Дидин ерина дугъу касибрин бицӀи марчч бисуру ва дидкан чахьна дуфнайи юлчийиз хураг гьязур апӀуру.

5Давуддиз думу касдикан гизаф яманди хъял гъюру, ва дугъу Натандиз кӀуру:

– РАББИЙИИНДИ ху апӀурза: думу ляхин гъапӀу адми аьжализ лайикь ву! 6Дугъу бицӀи марччлихъ юкьубди кьимат тувну ккунду, гьаз гъапиш дугъу думу ляхин жарарин язухъвал адарди гъапӀну.

7Думуган Натанди Давуддиз гъапи:

– Думу адми уву вува! РАББИЙИ, Израилин Заанури, фу кӀураш, магьа: «Узу увкан Израилин паччагь вуди ччим ктатунза ва уву Саулихьан къутармиш гъапӀунза[+]. 8Узу увуз яв агъайин тухум ва яв хабаз яв агъайин хпар тувунза. Узу увуз Израилин ва Ягьудайин насил тувунза. Ва гьамрар вари лапра цӀиб вуйиш, Узу увуз хъана артухъди тувидийза. 9Хъа уву РАББИЙИН[†] гаф Дугъан уларикк писвал апӀбиинди гьаз ликрикк ккивунва? Уву хеттжви Урия туриккна гьаунва ва дугъан хпир увуз хпирди гъадагъунва. Уву думу аммунарин турихъди йивну гъакӀунва. 10Гьаддиз яв тухумдилан тур кам хьибдар, гьаз гъапиш уву Узу гьяспикк ккаундарва ва увуз хпирди хеттжви Урияйин хпир гъадагъунва».

11Гьамци кӀура РАББИЙИ: «Узу увʼин яв тухумдиан бала алапӀидиза. Яв уларикк Узу яв хпар гъадагъидиза ва жарариз тувидиза, ва думу яв хпарихъди дидкан варидиз аьгъю шлуганси даахну дахъди[+]. 12Уву думу ляхин жиниди гъапӀунва, хъа Узу думу ляхин вари Израилин улихь ва дидкан варидиз аьгъю шлуганси апӀидиза».

13Ва Давудди Натандиз гъапи:

– Узу РАББИЙИЗ къаршу гунагь гъапӀунза.

Натанди жаваб туву:

– Ва РАББИЙИ яв думу гунагьдилан хил алдабгъну. Уву йикӀидарву[+]. 14Амма, думу ляхин дапӀну, уву РАББИ асуллагь гьясппикк ккадрувал улупунва, гьаддиз увуз гъахьи бай кечмиш хьиди.


Давуддин балин аьжал

15Дидин кьяляхъ Натан чан хулаз гъушну. Давуддиз Урияйин хпири гъахи бицӀириз РАББИЙИ гъиву, ва думу иццру гъахьнийи. 16Давуд бицӀирин гьякьнаан Заануриз ккарагнийи. Паччагьди ушвар дисуйи ва йишвар чан хулаъ жилиин дахъну адауйи[+]. 17Дугъан тухмин гьюрматлу яшлуйир, думу жилилан за апӀуз чарйир апӀури, дугъан багахь дийигъуйи, амма думу дурарихъ хъпехъурдайи, ва дугъу дурарихъди саб жюрейинра хураг ипӀурдайи.

18Ургудпи йигъан бицӀир кечмиш гъахьну. Давуддин гъаравашариз бицӀир кечмиш хьуваликан дугъакна пуз гучӀуйи, гьаз гъапиш дурари фикир апӀуйи: «БицӀир гьеле чӀивиди имиди, ухьу Давуддихъди гафар апӀуйхьа, амма думу ухьухъ хъпехъурдайи. БицӀир кечмиш хьуваликан дугъаз фици пидихъа? Дугъу чав чаз фу-вуш апӀуз мумкин ву».

19Давуддиз чан гъаравашари кушкушар апӀурайивал гъябкънийи, ва бицӀир кечмиш хьувалин думу гъавриъ ахънийи.

– Кечмиш гъахьнийин бицӀир? – гьерху дугъу.

– Ав, – жаваб туву дурари, – кечмиш гъахьну.

20Думуган Давуд жилилан гъудужвнийи. ДижикӀну, ицци ниъ хъайи ччимар кадатну ва палтар гьюдюхну, думу РАББИЙИН Хулаз гъушу, дугъу ибадат гъапӀу. Хъасин думу чан хулаз гъафи, ва дугъан амриинди дугъаз хураг гьиву, ва дугъу хураг гъипӀу.

21Гъаравашари паччагьдихьан гьерхнийи:

– Уву мици гьаз апӀурава? БицӀир чӀивиди имиди, уву ушвар дисуйва ва ишуйва; гьамус бицӀир кечмиш духьна, хъа уву гъудужвунва ва хураг ипӀурава!

22Дугъу жаваб тувнийи:

– БицӀир чӀивиди имиди, узу ушвар дисуйза ва ишуйза. Узу фикир апӀуйза: «Шлиз аьгъя? Белки, РАББИ узухьна рягьимлу шул, ва бицӀир чӀивиди гъузур»[+]. 23Хъа гьамус думу кечмиш духьна, хъа узу ушвар гьаз дисурухъа? Узхьан думу кьяляхъ апӀуз шулинхъа? Узу дугъахьна гъягъиди, хъа думу узухьна кьяляхъ гъидар.


Сулейман бабкан хьувал

24Хъасин Давудди чан хпир Батшева ккаарцнийи, дугъахьна гъушнийи ва дугъахъди дахънийи. Дугъак бицӀир киршнийи, ва дугъу бицӀир гъахнийи. Давудди дугъʼин Сулейман ччвур иливнийи. РАББИЙИЗ думу ккун гъахьнийи, 25ва Дугъу пайгъамбар Натан РАББИЙИН амриинди паччагьди дугъʼин Едидия (РАББИЙИЗ кьабулди вуйир) ччвур иливуз гьаънийи.


Давудди Равва гъадабгъувал

26Гьадму вахтна Юавди аммунарин меркез Раввайиз къаршуди дяви гъабхурайи ва дурарин паччагьдин гъала айи шагьур гъадабгънийи. 27Юавди Давуддихьна гьамциб хабар хьади хабарчйир гьаънийи:

– Узу Раввайихъди дяви гъапӀунза ва дидин штун тадарук гъибисунза. 28Гьаци, имбу эскрар уч апӀин, шагьур кьялаъ апӀ ва думу бис. Дархьиш, узу думу бисурза, ва думу бисувал йиз ччвурнахъ хьибди.

29Давудди вари кьушум уч гъапӀнийи, думу Раввайиина гъушнийи, дяви дапӀну, думу гъибиснийи. 30Давудди дурарин паччагьдин кӀуллан гъизилин таж алдабгънийи, таждиъ саб талант[*] гъагъ айи ва думу багьалу гъванарихъди дабалгнайи, ва Давудди думу чан кӀулʼин улубкӀнийи. Гьацира дугъу шагьриъ зурба хюрч гъибиснийи. 31Дугъу душваъ айи агьалйир адаънийи, дурар дурхнарихъди, рукьан газйирихъди ва екӀварихъди лихуз, хъа гьацира кирпичар гьязур апӀуз мажбур гъапӀнийи. Дугъу аммунарин вари шагьрариъ гьациб ляхин гъапӀнийи. Дидхъан Давуд чан вари кьушмихъди Ерусалимдиз кьяляхъ гъафнийи.

#### 13


Тамариз аьр тувувал

1Саб кьадар вахтналан Давуддин[†] бай Амнондин Тамар кӀуру гюзел шурʼин, Давуддин бай Авессаломдин чуччʼин, юкӀв улубкьуру. 2Амнонди гьаци аьзаб зигуйики, чан дархи чи Тамар себеб вуди иццру гъахьнийи, гьаз гъапиш думу ришди имийи, ва Амнондиз дугъахъди фукӀа апӀуз даршлубси гьугъубжвуйи.

3Амнондихъ Юнадав ччвур али дуст хъайи, думу Шимайин, Давуддин чвуччвун, бай вуйи. Юнадав гизаф аьмалдар вуйи[+]. 4Дугъу Амнондихьан гьерхнийи:

– Уву, паччагьдин бай, йигълан-йигъаз гьаз ипни шулава? Узукна пидарнахъа?

Амнонди дугъаз гъапнийи:

– Узуз Тамар, йиз чве Авессаломдин чи, ккун духьназуз.

5– Ахникк дахъ ва уву иццурайирси улуп, – гъапнийи Юнадавди. – Увʼин улуркьуз яв адаш гъафиган, дугъаз йип: «Гъит йиз чи Тамар узухьна гъюри ва узуз фукӀа ипӀруб туври. Узуз думу рякъюри ва дугъан хилариан ипӀбан бадали, гъит дугъу хураг йиз уларикк гьязур апӀри».

6Амнон, иццурайиганси учв улупури, ахникк дахънийи. Чаин улуркьуз паччагь гъафиган, Амнонди гъапнийи:

– Гъит йиз чи Тамар узухьна гъюри ва, узхьан дугъан хилариан ипӀуз хьпан бадали, дугъу йиз уларикк кьюб лаваш гьязур апӀри.

7Давудди Тамариз гьамци пуз гъалайиз гьаънийи:

– Яв чве Амнондин хулаз гъарах ва дугъаз ипӀруб гьязур апӀин.

8Тамар чан чве Амнондин думу ахникк дахънайи хулаз гъягъюру. Тамари хямир ктӀибшуру, дугъан уларикк лавшар аркӀуру ва дурар уржуру. 9Хъасин дугъу, ягълачайиъди духну, дугъан улихь лавшар дивру, амма Амнон ипӀуз рази гъахьундайи.

– Гъит вари мушвʼан удучӀври, – кӀуру Амнонди.

Ва вари удучӀву. 10Думуган Амнонди Тамариз кӀуру:

– Яв хилариан узхьан ипӀуз хьпан бадали, хураг узухьна узу дахъру хулаз, абкъин.

Тамар, чав гьязур гъапӀу лавшар гъадагъну, дурар чан чве Амнон дахъру хулаз хьади гъюру. 11Амма дугъу дурар Амнондин улихьна, дугъу дурар итӀбан бадали, гъахиган, Амнонди думу гъидису ва гъапи:

– Чи, гъач, узухъди дахъ!

12– Ваъ, чве! – гъапи Тамари дугъаз. – Узу мажбур мапӀан. Израилиъ дициб ляхин апӀуз хай шулдар! Мициб деллувал мапӀан![+] 13Хъа узу йиз аьйибнакан фу апӀиди? Уву Израилиъ гьясппикк ккадраърударикан сар хьидива аьхир. Миннат вуйиз увкан, паччагьдихъди гафар-чӀалар апӀин; узу увуз швушвди тувбаз думу къаршу хьидар[*].

14Амма думу Тамарихъ хъпехъундайи, учв гужлир вуди хьпаз лигну, дугъаз аьр тувнийи. 15Дидин кьяляхъ Амнондиз думу яманди даккун гъахьнийи. Мугагьназ ккунигантӀан гужалди даккун гъахьнийи дугъаз думу.

Амнонди дугъаз гъапи:

– Гъудужв ва гьамлин дургин йихь!

16– Ваъ! – гъапи Тамари дугъаз. – Узу дургин апӀувал – му узуз уву гьамусди гъапӀубтӀан артухъди аьхю писвал ву.

Амма Амнон дугъахъ хъпехъурадайи. 17Дугъу чаз гъуллугъ апӀурайи жигьилиз дих гъапӀу ва гъапи:

– Гьаму мушвʼан дургин апӀин ва дугъан кьяляхъди раккин хъябкь!

18Ва гъаравашди думу адау ва дугъан кьяляхъди раккин хъябкью. Тамариин думу вахтна паччагьдин жилирихь хьтру шубари алабхьру гизаф багьади дабалгнайи палат алийи. 19Тамари дерднаан чан кӀулʼин бишируг алабхьу ва чан девлетлу палат гъячӀябгъю. Дугъу кӀул хиларигъ гъибису, ва, яманди ишури, думу душвхьан дургин гъахьи. 20Чан чве Авессаломди дугъаз гъапнийи:

– Увухъди яв чве Амнон гъахьнийин? Хъа гьамус, чи, ккебехъ; думу яв чве ву. Дидин гьякьнаан дердер мизиган, узу лигидиза.

Ва Тамар чан чве Авессаломдин хулаъ, гъирагъдиан сарихъдира гаф-чӀал дарапӀди, яшамиш шули гъахьнийи.

21Гьамдикан варибдикан Давуд паччагьдиз гъеебхьиган, дугъак яманди хъял кубчӀвну, амма дугъу Амнондиз жаза тувундайи, гьаз гъапиш чан сарпи велед вуйи Амнон паччагьдиз гизаф ккундийи. 22Авессаломди Амнондиз саб гафра гъапундайи, я харжибра, я ужубра; дугъаз думу дяркънукьан ккундайи, гьаз гъапиш дугъу Авессаломдин чи Тамар аьйибнакк ккаънийи.


Авессаломди Амнон йивну йикӀуру

23Кьюд йислан, Ефраимдин багахь хьайи Баал-Хацориъ[†] Авессаломдин чарвйир ултӀукъурайиган, Авессаломди дина паччагьдин вари баяриз теклиф гъапӀнийи. 24Авессаломди, паччагьдихьна дуфну, гъапнийи:

– Яв гъаравашдин чарвйир ултӀукъура. Паччагь ва дугъан гъуллугънаъ айидар узухъди гъидийкӀан?

25– Ваъ, йиз бай, – жаваб тувнийи паччагьди. – Увуз гъагъиди алалабхъбан бадали, учу вари гъидарча.

Дугъкан Авессаломди гизаф ккун апӀури гъахьнушра, дугъу гъягъбакк кӀул ккивундайи, амма дугъаз думу ляхин апӀуз чан разивал тувнийи. 26Думуган Авессаломди гъапнийи:

– Уву ваъ кӀураш, учухъди йиз чве Амнондиз гъюз ихтияр тув.

Паччагьди дугъхьан гьерхнийи:

– Дугъан увухъди душну гьаз ву?

27Амма Авессаломди дугъкан гизаф ккун гъапӀнийи, ва паччагьди дугъахъди Амнон ва имбу вари чан баяр деетнийи. Авессаломди паччагьдин дем[*] гьязур гъапӀнийи.

28Авессаломди чан адмийириз амур гъапӀнийи:

– Лигай, Амнон чяхирикан кефлу гъахьиган ва узу учвуз «Амнондиз йивай» гъапиган, думу йивну йикӀай. ГучӀ мапӀанай. Мициб амур учвуз туврайир узу учв даринхъа? Дирбаш ва кӀубан йихьай!

29Ва Авессаломдин адмийири Авессаломдин амур тамам гъапӀнийи – дурари Амнон йивну гъакӀнийи. Хъа паччагьдин вари баяр гъудужвнийи ва, чпин гъятрариин элеъну, гьергнийи. 30Дурар рякъюъ имиди, Давуддихьна хабар гъафнийи: «Авессаломди паччагьдин вари баяриз гъивну; дурарикан саркьан имдар».

31Паччагь гъудужвнийи, яснан лишан вуди, дугъу чаин али палтар гъячӀяргънийи ва жилиина ккадаркнийи, паччагьдин багахь дийигънайи вари гъаравашарира чпин палтар гъячӀяргънийи[+].

32Амма Юнадавди, Давуддин чве Шимайин бали, гъапнийи:

– Гъит йиз агъайи, паччагьдин вари баяр йивну гъакӀну кӀури, фикир дарапӀри, анжагъ Амнон гъакӀну. Авессаломди дициб кьаст чан чи Тамариз Амнонди аьр туву йигъланмина дапӀнайи[+]. 33Паччагьдин вари баяр гъакӀну кӀуру хабриинди гъит йиз агъа вуйи паччагьди чан кӀвак гъалабулугъ кидрипри. Анжагъ Амнон гъакӀну. 34Авессалом гьергнийи.

Гъаравлиъ дийигънайи живан гъилигнийи, ва дугъаз тепейин ямажнакан вуйи рякъюъди ктучӀвурайи гизаф кьадар адмийир гъяркънийи. 35Юнадавди паччагьдиз гъапнийи:

– Магьа, паччагьдин баяр гъюра; вари яв гъаравашди гъапиганси якьинди гъабхьну.

36Дугъан улхуб ккудубкӀиган, паччагьдин баяр, гьарйир апӀури, ишури, учӀвнийи. Паччагь учвра, дугъан вари гъаравашарра гизаф яманди гъишнийи.

37Авессалом гьергнийи ва Гешурин паччагь Талмайихьна, Аммиуддин балихьна, гъафнийи. Хъа Давуд паччагьди йигъан-йигъан чан балихъ ишлар апӀурайи[+].

38Гьергну ва Гешуриз дуфну, Авессалом душваъ шубуд йисан гъузнийи. 39Хъа паччагьдин кӀваъ Авессаломдихьна хъял имдайи, гьаз гъапиш дугъу Амнондин дерд зигури имдайи.

#### 14


Юавди Авессалом Ерусалимдиз кьяляхъ гъювал гьязур апӀуру

1Юавдиз, Церуяйин бализ, паччагьдин юкӀв Авессаломдихъ либцурайиб аьгъяйи. 2Ва Юавди Текоайиз душвʼан аьяндар дишагьли хъади гъюз гьау. Дугъу думу дишагьлийиз гъапнийи:

– Уву ишурайирси улуп. Яснан палат алабхь ва увкан ицци ниъ хъайи ччимар макадатан. Уву гъакӀирихъ ишлар апӀури гизаф йигъар гьау дишагьлийиси гъайих. 3Паччагьдин багахьна гъарах ва дугъаз гьаму гафар йип. Ва Юавди дугъаз, фу гафар дупну ккундуш, улупнийи.

4Текоайиан вуйи дишагьли, паччагьдихьна учӀвиган, маш асина ккадаркну ва икрам дапӀну, дугъаз гъапнийи:

– Кюмек апӀин узуз, я паччагь![+]

5Паччагьди дугъхьан гьерхнийи:

– Фу дерди вуяв?

Дугъу гъапнийи:

– Гьяйиф, узу ачӀни хпир вуза, йиз жилир кечмиш гъахьну. 6Яв гъаравашдин кьюр бай айи. Дурар чпи жара апӀуз фужкӀа алдру хутӀлиин элегнийи. Дурарикан санури тмунуриз гъивнийи ва думу йивну гъакӀнийи. 7Ва магьа яв гъаравашдиз къаршуди вари тухум удубчӀвна; дурари кӀура: «Чан чвуччвуз гъивур учухьна ча, учу думу чав йивну гъакӀи чан чвуччвун уьмрихъанди аьжалихьна тувдича, гьятта гьаци учу айи-адру сар ирсчира тӀанкь апӀурушра». Дурари узуз гъубзнайи аьхиримжи цӀюмгъял ктӀубшвиди ва йиз жилириз жилиин я ччвур, я ирсчи гъитидар.

8Паччагьди дишагьлийиз гъапнийи:

– Гъарах яв хулаз; узу яв гьякьнаан табшуругъ тувдиза.

9Амма Текоайиан вуйи дишагьлийи гъапнийи:

– Йиз агъа вуйи паччагь, гъит тахсир узʼин ва йиз хизандиин алабхъри, хъа паччагь ва дугъан тахт тахсир ктрудар ишри[+].

10Паччагьди жаваб тувнийи:

– Эгер увуз шликӀа фукӀа гъапиш, думу узухьна хъади гъач, ва сарун дугъу увук кучидар.

11Дугъу гъапнийи:

– Дици вуш, гьамусдихъантина кьисасчийи ифдихъан йивну йикӀуз ихтияр тутрувбан ва йиз бай талаф дархьбан бадали, паччагьди РАББИЙИИНДИ, чан Заануриинди, ху апӀри.

– РАББИЙИИНДИ ху апӀурза, – гъапнийи паччагьди, – яв балин кӀуллан жилʼинади саб чӀаркьан алдабхъидар[+].

12Думуган дишагьлийи гъапнийи:

– Йиз агъа вуйи йиз паччагьдиз гаф пуз яв гъаравашдиз ихтияр тув.

– Йип, – жаваб тувнийи дугъу.

13Дишагьлийи гъапну:

– Гьаз уву Заанурин[†] халкьдиз къаршуди дициб кьаст дапӀнавахъа? Дици кӀури, паччагьди чав чак тахсир кипрадаринхъа? Чан утӀурккнайи бай паччагьди кьяляхъ гъапӀундар аьхир. 14Ухьу вари кечмиш шлудар вухьа; ухьу жилиинди удубзу штуз ухшар вухьа, думу уч апӀуз шулдар. Амма Заанури уьмур тадабгъурдар; аьксина, Дугъу Чав ярхла гъапӀур гьаргандиз чахьан ярхла гъапӀурди гъудрузбакан фикир апӀуру[+]. 15Ва магьа узу думу пуз йиз агъа вуйи паччагьдихьна гъафунза, гьаз гъапиш халкьди узуз гучӀ ккапӀну. Яв гъаравашди фикир гъапӀну: «Паччагьдихъди гафар-чӀалар апӀидиза, мумкин ву, дугъу чакан чан гъаравашдиз ккундайиб апӀур. 16Мумкин ву, паччагьди чан гъараваш узура, йиз байра Заанури учуз тувнайи ирснахъан хътатӀуз чалашмиш шулайирин хликкан азад апӀуз разивал тувур». 17Ва магьа яв гъаравашди кӀура: «Гъит йиз агъа вуйи паччагьдин гафну узуз сикинвал хури, гьаз гъапиш йиз агъа вуйи паччагь ужʼвална писвал аьгъю шлу Заанурин малайиксир ву. Гъит РАББИ, яв Заанур, увухъди ишри!»[+]

18Паччагьди дишагьлийиз гъапнийи:

– Узу увхьан гьерхруб узхьан жин мапӀан.

– Гъит йиз агъа вуйи паччагьди йипри, – гъапнийи дишагьлийи.

19Паччагьди гьерхнийи:

– Увухъди гьамдигъ варибдигъ гъяйир Юав даринхъа?

Дишагьлийи жаваб тувнийи:

– Яв уьмриинди ху апӀурза, йиз агъа вуйи паччагь, уву кӀуруб вари гьякь ву. Ав, яв гъараваш Юавди мици апӀуз улупунзуз ва гьаму гафар пуз яв гъараваш хъаъну. 20Яв гъараваш Юавди му ляхин гьамусяаьтнан аьгьвалат дигиш апӀбан бадали гъапӀну. Йиз агъайин аьяндарвал Заанурин Малайикдин аьяндарвалсиб ву – дугъаз жилиин арайиз гъюрайиб вари аьгъя[+].

21Паччагьди Юавдиз гъапнийи:

– Ужуйи, узу думу ляхин апӀидиза. Гъарах, живан Авессалом кьяляхъ апӀин.

22Юав жилиина ккадарку, икрам ва паччагьдиз ужʼвал ккун дапӀну, дугъу гъапнийи:

– Гъи яв гъаравашдиз паччагь чахъанди вуйивал аьгъю гъабхьну, йиз агъа вуйи паччагь, гьаз гъапиш паччагьди чан гъаравашдин хаиш тамам гъапӀну.

23Юав Гешуриз гъушнийи, ва дугъу Авессалом Ерусалимдиз кьяляхъ гъапӀнийи[+].

24Амма паччагьди гъапнийи:

– Гъит думу чан хулаз гъарахри; дугъаз йиз маш рябкъюз гъитуб лазим дар.

Авессалом, паччагьдин маш дярябкъди, чан хулаз гъушнийи.


Авессалом Давуддихъди албагуб

25Вари Израилиъ Авессаломси уткан, дугъʼинси гьяйран шлу жилижви адайи. КӀулин кӀукӀшилан швякьярихъна дугъак саб жюрейинра нукьсан ктайи. 26КӀулин чӀарар алдау гьарсаб ражну (дугъу чӀарар йискьубак саб ражну, чаз дурар лапра гъагъи гъахьиган, алдауйи), дугъу дурар ерцуйи, ва дурариан кьюдварж шекел[*] гъагъ гъюйи.

27Авессаломдихъ шубур бай ва сар риш гъахьнийи. Шураз Тамарю кӀуйи, думу гюзел риш вуйи[+].

28Авессалом Ерусалимдиъ кьюд йисан, паччагьдин маш дярябкъри, яшамиш гъахьнийи.

29Ва магьа, паччагьдихьна думу гьаъбан бадали, Авессаломди Юавдиз дих апӀуз адмийир гьаънийи, амма Юавди дугъахьна гъюз «ваъ» гъапнийи. Думуган дугъу кьюбпи ражари адмийир гьаънийи, амма Юавди му ражнура «ваъ» гъапнийи. 30Думуган Авессаломди чан гъаравашариз гъапнийи:

– Йиз хутӀлин багахь Юавдин хутӀил рябкъюрачвуз? Дугъан душваъ мух дубзна. Гъарахай ва дидик цӀа кипай.

Ва Авессаломдин гъаравашари хутӀлик цӀа кипнийи. 31Думуган Юав гъудужвнийи ва Авессаломдин хулаз гъафнийи, ва дугъу дугъаз гъапнийи:

– Яв гъаравашари йиз хутӀлик цӀа гьаз кипну?

32Авессаломди Юавдиз гъапнийи:

– Магьа, узу увухьна гьамци пуз гьаънийза: «Паччагьдихьна, узу Гешуриан гьаз гъафнуш, гьерхуз уву гьауз гъач. Эгер узу гьамусра душваъ имийиш, узуз ужуйи хьибдийи!» Узуз паччагьдин маш рябкъюз ккундузуз, хъа эгер узук фтинкӀа тахсир каш, гъит дугъу узу аьжалин хлиз туври[+].

33Юав паччагьдихьна гъушнийи ва гьаму гафар дугъахьна гъурукьнийи. Паччагьди Авессаломдиз дих гъапӀнийи, ва думу гъафнийи, жилик маш кубкӀну, паччагьдиз икрам гъапӀнийи. Паччагьди кӀуруш, Авессаломдиз мак гъапӀнийи.

#### 15


Авессалом къаршуди удучӀвуб

1Дидин кьяляхъ Авессаломди чаз гьяйвнар ккитӀнайи дявдин аьраба, гьяйвнар ва, учв уьрхбан ва чан улихьди жаргъбан бадали, чан гъуллугънаъ айидарин хьуцӀур касдикан ибарат вуйи десте гьязур гъапӀнийи[+]. 2Думу гвачӀнин ухди гъудужвуйи ва шагьрин урнарихъна гъябгъру рякъюн гъирагъдихъ дийигъуйи. Гьарсаб ражну, фуж-вуш паччагьдихьна диванханайиз аьрз апӀрур гъягъруган, Авессаломди дугъаз чан багахьна дих апӀуйи ва гьерхуйи:

– Уву фуну шагьриан вува?

Гьадгъу жаваб тувуйи:

– Яв гъараваш израилин флану наслиан ву[+].

3Ва Авессаломди дугъаз кӀуйи:

– Ав, яв аьрз гьякьлуб вуяв, амма паччагьдин багахь увухъ хъпехъуз ужур хьтар.

4Хъасин Авессаломди аьлава апӀуйи:

– Магьа узу уьлкейин диванбеги вуди тяйин гъапӀнийиш! Думуган гьарсар аьрз ясан гьюжат айирихьан узухьна гъюз хьидийи, ва узу ляхниз дугъривалиинди лигидийза.

5Ва гьарсаб ражну, фуж-вуш чахьна икрам апӀуз гъафиган, Авессаломди хил гьачӀабккуйи, думу хабаъ ауйи ва дугъаз мак апӀуйи. 6Авессаломди паччагьдихьна дугъривал абгури гъюру вари израиларихъди учв гьамци гъахуйи; гьамци думу аьмлиинди вари израиларин юкӀвариъ учӀвуйи. 7Юкьудпи йисан аьхириъ Авессаломди паччагьдиз гъапнийи:

– Узуз Хеврундиз гъягъюз ва узу РАББИЙИЗ туву аьгьт тамам апӀуз ихтияр тув. 8Яв гъараваш вуйи узу Арамдин Гешуриъ айиган, гьамциб аьгьт тувнийза: эгер РАББИЙИ узу Ерусалимдиз кьяляхъ гъапӀиш, Узу РАББИЙИЗ Хеврундиъ ибадат апӀидиза[+].

9Паччагьди дугъаз гъапнийи:

– Ислягьвалиинди гъарах.

Ва думу Хеврундиз рякъюъ учӀвнийи. 10Авессаломди Израилин вари тухмариз гьамци пуз жини чархачйир гьаънийи:

– Учвуз кӀарчариан йивурайи сесер гъеерхьубси, йипай: «Авессалом Хеврундиъ паччагьди деъну».

11Ерусалимдиан Авессаломдихъди сатӀиди кьюдварж адми гъушнийи. Дурар, теклиф кӀваантӀан кьабул дапӀну, гъягъюрайи, ва дурариз думу ляхникан хабаркьан адайи. 12Гъурбнар апӀури, Авессаломди Гило шагьриан вуйи Ахитофел[*], Давуддин[†] насигьятчи, хъади гъюз дугъан шагьур Гилойиз гьаънийи. Гьамци, пис кьастнан кьувват аьхю, хъа Авессаломдин терефкрарин кьадар артухъ шулайи.


Давуд гьергувал

13Давуддихьна чархачи[†] гъафнийи ва дугъаз гъапнийи:

– Израиларин юкӀвар Авессаломдин терефнаъ а[+].

14Давудди Ерусалимдиъ чахъди хъайи чан гъуллугънаъ айидариз варидариз гъапнийи:

– Уч йихьай! Ухьу гьергну ккунду, дархьиш ухькан сарра Авессаломдиккан къутармиш хьидар. Ухьхьан гъягъюз хьпан бадали, гьялак йихьай, дархьиш думу ухьухъ ухди хъуркьди, дугъу ухьʼин бедбахтвал алапӀиди ва шагьур турикк ккапӀиди.

15Паччагьдин гъуллугънаъ айидари дугъаз жаваб тувнийи:

– Яв гъаравашар ич агъа вуйи паччагьди йикьрар адабгъуб вари тамам апӀуз гьязурди а.

16Ва паччагь чан вари тухумдихъди, амма йицӀур ашна гъалайиз лигуз гъитну, рякъюъ учӀвнийи[+]. 17Паччагь рякъюъ учӀвнийи, вари халкьди думу гьаърайи, ва, саб кьадар манзилназ гъушиган, дурар дийигънийи. 18Вари дугъан адмийир паччагьдин кьяляхъди керетарихъди ва пелетарихъди[*] сатӀиди гъюрайи, хъа Гъатдихъанмина дугъахъди хъайи йирхьудварж Гъат шагьриан вуйи адми паччагьдин улихьди гъягъюрайи[+].

19Паччагьди Гъатдиан вуйи Иттайиз гъапнийи:

– Яв учухъди дуфну гьаз вуяв? Кьяляхъ хъадарк ва Авессалом паччагьдихъди гъуз. Уву жара юрдариан вуйир, багъри жилилан ултӀуккнайир вува. 20Уву анжагъ накь гъафунва. Хъа гъи, узузра наана гъягъюруш аьгъдруган, узу уву учухъди мина-тина гъягъюз мажбур апӀидин? Кьяляхъ гъарах ва увухъди яв ватанагьлийирра гъадагъ. Ва гъит увухъди рягьим ва дугъривал ишри.

21Амма Иттайи паччагьдиз гъапнийи:

– РАББИЙИИНДИ ва йиз агъа вуйи паччагьдиинди ху апӀурза, йиз агъа вуйи паччагь наан гъахьиш, чӀивиди гъузрушра ясан йикӀурушра, гьадушваъ яв гъаравашра хьиди[+].

22Давудди Иттайиз гъапнийи:

– Дици вуш, гъарах, улихьна гъарах.

Ва Гъатдиан вуйи Иттай чахъди хъайи чан вари адмийир ва бицӀидар хъади улихьна гъушнийи.

23Паччагьдин адмийир гъягъруган, вари уьлке гьарйир апӀури ибшуйи. Паччагьди Кьидрун дере ккадапӀнийи, ва вари халкь буш чюлин терефназди диш гъабхьнийи[+].

24Гьадушвахь Цадукра, дугъахъди хъайи ва Заанурихъди Йикьрарин[†] сундух гъабхурайи левитарра[†][*] хьайи. Дурари Заанурин сундух дивнийи, ва Авиатари вари халкь шагьриан удубчӀвайизкьан гъурбнар апӀурайи[+].

25Паччагьди Цадукдиз гъапнийи:

– Заанурин сундух шагьриз кьяляхъ апӀин. Узуз РАББИЙИН улариъ рягьим гъибихъиш, Дугъу узу кьяляхъ апӀиди ва цӀийикӀултӀан узуз сундух ва думу айишв рякъюз гъитди. 26Хъа эгер Дугъу узуз гъапиш: «Узу увʼин рази дарза», думуган узу гьязур вуза; гъит Дугъу узкан Чаз ккуниб апӀри[+]. 27Паччагьди Заанурин гъуллугъчи Цадукдиз хъана гъапнийи:

– Увуз рябкъюрадарвуз? Шагьриз яв бай Ахимаацдихъди ва Авиатарин бай Юнатандихъди ислягьвалиинди кьяляхъ хъадарк. Увуна Авиатари учвухъди ичв кьюрид баярра гъадагъай[+]. 28Узу буш чюлиъ ниркан ктучӀврушвахь учвхьан узухьна хабрар гъяйиз ккилигидиза.

29Цадукди ва Авиатари Заанурин сундух Ерусалимдиз кьяляхъ гъапӀу, ва чибра гьадушваъ гъузу.

30Хъа Давуд Зейтундин дагъдикна, ишури, гъушну; дугъан кӀулʼин улубкӀнайи, ликар гъяцӀалди вуйи, ва думу дерднак кахънайи. Дугъахъди хъайи вари адмийирра дерднак кахънайи ва, дагъдиина за шули, ишуйи[+].

31Давуддиз «Ахитофел пис кьаст дапӀнайидарин арайиъ Авессаломдихъди хъа» гъапиган, Давуд РАББИЙИЗ ккарагнийи:

– РАББИ, Ахитофелин насигьят мянасузуб апӀин[+].

32Давуд дагъдин кӀакӀниина, душвʼин Заануриз ибадат апӀуйи, хъуркьиган, аркижви Хушай дугъан улихьинди удучӀвнийи; дугъан палат дячӀябгънайи ва кӀулʼин бишируг алабхьнайи. 33Давудди дугъаз гъапнийи:

– Эгер уву узухъди гъафиш, узуз гъагъишин хьидива[+]. 34Хъа эгер уву шагьриз кьяляхъ хътаркиш ва Авессаломдиз гъапиш: «Узу яв гъараваш хьидиза, паччагь. Мугагьназ узу яв адашдин гъараваш вуйза, хъа гьамус узу яв гъараваш хьидиза», увхьан, Ахитофелин насигьят чӀур дапӀну, узуз кюмек апӀуз хьидивухьан[+]. 35Увухъди душваъ Заанурин гъуллугъчйир Цадук ва Авиатар хьиди. Увуз паччагьдин гъалайиъ гъеебхьуб вари дурарикна йип. 36Дурарин кьюр бай, Цадукдин бай Ахимаац ва Авиатарин бай Юнатан, дурарихъди гьадушваъ а. Учвуз гъеебхьуб дурарикди узухьна хъадапӀай[+].

37Ва Давуддин дуст Хушай Ерусалимдиз, Авессалом шагьриъ учӀврайиган, хъуркьнийи.

#### 16


Цивайин кучӀал

1Давуд[†] дагъдин кӀакӀналан цӀиб исина ктучӀвнийи, дугъаз хабарсузди Цива, Мефи-Бошетдин гъараваш, раст гъахьнийи. Дугъахь кьюд варж уьл, варж багълама кишмиш, варж багълама инжилар ва чяхир айи эрж юкламиш дапӀнайи жут дажйир хьайи[+].

2Паччагьди Цивайихьан гьерху:

– Мурар фтиз вуяв?

Цивайи жаваб туву:

– Дажйир – паччагьдин хуландар элеъбан бадали; уьл ва йимишар – эскрари итӀуз, хъа чяхир – буш чюлиъ зяиф гъахьидари убхъуз[+].

3Думуган паччагьди гьерху:

– Хъа яв агъа Саулин худул наан айкӀан?

Цивайи дугъаз жаваб туву:

– Думу гьамусяаьтна Ерусалимдиъ а, гьаз гъапиш дугъу гьамци фикир апӀура: «Гъи Израилин насли узуз йиз аьхю абайин паччагьлугъ кьяляхъ апӀиди»[+].

4Думуган паччагьди Цивайиз гъапи:

– Муганайиз Мефи-Бошетдин вуйи мал-мутму вари гьамус явуб ву.

– Исди икрам апӀурза увуз, йиз агъа вуйи паччагь, – гъапи Цивайи. – Гъит узуз яв улариъ майилвал бихъри.


Шимейи Давуддиз агьрар апӀуру

5Давуд Бахуримдиз багахь гъахьиган, шагьриан Саулин хизандин тухумдиан вуйи адми удучӀвнийи. Дугъаз Шимей, Герайин бай, кӀуйи; думу гъягъюрайи ва агьрар апӀурайи. 6Дугъу Давуддиз ва дугъан гъуллугънаъ айидариз, Давуддихьан гагвлахъандира, арччлахъандира дугъан эскрар ва гъаравлар хьайивализ дилигди, гъванар йивуйи. 7Агьрар апӀури, Шимейи кӀуйи:

– Дург! Дург! Адмийир йивну гъакӀи кас! Алчагъ! 8Чан йишвʼин уву паччагь гъахьи Саулин тухумдиъ уву удубзу вари ифдихъанди увуз РАББИЙИ тувну. РАББИЙИ паччагьлугъ яв бай Авессаломдиз тувну. Хъа уву бедбахтвалиъ ахъунва, гьаз гъапиш уву адмийир йивну гъакӀир вува!

9Авишайи, Церуяйин бали, паччагьдиз гъапи:

– Гьаму мурдал хуйи йиз агъайиз, паччагьдиз гьаз агьрар апӀура? Узуз гъягъюз ва дугъан кӀул алдабтӀуз ихтияр тув[+].

10Амма паччагьди гъапи:

– Учвкан фу апӀуза, Церуяйин баяр? Эгер дугъу агьрар апӀураш, дугъаз РАББИЙИ гъапну «Давуддиз агьрар апӀин», хъа Шимейиз шилхьан пуз шулу: «Уву мици гьаз апӀурава?»[+]

11Давудди Авишайиз ва чан багахь дапӀнайидариз варидиз гъапи:

– Йиз ифдикан гъахьи йиз бай йиз уьмур тадабгъуз чалашмиш шула. Дици гъабхьиган, Вениаминдин наслиан вуйирикан фу пуз шулу! Гъитай думу; гъит агьрар апӀри, гьаз гъапиш РАББИЙИ дугъаз гьаци гъапну. 12Белки, РАББИЙИЗ йиз дерд рябкъюр, ва узуз гъи ерхьурайи агьрарианди узуз ужʼвал тувур.

13Ва чан адмийирра хъади Давуд цӀийикӀултӀан рякъюъ учӀвнийи, хъа Шимей, дугъаз агьрар апӀури ва гъванар, бишируг йивури, дагъдин дугъаз гъаншар ямаждикди гъягъюрайи.

14Паччагь ва дугъахъди хъайи чан вари адмийир Ярдандихъна бизар духьну хъуркьнийи ва душвахь рягьятвал йивуз дийигънийи.


Авессалом Ерусалимдиъ

15Хъа гьадму вахтна Авессалом ва вари израилар Ерусалимдиъ учӀвнийи, ва Ахитофелра дурарихъди хъайи. 16Аркижви Хушай, Давуддин дуст, Авессаломдихьна гъафиган, дугъу паччагьдиз гъапи:

– Яшамиш ишри паччагь! Яшамиш ишри паччагь![+]

17Авессаломди Хушайихьан гьерху:

– Яв дустраз яв вафалувал магьа гьамциб вуйин? Уву дугъахъди гьаз гъушундарва?

18Хушайи Авессаломдиз гъапи:

– Ваъ, фуж РАББИЙИ, гьаму халкьди ва вари израилари ктагънуш, узу гьадгъван терефнаъ аза ва гьадгъвахъди гъуздиза.

19Хъа узу шлиз гъуллугъ апӀиди? Дугъан бализ даринхъа? Яв адашдиз узу гъуллугъ гъапӀганси, дюм-дюзди гьаци увузра гъуллугъ апӀидиза.

20Авессаломди Ахитофелиз гъапну:

– Учуз насигьят тув. Фу апӀуча?

21Ахитофели жаваб тувну:

– Гъалайиз лигуз дугъу гъитнайи яв адашдин ашнийирихъди дахъ. Думуган уву яв адашдиз дяркънукьан даккнир хьувал вари Израилиз ебхьиди, ва яв терефнаъ айидарин варидин хилар мюгькам хьиди[+].

22Авессаломдиз гъалайин гъваин чадур[†] дивнийи, ва думу чан адашдин ашнийирихъди вари Израилин уларикк гъаахнийи[*][+].

23Думу йигъари Ахитофели туву насигьят Заанурихьан гъафи гафнак гьисаб апӀуйи. Ахитофелин фунубра насигьят Давуддизра, Авессаломдизра гьациб вуйи.

#### 17


Ахитофелин ва Хушайин насигьятар

1Ахитофели Авессаломдиз гъапи:

– Узуз йицӀикьюд агъзур кас гъядягъюз ва ахъли Давуддихъ[†] хъергуз гъягъюз ихтияр тув. 2Думу бизар ва зяиф духьну имиди, узу дугъʼин алархьидиза. Узу дугъак зегьле гъабхру гучӀʼвал кипдиза, ва думуган дугъахъ хъайи вари адмийир гьергиди. Узу сар паччагь йикӀидиза 3ва вари халкь увухьна кьяляхъ хъади гъидиза. Увуз анжагъ сар адмийин уьмур гъадабгъуз ккундувуз, хъа вари эскрар сагъ-саламатди гъитуз ккундувуз.

4Гьаму кьаст Авессаломдиз ва Израилин вари гьюрматлу яшлуйириз кьабул гъабхьи. 5Амма Авессаломди гъапи:

– Аркижви Хушайизра дих апӀинай, дугъу фу кӀуруш, ухьу хъпехъбан бадали[+].

6Чахьна Хушай гъафиган, Авессаломди гъапи:

– Ахитофели гьаму насигьят тувну. Дугъу кӀурубси апӀуча? Эгер ваъ кӀуруш, учуз яв фикир ашкар апӀин.

7Хушайи Авессаломдиз жаваб туву:

– Гьаму ражари Ахитофели туву насигьят ужуб дар. 8Увуз яв адаш ва дугъан адмийир аьгъявузки; дурар кьудратлу эскрар, чан чиркквар тадагъу швеъси, дебккуз даршлу хъял кайидар ву. Дидланна савайи, яв адаш тажруба айи эскер ву; дугъу кьушмихъди йишв адапӀидар[+]. 9ГьамустӀан думу фициб-вуш хьараъ ясана жара йишваъ жин гъахьну. Эгер яв бязи эскрар сабпи дявдиъ гъакӀиш, дидкан гъеебхьу гьарсари пиди: «Авессаломдихъди гъушдар талаф гъахьну». 10Ва думуган гьятта варитӀан кӀубан, чан юкӀв асландин кӀваз ухшар вуйи эскерра, гучӀ хьувалиан асуллагь зяиф хьиди, гьаз гъапиш вари Израилиз яв адаш кьудратлу эскер, хъа дугъахъди хъайидар кьягьялар вуйиваликан аьгъя.

11Гьаддиз узу увуз гьамциб насигьят тувраза: гъит Дандихъан Беэр-Шевайихъна[†][*] вари Израил, гьюлин гъирагъдихъ гъумкьан гизаф вуйиб, увухьна уч ибшри, ва уву хусусиди думу женгназ хъади гъягъидива. 12Думуган ухьу Давуддиин, думу наан ади гъахьишра, алархьидихьа, дугъʼина жилиина цӀабул абхъруганси алжагъидихьа, я думу учв, я дугъан инсанарикан сарра чӀивиди гъузидар 13Эгер думу шагьриъ учӀвиш, думу шагьрихьна вари Израили тӀурнар хиди, ва ухьу думу гъяризди хъючӀюбхидихьа, дидкан саб бицӀи гъванкьан гъудрубзайизкьан.

14Авессаломди ва вари израилари гъапи:

– Аркижви Хушайин насигьят Ахитофелин насигьяттӀан ужуб ву.

Авессаломдиин бала алапӀбан бадали, гьамци РАББИЙИ Ахитофелин ужуб насигьят кьабул дархьуз амур гъапӀнийи[+].


Хушайи Давуддиз улихь ккимиди хабар тувру

15Хушайи Заанурин[†] гъуллугъчйир Цадукдиз ва Авиатариз гъапи:

– Ахитофели Авессаломдиз ва Израилин гьюрматлу яшлуйириз гьамци ва гьамци апӀуз насигьят тувну, хъа узу гьамци ва гьамци апӀуз насигьят тувунза. 16Ва гьаци, кьан дарапӀди Давуддиз хабар дебккуз гьаай: «Буш чюлиъ ниркан ктучӀврушвахь йишв маадапӀан; фу дапӀнура, кудучӀв, дархьиш паччагь ва дугъахъди хъайи вари адмийир тӀанкь апӀиди».

17Юнатан ва Ахимаац Рогел булагъдихь хьади гъахьнийи. Гъараваш дишагьлийи, душну, дурариз хабар дебккну ккундийи, хъа дурар Давуд паччагьдиз хабар дебккуз душну ккундийи, гьаз гъапиш дурар шагьриз гъювал хатӀалу вуйи[+]. 18Амма фуж-вуш живандиз дурар гъяркъну ва дидкан Авессаломдихьна гъурубкьну. Гьаддиз дурар кьюридра чкиди гъушу ва Бахуримдиъ сар касдин хуларихъна гъафи. Дугъан гьяятдиъ гъуйи айи, ва дурар гьаддиъ учӀву. 19Бахуримдиъ айи сар касдин хпири гъуйдин зиин чарч илипу ва дидʼин удар гьарабгъу. Саризра дидкан фукӀа аьгъдайи. 20Думу дишагьлийин хулариз Авессаломдин адмийир гъафиган, дурари гьерху:

– Наан а Ахимаац ва Юнатан?

Дишагьлийи дурариз жаваб туву:

– Дурар ниркан ктучӀвну.

Думу адмийири дурар гъагнийи, амма фужкӀа гъидихъундайи ва Ерусалимдиз кьяляхъ хътаркнийи. 21Хъасин дурар гъягъбахъан думу кьюр гъуйдиан удучӀву ва Давуд паччагьдиз хабар дебккуз гъушу. Дурари дугъаз гъапи:

– Кьан дарапӀди рякъюъ учӀв ва ниркан кудучӀв; Ахитофели увуз къаршуди гьамци ва гьамци насигьят тувну.

22Давуд чахъди хъайи вари адмийирихъди рякъюъ учӀву ва Ярдандикан ктучӀву. Ахсрар ккивайиз Ярдандикан ктручӀву сар касра гъузундайи.

23Чан насигьят тамам дарапӀуб гъябкъиган, Ахитофели чан даждиин хъюрар иливу ва чан шагьриз хулаз гъушу. Дугъу чан мал-мутмуйин гьякьнаан табшуругъ туву ва чав учв ккерху. Гьаци думу кечмиш гъахьнийи ва чан адашдин гюмбетдиъ кивнийи[+].

24Давуд Маханаимдиз гъафнийи, хъа Авессалом вари израиларихъди Ярдандикан ктучӀвнийи. 25Юавдин ерина кьушмин зиин Авессаломди Амаса дерккнийи. Амаса израил Етерайин бай вуйи. Етерайин хпир Авигал Нахашдин риш, Церуяйин чи ва Юавдин дада вуйи[+].

26Израилари ва Авессаломди Галааддин жилиин бина гъивнийи.

27Давуд Маханаимдиз гъафиган, аммунарин Раввайиан вуйи Нахашдин бай Шовийи, Ло-Девариан вуйи Аммиилин бай Махири, Роглимдиан вуйи Галаад вилаятдиан вуйи Барзиллайи ахнар-леъфар, гъабар ва ругдин чӀакьар гъахнийи[+]. 28Хъана дурари Давуддиз ва дугъан адмийириз хураг вуди дяхин ва мух, хю ва кьуяр (гъубцу тахил), харар ва мержемег харар, 29йиччв ва шур, марччар ва хюндин никкдикан гъапӀу нис гъахну, гьаз гъапиш дурари гъапнийи:

– Буш чюлиъ адмийириз гаш гъабхьну, дурар бизар гъахьну ва дурариз шид убхъуз ккунду[+].

#### 18


Давуд дявдиз гьязур хьувал

1Давудди[†] чахъди хъайи адмийирилан ул илбицнийи ва дурариина агъзур эскриз ва варж эскриз амур апӀрудар тяйин гъапӀнийи.

2Давудди кьушмар гьаънийи – шубубдикан саб пай Юав кӀулиъ ади, шубубдикан саб пай Церуяйин бай, Юавдин чве Авишай кӀулиъ ади, ва шубубдикан саб пай Гъатдиан вуйи Иттай кӀулиъ ади. Паччагьди эскрариз гъапнийи:

– Узура учвухъди сатӀиди дявдиз гъягъидиза[+].

3Хъа адмийири гъапнийи:

– Мягъян; эгер учу гьергуз мажбур гъахьиш, дурари фикир тувидар. Эгер учкан гьятта гьацӀар гъийихишра, дурари фикир тувидар; хъа уву учкан йицӀуд агъзурин ккайир вува. Гьаци вуйиган, уву учуз шагьриан кюмек дапӀну ужуйи ву.

4Паччагьди жаваб тувнийи:

– Учвуз фици ужуйи рябкъюраш, гьаци апӀидиза.

Ва паччагь урнарихъ вари кьушум, варж-варж ва агъзур-агъзур кас айи дестйир, удубчӀвайиз дийигънийи.

5Паччагьди Юавдиз, Авишайиз ва Иттайиз амур гъапӀнийи:

– Йиз хатирназ йиз бай Авессаломдиз хатӀа хьуз мигъитанай.

Авессаломдин гьякьнаан паччагьди женгнан аьхюдарикан гьарсариз фици амур апӀуйиш, вари эскрариз гъеебхьнийи.


Авессалом талаф хьувал

6Кьушум, израиларихъди дяви апӀбан бадали, хутӀлиз удубчӀвнийи, ва дяви Ефраимдин ярквраъ гъабхьнийи. 7Душваъ Давуддин адмийири израиларин кьушум дагъитмиш гъапӀнийи, ва думу йигъан талаф гъахьидарин кьадар аьхюб гъабхьнийи – къад агъзур адми. 8Дяви вари аьтрафариъ гъябгъюрайи, ва думу йигъан туритӀан ярквру гизаф уьмрар талаф гъапӀнийи.

9Авессаломдиз Давуддин адмийирихъди гюрюшмиш хьуб алабхънийи. Думу чан гъятириин алийи, ва, гъятир аьхю мяхъюн гьарккантина жабгъурайиган, Авессаломдин кӀул дидин гъалин кюлеригъ гъябснийи. Думу учв гьавайиъ ккерхну гъузнийи, хъа думу алди гъабхьи гъятир душвхьан тинара гъажабгънийи. 10Давуддин адмийирикан сариз думу ляхин гъябкъиган, дугъу Юавдиз хабар дебкку:

– Узуз гьамусди мяхъюн гьарин гъалин кюлерик керхнайи Авессалом гъяркъюнзуз.

11Чаз дидкан хабар туву касдиз Юавди гъапи:

– Фу! Увуз думу гъяркъюнвуз? Уву гьадушвахь думу гьаз йивну гъакӀундарва? Узу шадвалиинди увуз арснан йицӀуб шекел[*] ва эскрин чӀул пешкеш апӀидийза.

12Хъа думу касди жаваб туву:

– Йиз хиларизди гьятта агъзур шекел[*] ивнийишра, узу паччагьдин балʼина хил за апӀидайза. Паччагьди увуз, Авишайиз ва Иттайиз «Йиз хатирназ йиз бай Авессаломдиз хатӀа хьуз мигъитанай» кӀури амур гъапӀган, учуз гъеебхьунчуз.

13Тмуну терефнаан, узу думу алчагъвалиинди йивну гъакӀнийиш, паччагьдихьан фукӀа жин апӀуз хьибдайи, хъа уву гъирагъдиъ гъузидийва.

14Юавди гъапи:

– Увухъди вахт адапӀуб лазим дарзуз.

Дугъу хлиз шубуб жида гъадагъу ва дурарикан саб Авессаломдин кӀваъ, думу гьеле чӀивиди, мяхъюн гьарикк ккерхну имиди, убччвну. 15Юавдин яракь хьади гъюрудар вуйи йицӀур касди Авессалом кьялаъ ау, дугъаз гъиву ва думу гъакӀи.

16Хъасин Юавди кӀарчнаан сесер гъапӀу ва дугъан эскрари израиларихъ хъергувал дебкку, гьаз гъапиш Юавди чан кьушум дебкку. 17Дурари Авессалом гъадагъу, думу ярквраъ аьхю ичӀазди гатӀархьу ва дугъʼин гъванарин зурба чӀвеъ гъапӀу. Гьадму вахтна вари израилар чпин хулариз гьергу.

18Гьеле учв чӀивиди имиди Авессаломди чаз гюмбетдин гъван гъадабгънийи ва думу Паччгьарин дерейиъ чаз дивнийи, гьаз гъапиш дугъу фикир апӀуйи: «Йиз ччвур ирснаъ уьбхюз узухъ бай хътарзухъ». Дугъу гъвандиз чан ччвур тувнийи, ва гъира[*] дидиз «Авессаломдин гюмбет» кӀуру[+].


Давуддиз Авессаломдин аьжликан хабар хуру

19Ахимаацди, Цадукдин бали, гъапи:

– Узуз паччагьдихьна жаргъуз ва РАББИЙИ думу чан душмнарин хилккан азад апӀбакан паччагьдиз хабар тувуз ихтияр тув.

20– Гъи хабар уву тувидарва, – гъапи Юавди. – Увхьан жара ражну хабрар тувуз хьибдивухьан, хъа гъи думу ляхин мапӀан, гьаз гъапиш паччагьдин бай дукӀна.

21Юавди чан гъараваш кушʼжвуваз гъапи:

– Гъарах, увуз гъябкъюбдикан паччагьдиз кидибт.

Кушʼжвуву Юавдиз икрам гъапӀу, ва думу гъажаргъу. 22Цадукдин бай Ахимаацди хъана Юавдиз гъапи:

– Чан шлуб ибшри, узуз кушʼжвуван кьяляхъди жаргъуз ихтияр тув.

Амма Юавди жаваб туву:

– Йиз бай, увуз гъягъюз гьаз ккундувуз? Мициб хабрихъ пешкеш гъадабгъидарва.

23Дугъу гъапи:

– Чан шлуб ибшри, узуз жаргъуз ккундузуз.

Ва Юавди гъапи:

– Жаргъ!

Ахимаац Ярдан дерейин рякъюъди гъажаргънийи, ва дугъу кушʼжви хътипнийи. 24Думу вахтна Давуд шагьрин чӀатан ва айтӀан урнарин арайиъ деънайи, гъаравул урнариин цалихъинди али гъваина удучӀвнийи. Улар за гъапӀган, дугъаз ялгъузди жаргъурайи адми гъяркънийи. 25Гъаравли паччагьдиз дих гъапӀнийи ва дугъаз дидкан хабар дебккнийи. Паччагьди гъапи:

– Эгер думу сар вуш, дугъак хабар кади дубхьну ккунду.

Адми багахь, багахь шулайи. 26Хъасин гъаравлиз жагъурайи жара адмира гъяркънийи, ва дугъу гъаравашдиз чӀигъ гъапӀнийи:

– Магьа, сарсана адми жаргъура!

Паччагьди гъапи:

– Дугъура хабар хуради дубхьну ккунду.

27Гъаравли гъапнийи:

– Узуз гьибгъразузки, сарпир Ахимаацси, Цадукдин байси, жаргъура.

– Думу ужур адми ву, – гъапи паччагьди. – Думу ужуб хабар хьади гъюра[+].

28Ва Ахимаацди, багахь гъахьиган, паччагьдиз чӀигъ гъапӀу:

– Вари ужуйи ву!

Дугъу паччагьдиз жилиинакьан икрам гъапӀнийи ва гъапнийи:

– Шюкюр ибшри РАББИЙИЗ, яв Заануриз! Йиз агъайиина, паччагьдиина чпин хилар за гъапӀу адмийир Дугъу увуз тувну.

29Паччагьди гьерху:

– Йиз бай Авессалом хатӀасузвалиъ айин?

Ахимаацди жаваб туву:

– Паччагьдин гъараваш Юав узу, яв гъараваш, хабар хьади гьауз гьязур шулайиган, душваъ аьхю гъалабулугъ гъябкъюнзуз, амма думу гьаз вуйиш, узуз аьгъдарзуз.

30Паччагьди гъапи:

– Гъирагъдихь дийигъ ва мушвахь ккилиг.

Думу гъирагъдиз гьудучӀву ва гьадушвахь дийигъу.

31Кушʼжви гъафи ва гъапи:

– Йиз агъа вуйи паччагь! Хъебехъ ужуб хабрихъ! РАББИЙИ гъи уву увуз къаршуди удучӀвдарихьан варидихьан азад гъапӀну.

32Паччагьди кушʼжвувхьан гьерху:

– Йиз бай Авессалом хатӀасузвалиъ айин?

Кушʼжвуву жаваб туву:

– Йиз агъа вуйи паччагьдин душмнариз ва увуз къаршуди удучӀвдариз варидиз гьадму живандиз гъабхьиб ибшри[+].

33Паччагь гъаркӀ гъахьнийи. Думу урнариин али хулаз гъушу ва гъишу. Гъягъруган, дугъу кӀуйи:

– Агь, йиз бай Авессалом! Йиз бай, йиз бай Авессалом! Узхьан яв ерина йикӀуз шуйиш, агь, Авессалом, йиз бай, йиз бай!

#### 19


Юавди Давуддиз тягьна йивуру

1Юавдиз гъапнийи:

– Паччагь Авессаломдихъ ишура ва дугъахъ дерд зигура.

2Ва вари кьушмиз думу йигъандин гъалибвал ясназ илтӀибкӀнийи, гьаз гъапиш думу йигъан эскрариз, фици «Паччагьди чан балихъ дерд зигура» кӀуруш, ебхьуйи. 3Эскрар шагьриз жиниди, дявдин вахтна гьергну, аьйибнакк ккахъур гъюруганси, гъюйи.

4Паччагьди маш элебкнийи ва ягъалди гьарйир апӀуйи:

– Агь, йиз бай Авессалом! Агь, Авессалом, йиз бай, йиз бай!

5Юавди, паччагьдихьна хулаз учӀвну, гъапнийи:

– Яв уьмур, яв баярин ва шубарин уьмрар, яв хпарин ва ашнийирин уьмрар гьамусяаьт къутармиш гъапӀу яв вари адмийир гъи уву асккан гъапӀунва. 6Увуз уву дяркънукьан дарккнидар ккундувуз ва уву ккунидар дяркънукьан ккундарвуз. Гъи уву кьушмин аьхюдар ва дурарин адмийир увуз фукӀа дарудар вуйивал ачухъди улупунва. Узу гъавриъ аза, эгер гъи Авессалом чӀивиди, хъа учу вари дукӀнади айиш, уву рази хьидийва. 7УдучӀвгьа, яв адмийирик рюгь капӀ. РАББИЙИИНДИ ху апӀурза, эгер уву удудучӀвиш, йишв улубкьайиз увухъди сар адмира гъузидар. Думу ляхин увуз яв живан вахтнахъанмина гьамусдиз улуркьу вари балйиртӀан чӀуруб хьибди.

8Паччагь гъудужву ва урнарихъ деу. Эскрариз «Паччагь урнарихъ деъна» гъапиган, дурар вари дугъахьна гъафнийи.


Давуд Ерусалимдиз кьяляхъ хътаркуру

Гьадму вахтна израилар чпин хулариз гъажаргънийи[+]. 9Израилин вари тухмарин адмийири, сари сарихъди гьюжат апӀури, кӀуйи:

– Паччагьди ухьу ихь душмнарин хилариккан азад гъапӀну; лап гьаци ву, дугъу ухьу филистимарин хилариккан азад гъапӀну. Хъа гьамус думу Авессаломдин кӀуллан уьлкейиан гьергну;[+] 10хъа ухьу ухьʼин идара апӀуз ччим ктату Авессалом дявдиъ гъакӀну. Паччагь кьяляхъ апӀбан бадали, учву сарира дидкан гьаз кӀурдарчвахъа?

11Давуд[†] паччагьди Заанурин[†] гъуллугъчйир Цадукдихьна ва Авиатарихьна гьамци пуз гьау:

– Ягьудайин гьюрматлу яшлуйирихьан гьерхай: «Паччагь хулаз кьяляхъ апӀбан ляхниъ учву гьаз ккебехъну дугъужвначва? Вари Израилиъ кӀурайиб паччагьдихьнара, дугъан тухумдихьнара гъурубкьну аьхир[+]. 12Учву йиз чвйир, йиз ифина йикк вучва. Гьаци, паччагь кьяляхъ апӀбаъ учву гьаз аьхиримжидар вучва?» 13Хъа Амасайиз йипай: «Уву йиз ифи ва жан дарнахъа? Гъит Заанури узуз ижмиди жаза туври, гьамус ва гьамусдихъантина Юавдин ерина уву йиз кьушмин аьхюр дархьиш»[+].

14Дугъу вари ягьударин юкӀвар сар адмийинси чаз багахь гъапӀу. Дурари паччагьдиз пуз гьау:

– Уву чав гъач ва яв вари адмийирра гъюри.

15Ва паччагь кьяляхъ хътаркнийи ва Ярдандихъна гъафнийи. Хъа ягьудар Гилгализ, паччагь къаршуламиш ва думу Ярдан ниркан ктагъбан бадали, гъафнийи.


Давуддин рягьим

16Бахурим шагьрин агьали, Вениаминдин наслиан вуйи Герайин бай Шимей ягьударихъди сатӀиди Давуд паччагьдин гъаншаризди удучӀвнийи[+]. 17Дурарихъди агъзур кас вениаминар, хъа гьацира Цива, Саулин тухумдин гъараваш, йицӀихьур дугъан бай ва къар гъараваш хъайи. Дурар паччагь хъайи Ярдан нирихъна гьялакди рякъюъ учӀву[+]. 18Паччагьдин тухум ктагъбан ва дугъаз ккуниб вари тамам апӀбан бадали, дурар ниркан ктучӀву. Шимей, Герайин бай, ниркан ктучӀвиган, думу паччагьдин улихь кьамкьариинди деу 19ва дугъу дугъаз гъапи:

– Гъит йиз агъайи узук йиз тахсир кидрипри. Йиз агъа вуйи паччагь Ерусалимдиан удучӀву йигъан яв гъаравашди фици писвал гъапӀнуш, кӀваин мапӀан. Гъит паччагьди думу кӀваин гъидрибтри[+]. 20Яв гъаравашдиз чав гунагь гъапӀувал аьгъя аьхир, амма гъи узу Юсуфдин насликан сарпир вуди йиз агъа вуйи паччагь къаршуламиш апӀуз дуфназа.

21Авишайи, Церуяйин бали, гъапнийи:

– Дидиз лигну Шимей аьжлин хлиз тувну ккундаринхъа? Дугъу РАББИЙИ ччим кадатнайириз агьрар гъапӀнийи[+].

22Давудди жаваб тувнийи:

– Учвкан фу апӀуза, Церуяйин баяр? Гъи учву узуз аькси вуйидар гьаз вучва? Гъи узуз узу Израилин паччагь вуйивал ижмиди аьгъязуз, ва гьаддиз сарира саркьан Израилиъ аьжалин хлиз тувидар![+]

23Паччагьди Шимейиз гъапнийи:

– Уву йикӀидарва!

Ва паччагьди дугъаз ху гъапӀнийи[+].

24Мефи-Бошетра, Саулин хтул, паччагьдиз гъаншарди удучӀвнийи. Паччагь гъушу йигъхъанмина думу сагъ-саламатди кьяляхъ гъафи йигъазкьан Мефи-Бошетди ликар гъижикӀундайи, сумплар кутӀукъундайи ва чан палат гъубччундайи[+]. 25Паччагь къаршуламиш апӀуз думу Ерусалимдиан гъафиган, паччагьди дугъхьан гьерху:

– Уву узухъди гьаз гъафундайва, Мефи-Бошет?

26Дугъу жаваб туву:

– Йиз агъа вуйи паччагь, яв гъараваш ликур вуйивализ лигну, узу гъапнийза: «Йиз даждиин хъюрар иливидиза ва паччагьдихъди рякъюъ учӀвуз дидʼинди гъягъидиза». Хъа Цивайи, йиз гъаравашди, узу масу тувну. 27Дугъу гьацира яв гъаравашдилан йиз агъа вуйи паччагьдин улихь футнйир гъапӀну. Йиз агъа вуйи паччагь, Заанурин малайикдиси, увуз фици ккундуш, гьаци апӀин[+]. 28Йиз абайин вари наслар йиз агъа вуйи паччагьдихьан аьжализтӀан фукӀайизра лайикьлу гъахьундар, хъа уву яв гъаравашдиз яв суфрайихъ деърударин арайиъ йишв тувунва. Паччагьдикан хъана фукӀа ккун апӀуз узуз фу ихтияр ахъа[+]?

29Паччагьди дугъаз гъапи:

– Мушвхъантина улхуб гьаз ву? Узу увуз ва Цивайиз хутӀлар пай апӀуз амур апӀураза.

30Мефи-Бошетди паччагьдиз гъапи:

– Гъит дугъу вари чаз бисри, йиз агъа вуйи паччагь хулаз сагъ-саламатди гъафихъантина узуз фукӀара ккунди имдарзуз.


Давудди Барзиллайиз баркаллагь кӀуру

31Ярдандикан паччагьдихъди ктучӀвуз ва душв-хьан думу рякъюъ ауз Роглимдиан гьацира Галаадиан Барзиллайра гъафнийи.

32Барзиллай лапра кьабир вуйи, дугъан миржцӀур йис дубхьнайи. Паччагь Маханаимдиъ айиган, дугъу думу тямин апӀуйи, гьаз гъапиш думу гизаф девлетлур вуйи[+]. 33Паччагьди Барзиллайиз гъапи:

– Узухъди ниркан кудучӀв ва узухь Ерусалимдиъ яшамиш йихь, хъа узу уву тямин апӀидиза.

34Хъа Барзиллайи паччагьдиз жаваб туву:

– Паччагьдихъди Ерусалимдиз гъягъбан бадали, узуз яшамиш хьуз швнуд йис ими? 35Гьамус йиз миржицӀур йис вуйиз. Хуш вуйиб хуш дарубдихьан узхьан жара апӀуз шулинхъа? Яв гъаравашдихьан чав ипӀрубдин ва убхърубдин дад гьисс апӀуз шулинхъа? Мяълийир апӀру баярин ва шубарин сесер узхьан сарун жара апӀуз шулинхъа? Йиз агъа вуйи паччагьдиз гъагъ хьувал яв гъаравашдин гьаз ву[+]? 36Яв гъаравашдихьан паччагьдихъди Ярдандиканра гужназ ктучӀвуз шул, хъа узуз мициб ужʼвал пешкеш дапӀну паччагьдин гьаз ву? 37Узхьан йиз шагьриъ, йиз адашдин ва дадайин накьвдин багахь кечмиш хьпан бадали, яв гъаравашдиз кьяляхъ хътаркуз ихтияр тув. Хъа магьа яв гъараваш Кимгам. Гъит думу йиз агъа вуйи паччагьдихъди ниркан кудучӀври. Дугъаз вари увуз ккуниб апӀин[+].

38Паччагьди гъапи:

– Кимгам узухъди ниркан кудучӀвиди, ва узу увуз апӀуз ккуниб вари дугъаз апӀидиза. Хъа увуз, уву фу ккун гъапӀишра, вари апӀидиза.

39Ва вари халкь Ярдандикан кудубчӀвнийи, хъасин паччагьра кудучӀвнийи. Паччагьди Барзиллайиз мак гъапӀу, дугъаз ужʼвал ккун гъапӀу, ва Барзиллай хулаз хътарку.

40Паччагь Гилгализ кудучӀвиган, Кимгам дугъахъди сатӀиди кудучӀву. Ягьудайин вари эскрар ва Израилин гьацӀ эскрар дурарихъди гъушнийи.


Ягьударихъди израиларин гьюжат

41ЦӀиб вахтналан вари израилар паччагьдихьна гъафнийи ва дугъаз гъапнийи:

– Гьаз ич чвйир ягьудари паччагь чпин ликрихъ хъитӀну? Гьаз дурари паччагь, дугъан тухум, дугъан вари адмийир хъади, Ярдан ниркан ктаъну?

42Вари ягьудари израилариз жаваб тувуйи:

– Думу ляхин учу, паччагь ич ифдиинди багахьлу вуди хьпаз лигну, гъапӀунча. Дидин кӀуллан учвук гьаз хъял кубчӀвурчвук? Учу паччагьдин тадарукарикан фукӀа гъипӀнинхъа? Учу дугъхьан пешкешар гъадагънийин?

43Израилари ягьудариз жаваб тувуйи:

– Давуд паччагьдик ичра йицӀуб наслин пай кайич, гьаддиз Давуддиина учвузтӀан артухъ ихтиярар ачуз. Гьаз учву учу саймиш апӀурдарчва? Паччагь кьяляхъ хуваликан учу садпидариди пуз хъюгъюндайин?

Амма ягьудари израиларитӀан артухъди ижмиди жавабар тувуйи.

#### 20


Шева аьксиди удучӀвуб

1Душвахьна Вениаминдин наслиан сар алчагъ Шева, Бихрийин бай, адахъну. Дугъу кӀарчнаан сесер гъапӀу ва гьарай ипу:

– Давуддик[†] ктарихь пай, ихьур дар Ессейин бай!

Яв чадрариккна гъарабх, Израил![+]

2Вари израилар, Бихрийин бай Шевайихъди гъягъбан бадали, Давуддихьан гьудучӀву. Амма ягьудар чпин паччагьдиз вафалуди гъузу ва дугъахъди Ярдандихъан Ерусалимдиз гъушу. 3Давуд Ерусалимдиъ айи чан гъалайиз кьяляхъ гъафиган, дугъу чав гъалайиз хъайивал апӀуз гъиту йицӀур ашна хулаъ итнийи ва дурарихъ гъаравул хъитнийи. Дугъу дурар вари лазим вуйибдихъди тямин апӀуйи, амма сарун дурарихъди дахъундайи. Дурар, чиб кечмиш хьайизкьан, ачӀни хпарси яшамиш шули, гъаравликк гъахьнийи[+].

4Паччагьди Амасайиз гъапнийи:

– Шубуд йигъандин арайиъ узухьна ягьудар уч апӀин ва увура гьамушвахь йихь[+].

5Амма Амасайи, ягьудариз дих апӀуз гъушиган, чаз паччагьди тяйин дапӀнайибтӀан кьан гъапӀнийи. 6Давудди Авишайиз гъапнийи:

– Гьамус Шевайи, Бихрийин бали, ухьуз АвессаломдитӀан артухъ зарар тувиди. Яв агъайин адмийир гъадагъ ва дугъахъ хъерг, дархьиш думу мюгькам дапӀнайи шагьрарикан сабдиъ ухьхьан жин хьиди.

7Юавдин адмийирра керетарихъди ва пелетарихъди[*] ва вари кьудратлу эскрарихъди сатӀиди Авишайин аьхюваликкди Ерусалимдиан, Шевайихъ, Бихрийин балихъ, хъергбан бадали, удучӀвнийи[+].

8Дурар Гивондиъ айи аьхю гъарзухъна хъуркьиган, Амаса дурариз гъаншарди удучӀвнийи. Юавдиин эскрин палат алийи, юкьвнаан халариъ айи тур ккибтӀнайи чӀул идибтӀнайи. Думу улихьна гьудучӀвиган, тур халариан адабхънийи.

9Юавди Амасайиз гъапи:

– Сагъди даривахъа уву, йиз чве?

Юавди Амасайин мужри, дугъаз мак апӀбан бадали, арчул хлихъди гъибису.

10Амасайи Юавдин хлиъ айи турихьан ихтият гъапӀундайи, хъа Юавди тур дугъан фуниъ гьаци убчӀвуки, рудрар-фунар жилиинди адахьу, ва думу гъакӀи. Дугъу кьюбпи ражну йивуб лазим гъабхьундайи. Юавна дугъан чве Авишай Шевайихъ, Бихрийин балихъ, хъергнийи[+]. 11Юавдин адмийирикан сар Амасайиин дийигъу, ва дугъу гъапи:

– Гъит Юавдиз вафалу вуйир ва Давуддихъанди вуйир гьарсар Юавдихъди гъарахри!

12Амаса ифдин дагриъ рякъюн кьялаъ дахънайи, ва думу касдиз вари эскрар дийигърувал рябкъюрайи. Амасайин багхьан гъягърудар вари дийигърувалин гъавриъ ахъну, дугъу думу рякъʼан хутӀлизди хъчӀюрхну ва дугъʼин палат илипну. 13Амаса рякъʼан хъчӀюрхбан кьяляхъ, вари халкь Юавдихъди Шевайихъ, Бихрийин балихъ, хъергуз гъубшу.

14Хъа Шева Авел-Бет-Маахийихъна Израилин вари тухмарилан илдицу, ва вари беритар дугъахьна уч гъахьи ва дугъахъди шагьриз гъушу[+]. 15Хъасин Юавдин кьушмар гъафнийи, ва дурари Шева Авел-Бет-Маахайиъ кьялаъ тӀау. Дурари шагьрин чӀатан цаларихъ руг хъабхьнийи. Дурари цал дабгъуз хъюгъиган, 16сар аьяндар дишагьлийи шагьрин цаллан чӀигъ гъапӀу:

– Хъебехъай! Хъебехъай! Юавдиз гьамина гъач йипай, ва узу дугъахъди гафар апӀидиза.

17Юав дишагьлийин багахьна гъушу, ва дишагьлийи гьерху:

– Уву Юав вуна?

– Узу, – жаваб туву дугъу.

Дишагьлийи дугъаз гъапи:

– Яв гъаравашди увуз фу кӀуруш, хъебехъ.

– Узу хъпехъураза, – жаваб туву Юавди.

18Дишагьлийи гъапи:

– УхдитӀанмина «Жаваб Авелиъ абг» пуз вердишди ву, ва гьаци ляхинра гьял апӀуйи. 19Узу Израилиъ ислягьвал ва вафалувал уьрхрударикан сар вуза; хъа уву Израилин аьхюдарсдар ва асас шагьрарикан саб гьисаб апӀру шагьур терг апӀуз чалашмиш шулава. Увуз РАББИЙИН[†] ирс рабгъуз гьаз ккундувуз?

20– Гьич саб вахтнара! – жаваб туву Юавди. – Узу гьич саб вахтнара думу рабгъидарза ва талаф апӀидарза! 21Ляхин дидиъ дар. Ефраимдин дагълариан вуйи Шева кӀуру сар адмийи, Бихрийин бали, паччагьдиина, Давуддиина, хил за гъапӀну. Думу сар узухьна чавай, ва узу шагьрихьан гъягъидиза.

Дишагьлийи Юавдиз гъапи:

– Дугъан кӀул увуз цаллан ипди.

22Дишагьли чан халкьдихьна чан аьяндар насигьятниинди илтӀикӀнийи, ва халкьди Шевайин, Бихрийин балин, кӀул алдабтӀнийи ва Юавдихьна думу гатӀабхьнийи. Думуган Юавди кӀарчнаан сесер гъапӀу, ва вари дугъан адмийир шагьрихьан гьудучӀву, ва вари чпин хулариз гъушу. Юав Ерусалимдиз паччагьдихьна гъафнийи.


Давуддиз багахь дапӀнайидар

23[•]Юав вари израилин кьушмин аьхюр вуйи; Беная, Югьудайин бай, керетарин ва пелетарин аьхюр вуйи;[+] 24Адурамдиз мажбури вуди лихурайидариин гюзчивал гъабхуз ихтибар дапӀнайи; Югьушафат, Ахилуддин бай, тарих бикӀрур вуйи;[+] 25Шава бикӀрур вуйи; Цадук ва Авиатар Заанурин гъуллугъчйир вуйи;[+] 26ва гьацира Яир шагьриан вуйи Ира Давуддихь Заанурин гъуллугъчи вуйи.

#### 21


Саулин наслариз жаза тувувал

1Давуддин[†] паччагьвалин вахтна шубуд йисан хъади-хъади гаш абхъу, ва Давуд дидин гьякьнаан РАББИЙИХЬНА илтӀикӀу. РАББИЙИ гъапнийи:

– Му Саулиз ва ифдин шил хъайи дугъан тухумдиз лигну ву. Му дугъу Гивон шагьрин агьалйир аьжлин хлиз тувбаз лигну ву.

2Паччагьди Гивон шагьрин агьалйириз дих ва дурарихъди гафар-чӀалар гъапӀнийи. Гивон шагьрин агьалйир Израилиз дахил шулдайи, дурар аморей халкьдикан гъуздар вуйи; израилари дурариз рягьим апӀуз ху гъапӀнийи, хъа Саул, Израилихъан ва Ягьудайихъан юкӀв убгури, дурар тӀанкь апӀуз чалашмиш гъахьнийи. 3Давудди Гивон шагьрин агьалйирихьан гьерху:

– Учву бадали фу апӀуза? РАББИЙИН[†] девлетназ, Чан халкьдиз, учву ужʼвал ккун апӀбан бадали, Саулин тухмин тахсир фтиинди илдипуза?

4Гивон шагьрин агьалйири дугъаз жаваб туву:

– Учуз Саулихьан ясана дугъан тухумдихьан я арс, я гъизил лазим дарчуз, ва учуз Израилиъ фужкӀа аьжалин хлиз тувуз ихтияр адарчуз.

– Узу учвуз фу дапӀну ккундучвуз? – гьерху Давудди.

5Дурари паччагьдиз жаваб туву:

– Учу тӀанкь апӀури гъахьи ва, учуз Израилин жилариин йишв дархьбан бадали, учу талаф апӀуз кьаст гъапӀу касдикан кӀуруш, 6гъит дугъан насларикан учухьна, РАББИЙИН улихь РАББИЙИ ктагъу Саулин Гивайиъ йивну йикӀбан ва адмийириз рякъюз керхбан бадали, ургур адми жили тяфа туври.

Ва паччагьди гъапи:

– Узу дурар учвухьна тувдиза[+].

7Давудди Мефи-Бошетдиз, Юнатандин бализ, Саулин хтулиз, рягьим гъапӀну. Дугъу думу ляхин чан ва Юнатандин, Саулин балин, арайиъ РАББИЙИН улихь гъабхьи ху тувувалин хатурназ лигну, гъапӀнийи[+]. 8Амма паччагьди Айяйин риш Рицпайи Саулиз гъахи кьюр бай, Армони ва Мефи-Бошет ва Мехола шагьриан вуйи Верзиллийин бай Адриэлуйиз Саулин риш Меравди гъахи хьур бай гъадагънийи[+]. 9Дугъу дурар Гивон шагьрин агьалйирихьна тувну, Гивондиан вуйидари дурар дагъдиин РАББИЙИН улихь йивну гъакӀнийи ва адмийириз рякъюз керхнийи. Вари ургбирра сатӀиди гъакӀнийи. Дурар аьжлин хлиз мухан иган убгуз хъюгъру садпи йигъари тувнийи[+].

10Айяйин риш Рицпайи ирин парча гъадабгънийи ва чаз гъарзʼин ккипнийи. Иган убгуз ккебгъхъанмина тап завариан дурарин жанариина мархь убгъайизкьан дугъу дурарик йигъну жакьвари, хъа йишвну чӀурдин гьяйванатари кучуз гъитурдайи. 11Рицпайи, Айяйин шуру, Саулин ашнайи, гъапӀубдикан Давуддиз гъапиган, 12думу гъушу, ва паччагьди Галааддин Явешдин агьалйирихьан Саулин ва дугъан бай Юнатандин кӀурбар гъадагъу. Дурари кӀурбар Гилбоайиъ филистимари Саулиз йивбан кьяляхъ адашна бай дариан гъизигу Бет-Шеандиъ майдандилан жиниди гъурхнийи[+]. 13Давудди Саулин ва дугъан бай Юнатандин кӀурбар гъурхнийи, хъа дариан дизигнайидарин кӀурбар уч гъапӀнийи.

14Саулин ва дугъан бай Юнатандин кӀурбар Вениаминдин жилиин али Целайиъ Саулин адаш Кишдин гюмбетдиъ фаракьат гъапӀнийи, ва паччагьди амур гъапӀуб вари тамам гъапӀнийи. Дидин кьяляхъ Заанури уьлкейин гьякьнаан ккарагбар кьабул гъапнийи.


Филистимарихъди дявйир

15Ва хъана филистимарин ва Израилин арайиъ дяви гъабхьнийи. Давуд чан адмийирихъди дявдиз гъушнийи. Дурари филистимарихъди дяви гъапӀну, ва Давуд бизар гъахьнийи. 16Хъа Ишби-Беновди, рефаимарин[*] тухмарикан сари, чан жидайин кемшрин кӀакӀнаъ шубудварж шекел[*] гъагъ айири ва цӀийи тур ккибтӀнайири, чав Давуд йивну йикӀурза, гъапнийи. 17Амма Авишай, Церуяйин бай, Давуддиз кюмекназ гъафнийи; думу филистимжвувʼин алархьнийи, ва дугъу думу йивну гъакӀнийи. Думуган Давуддин адмийири дугъаз ху гъапӀнийи ва гъапнийи:

– Израилин чирагъ ктӀутӀубшвбан бадали, уву гьич саб вахтнара сарун учухъди сатӀиди дявдиз гъидарва[+].

18Саб вахтналан филистимарихъди Гобайиъ цӀийи дяви гъабхьнийи. Думуган Хуша тухумдиан вуйи Сивхайи рефаимарин насларикан сар вуйи Саф йивну гъакӀнийи.

19Гобайиъ филистимарихъди гъабхьи жара дявдиъ Вифлеемдиан вуйи ир убхру уста Иаирин бай Элхананди Голиафдин чве йивну гъакӀнийи, Голиафдин чвуччвун жида ир убхру дуркьарин гакӀулсиб вуди гъабхьнийи[+].

20Гъатдиъ гъабхьи сабсана дявдин вахтна зурба жан хъайи, гьарсаб хилʼин йирхьуб тӀуб али ва гьарсаб ликриин йирхьуб муркул али фуж-вуш сар адми ади гъахьнийи. Думура рефаимарин насларикан вуди гъахьну. 21Думу Израилик кялхъруган, Давуддин чве Шимайин бай вуйи Юнатанди думу йивну гъакӀнийи[+].

22Дурар юкьридра Гъатдиъ рефаимарин насларикан вуйи ва Давуддин ва дугъан адмийирин хиллан гъушнийи.

#### 22


Давудди гъапӀу тярифнан мяъли

1Давудди[†] РАББИЙИЗ гьаму гафар, РАББИЙИ думу чан вари душмнарин хиларихьан ва Саулин хилхьан азад гъапӀиган, мяълийиинди гъапнийи. 2Дугъу гъапнийи:

РАББИ – йиз гъарз,
ижмишин йиз
ва узу къутармиш гъапӀур;
3Заанур йиз – дагъ йиз,
Дугъахь узу жин хьуз йишв абгурза,

Думу – йиз гъалхан
ва узу уьрхрур, йиз гъала,
Думу – узу жин шлу йишв
ва узу къутармиш апӀрур;
Уву узу гуж тувбахьан гъюрхюнва[+].
4РАББИЙИЗ ккарагурза,
тярифназ лайикьлуриз,
ва йиз душмнарихьан
къутармиш хьидиза.
5Аьжлин лепйир илтӀикӀнийи узлан гургутум,
талафвалин селлери узуз гучӀ ккапӀнийи[+].

6Тму дюнʼяйин зунжрар илдижнийи узлан
ва аьжлин чулари гъидиржнийи.

7Йиз бедбахтвалиъ узу РАББИЙИЗ дих гъапӀнийза:
узу йиз Заануриз ккарагнийза.

Чан ибадатханайиан Дугъаз йиз сес гъеебхьну;
йиз гьарай Дугъан ибарихъна хъубкьну[+].

8ГукӀни гъабхьнийи жил, гъутӀубчӀвнийи,
заварин дибар гъиришвнийи,
ГукӀни гъахьнийи,
гьаз гъапиш Дугъак хъял кубчӀвнийи.

9Кум утӀубччвнийи
Дугъан хъюхънин ппулариан,
вариубгру цӀа – ушвниан Дугъан,
ктахьуйи Дугъкан ургру аржлар.

10Дугъу завар арццнийи, ва Думу гъафнийи,
ликарикк – кӀару амсар.

11Думу херувимдиин деънийи ва гъитӀирхнийи,
Думу микӀлан хлинццариин гьавайиъ уьрхнийи.

12МучӀували ккаънийи Учв, чарчликкси,
илтӀикӀнийи Чаллан мархьлин амсар.
13Дугъан улихь хьайи аквнакан
цӀа кайи аржлар дижи шуйи.

14РАББИЙИ хъухърумар гъапӀу заварилан;
Заанури Чан сес улупну[+].

15Дугъу Чан чӀимрар деетну
ва душмнар гъарагъну,
Кьюркьлин цӀа деебтну –
ва дурар дагъитмиш гъапӀну[+].

16Думуган гьюлин деринвал ачмиш гъахьну
ва гъяцӀал гъахьну жилин бинйир
РАББИЙИ тягьна йивувалиан,
Дугъан хъюхънин ппуларин гужли илнаан.

17Ягълишнаан Думу узухьнади алахъну;
Дугъу узу дерин штариан адагъну.

18Дугъу узу узутӀан
гизаф кьувватлу кьудратлу душмнихьан,
узу дяркънукьан даккнидарихьан
азад гъапӀну.

19Йиз бедбахтвалин йигъан
дурар узʼина алжагънийи,
Амма РАББИ йиз даягъ вуйиз.

20Дугъу узу ачухъ йишваз адаънийи,
Дугъу узу азад гъапӀнийи,
гьаз гъапиш узу
Думу рази апӀрур вуза ву.

21РАББИЙИ узуз йиз дугъривализ ва вафалувализ лигну тувну,
йиз хиларин марццивализ лигну пешкеш гъапӀну,[+]

22узу РАББИЙИН[†] къанундин рякъяр
уьрхюри гъахьунза,
ва, йиз Заанурихьан гьидицну,
писвал гъапӀундарза аьхир.

23Дугъан вари къанунар йиз улихь хьа;
узу Дугъан буйругъарилан улдучӀвундарза.

24Узу Дугъан улихь нукьсан ктрур вуйза
ва жвув гунагьдихьан уьрхюйза[+].

25РАББИЙИ узуз йиз дугъривализ ва вафалувализ,
Дугъан уларихь марццишназ лигну тувну.

26Уву вафалу вуйирихъди
вафалу вува,
Нукьсан ктрурихъди
Уву нукьсан ктарди гъахурва,

27марццирихъди –
марцциди,
Фендигар вуйирихъди –
дугъан аьмалдарвализ лигну.

28Уву бахтсузар къутармиш апӀурва,
Хъа Яв лигуб дамагъ кайидариин ал,
дурар асккан апӀбан бадали.
29Уву – йиз чирагъ,
РАББИЙИ йиз мучӀувал аку апӀуру.

30Яв кюмекниинди
узу кьушум дагъитмиш апӀурза,
йиз Заанурихъди
душмандин шагьрин цалʼина за шулза.

31Заанурин рякъ тягьна ктруб ву,
Худайин гаф ву марцциб.
Дугъахь жин хьуз йишв абгруриз
гьарсариз гъалхан ву Думу[+].

32Фуж ву Заанур, РАББИТӀАН?
Ва фуж ву гъарз, ихь ЗаануртӀан[+]?

33Заанур – йиз жин шлу мюгькам йишв,
ва Дугъу йиз рякъ дюз вуйиб апӀуру.

34Дугъу йиз ликар диши миршран ликарси апӀуру
ва узуз гъалибвалар тувру.

35Дугъу йиз хилариз дяви апӀуз улупуру,
гьаци вуйиган дурари кемшрин чӀимир биржуру.

36Уву узуз Яв къутармишʼвалин гъалхан тувунва,
Яв рягьимди йиз ад за апӀуру.

37Уву узу азадди лицуз гъитурва,
йиз ликар хътрарсбан бадали.

38Узу йиз душмнарихъ хъчӀарккунза
ва дурар терг гъапӀунза,
узу кьяляхъ илдицундарза,
дурар тӀанкь дарапӀдикьан гагьди.

39Узу гъивунза дурариз, гъачархьунза дурар,
ва дурарихьан сарун гъудужвуз хьибдар;
йиз ликарикк дахьну дурар.

40Уву узуз дяви апӀуз кьувват тувунва;
узуз аьксиди удучӀвдар йиз ликарикк ккирчунва.

41Душмнар Уву узухьинди кьялди илтӀикӀунва,
ва узу дяркънукьан даккнидар тӀанкь гъапӀунза.

42Дурари за апӀуйи чпин лигуб,
амма фужкӀа адайи дурар къутармиш апӀуз –
РАББИЙИЗ ккарагуйи,
амма Дугъу дурариз жаваб тувундайи[+].

43Узу дурар биширугси гъаркӀунза;
узу дурар, кючейин батӀурси, хътӀиршунза.

44Уву йиз халкь аьксиди удучӀвбахьан
узу азад гъапӀунва;
Уву узу жара халкьаринра
аьхюрди гъюрхюнва.
Узуз муганайиз аьгъдру халкьари
узуз гъуллугъ апӀура.

45Жара юрдарин адмийири
йиз улихь лукӀʼвал улупуру;
узкан анжагъ гъеебхьубси,
дурар мютӀюгъ шулу.
46Дурарин варидин рюгь гъюбгъну,
ва дурар, гукӀунди,
чпин гъалйириан удучӀвуру.
47Гьарган чӀиви РАББИ!
Шюкюр ибшри йиз гъарзуз!
Адлу ишри йиз Заанур,
йиз къутармишʼвалин гъарз!

48Думу – узхъанди кьисас алдабгъру Заанур,
узуз халкьар мютӀюгъ апӀрур
49ва узу йиз душмнарихьан азад апӀрур.

Уву узуз къаршу вуйидариин узу за гъапӀунва,
пис адмийирихьан узу къутармиш гъапӀунва.

50Гьаддиз лигну жара халкьарин арайиъ
яв ад апӀидиза, РАББИ;
Яв ччвурнан тяриф
мяълийиинди пидиза.

Чан паччагьдиз Дугъу
аьхю гъалибвалар пешкеш апӀуру[+]
51ва Чав ччим кадатнайи Давуддиз
ва дугъан тухумдиз
аьсрариъ ужʼвал гьапӀру[+].

#### 23


Давуддин аьхиримжи гафар

1Магьа Давуддин[†] аьхиримжи гафар:
– Давудди, Ессейин бали, гьамци кӀура,
Заанури за гъапӀу адмийи,
Якьубдин Заанури ччим ктату адмийи
Ва Израилин ширин сес айи мяълийир апӀрури, гьамци кӀура.
2РАББИЙИН[†] рюгьну узлантина кӀура;
Дугъан гаф йиз мелзниин ализ[+].

3Израилин Заанури гъапну,
Израилин гъарз вуйи Заанури узкан гъапну:

«Шли инсанариин дугъриди гьякимвал апӀуруш,
шли Заанурихьан гучӀʼвалиъ гьякимвал апӀуруш[+].

4Думу гвачӀиндин аквназ ухшар ву,
Дифар алдру гвачӀнинган гьудубчӀвурайи,
мархьлин кьяляхъ акв туврайи,
Жилиан укӀ битмиш апӀурайи ригъдиз ухшар ву».

5Заанурихь йиз тухум гьациб даринхъа?
Дугъу узухъди тамамди албагнайи
ва чӀур даршлу
даима йикьрар гъапӀундаринхъа?

Дугъхьан даринхъа йиз вари къутармишʼвал
ва йиз вари метлебар тамам хьувал[+]?

6Хъа вари намуссузар
тинди гатӀабхьру
ва хилари дибрисру
рижун зазуз ухшар ву.

7Рижун зазук куркӀу гьарсар кас Рукьахъди
ясана жидайин маргълихъди яракьламиш шулу;
рижун заз гьадушвахь, йишвʼин,
цӀа кипну убгуру.


Давуддин адлу эскрар

8Магьа Давуддин эскрарин ччвурар:

Тахмон шагьриан вуйи Юшев-Башевет дестейин аьхюр гъахьну; дугъу чан жида чав саб кчӀихбаъ йивну гъакӀи миржидварж адмийиин за гъапӀну.

9Дугъахъна вуйир Элеазар, Додойин бай, Ахохайин худул, гъахьну. Думу Давуддихъди, дурари кялхъбариинди дявдиз уч духьнайи филистимариз кчӀихбаз дих апӀруган, хъади гъахьну. 10Израилар дурариз къаршуди удучӀвну, ва Элеазари гъучагъʼвал улупну ва филистимариз чан хил убцайизкьан ва хил турихьди саб хьайизкьан гъивну. Думу йигъан РАББИЙИ израилариз зурба гъалибвал тувну. Анжагъ кчӀихбан кьяляхъ эскрар Элеазарихьна гъафну, йивну гъакӀидарихь хьайиб тӀараш апӀуз.

11Дугъахъна вуйир Шамма, Арар шагьриан вуйи Агейин бай, гъахьну. Филистимар Лехийиъ, харар дурзнайи хутӀил айишваъ уч гъахьиган, Израилин эскрар дурарихьан гьергну. 12Хъа Шамма хутӀлин гьацӀкьялаъ дийигъну. Дугъу хутӀил гъюбхну ва филистимар йивну гъакӀну, ва РАББИЙИ дугъаз зурба гъалибвал тувну.

13Игнар ургувал ккебгъру вахтназди сумчӀур регьбрикан шубур Давуддихьна Адуллам хьараз гъафну, думуган Рефаимарин дерейиъ филистимарин дестейи бина йивнади шулу[+]. 14Давуд думуган мюгькам дапӀнайи йишваъ айи, хъа филистимарин кьушмар – Вифлеемдиъ. 15Давуд штухъ дахаргнайи, ва дугъу гъапну:

– Эгь, эгер шли-вуш Вифлеемдин урнарихъ хъайи гъуйдиан узуз убхъуз шид гъабхнийиш!

16Думуган гьадму шубур эскер филистимаригъянтина гужниинди гъюдучӀву, дурари Вифлеемдин урнарихъ хъайи гъуйдиан шид адабцӀу ва Давуддиз гъабхи. Амма дугъу шид гъубхъундайи ва РАББИЙИЗ дубхнайибси удубзнийи[+].

17– Узу уьрх, РАББИ, мициб апӀбахьан! – гъапи дугъу. – Чпин уьмур хатӀаваликк кипу адмийирин ифи мегер узу убхъурин?!

Ва дугъу шид гъубхъундар. Гьамцдар гьунарар улупну гьадму шубур эскри.

18Юавдин чве, Авишай, Церуяйин бай, чан дестейин аьхюр гъахьну. Думу жидайихъди шубуд варж адмийирихъди кчӀихну, дугъу дурар вари гъийихну, ва думу гьадму дестейихъди сабси адлу гъахьну[+]. 19Думу дестейиъ варитӀан адлу вуйир ва дестейин регьбер гъахьну, амма учв женгнан шубур асас аьхюрихъди барабар гъахьундар.

20Беная, Югьудайин бай, Кавцеилиан вуйи адлу эскер, зурба гьунарар гъапӀур гъахьну. Дугъу Муавдиан вуйи кьюр варитӀан гужли эскер йивну гъакӀну. Гьацира думу йиф убгъурайи йигъан хандкӀиз гъушну ва душваъ аслан йивну гъабкӀну[+]. 21Дугъу гьацира зурба жан хъайи Египетдиан йивну гъакӀну. Египетдиан вуйирин хлиъ жида ади гъабхьну, хъа Беная дугъаз къаршуди маргъ хьади удучӀвну. Дугъу Египетдиан вуйирин хилʼан жида уьчӀюбгъну ва гьаддихъди думу йивну гъакӀну[+]. 22Гьамцдар гъахьну Югьудайин бай Бенаяйин гьунарар. Думу гьадму дестейихъди сабси адлу гъахьну. 23Думу дестейиъ адлу вуйир гъахьну, амма учв адлувалиинди женгнан шубур асас аьхюрихъди барабар гъахьундар. Давудди думу чан гъаравларин аьхюрди дерккну.

24СумчӀурин арайиъ ади гъахьну:

Асаил, Юавдин чве,

Элханан, Вифлеемдиан вуйи Додойин бай,[+]

25Харод тухумдиан вуйи Шамма ва Элика,

26Пелет шагьриан вуйи Хелец,

Ира, Текоа шагьриан вуйи Иккешдин бай,

27Анатот шагьриан вуйи Авиезер,

Хуш тухумдиан вуйи Мебуннай,

28Ахохи тухумдиан вуйи Цалмон,

Нетофа шагьриан вуйи Магарай

29ва Баанайин бай Хелев,

Вениаминдин вилаятдиъ айи Гивайиан вуйи Рибайин бай Иттай,

30Пирафон шагьриан вуйи Беная,

Нахле-Гаашдиан вуйи Иддай,

31Араба тухумдиан вуйи Ави-Албон,

Бахурим шагьриан вуйи Азмавет,

32-33Шаалбон шагьриан вуйи Элияхба,

Гимзо шагьриан вуйи Яшен,

Арар шагьриан вуйи Шаммайин бай Юнатан,

Арар шагьриан вуйи Шарарайин бай Ахиам,

34Мааха шагьриан вуйи Ахасбайин бай Элифелет,

Гило шагьриан вуйи Ахитофелин бай Элиам,[+]

35Кармилиан вуйи Хецрай,

Араба шагьриан вуйи Паарай,

36Цувайиан вуйи Натандин бай Игал,

Гад тухумдиан вуйи Бани,

37аммунжви Целек,

Беэротдиан вуйи Нахарай, Церуяйин бай Юавдин яракь хрур,

38Йира шагьриан вуйи Ира ва Гарев,

39ва хеттжви Урия.

Вари дурар сумчӀурна ургур вуди гъахьну[+].

#### 24


Агьалйирин кьадар гьисаб апӀбаз лигну Раббийи Давуддиз жаза тувру

1РАББИЙИН[†] хъял цӀийикӀултӀан израилариина гъизмиш гъабхьну, ва Дугъу, гъарах ва Израилинна Ягьудайин агьалйирин кьадар гьисаб апӀин кӀури, дурариз аьксиди Давуд[†] гъитӀирккнийи.

2Паччагьди Юавдиз ва кьушмин дугъахъди хъайи аьхюдариз гъапнийи:

– Дандихъан Беэр-Шевайихъна[†] Израилин вари тухмариз гъарахай ва, дурар фукьан вуш узуз аьгъю хьпан бадали, агьалйирин кьадар гьисаб апӀинай.

3Амма Юавди паччагьдиз жаваб туву:

– Гъит РАББИЙИ, яв Заанури, агьалйирин кьадар варж ражну артухъ апӀри, ва гъит йиз агъа вуйи паччагьдин улариз думу рябкъри. Хъа гьаз йиз агъа паччагьдиз дициб ляхин апӀуз ккунду?

4Амма паччагьдин гаф Юавдин ва кьушмин аьхюдарин гафтӀан гужлиб гъабхьнийи, ва дурар, израилин агьалйирин кьадар гьисаб апӀбан бадали, паччагьдихьан гъушнийи. 5Ярдандикан кудучӀвну, дурар Гаддин дерейин кьялаъ айи шагьрихьан кьибла терефназди, Язер шагьрихьинди хьайи Аруериъ бина йивну дийигъу ва вари думу йишварин агьалйир гьисаб гъапӀу. 6Дурар Галааддиз ва Тахтим-Ходшийин жилиина гъушу, дурар Дан-Яандиз Сидондихьна вуйи хътицбан рякъюъди гъафнийи ва вари думу йишварин агьалйирра гьисаб гъапӀнийи. 7Хъасин дурар Тир гъалайихьна ва хивеярин, ва ханаанарин вари шагьрарихьна рякъюъ учӀву ва Ягьудайин варитӀан кьибла пайназ, Беэр-Шевайиз, думу йишварин вари агьалйирра гьисаб дапӀну, гъафи. 8УрчӀвуб вазна къад йигъан вари уьлке ккадапӀну, дурар Ерусалимдиз кьяляхъ гъафнийи. 9Юавди паччагьдиз агьалйирин кьадар гьисаб апӀбан гьякьнаан мялумат туву: тур ишлетмиш апӀуз удукьру, гужли миржидварж агъзур жилижви Израилиъ а ва хьудварж агъзур – Ягьудайиъ[+].

10Амма Давудди, чав агьалйирин кьадар гьисаб апӀбан кьяляхъ, нач хьувал гьисс гъапӀнийи ва РАББИЙИЗ гъапнийи:

– Думу ляхин дапӀну, узу зурба гунагь гъапӀунза. Гьамус, я РАББИ, Увуз ккарагураза, Яв лукӀралан тахсир алдабгъ! Узу асуллагь фикир дарапӀди ляхин гъапӀунза[+].

11Хъайигъан гвачӀнинган Давуд гъудужвайиз, Гад пайгъамбрихьна, Давуддин хьуз ккайиб рякърурихьна, РАББИЙИН гаф гъафи:[+]

12– Гъарах ва Давуддиз йип: «Гьамци кӀура РАББИЙИ: Узу увуз шубуб жаза теклиф апӀураза. Узу увʼина гьапӀбан бадали, дурарикан саб кадабгъ».

13Гад Давуддихьна гъафнийи ва дугъаз гъапнийи:

– Яв уьлкейиъ ургуд йисан гаш хьибдин? Ясана шубуб вазли увухъ хъергру яв душмнарихьан гьергидина? Ясана яв уьлкейиъ шубуд йигъан вари гъирмиш апӀру уьзур хьибдин? Гьаци вуйиган, фикир апӀин ва, узу Гьаънайириз узу фициб жаваб тувруш, къарар адабгъ.

14Давудди Гаддиз гъапнийи:

– Узуз гизаф гъагъиди вузуз, вушра гъит ухьу РАББИЙИН хилариъ ахъри, Дугъан рягьим зурбаб ву аьхир, амма узу адмийирин хилариъ ахъуз мигъитан.

15Ва РАББИЙИ гьадму гвачӀниан тяйин дапӀнайи вахтнан аьхириз Израилиина вари гъирмиш апӀру уьзур гьапӀру, ва Дандихъан Беэр-Шевайихъна ургуцӀур агъзур адми кечмиш гъахьнийи. 16РАББИЙИН амриинди малайикди Ерусалим терг апӀуз хил гьачӀабккиган, РАББИЙИ бала алапӀбан гьяйиф гъизигу ва халкьдиз йивурайи малайикдиз гъапи:

– ЧӀяаьн! Ис апӀин яв хил.

РАББИЙИН малайик думуган Евус халкьдиан вуйи Орнайин раццан зиин алди гъахьну[+]. 17Халкьдиз йивурайи малайик чаз гъяркъиган, Давудди РАББИЙИЗ гъапнийи:

– Гьаму гунагь ва писвал узу гъапӀунза, хъа мурар марччар ву – фу гъапӀну дурари? Гъит Яв хил узʼина ва йиз хизандиина илтӀибкӀри.


Давудди гъурбан апӀрушв тикмиш апӀуру

18Думу йигъан Гад Давуддихьна гъафнийи ва дугъаз гъапнийи:

– Гъарах ва евусжви Орнайин раццʼин РАББИЙИЗ гъурбан апӀрушв тикмиш апӀин.

19Ва Давуд, Гаддикди РАББИЙИ амур гъапӀганси, гъушу. 20Орна гъилигиган ва чахьна гъюрайи паччагь ва дугъан адмийир гъяркъиган, думу улихьна удучӀву ва, жилик маш кубкӀну, паччагьдиз икрам гъапӀу.

21Орнайи гъапи:

– Гьаз йиз агъа вуйи паччагь чан гъаравашдихьна гъафну?

– Яв рацц масу гъадабгъуз, – жаваб туву Давудди, – ва, халкьдин арайиъ вари гъирмиш апӀру уьзур ккудубкӀбан бадали, РАББИЙИЗ гъурбан апӀрушв тикмиш апӀуз.

22Орнайи Давуддиз гъапи:

– Гъит йиз агъа вуйи паччагьди чаз лазим вуйиб вари гъадабгъри ва гъурбан апӀри. Магьа вариубгбан гъурбан[†] апӀуз йицар, хъа гакӀвларди гад апӀру кьул ва йицар ккитӀру алатар[+]. 23Я паччагь, Орнайи гьамрар вари паччагьдиз тувра.

Хъана Орнайи дугъаз гъапи:

– Гъит РАББИ, яв Заанур, увухьна ужувлиинди янашмиш ишри!

24Хъа паччагьди Орнайиз жаваб туву:

– Ваъ, узу яв гьякъи тувдиза. Узу РАББИЙИЗ, йиз Заануриз, узу чахъ фукӀа тутруву вариубгбан гъурбан апӀидарза.

Ва Давудди рацц ва йицар, дурарихъ арснан хьуцӀур шекел[*] тувну, масу гъадагънийи. 25Давудди душвʼин РАББИЙИЗ гъурбан апӀрушв тикмиш гъапӀнийи ва вариубгбан ва демдин гъурбнар[*] гъапӀнийи. РАББИЙИЗ Давуддин чан уьлкейихъан вуйи ккарагбар гъеерхьнийи, ва Израилиъ вари гъирмиш апӀру уьзур ккудубкӀнийи.

### Паччагьлугъар-3

#### Паччагьлугъар-3

Паччагьлугъар-3


[1]

[2]

[3]

[4]

[5]

[6]

[7]

[8]

[9]

[10]

[11]

[12]

[13]

[14]

[15]

[16]

[17]

[18]

[19]

[20]

[21]

[22]


#### 1


Паччагьлугъарин шубубпи китаб


Давуд пайгъамбар кьабивалиъ

1Давуд[†] паччагь кьаби гъахьнийи ва гизаф яшлу йисарихъна хъуркьнийи. Дугъʼин лэъфар илирчуйи, гьаци вушра дугъаз мани шулдайи. 2Думуган гъаравашари дугъаз гъапнийи:

– Гъит, ич агъа паччагьдиз, чаз хъайивал апӀбан ва дугъан гъайгъушнаъ хьпан бадали, жигьил риш агри. Думу риш увухъди дахъди ва увуз мани хьибди.

3Дурари вари Израилиъ уткан риш агуз хъюгънийи, Шунем гъулʼан вуйи Авишаг кӀуру риш гъидихънийи ва думу паччагьдихьна гъахнийи. 4Риш гизаф уччвур вуйи. Думу паччагьдин гъайгъушнаъ шуйи ва дугъаз хъайивал апӀуйи, амма паччагь дугъахъди сатӀи гъахьундайи.


Давуддин бай Адония паччагьдин тахт бадали гьюжатнаъ учӀвуб

5Чан дада Хаггит вуди гъахьи Адонияйи фурслуди кӀури гъахьнийи:

– Узу паччагь хьидиза.

Дугъу чаз гьяйвнар ккитӀнайи дявдин фургънар, атлуйир ва чан улихьди жаргъру хьуцӀур кас гъаравашар гьязур гъапӀнийи[+].

6(Дугъан адаш Давуд паччагьди, «Уву мици гьаз апӀурава?» кӀури, Адонияйиз саб вахтнара нач туври шулдайи. Адония Авессаломдин кьяляхъ бабкан гъахьир ва гизаф уччвур вуйи.)

7Адонияйи Церуяйин[*] бай Юавдихъди ва Заанурин[†] гъуллугъчи Авиатарихъди жиниди гафар гъапӀнийи. Дурари дугъан тереф гъибиснийи[+]. 8Амма Заанурин гъуллугъчи Цадукди, Югьудайин бай Бенаяйи, Натан пайгъамбри, Шимейи, Рейи ва Давуддин адлу эскрерари Адонияйин тереф гъибисундайи[+].

9Адонияйи Рогел булагъдин багахь хьайи Зохелет гъвандихъ чарвйир, йицар ва чагъ дапӀнайи кӀарар гъурбан гъапӀнийи ва чан вари чвйириз, паччагьдин баяриз, ва паччагьдин Ягьудайиъ айи вари гьякимариз дих гъапӀнийи[+]. 10Амма я Натан пайгъамбриз, я Бенайиз, я паччагьдин адлу эскрариз, я чан чве Сулеймандиз дих гъапӀундайи[+].


Давудди паччагьдин тахт Сулеймандихьна тувуб

11Думуган Натан пайгъамбри Сулеймандин дада Батшевайихьан гьерхнийи:

– Хаггитдин бай Адония паччагь хьуваликан, хъа ихь агъа Давуддиз дидкан хабар адруваликан увуз яраб гъеебхьундарвуз? 12Гьаци вуйиган, яв уьмур ва яв бай Сулеймандин уьмур фици къутармиш апӀуруш[*], увуз насигьят тувуз узуз ихтияр тув. 13Гьамусяаьт Давуд паччагьдихьна гъарах ва дугъаз йип: «Йиз агъа паччагь, узуз, яв гъаравашдиз, йиз бай Сулейман яв кьяляхъ якьинди паччагь хьиди ва яв тахтниин деъди кӀури, ху гъапӀундайвахъа? Адония паччагь гьаз гъахьнухъа?» 14Уву паччагьдихъди гафар апӀури имиди, узу яв кьяляхъди гъидиза ва яв гафар тасдикь апӀидиза.

15Батшева паччагь айи хулаз гъушнийи. (Думуган яшлу паччагьдиз Шунем гъулʼан вуйи Авишагди гъуллугъ апӀурайи.) 16Батшевайи икрам гъапӀнийи, ва думу паччагьдин улихь ккадаркнийи.

– Фу ккундувуз? – гьерхнийи паччагьди.

17Батшевайи дугъаз гъапнийи:

– Йиз агъа, узуз, яв гъаравашдиз, уву чав, РАББИЙИИНДИ, яв Заануриинди, йиз бай Сулейман яв кьяляхъ паччагь хьиди ва яв тахтниин деъди кӀури, ху гъапӀнийва. 18Хъа магьа паччагь Адония гъахьну, хъа увуз, йиз агъа, дидкан аьгъдарвуз. 19Адонияйи гизаф кьадар йицар, чагъ дапӀнайи кӀарар ва чарвйир гъурбан гъапӀну. Дугъу паччагьдин вари баяриз, Заанурин гъуллугъчи Авиатариз ва кьушмин аьхюр вуйи Юавдиз дих гъапӀну, амма яв гъараваш Сулеймандиз дих гъапӀундар. 20Йиз агъа паччагь, йиз агъа паччагьдин кьяляхъ тахтниин фуж деъруш, вари Израил увухьинди либгура. 21Эгер уву, йиз агъа паччагьди, яв ху тамам дарапӀиш, уву яв архйирихъди архаин гъахьибси, узу ва йиз бай Сулейман тахсиркрарси гьисаб апӀиди.

22Батшевайи паччагьдихъди гафар апӀури имиди, хулазди Натан пайгъамбар гъафнийи. 23Паччагьдиз хабар тувнийи:

– Мушваъ Натан пайгъамбар а.

Думуган Натан пайгъамбар паччагьдихьна гъафнийи ва дугъу паччагьдиз жилиинакьан икрам гъапӀнийи.

24Натанди гъапнийи:

– Йиз агъа паччагь, яв кьяляхъ паччагь Адония хьиди ва яв тахтниин деъди кӀури, гъапнийвахъа? 25Гъи дугъу гизаф кьадар йицар, чагъ дапӀнайи кӀарар ва чарвйир гъурбан гъапӀну. Дугъу паччагьдин вари баяриз, кьушмарин аьхюдариз ва Заанурин гъуллугъчи Авиатариз дих гъапӀну. Гьамусяаьтна дурари Адонияйихъди ипӀура ва убхъура ва кӀура: «Яшамиш ишри Адония паччагь!»[+] 26Амма яв гъараваш вуйи узуз, Заанурин гъуллугъчи Цадукдиз, Югьудайин бай Бенаяйиз ва яв гъараваш Сулеймандиз дих гъапӀундар. 27Йиз агъа паччагьдин амур гьациб вуйин? Уву, яв кьяляхъ тахтниин фуж деъруш, учуз, яв гъаравашариз, гьамусра гъапундарва.

28Думуган Давуд паччагьди гъапнийи:

– Узухьна Батшевайиз дих апӀинай.

Батшева паччагьдихьна гъафнийи ва дугъан улихь дийигънийи.

29Паччагьди ху гъапӀнийи:

– Узу гьарсаб балайихьан ярхла гъапӀу РАББИЙИИНДИ ху апӀурза,[+] 30узу увуз РАББИЙИН, Израилин Заанурин, улихь ху гъапӀу ляхин гъи якьинди тамам апӀидиза: яв бай Сулейман йиз кьяляхъ паччагь хьиди ва йиз тахтниин йиз ерина деъди.

31Батшевайи, икрам гъапӀнийи ва, паччагьдин улихь ккадаркну, гъапнийи:

– Гъит, йиз агъа паччагь Давуд гьаргандиз яшамиш ишри![+]

32Давуд паччагьди гъапнийи:

– Узухьна Заанурин гъуллугъчи Цадукдиз, Натан пайгъамбриз ва Югьудайин бай Бенаяйиз дих апӀинай.

Дурар паччагьдихьна гъафиган, 33дугъу дурариз гъапнийи:

– Учвухъди йиз гъаравашар гъадагъай, йиз бай Сулейман йиз гъятириин илитай ва Гихон булагъдихъна гъайихай[+]. 34Гъит, душвахь Заанурин гъуллугъчи Цадукди, Натан пайгъамбри дугъкан Израилин паччагь хьувалин зейтундин ччим кадатри[*]. КӀарчариан сесер апӀинай ва гьарйир апӀинай: «Яшамиш ишри Сулейман паччагь!»[+] 35Хъасин Сулейман кьяляхъ аькъинай, ва гъит думу йиз тахтниин деъри ва йиз ерина паччагьвал апӀри. Узу думу Израилин ва Ягьудайин гьюкумдарди дерккунза.

36Югьудайин бай Бенаяйи паччагьдиз жаваб тувнийи:

– Амин! РАББИЙИ, йиз агъа паччагьдин Заанури, гьаци апӀри. 37РАББИ йиз агъа паччагьдихъди фици гъахьнуш, гьаци Думу Сулеймандихъдира ишри, дугъан тахт йиз агъа вуйи Давуд паччагьдин тахттӀан артухъ за апӀбан бадали!

38Ва Заанурин гъуллугъчи Цадук, Натан пайгъамбар, Югьудайин бай Беная, керетар ва пелетар[*] гъушнийи, Сулейман Давуд паччагьдин гъятириин илитнийи ва дурар Гихондихъна дугъахъди гъушнийи[+]. 39Заанурин гъуллугъчи Цадукди РАББИЙИН Чадриккан[*] ччим айи кӀарч гъабхнийи ва Сулеймандикан ччим ктатнийи. Дидин кьяляхъ дурари кӀарчариан сесер гъапӀнийи, ва вари халкьди чӀигъар гъапӀнийи:

– Яшамиш ишри Сулейман паччагь!

40Вари халкь дурарин кьяляхъди, гъугънаан жил тӀубчӀвруганси, швутӀрамар йивури ва гурлуди шаду чӀигъар апӀури, гъубшнийи.


Сулейманди Адонияйиз рягьим апӀуб

41Адонияйиз ва дугъахъди хъайи вари хялариз думу сесер демдин[*] аьхириъ гъеерхьнийи. КӀарчнаан йивурайи сесер деерхьну, Юавди гьерхнийи:

– Шагьриъ айи гьяракат ва сес гьапӀрудар ву?

42Дугъу гафар дупну ккудубкӀайиз, Заанурин гъуллугъчи Авиатарин бай Юнатан гъафнийи. Адонияйи гъапнийи:

– Багахьна гъач. Уву лайикьлу адми вува, ва, гьелбетда, ужудар хабрар хурва[+].

43– Ваъ, – жаваб тувнийи Юнатанди. – Ихь агъа Давуд паччагьди Сулеймандикан паччагь гъапӀну. 44Давуд паччагьди Сулейман Заанурин гъуллугъчи Цадукдихъди, Натан пайгъамбрихъди, Югьудайин бай Бенаяйихъди, керетарихъди ва пелетарихъди гьаъну, ва дурари думу Давуд паччагьдин гъятириин илитну[+]. 45Хъа Заанурин гъуллугъчи Цадукди ва Натан пайгъамбри Гихондихъ дугъкан паччагь хьувалин ччим ктатну. Душвхьан дурар шадди гъушну, вари шагьур гьяракатназ гъафну. Гьадму сес ву учвуз ебхьурайиб. 46Дидланра савайи, Сулейман паччагьдин тахтниин деъну. 47Хъа паччагьдин гьякимар ихь агъа Давуд паччагь тебрик апӀуз гъафну. Дурари «гъит Заанури Сулеймандин ччвур яв ччвуртӀан артухъ адлу, дугъан тахт яв тахттӀан за апӀри!» кӀуйи. Паччагьди ахниъ икрам гъапӀнийи,[+] 48ва дугъу гьамци гъапну: «Гъи узуз тахтниин йиз паччагьвал чахьна гъадабгърур рякъюз гъиту РАББИЙИЗ, Израилин Заануриз, шюкюр ибшри!»

49Думуган Адонияйин вари хялар, гучӀ хьпаан гукӀнивал кабхъну, ликри гъудужвнийи ва гьергнийи. 50Хъа Адония, Сулеймандихьан гучӀури, гъурбан апӀрушваз гъушнийи ва гъурбан апӀрушван кӀарчарихъан[*] хъичӀихнийи[+].

51Сулеймандиз хабар дебккнийи:

– Адонияйиз Сулейман паччагьдихьан гучӀура, ва дугъу гъурбан апӀрушван кӀарчар деетурадар. Дугъу кӀура: «Гъит, Сулейман паччагьди узу, чан гъараваш, туриз тутруврувалин гъи узуз ху апӀри».

52Сулейманди жаваб тувнийи:

– Эгер дугъу учв лайикьлу инсан вуди улупиш, дугъан кӀуллан жилиина саб чӀаркьан алдабхъидар, хъа эгер дугъаъ писвал ашкар гъабхьиш, думу йикӀиди[+].

53Сулейман паччагьди инсанар гьаънийи, ва дурари Адония гъурбан апӀрушвʼан хъади гъафнийи. Адония учӀвнийи, ва дугъу Сулейман паччагьдиз икрам гъапӀнийи. Сулейманди гъапнийи:

– Хулаз гъарах.

#### 2


Сулеймандиз Давуддин аьхиримжи насигьятар

1Давудди,[†] учв кечмиш шлу вахт улубкьиган, чан бай Сулеймандиз насигьятар тувнийи:

2– Узу кечмиш шулаза. Ижми йихь, кьягьял йихь, 3РАББИЙИ, яв Заанури, тӀалаб апӀруб тамам апӀин, Дугъан рякъяриъди гъарах ва Дугъан шартӀар ва амрар, Дугъан къанунар ва улупбар, Муса пайгъамбрин Къанундиъ дидикӀнайиганси, тамам апӀин. Думуган, уву фу апӀури гъахьишра, наана гъягъюри гъахьишра, варишвариъ хъуркьувалар хьидивуз. 4Думуган РАББИЙИ Чав узкан гъапи «Эгер яв ирсчйир Заанурин[†] рякъяриъди гъягъюри ва Йиз улихь марцци кӀваантӀан ва дугъривалиинди лицури гъахьиш, уву Израилин тахтниин яв ерина деърурихъ саб вахтнара мягьрум хьидарва» гаф тамам хьибди[+].

5Хъасин, Церуяйин бай Юавди узуз фу гъапӀнуш, Израилин кьушмарин кьюр аьхюриз – Нерин бай Авнериз ва Етерин бай Амасайиз фу гъапӀнуш, увуз аьгъявуз. Дугъу дурар ислягь вахтна хаинкарди йивну гъакӀну ва ифдихьди чан хилар кацӀну[+]. 6Яв аьяндарвалиинди ляхин апӀин, амма кьаби духьнайи думу тму дюнʼяйиз ислягьвалиинди гъягъюз мигъитан.

7Галааддиан вуйи Барзиллайин баяриз вафалуди гъуз, ва гъит дурар яв суфрайихъ хураг ипӀрударин арайиъ ишри. Дурар узуз, узу яв чве Авессаломдихьан гьерграйиган, вафалуди гъузнийи[+].

8Увухъ хъана Бахуримдиан вуйи Вениаминдин тухумдиан вуйи Герайин бай Шимей хъавухъ. Узу Маханаимдиз гъягъру йигъан дугъу узуз пис агьрар гъапӀунзуз. Дявдин кьяляхъ, Ярдан нирихъна узу къаршуламиш апӀуз Шимей гъафиган, узу РАББИЙИН улихь думу турикк ккидритуз ху гъапӀунза[+]. 9Хъа гьамус думу тахсир ктрур гьисаб мапӀан. Уву аьяндар кас вува, Шимейикан фу апӀуруш, гъавриъ ахъидива. Думу, чан цӀухи кӀул ифди алабцӀну, тму дюнʼяйиз гьаъ.


Давуддин аьжал

10Давуд чан архйирихъди архаин гъахьнийи ва Давуддин Шагьриъ накьвдик кивнийи[+]. 11Давудди Израилиъ ягъчӀвур йисан паччагьвал гъапӀнийи – ургуд йисан Хеврундиъ ва сумчӀурна шубуд йисан Ерусалимдиъ[+]. 12Чан адаш Давуддин тахтниин Сулейман деънийи, ва дугъан гьюкум гизаф мюгькам гъабхьнийи.


Адония йивну йикӀуб

13Хаггитайин бай Адония Сулеймандин дада Батшевайихьна гъафнийи. Батшевайи дугъхьан гьерхнийи:

– Ислягьвалиинди дуфнайир вуйва?

– Ислягьвалиинди, – жаваб тувнийи дугъу.

14Хъасин Адонияйи гьерхнийи:

– Узхьан увухъди гаф-чӀал апӀуз шулин?

– Йип, – жаваб тувнийи Батшевайи.

15– Увуз аьгъявуз, – гъапнийи дугъу, – паччагьлугъ йизуб вуйи, ва вари Израил узухьинди, паччагь шлурихьиндиси, либгуйи. Амма вари дигиш гъабхьну, ва паччагьлугъ йиз чвуччвухьна гъубшну – гьаз гъапиш паччагьлугъ дугъаз РАББИЙИХЬАН кьисмат вуди гъабхьну. 16Гьаддиз магьа узу увкан саб ляхин ккун апӀураза. Узуз ваъ макӀан.

– Йип, – гъапнийи Батшевайи.

17Дугъу гъапнийи:

– Ккун апӀурза увкан, Сулейман паччагьдихъди, дугъу Шунем гъулʼан вуйи Авишаг узуз хпирди тувбан бадали, гафар-чӀалар апӀин – паччагьди увуз ваъ пидар[+].

18– Ужуйи, – жаваб тувнийи Батшевайи. – Яв гьякьнаан узу паччагьдихъди гафар-чӀалар апӀарза.

19Батшева Адонияйин гьякьнаан гафар-чӀалар апӀуз Сулейман паччагьдихьна гъафиган, думу кьабул апӀуз паччагь гъудужвнийи, Батшевайиз икрам гъапӀнийи ва чан тахтниин деънийи. Сулейманди чан дадайиз тахт хуз амур гъапӀнийи, ва Батшева паччагьдихьан арчул терефнаъ деънийи.

20– Йиз увухьна бицӀи хаиш айиз, – гъапнийи Батшевайи. – Узуз ваъ макӀан.

Паччагьди гъапнийи:

– ТӀалаб апӀин, йиз дада; узу увуз ваъ пидарза.

21Ва дугъу гъапнийи:

– Гъит, Шунем гъулʼан вуйи Авишаг яв чве Адонияйиз хпирди туври.

22Сулейман паччагьди жаваб тувнийи:

– Шунем гъулʼан вуйи Авишаг, уву Адонияйиз гьаз тӀалаб апӀурава? Дугъаз паччагьлугъра тӀалаб апӀин[*] – думу йиз аьхюну чве ву аьхир, дугъахъди Заанурин гъуллугъчи Авиатарра, Церуяйин бай Юавра хъа![+]

23Ва Сулейман паччагьди РАББИЙИИНДИ ху гъапӀнийи:

– Гъит, Заанури узуз ижми жаза туври, эгер Адония гьациб тӀалаб апӀбаз лигну уьмрихъ мягьрум дархьиш! 24Узу тасдикь гъапӀу ва йиз адаш Давуддин тахтниин диту, йиз тухум мюгькам гъапӀу РАББИЙИИНДИ ху апӀураза. Узу гаф тувганси, якьинди гъи Адония аьжлин хлиз тувди![+]

25Сулейман паччагьди Югьудайин бай Бенаяйиз амур гъапӀнийи, ва дугъу Адонияйиз гъивнийи, Адония гъакӀнийи[+].


Авиатариз жаза тувуб ва Юав йивну йикӀуб

26Хъа Заанурин гъуллугъчи Авиатариз паччагьди гъапнийи:

– Анатот шагьриз, яв хутӀлариина гъарах. Уву гардан йивувализ лайикь вува, амма узу гъи уву аьжлин хлиз тувидарза, гьаз гъапиш РАББИЙИН, Заанурин сундух[*] йиз адашдин улихьди гъабхуйва ва йиз адашдихъди уьмрин вари гъагъивалар пай гъапӀнийва[+].

27Сулейманди Авиатар РАББИЙИН гъуллугъчивалихьан ярхла гъапӀнийи, гьаддиинди РАББИЙИ Шилойиъ Илийин тухумдикан гъапи гаф тамам гъапӀнийи[*][+].

28ЦӀийи хабрар Юавдихьна гъурукьган (дугъу, Авессаломдин тереф гъибисундайишра, гьамус Адонияйин тереф гъибиснийи), Юав РАББИЙИН Чадриккинди гъажаргънийи ва гъурбан апӀрушван кӀарчарихъан хъичӀихнийи[+]. 29Сулейман паччагьдиз Юав РАББИЙИН Чадриккна жаргъуваликан ва гъурбан апӀрушвахь хьайиваликан хабар дебккнийи. Думуган Сулейманди Югьудайин бай Бенаяйиз амур гъапӀнийи:

– Гъарах, думу йикӀ!

30Беная РАББИЙИН Чадриккна гъафнийи, ва дугъу Юавдиз гъапнийи:

– Гьамци кӀура паччагьди: «УдучӀв!»

Амма дугъу жаваб тувнийи:

– Ваъ, узу гьамушвахь йикӀидиза.

Бенаяйи паччагьдиз дидкан гъапнийи:

– Гьамци жаваб тувну узуз Юавди.

31Думуган паччагьди Бенаяйиз амур гъапӀнийи:

– Гьадгъу кӀуруганси апӀин. Думу йивну йикӀ ва накьвдик кив, гьаддиинди Юавди удубзу тахсир ктру ифдин тахсирнахьан узу ва йиз адашдин тухум марцц апӀин.[*] 32РАББИЙИ Юавдиз чав удубзу ифдин жаза тувиди, гьаз гъапиш думу йиз адашдиз хабар дарди кьюр касдиина алжагъну ва дурар турихъди йивну гъакӀну. Дурар кьюридра – Нерин бай Авнер, Израилин кьушмин аьхюр, ва Етерин бай Амаса, Ягьудайин кьушмин аьхюр – думутӀан артухъди гьякьлудар ва ужудар вуйи[+]. 33Гъит, дурарин ифдин тахсир Юавдиин ва аьсрариъ дугъан тумриин ибшри. Хъа Давуддиин ва дугъан тумриин, тухумдиин ва тахтниин даимайиз РАББИЙИХЬАН ислягьвал ибшри.

34Югьудайин бай Беная гъушнийи, дугъу Юав йивну гъакӀнийи ва чюлиъ Юавдин йишваъ накьвдик кивнийи. 35Паччагьди Югьудайин бай Беная Юавдин ерина кьушмин аьхюр вуди дерккнийи ва Авиатарин йишвʼина Заанурин гъуллугъчи Цадук гъахнийи[+].


Шимей йивну йикӀуб

36Хъасин паччагьди Шимей хъади гъюз гьаъну ва дугъаз гъапну:

– Ерусалимдиъ увуз хулар тикмиш апӀин ва душваъ яшамиш йихь, хъа шагьриан сарун наанкӀа муудучӀван[+]. 37Аьгъю йибхь, уву шагьриан удучӀву ва Кьидрун дере ккадапӀу йигъан чарасуз йикӀидива, ва уву йикӀбан тахсиркар уву хьидива[+].

38Шимейи паччагьдиз жаваб тувнийи:

– Ужуйи кӀурва. Узу, яв гъаравашди, йиз агъа паччагьди гъапиганси апӀидиза.

Ва Шимей Ерусалимдиъ гизаф вахтна гъузнийи. 39Амма шубуд йислан Шимейин кьюр лукӀ Гъатдин паччагь, Маахайин бай Ахишдихьна гьергнийи, ва Шимейиз дидкан хабар дебккнийи:

– Яв лукӀар Гъатдиъ а[+].

40Думуган Шимей даждиин элеънийи ва лукӀар агуз Ахишдихьна Гъатдиз гъушнийи. Гьаци Шимей шагьриан удучӀвнийи, ва дугъу чан лукӀар Гъатдиан кьяляхъ гъахнийи. 41Шимей Ерусалимдиан Гъатдиз гъягъюваликан ва кьяляхъ гъюваликан Сулеймандиз хабар дебккиган, 42паччагьди Шимейиз чахьна дих гъапӀнийи ва дугъаз гъапнийи:

– «Аьгъю йибхь, шагьриан уву наанкӀа гъушу йигъан чарасуз йикӀидива» кӀури, узу уву хабардар гъапӀундайин, ва узу уву РАББИЙИИНДИ ху апӀуз гъитундайин? Думуган уву узуз гъапнийва: «Ужуйи кӀурва. Узу хъпехъидиза». 43РАББИЙИИНДИ гъапӀу ху гьаз чӀур гъапӀунва, йиз амрихъ гьаз хъпехъундарва?

44Хъана паччагьди Шимейиз гъапнийи:

– Уву йиз адаш Давуддиз гъапӀу писвал увуз ужуйи аьгъявуз ва кӀваин илмияв. Гьамус РАББИЙИ увуз яв писвализ лигну тувиди[+]. 45Хъа Сулейман паччагьдиз РАББИЙИХЬАН ужʼвал ва Давуддин тахт РАББИЙИН улихь гьаргандиз мюгькамуб ишри[+].

46Паччагьди Югьудайин бай Бенаяйиз амур гъапӀнийи, ва дугъу, удучӀвну, Шимей йивну гъакӀнийи.

Гьамци Сулеймандин гьюкмикк паччагьлугъ мюгькам гъабхьнийи.

#### 3


Аьяндарваликан Сулеймандин дюаь

1Сулейманди Египетдин паччагь вуйи фяряуьндихъди, дугъан риш чаз хпирди гъадагъну, багахьлувал ккебгънийи. Чан гъала, РАББИЙИН[†] Хал ва Ерусалимдилан илтӀибкӀнайи цал тикмиш апӀайиз Сулейманди думу хпир Давуддин[†] Шагьриъ гъитнийи[+].

2Хъа халкьди муганазси тепйириин али ибадатханйириъ гъурбнар апӀури имийи, гьаз гъапиш РАББИЙИН ччвурнахъ вуйи Хал гьеле тикмиш дапӀнадайи. 3Чан адаш Давуддин насигьятарин рякъюъди гъягъюри, Сулеймандиз РАББИ ккундийи. Амма Сулейманди тепйириин али ибадатханйириъ гъурбнар апӀуйи ва ицциб ниъ хъайи шейʼар ургуйи[+].

4Гъурбнар апӀбан бадали, паччагь Гивондиз гъушнийи, гьаз гъапиш тепйириин али ибадатханйирикан варитӀан кӀулинуб гьадушваъ айи, ва дугъу гьадму гъурбан апӀрушваъ вариургбан агъзур гъурбан гъапӀнийи. 5Гивондиъ Сулеймандиз РАББИ йишвну нивкӀуъ ашкар гъахьнийи, ва Заанури гъапнийи:

– Увуз ккуниб узкан тӀалаб апӀин[+].

6Сулейманди жаваб тувнийи:

– Уву Яв гъаравашдиз, йиз адаш Давуддиз, лапра зурба вафалувал улупунва, гьаз гъапиш думу Яв улихь дугъриди ва гьякьлуди лицуйи, ачухъ юкӀв айир вуйи. Уву гьадму лапра зурба вафалувал гъюбхюнва ва дугъаз гъи дугъан тахтниин деънайи бай тувунва. 7Ва гьамус, РАББИ, йиз Заанур, Уву Яв лукӀ йиз адаш Давуддин ерина паччагь гъапӀунва. Амма узу гьеле лапра жигьил вуза, ва узуз, йиз буржи фици тамам апӀуруш, аьгъдарзуз. 8Узу, Яв лукӀ, Уву ктабгъу халкьдиин паччагьди дерккунва. Думу халкь учв гьисаб апӀуз даршлубкьан гизаф кьадарнануб ву[+]. 9Яв лукӀраз, Яв халкьдиин агъавал апӀуз, ужʼвал писвалихьан жара апӀуз аьгъяди хьуз, фагьумлу юкӀв тув. Яв гизаф кьадарнан халкьдиин агъавал апӀуз шлихьан шул[+]?

10Сулейманди гьациб тӀалаб апӀбиин Рабби рази гъахьнийи. 11Заанури дугъаз гъапнийи:

– Уву гьамциб тӀалаб апӀбаз ва увуз я ярхи уьмур, я девлет, я яв душмнариз аьжал тӀалаб дарапӀбаз, фагьумлуди агъавал апӀбан бадали, анжагъ аьяндарвал тӀалаб апӀбаз лигну, 12Узу уву тӀалаб апӀурайиб тамам апӀидиза. Узу увуз аьяндар ва фагьумлу юкӀв тувраза, гьамусдиз увуз ухшар вуйир дархьиганси, гьаци яв кьяляхъра сарра увухь тевуз шлур хьидар[+]. 13ДумутӀан артухъ, Узу увуз уву тӀалаб дарапӀубра – девлетра, адра – тувраза, гьаци вуйиган яв вари уьмриъ паччгьарин арайиъ увуз барабар вуйир хьидар[+]. 14Ва уву, яв адаш Давудди гъапӀганси, Йиз рякъяриъди гъягъюри гъахьиш ва Йиз тяйин дапӀнайи къайдйирихъ ва амрарихъ хъпехъури гъахьиш, Узу увуз ярхи уьмур тувидиза.

15Гьамушвахь Сулейман нивкӀʼан уягъ гъахьнийи ва думу нивкӀ вуйивалин гъавриъ ахънийи. Думу Ерусалимдиз гъафнийи, Раббийихъди Йикьрарин сундхин улихь дийигънийи ва вариубгбанна демдин гъурбнар[*] гъапӀнийи. Хъасин дугъу чан гъуллугънаъ айидариз варидиз дем гъапӀнийи[+].


Сулейманди гьюжат аьяндарвалиинди гьял апӀуб

16Саб ражари паччагьдихьна кьюр кьяппа дишагьли гъафнийи ва дугъан улихь дийигънийи.

17Дурарикан сари гъапнийи:

– Йиз агъа! Узуна гьаму дишагьли саб хулаъ яшамиш шулача, ва, думу хулаъ айиган, узуз бицӀир гъахьунзуз. 18Дидин кьяляхъ шубудпи йигъан дугъазра бицӀир гъахьну. Учу сатӀиди айча, учухъди хулаъ фужкӀа адайи, анжагъ учу кьюр. 19Йишвну думу дишагьлийин бай гъакӀну, гьаз гъапиш дишагьлийи думу, чазра аьгъдарди, гъачӀаркӀну. 20Йишвандин вахтна думу гъудужвну, ва, узу, яв гъараваш, даахну имиди, дугъу йиз бай гъадагъну. Дугъу думу чан мухрик китну, хъа дукӀнайи бицӀир йиз мухрик китну. 21ГвачӀнинган бализ нана тувуз гъудужвунза, хъа думу дукӀнайи, узу дугъаз гъилигунза, ва узуз думу узу гъахи йиз бай дарувал аьгъю гъабхьунзуз.

22Тмуну дишагьлийи гъапнийи:

– Ваъ! ЧӀивиди имбур йиз бай ву, яв бай гъачӀир ву.

Амма сарпир чан гафниин дийигънайи:

– Ваъ! ГъачӀир – яв бай, хъа чӀивир – йиз бай!

Ва мурари паччагьдин улихь гьамци гьюжат апӀуйи.

23Паччагьди гъапнийи:

– Сари кӀура: «Яв бай гъакӀну, хъа йиз чӀивиди ими», хъа тумунури кӀура: «Ваъ! Яв бай гъакӀну, хъа йиз бай чӀивиди ими».

24Хъасин паччагьди гъапнийи:

– Узухьна тур аьбкъинай.

Дугъахьна тур гъабхнийи.

25Думуган дугъу амур гъапӀнийи:

– ЧӀивиди имбу бай кьюб йишваз пай апӀинай, гьацӀ сариз ва гьацӀ сариз тувай.

26Бай чӀивиди имбу дишагьлийин кӀваз чан балихьна язухъвалиан варкӀ гъапӀнийи, ва дугъу паччагьдиз гъапнийи:

– Йиз агъа! БицӀир чӀивиди дугъаз тувай! Бай йивну миликӀанай!

Хъа тмуну дишагьлийи гъапнийи:

– Думу я увуз, я узуз хьидар. ГьадатӀай думу!

27Думуган паччагьди къарар адабгънийи:

– ЧӀиви бицӀир сарпи дишагьлийиз тувай. Бай йивну миликӀанай. Сарпи дишагьли дугъан дада ву.

28Вари Израилиз паччагьди адабгъу думу къарарикан гъеебхьиган, дурари паччагьдиз гьюрмат апӀуз хъюгънийи, гьаз гъапиш дугъаз диван апӀуз Заанури аьяндарвал тувнайивал гъябкънийи[+].

#### 4


Сулеймандин хиликк кайи гьякимар

1Сулейман вари Израилин паччагь вуди гъахьну. 2Магьа дугъан гьякимар:

Цадукдин бай Азария – Заанурин[†] гъуллугъчи;

3Шишайин баяр Элихореф ва Ахия – бикӀрудар;

Ахилуддин бай Югьушафат – тарих бикӀрур;[+]

4Югьудайин бай Беная – кьушмин аьхюр;

Цадук ва Авиатар – Заанурин гъуллугъчйир;[+]

5Натандин бай Азария – сардрарин[*] аьхюр;

Натандин бай Завуд – Заанурин гъуллугъчи ва паччагьдин хусуси насигьятчи;

6Ахишар – паччагьдин гъалайиз лигрур;

Авдайин бай Адунирам – паччагьдихъ мажбури вуди лихрударин аьхюр[+].

7Сулейманди вари Израилиин йицӀикьюр сардар дерккнади гъахьну, дурари паччагьдиз ва паччагьдин гъалайиз ипӀру-ухру сурсатар хури гъахьну. Сардрарикан гьарсари саб вазли паччагьдин гъалайиз ипӀру-ухру сурсатар духну ккундийи. 8Магьа дурарин ччвурар:

Бен-Хур – Ефраимдин тепйириин;

9Бен-Декер – Макац, Шаалбим, Бет-Шемеш ва Элон-Бет-Ханан шагьрариъ;

10Бен-Хесед – Аруббот, Сохо шагьрариъ, Хефер шагьриъ ва дидин гургутум хьайи ругариин;

11Бен-Авинадав – Нафат-Дор шагьриъ (Сулеймандин риш Тафат дугъан хпир вуди гъахьну);

12Ахилуддин бай Баана – Таанах, Мегиддо шагьрариъ, Цартан шагьрин багахь хьайи, Изреел шагьрихьан кьиблайиъ айи Бет-Шеан шагьрин юкьуб тереф ва Бет-Шеандихъан Авел-Мехола шагьрихьна, гьятта Юкмеам шагьрихьан тина хъайи ругариин;

13Бен-Гевер – Галааддин Рамот шагьриъ (Манасдин бай Иаирин Галааддиъ айи гъулар, хъа гьацира Башан вилаятдиъ айи Аргов йишваъ, цалари гургутум кьялаъ аънайи ва урнарихъ кемшрин рагъар[*] хъайи аьхю йирхьцӀур шагьурра кади, дугъан хиликк кади гъахьну);[+]

14Иддойин бай Ахинадав – Маханаим шагьриъ;

15Ахимаац – Нефталим тухумдин ругариин (дугъу Сулеймандин риш Басемат хпирди гъадагъну);

16Хушайин бай Баана – Ашер тухумдин ва Беалот шагьрин ругариин;

17Паруахдин бай Югьушафат – Иссахар тухумдин ругариин;

18Элайин бай Шимей – Вениамин тухумдин ругариин;

19Урийин бай Гевер – Галааддиъ (амореярин паччагь Сигондин уьлкейиъ ва Ог паччагьдин Башан уьлкейиъ).

Сарсан сардар Ягьудайин уьлкейиъ ади гъахьну.


Сулеймандин паччагьлугъдин зурбавал

20Ягьудайин ва Израилин халкьдин кьадар, гьюлин гъирагъдихъ гъумкьан, гизаф вуйи. Дурари ипӀуйи, убхъуйи ва шадвал хъапӀуйи[+]. 21Ва Сулейманди Евфрат нирхъан филистимарин ругарихъна ва тап Египетдин сяргьятдихъна вари паччагьлугъариин идара апӀуйи. Гьаму уьлкйири Сулеймандиз думу чӀивиди имбукьан гагьди харж тувуйи ва гъуллугъ апӀуйи[+].

22Гьарсад йигъан Сулеймандин гъалайиз сумчӀур табут ужубсиб хю ва йирхьуцӀур табут чӀатхуди гъярябгъю хю, 23тӀунахъ гъюрхю йицӀуб аьхю мал, чӀурариъ гъюрхю къаб мал ва варж чарва хуйи, миршар, фуйир, жейранар ва дюрхнайи ничхрар ктарди.

24Дугъу Евфрат нирхъан ригъ алабхъру терефназ, Тифсах шагьрихьан Газа шагьрихъна вари паччагьлугъариин идара апӀуйи, ва Сулейман багарихь хьайи вари уьлкйирихъди мясляаьтнаъ гъахьнийи. 25Сулеймандин уьмрин вахтна Дандихъан Беэр-Шевайихъна[†][*] вари Ягьуда ва Израил хатӀасузвалиъ яшамиш шули гъахьну – гьарсар инсан чан тӀумтӀин ширикк ва инжилин гьарикк.

26Сулеймандиз дявдин фургънарин гьяйвнариз ягъчӀвур агъзур ахур ва йицӀикьюд агъзур гьяйван ади гъахьну[+].

27Сардрари, гьарсари чаз улупнайи вазли, Сулейман паччагьдиз ва паччагьдин суфрайихъ уьл ипӀуз гъюрудариз итӀру-ухру сурсатар хури гъахьну. ФукӀа гьудрубкӀруб дархьбан бадали, дурар лигури гъахьну. 28Гьацира дурари лазим вуйи йишвахьна дявдин фургънарин гьяйвнариз ва жара гьяйвнариз гьарсари чан пай мух ва гъеэбццу укӀ хури гъахьну.


Сулеймандин аьяндарвал

29Заанури Сулеймандиз аьяндарвал, лапра зурба фагьумлувал ва дерин, гьюлин гъирагъдихъ хъайи гъумси, ебцуз даршлу фикир тувну. 30Сулеймандин аьяндарвал ригъ гьудубчӀвру терефнан вари инсанаринтӀан ва вари Египетдин аьяндарвалтӀан зиина вуди гъабхьну[+]. 31Думу фунур-вушра инсантӀан аьяндар вуди гъахьну. Гьятта Зерагьдин насил вуйи Этанра, Махолин баяр Гьеманра, Калколра, Дардара кади. Дугъан ад гъирагъариъ айи вари халкьарихьна гъарабгъну. 32Дугъу шубуд агъзур аьяндар тахалус гъапну, хъа дугъан мяълийир агъзурна хьуб вуйи[+]. 33Дугъу набататар ахтармиш апӀуйи – Ливандин кедрйихъан хъюгъну, цаларигъ ктубчӀвру укӀахъна. Дугъу гьяйванатар ва ничхрар, гьяшаратар ва балугъар ахтармиш гъапӀнийи.

34Сулеймандин аьяндарвалихъ хъпехъуз дидкан гъеебхьу дюнʼяйин вари паччгьарихьан, халкьарихьан инсанар гъюйи[+].

#### 5


Заанурин Хал тикмиш апӀуз гьязурлугъ

1Тирин паччагь Хирамдиз Сулейман чан адашдин кьяляхъ паччагь хьуваликан гъеебхьиган, дугъу Сулеймандихьна юлчйир гьаънийи, гьаз гъапиш Хирам гьарган Давуддин[†] дуст вуйи[+]. 2Хъа Сулейманди Хирамдиз гьамци пуз юлчйир гьаънийи:

3«Увуз аьгъявуз, йиз адаш Давуддиз къаршуди вари терефарихъан дявйир гъахьнийи. Гьаддиз, РАББИЙИ дугъан душмнар адашдин ликарикк дирчайиз, дугъхьан РАББИЙИН, чан Заанурин,[†] Хал тикмиш апӀуз гъабхьундар. 4Амма гьамус РАББИЙИ, йиз Заанури, вари терефариан узуз архаинвал тувну. Мидиз къаршу вуйидарра, бедбахтваларра адар. 5РАББИЙИ йиз адаш Давуддиз гъапну: „Узу тахтниин яв йишвʼин дитру яв бали Йиз ччвурнахъ вуйи Хал тикмиш апӀиди“. Гьаддиз узуз РАББИЙИН, йиз Заанурин, ччвурнахъ вуйи Хал тикмиш апӀуз ккундузуз[+]. 6Гьаци вуйиган, узуз Ливандин кедрйир алдатӀуз амур апӀин. Йиз адмийир яв адмийирихъди сатӀиди лихиди, ва узу увуз, уву фукьан гъапишра, гьадмукьан яв адмийирихъанди гьякъи тувидиза. Гьаз гъапиш, Сидон шагьриан вуйи яв адмийиризси гьарар алдатӀуз аьгъюр учухь фужкӀа адар».

7Сулеймандин гафарихъ хъебехъну, Хирам шад гъахьнийи, ва дугъу гъапнийи:

– Гъит, шюкюр ибшри РАББИЙИЗ, гьаму машгьур халкьдиин паччагьвал апӀуз Дугъу Давуддиз аьяндар бай тувну аьхир!

8Ва Хирамди Сулеймандиз гьамци пуз юлчйир гьаънийи:

«Уву узухьна хътау гафарихъ хъпехъунза, ва кедрйин ва кипарисдин гакӀвлин гьякьнаан увуз ккуниб вари апӀидиза. 9Йиз адмийири хамхрар Ливандиан гьюлихъна хиди. Хъасин хамхрар ертӀиди, ва узу дурар уву улупу йишвахьна гьюлʼинди хътаидиза. Душвахь узу дурар дурчидиза, ва увхьан дурар гъахуз хьидивухьан. Хъа уву йиз суфрайихъна итӀру-ухру сурсатар хътаъбиинди йиз метлеб тамам апӀидива».

10Гьаци Хирамди Сулеймандиз ккунибкьан кедрйин ва кипарисдин хамхрар хътауйи. 11Хъа Сулейманди къад агъзур табут дяхин Хирам паччагьдин суфрайихъна хътапӀуйи, къад агъзур бети зейтундин ччим ктарди. Сулейманди дурар Хирамдиз йисан-йисан хътауйи. 12РАББИЙИ, Чав дугъаз гаф тувганси, Сулеймандиз аьяндарвал тувнийи. Сулеймандин ва Хирамдин арайиъ мясляаьт айи, ва дурари чпин арайиъ йикьрар гъийитӀнийи[+].

13Сулейман паччагьди вари Израилиъ мажбур вуди лихуз адмийир уч гъапӀнийи – сумчӀур агъзур адми[+]. 14Дурар дугъу Ливандиз нубатнахъди гьауйи – вазли йицӀуд агъзур адми. Саб вазли дурар Ливандиъ шуйи, хъа кьюб вазли хулаъ. Дурарин аьхюр Адунирам вуйи[+]. 15Сулеймандин ургуцӀур агъзур гьамбал ва миржцӀур агъзур дагълариъ гъван гьязур апӀрудар, 16хъа гьацира тикилишдиин ва душвахъ лихурайидариин гюзчивал гъабхру шубуд агъзурна шубудварж аьхюр айи. 17РАББИЙИН Хулан шибритӀ ипбан бадали, дурари паччагьдин амриинди аьхю ва багьайин гъванар гьязур апӀуйи. 18Сулеймандин ва Хирамдин устйири ва Гевал шагьриан вуйи адмийири РАББИЙИН Хал тикмиш апӀуз гьарар алдатӀуйи ва тартиб апӀуйи, гъванар гьязур апӀуйи.

#### 6


Сулейманди Заанурин Хал тикмиш апӀуб

1Израилар Египетдиан удучӀвбахъан юкьудваржна миржцӀур йислан, учв паччагь хьпахъан юкьудпи йисан кьюбпи ваз вуйи Зив вазли[*] Сулейманди РАББИЙИЗ Хал тикмиш апӀуз хъюгънийи.

2Сулейманди РАББИЙИЗ тикмиш гъапӀу Хал ярхишнаъ йирхьцӀур, яркьушнаъ къаб ва ягълишнаъ сумчӀур юкӀ[*] алиб вуйи. 3Асас Хулан улихь тикмиш дапӀнайи аьлава дараматдин яркьушин къаб юкӀ вуйи, Хулан яркьушназ тялукь вуди, думу Хулхьан йицӀуб юкӀниинди гьудубчӀвнайи. 4Хулан унчӀвар дугъу айитӀинди яркьу шлудар гъапӀнийи. 5РАББИЙИН[†] Хулан вари цаларин гъирагъдихъди (Гирамишван ва Гирамидарик Гирамишван гъирагъдихъди) дугъу сабсан дарамат тикмиш гъапӀнийи. Думу дарамат дугъу хулариз пай гъапӀнийи. 6Думу дараматдин сабпи мертебайин яркьушин хьуб юкӀ вуйи, кьюбпибдин – йирхьуб, хъа шубубпибдин – ургуб юкӀ. Илирчнайи хамхрар Хулан цалариъ удручӀвбан бадали, Хулан чӀатан терефнаъ дугъу утӀурсу йишвар гъапӀнийи.

7Хал тикмиш апӀбаъ гъванарин мядандиъ ктау гъванартӀан ишлетмиш апӀурдайи, Хал тикмиш апӀрушвахь я табшвин, я гъван ктапӀру екӀвун, я рукьан жара алатдин сес ебхьурдайи.

8Аьлава дараматдин сабпи мертебайиз учӀврушв Хулан кьибла терефнаъ айи умбрариъди кьюбпи мертебайиз гъягъюз шуйи, душвʼан – шубубпибдиз. 9Гьаци дугъу Хал тикмиш гъапӀнийи ва, зиин кедрйин хамхрар ва кьулар илирчну, ккудубкӀнийи. 10Хулан вари гъирагъарихъди аьлава хулар тикмиш гъапӀнийи. Дурарикан гьарсабдин ягълишин хьуб юкӀ вуйи. Дурар кедрйин хамхрариинди Хулак китӀнайи.

11Ва магьа Сулеймандиз РАББИЙИН гаф ашкар гъабхьнийи:

12– Уву гьаму Хал тикмиш апӀурайивализ лигну, Узу кӀураза: эгер уву Йиз тяйинваларихъди гъягъюруш, Йиз къайдйир тамам апӀуруш ва Йиз вари амрар уьрхюруш ва дурар тамам апӀуруш, Узу яв адаш Давуддиз[†] туву гаф увлантина тамам апӀидиза[+]. 13Узу израиларин арайиъ яшамиш хьидиза ва Йиз халкь, Израил гатӀархьидарза.

14Сулейманди Хал тикмиш гъапӀнийи ва думу ккудубкӀнийи.


Заанурин Хулан айитӀишв балгуб

15Сулейманди Хулан айитӀ цаларик жилилан хамхрариккна кедрйин кьулар карснийи ва жиликк кипарисдин кьул ккабхьнийи. 16Дугъу Хулан айитӀ кьялахъ терефнаъ къаб юкӀнан йишв, душваъ Гирамидарик Гирами вуйи йишв апӀбан бадали, жилилан хамхрариккна кедрйин кьуларихъди гьадабтӀнийи[+]. 17Гирамидарик Гирами вуйи йишван улихь хьайи хал ягъчӀвур юкӀ ярхишин алиб вуйи. 18Вари Хал айтӀан кедрйин гакӀвлихъди дабалгнайи, гакӀвлик гъарпзариз ухшар вуйидар ва адаршвнайи кюкйир адатӀнайи. Вари гакӀвликан дапӀнайиб вуйи, гъван саб йишвахьра рябкъюрдайи[+].

19Думу Хулаъ Гирамидарик Гирами йишв, душваъ РАББИЙИХЪДИ Йикьрарин сундух дивбан бадали, гьязур гъапӀнийи. 20Гирамидарик Гирами йишван ярхишин къаб юкӀ, яркьушин къаб юкӀ ва ягълишин къаб юкӀ вуйи. Дидин айитӀ йишв дугъу марцци гъизилихъди гъабалгнийи. Гирамидарик Гирами йишван улихь хьайи иццидар ниар хъайи шейʼар ургбан гъурбан апӀрушв кедрйин кьуларихъди гъабалгнийи. 21Сулейманди Хулан айитӀ йишв марцци гъизилихъди гъабалгнийи ва гъизилихъди дабалгнайи Гирамишвʼан Гирамидарик Гирамишваз учӀврушвахь гъизилин зунжрар керхнийи. 22Гьацира вари Хулан айитӀишв гъизилихъди гъабалгнийи. Гьацира дугъу айтӀан гирами йишвахьна дахил шулайи иццидар ниар апӀбан гъурбан апӀрушвра гъизилихъди гъабалгнийи.

23АйтӀан Гирамидарик Гирами йишваъ Сулейманди зейтундин гакӀвликан кьюб малайик-херувим[†] ктаънийи, гьарсабдин ягълишин йицӀуб юкӀ вуйи. 24Сабпи малайикдин хлинццар гьарсаб хьуб юкӀ ярхишин алидар вуйи. Саб хлинццин кӀакӀнахъан тмуну хлинццин кӀакӀнахъна йицӀуб юкӀ алийи. 25Тмуну малайикра йицӀуб юкӀ алиб вуйи. Гьаци, кьюбиб малайикарра саб кьадарнандар ва рябкъювалиндар вуйи. 26Гьарсаб малайикдин ягълишин йицӀуб юкӀ вуйи. 27Дугъу хлинццар гьатӀарццнайи думу малайикар Гирамидарик Гирами йишваъ дивнийи. Саб малайикдин хлинцц саб цалик кубкӀуйи, кьюбпибдин хлинцц – гъаншариъ айи тмуну цалик, хъа малайикарин тмуну хлинццар Хулан гьацӀкьялаъ чиб-чпик куркӀуйи. 28Сулейманди малайикар гъизилихъди гъабалгнийи.

29Вари Хулан (Гирамишван ва Гирамидарик Гирамишван) цалариъ дугъу малайикар-херувимар, пальмайин гьарар ва адаршвнайи кюкйир адатӀнийи. 30Гьацира дугъу Гирамишваъ ва Гирамидарик Гирамишвакк гъизил ккабхьнийи.

31Гирамидарик Гирами йишваз гъягъюз дугъу зейтундин гакӀвликан хьуб мурччв али дарчар гъяйи раккнар гъапӀнийи. 32Хъа зейтундин гакӀвликан вуйи кьюб раккниъ дугъу малайикар-херувимар, пальмайин гьарар ва адаршвнайи кюкйир адатӀнийи ва гъизилихъди гъабалгнийи. Хъа гьацира малайикар ва пальмайин гьарар хъана гъизилихъди гъабалгнийи. 33Дюм-дюз гьаци дугъу Гирамишваъ учӀврушвягъна зейтундин гакӀвликан юкьуб мурччвнан дарчар гъапӀнийи. 34Гьацира дугъу кипарисдин гакӀвликан кьюб раккин гъапӀнийи, гьарсаб раккнигъ арццру кьюб раккин гъяйи. 35Дугъу думу раккнариъ малайикар-херувимар, пальмайин гьарар ва адаршвнайи кюкйир адатӀнийи ва дурар сакӀалди гъизилихъди гъабалгнийи.

36Дугъу айтӀан гьяят, кадаънайи гъванарин шубуб жергейиин, кедрйин саб жерге хамхрар иливури, тикмиш гъапӀнийи[+].

37РАББИЙИН Хулан шибритӀ Сулеймандин паччагьлугъвалин юкьудпи йисан зив кӀуру вазли дивнийи. 38ЙицӀисадпи йисан миржибпиб вуйи вул кӀуру вазли Хал тикмиш апӀувал, дугъу кьаст гъапӀганси, тамамди ккудубкӀнийи. Сулейманди РАББИЙИН Хал ургуд йисан тикмиш гъапӀнийи.

#### 7


Сулеймандин гъала

1Амма чан гъала тикмиш дапӀну ккудубкӀайиз Сулеймандин йицӀишубуд йис гъубшнийи[+]. 2Дугъу чав «Ливандин ярквран гъала» ччвур туву гъала тикмиш гъапӀнийи – варж юкӀ ярхишин, хьуцӀур юкӀ яркьушин ва сумчӀур юкӀ ягълишин алиб[*], кедрйирин хамхрарикк юкьуб жерге мурхьлар ккудукьнайиб[+]. 3Дидин гъваъ гьарсаб жергейиъ йицӀихьуб мурхьул айи ягъчӀвурна хьуб мурхьлиин али чӀулариин илирчнайи кедрйирин кьуларикан вуйи. 4Гъалайин унчӀвар гьарсаб жергейиъ шубуб унчӀв ади, саб сабдиз гъаншарди, гъивнайи. 5Раккнарин дарчаригъ юкьуб мурччвнан раккнар ва унчӀварин дарчаригъ юкьуб мурччвнан унчӀвар гъяйи, ва шубуб жерге унчӀвар тмуну терефнаъ айи цалиъ айи унчӀварин шубуб жергейиз гъаншарди вуйи.

6Сулейманди «Мурхьлар ккайи зал» хьуцӀур юкӀ ярхишин ва сумчӀур юкӀ яркьушин алиб гъапӀнийи. Дидин улихь ккучӀврушв хьайи, дидин гъваъра мурхьлари дебккнайи.

7Дугъу, диван апӀбан бадали, тахтнан зал гъапӀнийи, дидиз «Диван апӀбан аьхю хал» гъапнийи, ва думу жилилан гъваиккна кедрйихъди гъабалгнийи. 8Хъа Сулейман яшамиш духьну ккуни хулар жара гьяятдиъ, залин кьяляхъ хъайи, думура «Диван апӀбан залсиб» вуйи. Хъана Сулейманди гьациб, гьадму зализ ухшар вуйи гъала, чав хпирди гъадагъу фяряуьндин шураз тикмиш гъапӀнийи[+].

9Гьаму вари дараматар ва РАББИЙИН[†] Хулан аьхю гьяят шибритӀиан гъваиккна саб кьадарнаъди ктау ва айтӀанра, чӀатанра дурхнихъди гъядярхю багьайин гъванарикан гъапӀнийи. 10ШибритӀиъ йицӀуб ва миржиб юкӀ али багьайин аьхю гъванар дивнийи. 11Зиин саб кьадарнаъди ктау багьайин гъванар ва кедрйин чӀулар алийи. 12РАББИЙИН Хулан аьхю гьяятдиланси, айтӀан гьяятдилан шубуб жерге ктау гъванарин цал ва саб жерге кедрйин чӀулар илтӀикӀнийи. Гьациб вуйи РАББИЙИН Хулан улихь хьайи ккучӀврушв[+].


Кемшрин уста Хирам

13Сулейман паччагьди Тир шагьриан вуйи Хирамдиз теклиф гъапӀнийи ва думу кьабул гъапӀнийи. 14Думу Нефталимдин тухумдиан вуйи ачӀни хпирин бай вуйи. Хурамдин адаш Тириан вуйи. Думу кемшрин сяняаьткар вуйи. Хурамдик заан устадвал кайи, ва дугъаз кемшрихъди вари жюрейин ляхнарин тажруба айи. Думу Сулейман паччагьдихьна гъафнийи ва чаз табшурмиш гъапӀу вари ляхин гъапӀнийи.


Кемшрин кьюб мурхьул

15Хурамди кемшрин кьюб мурхьул урзнийи. Саб мурхьул йицӀимиржиб юкӀ ягълишин алиб вуйи, ва, эгер дидлан гъахма илбижиш, дидин гергмишин йицӀикьюб юкӀ шуйи. Кьюбпи мурхьулра гьациб вуйи[+]. 16Гьацира дугъу, кемшир убзну, мурхьлариин иливру кьюб таж ктаънийи. Мурхьлариин иливру тажарин гьарсабдин ягълишин хьуб юкӀ вуйи. 17Мурхьлариин али тажар илдижнайи зунжрарикан дапӀнайи кемшрин чулари балгуйи, гьарсаб мурхьул – ургуб кемшрин чули. 18Дугъу, мурхьлар балгбан бадали, гьарсабдилан илдижнайи чулихъна кьюб жерге нарар ктаънийи. Мурхьлариин иливру тажар кьюбибра дугъу сабсдар гъапӀнийи. 19КкучӀврушвахь мурхьлариин иливру тажар лилия кюкдиз ухшар вуйидар, юкьуб юкӀ ягълишин айидар вуйи. 20Кьюбиб мурхьлариин иливру тажарин захсиб пайнан зиин чуларин багахь жергйириъди кьюдварж нар илтӀикӀнийи.

21Дугъу мурхьлар РАББИЙИН Хулан учӀврушвахь дивнийи. Кьибла терефнаъ айи мурхьлиин дугъу Яхин (Дугъу тасдикь апӀиди) ччвур иливнийи, хъа кафари терефнаъ айибдиин – Боаз (Дугъаъ кьувват а). 22Мурхьлариин иливру тажар лилия кюкдиз ухшар вуйидар гъапӀнийи. Гьаддиинди мурхьлариин лихувал ккудубкӀнийи.


Кемшрин гьявуз

23Хурамди саб гъирагъдихъан тмуну гъирагъдихъна йицӀуб юкӀ ва ягълишнаъ хьуб юкӀ али кемшрин гергми гьявуз убзнийи. Дидʼин «гьюл» ччвур иливнийи. Гьявуздин гергмишин, эгер гъахмайихъди гъеебциш, сумчӀур юкӀ шуйи[+]. 24Гьявуз исиккди кьюб жерге гъарпзариз ухшар вуйидари дабалгнайи, гьарсаб юкӀ манзилнаъ йицӀуб гъарпуз ади. Гъарпзар гьявуздихъди сатӀиди урздар вуйи[+].

25Гьявуз йицӀикьюб йицриин дийибгънайи, дурарикан шубуб кафарийизди, шубуб ригъ алабхъру терефназди, шубуб кьиблайизди ва шубуб ригъ гьудубчӀвру терефназди лигурайи. «Гьюл» дурарин зиин алийи, хъа йицарин кьяляхъишвар айитӀинди, гьацӀкьялазди, илтӀикӀнайи. 26Гьявуздин даргнан ацӀушин хилин гагьсиб, хъа дидин даргар захранстар, лилия кюкюсиб вуйи. Гьявуздиъ кьюд агъзур бат[*] шид убшуйи.


Кемшрин аьрабйир

27Хурамди кемшрин йицӀуб аьраба[*] гъапӀнийи. Гьарсаб аьраба ярхишнаъ юкьуб юкӀ, яркьушнаъ юкьуб юкӀ ва ягълишнаъ шубуб юкӀ алиб вуйи. 28Аьрабйир гьамци кадаънайидар вуйи: дурарин гъваларихъ рамкйирин арайиъ айи кемшрин кьулар хъайи. 29Думу кьулариъ ва рамкйириъ асланар, йицар ва малайикар-херувимар адатӀнайи. Асланарин ва йицарин зиин ва исикк кюкйирин кунцӀар адатӀнайи. 30Гьарсаб аьрабайикк кемшрин самар айи кемшрин юкьуб чарх ккайи, ва гьарсаб аьрабайиин гьарсаб терефнаъ кюкйирин кунцӀар адатӀнайи юкьуб самриин али аьхю зах албагнайи. 31Аьрабайин айитӀ саб юкӀ деринвал айи гергми йишв албагнайи, дидин яркьушин сабна гьацӀ юкӀ вуйи. Гергми йишван гъирагъарихъ жюрбежюр накьишар адатӀнайи. Аьрабайин кемшрин кьулар юкьбмурччвнандар вуйи, гергмидар дайи. 32Кемшрин кьуларикк юкьуб чарх ккайи, ва дурарин самар кьуларик ижмиди китӀнайи. Гьарсаб чархнан аьхюшин сабна гьацӀ юкӀ вуйи. 33Чархар гьяйвнар ккитӀру дявдин фургънаринсдар дапӀнайи: чархарин самар, дарчар, рягъяр ва рягъяр китӀрушв – вари урзнайидар вуйи.

34Гьарсаб аьрабайик дидхьан гьитӀигънайи юкьуб хли бисрушв кайи, гьарсаб мурччвʼин саб. 35Аьрабайин зиин гьацӀ юкӀ ягълишнан гергми дарч алийи. Ккудукьнайи рамкйир ва кешрин кьулар аьрабайин кӀакӀнак ижми дапӀнайи. 36Аьрабайин ва кемшрин кьуларин йишв кайишварик варишварик дугъу малайикар-херувимар, асланар ва пальмйир адатӀнийи, хъа юкьуб тереф – кюкйирин кунцӀар. 37Гьаци дугъу йицӀуб аьраба гъапӀнийи. Дурар вари сабси урздар ва саб кьадарнандар ва жюрейиндар вуйи.

38Хъасин Хурамди гьарсабдиъ ягъчӀвур бат[*] шид гъябгъру ва гьарсабдиин юкьуб юкӀ али кемшрин йицӀуб аьхю зах гъапӀнийи, йицӀуб аьрабайикан гьарсабдихъна саб зах. 39Дугъу дурарикан хьуб аьраба РАББИЙИН Хулан кьибла терефнаъ ва хьуб аьраба кафари терефнаъ, хъа кемшрин гьявуз Хулан кьиблайинна-ригъ гьудубчӀвру терефнан мурччваъ дивнийи.

40Хурамди гьацира чӀакьар, бицӀи кьасйир ва гъурбан апӀруган рибчру ифи уч апӀру захар гъапӀнийи.


Заанурин Хулан мутмйир

Гьаддиинди РАББИЙИН Хулаъ Сулейман паччагьдиз апӀру вари ляхин Хурамди ккудубкӀнийи. Дугъу гъапӀнийи:

41кьюб мурхьул;

мурхьлиин иливру кьюб таж;

мурхьлиин иливру таж балгру кьюб чул;

42кьюб чулихъна юкьудварж нар (мурхьлиин иливру тажар балгру гьарсаб чулихъна кьюб жерге нарар);

43аьхю захар хъади йицӀуб аьраба;

44гьявуз ва дидикк йицӀикьюб йиц;

45чӀакьар, бицӀи кьасйир ва гъурбан апӀруган рибчру ифи уч апӀру захар.

РАББИЙИН Хулаз Сулейман паччагьдиз Хурамди гъапӀу вари мутмйир сакӀал дапӀнайи кемшриндар вуйи. 46Паччагьди думу мутмйир Ярдан дерейиъ Суккутдин ва Цартандин арайиъ ругдин ичӀариъ урзуз амур гъапӀнийи. 47Сулейманди думу шейʼар гъеерцундайи, гьаз гъапиш дурар кьадарсуз гизаф вуйи. Ишлемиш гъапӀу кемшрин гъагъ мялум дарди гъубзну[+].

48Гьацира Сулейманди РАББИЙИН Хулаз гьамцдар мутмйир гъапӀну:

гъизилин гъурбан апӀрушв;

РАББИЙИН уьл дивру гъизилин стол;

49марцци гъизиликан шамднар (Гирамидарик Гирамишван улихь арчул терефназ хьуб ва гагул терефназ хьуб);

гъизилин кюкйир, лампйир ва машйир;

50гъабар, лампйирин пилтйир гьадатӀру убрушвар, гъурбан апӀруган рибчру ифи уч апӀру захар, иццидар ниар апӀру шейʼар ургру захар – вари марцци гъизиликан,

ва айтӀан хулан, Гирамидарик Гирамишван раккнариз, хъа гьацира РАББИЙИН Хулан чӀатан раккнариз гъизилин петлийир.

51Сулейман паччагьди РАББИЙИН Хулаз апӀру вари ляхин ккудубкӀиган, дугъу чан адаш Давудди[†] РАББИЙИН Хулаз бахш гъапӀу шейʼар – арс, гъизил ва жара мутмйир – гъахнийи ва РАББИЙИН Хулан хазнаханйириъ дивнийи[+].

#### 8


Раббийин сундух Раббийин Хулаз хуб

1Сулейманди Ерусалимдиз Израилин агъсакълариз, вари израил тухмарин ва сихларин аьхюдариз, РАББИЙИХЪДИ Йикьрарин[†] сундух Давуддин[†] Шагьриан, яни Сиондиан, хпан бадали, чахьна дих гъапӀнийи[+]. 2Вари израилар Сулейман паччагьдихь Пажарин машкврин[*] вахтна, ургубпиб вуйи этаним[*] вазли уч гъахьнийи.

3Израилин агъсакълар гъафиган, Заанурин гъуллугъчйири РАББИЙИН сундух за гъапӀнийи 4ва РАББИЙИН сундухра, Гюрюшнан[†] Чадурра[*], дидикк ккайи вари гирами мутмйирра кади, гъурхнийи. Дурар Заанурин гъуллугъчйири ва левитари[†][*] гъахурайи. 5Хъа Сулейман паччагь ва дугъан багахь уч дубхьнайи израиларин вари жямяаьт сундхин улихьди гъягъюрайи, ва дурари гьадмукьан малар ва чарвйир гъурбан апӀурайи, дурарин кьадар я гьисаб апӀуз, я ктухуз мумкинвал адайи.

6Заанурин гъуллугъчйири РАББИЙИХЪДИ Йикьрарин сундух Раббийин Хулан айитӀ гирамишвахь, Гирамидарик Гирамишвахь, чан йишвʼина гъабхнийи ва думу херувимар-малайикарин хлинццарикк дивнийи. 7Херувимар-малайикарин хлинццар сундхин йишвʼин ва думу гъабхуз вуйи маргъариин гьатӀарццнайи[+]. 8Думу маргъар гьадмукьан ярхидар вуйики, дурарин кӀакӀар Гирамидарик Гирамишван улихь хьайи гирамишвʼан рякъюйи, амма Хулан чӀат терефнаан дурар рякъюрдайи. Маргъар гъира [*]гьадушвахь хьа. 9Сундхиъ, гъвандин кьюб шибтӀан савайи, фукӀа адайи. Дурар Египетдиан израилар удучӀвбан кьяляхъ Муса пайгъамбри Хурив дагъдин багахь дидиъ ивнийи. Гьадушвахь РАББИЙИ израиларихъди Йикьрар гъийитӀнийи.

10Заанурин гъуллугъчйир гирамишвʼан удучӀвиган, РАББИЙИН Хал дифру абцӀнийи[+]. 11Заанурин гъуллугъчйирихьан, диф ади хьувализ лигну, ибадатвал апӀуз гъабхьундайи, гьаз гъапиш РАББИЙИН гьяйбатну Дугъан Хал абцӀнийи.

12Ва Сулейманди гъапнийи:

– «Гъалин мучӀушнаъ хьидиза», гъапну РАББИЙИ. 13Узу Увуз заанвалин Хал – Уву даимайиз гъузуз йишв – тикмиш гъапӀунза.


Сулейман халкьдихьна илтӀикӀуб

14Душвахь дийигънайи вари израиларихьна паччагь илтӀикӀнийи, ва дугъу дурар ужувлакк ккаънийи[+]. 15Хъасин дугъу гъапнийи:

– Чан мелзналан йиз адаш Давуддиз гаф тувуб Чан хилихъди тамам гъапӀу РАББИЙИЗ, Израилин Заануриз, шюкюр ибшри! Дугъу гъапнийи аьхир: 16«Узу Йиз халкь Египетдиан адау йигъламина Йиз Ччвурнахъ вуйи Хал тикмиш апӀуз Израилин саб тухумдиъра саб шагьур ктабгъундарза, хъа Йиз халкьдиин, Израилиин паччагьвал апӀуз Давуд ктагъунза»[+].

17Йиз адаш Давудди РАББИЙИН, Израилин Заанурин, ччвурнахъ вуйи Хал тикмиш апӀуз фикир апӀуйи[+]. 18Амма РАББИЙИ йиз адаш Давуддиз гъапнийи: «Уву Йиз Ччвурнахъ вуйи Хал тикмиш апӀуз фикир гъапӀунва, дициб фикир апӀувал ужуб гъапӀунва. 19Амма уву Йиз ччвурнахъ вуйи Хал тикмиш апӀидарва, хъа яв бали, яв йиккун тикди ва ифдин цӀадли, йиз ччвурнахъ вуйи Хал тикмиш апӀиди»[+].

20РАББИЙИ Чав туву гаф тамам гъапӀну. Узу гьамусяаьт йиз адаш Давуддихъна, РАББИЙИ гаф тувганси, Израилин тахтниин деъназа, ва узу РАББИЙИН, Израилин ВаритӀанзаанурин ччвурнахъ вуйи Хал тикмиш гъапӀунза. 21Узу душваъ РАББИЙИ ихь архйирихъди дурар Чав Египетдиан адаиган Дугъу гъийибтӀу Йикьрар айи сундхиз йишв албагунза.


Заанурин Хал гирами апӀруган гъапӀу Сулеймандин дюаь

22Сулейман РАББИЙИЗ гъурбан апӀрушван улихь вари израиларин улихь дийигънийи, дугъу хилар заваризди гъазаргнийи 23ва гъапнийи:

– РАББИ, Израилин Заанур! Зиин завариъ ва исикк жилиин Увуз ухшар вуйи Заанур адар! Уву Яв Йикьрар ва Яв рякъяриъди вари кӀваантӀан гъягъюрайи Яв лукӀрахьна вафалувал уьрхюрава. 24Уву Яв лукӀ, йиз адаш Давуддиз туву гафниин гъузунва. Уву думу гаф Яв мелзналан гъапунва ва гъи Яв хилихъди думу тамам гъапӀунва.

25Ва гьамус, РАББИ, Израилин Заанур, Уву Яв лукӀ, йиз адаш Давуддиз туву гаф, «Израилин тахтниин Йиз улихь деънайи яв ирсчи дургидар, анжагъ эгер яв баяр гьякь рякъюъди, уву хъпехъганси Узухъ хъпехъури, гъягъюри гъахьиш» пувал, тамам апӀин[+]. 26Ва гьамус, Израилин Заанур, Уву Яв лукӀ Давуддиз туву гаф гъит тамам ибшри!

27Хъа Заанур гьякьикьатдиъ жилиин яшамиш хьидинхъа?! Заварихьан, гьятта заварин заварихьанкьан, Уву чпиъ уршуз шулдар. Узу тикмиш гъапӀу гьаму хулкан фу пуз шулухъа![+] 28Яв лукӀран дюаь ва ккарагувал ерхьава, РАББИ, йиз Заанур! Гъи Яв улихь ибадат апӀурайи Яв лукӀран дих ва дюаь ерхь. 29Гъит, Яв улар йигъну ва йишвну гьаму Хулʼинади, Уву чакан «Мушваъ Йиз ччвур хьибди» гъапи йишвʼинади, лигури ишри. Гьаму йишвахьинди лигури, узу, Яв лукӀру, дюаь апӀруган, йиз ккарагувал ебхь. 30Гьаму йишвахьинди лигури, Яв лукӀру ва Яв халкьди, Израили, дюъйир апӀруган, дурарин ккарагбар ерхь. Заварилан, Уву айи йишвлан ерхь, ва, деебхьну, хил алдабгъ.

31Эгер инсанди чав жара касдиз писвал гъапӀиш ва думу касди ху апӀувал тӀалаб гъапӀиш, ва писвал гъапӀур, дуфну, гьаму Хулаъ Яв гъурбан апӀрушван улихь ху гъапӀиш, 32заварилан ебхь ва рубкьруб тув. Яв лукӀарин арайиъ диван апӀин ва тахсир гъапӀуриз, дугъан чан кӀулʼина чав гъапӀуб гьапӀну, рубкьруб тув, тахсир ктрур, дугъан гьякьʼвал тасдикь дапӀну, марцц апӀин.

33Яв улихь гунгьар апӀбаз лигну, эгер Яв халкь, Израил душмнарихьан магълуб гъахьиш, амма Яв халкь Увухьна илтӀибкӀиш ва, Яв ччвур адлу дапӀну, гьаму Хулаъ Яв улихь дюъйир апӀури ва ккарагури гъахьиш, 34заварилан ебхь ва Яв халкьдин, Израилин, гунгьилан хил алдабгъ ва думу дидин архйириз Уву туву жилиина кьяляхъ апӀин.

35Эгер завар хъяркьиш ва, Яв халкьди Яв улихь гунагь апӀбаз лигну, мархь убгъури дархьиш, ва Яв халкьди, гьаму йишвахьинди лигури, дюаь гъапӀиш ва Яв ччвур адлу гъапӀиш, ва, Уву чаз жаза тувбаз лигну, чан гунгьихьан ярхла гъабхьиш,[+] 36заварилан ебхь ва Яв лукӀарин, Яв халкьдин, Израилин гунгьилан хил алдабгъ. Дурар дидиъди гъягъбан бадали, дурариз ужуб рякъ улуп, ва Яв халкьдиз Уву ирсди тувнайи жилиина мархь убгъ[+].

37Эгер жилиина гаш ясана тӀягъюн, цӀюхъюм микӀ ясана мершв, цицӀар ясана цӀиргъ гъафиш, ясана душмнари израиларин шагьрарикан саб кьялаъ тӀапӀиш – фициб бедбахтвал ясана уьзур гъафишра, – 38сар инсандин ясана Яв вари халкьдин, Израилин фунуб-вушра дюаь, ккарагувал, дурари вариди чпин хажалат ва бедбахтвал гьисс гъапӀиган ва гьаму Хулахьинди хилар ккидисган, 39заварилан, Уву айи йишвлан ебхь, хил алдабгъ ва гьарсариз чан ляхнариз лигну тув, гьаз гъапиш Увуз дугъан юкӀв аьгъявуз (вари инсанарин юкӀвар аьгъюр Уву сар вува аьхир)[+]. 40Ич архйириз Уву туву жилиин вари уьмриъ Яв халкьдиз Увхьан гучӀури шлуси апӀин.

41Мумкин ву, Яв халкьдикан, Израилиан, дару, амма ярхла йишвʼан Яв Ччвур бадали гъураба касра гъюз 42(инсанариз Яв машгьур ччвурнакан, Яв зурба кьудратлуваликан ебхьиди аьхир). Думу гъафиган ва, гьаму Хулахьинди лигури, дюаь гъапӀиган, 43заварилан, Уву айи йишвʼлан, ебхь ва гъураба касди Увкан ккун апӀруб вари тамам апӀин. Гьамци жилиин вари халкьариз Яв ччвур аьгъю ва, Яв халкьдизси, Израилизси, Увхьан гучӀ ва узу тикмиш гъапӀу гьаму Хал Яв ччвурнахъ вуйиб аьгъю хьибди.

44Яв халкь душмнарихъди дяви апӀуз гъушиган, фициб рякъюъди Уву думу гъубхишра, халкь, Уву ктабгъу гьаму шагьрихьинди ва узу Яв ччвурнахъ тикмиш гъапӀу Хулахьинди илтӀикӀну, РАББИЙИЗ ккарагуз хъюгъиган, 45завариан халкьдин дюъйир ва ккарагбар ерхь ва халкьдиз кюмекназ гъач.

46Мумкин ву, дурари Увуз къаршуди гунгьар апӀуз (гунгьар дарапӀрур фужкӀа адар аьхир) ва Уву дурариина ажугълу хьуз ва дурар чпин жилиина, думу жил ярхла айиб ясана багахь хьайиб вушра, йисирарди гъахру душмнарин хлиз тувуз[+]. 47Хъа эгер Яв халкь учв йисирди айи жилиин кӀваантӀан дигиш гъабхьиш ва тахсир гардандиъ гъибисиш ва учв йисирди али жилиин, «учу гунагь гъапӀунча, учу писвал гъапӀунча ва гьякьсузди учу гъурхунча» кӀури, Увуз ккарагуз хъюгъиш,[+] 48чиб йисирвализ гъадагъу душмнарин жилиин дурар лап кӀваантӀан ва вари рюгьниинди Увухьна илтӀикӀиш ва Увуз, Уву дурарин абйириз туву жилихьна, Уву ктабгъу шагьрихьна ва узу Яв ччвурнахъ тикмиш гъапӀу Хулахьна илтӀикӀури, Увуз ккарагуз хъюгъиш, 49заварилан, Уву али йишвʼлан, дурарин дюъйир ва ккарагбар ерхь ва дурариз кюмекназ гъач. 50Увуз къаршу гунагь гъапӀу Яв халкьдилан думуган хил алдабгъ. Дурари Увуз къаршуди гъапӀу вари тахсиркарваларилан хил алдабгъ ва дурар йисирвализ гъадагъдар дурарихьна рягьимлу хьуз мажбур апӀин, 51гьаз гъапиш дурар Яв халкь, Уву Египетдиан, гьадму жаднан цӀа айишвʼан, адапӀу Яв ирс ву.

52Йиз, Яв лукӀран, ва Яв халкьдин, Израилин, ккарагбарихьан, дурар Увухьна илтӀикӀруган, дурарин ккарагбар Увуз гьарган ерхьбан бадали, мигьидицан. 53Уву дурар жилин жара халкьаригъян Увуз ирсди гъядягъюнва, дидкан Уву, Агъа вуйи РАББИЙИ, ич абйир Египетдиан адаъруган, Яв лукӀ Муса пайгъамбрин мелзналан хабар дебккганси.


Израилин халкь Сулейманди ужувлакк ккауб

54РАББИЙИЗ гьаму дюаь ва ккарагуб ккудуркӀну, кьамкьарихъди деънайи ва завузди хилар ккидиснайи Сулейман РАББИЙИЗ гъурбан апӀрушвʼхьан гъудужвнийи[+]. 55Хъасин дугъу уч духьнайи израилар ягъал сесниинди ужувлакк ккаънийи ва гъапнийи:

56– Чав гаф тувганси, Чан халкьдиз, Израилиз, архаинвал туву РАББИЙИЗ шюкюр ибшри. Чан гъараваш Муса пайгъамбрин мелзналан Дугъу туву жумарт гафарикан гьич саб гафра тамам дарапӀди гъубзнадар. 57Гъит, РАББИ, ихь Заанур, ихь абйирихъди гъахьиганси, ухьухъди ишри. Гъит, Думу ухьхьан гьудудучӀври ва дурушри. 58Гъит, Дугъу ихь юкӀвар Чахьна илтӀикӀри, ухьу Дугъан рякъяриъди гъягъбан ва Дугъу ихь абйириз туву амрар, къайдйир ва къарарар тамам апӀруси ишри. 59Гъит, РАББИЙИН улихь дюаьйиъ узу гъапи гьаму гафар РАББИЙИЗ йигъну ва йишвну багахь вуйидар ишри, Дугъу узуз, Чан гъаравашдиз, ва Чан халкьдиз, Израилиз, лазим вуйибдин кюмек гьарсад йигъан апӀри. 60Гьаци, жилиин вари халкьариз РАББИ – Му Заанур вуйивал ва жарар адрувал аьгъю хьибди. 61Гьамусяаьтнаси учву Дугъан къайдйириинди яшамиш хьпан ва учву Дугъан амрар тамам апӀбан бадали, ичв юкӀвар РАББИЙИЗ, ихь Заануриз, тамамди вафалу ишри.


Заанурин Хал гирами апӀуб

62Хъасин паччагьди ва дугъахъди вари израилари РАББИЙИН улихь гъурбнар апӀуз хъюгънийи. 63Сулейманди РАББИЙИЗ демдин гъурбан[†][*] гьисабнаъди къанна кьюд агъзур мал ва варжна къад агъзур чарва гъурбан гъапӀнийи. Паччагьди ва вари израилари РАББИЙИН Хал гьаци гирами гъапӀнийи.

64Гьадму йигъан паччагьди РАББИЙИН Хулан улихь хьайи гьяятдин кьялан пай гирами гъапӀнийи ва душваъ вариубгбан гъурбнар гъапӀнийи. Гьацира дугъу уьлин ва демдин гъурбнар гъапӀу маларин, чарвйирин хюл гъурбан гъапӀнийи, гьаз гъапиш РАББИЙИН улихь хьайи кемшрин гъурбан апӀрушв думу вари гъурбнар апӀуз лапра бицӀиб вуйи.

65Сулейманди ва дугъахъди вари Израили, кафарийиъ айи Лево-Хаматдихъан Египетдихъди сяргьятдиъ айи бицӀи нирихънакьан вуйи йишвариан лапра гизаф кьадар адмийири, РАББИЙИН Хал гирами апӀбан машквар къайд гъапӀнийи. Дурари думу машквар РАББИЙИН, ихь Заанурин, улихь ургуд йигъан давам гъапӀнийи. Гьацира хъана ургуд йигъан Пажарин машквар къайд гъапӀнийи. Уьмуми гьисабниинди – йицӀиюкьуд йигъан. 66Пажарин машкврихъан вуйи йигъан Сулейманди халкь деебтнийи. Дурари паччагьдиз ужʼвал ккун апӀуйи, ва дурар, РАББИЙИ Чан гъараваш Давуддиз ва Чан Израилин халкьдиз гъапӀу вари ужʼвалиин кӀваантӀан шад вуди ва гешт хъапӀри, хулариз алдагънийи.

#### 9


Сулеймандиз Рабби хъана ашкар хьуб

1Сулейманди РАББИЙИН[†] Хал, паччагьдин гъала ва тикмиш апӀуз ккундайиб вари тикмиш дапӀну ккудубкӀиган, 2РАББИ дугъаз, Гивондиъ дугъаз ашкар гъахьиганси, кьюбпи ражари ашкар гъахьнийи[+].

3РАББИЙИ дугъаз гъапнийи:

– Уву Узуз гъапӀу дюаь ва ккарагуб гъеерхьунзуз. Йиз ччвурнахъ уву тикмиш гъапӀу Хал, даимайиз Йиз ччвур душваъ гъибтну, Узуз гирами гъапӀунза. Йиз улар ва юкӀв гьарган душваъ хьиди. 4Хъа уву, эгер Йиз улихь, яв адаш Давуд[†] гъилицганси, юкӀв марцциди ва дугъривалиъ лицури, Узу увуз амур гъапӀуб вари кӀулиз адабгъури, Йиз тяйинвалар ва къанунар тамам апӀури гъахьиш, 5Узу яв паччагьвалин тахт Израилиин аьсрариз мюгькам апӀидиза, Узу Давуддиз, яв адашдиз, гьадмуган «Израилин тахтниин ирсчийихъ уву мягьрум хьидарва» гъапиганси[+].

6Хъа эгер учву ясана ичв баяр Узхьан гьидициш, Узу учвуз туву амрар ва тяйинвалар тамам апӀури дархьиш ва бутариз[*] гъуллугъ ва ибадат апӀури гъахьиш, 7Узу Израилин халкь учвуз туву жилилан терг ва Йиз ччвурнахъ Узу гирами гъапӀу Хал Узхьан ярхла апӀидиза. Израилин халкь вари халкьарин мелзниин нагъил, кялхъбан шейъ хьибди. 8Гьамусяаьтна думу Хулан ад дапӀнашра, дидхьантина гъягъру гьарсар мюгьтал хьиди, дугъу ушвт хъапӀди ва пиди: «Гьаз РАББИЙИ му уьлкейикан ва гьаму Хулкан гьамци гъапӀну?» 9Хъа жаваб гьамциб тувди: «Гьаз гъапиш дурари РАББИ, чпин архйир Египетдиан адау чпин Заанур, гъирагъдиъ гъитну, бутар кьабул гъапӀну, дурариз ибадат ва гъуллугъ апӀури гъахьну – магьа гьаддиз РАББИЙИ дурариина гьаму вари балйир алаъну».


Сулеймандин жара ляхнар

10Сулейманди гьаму кьюб дарамат – РАББИЙИН Хал ва паччагьдин гъала – тикмиш апӀури къад йислан гъушу[+]. 11Хъасин дугъу Галилеяйин къаб шагьур Тирдин паччагь Хирамдиз тувну, гьаз гъапиш Хирамди Сулеймандиз фукьан кедрйин ва кипарисдин гакӀул ва гъизил ккундуш, гьадмукьан хътаури гъахьну. 12Амма, Сулейманди чаз туву шагьрариз лигуз Хирам Тириан гъафиган, думу наразиди гъузну.

13– Фицдар бакар кадру шагьрар тувунва узуз, йиз чве? – гьерхнийи дугъу.

Ва дугъу дурариз Кавулин (бакар кадру) жил ччвур тувнийи, гьадму ччвур дурарихъ гъира хъми.

14(Хъа Хирамди паччагьдиз варжна къаб талант[*] гъизил хътапӀнийи.)

15Магьа Сулейман паччагьди РАББИЙИН Хал, чан гъала тикмиш, Милло дазу, Ерусалимдин цал, хъа гьацира Хацор, Мегиддо ва Гезер шагьрар мюгькам апӀуз мажбури вуди зегьмет гъизигу инсанарикан мялуматар[+]. 16Дидиз улихьна фяряуьн, Египетдин паччагь, Гезериин алархьнийи ва думу гъибиснийи. Дугъу дидик цӀа кипнийи, душваъ айи ханаан агьалйир йивну гъакӀнийи ва думу йишв чан шураз, Сулеймандин хпириз, жигьизди тувнийи[+]. 17Сулейманди Гезер, Асккан Бет-Хорон, 18кьиблайиъ буш чюлиъ Баалат[†] ва Тадмор, 19хъа гьацира чан тадарукар уьрхюз вари шагьрар ва чан гьяйвнар ккитӀнайи дявдин фургънар ва гьацира гьяйвнар уьрхюз шагьрар цӀийикӀултӀан тикмиш гъапӀнийи. Сулейманди Ерусалимдиъ, Ливандиъ ва чав паччагьвал апӀурайи вари йишвариъ чаз тикмиш апӀуз ккуниб вари тикмиш гъапӀнийи[+].

20Амореярихъан, хеттарихъан, перизеярихъан, хивеярихъан ва евусеярихъан (дурар израилар дайи) гъузу вари агьалйир, 21яни уьлкейиъ гъузу ва израиларихьан тӀанкь апӀуз дархьи дурарин наслар, Сулейманди азад дару фягьлийирси, мажбури вуди лихуз ишлетмиш апӀуйи, гъира [*]дурар гьаци ву. 22Хъа израилар Сулейманди азад дару фягьлийириз илтӀикӀури гъахьундар, дурар дугъан эскрар, гьякимар, эскрарин аьхюдар, дявдин фургънарин аьхюдар, атлу кьушмин аьхюдар гъахьнийи[+]. 23Израилар гьацира дугъу гъахру тикилишдин ляхнариз регьбервал туврудар вуди гъахьнийи – лихурайи инсанариин хьуд варжна хьуцӀур гюзчийи гюзчивал гъабхуйи.

24Фяряуьндин риш, Сулеймандин хпир, Давуддин Шагьриан чаз жилири тикмиш гъапӀу гъалайиз удучӀвнийи. Хъасин Сулейманди Милло дазу тикмиш гъапӀнийи[+].

25Йискьубак шубуб ражну Сулейманди РАББИЙИЗ тикмиш гъапӀу гъурбан апӀрушвʼин, ицциб ниъ хъайи шейʼар ургбан гъурбнар апӀури, вариубгбан ва демдин гъурбнар апӀуйи. Гьаци, дугъу РАББИЙИН Хал тикмиш апӀувал ккудубкӀнийи.

26Сулейман паччагьди гьацира Уьру гьюлин гъирагъдихъ хъайи Эдумдин жилиин али Элатдин багахь хьайи Эцион-Гевериъ гимйир тикмиш гъапӀнийи[+]. 27Хирамди гимйириъди Сулеймандин адмийирихъди сатӀиди гьюл аьгъю чан адмийирра гьаънийи[+]. 28Дурар Офириз гьюлʼинди гъушнийи ва душвʼан юкьуд варжна къаб талант[*] гъизил гъабхнийи, думу Сулеймандихьна гъубхнийи[+].

#### 10


Шевайин паччагь-дишагьли Сулеймандихьна гъюб

1Шевайин паччагь-дишагьлийиз РАББИЙИН[†] ччвурнан аднакан ва Сулеймандикан гъеебхьиган, думу Сулеймандихьна думу читин суаларихъди ахтармиш апӀуз гъафнийи[+]. 2Ерусалимдиз чахъди гизаф кьадар гъаравашар, хураг хуш даднан апӀру шейʼар, гизаф кьадар гъизил ва багьалу гъванар али девйир хъади дуфну, думу Сулеймандихьна гъафнийи ва дугъахъди чан кӀваъ айибдикан варибдикан гафар-чӀалар гъапӀнийи[+]. 3Сулейманди дугъан вари суалариз жавабар тувнийи: паччагьдиз думукьан читниб, думу гъаврикк ккауз даршлуб адайи. 4Шевайин паччагь-дишагьлийиз Сулеймандин вари аьяндарвал ва дугъу тикмиш гъапӀу гъала, 5дугъан суфрайиин али хурагар, багахь хьайидар яшамиш шулайишвар, гъаравашари хъайивал апӀбан саягъ, дурари алабхьнайи палат, чяхир убзрудар ва РАББИЙИН Хулаъ паччагьди апӀру вариубгбан гъурбнар гъяркъиган, дугъан гъах гъахьнийи.

6Дугъу паччагьдиз гъапнийи:

– Яв ляхнарикан ва аьяндарваликан йиз уьлкейиъ узуз гъеебхьу аваза гьякь ву, 7амма, гьамина узу гъяйиз ва йиз улариз гьаму рябкъяйиз, узу авазайихъ хъугъурдайза. ВуйиштӀан, узуз гьацӀра ктибтундайи: яв аьяндарвал ва девлет узуз гъеебхьу авазайиътӀан гизаф зина ву. 8Гизаф бахтаврар ву яв инсанар! Яв багахь хьайи гъаравашар, гьарган яв улихь дийигънайидар ва яв аьяндарвалихъ хъпехъурайидар гизаф бахтаврар ву! 9Шюкюр ишри РАББИЙИЗ, яв Заануриз, увʼин рази вуйириз ва уву Израилин тахтниин дитуриз! Израилихьна РАББИЙИН даима ккунивализ лигну Дугъу увкан, дугъриди ва гьякьлуди паччагьвал апӀбан бадали, паччагь гъапӀну[+].

10Дугъу паччагьдиз варжна къаб талант[*] гъизил, гизаф кьадар хураг хуш даднан апӀру шейʼар ва багьалу гъванар пешкеш гъапӀнийи. Думуган Шевайин паччагь-дишагьлийи Сулеймандиз пешкеш гъапӀубкьан булди хураг хуш даднан апӀру шейʼар сарун затра дина гъахундайи.

11Гьацира Офириан гъизил хьади гъафи Хирамандин гимйири душвʼан гизаф кьадар уьру гакӀул ва багьалу гъванар гъахнийи[+]. 12Паччагьди уьру гакӀвликан РАББИЙИН Хулаз ва паччагьдин гъалайиз мурхьлар, хъа гьацира мукьмар йиврудариз арфйир ва лирйир[*] гъапӀнийи. Я думугандиз, я гъийин йигъазкьан дина дициб кьадар уьру гакӀул саб вахтнара гъабхундайи.

13Паччагьди Шевайин паччагь-дишагьлийиз, паччагьдин жумартвалиан пешкеш гъапӀубтӀан савайи, дугъу чав ккун гъапӀуб ва дугъаз ккун гъабхьиб вари пешкеш гъапӀнийи. Хъасин думу чахъ хъайи адмийирихъди чан уьлкейиз кьяляхъ гъушнийи.


Сулеймандин девлет ва гурлувал

14Сулейманди гьарсад йисан гъадабгъру гъизил гъагъ гьисабнаъди йирхьуд варжна йирхьцӀурна йирхьуб талант[*] вуйи, 15алверчйирихьан ва севдиграрихьан, Аравияйин вари паччгьарихьан ва уьлкейин сардрарихьан гъюру гъазанж ктарди.

16Сулейман паччагьди гъубччву гъизиликан кьюдварж аьхю гъалхан гъапӀнийи, дурарикан гьарсабдиз йирхьудварж шекел[*] гъизил харж гъабхьнийи. 17Хъана дугъу гъубччву гъизиликан шубудварж бицӀи гъалхан гъапӀнийи, дурарикан гьарсабдиз шубуб мина[*] гъизил харж гъабхьнийи. Паччагьди гъалхнар Ливандин ярквран гъалайиъ дивнийи[+].

18Хъана паччагьди филин кӀурбарихъди ва марцци гъизилихъди дабалгнайи зурба тахт гъапӀнийи. 19Тахтнакк йирхьуб умбур ккайи, хъа кьял хъабхърушв зиихъинди гергми шулайи. Деърушван кьюбиб терефариъра хъуршлар диврушвар айи, ва дурарин гьарсабдин багахь са-саб кадаънайи аслан дийигънайи. 20Йирхьуб умбрихъ йицӀикьюб аслан дийибгънайи – гьарсаб умбрин гьарсаб терефнахъ са-саб. Саб вахтнара думу тахтназ ухшар вуйиб гьич саб жара паччагьлугъдиъ гъапӀундайи.

21Сулейман паччагьдин вари убхъруб убзру гъабар гъизилиндар вуйи, ва Ливандин гъалайиъ айи вари гъаб-гъажагъра марцци гъизиликан дапӀнайиб вуйи. Арснануб фукӀа адайи, гьаз гъапиш Сулеймандин вахтна арсназ кьимат тувурдайи[+].

22Гьюлʼин Хирамди туву гимйиртӀан савайи, Сулеймандин Таршиш жюрейин гимйир[*] алийи. Шубуд йисак саб ражну гимйир гъизил, арс, филарин кӀурбар, маймнар ва тӀавус гъушар хьади кьяляхъ гъюйи[+].

23Сулейман паччагь девлетниинди ва аьяндарвалиинди жилиин али вари паччгьартӀан зина вуйи[+]. 24Заанури дугъан кӀваъ ивнайи аьяндарвалихъ хъпехъбан бадали, жилиин алидариз варидариз Сулеймандихъди гюрюш хьуз ккундийи[+]. 25Гьарсар гъюрури пешкешар хуйи – арснакан ва гъизиликан дапӀнайи шейʼар, палтар, яракь ва хуш даднан шейʼар, гьяйвнар ва гъятирар, ва гьаци йисʼан йисаз.

26Сулейманди чан гьяйвнар ккитӀнайи дявдин фургънарин ва гьяйвнарин кьадар артухъ апӀуйи. Дугъан агъзурна юкьуд варж гьацдар фургънар ва йицӀикьюд агъзур гьяйван айи, дурар фургънарин шагьрариъ ва чахь, Ерусалимдиъ, уьрхюйи[+]. 27Дугъу паччагьвал апӀру вахтна Ерусалимдиъ арсназ аьдати гъванаризтӀан артухъ кьимат тувурдайи, хъа кедр гьадмукьан гизаф айики, Ягьудайин дагъларин улихь йишваъ инжилин гьараркьан. 28Сулеймандиз гьяйвнар Египетдиан ва Кувайиан хуйи, паччагьдин севдиграри дурар Кувайиъ масу гъадагъуйи. 29Гьяйвнар ккитӀнайи дявдин фургъун[†] Египетдиан йирхьуд варж шекел[*] арснахъ, хъа гьяйван – варжна хьуцӀурихъ[*] масу гъадагъуйи. Гьацира паччагьдин севдиграри дурар хеттарин ва арамарин вари паччгьариз хуйи.

#### 11


Сулейман Раббийихьан гьидицуб

1Хъа, фяряуьндин риштӀан савайи, Сулейман паччагьдиз жара уьлкйириан вуйи гизаф жара дишагьлийирра ккундийи – муав, аммун, эдум, сидон ва хетт дишагьлийир. 2Дурар чибкан РАББИЙИ израилариз гьамци гъапи халкьарикан вуйи: «Дурарихъди нюкгьиъ багахьлу махьанай, гьаз гъапиш дурари ичв юкӀвар мумкинсузди чпин бутарихьинди илтӀикӀиди». Хъа Сулейман дурарихьинди зигуйи. 3Дугъаз паччгьарин тухмариан ургудварж хпир, хъа гьацира шубуд варж ашна айи, ва хпари дугъан юкӀв гьякьикьи рякъʼлан алдапӀнийи. 4Сулейман кьаби гъахьиган, хпари дугъан юкӀв бутарихьинди илтӀибкӀнийи, ва дугъан юкӀв РАББИЙИЗ, чан Заануриз, чан адаш Давуддин[†] юкӀв гъабхьиганси, тамамди вафалуди имдайи[+]. 5Думу сидонянарин хпи бут[†] Астартайихъ[†] ва аммунарин хяви бут Милхумдихъ хъахънийи.

6Дугъу РАББИЙИН[†] уларикк писвал апӀурайи, думу РАББИЙИХЪДИ тамамди, чан адаш Давудси, гъягъюрадайи. 7Ерусалимдин ригъ гьудубчӀвру терефнаъ тепейиин Сулейманди муаварин хяви бут Кемушдиз ва аммунарин хяви бут Мулехдиз диндин ляхнар апӀрушв тикмиш гъапӀнийи[+]. 8Гьациб ляхин жара уьлкйириан вуйи вари хпаризра гъапӀнийи, дурари чпин бутариз иццидар ниар ккауйи ва гъурбнар апӀуйи.

9РАББИЙИЗ Сулеймандикан хъял гъафнийи, гьаз гъапиш дугъан юкӀв РАББИЙИХЬАН, Израилин Заанурихьан, чаз кьюбан ашкар гъахьирихьан, гьибицнийи[+]. 10Бутарихъди гъягъюб Сулеймандиз Дугъу гъадагъа апӀувализ дилигди, Сулейманди РАББИЙИН амрар тамам гъапӀундайи[+]. 11Ва РАББИЙИ Сулеймандиз гъапнийи:

– Уву гьацир вуйиган ва Узу увуз тамам апӀуз амур гъапӀу Йиз йикьрар ва Йиз тяйинвалар дюрюрхган, Узу увхьан паччагьлугъ якьинди тадабгъидиза ва яв гъаравашарикан сариз тувидиза[+]. 12Амма яв адаш Давуддин гьюрматназ думу ляхин уву чӀивиди имиди апӀидарза. Узу паччагьлугъ яв балин хилариан тадабгъидиза. 13Амма вари паччагьлугъ тадабгъидарза – Узу дугъаз Йиз лукӀ Давуддин гьюрматназ ва Узу ктабгъу Ерусалимдин гьюрматназ саб тухум гъибтдиза.


Сулеймандин душмнар

14РАББИЙИ Сулеймандиз душман арайиз адаънийи – Эдумдин паччагьдин хизандиан вуйи Гьадад. 15Улихьна вахтари, Давуд Эдумдиз гъушиган, кьушмарин аьхюр Юав дявдиъ гъийихдар накьварик кивуз гъафнийи, ва дугъу Эдумдиъ вари жилар йивну гъакӀнийи[+]. 16Юав ва вари израилар душваъ йирхьуб вазли, чпи Эдумдиъ вари жилар йивну йикӀайизкьан гъузнийи. 17Хъа думуган гьеле бицӀир вуйи Гьадад чан адашдин бязи гъаравашарихъди Египетдиз гьергнийи. 18Дурар Мидʼян уьлкейиан тина рякъюъ учӀвнийи ва Паран кӀуру буш чюлиз гъафнийи. Парандиан инсанар чпихъди гъадагъну, дурар Египетдиз, Египетдин паччагь вуйи фяряуьндихьна гъафнийи. Фяряуьнди Гьададдиз хал-йишв, ипӀруб ва жил тувнийи.

19Фяряуьндиз Гьадад гьадмукьан кьабулди вуйики, дугъу Гьададдиз чан хпир Тахпенесдин чи хпирди тувнийи. 20Тахпенесдин чуччу Гьададдиз Генуват кӀуру бай гъахнийи, Тахпенесди думу паччагьдин гъалайиъ гъюрхнийи. Генуват фяряуьндин бицӀидарихъди яшамиш шуйи.

21Египетдиъ ади, Гьададдиз Давуд чан архйирихъди фаракьат хьуваликан ва кьушмин аьхюр вуйи Юавра кечмиш хьуваликан гъеебхьнийи. Думуган Гьададди фяряуьндиз гъапнийи:

– Узу йиз уьлкейиз деет.

22– Яв уьлкейиз кьяляхъ хътаркуз гьамкьан ккунди хьуз, узухь увуз фу-вуш гьубкӀрадаринвуз? – гьерхнийи фяряуьнди.

– Ваъ, – жаваб тувнийи Гьададди, – хъа фици-вушра узу деет.

23Заанури Сулеймандиз жара душманра арайиз адагънийи – Элиадайин бай, чан агъа Цувайин паччагь Ададезерихьан гьергу Резон[+]. 24Давудди Цувайин кьушмар дагъитмиш апӀбахъан, Резонди чан гъвалахъ инсанар уч гъапӀнийи ва дурарин башчи гъахьнийи. Дурар Дамаскдиз гъафнийи. Душваъ бина гъивнийи, ва Резондикан Дамаскдин паччагь гъапӀнийи[+]. 25Сулейман чӀивиди имбукьан гагьди, Гьададдиси, писвал артухъ апӀури, Резон вари вахтна Израилин душман гъахьнийи. Дугъу Арам уьлкейиъ паччагьвал апӀуйи ва Израил саймиш апӀурдайи.


Паччагьлугъ пай шлуваликан пайгъамбрин вахт ккимиди пуб

26Наватдин бай Яравамди инсанар паччагьдиз къаршуди гъитӀирккнийи. Думу Сулейманди чаз багахь дапӀнайидарикан, Цереда шагьриан вуйи Ефраимдин тухумдиан вуйи, хъа дугъан дада – Церуа кӀуру ачӀни хпир.

27Дугъу паччагьдиз къаршуди инсанар фици гъитӀирккнуш, магьа гьаддикан вакьиа: Сулейманди Милло дазу тикмиш гъапӀнийи ва чан адаш Давуддин Шагьриъ цал гьадабхънайишв дюз алапӀнийи[+]. 28Яравам гизаф бажаранлу кас вуйи, ва Сулеймандиз, думу жигьили чан ляхин фукьан ужуйи тамам апӀуруш, гъябкънийи, ва паччагьди думу Юсуфдин тухмиан мажбури вуди лихурайи варидарин аьхюрди дерккнийи.

29Гьадму вахтна Яравамдиз Ерусалимдиан удучӀвуб алабхънийи, ва рякъюъ дугъаз цӀийи палат алабхьнайи Шило шагьриан вуйи пайгъамбар Ахия алахънийи. ХутӀлиъ анжагъ дурар кьюртӀан адайи[+]. 30Ахияйи чаин али цӀийи палат йицӀикьюб парчийиз гъячӀябгънийи[+].

31Хъасин дугъу Яравамдиз гъапнийи:

– ЙицӀуб парчи увуз гъадагъ, гьаз гъапиш РАББИЙИ, Израилин Заанури, гьамци кӀура: «Магьа, Узу Сулеймандин хилариан паччагьлугъ тадабгъураза ва увуз йицӀуб тухум тувраза[+]. 32Хъа Йиз лукӀ Давуддин ва Израилин вари йишварикан Узу ктабгъу Ерусалим шагьрин гьюрматназ, Сулеймандихь саб тухум хьибди. 33Узу гьаму ляхин апӀидиза, гьаз гъапиш дурари Узу гъирагъдихь гъитну ва сидонарин бут Астартайиз, муаварин бут Кемушдиз ва аммунарин бут Милхумдиз ибадат гъапӀнийи, Йиз рякъяриъди гъушундайи, Йиз улариан дугъри вуйиб апӀурдайи, Сулеймандин адаш Давудди тамам апӀруганси, Йиз тяйинвалар ва амрар тамам апӀурдайи[+].

34Хъа Узу Сулеймандин хилариан вари паччагьлугъ тадабгъидарза. Дугъкан чан уьмрин вари йигъари Йиз лукӀ Давуддин гьюрматназ гьюкумдар апӀидиза. Давуд Узу паччагьди ктагъунза, ва дугъу Йиз амрар ва тяйинвалар тамам апӀури гъахьнийи. 35Узу дугъан балин, Сулеймандин, хилариан паччагьлугъ адабгъидиза ва увуз йицӀуб тухум тувидиза. 36Сулеймандин бализ, Йиз лукӀ Давуддин насларикан сар Йиз ччвур гьарган душваъ хьуз Узу ктабгъу шагьур вуйи Ерусалимдиъ тахтнийин хьпан бадали, саб тухум тувидиза[+]. 37Хъа уву Узу ктагъураза. Уву яв кӀваз ккунибдиз варибдиз идара апӀидива, уву Израилин паччагь хьидива. 38Узу увуз амур гъапӀуб вари тамам апӀури, Йиз рякъяриъди гъягъюри ва, Йиз лукӀ Давуддиси, Йиз тяйинвалар ва амрар Йиз улариъ гьякь вуди тамам апӀури гъахьиш, Узу увухъди хьидиза. Узу увуз Давуддиз Узу яратмиш гъапӀубсиб мюгькам тухум яратмиш апӀидиза ва увуз Израил тувидиза[+]. 39Узу Давуддин наслариз жаза тувидиза, амма гьаргандиз вуди ваъ».

40Сулейман Яравам йивну йикӀуз чалашмиш гъахьнийи, амма Яравам Египетдиз Шишак паччагьдихьна гьергнийи ва Сулейман кечмиш хьайизкьан душваъ гъузнийи[+].


Сулеймандин аьжал

41Сулеймандин уьмрин жара гьядисйирикан ва дугъан аьяндарваликан Сулеймандин ляхнарин китабдиъ дибикӀна. 42Сулейманди Ерусалимдиъ вари Израилиин ягъчӀвур йисан паччагьвал гъапӀну. 43Хъасин думу чан архйирихъди фаракьат гъахьну ва чан адаш Давуддин Шагьриъ накьвдик кивну. Хъа дугъан бай Рехувуам Сулеймандин ерина паччагь гъахьну.

#### 12


Рехувуамдиз къаршуди удубчӀвуб

1Рехувуам Шехем шагьриз гъушнийи, гьаз гъапиш дина, дугъкан паччагь апӀбан бадали, вари израилар уч духьнайи. 2Наватдин бай Яравамдиз дидин гьякьнаан гъеебхьиган, думу Египетдиан кьяляхъ гъафнийи. Думугандиз думу, Сулейман паччагьдихьан гьергну, гьеле Египетдиъ имийи[+]. 3Израилари Яравамдиз дих апӀуз гьаънийи, ва думу дурарихъди Рехувуамдихьна гъафнийи. Дурари Рехувуамдиз гъапнийи:

4– Яв адашди учу гизаф гъагъи юрккгъикк ккитнийи. Дугъу учʼин илирчу ич гуж дудрубкьру зегьмет ва гизаф гъагъи юрккагъ уву гьамус пчӀу апӀин. Гьадмуган учу увуз гъуллугъ апӀидича[+].

5Рехувуамди жаваб тувнийи:

– Гьамушвхьан гъарахай, хъа шубуд йигълан узухьна кьяляхъ гъачай.

Ва халкь гъубшнийи. 6Хъасин Рехувуамди паччагь гьеле думу чӀивиди имиди чан адашдиз гъуллугъ апӀури гъахьи яшлуйирихьан насигьят саягъниинди гьерхуз хъюгънийи.

– Гьаму халкьдиз узу фициб жаваб тувуз насигьят туврачва? – гьерхнийи дугъу.

7Дурари жаваб тувнийи:

– Эгер уву гъи гьаму халкьдин гъараваш гъахьиш, дурариз гъуллугъ гъапӀиш ва ужуб жаваб тувиш, дурар гьарган яв гъаравашар хьиди.

8Амма Рехувуамди яшлуйири туву насигьят кьабул гъапӀундайи. Дугъу чахъди аьхю гъахьи ва чаз гъуллугъ апӀурайи жигьиларихьан насигьят гъадабгъуз хъюгънийи. 9Дугъу дурарихьан гьерхнийи:

– Ичв насигьят фициб хьибди? Узуз «яв адашди учʼин илипнайи юркквагъ пчӀу апӀин» кӀурайи халкьдиз фициб жаваб тувза?

10Дугъахъди сатӀиди аьхю гъахьи жигьилари жаваб тувнийи:

– Увуз «яв адашди учу гизаф гъагъи юрккгъикк ккитнийи, хъа уву гьамус думу пчӀу апӀин» гъапи гьаму халкьдиз йип: «Йиз хлин бицӀи тӀуб йиз адашдин агъартӀан ацӀуди вуйиз. 11Йиз адашди учвʼин гизаф гъагъи юркквагъ илипну, хъа узу думу хъана гъагъи апӀидиза. Йиз адашди учвуз гъирмажариинди жаза тувуйи, хъа йиз жаза аькьрабарин кӀаламсиб хьибди».

12Шубудпи йигъан Яравам ва вари халкь, паччагьди, «шубудпи йигъан узухьна кьяляхъ гъачай» дупну, амур гъапӀганси, Рехувуамдихьна кьяляхъ гъафнийи. 13Паччагьди халкьдиз ижмиди жаваб тувнийи, яшлуйири чаз туву насигьят кьабул дарапӀди[+]. 14Думу жигьиларин насигьятдихъ хъпехънийи, ва дугъу гъапнийи:

– Йиз адашди учвʼин гизаф гъагъи юркквагъ илипну, хъа узу думу хъана гъагъи апӀидиза. Йиз адашди учвуз гъирмажариинди жаза тувуйи, хъа йиз жаза аькьрабарин кӀаламсиб хьибди.

15Гьаци паччагь халкьдихъ хъпехъундар. Гьаз гъапиш думу ляхин, Шилойиан вуйи Ахияйин кюмекниинди Наватдин бай Яравамдиз РАББИЙИ гъапи гаф тамам хьпан бадали, РАББИЙИХЬАН гъафиб вуйи[+]. 16Вари израилариз паччагь чпихъ хъпепехърувал гъябкънийи, ва паччагьдиз жаваб тувнийи:

– Давуддик[†] ич фу пай ка,
Ессейин балик фу пай ка?
Ичв чадрариккна алдабгъ, Израил!
Гъит, Давуддин наслари чпин тухумдиин паччагьвал апӀри!

Ва израилар чпин хулариз алдагънийи[+]. 17Рехувуамди анжагъ Ягьуда вилаятдиъ яшамиш шулайидариин паччагьвал апӀурайи.

18Рехувуам паччагьди Адунирам мажбури вуди лихурайидарихьна гюзчивал гъабхуз гьаънийи, амма израилари дугъʼин гъван уьлюбхну, думу гъакӀнийи. Хъа Рехувуам паччагь гьяйвнар ккитӀнайи дявдин фургъниъ эънийи ва Ерусалимдиз гьергнийи[+]. 19Гьаддихъанмина гъийин йигъаз Израил Давуддин тухмиз къаршуди дийибгъна.


Яравам Израилин паччагь хьуб

20Яравам кьяляхъ гъюваликан израилариз гъеебхьиган, дурари дугъаз дих апӀуз гьаънийи. Дугъаз мешʼверайиз дих гъапӀнийи ва думу вари Израилиин паччагь гъапӀнийи. Анжагъ Ягьудайин тухум Давуддин наслариз вафалуди гъубзнийи.

21Сулеймандин бай Рехувуамди, Ерусалимдиз гъафиган, Израилин тухумдихъди дяви апӀбан ва чахьна паччагьлугъ кьяляхъ апӀбан бадали, Ягьудайин ва Вениаминдин тухмариан – варжна миржцӀур агъзур ужударсдар эскрар уч гъапӀнийи. 22Амма Заанурин[†] инсан вуйи Шемаяйиз Заанурихьан гьамциб гаф ашкар гъабхьнийи:

23– Сулеймандин бай Рехувуамдиз, Ягьудайин паччагьдиз, Ягьудайин ва Вениаминдин тухмариз ва имбу халкьдиз йип: 24«РАББИЙИ гьамци кӀура: ичв чвйир вуйи израиларихъди дяви апӀуз мягъянай. Вари ичв хулариз алдагъай, гьаз гъапиш думу ляхин Йиз амриинди дубхьна».

Дурар РАББИЙИН гафнахъ хъпехънийи ва Дугъан гафниинди хулариз кьяляхъ хътаркнийи.


Яравамди бутариз ибадат апӀуб

25Яравамди Ефраим тухумдин тепйириин Шехем шагьур мюгькам гъапӀнийи, ва думу душваъ яшамиш гъахьнийи. Душвʼан удучӀвну, дугъу Пениэл цӀийикӀултӀан тикмиш гъапӀнийи.

26Яравамди фикир апӀуйи: «Паччагьлугъ Давуддин насларихьна кьяляхъ гъюз мумкин ву. 27Эгер халкьди гъурбнар Ерусалимдиъ РАББИЙИН Хулаз гъахури гъахьиш, дурарин юкӀвар чпин агъайихьна, Ягьудайин паччагь Рехувуамдихьна, илтӀикӀиди. Хъасин дурари узу йивну йикӀиди, ва дурар Ягьудайин паччагь Рехувуамдихьна кьяляхъ гъягъиди». 28Ва, насигьят гъадабгъну, паччагьди кьюб гъизилин бутар-жердкьар гъапӀнийи ва халкьдиз гъапнийи:

– Учву Ерусалимдиз гъягъюб чӀяаьн ву. Магьа, Израил, уву Египетдиан адау яв заанурар[+].

29Думу жердкьарикан саб дугъу Бет-Эл шагьриъ дивнийи, тмунуб – Дан шагьриъ. 30Думу ляхни гунгьихъна гъахнийи, гьаз гъапиш халкь думу жердкьарихьна гъягъюз хъюгънийи, гьятта Дандизра.

31Яравамди тепйириин гъурбан апӀрушвар айи хулар тикмиш гъапӀнийи ва гъуллугъчйирди халкьдиан вуйидар, Леви тухумдиан дарудар, дерккнийи. 32Дугъу миржибпи вазлин йицӀихьудпи йигъ, Ягьудайиъ къайд апӀурайибси, машквар вуди тяйин гъапӀнийи.[*] Гьацира Бет-Элиъ гъурбан апӀрушвариъ чав гъапӀу жердкьариз гъурбнар апӀуйи. Гьадушваъ тепйириин чав тикмиш гъапӀу гъурбан апӀрушвариъ гъуллугъчйир дерккнийи.


Ягьудайиан вуйи пайгъамбар

33Израилариз машквар тяйин дапӀну, чав чан хушниинди ктабгъу миржибпи вазлин йицӀихьудпи йигъан Яравам чав Бет-Элиъ тикмиш гъапӀу гъурбан апӀрушвахьна гъафнийи. Дугъу иццидар ниар апӀбан гъурбан гъапӀнийи.

#### 13

1Яравам гъурбан апӀрушвахьна иццидар ниар деетру шейʼарик цӀа кипуз дийигънайиган, РАББИЙИН гафниинди Бет-Эл шагьриз Ягьудайиан Заанурин[†] инсан гъафнийи[+]. 2Дугъу гъурбан апӀрушваз РАББИЙИН гафниинди чӀигъ гъапӀнийи:

– Гъурбан апӀрушв, гъурбан апӀрушв! РАББИЙИ гьамци кӀура: «Давуддин[†] тухумдиъ бай (Юшия ччвур али) бабкан хьиди. Дугъу увʼин иццидар ниар деетру шейʼарик цӀа кипрайи гирамишван гъуллугъчйир увʼин гъурбан апӀиди ва увʼин инсанарин кӀурбар ургиди»[+].

3Гьадму йигъан Заанурин инсанди аьламат шлувал гъапнийи:

– РАББИЙИ гъапибдин гьякьнаан магьа учвуз аьламат: гьаму гъурбан апӀрушв тӀубкӀиди, хъа дидʼин али рюкъ рабгъиди.

4Заанурин инсанди Бет-Элин гъурбан апӀрушваз чӀигъниинди гъапиб деебхьну, Яравам паччагьди гъурбан апӀрушвхьан хил гьадабгънийи ва гъапнийи:

– Гьатму дисай!

Амма думу хил гъеебццнийи, ва дугъхьан думу рибшвуз гъабхьундайи. 5Хъа гъурбан апӀрушв гъутӀубкӀнийи ва дидʼин али рюкъ гъарабгънийи. Заанурин инсанди РАББИЙИН гафниинди гъапи аьламат гъабхьнийи.

6Думуган паччагьди Заанурин инсандиз гъапнийи:

– РАББИЙИЗ, яв Заануриз, рягьмат ккун апӀин ва, йиз хил сагъ хьпан бадали, узхъанди ккараг.

Заанурин инсанди РАББИЙИКАН рягьмат ккун гъапӀнийи, ва паччагьдин хил сагъ ва муганаз айибси гъабхьнийи[+]. 7Паччагьди Заанурин инсандиз гъапнийи:

– Гъач йиз хулаз, уьл ипӀин, хъа узу увуз пешкешар тувидиза.

8Амма Заанурин инсанди жаваб тувнийи:

– Уву узуз яв мал-мутмуйин гьацӀ туврушра, узу увухъди гъягъидайза ва мушваъ я уьл ипӀидайза, я шид убхъидайза. 9Узуз РАББИЙИН гафниинди амур дапӀнайзуз аьхир: «Уьл мипӀан, шид мубхъан ва гъафи рякъюъди кьяляхъ махъадакан».

10Ва думу, Бет-Элиз гъафи рякъюъди кьяляхъ хъададакбан бадали, жара рякъюъди гъушнийи.


Пайгъамбар хъпебехъуб

11Бет-Элиъ сар кьаби пайгъамбар яшамиш шулайи. Дугъан баяр дугъахьна гъафнийи ва думу йигъан Заанурин инсанди гъапӀу ляхнарикан варидарикан кидибтнийи. Дурари адашдихьна дугъу паччагьдиз гъапибра гъурубкьнийи.

12Адашди дурарихьан гьерхнийи:

– Фуну рякъюъди гъушну думу?

Ва баяри адашдиз Ягьудайиан вуйи Заанурин инсан гъушу рякъ улупнийи.

13Дугъу чан баяриз гъапнийи:

– Узуз даждиин хъюрар иливай.

Дугъаз даждиин хъюрар иливиган, думу даждиин элеънийи. 14Думу Заанурин инсандин кьяляхъди гъушнийи. Кьаби пайгъамбриз думу мяхъюн гьарикк деънади гъидихънийи, ва дугъу гьерхнийи:

– Ягьудайиан гъафи Заанурин инсан уву вуйва?

– Узу, – жаваб тувнийи дугъу.

15Думуган пайгъамбри дугъаз гъапнийи:

– Гъач узухъди ич хулаз, уьл ипӀарва.

16Дугъу гъапнийи:

– Узхьан увухъди кьяляхъ хътаркуз шулдарзухьан ва мушваъ я уьл ипӀуз, я шид убхъуз шулдарзухьан. 17Узуз РАББИЙИН гафниинди дупназуз: «Душваъ уьл мипӀан, шид мубхъан ва душваз уву гъафи рякъюъди кьяляхъ махъадакан».

18Кьаби пайгъамбри жаваб тувнийи:

– Узура увуси пайгъамбар вуза. Малайикди узукна РАББИЙИН гафниинди гъапну: «Думу уьл ипӀуз ва шид убхъуз увухьна хулаз кьяляхъ хъади гъарах».

(Хъа думу кучӀал вуйи.)

19Ва Заанурин инсан дугъахъди кьяляхъ хътаркнийи, пайгъамбрин хулаъ уьл гъипӀнийи ва шид гъубхънийи. 20Дурар гьеле суфрайихъ деъну имиди, кьаби пайгъамбриз РАББИЙИН гаф ашкар гъабхьнийи. 21Дугъу Ягьудайиан дуфнайи Заанурин инсандиз ягъал сесниинди гъапнийи:

– Гьамци кӀура РАББИЙИ: «Уву РАББИЙИН гафнахъ хъпехъундарва ва РАББИЙИ, яв Заанури, туву амур чӀур гъапӀунва. 22Уву кьяляхъ хътаркунва ва Дугъу увуз уьл ипӀуз ва шид убхъуз гъадагъа дапӀнайишваъ уьл гъипӀунва ва шид гъубхъунва. Гьаддиз яв майит яв абйирин гюмбетдиъ кивидар».

23Заанурин инсанди уьл гъипӀган ва шид гъубхъган, думу кьяляхъ хътау пайгъамбри дугъаз даждиин хъюрар иливнийи. 24Заанурин инсан гъушнийи, амма рякъюъ дугъʼин аслан алабхьнийи ва думу гъячӀяргънийи. Дугъан майит рякъюъ дипнайи, хъа дидин багахь дажи ва аслан дийигънайи[+]. 25Душвхьан тина гьудучӀвру инсанариз дабхънайи жандак ва жандкин багахь дийибгънайи аслан гъяркънийи. Дурар кьаби пайгъамбар яшамиш шулайи шагьриз гъафнийи ва дидкан кидибтнийи. 26Думу кьяляхъ хътау пайгъамбриз дидкан гъеебхьиган, дугъу гъапнийи:

– Му РАББИЙИН гафнахъ хъпебехъу Заанурин инсан ву. РАББИЙИ думу асландиз тувну. Диди, РАББИЙИ дугъаз чан гафнаъ дупнайиганси, думу гъячӀяргъну.

27Пайгъамбри чан баяриз гъапнийи:

– Узуз даждиин хъюрар иливай.

Ва дурари думу ляхин гъапӀнийи.

28Кьаби пайгъамбар гъушнийи, дугъаз рякъюъ дабхънайи ва чан багахь дажи ва аслан дийигънайи майит гъибихънийи. Хъа асланди жандак дипӀнадайи ва дажи дячӀябгънадайи. 29Пайгъамбри Заанурин инсандин жандак за гъапӀнийи, даждиин иливнийи. Майтихъ ишлар апӀбан ва накьвдик кивбан бадали, шагьриз кьяляхъ гъубхнийи. 30Дугъу майит чан гюмбетдиъ дивнийи. Дурари ишури ва «Жан, йиз чве!» кӀуру гьарйир гъапӀнийи.

31Думу накьвдик кивну, кьаби пайгъамбри чан баяриз гъапнийи:

– Узу кечмиш гъахьиган, Заанурин инсан накьвдик кивнайи гюмбетдиъ накьвдик кивай. Йиз кӀурбар дугъан кӀурбарин багахь дивай. 32Дугъу РАББИЙИН гафниинди Бет-Элиъ айи гъурбан апӀрушваз ва Самарияйин шагьрариъ тепйириин али гъурбан апӀрушвар айи хулариз къаршуди гъапиб вари мумкинсузди тамам хьибди.


Яравамдин терсвал

33Амма гьаддин кьяляхъра Яравамди чан пис рякъ дигиш гъапӀундайи. Дугъу тепйириин али гирамишвариз диндин гъуллугъчйирди цӀийикӀултӀан халкьдин арайиан тяйин гъапӀнийи. Гирамишварин гъуллугъчиди дугъу шлиз ккундуш, фунур вушра дерккуйи. 34Гьациб гъабхьну Яравамдин тухумдин гунагь. Диди думу тухум ккадабхъувалихъна гъабхнийи ва жилилан терг гъапӀнийи[+].

#### 14


Яравамдин бай кечмиш хьуб

1Гьадму вахтна Яравамдин бай Авия кетӀерццнийи. 2Яравамди хпириз гъапнийи:

– Гъарах, уву Яравамдин хпир вуйивал аьгъю даршлуганси, палтар гьюдюх. Хъасин Шилойиз гъарах. Душваъ узу гьаму халкьдин паччагь хьиди гъапи пайгъамбар Ахия а[+]. 3Увухьди йицӀуб уьл, саб-швнуб лаваш, бети йиччв гъадагъ ва дугъахьна гъарах. Балкан фу шулуш, дугъу увуз пиди[+].

4Яравамдин хпири дугъу гъапиганси гъапӀнийи ва Шилойиъ айи Ахияйин хулаз гъушнийи. Ахияйиз сарун рябкъюри имдайи, дугъан улар кьабивалиан кур духьнайи. 5Амма РАББИЙИ Ахияйиз гъапнийи:

– Яравамдин хпир, чан балкан увхьан гьерхбан бадали, гъюра, гьаз гъапиш дугъан бай кетӀерццна. Дугъаз гьамци-гьамци жаваб тув. Гъафиган, дугъу учв жара дишагьлиси улупиди.

6Ахияйиз раккнарихъ Яравамдин хпирин ликарин сесер гъеерхьиган, дугъу гъапнийи:

– Гъач, Яравамдин хпир. Уву гьаз жарарси улупурва? Узук увуз харжи хабрар казук. 7Гъарах, Яравамдиз йип, гьамци кӀура РАББИЙИ, Израилин Заанури: «Узу уву халкьдин зиин за ва увкан Йиз халкьдин, Израилин, регьбер гъапӀунза[+]. 8Узу Давуддин[†] тухумдихьан паччагьлугъ тадабгъунза ва думу увухьна тувунза. Хъа уву Йиз амрар тамам апӀру ва, Йиз улариъ дюзиб вуйибтӀан дарапӀру, кӀваантӀан Узухъди гъюру Йиз лукӀ Давуддиз барабар гъахьундарва[+]. 9Уву, уву хьайиз яшамиш гъахьидари варидаритӀан, гизаф писвал гъапӀунва. Уву, Узук хъял капӀну, увуз гъизиликан урзу бутар гъапӀунва, хъа Узу кьяляхъ гатӀахьунва[+]. 10Гьаддиз гюре Узу Яравамдин тухумдиин бала алапӀурза. Узу Яравамдин Израилиъ айи жилижвувар сарра имдарди – лукӀра, азад вуйирра – терг апӀидиза. Узу Яравамдин тухум, пейин убгруганси, рюкъ хьайизкьан убгидиза[+]. 11Яравамдин инсанарикан шагьриъ гъийихдар хуйири итӀиди, хъа чюлиъ гъийихдар жакьвари удудиди». Гьамци гъапну РАББИЙИ[+].

12Хъа уву хулаз гьяляхъ гъарах. Уву шагьриъ лик ивубси, бай кечмиш хьиди. 13Вари Израил дугъахъ ибшиди ва накьвдик кивиди. Яравамдин инсанарикан накьвдик кивур гьадму сар хьиди, гьаз гъапиш РАББИЙИЗ, Израилин Заануриз чак фу-вуш ужуб гъябкъюр Яравамдин тухумдиъ гьадму сар ву.

14РАББИЙИ Чаз Израилиин Яравамдин тухум гъи, гьятта гьамусяаьт, тӀанкь апӀру паччагь дерккиди[+]. 15РАББИЙИ Израилиз йивиди, ва думу штуъ тӀубчӀвурайи чӀеъси хьибди. Дугъу Израилин агьалйир Дугъу чав дурарин абйириз туву жумарт жилилан алдаиди ва Евфрат нирин тму терефнаъ рагъиди, гьаз гъапиш дурари, Ашерайиз[†] мурхьлар[*] апӀури, РАББИЙИК хъял капӀну. 16Яравамди гъапӀу гунгьариз ва дугъу хъаъбиинди израилари гъапӀу гунгьариз лигну, РАББИЙИ Израил жарарин хлиз тувиди.

17Яравамдин хпир гъудужвнийи ва Тирцайиз гъушнийи. Думу чпин хулан гурзлилан улдучӀвубси, дугъан бай кечмиш гъахьнийи. 18РАББИЙИ Чан гъараваш, пайгъамбар Ахияйилантина гъапиганси, думу накьвдик кивнийи ва вари Израил дугъахъ ибшуйи.


Яравамдин аьжал

19Яравамди паччагьвал гъапӀу вахтнан жара гьядисйир, дугъан дявйир ва дугъу фици паччагьвал гъапӀнуш, «Израилин паччгьарин тарихарин китабдиъ» дибикӀна. 20Дугъу къанна кьюд йисан паччагьвал гъапӀну, ва чан архйирихъди архаин гъахьну. Дугъан ерина паччагь дугъан бай Надав гъахьнийи.


Рехувуам – Ягьудайин паччагь

21Сулеймандин бай Рехувуам Ягьудайин паччагь вуйи. Думу паччагь шлуган, дугъан ягъчӀвурна сад йис вуйи. РАББИЙИ Израилин вари тухмарин йишварикан душваъ Чан ччвур хьпан бадали ктабгъу Ерусалимдиъ дугъу йицӀиургуд йисан паччагьвал гъапӀну. Дугъан дадайиз Наама кӀуйи, думу аммуншив вуйи.

22Ягьудайин агьалйири РАББИЙИН[†] уларикк писвал апӀуйи. Чпин гунгьариинди дурари Дугъан хъял чпин вари абйиритӀан гужалди гъизмиш гъапӀнийи. 23Дурарира чпин уьлкейиъ тепйириин гирамишвар, гьарсаб ягъли тепейиин ва гьарсаб аьхю сирин тувру гьарикк гирами гъванар ва Ашерайиз мурхьлар дивнийи. 24Уьлкейиъ гьятта кьяппа-жилижвуварра[*] кмиди айи. РАББИЙИ израиларихьан гьутӀуркку халкьарихъан Ягьудайин агьалйири дурарин вари хяви аьдатар гъудургънийи.

25Рехувуам паччагьдин паччагьвалин хьудпи йисан Египетдин паччагь Шишак Ерусалимдиин алархьнийи[+]. 26Дугъу РАББИЙИН Хулан хазнйир ва паччагьдин гъалайин хазнйир гъурхнийи. Дугъу вари гъубхнийи, гьадму гьисабнаан Сулейманди гъапӀу вари гъизилин гъалхнарра[+]. 27Рехувуам паччагьди дурарин ерина кемшрин гъалхнар гъапӀнийи ва паччагьдин гъалайин улихь гъуллугъ гъабхурайи гъаравларин аьхюдарихьна дурар табшурмиш гъапӀнийи. 28Гьарсаб ражну, паччагь РАББИЙИН Хулаз гъягъруган, гъаравлари дурар хуйи, хъасин гъаравларин хулаз кьяляхъ гъахуйи.

29Рехувуамдин паччагьлугъвалин вахтнан жара гьядисйирикан ва дугъу гъапӀу вари ляхнарикан «Ягьудайин паччгьарин тарихдин китабдиъ» дибикӀна. 30Рехувуамдин ва Яравамдин арайиъ гьарган дяви ади гъабхьну. 31Рехувуам чан архйирихъди фаракьат гъахьнийи ва дурарихъди сатӀиди Давуддин Шагьриъ накьвдик кивнийи. Дугъан дадайиз Наама кӀуйи, думу аммуншив вуйи. Рехувуамдин бай Авиям дугъан ерина паччагь гъахьнийи.

#### 15


Авиям – Ягьудайин паччагь

1Наватдин бай Яравамдин паччагьвалин йицӀимиржидпи йисан Авиям Ягьудайин паччагь гъахьнийи. 2Дугъу Ерусалимдиъ шубуд йисан паччагьвал гъапӀнийи. Дугъан дадайиз Мааха кӀуйи, думу Авессаломдин худул вуйи.

3Дугъура чан адаш Рехувуамди улихьна апӀури гъахьи вари гунгьар гъапӀнийи. Дугъан юкӀв РАББИЙИЗ, чан Заануриз, чан арха Давуддинси[†] вафалу дайи[+]. 4Гьаци вушра, Давуддин гьюрматназ РАББИЙИ, дугъан Заанури, Ерусалимдиъ дугъан кьяляхъ дугъан бай тахтниина за ва Ерусалим мюгькам гъапӀнийи[+]. 5Давудди РАББИЙИН[†] уларикк гьякьлу ляхнар апӀуйи, ва думу чан уьмрин вари йигъари Дугъан амрарилан улдучӀвундайи, хетт Урияйихъди вуйи вакьиа гьисабназ гъадрабгъиш[+].

6Авиямдин паччагьлугъвалин вари вахтна дугъан ва Яравам паччагьдин арайиъ дяви гъябгъюри гъабхьну. 7Авиямдин паччагьлугъвалин вахтнан жара гьядисйирикан ва дугъу гъапӀу вари ляхнарикан «Ягьудайин паччгьарин тарихарин китабдиъ» дибикӀна. Авиямдин ва Яравамдин арайиъ дяви гъябгъюри гъабхьнийи. 8Авиям чан архйирихъди фаракьат гъахьнийи ва Давуддин Шагьриъ накьвдик кивнийи. Дугъан ерина паччагь дугъан бай Аса гъахьнийи.


Аса – Ягьудайин паччагь

9Израилин паччагь Яравамдин паччагьвалин къадпи йисан Ягьудайин паччагь Аса гъахьнийи. 10Дугъу Ерусалимдиъ ягъчӀвурна сад йисан паччагьвал гъапӀнийи. Дугъан аьхю бабаз Мааха кӀуйи, думу Авессаломдин худул вуйи. 11Асайи, чан арха Давуддиси, РАББИЙИН уларикк гьякь вуйиб апӀуйи. 12Дугъу уьлкейиан вари кьяппа-жилижвувар утӀуркӀнийи ва чан архйири гъапӀу бутар алдагънийи[+]. 13Дугъу гьятта чан аьхю баб, дугъу Ашерайин[†] хяви мурхьул апӀбаз лигну, паччагь-дада ччвурнахъ мягьрум гъапӀнийи. Асайи Маахайин дестег алдабтӀнийи ва думу Кьидрун дерейиъ цӀигъ гъубгнийи[+]. 14Дугъан юкӀв чан уьмрин вари йигъари РАББИЙИЗ тамамди вафалу вуйи, амма дугъу тепйириин гирамишвар ккидирчундайи. 15Дугъу РАББИЙИН Хулаз арс, гъизил ва чав ва чан адашди бахш гъапӀу жюрбежюр гъаб-гъажагъ гъабхнийи[+].

16Асайин ва Израилин паччагь Баашайин арайиъ дурари паччагьвал апӀури гъахьи вари йигъари дяви гъябгъюри гъабхьнийи. 17Израилин паччагь Бааша Ягьудайиин алархьнийи, ва Ягьудайин паччагь Асайин ругариина шилхьанкӀа я гъюз, душвʼан шилхьанкӀа я гъягъюз дархьбан бадали, Рама шагьур мюгькам гъапӀнийи. 18Думуган Асайи РАББИЙИН Хулаъ ва чан хусуси гъалайиъ имбу вари арс ва гъизил уч гъапӀнийи. Дугъу арс ва гъизил чан багахь хьайи гъуллугъчйирихьна тувнийи. Дурар Арамдин паччагь, Табримондин бай, Хезиондин худул Бен-Гьададдихьна (дугъу Дамаскдиъ паччагьвал апӀурайи) гьаънийи ва гъапнийи:[+]

19– Гъит, йизна яв арайиъ, ихь адашарин арайиъ гъабхьиганси, йикьрар ибшри. Магьа, узу увуз пешкешди арс ва гъизил хътапӀураза. Йиз кьялхъян думу хъадакбан бадали, Израилин паччагь Баашайихъди йикьрар чӀюргъ.

20Бен-Гьадад Аса паччагьдин теклифнахъди рази гъахьнийи. Дугъу чан кьушмарин аьхюдар Израилин шагьрариз къаршуди гьаънийи. Дурари Ийон, Дан, Авел-Бет-Мааха шагьрар ва Нефталим тухумдин жилра хъади Киннерет вилаят гъидиснийи. 21Дидкан гъеебхьиган, Баашайи Рама мюгькам апӀувал дебккнийи ва Тирцайиз кьяляхъ гъизигнийи. 22Хъа Аса паччагьди вари Ягьудайиъ айидариз вардариз Баашайи Рама мюгькам апӀуз гъахи гъванар ва хамхрар душвʼан адагъуз амур гъапӀнийи. Аса паччагьди думу гъванарихъди ва хамхрарихъди Вениамин тухумдин жилиин али Гива шагьур, хъа гьацира Мицпа шагьур мюгькам гъапӀнийи.

23Асайин паччагьвалин вахтнан жара гьядисйирикан, дугъан гьунарарикан ва дугъу гъапӀу вари ляхнарикан, гьадму гьисабнаан дугъу тикмиш гъапӀу шагьрариканра «Ягьудайин паччгьарин тарихарин китабдиъ» дибикӀна. Кьабивалиъ дугъан ликар иццури гъахьну. 24Аса чан архйирихъди фаракьат гъахьнийи ва дурарихъди сатӀиди чан арха Давуддин Шагьриъ накьвдик кивнийи. Дугъан ерина паччагь дугъан бай Югьушафат гъахьнийи[+].


Надав – Израилин паччагь

25Яравамдин бай Надав Ягьудайин паччагь Асайин паччагьвалин кьюдпи йисан Израилин паччагь гъахьнийи. Дугъу кьюд йисан Израилин паччагьвал гъапӀнийи[+]. 26Чан адашдин рякъюъди гъягъюри ва дугъу Израилиз ял гъапӀу гунагь текрар апӀури, Надавди РАББИЙИН уларикк писвал гъапӀнийи.

27Иссахарин тухумдиан вуйи Ахияйин бай Бааша жиниди дугъаз къаршуди удучӀвнийи. Надавди ва вари Израили филистимарин Гиббетон шагьур кьялаъ тӀапӀнайиган, Баашайи душваъ думу йивну гъакӀнийи. 28Баашайи Надав Ягьудайин паччагь Асайин паччагьвалин шубудпи йисан йивну гъакӀнийи. Бааша Надавдин ерина паччагь гъахьнийи.

29Паччагьвал апӀуз хъюгъюбси, дугъу Яравамдин вари тухум тӀанкь гъапӀнийи. Дугъу Яравамдин тухумдиъ сарра чӀивиди гъитундайи, Шилойиан вуйи Чан гъараваш Ахияйин мелзналан РАББИЙИН гафнаъ дупнайиганси[*][+]. 30Яравамди гъапӀу гунгьариз ва дугъу Израилиз ял гъапӀу гунгьариз ва РАББИЙИК, Израилин Заанурик, хъял капӀбаз лигну, дурар вари терг гъапӀнийи.

31Надавдин паччагьвалин вахтнан жара гьядисйирикан ва дугъу гъапӀу вари ляхнарикан «Израилин паччгьарин тарихарин китабдиъ» дибикӀна. 32Асайин ва Израилин паччагь Баашайин арайиъ дурарин паччагьвалин вахтна гьарган дяви гъябгъюри гъабхьнийи.


Бааша – Израилин паччагь

33Ягьудайин паччагь Асайин паччагьвалин шубудпи йисан Иссахарин тухумдиан вуйи Ахияйин бай Бааша Тирцайиъ вари Израилин паччагь гъахьнийи. Дугъу къанна юкьуд йисан паччагьвал гъапӀнийи. 34Яравамдин рякъяриъди ва дугъу Израил ял гъапӀу дугъан гунгьиъди гъягъюри, Баашайи РАББИЙИН уларикк писвал апӀуйи.

#### 16

1Хананийин бай Егьуйихьна Баашайин гьякьнаан РАББИЙИН[†] гаф гъафнийи:

2– Узу уву, Бааша, биширугдиан адагъунза ва увкан Йиз халкьдин, Израилин, регьбер гъапӀунза. Хъа уву, Узук хъял капӀри, Яравамдин рякъюъди гъягъюйва ва Йиз халкьдиз, Израилиз, гунгьихьна ял апӀуйва[+]. 3Ва магьа Узу уву ва яв тухум терг апӀидиза, ва яв тухумдикан Наватдин бай Яравамдин тухумдикан гъапӀуб апӀидиза[+]. 4Яв тухумдиан шагьриъ гъийихдар хуйири итӀиди, хъа чюлиъ гъийихдар жакьвари удудиди[+].

5Баашайин паччагьвалин вахтнан жара гьядисйирикан ва дугъу гъапӀу вари ляхнарикан ва гьунарарикан «Израилин паччгьарин тарихарин китабдиъ» дибикӀна. 6Бааша чан архйирихъди фаракьат гъахьнийи ва Тирца шагьриъ накьвдик кивнийи. Дугъан ерина паччагь дугъан бай Эла гъахьнийи.

7Хананийин бай, пайгъамбар Егьуйихьна Баашайин ва дугъан тухумдин гьякьнаан РАББИЙИН гаф дуфнади гъабхьнийи, аьхир. Чан уларикк, Чак хъял капӀри, Яравамдин тухумдихъан нумуна гъадабгъбаз, Яравамдин тухум терг апӀбаз лигну, РАББИЙИ гьаци гъапӀнийи.


Эла – Израилин паччагь

8Ягьудайин паччагь Асайин паччагьвалин къанна йирхьудпи йисан Баашайин бай Эла Израилин паччагь гъахьнийи, ва дугъу Тирцайиъ кьюд йисан паччагьвал гъапӀнийи.

9Элайин багахь гъуллугъ апӀурайидарикан сар вуйи Зимри (паччагьдин дявдин фургънарин кьадарнан гьацӀ дугъан регьберваликк ккайи) паччагьдиз жиниди къаршуди удучӀвнийи. Эла Тирцайиъ айиган ва чан гъалайин ляхнариз лигру Арцайин хулаъ пиян хьайизкьан дубхънайиган,[+] 10Зимри дина гъафнийи, ва дугъу Эла йивну гъакӀнийи. Думу гьядиса Ягьудайин паччагь Асайин паччагьвалин къанна ургудпи йисан гъабхьнийи. Зимри Элайин ерина паччагь гъахьнийи.

11Учв паччагь гъахьибси ва тахтниин деубси, дугъу Баашайин вари тухум тӀанкь гъапӀнийи. Дугъу думу тухумдиан саркьан жилижви – я багахьлу, я дуст – чӀивиди гъитундайи. 12Зимрийи Баашайин вари тухум Егьу пайгъамбрикна Баашайин гьякьнаан РАББИЙИ гъапи гафниинди тӀанкь гъапӀнийи[+]. 13Думу ляхин, Баашайи ва дугъан бай Элайи бутарихьна илтӀикӀуз Израил мажбур апӀувалиинди гъапӀу вари гунгьариз, РАББИЙИК, Израилин Заанурик, хъял капӀувализ лигну, гъабхьнийи.

14Элайин паччагьвалин вахтнан жара гьядисйирикан ва дугъу гъапӀу вари ляхнарикан «Израилин паччгьарин тарихарин китабдиъ» дибикӀна.


Израилиъ гьюкум бадали женг

15Ягьудайин паччагь Асайин паччагьвалин къанна ургудпи йисан Зимрийи Тирцайиъ паччагьвал апӀуз хъюгънийи, амма варина-вари ургуд йигъан паччагьвал гъапӀнийи. Израилин кьушум думуган филистим шагьур вуйи Гиббетондин багахь бина йивну дийибгънайи[+]. 16Бинайиин али израилариз Зимри паччагьдиз къаршуди удучӀвуваликан ва дугъу паччагь йивну йикӀуваликан гъеебхьнийи. Дурари дишлади гьадму йигъан Израилин паччагьди дурарин кьушмин аьхюрди Омри мялум гъапӀнийи. 17Дидин кьяляхъ Омри ва дугъахъди вари израилар Гиббетондихьан гъушнийи, ва дурари Тирца кьялаъ тӀапӀнийи. 18Шагьур бисувал гъябкъиган, Зимри паччагьдин гъалайин чӀвурдаз гъушнийи, ва дугъу паччагьдин гъалайик цӀа кипнийи. Гьаци думу талаф гъахьну. 19Дици, РАББИЙИН уларикк писвал апӀури ва Яравамдин рякъяриъди гъягъюри, Израилиз ял апӀури, чав гъапӀу гунгьариз лигну, гъабхьну.

20Зимрийин паччагьвалин вахтнан жара гьядисйирикан ва дугъу гъапӀу къаршуваликан улхуруш, дурарикан «Израилин паччгьарин тарихарин китабдиъ» дибикӀна.

21Думуган Израилин халкь кьюб йишваз пай гъабхьнийи: саб гьацӀаз Гинатдин бай Тивнийикан паччагь апӀуз ккундийи, хъа тмуну гьацӀ Омрийин тереф вуйи. 22Амма Омрийин терефкрарин гуж Гинатдин бай Тивнийин терефкраринтӀан артухъ гъабхьнийи. Ва Тивни талаф гъахьнийи, хъа Омри паччагь гъахьнийи.


Омри – Израилин паччагь

23Ягьудайин паччагь Асайин паччагьвалин вахтнан сумчӀурна садпи йисан Омри Израилин паччагь гъахьнийи. Дугъу йицӀикьюд йисан паччагьвал гъапӀнийи, дурарикан йирхьуд йисан – Тирцайиъ. 24Дугъу Семерихьан кьюб талант арснахъ[*] тепе масу гъадабгънийи ва душвʼин шагьур дивнийи. Дугъу думу шагьриз Самария кӀуру ччвур тувнийи – тепейин муганайиздин эйси Семерин ччвурнахъди хъабалгну.

25Омрийи РАББИЙИН уларикк писвал ва дугъан улихьна гъахьидарикан фунуритӀан артухъ гунагь шлу ляхнар апӀуйи. 26Бутарихьна илтӀикӀувалиинди, Наватдин бай Яравамдин вари рякъяриъди гъягъюри ва Израил гунгьиз ял апӀури, дугъу РАББИЙИН, Израилин Заанурин, хъял гъизмиш апӀуйи.

27Омрийин паччагьвалин вахтнан жара гьядисйирикан, дугъан гьунарарикан ва дугъу гъапӀу вари ляхнарикан «Израилин паччгьарин тарихарин китабдиъ» дибикӀна. 28Омри чан архйирихъди фаракьат гъахьнийи ва Самарияйиъ накьвдик кивнийи. Дугъан ерина паччагь дугъан бай Ахав гъахьнийи.


Ахав – Израилин паччагь

29Ягьудайин паччагь Асайин паччагьвалин вахтнан сумчӀурна миржидпи йисан Омрийин бай Ахав Израилин паччагь гъахьнийи, ва дугъу Самарияйиъ къанна кьюд йисан Израилин паччагьвал гъапӀнийи. 30Омрийин бай Ахавди РАББИЙИН уларикк дугъаз улихьна гъахьидарикан фунуритӀан артухъ писвал гъапӀнийи[+]. 31Наватдин бай Яравамди гъапӀу гунагь шлу ляхнар Ахавдиз цӀибди гъяркънийи. Дугъу сидонарин паччагь Этбаалин риш Изавел хпирдира гъадагънийи ва Баализ[†][*] гъуллугъ ва ибадат апӀуз хъюгънийи[+]. 32Дугъу чав Самарияйиъ тикмиш гъапӀу Баалин ибадатханайиъ Баализ гъурбан апӀрушв дивнийи[+]. 33Гьацира Ахавди Ашерайин[†] мурхьлар дивуйи. Дугъу чаз улихьна вуйи Израилин вари паччгьаритӀан артухъ РАББИЙИЗ, Израилин Заануриз, хъял гъюруб апӀуйи.

34Ахавди паччагьвал апӀурайи вахтна Бет-Элиан вуйи Хиэли Ерихон шагьур цӀийикӀултӀан тикмиш гъапӀнийи. Нундин бай Гьисайин мелзналан РАББИЙИ гъапи гафниинди[*] думу, шагьрин бина дивруган, чан сарпи балихъ ва, урнар дивруган, чан бицӀину бай Сегувдихъ мягьрум гъахьнийи.

#### 17


Илʼяс пайгъамбри къурагьвал шлуваликан вахт ккимиди пуб

1Галааддиъ айи Тишба шагьриан вуйи Илʼяс пайгъамбри Ахавдиз гъапнийи:

– РАББИЙИИНДИ, узу Чаз гъуллугъ апӀурайи Израилин Заануриинди ху апӀурза, гьаму йисари я чиг, я мархь убгъидар, эгер узу гаф дарпиш.

2Илʼяс пайгъамбрихьна РАББИЙИН[†] гаф дуфнади гъабхьнийи:

3– Мушвʼан гъарах, ригъ гьудубчӀвру терефназди илдиц ва Ярдан нирхьан ригъ гьудубчӀвру терефнаъ айи Керит гъярихъ жин йихь. 4Уву гъярʼан шид убхъидива. Хъа увуз ипӀруб хуз хъютариз Узу амур гъапӀунза.

5Ва дугъу чаз РАББИЙИ гъапиганси гъапӀнийи. Думу Ярдандихьан ригъ гьудубчӀвру терефнаъ айи Керит гъярихъна гъушнийи ва гьадушвахъ гъузнийи. 6Хъютари дугъаз гвачӀнинган ва хябяхъган уьл ва йикк хуйи, хъа шид дугъу гъярʼан убхъуйи.


Илʼяс пайгъамбар ва Сарептайиан вуйи ачӀни дишагьли

7Саб кьадар вахтналан гъяр убкънийи, гьаз гъапиш уьлкейиъ мархьар ургъурадайи. 8Думуган Илʼяс пайгъамбрихьна РАББИЙИН гаф гъафнийи:

9– Гьамус Сидондин багахь хьайи Сарепта шагьриз гъарах ва душваъ яшамиш йихь. Увуз ипӀруб тувуз сар ачӀни дишагьлийиз амур гъапӀунза[+].

10Ва думу Сарептайиз гъушнийи. Илʼяс пайгъамбар шагьрин урнарихьна гъафиган, душвахъ гакӀвлар уч апӀурайи ачӀни дишагьли хъайи. Дугъу дишагьлийиз дих гъапӀнийи:

– Узуз убхъуз гъабраъди сацӀиб шид аьбкъин.

11Дишагьли гъягъюз хъюгъиган, дугъу хъана дугъаз дих гъапӀнийи ва гъапнийи:

– Узуз саб тики уьлра аьбкъин.

12Дишагьлийи жаваб тувнийи:

– РАББИЙИИНДИ, яв Заануриинди, ху апӀурза, узуз уьл адарзуз, табтихъ саб карк хю хъмийиз ва чӀакьаъ сацӀиб ччим имийиз. Магьа, сакьюб гакӀул хьади душну, гьадму хюйкан узуз ва йиз бализ ипӀруб гьязур апӀидиза. Гьадму ипӀидича ва хъасин гашʼан кечмиш хьидича.

13Илʼяс пайгъамбри дугъаз гъапнийи:

– ГучӀ мапӀан, хулаз гъарах ва уву гъапиганси апӀин. Амма сифте яв айибдикан бицӀи лаваш апӀин ва узуз абкъин, хъасин увуз ва яв бализ фукӀа гьязур апӀин. 14Гьаз гъапиш гьаци РАББИЙИ, Израилин Заанури, кӀура: «Табтиъ хю ва чӀакьаъ ччим РАББИЙИ жилиина мархь убгъру йигъазкьан адарди хьидар».

15Дишагьли гъушнийи, ва чаз Илʼяс пайгъамбри гъапиганси гъапӀнийи. Ва гьарсад йигъан Илʼяс пайгъамбризра, дишагьлийин хизандизра ипӀруб ади гъабхьнийи. 16РАББИЙИХЬАН Илʼяс пайгъамбрихьна гъафи гафнаъ айиганси, дишагьлийин табтиъ хю ва чӀакьаъ ччим ккудуркӀурдайи.


АчӀни дишагьлийин бай чӀиви хьуб

17Саб кьадар вахтналан гьадму дишагьлийин, хулан эйсийин, бай иццру гъахьнийи. Балин гьял пистӀан пис шулайи, ва, аьхирки, сад йигъан дугъан ил хътабгъувал дийибгънийи. 18Думуган дишагьлийи Илʼяс пайгъамбриз гъапнийи:

– Узкан фу ккундувуз, Заанурин инсан? Узуз йиз гунагь кӀваин апӀуз ва йиз бай йикӀуз гъафунва?

19– Ча узухьна яв бай, – жаваб тувнийи дугъаз Илʼяс пайгъамбри.

Илʼяс пайгъамбри бай дугъан хиларилан гъидиснийи ва учв яшамиш шулайи заан хулаз гъурхнийи, ахниин дитнийи. 20Хъасин думу РАББИЙИЗ ккарагнийи:

– РАББИ, йиз Заанур, узу чахь хялижвди айи ачӀни дишагьлийиина, дугъан бай дукӀну, мегер Уву бала хибдива?

21Илʼяс пайгъамбар шубуб ражну балʼина ис алахънийи ва РАББИЙИЗ ккарагнийи:

– РАББИ, йиз Заанур, гъит гьаму балин уьмур дугъахьна кьяляхъ гъюри![+]

22РАББИЙИЗ Илʼяс пайгъамбрин дюаь гъеебхьнийи, ва балихьна уьмур кьяляхъ гъафнийи, ва думу чӀиви гъахьнийи. 23Илʼяс пайгъамбри бай хилариина гъадагънийи ва чан хулʼан исизди асккан хулаз гъурхнийи. Дугъу думу балин дадайихьна тувнийи ва гъапнийи:

– Лиг, яв бай чӀивиди ими!

24Дишагьлийи Илʼяс пайгъамбриз гъапнийи:

– Гьамус узуз уву Заанурин инсан вуйиб ва уву гъапи РАББИЙИН гаф гьякь вуйиб аьгъязуз.

#### 18


Илʼяс пайгъамбар Израилиз кьяляхъ хътаркуб

1Хайлин вахтналан, къурагьвалин шубудпи йисан, Илʼяс пайгъамбрихьна РАББИЙИН[†] гаф гъафнийи:

– Гъарах ва Ахавдин улихь дийигъ, ва Узу жилиина мархь гьапӀидиза.

2Илʼяс пайгъамбар Ахавдин улихь дийигъуз гъушнийи.

Самарияйиъ пис гашʼвал абхънайи. 3Ахавди гъалайиъ буйругъар тувру Авдийиз чахьна дих гъапӀнийи.

(Авдий РАББИЙИЗ гизаф гьюрмат апӀрур ва вафалур вуйи. 4Изавели РАББИЙИН пайгъамбрар терг апӀруган, Авдийи варж пайгъамбар кьюб хьараъ жин гъапӀнийи, гьарсаб хьараъ хьу-хьцӀур, ва дурар ипӀрубдихъдина шутухъди тямин апӀуйи.)[+]

5Ахавди Авдийиз гъапнийи:

– Уьлкейиъ айи вари булагъарихьна ва гъярарихьна гъарах. Белки, ихь гьяйвнариз ва гъятрариз ипӀуз укӀ айишв бихъур ухьуз, ва дурар йивну йихуб алалабхъур ухьʼин.

6Дурари илдицбан бадали уьлке кьюб йишваз пай гъапӀнийи, ва Ахав саб терефназди, хъа Авдий жара терефназди гъушнийи. 7Авдий рякъюъ айиган, дугъаз Илʼяс пайгъамбар алахънийи. Авдийиз думу аьгъю гъахьнийи, ва дугъу жилиина икрам гъапӀнийи ва гъапнийи:

– Уву вува, йиз агъа Илʼяс?

8– Узу вуза, – жаваб тувнийи дугъу. – Гъарах, яв эйсийиз йип: «Илʼяс гьамушваъ а».

9Авдийи гъапнийи:

– Уву яв гъараваш йикӀбан жазайиккна Ахавдин хлиз тувуз, узкан фу гунагь ктубчӀвну? 10РАББИЙИИНДИ, яв Заануриинди, ху апӀурза, Ахавди, йиз агъайи, уву агуз инсанар гьадрау я уьлке, я халкь адар. Вари паччагьлугъариъ ва вари халкьарин арайиъ уву адар гъапнийи. Гьаддиз уву агуз дархьувалин гьякьнаан ху апӀуз гъитуйи. 11Хъа гьамус, гъарах, эйсийиз, «Илʼяс гьамушваъ а» йип, кӀурава. 12Узу увхьан гьудучӀвидиза, хъа РАББИЙИН Рюгьну уву наана гъахуруш, аьгъдарзуз. Узу душну Ахавдиз пидиза, хъа дугъаз уву дихъидар, ва дугъу узу йивну йикӀиди. Хъа узу, яв гъаравашди, живан вахтнахъанмина РАББИЙИЗ гьюрмат апӀураза[+]. 13Изавели РАББИЙИН пайгъамбрар йивну йикӀруган, узу фу гъапӀнуш, увуз, йиз агъайиз, ктибтундайкӀан яраб? Узу РАББИЙИН варж пайгъамбар кьюб хьараъ жин гъапӀнийза, гьарсаб хьараъ хьу-хьцӀурди, ва дурар ипӀрубдихъдина шутухъди тямин апӀуйза. 14Хъа уву гьамус узуз Ахавдихьна, йиз эйсийихьна, гъарах ва «Илʼяс гьамушвахь хьа» йип кӀурава. Дугъу узу йивну йикӀиди аьхир!

15Илʼяс пайгъамбри гъапнийи:

– Узу гъуллугъ апӀурайи РАББИЙИИНДИ, Заварин Кьувватарин Аьхюриинди,[†] ху апӀурза, узу Ахавдихьна гъи мумкинсузди гъягъидиза.


Илʼяс пайгъамбар ва Баалин пайгъамбрар Кармил дагъдиин

16Авдий Ахавдихьна гюрюшдиз гъушнийи ва дугъаз вари кидибтнийи. Думуган Ахав Илʼяс пайгъамбриз гъаншарди удучӀвнийи. 17Илʼяс пайгъамбар гъяркъиган, Ахавди дугъаз гъапнийи:

– Израилиин бала алапӀур уву вува?

18Илʼяс пайгъамбри жаваб тувнийи:

– Израилиин бала алапӀур узу дарза, хъа уву ва яв адашдин тухум ву. Учву РАББИЙИН буйругъар гъитунчва ва Баалин[†] бутарихъди гъушунчва. 19Инсанар гьаъ ва вари Израилин халкь узухьна Кармил дагъдиина уч апӀин. Изавелин суфрайихъ уьл ипӀурайи Баалин юкьудваржна хьуцӀур пайгъамбар ва Ашерайин[†][*] юкьудварж пайгъамбар хъади гъач.

20Ахавди вари израилариз хабар дебккуз гьаънийи ва Кармил дагъдиина пайгъамбрар уч гъапӀнийи. 21Думуган Илʼяс пайгъамбар халкьдихьна удучӀвнийи ва гъапнийи:

– Кьюб кусрийиин деъну гъузуз хъана фукьан чалашмиш хьидичва? Эгер РАББИ Заанур вуш, Дугъахъди гъарахай, хъа эгер Баал Заанур вуш – дугъахъди гъарахай.

Халкьди дугъаз жаваб вуди гафкьан гъапӀундайи[+]. 22Думуган Илʼяс пайгъамбри дурариз гъапнийи:

– РАББИЙИН пайгъамбрарикан гъузнайир сар узу вуза, хъа Баалин пайгъамбрар юкьудваржна хьуцӀур кас ву[+]. 23Гъит, учухьна гъурбан апӀуз кьюб йиц хури. Хъасин гъит дурари чпиз саб йиц кадабгъри, думу тикйир апӀри ва гакӀвлариин илипри, амма гакӀвларик цӀа кидрипри. Узу тмуну йиц гьязур апӀидиза, гакӀлариин илипидиза, амма гакӀвларик цӀа кипидарза. 24Ва думуган ичв заануриз ккарагай, хъа узу РАББИЙИЗ ккарагидиза. Фуну Заанури цӀа кичӀибгбиинди жаваб тувиш, гьадму гьякьикьи Заанур ву.

Ва вари халкьди гъапнийи:

– Уву кӀурайиб ужуб гаф ву.

25Илʼяс пайгъамбри Баалин пайгъамбрариз гъапнийи:

– Кьюб йицкан саб кадабгъай ва, учву мукьан гизаф вуди хьпаз лигну, садпидар вуди думу гьязур апӀинай. Ичв заануриз ккарагай, амма цӀа микичӀибганай.

26Дурари чпихьна туву йиц гъибиснийи ва думу гьязур гъапӀнийи. Дурар Баалин ччвурнахъ гвачӀниантӀан лисуз ккарагнийи.

– Баал, учуз жаваб тув! – чӀигъар апӀуйи дурари.

Амма сес-дикӀ адайи, сарира жаваб тувурдайи. Дурар, чпи гьязур гъапӀу гъурбан апӀрушвхъан хълицури, ергуйи. 27Лисундин вахтна Илʼяс пайгъамбар дурариин аьлхъюз хъюгънийи:

– Ягъалди чӀигъар апӀинай! Думу заанур ву аьхир! Белки, думу фикрарик кахънашул, чӀат душнашул, ясана сефериъ ашул. Хъа, белки, думу даахнашул ва думу хъиргуб лазим вушул.

28Дурари хъана ягъалди чӀигъар апӀуйи ва, чпин аьдат вуйиганси, ифи гъябгъяйизкьан чиб-чпи турари ва жидйири гьадатӀуйи. 29Лисундин вахтра улдубчӀвнийи, хъа дурари хябяхъдин гъурбан апӀру вахтназкьан гьарйир апӀурайи. Амма сес-дикӀ адайи, сарира жаваб тувурдайи[+]. 30Думуган Илʼяс пайгъамбри халкьдиз гъапнийи:

– Йиз багахьна гъачай.

Дурар багахьна гъафнийи, ва дугъу дарабгънайи РАББИЙИН гъурбан апӀрушв рас гъапӀнийи. 31Илʼяс пайгъамбри йицӀикьюб гъван гъадагънийи, Якьубдилан тина гъахьи тухмарин кьадаркьан. Думу Якьубдихьна РАББИЙИН «Яв ччвур Израил хьибди» гаф гъафнийи[+]. 32Думу гъванарикан дугъу РАББИЙИЗ гъурбан апӀрушв дюзмиш гъапӀнийи ва дидин юкьуб тереф кьюб шишал дяхин убшру кьадарнан арх гъеебккнийи. 33Дугъу гакӀвлар албагнийи, йиц паяриз гъубкнийи ва гакӀвлариин дивнийи. 34Хъасин дугъу гъапнийи:

– Юкьуб гвар шту ацӀай ва думу шид вариубгбан гъурбниинра, гакӀвлариинра улубзай.

– Текрар апӀинай, – гъапнийи дугъу.

Ва дурари текрар гъапӀнийи.

– Гьаци шубубпи ражнура апӀинай, – гъапнийи дугъу.

Ва дурари шубубпи ражнура гьаци гъапӀнийи.

35Гъурбан апӀрушвлан шид улдубзурайи ва гьятта архра абцӀнийи. 36Гъурбан апӀру вахт улубкьиган, Илʼяс пайгъамбар дина гъафнийи, ва дугъу гъапнийи:

– РАББИ, Ибрагьимдин, Исакьдин ва Израилин Заанур, Уву Израилиъ Заанур, хъа узу яв гъараваш вуйивал ва гьаму ляхин узу Яв гафниинди апӀувал гъит гъи ашкар ибшри![+] 37Гьаму халкьдиз Уву, РАББИ, Заанур вуйивал ва Уву дурарин юкӀвар Увухьна илтӀикӀурайивал аьгъю хьпан бадали, узуз жаваб тув, РАББИ, узуз жаваб тув.

38Думуган завʼан РАББИЙИН цӀа абхънийи ва вариубгбан гъурбан,[†] гакӀвлар, гъванар ва руг гъургнийи, архнаъ айи шидра кмиди имдарди гъабхьнийи. 39Гьадму ляхин дябкъну, вари халкь маш исизди жилиин дабхънийи ва чӀигъар гъапӀнийи:

– РАББИ Заанур ву! РАББИ Заанур ву!

40Илʼяс пайгъамбри дурариз амур гъапӀнийи:

– Баалин пайгъамбрар дисай! Лигай гьа, сарра жин хьуз мигъитанай!

Дурари думу пайгъамбрар гъидиснийи, хъа Илʼяс пайгъамбри дурар Кишон гъярихъна гъурхнийи ва вари йивну гъийихнийи[+].


Къурагьвалин аьхир

41Илʼяс пайгъамбри Ахавдиз гъапнийи:

– Гъарах, ипӀин ва убхъ, гьаз гъапиш магьа тӀурфнин сес.

42Ва Ахав ипӀуз ва убхъуз гъушнийи, хъа Илʼяс пайгъамбар Кармил дагъдин кӀакӀниина улдучӀвнийи. Душвʼин жилиина ис алахънийи ва чан кӀул кьамкьаригъ гъивнийи.

43– Гъарах, гьюлин терефназди лиг, – гъапнийи дугъу гъаравашдиз.

Думу гъушнийи ва гъилигнийи.

– ФукӀа адар, – гъапнийи дугъу.

Илʼяс пайгъамбри гъараваш ургуб ражну гъаънийи. 44Ургубпи ражну гъаравашди гъапнийи:

– Гьюллан хлин гагьтӀан аьхюб дару диф гъитӀибккура.

Илʼяс пайгъамбри гъапнийи:

– Гъарах ва Ахавдиз йип: «Фургъникк гьяйвнар ккитӀ ва уву мархьликк ккадрахъуз гъарах».

45Гьадму вахтна зав дифари кӀару гъапӀнийи, микӀ хъивнийи, гужли тӀурфан ккебгънийи, ва Ахав Изреел шагьриз фургъниъди гъушнийи[+]. 46Хъа Илʼяс пайгъамбриъ РАББИЙИН кьувват убчӀвнийи, ва, валжагъ юкьвнан чӀуликк ккапӀну, Изреелиз ярхи рякъди думу Ахавдин улихьди гъажаргънийи[+].

#### 19


Илʼяс пайгъамбар Изавелихьан гьергуб

1Ахавди чан хпир Изавеликна Илʼяс пайгъамбри гъапӀубдикан варибдикан ктибтнийи, ва дугъу турихъди Баалин[†] вари пайгъамбрар йивну йикӀуваликанра. 2Изавели Илʼяс пайгъамбрихьна гьамци пуз чархачи[†][*] гьаънийи:

– Гъит, заанудари узуз ижми жаза туври, эгер закур гьаму вахтназ узу увкан уву пайгъамбрарикан гъапӀуб дарапӀиш.

3Илʼяс пайгъамбриз гучӀ гъабхьнийи ва, чан уьмур къутармиш апӀури, гьергнийи. Ягьудайиъ айи Беэр-Шевайиз хъуркьиган, дугъу гъараваш душваъ гъитнийи[+]. 4Хъа учв буш чюлиз сад йигъандин рякъюн манзилназ гъушнийи. Думу душвахьна гъафнийи ва ялгъузди айи рукчикк деънийи ва, чаз аьжал ккун апӀури, ккарагнийи:

– Сарун чӀяаьн ву, РАББИ, йиз уьмур гъадабгъ, узу йиз архйиртӀан ужур дарза аьхир[+].

5Хъасин Илʼяс пайгъамбар гьадму рукчикк дахънийи ва гъаахнийи. Сабпну малайик дугъак куркӀнийи ва гъапнийи:

– Гъудужв ва ипӀин.

6Илʼяс пайгъамбар кьяляхъ илдицну гъилигнийи – ва магьа дугъан кӀулихъ аржлариин дубжнайи лаваш ва шид айи гажин хъайи. Дугъу уьл гъипӀнийи, шид гъубхънийи ва хъана дахънийи.

7РАББИЙИН[†] малайик кьюбпи ражну гъафнийи, дугъак куркӀнийи ва гъапнийи:

– Гъудужв ва ипӀин, дархьиш рякъ увуз лапра гизаф гъагъиб хьибди.

8Думу гъудужвнийи, гъипӀнийи ва шид гъубхънийи. Гьадму хураг ипӀбиинди думу ягъчӀвур йигъан ва ягъчӀвур йишван рякъюъди гъушнийи, тап Заанурин дагъ Хуривдихъна[*] хъуркьайизкьан.


Илʼяс пайгъамбриз Рабби ашкар хьуб

9Душвахь думу хьараъ учӀвнийи ва гьадушваъ йишв адапӀнийи.

Ва магьа дугъаз РАББИЙИН гаф ашкар шулу:

– Уву мушваъ гьапӀрава, Илʼяс?

10Илʼяс пайгъамбри жаваб тувнийи:

– Узу РАББИЙИЗ, Заварин Кьувватарин Аьхюриз,[†] юкӀв убгури гъуллугъ гъапӀунза. Израилари Увухъди вуйи йикьрар чӀур гъапӀну, Яв гъурбан апӀрушвар гъарагъну, хъа Яв пайгъамбрар турихъди йивну гъакӀну. Анжагъ сар узу гъузунза, ва дурари узура йивну йикӀуз чарйир агура[+].

11РАББИЙИ жаваб тувнийи:

– Гъарах ва дагъдиин РАББИЙИН улихь дийигъ. РАББИ багхьантина гъягъиди!

Ва магьа гъурхулу, кьудратлу микӀру дагълар гъутӀуркӀнийи ва РАББИЙИН улихь гъарзар тикйир гъапӀнийи, амма дидиъ гьеле РАББИ адайи. МикӀран кьяляхъ жилар гъутӀурччвнийи, амма дидиъра гьеле РАББИ адайи. 12Жилар тӀурччвбан кьяляхъ цӀа гъафнийи, дидиъра гьеле РАББИ адайи. ЦӀин кьяляхъ гъюдли фишфишарин сес гъабхьнийи. 13Думу гъеебхьиган, Илʼяс пайгъамбри валжгъихьди маш элебкнийи, гъудужвнийи ва хьаран гурзлиин дийигънийи. Ва дугъахьна сес гъафнийи ва дугъаз гъапнийи:

– Уву мушваъ гьапӀрава, Илʼяс?

14Илʼяс пайгъамбри жаваб тувнийи:

– Узу РАББИЙИЗ, Заварин Кьувватарин Аьхюриз, юкӀв убгури гъуллугъ гъапӀунза. Израилари Увухъди вуйи йикьрар чӀур гъапӀну, Яв гъурбан апӀрушвар гъарагъну, хъа Яв пайгъамбрар турихъди йивну гъакӀну. Анжагъ сар узу гъузунза, ва дурари узура йивну йикӀуз чарйир агура[+].

15РАББИЙИ дугъаз гъапнийи:

– Уву гъафи рякъюъди кьяляхъ хъадарк ва Дамаскдиз буш чюлиантина гъарах. Дина гъафиган, Хазаил, ччим кадатну, Арамдин паччагьди деркк[+]. 16Гьацира, ччим кадатну, Нимшийин бай Егьу Израилин паччагьди, хъа Авел-Мехола шагьриан вуйи Шафатдин бай Элиш яв кьяляхъ пайгъамбарди деркк[+]. 17Егьуйи Хазаилин туриккан чӀивиди ккадархьуз гъахьир гьарсар йивну йикӀиди, хъа Элишди Егьуйин туриккан чӀивиди ккадархьуз гъахьир гьарсар йивну йикӀиди[+]. 18Хъа Узу Израилиъ Баалин улихь кьамкьариина ис дархьи ва дугъан бутариз макар дарапӀу ургуд агъзур инсан гъюрхюнза[+].


Элишдиз пайгъамбрин гъуллугъниина дих апӀуб

19Илʼяс пайгъамбар душвхьан гъушнийи. Ва дугъаз Шафатдин бай Элиш гъидихънийи. Дугъу, йицӀикьюд жут йицар ккитӀну, хутӀил хъапӀрайи, хъа учв йицӀикьюдпи жутнахъди гъягъюрайи. Илʼяс пайгъамбар дугъан багхьантина гъушнийи, ва дугъу чан валжагъ Элишдин илипнийи. 20Думуган Элиш, йицар дирчну, Илʼяс пайгъамбрин кьяляхъди гъажаргънийи.

– Адашдиз ва дадайиз баркаллагь пуз ва мак апӀуз узуз ихтияр тув, – гъапнийи дугъу, – хъасин увухъди гъидиза.

– Гъарах, кьяляхъ гъач. Узу уву дерккрадарза, – жаваб тувнийи Илʼяс пайгъамбри[+].

21Думуган Элиш кьяляхъ гъушнийи, дугъу жут йицар гъурккнийи. Дурцин гакӀвларин цӀа алапӀнийи, йикк гъубхьнийи ва инсанариз пай гъапӀнийи, ва инсанари думу гъипӀнийи. Дидин кьяляхъ Элиш Илʼяс пайгъамбрихъди гъягъюз рякъюъ учӀвнийи ва дугъан гъараваш гъахьнийи[+].

#### 20


Бен-Гьадад дявдиз гьязур хьуб

1Арамдин паччагь Бен-Гьададди кьушум уч гъапӀнийи. Дугъахъди сумчӀурна кьюр паччагь, чпин гьяйвнарра, гьяйвнар ккитӀнайи дявдин фургънарра хьади, хъайи. Дугъу, дявдиз удучӀвну, Самария кьялаъ тӀапӀнийи[+]. 2Бен-Гьададди Израилин паччагь Ахавдихьна шагьриз гьамци пуз чан вакилар гьаънийи: 3«Гьамци кӀура Бен-Гьададди: „Яв арс ва гъизил – йиздар ву ва яв хпарикан ва веледарикан ужударсдар – йиздар ву“».

4Израилин паччагьди жаваб тувнийи:

– Уву кӀуруганси ву, йиз агъа паччагь, узу ва узухъ хъайиб вари явдар ву.

5Вакилар хъана Ахав паччагьдихьна гъафнийи ва гъапнийи:

– Гьамци кӀура Бен-Гьададди: «Узу увухьна яв арс ва гъизил, яв хпар ва бицӀидар тӀалаб апӀуз гьаънийза. 6Хъа закур гьаму вахтназди яв гъала ва яв багахь гъуллугъ апӀурайидарин хулар ахтармиш апӀуз гъаравашар гьаъдиза. Дурари чпиз кьабул гъабхьиб вари бисиди ва чпихьди гъабхиди».

7Израилин паччагьди Израилин вари гьюрматлу яшлуйириз дих гъапӀнийи ва дурариз гъапнийи:

– Лигай, гьаму касди писвал абгура! Дугъу йиз хпар ва бицӀидар, йиз арс ва гъизил чаз хуз гьаиган, узу ваъ гъапундарза[+].

8Вари гьюрматлу яшлуйири ва вари халкьди паччагьдиз гъапнийи:

– Дугъахъ мехъебехъан ва дугъу кӀуруб мапӀан.

9Думуган паччагьди Бен-Гьададдин вакилариз жаваб тувнийи:

– Йиз агъа паччагьдиз йипай: «Уву сабпи ражну яв гъаравашдикан тӀалаб апӀруб узу апӀурза, хъа му тамам апӀуз шулдарзухьан».

Вакилар гъушнийи ва гьаму жаваб Бен-Гьададдихьна гъурубкьнийи. 10Думуган Бен-Гьададди Ахавдиз гьамци пуз гьаънийи:

– Эгер Самарияйикан йиз инсанариз гьарсариз саб карк тувуз рюкъ гьубкӀну гъубзиш, гъит заанудари узуз ижми жаза туври!

11Израилин паччагьди жаваб тувнийи:

– Йипай дугъаз: «Дявдин палат алабхьурайи эскер гъалибвалин кьяляхъ палат илдибтурайирси шад духьну ккундар».

12Бен-Гьадад му гафарихъ, дугъуна паччгьари чпин чадрарикк убхъурайиган, хъпехънийи, ва дугъу чан инсанариз амур гъапӀнийи:

– Дявдиз гьязур йихьай!

Ва дурар шагьриин алархьуз гьязур гъахьнийи.


Арамарин сабпи магълубвал

13Гьадму вахтнан арайиъ Израилин паччагь Ахавдихьна пайгъамбар гъафнийи ва дугъаз хабар дебккнийи:

– Гьамци кӀура РАББИЙИ: «Гьаму зурба кьушум рябкъюравуз? Гъи думу Узу яв хилиз тувидиза, ва увуз Узу РАББИ вуйивал аьгъю хьибдивуз».

14– Хъа шли думу ляхин апӀиди? – гьерхнийи Ахавди.

Пайгъамбри жаваб тувнийи:

– Гьамци кӀура РАББИЙИ: «Вилаятарин регьбрарин жигьил гъаравашари».

– Хъа шли ккебгъиди дяви? – гьерхнийи дугъу.

– Уву, – жаваб тувнийи пайгъамбри.

15Думуган Ахавди вилаятарин регьбрарин жигьил гъаравашариз дих гъапӀнийи, кьюдваржна сумчӀурна кьюр касдиз. Хъасин дугъу имбу вари израилар уч гъапӀнийи – уьмуми гьисабниинди ургуд агъзур кас. 16Дурар дявдиз лисунган, Бен-Гьададди ва дугъахъди йикьрариъ айи сумчӀурна кьюр паччагьди чпин чадрарикк бегьемди дубхънайиган, удучӀвнийи. 17Регьбрарин жигьил гъаравашар улихь гьучӀвнайи.

Бен-Гьададди гюзчйир гьаънайи, ва дурари дугъаз хабар дебккнийи:

– Самарияйиан инсанар удучӀвура.

18Дугъу гъапнийи:

– Дурар ислягьвалиинди дуфнашра, дявдиинди дуфнашра, чӀивиди дисай.

19Вилаятарин регьбрарин жигьил гъаравашар ва дурарин кьяляхъди гъюрайи израилин кьушум шагьриан удучӀвнайи. 20Дурарикан гьарсари чаз къаршуди айир йивну гъакӀнийи, ва арамар гьергнийи, хъа израилар дурарихъ хъергнийи, амма Арамдин паччагь Бен-Гьадад жара атлуйирихъди сатӀиди гьяйвнариинди къутармиш гъахьнийи. 21Израилин паччагь улихь гъушнийи, гьяйвнар ва гьяйвнар ккитӀнайи дявдин фургънар терг гъапӀнийи ва арамариз гъагъи зарарар тувнийи.


Арамарин кьюбпи магълубвал

22Израилин паччагьдихьна пайгъамбар гъафнийи ва дугъаз гъапнийи:

– Яв йишв мюгькам апӀин ва, уву фу дапӀну ккундуш, лиг, гьаз гъапиш гъюру хьадукра Арамдин паччагь хъана увʼин алархьиди[+].

23Гьадму вахтна Арамдин паччагьдин багахь гъуллугъ апӀурайидари дугъаз насигьятар тувуйи:

– Дурарин Заанур – му дагъларин Заанур ву, гьаддиз дурар ухьухъди кьадарсуз гужлидар ву. Хъа эгер ухьу дурарихъди дюзендиин дяви гъапӀиш, ухьу дурартӀан мумкинсузди гужлидар хьиди. 24Гьамци апӀин: кьушмариъ вари паччгьар чпин йишварилан алдаъ ва дурар жара кьушмин аьхюдарихъди дигиш апӀин. 25Хъана яв талаф гъабхьибсиб кьушум уч апӀин – ухьу Израилихъди дяви апӀбан бадали, гьяйвнин ерина гьяйван, гьяйвнар ккитӀнайи дявдин фургънин ерина гьяйвнар ккитӀнайи дявдин фургъун.[†] Думуган ухьу дурарихъди дюзендиъ дяви апӀидихьа ва дурартӀан мумкинсузди гужлидар хьидихьа.

Паччагь дурарихъди рази гъахьнийи, ва дугъу гьаци гъапӀнийи.

26Хъасин хьадукра Бен-Гьададди арамар уч гъапӀнийи ва Израилихъди дяви апӀуз Афекдихъна гъушнийи[+]. 27Израиларра уч гъапӀиган ва дурариз сурсатар ва дявдин тадарукар тувиган, дурар арамариз гъаншарди удучӀвнийи. Израилар арамарин улихь цӀигьарин кьюб бицӀи лижси бина йивну дийигънайи, хъа арамарин кьушми вари дере абцӀнайи.

28Заанурин[†] инсан Израилин паччагьдихьна гъафнийи ва дугъаз гъапнийи:

– Гьамци кӀура РАББИЙИ: «Арамари кӀураки, РАББИ дагъларин Заанур ву, хъа дюзенарин Заанур дар. Гьаддиз Узу гьадму зурба кьушум яв хилиз тувидиза ва учвуз Узу РАББИ вуйивал аьгъю хьибдичвуз».

29Дурар ургуд йигъан сар сариз къаршуди дийигънийи. Ва ургудпи йигъан дяви ккебгънийи. Израилари сад йигъандин арайиъ арамарин варж агъзур пияда эскрар талаф гъапӀнийи. 30Имбудар Афек шагьризди гьергнийи, душваъ дурарикан къанна ургуд агъзур эскриинди цал алабхънийи. Бен-Гьададра шагьриз гьергнийи ва саб хулаъ жин гъахьнийи.


Ахавди Бен-Гьададдиз рягьим апӀуб

31Бен-Гьададдин багахь гъуллугъ апӀурайидари дугъаз гъапнийи:

– Хъебехъ, учуз Израилин паччгьар рягьимлудар вуйиваликан гъеебхьунчуз. Учуз Израилин паччагьдихьна йирси ва гъячӀяргъю палтарикди ва гардандиъ тӀурнар ади гъягъюз ихтияр тув. Белки, дугъу яв уьмриз рягьим апӀур.

32Ва гъячӀяргъю палтарикди ва гардандиъ тӀурнар ади дурар Израилин паччагьдихьна гъафнийи ва гъапнийи:

– Яв гъараваш Бен-Гьададди кӀура: «Ккун апӀурза, узу чӀивиди гъит».

Паччагьди жаваб тувнийи:

– Думу чӀивиди имийинхъа? Думу йиз чве ву.

33Вакилариз думу гафариъ рягьимлу лишан гъябкънийи ва гьялакди думу гафнан тереф гъибиснийи:

– Ав, Бен-Гьадад яв чве ву! – гъапнийи дурари.

– Гъарахай, думу хъади гъачай, – гъапнийи паччагьди.

Бен-Гьадад чахьна гъафиган, Ахавди думу чан гьяйвнар ккитӀнайи дявдин фургъниъ итнийи.

34– Йиз адашди яв адашдихьан гъидису шагьрар кьяляхъ апӀидиза, – гъапнийи Бен-Гьададди. – Увхьан Дамаскдиъ, йиз адашдихьан Самарияйиъси, базрар арццуз шулвухьан.

Ахавди жаваб тувнийи:

– Дицисдар шартӀариинди узу уву деетурза.

Ахавди дугъахъди йикьрар гъийитӀнийи ва думу деетнийи[+].


Пайгъамбри Ахавдиз тягьна йивуб

35РАББИЙИН гафниинди сар пайгъамбри чан дустраз гъапнийи:

– Ккун апӀурза, узуз йив.

Хъа думу рази гъахьундайи.

36Думуган пайгъамбри гъапнийи:

– Уву РАББИЙИХЪ хъпехъундарва, гьаддиз уву, узхьан гъушубси, асланди йикӀиди.

Ва думу кас пайгъамбрихьан гъушубси, дугъаз гъаншарди аслан ккутӀубччвнийи ва думу гъячӀяргънийи[+]. 37Пайгъамбри жара инсан гъагнийи ва гъапнийи:

– Ккун апӀурза, узуз йив.

Дугъу пайгъамбриз гъивнийи ва зийнар гъапӀнийи. 38Думуган пайгъамбар гъушнийи ва рякъюхъ, паччагьдиз ккилигури, дийигънийи. Дугъу кӀулʼин илипруб чан улариъ ипнайи. 39Паччагь багхьантина гъягъруган, дугъу паччагьдиз чӀигъар гъапӀнийи:

– Узу, яв гъараваш, дявдин яцӀаъ гъахьнийи, ва узухьна йисир хъади эскер гъафнийи ва гъапнийи: «Гьаму гъаравликк гъит. Эгер думу гъудургиш, дугъан уьмрихъанди яв уьмур дивдива, ясана талант[*] арснан тувдива»[+]. 40Хъа узу гагь мушвахь, гагь тушвахь машгъулди имиди, йисир гьергнийи.

– Гьациб хьибди увуз жаза, – гъапнийи Израилин паччагьди, – Уву думу яв мелзналан гъапунва[+].

41Думуган пайгъамбри уларилан кӀулʼин илипруб чкиди уьлчӀюбгънийи, ва Израилин паччагьдиз думу пайгъамбрарикан сар вуйивал аьгъю гъабхьнийи. 42Пайгъамбри паччагьдиз гъапнийи:

– Гьамци кӀура РАББИЙИ: «Узу нянайикк ккаънайи инсан деетунва. Гьаддиз дугъан уьмрихъанди яв уьмур дивдива, хъа дугъан халкьдихъанди – яв халкь».

43Хъял кубчӀвну ва маш чӀур дапӀну, Израилин паччагь Самарияйин гъалайиз кьяляхъ хътаркнийи.

#### 21


Навотдин тӀумтӀин багъ

1Саб кьадар вахтналан гьамцдар гьядисйир гъахьнийи. Изреелиан вуйи Навотдиз Самарияйин паччагь Ахавдин Изреелиъ айи гъалайин гъвалахъ тӀумтӀин багъ айи. 2Ахавди Навотдиз гъапнийи:

– Яв тӀумтӀин багъ узуз бистан апӀуз ча, думу йиз гъалайин гъвалахъ ерлешмиш дубхьна аьхир. Дидин ерина узу увуз думутӀан ужуб тӀумтӀин багъ туварза. Эгер ккундуш, дидин кьимат туварзавуз[+].

3Навотди жаваб тувнийи:

– Узу йиз абйирин ирс тувуз РАББИЙИ узуз амур дарапӀри.

4Ахав хулаз маш чӀур дапӀну ва хъял кади гъушнийи, гьаз гъапиш Изреелиан вуйи Навотди гъапнийи: «Узу йиз абйирин ирс увуз тувидарза». Думу ахникк дахънийи, ва дугъу маш гьибицнийи, хураг ипӀуз ваъ кӀуйи[+].

5Дугъан хпир Изавел дугъахьна гъафнийи ва гьерхнийи:

– Гьаз дици маш чӀур дапӀнава? Гьаз хураг ипӀурдарва?

6Ахавди дугъаз жаваб тувнийи:

– Гьаз гъапиш узу Изреелиан вуйи Навотдиз гъапунза: «Узуз тӀумтӀин багъ масу тув, ясана, увуз ккундуш, дидин ерина жара багъ туварзавуз». Хъа дугъу гъапнийи: «Узу увуз тӀумтӀин багъ тувидарза».

7Дугъан хпир Изавели гъапнийи:

– Хъа Израилин паччагьси уву гъахурайвахъа? Гъудужв ва хураг ипӀин! Зирек йихь, узу Изреелиан вуйи Навотдин тӀумтӀин багъ явуб апӀидиза.

8Дугъу Ахавдин ччвурнахъан кагъзар гъидикӀнийи, дурарин зиин мугьур гъивнийи ва Навотдин шагьриъ яшамиш шулайи гьюрматлу яшлуйириз ва машгьур ксариз хътаънийи[+]. 9Кагъзариъ дугъу гъидикӀнийи:

«Ушв бисру йигъ мялум апӀинай ва халкь уч апӀинай. Навот халкьдин арайиъ гьюрматлу йишвʼин дитай. 10Хъа дугъан гъаншариъ кьюр мердимазар дитай, ва гъит дурари шагьидвал апӀри, Навотди Заанурра, паччагьра биябур гъапӀну кӀури. Хъасин думу душвʼан адагъай ва йикӀайизкьан гъванар йивай».

11Навотдин шагьриъ яшамиш шулайи гьюрматлу яшлуйири ва машгьур ксари чпиз кагъзариъ Изавели амур гъапӀганси гъапӀнийи. 12Дурари ушв бисру йигъ мялум ва халкь уч гъапӀнийи. Навот халкьдин арайиъ гьюрматлу йишвʼин дитнийи. 13Хъасин кьюр мердимазар гъафнийи, дугъан гъаншариъ деънийи, ва дурари Навотдик халкьдин улихь тахсир кипнийи:

– Навотди Заанурра, паччагьра биябур гъапӀнийи.

Дидин кьяляхъ Навот шагьрин гъирагъдиз адагънийи ва гъванар йивури гъакӀнийи. 14Хъасин дурари Изавелиз хабар дебккуз гьаънийи:

– Навот гъвандихь гьитну, ва думу гъакӀну.

15Навот гъванар йивури йикӀбакан гъеебхьубси, Изавели Ахавдиз гъапнийи:

– Гъудужв ва Изреелиан вуйи Навотди увуз масу тутруву тӀумтӀин багъ бис. Навот сарун чӀивиди имдар, думу дукӀна.

16Навот дукӀнайиваликан гъеебхьиган, Ахав гъудужвнийи ва Навотдин тӀумтӀин багъ чаз бисуз гъушнийи.


Ахавдикан ва Изавеликан шлуб Илʼяс пайгъамбри вахт ккимиди пуб

17Тишбайиан вуйи Илʼяс пайгъамбрихьна РАББИЙИН[†] гаф гъафнийи:[+]

18– Самарияйиъ паччагьвал апӀурайи Израилин паччагь Ахавдиз гъаншарди гъарах. Думу гьамусяаьтна Навотдин тӀумтӀин багъдиз думу чаз бисуз дуфна. 19Дугъаз йип: «Уву инсан йивну гъакӀунва, хъа гьамус дугъан мутмура бисурава?» Хъасин йип дугъаз: гьамци кӀура РАББИЙИ: «Хуйири Навотдин ифдиз мелз гъиву йишвахь хуйири яв ифдизра мелз йивиди!»[+]

20Ахавди Илʼяс пайгъамбриз гъапнийи:

– Гьаци, увуз узу гъидихъунвуз, йиз душман!

– Гъидихъунзуз, – жаваб тувнийи дугъу, – гьаз гъапиш уву РАББИЙИН уларикк писвал апӀуз кьаст гъапӀунва. 21Гьамци кӀура РАББИЙИ: «Узу увʼин бала алапӀидиза. Узу яв наслар тӀанкь апӀидиза ва Ахавдихъ хъайи фунур вушра жилижви – лукӀра, азадди вуйирра – терг апӀидиза[+]. 22Узу яв тухум Наватдин бай Яравамдин тухумдиз ва Ахияйин бай Баашайин тухумдиз ухшар апӀидиза, гьаз гъапиш уву Узук хъял капӀунва ва Израилиз гунгьихьна ял гъапӀунва»[+]. 23Гьацира Изавеликан РАББИЙИ кӀура: «Хуйири Изавел Изреелин цаликк ккучӀвуркьиди»[+]. 24Ахавдин инсанарикан шагьриъ кечмиш гъахьидар хуйири ккучӀвуркьиди, хъа хутӀлиъ кечмиш гъахьидар жакьвари удудиди[+].

25(Чан хпир Изавели хъаъну, РАББИЙИН уларикк писвал апӀуз кьаст гъапӀу Ахавдиз барабар вуйир гьеле гъахьундайи[+]. 26Израиларихьан РАББИЙИ гьутӀуркку амореяриси, бутариз ибадат апӀури, дугъу учв гизаф хявиди гъахуйи.)[+]

27Ахавди, гьаму гафар гъеерхьиган, чаин али палтар гъячӀяргънийи, йирси палат алабхьнийи ва ушвар дисуйи. Думу йирси палатдиккди ахуйи ва маш чӀуруди лицуйи.

28Тишбайиан вуйи Илʼяс пайгъамбрихьна РАББИЙИН гаф гъафнийи:

29– Йиз улихь Ахав фици мютӀюгъ гъахьнуш, увуз гъябкъюнвуз? Йиз улихь мютӀюгъ хьувализ лигну, Узу дугъʼина учв чӀивиди имиди бала алапӀидарза, хъа дугъан тухумдиина дугъан балин уьмрин вахтна бала алапӀидиза[+].

#### 22


Михей пайгъамбри Ахавдиин улубкьрубдикан вахт ккимиди пуб

1Шубуд йисан Арамдин ва Израилин арайиъ дяви гъабхьундайи. 2Хъа шубудпи йисан Ягьудайин паччагь Югьушафат Израилин паччагьдихьна гъушнийи[+].

3Израилин паччагьди чаз гъуллугъ апӀурайидариз гъапнийи:

– Галааддин Рамот ихьуб вуйиваликан учвуз аьгъдаричвузхъа, амма ухьу думу Арамдин паччагьдихьан тадабгъуз чарйиркьан зигурадархьа?

4Дугъу Югьушафатдихьан гьерхнийи:

– Галааддин Рамот бадали дяви апӀуз узухъди гъягъидива?

Югьушафатди Израилин паччагьдиз жаваб тувнийи:

– Уву фици вуш, узура гьаци, йиз халкь – яв халкь, йиз гьяйвнар – яв гьяйвнар[+].

5Гьацира Югьушафатди Израилин паччагьдиз гъапнийи:

– Сифте РАББИЙИХЬАН насигьят гъадабгъ.

6Израилин паччагьди пайгъамбрар уч гъапӀнийи – вари юкьудварж касдихьна – ва дурарихьан гьерхнийи:

– Галааддин Рамотдиз дяви апӀуз гъягъюза, дарш ваъ?

– Гъарах, – жаваб тувнийи дурари. – Раббийи думу паччагьдин хилиз тувиди[+].

7Амма Югьушафатди гьерхнийи:

– Мушваъ ухьу гьерхуз шлу РАББИЙИН[†] пайгъамбар сарун адарин[+]?

8Израилин паччагьди Югьушафатдиз жаваб тувнийи:

– Ухьхьан чаллантина РАББИЙИХЬАН гьерхуз шлу сарсана инсан а. Хъа узуз думу дяркънукьан ккундарзуз, гьаз гъапиш дугъу, узкан шлуб улихь ккимиди кӀуруган, гьеле саб вахтнара ужуб гъапундарзуз, анжагъ харжибтӀан. Думу Имлайин бай Михей ву.

– Паччагь, уву дици макӀан, – гъапнийи Югьушафатди.

9Думуган Израилин паччагьди кьушмин аьхюдарикан сариз дих гъапӀнийи ва гъапнийи:

– Тядиди Имлайин бай Михей хъади гъач.

10Паччгьарин палтар алахьнайи Ягьудайин паччагь Югьушафат ва Израилин паччагь Самарияйин урнарихъ раццаъ гьарсар чан тахтниин деънайи. Хъа вари пайгъамбрари дурариз шлубдикан вахт ккимиди кӀурайи.

11Гьаци, Кенаанайин бай Цедекияйи чаз рукьан кӀарчар ктаънийи ва гъапнийи:

– Гьамци кӀура РАББИЙИ: «Му кӀарчарихъди арамариз, дурар терг хьайизкьан, йивидива».

12Имбу вари пайгъамбрарира гьаддикан кӀуйи:

– Галааддин Рамотдиин алжагъ ва гъалибчи йихь. РАББИЙИ думу шагьур мумкинсузди паччагьдин хилиз тувиди.

13Михей пайгъамбриз дих апӀуз гьаънайири дугъаз гъапнийи:

– Хъебехъ, имбу пайгъамбрари варидари паччагьдиз хъуркьувал шлуваликан кӀура. Гъит, яв гафра гьадрарин гафнахъди сабси ибшри, ужуди шлуваликан йип.

14Амма Михейи гъапнийи:

– РАББИЙИИНДИ ху апӀурза, узукна РАББИЙИ фу гъапиш, гьадмутӀан пидарза.

15Михей гъафиган, паччагьди дугъхьан гьерхнийи:

– Михей! Галааддин Рамотдихъди дяви апӀуз гъягъюча, дарш гъягъюдарча?

– Гъарах, гьелбетда, ва гъалибчи йихь, – жаваб тувнийи дугъу. – РАББИЙИ мумкинсузди думу шагьур паччагьдин хилиз тувиди!

16Амма паччагьди дугъаз гъапнийи:

– РАББИЙИН амриинди вуйи гьякьтӀан фукӀа жараб дарпуз уву ху апӀуз швнубан мажбур апӀуза?

17Думуган Михейи жаваб тувнийи:

– Узуз вари Израил, марччлихъан хъадру марччарси, дагълариъ дарабгъну гъябкъюнзуз. Ва РАББИЙИ дупна: «Дурарин агъа адар. Гъит, гьарсар ислягьвалиинди чпин хулаз хъадаркри».

18Израилин паччагьди Югьушафатдиз гъапнийи:

– Узу увуз гъапундайинхъа, дугъу узкан шлубдин гьякьнаан вахт ккимиди фукӀа ужуб кӀурдар, анжагъ харжибтӀан?

19Михейи гъапнийи:

– Гьаци, РАББИЙИН гафнахъ хъебехъ. Узуз РАББИ Чан тахтниин деънади гъяркъюнзуз, Дугъхьан арчул ва гагул терефнаъ дийибгънайи чан заварин кьушумра хъади[+]. 20РАББИЙИ гъапнийи: «Ахав Галааддин Рамотдиз гъягъюз, душваъ думу йикӀбан бадали, шли алдатмиш апӀиди?» Сари саб, тмунури жараб кӀуйи. 21Аьхирки фициб-вуш жин удубчӀвнийи ва РАББИЙИН улихь дийибгънийи, ва диди гъапнийи: «Узу думу алдатмиш апӀидиза». 22«Фици?» – гьерхнийи РАББИЙИ. «Узу гъябгъидиза ва дугъан вари пайгъамбрарин мелзниин кучӀлин жин хьибдиза», – гъапнийи диди. «Ав, увхьан думу ляхин хъуркьувалиинди кӀулиз адабгъуз ва думу алдатмиш апӀуз хьибдивухьан, – гъапнийи РАББИЙИ. – Гъарабх ва гьаци апӀин». 23Ва магьа РАББИЙИ гьаму яв вари пайгъамбрарин мелзниин кучӀлин жин алапӀна. Хъа РАББИЙИ увуз бала улупна.

24Думуган Кенаанайин бай Цедекияйи, Михейихьна дуфну, дугъан гарцӀликкан бачӀ гъивнийи.

– Увухъди гафар апӀуз РАББИЙИН Рюгь, узхьан гьудучӀвну, увухьна фици гъафну? – гьерхнийи дугъу.

25Михейи жаваб тувнийи:

– Думу яв хуларин айтӀан хулаъ уву душмнарихьан жин гъахьи йигъан аьгъю хьибдивуз[+].

26Думуган Израилин паччагьди амур гъапӀнийи:

– Михей дисай ва шагьрин гьякимдар Амондихьна ва паччагьдин бай Юашдихьна кьяляхъ гъайихай. 27Дурариз йипай: «Гьамци кӀура паччагьди: гьаму кас зиндандиъ итай ва дугъаз, узу ягъурлувалиинди кьяляхъ хътаркайизкьан, гашу даркӀузситӀан уьл ва шид мутуванай».

28Михейи гъапнийи:

– Эгер уву ягъурлувалиинди кьяляхъ хътаркиш, РАББИЙИ йиз мелзналан дарпиб гьисаб ибшри.

Ва дугъу хъана гъапнийи:

– Гъит, вари халкьариз гьаму ебхьри!


Галааддин Рамотдиъ Ахав талаф хьуб

29Израилин паччагь Ягьудайин паччагь Югьушафатдихъди сатӀиди Галааддин Рамотдиин алархьнийи. 30Израилин паччагьди Югьушафатдиз гъапнийи:

– Узу дявдиъ палтар гьюдюхну учӀвидиза, хъа уву паччагьвалин палтар алахьну гъуз.

Израилин паччагьди палтар гьюдюхнийи, ва думу дявдиъ учӀвнийи[+].

31Хъа Арамдин паччагьди гьяйвнар ккитӀнайи дявдин фургънарин сумчӀурна кьюр аьхюриз амур гъапӀнийи:

– Израилин паччагьдихъдитӀан савайи, сарихъдира, я эскрарихъди, я аьхюдарихъди, дяви мапӀанай.

32Гьяйвнар ккитӀнайи дявдин аьрабйирин аьхюдариз Югьушафат гъяркъиган, дурари фикир гъапӀнийи: «Гьелбетда, гьаму ву Израилин паччагь». Дурар, дугъʼин алархьбан бадали, илтӀикӀнийи, хъа Югьушафатди чӀигъ гъапӀнийи. 33Гьяйвнар ккитӀнайи дявдин фургънарин аьхюдариз думу Израилин паччагь даруб гъябкънийи, ва дурари дугъахъ хъчӀарккувал дебккнийи. 34Амма шли-вуш дерккучӀимриз гъизигнийи ва дюшюшдиан Израилин паччагьдиз зиян гъапӀнийи, гьаз гъапиш чӀимир дявдин палатди дюбхну адру йишвак кубкӀнийи.

Паччагьди чан фургъунчийиз гъапнийи:

– Кьяляхъ илтӀикӀ ва узу дявдиан адагъ! Узуз зиян дубхьназуз.

35Амма кчӀихуб ярхи йигъ гъизгъинди гъубшнийи, ва паччагь арамарин улихь чан фургъниъ дийигъуз мажбур гъахьнийи. Зийниан фургънизди ифи удубзурайи, ва хябяхъган думу кечмиш гъахьнийи. 36Ригъ алабхъруган, кьушмин зиин гьарай тарабгънийи:

– Гъит, гьарсар чан шагьриз, гьарсар чан жилиина кьяляхъ хъадаркри!

37Паччагь гъакӀнийи ва Самарияйиз гъахнийи, душваъ думу накьвдик кивнийи. 38Хъа гьяйвнар ккитӀнайи дявдин фургъун[†] Самарияйин кьяппйир жикӀру даграрикан сабдиъ гъижибкӀнийи. РАББИЙИХЬАН гъафи гафнаъ дупнайиганси, хуйири паччагьдин ифдикан мелзар ктатнийи[+].

39Ахавдин паччагьлугъвалин вахтнан жара гьядисйирикан ва дугъу гъапӀу ляхнарикан, гьадму гьисабнаан дугъу тикмиш гъапӀу ва филин кӀурбарихъди гъабалгу гъалайикан, ва дугъу тикмиш гъапӀу шагьрарикан «Израилин паччгьарин тарихарин китабдиъ» дибикӀна.

40Ахав чан архйирихъди фаракьат гъахьнийи. Дугъан ерина паччагь дугъан бай Ахазия гъахьнийи.


Югьушафат – Ягьудайин паччагь

41Асайин бай Югьушафат Израилин паччагь Ахавдин паччагьвалин юкьудпи йисан Ягьудайин паччагь гъахьнийи[+]. 42Паччагь шлуган, Югьушафатдин сумчӀурна хьуд йис вуйи, ва дугъу Ерусалимдиъ къанна хьуд йисан паччагьвал гъапӀнийи. Дугъан дадайиз Шилхийин риш Азува кӀуйи. 43Думу варибдиъ чан адаш Асайин рякъяриъди гъягъюйи ва, РАББИЙИН уларикк гьякьди вуйиб апӀури, дурарилан улдучӀвурдайи. Амма тепйириин али гирами йишвар терг гъапӀундайи, ва халкьди душвариина гъурбнар хувал ва душвариин ицци ниъ хъайи шейʼар ургувал давам апӀуйи[+]. 44Гьацира Югьушафатди Израилин паччагьдихъди ислягьвалин йикьрар гъийитӀнийи.

45Югьушафатдин паччагьвалин вахтнан жара гьядисйирикан ва дугъан хъуркьуваларикан, ва дугъан дявдиъ улупу гьунарарикан «Ягьудайин паччгьарин тарихарин китабдиъ» дибикӀна. 46Чан адаш Асайин вахтна ибадатханйириъ гъузу кьяппа жилар дугъу терг гъапӀнийи[+].

47Эдумдиъ паччагь адайи, душваъ гьюкумдарвал Ягьудайин паччагьди деркку регьбру апӀуйи[+].

48Гъизил хуз Офириз гъягъбан бадали, Югьушафатди Таршиш жюрейин гимйирин[*] десте тикмиш гъапӀнийи, амма дурар гъягъюз хъуркьундайи, гьаз гъапиш багъри Эцион-Гевер портдиъ гъюргънийи[+].

49Думуган Ахавдин бай Ахазияйи Югьушафатдиз гъапнийи:

– Гъит, йиз инсанар яв инсанарихъди сатӀиди гьюлериина гимйириъди гъарахри.

Амма Югьушафатдиз думу ляхин ккун гъабхьундайи.

50Югьушафат чан архйирихъди фаракьат гъахьнийи ва чан арха Давуддин[†] Шагьриъ дурарихъди кивнийи. Дугъан ерина паччагь дугъан бай Ярам гъахьнийи.


Ахазия – Израилин паччагь

51Ахавдин бай Ахазия Ягьудайин паччагь Югьушафатдин паччагьвалин йицӀиургудпи йисан Самарияйиъ Израилин паччагь гъахьнийи. Дугъу Израилиъ кьюд йисан паччагьвал гъапӀнийи. 52Дугъу РАББИЙИН уларикк писвал апӀуйи, гьаз гъапиш чан адашдинна дадайин рякъяриъди ва Израилиз гунгьихьна ял гъапӀу Яравамдин, Наватдин балин, рякъяриъди гъягъюйи. 53Чан адашдиси, Ахазияйира Баализ[†] гъуллугъ ва ибадат апӀуйи ва Израилин Заанур вуйи РАББИЙИК хъял капӀуйи.

### Паччагьлугъар-4

#### Паччагьлугъар-4

Паччагьлугъар-4


[1]

[2]

[3]

[4]

[5]

[6]

[7]

[8]

[9]

[10]

[11]

[12]

[13]

[14]

[15]

[16]

[17]

[18]

[19]

[20]

[21]

[22]

[23]

[24]

[25]


#### 1


Паччагьлугъарин юкьубпи китаб


Илʼяс пайгъамбар ва Ахазия паччагь

1Ахав кечмиш хьубхъан Муав уьлке Израилиз къаршуди удубчӀвнийи[+]. 2Хъа Ахазия Самария шагьриъ айи чан хуларин заан мертебайин унчӀвʼан ахънийи ва дугъаз яман шикастар гъахьнийи. Дугъу чархачйир[*] гьаънийи ва гъапнийи:

– Гъарахай ва, гьаму шикастарихьан узу сагъ шулуш, Экрондин заанур Баал-Зевувдихьан[†] гьерхай[+].

3Амма РАББИЙИН[†] малайикди Тишбайиан вуйи Илʼяс пайгъамбриз гъапнийи:

– Самарияйин паччагьдин чархачйириз гъаншарди гъарах ва дурарихьан гьерх: «Учву Экрондин бут[†][*] Баал-Зевувдихьан[*] гьерхуз гъягъюз, мегер Израилиъ Заанур адарин?»[+] 4Гьаци, магьа РАББИЙИ фу кӀураш: «Уву дахънайи ахниккан гъудужвидарва. Уву мумкинсузди кечмиш хьидива!»

Ва Илʼяс пайгъамбар гъушнийи.

5Хъа чархачйир паччагьдихьна кьяляхъ гъафнийи, ва дугъу дурарихьан гьерхнийи:

– Гьаз ухди кьяляхъ гъафунчва?

6Дурари жаваб тувнийи:

– Учуз гъаншарди фуж-вуш сар инсан гъафнийи. Дугъу учуз гъапнийи: «Учву гьау паччагьдихьна кьяляхъ гъарахай ва дугъаз РАББИЙИ гьамци кӀура йипай: „Экрондин бут Баал-Зевувдихьан гьерхуз уву инсанар гьауз, мегер Израилиъ Заанур адарин? Гьаци, уву дахънайи ахниккан гъудужвидарва. Уву мумкинсузди кечмиш хьидива!“»

7Паччагьди дурарихьан гьерхнийи:

– Учвуз гъаншарди удучӀву ва гьаци гъапи инсан фициб юрушнан вуйи?

8Дурари жаваб тувнийи:

– Дугъʼин чӀар али гъидкьарин палтар алахьнайи, юкьваъ гъидкьин чӀул идибтӀнайи.

Паччагьди гъапнийи:

– Думу Тишбайиан вуйи Илʼяс ву[+].

9Дугъу Илʼяс пайгъамбрихьна хьуцӀур эскер хъади кьушмин аьхюр гьаънийи. Кьушмин аьхюр тепейин кӀакӀниин деънайи Илʼяс пайгъамбрихьна за гъахьнийи, ва дугъу Илʼяс пайгъамбриз гъапнийи:

– Заанурин инсан, паччагьди кӀура: «Исина кудучӀв!»

10Илʼяс пайгъамбри хьуцӀур эскрин аьхюриз жаваб тувнийи:

– Эгер узу Заанурин инсан вуш, гъит завариан цӀа гъюри, ва диди увуна яв инсанар ургри!

Ва цӀи, завариан дуфну, думу ва дугъан хьуцӀур эскер гъургнийи[+].

11Думуган паччагьди Илʼяс пайгъамбрихьна жара кьушмин аьхюр ва дугъан хьуцӀур эскер гьаънийи. Дугъу Илʼяс пайгъамбриз гъапнийи:

– Заанурин инсан, паччагьди гьамци кӀура: «Кьан дарапӀди, исина кудучӀв!»

12– Эгер узу Заанурин инсан вуш, – жаваб тувнийи Илʼяс пайгъамбри, – гъит завариан цӀа гъюри, ва диди увуна яв хьуцӀур кас ургри!

Ва Заанурин цӀи, завариан дуфну, думу ва дугъан хьуцӀур кас гъургнийи. 13Думуган паччагьди шубурпи кьушмин аьхюр чан хьуцӀур инсанар хъади гьаънийи.

Думу кьушмин аьхюр тепейиина за гъахьнийи ва Илʼяс пайгъамбрин улихь кьамкьарихъди дахънийи.

– Заанурин инсан, – ккарагнийи думу, – миннат вуйиз, яв гъаравашар вуйи йиз уьмриз ва гьаму хьуцӀур эскрин уьмрариз рягьим апӀин. 14Завариан гъафи цӀи садпи кьюр кьушмиш аьхюр ва дурарин эскрар гъургну аьхир. Йиз уьмриз рягьим апӀин!

15РАББИЙИН малайикди Илʼяс пайгъамбриз гъапнийи:

– Дугъахъди исина кудучӀв, дугъхьан гучӀ мапӀан.

Думуган Илʼяс пайгъамбар гъудужвнийи ва дугъахъди паччагьдихьна исина кудучӀвнийи. 16Илʼяс пайгъамбри паччагьдиз гъапнийи:

– Гьамци кӀура РАББИЙИ: «Мегер Израилиъ, Чахьан гьерхбан бадали, Заанур адарин? Уву чархачйир Экрондин бут Баал-Зевувдихьан гьерхуз гьауйва! Гьаддиз лигну уву яв дахънайи ахниккан гъудужвидарва. Уву мумкинсузди йикӀидива!»

17Ва Ахазия, Илʼяс пайгъамбри гъапи РАББИЙИН гафнаъси, кечмиш гъахьнийи. Ахазияйихъ бай хътарди хьпаз лигну, паччагьдин тахтниин Ахазияйин чве Юрам деънийи. Думу ляхин Югьушафатдин бай вуйи Ягьудайин паччагь Ярамдин паччагьвалин кьюдпи йисан гъабхьну.

18Ахазияйин паччагьвалин вахтнан жара гьядисйирикан ва дугъу гъапӀу ляхнарикан «Израилин паччгьарин тарихарин китабдиъ» дибикӀна.

#### 2


Илʼяс пайгъамбар завуз гъахуб

1РАББИЙИЗ Илʼяс пайгъамбар кулкихьди завуз гъахуз ккун гъабхьиган, Илʼяс ва Элиш Гилгалиан гъюрайи[+]. 2Илʼяс пайгъамбри Элишдиз гъапнийи:

– Хаиш вуйиз, гьамушвахь гъуз, РАББИЙИЗ узу Бет-Эл шагьриз гьауз ккунда.

Амма Элишди гъапнийи:

– РАББИЙИИНДИ ва увʼинди ху апӀурза – узу увхъан хътаркидарза!

Ва дурар Бет-Элиз гъушнийи. 3Бет-Элиъ пайгъамбрарихь урхурайидар Элишдин улихьна гъафнийи, ва дурари гьерхнийи:

– РАББИЙИ увхьан гъи яв агъа гьадагъруб аьгъявуз?

– Аьгъязуз, – жаваб тувнийи дугъу. – Ккебехъай.

4Илʼяс пайгъамбри Элишдиз гъапнийи:

– Элиш, хаиш вуйиз, гьамушвахь гъуз, РАББИЙИ узу Ерихон шагьриз гьаъра.

Дугъу жаваб тувнийи:

– РАББИЙИИНДИ ва увʼинди ху апӀурза – узу увхъан хътаркидарза!

Ва дурар Ерихондиз гъушнийи[+]. 5Ерихондиъ пайгъамбрарихь урхурайидар Элишдин багахьна гъафнийи, ва дурари гьерхнийи:

– РАББИЙИ гъи увхьан яв агъа гьадагъруб аьгъявуз?

– Аьгъязуз, – жаваб тувнийи дугъу. – Ккебехъай.

6Илʼяс пайгъамбри Элишдиз гъапнийи:

– Хаиш вуйиз, гьамушвахь гъуз, РАББИЙИ узу Ярдан нирихъна гьаъра.

Дугъу жаваб тувнийи:

– РАББИЙИИНДИ ва увʼинди ху апӀурза – узу увхъан хътаркидарза!

Ва дурари сатӀиди рякъ давам гъапӀнийи. 7Дурар кьюрид Ярдан нирихъ дийигъиган, пайгъамбрарихь урхурайидарикан хьуцӀур кас гъафнийи ва дурарихьан тинаси гъаншарди дийигънийи. 8Илʼяс пайгъамбри чуха хътибтнийи, думу гъибиржнийи ва штулан гъивнийи. Шид гагвлахъинди ва арччлахъинди гьудубчӀвнийи, ва дурар кьюридра гъеебццу жилиинди тму терефназди ктучӀвнийи. 9Дурар ктучӀвиган, Илʼяс пайгъамбри Элишдиз гъапнийи:

– Йип, узу увхьан гьадагъайиз, фу апӀуза увуз?

– Яв рюгь кьюб кьадарнаъди узухьна гъюруганси апӀин, – жаваб тувнийи Элишди.

10– Читин тӀалаб апӀурава, – гъапнийи Илʼяс пайгъамбри. – Узу увхьан фици гьадагъуруш увуз гъябкъиш, уву кӀурубси хьибди, хъа эгер дярябкъиш, хьибдар.

11Гьеле дурар гъягъюри ва дурари гафар апӀури имиди, сабпну цӀин фургъун ва цӀин гьяйвнар ашкар гъахьнийи. Дурари Илʼяс пайгъамбарна Элиш жара гъапӀнийи, ва Илʼяс пайгъамбар кулкихьди завуз гъурхнийи. 12Элиш гьаддиз лигуйи, ва дугъу чӀигъар апӀуйи:

– Йиз адаш! Йиз адаш! Израилин дявдин фургънар ва атлуйирин кьушум!

Хъа чахьан сарун Илʼяс пайгъамбар рякъюз даршлуган, чан палтарихъан хъичӀихнийи ва дурар гъячӀяргънийи[+]. 13Дугъу Илʼяс пайгъамбрихъан хътабхъу чуха за гъапӀнийи, думу кьяляхъ гъушнийи ва Ярдан нирин гъирагъдихъ дийигънийи. 14Дугъу хътабхъу чуха шидлан гъивнийи, «РАББИ, Илʼяс пайгъамбрин Заанур гьамус наан а?» – гъапнийи дугъу.

Дугъу шидлан чуха гъивган, шид арччлахъинди ва гагвлахъинди жара гъабхьнийи, ва думу ниркан ктучӀвнийи.

15Гьаму ляхин гъябкъю Ерихондиан вуйи пайгъамбрарихь урхурайидари гъапнийи:

– Илʼяс пайгъамбрин рюгь Элишдиъ убчӀвну.

Дурар Элиш пайгъамбриз гъаншарди гъушнийи, ва дурари дугъаз жилиинакьан икрам гъапӀнийи.

16Дурари Элиш пайгъамбриз гъапнийи:

– Яв гъаравашарин хьуцӀур гъудуркьу жилижви а, ихтияр тув, дурар гъягъиди ва яв агъа, Илʼяс пайгъамбар, агиди. Белки, РАББИЙИН[†] Рюгьну думу завариз за гъапӀну ва дагъларикан сабдиина ясана дерйирикан сабдизди гатӀархьнашул?

– Ваъ, – жаваб тувнийи Элиш пайгъамбри. – Дурар магьаанай[+].

17Амма дурар думу табигъ хьайиз ва гьамци пайизкьан гафниин дийигънийи:

– Гьаай дурар.

Ва дурари хьуцӀур жилижви гьаънийи, дурари шубуд йигъан Илʼяс пайгъамбар гъагнийи, амма гъидихъундайи. 18Ерихондиъ гъузнайи Элиш пайгъамбрихьна дурар гъафиган, дугъу дурариз гъапнийи:

– Мегер узу учвуз мягъянай гъапундайин?


Элиш пайгъамбрин аьламатар

19Шагьрин агьалйири Элиш пайгъамбриз гъапнийи:

– Агъа, увуз рябкъюравузки, гьаму шагьур ужуйи ерлешмиш дубхьна, амма мушваъ шид ужуб дар ва жил бегьерсузуб ву.

20– Узухьна цӀийи зах абкъинай, – гъапнийи дугъу, – ва дидиъ кьил абхьай.

Дурари дугъахьна захаъди кьил гъабхнийи. 21Элиш пайгъамбри, булагъдихъна дуфну, дидизди кьил гатӀабхьну, гъапнийи:

– Гьамци кӀура РАББИЙИ: «Узу му шид марцц гъапӀунза. Гьамусдихъантина саб вахтнара дидлантина я аьжал, я бегьерсузвал хьидар».

22Гъийин йигъазра[*] душваъ шид Элиш пайгъамбри гъапи гафниинди марццибди гъубзна.

23Душвʼан Элиш пайгъамбар Бет-Элиз гъушнийи. Думу рякъюъди гъягъюрайиган, шагьриан бицӀидар удучӀвнийи ва дугъʼин аьлхъюз хъюгънийи:

– Гьамлин дург, кечел! – чӀигъар апӀуйи дурари. – Гьамлин дург!

24Элиш пайгъамбар кьяляхъ илдицнийи ва дурарихьинди гъилигнийи, ва дурариз, РАББИЙИН ччвур дибисну, агь гъапӀнийи. Думуган ярквраан кьюб хпи швеъ удучӀвнийи, ва дурари баярикан ягъчӀвурна кьюр бай гъячӀяргънийи. 25Хъа Элиш пайгъамбар Кармил дагъдихъна гъушнийи ва душвʼан Самарияйиз кьяляхъ гъафнийи[+].

#### 3


Израилин паччагь Юрам

1Ахавдин бай Юрам Ягьудайин паччагь Югьушафатдин паччагьлугъвалин йицӀимиржидпи йисан Израилин паччагь гъахьнийи. Дугъу Самарияйиъ йицӀикьюд йисан паччагьвал гъапӀнийи. 2Дугъу РАББИЙИН[†] уларикк писвал апӀуйи, амма чан адашдиси ва дадайиси ваъ. Дугъу чан адашди диву Баалин[†][*] гирами гъван гатӀабхьнийи[+]. 3Гьаци вушра, дугъу Наватдин бай Яравамди гъапӀу ва дугъу Израил чина ял гъапӀу гунгьар апӀуйи. Думу дурарихьан ярхла шулдайи[+].


Муав магълуб хьувал

4Муавдин паччагь Мешайи чарвйир уьрхюйи ва Израилин паччагьдиз варж агъзур ччил ва варж агъзур якъралан хьа харж тувну ккундийи.

5Амма Ахав кечмиш хьубхъан Муавдин паччагь Израилин паччагьдиз къаршуди удучӀвнийи[+]. 6Думуган Юрам паччагь Самарияйиан удучӀвнийи, ва дугъу израил вари кьушум уч гъапӀнийи. 7Гьацира дугъу Ягьудайин паччагь Югьушафатдикна гьамци пуз чархачйир гьаънийи:

– Муавдин паччагь узуз къаршуди удучӀвна. Узухъди Муавдиз къаршуди дяви апӀуз гъягъидива?

– Гъидиза, – жаваб тувнийи дугъу. – Уву фу апӀуруш, узура гьадму апӀурза, йиз халкь – яв халкь, йиз гьяйвнар – яв гьяйвнар[+].

8Хъасин дугъу гьерхнийи:

– Ухьу фуну рякъюъди гъягъиди?

Юрамди жаваб тувнийи:

– Эдум вилаятдин буш чюлиъди.

9Израилин паччагь Ягьудайин паччагьдихъди ва Эдумдин паччагьдихъди рякъюъ учӀвнийи. Хълицбахъ вуйи рякъюъди ургуд йигъан гъягъбахъан кьушмиз я чпиз, я чпихъди хъайи гьяйванатариз шид имдайи[+].

10– Бала! – гьарай гъапӀнийи Израилин паччагьди. – РАББИЙИ учу, шубур паччагь, Муавдин хилиз тувуз уч гъапӀну!

11Амма Югьушафатди гьерхнийи:

– Мегер мушвахь чалантина РАББИЙИХЬАН гьерхуз РАББИЙИН пайгъамбар хьтарин?

Израилин паччагьдин гъаравашарикан сари жаваб тувнийи:

– Мушвахь Шафатдин бай Элиш пайгъамбар хьа. Думу Илʼяс пайгъамбрин кюмекчи вуди гъахьну[+].

12Югьушафатди гъапнийи:

– Дугъахь РАББИЙИН гаф хьа.

Думуган Израилин паччагь, Югьушафат ва Эдумдин паччагь дугъахьна гъушнийи.

13Элиш пайгъамбри Израилин паччагьдиз гъапнийи:

– Ич увухъди сатӀланди вуйиб фу а? Яв адашдин ва яв дадайин пайгъамбрарихьна гъарах.

– Ваъ, – жаваб тувнийи Израилин паччагьди, – мина учу, шубур паччагь, Муавдин хилариз тувбан бадали РАББИЙИ уч дапӀна аьхир[+].

14Элиш пайгъамбри жаваб тувнийи:

– Узу гъуллугъ апӀурайи Заварин Кьувватарин Аьхюриинди[†] ху апӀурза, Ягьудайин паччагь Югьушафатдиз узу гьюрмат апӀури адайиш, увухьинди улкьан гатӀабхьидайза, гьятта лигидикьан дайза. 15Хъа гьамус узухьна арфа йивру кьавал акъинай.

Ва кьавли арфа йивруган, Элиш пайгъамбрихьна РАББИЙИН кьувват гъафнийи[+]. 16Ва дугъу гъапнийи:

– Гьамци кӀура РАББИЙИ: «Гьаму вари дерейиъ ичӀар ерккай». 17Гьаз гъапиш, гьамци кӀура РАББИЙИ: «Учвуз я микӀ, я мархь рякъидарчвуз, амма му дере шту абцӀиди, ва учвура, ичв мал-къарайира шид убхъидичва». 18Дици апӀуз РАББИЙИЗ рягьятди ву, Дугъу Муавра ичв хилариз тувиди. 19Учву вари мюгькам дапӀнайи ва аьхю шагьрар дисидичва. Учву ужудар гьарар алдатӀидичва, шид айи гъуййир пуч апӀидичва ва ужудар хутӀлариз гъванар гатӀархьидичва.

20Хъайигъан гвачӀнинган, гъурбан апӀру вахтна, Эдумдин терефнаан шид гъафнийи. Ва жил шту абцӀнийи. 21Хъа Муавдин халкьдиз паччгьар чпихъди дяви апӀуз гъюрайиваликан деебхьнайи. Вари жилижвувар, кьабидарра, жигьиларра, уч гъапӀнийи ва сяргьятдихъ дерккнийи. 22ГвачӀнин ухди дурар гъудужвиган, ригъди шидʼин акв туврайи, ва шид муавариз ифиси уьруди гьугъубжвнийи.

23– Му ифи ву! – гъапнийи дурари. – Паччгьари дяви гъапӀну хьиди ва сари сар йивну гъакӀну хьиди. Гьан, хюрчʼин алабхь, Муав!

24Хъа муавар израиларин бинайихьна гъафиган, израилар гъудужвнийи ва дурар йивну йикӀуз хъюгънийи, ва муавар гьергнийи. Муавдиъ учӀвну, израилари дурар йивну йикӀувал давам гъапӀнийи. 25Дурари шагьрар гъарагънийи, ва гьарсар эскру гьарсаб ужуб хутӀлиина са-саб гъван гатӀахьнийи, дурар гъванари алацӀайизкьан. Дурари шид айи гъуййир пуч гъапӀнийи ва ужудар гьарар алдатӀнийи. Анжагъ Кир-Харасетдиъ гъвандин цалар чӀвегьентариан гъванар гатӀахьрудари думу шагьур кьялаъ апӀайиз ва дидʼин алархьайиз гъузнайи.

26Муавдин паччагьдиз дявдиъ учв магълуб шулайиб гъябкъиган, дугъу, Эдумдин паччагьдихьинди гъютӀурччвбан бадали, чахъди тур йивуз шлу ургудварж инсан гъадагънийи, амма дугъхьан гъабхьундайи. 27Думуган дугъу чан ерина паччагь духьну ккуни чан сарпи бай гъадагънийи ва шагьрин цалʼин думу гъурбан гъапӀнийи. Думу ляхни израилариз къаршуди зурба ажугълувал арайиз гъабхнийи. Израилари кьяляхъ гъизигнийи, ва дурар чпин жилиина хътаркнийи.

#### 4


Элиш пайгъамбар ва касиб ачӀни хпир

1Пайгъамбрарихь урхури гъахьидарикан сарин хпири Элиш пайгъамбриз гьарйир гъапӀнийи:

– Яв гъараваш, йиз жилир, кечмиш гъахьну, ва дугъу РАББИЙИЗ гьюрмат апӀури хьувал увуз аьгъявуз. Хъа гьамус дугъак бурж кайир, йиз кьюрид баярра лукӀʼвализ гъахбан бадали, дуфна[+].

2Элиш пайгъамбри дугъаз жаваб тувнийи:

– Увуз фици кюмек апӀуза? Йип узуз, яв хулаъ фу аяв?

– Яв гъараваш-дишагьлийин фукӀа адар, – гъапнийи дугъу, – анжагъ саб бети зейтундин ччим.

3Элиш пайгъамбри дугъаз гъапнийи:

– Гъарах ва яв гъуншйирихьан ичӀи бетйир ккун апӀин, дурар шлубкьан гизаф уч апӀин. 4Хъасин яв ва яв баярин кьяляхъди раккин хъябкь. Бетйириъ ччим убз ва ацӀу бетйир гъирагъдизди гьадагъ.

5Дишагьли гъушнийи, ва чан ва чан баярин кьяляхъди раккин хъябкьнийи. Баяри бетйир хуйи, хъа дугъу чан хулаъ айи бетдиан ччим убзуйи. 6Вари бетйир аццну ккудуркӀиган, дугъу бализ гъапнийи:

– Ча узухьна сабсан бети.

Хъа бали жаваб тувнийи:

– Сарун саб бетира имдар.

Ва ччим рубзувал дийибгънийи. 7АчӀни хпири, душну, Заанурин[†] инсандиз дидкан ктибтнийи, хъа дугъу гъапнийи:

– Гъарах, ччим масу тув ва буржар кидирч, хъа гъубзубдихъ увхьанна яв баярихьан яшамиш хьуз хьидичвухьан.


Элиш пайгъамбар ва девлетлу дишагьли

8Саб ражари Элиш пайгъамбар Шунем гъулаз гъушнийи. Душваъ сар девлетлу дишагьли яшамиш шулайи, дугъу Элиш пайгъамбриз чпихьна уьл ипӀуз теклиф апӀуйи. Ва гьар ражну душвхьантина гъягъруган, думу душваъ уьл ипӀуз дергуйи. 9Дишагьлийи жилириз гъапнийи:

– Узуз аьгъязуз, ухьухьна кми-кмиди гъюру кас Заанурин гирами инсан ву. 10Гъач гъваин бицӀи хал тикмиш апӀухьа ва душваъ дугъаз ахин-леэф, тахта, кусри ва чирагъ дивхьа. Дици гъабхьиш, ухьухьна гъафиган, дугъхьан гьар ражну душваъ гъузуз хьибди.

11Саб ражари Элиш пайгъамбар, думу гъулаз гъафиган, думу хулаз за гъахьнийи ва дахънийи. 12Хъасин чан гъараваш Гиезийиз гъапнийи:

– Дих апӀин гьадму дишагьлийиз.

Гиезийи дишагьлийиз дих гъапӀнийи, ва думу дугъахьна гъафнийи[+]. 13Элиш пайгъамбри чан гъаравашдиз гъапнийи:

– Дугъаз йип: «Учу бадали гизаф чалишмиш гъахьунва. Фу ужʼвал апӀуча увуз? Белки, уву бадали паччагьдин ясана кьушмин аьхюрин улихь гаф пуча?»

Дишагьлийи жаваб тувнийи:

– Лазим дар, узу йиз халкьдин арайиъ яшамиш шулаза.

14– Дугъаз фу ужʼвал апӀидийкӀан? – гьерхнийи Элиш пайгъамбри.

Гиезийи гъапнийи:

– Хъа магьа, дугъахъ бай хътар, хъа жилир сарун кьабир ву.

15Думуган Элиш пайгъамбри гъапнийи:

– Дих апӀин дугъаз.

Гъаравашди дугъаз дих гъапӀнийи, ва думу раккнаригъ дийигънийи.

16– Гъюру йисан гьаму вахтна, – гъапнийи Элиш пайгъамбри, – уву хилариин яв бай дисидива.

– Ваъ, йиз агъа, – жаваб тувнийи дугъу, – яв гъараваш дишагьлийиз кучӀлар мапӀан, Заанурин инсан![+]

17Хъа магьа, думу дишагьлийик бицӀир киршнийи, ва дугъаз хъайисан, гьадму вахтна, бай гъахьнийи. Элиш пайгъамбри гъапиганси.


Шунем гъулʼан вуйи дишагьлийин бай чӀиви хьувал

18Шунем гъулʼан вуйи дишагьлийин бай аьхю гъахьнийи. Саб ражну думу иган убгурайидарихъди хъайи адашдихьна гъафнийи.

19– Ая кӀул! Ая кӀул! – гъапнийи дугъу адашдиз.

Адашди гъаравашдиз амур гъапӀнийи:

– Думу дадайихьна гъайих.

20Гъаравашди бай хилариина за гъапӀнийи ва дадайихьна гъурхнийи. БицӀир дадайин кьамкьариин лисузкьан деънийи, хъасин кечмиш гъахьнийи. 21Дадайи думу за гъапӀнийи ва Заанурин инсандин ахниин дитнийи, раккин хъябкьнийи ва удучӀвнийи. 22Хъасин дугъу чан жилириз дих гъапӀнийи ва гъапнийи:

– Ккун апӀурза, узу Заанурин инсандихьна чкиди гъягъбан ва кьяляхъ гъюбан бадали, узухьна гъаравашарикан сар ва дажи гьаъ.

23– Дугъахьна гъи гъягъюб гьаз ву? – гьерхнийи дугъан жилири. – Гъи я Цийивазлин машквар, я султ йигъ дар.

– Вари ужуйи хьибди, – жаваб тувнийи хпири.

24Дишагьлийи даждиин хъюрар иливнийи ва гъаравашдиз гъапнийи:

– Хъади гъарах. Узу пайизкьан мидийигъан.

25Дурар рякъюъ учӀвнийи ва Заанурин инсандихьна Кармил дагъдиина гъафнийи. Дишагьли ярхла имидитӀан дяркъну, Заанурин инсанди чан гъараваш Гиезийиз гъапнийи:

– Лиг! Гьатму Шунем гъулʼан вуйи дишагьли ву! 26Дугъаз гъаншарди жаргъ ва дугъхьан гьерх: «Уву сагъ вува? Яв жилир сагъ вуйин? Яв бицӀир сагъ вуйин?»

– Сагъ ву, – жаваб тувнийи дишагьлийи.

27Хъа дишагьли Заанурин инсандихьна дагъдиина гъафиган, дугъу Элиш пайгъамбрин ликар хабаъ аънийи. Гиезий, думу гьутӀуркӀбан бадали багахьна гъафнийи, амма Заанурин инсанди гъапнийи:

– Гъит думу! Дугъак аьхю дерд ка, амма РАББИЙИ думу ляхин узхьан жин гъапӀну ва узукна гъапундар[+].

28– Узу увкан бай ккун гъапӀнийинхъа, йиз агъа? – гъапнийи дишагьлийи. – Узу увуз «Узу умуд кивуз мигъитан» гъапундайинхъа?

29Элиш пайгъамбри Гиезийиз гъапнийи:

– Чухайин канчӀар чӀуликк ккитӀишв ва хлиз йиз гьяса гъадабгъ ва жаргъ. ФужкӀа алахъиш, салам мутуван, ва, шликӀа увуз салам тувиш, магъадабгъан. БицӀир айи хулаз хъуркьиган, йиз гьяса балин машниин див[+].

30Хъа бицӀирин дадайи гъапнийи:

– РАББИЙИИНДИ ва увʼинди ху апӀурза, узу увхъан хътаркидарза.

Думуган Элиш пайгъамбар гъудужвнийи ва дугъахъди гъушнийи.

31Гиезий улихьди гъушнийи, ва дугъу балин машниин гьяса дивнийи, амма гьич сескьан гъабхьундайи. Гиезий Элиш пайгъамбрин улихьна гъафнийи ва дугъаз гъапнийи:

– Бай уягъ гъахьундар[+].

32Думуган Элиш пайгъамбар хулаз гъафнийи, бай дугъан ахниин дукӀну дахънайи. 33Думу хулазди учӀвнийи, чан кьяляхъди раккин хъябкьнийи ва РАББИЙИЗ ккарагнийи[+]. 34Хъасин думу ахниина за гъахьнийи ва балʼин дахънийи – ушвник ушв, уларик улар, хиларик хилар куркӀри. Думу балʼин гьачӀарккиган, балин жандак мани гъабхьнийи[+]. 35Элиш пайгъамбар улдучӀвнийи, хулаъ улихь-кьяляхъ гъилицнийи ва, ахниина за духьну, балʼин сабсан ражну гьачӀарккнийи. Бали ургубан инчи гъапӀнийи ва улар арццнийи. 36Элиш пайгъамбри Гиезийиз дих гъапӀнийи ва гъапнийи:

– Дишагьлийиз дих апӀин.

Гъаравашди гьаци гъапӀнийи.

Дишагьли гъафиган, Элиш пайгъамбри гъапнийи:

– Гъадагъ яв бай.

37Думу хулазди учӀвнийи, Элиш пайгъамбрин ликарикк дахънийи ва жилиинакьан икрам гъапӀнийи. Хъасин думу, чан бай гъадагъну, гъушнийи[+].


Агъу кайи жук

38Хъа Элиш пайгъамбар Гилгализ кьяляхъ гъафнийи. Думу вилаятдиъ думуган гаш абхънайи. Пайгъамбрарихь урхурайидари думу къаршуламиш гъапӀиган, дугъу гъаравашдиз гъапнийи:

– Зурба йигьаг илив ва гьаму инсанариз жук убхь[+].

39Дурарикан сар итӀру укӀар уч апӀуз хутӀлиз гъушнийи, ва дугъаз чӀуру гъабгъар гъидихънийи. Дугъу ун абцӀну чӀуру гъабгъар уч гъапӀнийи ва, кьяляхъ гъафиган, саризра дурар фйир вуш аьгъдаршра, жвилли дапӀну, жукук куркнийи. 40Инсанариз жук адабцӀнийи, амма, думу ипӀуз хъюгъюбси, дурари чӀигъар гъапӀнийи:

– Заанурин инсан, йигьгиъ аьжал а! – ва дурари жук ипӀувал дебккнийи.

41Элиш пайгъамбри гъапнийи:

– Хю аьбкъинай.

Дугъу хю йигьгиъ абхьнийи ва гъапнийи:

– Убз жук инсанариз.

Ва йигьгиъ зарар кайиб фукӀа гъубзундайи.


Варж инсан тухъ апӀуб

42Баал-Шалиша[†] шагьриан фуж-вуш сар инсан гъафнийи, ва дугъу Заанурин инсандиз сабпи бегьерин мухан хюйин къаб уьл ва мухан кӀуларин гъварчар гъахнийи.

– Тув инсанариз, гъит ипӀри, – гъапнийи Элиш пайгъамбри гъаравашдиз[+].

43– Мурарихъди варж инсан фици тухъ апӀузахъа? – гьерхнийи гъаравашди.

Хъа Элиш пайгъамбри жаваб тувнийи:

– Тув инсанариз, гъит ипӀри. РАББИЙИ гьамци кӀура аьхир: «Дурар тухъ хьиди, ва хъана гъубзидира ву».

44Думуган гъаравашди инсанариз уьлер пай гъапӀнийи. Ва, РАББИЙИН гафнакси, дурари гъипӀнийи, ва хъана гъубзнура вуйи.

#### 5


Нааман гъидкьин уьзрихьан сагъ апӀуб

1Нааман Арамдин паччагьдин кьушмин аьхюр вуйи. Чан агъайин улихь думу машгьур ва гьюрмат айи инсан вуйи, гьаз гъапиш дугълантина РАББИЙИ Арамдиз гъалибвал тувуйи. Думу дирбаш эскер вуйи, амма дугъак гъидкьин уьзур кайи[+].

2Арамарин дестйири алжагъбарикан сабдиъ Израилиъ бицӀи риш йисирвализ гъидиснийи. Дугъу Наамандин хпириз гъуллугъ апӀурайи. 3Дугъу чан агъа дишагьлийиз гъапнийи:

– Йиз агъа Наамандихьан Самарияйиъ айи пайгъамбар рякъюз гъахьнийиш! Дугъу думу гъидкьин уьзрихьан сагъ апӀидийи.

4Нааман чан агъайихьна гъушнийи ва Израилиан вуйи шуру гъапиб дугъакна гъапнийи.

5– Гьелбетда, гъарах. Узу Израилин паччагьдиз кагъаз бикӀидиза, – жаваб тувнийи Арамдин паччагьди.

Ва Нааман, чахьди йицӀуб талант[*] арснан, йирхьуд агъзур шекел[*] гъизил ва йицӀуб раж палтар гъадагъну, гъушнийи. 6Дугъу Израилин паччагьдиз гъабхи кагъзиъ дибикӀнайи: «Гьаму кагъаз увухьна гъурубкьиган, аьгъю йибхь: узу увухьна йиз гъараваш Нааман уву думу гъидкьин уьзрихьан сагъ апӀбан бадали гъаъназа».

7Израилин паччагь, думу кагъаз гъубхиган, чан палтар дячӀяргъну, дерднак кахънийи. Дугъу гъапнийи:

– ЙикӀуз ва чӀиви апӀуз мегер узу Заанур вуйин? Гъидкьин уьзрихьан сагъ апӀуз дугъу узухьна гьаз гьаъра? Лигай, думу узухъди гъалмагъал ккебгъуз чалишмиш шула![+]

8Заанурин[†] инсан вуйи Элиш пайгъамбриз Израилин паччагь дерднак кахънайиваликан гъеебхьиган, дугъу паччагьдиз гьамци пуз гьаънийи:

– Гьаз уву дерднак кахънава? Гьадму инсан узухьна гьаъ, ва дугъаз Израилиъ пайгъамбар айивал аьгъю хьибди.

9Нааман гьяйвнариинди ва дявдин фургънар хъади гъафнийи ва Элиш пайгъамбрин хуларин раккнихь дийигънийи. 10Элиш пайгъамбри дугъахьна гьамци пуз чархачи[†] гьаънийи:

– Гъарах, ургуб ражну Ярдан нирик жикӀ, яв жандак сагъ хьибди ва уву марцц хьидива.

11Амма Наамандик хъял кубчӀвнийи ва, гьамци кӀури, гъушнийи:

– Узу фикир апӀуйза: «пайгъамбар узухьна чарасуз удучӀвиди, дийигъиди, чан Заанур вуйи РАББИЙИЗ ккарагиди, иццрушвлан хил алдатиди ва гъидкьин уьзрихьан узу сагъ апӀиди». 12Дамаск шагьрин багагь хьайи нирар Амана ва Парпар Израилин вари штартӀан ужудар даринхъа? Марцц хьпан бадали, узхьан думу нирарик жикӀуз шулдайинхъа?

Думу кьяляхъ илдицнийи ва хъял кади гъушнийи. 13Наамандин гъаравашар дугъан багахьна гъафнийи ва гъапнийи:

– Агъа, эгер пайгъамбри саб фу-вуш зурба ляхин апӀин гъапнийиш, уву думу ляхин апӀидайвахъа? Хъа дугъу увуз варина-вари гъапну: «ЖикӀ ва марцц хьидива».

14Думуган Нааман гъушнийи ва, Заанурин инсанди чаз гъапиганси, ургуб ражну Ярдан нирик кахънийи, ва дугъан жандак, бабкан духьну имбу бицӀиринси, марцц гъабхьнийи. 15Нааман чан дестера хъади Заанурин инсандихьна кьяляхъ гъафнийи. Дугъу, пайгъамбрин улихь дийигъну, гъапнийи:

– Гьамус узуз аьгъязуз: вари дюнʼяйиъ жара Заанур адар, Израилин ЗаануртӀан. Хъа гьамус, ккун апӀурза, яв гъаравашдихьан пешкеш кьабул апӀин[+].

16Пайгъамбри жаваб тувнийи:

– Узу гъуллугъ апӀурайи РАББИЙИИНДИ ху апӀурза, узу фукӀа кьабул апӀидарза.

Думу разивалихъна хуз Нааман фукьан чалишмиш гъахьнушра, пайгъамбри кӀул ккивундайи[+].

17Нааманди гъапнийи:

– Эгер уву пешкеш кьабул апӀурдарш, ккун апӀурза увкан: узуз, яв гъаравашдиз, саб жут гъятрари гъабхуз шлубкьан руг туври, гьаз гъапиш узу сарун РАББИЙИЗ дарди, сар заануризра гъурбнар апӀидарза. 18Гъит, РАББИЙИ узлан саб ляхнин хил алдабгъри: йиз паччагьди, чав бут[†] Риммондин ибадатханайиъ ибадат апӀбан бадали учӀвруган, йиз хилхъан бисуру. Ва узура ибадат апӀурза. Узу бут Риммондин ибадатханайиъ ибадат апӀруган, гъит РАББИЙИ узлан дици апӀбан хил алдабгъри.

19– Ислягьвалиинди гъарах, – гъапнийи Элиш пайгъамбри.


Гиезийиз гъидкьин уьзур кивбиинди жаза тувуб

Нааман саб кьадар манзилназ гъушган, 20Заанурин инсан вуйи Элиш пайгъамбрин гъараваш Гиезийи чав чаз гъапнийи: «Йиз агъайи гьаму арамжви Нааман лап гизаф рягьятди, саб жюрейинра пешкешар дидрисди, деетну. РАББИЙИИНДИ ху апӀурза, узу дугъахъ жаргъури хъчӀарккидиза ва дугъхьан фу-вуш бисидиза»[+]. 21Гиезий Наамандихъ хъчӀарккнийи. Чахьна Гиезий жаргъури гъяркъиган, думу къаршуламиш апӀуз Нааман фургъниан эдеънийи.

– Вари сагъ-саламатди вуйин? – гьерхнийи дугъу.

22Гиезийи жаваб тувнийи:

– Вари сагъ-саламатди ву. Йиз агъайи узу гьамци пуз гьаъну: «Ефраимдин тепйирилан узухьна кьюр урхрур гъафну. Ккун апӀурза увкан, дурариз саб талант[*] арс ва кьюб раж палтар ча».

23– Гьелбетда! Гъадагъ кьюб талант, – гъапнийи Нааманди.

Дугъу Гиезий кьюб шишлиъди кьюб талант арс, кьюб раж палтарра хъади гъадагъуз разивалихъна гъахнийи. Нааманди шишлар чан кьюр гъаравашдихьна тувнийи, ва дурари шишлар Гиезийин улихьди гъурхнийи. 24Тепейиина хъуркьиган, Гиезийи шишлар гъаравашарихьан гъидиснийи ва чан хулазди дивнийи. Гиезийи Наамандин гъаравашар деетнийи, ва дурар гъушнийи. 25Хъасин думу чан агъа Элиш пайгъамбрихьна гъушнийи ва дугъан улихь дийигънийи.

– Уву наан айва, Гиезий? – гьерхнийи Элиш пайгъамбри.

– Яв гъараваш наанкӀа гъушундар, – жаваб тувнийи Гиезийи.

26Амма Элиш пайгъамбри дугъаз гъапнийи:

– Уву къаршуламиш апӀуз думу инсан фургъниан эдеъруган, мегер йиз рюгь увухъди хътайкӀан? Арс бисуз ясан палтар, зейтундин гьарар, тӀумтӀин багълар, сюрйир, лижар, гъараваш жилар ясан гъараваш дишагьлийир кьабул апӀуз вахт вуйинхъа? 27Гъит, Наамандин гъидкьин уьзур увук ва яв насларик гьаргандиз кубчӀври.

Ва Гиезий Элиш пайгъамбрихьан удучӀвруган, думу гъидкьин уьзриан, йифси, лизи духьнайи.

#### 6


Шидʼин уьлюбхю екӀв

1Пайгъамбрарихь урхурайидари Элиш пайгъамбриз гъапнийи:

– Хъебехъ, яв хликкди учу яшамиш шулайи мушваъ учуз йишв гьубкӀрадарчуз. 2Учуз Ярдан нирихъна гъягъюз, душвхьан гьарсари саб хамхар хуз ва учуз яшамиш шлу йишв тикмиш апӀуз ихтияр тув.

– Гъарахай, – гъапнийи дугъу.

3Думуган урхурайидарикан сари гъапнийи:

– Ич агъа, увхьан учухъди гъюз шуйкӀан?

Элиш пайгъамбри гъапнийи:

– Узу гъидиза.

4Элиш пайгъамбар дурарихъди гъушнийи. Дурар Ярдан нирихъна хъуркьнийи, ва дурари гьарар алдатӀуз хъюгънийи. 5Дурарикан сари гьар алдабтӀурайиган, екӀв рижвналар ултӀубчӀвнийи ва штукк ккабхънийи.

– Агь, йиз агъа! ЕкӀв жарарихьан вахтназ гъадабгънайиб вуйиз аьхир! – чӀигъ гъапӀнийи дугъу.

6Заанурин[†] инсанди гьерхнийи:

– Наанди абхънийи думу?

Дугъу йишв улупиган, Элиш пайгъамбри гьарин кюл ктабтӀнийи ва душвазди гатӀабхьнийи. ЕкӀв штуин уьлюбхнийи.

7– Гъадабгъ думу, – гъапнийи Элиш пайгъамбри.

Думу касди хил гьачӀабккнийи ва екӀв гъадабгънийи.


Арамар кур апӀуб

8Арамдин паччагьди Израилихъди дяви апӀури гъахьнийи. Багахь гъуллугъ апӀурайидарихъди гаф-чӀал дапӀну, дугъу гъапнийи:

– Узу наан-вуш душваъ бина йивидиза.

9Элиш пайгъамбри, Заанурин инсанди, Израилин паччагьдихьна гьамци пуз чархачи[†] гьаънийи:

– Думу йишвʼхьантина гъягъруган, ихтият апӀин, гьаз гъапиш дина арамар ктучӀвура.

10Израилин паччагьди Заанурин инсанди чаз улупу йишвар ахтармиш апӀуйи. Элиш пайгъамбри паччагьдиз ихтият хьпан гьякьнаан хабар саб-кьюб ражну хъадапӀну имдайи, ва паччагь дицисдар йишварихь ихтиятди шуйи. 11Арамдин паччагьдик аьхю гъалаб кабхънийи. Дугъу чан багахь гъуллугъ апӀурайидар уч гъапӀнийи ва дурарихьан гьерхнийи:

– Ихь инсанарикан Израилин паччагьдин терефкар фуж вуш, узукна пидичва?

12Багахь гъуллугъ апӀурайидарикан сари гъапнийи:

– ФужкӀа, йиз агъа вуйи паччагь. Израилин паччагьдихьна гьятта уву яв дахъру хулаъ гъапӀу гафарра кмиди рукьрур – му Израилиъ айи пайгъамбар Элиш ву.

13– Гъарахай ва, узу инсанар гьаъну думу дисбан бадали, думу наан аш, аьгъю апӀинай, – амур гъапӀнийи паччагьди.

Дугъаз хабар тувнийи:

– Думу Дутан шагьриъ а[+].

14Паччагьди дина атлуйир, дявдин фургънар ва аьхю кьадар кьушум гьаънийи. Дурар йишвну гъафнийи, ва дурари шагьур кьялаъ апӀнийи. 15ГвачӀнин ухди Заанурин инсан гъудужвруган ва лигруган, шагьур атлуйири ва дявдин фургънари кьялаъ апӀнайи.

– Агь, йиз агъа, ухьу фу апӀиди? – гьерхнийи гъаравашди.

16Пайгъамбри жаваб тувнийи:

– ГучӀ мапӀан, ухьухъди хъайидар дурарихъди хъайидартӀан гизаф ву.

17Элиш пайгъамбри дюаь гъапӀнийи:

– РАББИ, дугъаз рябкъбан бадали, дугъан улар арцц!

РАББИЙИ гъаравашдин улар арццнийи. Думу гъилигнийи ва дугъаз Элиш пайгъамбрилан ва вари дагъдилан юкьуб тереф цӀин гьяйвнар ва дявдин фургънар илтӀикӀнади гъяркънийи. 18Душмнар чаина диш гъахьиган, Элиш пайгъамбар РАББИЙИЗ ккарагнийи:

– Гьаму инсанар кур апӀин.

Ва РАББИЙИ дурар, Элиш пайгъамбри ккун гъапӀганси, кур гъапӀнийи[+]. 19Элиш пайгъамбри душмнин эскрариз гъапнийи:

– Му думу рякъ ва му думу шагьур дар. Узухъди гъачай, ва узу учву агурайи инсандихьна учву гъахидиза.

Дугъу дурар Самария шагьриз хъади гъафнийи. 20Дурар шагьриъ учӀвиган, Элиш пайгъамбри гъапнийи:

– РАББИ, гьаму инсанарин улар, дурариз рябкъюз хьпан бадали, арцц.

РАББИЙИ дурарин улар арццнийи, ва дурариз чпи Самарияйиъ айивал гъябкънийи. 21Израилин паччагьди, дурар гъяркъиган, Элиш пайгъамбрихьан гьерхнийи:

– Гьамрар йивну йихузахъа, йиз агъа? Йивну йихузахъа?

22– Ваъ, яв турихъди ва деккуйихъди гъидисдар вуйинхъа дурар? Уву дурар йивну йихидарва. Дурариз уьл ва шид тув, гъит, ипӀри, убхъри ва чпин агъайихьна кьяляхъ гъарахри, – жаваб тувнийи дугъу[+].

23Думуган паччагьди дурариз аьхю дем[*] гьязур гъапӀнийи. Дурари ипӀбахъан ва убхъбахъан дурар деетнийи, ва дурар чпин агъайихьна кьяляхъ гъушнийи. Дидхъантина Арамдиан вуйи дестйир Израилин жилиина алжагъундайи.


Кьялаъ апӀнайи Самарияйиъ гаш абхъуб

24ЦӀиб вахтналан Арамдин паччагь Бен-Гьадад, кьушум уч дапӀну, дявдиз удучӀвнийи, ва дугъу Самария кьялаъ апӀнийи[+]. 25Шагьриъ пис гаш абхънийи. Шагьур кьялаъ апӀнайивал гьадмукьан вахтна давам гъабхьнийики, даждин кӀул миржцӀур шекел арснахъ[*], хъа саб гъабраъ айи луфран кӀетӀрем хьуб шекелихъ[*] масу тувуйи.

26Израилин паччагь шагьрин цалʼинди гъягъюрайиган, сар дишагьлийи дугъаз чӀигъ гъапӀнийи:

– Узуз кюмек апӀин, йиз агъа вуйи паччагь![+]

27Паччагьди жаваб тувнийи:

– Эгер РАББИЙИ увуз кюмек апӀурадарш, узу увуз кюмек наънан абгуру? Раццхъан? ТӀумтӀар кчӀюкьру йишвʼан?

28Хъасин паччагьди гьерхнийи:

– Фу гъабхьну?

Дишагьлийи жаваб тувнийи:

– Магьа гьаму дишагьлийи узуз гъапнийи: «Ча яв бай, гъи думу итӀидихьа, хъа закур йиз бай итӀидихьа». 29Учу йиз бай гъурхьнийча ва гъитӀнийча. Хъайигъан узу дугъаз гъапнийза: «Ча яв бай, ухьу думу итӀидихьа». Амма дугъу чан бай жин гъапӀнийи.

30Дишагьлийин гафар деерхьну, паччагьди дерд хьувалиан чан палтар гъячӀяргънийи. Хъа паччагь цалʼин алди хьпаз лигну, халкьдиз дугъан жандиин ирин ккуртт[*] гъябкънийи. 31Паччагьди гъапнийи:

– Эгер Шафатдин бай Элишдин кӀул гъи чан гъюнариин гъубзиш, гъит Заанури узуз ижми жаза туври.

32Дугъу чан терефнаан чархачи гьаънийи.

Хъа Элиш пайгъамбар чан хулаъ деънайи ва дугъахъди яшлуйир хъайи. Гьаънайи чархачи хъуркьайиз, Элиш пайгъамбри яшлуйириз гъапнийи:

– Лигай, инсан гъачӀи касди йиз кӀул алдабтӀуз инсан гьаъна! Чархачи гъафиган, лигай гьа, раккин хъябкьяй ва дугъан улихь хъябкьну гъибтай. Чархачийин кьяляхъди хъайи сес дугъан агъайин даринхъа? 33Элиш пайгъамбри яшлуйирихъди гафар апӀури имиди, чархачи дугъахьна гъафнийи ва гъапнийи:

– Му бала РАББИЙИХЬАН ву. Мушвхъантина РАББИЙИК умуд кивну йиз гьаз вухъа?

#### 7

1Амма Элиш пайгъамбри гъапнийи:

– РАББИЙИН[†] гафнахъ хъебехъ. РАББИЙИ гьамци кӀура: «Закур гьаму вахтназ Самарияйин урнарихъ ужубсиб хюйин сат[*] саб шекел[*] арснахъ ва кьюб сат мух саб шекел арснахъ масу тувди».

2Израилин паччагьдин хъугъвал али гъуллугъчийи Заанурин инсандиз гъапнийи:

– Хъебехъ, гьятта РАББИЙИ заварин унчӀвар арццну, мархь гъубгъишра, думу ляхин мукьан ухди хьуз мумкин дар!

– Увуз думу ляхин яв улариинди рябкъидивуз, амма ипӀидарва! – жаваб тувнийи Заанурин инсанди[+].


Кьялаъ аувалин аьхир

3Шагьрин урнарин улихь юкьур гъидкьин уьзур кайидар хьади гъахьнийи. Дурари сари сарикна гъапнийи:

– Ухьу мушвахь гьаз деъру ва аьжлиз ккилигуру? 4Эгер ухьу шагьриз гъушиш, душваъ гаш абхъна, ва ухьу кечмиш хьиди. Мушвахь ухьу гъузишра, ухьу кечмиш хьиди. Гъачай, арамарин бинайиз гъягъюхьа ва йисирвалиъ учӀвхьа. Эгер дурари ухьуз рягьим гъапӀиш, чӀивиди гъузидихьа, хъа дарапӀиш, кечмиш хьидихьа.

5Лавландин вахтна мурар гъудужвнийи ва арамарин бинайиз гъушнийи. Дурар бинайин гъирагъдихъна хъуркьиган, душваъ фужкӀа адайи. 6Гьаз гъапиш, Раббийи арамариз дявдин фургънарин, гьяйвнарин ва зурба кьушмин сесер ерхьруганси гъапӀнийи. Арамари сари сарикна гъапнийи:

– Му, ухьʼин алархьбан бадали, Израилин паччагьди хетт ва египет паччгьар пулихъ дидисна![+]

7Чадрар, гьяйвнар ва дажйир дирчну, арамар лавландин вахтна гьергнийи. Дурари бина чан айиганси дипнийи, ва дурар гьергбиинди къутармиш гъахьнийи.

8Гъидкьин уьзур кайидар бинайихъна хъуркьнийи ва чадрарикан сабдикк ккучӀвнийи. Дурари ацӀайизкьан гъипӀнийи, гъубхънийи ва душвккан, арс, гъизил ва палтар хьади, гъушнийи. Дурар жин гъапӀнийи. Хъасин дурар кьяляхъ гъафнийи ва жара чадрикк ккучӀвнийи, душвкканра фу-вуш гъадабгъну, гъушнийи ва думура жин гъапӀнийи. 9Хъасин дурари сари сарикна гъапнийи:

– Ухьу дюз апӀурадархьа. Гъи ужудар хабрарин йигъ ву, хъа ухьу дурар ухьухь гъитрахьа. Ухьу ахсрар ккивайиз ккилигиш, ихь тахсир хьибди. Гьамусяаьт гъягъидихьа ва му ляхникан паччагьдин гъалайиъ хабар тувдихьа.

10Дурар гъушнийи, шагьрин урнарихъ хъайи гъаравлариз дих гъапӀнийи ва дурариз гъапнийи:

– Учу арамарин бинайиз гъушунча, хъа душваъ фужкӀа рякъюрадар, саринра сес адар, анжагъ гьяйвнар ва дажйир китӀна, чадрар чпин айиганси ими.

11Урнарихъ хъайи гъаравлари дидкан паччагьдин гъалайиъ хабар дебккнийи. 12Паччагь йишвну гъудужвнийи, ва дугъу чан багахь гъуллугъ апӀурайидариз гъапнийи:

– Арамари фу гъапӀнуш, узу учвуз пидиза. Ухьуз гашди вуйивал дурариз аьгъя, гьаддиз дурар бинайиан удучӀвну ва чюлиъ жин гъахьну. Дурари фикир апӀура: «Израилар шагьриан удучӀвиди, ухьу дурар чӀивиди дисидихьа ва шагьриъ учӀвидихьа».

13Паччагьдин багахь гъуллугъ апӀурайидарикан сари гъапнийи:

– Мушваъ гьеле сагъди гъуздарра, гьамусдиз гъийихдарси, йихиди аьхир. Гъит, имбу гьяйвнарикан хьуб гьяйвниинди гъарахри ва, фу дубхьнаш, аьгъю апӀри.

14Израилари кьюб дявдин фургъун[†] ва гьяйвнар гьязур гъапӀнийи, ва паччагьди дурар Арамдин кьушмин кьяляхъди гьаънийи. Фургъунчйириз дугъу амур гъапӀнийи:

– Гъарахай ва, фу гъабхьнуш, аьгъю апӀинай.

15Дурар Арамдин кьушмин шилариъди тап Ярдан нирихъна гъушнийи. Дурариз вари рякъюъ арамарин чиб лап гьялакди гьергруган дирчу гизаф палтар ва жара герек вуйи шейʼар гъяркънийи. Гьаънайидар кьяляхъ гъафнийи, ва дурари чпиз гъябкъюбдикан паччагьдиз хабар тувнийи. 16Халкь шагьриан удубчӀвнийи ва арамарин бина тӀараш гъапӀнийи. РАББИЙИН гафнаъ дупнайиганси, саб сат ужубсиб хю саб шекелихъ ва кьюб сат мух саб шекелихъ масу тувуз хъюгънийи. 17Хъа паччагьди чан хъугъвал али гъуллугъчи шагьрин урнарихъ къайда уьбхрурди дерккнийи, ва душвахъ инсанарин дестейи думу ликариккан гъапӀнийи. Душвахь думу кечмиш гъахьнийи. Му ляхин, паччагь чахьна гъафиган, Заанурин инсанди гъапиганси гъабхьну[+]. 18(Заанурин инсанди думуган гъапнийи: «Закур гьаму вахтназ Самарияйин урнарихъ ужубсиб хюйин сат саб шекелихъ ва кьюб сат мух саб шекелихъ масу тувиди». 19Хъа думу гъуллугъчийи Заанурин инсандиз гъапнийи: «Хъебехъ, гьятта РАББИЙИ заварин унчӀвар арццну, мархь гъубгъишра, думу ляхин мукьан ухди хьуз мумкин дар!» Думуган Заанурин инсанди жаваб тувнийи: «Увуз думу ляхин яв улариинди рябкъидивуз, амма ипӀидарва!») 20Дугъʼин гьациб ляхин улубкьнура вуйи: инсанарин дестейи думу урнаригъ ликариккан гъапӀнийи, ва думу кечмиш гъахьнийи.

#### 8


Шунем гъулʼан вуйи дишагьлийин жил кьяляхъ апӀуб

1Чав бай чӀиви гъапӀу дишагьлийиз Элиш пайгъамбри гъапнийи:

– Яв хизан хъади гъарах ва, увхьан наан шулуш, гьадушваъ бина йив, гьаз гъапиш РАББИЙИ уьлкейиина ургуд йисан давам шлу гаш гьапӀна[+].

2Дишагьлийи Заанурин[†] инсанди кӀуруганси гъапӀнийи. Хизан хъади душну, думу ургуд йисан филистимарин жилиин яшамиш гъахьнийи.

3Ургуд йислан думу филистимарин жилилан кьяляхъ гъафнийи ва чан хулар ва жил кьяляхъ тувуб ккун апӀуз паччагьдихьна гъушнийи. 4Хъа паччагьди думу вахтна Заанурин инсандин гъараваш Гиезийихъди сюгьбат гъабхуради гъахьну. Паччагьди гъапнийи:

– Элиш пайгъамбри гъапӀу вари машгьур ляхнарикан узуз кидибт[+].

5Гиезийи паччагьдиз, Элиш пайгъамбри дукӀнайир фици чӀиви гъапӀнуш, гьаддикан ктибтурайи. Гьадму вахтна, Элиш пайгъамбри шлин бай чӀиви гъапӀнуш, гьадму дишагьли паччагьдикан чан хулар ва жил кьяляхъ тувуб ккун апӀуз гъафнийи. Гиезийи гъапнийи:

– Магьа гьаму ву гьадму дишагьли, йиз агъа вуйи паччагь, хъа му дугъан Элиш пайгъамбри чӀиви гъапӀу бай ву.

6Паччагьди дишагьлийихьан гьерхбар-хъерхбар гъапӀнийи, дишагьлийи паччагьдиз вари ктибтнийи. Думуган паччагьди дишагьлийин ляхниз лигуз гьяким тяйин гъапӀнийи. Паччагьди гъапнийи:

– Мугъаз ади гъабхьиб вари кьяляхъ апӀин, хъа гьацира думу уьлкейиан гъушу йигълан гъийин йигъаз дугъан жилилан гъадагъу вари гъазанжарра.


Бен-Гьадад йивну йикӀуб

7Элиш пайгъамбар Дамаскдиз Арамдин паччагь Бен-Гьадад иццурайиган гъафнийи. «Мина Заанурин инсан дуфна», – хабар тувнийи паччагьдиз[+]. 8Паччагьди Хазаилиз гъапнийи:

– Увухьди пешкеш гъадабгъ ва Заанурин инсан къаршуламиш апӀуз гъарах. Дугълантина РАББИЙИХЬАН, узу гьаму уьзрихьан сагъ шулуш, гьерх[+].

9Хазаил, пешкешди ягъчӀвур девейин гъагъар Дамаскдин варитӀан ужударсдар шейʼар гъадагъну, Элиш пайгъамбар къаршуламиш апӀуз гъушнийи. Думу Элиш пайгъамбрихьна гъафнийи, дугъан улихь дийигънийи, ва дугъу гъапнийи:

– Яв бай[*] Бен-Гьададди, Арамдин паччагьди, узу увхьан, думу гьаму уьзрихьан сагъ шулуш, гьерхуз гьаъну.

10Элиш пайгъамбри гъапнийи:

– Гъарах ва дугъаз йип: «Уву чарасузди сагъ хьидива». Амма РАББИЙИ узуз гьякьикьатдиъ думу йикӀрувал ачмиш гъапӀну.

11Элиш пайгъамбар Хазаилиз, дугъаз нач хьайизкьан, ул алдадабгъри, гъилигнийи. Думуган Заанурин инсан гъишнийи.

12– Йиз агъа гьаз ишура? – гьерхнийи Хазаили.

Элиш пайгъамбри жаваб тувнийи:

– Гьаз гъапиш, уву израилариз фициб писвал апӀуруш, узуз аьгъязуз. Уву дурарин гъалйирик цӀа кипдива, дурарин жигьилар турихъди йивну йихидива, дурарин никкдихъ хъайи бицӀидар жиликан йивидива ва дурарин бицӀир кайи дишагьлийирин фунар турихъди уркидива[+].

13Хазаили гъапнийи:

– Анжагъ хутӀан дару яв гъаравашдихьан гьадмукьан аьхю ляхин апӀуз хьибдин?

– Уву Арамдин паччагь шлувал РАББИЙИ узуз ашкар гъапӀну, – жаваб тувнийи Элиш пайгъамбри[+].

14Думуган Хазаил Элиш пайгъамбрихьан гъушнийи ва чан агъайихьна гъафнийи. Бен-Гьададди гьерхнийи:

– Фу гъапунвуз Элишди?

Хазаили жаваб тувнийи:

– Дугъу узуз уву чарасузди сагъ хьиди гъапну.

15Хъайигъан Хазаили леэф штухъди кьяши гъапӀнийи ва дидихъди паччагьдин маш элебкнийи. Паччагь гъакӀнийи. Хъа Хазаил дугъан йишвʼин паччагь гъахьнийи.


Ягьудайин паччагь Ярам

16Ахавдин бай Юрам паччагьди Израилиъ паччагьвал апӀбан хьудпи йисан, Ярам Ягьудайиъ паччагьвал апӀуз хъюгънийи. Гьеле дугъан адаш Югьушафат Ягьудайин паччагьди имийи. 17Паччагь шлуган, Ярамдин сумчӀурна кьюд йис вуйи, ва дугъу Ерусалимдиъ миржид йисан паччагьвал гъапӀнийи. 18Думу, Ахавдин тухумдихъан мисал гъадабгъну, Израилин паччгьарин рякъюъди гъушнийи, гьаз гъапиш Ахавдин риш чаз хпирди гъадагънийи. Дугъу РАББИЙИН уларикк писвал апӀуйи[+]. 19Амма Чан гъараваш Давуддин[†] гьюрматназ РАББИЙИЗ Ягьуда талаф апӀуз ккунди адайи. РАББИЙИ Давуддиз дугъан насларин гамдигъ цӀа уьбхюз гаф тувнийи[+].

20Ярамдин вахтари Эдум уьлкейин халкь Ягьудайи идара апӀбаз къаршуди удубчӀвнийи, душваъ дурари чпиз паччагь дерккнийи[+]. 21Думуган Ярам чан вари дявдин фургънар хъади Цаир шагьриз гъушнийи. Эдумари думу душваъ кьялаъ аънийи. Йишвну Ярам эдумарин дявдин фургънариин алархьнийи. Амма Ярамдин кьушум хулаз гьебгнийи. 22Гьамусра[*] Эдум уьлке Ягьудайин идара апӀбаз мютӀюгъ дубхьнадар. Гьадму саб вахтна Ливна шагьур Ягьудайиз къаршуди удубчӀвнийи.

23Ярамди паччагьвал гъапӀу вахтнан гьядисйирикан ва дугъан ляхнарикан «Ягьудайин паччгьарин тарихарин китабдиъ» дибикӀна. 24Ярам чан архйирихъди архаин гъахьну ва Давуддин Шагьриъ накьвдик кивну. Ярамдин бай Ахазия дугъан кьяляхъ паччагь гъахьну.


Ягьудайин паччагь Ахазия

25Ахавдин бай Юрамди Израилиъ паччагьвал апӀурайи йицӀикьюдпи йисан Ягьудайиъ Ярамдин бай Ахазияйи паччагьвал апӀуз хъюгънийи. 26Учв паччагь шлуган, Ахазияйин къанна кьюд йис вуйи, ва дугъу Ерусалимдиъ сад йисан паччагьвал гъапӀнийи. Дугъан дадайиз Аталия кӀуйи, думу Израилин паччагь Омрийин худул вуйи[+]. 27Ахазия Ахавдин тухумдин рякъюъди гъягъюйи. Дугъу, Ахавдин тухумдихъан нумуна гъадабгъну, РАББИЙИН уларикк писвал апӀуйи, дугъу Ахавдин риш чаз хпирди гъадагънийи аьхир.

28Ахавдин бай Юрамдихъди Ахазия Арамдин паччагь Хазаилихъди дяви апӀуз Галаад вилаятдин Рамот шагьриккна гъягъюйи. Арамари Юрамдиз зийнар гъапӀнийи[+]. 29Юрам паччагь, Арамдин паччагь Хазаилихъди Рамотдикк дявдиъ чаз гъапӀу зийнар сагъ апӀбан бадали, Изреелиз кьяляхъ гъафнийи.

Ярамдин бай, Ягьудайин паччагь Ахазияра, зийнар духьнайи Юрамдиин, Ахавдин балʼин, улуркьуз Изреелиз гъушнийи.

#### 9


Егьуйикан Израилин паччагь хьуз ччим ктатуб

1Элиш пайгъамбри чахь урхурайидарикан сариз дих гъапӀнийи ва гъапнийи:

– Чухайин канчӀар чӀуликк ккитӀишв, ччим айи гьаму гъаб гъадабгъ ва Галааддин Рамот шагьриз гъарах[+]. 2Дина хъуркьиган, душваъ Югьушафатдин бай, Нимшийин худул Егьу аг. Дугъан багахьна гъарах ва дустарихьан жаради думу айтӀан хулаз хъади гъарах[+]. 3Гьаму гъаб гъадабгъ, дугъан кӀулʼин ччим улубз ва йип: «Гьамци кӀура РАББИЙИ: „Узу увкан Израилин паччагь хьуз ччим ктатураза“». Хъасин раккин абцц ва, кьан дарапӀди, гьерг![+]

4Жигьил пайгъамбар Галааддин Рамотдиз гъушнийи. 5Думу дина гъафиган, дугъаз сатӀиди деънайи кьушмин аьхюрар гъяркънийи.

– Увуз хабар казук, кьушмин аьхюр, – гъапнийи дугъу.

– Учкан шлиз? – гьерхнийи Егьуйи.

– Увуз, – жаваб тувнийи дугъу.

6Егьу гъудужвнийи ва хулан айитӀинди гъушнийи. Пайгъамбри Егьуйин кӀулʼин ччим улубзнийи ва гъапнийи:

– Гьамци кӀура Израилин Заанур вуйи РАББИЙИ: «Узу увкан РАББИЙИН[†] халкьдин, Израилин паччагь хьуз ччим ктатураза. 7Яв агъа вуйи Ахавдин тухум терг апӀин. Думу Йиз кьисас хьибди, фицики Ахавдин хпир Изавели Йиз пайгъамбрарин ва жара Йиз гъаравашарин ифи удубзну[+]. 8Ахавдин вари тухум йибхиди. Узу Израилиъ Ахавдин вари жилижвувар – лукӀра, азад вуйирра – терг апӀидиза. 9Узу Ахавдин тухум Наватдин бай Яравамдин тухумдиз ва Ахияйин бай Баашайин тухумдиз ухшар апӀидиза[+]. 10Хъа Изавел Изреел кӀуру йишваъ хуйири итӀиди, ва сарира думу накьвдик кивидар».

Гьаму гафар гъапи пайгъамбар, раккин абццну, гьергнийи[+]. 11Егьу агъайин гъаравашарихьна гъафиган, дурарикан сари дугъхьан гьерхнийи:

– Вари ужуйи вуйин? Гьадму авали увухьна гьаз гъафнийи?

– Думу фицир инсан вуш ва дугъхьан фу пуз шулуш, учвузра аьгъячвуз, – жаваб тувнийи Егьуйи.

12– Ваъ, дици дар! – гъапнийи дурари. – Кидибт учуз.

Егьуйи гъапнийи:

– Дугъу узуз гъапнийи: «Гьамци кӀура РАББИЙИ: „Узу увкан Израилин паччагь хьуз ччим ктатураза“».

13Дурар гьялак гъахьнийи, чухйир гъадагънийи ва Егьуйин улихь умбрариъ дурар ккирчнийи. Хъасин дурари кӀарчсиб зурна гъивнийи ва чӀигъар гъапӀнийи:

– Егьу паччагь гъахьну![+]


Юрам паччагь йивну йикӀуб

14Югьушафатдин бай, Нимшийин худул Егьуйи Юрамдиз къаршуди жини йикьрар гъапӀнийи. (Юрамди ва Израилин вари кьушми Галааддин Рамот шагьур Арамдин паччагь Хазаилихьан уьбхюрайи[+]. 15Амма Юрам паччагь Изреелиз, чаз Арамдин паччагь Хазаилихъди дявдиъ гъахьи зийнар сагъ апӀбан бадали, кьяляхъ дуфнайи.) Егьуйи гъапнийи:

– Эгер учву йиз тереф бисуруш, гьич саризра шагьриан удучӀвуз ва Изреелиъ хабар дабгъуз мигъитанай.

16Егьу дявдин фургъниъ эънийи ва Изреелиз гъушнийи, гьаз гъапиш душваъ зийнар духьнайи Юрам дахънайи, Ягьудайин паччагь Ахазия дугъʼин улуркьуз дуфнайи. 17Изреелиъ чӀвурдʼин али гъаравли, чаз Егьуйин эскрар фици багахь шулаш гъяркъиган, чӀигъ гъапӀнийи:

– Узуз эскрар рякъюразуз.

Юрамди амур гъапӀнийи:

– Дурариз гъаншарди атлу гьаъ. Гъит гьерхри: «Ислягьвалиинди вучва?»

18Атлу Егьуйиз гъаншарди гъушнийи, ва дугъу гъапнийи:

– Учву ислягьвалиинди вуш, паччагьди гьерхра.

– Яв ислягьвалихъ фу хъаяв? – жаваб тувнийи Егьуйи. – Узухъди гъач.

Гъаравли хабар дебккнийи:

– Чархачи[†] дурарихьна гъурукьну, амма кьяляхъ хътаркурадар.

19Думуган паччагьди кьюрпи атлу гьаънийи. Дурарин багахь духьну, дугъу гъапнийи:

– Учву ислягьвалиинди вуш, паччагьди гьерхра.

– Яв ислягьвалихъ фу хъаяв? – жаваб тувнийи Егьуйи. – Узухъди гъач.

20Гъаравли хабар дебккнийи:

– Чархачи дурарихьна гъурукьну, амма кьяляхъ хътаркурадар. Хъа улихьди гьяйвниинди жаргъурайи инсан Нимшийин худул Егьуйиз ухшар ву. Дугъу деллу духьнайириси гьяйван хъапӀра.

21– Йиз дявдин фургъникк гьяйвнар ккитӀай, – амур гъапӀнийи Юрамди.

Фургъникк гьяйвнар ккитӀиган, Израилин паччагь Юрам ва Ягьудайин паччагь Ахазия дявдин фургънариъди Егьуйиз гъаншарди гъушнийи. Дурариз Егьу Изреелиан вуйи Навотдин вуди гъабхьи хутӀлиин алахънийи[+]. 22Егьу дяркъну, Юрамди гьерхнийи:

– Уву ислягьвалиинди вува, Егьу?

– Бутариз ибадат апӀувал ва яв дада Изавелин сюгьюрчивал артухъ шули имиди, гьапӀру ислягьвал? – жаваб тувнийи Егьуйи.

23Юрам кьяляхъ илдицнийи ва, «Хаинвал гъапӀну, Ахазия!» чӀигъар апӀури, гьергуз хъюгънийи.

24Егьуйи деккуйиз гъизигнийи ва Юрамдин йирфарин арайиъ чӀимир гъивнийи. ЧӀимир дугъан кӀвак кубкӀнийи, ва думу дявдин фургъниъ кьамкьарихъди деънийи. 25Егьуйи чан гъуллугъчи Бидхъариз гъапнийи:

– За апӀин думу ва Изреелиан вуйи Навотдин вуди гъабхьи хутӀлиина гатӀахь. КӀваин илмияв, узуна уву дугъан адаш Ахавдихъди дявдин фургънарихъди гъягъюрайиган, РАББИЙИ дугъкан гьамцдар улихь ккимиди вуйи гафар гъапнийи. 26РАББИЙИ дугъаз гъапнийи: «Накь Узуз Навотдин ва дугъан баярин ифи гъябкъюнзуз, ва Узу увлан дидин кьисас чарасузди гьаму хутӀлиин алдабгъидиза». Гьаци вуйиган, за апӀин думу ва гьадму хутӀлиина гатӀархь, РАББИЙИН гафнаъ дупнайиганси[+].


Ахазияйин аьжал

27Гъабхьи ляхин дябкъну, Ягьудайин паччагь Ахазия Бет-Хагган шагьриз вуйи рякъюъди гьергнийи. Егьу дугъахъ, «Гьамура йивну йикӀай!» чӀигъар апӀури, хъергнийи. Инсанари Ахазияйиз Ивлеам шагьрин багахь хьайи Гур кӀуру машнакна за шлу рякъюъ зиян гъапӀнийи. Амма думу Мегиддо шагьриъ жин гъахьнийи. Душваъ думу гъакӀнийи. 28Гъаравашари думу дявдин фургъниъди Ерусалимдиз гъурхнийи ва Давуддин[†] Шагьриъ чан архйирихъди гюмбетдиъ кивнийи[+]. 29(Ахавдин бай Юрамдин паччагьвалин йицӀисадпи йисан Ягьудайин паччагь Ахазия вуди гъахьнийи.)


Изавел йикӀуб

30Егьу Изреелиз гъушнийи. Дидин гьякьнаан Изавелиз гъеебхьиган, дугъу уларикан рангар ктатнийи, кушар гъужвурхнийи, ва думу унчӀвхъан лигуз хъюгънийи. 31Егьу урнариан учӀвиган, Изавели гьерхнийи:

– Ислягьвалиинди уву дуфнава, чан агъа йивну гъакӀи кьюрпи Зимри[*][+]?

32Егьу унчӀваз гъилигнийи, ва дугъу гъапнийи:

– Узхъан фуж ву? Фуж?

УнчӀвʼан кьюр ясана шубур гъараваш гъилигнийи.

33– Думу исизди гатӀахьай! – гъапнийи Егьуйи.

Дурари Изавел унчвӀʼан исизди гатӀархьнийи, ва дугъан ифи цаларик ва гьяйвнарик кибчнийи. Гьяйвнари думу ликариккан гъапӀнийи.

34Егьу шагьриъ учӀвнийи, уьл гъипӀнийи, гъубхънийи. Хъасин дугъу гъапнийи:

– Гьадму няняти агай ва накьвдик кивай, фици вушра думу паччагьдин риш ву[+].

35Изавел накьвдик кивуз гъушиган, дугъан келлетӀан, ликартӀан ва хиларин кабартӀан фукӀа гъибихъундайи. 36Кьяляхъ гъафидари Егьуйиз ктибтнийи. Егьуйи гъапнийи:

– Му РАББИЙИ Тишбайиан вуйи Чан гъараваш Илʼясдин мелзналан гъапи гаф ву: «Изреелин жилʼин хуйири Изавелин жандак ипӀиди[+]. 37Изавелин майит Изреелин жилиин хутӀлиъ айи пейинси хьибди, гьаци вуйиган, гьич сарира „Му Изавел ву“ пидар».

#### 10


Ахавдин тухум терг апӀуб

1Самарияйиъ Ахавдин ургцӀур бай айи. Егьуйи кагъзар гъидикӀнийи ва дурар Самарияйиз Изреелин гьюкумдрариз, гьюрматлу яшлуйириз ва Ахавдин баярин тербиячйириз хътаънийи. Дугъу кагъзиъ дибикӀнайи:[+]

2– Учвухъди ичв паччагьдин баяр хъачвухъди, ичв дявдин фургънар ва гьяйвнар, мюгькам дапӀнайи шагьур ва яракь айичв. 3Гьаддиз ичв агъайин баярикан ужурсир ва лайикьлу вуйирсир кадагъай ва чан адашдин тахтниин дитай. Хъасин ичв агъайин тухум бадали дяви апӀинай.

4Амма дурариз лапра гизаф гучӀ гъабхьнийи, ва дурари гъапнийи:

– Кьюр паччагьдихьан дугъаз къаршуди дийигъуз гъабхьундар, хъа ухьхьан фици хьибди?

5Гъалайин ляхнариз лигрури, шагьрин гьюкумдри, гьюрматлу яшлуйири ва паччагьдин баярин тербиячйири Егьуйиз гьамци пуз гьаънийи:

– Учу яв гъаравашар вуча ва, уву фу гъапиш, гьадму апӀидича. Учу сарра паччагьди дерккидарча, уву лазим вуди гьисаб апӀруб вари апӀин.

6Думуган Егьуйи дурариз кьюбпи кагъаз гъибикӀнийи. Дидик кайи:

– Эгер учву йиз терефнаъ аш ва узухъ хъпехъуруш, ичв агъайин баярин кӀулар хьади закур гьаму вахтназ Изреелиз узухьна гъачай.

Паччагьдин ургцӀур бай дурариз тербия тувуб ихтибар дапӀнайи шагьрин варитӀан гьюрматлу инсанарихъди хъайи. 7Кагъаз гъафиган, думу гьюрматлу инсанари паччагьдин вари баяр гъурккнийи. Дурари паччагьдин баярин кӀулар гъярзинкйириъ ивнийи ва Егьуйихьна Изреелиз хътаънийи[+]. 8Чархачийи,[†] хъуркьиган, Егьуйиз хабар дебккнийи:

– Паччагьдин баярин кӀулар духна.

Егьуйи амур гъапӀнийи:

– Дурар шагьрин урнарин улихь кьюб чӀвеъди гвачӀниндиз дивай.

9Хъайигъан гвачӀнинган Егьуйи, халкьдихьна удучӀвну, гъапнийи:

– Учвук тахсир ктарчвук. Йиз агъайиз къаршуди удучӀвур ва думу йивну гъакӀир узу вуза, хъа гьамрар шли йивну гъакӀну? 10Гьаци, аьгъю йибхьай, Ахавдин тухумдиз къаршуди РАББИЙИ гъапи гьич саб гафра тамам дархьиди гъубзнадар. Чан гъараваш Илʼясдин мелзналан туву гаф РАББИЙИ тамам гъапӀну[+].

11Ва Егьуйи Изреелиъ Ахавдин тухумдикан гъузнайидар, дурарин заан гъуллугъчйирра, багахьлу дустарра ва бутариз гъуллугъ апӀурайидарра кади, йивну гъакӀнийи, сарра чӀивиди гъитундайи.


Егьуйи Ахазияйин ва Ахавдин багахьлуйир йивну йикӀуб

12Дидин кьяляхъ Егьу Самарияйиз рякъюъ учӀвнийи. Думу Бет-Экед-Гьаруим кӀуру йишвахь дийигънийи. 13Душвахь дугъаз Ягьудайин паччагь Ахазияйин багахьлуйир алахънийи. Дугъу дурарихьан гьерхнийи:

– Учву фужар вучва?

Дурари гъапнийи:

– Учу Ахазияйин багахьлуйир вуча ва паччагьдин баяриин ва Изавелин баяриин улуркьуз гъягъюрача.

14– Мурар чӀивиди имиди дисай! – амур гъапӀнийи дугъу.

Дурар – ягъчӀвурна кьюр кас – чӀивиди имиди гъидиснийи ва Бет-Экеддихь гъуйдихъ гъурккнийи. Дурарикан сарра дугъу чӀивиди гъитундайи.

15Душвхьан гъушган, дугъаз чаз гъаншарди гъюрайи Юнадав, Рехавдин бай, алахънийи. Егьуйи дугъаз салам тувнийи ва гъапнийи:

– Йиз юкӀв яв кӀваз фици вафалу вуш, гьаци яв юкӀв йиз кӀваз вафалу вуйинхъа?

– Ав, – жаваб тувнийи Юнадавди.

– Дици вуш, ча узухьна хил, – гъапнийи Егьуйи.

Юнадавди дугъахьна хил тувнийи, ва Егьуйи дугъаз дявдин фургъниъ учӀвуз кюмек гъапӀнийи. 16Егьуйи гъапнийи:

– Узухъди гъягъидихьа. Увуз, РАББИЙИХЬНА йиз гьисс фукьан гужлиб вуш, рябкъидивуз, – дугъу думу чан дявдин фургъниъди гъурхнийи.

17Егьуйи, Самарияйиз хъуркьиган, душваъ Ахавдин тухумдихъан гъузнайидар вари гъийихнийи. Дугъу дурар, РАББИЙИ Илʼяс пайгъамбриз гафнаъ дупнайиганси, гъийихнийи[+].


Егьуйи Баал бутдиз гъуллугъ апӀрудар терг апӀуб

18Дидин кьяляхъ Егьуйи вари халкь уч гъапӀнийи ва дурариз гъапнийи:

– Ахавди Баализ[†][*] цӀибдитӀан гъуллугъ гъапӀундар – Егьуйи дидиз артухъди гъуллугъ апӀиди[+]. 19Гьаци вуйиган, Баалин вари пайгъамбрариз, дидиз гъуллугъ апӀрудариз ва дидиз гъурбан апӀрудариз варидиз узухьна дих апӀинай. Лигай гьа, сарра гъидритди вари гъюри, гьаз гъапиш Баализ зурба гъурбан апӀуз ккундузуз.

Хъа Егьуйи, Баализ гъуллугъ апӀрудар вари терг апӀуз ккунди, аьмал ккайи ляхин апӀурайи[+]. 20Дугъу гъапнийи:

– Баалин гьюрматназ машквран мярака мялум апӀинай.

Ва дурари машквран мяракайикан хабар тувнийи. 21Егьуйи вари Израилиъ хабар гъарабгънийи, ва Баализ гъуллугъ апӀрудар вари гъафнийи, дарфиди гъузур сарра гъахьундайи. Дурар Баалин ибадатханайиъ, думу саб кӀакӀнахъан тму кӀакӀнахъна абцӀайизкьан, уч гъахьнийи[+]. 22Егьуйи палтар уьрхруриз гъапнийи:

– Баализ гъуллугъ апӀрудариз варидиз палтар акъин.

Ва дугъу дурариз палтар гъахнийи.

23Хъасин Егьу ва Рехавдин бай Юнадав Баалин ибадатханайиъ учӀвнийи. Егьуйи Баализ гъуллугъ апӀрудариз гъапнийи:

– Мушваъ РАББИЙИЗ гъуллугъ апӀрудар адарди, анжагъ Баализ гъуллугъ апӀрудар ади хьпан бадали, агай ва лигай.

24Хъасин Егьу ва Юнадав гъурбнар ва вариубгбан гъурбнар апӀуз ибадатханайиъ учӀвнийи. Хъа Егьуйи чӀат миржцӀур инсан дерккнийи. Дурариз улихьмиди гъапнийи:

– Эгер узу ичв хлиз туврайи гьаму инсанарикан фуж-вуш къутармиш хьуз учвкан шли гъитиш, дугъу чан уьмриинди жаваб тувиди[+].

25Чав вариубгбан гъурбан[†] дапӀну ккудубкӀубси, Егьуйи гъаравлариз ва кьушмин аьхюрариз гъапнийи:

– УчӀвай ва вари йивну йихай, гъит, сарра къутармиш даришри.

Дурари Баализ гъуллугъ апӀрудар вари турарихъди гъийихнийи. Гъаравлар ва кьушмин аьхюрар, дурарин жандкар чӀатинди гатӀархьну, Баалин ибадатханайин айтӀан гирамишваз гъушнийи[+]. 26Гъаравлари ва кьушмин аьхюрари Баалин ибадатханайиан гирами гъван адабгънийи ва думу цӀигъ гъипнийи[+]. 27Дурари Баалин гирами гъван терг гъапӀнийи, Баалин ибадатхана гъарабгънийи ва думу гьяжатханайиз илтӀибкӀнийи. Гъира [*]думу йишв гьаци а[+].

28Израилиъ Баализ ибадатвал апӀувал Егьуйи гьаци арайиан терг гъапӀнийи. 29Амма думу Наватдин бай Яравамдин дугъу Израил ял гъапӀу гунгьарихьан ярхла гъахьундайи. Бет-Элин ва Дандин гъизилин жердюкьяриз ухшар айи бутариз ибадат апӀури имийи[+].

30РАББИЙИ Егьуйиз гъапнийи:

– Йиз улариъ уву дугъри ляхин, Ахавдин тухумдикан Узуз ккуниб, гъапӀунва. Гьаддиз яв наслар Израилин тахтниин юкьубпи кьамдихъна деиди[+].

31Амма Егьуйи Израилин Заанур вуйи РАББИЙИН[†] Къанун кӀваантӀан тамам апӀурдайи. Думу Яравамдин дугъу Израил чпихьна ял гъапӀу гунгьарихьан гьидицундайи.


Егьуйи идара апӀбан аьхир

32-33Думу йигъари РАББИ Израилин жил цӀиб апӀуз хъюгънийи. Арамдин паччагь Хазаили Ярдан нирхъан ригъ гьудубчӀвру терефназ дурарин вари жилиин израилар дагъитмиш гъапӀнийи: Арнуна нирихъ хъайи Аруер шагьрихьан кафари терефнахъ хъайи Галаад ва Башан вилаятарин жилариин. Дурар Гаддин, Рувимдин ва Манасдин наслар яшамиш шулайи вилаятар вуйи[+].

34Егьуйи паччагьвал гъапӀу вахтнан жара гьядисйирикан ва дугъу гъапӀу ляхнарикан, дугъан вари гьунарарикан «Израилин паччгьарин тарихарин китабдиъ» дибикӀна.

35Егьу чан архйирихъди архаин гъахьнийи ва Самарияйиъ накьвдик кивнийи. Дугъан бай Яхаз дугъан кьяляхъ паччагь гъахьнийи. 36Самария шагьриъ яшамиш шули, Егьуйи Израилиин къанна миржид йисан паччагьвал гъапӀнийи.

#### 11


Ягьудайин паччагь-дишагьли Аталия

1Ахазияйин дада Аталияйи, чан бай дукӀнайивал гъябкъиган, паччагьдин вари хизан терг гъапӀнийи[+]. 2Амма Яшевайи Аталияйиз йивну йикӀуз ккунди айи Ахазия паччагьдин баярин арайиан дугъан бай Юаш гъадагънийи. Яшева Ярам паччагьдин риш, Ахазияйин чи вуйи. Дугъу Юаш дугъаз никк туврурихъди сатӀиди дахъру хулаъ жин гъапӀнийи. Гьаци, дугъу думу Аталияйихьан жин гъапӀнийи, ва паччагьдин думу бай йивну гъакӀундайи. 3Юаш чаз никк туврурихъди РАББИЙИН[†] Хулаъ йирхьуд йисан, Аталияйи уьлкейиъ идара апӀури имидикьан гагьди, жин гъахьнийи.


Аталияйиз къаршуди удучӀвуб

4Юаш РАББИЙИН Хулаъ йирхьуд йисан жин гъапӀнийи. Ургудпи йисан Заанурин гъуллугъчи Югьудайи паччагьдин гъаравларин аьхюрариз ва гъалайин гъаравлариз чахьна РАББИЙИН Хулаз дих апӀуз гьаънийи. Дугъу дурарихъди йикьрар гъийитӀнийи. Югьудайи РАББИЙИН Хулаъ дурари ху апӀуз гъитнийи ва дурариз паччагьдин бай улупнийи. 5Дугъу дурариз амур гъапӀнийи:

– Магьа учву дапӀну ккуниб: султ йигъан гъуллугъназ удучӀвру ичв шубуб пайнакан саб пайну паччагьдин гъала уьбхидичва. 6Кьюбпи пайну – Сур урнар ва шубубпи пайну – гъалайин гъаравларин кьяляхъ хъайи урнар уьрхидичва. Учву гъалайин багахьна фужкӀа гъитну ккундар. 7Хъа султ йигъан аьдат вуйиганси гъуллугъ ккудубкӀну гъягъру ичв кьюб десте РАББИЙИН Хулаъ паччагь уьрхюз гъузну ккунду. 8Юкьуб тереф паччагьдин багахь гъузай, гьарсар хлиъ яракь ади. Ичв жергйирихьна гъюрур фуж-вушра йивну йикӀай. Паччагь наана гъушишра, дугъан багахь гъузай.

9Гьарсар варж эскрин аьхюрари вари Заанурин гъуллугъчи Югьудайи гъапиганси гъапӀнийи. Дурарикан гьарсар чан инсанар, султ йигъан гъуллугъназ гъюрударра, гъуллугънаан гъягърударра, хъади, Югьудайихьна гъафнийи. 10Югьудайи гьарсар варж эскрин аьхюрарихьна фила-вуш Давуд[†] паччагьдин вуди гъахьи ва гьамус РАББИЙИН Хулаъ айи жидйир ва гъалхнар тувнийи[+]. 11Хлиъ яракь айи гъаравлар паччагьдин вари терефарихъан, РАББИЙИН Хулан кьибла терефнаан кафари терефназ, гъурбан апӀру йишвлан ва РАББИЙИН Хуллан илтӀикӀну, дийигънийи.

12Югьудайи паччагьдин бай хъади гъафнийи, дугъʼин таж улубкӀнийи. Дугъахьна Къанундин чешне тувнийи ва думу паччагь вуди мялум гъапӀнийи. Дугъкан ччим ктатнийи, ва халкьди гурлу гарччлар йивуйи ва чӀигъар апӀуйи:

– Яшамиш ишри паччагь![+]

13Гъаравларин ва халкьдин гъугъ деебхьну, Аталия дурарихьна РАББИЙИН Хулаз гъушнийи. 14Думу гъилигнийи ва дугъаз гъябкънийи: мурхьлин багахь, аьдатди тӀалаб апӀурайиганси, паччагь дийигънайи! Дугъан багахь дестйирин аьхюрар ва зурначйир хьайи. Уьлкейин вари халкьди шадвал апӀурайи ва зурнйир йивурайи. Аталияйи, дерднак кахъну, чан палтар гъячӀяргънийи ва чӀигъ гъапӀнийи:

– Хаинвал! Хаинвал![+]

15Заанурин гъуллугъчийи Югьудайи кьушмин аьхюрариз амур гъапӀнийи:

– Му хулʼан адагъай ва, дугъахъди фуж удучӀвиш, гьадмура турихъди йивну йикӀай.

Гьаз гъапиш Югьудайи гъапнийи: «РАББИЙИН Хулаъ инсан йивну йикӀуз хай шулдар».

16Аталия гъидиснийи ва паччагьдин гъалайихьна Гьяйвнарин урнариан гъурхнийи ва гьадушвахь йивну гъакӀнийи.

17Хъа Югьудайи РАББИЙИН, паччагьдин ва халкьдин арайиъ дурар РАББИЙИН халкь шлувалин гьякьнаан йикьрар гъийитӀнийи. Гьацира дугъу паччагьдин ва халкьдин арайиъ йикьрар гъийитӀнийи. 18Вари халкь Баалин[†] ибадатханайихьна гъубшнийи ва думу гъарабгънийи. Дурари гъурбан апӀрушвар ва бутар тикйир гъапӀнийи ва гъурбан апӀрушварин улихь Баалин гъуллугъчи Маттан йивну гъакӀнийи.

Хъасин Заанурин гъуллугъчи Югьудайи РАББИЙИН Хулахъ гъаравлар дерккнийи[+]. 19Дугъу чахъди гьарсар варж эскрин аьхюрар, паччагьдин гъаравлар, гъалайин гъаравлар ва уьлкейин вари халкь чахъди гъадагънийи. Дурари вариди сатӀиди паччагь РАББИЙИН Хулʼан адагънийи ва Гъаравларин урнариан паччагьдин гъалайиз гъушнийи. Паччагь паччагьдин тахтниин чан йишвʼин деънийи. 20Уьлкейин вари халкьди шадвал апӀуйи. Хъа, паччагьдин гъалайиъ Аталия турихъди йивну йикӀбахъан, шагьур архаин гъабхьнийи.


Ягьудайин паччагь Юаш

21Чав паччагьвал апӀуз хъюгъруган, Юашдин ургуд йис вуйи.

#### 12

1Израилиъ Егьуйин паччагьвалин ургудпи йисан Юаш Ягьудайиъ паччагь гъахьнийи, ва дугъу Ерусалимдиъ ягъчӀвур йисан паччагьвал гъапӀнийи. Дугъан дадайиз Цивья кӀуйи, думу тухмиинди Беэр-Шевайиан вуйи. 2Юашди РАББИЙИН улариан дюз вуйиб апӀуйи, Заанурин[†] гъуллугъчи Югьудайи чаз насигьятар туври имидикьан гагьди. 3Амма тепйирилан гирами йишвар терг дапӀнадайи. Халкьди душвариин гъурбнар апӀувал ва иццидар ниар хъайи шейʼар ургувал давам апӀури имийи[+].


Юашди Заанурин Хал цӀийи алапӀуб

4Юашди Заанурин гъуллугъчйириз гъапнийи:

– РАББИЙИН Хулаз гирами пешкешди хру вари пул уч апӀинай. Гьадму гьисабнаан инсанарилан уч гъапӀу налуг ва Хулаз хушниинди гъурбан гъапӀуб. 5Гъурбан апӀрударихьан гьарсарихьан пул гъадабгъри ва РАББИЙИН Хулан чӀур гъабхьи йишв рас апӀбаз ишлетмиш апӀри.

6Амма Юаш паччагьдин паччагьвалин къанна шубудпи йисаз Заанурин гъуллугъчйири Хал гьеле цӀийи алапӀундайи. 7Юаш паччагьди Заанурин гъуллугъчи Югьудайиз ва Заанурин жара гъуллугъчйириз дих гъапӀнийи ва дурарихьан гьерхнийи:

– Гьаз Хал рас апӀурадарчва? Гъурбан апӀуз гъафидарихьан пул сарун учвухьна мибисанай, хъа Хал рас апӀуз тувай.

8Думуган Заанурин гъуллугъчйир я халкьдихьан сарун пул дибрисуз, я Хал цӀийи алапӀбан жаваб тутрувуз рази гъахьнийи.

9Заанурин гъуллугъчи Югьудайи ишикӀ гъадабгънийи ва дидин зиин кьуликан урхъ ктипнийи. Дугъу думу гъурбан апӀрушван багахь, РАББИЙИН Хулаъ учӀврушван арччул терефнаъ дивнийи. РАББИЙИН Хулаз хру вари пул учӀврушв уьбхюрайи Заанурин гъуллугъчйири ишкӀиъ ипуйи[+]. 10ИшкӀиъ пул гизаф хьувал дурариз гъябкъю гьар ражну паччагьдин бикӀрур ва Заанурин сарпи гъуллугъчи гъюйи. РАББИЙИН Хулаз гъабхи пул дурари гьисаб апӀуйи ва шишлариъ ивуйи. 11Пул гьисаб апӀбахъан Хулан рас апӀбан ляхнариз лигрударихьна тувуйи. Дурари РАББИЙИН Хулаъ гъилиху харатчйириз ва тикилишчйириз, 12цалар апӀрудариз, гъванар ктаърудариз гьякъи тувуйи. Гьацира дурари РАББИЙИН Хал цӀийи алапӀуз гакӀул ва ктау гъванар масу гъадагъуйи ва Хал цӀийи алапӀбаз гъахьи харжарин кьимат тувуйи.

13Амма Хулаз хру пулихъ я арснан гъабар, я лампйирин пилтйир гьадатӀру убрушвар, я захар, я зурнйирстар алатар, я РАББИЙИН Хулаз вуйи гъизилин ва арснан жара шейʼар гьязур апӀурдайи. 14Арс ва гъизил Хал цӀийи алапӀбиин лихурайидариз тувуйи. 15Лихурайидариз гьякъи тувуз думу пул тувнайидарихьан гьякь-гьисаб тӀалаб апӀурдайи, гьаз гъапиш дурари намуслуди ляхин апӀуйи[+]. 16Тахсиркарвал ва гуннагь апӀбаз лигну гъурбан апӀбан пул ишкӀиъ ипурдайи, РАББИЙИН Хал рас апӀбаз харж апӀурдайи – думу пул Заанурин гъуллугъчйириз тувуйи.


Юашди Ерусалим Хазаилихьан къутармиш апӀуб

17Гьадму вахтна Арамдин паччагь Хазаил Гъат шагьриин алархьнийи ва думу гъибиснийи. Хъасин дугъу Ерусалимдиин алжагъуз кьаст гъапӀнийи[+]. 18Амма Ягьудайин паччагь Юашди чан абйир Югьушафатди, Ярамди ва Ахазияйи РАББИЙИН Хулаз бахш гъапӀу, чав бахш гъапӀу гирами пешкешар, РАББИЙИН Хулаъ ва паччагьдин гъалайиъ гъибихъу вари гъизил уч гъапӀнийи. Думу Арамдин паччагь Хазаилиз хътапӀнийи. Дидин кьяляхъ Хазаил Ерусалимдихьан гьудучӀвнийи[+].


Юаш йивну йикӀуб

19Юашди паччагьвал гъапӀу вахтнан жара гьядисйирикан ва дугъу гъапӀу ляхнарикан «Ягьудайин паччгьарин тарихарин китабдиъ» дибикӀна. 20Дугъан багахь гъуллугъ апӀурайидари дугъаз къаршу жини йикьрар гъапӀнийи. Дурари Бет-Миллойиъ Силлайихьна гъябгъру рякъюъ думу йивну гъакӀнийи. 21Шиматдин бай Юзавад ва Шумерин бай Югьузавад – магьа Юаш паччагь йивну гъакӀи гъуллугъчйир. Думу чан архйирихъди Давуддин[†] Шагьриъ накьвдик кивнийи. Дугъан бай Амасия дугъан кьяляхъ паччагь гъахьнийи.

#### 13


Израилин паччагь Яхаз

1Ягьудайин паччагь Юашдин, Ахазияйин балин, паччагьвалин къанна шубудпи йисан Егьуйин бай Яхаз Израилин паччагь гъахьнийи. Дугъу Самарияйиъ йицӀиургуд йисан паччагьвал гъапӀнийи[+]. 2Яхаз Наватдин бай Яравамди чав Израил ял гъапӀу гунгьарихъди гъягъюйи. Дугъу РАББИЙИН[†] улариан писвал гъапӀнийи ва думу гунгьарихьан гьидицурдайи[+]. 3РАББИЙИН хъял Израилиина гъизмиш гъабхьнийи. Хайлин вахтна Дугъу израилар Арамдин паччагь Хазаилин ва дугъан бай Бен-Гьададдин гьюкмикк дерккнийи[+].

4Амма Яхаз РАББИЙИЗ ккарагнийи, ва РАББИЙИЗ дугъан ккарагуб гъеебхьнийи. Арамдин паччагьди Израилиз фукьан писди илзигураш, РАББИЙИЗ рябкъюйи аьхир. 5РАББИЙИ Израилиз азад апӀрур тувнийи, ва израилар Арамдин гьюкмиккан ккудучӀвнийи. Дурар чпин хулариъ муганазси ислягьвалиинди яшамиш хьуз хъюгънийи. 6Гьаци вушра, дурар Яравамдин тухумди Израил ял гъапӀу гунгьарихьан гьидицундайи, хъа гьадрариъ гъузнийи. Ашерайин[†] мурхьулра[*] Самарияйиъ дийибгъну имийи[+].

7Яхаздин кьушмикан, хьцӀур атлутӀан, йицӀуб дявдин фургъунтӀан[†] ва йицӀуд агъзур пияда эскрартӀан савайи, фужкӀа гъузнадайи. Имбудар Арамдин паччагьди, гад апӀруган шлу биширугдиз ухшар дапӀну, терг гъапӀнийи.

8Яхазди паччагьвал гъапӀу вахтнан жара гьядисйирикан, дугъу гъапӀу вари ляхнарикан ва дугъан кӀубанваликан «Израилин паччгьарин тарихарин китабдиъ» дибикӀна. 9Яхаз чан архйирихъди архаин гъахьнийи ва Самарияйиъ накьвдик кивнийи. Хъа дугъан бай Юваш дугъан кьяляхъ паччагь гъахьнийи.


Израилин паччагь Юваш

10Ягьудайин паччагь Юашдин паччагьвалин сумчӀурна ургудпи йисан Яхаздин бай Юваш Израилин паччагь гъахьнийи. Дугъу Самарияйиъ йицӀийирхьуд йисан паччагьвал гъапӀнийи. 11Дугъу РАББИЙИН улариан писвал апӀуйи ва Наватдин бай Яравамдин чав Израил ял гъапӀу гунгьарикан сабдихьанра гьидицурдайи. Думу гьадму гунгьариъ гъузнийи[+].

12Ювашди паччагьвал гъапӀу вахтнан жара гьядисйирикан, дугъу гъапӀу вари ляхнарикан ва Ягьудайин паччагь Амасияйихъди дявйириъ дугъан кӀубанваликан «Израилин паччгьарин тарихарин китабдиъ» дибикӀна[+].

13Юваш чан архйирихъди архаин гъахьнийи. Думу Самарияйиъ Израилин паччгьарихъди накьвдик кивнийи. Ювашдихъна тахтниин дугъан бай Юравам деънийи.


Элиш пайгъамбрин аьжал

14Элиш пайгъамбар йикӀру гьялниинди иццру гъахьнийи. Израилин паччагь Юваш, дугъʼин улуркьуз дуфну, дугъахъ гъишнийи. Дугъу ягъал сесниинди гъапнийи:

– Йиз адаш! Йиз адаш! Израилин дявдин фургънар ва атлуйирин кьушум вува![+]

15Элиш пайгъамбри гъапнийи:

– Декку ва чӀимрар адагъ.

Дугъу гьаци гъапӀнийи.

16– Декку хилиз гъадабгъ, – гъапнийи дугъу Израилин паччагьдиз.

Дугъу декку гъадабгъиган, Элиш пайгъамбри чан хилар Израилин паччагьдин хилариин иливнийи.

17– Ригъ гьудубчӀвру терефнан унчӀв абцц, – гъапнийи Элиш пайгъамбри.

Ва паччагьди унчӀв абццнийи.

– ЧӀимир йив! – гъапнийи Элиш пайгъамбри.

Ва дугъу деккуйиан чӀимир гъивнийи.

– РАББИЙИН Гъалибвалин му чӀимир, Арамдиин гъалибвалин му чӀимир! Уву Афек шагьрин багахь арамариз дурар дагъитмиш апӀайизкьан йивидива, – гъапнийи Элиш пайгъамбри[+].

18Хъасин Элиш пайгъамбри гъапнийи:

– ЧӀимрар гъадагъ.

Израилин паччагьди чӀимрар гъадагънийи.

Элиш пайгъамбри дугъаз гъапнийи:

– Дурар жилилан йив.

Паччагьди шубуб ражну гъивнийи ва дийигънийи. 19Заанурин инсандик дугъкан хъял кубчӀвнийи ва гъапнийи:

– Уву жилилан хьуб ясан йирхьуб ражну йивну ккундийи, думуган уву Арам тамамди дагъитмиш апӀидийва. Хъа гьамус уву думу шубуб ражнутӀан дагъитмиш апӀидарва.

20Элиш пайгъамбар кечмиш гъахьнийи ва накьвдик кивнийи. Кьандиси Муавдиан вуйи гъачагъар Израилиин гьарсаб хьадукра алжагъуз хъюгънийи. 21Саб ражну, сар кас накьвдик киврайиган, израилариз гъачагъарин десте гъябкънийи, ва дурари майит Элиш пайгъамбрин гюмбтизди гатӀабхьнийи. ДубкӀнайи жандак Элиш пайгъамбрин кӀурбарик кубкӀиган, думу инсан чӀиви гъахьнийи ва ликариин дийигънийи.


Арамдихъди Израилин дяви

22Арамдин паччагь Хазаили Яхаздин паччагьвалин вари йигъари Израилиз зулум апӀури гъахьнийи[+]. 23Амма РАББИ израиларихьна рягьимлу вуди гъахьнийи. Дугъу дурарин язухъ апӀуйи ва Ибрагьим, Исакь, Якьуб пайгъамбрарихъди йикьрарин гьюрматназ дурарин гъайгъу зигуйи. Дугъаз гьамусра[*] дурар терг апӀуз ккунди адайи, дурарихьинди Чан кьял гьибицундайи.

24Арамдин паччагь Хазаил кечмиш гъахьнийи, дугъан бай Бен-Гьадад дугъан ерина паччагь гъахьнийи. 25Яхаздин бай Ювашди Хазаилин бай Бен-Гьададдихьан дугъу чан адаш Яхаздихьан дявдиинди гъидису шагьрар тадагънийи. Ювашди Бен-Гьадад шубуб ражну дагъитмиш гъапӀнийи ва израил шагьрар кьяляхъ гъапӀнийи[+].

#### 14


Ягьудайин паччагь Амасия

1Израилин паччагь Ювашдин, Яхаздин балин, паччагьвалин кьюдпи йисан Ягьудайин паччагь Юашдин бай Амасия паччагь гъахьнийи[+]. 2Паччагь шлуган, дугъан къанна хьуд йис яш вуйи, ва дугъу Ерусалимдиъ къанна урчӀвуд йисан паччагьвал гъапӀнийи. Дугъан дадайиз Югьуаддан кӀуйи, тухмиинди думу Ерусалимдиан вуйи. 3Дугъу РАББИЙИН[†] улариъ дюз вуйиб апӀуйи, амма чан арха Давуддиси[†] дарди. Дугъу варибдиъ чан адаш Юашдихъан нумуна гъадабгъуйи. 4Анжагъ тепйириин гирами йишвар терг дапӀнадайи, ва халкьди душвариъ гъурбнар апӀувал ва ицциб ниъ хъайи шейʼар ургувал давам апӀуйи[+].

5Чан хилариъ паччагьвал мюгькам апӀбахъан дугъу паччагь, чан адаш, йивну гъакӀи дугъан багахь гъахьи гъуллугъчйириз йикӀбан жаза тувнийи[+]. 6Хъа дурарин баяр дугъу аьжлин хилиз тувундайи, Муса пайгъамбрин Къанундин китабдиъ дибикӀнайиганси гъапӀнийи. Думу китабдик РАББИЙИ амур гъапӀнийи: «Баярин тахсирариз лигну адашар аьжлиз тувуз хай шулдар, баярра адашарин тахсирариз лигну аьжлиз тувуз хай шулдар. Гъит гьарсар чан хусуси гунгьиз лигну йикӀри».

7Кьилан Дерейиъ эдум халкьдин йицӀуд агъзур эскер дагъитмиш гъапӀурра, Села шагьур гъибисурра, дидʼин Юктеил ччвур иливурра Амасия ву. Гъира [*]думу шагьриз гьаци кӀура[+].


Амасияйин ва Ювашдин арайиъ дяви

8Амасияйи Израилин паччагь Ювашдихьна, Яхаздин балихьна, Егьуйин худлихьна гьамци пуз чархачйир гьаънийи:

– УдучӀв, машна-машди алахъидихьа!

9Амма Израилин паччагь Ювашди Ягьудайин паччагь Амасияйиз гьамциб жаваб тувнийи:

– Ливандин къалгъан укӀу ливандин кедрйихьна фици-вуш гьамци пуз гьаъну: «Яв риш йиз бализ швушвди ча». Амма ливандин вягьши гъафну ва къалгъан укӀ ликариккан гъапӀну. 10Ав, уву Эдум дагъитмиш гъапӀунва ва гьамус фурс апӀурава. Яв гъалибвалиинди адлу йихь, амма хулаъ гъуз! Увура, увухъди сатӀиди Ягьудара терг хьуз балйир дагну гьаз вуяв?

11Амма Амасия хъпехъундайи, ва Израилин паччагь Ювашди дугъʼина чан кьушмар диш гъапӀнийи. Ювашна Ягьудайин паччагь Амасия Ягьудайиъ айи Бет-Шемеш шагьрикк дявдиъ машна-машди алахънийи. 12Израили Ягьуда бегьемди дагъитмиш гъапӀнийи, ягьудар гьарсар чан хулаз гьергнийи. 13Израилин паччагь Ювашди Ягьудайин паччагь Амасия, Юашдин бай, Ахазияйин худул Бет-Шемеш шагьрикк йисирвализ гъадагънийи. Хъасин Юваш Ерусалимдихьна гъушнийи ва дугъу Ефраимдин урнарихъан Мурччван урнарихъна юкьудварж юкӀ манзилнаъ[*] шагьрин цал гъарабгънийи. 14Юваш паччагьди гъизилна арс ва РАББИЙИН Хулаъ ва паччагьдин гъалайиъ гъидихъу вари шейʼар гъурхнийи. Дугъу гьацира йисирвализ, аманатси, инсанар гъидиснийи, хъасин Самарияйиз кьяляхъ гъушнийи[+].


Ювашдин аьжал

15Ювашди паччагьвал гъапӀу вахтнан жара гьядисйирикан, дугъу гъапӀу ляхнарикан, дугъан кӀубанваликан ва, Ягьудайин паччагь Амасияйихъди дугъу фици дяви гъапӀнуш, «Израилин паччгьарин тарихарин китабдиъ» дибикӀна[+]. 16Юваш чан архйирихъди архаин гъахьнийи ва Самарияйиъ Израилин паччгьарихъди накьвдик кивнийи. Дугъан кьялхъян паччагь дугъан бай Юравам гъахьнийи.


Амасияйин аьжал

17Ягьудайин паччагь Юашдин бай Амасия Израилин паччагь, Яхаздин бай ЮваштӀан йицӀихьуд йисан кьаназ яшамиш гъахьнийи. 18Амасияйи паччагьвал гъапӀу вахтнан жара гьядисйирикан «Ягьудайин паччгьарин тарихарин китабдиъ» дибикӀна.

19Амасияйиз къаршуди Ерусалимдиъ жини йикьрар гъапӀнийи ва думу Лахиш шагьриз гьергнийи. Амма дугъан кьяляхъди инсанар гьаънийи, ва думу душваъ йивну гъакӀнийи. 20Дугъан майит гьяйвниинди Ерусалимдиз гъабхнийи. Думу Давуддин Шагьриъ чан архйирихъди накьвдик кивнийи.

21Хъа Ягьудайин халкьди йицӀийирхьуд йис яшнаъ айи Азария[*] чан адаш Амасияйин ерина паччагь гъапӀнийи. 22Амасия чан архйирихъди архаин хьпахъан гимйир дийигъру Элат шагьур цӀийикӀултӀан тикмиш гъапӀур ва Ягьудайик кпикьур Азария ву[+].


Израилин паччагь Юравам

23Ягьудайин паччагь Юашдин бай Амасияйин паччагьвалин йицӀихьудпи йисан Самарияйиъ Ювашдин бай Юравам Израилиъ паччагь гъахьнийи. Дугъу ягъчӀвурна сад йисан паччагьвал гъапӀнийи. 24Дугъу РАББИЙИН улариан писвал апӀуйи ва Наватдин бай Яравамдин чав Израил ял гъапӀу гунгьарикан сабдихьанра гьидицундайи[+]. 25Израилин сяргьятар Лево-Хамат шагьрихъан ГъабкӀи гьюлихъна цӀийи алаур гьадму ву. Израилин Заанури, РАББИЙИ, Чан гъараваш, Гъат-Хефер шагьриан вуйи Амиттайин бай, пайгъамбар Юнусдин мелзналан гъапи гафнаъси[+]. 26Израилиъ вариди фукьан пис аьзаб зигураш, РАББИЙИЗ рябкъюйи. Дурариз кюмекназ гъюрур – я лукӀ, я азад вуйир – фужкӀа адайи[+]. 27РАББИЙИ, Чаз Израилин ччвур завариккан дубгуз ккунди дархьувализ лигну, израилар Ювашдин бай Юравамдин хилариинди къутармиш гъапӀнийи.

28Юравамди паччагьвал гъапӀу вахтнан жара гьядисйирикан, дугъан кӀубанваликан ва дугъу гъапӀу ляхнарикан, дугъу дяви фици гъапӀнуш ва Ягьудайин вуди гъахьи Дамаскра, Хаматра Израилик фици китӀнуш, «Израилин паччгьарин тарихарин китабдиъ» дибикӀна.

29Юравам чан архйирихъди, Израилин паччгьарихъди, архаин гъахьнийи. Дугъан кьяляхъ паччагь дугъан бай Захария гъахьнийи.

#### 15


Ягьудайин паччагь Азария

1Израилин паччагь Юравамдин паччагьвалин къанна ургудпи йисан Ягьудайиъ Амасияйин бай Азарияйи паччагьвал апӀуз хъюгънийи[+]. 2Паччагь шлуган, дугъан йицӀийирхьуд йис вуйи, ва дугъу Ерусалимдиъ хьцӀурна кьюд йисан паччагьвал гъапӀнийи. Дугъан дадайиз Ехулия кӀуйи, тухумдиинди думу Ерусалимдиан вуйи. 3Дугъу РАББИЙИН[†] улариъ дюз вуйиб апӀуйи, чан адаш Амасияйиси. 4Анжагъ тепйириин гирами йишвар терг дапӀнадайи. Халкьди душвариъ гъурбнар апӀувал ва ицциб ниъ хъайи шейʼар ургувал давам апӀуйи[+].

5РАББИЙИ паччагьдик тап думу кечмиш хьайизкьан жазан уьзур кивнийи. Паччагь жаради вуйи хулариъ яшамиш шуйи. Ютамди, паччагьдин бали, паччагьдин гъалайиъ буйругъар тувуйи ва уьлкейин халкьдиин идара апӀуйи.

6Азарияйи паччагьвал гъапӀу вахтнан жара гьядисйирикан, дугъу гъапӀу вари ляхнарикан «Ягьудайин паччгьарин тарихарин китабдиъ» дибикӀна. 7Азария чан архйирихъди архаин гъахьнийи ва Давуддин[†] Шагьриъ дурарин багахь накьвдик кивнийи. Дугъан кьяляхъ паччагь дугъан бай Ютам гъахьнийи.


Израилин паччагь Захария

8Ягьудайин паччагь Азарияйин паччагьвалин сумчӀурна миржидпи йисан Израилин паччагь Юравамдин бай Захария гъахьнийи. Дугъу Самарияйиъ йирхьуб вазли паччагьвал гъапӀнийи. 9Дугъу, чан абйириси, РАББИЙИН улариъ писвал апӀуйи. Думу Наватдин бай Яравамдин чав Израил ял гъапӀу гунгьарихьан гьидицурдайи[+].

10Явешдин бай Шаллумди Захарияйиз къаршуди жини йикьрар гъийитӀнийи. Шаллумди, вари халкьдин уларикк йивну, Захария гъакӀнийи. Дугъан ерина Шаллум паччагь гъахьнийи. 11Захарияйи паччагьвал гъапӀу вахтнан жара гьядисйирикан «Израилин паччгьарин тарихарин китабдиъ» дибикӀна. 12Гьамци тамам гъабхьну РАББИЙИ Егьуяйиз гъапи гаф: «Яв наслар Израилин тахтниин юкьубпи кьамдихъна деиди»[+].


Израилин паччагь Шаллум

13Явешдин бай Шаллум Ягьудайин паччагь Уззияйин[*] паччагьвалин сумчӀурна урчӀвудпи йисан паччагь гъахьну. Дугъу Самарияйиъ саб вазли паччагьвал гъапӀну. 14Тирца шагьриан Самарияйиз Гадияйин бай Менахем гъафнийи. Дугъу Явешдин бай Шаллумдиз Самарияйиъ гъивнийи, думу гъакӀнийи ва дугъан ерина учв паччагь гъахьнийи[+].

15Шаллумди паччагьвал гъапӀу вахтнан жара гьядисйирикан ва дугъу гъийитӀу жини йикьрарикан «Израилин паччгьарин тарихарин китабдиъ» дибикӀна.

16Думу вахтна Менахем, Тирцайиан удучӀвну, Тифсах шагьриин ва дидин гъирагъарихъ хъайидариин варидариин алархьнийи, гьаз гъапиш дурари дугъаз шагьрин урнар арццуз кӀул ккивундайи. Дугъу Тифсахдиъ вари бицӀир кайи дишагьлийирин фунар турихъди гъурккнийи.


Израилин паччагь Менахем

17Ягьудайин паччагь Уззияйин паччагьвалин сумчӀурна урчӀвудпи йисан Израилин паччагь Гадияйин бай Менахем гъахьнийи. Дугъу Самарияйиъ йицӀуд йисан паччагьвал гъапӀнийи. 18Дугъу РАББИЙИН улариъ писвал апӀуйи. Чав паччагьвал гъапӀу вари йигъари думу Наватдин бай Яравамдин чав Израил ял гъапӀу гунгьарихьан гьидицундайи[+].

19Думуган уьлкейиъ Ашурдин паччагь Пулл[*] архьнийи. Менахемди, паччагьлугъдиин чан гьюкум мюгькам апӀбаъ дугъу кюмек апӀбан бадали, дугъаз агъзур талант[*] арс тувнийи. 20Менахемди думу пул Израиликан ктабгънийи. Гьарсар девлетлу инсан, Ашурдин паччагьдиз тувбан бадали, хьцӀур шекел[*] арс хуз буржлу вуйи. Думуган Ашурдин паччагь кьяляхъ гъушнийи, Израилиъ гъузундайи.

21Менахемди паччагьвал гъапӀу вахтнан жара гьядисйирикан ва дугъу гъапӀу вари ляхнарикан «Израилин паччгьарин тарихарин китабдиъ» дибикӀна. 22Менахем чан архйирихъди архаин гъахьнийи. Дугъан ерина паччагь дугъан бай Пекахия гъахьнийи.


Израилин паччагь Пекахия

23Ягьудайин паччагь Уззияйин паччагьвалин хьцӀурпи йисан Израилин паччагь Менахемдин бай Пекахия гъахьнийи. Дугъу Самарияйиъ кьюд йисан паччагьвал гъапӀнийи. 24Пекахияйи РАББИЙИН улариъ писвал апӀуйи. Думу Наватдин бай Яравамдин чав Израил ял гъапӀу гунгьарихьан гьидицундайи[+]. 25Пекахияйин гъуллугъчи Пекахди, Ремалияйин бали, дугъаз къаршу жини йикьрар гъийитӀнийи. Чахъди хьцӀур инсан Галааддиан вуйидар гъадагъну, Аргувдихъди ва Арʼейихъди сатӀиди Самарияйиъ паччагьдин гъалайиъ думу Пекахияйиин алархьнийи. Пекахди Пекахия йивну гъакӀнийи, ва думу дугъан ерина паччагь гъахьнийи.

26Пекахияйи паччагьвал гъапӀу вахтнан жара гьядисйирикан ва дугъу гъапӀу вари ляхнарикан «Израилин паччгьарин тарихарин китабдиъ» дибикӀна.


Израилин паччагь Пеках

27Ягьудайин паччагь Уззияйин паччагьвалин хьцӀурна кьюдпи йисан Израилин паччагь Ремалияйин бай Пеках гъахьнийи. Дугъу Самарияйиъ къад йисан паччагьвал гъапӀнийи. 28Пекахди РАББИЙИН улариъ писвал апӀуйи. Думу Наватдин бай Яравамдин чав Израил ял гъапӀу гунгьарихьан гьидицундайи[+].

29Израилин паччагь Пекахдин паччагьвалин вахтна Ашурдин паччагь Тиглат-Паласар[*] Израилиин алархьнийи. Ашурдин паччагьди Ийон, Авел-Бет-Мааха, Янух, Къедеш, Хацор шагьрар, Галаад, Галилея вилаятар, Нефталим тухумдин вари жил гъибиснийи. Душварин халкь Ашур уьлкейиз йисирвализ гъубхнийи. 30Элайин бай Гьушайи Ремалияйин бай Пекахдиз къаршуди жини йикьрар гъийитӀнийи. Думу паччагьдиин алархьнийи, думу йивну гъакӀнийи ва Уззияйин бай Ютамдин паччагьвалин къадпи йисан Пекахдин ерина паччагь гъахьнийи.

31Пекахди паччагьвал гъапӀу вахтнан жара гьядисйирикан ва дугъу гъапӀу вари ляхнарикан «Израилин паччгьарин тарихарин китабдиъ» дибикӀна.


Ягьудайин паччагь Ютам

32Израилин паччагь Пекахдин, Ремалияйин балин, паччагьвалин кьюдпи йисан Уззияйин бай Ютам Ягьудайиъ паччагьвал апӀуз хъюгънийи[+]. 33Паччагь шлуган, дугъан къанна хьуд йис яш вуйи. Дугъу Ерусалимдиъ йицӀийирхьуд йисан паччагьвал гъапӀнийи. Дугъан дадайиз Еруша кӀуйи, думу Цадукдин риш вуйи. 34Дугъу РАББИЙИН улариъ дюз вуйиб апӀуйи, чан адаш Уззияйиси. 35Анжагъ тепйириин гирами йишвар терг дапӀнадайи. Халкьди душвариъ гъурбнар апӀувал ва ицци ниъ хъайи шейʼар ургувал давам апӀуйи. Ютамди РАББИЙИН Хулан Заан урнар тикмиш гъапӀнийи[+].

36Ютамди паччагьвал гъапӀу вахтнан жара гьядисйирикан ва дугъу гъапӀу вари ляхнарикан «Ягьудайин паччгьарин тарихарин китабдиъ» дибикӀна. 37Ютамдин паччагьвалин вахтна РАББИЙИ Ягьудайиз къаршуди Арамдин паччагь Рецин ва Ремалияйин бай Пеках гьауз хъюгънийи[+]. 38Ютам чан архйирихъди архаин гъахьнийи ва чан арха Давуддин Шагьриъ дурарин багахь накьвдик кивнийи. Хъа дугъан бай Ахаз дугъан ерина паччагь гъахьнийи.

#### 16


Ягьудайин паччагь Ахаз

1Ремалияйин бай Пекахдин паччагьвалин йицӀиургудпи йисан Ягьудайиъ Ютамдин бай Ахаз паччагьвал апӀуз хъюгънийи. 2Паччагь шлуган, Ахаздин къад йис яш вуйи. Дугъу Ерусалимдиъ йицӀийирхьуд йисан паччагьвал гъапӀнийи. Чан арха Давуддихьан[†] тафавутлу вуди, дугъу РАББИЙИН, чан Заанурин,[†] улариъ дюз вуйиб апӀурдайи. 3Думу Израилин паччгьарин рякъяриъди гъягъюйи. РАББИЙИ израиларихьан гьутӀуркку халкьарихъан хяви мисал гъадабгъну, гьятта чан бай цӀигъ гъурбан гъапӀнийи[+]. 4Дугъу тепйириинра, гирами йишвариъра, аьхю сирин тувру гьарсаб гьариккра гъурбнар апӀуйи ва ицциб ниъ хъайи шейʼар ургуйи.


Ахазди Ашурдикан кюмек ккун апӀуб

5Думуган Арамдин паччагь Рецин ва Израилин паччагь Пеках, Ремалияйин бай, Ерусалимдиина дявдиинди гъушнийи. Дурари Ахаз айи Ерусалим гургутум кьялаъ аънийи, амма думу ккагъуз гъахьундайи[+]. 6Думу вахтна Арамдин паччагь Рецинди Элат шагьур, душвʼан ягьудар утӀурккну, Арамдиз кьяляхъ гъапӀнийи. Элатдиз арамар кючмиш гъахьнийи, дурар гъира [*]душваъ яшамиш шула[+].

7Ахазди Ашурдин паччагь Тиглат-Паласарихьна гьамци пуз чархачйир гьаънийи:

– Узу яв гъараваш ва бай вуза. Гъач ва узʼин алархьу Арамдин паччагьдихьан ва Израилин паччагьдихьан узу уьрх[+].

8Ахазди РАББИЙИН Хулаъ ва паччагьдин гъалайин хазнйириъ гъибихъу вари гъизил ва арс уч гъапӀнийи ва Ашурдин паччагьдиз хътапӀнийи[+]. 9Ашурдин паччагь Тиглат-Паласари Ахаздин хаиш тамам гъапӀнийи: Дамаскдиин алархьнийи ва думу гъибиснийи. Дугъу Дамаскдин агьалйир Кир шагьриз йисирвализ гъухнийи, хъа Рецин аьжлин хлиз тувнийи.


Ахазди Заанурин Хал цӀийи алапӀуб

10Думуган Ахаз паччагь Ашурдин паччагь Тиглат-Паласарихъди гюрюшмиш хьуз Дамаскдиз гъушнийи. Дугъаз Дамаскдиъ гъурбан апӀрушв гъябкънийи. Ахазди Заанурин гъуллугъчи Урияйиз гъурбан апӀрушван шикил ва, думу фици тикмиш дапӀну ккундуш, хъайи-хъайибси улупбар хътаънийи. 11Заанурин гъуллугъчи Урияйи гъурбан апӀрушв Дамаскдиан Ахаз паччагьди хътау улупбариз асас тикмиш гъапӀнийи. Ахаз паччагь кьяляхъ гъяйиз, дугъу думу тикмиш дапӀну ккудубкӀнийи. 12Дамаскдиан дуфну ва гъурбан апӀрушваз дилигну, паччагь дидин багахьна гъушнийи ва дидʼин улучӀвнийи. 13Дугъу вариубгбан гъурбан[†] гъапӀнийи ва уьлер гъурбан гъапӀнийи, гъурбан гъапӀу чяхир удубзнийи. Гьацира демдин гъурбнарин[*] ифи гъурбан апӀрушвак кибчнийи. 14РАББИЙИН улихь дивнайи кемшрин гъурбан апӀрушв хьайи йишвʼхьан гьадабгънийи. Думу цӀийи гъурбан апӀрушван ва РАББИЙИН Хулан арайиъ айи. Гьамус думу цӀийи гъурбан апӀрушван кафари терефнаъ дивнийи. 15Хъасин Ахаз паччагьди Заанурин гъуллугъчи Урияйиз амур гъапӀнийи:

– Аьхю цӀийи гъурбан апӀрушвʼин гвачӀниндин вариубгбан гъурбнар апӀин ва хябяхъдин уьлерин гъурбнар апӀин, паччагьдин вариубгбан гъурбнар апӀин ва дугъан уьлерин гъурбнар апӀин, уьлкейин вари халкьдин вариубгбан гъурбнар апӀин ва дурарин уьлерин гъурбнар апӀин. Гъурбан гъапӀу чяхир душвахь удубз. Вари гъурбнарин ифи гъурбан апӀрушвак кибч. Хъа кемшрин гъурбан апӀрушв, Заанурин кьаст аьгъю апӀбан бадали, узу ишлетмиш апӀидиза.

16Заанурин гъуллугъчи Урияйи вари Ахаз паччагьди амур гъапӀганси дюм-дюзди тамам гъапӀнийи. 17Ахаз паччагьди РАББИЙИН Хулаъ айи аьрабйирилан кьулар аьлчӀягънийи ва дурарилан хилар жикӀрудар алдагънийи. Дугъу кемшрин гьявуз учв дивнайи кемшрин йицарилан алдабгънийи ва думу гъвандин бинайиин дивнийи[+]. 18Ахазди РАББИЙИН Хулахъ султ йигъан инсанар гъягъюз тикмиш дапӀнайи элебкнайишв ва РАББИЙИН Хулахъ чӀатанди паччагь гъюз гургутум тикмиш дапӀнайишв гьадагънийи. Дугъу му ляхин Ашурдин паччагь бадали гъапӀнийи.


Ахаздин аьжал

19Ахазди паччагьвал гъапӀу вахтнан жара гьядисйирикан ва дугъу гъапӀубдикан «Ягьудайин паччгьарин тарихарин китабдиъ» дибикӀна. 20Ахаз чан архйирихъди архаин гъахьнийи ва Давуддин Шагьриъ дурарин багахь накьвдик кивнийи. Хъа Ахаздин бай Хизкьи дугъан ерина паччагь гъахьнийи.

#### 17


Израилин аьхиримжи паччагь Гьуша

1Ягьудайин паччагь Ахаздин паччагьвалин йицӀикьюдпи йисан Элайин бай Гьуша Самарияйиъ Израилин паччагь гъахьнийи. Дугъу урчӀвуд йисан паччагьвал гъапӀнийи[+]. 2Дугъу РАББИЙИН[†] улариъ писвал апӀуйи, амма учв хьайиз гъахьи Израилин паччгьарисикьан дарди.

3Ашурдин паччагь Шалманасер[*] Гьушайиина дявдиз гъушнийи. Гьуша дугъан гьюкмикк ккахънийи, ва дугъу Шалманасериз харж тувуйи. 4Ашурдин паччагьдиз Гьуша хаинкар вуйивал ашкар гъабхьнийи, гьаз гъапиш Гьушайи Египетдин паччагь Суйихьна чархачйир гьауйи. Ашурдин паччагьдиз дугъу, муганайиз йисʼан йисаз тувруганси, харж тувурдайи. Гьаддиз Шалманасерри думу гъидиснийи ва дустагъдиъ итнийи.


Израил йисирвалиъ абхъувал

5Ашурдин паччагь Израил уьлкейиъ архьнийи, Самарияйиина диш гъахьнийи. Дугъу шубуд йисан Самария кьялаъ апӀну гъибтнийи[+]. 6Гьушайин паччагьвалин урчӀвудпи йисан Ашурдин паччагьди Самария гъадабгънийи ва израилар Ашур уьлкейиз йисирвализ гъухнийи. Дугъу дурар Хавор нирихъ хъайи Халах шагьриъ, гьацира Гузан шагьриъ ва мид халкьдин шагьрариъ дитнийи.

7Гьаму вари ляхнар хьпан себеб чпин Заанур вуйи РАББИЙИЗ къаршуди израилари гунгьар апӀувал вуйи. РАББИЙИ дурар Египетдиан адаънийи, египет паччагь вуйи фяряуьндин гьюкмиккан ккадаънийи, амма дурари бутариз ибадат апӀуйи. 8Дурар РАББИЙИ чибхьан гьутӀуркку халкьарин аьдатарихъди, хъа гьацира Израилин паччгьари ирчу аьдатарихъди гъягъюйи.

9Израилари чпин Заанур вуйи РАББИЙИЗ кьабул даруб апӀуйи. Дурари бицӀи ва аьхю вари шагьрариъ тепйириин гирамишвар тикмиш апӀуйи[+]. 10Дурари гьарсаб ягъли тепейиин ва аьхюди сирин тувру гьарикк гирами гъванар ва Ашерайин[†] мурхьлар дивуйи. 11Гьарсаб гирамишвʼин дурари, чибхьан РАББИЙИ гьутӀуркку халкьариси, ицциб ниъ хъайи шейʼар ургуйи. РАББИЙИК хъял капӀри, дурари пис ляхнар апӀуйи. 12РАББИЙИ «Мици мапӀанай» гъапнушра, дурари бутариз ибадат апӀуйи. 13РАББИЙИ Израилиз ва Ягьудайиз вари пайгъамбрарин ва чпин мелзналан РАББИЙИН гафар инсанарихьна рукьрударин кюмекниинди ихтибарлу хабар дебккри гъахьну: «Пис рякъяриан удучӀвай! Йиз амрар ва тяйинвалар Узу ичв абйириз тамам апӀуз амур гъапӀу ва учвуз Йиз лукӀар вуйи пайгъамбрарин мелзналан туву Къанундиз асас тамам апӀинай».

14Амма дурар хъпехъурдайи ва, чпин Заанур вуйи РАББИЙИХЪ хътругъру чпин абйирси, инкар вуйидар вуйи. 15Дугъан къайдйир, чпин абйирихъди гъийитӀу Дугъан йикьрар, Дугъу дурариз туври гъахьи улупбар дурари ярхла гъапӀнийи. Дурар фукӀа дару бутарихъди гъягъюйи ва чибра фукӀа дарудар гъахьнийи. Израилин ва Ягьудайин агьалйири гургутум айи ва дурари апӀруб апӀуз РАББИЙИ гъадагъа дапӀнайи халкьарихъан мисал гъадабгъуйи[+].

16Дурари чпин Заанур вуйи РАББИЙИН вари амрар ярхла гъапӀнийи. Чпиз жердюкьярин суратнаъди урзнайи кьюб бут[†] ва Ашерайин мурхьул гъапӀнийи. Дурари вари завун кьушум вуйи ригъдиз, вазлиз, хядариз, гьацира Баализ[†][*] ибадат апӀуйи[+]. 17Дурари чпин баяр ва шубар цӀигъ гъурбан апӀуйи. Дурари фал кипуйи, изитӀ апӀуйи, дурар РАББИЙИН уларикк, Дугъак хъял капӀри, пис ляхнариин машгъул шуйи.

18РАББИЙИЗ Израиликан яманди хъял гъабхьнийи, ва Дугъу дурар Чахьан ярхла гъапӀнийи. Анжагъ Ягьудайин тухум гъибтнийи. 19Амма гьятта Ягьудайира чан Заанур вуйи РАББИЙИН амрар тамам апӀурдайи. Дурар Израили ирчу аьдатарихъди гъягъюйи. 20Гьаддиз РАББИЙИ Израилин вари тухмар ярхла гъапӀнийи. Чахьан ярхла апӀайизкьан, Дугъу дурариз жаза тувуйи ва дурар тӀарашчйирин хлиз тувуйи[+].

21РАББИЙИ Израилиин гьюкум Давуддин[†] тухумдихьан тадабгъиган, дурари Наватдин бай Яравам паччагь гъапӀнийи. Яравамди Израил РАББИЙИХЬАН гъубхнийи, ва дидиз лапра пис гунгьихьна ял гъапӀнийи[+]. 22Израилари Яравамдин гунгьарин рякъюъди гъягъювал давам гъапӀнийи, дурарихьан гьидицундайи. 23Чан гъаравашарин, пайгъамбрарин, мелзналан улихь ккимиди гъапиганси, РАББИ дурарихьан гьидицнийи. Гьаци Израилин халкь чпин уьлкейиан Ашурдиз йисирвализ гъубхнийи, дурар гъира[*] душваъ ими.


Самарияйиз, яни Израил алди гъабхьи йишвариз, жара халкьар хувал

24Ашурдин паччагьди Вавилондин, Кутайин, Аввайин, Хаматдин ва Сепарваимдин агьалйир хъади гъахнийи ва Самарияйин шагьрариъ израиларин ерина дитнийи. Дурари Самарияйин шагьрариъ бина гъивнийи. 25Дурар душваз кючмиш духьну имиди, дурари гьеле РАББИЙИЗ ибадат апӀурдайи, ва Дугъу дурариина асланар гьауйи. Асланари дурарикан бязидар чӀяргъюйи. 26Дидин гьякьнаан Ашурдин паччагьдиз хабар дебккнийи:

– Уву хъади гъахи ва Самарияйин шагьрариъ диту халкьариз, думу уьлкейин Заанури фу тӀалаб апӀуруш, аьгъдар. Дугъу дурариина асланар гьаъру, асланари дурар терг апӀуру, гьаз гъапиш агьалйириз, думу уьлкейин Заанури фу тӀалаб апӀуруш, аьгъдар.

27Думуган Ашурдин паччагьди амур гъапӀнийи:

– Учву Самарияйиан йисирвализ гъуху Заанурин гъуллугъчйирикан сар дина гьаай. Гъит, думу душваъ яшамиш ишри, ва дурариз думу уьлкейин Заанурин къанунар улупри.

28Самарияйиан йисирвализ гъуху Заанурин гъуллугъчйирикан сар Бет-Элиъ яшамиш хьуз ва, РАББИЙИЗ фици ибадат апӀуруш, дурариз улупуз гъафнийи[+].

29Амма гьарсаб халкьди чпи бина гъиву шагьрариъ чпин бутарра гъапӀнийи ва Самарияйин агьалйири тепйириин гъапӀу гирамишвариъ дивнийи. 30Вавилондин агьалйири Суккут-Бенут бутдиз ибадат апӀуйи, Кутдин агьалйири – Нергал бутдиз, хъа Хаматдин агьалйири – Ашима бутдиз. 31Авва шагьрин агьалйири Нивхаз ва Тартак бутар гъапӀнийи. Хъа Сепарваим шагьрин агьалйири чпин бицӀидар Адрамелех ва Анамелех бутариз цӀигъ гъурбан апӀуйи. 32Дурари РАББИЙИЗРА ибадат апӀуйи ва тепйириин али гирамишвариъ чпин арайиан жюрбежюр инсанар бутарин гъуллугъчйирди тяйин гъапӀнийи. Дурари душвариин бутариз гъурбнар апӀуйи[+]. 33Дурари РАББИЙИЗ ибадат апӀуйи, хъа чиб кючюрмиш гъапӀу йишвариан халкьарин вари аьдатариинди бутаризра гъуллугъ апӀуйи. 34Дурари гъийин йигъазкьан улихь вахтнан аьдатар уьрхюра. Дурариз РАББИЙИХЬАН гучӀурдар. Якьубдин наслариз РАББИЙИ туву Дугъан тяйинвалар ва рякъяр-ражар, къанунар ва амрар дурари тамам апӀурдар. РАББИЙИ Якьубдиин Израил ччвур иливнийи[+].

35РАББИЙИ, израиларихъди йикьрар йитӀруган, дурариз амур гъапӀнийи: «Бутариз гьюрмат мапӀанай, дурариз ибадат мапӀанай ва дурариз гъурбнар маханай. 36Зурба кьувватниинди ва аьхю аьламатариинди учву Египетдиан адау РАББИ – магьа Думу, учву Шлиз гьюрмат дапӀну ккундуш. Дугъаз ибадат апӀинай ва Дугъаз гъурбнар аькъинай. 37Дугъан тяйинвалар ва рякъяр-ражар, къанунар ва амрар гьарган тамам апӀинай. Дугъу дурар учвуз гъидикӀну. Бутариз гьюрмат мапӀанай. 38Узу учвухъди гъийитӀу йикьрар кӀваълан магьапӀанай ва бутариз ибадат мапӀанай. 39РАББИЙИЗ, ичв Заануриз, ибадат апӀинай, ва Дугъу учву вари душмнарин хилариккан азад апӀиди».

40Амма Самарияйин агьалйир хъпехъурдайи, ва дурари улихьдин вахтнан аьдатар уьрхюйи. 41Гьятта РАББИЙИЗ ибадат апӀури, думу халкьари бутариз ибадат апӀуйи. Гъийин йигъазкьан дурарин бицӀидари ва худлари чпин абйири гъапӀуб апӀувал давам апӀура[+].

#### 18


Ягьудайин паччагь Хизкьи

1Израилин паччагь Гьушайин, Элайин балин, паччагьвалин шубудпи йисан Ягьудайиъ Ахаздин бай Хизкьийи паччагьвал апӀуз хъюгънийи. 2Паччагь шлуган, дугъан къанна хьуд йис яш вуйи. Дугъу Ерусалимдиъ къанна урчӀвуд йисан паччагьвал гъапӀнийи. Дугъан дадайиз Ави кӀуйи, думу Захарияйин риш вуйи. 3Хизкьийи РАББИЙИН[†] улариъ, чан арха Давуддиси,[†] дюз вуйиб апӀуйи. 4Дугъу тепйирилан гирамишвар алдагънийи, гирами гъванар гъюргънийи, Ашерайин[†] мурхьлар[*] алдатӀнийи. Муса пайгъамбри гъапӀу кемшрин битӀ дугъу тикйир гъапӀнийи, гьаз гъапиш гьадму вахтназкьан израилари дидин улихь ицциб ниъ хъайи шейʼар ургуйи. Дидиз Нехуштан кӀуйи.

5Хизкьийин РАББИЙИИН, Израилин Заануриин, хъугъвал алийи. Ягьудайин паччгьарин арайиъ я думу паччагь хьайиз, ясана дугъан кьяляхъ Хизкьийиз барабар вуйир гъахьундайи[+]. 6Думу РАББИЙИКАН ижмиди кичӀихнайи ва хътадаркри Дугъахъди гъягъюйи. РАББИЙИ Муса пайгъамбрин мелзналан туву амрар дугъу тамам апӀуйи. 7РАББИРА дугъахъди хъайи, фуну ляхнихъ хъюгъишра, варибдиъ дугъаз хъуркьувалар шуйи. Думу Ашурдин паччагьдиз къаршуди удучӀвнийи ва дугъаз гъуллугъ апӀбаз ваъ гъапнийи. 8Дугъу филистимар бицӀи ва аьхю вари шагьрариъ дагъитмиш гъапӀнийи, тап Газа шагьрихъна ва дидин аьтрафарихъна[+].


Ашурари Самария бисуб

9Хизкьийин паччагьвалин юкьудпи йисан – Израилин паччагь Гьушайин, Элайин балин, паччагьвалин ургудпи йисан Ашурдин паччагь Шалманасер Самария шагьриина диш гъахьнийи. Дугъу думу кьялаъ апӀнийи[+]. 10Шубуд йислан ашурари Самария гъибиснийи. Гьаци, Хизкьийин паччагьвалин йирхьудпи йисан, Израилин паччагь Гьушайин паччагьвалин урчӀвудпи йисан Самария гъибиснийи. 11Ашурдин паччагьди Израилин агьалйир чан уьлкейиз йисирвализ гъурхнийи. Дугъу дурар Хавор нирихъ хъайи Халах шагьриъ, гьацира Гузан шагьриъ ва мид халкьдин шагьрариъ дитнийи. 12Гьаму вари ляхнар хьпан себеб чпин Заанур вуйи РАББИЙИХЪ хъпебехъувал вуйи. Дурари Дугъан йикьрар, РАББИЙИН гъараваш Муса пайгъамбри амур гъапӀуб вари чӀур апӀуйи. Дурар хъпехъурдайи, ва дурари йикьрар тамам апӀурдайи.


Санхерибди Ерусалимдиз къурху ккапӀуб

13Хизкьийин паччагьвалин йицӀиюкьудпи йисан Ашурдин паччагь Санхериб Ягьудайин мюгькам дапӀнайи шагьрариин алархьнийи ва дурар гъидиснийи. 14Ягьудайин паччагь Хизкьийи Лахиш шагьриз Ашурдин паччагьдиз гьамци пуз гьаънийи:

– Узук тахсир казук. Узу гъит, ва узу увуз узкан уву тӀалаб гъапӀуб вари тувидиза.

Ашурдин паччагьди Ягьудайин паччагь Хизкьийилан шубудварж талант[*] арс ва сумчӀур талант[*] гъизил алдабгънийи. 15Хизкьийи дугъаз РАББИЙИН Хулаъ ва паччагьдин хазнйириъ гъибихъу вари арс тувнийи[+]. 16Гьадмуган Ягьудайин паччагь Хизкьийи РАББИЙИН ибадатханайин раккнариин ва раккнарин дарчариин чав алабсу гъизил вари алдабснийи ва думу Ашурдин паччагьдиз тувнийи.

17Гьаци вушра, Ашурдин паччагьди Лахишдиан Хизкьи паччагьдихьна Ерусалимдиз кьушмин заанур аьхюр ва аьхюнур чяхирчи[*] аьхю кьушум хъади гьаънийи. Дурар Ерусалимдиз багахь гъахьнийи ва Заан даграан шид дизигнайи йишвахь, палтар урччру ва ерццру хутӀлиз рякъюъ дийигънийи. 18Дурари паччагьдиз дих гъапӀнийи, ва дурарихьна гъалайиъ буйругъар туврур вуйи Элиаким, Хилкияйин бай, бикӀрур вуйи Шевна ва тарихчи Юах, Асафдин бай, удучӀвнийи.

19Аьхюну чяхирчийи дурариз гъапнийи:

– Хизкьийиз йипай: «Гьамци кӀура машгьур паччагьди, Ашурдин паччагьди: „Наънан вуяв гьаму хъугъвал? 20Буш гафарна дявдин устадвал ва кьувват саб ву кӀуру фикир апӀурава? Узуз къаршуди удучӀвну, уву шлик умуд киврава? 21Магьа уву Египетдик умуд киврава! Думу дюбгънайи, чаин алахъурин гьарсарин хлин гагьнаан итӀибгъру чӀеъсиб ву. Египетдин паччагь вуйи фяряуьн чак умуд кивдарихъди варидихъди гьацир ву. 22Хъа учву узуз, учу РАББИЙИК, ич Заанурик, умуд киврача, пуз шулучвухьан. Хъа Хизкьийи тепйирилан Дугъан гирамишвар ва гъурбан апӀрушвар алдагъну аьхир. Дугъу Ягьудайиз ва Ерусалимдиз анжагъ гьаму, Ерусалимдиъ айи гъурбан апӀрушвахь, ибадат апӀинай гъапну.“[+]

23Гьаци вуйиган, йиз агъайихъди, Ашурдин паччагьдихъди, гьюжат апӀин: узу увуз кьюд агъзур гьяйван тувидиза, увуз дурариина атлуйиркьан дихъидарвуз. 24Йиз агъайин гъаравашарикан варитӀан бицӀи гьякимдин улихь дурум тувуз фици хьибдивухьан? Уву гьамусра египетдин дявдин фургънарик ва атлуйирик умуд киврава. 25Узу гьаму уьлкейиина, му уьлке терг апӀбан бадали, РАББИЙИН амриинди диш гъахьунза. РАББИЙИ Чав узуз гьаму уьлкейиина гъарах ва думу терг апӀин гъапну».

26Думуган Хилкияйин бай Элиакимди, Шевнайи ва Юахди аьхюну чяхирчийиз гъапнийи:

– Ккун апӀурча, учухъди, яв гъаравашарихъди, арам чӀалниинди гафар апӀин, учу думу чӀалнан гъавриъ ахъурча аьхир. Цалʼин али халкь хьайиган, учухъди жугьуд чӀалниинди гафар мапӀан[+].

27Амма аьхюну чяхирчийи жаваб тувнийи:

– Мегер йиз агъайи узу гьаму гафар анжагъ ичв агъайиз ва учвуз, хъа цалʼин али инсанариз ктарди, пуз гьаънийинхъа? Ваъ, дурарира, гьаму учвуси, чпин нежес ипӀиди ва чпин жвур убхъиди.

28Аьхюну чяхирчи гъудужвнийи ва жугьуд чӀалниинди ягъалди чӀигъ гъапӀнийи:

– Машгьур паччагьдин, Ашурдин паччагьдин гафнахъ хъебехъай! 29Паччагьди гьамци кӀура: «Хизкьийи учвуз кучӀал апӀуз мугъузанай. Дугъхьан учву йиз хилккан азад апӀуз шулдар. 30Хизкьийи учвуз кӀура: „РАББИЙИ ухьу чарасузди къутармиш апӀиди. Му шагьур Ашурдин паччагьдин хилиз тувидар“. Хъа учву РАББИЙИХЪ йирфар хъирчбиин дугъу инанмиш апӀуз мугъузанай. 31Хизкьийихъ мехъебехъанай».

Гьамци кӀура Ашурдин паччагьди: «Узухъди мясляаьт йибтӀай ва узуз мютӀюгъ йихьай. Думуган учву ичв тӀумтӀин ширариккан ва инжиларин гьаригъян ипӀидичва ва ичв гъуййириан шид убхъидичва[+]. 32Хъасин узу гъидиза ва учву узухъди ичвсиб уьлкейиз, тахил ва чяхир, уьл ва тӀумтӀин ширар, зейтундин гьарар ва йиччв айи уьлкейиз, гъахидиза. Уьмур кадабгъай, хъа аьжал ваъ! Хизкьийихъ мехъебехъанай, гьаз гъапиш дугъу, „РАББИЙИ ухьу къутармиш апӀиди“ кӀури, учву гъаврихъан хътаура. 33Яраб жара халкьдин фунур-вуш заанури чан уьлке Ашурдин паччагьдин хилккан азад гъапӀнун? 34Хаматдин ва Арпаддин заанурар наши? Сепарваимдин, Гьенайин ва Иввайин заанурар наши? Шли-вуш Самария йиз хилккан азад гъапӀнийин[+]? 35Гьаму вари уьлкйирин заанурарикан шилхьан чан уьлке узккан азад апӀуз гъабхьну? РАББИЙИХЬАН Ерусалим йиз хилккан азад апӀуз фици хьибди?»[+]

36Амма халкь ккебехънайи ва жаваб вуди фукӀа кӀури адайи, гьаз гъапиш паччагьди амур дапӀнайи: «Дугъаз жаваб мутуванай».

37Гъалайиъ буйругъар туврур вуйи Элиаким, Хилкияйин бай, бикӀрур вуйи Шевна ва тарихчи Юах, Асафдин бай, Хизкьийихьна, чпин палтар дячӀяргъну, дерд кади гъафнийи. Дурари аьхюну чяхирчийи гъапиб паччагьдикна гъапнийи.

#### 19


Ерусалим къутармиш шлуваликан Ешаяйи вахт ккимиди пуб

1Хизкьи паччагьдиз думу гафар гъеерхьиган, дугъу чан палтар гъячӀяргънийи ва, дерднан лишан вуди, ирин ккуртар алахьну, РАББИЙИН[†] Хулаз гъушнийи. 2Дугъу гъалайиъ буйругъар туврур вуйи Элиаким, бикӀрур вуйи Шевна ва аьхюнудар Заанурин гъуллугъчйир ирин ккуртар алди Амоцдин бай Ешая пайгъамбрихьна гьаънийи. 3Дурари Ешая пайгъамбриз гъапнийи:

– Хизкьийи гьамци кӀура: «Гъи балайин, жазайин ва аьйибнан йигъ ву, хиял апӀин бицӀир гьамус-хъа бабкан хьиди, хъа бабкан хуз кьувват адар. 4Белки, яв Заанур вуйи РАББИЙИЗ Ашурдин паччагьди чӀиви Заанурик кялхъюз гьау аьхюну чяхирчийи гъапи вари гафар ерхьур. Белки, яв Заанур вуйи РАББИЙИЗ гъеерхьу гафарин Дугъу жаза тувур. Гьеле чӀивиди имбударихъан дюаь апӀинава»[+].

5Хизкьи паччагьдин гъаравашар Ешая пайгъамбрихьна гъафиган, 6дугъу дурариз гъапнийи:

– Ичв агъайиз йипай: «Гьамци кӀура РАББИЙИ: „Увуз гъеебхьубдихьан, Ашурдин паччагьдин гъаравашари гъапи Узук кялхъбан гафарихьан гучӀ мапӀан. 7Магьа Узу думу гьаци чашмиш хьуз гъитдизаки, дугъаз саб хабар ебхьиган, думу чан уьлкейиз кьяляхъ хътаркуз мажбур хьиди. Хъа душваъ Узу гьаци апӀидизаки, думу тур йивну йикӀиди“».

8Аьхюну чяхирчийиз Ашурдин паччагь Лахишдиан удучӀвуваликан гъеебхьиган, думу кьяляхъ гъафнийи. Аьхюну чяхирчийиз паччагь дугъу Ливна шагьур кьялаъ апӀради гъидихънийи.


Санхерибди цӀийикӀултӀан гучӀ ккапӀуб ва Хизкьийин ккарагуб

9Санхерибдихьна Кушдин паччагь Тиргьакьа чаина дявдиинди гъюрайиваликан хабар гъурубкьнийи. Думуган дугъу гьамци пуз Хизкьийихьна хъана вакилар гьаънийи:

10– Ягьудайин паччагь Хизкьийиз йипай: «Уву умуд киврайи Заанури, Дугъу Ерусалим Ашурдин паччагьдиз тувидар кӀуруган, увуз кучӀлар апӀуз мугъузан. 11Увуз гъеебхьунвуз аьхир, Ашурдин паччгьари вари уьлкйирикан, дурар бегьемди терг дапӀну, фу гъапӀнуш. Хъа мегер уву сагъ-саламатди гъуздивахъа? 12Йиз абйири терг гъапӀу халкьарин заанурари, мисалназ, Гузан, Харан, Рецеф шагьрарин агьалйирин ва Телассар шагьриз алдау Эден шагьрин агьалйирин заанурари дурар къутармиш гъапӀнийин[+]? 13Хаматдин паччагь, Арпадайин паччагь, Сепарваим, Гьена ясана Ивва шагьрарин паччгьар гьамус наан а?»[+]

14Вакиларихьан Хизкьийихьна кагъаз гъурубкьнийи, дугъу думу гъурхнийи. Хъасин Хизкьи РАББИЙИН Хулаз гъушнийи, ва дугъу кагъаз РАББИЙИН улихь гьатӀабццнийи. 15Хизкьи РАББИЙИЗ ккарагуйи:

– Я РАББИ, Израилин Заанур, малайикар-херувимариин[*] деънайир! Жилин вари паччагьлугъариин анжагъ сар Уву Заанур вува. Уву зав ва жил яратмиш гъапӀунва[+]. 16Ис апӀин, РАББИ, Яв иб ва ебхь. Арцц, РАББИ, Яв улар ва лиг. ЧӀиви Заанурик кялхъбан бадали, Санхерибди хътау гафар ерхь[+]. 17Ашурдин паччгьари думу халкьар ва дурарин уьлкйир гьякьикьатди терг гъапӀну. 18Дурарин бутар цӀигъ гъирчувал ва дурар терг апӀувал гьякьикьат ву, гьаз гъапиш дурар заанурар дайи. Дурар инсандин хилариинди тартиб дапӀнайи гакӀул ва гъванар вуйи. 19Гьамус, ич Заанур вуйи РАББИ, миннат апӀурза, жилин вари паччагьлугъариз анжагъ Уву, РАББИ, сар Заанур вуйивал аьгъю хьпан бадали, учу дугъан хилккан къутармиш апӀин.


Санхериб дагъитмиш хьпан гьякьнаан Ешая пайгъамбри вахт ккимиди пуб

20Амоцдин бай Ешая пайгъамбри Хизкьийиз гьамци пуз гьаънийи:

– Израилин Заанур вуйи РАББИЙИ гьамци кӀура: «Ашурдин паччагь Санхерибдин гьякьнаан яв ккарагуб Узуз гъеебхьунзуз».

21Магьа Санхерибдин гьякьнаан РАББИЙИ гъапи гаф:

– Эй, Ашурдин паччагь! Сиондин марцци шураз[*]
уву гьяспикк ккадар. Думу увʼин аьлхъюра.
Дугъу, Ерусалим-шуру,
уву чӀюрхсира гьисаб апӀурадар.
22Уву шлик кялхънийва, фуж биябур гъапӀнийва?
Шилʼина уву сес
ва дамагъ кайи улар за гъапӀунва?
Израилин Гирами Заануриина!
23Яв вакиларин мелзналан
уву Раббийик кялхънийва.
Ашурдин паччагь, уву гъапнийва:
«Гизаф кьадар йиз дявдин фургънарихъди
узу дагъларин кӀакӀариина,
Ливандин ярхла ямажарикна за гъахьунза.
Узу Ливандин варитӀан ягъли кедрйин гьарар,
дидин варитӀан ужударсдар кипарисдин гьарар алдатӀунза.
Узу дидин варитӀан ярхла йишвариз,
дидин ужударсдар яркврариз хъуркьунза.
24Узу гъуййир гъириккунза
ва яд йишварин шид гъубхъунза.
Узу Египетдин вари нирарикан,
гъеебццу жилиланси, ктучӀвунза».

25Эй, Ашурдин паччагь! Мегер увуз гъеебхьундайвуз?
Узу, РАББИЙИ, думу ляхнар ухдитӀан тяйин гъапӀнийза,
кюгьне вахтари кьаст гъапӀнийза.
Гьамус Узу, мюгькам дапӀнайи шагьрар
гъюрдарин чӀвеэриз илтӀикӀуз увуз мумкинвал тувну,
думу ляхнар тамам гъапӀунза.
26Думу шагьрарин агьалйир кьувватнаан адахъна,
дурариз гучӀ дубхьна, дурар биябур дапӀна.
Дурар хутӀлиъ набататарси,
назук чру гъелемарси,
гъваин ктубчӀву, ягъал хьайизра
гъубгу укӀси ву.

27Хъа Узуз яв гьарсаб
алдабгъру гам аьгъязуз.
Узкан фици хъял апӀуруш, аьгъязуз.
28Узухьна вуйи яв гужли хъюлаз
ва Йиз ибарихъна дуфнайи яв дамагъназ лигну,
Узу яв хъюхъниан рукьан ппул итӀибгъидиза
ва яв ушвниин Йиз фурин алапӀидиза,
ва уву гъафи рякъюъди
кьяляхъ апӀидиза.

29Му увуз улупру лишан хьибди, Хизкьи:

цци учву чав чаланди кудубчӀвуб ипӀидичва,
хъа гъюру йисан – дидкан кудубчӀвуб.
Хъа шубудпи йисан тум убзай ва иган убгай,
тӀумтӀин багълар кивай ва дурарин йимишар итӀинай.
30Ягьудайин тухумдиан сагъди гъуздари хъана
исикк ччивар деетиди ва зиин йимишар хиди.
31Ерусалимдиан хъйибгъуб удубчӀвиди,
Сион дагъдилан сагъди гъуздар улдучӀвиди.

Гьамци Заварин Кьувватарин Аьхюрин,[†] РАББИЙИН, зурба ккунивали апӀиди.

32Гьаддиз РАББИЙИ Ашурдин паччагьдикан гьамци кӀура:

– Думу му шагьриъ учӀвидар,
ва дугъу чӀимрар деетидар.
Думу дидихьна гъалхан хьади гъидар
ва думу бисуз руг хъабхьидар[*][+].
33Думу учв гъафи рякъюъди кьяляхъ хътаркиди,
думу му шагьриъ учӀвидар.
34Узу ва Йиз лукӀ Давуд[†] бадали,
Узу думу шагьур уьбхидиза ва къутармиш апӀидиза.


Ашурдин кьушум магълуб хьуб

35Думу йишван РАББИЙИН малайикди, дуфну, Ашурдин кьушмин бинайиъ варжна миржцӀурна хьуд агъзур инсан аьжлин хлиз тувнийи. Хъайигъан гвачӀнинган нивкӀʼан хъиргиган, инсанариз варишварихь майтар гъяркънийи[+]. 36Думуган Ашурдин паччагь Санхериб, бина алдабгъну, гъушнийи. Думу хулаз кьяляхъ хътаркнийи ва Ниневияйиъ яшамиш гъахьнийи[+].

37Саб ражари, Санхерибди чан бут[†] Нисрухдин ибадатханайиъ ибадат апӀурайиган, дугъан баяр Адрамелехди ва Сарецери думу, тур йивну, гъакӀнийи. Дурар Арарат вилаятдиз гьергнийи. Хъа Санхерибдин бай Асархаддон дугъан ерина паччагь гъахьнийи[+].

#### 20


Хизкьийин уьзур ва думу сагъ хьуб

1Думу йигъари Хизкьи иццру гъахьнийи ва йикӀру гьялнахъна дуфнайи. Амоцдин бай Ешая пайгъамбар дугъахьна гъафнийи ва гъапнийи:

– Гьамци кӀура РАББИЙИ: «Яв хулан гьякьнаан амур апӀин, гьаз гъапиш уву кечмиш шулава, уву сагъ хьидарва».

2Хизкьи цалихьинди машди гьидицнийи ва РАББИЙИЗ ккарагнийи:

3– КӀваин апӀин, я РАББИ, узу Яв улихь вафалуди фици гъягъюйиш ва Яв улариъ гьякь вуйиб вари марцци кӀваантӀан апӀуйиш!

Ва Хизкьи яманди гъишнийи[+].

4Ешая пайгъамбар кьялан гьяятдиан удучӀвайиз, дугъахьна РАББИЙИН[†] гаф гъафнийи:

5– Кьяляхъ хъадарк ва Йиз халкьдин регьбер Хизкьийиз йип: «Гьамци кӀура яв арха Давуддин[†] Заанур вуйи РАББИЙИ: Узуз яв ккарагуб гъеебхьунзуз ва яв нивгъар гъяркъюнзуз. Узу уву сагъ апӀидиза. СаритӀ уву РАББИЙИН Хулаз гъягъидива. 6Узу яв уьмриин йицӀихьуд йис иливидиза. Узу уву ва гьаму шагьур Ашурдин хилхьан азад апӀидиза. Узу бадали ва Йиз лукӀ Давуд бадали Узу гьаму шагьур къутармиш апӀидиза»[+].

7Ешая пайгъамбри гъапнийи:

– Паччагьдиз инжиларин лавашсиб аьбкъинай.

Дурари думу аьмгълиин иливнийи, ва паччагь сагъ гъахьнийи. 8Думуган Хизкьийи Ешая пайгъамбрихьан гьерхнийи:

– РАББИЙИ узу сагъ апӀрувалин ва саритӀ РАББИЙИН Хулаз гъягърувалин тасдикьвалин лишан фу ву?

9Ешая пайгъамбри жаваб тувнийи:

– Гаф тувнайиб РАББИЙИ тамам апӀрувалин РАББИЙИХЬАН увуз тасдикьвалин лишан магьа: гъи сирин йицӀуб умбур улихь, ясана йицӀуб умбур кьяляхъ гъябгъиди. Улихь ясана кьяляхъ гъябгъюруш, кадабгъ.

10Хизкьийи гъапнийи:

– Сирниз йицӀуб умбриинди улихь гъябгъюз рягьятди ву. Ваъ, гъит думу йицӀуб умбриинди кьяляхъ хъадабкри.

11Ешая пайгъамбар РАББИЙИЗ ккарагнийи, ва РАББИЙИ сирин Ахаздин гъядрариъди думу йицӀуб умбриинди кьяляхъ гъапӀнийи.


Вавилондин паччагьдин вакилар Хизкьийихьна гъюб

12Думу вахтна Вавилондин паччагь Мерудах-Баладанди, Баладандин бали, Хизкьийиз кагъаз ва пешкеш хътаънийи, гьаз гъапиш дугъаз Хизкьийин уьзрикан гъеебхьнийи. 13Хизкьи вакиларихъ хъпехънийи, ва дугъу чан хазнаханайиъ айиб вари – арс, гъизил, тюнт даднан шейʼар ва багьалу ччимар – улупнийи. Гьацира дугъу яракьхана ва дидин хазнаханйириъ уьбхюрайиб вари улупнийи. Я гъалайиъ, я чан вари паччагьлугъдиъ дугъу дурариз улулупуб фукӀа имдайи.

14Ешая пайгъамбар паччагьдихьна гъафнийи ва гъапнийи:

– Гьаму инсанари фу кӀуйи ва дурар наънан увухьна гъафну?

Хизкьийи жаваб тувнийи:

– Ярхла уьлкейиан, дурар Вавилондиан гъафну.

15Пайгъамбри гьерхнийи:

– Дурариз яв гъалайиъ фу гъябкъну?

– Йиз гъалайиъ дурариз вари гъябкъну. Йиз хазнаханйириъ узу дурариз улулупуб фукӀа адар, – жаваб тувнийи Хизкьийи.

16Думуган Ешая пайгъамбри Хизкьийиз гъапнийи:

– РАББИЙИН гафнахъ хъебехъ: 17«Яв гъалайиъ айиб вари, гъийин йигъазкьан яв абйири уч дапӀнайиб вари Вавилондиз гъабхру вахт чарасузди улубкьиди. ФукӀа гъубзидар[+]. 18Хъа яв насларикан бязидар дина гъахиди ва Вавилондин паччагьдин гъалайиъ гъаравашар хьиди»[+].

19– Уву узукна гъапи РАББИЙИН гаф ужуб ву, – жаваб тувнийи Хизкьийи. Ва дугъу фикир гъапӀнийи: «Вуш фу вухъа, йиз йигъари ислягьвал ва хатӀасузвал ади гъабхьихъантина?»


Хизкьийин аьжал

20Хизкьийи паччагьвал гъапӀу вахтнан жара гьядисйирикан ва дугъу гъапӀу ляхнарикан, дугъу дагар фици гъапӀнуш ва жиликкди шагьриз шид фици гъизигнуш, «Ягьудайин паччгьарин тарихарин китабдиъ» дибикӀна.

21Хизкьи чан архйирихъди архаин гъахьнийи. Дугъан бай Манаше дугъан кьяляхъ паччагь гъахьнийи.

#### 21


Ягьудайин паччагь Манаше

1Манашейин, паччагь шлуган, йицӀикьюд йис яш вуйи. Дугъу Ерусалимдиъ хьцӀурна хьуд йисан паччагьвал гъапӀнийи. Дугъан дадайиз Хефцибах кӀуйи. 2РАББИЙИ израиларихьан гьутӀуркку халкьарин хяви аьдатарихъди гъягъюри, дугъу РАББИЙИН[†] улариъ писвал апӀуйи. 3Чан адаш Хизкьийи гъадаргъу тепйириин али гирамишвар дугъу цӀийикӀултӀан тикмиш гъапӀнийи. Израилин паччагь Ахавдихъан мисал гъадабгъну, Баализ[†] гъурбан апӀрушвар гъапӀнийи ва Ашерайин[†] мурхьул дубснийи. Дугъу вари завун кьушум вуйи ригъдиз, вазлиз ва хядариз ибадат ва гъуллугъ апӀуйи[+]. 4Гьятта РАББИЙИ чакан «Ерусалимдиъ Йиз ччвурназ гьюрмат апӀиди» гъапи РАББИЙИН Хулаъра дугъу гъурбан апӀрушвар тикмиш гъапӀнийи[+]. 5РАББИЙИН Хулан кьюбиб гьяятариъ дугъу вари завун кьушум вуйи ригъдиз, вазлиз ва хядариз гъурбан апӀрушвар тикмиш гъапӀнийи[+]. 6Дугъу чан бай цӀигъ гъурбан гъапӀнийи, фал кипуйи, изитӀ апӀуйи, гъийихдариз дих апӀрударихъди ва сюгьюрчйирихъди гаф-чӀал апӀуйи. Дугъу РАББИЙИН улариъ, Дугъак хъял капӀри, гизаф писвал гъапӀнийи.

7Дугъу Ашерайин мурхьул ктапӀуз амур гъапӀнийи ва думу РАББИЙИН Хулаъ дивнийи. Думу Хулкан РАББИЙИ Давуддиз[†] ва дугъан бай Сулеймандиз гъапнийи: «Му Хулаъ ва Израилин вари тухмаригъян Узу гъядябгъю Ерусалимдиъ Йиз ччвурназ даимайиз гьюрмат апӀиди. 8Узу гьамусдихъантина израилар Узу чпин абйириз туву жилилан улдучӀвуз гъитидарза. Анжагъ дурари Узу чпиз амур гъапӀуб вари тамам дапӀну ва дурариз Йиз лукӀ Мусайи туву Къанун дюбхну ккунду»[+].

9Амма халкь хъпехъундайи. Манашейи дурар рякълан алдаънийи. Дурар РАББИЙИ израиларин улихь терг гъапӀу халкьаритӀан артухъ писвал апӀуз хъюгънийи. 10РАББИЙИ Чан гъаравашар вуйи пайгъамбрарин мелзналан кӀуйи:

11– Ягьудайин паччагь Манашейи хяви гунгьар гъапӀну. Дугъу чпин улихьна вуйи амореяритӀан артухъ писвал гъапӀну ва чан бутариинди Ягьудайиз гунгьиз ял гъапӀну[+]. 12Гьаддиз Израилин Заанур вуйи РАББИЙИ гьамци кӀура: «Узу Ерусалимдиин ва Ягьудайиин гьациб бала алапӀидиза, шлиз дидкан гъеебхьиш, дугъан юкӀв тӀубкӀиди[+]. 13Узу Ерусалимдиз жаза, Самарияйиз гьадабтӀганси, гьадабтӀидиза ва уьлчме Ахавдин тухумдизси ишлетмиш апӀидиза. Узу Ерусалим, зах марцц апӀруганси, марцц ва маш кӀанакк апӀидиза[+]. 14Узу ктабгъу халкьдихъан гъуздарихьан гьудучӀвидиза ва дурар душмнарин хилариз тувидиза. Ягьудайин вари душмнари дурар тӀараш апӀиди. 15Гьаз гъапиш дурари Йиз улариъ писвал апӀуйи, чпин абйир Египетдиан удучӀвхъамина гъийин йигъазкьан Узук хъял капӀуйи».

16Манашейи Ягьудайин агьалйириз гунгьихьна ял гъапӀнийи ва дурари РАББИЙИН улариъ писвал апӀуз гъитнийи. Дидланна савайи, дугъу тахсир ктру ифи гьадмукьан удубзнийики, Ерусалим саб гъирагъдихъан тмунуб гъирагъдихъна дидихъди абцӀнийи[+].

17Манашейи паччагьвал гъапӀу вахтнан жара гьядисйирикан, дугъу гъапӀу вари ляхнарикан ва дугъу гъапӀу гунгьикан «Ягьудайин паччгьарин тарихарин китабдиъ» дибикӀна. 18Манаше чан архйирихъди архаин гъахьнийи ва чан гъалайиъ айи Уззайин багъдиъ накьвдик кивнийи. Хъа дугъан бай Амон дугъан кьяляхъ паччагь гъахьнийи[+].


Ягьудайин паччагь Амон

19Паччагь шлуган, Амондин къанна кьюд йис яш вуйи. Дугъу Ерусалимдиъ кьюд йисан паччагьвал гъапӀнийи. Дугъан дадайиз Мешулемет кӀуйи, думу тухмиинди Ютба шагьриан вуйи Харуцдин риш вуйи. 20Чан адаш Манашейиси, Амондира РАББИЙИН улариъ писвал апӀуйи. 21Думу чан адашдин вари рякъяриъди гъягъюйи. Дугъу чан адашди гъуллугъ апӀури гъахьи бутариз гъуллугъ ва ибадат апӀуйи[+]. 22Думу чан абйирин Заанур вуйи РАББИЙИХЬАН гьидицнийи ва РАББИЙИН рякъюъди гъягъюрдайи.

23Амон паччагьдин багахь гъуллугъ апӀурайидари дугъаз къаршуди жини йикьрар гъапӀнийи ва паччагь чан гъалайиъ йивну гъакӀнийи. 24Хъа уьлкейин халкьди Амон паччагьдиз къаршуди жини йикьрариъ гъахьидар вари гъийихнийи ва Амондин бай Юшия паччагь гъапӀнийи.

25Амонди паччагьвал гъапӀу вахтнан жара гьядисйирикан «Ягьудайин паччгьарин тарихарин китабдиъ» дибикӀна. 26Думу Уззайин багъдиъ чан гюмбтиъ кивнийи. Ва дугъан бай Юшия дугъахъна паччагь гъахьнийи[+].

#### 22


Ягьудайин паччагь Юшия

1Паччагь шлуган, Юшияйин миржид йис яш вуйи. Дугъу Ерусалимдиъ сумчӀурна сад йисан паччагьвал гъапӀнийи. Дугъан дадайиз Едида кӀуйи, думу тухумдиинди Буцкьат шагьриан вуйи Адаяйин риш вуйи. 2Юшияйи РАББИЙИН[†] улариъ дюзиб вуйиб апӀуйи. Думу чан арха Давуддин[†] вари рякъяриъди, я арччлахъинди, я гагвлахъинди улдудучӀври, гъягъюйи.

3Юшия паччагьдин бикӀрур вуйи Шафан айи. Думу Ацалияйин бай, Мешуламдин худул вуйи. Чан паччагьвалин йицӀимиржидпи йисан Юшия паччагьди Шафан РАББИЙИН Хулаз, гьамци дупну, гьаънийи:

4– Заанурин аьхюну гъуллугъчи Хилкияйихьна гъарах. РАББИЙИН Хулаз халкьди гъабхи ва урнарихъ хъайидари уч гъапӀу пул гьисаб апӀри[+]. 5Гъит думу пул РАББИЙИН Хулаъ ляхнар апӀрудариин гюзчивал гъабхуз тяйин дапӀнайидарихьна туври. Хъа дурари РАББИЙИН Хал рас апӀру 6харатчйириз, тикилишчйириз ва гъвандин устйириз туври. Гъит дурари думу пулихъ гьацира Хал цӀийи алапӀуз гакӀул ва ктау гъванар масу гъадагъри. 7Дурариз ихтибар дапӀнайи пулин гьякь-гьисаб дурарихьан тӀалаб апӀуб лазим дар, гьаз гъапиш дугъриди ляхин апӀуру[+].


РАББИЙИН Къанундин китаб Заанурин Хулаъ бихъуб

8Заанурин аьхюну гъуллугъчи Хилкияйи бикӀрур Шафандиз гъапнийи:

– Узуз РАББИЙИН Хулаъ Къанундин китаб гъибихъунзуз.

Дугъу думу Шафандихьна тувнийи, ва Шафанди думу гъурхнийи. 9БикӀрур Шафан хъасин паччагьдихьна гъафнийи ва дугъаз гъапнийи:

– Яв гъаравашари РАББИЙИН Хулаъ айи вари пул гъадабгъну ва ляхнариин гюзчивал гъабхрударихьна тувну.

10БикӀрур Шафанди хъасин паччагьдиз гъапнийи:

– Заанурин гъуллугъчи Хилкияйи узуз саб китаб тувну.

Ва Шафанди думу китаб паччагьдиз урхуз хъюгънийи.

11Къанундин китабдиан гафар деерхьну, паччагь пашман гъахьнийи, ва дугъу чан палтар гъячӀяргънийи. 12Паччагьди Заанурин гъуллугъчи Хилкияйиз, Шафандин бай Ахикамдиз, Михайин бай Ахбуриз, бикӀрур Шафандиз ва паччагьдин гъараваш Асаяйиз амур гъапӀнийи:

13– Гъарахай, гъибихъу китабдиъ узкан, халкьдикан ва вари Ягьудайикан дибикӀнайибдин гьякьнаан РАББИЙИХЬАН гьерхай. Ихь абйир гьаму китабдин гафарихъ хъпебехъри хьпаз, дидик ухьуз дибикӀнайиганси ляхнар дарапӀри хьпаз лигну, ухьʼин алабхънайи РАББИЙИН хъял гизаф зурбаб ву.

14Заанурин гъуллугъчи Хилкия, Ахикам, Ахбур, Шафан ва Асая Хулдайихьна гъушнийи. Думу Тиквайин бай, Хархасдин худул, палтар уьрхрур вуйи Шалумдин хпир вуйи. Хулда пайгъамбар вуйи. Думу Ерусалимдин кьюбпи мягьялиъ яшамиш шулайи. Дурари дугъаз вари ктибтнийи[+]. 15Хулдайи гъапнийи:

– Учву узухьна гьау инсандиз йипай. Гьамци кӀура Израилин Заанур вуйи РАББИЙИ: 16«Узу му жилиина ва мушвʼин яшамиш шулайидариина бала гьапӀдиза. Ягьудайин паччагьди гъурху китабдиъ дибикӀнайиб вари тамам хьибди. 17Дурар Узхьан гьудучӀвбаз, бутариз ицциб ниъ хъайи шейʼар ургбаз ва дурари чпин вари хяви ляхнар апӀбаз лигну, Узук хъял капӀну. Гьаддиз Йиз хъял му жилиин кабхьиди ва кутӀубшвидар. 18РАББИЙИКАН ккун апӀуз учву гьау Ягьудайин паччагьдиз йипай: „Израилин Заанур вуйи РАББИЙИ гьамци кӀура: увуз думу китабдиъ дибикӀнайиб гьамус аьгъявуз. 19Узу му жилиз ва мушвʼин яшамиш шулайидариз къаршуди гъапиб, дурариз барбатӀвал ва агь кьисмат шлувал гъеебхьунвуз. Думуган яв юкӀв гъюдли гъабхьну ва уву Йиз улихь мютӀюгъ гъахьунва, уву яв палтар гъячӀяргъюнва ва Йиз улихь гъишунва. Гьаддиз Узуз уву кӀуруб гъеебхьунзуз. 20Гьаддиз Узу уву яв архйирихьна гъадагъидиза, ва уву ислягьвалиинди накьвдик кивди. Узу му жилиин алапӀру бала яв улариз рябкъидар“».

Дурари Хулдайин жаваб паччагьдихьна гъурубкьнийи[+].

#### 23


Юшияйи Заанурихъди Йикьрар цӀийи алауб

1Думуган Юшия паччагьди Ягьудайин ва Ерусалимдин вари гьюрматлу яшлуйириз дих гъапӀнийи. 2Думу Ягьудайин халкьдихъди, Ерусалимдин агьалйирихъди, Заанурин гъуллугъчйирихъди ва пайгъамбрарихъди – бицӀирихъан аьхюрихъна вари халкьдихъди – сатӀиди РАББИЙИН Хулаз гъушнийи. Дугъу РАББИЙИН Хулаъ гъибихъу Йикьрарин[†] Китабдик кайи вари гафар дурариз гъурхнийи. 3Паччагь мурхьлин багахь дийигънайи. Паччагьди, РАББИЙИН рякъюъди гъягъюз, Дугъан амрар, улупбар ва тяйинвалар кӀваантӀан ва вари кьувватариинди тамам апӀуз ва гьаму китабдик дидикӀнайи гафарихъди гъягъюз гаф туври, РАББИЙИН улихь Йикьрар гъийитӀнийи. Вари халкь думу Йикьрарихъди рази гъабхьнийи[+].

4Паччагьди Заанурин аьхюну гъуллугъчи Хилкияйиз, Заанурин исина дережайин гъуллугъчйириз ва раккнарихъ дийигънайи гъаравлариз амур гъапӀнийи:

– РАББИЙИН Хулʼан Баализ,[†] Ашерайиз[†][*] ва заварин кьушум вуйи ригъдиз, вазлиз ва хядариз дапӀнайи вари шейʼар адагъай.

Дугъу дурар Ерусалимдин гъирагъдиъ Кьидрун дерейиъ цӀигъ гъургнийи, дурарин рюкъ Бет-Эл шагьриз гъубхнийи[+]. 5Юшияйи Ягьудайин паччгьари тепйириин, Ягьудайин шагьрариъ ва Ерусалимдин гъирагъарихъ иццидар ниар хъайи шейʼар ургуз дерккнайи ва Баализ, заварин кьушум вуйи ригъдиз, вазлиз ва хядариз иццидар ниар хъайи шейʼар ургурайи бутарин гъуллугъчйир ултӀурккнийи[+]. 6Дугъу РАББИЙИН Хулʼан Ашерайин мурхьул Кьидрун дерейиз адабгънийи ва душваъ думу гъубгнийи. Мурхьлин рюкъ дугъу халкьдин умуми накьваригъ гъарабгънийи. 7Гьацира дугъу РАББИЙИН Хулан багахь хьайи хулар гъарагънийи. Думу хулариъ ибадатханайин кьяппа жилижвувар яшамиш шуйи ва дишагьлийири Ашерайиз парчйир урхуйи[+].

8Юшия паччагьди Ягьудайин шагьрариан вари Заанурин гъуллугъчйир адаънийи, ва Гивайихъан Беэр-Шевайихъна тепйириин али гъурбан апӀрушвар чиркин гъапӀнийи. Дугъу шагьрин урнарин багахь хьайи гъурбан апӀрушв гъарабгънийи (душв гьюкумдар Гьисайин урнарихьан гагул терефназди хьайи). 9Тепйириин али гъурбан апӀрушвариан вуйи Заанурин гъуллугъчйири Ерусалимдиъ РАББИЙИН гъурбан апӀрушваъ гъуллугъ апӀурдайи. Гьаци вушра, дурари чпин чвйирихъди, Заанурин гъуллугъчйирихъди, сатӀиди дун ктру уьл ипӀуйи.

10Мулех кӀуру бутдиз баяр ва шубар сарун сарихьанра цӀигъ гъурбан апӀуз дархьбан бадали, дугъу Бен-Гинум дерейиъ айи Туфет кӀуру гъурбан апӀрушв чиркин гъапӀнийи. 11Дугъу РАББИЙИН Хулан учӀврушвахь Ягьудайин паччгьари ригъдиз бахш вуди дивнайи гьяйвнар гьадагънийи. Дурар гьяятдиъ, паччагьдин гъалайин гъуллугъчи Натан-Мелехдин хулан багахь, жилиин дивнайи. Хъасин Юшияйи ригъдиз бахш дапӀнайи дявдин фургънар цӀигъ гъургнийи.

12Ягьудайин паччгьари Ахаздин заан хулан гъваин тикмиш гъапӀу гъурбан апӀрушвар ва Манашейи РАББИЙИН Хулан кьюб гьяятдиъ тикмиш гъапӀу гъурбан апӀрушвар Юшияйи гъарагънийи. Дугъу дурар душвлан алдагънийи, гъюргънийи ва тикйир Кьидрун дерейизди гатӀархьнийи[+]. 13Юшия паччагьди гьацира Ерусалимдихьан ригъ гьудубчӀвру терефнаъ, Аьжлин дагъдихьан кьибла терефнаъ айи тепйириин али гъурбан апӀрушвар чиркин гъапӀнийи. Дурар Израилин паччагь Сулейманди сидонарин хяви бут[†]-дишагьли Астартайиз,[†] Муавдин халкьдин хяви бут Кемушдиз ва Аммундин халкьдин хяви бут Милхумдиз тикмиш гъапӀдар вуйи[+]. 14Юшия паччагьди гирами гъванар тикйир гъапӀнийи, Ашерайин мурхьлар алдатӀнийи ва дурар алди гъахьи йишвариин инсанарин кӀурбар дахьнийи[+].

15Гьятта Бет-Элиъ айи, Израилиз гунгьихьна ял гъапӀу Яравамди, Наватдин бали, тикмиш гъапӀу гъурбан апӀрушвра кмиди дугъу гъарабгънийи. Дугъу тепейиин али ибадатханайик цӀа кипнийи ва думу рюкъ-руг гъапӀнийи, Ашерайин мурхьулра гъубгнийи[+]. 16Дидин кьяляхъ Юшия паччагь гургутум гъилигнийи, ва дугъаз тепейин ямажнак накьвар гъяркънийи. Дугъу накьвариан кӀурбар адагъуз ва гъурбан апӀрушвʼин, думу чиркин апӀбан бадали, дурар ургуз амур гъапӀнийи. Гьаци Заанурин инсанди вахт ккимиди мялум гъапӀу РАББИЙИН гаф Юшияйи тамам гъапӀнийи[+].

17Паччагьди гьерхнийи:

– Узуз рябкъюрайиб шлин накьвдин гъван ву?

Шагьрин агьалйири гъапнийи:

– Му накьв Бет-Элин гъурбан апӀрушвкан уву гъапӀуб вари вахт ккимиди гъапи Ягьудайиан гъафи Заанурин инсандин ву[+].

18Паччагьди гъапнийи:

– Гъит думу архаинди дахъри. Гъит сарира дугъан кӀурбар инжик дарапӀри.[*]

Дурари дугъан ва Самарияйиан гъафи пайгъамбрин кӀурбариз инсаф гъапӀнийи.

19Гьацира Юшия паччагьди Самарияйин шагьрариъ тепйириин али вари ибадатханйир терг гъапӀнийи. Дурар, РАББИЙИК хъял капӀри, Израилин паччгьари тикмиш гъапӀдар вуйи. Дугъу дурарикан Бет-Элиъ гъапӀуб гъапӀнийи. 20Юшия паччагьди думу ибадатханйирин гъуллугъчйир гъурбан апӀрушвариин гъурккнийи ва душвʼин инсанарин кӀурбар гъургнийи. Хъасин думу Ерусалимдиз кьяляхъ гъафнийи[+].


Песах машквар цӀийи алапӀуб

21Паччагьди халкьдиз амур гъапӀнийи:

– РАББИЙИЗ, ихь Заануриз, Йикьрарин Китабдиъ дибикӀнайиганси, Песах машквар[*] апӀинай.

22Израилиз диванбегари регьбервал тувуз хъюгъю йигъланмина[*], Израилин паччгьарин ва Ягьудайин паччгьарин вари йигъари мициб аьхю Песах машквар гъабхьундайи. 23Юшия паччагьдин паччагьвалин йицӀимиржидпи йисан РАББИЙИЗ думу Песах Ерусалимдиъ къайд гъапӀнийи.


Юшия паччагьдин паччагьваликан

24Гьацира Юшия паччагьди гъийихдариз дих апӀрудар, фалчйир, хулан бутар ва Ягьудайиъна Ерусалимдиъ гъидихъу хяви шейʼар терг гъапӀнийи. Дугъу думу ляхин РАББИЙИН Хулаъ Заанурин гъуллугъчи Хилкияйиз гъибихъу китабдик дибикӀнайи Къанундин тӀалабар тамам апӀбан бадали гъапӀнийи. 25Я Юшия паччагь хьайиз, я дугъан кьяляхъ дугъаз ухшар вуйи, думуси вари кӀваантӀан, вари рюгьниинди ва кьувватариинди, Муса пайгъамбрин вари Къанундиинди РАББИЙИХЬНА илтӀикӀу паччагь гъахьундар[+].

26Гьаци вушра, РАББИЙИ, Чак хъял капӀри Манашейи гъапӀубдин варибдин кӀуллан Ягьудайикан гъабхьи Чан гизаф зурба ажугълувал кьяляхъ гъапӀундайи[+]. 27РАББИЙИ гъапнийи:

– Узу Ягьудара Узхьан, Израил ярхла гъапӀганси, ярхла апӀидиза. Узу ктабгъуб вуйи гьаму шагьур, Ерусалим, ва Узу «Мушваъ Йиз ччвур хьибди» гъапи Халра гатӀахьидиза[+].


Юшия йивну йикӀуб

28Юшияйи паччагьвал гъапӀу вахтнан жара гьядисйирикан ва дугъу гъапӀу вари ляхнарикан «Ягьудайин паччгьарин тарихарин китабдиъ» дибикӀна.

29Юшияйи паччагьвал апӀурайи вахтна Египетдин паччагь, фяряуьн Неху Ашурдин паччагьдиз кюмекназ Евфрат нирихъна гъушнийи. Юшия паччагь дугъахъди дяви апӀуз удучӀвнийи, амма Неху фяряуьнди Мегиддо шагьриъ думу йивну гъакӀнийи. 30Юшияйин гъаравашари дугъан майит дявдин фургъниъди Мегиддойиан Ерусалимдиз гъабхнийи ва чан гюмбтиъ накьвдик кивнийи. Хъа халкьди Юшияйин бай Яхаздикан чан адашдин ерина паччагь хьуз ччим ктатнийи[+].


Ягьудайин паччагь Яхаз

31Учв паччагь шлуган, Яхаздин къанна шубуд йис яш вуйи. Дугъу Ерусалимди шубуб вазли паччагьвал гъапӀнийи. Дугъан дадайиз Иремияйин риш Хамутал кӀуйи. Тухумдиинди думу Ливна шагьриан вуйи[+]. 32Яхазди, варибдиъ чан абйириз ухшар шули, РАББИЙИН улариъ писвал апӀуйи.

33Неху фяряуьнди Хамат вилаятдиъ айи Ривла шагьриъ дугъахъ, сарун Ерусалимдиъ паччагьвал дарапӀбан бадали, къандалар хъитӀнийи. Гьацира дугъу Ягьудайиин варж талант[*] арснан ва саб талант[*] гъизилин харж иливнийи. 34Неху фяряуьнди Юшияйин бай Элиаким чан адашдин ерина паччагь гъапӀнийи ва дугъʼин Яким ччвур иливнийи. Хъа Яхаз дугъу Египетдиз гъурхнийи, думу душваъ кечмишра гъахьнийи[+]. 35Якимди Неху фяряуьндиз дугъу тӀалаб апӀру кьадар арс ва гъизил тувнийи. Дици апӀбан бадали, дугъу уьлкейиин налог илипнийи ва уьлкейин халкьдихьан, гьарсарихъ хъайи мутмуйиз дилигну, арс ва гъизил уч гъапӀнийи.


Ягьудайин паччагь Яким

36Учв паччагь шлуган, Якимдин къанна хьуд йис яш вуйи. Дугъу Ерусалимдиъ йицӀисад йисан паччагьвал гъапӀнийи. Дугъан дадайиз Зевуда кӀуйи, думу тухумдиинди Рума шагьриан вуйи Педайин риш вуйи. 37Якимди, варибдиъ чан абйириз ухшар шули, РАББИЙИН улариъ писвал апӀуйи.

#### 24

1Якимди паччагьвал апӀурайи вахтна Вавилондин паччагь Навухаднасар Ягьудайиин алархьнийи. Яким паччагь шубуд йисазди дугъан гьюкмикк ккахънийи, амма хъасин Якимди фикир гьюдюхнийи, ва Навухаднасариз къаршуди удучӀвнийи[+]. 2РАББИЙИ Якимдиина Халдеяйиан, Арамдиан, Муавдиан ва Аммундиан тӀарашчйир гьаънийи. Дугъу дурар Ягьуда терг апӀуз гьауйи, Чан гъаравашар пайгъамбрарин мелзналан РАББИЙИН[†] гафнаъ дупнайиганси[+]. 3Гьелбетда, Ягьудайиин му вари ляхнар РАББИЙИН амриинди, Манашейин гунгьариз ва дугъу гъапӀу вари ляхнариз лигну улуркьдар вуйи[+]. 4Манашейи гизаф тахсир ктру ифи удубзнийи, ва Ерусалим ифдихъди абцӀнийи аьхир. РАББИЙИЗ гьаддиз хил алдабгъуз ккунди адайи.

5Якимди паччагьвал гъапӀу вахтнан жара гьядисйирикан ва дугъу гъапӀу вари ляхнарикан «Ягьудайин паччгьарин тарихарин китабдиъ» дибикӀна. 6Яким чан архйирихъди архаин гъахьнийи. Ва дугъан бай Якин дугъахъна паччагь гъахьнийи.

7Египетдин паччагь чан уьлкейиан сарун удучӀвундайи, гьаз гъапиш Вавилондин паччагьди Египетдин дерейихъан Евфрат нирихъна дугъан вари жилар гъидиснийи.


Ягьудайин паччагь Якин йисирвализ дисуб

8Учв паччагь шлуган, Якиндин йицӀимиржид йис вуйи. Дугъу Ерусалимдиъ шубуб вазли паччагьвал гъапӀнийи. Дугъан дадайиз Нехушта кӀуйи, думу тухумдиинди Ерусалимдиан вуйи Элнатандин риш вуйи. 9Якинди, варибдиъ чан адашдиз ухшар шули, РАББИЙИН улариъ писвал апӀуйи.

10Думу вахтна Вавилондин паччагь Навухаднасарин кьушмарин аьхюрар Ерусалимдиина гъушнийи ва шагьур кьялаъ апӀнийи. 11Учв Навухаднасар шагьур кьялаъ апӀган гъафнийи. 12Ягьудайин паччагь Якин, чан дадара, багахь гъуллугъ апӀурайидарра, кьушмарин аьхюрарра, гъалайиъ гъуллугъ апӀурайидарра хъади, Навухаднасариз йисирвализ гъушнийи.

Чан паччагьвалин миржидпи йисан Навухаднасари Якин йисирвализ гъадагънийи[+]. 13РАББИЙИ гъапиганси, Навухаднасари РАББИЙИН Хулʼан ва паччагьдин гъалайиан вари хазнйир гъурхнийи. Израилин паччагь Сулейманди РАББИЙИН Хулаз гъапӀу гъизилин аваданлугъар дугъу тикйир гъапӀнийи[+]. 14Дугъу Ерусалимдиан вари гьякимар ва эскрар, сяняаьткар ва рукьан устйир – уьмуми гьисабниинди йицӀуд агъзур инсан – йисирвализ гъурхнийи. Гъитдар анжагъ уьлкейин касиб инсанар вуйи.

15Навухаднасари Якин йисирди Вавилондиз гъурхнийи. Дугъу Ерусалимдиан Вавилондиз Якин паччагьдин дада, дугъан хпар, дугъан гъалайиъ гъуллугъ апӀурайидар ва уьлкейин гьякимар гъурхнийи. 16Гьаци, Вавилондин паччагьди йисирарди ургуд агъзур кьувватлу эскер, агъзур сяняаьткар ва рукьан уста Вавилондиз гъурхнийи. Дурар вари дяви апӀуз шлудар вуйи. 17Дугъу Якиндин халу Матания дугъан ерина паччагь гъапӀнийи ва дугъан ччвур Цедекия ччвурнахъди гьюдюхнийи[+].


Ягьудайин паччагь Цедекия

18Учв паччагь шлуган, Цедекияйин къанна сад йис яш вуйи. Дугъу Ерусалимдиъ йицӀисад йисан паччагьвал гъапӀнийи. Дугъан дадайиз Хамутал кӀуйи, думу Ливна шагьриан вуйи Иремияйин риш вуйи[+]. 19Цедекияйи, варибдиъ Якимдиз ухшар шули, РАББИЙИН улариъ писвал апӀуйи. 20Ерусалимди ва Ягьудайи РАББИЙИК гьацикьан хъял капӀнийики, Дугъу дурар Чахьан гьутӀурккнийи.

Цедекия Вавилондин паччагьдиз къаршуди удучӀвнийи.

#### 25


Ерусалим ккадабхъувал

1Цедекияйин паччагьвалин урчӀвудпи йисандин йицӀубпи вазлин йицӀудпи йигъан Вавилондин паччагь Навухаднасар чан вари кьушум хъади Ерусалимдиина гъушнийи. Дугъу шагьрин гургутум бина гъивнийи, шагьрин цаларихъ, думу бисбан бадали, руг хъабхьнийи. 2Шагьур Цедекияйин паччагьвалин йицӀисадпи йисазкьан кьялаъ апӀну имийи.

3Юкьубпи вазлин урчӀвудпи йигъаз шагьриъ гаш гужал гъабхьнийи, халкьдиз ипӀруб имдайи. 4Думуган Вавилондин халкь вуйи халдеяри шагьрин цалиъ урхъ гъапӀнийи, ва Цедекия паччагь вари кьушум хъади гьергнийи. Дурари шагьур йишвну дипнийи, халдеяри шагьур кьялаъ апӀнашра. Цедекия ва дугъан кьушум кьюб цалин арайиъ айи, паччагьдин багъдин багахь хьайи урнариан удучӀвнийи ва Ярдан дерейин терефназди гъушнийи. 5Амма халдеярин кьушум паччагьдихъ хъебгнийи ва дугъахъ Ерихондин дюзенариъ хъубкьнийи. Цедекияйин вари кьушум, думу ялгъузди гъитну, гъарабгънийи. 6Цедекия халдеяри гъидиснийи. Думу Вавилондин паччагьдихьна Ривла шагьриз гъахнийи, душваъ дугъаз жаза гьадабтӀнийи[+]. 7Цедекияйин баяр дугъан уларикк гъурккнийи, хъасин дугъан улар адагънийи, ва, кемшрин къандалар хъитӀну, думу Вавилондиз гъурхнийи[+].

8Хьубпи вазлин ургудпи йигъан паччагьдин гъаравларин аьхюр вуйи Невузардан, Вавилондин паччагьдин гъараваш, Ерусалимдиз гъафнийи. Думуган Вавилондин паччагь Навухаднасарин паччагьвалин йицӀиурчӀудпи йис вуйи. 9Дугъу РАББИЙИН[†] Хал, паччагьдин гъала ва Ерусалимдиъ айи вари хулар цӀигъ гъургнийи. Дугъу вари аьхю хулар цӀигъ гъургнийи. 10Хъа халдеярин кьушми Невузардандин регьберваликкди Ерусалимдилан илтӀикӀнайи вари цалар гъарагънийи. 11Невузарданди Ерусалимдиъ имбу вари агьалйир, Вавилондин паччагьдин терефназди гьергдарра кади, йисирвализ гъурхнийи. 12Амма касиб инсанарикан бязидар, тӀумтӀин багълариъ ва хутӀлариин лихбан бадали, душваъ гъитнийи.

13Халдеяри РАББИЙИН Хулаъ айи кемшрин мурхьлар, шид убзру гъабарикк ккивру бицӀи чархар ккайи кемшрин аьрабйир, «гьюл» ччвур али кемшрин гьявуз гъюргънийи ва кемшир Вавилондиз гъубхнийи[+]. 14Гьацира дурари бетйир, бицӀи кьасйир, лампйирин пилтйир гьадатӀру убрушвар, РАББИЙИН Хулаъ ишлетмиш апӀури гъабхьи вари кемшрин гъаб-гъажагъ гъухнийи[+]. 15Паччагьдин гъаравларин аьхюри марцци гъизиликан ва арснакан дапӀнайиб вари – ицциб ниъ хъайи шейʼар ургуз вуйи гъабар ва ифи кубзру захар – гъухнийи.

16Сулейманди РАББИЙИН Хулаз гъапӀу кьюб мурхьлин, гьявуздин ва аьрабйирин кемшир ебцуз даршлубкьан гизаф вуди гъабхьну[*][+]. 17Гьарсаб мурхьул йицӀимиржиб юкӀ[*] ягълишин алиб вуйи. Кемшрикан дапӀнайи мурхьлиин иливрубдин ягълишин шубуб юкӀ[*] вуйи, думу кемшрин зунжрихъди ва кемшрин нарарихъди дабалгнайи. Гьациб вуйи тмуну мурхьулра[+].

18Паччагьдин гъаравларин аьхюри Заанурин сарпи гъуллугъчи Серая, дугъахъна кьюрпир вуйи Заанурин гъуллугъчи Цепаная ва РАББИЙИН Хулан раккнар уьрхру шубур кас йисирвализ гъадагънийи. 19Шагьриъ гъузнайидарикан дугъу гъалайиъ айи эскрариз табшуругъар тувру сар гъуллугъчи ва хьур кас паччагьдин насигьятчйир йисирвализ гъадагънийи. Гьацира дугъу уьлкейин кьушмиз инсанар гъядягърур ва шагьриъ гъидихъу дугъан йирхьцӀур кас йисирвализ гъидиснийи. 20Невузарданди дурар вари Вавилондин паччагьдихьна Ривлайиз гъухнийи. 21Хамат вилаятдиъ айи Ривла шагьриъ Вавилондин паччагьди дурар йивну йикӀуз амур гъапӀнийи. Гьаци Ягьудайин агьалйир чпин жилилан алдаънийи.


Гедалия Ягьудайиъ гьяким хьувал

22Вавилондин паччагь Навухаднасари Ахикамдин бай, Шафандин худул Гедалия чав Ягьудайиъ гъибту халкьдиин гьякимди тяйин гъапӀнийи[+]. 23Вавилондин паччагьди Гедалия гьякимди дерккуваликан гъеебхьиган, кьушмарин вари аьхюрар ва дурарин инсанар Гедалияйихьна Мицпа шагьриз гъафнийи. Дурар Нетанияйин бай Уьсмяил, Къареахдин бай Юханан, Нетоф шагьриан вуйи Танхуметдин бай Серая, Мааха вилаятдиан Язания ва дурарин инсанар вуйи. 24Дурар ва дурарин инсанар архаин апӀбан бадали, Гедалияйи дурариз ху гъапӀнийи. Дугъу гъапнийи:

– Халдей гьякимарихьан гучӀ мапӀанай. Уьлкейиъ бина йивай, Вавилондин паччагьдиз гъуллугъ апӀинай, ва учвуз ужуйи хьибди.

25Амма ургубпи вазли Нетанияйин бай, Элишамдин худул, паччгьарин тухумдиан вуйи Уьсмяили, йицӀур кас хъади дуфну, Гедалия ва дугъахъди Мицпайиъ айи ягьударна халдеяр йивну гъакӀнийи. 26Дидин кьяляхъ вари халкь, гьам касибарра, гьам девлетлуйирра, халдеярихьан гучӀури, кьушмарин аьхюрарихъди сатӀиди Египетдиз гьергну гъушнийи.


Якин паччагь дустагъдиан азад апӀуб

27Ягьудайин паччагь Якин йисирвализ гъадагъхъанмина сумчӀурна ургудпи йисан Вавилондин паччагь Эвил-Мерудах гъахьнийи. Учв паччагь гъахьи йисандин йицӀикьюбпи вазлин къанна ургудпи йигъан дугъу Ягьудайин паччагь Якин дустагъдиан деетнийи[+]. 28Эвил-Мерудахди Якиндихъди дуствалиинди гафар апӀуйи, дугъу думу чахъди Вавилондиъ гъахьи вари паччгьартӀан зади дисуйи. 29Якинди чан дустагъдин палтар гьюдюхнийи, ва дугъу чан уьмрин имбу йигъари гьарган паччагьдин суфрайихъ уьл ипӀуйи. 30Чан имбу уьмриъ дугъаз лазим вуйиб вари гьарган паччагьдихьан тувуйи.

### Эстер

#### Эстер

Эстер


Сифте гаф

[1]

[2]

[3]

[4]

[5]

[6]

[7]

[8]

[9]

[10]


Эстерикан китаб


Даниял пайгъамбрин китаб


Гирами Китабар илтӀибкӀру институт


Москва


2016


Эстерикан китаб


Даниял пайгъамбрин китаб

Фикрар-хиялариз:

ibt_inform@ibt.org.ru

ISBN 978-5-93943-217-7

© Институт перевода Библии, 2016

#### Сифте гаф


Сифте гаф

Библия (грек чӀалниинди «китабар») – Гирами Китабарин гъварч ву.

Гирами Китабар кьюб пайназ жара шула: Кюгьне Йикьрар ва ЦӀийи Йикьрар. ЦӀийи Йикьрариъ Иса Месигьдикан ктибтура, хъа Кюгьне Йикьрариъ – Думу гъяйиз вуйи гьядисйирикан. Кюгьне Йикьрарин хайлин паяр мусурмнаризра гирамидар ву, мисалназ, Муса пайгъамбринкъан унар ва пайг ъамбрарикан ихтилатар.

Библия илтӀибкӀру Институт гьарсар инсандиз чан бабан чӀалниинди Гирами Китабар урхуз мумкинвал тувувалиин либхура. Табасаран чӀалниинди гьамусдиз «ЦӀийи Йикьрар» (2010) ва Кюгьне Йикьрариан «Рут, Юнус» (2013) китабар чапдиан адагъну.

Гьам у китабдиз Кюгьне Йикьрариан кьюбсана китаб дахил шула. Дурари жугьуд халкь йисирвалиъ гъабхьи вахтнакан ктибтура.

Ихь эрайиз улихьна вуйи VI аьсрин эвелиъ Иудея (Израилин пай) Вавилон кӀуру гужли гъунши уьлкейи гъибисну. Мусайилантина чпихьна туву Аллагьдин къанун тамам дарапӀувализ ва пайгъамбрарихъ хъпебехъувализ лигну, Израилин халкьдиин думу ляхин улубкьну. Душмнари, Иудеяйин меркез вуйи Ерусалим шагьур дибисну, душваъ айи Аллагьдин Хал чиркин гъапӀну ва гъарабгъну, уьлкейин агьалйир йисирвализ гъурху. Гьадрарикан сар думуган гьеле бицӀи бай вуйи Даниял пайгъамбар гъахьну.

Аллагьди чаз туву бажаранвалин ва фагьумлувалин кюмекниинди Данияли вавилон паччагьдин багахь заан йишв бисуру. Думу йишв дугъу Персия паччагьлугъди Вавилон гъибисганра гъюбхну.

Жугьтар йисирвалиъ ади хайлин вахт гъабхьну, хъа саб кьадар вахт налан Эстер кӀуру жугьуд риш фарс паччагьдин хпирра кмиди гъахьну. Натижайиъ дугъу чан халкьдин уьмриъ аьхю роль уйнамиш гъапӀну.

Китабдин аьхириъ тарихи картйир, жугьуд календарь, хъа гьацира гьядисйирин сиягь тувна.

Му китаб илтӀибкӀу ва дидʼин гъилиху вари пишекрариз баркаллагь кӀурача. Му китаб гъурху табасаранар шад шлувалик умуд киврача.

Библия илтӀибкӀру институт


Эстерикан китаб

Му китабди, Эстер кӀуру жугьуд риш фарс паччагь Ахашʼверушдин хпир фици гъахьнуш, ктибтура.

Гьядисйир Сузыйиъ, фарс паччагьдин дараматариъ, кӀули гъягъюра. Дурарикан гьадмукьан дюзди дупнаки, дурар гъийин календарихъдира тевуз шулу (китабдин аьхириъ лиг).

Думуган жугьтар фарс паччагьлугъдиъ йисирвалиъ ади гъахьну. Дурарин уьмур читинуб ва хатӀалуб гъабхьнушра, дурарикан хайлиндари, гьадму гьисабнаъ Эстерин багахьлу Мярдягьяйира, Аллагьдин къанунарихъди гъягъювал давам гъапӀнийи. Мярдягьяйиз АллагьдизтӀан икрам апӀуз ккунди гъабхьундар. Гьаддиз паччагьдиз багахь вуйи Аман кӀурури дугъаз жаза тувуз ва паччагьлугъдиъ айи вари жугьтар терг апӀуз кьаст апӀуру. Хъа Эстери ва Мярдягьяйи чпин халкь гъюбхну.

Гьадму гьядисайин гьюрматназ жугьтари гьар йисан Пурим кӀуру машквар къайд апӀура. Машквар февралин аьхириъ – мартдин эвелиъ къаршуламиш апӀуру.

#### 1


Паччагьдин дем

1Му паччагь Ахашʼверушдин вахтари гъабхьиб ву – гьадму, варжна къанна ургуб вилаятдин, Индияйиан Эфиопияйизкьан, паччагь вуди гъахьи Ахашʼверушдин[+].

2-3Гьадму вахтна чав Сузы шагьрин гъалайиъ паччагьдин тахтниин алди шубуд кӀуру йисан Ахашʼверушди чаз багахь инсанариз ва гьякимариз аьхю дем апӀуру. Фарсарин ва мидийирин кьушмарин кӀулиъ айидар, бегзадйир ва вилаятарин аьхюдар паччагьдихьна гъафнийи, 4хъа дугъу дурариз паччагьлугъдин девлет, хазна, чан гюрчегʼвал ва заанвалин нурлувал улупнийи. Гьамци варжна миржцӀур йигъан давам гъабхьнийи. 5Гьаму йигъар гъушган, паччагьди Сузы шагьрин гъалайин вари халкьдиз, девлетлуйиризра, касибаризра, паччагьлугъдин дараматдин багъдиъ ургуд йигъан дем тешкил гъапӀнийи. 6Душваъ багьа лизи гинбин ва беневш хьайин парча илипну, уьру хьайин ва гъашдин лизи тӀурнариинди кибтӀну, арсран дукьнар ккирчну, мармардашдин дунар дурсну, пажар гьязур гъапӀнийи. Деъру йишвар арсрандар ва гъизилиндар вуйи, хъа жиликк мармардаш ва нур туврайи багьа гъван ккабхьнайи. 7Убхъруб жюрбежюр гъизилин гъабариъди туврайи, иллагьки паччагьдин чяхир кьадар адрубкьан айи. 8Фукьан ккундуш убхъуз ихтияр тувнийи – паччагьди чан паччагьлугъ дараматдин вари гьякимариз амур гъапӀу: гъит инсанари чпиз ккунибкьан убхъри.

9Хъа паччагьдин хпир Ваштийи Ахашʼверушдин паччагьлугъ дараматдиъ дишагьлийириз дем гъапӀнийи.


Вашти сарун паччагьдин хпир дар

10-11Ургуд кӀуру йигъан чяхир дубхъну гьевес ачухъ гъабхьи паччагь чан ургур дугъаз гъуллугъ апӀурайи гъаравашдихьна илтӀикӀуру – дурариз Мехуман, Биззета, Харвона, Бигта, Авагта, Зетар ва Къаркъас кӀуйи – ва, халкьдиз ва гьякимариз чан хпир Ваштийин успагьивал (хъа думу кьадарсуз гюрчегур вуди гъахьну) улупбан бадали, дурариз чахьна, паччагьдин тажра алабхьну, хпир хъади гъюб амур апӀуру[+]. 12Гъаравашари Ваштийиз паччагьдин амрикан гъапнийи, амма думу гъюз рази гъахьундайи. Паччагьдиз яман хъял гъафнийи, дугъан ажугълувал кьадар адруб вуйи. 13Паччагь вахтарин гъавриъ айи зигьимлударихьна илтӀикӀуру, – думу къанунар ва ихтиярар аьгъю инсанарихьан насигьят гъадабгърур вуйи. 14Думуган дугъаз варитӀан багахьдар Каршена, Шетар, Адмата, Таршиш, Мерес, Марсена, Мемухан вуйи, фарсарин ва мидийирин му ургур гьякимдиз паччагьдихьна учӀвуз ихтияр айи ва паччагьлугъдиъ дурар садпи инсанар вуйи.

15«Ахашʼверуш паччагьдин амур тамам дарапӀу паччагьдин хпир Ваштийиз къанундиинди гьапӀуб лазим ву?» – гьерху паччагьди.

16Ва гъапи Мемуханди паччагьдиз ва гьякимариз: «Вашти неинки паччагьдин улихьси, Ахашʼверушдин паччагьлугъдиъ айи вари халкьарин ва гьякимарин улихьра тахсиркар ву. 17Му ляхникан вари дишагьлийириз аьгъю хьибди ва чпин жилариз гьюрматсузвал улупиди. „Чав Ахашʼверуш паччагьди чахьна чан хпир Вашти хъади гъюб амур гъапӀну, хъа думу гъафундар“, – пиди дурари. 18Фарсарин ва мидийирин мессеблу, адлу дишагьлийириз паччагьдин хпирин мициб гьюрматсузваликан гъеебхьну – гъи дурари гьякимариз дидкан ктибтиди, гьадмуган аьхир адру гъярхьувалар ва хъпебехъувалар арайиз гъиди. 19Эгер паччагьдиз ккун гъабхьиш, гьамусдихъантина Вашти Ахашʼверушдихьна дарифри кӀуру, батӀул апӀуз даршлу мялумат адабгъри ва Персияйин ва Мидияйин къанунариъ бикӀри. Хъа чаз хпирди дугъу жара дишагьли, гьадмутӀан ужур, гъадагъри[+]. 20Паччагьди адабгъу гьадму къарарнакан вари паччагьлугъдиз хабар тувган, дишагьлийири, девлетлуйирилан гъадабгъну касибариинакьан, чпин жиларин гьюрмат уьбхиди»[+].

21Му теклиф паччагьдиз ва гьякимариз кьабул гъабхьнийи. 22Ва паччагьди, Мемухандин насигьят тамам апӀури, чан вари мулкариина, гьарсаб вилаятдиз, гьарсаб халкьдиз чан чӀалниинди кагъзар хътауру. «Гъит жилижви чан ужагъдиъ агъа ишри», – вари чӀалариинди гьамциб мялумат тувнийи.

#### 2


Эстер паччагьдин хпир шулу

1Хъасин, чан хъял илцифган, Ахашʼверуш паччагьдиз Вашти кӀваин гъахьнийи – дугъу гъапӀу ляхникан ва дугъан гьякьнаан адабгъу мялуматдикан[+]. 2Ва паччагьдиз дугъан багахь вуйидари гъапну: «Гъит паччагьдиз гюрчег жигьил шубар агри. 3Гъит паччагьди чан паччагьлугъдин вари вилаятариз хъугъʼвал али инсанар гьаъри ва варишвариан уччвудар жигьил шубар уч дапӀну, Сузы гъалайиз, паччагьдин дараматдиъ айи дишагьлийирин хулариз хъади гъюри. Гъит паччагьдин гъараваш Хегайи дурарин гъайгъушин зигри ва дурарихьна итирин ниъ хъайи мялгьямар туври. 4Паччагьдиз кьабул гъахьи риш Ваштийин ерина дугъан хпир хьиди». Му гафар паччагьдиз кьабул гъахьнийи ва дугъу гьаци гъапӀнура вуйи.

5-6Сузы гъалайиъ думуган Мярдягьяй кӀуру жугьуд яшамиш шули гъахьну. Думу Вениаминдин насларикан вуйи Кишдин бай Шимийин, Шимийин бай Яирин бай вуйи. Киш саб фила-вуш Вавилондин паччагь Навухаднасари, жара инсанарра, Иудеяйин паччагь Иехонияра хъади, йисирвализ гъадагъну, Ерусалимдиан кючюрмиш гъапӀнийи[+]. 7Мярдягьяйи чан эмдин йитим риш Хадасса, Эстерра[*] гьадгъаз кӀуру, тербияламиш апӀури гъахьну. Думу гюрчег жан хъайи уччвур риш вуйи. Эстерин адаш ва дада кечмиш гъахьиган, Мярдягьяйи думу чаз ришди гъадагъну. 8Паччагьдин мялуматнакан хабар гъабхьиси, Сузы гъалайиз гизаф шубар уч гъапӀнийи, гьадрарин арайиъ Эстерра айи. Паччагьдин дараматдиз хъади гъафи шубарин ва Эстерин гъайгъушнар Хегайи кӀули гъахурайи. 9Му риш дугъаз кьабул гъахьнийи: кьан дарапӀди дугъу Эстерихьна итирин ниъ хъайи мялгьямар тувру ва дугъаз жаради хураг гьязур апӀуз амур апӀуру. Паччагьдин дараматдиъ айи гъараваш шубарикан ургур ужударстар гъядягъну, Хегайи Эстер гъаравашарра хъади дишагьлийириз жара дапӀнайи ужударстар хулариз гьаъру. 10Эстери чав фуну халкьдикан, тухмарикан вуш ктибтундайи, фицики дугъаз Мярдягьяйи къадагъа гъапӀнийи. 11Хъа Мярдягьяй гьаригъан дишагьлийир яшамиш шулайи хуларин багахьна, Эстерин ляхнар фици вуш, думу сагъ-саламатди аш, аьгъю апӀуз, гъюри гъахьну.

12Гьарсар риш, Ахашʼверуш паччагьдихьна гъягъюз чан вахт хъубкьайиз, дишагьлийириз лазим вуйиганси, йицӀикьюб вазли гьязур шули гъахьну. Йирхьуб вазли дурари чибкан ччим ктатуйи, хъа имбу йирхьуб вазли – дишагьлийириз вуйи итирин ниъ хъайи мялгьямар. 13Гьаддин кьяляхъ риш паччагьдихьна хъади гъягъюйи. Паччагьдихьна дишагьлийирин хулариан гъягъюрайи шурахьна дугъу тӀалаб гъапӀу фу вушра тувуйи. 14Хябяхъган думу паччагьдихьна гъюйи, хъа гвачӀинган паччагьдин дишагьлийириз лигурайи гъараваш Шаашгъаздин гюзчиваликк ккайи дишагьлийирин хулариз гъягъюйи. Гьаддихъанмина, эгер паччагьди чав амур дарапӀиш, шураз дугъахьна гъягъюз ихтияр адайи.

15Мярдягьяйин эм Авихаилин риш, Мярдягьяйи тербияламиш гъапӀу Эстерин паччагьдихьна гъягъюз нубат гъафиган, дугъу паччагьдин гъараваш Хегайи теклиф гъапӀубдилан артухъ фукӀа тӀалаб гъапӀундайи. Эстер, гъяркъган, вардариз кьабул шулайи[+].

16Паччагьдин дараматдиз Эстер йицӀубпи вазли, яни тевет вазли, Ахашʼверуш паччагь духьну ургуд кӀуру йисан хъади гъушнийи. 17Паччагьдиз Эстер миди вуйи чан хупартӀан кьабул гъахьнийи, миди вуйи шубариинтӀан дугъʼин дугъан юкӀв улубкьнийи. Дугъу Эстериин паччагьдин таж улубкӀуру ва Ваштийин ерина чаз хпирди гъадагъуру. 18Ва паччагьди чаз багахь вуйидариз ва гьякимариз дем тешкил апӀуру – Эстерин сагълугъназ вуйи дем; ва паччагьдин аьдатнаъ айиганси, паччагьлугъдин вари вилаятариз пешкешар пай апӀуру.


Паччагьдиин алархьуз ният айиваликан Мярдягьяйиз аьгъю шулу

19Имбу шубар дишагьлийирин кьюдпи хулариз адаъруган, Мярдягьяй паччагьдин дараматдин раккнарихъ деънайи. 20(Эстери чав фуну хизандиканна миллетдикан вуш, саризра ктибтундайи, гьаз гъапиш Мярдягьяйи дугъаз гъадагъа гъапӀнийи, хъа Мярдягьяйихъ Эстер чав дугъу тербияламиш апӀурайи вахтариси хъпехъури имийи).

21Гъапиганси, Мярдягьяй паччагьдин дараматдин раккнарихъ деънайи. Гьадму вахтна паччагьдин раккнар уьрхюрайи, хъюлу ацӀнайи кьюр гъараваш Бигтандиз ва Терешдиз, Ахашʼверуш паччагьдиин алархьну, думу йикӀуз ният ади гъабхьну. 22Му ляхникан Мярдягьяйиз хабар шулу ва паччагьдин хпир Эстериз мялум апӀуру, хъа Эстери паччагьдиз Мярдягьяйин ччвурнахъан вари ктибтуру. 23Вари ахтармиш дапӀну, тахсиркрариз жаза адабтӀуру – дурар буруздикк ккерхру. Паччагьра ади му ляхникан тарих уьбхбан дикӀбариъ бикӀуру[+].

#### 3


Аманди жугьтар терг апӀуз кьаст апӀуру

1СацӀиб вахтналан Ахашʼверуш паччагьди агагеянжви Хаммедатайин бай Аман заан гъуллугъниин дерккру, дугъаз чан жара гьякимаризтӀан заан йишв тяйин апӀуру. 2Ва паччагьлугъдиъ вари Амандин улихь кьамкьариина ис шули гъахьну, гьаз гъапиш паччагьди гьаци амур гъапӀнийи. Анжагъ Мярдягьяй дугъан улихь кьамкьариина ис гъахьундайи.

3Паччагьлугъдиъ айидари Мярдягьяйихьан гьерхнийи: «Гьаз уву паччагьдин амур тамам апӀурадарва?» 4Дурари гьар йигъан Мярдягьяйиз гьадму гафар текрар апӀури гъахьну, амма думу хъпехъури адайи. Гьадмуган, Мярдягьяй чав гафниин дийигъуруш аьгъю апӀуз метлеб айи дурари варибдикан Амандиз ктибтнийи. Хъа Мярдягьяйи дурариз чав жугьуд вуйиваликан дупнайи[*].

5Амандиз Мярдягьяй чан улихь кьамкьариина ис даршулайивал рябкъюру ва дугъак гъизгъин хъял кубчӀвру. 6Амма сар Мярдягьяйиз жаза адабтӀуб дугъу чан зяифвалси гьисаб апӀуру. Хъа дугъаз Мярдягьяй фуну халкьдикан вушра гъапнийи. Ва Аманди Ахашʼверушдин вари паччагьлугъдиъ Мярдягьяйин халкь, вари жугьтар терг апӀуз ният апӀуру.

7Ахашʼверуш паччагь духьну йицӀикьюд кӀуру йисандин сабпи ваз нисан улубкьнийи. Гьадму вазли, чан кьаст кӀулиз адабгъуз фуну ваз ва йигъ дюз гъюруш, Амандин амриинди тпут (пурим) ипнийи. Тпутну йицӀикьюбпи адар вазлин йицӀишубудпи йигъ улупну[+].

8Аманди паччагь Ахашʼверушдиз гъапну: «Яв паччагьлугъдин вари вилаятарин халкьарин арайиъ сабсан халкь а. Думу халкьдин къанунар вардаринстар дар, мидланра савайи дурари паччагьдин къанунарра тамам апӀурадар. Паччагь му аьгьвалатнахъди рази духьну ккундар[+]. 9Эгер паччагьдиз ккун гъабхьиш, дугъу думу халкь терг апӀуз къарар адабгъиди, гьадмуган паччагьдин хазнайиз узу шубудварж агъзур кило арс хибдиза».

10Паччагьди чан тӀубхъан мугьур али тӀублан хъадапӀну, агагеянжви Хаммедатайин бай Амандихьна, жугьтарин душмнихьна, тувру[+]. 11Ва кӀуру паччагьди Амандиз: «Арс увуз гъибт, хъа гьадму халкьдикан фу ккундушра апӀин».

12Гьаци сабпи вазлин йицӀишубудпи йигъан паччагьди кагъзар дикӀрудар уч апӀуру, Аманди гъапигансиб къарар адабгъуру ва гьарсаб вилаятдиз, гьарсаб халкьдиз ерли чӀалниинди дидикӀнайи къарар кайи кӀажар хътауру. Къарар паччагь Ахашʼверушдин ччвурнахъ адабгъуб ва дугъан мугьриинди тасдикь дапӀнайиб вуйи[+].

13Паччагьлугъдин вари вилаятариз жугьтар, бицӀидарилан гъадабгъуб кьабидариинакьан, дишагьлийирра, бицӀидарра, саризра инсаф дарапӀди, вари сад йигъан, йицӀикьюб кӀуру вазлин йицӀишубубпи йигъан йивну йикӀуб, яни тӀанкь, хъа мулк тӀараш апӀуб амур апӀурайи къарар хьади чархачйир гьаънийи[+]. 14Гьадму къанундин кьувват айи кӀажар вари вилаятариъ, вари халкьариз дурхну, вари гьадму йигъахьна гьязур духьну ккундийи. 15Чархачйир паччагьдин амриинди чкиди рякъюъ учӀвнийи. Му къарар Сузы гъалайиъра гъубхнийи. Сузы шагьриъ зурба гъалабулугъ абхънийи, хъа паччагьна Аман ипӀуз-убхъуз деънийи[+].

#### 4


Мярдягьяйи Эстерикан кюмек тӀалаб апӀуру

1Мярдягьяйиз му ляхникан хабар гъабшиган, дугъу чаин али палтар чӀяргъюру, дерднан лишанси ирин палтар алахьну, биширугра алабхьну, гьарай-фигъан ипну, шагьриантина гъягъюру. 2Паччагьдин дараматдин раккнарихъ дийигъуру, фицики мицдар палтар алди паччагьдин дараматдиъ учӀвуз ихтияр адайи. 3(Паччагьдин му къарар фуну вилаятдиз хъубкьишра, жугьтари, дерин хажалатнаъ ади, ушвар дисури, ишуб – убгъуб апӀури, ирин палтар алахьну, биширугдиъ дахъри гъахьну.)[+] 4Эстерин лукӀар ва гъаравашар дугъахьна гъюру ва гъабшибдикан ктибтуру. Гъалабулугъ гъабхьи паччагьдин хпири Мярдягьяйиз ирин палтарин ерина жарадар гьаъру, амма Мярдягьяйи дурар кьабул апӀдар. 5Гьадмуган Эстери паччагьдин гъаравашарикан сар вуйи Хатахдиз чахьна дих апӀуру ва дугъаз, Мярдягьяйихьан, фу гъабхьнуш ва гьаз, аьгъю апӀуз, табшурмиш апӀуру. 6Хатах паччагьдин дараматдин багахь хьайи шагьрин майдандиин али Мярдягьяйихьна удучӀвуру. 7Мярдягьяйи Хатахдиз гъабхьи варибдикан ктибтуру ва Аманди, жугьтар терг апӀбан гьякь вуди, паччагьдин хазнайиз аьхю чӀвеъ арс тувуз гаф тувнайиваликанра кӀуру[+]. 8Ва гъаравашдихьна Сузыйиъ адабгънайи жугьтар терг апӀбан гьякьнаан вуйи къарар кайи кӀажра тувру. Дугъу Эстериз гьаму кӀаж улупуб ва варибдикан ктибтуб тӀалаб апӀуру: гъит думу паччагьдихьна гъарахри ва чан халкь бадали тӀалаб ва миннат апӀри[+]. 9Хатах кьяляхъ гъюру ва Эстериз Мярдягьяйи гъапи гафар кӀуру.

10Хъа Эстери Хатахдиз Мярдягьяйихьна гьамцдар гафар пуб табшурмиш апӀуру: 11«Паччагьдиз багахь вуйидариз ва вари вилаятариъ айидариз аьгъя: эгер сар фуж – вушра, жилижви ясана дишагьли, чаз гъач дарпиди паччагьдихьна айтӀан гьяятдиъ учӀвиш, дугъаз адабтӀурайи жаза саб ву – аьжал. Анжагъ паччагьди дугъан терефназди гъизилин маргъ гьачӀабккиштӀан, думу чӀивиди гъитурдар. Хъа узуз паччагьдихьна дих дарапӀди сумчӀур йигъ ву»[+].

12Мярдягьяйихьна Эстерин му гафар гъапнийи. 13Ва Мярдягьяйи Эстериз гьамциб жаваб тувру: «Гьадму паччагьдин дараматдиъ жугьтарикан сар уву сагъди гъузру кӀури, фикир мапӀан. 14Эгер уву мициб йигъан ккебехъну гъузишра, жугьтар уьрхру жара чара хьибди, хъа уву йикӀидива, увухъди вари яв тухумра. Шлиз аьгъя, белки, уву гьамциб йигъаз кӀури паччагьдин хпир гъахьуншул?»

15Гьадмуган Эстери Мярдягьяйиз гьамциб жаваб хътапӀуру: 16«Гъарах, Сузыйиъ айи вари жугьтар уч апӀин ва узу бадали ушвар дисай – шубуд йигъан ва шубуд йишван мипӀанай ва мубхъанай. Узура йиз гъаравашарихъди ушвар дисурза, хъасин, къанунди къадагъа апӀурашра, паччагьдихьна гъягъюрза. Эгер узу гъакӀиш – йикӀиди».

17Мярдягьяйи, душну, вари Эстери гъапибси апӀуру.

#### 5


Эстер паччагьдихьна илтӀикӀуру

1Шубуд кӀуру йигъан Эстер, чан багьа палтарра алахьну, паччагьдин дараматдин айтӀан гьяятдиъ, паччагь яшамиш шулайи хуларин улихь, дийигъуру. Хъа паччагь чан тахтниин, учӀвру йишваз машна-машди деънайи[+].

2Паччагьдиз гьяятдиъ Эстер дийигъну гъяркъган, дугъан дугъак юкӀв кабсру. Паччагьди дугъан терефназди чан хилиъ айи гъизилин маргъ гьачӀабккуру. Багахьна дуфну, Эстери гъизилин маргълин кӀукӀшик кучру[+].

3Паччагьди дугъхьан гьерхру: «Фу дерди вуяв, Эстер? Фициб тӀалаб аяв? Паччагьлугъдин гьацӀ пай тӀалаб гъапӀишра, вари явуб ву»[+]. 4Эстери кӀуру: «Эгер паччагьдиз ккун гъабхьиш, гъит дугъу чахъди Аманра гъадагъри ва гъи узу паччагьдин сагълугъназ тешкил апӀурайи демраз гъюри». 5Паччагьди кӀуру: «Кьан дарапӀди Амандиз дих апӀинай, ва гъит Эстериз ккуниганси ибшри!» Паччагь ва Аман Эстери тешкил гъапӀу демраз гъюру.

6Дурари чяхир убхъуру, ва паччагьди Эстерихьан гьерхру: «Фу тӀалаб апӀурава? Увуз фу ккундушра тувдиза. ТӀалаб фициб вуяв? ГьацӀ паччагьлугъ тӀалаб апӀин – яв хаиш тамам апӀидиза». 7Эстери жаваб тувру: «ТӀалаб вуйиз ва миннат апӀураза, 8эгер узу паччагьдин рягьимлуваликк ккаш, эгер паччагьдиз йиз хаиш тамам апӀуз ният аш, гъит думу Аманра хъади закурра узу дурариз тешкил апӀурайи демраз гъири, гьадмуган узу паччагьдиз жаваб тувдиза»[+].


Амандин Мярдягьяйихьна вуйи ажугъ

9Думу йигъан Аман разиди ва шадди гъушнийи. Амма паччагьдин дараматдин раккнарихъ деънайи Мярдягьяй гъяркъиган ва чан улихь думу гъудудужвган, Амандиз Мярдягьяйикан яман хъял гъафнийи,[+] 10амма дугъу сабур гъюбхнийи ва хулаз гъушнийи.

Чан дустариз ва хпир Зерешдиз чахьна дих апӀуб амур дапӀну,[+] 11Аманди дурариз чаз айи девлетнакан, адлуваликан, гизаф баяр айиваликан ва паччагьди чав жара гьякимартӀан зади дисурайиваликан фурслуди ктибтуз хъюгъю[+]. 12«Сабсана, – гъапи Аманди, – паччагьдин хпир Эстери дем тешкил дапӀну, паччагьдихъди гьадина сар шлиз-вушра ваъ, хъа узуз теклиф гъапӀну. Закурра узуз паччагьдихъди теклиф дапӀна. 13Хъа жугьуд Мярдягьяй паччагьдин дараматдин раккнарихъ узуз рякъюрайиган, узуз му фу вухъа?»

14Дугъан хпир Зерешди ва дустари дугъаз насигьят тувру: «Гъит къанна хьуб метр али буруз дубсри, хъа гвачӀинган паччагьдикан, Мярдягьяй гьадму буруздикк ккерхуб тӀалаб апӀин ва юкӀв азадди паччагьдихъди демраз гъарах». Му гафар Амандиз кьабул гъахьнийи, ва дугъу буруз дубсуз амур апӀуру[+].

#### 6


Мярдягьяйиз гьюрмат апӀуб

1Думу йишван паччагьдиз нивкӀ гъафундайи. Дугъу тарихи гьядисйир дикӀурайи кӀажар хуз амур апӀуру, ва дурар паччагьдиз урхуру[+]. 2Дурариъ Ахашʼверуш паччагь йивну йикӀуз кьаст ади гъабхьи паччагьдин дараматдин раккнар уьрхюрайи гъаравашар Бигтану ва Тереш Мярдягьяйи ашкар апӀуваликанра бикӀбар айи[+]. 3Паччагьди гьерхнийи: «Гьадму ляхин бадали Мярдягьяй фици лишанлу гъапӀунчва?» Паччагьдин гъуллугънаъ айи гьякимари жаваб тувнийи: «Дугъаз фукӀа пешкеш гъапӀундар». 4Паччагьди гьерхру: «Гьатму гьяятдиъ айир фуж ву?» Паччагьдин дараматдин чӀатан гьяятдиъ айир, паччагьдикан чав дубсу буруздикк Мярдягьяй ккерхуб тӀалаб апӀури дуфнайи Аман вуйи[+].

5Паччагьдин гъуллугънаъ айидари гъапи: «Гьяятдиъ дийигънайир Аман ву». Паччагьди амур апӀуру: «Гъит, гъюри». 6Аман гъюру, ва паччагьди дугъхьан гьерхру: «Паччагьди чан гьюрмат улупуз ккуни инсандиз фу апӀуб лазим ву?» Аманди фикир апӀуру: «Паччагьди чан гьюрмат узуз дарди сарун шлиз улупидихъа?» 7Ва жаваб тувру Аманди паччагьдиз: «Эгер паччагьдиз шлизкӀа чан гьюрмат улупуз ккунди аш,[+] 8гъит дугъаз паччагьдин палат ва паччагьдизси дабалгнайи, паччагь элеъру гьяйван хури. 9Гъит гьадму палтар ва гьяйван паччагьдин вакиларикан сарихьна туври, хъа дугъу паччагьдиз чан гирамивал улупуз ккун гъабхьи кас гьадму гьяйвниин илитну, гьяйвнин улхьан дибисну, думу шагьрин майдандиина хъади гъюри ва мялум апӀри: „Паччагьди чан гьюрмат улупуз ккун гъабхьи инсандиз магьа гьамци апӀуру!“»

10Гьадмуган паччагьди Амандиз амур апӀуру: «Кьан дарапӀди, уву гъапиганси, паччагьдин палат ва гьяйван гъадагъну, паччагьдин дараматдин раккнарихъ деънайи жугьуд Мярдягьяйихьна гъайих! Вари уву кӀурайиганси апӀин, фукӀа кӀваълан магьапӀан». 11Ва Аманди, палтар ва гьяйван гъадагъну, Мярдягьяйиин алахьуру ва, думу дабалгнайи гьяйвниин илитну, гьяйвнин улхьан дибисну, шагьрин майдандиина хъади гъюру ва мялум апӀуру: «Паччагьди чан гьюрмат улупуз ккун гъабхьи инсандиз магьа гьамци апӀуру!»

12Хъасин Мярдягьяй паччагьдин дараматдин раккнарихъна гъюру, хъа дерд гъабхьи Аман, дерднан лишан вуди кӀулра элебкну, хулаз гьялак шулу[+]. 13Аманди чан хпир Зерешдиз ва вари дустариз гъабхьибдикан ктибтуру. Ва гьамци кӀуру дугъаз фагьумлуйири ва дугъан хпир Зерешди: «Эгер думу яв аскканвалин багьна гъахьи Мярдягьяй жугьтарикан вуш, думу ккагъуз хьидарвухьан, дугъан улихь кӀул ис апӀидива!»[+]

14Дурари гьадму гафар дупну ккудукӀайизра, паччагьдин гъаравашар дуфну, Аман чкиди Эстери тешкил гъапӀу демраз хъади гъягъюру.

#### 7


Аман буруздикк ккерхуб

1Эстерин демраз паччагь ва Аман гъафнийи[+]. 2ЦӀийикӀултӀан дурари, улихьганси, чяхир убхъуру ва паччагьди Эстериз кӀуру: «Фу тӀалаб апӀурава, Эстер? Вари тамам апӀурза. ТӀалаб фу вуяв? ГьацӀ паччагьлугъ тӀалаб гъапӀишра – вари тувдизавуз».

3Паччагьдин хпир Эстери жаваб тувру: «Эгер узу яв рягьимлуваликк ккаш, эгер паччагьдиз гьаци лазим вуш, йиз уьмур пуч дарапӀри – магьа йиз тӀалаб! Гъит йиз халкь пуч дарапӀри – магьа йиз аьрза! Гьаз гъапиш учу масу тувна – узура, йиз халкьра – урччвура, терг апӀура![+] 4Эгер учу лукӀвализ туврайиш, учкан лукӀар апӀурайиш, узу ккебехъуйза – гьятта гьациб бедбахтвалиъра узу паччагь сикинсуз апӀдайза!»[+]

5Паччагь Ахашʼверушди Эстерихьан гьерхбар-хъерхбар апӀуз хъюгъру: «Шли? Фуж ву думу дициб ляхин гъапӀур? Наан а думу?» 6Эстери жаваб тувру: «Думу къаршу душман – магьа гьаму инсафсуз Аман ву!» Паччагьдин ва дугъан хпирин улихь Амандик къурху кабхъру[+].

7Хъял гъафи паччагьди чяхрин дем гъибтру, ва думу дараматдин багъдиз удучӀвуру, хъа Аман паччагьдин хпир Эстерикан, чан уьмур пуч дарапӀуб тавакъу апӀуз гъузру: дугъаз паччагьди чан кьисмат гьял гъапӀуб гъябкънийи.

8Паччагь дараматдин багъдиан дем айишваз кьяляхъ гъафиган, дугъаз Аман, Эстер дуснайишвак унтӀ кабсну, рякъюру. Паччагьди чӀигъ апӀуру: «Йиз хулаъ, йиз улихь паччагьдин хпириина алжагъуб гьапӀруб ву!»

Паччагьди гьаци гъапнийи – ва Амандин маш гъебкнийи[*]. 9Гьадмуган паччагьдин гъаравашарикан сар вуйи Харвонайи гъапну: «Гьякьикьатдиъра, Аманди чан гафариинди паччагь хатӀайихьан гъюрхю Мярдягьяйиз буруз гьязур апӀурайи, магьа гьамус думу къанна хьуб метр али буруз Амандин хуларин багахь дубсну!»

Паччагьди амур гъапӀу: «Думу гьадушваъ буруздикк ккерхай!»[+] 10Мярдягьяйиз гьязур гъапӀу гьадму буруздикк Аман ккерхнийи. Ва паччагьдин хъял илцифнийи[+].

#### 8


Жугьтари чиб уьрхбакан паччагьдин амур

1Гьадму йигъан Ахашʼверуш паччагьди жугьтарин душман Амандин вари девлет Эстериз тувнийи. Ва Мярдягьяй паччагьдихьна хъади гъафнийи (Эстери думу чан фуж вуш ктибтнийи). 2Паччагьди Амандихьан гъадабгъу тӀублан тӀубхъан хътабгъуру ва Мярдягьяйихьна тувру. Хъа Эстери Мярдягьяйиз Амандин мулкнан гъайгъу зигуб табшурмиш апӀуру[+].

3ЦӀийикӀултӀан Эстер паччагьдихьна илтӀикӀуру: дугъан ликарикк дахъну, дугъу паччагьдикан, Амандин пис фикир, жугьтар пуч апӀуб, тамам дарапӀуз миннат апӀуру[+]. 4Паччагьди Эстерин терефназ гъизилин маргъ гьачӀабккуру.

Эстер гъудужвну, паччагьдин улихь дийигъуру[+] 5ва кӀуру: «Эгер паччагьдиз ккун гъабхьиш, эгер узу паччагьдин рягьимлувализ лайикь вуш, эгер паччагьдиз дюзди рябкъюраш, агагеянжви Хаммедатайин бай Аманди, паччагьлугъдин вари вилаятариъ жугьтар тӀанкь апӀуз адабгъу къарар гъит дугъу батӀул апӀри. 6Йиз халкьдиина бедбахтвал фици гъюраш, узхьан архаинди лигуз шулинхъа, йиз багахьлуйир фици тӀанкь шулаш, узхьан рябкъюз шулинхъа?»

7Паччагь Ахашʼверушди паччагьдин хпир Эстериз ва жугьуд Мярдягьяйиз кӀуру: «Амандин вари девлет узу Эстериз тувунза, хъа жугьтар тӀанкь апӀуз ккун гъабхьи думу буруздикк ккерхну. 8Паччагьдин ччвурнахъан дибикӀнайи ва паччагьдин тӀубланин мугьур кайи фунубра къарар батӀул апӀуз шлуб дар. Гьамус учву паччагьдин ччвурнахъан лазим вуйибсиб жугьтарин гьякьнаан къарар бикӀай ва паччагьдин тӀубланихьди дидʼин мугьур дивай»[+].

9Гьадмуган, шубубпи вазли, яни сиван вазли, къанна шубудпи йигъан, паччагьдин бикӀрудариз дих гъапӀнийи ва, Мярдягьяйи гъапиганси, цӀийи къарар адабгънийи ва вари жугьтариз, паччагьдин гъуллугъчйириз, Индияйиан Эфиопияйизкьан, вари варжна къанна ургуб вилаятдин гьякимариз, гьарсаб халкьдиз чан чӀалниинди, жугьтариз чпин чӀалниинди ва бикӀбан къайдайиинди кагъзар хътауру[+]. 10Му Ахашʼверуш паччагьдин ччвурнахъан адагъу ва паччагьдин тӀубланиинди мугьур иливнайи къарар хьади, паччагьдин илхйиригъян ужударстар гьяйвнариин илитну, чархачйир гьаънийи[+].

11-12Ахашʼверушдин паччагьлугъдин вари вилаятариъ сад йигъан, йицӀикьюбпи адар вазлин йицӀишубудпи йигъан, гьадму къарариинди паччагьди гьарсаб шагьриъ яшамиш шулайи жугьтариз, уч духьну, жвувхъанди женг гъабхуз ихтияр тувру. Эгер хилиъ яракь айи инсанар, фуну вилаятдиъ вушра, фуну миллетдикан вушра, жугьтариин алархьиш, думуган жугьтариз, дурар чпин бицӀидарра, хпарра хъади, тӀанкь апӀуз, хъа дурарин мулк тӀараш апӀуз ихтияр тувра. 13Гьадму къанундин кьувват айи кӀажарикан вари халкьариз, вари вилаятариз хабар дебккну ккундийи, жугьтар гьадму йигъахьна гьязур хьубан ва душмнариз кьисас апӀбан бадали.

14Паччагьдин илхйиригъян вуйи гьяйвнариин али чархачйир дишла рякъюъ учӀвнийи, паччагьдин амриинди. Паччагьдин амрикан Сузы гъалайиъ мялумат тувнийи[+]. 15Паччагьдихьан Мярдягьяй беневш ва уьру хьайин ва багьа лизи гинбин палтар, гьацира кӀулʼин гъизилин аьхю таж алди удучӀвуру. Сузы шагьриъ шадвал абхънайи[+]. 16Жугьтарин хулариъ акв ва шадвал, машкврин гьевес, лайикьлувал айи. 17Фуну вилаятдиз, фуну шагьриз паччагьдин амрикан мялумат тувубси, варишваъ жугьтари дем, шадвал, машквар ккергъри гъахьну. Ва му уьлкейин гизаф халкьари жугьтарин дин кьабул апӀуз хъюгънийи, фицики дурарик жугьтарикан къурхувал кабхънийи.

#### 9


Жугьтар душмниин гъалиб хьуб

1ЙицӀикьюбпи адар вазлин йицӀишубудпи йигъан, паччагьдин амур кӀулиз адабгъуз вахт гъафиган, – душмнари жугьтариин гъалиб хьубак миж киву йигъан жараси гъабхьну, аьксина, жугьтари чпин душмнариин гъалибвал гъадабгъну –[+] 2гьадму йигъан, чпиз къаршу душмнихъди женг гъабхуз, Ахашʼверуш паччагьлугъдин вари вилаятарин шагьрариъ жугьтар уч гъахьну. Ва сарихьанра жугьтар ккагъуз гъахьундар, дурарихьан вари халкьариз гучӀ гъабхьну. 3Ва Мярдягьяйихьан вари вилаятарин гьякимариз, паччагьдин гъуллугъчйириз гучӀ гъабхьнийи ва дурари жугьтарин тереф гъибиснийи. 4Паччагьдин багахь хьайи Мярдягьяй кьувватлу гъахьнийи, варишваъ дугъан ад абхънайи. Вахт гъябгъбахъ Мярдягьяйин кьудратлувал артухъ шулайи[+].

5Хъа жугьтари чпин вари душмнар тӀанкь гъапӀнийи – дурарикан чпиз ккуниб гъапӀнийи. 6Сузы гъалайиъ жугьтари хьудварж кас терг гъапӀнийи. 7-10Паршандата, Далфон, Аспата, Пората, Адалья, Аридата, Пармашта, Арисай, Аридай ва Вайзата – Хаммедатайин бай, жугьтарин душман вуйи Амандин йицӀур бай йивну гъийихнийи. Амма жугьтари дурарин девлетнак кучундайи.

11Гьадму йигъан паччагьдиз Сузы гъалайиъ йивну гъийихдарин кьадарнакан мялум гъапӀнийи. 12Паччагьди Эстериз кӀуру: «Сузы гъалайиъ жугьтари хьудварж кас, гьадму гьисабнаъ Амандин йицӀур байра терг гъапӀну. Дурари паччагьлугъдин миди вуйи вилаятариъ гьапӀнийкӀан? Сарун фу тӀалаб апӀуз ккундувуз? Вари тамам апӀидиза»[+].

13Эстери кӀуру: «Эгер паччагьдиз ккун гъабхьиш, гъит Сузы шагьриъ жугьтариз закурра гъийин амриинди гьяракат давам апӀуз ихтияр туври, хъа Амандин йицӀур балин майтар буруздикк ккерхри».

14Паччагьди Эстери гъапиб тамам апӀуз амур апӀуру – Сузыйиъ дугъан амрикан мялумат тувру, хъа Амандин йицӀур балин майтар буруздикк ккерхру. 15Сузыйиъ яшамиш шулайи жугьтар цӀийикӀултӀан уч гъахьнийи – адар вазлин йицӀиюкьудпи йигъан – ва шагьриъ шубудваржсан кас терг гъапӀнийи, хъа девлетнак кучундайи.

16Паччагьлугъдин вари вилаятариъ айи имбу жугьтарра душмнарихьан азад хьубан женгназ удучӀвнийи, ва дурари ургцӀурна хьуд агъзур кас чпиз къаршу вуйидар тӀанкь гъапӀнийи, амма дурарин девлетнак хилра кучундайи. 17Думу адар вазлин йицӀишубудпи йигъ вуйи, хъа йицӀиюкьуд кӀуру йигъан дурари рягьятвал гъадабгъурайи – думу дурарин шадвалин ва машквран йигъ гъабхьну.


Пурим машквар

18Сузыйиъ яшамиш шулайи жугьтар йицӀишубудпи ва йицӀиюкьудпи йигъан уч гъахьну, хъа йицӀихьудпи йигъан дурарин машквран ва шадвалин йигъ вуйи. 19Хъа гъулариъ яшамиш шулайи жугьтари адар вазлин йицӀиюкьудпи йигъ – машквран ва шадвалин йигъси гъаршуламиш апӀура, ва инсанари сар-сариз иццишнар каъра.

20-22Мярдягьяйи варибдикан бикӀуру ва, гьар йисан жугьтар чпин душмнарихьан азад гъахьи адар вазлин йицӀиюкьудпи ва йицӀихьудпи йигъар къайд апӀуб амур апӀури, чав гъибикӀуб Ахашʼверуш паччагьлугъдин вари вилаятариз, вари багахьлу ва ярхла жугьтариз хътапӀуру, фицики му вазли пашманвал шадвализ илтӀибкӀнийи, хъа дерд – машквриз. Гъит му йигъар шадвалин ва машквриндар ишри, гъит инсанари сар-сариз иццишнар гьиври ва касибариз пешкешар гьаъри. 23Гьаддихъанмина гьамусдиз Мярдягьяйи гъибикӀубдиинди арайиз гъафи машквар къайд апӀури жугьтарин аьдат гъабхьну.

24Агагеянжви Хаммедатайин бай Аманди, жугьтарин душмни, жугьтар терг апӀуб фикир ади, пур (тпут) ипну,[+] 25амма му ляхникан паччагьдиз хабар гъабхьиган, паччагьдин амриинди жугьтар терг апӀуз Амандин кӀваъ айи чӀуру кьаст чан кӀулиз адабкну: Аман ва дугъан баяр буруздикк ккерхну. 26Гьаддиз думу йигъариз Пурим кӀура, «пурим» (яни туптар гафнакан арайиз дуфнайиб).

Чпиз гъябкъюбдин, чпиин улубкьубдин натижаси, 27жугьтари чпиз, чпин наслариз ва чпихъди сатӀи гъахьидариз гьаргандиз вуйи аьдат кьабул гъапӀну: гьадму кьюд йигъ, амур дапӀнайиганси, йисʼан йисаз къайд апӀуб. 28Гьадму йигъар дурарин гьарсаб насли, гьарсаб хизанди, гьарсаб шагьриъ ва вилаятдиъ кӀваин гъитри ва къайд апӀри. Гъит жугьтарин Пурим йигъар кӀваълан дурушри, гъит гъюзимбу наслари думу йигъар фикриъ уьрхри!

29Паччагьдин хпир Эстери, Авихаилин шуру, жугьуд Мярдягьяйихъди сатӀиди дугъан Пурим машкврахъди аьлакьалу кьюбпи амур вари чаз айи гьюкмиинди, бикӀбиинди тасдикь гъапӀну[+]. 30-31Ва Ахашʼверушдин паччагьлугъдин варжна къанна ургуб вилаятдиъ айи вари жугьтариз, улупнайи вахтна Пурим йигъар машкврандарси тасдикь апӀбан бадали, жугьуд Мярдягьяйи паччагьдин хпир Эстерихъди сатӀиди къарар адабгъну. Чпи жугьтари, чпиз ва чпин наслариз адабгъу думу машквар ишбалан ва ушвар дисбалан ккебгъуйи[+][+]. 32Эстери чан амриинди Пурим машквар тасдикь гъапӀну. Дидин гьякьнаан гъибикӀнийи.

#### 10


Мярдягьяйин гьяйбатлувал

1Хъа паччагь Ахашʼверушди цӀийи налог идара апӀуру – айтӀан ва гьюлин гъирагъдихъ хъайи вилаятариъ. 2Вари гьаму баркаллу ляхнарикан ва паччагьди Мярдягьяй фициб дережайиина за гъапӀнуш – варибдикан Мидияйин ва Персияйин паччгьарин йисарин тарих кайи китабариъ дибикӀна[+].

3Жугьуд Мярдягьяй, паччагь Ахашʼверушдилан алдабхъган, гьюкуматдиъ кьюрпи кас вуйи. Жугьтарин арайиъ машгьур, аьхю кьадар майил-мадатдиз ккуни дугъу чан халкьдин хушбахтвал бадали гъайгъу гъизигну, ва думу вари чан халкьдин тереф уьбхрур гъахьну[+].

### Насигьятар

#### Насигьятар

Насигьятар


Сифте гаф

[1]

[2]

[3]

[4]

[5]

[6]

[7]

[8]

[9]

[10]

[11]

[12]

[13]

[14]

[15]

[16]

[17]

[18]

[19]

[20]

[21]

[22]

[23]

[24]

[25]

[26]

[27]

[28]

[29]

[30]

[31]


Дюз уьмриз насигьятар


Гирами Китабар илтӀикӀру Институт


Москва


2018


Дюз уьмриз насигьятар

Фикрар-хиялариз:

ibt_inform@ibt.org.ru

Табасаран чӀалназ Гирами Китабар илтӀикӀбарин сесниинди вуйи ва электронный жюрйир Гирами Китабар иӀлтӀикӀру Институтдин сайтдиъ дихъидичвуз: https: ibt.org.ru/media?id=TBN

ISBN 978-5-93943-252-8

© Институт перевода Библии, 2018

#### Сифте гаф


Сифте гаф

Гирами Китабар кьюб аьхю паяриз жара дапӀна: Кюгьне Йикьрар ва ЦӀийи Йикьрар. ЦӀийи Йикьрар табасаран чӀалназ илтӀибкӀну 2010-пи йисан адабгъна. Табасаран агьлариз гьацира Кюгьне Йикьрариан вуйи сакьюдар китабар урхуз мумкинвал а: Рут кӀуру хпирикан ва Юнус пайгъамбрикан вуйи китаб (2013); паччагьдин хпир гъахьи Эстер кӀуру шуркан ва Даниял пайгъамбрикан вуйи китаб (2016); Муса пайгъамбрин хьуб китабдикан Эвел кӀуру сабпи китаб (2018). Ва магьа гьамус учву хилиъ Кюгьне Йикьрариан вуйи Сулейман пайгъамбрин «Дюз уьмриз насигьятар» кӀуру китаб дибисначва.

«Дюз уьмриз насигьятар» – му уьмриъ алахьру гьар жюре дюшюшариз вуйи аькьвлин гафарна насигьятар кайи гъварч ву. Сифтена-сифте му гъварчнаъ инсандинна Заанурин аьлакьйирикан кӀура. «РАББИЙИХЬАН гучӀ апӀуб – магьа фтиъ аш аьгъюваларин эвел!» – кӀура китабдин сабпи кӀулариъ (1:7). Аьхюбсиб пай насигьятар израиларин паччагь Сулеймандин ччвурнахъди аьлакьалудар ву, фицики думу паччагь гизаф аьгъювалар айир ва хьуз ккайиб аннамиш апӀрур – вуйи. Сулейман, пайгъамбар ва паччагь вуйи, Давудрин бай вуди гъахьну. Сулейман шубуд агъзур йис мидиз улихьна яшамиш гъахьир ву.

Китаб шубуб пайнакан ибарат дубхьна. Сабпи пайнаъ (1- 9 кӀулар) аькьюллу ва гьякьлу уьмриз вуйи келимйир ахьра. Дурар адашди бализ туврустар насигьятар ву. Мушваъ Аькьюл, гьюрматлу ва абурлу дишагьлийин шиклиъди улупна. Чахъди таниш хьуз ккунидариз Аькьвли чан шадлугъариз дих апӀура. Хъа Абдалвал, чан чулиз живан дисуз ккундайи, лицру дишагьлийихь тевра.

Китабдин кьюбпи пай (10:1– 22:16) – «Сулеймандин мисаларин сабпи гъварч» ву. Душваъ яшайишдин гьар жюре цирклариз хас вуйи насигьятар учӀвна. Дурарин асас фикир, инсанарин арайиъ айи аьлакьйирикан ва хал-хян-хутӀил гьюле гъабхбакан ву. Фицики аькьюл, гьаци, гьавайиан адабгънайи илим дар, хъа думу, хизандиъ гьар йигъан алабхъурайи уьмриъ уйнамиш шулайи мутму ву.

Китабдин шубубпи пай (22:17– 31:31). Китабдиъ ккебгъну ккудубкӀайиз аькьвликан кӀурайи гафар, думу дишагьлийи чан гьарйигъандин уьмриъ улупура. Дицир дишагьли чан жилириз утканвал ва ккудубкьнайи мурхьул ву.

Гьеле «Дюз уьмриз насигьятарин» китаб гизаф ухди вахтари дибикӀнайиб вушра, дидиъ дерккнайи суалар гьамусра чарасуз лазим вуйидар вуди гъузра.

Гьаму китаб чапдиан адапӀбан бадали мидʼин гъилиху гьарсар касдиз Гирами Китабар илтӀикӀру Институтди чухсагъул кӀура. Гъит дурарин жафайи гьаму китаб урхру варидариз шадвал туври!

Гирами Китабар илтӀикӀру Институт

#### 1


Дюз уьмриз насигьятар


Эвелин гаф

1Давуддин бай, Израилин паччагь Сулеймандин мисалар –[+]
2Гъит улупри дурари аькьюлна насигьят, фагьумлу гафарин гъавриъ ахъуз;
3ужуб уьмрин, гьякьвалин, дугъри суддин, дюзвалин къайдйир дисуз;[+]
4гъитди дурари авамарихьди фикир апӀуз, жигьиларихьдира аьгъюваларна аьяндарвал дубгъуз;[+]
5аькьюл айирира, гъеебхьиган, заъруси аьгъювалар; фикирлу касаризра бихъиди кюмек;
6аннамиш апӀруси мисаларна тахалусар, аькьюл айидарин дерин гафарна сирар.

7РАББИЙИХЬАН[*] гучӀ апӀуб – магьа фтиъ аш аьгъюваларин эвел! Аькьюлна насигьят нигь апӀрур ву ахмакь[+].


Адашдинна дадайин насигьятар

8Жан бай, адашдин илим уьбх ва дадайин насигьят мапӀан нигь;[+]
9му – зурба таж ву яв кӀулʼина, багьа зунжур ву яв гардандиккна[+].
10Йиз бай, эгер гуннагькрари чӀурубдихьна ял апӀуруш, рази махьан[+].
11Дурари пиди: «Гъач учухъди, ккеъдихьа, йивну йикӀидихьа, тахсир ктрудариин алархьидихьа!
12Ухьу дурар, гъийихдарин дюнʼяйиси, накьвди майтарси чӀивидимиди ва сагъдимиди хътӀюркьидихьа.
13Ккуни жюрейин девлет тӀараш апӀидихьа, гъибисубдихьди ихь хулар ацӀдихьа;
14ич вари ляхнариъ кидикь учук, увузра учухъди сабси рубкьруганси пай!»
15Дурарихъди рякъюъди мягъян, йиз бай, дурарин жилгъайиъ лик мииван,[+]
16фицики дурар чӀурубдихьна жаргъура ва ифи удубзбаз гьялак шула[+].
17Мяна адар, чул гьипур пну, тӀирхурайи жакьварин улихь;
18хъа улам хъипри ккеънайидари чиб-чпи апӀиди терг.
19Гьамциб ву аьхир ифи убхърурин: Гьякьсузди гъазанмиш гъапӀу девлетну уьмур ккудубкӀуру[+].

20Аькьвли ипна гьарай кючейиъ, гъати сес апӀура раццариъ;[+]
21уч духьнайи адмийириз дих апӀура, гимихъ гаф кӀура:
22«Фукьандиз гъузди авамар авамди, ккуниб апӀури, ягьсузар – ягь адрувалиин аьшкьлуди, абдлар – аьгъювалар даккунди[+]?
23ИлтӀикӀай узу кирчу тахсрарихьинди – йиз кӀван хазна учвуз тувдиза йиз гафнакан учвуз хабар дебккдиза.
24Узу дих гъапӀунза – хъа учву гьидицунчва; хил гьачӀабккназа – амма саризра рябкъюрадар.
25Учву тина гъапӀунчва вари йиз теклифар, кьабул гъапӀундарчва узу кирчу тахсрар.
26Дици вуш, узура ичв балайиин аьлхъидиза, пис гучӀну учву ккаиган, учвук кялхъдиза!
27ТӀурфанси, учвʼин яман гучӀ алабхъиди, балара, микӀна кулакси утӀубчӀвиди; чӀаркӀидичву гъагънуна читинвалари.
28Гьадмуган узуз дих апӀиди – жавабкьан тувидарза, узу агури хьиди – дихъузкьан дихъидарчвуз[+].
29Дурари аьгъювалар даккун гъапӀну, РАББИЙИХЬАН вуйи гучӀ гьадабгъну,
30йиз насигьят кьабул дарапӀди гъибтну, вари йиз теклифар ярхла гьадаъну –
31гьаддиз дурариин чпин гъапӀу ляхнар улуркьиди, дурар чпин кьастарихьди тухъ хьиди.
32Авамар, аькьвлихьна гъюз дархьиш, йикӀиди. Абдлар чпин гъайгъусузвали ккадахьиди.
33Хъа узухъ хъпехъурайир хьиди яшамиш, саб балайиканра ктарди гучӀ».

#### 2

1Йиз бай, эгер уву кьабул гъапӀиш йиз гафар ва гъюрхиш гъянаъ йиз насигьятар,[+]
2аькьвлихъ иб хъивиш, юкӀвра фагьмихьна илбициш,
3эгер уву гъач гъапиш аьгъювалариз, фагьмиз дих апӀури гъашиш,
4арсси уву думу ккун гъапӀиш, ва хазнаси абгури гъашиш –[+]
5РАББИЙИХЬАН гучӀ хьайивал фу вуш аьгъю хьибдивуз ва Заанурикан вуйи аьгъювалар гъадагъидива[+].
6Фицики РАББИЙИ тувра аькьюл, ва Дугъан мелзналан ву аьгъюваларна фагьум;[+]
7Гьадгъу гьязур дапӀна гъалибвал гьякьлуйириз, ва гъалхан – марцциди яшамиш шулайидариз[+].
8Гьадгъу уьрхюра жилгъйир, гьякьвалин; Гьадгъан уликк кка рякъяр, Чаз вафалударин[+].
9Гьадмуган аьгъю хьибдивуз дюзвал, гьякьвал, дугъривал ва гьарсаб ужуб жилгъа[+].
10Гьаз гъапиш яв кӀваъ убчӀвди аькьюл, ва аьгъювалари апӀидивуз мани.
11Аьяндарвал яв гъайгъушнаъ хьибди, фагьми уву уьрхиди.
12Аькьвли уву уьрхиди чӀуру жилгъайихьан, ва ушвниъ кучӀал айи ксарихьан;
13мучӀушнан жилгъйириъди гъягъбан бадали, диш рякъяриан удучӀвру ксарихьан,
14Аькьвли уву уьрхиди чӀуру ляхнариин шад шлу ксарихьан, писвалинна улдугнайивалин кефнаъ айи ксарихьан,[+]
15ва кьяни жилгъйириъди чарх йивури, чпин шилнаъди гъярайи ксарихьан[+].

16Гьамци уьрхидива жвув жарарин хпирихьан, жилирихь хьайирин мани гафарихьан,[+]
17чан жигьил вахтнахъанмина айи жилир гатӀахьу, Заанурин йикьрар кӀваълан гьарху думу дишагьлийихьан.
18Фицики думу дишагьлийин хал – аьжалин ичӀ ву, дугъан жилгъа жиликк ккайи дийихнарихьна гъябгъюра[+].
19Фуж дугъахьна учӀвиш, кьяляхъ гъидар, сарун уьмрин жилгъайиъ лик ивидар.
20Гьаддиз гъарах рякъюъди гъянидарин, дис жилгъйир гьякьлударин.
21Фицики дугъри кас хьиди яшамиш жилиин, кацӀну адрур гъузди душвʼин[+].
22Хъа жили терг апӀиди гьякьсузар, хаинкрар ччиварианзина уьчӀюргъиди[+].

#### 3

1Йиз бай, адашдин илим магьархан, йиз насигьятар кӀваъ уьрх[+].
2Фицики миди ярхи апӀиди яв йисар-йигъар ва артухъ апӀидивуз ужувлар[+].

3Гъит гьякьну ва рягьми уву гатӀатӀахьри: гавагьирарси яв гардандиъ ахь дурар, бикӀ яв кӀвак –[+]
4хъа хьибди увуз масанвал ва гьюрмат Заанурихьан ва адмийирихьан.
5Вари юкӀв хъипну, РАББИЙИН ихтибарнаъ учӀв, жвуван хусуси фагьмиин хъугъʼвал мапӀан.
6Фунуб жилгъайиъди гъярашра, РАББИ аьгъю апӀин, дюз алаиди Дугъу яв рякъяр[+].

7Жвув аькьюл айирси, гьисаб мапӀан, гучӀ апӀин РАББИЙИХЬАН, йихь ярхла писвалихьан –[+]
8му хьибди сагъʼвал яв бедендиз, ва артухъ апӀиди кьувват яв кӀурбарин.

9РАББИЙИЗ яв айибдикан тув, гьарсаб ляхнин сабпи бегьернаканра тув,
10ва ацӀди ккунибдихьди яв танхар, таза чяхрихьди улдузури хьиди чяхир апӀрушвар.

11Насигьятар РАББИЙИН, йиз бай, нигь мапӀан, Дугъан кирчу тахсрарихьан мугьудучӀван.
12Фицики РАББИЙИ тахсир кипра Чав ккун дапӀнайирик, адашди кипруганси ккуни балик[+].

13Бахтавар ву аькьвлин эйси гъашир ва фагьум гъазанмиш гъапӀур.
14Аькьюл гъазанмиш апӀуб ужу ву арстӀан, даршуз думу багьа ву гъизилтӀан;[+]
15заан ву думу багьа гъванартӀан; жвуваз ккуниб фукӀара дидихь ттевуз шлуб дар[+].
16Арччул хилиъ дидин уьмрин ярхи йисар а, хъа девлетна гьюрмат гагул хилиъ а[+].
17Рякъяр дидин – рякъяр шадвалиндар ву, вари дидин жилгъйир хатӀасузвалиндар ву.
18Дидик карснайириз думу уьмрин гьар ву, ва дидхьан жара даршлур хушбахтавар ву[+].

19РАББИЙИ аькьвлихьди жилин бина ккивну, Чан фагьмихьди аьршар дерккну,[+]
20штун деринар Дугъан аькьвли арццра, ва дифари чиг крубзура[+].

21Жан бай, ваъ, гьитӀитӀибкӀри увхьан аьяндарвална ужувлан фикир ва гъит дурари уву уьрхри.
22Дурари увуз уьмур тувди, адмийирин масанвал увуз жавагьирси хьибди.
23Гьадмуган хатӀасуз хьибди яв рякъ, ва алдакидарву[+].
24Дахъдива ахуз гучӀ дарди, ахидива – нивкӀра хьибди мегьел.
25ГучӀ мапӀан хабарсуз хатӀайихьан, ва гьякьсузариин алабхъру пучʼвалихьан;
26фицики РАББИ – яв терефнаъ а, Дугъу гъитдар ахъуз уву ичӀазди.

27Ужʼвал апӀбахьан мугьудучӀван, дидикк ул ккайидариз, эгер думу удубкьруб вуш яв хилʼан;[+]
28увухьна гъафириз макӀан: «Гъарах, хъа гъидива, закур тувдизавуз» – эгер увуз тувуз аш ужуб.

29ЧӀуру кьаст мапӀан адмийиз – увʼин хъугъвал алириз.
30Дав гьюжатар мапӀан дарапӀурихъди увуз чӀуруб.

31Инсафсузвал апӀурайириин бахил махьан ва рякъяр макадагъан дугъан,[+]
32фицики хявир ву чӀуру кьастар айир РАББИЙИЗ, хъа дюзвалиндар Дугъан хъугъвалиъ а.

33Гьякьсузрин хулариин ал РАББИЙИН агь, хъа гьякьлударин Дугъу ужувлакк ккапӀра ужагъ[+].
34Кялхърудариин Думу аьлхъиди, хъа фурс ктру ксариз бахш апӀура масанвал[+].
35Аькьюл айидари апӀиди гъазанмиш ад, хъа абдлар арсди аьйибнаъ.

#### 4

1Жан баяр, насигьятарихъ адашдин хъебехъай, иб хъивай, фагьумлувалихьди юкӀвар ацӀай[+].
2Фицики узу учвуз ужуб улупуразачвуз, йиз теклиф ибак дарапӀди мигъибтанай.
3Гъахьунзухъ адашна дада узухъра, узура гъахьунза дурариз айир сар, ккунир ва ктӀатӀарццрур.
4Магьа фици адашди улупуйиш узуз: уьрх кӀваъ йиз гафар, тамам гъапӀиш табшуругъар йиз, хьидива яшамиш.
5Гъазанмиш апӀин аькьюл, гъадагъ аьгъювалар, магьархан кӀваълан ва мапӀан тина гъапиб узу.
6Мигъибтан аькьюл – диди уьрхидиву, ккун апӀин думу – дидира зигиди яв гъайгъу.
7Фтиъ а эвел аькьвлин? Гъадабгъ аькьюл, уву фу уч апӀури гъашишра, уч апӀин фагьум.
8Аьгъю апӀин кьимат аькьвлин – дидира заъди уву, адлу апӀиди уву, эгер хабаъ тӀапӀиш думу[+].
9КӀулʼин иливидияв гизаф успагьи кунцӀ, хибди увуз думу крабчӀурайи таж[+].
10Хъебехъ, жан бай, йиз гафар кьабул апӀин – ва ярхи хьиди йисар яв уьмрин[+].
11Жилгъа аькьвлин улупидизавуз, аъдизаву рякъюъ диш.
12Гъягъидива – лик улдубгидар, гъажаргъишра, уву алдакидар[+].
13ХъичӀих му къайдйирихъан, магатӀахьан, уьрх дурар, фицики гьадрариъ а яв уьмур[+].
14Гьякьсузарин рякъюъ лик мииван, пис ксарин жилгъайиъ маахъан:[+]
15дидиъди мягъян, хъадак душвхъан, ярхлаанси илтӀикӀ, гъарах жара рякъюъди.
16Дурарихьан ахуз шулдар аьхир, писвал дарапӀиш, ул иливну ахидар, сар фужкӀа пуч дарапӀиш.
17Фицики ацӀра дурар писвали, уьлиси, ва убхъура инсафсузвал, чяхирси.

18Ужʼвал хрударин жилгъа – ву ахсрарин аквси, йигъ улубкьбахъ акутӀан аку шулайи[+].
19Хъа гьякьсузарин жилгъа – мучӀушнаъ а, ва хабар адар дурариз, наан чиб алдакуруш[+].

20Жан бай, хъебехъ йиз гафарихъ, иб хъив дурарихъ.
21Ваъ, ярхла даришри дурар увхьан, уьрх дурар, деринариъ яв кӀван.
22Фицики йиз гафар гъидисуриз уьмур хьибди, дурари бедендиз сагъʼвалра хибди[+].
23Уьбх яв юкӀв варитӀан заанди, гьаз гъапиш думу булагъ ву уьмрин.
24Тина апӀин гафар кучӀлин, иблисвал ушвнихьан яв гьутӀубкк;[+]
25гъит улар яв лигри дишди, хъа яв лигуб гьарган ачухъуб ибшри,
26ва ккив яв рякъ дюзди, ва вари жилгъйир яв гьякьлудар хьиди;[+]
27я арччлахъинди, я гагвлахъинди миилтӀикӀан, кьяляхъ йихь писвалихьан.

#### 5

1Жан бай, хъебехъ йиз аькьюллу гафарихъ, йиз фикрарин гъавриъ ахъ –[+]
2аьяндарвалихьди ацӀбан бадали, аьгъювалар яв мелзну уьрхбан бадали.
3Жарарин хпирин мелз йиччвси ширинуб ву, ва, ччимси, гъюдлидар ву дугъан гафар, –[+]
4илтӀикӀиди думу кьутӀкьлишназ кьутӀкьли кьаларин – кьюбиб тереф учӀру мурзназ ханжлин.
5Дугъан ликар ис шула аьжалихьна, гамар илтӀикӀна гъийихдарин дюнʼяйихьна[+].
6Рякъкан уьмрин дугъу апӀидар фикир, чан жилгъйир кьянидар вуйиб чаз аьгъдар.
7Гьаддиз хъебехъай узухъ, жан бицӀидар, ва тина мапӀанай йиз гафар.
8Ярхлади гъуз дугъхьан, дугъан раккниз багахь махьан,
9дарш харж апӀидива жарадарихъ кьувват жвуван, инсафсузарихъ – жвуван уьмрин йисар;
10яв кьувватнахьди ацӀди жарадар, гъягъиди яв жафйир хулаз жарарин.
11Гъагъиди ил хътабгъури хьидива аьхириъ яв уьмрин, гъеебцциган ва гъучубхиган яв беден:
12«Гьаз ибак гъапӀундайкӀан насигьятар узу, тягьнийирра тина апӀуйи йиз юкӀву,
13гьаз узу мялимарихъ хъпехъундайкӀан, ва тербия туврудариз фикир тувундайкӀан?
14Сабсан гам узу алдабгъиш – узу беябур апӀиди, адмийирин улихь, вари халкь хьади».

15Убхъ жвуван латʼан, адабцӀ жвуван гъуйдиан.
16Гьаз гъюрзди кючйиригъ яв штар, гьаз рузиди яв штар вари раццар вуйибси?
17Гъит жвуваз сариз дурар, жарадарихъди мапӀан пай.
18Гъит яв булагъ ужувлакк ккабхъри, жигьилгандин яв хпир увуз шадвализ ишри.
19Йиз ккуни жейран, йиз гюзел масан – дугъан мухри харгнайир гьарсаб вахтна ккядярхъриву, дугъан ккунивали уву пиян духьнайирси апӀри.
20Гьаз вуяв, йиз бай, жарарин хпири пиян дапӀну, гьаз вуяв жилир хъайирин юруш хабаъ тӀапӀну?

21Фицики ачмишди ву РАББИЙИЗ вари жилгъйир инсанарин, Дугъу ерцура вари рякъяр инсандин.
22Гьякьсузур чан писвалин чулиъ ахъди, чав апӀури гъаши гунгьаригъ гъярсди.
23Насигьят кьабул дарапӀувалиан думу йикӀиди, ахмакьвали жилгъайиан идитиди.

#### 6

1Йиз бай! Эгер уву тмунурихъанди буржар тувуз гаф тувнаш, «Дугъхъанди пул тувурза» дупнаш, –
2жвуван хусуси гафнакк ккахъунву, жвуван хусуси гафну йисирвализ гъидисунву.
3Гьамци апӀин, жан бай, ккудучӀв, фицики сарун уву жарарин гьюкмиъ ава: ликарикк ккархь, миннат апӀин, кьяляхъ миван,
4хъутӀубкк нивкӀ жвувхъан, ул мииливан,
5жвув уьрх, чахъ хъачӀарккнайи жейрандиси, учв бисурайирихьан – жакьвлиси.

6Темпел! Гъарах зимзрахьна, дубгъ увуз дидхъан аькьюл:[+]
7алдар дидʼин я регьбер, я аьхюр, я гьюкумдар,
8хъа диди хьадʼантӀан чаз хураг апӀура гьязур, игнарин вахтнара артухъ апӀура сурсатар[+].

9Фукьан дахъну гъузру, я темпел, вахт дарин нивкӀʼан хъергуз[+]?
10Хъана цӀиб ахарва, улар мани апӀарва, хил хилʼин иливну хъана дусарва –
11ва гъибди увухьна касибвал, тӀафалси, аьжузвал гъибди тӀарашчиси[+].

12ЧӀурурин ва писурин кам шулдар кучӀал мелзналан:[+]
13дурари я улариинди, я ликариинди, я тӀубариинди кучӀлин ишарйир улупиди[+].
14Дугъан кӀваъ харживал а, дугъан фикрариъ – чӀуру кьаст, варишвариъ дугъу ккергъру гъалмагъалар.
15Мидин кӀуллан дугъак бала кубкӀди, йикӀиди хабарсузди, кьяляхъ дяргъруси.
16Йирхьуб мутму РАББИЙИЗ дяркъну ккундар, ургубпибра ву Дугъаз хявишин:[+]
17кялхъру лигуб, мелз кучӀлин, тахсир ктру ифи удубзру хилар,[+]
18писвалин кьаст гьязур апӀурайи юкӀв, чӀуруб апӀуз тяди жаргъурайи ликар,[+]
19кучӀлин ил хътабгъурайи шагьид, ва чвйирин арайиъ гъярхьувалар урзру кас.

20Жан бай! Адашдин илим уьбх ва дадайин насигьят мапӀан нигь[+].
21Гьарган дурар яв кӀваъди гъайих, жавагьирси гардандиъ ахь[+].
22Гъягърур гьадрари хъади гъахидиву, дахъдива ахуз, гьадрари уьрхидиву, хъергиган, увухъди улхиди дурар.
23Даршуз табшуругъ – лампа ву, аьгъювалар – акв ву, хъа кьатӀʼи насигьят – уьмрин жилгъа[+].
24Дурари ккадаидиву намуссуз дишагьлийиккан, жарарин хпирин иблис гафариккан[+].
25Алдатмиш апӀуз мигъитан дугъан гюрчегʼвалихьди яв юкӀв, йисир махьан дугъан уччву лигбарин[+].
26Фицики лицру дишагьлийин кьимат – уьлин чӀилли чӀукӀ, хъа жарарин хпирихъанди вари уьмрин тувдива кьимат.
27ГъятӀнихъ цӀа гьитӀибкӀуз шулин, ва палатдик ктрабхъди гъубзрин?
28Аржлариинди гъягъюз шулин, ва ликар дурургди гъузрин?
29Гьаци ву гъягърурра хпирихьна жарарин: хьибдар жаза адарди дугъак куркӀуриз.

30Гашʼвалиан чаз ипӀуз гьитӀибкӀурикан, аьйиб апӀури шулдар;
31хъа гъидисиш – ургубан артухъди зарал ккебкди, чан айи вари мутму тувди.
32Жарарин хпирихъди шлуриз фикир гьубкӀрадар – гьязур апӀура дугъу хусуси аьжал чаз.
33Зийнар ва гьяясузвал ккилибгура дугъаз, ва аьйиб – марцц апӀуз даршлу.
34Фицики жилир ургура гъанихвалиан, ва дугъу язухъ зигидар хъял алдабгъру йигъан;[+]
35ккадауз шлу гьич саб кьиматназра хьидар рази, фукьан багъишар туврушра, гъузди наразиди.

#### 7

1Жан бай, йиз гафарин гъайгъу зиг ва йиз насигьятар уьрх[+].
2Тамам апӀин йиз табшуругъар – хьидива яшамиш, йиз насигьятар уьрх – улин ниниси[+].
3Хъаъ дурар тӀубланси, дикӀ дурар яв кӀваъ[+].
4Аькьвлиз йип: «Уву узуз чиси вува!», ва фагьмихъди дуствал ккебгъ.
5Гьамци уьрхидива жвув жарарин хпирихьан, жилирихь хьайирин мани гафарихьан[+].

6Саб фици-вуш йиз улдариан гъилигунза, улдарин рукьаригъянтина лигуб гатӀабхьунза,
7ва авамарин арайиъ гъяркъюнзуз, жигьиларин арайиъ ккархьниз уларикк сар жигьил фагьумсуз[+].
8Думу ахънайи кючейиъ, гьацир дишагьли яшамиш шулайи, гьадму хуларихьинди дугъу рякъ дибиснайи –
9йигъ ккудубкӀуради лавландин вахтна, йишвандин чарчнаккди мучӀушнаъ.

10Хъа дугъан гъаншаризди дишагьли гъафи – чӀат ул айи дишагьлийин палат алди, кьаст ади,[+]
11самбал алдрур, ягь адрур, ва хулаъра деъну сикин дарур:
12гагь думу гъюлягъ гъя, гагь гьар раццариъ а, ккеъну, гьарсаб мурччвахъ хъа[+].
13Думу жигьилихъан хъчӀиху, мак гъапӀу, ва гьяясузди атӀабццу машниинди гъапи:
14«Узу шадлугъназ вуди гъурбан[*] дапӀназа, РАББИЙИЗ туву гафар гъи тамам дапӀназа.
15Гьаддиз узу яв гъаншариз удучӀвназа, агури гъахьунзаву – гъидихъунзуз магьа.
16Чарчар илирчназа дахърушвʼин, египтарин гьар рангнан парчйирин.
17Ахниз йирчназа миррайин, алоэйин ва корицайин ниъ хъайи аьтрар.
18Гъач, кьукьнаъ ицциди гьириз хьидихьа, ккуниваликан бегьем кефер ктагъидихьа.
19Даршуз жилир адариз хулаъ: думу йишвариз душна ярхла,
20гъадабгъна чахьна кюсе пул айи, гъидар хулаз шайиз ваз цӀийи».

21Гьадму дишагьлийи гизаф уйинариинди думу жигьил чахьинди илтӀикӀу, кбалгру улхбари чахъинди гъапӀу[+].
22Гьадмусяаьт думу дугъахъди гъушу, йицси, убккуз гъабхурайи, миршси, ичӀазди абхърайи,
23абсрушваз кӀару ликӀраъ чӀимир; жакьвси, чулизди тӀибхурайи, учв уьмрихьан шулайиб дарди хабар.

24Гьаддиз магьа, хъебехъай узухъ, жан веледар, иб хъивай йиз гафарихъ:
25ваъ, илбибицри ичв юкӀв дугъан рякъюзди, мюуьргъянай дугъан жилгъйириъ!
26Гьаз гъапиш дахьну дугъхьан гизафдар, цӀиб адмийир дугъу пуч гъапӀундар.
27Дугъан хал – ву гъачӀидарин дюнʼяйиз жилгъа, аьжалин йишван ужагъарихьна рякъ[+].

#### 8


Аькьвлин тяриф

1Му Аькьвлин дих дайкӀан, ебхьурайиб дугъан фагьумлу сес дайкӀан[+]?
2Тепейин кӀакӀниин рякъюхъ хъайи, рякъяр жара шлушвʼин думу дийигъна;
3гимихъ дих апӀура, шагьризди учӀврушвахъ гьарай ипна:
4– Учвуз, инсанар, дих апӀураза, йиз гьарай вари инсаниятдиз вуйиз!
5Уьмрин тажруба цӀибди айидар, фагьум апӀуз дубгъай, абдлар, фикрихьди ацӀай![+]
6Хъебехъай йиз чӀалнахъ заан, даршуз йиз ушвниин ализ дюзвал,
7гьякьʼвал деебтура мелзну йиз, ва хявиди ву писвал йиз ушвниз.
8Гьякьлу ву вари йиз улхбар, я иблисвал ктар дурарик, я алдатмишʼвал;
9фикир айириз ачухъди ву вари дурар, хликк кка дурар агрударин аьгъювалар.
10Йиз насигьят заанди бисай арстӀанна, аьгъювалар – зина ву багьа гъизилтӀанна[+].
11Даршуз аькьюл успагьиб ву, гьар рангнан багьа гъванартӀан, жвуваз ккуниб фукӀара дидихь ттевуз шулдар[+].

12Узу Аькьюл вуза. Узухъди хъа фагьум, узу гъадагъунза аьгъюваларна аьяндарвал.
13РАББИЙИХЬАН гучӀ хьайивал – писвализ вуйи хъял ву. Къурзлувал ва кялхъюб, писвалин жилгъа ва кучӀлин ушвар, узуз дяркъну ккундар[+].
14Узухь хьазухь теклиф, узухь хьазухь хъуркьувал, узу вуза фагьум, ва узухъди хъа кьувват.
15Узʼинди паччагьвал апӀура паччгьари ва дюзвал дебккра гьюкумдрари;
16узʼинди гъахура ляхнар регьбрари – аьхюдари ва вари жилин диванчйири.
17Шлиз узу ккундуш, думу узузра ккундузуз, ва шли узу агураш – дихъиди[+].
18Девлет ва ад – узухъди хъа – ккудудубкӀру арбабвал ва гьякьʼвал[+].
19Ужудар ву йиз йимишар багьа гъизилтӀан, узу зина вуза марцци арстӀан[+].
20Узу гъягъюраза гьякьлу жилгъайиъди, дюзвалин рякъяр-хулариъ,
21узу ккунидариз лайикь вуйибси тувуз ва дурарин хазнаханйир ацӀуз.

22РАББИЙИ Чан жилгъайин эвел узу гъапӀну, вари Чан ляхнартӀанна улихьна, дегьзаманайианмина[+].
23Узу арайиз гъафунза вахтарин эвеларианмина, дегьзаманайианмина, дюнʼяйин бин ккиврайиган.
24Сифтейин кӀан адрушв хьайиз ва штарин булагъар арццайиз – узу гъахьунзу;
25мегьел дагълар ва тепйир дурснадайи – арайиз гъяйиз узу –
26мегьел Дугъу дапӀнадайи жилин яркьушнар, я жилин рюкъ – сабпи карккьан!
27Узу душвахь хьайза: Дугъу аьршар дюзмиш апӀурайиган; кӀан ккадрушван гъирагъ дебккрайиган;[+]
28Дугъу зиин дифар дерккрайиган; кӀан ккадрушван булагъар мюгькам апӀурайиган;[+]
29Дугъу, штарихьан улдучӀвуз даршлу гьюлин дарг дебккрайиган; жилин бин ккиврайиган –[+]
30Дугъахъди устаси узура хъайза; Дугъан гьарйигъандин шадвал вуйза; сикин дарди Дугъан улихь шадвалиъ айза –
31шадвалиъ айза дюнʼяйикан ва зурба шадвал ипнийза инсаниятдикан.

32Хъа гьамус узухъ хъебехъай, жан веледар: хушбахтаврар ву йиз жилгъйирихъан хъичӀихнайидар!
33Хъебехъай насигьятнахъ – хьидичва аькьюл ади, думу нигь мапӀанай.
34Хушбахтавар ву узухъ хъпехъурайир, йиз урчӀарихъ йишв ва йигъ адапӀурайир, йиз раккнарилан ул алдадабгърайир.
35Узу чаз гъадагъури – гъадабгъну уьмур, ва РАББИ хьиди дугъʼин рази[+].
36Хъа узуз къаршу вуйири, апӀура чав учв пуч: узу даккун апӀрур аьжал ккун апӀрур ву.

#### 9

1Аькьвли чаз хал тикмиш гъапӀнийи, гъурчӀву ургуб мурхьул ккивнийи.
2Дугъу гьязур дапӀну йикк, чяхрик кахьну ицци ниъ хъайи укӀар, ккабалгуру суфра.
3Ва гьарай ипуз гьау гъараваш дишагьлийир шагьрин ягълишвариина, ебхьруси варидариз:[+]
4– Уьмрин тажруба цӀибди айидар, узухьинди илтӀикӀай! Аькьвли фикир дарапӀрудариз гъапи:
5– Гъачай, ипӀинай йиз ипӀруб, убхъай ицци ниъ хъайи укӀар кахьнайи йиз чяхрар![+]
6Йипай аьвамвализ гежехайрар – хьидичва яшамиш; фагьум тувру жилгъайиъди гъарахай.

7Беябур дархьиди гъузидар, ягьсузур дюз алаиш, жвув асккан хьуб мумкин ву, гьякьсузриз чан тахсир гъапиш.
8Ягьсузриз миван тягьна – апӀидиву даккун, аькьюл айириз йип – хьидиву ккун.
9Аькьюл айир ужуб рякъюхъ хъаъ – дугъаъ хъана артухъ аькьюл ибшди, дарсар тув гьякьлуйиз – думу артухъ фагьумлу хьиди[+].

10РАББИЙИХЬАН гучӀури хьуб – магьа эвел аькьвлин, Заанур фукьан гирами вуш аьгъю апӀуб – магьа фтиъ аш фагьум![+]
11Узухъди, Аькьвлихъди, ярхи хьиди яв йигъар, ва артухъ хьиди яв уьмрин йисар[+].
12Эгер уву аькьюл айир вуш, яв увуз ужу хьибди, эгер уву дугъʼин аьлхъюраш – яв уву аьзиятнакк ккахъдиву.

13Абдалвал – ягь дудубгнайи дишагьлийиз ухшар ву. Тербия хъадру, аьвам ву думу[+].
14Думу чан урчӀарихъ шулу деъну ягъли йишвʼин, вари шагьрин уликк учв ккади,
15дих апӀуз багхьантина гъярайи варидариз, рякъди чпин ляхнариз гъярайидариз:
16– Уьмрин тажруба цӀибди айидар, илтӀикӀай узухьинди! Думу дишагьлийи кӀура фикир дарапӀрудариз:
17– ГьитӀибкӀу шид меълибтӀан меълиб ву, жин гъапӀу уьл иццибтӀан ицциб ву![+]
18Хъа дурариз аьгъю хьузкьан аьгъдар, чпиз гъачӀидарихьна дих апӀурайиб, гъийихдарин дюнʼяйин деринариъ айиб думу дишагьлийин хялар.

#### 10


Сулеймандин мисаларин сабпи гъварч

1Сулеймандин мисалар.

Аькьюл айи бай шадвал ву адашдиз,
хъа абдал бай дерд ву дадайиз[+].

2Хайир ктар гьякь дару девлетнакан,
хъа гьякьлували уьрхюра аьжалихьан[+].

3Гъитдар РАББИЙИ гьякьлур гашди
хъа гьякьсузриз чаз ккуниб тувидар[+].

4ТӀагъру хилари касибвал хуру,
хъа ляхнихь хьайи хилари – девлет[+].

5Хьадну жафа зигрур – аькьюллу бай,
иган гъябгъюради даахну шлуриз – аьйиб.

6Гьякьлуйириз адмийири берекет хьувал ккун апӀуру.
Гьякьсузарин мучӀмучӀиъ инсафсузвал ккепӀна.

7Гьякьлурикан кӀваин апӀуб ужʼвал ву,
хъа гьякьсузрин ччвур убтӀруб ву.

8Аькьюл айири кьабул апӀура насигьятар,
хъа ахмакьрин мучӀмучӀи балайихъна хиди.

9Сикин ву гъярайир диши рякъди,
хъа дугъри дарурин тӀулар ачухъ хьиди[+].

10Улариинди кучӀлин лишан апӀували гиран арайиз хибди,
хъа ахмакьрин мучӀмучӀи балайихъна хиди[+].

11Гьякьлуйин ушв – булагъ ву чӀививалин,
хъа мучӀмучӀиъ ккепӀна инсафсузвал гьякьсузарин[+].

12Даккнивали гъярхьувалар даргъуз гъитра,
хъа масанвали вари гунгьар ликрикк ккивра[+].

13Мелзниин яшамиш шула аькьюл фагьумлуйирин,
хъа бихъиди чӀвякъи тӀул йирфариз абдларин[+].

14Аькьюл айидари аьгъювалар уьрхюру,
хъа ахмакьрин улхбари пучʼвалихъна гъахуру[+].

15Девлетлуйиз девлет ву гъаласи,
хъа касибариз касибвал ву гъюрдарси[+].

16Гьякьлурин жафйир уьмур хрудар ву,
гьякьсузрин девлет гуннагь хруб ву[+].

17Насигьятарихъди гъягъюб – уьмрин жилгъа ву,
хъа иб тувдарш тахсрариз – улдугидиву[+].

18КучӀлин мучӀмучӀиъ ккепӀна гъалмагъал,
футнийир хьади лицрур – абдал.

19Гизаф гафар апӀрурик гуннагь кабхъди,
хъа цӀиб гафар апӀрур фикирлу кас ву[+].

20Гьякьлурин мелз – марцци арс ву,
хъа гьякьсузрин фикрарин кьимат фукьан шуйкӀан яраб?

21Гафари гьякьлурин гизафдариз ипӀруб тувру,
хъа ахмакьар чпин ахмакьвали йикӀуру.

22РАББИЙИН ужʼвали уву девлетлу апӀиди,
дерд сарун аьгъю хьибдар увуз дидихъди.

23Абдал нягьякьвалиин шад шулу,
хъа фагьумлурин шадʼвал – аькьюл ву[+].

24Гьякьсузарин гучӀбар улуркьиди,
ва ниятарра гьякьлуйирин тамам хьиди.

25ТӀурфан утӀубччвиди – имдар гьякьсуз,
хъа гьякьлур аьсрариз гъузди, шаксуз[+].

26Ушвниъ сиркеси, улариъ кумси –
гьаци ву лихуз даккнирра – эйсийиз[+].

27РАББИЙИХЬАН гучӀруриз – ярхи уьмрар,
хъа гьякьсузарин кудухна йисар[+].

28Миж кайивал шадвал ву гьякьлударин,
хъа йибкӀиди умуд гьякьсузарин[+].

29КацӀну адруриз РАББИЙИН жилгъа – чав уьрхрушв,
хъа писуриз – яман гучӀ, чав ахърушв.

30Аьсрариъ гьякьлурик фукӀа кабхъидар,
хъа гьякьсузарихьан жилиин ктирсуз хьибдар[+].

31Удубзура аькьюл гьякьлурин ушвниан,
хъа пис мелз адабтӀиди кьаблиан[+].

32Гьякьлуйин ушвниз аьгъя хайирлуб,
хъа мучӀмучӀариз гьякьсузарин – зараллуб.

#### 11

1Ариш-веришдиъ кучӀал апӀуб РАББИЙИЗ хяви ву,
хъа дугъри терезар Дугъаз кьабулди ву[+].

2Фурс кайирикна гъибди аьйиб,
хъа фурс ктрурихьна гъибди аькьюл[+].

3Дугъри ксар гъахура чпин марццивали,
хъа хаинкрар йихура чпин кьастари[+].

4Кюмек апӀидар девлетну Диван апӀру Йигъан,
аммаки гьякьлували ккадаиди аьжаликкан[+].

5Гьякьлувалина марццивали гъахура диши рякъди,
хъа гьякьсуз алдакиди чан гьякьсузвалиъ[+].

6Гьякьлували уьрхюра дугъридар,
хъа чпин тямягьярин чулариъ а хаинкрар[+].

7Гьякьсузрихъди сабси, чан умудра йибкӀиди,
чӀуру касарин, чпи ккилигурайиб, убтӀиди[+].

8КубкӀидар бала, гьякьлуйик,
хъа ккахъди гьякьсуз дидикк[+].

9Аллагьсузрин мучӀмучӀи адми йикӀуб мумкин ву,
хъа аьгъювалари гьякьлу кас уьрхиди.

10Гьякьлуйиз ужуйи ву – шагьурра шад шула,
гъакӀну гьякьсузар – шадвалин гьарай ипна[+].

11Ужувлари тикмиш апӀура шагьур дугъри ксарин,
ва дабгъурира ву, улхбари гьякьсузарин[+].

12Абдли чӀур апӀура жарарин намус,
хъа гъавриъ айири эйвал апӀиди чан ушвнин.

13Жарадарин сирар ачухъ апӀура футнакри,
хъа гафкьан удубчӀвидар касдиан дугъри[+].

14Насигьят адру халкь йибкӀиди,
хъа теклиф дебккрудар бегьемди аш, уьбхиди[+].

15Жарарихъан буржар тувуз гаф тувиш, ккахъди балайикк,
гьялак дарур жарарихъан жаваб тувуз, ккахъидар дидикк.

16КӀваз мани дишагьлийи ад гъазанмиш апӀура,
хъа пис ксари девлет хъчӀюбхюра.

17Рягьимлувал кайири чаз хайир хуру,
хъа инсафсузри, чан чаина бала жалб апӀуру.

18Писуриз рубкьру пешкеш – кучӀлинуб,
хъа гьякьвал убзруриз – дугъривалинуб[+].

19Гьякьлувал – уьмур ву,
хъа писвалихъ хъайидар, аьжалихьна гъягърудар ву[+].

20Хяви ву РАББИЙИЗ иблис адмийир
ва кьабулди ву жилгъа ктрабцӀдар.

21Аьгъю йибхь: писуриз жаза гьададабтӀди гъибтдар,
хъа гьякьлуйирин насил дюрюбхди гъибтдар[+].

22Слин хъюхъниъ – гъизилин ппул,
гьациб ву фагьумсуз дишагьлийин уччвувалра.

23Гьякьлударин умудар илтӀикӀиди ужувлаз,
хъа гьякьсузарин миж – Заанурин хъюлаз.

24Сари пай апӀура – дугъан артухъ шула,
хъа жарар хъичӀихна – дугъан кам шула[+].

25АцӀди – хил хъибтнайир,
харгидар – жарариз убхъуз туврайир.

26Ризкь, кьимат за хьайиз, гьитӀибкӀну гъитуриз агьрар апӀиди,
хъа масу туврайир – ужувлакк ккахъди[+].

27Гъяниб абгруриз – гьюрмат бихъура,
чӀурубдихъ хъайири – дидиз чаина дих апӀура[+].

28Чан девлетнахъ йирфар хъирчнайир – ахъди,
хъа гьякьлудар чру шулайи гьарси хьиди.

29Чан ужагъдиина бала хрурин ирс ичӀи микӀтан хьибдар,
хъа ахмакь аькьюл айирин лукӀ хьиди.

30Гьякьвалин йимишдикан, уьмрин гьар ктубчӀвура,
ва юкӀварра инсанарин, аькьюл айири мютӀюгъ апӀура[+].

31Эгер гьякьлуйиз жилиин пешкеш тувраш,
гьелбетда гьякьсузризна гуннагькриз чпиз рубкьрубра тувди[+].

#### 12

1Аьгъювалар ккунириз ккунду насигьятарра,
хъа кирчу тахсрар гьадаърур ву – кӀули фикир дарапӀрур[+].

2Гъяни касдиин РАББИ рази ву,
хъа чӀуру кьастар айириин алабхъиди пис гьял.

3ЧӀуруб апӀрурихьан жилиин хьибдар дийигъуз,
гьякьлуйин ччивар шлуб дар ккадатӀуз[+].

4Лайикьлу хпир таж ву жилириз,
хъа ягьсузур – кӀурбариъ ичӀибгнайи камк[+].

5Гьякьлуйи дюзваликан фикир апӀура,
хъа гьякьсузри чӀуру кьаст ккабалгура[+].

6Гьякьсузрин гафар уьмриз ву хатӀа,
хъа хатӀайиккан ккадаъру гафар – дюз улхбар[+].

7Гьякьсузур ахъди, хьибди дугъан аьхир,
хъа гьякьлуйин хал дийибгъиди.

8Фикирлу улхбари адлу апӀиди инсан,
хъа чиркин фикрар айир беябур хьиди.

9Жвуваз лукӀ ади, ултӀутӀуччврур хьуб ужу ву,
кьацӀ уьл адарди, кьуцӀнир хьайиз.

10Гьякьлури кӀару малинра язухъ зигуру,
хъа гьякьсузрин масанвал зулумтӀан исина ву.

11Жил тартиб апӀрур хьиди тухъ,
хъа абдал хъергру ичӀибдихъ[+].

12Гьякьсузрин кьаст – айибтӀан чӀуруб абгуб,
амма гьякьлударин ччивру деетуру тазар.

13Гьякьсузур чан кучӀлин улхбариъ ургди,
хъа гьякьлуйик бала кубкӀидар – дубгди[+].

14Инсанди чан улхбарин гъяни йимиш ккадабцӀиди,
чан жафйир дугъахьна, пешкешарди, кьяляхъ хътакиди[+].

15Ахмакьри чан жилгъа дишуб вуди гьисаб апӀури шулу,
хъа аькьюл айири теклифариз иб туври шулу[+].

16Ахмакьри чан хъял, улупуз, шулу кебхри,
хъа фикирлур шулдар люкьнарихъ хъпехъури[+].

17Дугъри касдин гафар ву дюзидар,
хъа кучӀлин шагьиддин гафар – чӀуру кьастнандар[+].

18Лагълагъвали, туриси, зиян апӀуб мумкин ву,
хъа аькьюл айидарин гафари сагъ апӀуру[+].

19Гъузди аьсрариз гафар гьякьвалин,
хъа уьмур ярхиб дар мелзнан кучӀлин[+].

20Аьмалдрарин кӀваин чӀуру кьаст ал,
хъа мясляаьтчйирин – шадвал.

21Хьибдар гьякьлуйиз чӀуруб,
хъа гьякьсузар писвали дюднихъди ацӀна.

22КучӀлин мучӀмучӀ РАББИЙИЗ хявиди ву,
хъа кьабулди ву Дугъаз дюзди апӀрур[+].

23Фагьумлури чан аьгъювалар улупдар,
хъа абдлари кебхра чпин ахмакьвал, рябкъюз[+].

24Ляхнихь хьайи хилиз – гьюкум гъабхуб,
темпел хилиз – лукӀʼвалиъ ахъуб.

25Сикинсузвали юкӀв инсандин, гьавазурвалиъ ипру,
хъа гъяни гафну шадвалиъ ипру.

26Гьякьлури жарариз жилгъа улупиди,
хъа гьякьсузарин рякъюъ улдугидиву.

27Лихуз даккнириз хюрч рябкъидар,
хъа ляхнихъ юкӀв хъайириз хайирна девлет адарди хьибдар.

28Гьякьвалин жилгъа – уьмрихьна,
хъа кьяни жилгъйир – аьжалихьна.

#### 13

1Балин аькьюл адашдин насигьятарилан асиллу ву,
хъа ягьсуз бали тягьнийир кьабул апӀидар[+].

2Адмийи, чан улхбарин гъяни йимиш, ипӀиди,
хъа хаинкрар яшамиш шула зулмар апӀбиинди[+].

3Чан ушв уьбхрури – уьмур уьбхиди,
мелзнан эйвал дарапӀрури – учв йикӀиди[+].

4Темпел гьамусра ккилигура, ккилигури гъузди,
хъа ляхнихъ юкӀв хъайир тухъ хьиди[+].

5Фунуб-вушра кучӀал гьякьлуйиз ву даккниб,
хъа гьякьсузур хьиди беябур, дугъан машназра – аьйиб.

6Диши жилгъайиз адаиди гьякьвали,
рякълан илдитиди гуннагькар чан гьякьсузвали[+].

7Сари, фукӀа адарди, учв улупуру девлетлуси,
хъа жарари, гизаф девлет ади – касибси[+].

8Девлетлуйихьан пулиинди ккудучӀвуз хьибди,
хъа касибриз сарира гучӀ тувидар.

9Шадди убгура акв – гьякьлударин,
хъа ктӀубшвуру лампа – гьякьсузарин.

10Заанди улупували гъалмагъал арайиз хуру,
хъа насигьят айишваъ аькьюл шулу[+].

11Гьавайиди ккубкьу девлет, дифси дубгиди,
хъа цӀицӀиб-цӀицӀибди уч гъапӀуб артухъ хьибди.

12Тамам дархьи умуд – кӀван дерди,
хъа кӀулиз удубчӀву миж – гьар уьмрин[+].

13Насигьят тина апӀрури – жвув апӀура пуч,
хъа табшуругъназ гьюрмат апӀруриз хьибди пешкеш.

14Аькьюл айирин дарсар – булагъ уьмрин,
диди уьрхюра чуларихьан аьжалин[+].

15Сагъу фагьмиз масанвал багъиш апӀура,
хъа хаинкрарин жилгъа аьжлиз гъябгъюра.

16Фагьумлури фикриинди ляхин апӀура,
хъа абдли чан ахмакьвал улупура.

17Мюгькам дару хабарчийи чаина бала хибди, хъа мюгькам чархачийи мясляаьт хибди[+].

18Насигьят дибрисуриз – аьжузвална гьюрматсузвал,
хъа насигьят кьабул гъапӀуриз – гьюрмат[+].

19Метлеб тамам хьували гъян ширин апӀуру;
абдлиз, писвалихьан жара хьубтӀан, чӀуруб адар.

20Аькьюл айидарихъди гъашиш, артухъ аькьюл хьибдивуз,
хъа абдларихъди гъашиш хьибдарвухьан балайиккан ккудучӀвуз.

21Бала либцура гуннагькрихъди,
хъа гьякьлуйиз тувди ужувлиинди.

22Лайикьлурин девлет гъябгъиди худлариз,
хъа гуннагькри уч гъапӀуб ккабхъди гьякьлуйириз[+].

23Касибрин бегьер гизаф гъабшишра,
къанунсузвали гьитӀибкӀиди.

24ТӀул гьяйиф гъапӀуриз бай гьяйифди дар,
хъа бай ккунириз чан бализ тербия тувуз кӀваълан гьархидар[+].

25Гьякьлури ацӀайиз ипӀуру,
хъа фуниъ гьякьсузарин ичӀиди ву[+].

#### 14

1Аькьюл айи дишагьлийи хал дивру,
хъа ахмакь дишагьлийи чан хилариинди рабгъуру.

2Дишди алдагъура ликар РАББИЙИХЬАН гучӀрури,
хъа Думу гьясбикк ккадрури – цӀаркури[+].

3Ахмакьин лагълагъʼвал – му чан фурсназ гъирмаж,
хъа аькьюл айидарин улхбар – чпиз гъалхан[+].

4Йицар адар – ичӀиди ву тӀуннахъишв,
хъа гужли йицар айишваъ бегьер ву бул.

5Дугъри шагьидди дарапӀур кучӀал,
хъа гьякьсуз шагьиддин нефесра ву кучӀал[+].

6Ягьсузри абгура аькьюл, дабгну ккудубкӀурадар,
хъа фикирлуйиз рягьятди аьгъю шула аьгъювалар[+].

7Ярхлади гъуз абдлихьан,
фагьумлу гафариз миккилиган дугъкан.

8Аьяндрин аькьюл чан жилгъайин гъавриъ айивал ву,
хъа абдлар чпин ахмакьвали алдатмиш апӀура.

9Ахмакьри фу-вуш чӀуруб гъапӀиш, думу дугъаз аьлхъюбтӀан дар,
аммаки дюзидариин РАББИ рази ву.

10Инсандин дердер, чан кӀвазтӀан аьгъдар,
ва шадваларра дугъан, жарадариз каидар.

11Хулаз гьякьсузарин – дабгъувал,
дюздарин ужагъдиз – кюкю адабшвувал[+].

12Саспи рякъяр дишдар вуди гьигъри шулу,
хъа аьхирна-аьхир аьжалихьна гъахуру[+].

13Шадлугънаъ ашра, юкӀв дердлу шулу,
ва шадвалихъди пашманвал гъюру[+].

14Харжи касдиз, учв фтихьна гъяраш, дугъаз гьадму хьибди,
хъа ужур касдиз чан жафйириз дилигну тувди.

15Рягьятди хъугърур гьарсаб гафнахъ хъугъру,
ихтиятури гьарсаб ляхнин улихь фикир апӀуру.

16Аькьюл айир ихтиятди шулу, писвалихьан гъирагъ йивури,
хъа абдли фикирсуз ляхнар апӀуру гучӀ ктарди.

17Ухди хъял гъюрури ахмакьвалар апӀиди,
чӀуру кьастар айир даккун хьиди.

18Авамарин пай – ахмакьвалар,
фагьумлударин таж – аьгъювалар.

19Писдари гъяни адмийирин улихь кӀул ис апӀиди,
гьякьсузар тӀалаб апӀури дийигъиди гьякьлуйин хулан улихь[+].

20Касиб кас гъуншдизра дяркъну ккундар,
хъа девлетлу гизафдариз ккунду[+].

21Гунгьиъ а жарар гьясбикк ккадрур,
хушбахтавар ву пай дурубкьдарин гъайгъу зигрур[+].

22ЧӀуру ният кӀваъ бисрур жилгъайилан алдахъиди;
гьякьна рягьим гъяниб апӀрурихъди гъягъюра.

23Вари гъагъи зегьметарикан – хайир,
ичӀи гафарикан – ичӀи хал[+].

24Аькьюл айидарин таж – чпин девлет,
абдлар балгруб ахмакьвал ву, гьелбет.

25Дугъри шагьидди уьмур уьбхюра,
хъа чӀуру кьастар айири кучӀлин ил хътабгъура.

26РАББИЙИХЬАН гучӀ хьайивал – жвув уьрхру ижми йишв ву,
душвайишв увузна яв хизандиз – мюгькам гъала ву.

27РАББИЙИХЬАН гучӀ хьайивал – булагъ уьмрин,
диди уьрхюра чуларихьан аьжалин[+].

28Хликк ккайидар гизаф айиган, паччагь машгьур ву,
хъа дурар кам гъахьиган, регьбрин аьжал хътубкьуру.

29Фикирлу ву, хъял дяргърур ухди,
хъа хъял кубчӀврури ахмакьвал улупиди[+].

30Архаин юкӀв – бедендиз сагъʼвал,
бахилвал – кӀурбарик камк кайивал[+].

31Касибариз илзигрури дурар халкь ГъапӀур беябур апӀура,
хъа касибарин гъайгъу зигрури, Думу адлу апӀура[+].

32Гьякьсузарин писвал чипʼин алабхъиди,
хъа гьякьлур чан ктрацӀували уьрхиди.

33Аькьюл фагьумлу кӀваъ яшамиш шула,
хъа абдларин арайиъра думу рябкъюру.

34Гьякьлували халкь кьувватлу апӀура,
хъа гуннагь аьйиб ву вари халкьариз.

35КӀул али лукӀраз паччагьди майил апӀуру,
хъа нач шлу ляхнар апӀру лукӀ хъюлакк дисуру.

#### 15

1Хъял ккядябхъюз гъитру сабурлу гафну,
хътӀурччвру гафну гъизгъин хъял уягъ апӀуру[+].

2Аькьюл айидарин мелзну аьгъювалар рагъура,
хъа абдларин мучӀмучӀарилан ахмакьвал улдубчӀвура.

3РАББИЙИН улариз вари рябкъюра,
Дурар писдаризра, гъянидаризра лигура.

4Мясляаьтнахъна хру улхуб гьар ву уьмрин,
хъа уьбгъюра рюгь гафари кучӀлин[+].

5Адашдин насигьятнан гаф ахмакьри рихшанд апӀури шулу,
саки кирчу тахсрар фагьмик апӀрур хьиди фикирлу.

6Хулаъ гьякьлурин гизаф хазна а,
хъа гьякьсузрин хайир мянфяаьт хруб дар.

7Аькьюл айидарин ушвни рагъура аьгъювалар,
аммаки абдлари дици апӀурадар.

8РАББИЙИЗ гьякьсузарин гъурбнар хяви ву,
хъа дугъридарин ккарагбар Дугъаз кьабулди ву[+].

9РАББИЙИЗ, гьякьсузрин жилгъа, хяви ву,
хъа гьякьвал абгрур Дугъаз ккунду.

10Жилгъайиан адахъруриз ижми жаза гьадабтӀиди,
насигьятар даккнир йикӀиди[+].

11Аьжал ва гъачӀидарин дюнʼя РАББИЙИЗ ачухъ ву,
инсанарин юкӀвар – иллагьки ачухъ![+]

12Ягьсузриз учв дюз алаъну ккундар,
ва, аькьюл айидарин арайиъ гъузузра гъузидар.

13Шад юкӀв – машнаъ нур,
пашман юкӀв – гъучубху рюгь[+].

14Фагьумлу юкӀвну аьгъювалар агура,
хъа абдлар ахмакьвали тухъ апӀура[+].

15Пай ктру кас – гъагъишнаъ,
юкӀв шаду кас – машквраъ.

16ЦӀибди ади хьуб ужу ву, РАББИЙИХЬАН гучӀ кади,
гучӀури яшамиш шули, хазна ади шайиз[+].

17Масанвал айи хулаъ мейвйирин хураг ужу ву,
яман хъял айи хулаъ чагъи йиккун хурагтӀан[+].

18Хъял кубчӀврури адмийир гъяъру,
сабурлуйи гъярхьувал гъядауру[+].

19Темплин жилгъа зазари ккапӀна,
хъа гьякьлудар яркьу рякъди гъягъюра[+].

20Аькьюл айи бали шад апӀуру адаш,
хъа абдли гьясбикк апӀдар дада[+].

21Фикирсузариз ахмакьвал – чпин шадвал,
хъа фагьумлуйиз дюзвал – диши жилгъа[+].

22Насигьят адруган, ляхниъ хъуркьувал даршул,
хъа гьубкӀну насигьят айишваъ вари шул[+].

23Лайикь вуйишвахь жаваб тувуб – шадвал ву,
чан йишвахь гаф пуб фукьан ужу дарин![+]

24Фикир айир за шула уьмрин рякъюъ,
аьжалихъна гъахру рякъяр дугъу ктагъидар[+].

25Фурслударин хулар РАББИЙИ ккидирчиди,
амма ачӀни хпирин пай Дугъу уьбхиди.

26Хяви ву РАББИЙИЗ пис кьастар,
хъа гъяни гафар Дугъан улихь ву марццидар[+].

27Тямягькри чан хулʼин бала алапӀуру,
хъа дашбаш аьгь дарапӀрур хьиди яшамиш[+].

28Гьякьлур чан кӀвахъ хъпехъуру, ва дугъаз душвʼан ужуб жавабра шулу,
хъа гьякьсуз мучӀмучӀари писвал деебтуру[+].

29Ярхла ву РАББИ гьякьсузарихьан,
аммаки ккарагувал ебхьуру гьякьлуйирин.

30ЮкӀв шад апӀуру нурлу машну,
беден мюгькам апӀуру ужуб хабри[+].

31Гьякьди гьиву тягьна ибак апӀрур
аькьюл айидарикан сар ву.

32Насигьятар тина апӀуб – жвуваз зарар хуб,
хъа тахсрар ибак апӀуб – фагьум гъадабгъуб[+].

33РАББИЙИХЬАН гучӀ хьайивали аькьюл хуру,
сифте – фурс ктрувал, хъасин – адлувал гъафиб ву[+].

#### 16

1Инсандин юкӀвну метлебар дюзмиш апӀуру,
хъа варибдиз жаваб РАББИЙИХЬАН гъюру[+].

2Гьарсари чан жилгъа марццибси гьисаб апӀуру,
амма инсанарин гъянар РАББИЙИ ахтармиш апӀуру[+].

3Жвуван ляхнар РАББИЙИН ихтиярназ тув,
ва тамам хьиди яв фикрар.

4РАББИЙИ гьарсаб шейъ чан метлеб ади арайиз дубхна.
Гьякьсузринра йишв бала алабхъру йигъан аьгъю хьибди[+].

5Фурслу юкӀв хяви ву РАББИЙИЗ –
фу гъапӀишра, жазайиккан хьибдар ккудучӀвуз[+].

6Гьякьну ва рягьми тахсирнаккан ккадауру,
РАББИЙИХЬАН вуйи гучӀну бала гьадапӀуру[+].

7Инсандин жилгъйир РАББИЙИЗ вуш кьабулди,
Дугъу дугъахъди душмнарра албагиди[+].

8Гьякьвалиинди гъазанмиш гъапӀу цӀибра ужу ву,
къанунсузди гъазанмиш гъапӀу аьхю хайиртӀан[+].

9Инсанди чан жилгъа ктабгъуру,
амма ликариз рякъ РАББИЙИ улупуру[+].

10Паччагьди заълан дуфнайи гаф кӀури шулу,
дугъан ушвни дюзвал дацӀабкну ккундар[+].

11Терезарин дугъривал РАББИЙИХЬАН ву,
дюзди ебцувалра РАББИЙИХЬАН ву[+].

12Хяви ву паччгьариз гьякьсуз тӀулар,
фицики гьякьвалиинди тахт тасдикь апӀура[+].

13Кьабул ву паччгьариз гьякьлу ушвар,
дюзди кӀурур ву дурариз ккунир[+].

14Паччагьдин хъял, аьжалин малайик гьисаб ву,
хъа аькьюл айири, думу яваш алаиди[+].

15Паччагьдин ачухъ машнаъ уьмур а,
дугъан гъянивал хьадукран мархьсиб ву.

16Аьгъювалар уч апӀуб ужу ву, багьа гъизилтӀан,
фагьум гъадабгъуб ужу ву, марцци арстӀан[+].

17Дугърийирин рякъ писвалихьан ярхла хьа:
жилгъайиан ададахъури уьмур уьбхиди.

18Фурслували чӀуруб хуру,
хъа заанди улупували ахъуз гъитру[+].

19Пай дурубкьдарихъди фурс ктарди яшамиш хьуб ужу ву,
фурслударихъди тӀараш гъапӀуб пай апӀури шайиз.

20Фикир апӀруриз бихъиди ужʼвал,
РАББИЙИК миж кайириз хьибди хушбахтвал[+].

21КӀваъ аькьюл айир фагьмиинди адлу ву,
дугъан ширин гафар хъугъʼвал хрудар шулу.

22Фикир апӀувал – уьмрин булагъ,
хъа ахмакьриз жаза – чан ахмакьвал[+].

23Аькьюл айирин фагьми, гафар агиди,
ва чан улхбариз кьувват тувди.

24Кбалгру гафар – йиччвси,
кӀваз ширин, жандиз дарман[+].

25Саспи рякъяр дишдар вуди гьигъри шулу,
хъа аьхирна-аьхир аьжалихьна гъахуру[+].

26Лихурайири чаз энгелвал тувидар
эгер чаз гашди аш.

27Пис касди чӀуруб ккабалгура,
дугъан гафар бец апӀру цӀа ву[+].

28Кьаст айирин урзруб футна,
хъа футнайин ляхин дустар апӀуб душман[+].

29Инсафсузри адми алдатмиш апӀуру
ва думу чӀуру жилгъайиъди хъчӀюрхюру[+].

30Улариинди кучӀлин ишарйир апӀрури чӀуруб апӀуз кьаст апӀура;
хъа кӀвантӀариинди ишарйир апӀрури пис ляхнар апӀура.

31Лизи кӀул – акв туврайи таж:
гьякьлу жилгъайиъ хьувалин лишан[+].

32Сабур зина ву гужлирин кьувваттӀан,
учв гъурдаъ дисрур гужлир ву шагьрар мютӀюгъ апӀруртӀан[+].

33Тупут ипри шулу,
уву фициб адабгъиш думу РАББИЙИХЬАН ву[+].

#### 17

1Мясляаьт айишваъ гъицибкъу кьацӀ ужу ву,
бегьем ипӀруб ади гъалмагъал айи халтӀан[+].

2Фикирлу лукӀраз чан агъайин лайикь дару балин зиин гьюкум хьибди
ва думу балин чвйирихъди сабси думу лукӀразра ирснакан пай тувди[+].

3Арс ебцбан бадали – баттил лазим ву, гъизил ебцбан бадали – жадан,
хъа юкӀвариз – РАББИЙИХЬАН ахтармишʼвалар[+].

4Писур, иблис улхбарихъ хъпехъури шулу,
чӀуру кьастар айирин гафариз кучӀляхира иб тувру.

5Касибрик кялхърури беябур апӀура думу халкь ГъапӀур,
ккутӀурччвидар жазайиккан чӀурубдиин шад шлур[+].

6Яшлуйириз таж – бицӀидарин бицӀидар,
хъа баярин ад – дурарин абйир.

7Важиблу гафар авамриз лайикь дар,
хъа заан касдиз – кучӀлин улхбар[+].

8Тувруриз дашбаш, думу тӀилисим кайи гъванси гьибгъру:
наанди ккундуш илтӀикӀ – варишвариъ хайир[+].

9Масанвалихъ хъчӀарккруриз кӀваълан гьархру гиран,
хъа писвал кӀваин апӀрурин дургру дуст.

10Гъавриъ шлуриз чан тахсир улупуб,
абдлик варж гъурдтӀан ижмиди кабхъди.

11Писур анжагъ гъярхьуваларихьна шулу ял,
ва малайикра дугъахьна гьаъди яман.

12Бякьйир гъудургу швеъ алабхъуб ужу ву,
гъизгъин ахмакьвал ади абдал алахъайиз![+]

13Гъянивализ писвалиинди жаваб туврурин хулхъан писвал хътабкидар.

14Гьюжатарин эвел гьутӀубччвуз ккайи дагриан гъябгъюрайи шидси ккебгъру,
гъавриъ ахъ, гъярхьувалар ккергъайиз[+].

15Писуриз «Яв тахсир дар» пуб ва тахсир ктрурик тахсир кипуб –
мура, тмура РАББИЙИЗ хяви ву[+].

16Гьаз ву абдлин пул,
эгер аькьюл пулихъ гъадабгъуз шлуб дарш?

17Масанвал дустран – вари вахтариз,
чвера бабкан духьна, чвуччвухъди бала пай апӀуз[+].

18Фикирсузри жарарин буржар чаина гъадагъуз гаф тувру,
гьялак шулу жарарихъанди жаваб тувуз.

19Гъярхьувалар ккунириз ккунду чӀурубра,
учв заанди улупрур заансина ктахъидира вуда[+].

20КучӀлин кӀваз гъяниб рябкъидар,
кучӀлин мелзну балайихьан уьрхидар.

21Аькьвлин ками веледди абайиз-бабаз дерд хуру,
жвуван балин авамваликан рази хьидарва[+].

22Шадвал кӀваин – ужубтӀан ужуб дарман ву,
хъа гъагънакк ккайи рюгьну, беден ебццуру[+].

23Гьякьсузри жиниди дашбаш бисуру
ва гьякь суд дугъри дару суддиз илтӀибкӀуру[+].

24Фагьумлу рябкъюб аькьвлихьинди илбицна,
абдлин лигуб жилин вари пӀипӀаризди гьапӀна.

25Абдал бай – дерд ву адашдиз
ва кьуткьлишин дадайиз[+].

26Пис ляхин ву – тахсир ктрурикан ктабгъуб,
лайикьсузвал ву – гьюрматлу касдиз йивуб.

27Гъавриъ айир гафариъ ихтиятур ву,
фикир хъайир сабурлу ву[+].

28Ахмакь ккебехъиди – думу аькьюл айир ву пиди,
дугъу чан ушв илибкиди – хиял хьибди, фагьумлур ву кӀури.

#### 18

1Адмийирихьан жаради яшамиш шулайири чаз ккуниб апӀура,
тувру насигьятар гьадаури тина.

2Абдлиз фикир апӀуб кьабулди дар,
ккунду дугъаз фикриинди фурс апӀуз.

3Писвалихъан гъибди даккнишин,
хъа намус ктрувалихъан гъибди аьйиб.

4Адмийин гафар – дерин штар,
булагъ аькьвлин – ебчурайи шид[+].

5Суддиъ писуриз кюмек апӀуб
вая гьякьлурин дюз суд дарапӀуб пис ляхин ву[+].

6Абдлин мелзну гьюжатариз адапӀиди,
дугъан мучӀмучӀи йивбарихъ хъаъди[+].

7Улхбариъ абдлин – чан аьжал,
чав ахърушв – чан ушв[+].

8Футнакрин улхбар иццишинси ву,
ва адмийири дурар итӀури шулу[+].

9ТӀагъруди лихрур
дабгърурик гьисаб ву.

10РАББИЙИН ччвур – зурба чӀвурд:
гьякьлур душваъ гьитӀикӀиди ва хьибдар дисуз.

11Девлетлуйиз девлет гъаласи ву, дугъаз думу учв уьрхру ижми цалси гьибгъру[+].

12Жвув заанди улупрур ктахъиди,
хъа фурс ктрур адлу хьиди[+].

13ГьубкӀну хъпехъайиз жаваб тувуб –
анжагъ ахмакьвална аьйибтӀан дар.

14Жвуван ижми рюгьну ккабгъди уьзур,
хъа фици хьибди, рюгь дюбгънаш[+]?

15Фикирлуйин юкӀву аьгъювалар уч апӀура,
аькьюл айидарин ибари аьгъювалар агура.

16Рушʼватну ачмиш апӀиди жилгъа
ва абццди рякъ гьюкум айидарихьна[+].

17Суддиз сарпирди илтӀикӀур гьякь ву –
тмунур гьюжатнаъ учӀвайиз.

18Тпутди гьюжатар дерккру
ва гъярхьнайи кьувватлу касар мясляаьтназ хуру.

19Гиран дубхьнайи гъардаш ижмиди дийибгънайи гъалайик гьисаб ву,
хъа гъалмагъал хъяркьнайи урнарик гьисаб ву.

20Инсандин уьмур чав гъапи гафарилан асиллу шулу:
мелзниинди гъазанмиш гъапӀубди яшамиш хьуз гъитру[+].

21Уьмурна аьжал – мелзнан гьюкмиъ а,
ва мелзнан дустру мелзнан йимиш ипӀиди.

22Хпир гъидихъуриз – хазна дибихъна ва РАББИ дицириин разиди шулу[+].

23Касибрин гафариъ миннатвал а,
девлетлуйин жавабнаъ гъагъивал а.

24Гизаф дустар хъайириз рягьятди шулдар,
вушра саспиган сар дустран ккунивал багъри чвуччвунтӀан ижмиб шулу[+].

#### 19

1Марцциди яшамиш шулайи касибди ужу ву,
кучӀлин гафар мелзниин алди, абдалди хьайиз[+].

2Аьгъювалар адарди ужу даршул:
гьялак ликар хъарсну алдакиди[+].

3Ахмакьвали инсандин уьмур чӀур апӀуру,
хъа гьаддин тахсир дугъу РАББИЙИИН илипуру[+].

4Девлетну дустарин кьадар артухъ апӀуру,
касибвали дустарихьан гьадахъуз гъитру[+].

5Жазайихьан гьергидар кучӀлин шагьид,
кучӀал нефес деебтрур ккутӀурччвидар[+].

6Гизафдар гьюкумдариккан ккидицури шулу,
ва пешкешар апӀрурихъди варди дуствал апӀуру[+].

7Касибур гъардшаризра кмиди даккунди ву,
дустарра дугъхьан ярхлаанси гъягъюру:
гьялакди ву думу гаф капӀуз, хъа дустарин шил имдар![+]

8Абгура фагьум ужуб ккунири:
гъадабгъиди ужʼвал аькьюл уьбхрури[+].

9Жазайихьан гьергидар кучӀлин шагьид,
кучӀлиинди хътабгъурайир ил йикӀиди.

10Абдлиз девлетлу уьмур лайикь дар,
хъа лукӀру аьхюдариин гьюкум дапӀну ккундар[+].

11Фикирлуйи чаз хъял гъюз гъибтдар,
гирнарилан хил алдабгъувал ву зурбавал[+].

12Паччагьдин хъял асландин ккярябгъювалсиб ву,
хъа паччагьдин масанвал укӀʼин али чигсиб ву[+].

13Абдал бай адашдиз бедбахтвал ву,
хъа улхру хпир литӀнар гъюру гъваик гьисаб ву[+].

14Хал ва девлет – абйириланмина вуйи ирс,
хъа фагьумлу хпир – РАББИЙИХЬАН бахшанд[+].

15ТӀагърур гьарган ижми нивкӀуъ хьиди,
хъа лихуз даккнир гашʼвалиъ ахъди[+].

16Табшуругъ уьбхрури уьбхюра уьмур,
хъа йикӀиди чан рякъкан фикир дарапӀрур[+].

17Шли касибуриз тувраш, РАББИЙИЗ буржди тувра,
хъа РАББИЙИ дугъаз кьяляхъ тутрувди гъибтдар[+].

18Бализ тербия тув, кьан шайиз,
лиг, дугъан аьжалин тахсиркар махьан[+].

19Гъит гьадабтӀри жаза хъял кубчӀвруриз,
дугъаз хил хъибтиш, хьибди айибтӀан пис.

20Хъебехъ теклифнахъ, кьабул апӀин насигьят,
аькьюл артухъ хьибдияв, яшар хьпахъ.

21Гизаф кьастар а инсандин кӀваъ,
тамам хьибди РАББИЙИ гьял гъапӀуб[+].

22Инсандиъ вафалувал ади ккунду:
кучӀляхтӀан касиб вуди ужу ву.

23РАББИЙИХЬАН вуйи гучӀ хьайивали уьмрихъна хура:
дидихьди ацӀнайир архаинди ахура,
дугъʼин улубкьидар бала[+].

24Темплиз чан гъабраан ипӀруб
чан ушвнихъна гъабхузра тӀагъруди шулу[+].

25Ягьсузриз жаза гьадабтӀара – авамар фикрихъна гъиди,
фагьумлуйиз хъжаргъарва – думу яв илмин гъавриъ ахъди[+].

26Адашдиз хътӀурччвру,
дада утӀуккру бализ – нач ва аьйиб!

27Жан бай, насигьятарихъ хъпехъури даршиш,
увуз аьгъюбра гьархдивуз кӀваълан.

28Лазим дару шагьид дюз суддик кялхъри шулу,
къанун чӀюбгъюб гьякьсузариз хурагнак гьисаб ву.

29Ягьсуз ккутӀурччвидар суддиккан,
хъа абдлин йирфар – йивбариккан[+].

#### 20

1Чяхри аьлхъюз гъитру, ичкийи гъярхьуз гъитру,
дурариин аьшкьламиш гъашириз, аькьюл шлуб дар[+].

2Паччагьдин яман хъял асландин ккярябгъюбсиб ву,
думу жвувʼина хуб – жвуву жвуваз апӀурайи гуннагь ву[+].

3Гьюжатарихьан ярхла вуйириз – гьюрмат,
гьарсар ахмакьри апӀуру гъалмагъалихьна гьяракат.

4Темпли хутӀил вахтниинди хътабкдар,
гьаддиз иган апӀру вахтна дугъаз фукӀара бихъдар[+].

5Инсандин ниятар дерин гъуйдин штар ву,
фагьумлуйихьан дидʼан хьибди адабцӀуз[+].

6Гизафдари чпин вафалуваликан гьарай ипру,
аммаки дицир инсан дихъуйкӀан яраб?

7Гьякьлур ктрацӀди яшамиш шулу,
гьацирин наслар, хушбахтаврар ву!

8Паччагь тахтниин суд апӀуз деиган,
дугъан саб лигбу микӀлахь гьипди писвал.

9Шли пиди: «Адариз кӀваъ харживал,
йиз гунгьихьан узу марцц гъахьунза»[+]?

10Алвер апӀруган, кучӀлин гирйирна метрйир –
му вари РАББИЙИЗ хявишин ву[+].

11БицӀирра кмиди аьгъю шулу ляхнариинди:
марццидар вуш, дюзидар вуш дугъан ляхнар.

12Ебхьру иб, рябкъру ул –
мура, тмура яратмиш дапӀна РАББИЙИ.

13Ккундувуз ахуз – алабхъидивуин касибвал;
ул иливидарва – ипӀидива ацӀайиз[+].

14«Башаккадру мутму ву!» – гъадабгърури кӀуру,
ва цӀиб гьудучӀвайизра, тяриф апӀуз хъюгъру.

15Ал дюнʼяйиин гъизил, ал жавагьир гъванар,
аммаки гьарсабдикан аьгъю мелз – хъана багьа ву.

16Чаз аьгъдру касдин буржарихъанди гаф туврурин палатра тадабгъиди,
Жарарин хъпирихъди гъахьиризра гьациб хьибди[+].

17Алдатмиш дапӀну гъибису уьл меэлди шулу,
аммаки ушвниъ думу гъумраз илтӀибкӀиди[+].

18Яв апӀуз ккайи ляхнар жарадарихъди гьял апӀуз кӀваълан магьархан;
дяви гъабхуради, хъебехъ теклифарихъ[+].

19Футнийир даргърури сирарра масу тувди,
гьаци вуйиган, лагълагъчийин тай махьан[+].

20Адашдизна дадайиз агьрар апӀрурин
кутӀубшвиди лампа яман мучӀушнаъ[+].

21Сифте рягьятди ккубкьу девлетну
хъасин ужувлахъна дархур[+].

22МакӀан: «ГъапӀу чӀуруб алдабгъидиза!»
Хъугъвал апӀин РАББИЙИИН, ва Дугъу уьрхидиву[+].

23Ариш-веришдиъ кучӀал апӀуб РАББИЙИЗ хяви ву,
дюз дару терезар пис ляхин ву[+].

24РАББИЙИ аъра адми рякъюъ,
гьаддиз саризра аьгъдар чаз закур фу шулуш[+].

25Инсандиз гьялкья – гьялакди гъапӀу ху,
ясана РАББИЙИЗ фикир дарапӀди туву гаф.

26Аькьюл айи паччагьди, микӀлахь гьахьди гьякьсузар,
дурарилантина гъахиди гад апӀру гадар.

27Инсандиъ рюгь – РАББИЙИН лампа ву,
айтӀантинара вари рябкъюз гъитру[+].

28Гьякьну ва рягьми уьрхюра паччагь,
дугъривалиинди мюгькам апӀура тахт.

29Жигьилар кьувватну уткан апӀура,
кьабидар лизишну кбалгура[+].

30Инсан писвалихьан чак куркӀу зийнари марцц апӀура,
гъурччвурин хасият къайдайиз гъюра.

#### 21

1Паччагьдин юкӀв а хилиъ РАББИЙИН, архнаъ шидси,
илтӀикӀиди думу РАББИЙИ ккунишвахьинди.

2Чан фикриинди, инсан гьарган дюз ву,
аммаки РАББИЙИ ахтармиш апӀуру юкӀвар[+].

3Гьякьди ва дюзди апӀрур кьабулди ву РАББИЙИЗ,
гъурбнар апӀурайиртӀан[+].

4Жвув заанди рякъюб ва фурслу юкӀв
гьякьсузариз лампаси ву – му ву гуннагь[+].

5Бин ккади ва мюгькамди апӀрубди бул бегьер хуру,
хъа гьяляквали арайиз гъюрубра гъюз гъибтдар[+].

6КучӀлиинди девлетар уч апӀрур ичӀивалихъ хъергна,
диш духьна аьжалихьна[+].

7Гьякьсузарин писвалари чиб йихиди:
фицики дурар дюзвалихьан гьудучӀвна.

8Тахсир кайидарин жилгъа биржури гъябгъюра,
хъа тахсир ктрударин ляхнар дишди гъягъюра.

9Шюмгъларихъ яшамиш хьуб ужу ву,
улхру хпирихъди ужагъ пай апӀайиз[+].

10Гьякьсузур дахаргна писвалихъ,
жарарра гьяйиф апӀидар.

11Ягьсузриз жаза адабтӀара – дюзенйир фикирлу хьиди,
аькьюл айир насигьятнахъ хъаъ – дугъан аьгъювалар за хьиди[+].

12Гьякьлуриз гьякьсузарин хулариъ шулайи ляхнар рякъюра
ва дугъу дурариз жаза тувруси апӀиди.

13Касибарин дихар ерхьруган, ибариъ тӀубар урччврури,
саб ражари чавра гьарай ипди, амма дугъаз жаваб туврур хьидар[+].

14Жини пешкеши хъял ккядябхъиди,
гъятӀнихъ хъайи дашбаши пис гъизгъинвал дебккди[+].

15Дюзвал удубчӀвуру кӀулиз –
гьякьлур шад хьуз ва писур гукӀни хьуз.

16Фуж удучӀвнаш жилгъайиан фагьмин,
анжагъ гъачӀидарин паччагьлугъдиъ архаин хьиди.

17Шадлугъар ккунирихъ касибвал хъа,
чяхирна машкврар ккунир девлетлу хьидар.

18Гьякьлуйиз ккилибгурайи балайикк ккахъди гьякьсуз,
дугъри касдиз ккилибгурайи бедбахтвалиъ ахъди хаинкар[+].

19ИчӀи чюлиъ яшамиш хьуб ужу ву,
ушв хъадру ва гьярхьру хпирихъдитӀан[+].

20КкудукӀидар аькьюл айирин багьа шейʼар,
хъа абдли думу вари кчвубхиди.

21Гьякьвалихъна вафалувалихъ хъчӀаккруриз,
бихъиди уьмурра, гьякьвалра, гьюрматра.

22Аькьюл айири кьувватлуйирин шагьур мютӀюгъ апӀиди,
дурарин умуд кайи гъала ккидипиди.

23Артухъ мелз дирибшврури
жвув балйирихьан уьрхиди[+].

24Гьяясузрин ва фурслурин ччвур «ягьсуз» ву,
дугъан гьяясузвалин аьхир айиб дар[+].

25Темплин тямягьяр гизафдар ву,
хъа лихуз даккнивали думу йикӀура,[+]
26йигълан йигъаз дугъаз артухъ ккун шула,
хъа гьякьлури ужуб тувра гьяйиф дарапӀди[+].

27Гьякьсузарихьан вуйи гъурбнар хявишин ву,
чӀуру кьаст ади апӀурайи гъурбнар,
хъа аьхю хявишин ву[+].

28КучӀлин шагьид йикӀиди,
хъа аьхиримжи гаф дугъри шагьидринуб хьибди[+].

29Гьякьсузри чан маш дебккру вари аьгъюриси,
хъа дюзир ижмиди гъягъюру чан жилгъайиъди.

30Аькьюлра, фагьумра, аьяндарвалра –
фукӀара дар РАББИЙИН улихь[+].

31Гьязур апӀури шулу дявдиз гьяйван,
аммаки гъалибвал – РАББИЙИХЬАН.

#### 22

1Гьюрматлу ччвур артухъ ву девлеттӀан,
инсанарин ккунивал зина ву гъизилна арстӀан.

2Девлетлуна касиб сатӀиди дийигъиди,
фицики кьюридра халкь гъапӀну РАББИЙИ[+].

3Фикирлуйиз харжиб гъябкъиш – кӀул ккадабгъиди,
хъа авамар дидихьна диш дапӀну гъягъиди – хъасин хьиди чиб швумал[+].

4РАББИЙИХЬАН вуйи гучӀʼвална фурс ктрувалин кьяляхъди,
девлетра, гьюрматра, уьмурра хъа[+].

5Писурин жилгъайиъ – зазарна чулар, уьмрин кьадри кайир дина гъягъидар[+].

6Хъаъ жигьил дугъри рякъюхъ –
кьаби гъахьиганра, думу душвхъан хътакидар[+].

7Девлетлуйи аьхювал апӀура касибариин,
буржнакк ккайирра лукӀ ву – чав гъибисурин.

8Гьякьсузвал убзурайири ккадабцӀиди бала,
ва дугъан гьюкмин гъибди аьхир[+].

9Ужувлакк кка гъяни юкӀв айир,
касибрихъди уьл пай апӀрур[+].

10ГьутӀуркк ягьсуз – гьудубчӀвиди элегуб,
хътӀарцциди гьюжатарна люкьнар[+].

11КӀван марццивал ккунир ва чан апӀру гафнаъра хуш вуйир
паччагьдизра хьиди багахь[+].

12РАББИЙИН улмикк кка гьякьвал,
хаинкрин гафар Дугъу батӀул апӀиди.

13Темпли кӀуру: «Икриъ аслан а!
Узу хулʼан удучӀвиш – сарун гъачӀи»[+].

14Жарарин хпирин уччву гафар – дерин ичӀ,
РАББИЙИН хъюлакк ккайир ахъди душваъ[+].

15Жигьилин кӀулиъ ахмакьвал аш,
удубчӀвиди думу, чӀвякъи тӀул кубкӀиган[+].

16Хайир бадали касиб гъагънакк ккитуб
вая девлетлуйиз мутму тувуб – му заралтӀан дар[+].


Аькьюл айирин сумчӀур мисал

17Иб хъив,
хъебехъ гафарихъ аькьюл айидарин,
фикир тув, йиз насигьятариз:[+]
18ширинди ву уьрхюз му гафар кӀваъ,
гъит ишри дурар гьарган яв мелзниин;
19РАББИЙИИН хъугъвал алди хьуз,
узу увуз гъи дурарикан кӀураза.
20Узу увуз гъидикӀунза сумчӀур мисал –
дихъидивуз дурариъ ужуб гафна аьгъювалар:
21уву дургъбан бадали гьякьвалин гафар,
шлуганси увхьан, яв аьхюдариз тувуз жавабар.

22Касиб касдинуб матадабгъан, думу касиб ву кӀури,
аьрзйириз лигру судариъ пай дурубкьуриз гиран макадапӀан,
23фицики РАББИЙИ уьбхиди дурарин тереф,
уву касибуринуб тадабгъунва – гьаддиз Раббийи яв уьмурра тадабгъиди[+].

24Хъял гъюрурихъди дуствал мапӀан,
хъял кубчӀврурихъди лицури махьан,

25дурарин шилнаъди гъушиш,
яв увуз уву ккиврава чулар.

26Гьялак махьан жарарин буржарихъанди гаф тувуз,
дурар кӀулʼина магъадагъан:
27дурар кдирчуз ужуб адарди гъабшиш,
ахинра кмиди тадабгъидивухьан![+]

28ХутӀлин кюгьне лишан тинаси мапӀан,
абйири дивнайи[+].

29Гъяркъюнвуз инсан, ляхнин устад?
Думу паччгьарин гъуллугънаъ а, асккандарин – ваъ.

#### 23

1Гьюкумдрихъди устлихъ деиган,
дикъатниинди лиг, яв улихь фу хьаш;
2гаркӀал ккив яв гардандикк,
ктисуз шулдарш.
3Дугъан иццишнарихъ тямягь михъипан,
думу ипӀруб алдатмиш апӀруб ву.

4Девлет гъазанмиш апӀурза кӀури яманди бизар махьан,
аьгъю йибхь фила дийигъуруш;[+]
5чав рябкъяйиз, думу гъубшну:
люкьран хлинццар диди чак кивну,
завариз думу гъитӀибху[+].

6Кьискьис инсандихъди мипӀан,
дугъан иццишнарихъ тямягь михъипан;
7дицдари гьисаб апӀура, уву ипӀураш фукьан.
Увуз пиди: «Буюр, ипӀин, убхъ»,
хъа юкӀв увухъди хътар дугъан,
8хътӀюбкью кьацӀ идибчидияв,
гъяни гафар дав хьидияв.

9Абдлиз фукӀа макӀан –
фикирлу гафниин думу аьлхъидитӀан дар.

10ХутӀлин кюгьне лишан тинаси мапӀан,
йитимарин хутӀил мибисан;[+]
11фицики дурариз къудратлу гъайгъу Зигрур а,
Гьадгъу уьбхиди, увуз къаршуди, дурарин тереф[+].

12ЮкӀв аьгъювалари абцӀ,
ибра ужуб гафнахъ хъив.

13Мигъитан бализ тербия тутрувди,
саб-кьюб алдатну кӀури, думу йикӀидар[+].
14Бай тӀулихьди урччварва –
аьжалихьан уьрхярва.

15Жан бай, эгер яв кӀваъ аькьюл аш –
йиз кӀваъра хьибди шадвал,
16йиз жан шадвали гъадабгъиди,
эгер уву кӀури гъабшиш дугъриди.

17Гъит яв юкӀв гуннагькрариин бахил дарибшри,
гъит гьаммишан РАББИЙИХЬАН гучӀ кади ибшри,[+]
18фицики гъюзимбуб улубкьиди,
ва яв умуд дубгидар[+].

19Хъебехъ, жан бай, аькьюл айир йихь,
яв юкӀв дугъри жилгъайиъ тӀапӀ.
20Махьан чяхриъ ул айидарихъди,
гьял апӀуз даршлубкьан йикк ипӀрударихъди,[+]
21фицики пиянискана уьж касиб хьиди,
хъа тӀагърували биркаригъян гъидиржидиву.

22Хъебехъ адашдихъ, уву гъахи,
хъа кьаби гъахьи дада улʼан миидитан[+].
23Гьякьвал гъазанмиш апӀин, думу фтихъкӀа масу мутуван –
аькьюлра, тербияра, фагьумра.
24Гьякьлурин адашди шадвалин гьарай ипна,
аькьюл айи бай гъапӀур шадваликан ктӀарццурадар.
25Шад ишри яв адашна дада,
шадвалин гьарай ипри яв дадайи!

26Жан бай! Узухьинди илтӀибкӀ яв юкӀв,
лиг йиз жилгъйиризди.
27Лицру дишагьли дерин ичӀак гьисаб ву,
жарарин хпир – ккуру гъуйи,[+]
28думу дишагьли ккеънайи тӀафлик гьисаб ву,
артухъ апӀура нягьякьваларин кьадар[+].

29Шлин ву му гьарйир-чӀигъар?
Шлин ву му гьюжатарна аьрзар?
Шлин ву укӀушнар, наънан вуш хабар адрудар?
Шлин улар уьру духьна?
30Чяхрихъ йигъар адаърударин,
кефлу апӀру чяхрар агрударин.
31Милиган чяхриз фици думу уьруб вуш ва
захраъ дидин гарграр фици утӀурччвуруш,
хъа фици рягьятди убхъруб вуш![+]
32Хъасин битӀруси диди кьацӀ йивиди,
агъу кайи битӀруси диди агъу убзди;
33хъа лигидива жарадарин хпариз,
ва чӀуру хиялар гъиди фагьмиз;
34гьюлин кьялʼин дахънайиси гьибгъдивуз,
елкандин кӀакӀниин даахнайиси хьибдивуз.
35«Гъивнийи узуз, – пидива, – хъа гъивубсира гъабхьундарзуз,
гъурччвнийи – хъа кабхъундайзук;
хъа даахну хъиргиган, хъана хъюгъдиза йиз хъайибдихъ».

#### 24

1Пис инсанариин бахил махьан,
дурарикан сар хьуз махъачӀарккан,[+]
2инсафсуз ляхнар а дурарин фикрариъ,
шлиз-вуш бала гьязур апӀура дурарин ушвари.

3Аькьвли тикмиш апӀура хал,
душваъ фагьми мюгькам апӀура тухмар,
4хъа аьгъюваларира абцӀра ужагъ
багьа ва тухъ шейʼарихъди[+].

5Аькьюл айир кьувватлу ву,
гъурдаъ аьгъювалар айир къудратлу ву[+].
6Дяви гъабхури, хъебехъ теклифарихъ:
насигьят туврудар гизаф айишваъ гъалибвал а[+].

7Ахмакьриз аькьюл рубкьруб дар,
гимихъ дугъхьан ушв абццуз хьибдар.

8ЧӀуруб ккабалгруриз
фендигар пиди.
9Ахмакьрин ниятар ву гуннагь,
ягьсузра инсанариз ву хяви[+].

10Эгер яв рюгь бала гъядябхъю йигъан гъюбгъиш –
дугъридан яв рюгь зяифуб вуяв[+].

11Аьжал гьадабтӀнайидар ккадаъ!
ЙикӀуз гьадагънайидар уьрх!
12Пидива: «Учуз аьгъдайчуз дидкан!»
Аммаки юкӀвар ахтармиш АпӀруриз хабар а,
вари аьгъя яв уьмрин Гъаравлиз –
Дугъу гьардиз, чаз лигну тувди[+].

13Йиччв ипӀин, йиз бай, думу ужуб ву,
фицики йиччв яв ушвниз меэлди ву.
14Гьациб ву аькьюлра яв гъяназ,
гъибихънуш думу увуз – авуз гележег,
ва яв умударра гъюдучӀвидар[+].

15Гьякьлуйин хуларихь гьякьсузси меккеан,
дугъан ужагъ мапӀан тӀараш:
16гьякьлур ургубан алдакиди, амма гъудужвиди,
хъа гьякьсузар ахъди ва хьибди бала дурариз!

17Алдакнийин яв душман – шад махьан,
хъарснийин – гъит шад гьарай адрабхъри яв кӀваъ,
18дарди гъабшиш, рябкъиди РАББИЙИЗ, гьисаб апӀиди думу, писвалси,
ва Чан хъял яв душмнилан алдабгъидар[+].

19Писдарикан хъял мапӀан,
гьякьсузариин бахил махьан,[+]
20фицики писвалихъ гележег хътар,
гьякьсузарин ктӀубшвиди лампа[+].

21РАББИЙИХЬАН ва паччагьдихьан гучӀ апӀин, жан бай,
гьюкмиз къаршу гъедергрударихьан гъирагъ йив,[+]
22фицики бала гъибди дурарихьна хабарсузди:
гъавриъ ана, фициб гьял РАББИЙИНА паччагьди дурариин алапӀуруш?


Аькьюл айидарин жара мисалар

23Магьа аькьюл айидарин жара гафар.

Шлин-вуш тереф бисру суд – ужуб ляхин дар;[+]
24шли гьякьсузриз: «Яв тахсир дар» гъапиш –
агьнакк кка халкьарин,
нигь дапӀна миллетари[+].
25Гьацдариз жаза туврудариз бахт хьибди,
ужувлар дурариин алахьиди.

26Дугъри жаваб –
мак апӀбак гьисаб ву.

27Сифте икир ккабалг,
хъюгъ яв хутӀлихъ,
ва хъасин увуз див хал.

28Жарарикан мапӀан кучӀлин шагьидвал –
гъит дарибшри яв кӀвантӀариин кучӀал[+].
29«Дугъу узуз гьапӀнуш, узура дугъаз гьаци апӀидиза!
Алдабгъидиза дугълан хъял!» – гьамци макӀан[+].

30Сабан гъярайза хутӀлихьантина темплин,
тӀумтӀин багъдихьантина фикирсуз эйсийин,
31гьаци магьа: гьар йишваъ аьхю дубхьна заз,
варишвар ацӀна чӀуру укӀари,
дарабгъна гъвандин арчил.
32Гъилигунза, фикир гъапӀунза,
магьа узуз фу гъябкънуш ва гъаври гъахьиза:
33хъана цӀиб ахарва, улар мани апӀарва,
хил хлиин иливну хъана дусарва –
34ва гъибди увухьна касибвал, тӀафалси,
аьжузвал гъибди тӀарашчиси[+].

#### 25


Сулеймандин мисаларин кьюбпи гъварч

1Магьа Сулеймандин жара мисалар, Ягьудияйин
паччагь Езекияйин гъуллугъчйири гъюрхдар[+].

2Адлу ву Заанур, сир гьитӀибкӀнайир;
адлу ву паччагь, сирин гъавриъ гъашир.

3Заварин аьршар, жилин деринвал
ва паччагьдин юкӀв гъавриъ ахъуз шлудар дар.

4Арс марцц апӀин,
хъа кадапӀиди устайи зах;
5паччагьди уларихьан гьякьсузур марцц апӀин,
хъа гьякьлували тахт апӀиди ликриин[+].

6Паччагьдин улихь жвув гьюрматлурси муулупан,
везирарихъди саб цӀарнаъ мидийигъан;[+]
7«За йихь зинаси», увуз пуб ужу ву,
аьхюдарин улихь уву асккан апӀайиз.

Яв улариз гъябкъюб,
8гьялак махьан суддиз адабгъуз;
хъа гьапӀдива, жарари яв тахсрарра улупган?

9Суддиъ уву сарихъди яв ляхин гъабхурайиган,
жарарин сир ачмиш мапӀан,
10хъа ктибтиш, уву беябур апӀиди,
ва аьйибнаккан кӀул ккадабгъуз хьибдарвухьан.

11Арсран накьишниин – гъизилин вичар,
гьациб ву гаф, вахтниинди гъапиб[+].

12Гъизилин сиргъа, багьа гъизилин ккабхъруб,
гьациб ву аькьюл айи тягьна дикъатлу ибаз.

13Йифун мичӀлишин игнарин вахтнаъ,
гьаци ву эйсийиз мюгькам чархачира;
тувди дугъу кьувват чан агъайиз[+].

14КӀару дифарна микӀ а, хъа мегьел мархь адар,
гьаци ву пешкешар тувуз, ичӀи гаф туврурра[+].

15Гизаф сабур айивали гъаври тӀаъди гьюкумдарра,
гъюдли улхуб убчӀвди ижми келлейиъра.

16Гъибихъунвуз йиччв – ипӀин ацӀайиз,
аммаки даккун шайизкьан мипӀан;[+]
17мягъян дустрахьна кми-кмиди,
дарди гъабшиш, ацӀди увухъди атӀайиз.

18Дукъмакъ, ханжал, учӀру чӀимир,
гьаци ву инсандиз кучӀлин шагьид[+].

19ГъутӀу спплихьанси, лику ликрихьанси шлуб,
бала гъядябхъю йигъан вафасуз касдикан шлу хайирра гьациб ву.

20МичӀли йигъан жарарилан палат илдибтруси,
сирке зийниин улубзруси,
гьаци ву дерднаъ айириз мяълийир апӀуб.

21Эгер гашди аш яв душмниз – тув дугъаз уьл,
эгер дахаргнаш – ацӀ штухъди:[+]
22гьаци начу ургиди думу,
хъа увуз пешкеш тувди РАББИЙИ[+].

23Кафари микӀлу чахьди мархьар хуру,
футнакрин мелзну – хъял айи лигбар.

24Шюмгъларихъ яшамиш хьуб ужу ву,
улхру хпирихъди ужагъ пай апӀайиз[+].

25Хабгнайи гъяназ мичӀли шидси ву,
ярхлариан гъафи гъяни хабарра[+].

26Кьалу дапӀнайи латси, кфир гъапӀу булагъси
ву рякъ туврайи гьякьлурра гьякьсузрин улихь.

27Ужу дар йиччвухьди фун абцӀуб,
вая жвуван тяриф апӀуз гъитуб.

28Бару хътарди тӀараш дапӀнайи шагьурси
ву адмира, учв хилиъ дисуз даршулайи.

#### 26

1Хьадан гьацӀ кьялаъ йифси, игнин гьарайнаъ мархьси,
гьаци абдалра адназ лайикь дар[+].

2Жакьв гъютӀубччвиди, псинчӀ тӀибхиди,
гьаци давди гъапӀу агьра гъвалхьан гъябгъиди.

3Гъирмаж – гьяйвниз, самбал – даждиз,
хъа чӀвякъи тӀул – абдлин йирфариз[+].

4Жаваб мутуван абдлиз ахмакьвалиинди,
жвув дугъаз ухшар дархьбан бадали.
5Жаваб тув абдлиз ахмакьвалиинди,
дугъаз учв аькьюл айирси дархьбан бадали[+].

6Жвуву жвуван ликар ккадатӀиди ва дерд хътӀюбкьиди,
жвуван ляхнар абдлиин илирчрури.

7Ликурин ликар хъахъруси,
гьаци ву мисалра абдларин мелзниин.

8Гъван гатӀабхьру тӀурник гъван кибтӀуб гьисаб ву
абдал заанди дисубра[+].

9Пияниска зазрахъан хъчӀихуб гьисаб ву
абдли мисалар пубра.

10Варидариз чӀимриан йивури, зийнар апӀурайирик гьисаб ву,
фуж ккахъишра, абдларра кмиди, ляхниина гъадагърур.

11Чан идибчубдихьна хътабкурайи хуси,
абдалра гьаци ву, чан ахмакьвалиъ утӀукьнайи[+].

12Гъяркъюнвуз адми, учв аькьюл айирси гьисаб апӀури?
Гьацир адмийикантӀан абдликан хъа артухъ хайир а[+].

13Темпли кӀура: «Рякъʼин аслан ал!
Вягьши гьяйванат кючйириъ либцура!»[+]

14Петлийириин раккин тӀубччвурайиси,
ахниъ ккидицурайи темпелра гьаци ву.

15Темпли ипӀрубдиъ хил убччвди,
хъа ушвнихъна гъабхайиз, эргди[+].

16Темпли учв, фагьумлуди улхурайи ургуртӀан
зина аькьюл айирси гьисаб апӀура.

17Хуйин ибариз зигуб гьисаб ву,
фу фтикна вуш аьгъю дарапӀди, жарарин гьюжатаригъ гъючӀвуб.

18Деллу духьнайири фици деетураш
ургурайи чӀимрарна аьжал,
19гьаци ву, жарар алдатмиш апӀури,
«Зарафат вуйиз гьа!» – гъапирра.

20КкудукӀу гакӀвлар – ктӀубшву цӀа,
футнакар имдар – гъяувалар сикин гъаши[+].

21Аржларилан – ялав, гакӀвларилан – цӀа,
хъа футнакрин улхбарилан – гъярхьувалар.

22Футнакрин улхбар иццишинси ву,
ва адмийири дурар итӀури шулу[+].

23Арс йивнайи ругдин гъабрак гьисаб ву,
хъял айи юкӀв ади, мани гафар пуб[+].

24Душмни ширин гафар кӀурашра,
дугъу чан гъянаъ чӀуру кьастар жин дапӀна;
25гьеле ширинуб вушра дугъан сес – мухъугъан,
ургуб
26алдатмишʼвалихъ, дугъан хъял ккепӀна,
ачухъ хьибди инсанариз дугъан кьаст.

27Шли ичӀ йибккураш, душваъ учв ахъди,
шли гъван биргъураш, учв дидикк ккахъди[+].

28КучӀляхиз чав пуч апӀурайир ккундар,
иблис мелзну гьязур апӀура бала.

#### 27

1Закурин йигъʼинди тяриф мапӀан,
увуз аьгъдарвуз фу хуруш диди[+].

2Гъит жарари, хъа уву ваъ, яв тяриф апӀри;
яв ваъ, хъа жарарин ушвни.

3Гъван гъагъиб ву, гъумра пчӀуб дар,
аммаки гьадрартӀан хъа гъагъидар ву ахмакьрин тӀулар.

4Хъял инсафсузуб ву, гъизгъинвал гъурдаъ бисуз шлуб дар,
аммаки жилирин гъанихвалин улихь шилхьан дийигъуз шул[+]?

5Машнаъ ачухъди кӀурур
зина ву ккебехънайи дусттӀан[+].

6Ккунири зиян апӀуру – марцци кӀваан,
душмни мак апӀуру – иблисвалиан.

7Тухъ гъахьири йиччвра ликриккан апӀиди,
хъа гашди айириз кьутӀкьлибра меэлди гьибгъди[+].

8Мукьʼан утӀубччву жакьвси,
ву инсанра багъри йишвар дирчну гъушур.

9ЮкӀв шад апӀуру мялгьямарина аьтрари –
гьаци кбалгуру дустран кӀваантӀан вуйи насигьят.

10КӀваълан магьаан я яв дустар, я яв адашдин дустар;
балайикк ккахъган – мягъян багахьлуйирихьна:
зина ву гъунши, багахь гъардаштӀан, ярхлаъ айи[+].

11Аькьюл ади йихь, жан бай, ва йиз юкӀв шад апӀин,
узхьанра хьибди тувуз жаваб гиран ктапӀдариз.

12Фикирлуйиз харжиб гъябкъиш – кӀул ккадабгъиди,
хъа авамар дидихьна диш дапӀну гъягъиди – хъасин хьиди чиб швумал[+].

13Чаз аьгъдру касдин буржарихъанди гаф туврурин палатра тадабгъиди,
жарарин хъпирихъди гъахьиризра гьациб хьибди[+].

14Гьир хьайизра гъуншдин тярифар вари сес идипну апӀуб,
агьрар апӀувалик гьисаб ву.

15Амси йигъан мархьси
ву улхру хпирра;[+]
16думу дерккуб микӀ дебккбак гьисаб ву,
ясана гъурдаъ ччим чӀюбкьювалик.

17Рукь учӀру апӀуру рукьу,
хъа инсандикан инсан ктаура жара инсанари.

18Тартиб апӀрури инжир – йимиш ипӀиди,
чан агъайин гъайгъушнаъ айириз аьгъю хьибди гьюрмат[+].

19Шидʼан маш рябкъруси,
гьаци инсандиз чан юкӀвра рябкъюра жарарин кӀваъ.

20АбцӀруб дар гъачӀидарин дюнʼя –
гьаци инсандин уларра ацӀрудар дар[+].

21Баттлиъ арс ебцӀруси ва жаднакк гъизил убччвруси,
гьаци инсан ахтармиш апӀуру тярифнан гафари[+].

22Ахмакьур кьутаъ гъубччвишра
дяхнихъди сабси, ахмакьʼвал дугъхьан жара апӀуз хьибдар.

23Вари яв марччар увуз са-сабди аьгъюди йихь,
жвуван сюрйирин гъайгъушнаъ йихь;
24фицики гьич саб жюрейин девлетарра гьаммишандиз гъузрудар дар,
тажра насларихьна гьарган гъябгъюри шулдар[+].
25УкӀ гъеебццу – аммаки магьа хъана чрушин,
дуршвна укӀар хярариан;
26ччилар – увуз алабхьрубдиз,
мудрар – хутӀлихъанди тувру кьимат,
27ккунибкьан цӀигьран никк увуз хурагназ,
яв хизандиз ипӀрубдиз
ва тухъ апӀуз гъараваш дишагьлийир.

#### 28

1ФужкӀа хъергнадаршра, гьякьсуз йишвʼин кдисурдар,
хъа гьякьлур, асланси, ижмиди дийигънайир ву[+].

2Гьюкумат бикьурайиган гизаф шулу гьюкумдрар,
хъа фикирлу ва зигьимлу гьюкумдарихъди уьлке ккадабхъидар[+].

3Аьжузариз илзигру касиб кас,
гъурзу хутӀлар гъахру сел гьисаб ву[+].

4КӀваълан гьапӀнайири Къанун гьякьсузарин тяриф апӀура,
хъа думу уьбхрур дурарихъди женгнаъ а.

5Пис инсанар гъавриъ адар дюзвалин,
РАББИ агурайидар гъавриъ ахъди дидин.

6Марцциди яшамиш шулайи касиб кас ужуди ву,
дугъри дару девлетлутӀан[+].

7Фикирлу бали Къанун тамам апӀура,
ичӀи адмийирихъди хъайири чан адаш беябур апӀура.

8Буржназ пул туври гьаддилан ацӀрайирин девлет
тувди касибарин гъайгъу кайириз[+].

9Къанундин гафар ерхьуз даккнирин
ккарагубра ву хявишин[+].

10Дюз касар пис рякъюхъ хъаърур чав гъапӀу ичӀазди ахъур,
хъа кацӀну адруриз хьибди ужувлан пай[+].

11Девлетлуйиз учв аькьюл айирси рякъюра,
хъа фикирлу касибур дугъан гъавриъ ахъди[+].

12Гъалиб шулу гьякьлуйир – шадвалин гьарайра абхъру;
гьякьсузар гъуллугъарихь дерккруган, адмийир, ачмиш даршули, гьитӀикӀури шулу[+].

13ГьитӀибкӀарва яв гуннагь – ужубдиз миккилиган;
кӀулʼина гъадабгъарва ва тина апӀарва – хил алдабгъиди увлан[+].

14Бахтавар ву РАББИЙИЗ гьаммишан гьюрмат айир,
хъа ахъди балайиъ инкар юкӀв айир.

15Аслан ккярябгъюрайи, швеъ деллу дубхьнайи,
гьацир ву пис гьюкумдар касиб халкьдиз[+].

16Абдал гьюкумдри артухъди илзигури шулу,
хъа ярхи хьиди йигъар илзигуб даккнирин.

17Инсан йикӀбягъ гъяйир
йикӀайизкьан тӀиркӀури хьиди,
гъит сарира дицириз кюмек дарапӀри[+].

18Марцциди яшамиш шулайириз хатӀа хьибдар,
терсди гъягъюрайир чаз хабар дарди алдакиди[+].

19Жил тартиб апӀрур хьиди тухъ,
хъа фуж ичӀибдихъ хъергнаш, аьжузвал хътюбкьиди[+].

20Варжбан ужувлакк кка инсан вафалу,
хъа девлетнахъ хъачӀарккнайир жазайиккан ккутӀурччвидар[+].

21Майил апӀуб ужуб ляхин дар –
саб тики уьл бадалира инсанди нягьякьвал апӀури шулу[+].

22Девлетлу хьуз гьялак ву тямягькар,
хъа кьяляхъди аьжузвал хъайиб аьгъдар[+].

23Тягьна кипбаз артухъди чухсагъул пидивуз,
иблисвалин гафаризтӀан[+].

24«Дици апӀбаъ гуннагь адар», кӀури,
адашна дада хътитӀурайир,
тӀарашчйирин ву терефкар.

25Тямягькар адмийи гьязур апӀура гъяувалар,
хъа РАББИЙИИН хъугъʼвал алир ужувлаъ а[+].

26ЖвувʼинтӀан хъугъвал алдрур абдал ву,
хъа аькьвлин жилгъйириъди гъярайир, уьрхиди.

27Касибриз капӀрайирин хътӀабццидар,
хъа касибвал дярябкъюз улар уьлчӀюкьнайири артухъ апӀура чаз агьрар[+].

28Зина удучӀвру гьякьсузарихьан инсанари гъирагъ йивуру,
дурар гъачӀиган, гьякьлуйир артухъ шулу[+].

#### 29

1Ерхьурайи насигьятариз къаршу вуйир
йикӀиди хабарсузди, кьяляхъ дяргъруси[+].

2Гьякьлуйир кьувватнаъ а – халкь шад шула;
гьякьсузар гьюкмихь хьа – халкьди ипна суза[+].

3Аькьюл ккунири шад апӀура чан адаш,
лицру дишагьлийихъ хъайири зяя апӀура уч дапӀнайиб[+].

4Паччагьдин дюз гьюкми уьлке ижми апӀуру,
хъа дашбашари ккидипуру.

5Жарариз иблис гафар апӀрури
дугъан ликарикк ккипра чул[+].

6Гьякьсузур дисиди чан гунгьи,
хъа гьякьлури мяълийир апӀура ва шадвал хъапӀра.

7Гьякьлуйин кӀваин ал касибрин ихтиярар,
хъа гьякьсузриз дидкан аьгъю дубхьнукьан ккундар.

8Ягьсузари шагьур бикьура,
хъа аькьюл айидари гъизгъинвал дебккра[+].

9Аькьюл айир ахмакьрихъди суддиз удучӀвнаш,
бикьувална аьлхъюб кам хьибдар.

10Инсанар йивну йикӀуз ккунириз дяркънукьан ккундар марццир
ва дюзирра йикӀуз гьяракатнаъ шулу[+].

11Абдли деебтуру хъял,
хъа аькьюл айири учв гъурдаъ дисуру[+].

12Эгер гьюкумдар хъпехъураш кучӀлихъ,
везирарра хьиди гьякьсузар.

13Магьа фти сатӀи апӀураш касибна касибдиз илзигрур:
кьюриддинра уларихь хьайи акв РАББИЙИХЬАН ву[+].

14Эгер паччагьди касибрин суд апӀуруш дюзди –
дугъан тахт дабгъруб дар аьсрариз[+].

15ЧӀвякъи тӀули ва тербияйи тувра аькьюл,
хъа улʼан идитнайи бицӀир аьйиб ву дадайиз[+].

16Наан кьувватлу вуш гьякьсузар, кьувватлу ву гуннагьра,
аммаки гьякьлуйириз рябкъиди дурарин аьхир.

17Фагьум тӀапӀ балиъ ва хьидива дугъхъанди архаин,
хьибдияв кӀваз рягьят[+].

18Имдар пайгъамбарвалин гаф – зат мидарди чӀур дубхьна халкь,
аммаки хушбахтавар ву тамам апӀурайир Къанун[+].

19Гафну лукӀ фагьмихъна хидар,
гъавриъ ахъишра, фикир тувидар.

20Гъяркъюнвуз инсан, дав гафар идирчрур?
Гьацир адмийикантӀан абдликан хъа артухъ хайир а[+].

21Эгер лукӀ, бицӀидихъанмина интӀи гъапӀиш –
ужувлиинди думу ккудубкӀидар.

22Хъял кайири арайиз хура гъярхьувалар,
дишла хъял кубчӀврури артухъ апӀура чӀуру ляхнар[+].

23Заанди улупрур апӀиди асккан,
хъа фурс ктрури гъазанмиш апӀиди ад[+].

24ТӀафлиз юлдаш гъахьир чав чан душман ву:
тӀафлик фици тахсир кипраш ебхьури, ккебехънайир, чавра агьдикк ккахъди.

25Инсанарин улихь гучӀ кайивал – ккипнайи чул ву,
амма РАББИЙИИН хъугъвал алириз сабдихьанра гучӀ адар[+].

26Гьюкумдрикан ккидицури гизафдар хъюгъра,
хъа инсандин диван апӀрур сар РАББИ ву[+].

27Хявиди ву гьякьлуйириз писур,
хявиди ву гьякьсузариз дюз кас.

#### 30


Агур пайгъамбрин мисалар

1Якейин бай, пайгъамбар Агурин гафар.

Магьа мугъу Итиэлиз гъапидар, Итиэлиз ва Ухализ.

2ИкибаштӀан, вари инсанартӀан камир вуза
ва адмивалин фагьум узуъ адар,
3узу аькьюл гъудубгъур дарза
ва гирами аьгъюваларик кайир дарза.
4Фуж завʼина гъушну ва гъафну?
Шилхьан дебккуз гъабхьну гъурдаъ микӀ?
Шли гъюнарихъ хъипрубдигъян гъибиржну шид?
Шли дерккну гъирагъар жилин?
Дугъан ччвур фуж ву? Фуж ву ччвур дугъан балин?
Увуз аьгъяйвуз[+]?

5Гьарсаб гаф марцциб ву Заанурин;
Думу – Гъалхан ву, Чак миж кайириз[+].
6Дугъан гафариин фукӀа мииливан,
даршиш уву иливнайиб Дугъу ачухъ апӀиди, ва уву кучӀлар апӀуб аьгъю хьибди[+].

7Кьюб мутму тӀалаб апӀураза Увкан,
узуз ваъ макӀан узу чӀивидимиди:
8ичӀи ва кучӀлин гаф ярхла апӀин узхьан,
я касибвал, я девлет узуз мутуван,
кадабтӀ узуз йиз пай уьлин кьацӀ;[+]
9ацӀиган, узу Уву ярхла дарапӀуз,
дарпуз: «Хъа фуж ву думу – РАББИ?»,
вая, касиб гъахьиган, гьитӀитӀибкӀуз,
кфир апӀури ччвур Заанурин йиз.

10ЛукӀралан чӀуруб макӀан чан эйсийиз,
даршиш кубкӀдивук лукӀран гъапӀу агь.

11А гьацдар, абйириз агьрар апӀури,
бабариз ужʼвал ккун дарапӀди;[+]
12а гьацдар, чпи марцциди гьисаб апӀури,
аммаки чпин нежсихьан дижрикӀди;[+]
13а гьацдар, инсандиз заълансина лигрудар,
лигбари инсан асккан апӀрудар;
14а гьацдар, сппар – ханжларси,
шархьлар – йикк убкрурин гаркӀларси,
инсанарин арайиъ айи касибар итӀуз
ва пай дурубкьдар дюнʼяйилан илдитуз ккунидар.

15Кьюб бицӀи зили а – «ча! ча!» кӀурудар.

Шубуб мутму гьич ацӀидар,
ва юкьубпибдира «чӀяаьн!» пидар:
16гъачӀидарин дюнʼя,
бицӀир даршлу дишагьли,
гьич затра штухьди адрабцӀру жил,
ва зат «чӀяаьн!» даркӀру цӀа.

17Эгер ул, кялхъруси чан адашдиз либгураш,
ва чан дадара фужкӀа дарди гьисаб апӀураш –
думу удубдиди дерейиъ хъюттари,
итӀиди дицир люкьяри[+].

18Шубуб мутмуйи узу гъах апӀуразу,
ваъ, юкьубдин – узу гъавриъ адарза:[+]
19аьршариъ айи люкьран жилгъайин,
гъарзарик кайи битӀран жилгъайин,
гьюлин кьялаъ айи гимийин жилгъайин,
шурахьна жилижвуван жилгъайин.

20Хъа чӀат ул айи дишагьлийин жилгъа гьамциб ву:
дугъу ипӀиди, кӀвантӀар марцц апӀиди
хъа пиди: «ФукӀара узу чӀуруб гъапӀундарза».

21Шубуб мутмуйи гукӀни апӀура жил
ва юкьубпибра дидхьан гьял апӀуз шуладар:
22паччагь шуз хъюгъю лукӀ;
ипӀрубдихьди фун абцӀу авам;[+]
23швуваз гъушу чӀуру хасиятнан дишагьли;
чан ханумдин йишв гъибису гъараваш дишагьли.

24Ал жилиин юкьуб бицӀи мутму,
аммаки дурар аькьюл айидартӀан аькьюл айидар ву:
25зимзар – бицӀи халкьсиб, пузкьан кьувватлу даруб,
хъа ипӀруб уч апӀура хьад кмиди;[+]
26даманар[*] – бицӀи халкьсиб, пузкьан мюгькам даруб,
хъа мукьар апӀуру гъарзарин арйириъ;
27цицӀар, паччагь адру,
аммаки сабхилди дурар гъедергуру;
28чурчул, хилиъ гъадабгъуз шлу,
аммаки думу паччгьарин ужагъариъра шулу.

29Шубурин магьа, гъягъбан успагьи саягъ,
ваъ, юкьурин – фукьан заанди ликар алдагърудар дарин:
30аслан – гьяйванатарин арайиъ гужли – саризра диди рякъ тувидар;
31датт – пеэрин кӀулʼин;
кьун – лижан улихь;
паччагь – кьушмин кӀулиъ.

32Эгер абдалвалиан уву яв тяриф гъапӀнуш,
эгер чӀуруб апӀуз ният гъапӀнуш –
хилин гагьнахьди яв ушв чӀюбкь,
33фицики хах гъутӀубччвган, шулайиб ву кӀаму,
хъюхъниз гъивган, удубчӀвурайиб ифи ву,
ва хъял адапӀган, арайиз гъюрайидар гъярхьувалар ву.

#### 31


Лемуэл паччагьдин мисалар

1Паччагь Лемуэлиз чан дадайи улупу гирами гафар.

2Эй, йиз бай! Эй, йиз багърум бай!
Эй, йишв-йигъди ккарагну узуз гъахьи бай!
3Мутуван яв кьувват дишагьлийириз,
паччгьар тӀараш апӀру хпарихъди махьан[+].

4Паччгьариз ваъ, Лемуэл,
паччгьариз лайикь дар чяхир убхъуб,
гьюкумдрариз лайикь дар чпиз ички абгруб;[+]
5дарш убхъиди ва гьархди къанунар,
дюз сударихъ мягьрум апӀиди пай ктрудар.
6Тувай ички йикӀурайириз
ва чяхир – шлин гъяназ кьутӀкьалди вуш:
7убхъиди – кӀваълан гьархди касибвал,
чан бахтсузваликан хьибдар кӀваин.

8Гафар апӀуз даршлударихъанди гафар апӀин,
кьувватсузарин ихтиярарихъанди хъюгъ;
9дюзвалин тереф бис,
аьжузринна пай дурубкьурин ихтиярар бадали.


Ужур хпирин тяриф

10Ужур хпир – наан думу дихъидихъа?
Багьа ву думу вари жавагьирартӀан;[+]
11жилирин хъугъʼвал дугъʼин ал.
Гьацир хпирихъди думу хайир дарди гъузидар.
12Дугъу жилириз ужуб апӀура, харжиб – ваъ,
чан уьмрин вари йигъари.
13Хьа хилиз гъадабгъишра, ир гъадабгъишра –
дугъан хилари ляхин абгура.
14Думу алвер апӀру гимиси ву –
ярхларианмина чан уьлин кьацӀ ккабалгура.
15Ахсрар ккивайиз думу гъудужвура –
хизандиз гьиврубдин гъайгъушнаъ духьна
ва гъараваш дишагьлийириз ляхин тувра[+].
16Лигиди хутӀлиз ва гъадабгъиди думу,
тӀумтӀин багъ ибтди, жафайиинди уч дапӀну пул.
17Думу кьувватлу ва ляхниин юкӀв алир ву,
кьувват убхьура дугъан хилариъ.
18Рябкъюра, алвер ужуйи гъябгъюрайиб –
ва ктӀубшвруб дар йишвнура дугъан лампа;
19хилар дугъан гьачӀарккура чухрайихьна,
хъа тӀубари деебтурадар хъибтрайи мурсул;
20хилин гагь ачухъди ву дугъан аьжузриз,
хил гьачӀабккна пай дурубкьурихьна[+].
21Хизандиз дугъан гучӀ адар абхьу йифкан –
вари хизан гъибиржна кьюб гъат парчайигъян;
22ахнариин илирчрудар дирхура,
чаинра алабхьна хьайинна ирин михек багьа палат.
23Гимихъ дугъан жилир аьгъя,
деъна думу жилир агъсакъларин арайиъ жилин чпин.
24Дирхура думу хпири ккурттар тувуз масу,
юкьвнаан идитӀру чӀулар алверчйириз ханаан.
25Гизаф а дугъаз кьувват ва гьюрмат,
ва шадди а думу улубкьурайи йигъʼин;
26ушвниъ дугъан – гаф аькьвлин,
ужувлан насигьятар – мелзниин;
27лигури шулу фици гъягъюраш хулаъ ляхнар,
ипӀурадар гьавайиди чан кьацӀ уьлин.
28Гъудужвуру веледар – тярифар апӀуру дугъан,
жилир дугъан ктӀарццурадар тярифарикан:
29«Гизаф гъахьнийи лайикьлу дишагьлийир,
аммаки уву варидартӀан зина гъахьунва!»
30Гюрчегʼвал кучӀлинуб, успагьивал ичӀиб шулу,
амма РАББИЙИХЬАН гучӀру хпирин ад ибшри;
31чан хъуркьувалариз дилигну,
гимихъ дугъан ляхнарин тяриф апӀинай![+]

### Даниял

#### Даниял

Даниял


Сифте гаф

[1]

[2]

[3]

[4]

[5]

[6]

[7]

[8]

[9]

[10]

[11]

[12]


Эстерикан китаб


Даниял пайгъамбрин китаб


Гирами Китабар илтӀибкӀру институт


Москва


2016


Эстерикан китаб


Даниял пайгъамбрин китаб

Фикрар-хиялариз:

ibt_inform@ibt.org.ru

ISBN 978-5-93943-217-7

© Институт перевода Библии, 2016

#### Сифте гаф


Сифте гаф

Библия (грек чӀалниинди «китабар») – Гирами Китабарин гъварч ву.

Гирами Китабар кьюб пайназ жара шула: Кюгьне Йикьрар ва ЦӀийи Йикьрар. ЦӀийи Йикьрариъ Иса Месигьдикан ктибтура, хъа Кюгьне Йикьрариъ – Думу гъяйиз вуйи гьядисйирикан. Кюгьне Йикьрарин хайлин паяр мусурмнаризра гирамидар ву, мисалназ, Муса пайгъамбринкъан унар ва пайг ъамбрарикан ихтилатар.

Библия илтӀибкӀру Институт гьарсар инсандиз чан бабан чӀалниинди Гирами Китабар урхуз мумкинвал тувувалиин либхура. Табасаран чӀалниинди гьамусдиз «ЦӀийи Йикьрар» (2010) ва Кюгьне Йикьрариан «Рут, Юнус» (2013) китабар чапдиан адагъну.

Гьам у китабдиз Кюгьне Йикьрариан кьюбсана китаб дахил шула. Дурари жугьуд халкь йисирвалиъ гъабхьи вахтнакан ктибтура.

Ихь эрайиз улихьна вуйи VI аьсрин эвелиъ Иудея (Израилин пай) Вавилон кӀуру гужли гъунши уьлкейи гъибисну. Мусайилантина чпихьна туву Аллагьдин къанун тамам дарапӀувализ ва пайгъамбрарихъ хъпебехъувализ лигну, Израилин халкьдиин думу ляхин улубкьну. Душмнари, Иудеяйин меркез вуйи Ерусалим шагьур дибисну, душваъ айи Аллагьдин Хал чиркин гъапӀну ва гъарабгъну, уьлкейин агьалйир йисирвализ гъурху. Гьадрарикан сар думуган гьеле бицӀи бай вуйи Даниял пайгъамбар гъахьну.

Аллагьди чаз туву бажаранвалин ва фагьумлувалин кюмекниинди Данияли вавилон паччагьдин багахь заан йишв бисуру. Думу йишв дугъу Персия паччагьлугъди Вавилон гъибисганра гъюбхну.

Жугьтар йисирвалиъ ади хайлин вахт гъабхьну, хъа саб кьадар вахт налан Эстер кӀуру жугьуд риш фарс паччагьдин хпирра кмиди гъахьну. Натижайиъ дугъу чан халкьдин уьмриъ аьхю роль уйнамиш гъапӀну.

Китабдин аьхириъ тарихи картйир, жугьуд календарь, хъа гьацира гьядисйирин сиягь тувна.

Му китаб илтӀибкӀу ва дидʼин гъилиху вари пишекрариз баркаллагь кӀурача. Му китаб гъурху табасаранар шад шлувалик умуд киврача.

Библия илтӀибкӀру институт


Даниял пайгъамбрин китаб

Даниял пайгъамбрин китаб кьюб пайназ жара шула. Сабпи пайнаъ (1-6-пи кӀулар) Даниял паччагьдин гъалайиъ фици яшамиш гъахьнуш ктибтура. Дугъан уьмриъ аьламатар ади гъахьну. Гьацира дугъаз пайгъамбрин аьяндарвал тувнади гъабхьну, ва дугъу паччгьар гьякь рякъюъ тӀаъри гъахьну.

Кьюбпи пайнаъ (7-12-пи кӀулар) Аллагьди Даниялихьна гьаъри гъахьи рякъбарикан ктибтура. Думу рякъбарин асас мяна – му инсаниятдин тарих ва дюньяйин аьхир улупуб вуйи.

Вягьши гьяйванатарин суратариинди сабди тмунубдихъди дявйир гъахурайи машгьур паччагьлугъар улупна. Кми-кмиди кӀваин апӀру «кӀарч» сар касдин гужливал улупру дакьат ву. Мисалназ, думу паччагь вая кьушмин аьхюр хьуз мумкин ву.

Амма варитӀан гужли, машгьур паччагьлугъарра ухди-кьанди рагъиди, фурслувализ жаза тувди, хъа дугъривал гъалиб хьибди.

Му рякъбар вари дюньяйиз кайидар вушра, дурар Израилин халкьдихъди аьлакьайиъ ади тувна. «Кафари» паччагь – му Израилихьан кафари терефнаъ айи Сирияйин паччагь вуди гъахьну, хъа «кьибла» паччагь – кьибла терефнаъ айи Египетдин паччагь вуди гъахьну. Израилиз чаз «гюрчег вилаят» дупна.

#### 1


Даниял ва дугъан дустар Вавилондиз адахъуру

1Йихуякимди Иудеяйиъ паччагьвал апӀури шубудпи йис вуйи. Вавилондин паччагь Навухаднасар алархьну, Иудеяйин меркез Ерусалим гьялкьайиъ тӀапӀнийи[+]. 2Раббийин[*] амриинди Навухаднасарин хилиъ Иудеяйин паччагь Йихуяким ва Аллагьдин хулан гъаб-гъажагъдин саб пай абхънийи. Навухаднасари гъаб-гъажагъ Шинар уьлкейиз, чан бутдин хулаз гъубхнийи (дугъу думу хазнаханайиъ дивнийи)[+].

3Паччагьди чан аьхюну гъуллугъчи Ашпиназдиз Израилин халкьдигъян, паччагьдин тухмиан ва девлетлуйирикан 4бедендин нукьсанар кадру, уччвуб къаш-къамат айи, фикрин удукьувалар айи, варибдин гъавриъ ахъру, паччагьдин дараматдиъ гъуллугъназ ярамиш вуйи жигьил баяр гъядягъюз ва дурариз вавилон халкьдин чӀал ва урхуб-бикӀуб улупуз амур апӀуру. 5Паччагьди гьацира дурариз гьар йигъандин ипӀруб паччагьдин суфрайихъан тувуз ва чав убхъурайибсиб чяхир тувуз, шубуд йисандин арайиъ дурар тербияламиш апӀуз, хъасин паччагьдин саб гъуллугънахъ хъауз табшурмиш апӀуру.

6Дурарин арайиъ Ягьудайин тухмиан вуйи Даниял[*], Ананай, Мисаил ва Азари айи. 7Аьхюну гъуллугъчийи дурариз жара ччвурар тувру: Даниялиз – Билтишасар кӀуру ччвур, Ананайиз – Шадрагь, Мисаилиз – Мишагь, хъа Азарийиз – Абид-Ниг[+].

8Даниял чаз гьярам вуйибдик сабдиккьан: я паччагьдин хурагнак, я паччагьдин чяхирик – ниъкьан кадрапӀбанди гъаши. Ва дугъу аьхюну гъуллугъчийикан гьярам вуйиб дирипӀуз чаз ихтияр тувуб тӀалаб гъапӀнийи. 9Аллагьди Даниялиз аьхюну гъуллугъчийин терефнаан хайир ккунивал ва ужуб аьлакьа багъиш апӀуру,[+] 10ва гъуллугъчийи Даниялиз кӀуру:

– Узуз йиз паччагьдихьан гучӀурзуз; учву фу ипӀурушна убхъуруш, дугъу чав дупнаки. Нагагь, дугъаз ичв яшнан имбу баяртӀан учву усалди гъяркъиш, учву себеб духьну, паччагьди йиз кӀул алдабтӀиди.

11Думуган Данияли чпихъ аьхюну гъуллугъчийи хъитнайириз кӀуру:

12– ТӀалаб вуйиз увкан, учу, яв лукӀар, имтигьян апӀина: йицӀуд йигъандин арайиъ учуз анжагъ мейвйирна шидтӀан тутруври[+]. 13Хъасин, учу фици рякъюруш ва паччагьдин суфрайихъан ипӀурайидар фици рякъюруш, лигарва. Лигарва – ва учу, яв лукӀар, увуз фици ужуди рякъюруш, гьаци дерккарва.

14Думура рази гъахьи ва, дурари ахтармиш апӀузди, йицӀуд йигъ тяйин гъапӀу. 15Хъа йицӀуд йигълан, лигуруш, паччагьдин суфрайихъан ипӀурайи вари баяртӀан гьамрар ужуди ва сагъди айи. 16Гьаддихъанмина гъуллугъчийи, дурариз вуйи ипӀрудар ва чяхир гьадабгъури, дурариз анжагъ мейвйиртӀан тутруври гъахьнийи.

17Аллагьди му юкьур бализ фагьум, билиг ва вари илмарихьна удукьувалар, хъа Даниялиз – гьацира жюрбежюр нивкӀаринна улупбарин гъавриъ тӀаъру удукьуваларра тувнайи[+].

18Паччагьди тяйин дапӀнайи вахт улубкьнийи, ва аьхюну гъуллугъчийи баяр Навухаднасарихьна хъади гъафнийи. 19Паччагьди дурарихъди гаф-чӀал гъапӀу, ва, лигуруш, тмуну баярикан сарра Даниялинна, Ананайинна, Мисаилинна Азарийин дережайиз багахькьан шуладайи – гъаддиз мурар паччагьдин гъуллугъчйирди кьабулра гъапӀнийи. 20Фуну илмикан ва аьжайиб ляхникан паччагьди гьерхишра, паччагьлугъдиъ айи вари фалчйирна сюгьюрчйиртӀан дурар йицӀуб ражари артухъди аьяндрар вуйиб аьгъю шулайи[+].

21Даниял душваъ Кир паччагьдин гьюкмин садпи йисазкьан гъузнийи[+].

#### 2


Навухаднасарин сабпи нивкӀ

1Навухаднасар паччагьдиз, чав гьюкум хъапӀри кьюдпи йисан, нивкӀар гъяркънийи; дугъак гъалабулугъ кабхъу, дугъан нивкӀра ултӀубччву[+]. 2Чан нивкӀарин гъавриъ итуз кӀури, паччагьди фалчйир, сюгьюрчйир, фахрийир ва хядарихъди лигрудар хъади гъюз амур апӀуру. Дурар, дуфну, паччагьдин улихь дийигъу.

3Паччагьди гъапи:

– Узуз нивкӀ гъябкъюнзуз, ва гъалабулугъ кабхъназук, дидин гъаври хьуз ккундузуз.

4Дурари паччагьдиз арамей чӀалниинди гъапи:

– Паччагь, уву сагъ ишри! Учуз, яв лукӀариз, кидибт гьадму нивкӀ, ва учу дидин гъаврикк ккаъдичаву[+].

5Паччагьди дурариз жаваб вуди гъапи:

– Йиз кьаст фу вуш, мялум апӀуразачвуз! Эгер учву, узуз фу гъябкънуш ва дидин фици гъавриъ ахъруш, ктидибтиш, учву парчйир-парчйир апӀиди ва ичв хуларра дагъитмиш апӀиди[+]. 6Хъа эгер учву думу нивкӀ ктибтиш ва дидин мяна фу вуш, гъапиш, узхьан пешкешар хьидичвуз ва зурба гьюрмат. Гьан, узуз фу гъябкънуш ва дидин мяна фу вуш, йипай-ари[+].

7Дурари хъана гъапи:

– Паччагь, яв нивкӀ учуз, яв лукӀариз, кидибта, хъа учу дидин гъаврикк ккаъдичаву.

8-9Паччагьди гъапи:

– Узуз рябкъюрайиси, учву вахт вахтнахъ хъибтӀрайидар вучва. Узу, йиз кьаст фу вуш, гъапунзачвуз, ва, узуз учву йиз нивкӀ ктидибтиш, учвʼин улубкьрубдикан аьгъячвуз. Магьа гьаддиз, белки фукӀа-мукӀа дигиш шул кӀури, кучӀлар апӀури, кӀулар ккадагъуз ккунди ачвуз. Хъа магьа кидибтайчва узуз йиз нивкӀ, ва думуган хъугъарза, учву дидин гъаврикк ккаур, кӀури[+].

10Дурари паччагьдиз гъапи:

– Жилин зиин сарихьанра паччагьдиз дугъу гьерхрайиб ктибтуз даршул: сар паччагьдира, я сар заан агъайира фалчйирихьан, сюгьюрчйирихьан, вая хядарихъди лигрударихьан мицдар гьерхри гъахьундар. 11Паччагьди гьациб читин месэла хъипраки, гьятта сарихьанра дугъаз жаваб тувуз шлуб дар, анжагъ гирами бутарихьантӀан, хъа дурар инсанарин арайиъ яшамиш шулайидар дар.

12Мицдар гафарикан паччагь писди ажугълу шулу ва, хъял кубчӀвнайири, Вавилондиъ айикьан вари аьяндрар аьжализ тувуз амур апӀуру[+]. 13Магьа аьяндрар аьжализ тувуз паччагьди буйругъ туву. Даниялна дугъан дустарра аьжаликк ккахъуз къурху айи. 14Амма Данияли Вавилондин аьяндрар йивну йихуз гьаънайи Ариухдихъди – паччагьдин гъаравларин аьхюрихъди аькьюллуди ва фагьумлуди гаф-чӀал апӀуру. 15Данияли Ариухдиан итӀихуз хъюгъру:

– Паччагьдин заан гъуллугъчи! Паччагьди мициб яман буйругъ гьаз тувнийкӀан?

Ва Ариухди Даниялиз, мидин себеб фу вуш, ктибту.

16Даниял паччагьдихьна гъушу ва, паччагьдин нивкӀ фу вуш хътипуз, чаз сацӀиб вахт тувуб тӀалаб гъапӀу. 17Хулаз гъафиган, дугъу чан дустар Ананайиз, Мисаилиз ва Азарийиз вари ктибтуру –[+] 18Даниялна дугъан дустар Вавилондин имбу аьяндрарихъди аьжализ тутрувруси, гъит дурари Заварин Аллагьдикан чпиз рягьим апӀуб ва му сир чпиз ачмиш апӀуб ккун апӀри.

19Йишвну Даниялиз аьян апӀру улупбар гъяркънийи, ва дугъаз сир ачмиш гъабхьнийи. Думуган Данияли Заварин Аллагьдиз шюкюр гъапӀу. 20Данияли гъапи:

– Аллагьдин ччвур адлу вугьа эвелиан аьхириз!
А гьа Дугъаъ аьяндарвал ва кьувват.
21Вахтарихъди хура гьюдюхюз вахтар,
ултӀуккура паччгьар Дугъу, дерккра паччгьар,
Аьяндарвал тувра аьяндрариз,
Зигьимлуриз билиг тувра[+].
22Дюгьнйир, сирар Дугъу ачмиш апӀура,
Ашкар апӀура жин дубхьнайиб мучӀушнаъ;
Аллагьдихъди шулу гьарган акувал[+].
23Увуз, Йиз абйирин Аллагьдиз, шюкюр апӀураза,
Уву вува узуз тувур аьяндарвал ва кьувват!
Учу тӀалаб гъапӀуб узуз улупва:
Паччагьди фу гьерхраш, аьян гъапӀунва.

24Мидин кьяляхъ Данияли, паччагьди Вавилондин аьяндрар йихуз гьаънайи Ариухдихьна душну, дугъаз гъапи:

– Вавилондин аьяндрар мийихан! Узу паччагьдихьна хъади гъарах, дугъан нивкӀун мяна ачухъ апӀурза.

25Гьадмусяаьт Ариухди Даниял паччагьдихьна хъади гъафи ва мидкан паччагьдиз мялумат туву:

– Узуз яв нивкӀун мяна ачухъ апӀру кас гъидихъунзуз, думура – Иудеяйиан кюч гъапӀдарикан.

26Думуган паччагьди, Даниялихьинди (вая, жараси кӀуруганси, Билтишасарихьинди) илдицну, гъапи:

– Увхьан дугъриданра узуз гъябкъю нивкӀ ктибтуз ва дидин мяна ачухъ апӀуз хьибдинухьан?

27Данияли паччагьдиз жаваб вуди гъапи:

– Паччагьди хъипнайи сир дугъаз я хядарихъди лигрудари, я сюгьюрчйири, я фалчйири, ясана фахрийири – гьич сарира ачмиш апӀурдар. 28Амма завариин Аллагь ал, сирар ачмиш АпӀрур, – ари Гьадму ву Навухаднасар паччагьдиз, замана аьхирихъна гъюруган фу шулуш, гъапир.

Уву яв ахникк даахнайиган, увуз гъябкъюб магьа[+]. 29Яв фикрар, паччагь, гележегдикан вуяв – ва сирар ачмиш АпӀрури увуз гъюз ккимбуб улупунвуз. 30Хъа узуз му сир гьаддиз ачмиш гъабхьнуки, узу му дюнʼяйиъ варитӀан аьяндарур ву кӀури ваъ, хъа узу думу паччагьдиз ачмиш апӀбан бадали, – ва фти уву гъалабулугъдикк ккитраш, гьаддин гъавриъ хьидива[+].

31Паччагь, увуз гъябкъюб магьа гьаму ву: дийибгъна яв улихь тикмиш гъапӀу дюшкюндар – зурба дюшкюндар, диди аку нур тувра, ва дидин саб рябкъювали къурху гучӀ капӀра. 32Думу дюшкюндарин кӀулра – марцци гъизиликан, мухурна хилар кӀуруш – арсракан, фун ва жвукьар – йифрикан ву. 33Кьамкьарихъан зизкьарихъна – рукькан, хъа зизкьарихъан асина – саб пай рукькан, тмуну пайра ругдикан ву. 34Хъасин гъябкъвуз: наънан-вуш чав-чаланди, инсандин хил кадарди, саб гъарз кадабхъну, дюшкюндариина, дидин рукьканна ругдикан вуйи ликариина абхъру, ва дурар тикйир-тикйир апӀуру. 35Сабпну рукь, руг, йиф, арс ва гъизил, сабишвʼинди жилиина абхьну, хьадну раццаъ айи нахъвси шулу; микӀлу дурар гъахуру, гьятта дурарин шилкьан гъубзундар. Хъа дюшкюндариина абхъу гъарз, кӀуруш, зурба дагъдиз дюнмиш шулу ва диди вари жил бисуру. 36НивкӀ гьамциб ву. Хъа гьамус, дидин мяна фу вуш, паччагьдиз ктибтурухьа. 37Уву, паччагь, паччгьарин паччагь вува, увуз Заварин Аллагьди паччагьлугъ, кьудратлувал, кьувват ва адлувал тувнавуз,[+] 38инсанар, жилиин лицрукьан нахшрар ва заварилан тӀирхрукьан ничхрар, наан ашра, Дугъу дурар яв гьюкмиз тувна ва увуз табигъ дапӀна. Гъизилин кӀул – му уву вува. 39Яв кьяляхъ жара паччагьлугъ хьибди, явубси кьувватлу дару. Хъасин гъюру шубубпи паччагьлугъди, чавра йифрин, вари жилиин агъавал апӀиди. 40Хъа юкьубпи паччагьлугъ, рукьси, мюгькам вуйиб хьибди. Рукьу вари фици чабхьуруш ва тикйир-тикйир апӀуруш, фици вари дагъитмиш апӀуруш, дидира вари чархьиди ва дагъитмиш апӀиди[+]. 41Увуз гьацира саб пай гъабар апӀру ругдикан кадаънайи, тмуну пайра рукькан вуйи ликар гъяркънийвуз – миди кӀураки, паччагьлугъ пай хьибди. Дидиъ рукьан мюгькамвалин пай хьибди, гьаддиз гъябкъюб вувуз гьацӀ рукь ва гьацӀсана – руг. 42Зизкьарин асина ликар гьацӀпай рукьандар, тмуну гьацӀпайра ругдиндар – миди улупураки, паччагьлугъ сабдиъ мюгькамди вуш, тмунубдиъ бушди хьибди. 43Увуз гъябкъю рукь ругдихъди дибикьнайиб вуй – гьаци халкьарра саб тмунубдихъди гъидикьиди, аммаки, рукь ругдик фици кпикьударш, гьаци дурарра саб хьидар. 44Думу паччагьлугъарин вахтари Заварин Аллагьди даима паччагьлугъ тикмиш апӀиди, сарун ккададабхъруб, имбу халкьарихьан рабгъуз даршлуб. Диди вари гьаму паччагьлугъар ккидирчиди ва дагъитмиш апӀиди, хъа учв гьаммишандиз гъубзди[+]. 45Гьаддиз, чав-чаланди, инсандин хил кадарди, дагъдикан гъарз фици ктабхънуш ва диди рукьна, йифна, ругна, арсна гъизил фици гъачабхьнуш, гъябкънийвуз. Гьамци Зурба Аллагьди паччагьдиз гъюз ккимбуб улупу. НивкӀ дюзуб вуйи, мянара кайиси ачухъ гъабхьнийи.

46Мушвахь Навухаднасар паччагь, унтӀ жилиз йивну, Даниялиз икрамдиз гъушу, ва пешкешарииндина ицциб ниъ хъайи зигрудариинди дугъаз гьюрматар апӀуз амур гъапӀнийи[+].

47Паччагьди Даниялиз гъапи:

– Дугъриданра, ичв Аллагь вари гирами бутартӀан зурба Аллагь ву, паччгьарин Рабби, сирар ачмиш АпӀрур ву, фицики увʼан му сир ачухъ апӀуз удукьунвуан[+].

48Мидхъан паччагьди Даниял заан апӀуру, дугъаз хайлин багьалу пешкешар тувру, думу вари Вавилондин гьюкумдарди ва Вавилондин вари аьяндрарин аьхюрди дерккру.

49Даниялин тӀалабниинди Шадрагьдизна, Мишагьдизна, Абид-Нигдиз Вавилондин ляхнар идара апӀуз гьюкум тувру, хъа Даниял учв, кӀуруш, паччагьдин дараматдиъ имиди гъузру.

#### 3


ЦӀин ялав

1Навухаднасар паччагьди, йирхьцӀур хъуршил ягълишин, йирхьуб хъуршил яркьушин ади, гъизилин дюшкюндар тикмиш апӀуру ва думу Вавилондиъ Дуир кӀуру дерейиъ дивуз амур апӀуру[+]. 2Ва чав, Навухаднасар паччагьди, диву дюшкюндариз икрам апӀбан бадали вари вилаятарин гьюкумдрар, шагьрарин аьхюдар, кьадйир, мясляаьтчйир, хазнадарар, кьазйир, ва вари юрдарин имбу гьякимар уч апӀуру.

3Гирамиламиш апӀбан серенжемдиз юрдарин гьюкумдрар, шагьрарин аьхюдар, кьадйир, мясляаьтчйир, хазначйир, кьазйир ва вари юрдарин имбу гьякимар уч гъахьиган ва дюшкюндарин улихь дийигъиган, 4чавши аьхю сесниинди гъапи:

– Хъебехъай, вари халкьар, тухмар ва миллетар! 5Учвуз швутӀрамин, балабнин, пӀивнан, кьумуздин, саздин сесер ва жара алатариан йивурайи мукьмар гъеерхьубси, унтӀ жилиз йивну, Навухаднасар паччагьди диву гъизилин дюшкюндариз икрам апӀинай. 6Хъа шли, жилʼина ккадакну, икрам дарапӀиш, думу дишлади цӀин ялвигъна гатӀахьиди[+].

7Ва магьа швутӀрамин, балабнин, пӀивнан, кьумуздин, саздин сесер ва имбу алатарин мукьмар куркӀубси, вари халкьар, тухмар ва миллетар жилʼина ахьу ва Навухаднасар паччагьди диву дюшкюндариз дурари икрам гъапӀу.

8Амма вавилонарин арайиан бязидари, дишлади душну, жугьтарикан шикаятвал туву[+]. 9Дурари Навухаднасар паччагьдиз гъапи:

– Паччагь, уву сагъ ишри![+] 10Уву, паччагьди, амур гъапӀнийваки, швутӀрамин, балабнин, пӀивнан, кьумуздин, саздин сесер ва имбу алатарин мукьмар гъеерхьу гьарсари, унтӀ жилиз йивну, гъизилин дюшкюндариз икрам апӀинай, кӀури. 11Хъа шли, жилиин дахъну, икрам дарапӀиш, думу цӀин ялвигъна гатӀахьиди кӀури. 12Амма Вавилондин ляхнар идара апӀуз уву буйругъ тувнайи жугьтар – Шадрагь, Мишагь ва Абид-Ниг увухъ, паччагь, хъпехъурадар, яв бутариз гъуллугъ апӀурадар ва уву диву гъизилин дюшкюндариз икрам апӀурадар[+].

13Навухаднасар пис хъюлу ацӀу ва Шадрагьна, Мишагьна Абид-Ниг хъади гъюз амур гъапӀу. Дурар паччагьдихьна хъади гъафиган,[+] 14Навухаднасари гьерху:

– Учву, Шадрагь, Мишагь ва Абид-Ниг, йиз бутариз гъуллугъ апӀурадар ва узу диву гъизилин дюшкюндариз икрам апӀурадар, кӀуруб кайиб вуйин? 15Ари гьамус швутӀрамин, балабнин, пӀивнан, кьумуздин, саздин сесерихъди ва жара мукьмарихъди, унтӀ жилиз йивну, икрам апӀуз гьязур йихьай, ваяки, эгер икрам апӀурдаш, учву дишлади цӀин ялвигъна гатӀахьиди – ва думуган ичв Аллагьдира учву йиз хилариан адрагъур[+].

16Амма Шадрагьди, Мишагьди ва Абид-Нигди паччагьдиз жаваб вуди гъапнийи:

– Мидиз жаваб тувбан мяна адар. 17Учу икрам апӀурайи ич Аллагьдихьан учу уьрхюз шулу, Дугъхьан учу, паччагь, цӀин ялвигъянра, яв хиларигъянра уьрхюз хьиди. 18Хъа эгер дюрюрхишра – паччагь, аьгъю йибхьки: яв бутариз учу гъуллугъ апӀударча ва уву диву гъизилин дюшкюндариз икрамра апӀударча.

19Думуган Навухаднасар артухъдиси гьюрсламиш гъахьи, Шадрагьдиз, Мишагьдиз ва Абид-Нигдиз ажугълуди гъилигу, айибтӀан ургуб ражари артухъди цӀа гужал апӀуз[+] 20ва чан кьушмиан гужлистар эскрариз Шадрагьна, Мишагьна Абид-Ниг илитӀуз ва дурар убгурайи цӀин ялвигъна гатӀахьуз амур гъапӀу. 21Дурар илитӀнийи ва, али палтарра, яни шалврарра, ккурттарра, пӀапӀхарра илмиди, цӀин ялвигъна гатӀахьнийи.

22Паччагьдин пис буйругъниинди цӀа гьадмукьан гъизгъин гъапӀнийики, гьятта Шадрагьна, Мишагьна Абид-Ниг жазаламиш апӀурайи эскрар чиб, цӀин ялавну дургну, гъийихнийи, 23хъа тмуну шубрид: Шадрагьна, Мишагьна Абид-Ниг – илитӀну имиди, цӀин ялвигъ гъяхьнийи.

24Гьаму вахтна Навухаднасар паччагь мюгьтал духьну, гьялакди гъудужвну, чан гъуллугъчйирихьан гьерху:

– Ухьу гьаму шубрид, илитӀну имиди, цӀиз гатӀахьундайин?

Дугъаз:

– Ав, шубрид гатӀахьунхьа, паччагь, – кӀури жаваб тувнийи.

25Паччагьдира гъапи:

– Хъа узуз юкьур кас гьаци азадди, сагъди ва зарарра дархьиди цӀигъ лицури рякъюразуз; хъа юкьурпир малайикдиз ухшар ву.

26Навухаднасари, цӀихъна душну, дих гъапӀу:

– ВаритӀан заан Аллагьдин лукӀар вуйи Шадрагь, Мишагь ва Абид-Ниг! Душвʼгъян гъюдучӀвай!

Думуган Шадрагьна, Мишагьна Абид-Ниг цӀигъян гъюдучӀвуру[+]. 27Мушвахьна юрдарин гьюкумдрар, шагьрарин аьхюдар, кьадйир, паччагьдин багахьна вуйидар уч гъахьи – ва цӀихьан му ксариз зарар тувуз дархьиб дурариз гъябкънийи: кушаркьан хъургнадайи, палатра сагъди имийи, ва дурарихъан гъубгубдин ниъкьан гъюрадайи.

28Ва Навухаднасар паччагьди баян гъапӀнийи:

– Чан малайик гьаъну, Чахъ хъугъну имбу Чан лукӀар азад гъапӀу Шадрагьдинна, Мишагьдинна Абид-Нигдин Аллагьдиз аферин! Дурари паччагьдин амур тамам гъапӀундар, чпин уьмур гьяйиф гъапӀундар – аммаки, чпин Аллагь ктарди, сар бутдизкьан я гъуллугъ, ясана икрам гъапӀундар. 29Вари халкьариз, тухмариз ва миллетариз гьамциб амур вуйиз: шли Шадрагьдинна, Мишагьдинна Абид-Нигдин Аллагьдикан гьюрматсузди улхури гъахьиш, думу гъит тикйир-тикйир апӀри ва дугъан халра ккидипри. Гьаз гъапиш, му Аллагьди азад апӀруганси, сар бутдихьанра гьаци азад апӀуз даршул[+].

30Хъасин паччагьди Шадрагьна, Мишагьна Абид-Ниг Вавилондиъ ужудар гъуллугъарихь дерккру.


Навухаднасарин кьюбпи нивкӀ

31«Навухаднасар паччагь – жилʼин аликьан вари халкьариз, тухмариз ва миллетариз. Ислягьвал ва хъуркьувалар ишричвуз![+]

32ВаритӀанзаан Аллагьди узуз улупу керематарикан ва аьламатнан лишнарикан ктибтуз ккундузуз.

33Фукьан дарин зурба Дугъан керематар
Ва кьудратлу ву Дугъан аьламатнан лишнар!
Дугъан паччагьлугъ ву даима паччагьлугъ,
Гьюкумра – вари вахтариз уьмурлугъ[+].

#### 4

1Узу, Навухаднасар, жвуван хулаъ, гъайгъура ктарди, яшамиш шулайза, жвуван ужагъариъ ужуди йигъар адаурайза. 2Амма нивкӀ гъябкъзуз ва диди гучӀ кипзук; ахру йишвʼин нивкӀукди гъябкъюбди къурхулу гъапӀзу[+]. 3Ва, йиз нивкӀун мяна ачухъ апӀбан бадали, Вавилондин аьяндрар вари хъади гъюз амур гъапӀза. 4Дуфну хъуркьний сюгьюрчйир, фахрийир, хядариз лигрудар ва фалчйир; узу ктибтза дурариз йиз нивкӀ, амма дурарихьан дидин мяна тувуз гъабхьундайи[+].

5Аьхирки Даниял гъафи (йиз бутдин гьюрматнаан дугъаз Билтишасар кӀура) – дугъаъ гирами бутарикан вуйи марцци рюгь а. Узу дугъаз нивкӀ ктибтза. Узу гъапиза:[+]

6– Билтишасар, сюгьюрчйирин аьхюр! Увуъ гирами бутарикан вуйи марцци рюгь айиб аьгъязуз ва уву, фуну сир вушра, рягьятди ачмиш апӀурва. Ари гьамус, фициб нивкӀ узуз дябкънаш, хъебехъ ва, диди фу улупураш, йип узуз.

7Йиз ахникк дахънайиган, узуз гъябкъю нивкӀ магьа:

Жилин кьялʼин кудубчӀвура саб ягъли гьар –[+]
8Дурумлу гьар, зурба гьар,
Ягълишин айиб завуккнакьан,
Рябкъруб жилин тлихъан кӀулихънакьан;
9кӀаж алиб гъалин, йимиш хруб,
чавра вари тухъ апӀруб.
Дидин сирникк кка жилин нахшрар,
кюлеригъра апӀури мукьар завун ничхрар,
ва тухъ шула вари чӀивишин дидкан.

10Ва, йиз ахникк даахнайиган, гъябкъзуз хъана нивкӀукди – ис шула завариан Марцци Гъаравул[*] 11ва аьхю сесниинди кӀура:

„Гьар алдабтӀай, кюлер вари кутӀурччвай,
кӀаж алдабхьай, йимишарра гъидирчай.
КӀанккан дидин гъит гьергри вари нахшрар,
Кюлеригъян тӀирхну гъютӀурччври ничхрар.
12Анжагъ кьабуч, ччивар ккайи,
чюлин укӀар-кӀажаригъ,
йибтӀну рукьна йифрихьди,
жилик сабди гъит чав гъубзри.
Гъит думу жибкӀри заварин чиграхъди,
гъубзри жилин укӀаригъ нахшрарихъди.
13Хьибди мягьрум фагьмихьанна инсандин,
Фагьум тувну хьибди дидиз нахшрарин,
Ва гьамци, ав, ургуд йискьан гъябгъиди.
14Гьаму амур – къарар ву Гъаравларин,
Жаза гьаму – гафра ву Марццидарин!
Гьар жилиин чӀивириз ибшри хабар:
Инсаниятдин паччагьлугъдиин ву гьюкумдар
ВаритӀанзаанур.
Шлиз тувну ккунш, Дугъу паччагьлугъ тувра,
паччагьвализ аскканурра адаура“.

15Магьа фициб нивкӀ гъябкънуш узуз, Навухаднасар паччагьдиз; хъа уву, Билтишасар, дидин фици гъавриъ ахъруш, йип ари. Фицики йиз паччагьлугъдиъ сар аьяндрарихьанра мидин жини сир ктибтуз шуладар, хъа увхьан шидивухьан, гьаз гъапиш увуъ гирами бутарикан вуйи марцци рюгь авуъ»[+].


Данияли нивкӀун мяна ачухъ апӀуру

16Даниял, дугъаз Билтишасарра кӀура, саб вахтнан арайиъ, гъах духьну, дийигъу – дугъаз кюллу гучӀ гъабхьи. Паччагьди гъапи:

– Билтишасар! Гьаму нивкӀу ва дидин мянайи уву къурхуллу дарапӀри.

Думуган Билтишасари жаваб вуди гъапи:

«Йиз агъа! Ужу шлийи, яв хайир даккнидариз гъябкънийиш дициб нивкӀ, яв душмнариз ибшри дидин мяна[+].

17Увуз гъябкъю гьар, дурумлу ва зурба, завариккнакьан ягъли ва жилин тлихъан кӀулихънакьан рябкъру, 18гъалин кӀаж али, бегьер хру, вари тухъ апӀру, кӀанакк жилин нахшрар ккади шлу, хъа кюлеригъ завун ничхрар гъяди шлу, – 19му уву вува, я паччагь! Уву зурба вуйир ва къудратлур вува; яв зурбавал гьадмукьан за дубхьнаки, гьятта завухьна рубкьура, хъа гьюкумра яв жилин тлихъан кӀулихъна дарабгъна.

20Паччагьдиз, заварилан исина Марцци Гъаравул дуфну, дугъу гьамци кӀури, гъябкъну: „АлдабтӀай гьар, тӀанкь апӀинай, анжагъ ччивар хъайи кьабуч гъубзри жилик, чюлин укӀаригъ, рукьан ва йифрин зунжрари йибтӀну, гъит думу заварин чиграхъди жибкӀри ва, ургуд йис ккудубшайизкьан гагьди, вягьши гьяйванатарихъди гьаци гъубзри“. 21Миди улупура, я паччагь, ВаритӀанзаанури йиз гьюкумдриз, паччагьдиз, фициб пай кьисмат дапӀнаш. 22Инсанарин арайиъ яшамиш хьидарва, хъа вягьши гьяйванатарихъди; укӀ ипӀидива, малариси, ва завун чигру кьяши апӀидиву. Гьамци ургуд йис гъябгъидияв – ва инсаниятдин паччагьлугъдиин ВаритӀанзаанурин гьюкум алибдин гъаври хьидиву: Дугъу думу Чаз ккунирихьна тувра. 23Амма кьабучна гьарин ччивар гъитуз амур дапӀна – гьаци вуйиган паччагьлугъ увухьна кьяляхъ тувиди, гьадмура – вари гьюкум Заваринуб вуйибдин уву гъаври гъахьиган.

24Гьаддиз, паччагь, йиз мясляаьтнахъ хъпехъуб ккун апӀураза: яв гунгьар хайирлу ляхнариинди ккерк, хъа яв гьякьсузвал – касибарихьна вуйи рягьимлувалиинди; ва гьадмуган, белки, яв ужудар вахтар ярхи шул»[+].


НивкӀ тамам шулу

25Гьаму вари Навухаднасариин улубкьнийи.

26ЙицӀикьюб вазлилан Навухаднасари Вавилондиъ чан дараматдиин ккабалгнайи гъваариин сейир апӀурайи.

27– Зурба Вавилон, паччагьдин шагьур, магьа, – гъапи паччагьди, – йиз адлувализ ва гьюрматназ йиз кьувватниинди ва йиз кьудратниинди узу дивуб!

28Дугъан ушвниан му гафар удучӀвайизра завариан сес гъафи:

– Хъебехъ, Навухаднасар паччагь! Гьамусдихъанмина паччагьлугъдихъ мягьрум вува. 29Инсанарин арайиъ ваъ, хъа вягьши нахшрарихъди яшамиш хьидива; малариси, чру укӀ ипӀидива. Гьамци ургуд йис гъябгъидияв – ва инсаниятдин паччагьлугъдиин ВаритӀанзаанурин гьюкум алибдин гъаври хьидиву: Дугъу думу, Чаз шлихьна ккундуш, гьадгъвахьна тувра.

30Ва гьадмусяаьт Навухаднасариин гьаму вари улубкьнийи. Дидхъанмина сарун думу инсанарин арайиъ имдайи, ва, малиси, дугъу укӀ ипӀуйи, завун чигру думу кьяши апӀуйи; дугъʼин, люкьран зирквсиб, куш илибшнийи ва шибарра – ничхрин бацарстар.


Навухаднасари Аллагь адлу апӀуру

31Гьамци вахтар гъушу; узу, Навухаднасари, кӀул за дапӀну, завузди гъилигза – ва фагьум-фикрихъна гъафизу. Узу ВаритӀанзаануриз шюкюр гъапӀза, Даима Гъузруриз аферин гъапиза ва Дугъан адар гъапӀза:

Гьюкум Дугъан вуда гьюкум даима,
вари вахтариз – Дугъан паччагьлугъра[+].
32ФукӀа-мукӀа дар жилиин али инсанар;
Заварин кьувватар, инсанарра жилин,
Фици ккунш Чаз, гьаци апӀиди идара.
Дугъан хилхъан гьич сарира бисидар
Ва: «ГьапӀрайир Вува?» – Дугъаз зат пидар.

33Гьадму герендиъ фикрихъна гъафиза; гъафизухьна паччагьвалин машгьурвал, ад ва кьудрат. Багахьна вуйидари ва везирари узу кьабул гъапӀу. Узу цӀийикӀултӀан паччагь гъахьиза, ва йиз кьудратра айибтӀан аьхю гъабхьнийиз.

34Ва гьамус узу, Навухаднасари, Заварин Паччагь адлу апӀураза, Дугъаз шюкюр апӀураза:

Дугъан ляхнар ву дюзидар,
Дугъан рякъяр ву гьякьлудар;
Дугъан гьюкми асккан апӀур фурслудар.

#### 5


Балтасарин мярака

1Саб ражари Вавилондин паччагь Балтасари агъзур чан везирариз саб зурба мярака тешкил апӀуру ва дурарихъди чавра чяхир убхъуз хъюгъру[+]. 2Пиян гъашиган, дугъан аба Навухаднасари Ерусалимдиъ айи Аллагьдин хулʼан гъахи гъизилин ва арсран гварар-гажнар хуз буйругъ тувру: паччагьди, дугъан хпари ва дугъан дишагьлийири, ва гьацира дугъан везирари гьадму гварар-гажнариан убхъуз хъюгъди[+]. 3Ерусалимдиъ айи Аллагьдин хулʼан духнайи гварар-гажнар хьади гъафиган, паччагьди, дугъан хпари ва дугъан дишагьлийири ва гьацира дугъан везирари гьадрариан убхъуз хъюгъю. 4Дурари убхъуйи чяхир ва апӀуйи шюкюр чпин бутариз – гъизилинна арсран, йифринна рукьан, гвакӀликанна гъвандикан кадаънайидариз.

5Саб дупну мушвʼина инсандин хил арайиз гъафи ва диди паччагьдин дараматдин лизиди дабснайи цалик, лампайин гъаншарнаъ, бикӀуз хъюгъю. БикӀурайи хил паччагьдиз гъябкъю – 6ва дугъан машнан рангар ккадатӀу, дугъак къурхувал кабхъу, ликар гъюдли гъаши ва кьамкьар саб-сабдик йивуз хъюгъю. 7Паччагьди, фалчйир, фахрийир, хядарихъди лигрудар хъади гъачай кӀури, гьарйир-чӀигъар апӀуз хъюгъю – хъасин Вавилондин му аьяндрариз гъапи:

– Шли узуз гьаму дибикӀнайиб гъурхиш ва дидин мяна ктибтиш, дугъʼин уьру палат алабхьиди, дугъаз гардандикк ккабхъуз гъизилин зунжур тувди ва думу гьюкуматдиъ шубурпи кас хьиди[+].

8Магьа гъафи паччагьдин гъуллугънаъ айи аьяндрар, аммаки я дибикӀнайиб урхуз, я дидин гъавриъ итуз дурарихьан гъабхьундайи[+]. 9Думуган Балтасар паччагьдиз бегьем гучӀ гъабхьи, дугъан машнан рангар ккадатӀу, ва дугъан везирарик гъалабулугъ кабхъу.

10Паччагьдин дадайиз, паччагьна дугъан везирар фтикан улхураш, хабар гъабхьнийи. Дугъу, мярака гъябгъюрайи хулаз дуфну, гъапи:

– Паччагь, уву сагъ ишри! Сабра дарди гучӀ гъабхьунвуз ва машнан рангар ккадатӀнияв[+]. 11Яв паччагьлугъдиъ чаъ гирами бутарихьан вуйи марцци рюгь айи сар кас яшамиш шула. Гьеле яв абайин гьюкмин вахтарира кимиди дугъаз инсандиз хас дару учӀру фикир, аьяндарвал ва гирами бутаринубсиб фагьум айиб варидариз мялум дубхьна. Навухаднасар паччагьди, яв абайи, думу кас фалчйирин, сюгьюрчйирин, фахрийирин ва хядарихъди лигрударин аьхюрди дерккнийи – паччагьди чав, яв абайи![+] 12Дугъаъ, паччагьди Билтишасар ччвур тувнайи Даниялиъ, аламатнан рюгь а, гъяркъю нивкӀарин мяна ачухъ апӀуз хьувал ва зигьим а, сир айибдин гъаври хьувал ва дючӀюбгънайиб гъюдубчуз удукьувал а. Даниялиз дих апӀри – дугъу мяна ачухъ апӀидивуз[+].

13Магьа паччагьдихьна Даниял хъади гъафи. Паччагьди дугъаз гъапи:

– Иудеяйиан йиз абайи хъади гъафидарикан вуйи гьаму Даниял кӀурур уву вуна? 14Увуъ гирами бутарикан вуйи марцци рюгь а, увуз учӀру фикир, аьяндарвал ва аламатнан фагьум а кӀури, деебхьназуз. 15Гьаму дибикӀнайиб урхуз шулуш кӀури, ва узуз дидин мяна ктибтуз шулуш кӀури, магьа узухьна аьяндрарна сюгьюрчйир хъади гъафну, амма дурарихьан, дидин мяна фу вуш, ачухъ апӀуз шуладар. 16Хъа узуз сир айиб ачухъ апӀуз ва дючӀюбгънайиб гъюдубчуз увʼан удукьуру кӀури, деебхьнайиз. Ари гьамус, гьаму дибикӀнайиб урхуз ва узуз дидин мяна ктибтуз увʼан удукьиш, увʼин уьру палат алабхьидивуин, гардандикк ккабхъуз гъизилин зунжур тувдивуз ва гьюкуматдиъ шубурпи кас хьидиву.

17Данияли жаваб вуди кӀуру:

– Пешкешар увуз гъитарва, гьюрматарра жарадариз апӀарва. Узу паччагьдиз дибикӀнайиб гьаци урхарза ва, диди фу улупураш, думура ктибтарза[+].

18Паччагь! Навухаднасариз, яв абайиз, ВаритӀанзаан Аллагьди паччагьлугъ, гьяйбат, машгьурвал ва адлувал тувну. 19Аллагьди дугъаз туву къудратлувалин улихь вари халкьар, тухмар ва миллетар гукӀуни дийигъну гъахьну: чаз ккунир паччагьди дариз зигуйи, хъа ккунириз рягьим апӀуйи, ккунир заан апӀуйи, ккунир асккан апӀуйи. 20Аммаки дугъу чав гизаф заанди дисуз хъюгъю, фурслу ва дамагълу гъахьи, ари гьаддиз думу паччагьдин тахтналан илдитнийи. Ва чан вари машгьурвалихъ мюгьтаж гъапӀнийи[+]. 21Дидхъанмина думу инсанарин арайиъ яшамиш шули гъахьундар ва фагьум-фикриинди нахшриз ухшар гъахьну; чӀуру дажйирихъди хъади, малиси, укӀ ипӀури гъахьну, завун чиграхъди жикӀури гъахьну – гьамци та-а-п инсаниятдин паччагьлугъдиин ВаритӀанзаан Аллагьдин гьюкум алибдин ва Чаз ккунир Дугъу паччагьвалиина за апӀуз удукьрубдин учв гъавриъ ахъайизкьан[+].

22Хъа уву, Балтасар, дугъан бай, му вари увуз аьгъяшра, кӀваантӀан мютӀюгъ гъахьундара. 23Уву Заварин Раббийиз аькси удучӀвунва: Дугъан Хулʼан адагъну духнайи гварар-гажнариан яв везирарихъди, яв хпарихъди ва дишагьлийирихъди чяхир убхъурава. Уву арсранна гъизилин, йифринна рукьан, гакӀвликанна гъвандикан кадаънайи, фукӀа дярябкъру, фукӀа деребхьру ва фтинкӀа гъаври даршлу бутариз шюкюр апӀурава, хъа яв уьмурна яв кьадар-кьисмат Чан хилиъ айи Аллагьдиз шюкюр апӀурадара[+]. 24Гьаци вуйиган Гьадгъухьан гьапӀну дуфнайиб ву думу хил ва дидикӀнайидар ву му гафар.

25Магьа мушвак дибикӀнайиб: МЕНЕ МЕНЕ ТЕКЕЛ У-ПАРСИН.

26Ва магьа миди улупурайиб: МЕНЕ – «Аллагьди яв паччагьвалин йигъар тяйин гъапӀну ва дидин аьхир дивну». 27ТЕКЕЛ – «Уву терезариин гъеерцну ва, лигуруш, пучӀу хьасир вува». 28ПЕРЕС[*] – «Яв паччагьлугъ пай дапӀна ва медйиризна фарсариз тувна».

29Думуган Балтасари амур гъапӀу – ва Даниялиин уьру палат алабхьнийи, дугъан гардандиъ гъизилин зунжур абхънийи ва, гьюкуматдиъ думу шубурпи кас ву, кӀури, мялум гъапӀнийи.

30Гьадму йишван Балтасар, Вавилондин паччагь, йивну гъакӀнийи. 31Паччагь Мидияйиан вуйи Дари кӀурур гъахьи, думуган Дарийин йирхьцӀурна кьюд йис вуйи[+].

#### 6


Даниял асланарихъди ичӀаъ

1Дари паччагьди вари паччагьлугъ вуйибси варжна къар юрдарин гьякимар дерккбанди гъахьи. 2Хъа дурарин зиинра – шубур гьюкумдар (гьадму гьисабнаан Даниялра), юрдарин гьадму гьякимари мурарин улихь сургъу-гьисаб тувруси ва паччагьдизра саб зарар даршлуси. 3Гьаму юрдарин гьякимаринна гьюкумдрарин арайиъ Даниял тафавутлу шулайи, фицики дугъаъ сариъра адрубсиб рюгь айи, гьаддиз паччагьди думу вари паччагьлугъдиъ аьхюрди дерккуз фикир апӀурайи[+].

4Хъа гьюкумдрари ва юрдарин аьхюдари кӀуруш, Данияли паччагьлугъдин ляхнар фици кӀули гъахурайкӀан кӀури, тахсир кипруб абгуз ккунди, ул хъибтри гъахьнийи. Аммаки дугъаз тягьна-тюмбюгь йивруб дурариз гьич саб фукӀара гъибихъундайи: Данияли вари дугъриди идара апӀурайи, дугъан я дюзди дяргъюрайиб, ясана кучӀал кайиб бихъуб гьич мумкин дайи. 5Думуган дурари гъапи:

– Даниялиз аькси вуйиб ухьуз фукӀара бихъурдар. Анжагъ думу чан Аллагьдин Къанундихъди гъягъюрайивалтӀан, дугъан тахсир абгуз хьибдар.

6Думуган гьаму вари гьюкумдрарина юрдарин гьякимари, саб хилди паччагьдихьна дуфну, гъапи:

– Дари паччагь, уву сагъ ишри![+] 7Паччагьлугъдиъ айикьан вари гьюкумдрари, шагьрарин аьхюдари ва юрдарин гьякимари, паччагьдин багахьна вуйидари ва дерккнайи кьадйири – гьамрар вардари гьисаб апӀураки, паччагьди гъадагъайин буйругъ тувуб лазим ву: эгер сар фужкӀа сумчӀур йигъандин арайиъ, увуз ктарди, жан паччагь, шлизкӀа жарариз – я гирами бутдиз, ясана сар касдиз – ккарагиш, думу асланари итӀуз ичӀаз гатӀахьну ккунду. 8Гьациб гъадагъа илив, жан паччагь, къанун адабгъ – кьатӀʼи вуйи къанун, мидийиринна фарсарин дючӀрюбгъру къанун[+].

9Дари паччагь рази гъахьи ва дугъу гъадагъа апӀру къанун адабгъу. 10Амма Даниял, мициб къанун адабгънайиб чаз аьгъяшра, чан хулаз душну, Ерусалимдин терефназди унчӀвар али заъхъан хулаъ йигъан шубубан кьамкьариина ис шули, муганайизси чан Аллагьдиз ккарагури ва Дугъаз шюкюр апӀури гъахьи[+]. 11Гьатмундар дугъахьна саб хилди гъафи – ва дурариз думу, чан Аллагьдиз ккарагури, гъяркъю. 12Думуган дурар паччагьдихьна гъушу ва дугъаз дугъан гъадагъа апӀру къанун кӀваин гъапӀу:

– Уву къанун адабгънадайвахъа, эгер сар шликӀа сумчӀур йигъандин арайиъ, увуз ктарди, я паччагь, шлизкӀа жарариз – я гирами бутдиз, ясана сар касдиз – ккарагиш, думу асланари итӀуз ичӀаз гатӀахьну ккунду.

Паччагьди гъапи:

– Думу кьатӀʼи вуйи къанун, мидийиринна фарсарин дючӀрюбгъру къанун ву!

13Мушвахь дурари паччагьдиз гъапи:

– Хъа магьа, Данияли, Иудеяйиан хъади дуфнайидарикан сари, я уву, жан паччагь, ясана уву дебккнайи гъадагъа гьисабназкьан гъадагъурадар. Думу йигъан шубуб ражари ккарагура[+].

14Мициб хабар гъеебхьу паччагьдиз дерд-хажалат гъабхьи. Думу Даниял уьрхбанди гъахьи – хъябяхъдизкьан думу жазайиккан азад апӀру чарйир агури гъаши. 15Амма гьатмундари, паччагьдихьна саб хилди дуфну, гьамци кӀуйи:

– Увуз аьгъявузки, паччагь, мидийиринна фарсарин къанундиинди паччагьдин саб гъадагъара, вая саб буйругъра батӀул апӀуз шлудар дар.

16Думуган паччагьди Даниял хъади гъюз гъиту ва думу асланар айи ичӀаз гатӀахьуз амур гъапӀу.

Дугъу Даниялиз гъапи:

– Гьаммишан уву икрам апӀурайи яв Аллагьди уьрхриву!

17Хъасин, аьхю гъван дубхну, ичӀан гурихь хьипу, ва паччагьдин тӀубланихьди ва нукрарин тӀубланарихьди, йикьрарнаъ айиганси Даниял жазаламиш апӀбан бадали, ичӀʼин мугьур алабсу[+]. 18Хъасин паччагь чан ужагъариз гъушнийи, ва, ипӀрубкьан дирипӀди, дугъу пашманди йишв адапӀнийи, дугъаз нивкӀра гъафундайи. 19Хъайигъан паччагь гвачӀнин акв илибшури гъудужву ва дишлади асланар айи ичӀахъна гьялакди гъушу. 20Даниял айи ичӀахъна хъуркьубси, паччагьди гъалабулугъ кади дугъаз дих апӀуру:

– Я чӀиви Аллагьдин лукӀ, Даниял! Гьаммишан уву икрам апӀурайи яв Аллагьдихьан уву асланарихьан уьрхюз гъабхьнийкӀан?

21Ва мушвахь Данияли паччагьдиз гъапи:

– Паччагь, уву сагъ ишри![+] 22Йиз Аллагьди Чан малайик гьаъну, дугъура асланарин музмузар илитӀну – магьа гьамци дурарихьан узук кучузкьан гъабхьундар, фицики узу Аллагьдин улихь сабдинкьан тахсиркар дарза, яв улихьра, паччагь, саб ляхнинкьан тахсиркар дарза.

23Думуган паччагь мициб ляхниин гизаф шад шулу ва Даниял ичӀʼан адагъуз амур апӀуру. Даниял ичӀʼан адагъу ва, лигуруш, дугъаз, чан Аллагьдихъ хъугъувализ лигну, асуллагь хатӀа дубхьнадайи[+].

24Паччагьди Даниялиина аьрзачи гъахьи ксар хъади гъюз ва дурар, чпин веледарра, хпарра хъади, асланарихьна ичӀаз гатӀахьуз амур апӀуру. Дурар, ичӀан кӀаназ хъуркьайизра, асланари, алархьну, тикйир-тикйир гъапӀнийи[+].

25Гьадмуган Дари паччагьди гьамци гъибикӀнийи:

«Жилиин аликьан вари халкьариз, тухмариз ва миллетариз. Учвуз ислягьвал ва хъуркьувалар ишричвуз![+] 26Магьа йиз буйругъ: йиз гьюкмикк ккайикьан вари паччагьлугъ Даниялин Аллагьдин улихь гукӀуни ва гучӀ кади ибшри.

Фицики думу ву чӀиви Аллагь
Ва гъузрур ву даима,
Дугъан паччагьлугъ ккутӀруб дар,
гьюкмин Дугъан аьхир хьибдар[+].
27Дугъу уьрхюра ва апӀура азад,
Завариин ва жилариин
керематар, аьламатнан лишнар улупура.
Дугъу гъюрхну асланархьан Даниял»[+].

28Ва Дари паччагьдин гьюкмин вахтари, хъасин Персияйин Кир паччагьдин вахтарира, Даниял сагъ-саламатди яшамиш шули гъахьну.

#### 7


Даниялиз юкьуб нахшир рякъюб

1Балтасарин, Вавилондин паччагьдин, гьюкмин садпи йисан Даниялиз, чан ахникк даахнайириз, нивкӀʼан гъябкънийи. Дугъу думу нивкӀ гъибикӀнийи.

Мушвахь дугъан ихтилат ккебгъра[+].

2Данияли гьамци кӀура: йишвну даахнайиган, узуз гьациб нивкӀ гъябкъюнзузки, зурба гьюлиин, заварилан дуфну, юкьуб жюрейин микӀ-тӀурфан гъедебгнайи[+] 3ва гьюлиан юкьуб зурба вягьши гьяйванатар удучӀвурайи, чиб-чпиз ухшар дарудар[+].

4Сабпиб аслансиб вуйи, ва дидик люкьран хлинццар кайи. Амма хъасин, дидин хлинццар кадатӀну, гъитӀибккну, думу, адмиси, ликри дебккну ва дидиз инсандин фагьум тувну, гъябкъюнзуз.

5Гьатмуну гьяйванат кьялхъян ликариина за дубхьнайи швеъсиб вуйи. Дидин ушвниан, кӀираригъян, шубуб кӀураб гъитӀибгънайи. Ва дидиз: «Гъудубжвну, увуз ккунибкьан йикк ипӀин!» – кӀури, ихтияр тувнайи.

6Хъасин узуз сабсана вягьши гьяйванат гъябкъзуз – думу пеленгсиб вуйи, ва дидин йирфарикна юкьуб хлинцц ктучӀвнайи. Муну гьяйванатдиин юкьуб кӀул алийи, ва дидиз гьюкум тувнайи[+].

7Хъасин йиз йишвандин нивкӀукди узуз юкьубпи вягьши гьяйванат гъябкъзуз – ажугълу, къурхуллу, яман кьувват айи, дидиъ зурба рукьан силбар айи. Фу алабхъишра, диди «хъумпӀ» дапӀну, вари хътӀюбкъюйи ва дагъитмиш апӀуйи, хъа хъирибгъуб ликариккан апӀуйи. Думу гьатмуну вягьшийириз ухшар дайи, дидʼин йицӀуб кӀарч алийи[+]. 8Узу думу кӀарчарихъ ул хъипза – ва дурарин арайиъ сабсана бицӀи кӀарч кудубчӀвнади гъябкъзуз, ва, дидиз йишв апӀбан бадали, айидарикан шубуб кӀарч удугънайи. Думу кӀарч, инсандиъси, улар айиб вуйи ва заанвал кади улхру ушв алиб вуйи[+].

9Хъасин узуз гъябкъзуз:

Айи мушваъ дивну тахтар,
тахтʼин Йисар Кюгьневуйир.
Лизи йифси – Дугъан палтар,
Кушар – ччилан лизи хьаси.
Тахтра дугъан – ву цӀин ялав,
Тахтнан чархар – мурз али цӀа[+].
10Ахмиш духьна гъати селлер цӀин,
удучӀвури Дугъʼан.
Дугъан гъуллугънаъ а варжар-агъзрар,
Гьязурра ву агъзрар-агъзрар.
Деънийи Судйир,
Ва арццнийи китабар[+].

11КӀарчлин ушвниан дамахлу гафар удучӀвхъанмина ккебгъну, та-а-ап думу вягьши йивну йибкӀайизкьан, хъа дидин жандак, цӀигъ гъипну, терг апӀайизкьан, фу гъабхьнуш, узуз вари гъябкъюнзуз[+]. 12Имбу вягьшйирихьан гьюкум тадабгънайи, амма дурариз уьмур гъибтнийи – вяда хьайизкьан.

13Ва гъябкъзуз йишвандин йиз нивкӀукди:

Дифарихъди завʼан фуж-вуш сар шула багахь – инсансир ву думу.
Хъади гъушний, хъуркьси, думу Йисар Кюгьне вуйирихьна[+].
14Тувний дугъаз гьюкум, гьюрмат ва паччагьлугъ,
Вари халкьар, тухмар ва миллетар хьиди дугъаз мютӀюгъ.
Дугъан гьюкум, батӀул даршлу, ву даима,
Аьхир адруб хьибди Дугъан паччагьвалра[+].

15Узук, Даниялик, гъалабулугъ кабхъзук – узуз гъябкъюбди къурхулу гъапӀзу[+]. 16Узу, дийигънайидарикан сарихьна дуфну, гьамдин варибдин фици гъаври духьну ккундуш, дугъхьан гьерхза. Дугъу узуз, гъябкъюбдин мяна ачухъ апӀури, гъапи:

17– Гьаму юкьуб зурба гьяйванат – жилиин шуз имбу юкьур паччагьлугъ ву. 18Амма хъасин паччагьлугъ ВаритӀанзаанурин марццидарихьна тувди, ва дурари аьсрариинди ва гьаммишандиз паччагьвал апӀиди[+].

19Думуган узуз имбударихъна гъубшуб дару, пис ажугълу, рукьан силбар айи ва йифрин бацар али, алабхъуб вари, «хъумпӀ» дапӀну, хътӀюбкъру ва дагъитмиш апӀру, хъа хъирибгъубсана ликариккан апӀру юкьубпи вягьшийин фици гъавриъ ахъруш, аьгъю апӀуз ккун гъабхьизуз. 20Гьацира дидин кӀулʼин али йицӀуб кӀарчли фу улупураш, ва аьхиримжи кӀарч, чаз йишв азад апӀбан бадали шубуб кюгьнедар адахьган удубчӀвуб – му улар айи ва заанвал кайи гафар апӀру ушв али кӀарч, имбудартӀан аьхюди рябкъруб – фу вуш, аьгъю апӀуз ккун гъабхьизуз. 21Узуз гьаму кӀарч марццидарихъди дявдиъ ади ва дурар ккагъри ади гъябкъюнзуз,[+] 22та-а-ап чан Йисар Кюгьневуйир гъяйизкьан гагьди – ва думуган ВаритӀанзаанурин марццидарихьна гьякьʼвал гъурубкьнийи: вахт улубкьу, ва марццидар гьюкмихьна гъафи.

23Жаваб вуди дугъу гъапизуз:

– Юкьубпи вягьшийин гьамци гъаври духьну ккунду: жилиин имбудариз ухшар дару юкьубпи паччагьлугъ хьибди, ва диди жилиин алибкьан вари абшвди, лик йивури ва дагъитмиш апӀури хьибди[+]. 24Хъа йицӀуб кӀарчлин гьамци гъаври духьну ккунду: гьаму паччагьлугъдиъ йицӀур паччагь хьиди, хъасин – гъиди сарсана, муганаз айидариз ухшар дарур, дугъу шубур паччагь ултӀуккиди. 25Думу ВаритӀанзаануриз аьксиди улхури хьиди ва ВаритӀанзаанурин марццидариз гюн тутруври хьиди, машкврар ва Къанун батӀул апӀуз кьаст хьибди. Ва марццидарра дугъан гьюкмиз тувну хьибди – саб муддатназ, кьюб муддатназ ва гьацӀ муддатназ. 26Амма чпин тахтариина Судйир гъиди – ва дугъхьан гьюкум дючӀюбгъиди, думу чавра терг апӀиди ва гьаммишандиз тӀанкь апӀиди. 27Хъа ВаритӀанзаанурин марццидарин халкьдиз паччагьвална, гьюкумна заварин кӀанакк вари паччагьлугъарин кьудрат тувди. Дугъан паччагьлугъ даима паччагьлугъ ву, гьар фуну гьюкум дугъаз мютӀюгъ ва табигъ хьибди[+].

28Гьамдиинди ихтилат ккудубкӀура.

Узук, Даниялик, зурба къурхулувал кабхъзук, машнан рангарра ккадатӀнийиз. Ва узу гьаму вари йиз кӀваъ сирси гъюбхюнза[+].

#### 8


Даниялиз якъ ва кьун рякъюб

1Балтасари паччагьвал апӀури шубудпи йисан узуз, Даниялиз, сабсана нивкӀ гъябкъюнзуз – гьатмунубдихьна, сабпибдихьна, аьлава вуйиб[+].

2Узу Элам уьлкейин Сузы кӀуру шагьрин гъалайиъ ади гъябкъюнзуз. Узу Улав кӀуру гъанавдихъ хъади гъябкъзуз[+]. 3Узу кӀул за гъапӀза ва гъябкъзузки: гъанавдин гъирагъдихъ саб якъ дийибгънайи. Дидʼин кьюб ярхи кӀарчар алийи, ва саб кӀарч, узуз рябкъюри, гьатмунубтӀан кьанди удубчӀвуб вушра, ярхиб вуйи. 4Ва узуз гъябкъзузки, гьаму якъру, кьиблайиздина, кафарийиздина ригъ алабхъру терефназди кӀул йивурайи, ва дидин улихь вягьши гьяйванатарикан сабдихьанра дийибгъну гъубзуз шуладайи, ва сабдизра дидхьан мюгьлет адайи. Диди, чаз фу ккундуш, гьадму вари апӀурайи, ва дидин кьувватра гъюблан-гъюбаз артухъ шулайи.

5Узу гьаму ляхнин фикрикк ккахъзу – ригъ алабхъру терефнахъанди, вари жил ккадапӀури, жиликкьан ктрубкӀри, кьун гъюрайи, ва дидин унтӀаъ зурба кӀарч айи. 6Думу узуз гъанавдихъ дийибгънади гъябкъю кьюб кӀарч али якърахьна зигну гъюрайи, дидʼина зурба ажугълувал ади жабгъну гъюрайи. 7Ва узуз гъябкъзузки, багахь гъабхьиган, хъана артухъди ажугълу дубхьну, диди якъраз йивуру ва дидин кьюбиб кӀарчарра улдушвуру. Якърахьан дидиъ удубкьну дугъубжвуз гъабхьундайи; кьуну думу алдабку ва ликариккан гъапӀу – якъраз аькси хьуз мумкинвалкьан гъабхьундайи[+]. 8Хъа кьун хъана гизаф кьувватлу гъабхьнийи – ва мушвахь, думу кьудратлу гъабхьиган, аьхю кӀарч дюбгъну, дидин ерина жара юкьуб кӀарч итӀигъу, дюнʼяйин гьарсаб терефназди[+].

9Дурарикан сабдиин хъана сабсанра кӀарч илибшнийи; цӀийина думу бицӀиб вуйи, амма хъасин аьхю гъабхьи ва кьиблайиздина, ригъ удубчӀвру терефназдина гюрчег вилаятдихьинди гьачӀабкку[+]. 10БицӀи кӀарч заварин кьушмихьнакьан за гъабхьи, саб пай кьушум ва саб пай хядар диди жилиина ирчу ва дурар ликариккан гъапӀу[+]. 11Диди, кьушмин Аьхюрихьнакьан за дубхьну, гьар йигъандин гъурбан апӀуваларихъ Думу мягьрум гъапӀу ва Дугъан Марцци Ужагъ кабцӀу[+]. 12Ва гьар йигъандин гъурбан апӀувалихъди, кьушумра дидихьна аьрвалар хуз тувнийи. Диди гьякьикьат жилʼина гатӀабхьу; гьамци чан гьяракатариъ думу улихь гъубшу.

13Ва узуз, санур малайикди кӀури, хъа гьатмунур малайикди кӀурайирихьан гьерхри, гъеебхьзуз:

– Гьар йигъандин гъурбан апӀбакан, аьрвалар хуз ва ккидипуз тувнайи Марцци Ужагъдикан, аьжуз дапӀнайи кьушмикан улупдар вари гизаф вахтназ давам шули гъузуйкӀан[+]?

14Гьатмунури жаваб туву:

– Кьюд агъзурна шубудварж гъурбнар апӀуз лазим шлу гвачӀниндизна хъябяхъдизкьан; хъасин Марцци Ужагъ цӀийи алапӀиди.


Жабраили нивкӀун мянайин гъаври аъру

15Гьаму нивкӀ дябкъну, узу, Даниял, дидин мянайин гъаври хьуз чалишмиш гъахьунза – ва йиз улихь фуж-вуш, рякъбариан жилижвисир, дийигъдиз. 16Ва узуз Улав гъанавдиин сес гъеебхьзуз – диди дих апӀурайи:

– Жабраил! Улупдарин думу гъаври аъ[+].

17Думу узу дугъужвнайи йишвахьна гъюз хъюгъю. Думу дуфну хъуркьган, узу, пис гучӀ кабхъну, машнахъди ккадакзу. Хъа дугъу узуз гъапи:

– Аьгъю йибхьки, эй инсан: гьаму улупнайидари дюнʼяйин аьхиримжи вахтарикан аьян апӀура[+].

18Дугъу узухъди гафар апӀурайи вахтна, узу, амриан душну, машкӀанаккди ккадакну дахънайза. Думу узук куркӀу, ликриина узу за гъапӀу[+] 19ва гьамци гъапизуз:

– Гьамусяаьт узу увуз аьхириъ, ажугълу йигъари, ккудукӀру вахтари фу шулуш, хабар тувурзавуз[+]. 20Увуз кьюб кӀарч али якъ гъябкъюнвуз – мурар паччгьар ву – мидийирин ва фарсарин. 21Хъа кьун – му грек паччагь ву. УнтӀаъ айи аьхю кӀарчра – му сарпи паччагь ву[+]. 22КӀарч улдубшвну, ва дидин ерина юкьуб кӀарч удучӀвну – миди улупураки, думу халкьдин юкьуб паччагьлугъ хьиди, амма сабпибсикьан кьувватлу дарудар.

23Хъа му паччагьлугъарин аьхирихъна, нягьякьʼвалар тухъди гъахьиган, бичран улар айи, иблисвалиъ бажаранлу паччагьдин гьюкум хьибди. 24Думу гужлир хьиди – амма жвуван кьувватниинди ваъ. Дугъу зурба алархьбар-ккидирчбар апӀиди, гизаф писвалар апӀиди, кьудратлударра, марццидарин халкьра гъирмиш апӀиди[+]. 25Зурба аьмалдар, думу чан иблисвалин гизаф ляхнар апӀуз хъуркьди – ва фурслу хьиди. Хабар хьайизра, дугъу гизафдар гъирмиш апӀиди, – ва Аьхюдарин Аьхюризра аьксиди удучӀвиди. Думу тӀанкь апӀиди – амма инсандин хилʼан ваъ.

26Хябяхъяриканна гвачӀинарикан вуйи улупнайидар кайидар ву. Амма увуз гъябкъю нивкӀ сабан жиниди гъибт; думу улуркьуз ккимбу ярхла йигъарикан ву[+].

27Узу, Даниял, гьадмукьан бизар духьнайзуки, гьятта швнуд-сад йигъан, кетӀерццну, дахънура гъахьунзу. Хъасин узу гъудужвза ва хъана паччагьдин гъуллугънаъ дийигъза. Узу нивкӀукди гъябкъюбдиан пис къурхувалиъ ади гъахьиза ва дидин гъаври гъахьундайзу.

#### 9


Даниял Аллагьдиз ккарагуб ва Жабраили аьянвал тувуб

1Мидийирин тухмиан вуйи, Ахашʼварушдин бай Дарийи Вавилондиъ паччагьвал апӀури садпи йис вуйи[+]. 2Гьадму вахтна узу, Даниял, Гирами Китабариан гъавриъ ахъзуки: Ереми пайгъамбариз вуйи РАББИЙИН гафназ тялукь вуди, Ерусалим ургцӀур йисандин арайиъ дарабгънайиб ва тӀараш дапӀнайиб вуди гъубзну ккунду…

3Узу Аллагьдиз, йиз Раббийиз, дих гъапӀунза; узу Дугъаз ккарагури ва миннатар апӀури гъахьунза, швумалвалин лишан вуди, ирин палат алабхьну ва рюкъдиъ дусну, ушвар дисури гъахьунза[+]. 4Узу РАББИЙИЗ, йиз Аллагьдиз, ккарагури гъахьиза ва, гьамци кӀури, гунгьар гардандиъ гъидисза:

– Я Рабби, зурба ва кьудратлу Аллагь! Уву ккунидарихъди ва яв табшуругъар кӀулиз адагъурайидарихъди вуйи вафалу ккунивалин йикьрар уьрхюрава, –[+] 5хъа учу гунгьар гъапӀунча, тахсиркрар вуча, аьрвалар гъахунча ва аькси гъудужвунча, Яв табшуругъар ва Яв къанунар нигь гъапӀунча. 6Ич паччгьариз ва гьюкумдрариз, ич абйириз – ич уьлкейин вари халкьдиз Яв гъаравшари, пайгъамбрари Яв ччвурнахъан кӀуру вахтна, хъпехъундарча. 7Уву гьякь вува, йиз Рабби, хъа учу гьамусяаьт аьйибнакк ккахьначу – Иудеяйинна Ерусалимдин агьалйир ва вари Израил: багахь ва ярхла яшамиш шулайидар, Увухьна вуйи ич вафасузвализ лигну, учу наана утӀурккнуш, гьадму уьлкйириъ айикьандар учу вари. 8Я РАББИ! Аьйибнакк ккача учу, ва ич паччгьар, ва гьюкумдрар, ва ич абйир, гьаз гъапиш Увуз аьксивалин гунгьар гъапӀунча. 9Раббийи, ич Аллагьди, учуз рягьим апӀри ва хил алдабгъри, учу Дугъаз къаршу удучӀвнушра, 10РАББИЙИХЪ, ич Аллагьдихъ, хъпехъури гъахьундаршра, Чан гъаравшарихъди, пайгъамбрарихъди учуз туву насигьятар кӀули гъахури гъахьундаршра. 11Вари Израил Яв Къанундилан улдучӀвну – Увухъ хъпехъуз даккунди, чпин машар илдицну. Ва учʼина Мусайин, Аллагьдин гъаравашдин, Къанундиъ дупнайиси, нянат гъафну, – фицики Аллагьдин улихь гунагькрар вуча. 12Учкан ва ич гьюкумдрарикан вуйи Дугъан гафар кӀулиз удучӀвну: Дугъу учʼина зурба бала гъабхну – Ерусалимдиъ гъабхьибсиб заварин кӀанакк сарун саб йишваъкьан гъабхьиб дар. 13Мусайин Къанундиъ дупнайиси, балайикк ккахъунчу, аммаки Увуз, РАББИЙИЗ, ич Аллагьдиз ккарагундайча, ич гунгьарихьан ярхла гъахьундайча, Яв гьякьикьат саймиш гъапӀундайча. 14Ва РАББИЙИРА учʼин бала алапӀуз кьан гъапӀундайи, учу дидикк ккитнийи. Гьякь ву РАББИ, ич Аллагь, Чан вари ляхнариъ, хъа учу Дугъахъ хъпехъури гъахьундайча.

15Я Рабби, ич Аллагь, Уву зурба кьувватниинди Яв халкь Египетдиан адаунва, ва Яв ччвурра гьамусдизкьан варидариз машгьур ву – хъа учу гунгьар апӀури гъахьунча ва тахсиркрар вуча. 16Я Рабби! Уву гьякь вува – вушра Яв хъялна ажугълувал Яв Ерусалим шагьрихьан ва марцци йишв вуйи Яв дагъдихьан ярхла апӀин. Ич гунгьар ва ич абйирин тахсрар себеб дубхьну, Ерусалим ва Яв халкь гъунши халкьариз гьясбикк ккадар. 17Яв лукӀран ккарагувал ва миннат ебхь сарун, я ич Аллагь – тӀараш дапӀнайи Яв Марцци Хал, Яв Уву бадали, Рабби, Яв ужувлиинди нурлу апӀина. 18Хъебехъа, йиз Аллагь, – ва ебхь сарун! Саб ул йива – Яв ччвурнахъ хъайи ич шагьур фици тӀараш дапӀнаш, лига! Учу увуз ккарагурача, ич дугъривалик умуд кади ваъ, хъа Яв зурба рягьимлувалик[+]. 19Рабби, ебхьа! Рабби, хил алдабгъа! Рабби, гъаври ахъа! Ич тавакъу, кьаназ гъидрибтди, кӀулиз адабгъа – Яв Уву бадали, йиз Аллагь, фицики му шагьур Явуб ву ва халкьра Явуб ву, Яв ччвурнахъ хъайидар[+].

20Гьамци кӀури гъахьиза узу, ккарагури ва йиз гунгьиканна йиз халкьдин, Израилин, гунгьикан йиз кӀваъ айиб ачухъ апӀури ва йиз Аллагьдин марцци дагъдин гьякьнаан РАББИЙИЗ, йиз Аллагьдиз, ккарагури. 21Ва магьа, узу ккарагурайиган, сабпи улупбаъ узуз гъяркъю Жабраил, узухьна гьаънайир, дитӀирхну гъафи ва йиз улихь дийигъу. Му хябяхъдин гъурбнар хру вахтна гъабхьиб вуйи[+]. 22Узуз насигьят туври, дугъу гъапи:

– Даниял! Узу увуз аьгьвалат аьян апӀуз гъафир вуза. 23Уву ккарагуз хъюгъюбси, буйругъ тувнийи, ва думу увуз, Аллагьдиз гирами вуйириз, аьян апӀуз гъафунза. Буйругъ аннамиш апӀин ва улупубдин гъавриъ ахъ[+]. 24Яв халкьдиз ва гирами Шагьриз ургцӀур ражари ургуд йис ккилигури гъузуб улупна. Гьадму вахтнан арайиъ Аллагьдихьна вуйи яв халкьдин аьксивал кӀваълан гьархиди, гунагь ккебкиди ва жазайиинди тахсирнахьан марцци хьиди. Гьадмуган даима гьякьʼвал гъубзиди, гъябкъюб ва гъюз имбуб ачухъ хьувал къайд апӀиди, Аллагьдиз бахш апӀбан лишан вуди, варитӀан Марцци йишвкан ччим кадатиди[+]. 25Аьгъю йибхьки ва гъаври ахъки: Ерусалим цӀийикӀултӀан дебккуз амур апӀбахъан та-а-ап Ччим кадатнайи Гьюкумдар гъяйизкьан, ургуб ражари ургуд йис гъябгъиди. Хъасин хъанара йирхьцӀурна кьюб ражари ургуд йис гъябгъиди – гьаму вахтна майданна шагьрин арх цӀийи алаиди, амма думу балйирин вахт хьибди. 26ЙирхьцӀурна кьюб ражари ургуд йис улдубчӀвган, Ччим кадатнайир дудургну хьиди, ва дугъан фужкӀа гъузидар. Шагьурра, Гирами халра гьамус шлу гьякимдрин инсанари тӀараш апӀиди. Дугъан аьжал, штар улучӀвгансиб, хьибди, ва дявдин аьхиризкьан балйир улуркьиди[+]. 27Дугъу гизафдарихъди ургуд йисаз йикьрар йитӀиди. Ва гьацӀ ургуд йисаз дугъу гъурбан апӀувалар батӀул апӀиди, хъа думу йишвʼин Аллагь гьясбикк ккадру алчагъʼвалар хьиди – та-а-ап тӀарашчийин тяйин дапӀнайи аьхир хьайизкьан гагьди[+].

#### 10


Лизи палтар али кас

1Кири, Персияйин паччагьди, гьюкум хъапӀри шубудпи йисан Даниялиз (вая жараси, Билтишасариз) аьянвал – зурба дявдикан гьякь хабар – шулу. Даниял улупубдиинди му аьянвалин гъаври гъахьну[+].

2Гьадму вахтназ улихьна тамам шубуб гьяфтайин арайиъ узу – Даниял – пашманвалиъ ади гъахьунза: 3ицци хурагар гъитӀундарза, йиккунна чяхрин ниъкьан хъапӀундарза, ва гьаму шубуб гьяфтайин арайиъ жандикан ицци ниарра кдатундарза.

4Хъа сабпи вазлин къанна юкьудпи йигъан узу Тигрис кӀуру зурба нирихъ хъайза[+]. 5Узу кӀул за гъапӀза – ва гъябкъзуз: Аллагьдин гъуллугъчийиин шлустар лизи палтарра алди, кьялаъ гъизилин чӀулра идибтӀну фуж-вуш дийигъна[+]. 6Дугъан беден – багьалу гъвансиб, маш – цӀайлапнин крибчувалсиб, улар – чирагъарин цӀийирсдар, ликар-хилари дабхнайи йифриси нур туврайи, хъа сесра, гизаф инсанар сабишвʼинди ягъалди улхругансиб, вуйи[+].

7Анжагъ сар узузтӀан, ДаниялизтӀан, гъяркъюндайи думу, хъа узухъ хъайи адмийириз гъяркъюндайи; амма дурарик гьациб къурхулувал кабхънийики, гьятта дурар гьарма саб йишвахъинди гьергу ва жин гъаши[+]. 8Узу сар хьимиза, ва гьаму улупбаъ шулайиб сар узузтӀан гъябкъюндайзуз. Ва жандиъ айи гуж вари гъубшдиз, узу кучӀвзу ва иллаж гъахьизу. 9Узуз дугъан дих гъеебхьзуз – ва му дихнан сес кубкӀси, гъаврихъан душну, маш кӀанаккди ккадакзу[+]. 10Мушвахь узук хил кубкӀнийи ва диди за гъапӀзу – магьа гьамус, хилар ккудукьну, кьамкьариинди дусназа.

11Ва дугъу гъапизуз:

– Даниял, Аллагьдин гирами! Узу увуз кӀурубдин гъаври йихь. Гъудужв, фицики узу увухьна гьаънайир вузу.

Гьаци гъапи дугъу узуз, узура гукӀуни гъудужвза[+]. 12Дугъу узуз гъапизуз:

– ГучӀ мапӀан, Даниял! Уву, яв Аллагьдин улихь кӀул ис дапӀну, аьгъюваларихьна чалишмиш хьуз хъюгъю гьятта садпи йигъланмина, яв гафар деерхьна. Яв гафар себеб вуди дуфнайир вуза[+]. 13Персияйин паччагьлугъ уьбхру малайик къанна сад йигъандин арайиъ узуз къаршуди дийигъну гъахьну. Душваъ узу Персияйин паччгьарихъди машна-машди гъахьунза – ва узухьна кюмекназ Микаил, заан малайикарикан сар, гъафнийзухьна[+]. 14Хъа гьамус, аьхирзамандихъна яв халкьдиз фу шулуш, увуз ктибтуз гъафунза, гьаз гъапиш рябкъюрайиб гьадму йигъарикан ву[+].

15Гьамци кӀуйи дугъу узуз, хъа узу, кӀул ис дапӀну, чӀал дибисну дийигъза. 16Амма фуж-вуш сар, инсандин юруш айир, йиз кӀвантӀарик куркӀу – думуган узу чӀалниина гъафиза ва йиз улихь дийигънайириз гъапиза:

– Я аьхюр! Улупбахъди аьян шулайи вахтна, узу аьзиятнакк ккади гъахьунзу, йиз жандиан кьувватра удубчӀву. 17Узхьан, йиз агъайин лукӀрахьан, увухъди, йиз агъайихъди, гафар апӀуз шуйкӀан? Узуъ затра аман имдарзуъ, ва хътабгъурайи илра кмиди бисурайиз.

18Ва хъана фуж-вуш сар, инсандин юруш айир, узук куркӀну – ва йиз аман гужал гъапӀу. 19Дугъу гъапи:

– ГучӀ мапӀан, Аллагьдин гирами! Сагъ ишриву, кӀубанди гъуз, кӀубанди гъуз!

Дугъан гьаму гафарихъди йиз жандиз кьувватра гъафи. Узу гъапиза:

– Йип, я аьхюр! Уву йиз кьувват кьяляхъ тувунва[+].

20Ва дугъу гъапи:

– Узу увухьна гьаз гъафир вуш, аьгъянуз? Гьамусяаьт узу фарсар уьрхру малайикдихъди вуйи женгназ кьяляхъ хътакурза, хъа думу ккудубкӀумитӀлан грекар уьрхру малайик гъюру[+]. 21Амма вушра, Гьякь Китабдик фу дибикӀнаш, хабар дебккдизавуз. Дурарихъди вуйи женгнаъ узуз сарира кюмек апӀурадарзуз, анжагъ МикаилитӀан, учву, жугьтар, уьрхру малайикдитӀан.

#### 11


Малайикди аьянвал тувуб давам шула

1Алабхъиган, Микаилихъанди узура гъахьунза, дугъаз Мидийирин паччагь Дарийин гьюкмин садпи йисан кюмекра гъапӀунза[+].

2Ва гьамус узу гьякьикьат кӀурзавуз. Персияйиъ хъана шубурсан паччагь хьиди, хъа вартӀан девлетлур юкьурпир хьиди. Девлетну думу къудратлу апӀиди, ва дугъу грекарин паччагьлугъдиз къаршуди вари гьяракатназ хиди[+].

3Хъанара къудратлу паччагь гъиди, дугъу, хилиъ зурба гьюкум ади, чаз фу ккундуш, гьадму апӀиди[+]. 4Амма думу гъюблан кьяляхъ дугъан паччагьлугъ ккадабхъиди, ва юкьуб терефнахъинди жара хьибди, ва дугъан веледариз ккубкьидар, ва думу сарун муганайиз айигансиб хьибдар. Дугъан паччагьлугъ тадабгъиди ва жарадариз тувди.

5Кьибла паччагь гужал хьиди, амма дугъан кьушмарин аьхюдарикан санур думутӀанна гужал хьиди, ва думу хъана артухъ ругар-жиларин эйси хьиди.

6Йисар гъягъиди – ва сар-сариз кюмек хьубан йикьрар йитӀиди. Му йикьрар мюгькам апӀбан бадали, кьибла паччагьдин риш кафари паччагьдиз швушвди гъягъиди. Амма думу дишагьлийихьан гьюкум дибисну гъибтуз хьибдар, кафари паччагь чавра гъузидар: вахт улубкьиган, паччагьдихъди дугъан хпирра терг апӀиди, дугъахъди хъайидарра, дугъан веледра ва дугъаз кюмек туврайидарра.

7Думу дишагьлийин ччиварикан сабуну цӀаб тахтниина гъибди. Думу кафари паччагьдин кьушмиз къаршуди гъягъиди ва дугъан гъалйириъ архьди – дурариин алархьиди ва гъалибвал гъадабгъиди. 8Ва кӀалбиъ урзну дапӀнайи дурарин бутарна арсран ва гъизилин багьалу гъаб-гъажагъ дугъу тадагъиди ва Египетдиз гъахиди. Мидин кьяляхъ дугъу сакьюдар йисари кафари паччагьдик ктукьидар. 9Хъасин кафари паччагь кьибла паччагьдин паччагьлугъдиъ архьди, амма чан вилаятдиз кьяляхъ хътакбакк ккуркьди.

10Хъа дугъан баяри дяви ккебгъди ва зурба кьушум сатӀи апӀиди. Думу кьушум, селлерси ахмиш дубхьну, улихьна гъябгъиди ва душмнин гъалйирихьнакьан рубкьиди. 11Кьибла паччагь, бегьем хъял кубчӀвну, кафари паччагьдихъди женгназ удучӀвиди. Хъа кафари паччагьди зурба кьушмар уч апӀиди, амма дурар душмнин хилиъ ахьди[+]. 12Му кьушмар ккагъиган, кьибла паччагь дамахлу хьиди. Агъзрариинди эскрар терг апӀиди дугъу, амма гъалиб хьидар. 13Кафари паччагьди цӀийи кьушмар уч апӀиди, муганайиз айибтӀан гизаф. Йисар гъягъиди – ва думу алархьиди, хъана аьхю ва ужуди яракьламиш дапӀнайи кьушмарихъди. 14Думу вахтари гизафдар кьибла паччагьдиз аькси гъудужвиди. Улупубдиъ айиганси, яв халкьдигъянра къаршу вуйидар гъудужвиди, дурар ккагъди.

15Кафари паччагь гъиди, гъала вуйи шагьур, гургутум руг дабхьну, бисиди. Кьиблайин кьувватар ккагъди, гьятта ужударстар кьушмарихьанкьан къаршу дийигъну гъузуз хьидар. 16Хъа дуфнайири, чаз фу ккундуш, гьадму апӀиди, ва сарихьанра дугъан улихь дийигъну гъузуз хьибдар; думу гюрчег вилаятдиъ къайд хьиди, думу дугъан гьюкмиъ абхъди[+]. 17Дугъаз вари паччагьлугъдин гьюкумдар агъа хьуз ккун хьибди, чан душмнихъди сабшвхъанди хьувалин йикьрар йитӀиди ва чан риш, думу душман терг апӀбан бадали, дугъаз хпирди тувди, амма думу кӀулиз удубчӀвидар – фукӀа апӀуз хьибдар. 18Думуган думу гьюлерихъ хъайи вилаятаризди гъягъиди ва дурарикан гизафдар дисиди, амма жарадарин кьушмарин аьхюри дугъан писвалин аьхир дивди ва чан писвалин жаваб тувуз гъитди. 19Думу чан вилаятдин гъалйириз кьяляхъ гъиди, аммаки ккагъди, паччагьвалилан ултӀуккиди ва шилкьан имдарди гъюдучӀвиди.

20Тахтниина жарар гъиди ва дугъу, паччагьлугъдин девлетар артухъ апӀуз, налукар уч апӀрур гьаъди. СацӀиб вахт гъябгъиди – думура терг апӀиди, амма ачухъди, ясана женгнаъ дарди, жараси.

21Жарар гъиди тахтниина – алчагъ вуйир; дугъаз паччагьдин адлувал тувну хьибдар. Думу хабарсузди гъиди ва паччагьвал жинжалвалиинди бисиди. 22Дугъан улихь кьушмар, улубчӀву штуси, фана апӀиди ва дагъитмиш апӀиди, Йикьрарин варитӀан заан гъуллугъчийихъди сабси. 23Сар-сарихъанди хьпан йикьрар йитӀну, дугъу дурар чӀюргъиди. Дугъан адмийир цӀидарди хьиди, амма думу кьувватлу хьиди. 24Думу хабарсузди вартӀан бул вилаятариз гъиди ва душвариъ я чан абйири, ясана чан абйирин абйири дарапӀуб апӀиди. Чаз ккубкьуб, тадабгъуб ва гьацира имбу девлетар, пай апӀури, харж апӀиди; мюгькам шагьрариз пис кьастар апӀиди – вахт хьайизкьан гагьди.

25Чан вари кьувват ва гъизгъин ялав дугъу кьибла паччагьдиина диш апӀиди, дугъʼина зурба кьушум хьади гъягъиди. Кьибла паччагьра гизаф кьувватлу, зурба кьушмихъди женгназ удучӀвиди, амма къаршу дийигъну гъузуз хьибдар: дугъхьан жиниди пис кьастнан йикьрар йитӀиди. 26Думу дугъан суфрайихъан ипӀурайидари терг апӀиди, дугъан кьушмар, штун селлериси, терг апӀиди, ва дявдиъ хайлиндар йихиди. 27Кьюр паччагь, чӀуру кьаст ади, саб суфрайихъ деъди ва чиб-чпиз кучӀлар апӀиди, амма дурарин фукӀа кӀулиз удубчӀвидар, гьаз гъапиш аьхирин вахт гьелелиг дуфну ади хьибдар. 28Кафари паччагь, аьхючвеъ тадабгъубра хьади, хулаз хътакиди, ва Гирами Йикьрариина чӀуру кьаст апӀиди, ва думу фикир гьяракатнак кипди. Хъасин думу чан вилаятдиз хъадакну гъиди.

29Тяйин дапӀнайи вахтна думу хъанара кьиблайизди гъягъиди, амма муганайиз гъабхьибсиб сарун хьибдар. 30Дина римлянарин гимйир гъиди, думу кӀуруш, гучӀ дубхьну, кьяляхъ хътаркиди.

Думу Гирами Йикьрарикан вуйи хъюлан ялавну ургури хьиди ва гьяракатнаъ учӀвди – хъадакну гъюри айири, дугъу Гирами Йикьрарихъан хъадахънайидарихъди саб гаф апӀиди. 31Дугъхьан гизаф кьушмар гъиди ва Гирами Хулан гъала кабцӀиди, гьар йигъандин гъурбан апӀувалар батӀул апӀиди ва душваъ Аллагь гьясбикк кадру алчагъʼвал хьибди[+]. 32Гирами Йикьрар масу тувдариз дугъу мелз йивру гафар апӀиди. Амма чпин Аллагь кӀваинди имбудар кьувватлу хьиди ва гьяракатнаъ учӀвди. 33Хъа фагьумлудари халкьдиз вягъз-насигьят тувди ва саб вахтназ дурар утӀурккури хьиди – турихьди ва цӀихьди, йисирвалиинди ва тӀарашʼвалиинди[+]. 34Мидиъ дурариз сацӀиб кюмекра гъибди – гизафдар дурарик ктикьиди, амма кӀваантӀан дарди. 35Ва фагьумлударикан бязидар, читинвалар алдаури, лизи гьяксикьан марцц шули, аьхиримжи вахтаризкьан утӀурккури хьиди, фицики аьхирзамандин вахт гьелелиг дуфну хьибдар.

36Хъа паччагьди, чаз фу ккундуш, гьадму апӀиди. Думу дамахлу хьиди, ва вари бутартӀан чав зиина дисиди, ва вари бутартӀан зурба вуйи Аллагьдиз аьксиди ибариз асуллагь деребхьуб пуз хъюгъди. Ажугълу йигъар ккудукӀайизкьан дугъаз ккуниси хьибди. Гьаз гъапиш, шулу дупнайиб дубхьну ккундийи[+]. 37Дугъу я чан абйирин бутарихьна, я дишагьлийирин Ккунирихьна, ясана фицибкӀа жара бутдихьна чан фикир жалб апӀидар, фицики дурартӀан чав заанди дисиди. 38Дурарин ерина дугъу гъалйирин бутдиз гьюрматар апӀиди – чан абйириз аьгъдру бутдиз, гьюрматар апӀиди гъизилиинди, арсриинди, багьалу гъванариинди ва девлетлу савкьатариинди. 39Жарадарин бутдин кюмекниинди дугъу ижми гъалйир рагъиди, хъа чав саймиш гъапӀдариз дугъу зурба гьюрматар апӀиди, дурар гизафдариин гьякимарди дерккди, ва дурариз пешкеш вуди жилар пай апӀиди.

40Аьхиримжи йигъар улуркьиди ва кьибла паччагь дугъʼина гъягъиди. Амма кафари паччагь дугъʼин тӀурфанси алархьиди, яракьлу аьрабйирихъди, атлуйирихъди ва гизаф кьадар гимйирихъди. Думу жюрбежюр вилаятарилан селси гъягъиди, 41ва гюрчег вилаятдиз гъиди, ва йицӀдар агъзрариинди дугъу талаф апӀиди. Амма Эдум, Муав ва гизаф кьадар Аммундин агьалйир дугъан хиликк ккахьидар. 42Дугъу чан гьюкум жара вилаятариинара рабгъиди, гьятта Египетра мициб кьисматнаккан ккудубчӀвидар. 43Дугъу багьалу девлетар дисиди – гъизил ва арс ва Египетдин вари девлетар; Лувимдинна Кушимдин халкьар дугъаз табигъ хьиди.

44Ригъ удубчӀвру ва кафари терефнахъанди гъюрайи хабрари дугъак бегьем гучӀ кипди, ва, пис хъял дуфну, гизафдар дагъитмиш ва терг апӀури, думу дина гъягъиди. 45Дугъу чан паччагьдин чадрар гьюлинна марцци йишв вуйи гюрчег дагъдин арайиъ гьатӀарцциди.

Амма дугъан аьхир гъибди, ва дугъаз шликӀа кюмек апӀидар.

#### 12


Бахтаврар ву ккилигури гъузуз удукьрудар

1Малайикди давам апӀуру:

– Думуган Микаил, заан малайикарикан сар, яв халкь уьрхрур, дуфну хъуркьди, фицики гьич саб халкьдиинра гьелелиг улулуркьу бала-кьазйирин вахтар гъиди. Думуган яв халкь къутармиш хьибди – Китабдик кади гъахьидар вари[+].

2Ва накьвариъ даахнайидарикан
уягъ хьиди гизафдар:
даима уьмриз – садар,
даима аьйибназ – гьатмундар[+].
3Фагьумлудар нурлу хьиди – завун ахсрарси,
Гьякь рякъюхъ хъаърудар – хядарси,
гьаммишандиз, аьсрариз![+]

4Хъа уву, Даниял, му гафар жиниди уьрх ва китаб, мугьур йивну, хъябкьну гъибт – аьхиримжи вахтаризкьан. Думуган гизафдари, рякъяр-чарйир агури, чпин аьгъювалар артухъ апӀиди[+].

5Ва узуз, Даниялиз, гъябкъюнзуз: кьюрсана дийигънайи – санур нирин гьатму гъирагъдихъ, тмунурсана гьамуну гъирагъдихъ. 6Ва дурарикан санури Аллагьдин гъуллугъчийиин шлустар лизи палтарра алди нирʼин дийигънайирихьан гьерхра:

– Гьамусдиз ебхьузкьан деребхьу гьаму фила ккудубкӀидикӀан[+]?

7Ва узуз лизи палтар алди нирʼин дийигънайирин жаваб гъеебхьунзуз. Дугъу, кьюбиб хиларра завузди гьачӀарккну, Аьсрариинди ЧӀивириинди ху гъапӀу: саб муддатналан, кьюб муддатналан ва гьацӀ муддатналан – гьаму вахтналан, Гирамийишван халкьдин кьувват ккадрабгърубси гъабхьиган, вари ккудубкӀиди.

8Узу хъпехъурайза, амма гъаври шуладайзу. Ва узу гьерхза:

– Йиз агъа, хъа му вари фитʼинди ккудубкӀуйкӀан?

9Дугъу жаваб туву:

– Фикрар мапӀан, Даниял, гъарах! Му аьхиримжи йигъаризкьан жин дапӀнайиб ва, мугьур йивну, хъябкьнайиб ву. 10Гизафдар марцц хьиди, нурлу хьиди ва имтигьяндиан адаиди, хъа гьякьсузари, кӀуруш, гьякьсузвалар апӀуб давам апӀиди. Ва гьякьсузар аннамишʼвалихъна гъидар, аннамишʼвалихъна фагьумлудар гъиди[+].

11Гьар йигъандин гъурбан апӀувалар дерккхъанмина ва Гирами йишваъ Аллагь гьяспикк ккадру алчагъʼвалар ккергъхъанмина агъзурна кьюдваржна урчӀвцӀур йигъ ккудубшиди[+]. 12Бахтаврар ву, муддат улубкьиган, агъзурна шубудваржна сумчӀурна хьуд йигъ улдубчӀвайиз, ккилигури гъузрудар ва вафалуди гъузуз удукьрудар.

13Хъа уву, аьхир гюзлемиш апӀури, яв рякъюъди гъарах. Уву яв вахтна архаин хьидиву, аммаки хъасин увуз рубкьруб гъадабгъуз гъудужвидива – аьхиримжи йигъан.

### Юнус

#### Юнус

Юнус


Сифте гаф Гьюрматлу дустар!

[1]

[2]

[3]

[4]


Рутдикан китаб


Юнус пайгъамбрин китаб


Библия илтӀибкӀру институт


Москва


2013


Рутдикан китаб


Юнус пайгъамбрин китаб


Фикрар-хиялариз:


ibt_inform@ibt.org.ru

ISBN 978-5-93943-191-0

© Институт перевода Библии, 2013

#### Сифте гаф Гьюрматлу дустар!


Сифте гаф Гьюрматлу дустар!

Гирами Китабар дюнʼяйиъ варитӀан гизаф урхру ва гьюрматлу китабарикан садар ву. Учв яшамиш шулайишваз, чан миллетдиз ва хъапӀрайи диндиз дилигди, гьарсар касдиз дурар чан багъри чӀалниинди урхуз мумкинвал тувну ккунду.

Гирами Китабари вари вахтари инсанарин гъалабулугъ кайи суалариз: ухьу наънан вуш, гьаз ухьу яшамиш шулаш, гьаз дюнʼяйиъ гьамкьан писвал аш ва писвалиин фици гъалиб духьну ккундуш, – жаваб тувра.

Гирами Китабар (грек чӀалниинди Библия «китабар») – Иса Месигьдихъ хъугърударин кӀулин Китаб ву. Иса Месигьдикан чакан вуйи китабариз ЦӀийи Йикьрар кӀуру. Думу гъяйиз улихь вахтнан китабариз Кюгьне Йикьрар кӀуру. Саки Гирами Китабарин гизаф паяр мусурмнаризра кмиди заан ву, иллагьки дурариз Кьуръмик кайи пайгъамбрарикан ктитурайи китабар гизафси гирами ву.

Библия илтӀибкӀру институтди (гизаф чӀалариз Гирами Китабар илтӀикӀурайи идарайи) 2010-пи йисан «ЦӀийи Йикьрар» китаб табасаран чӀалниинди чап гъапӀну. Адагъу жара китабарин ччвурар гьаму китабдин аьхиримжи машнак ка. Хъа гьамус Институт табасаранариз чпин багъри чӀалниинди Кюгьне Йикьрариан китаб удубчӀвувалиин гизаф ву. Гьаму изданиейиз Кюгьне Йикьрариан кьюб бицӀи китаб дахил шула. Сабдиъ Юнус пайгъамбрикан ктибтура, хъа тмунубдиъ – Давуд паччагьдин аьхю бабкан. Китабарин улихь, дурариъ фтикан кӀураш, гьядисйир фуну вахтнаъ арайиз гъюрайидар вуш, жикъиди мялумат тувра.

Институтди му китаб илтӀибкӀури жафа гъизигдариз чухсагъул кӀура. Гъит дурарин жафа дав дарибшри!

Библия илтӀибкӀру институт


Юнус пайгъамбрин китаб

Юнус пайгъамбрин китаб «Кюгьне Йикьрариъ» айи жара пайгъамбрарин китабарсиб дар. Пайгъамбар Раббийихъ хъпебехъбакан вуйиб дидиъ гьаму сабтӀан адар.

Ниневия шагьрин агьалйириз, думу ккидипуру, пубан бадали, Раббийи дина Юнус гьаъру. Хъа Юнусдиз дина гъягъюз ккун гъабхьундар, гьаз гъапиш Ниневия Израилихъди душманвалиъ айи Ассирияйин меркез вуйи. Юнус, шагьрин агьалйирин пис ляхнариз лигну, Раббийи думу ккидипбаз ккилигурайи. Амма Раббийи аьламатнан гьядисйирилантина рягьимлувал вартӀан заан вуйивалин ва жилиин али вари халкьарра Чан веледарси багьалу вуйивалин Юнус гъаври тӀаъну.

#### 1


Юнус РАББИЙИХЪ хъпехъундар

1Саб ражари Амиттайин бай Юнусдиз РАББИЙИН гаф гъюру:[+]

2– Гьамусяаьт Ниневия [*] кӀуру зурба шагьриз гъарах, душван агьалйириз Узу амур гъапӀубдикан кидибт, фицики дурарин пис ляхнарикан Узухьна хабар дуфна.

3Амма Юнусдиз РАББИЙИХЬАН гьадмусяаьт Таршишдиз [*] гьергуз ккун гъабхьну. Думу, Яффайиз душну, Таршишдиз гъябгъру гими дабгну, чахьан рубкьру гьякъи тувну, РАББИЙИХЬАН Таршишдиз гьергбан бадали, дидиъ эъну[+].

4Хъа РАББИЙИ гьациб микӀ гъитӀибккнуки – гьюлʼина, гими гьамус-хъа уьбгъюр, кӀурусиб тӀурфан гъудубжвнийи. 5Гимичйириз гучӀ гъабхьи, гьарсар чан аллагьдиз [*] ккарагуз ва, гими пчӀу хьпан бадали, дидиъ айи шейʼар гьюлиз гатӀахьуз хъюгъю; хъа Юнус кӀуруш, гимийин сабуну хулаз ктучӀвну, дахъну, дерин нивкӀуз гъушнийи[+].

6Юнусдихьна гимийин аьхюр гъафну ва гъапну:

– Уву гьаз даахнава? Гъудужв, увура яв аллагьдиз ккараг; белки, дугъан ухьу кӀваин шул, ва ухьу чӀивиди гъузур[+].

7Хъа гимичйири сари-сариз гъапну:

– Гъачай, му кьаза ухьʼина фуж себеб вуди гъафнуш, аьгъю апӀуз, тупут ипурхьа.

Тупут ипнийи – ва Юнусдиин алабхъу[+].

8Думуган дурари дугъаз гъапну:

– Шлин кӀуллантина учʼина му кьаза гъафнуш! Уву наънан гъафир вуш, йип. Яв кеспи-пише фу вуяв? Фуну уьлкейиан, фуну халкьдикан вува?

9Ва дугъу дурариз жаваб тувру:

– Узу жугьуд вуза, гьюлна къурамат яратмиш гъапӀу Заварин РАББИ вуйи Аллагьдихьан гучӀ айир вуза.

10Юнусди инсанариз, РАББИЙИХЬАН гьерграйир вуза, гъапиган, дурарик аьхю гучӀ ва гъалабулугъ кабхъу, ва дурари дугъаз гъапну:

– Уву мици гьаз гъапӀунва?

11Ва гъапну дурари:

– Гьамус гьюл яваш хьпан бадали, учу увкан гьапӀну ккунду?

Лигру гьялариан, гьюл гьич яваш хьуз ккадайи. 12Думуган Юнусди дурариз гъапну:

– Дидисну, узу гьюлизди гатӀахьай ва гьюл ичв улихь яваш хьибди, аьгъязуз, диди му тӀурфан йиз кӀуллантина ккебгъуб ву.

13Хъа гимичйири кӀуруш, къураматдиина ухди хъуркьбан бадали, гими хъапӀру кьасйирин гьяракат шлубкьан артухъ апӀурайи, амма зегьметар дав вуйи – дици апӀбахъ, гьюлин тӀурфан, аьксина вуди, гужал шуйи. 14Мици шули гъябкъган, дурар РАББИЙИХЬИНДИ илтӀикӀну:

– Увуз миннат, РАББИ! Гьаму касдин кӀуллантина учура йихуз мигъитан! Учу тахсир ктру му кас гъакӀиш, учуз жаза мутувана. Уву, РАББИ, Увуз ккуниб апӀрур вува.

15Хъа дурари Юнус, дидисну, гьюлизди гатӀахьну, ва гьюлин тюнтвал яваш шулу. 16Дурариз РАББИЙИХЬАН аьхю гучӀ гъабхьну, дурари РАББИЙИЗ гъурбанар гъапӀну ва хъана апӀуз гаф тувну.

#### 2


Юнус ккарагуб

1РАББИЙИ, гьапӀну, аьхю балугъихьди Юнус хътӀюкьюз гъитнийи; ва Юнус шубуд йигъанна шубуд йишван аьхю балугъин фуниъ гъузу[+]. 2Юнусди, дидин фунʼан чан РАББИ Аллагьдиз ккарагури, 3гьамци гъапи:

– Хажалатнаъ, я РАББИ, Увухьна илтӀикӀунза, ва Уву узуз жаваб тувунва; гъачӀидарин дюнʼяйиан гьарай гъапӀза, ва Увуз йиз дих гъеебхьвуз. 4Узу дегьнайиз, гьюлин кӀваз гатӀахьунва, штун гъатари кьялаъ тӀаънайзу, вари Яв штар, вари Яв лепйир йиз зиълантина гъягъюйи. 5Ва фикир гъапӀунза: узу Яв уларихьан марцц дапӀна, амма узуз Яв Гирами хал хъана рябкъидизуз. 6Шид дюдеригъна дуфнайиз, кӀан ккадрушваригъ гъяхъназу; гьюлин укӀар-шуршмар кӀуллан илдижнайиз. 7Дагъларин ччиварихьнакьан гьюлин дегьнйириз ис гъахьунза, жили гьаргандиз чан рякъяр хъяркьюнзуз. Амма Уву, йиз РАББИ, йиз Аллагь, йиз жан накьвдиан адабгъунва! 8Йиз рюгь аьзабнаъ ади, ил улдубтӀурайиган, РАББИ кӀваин гъапӀунза, ва йиз ккарагуб Увухьна, Яв Гирами хулаз гъурубкьну. 9КучӀлин ужуз аллагьариз гьюрмат апӀурайидари чпиз гъапӀу рягьим кӀваълан гьапӀнийи, 10хъа узу тярифнан гафниинди Увуз гъурбан апӀурза: туву гаф тамам апӀурза. Инсан уьрхювал РАББИЙИН ихтиярнаъ а!

11Амур гъапну РАББИЙИ балугъиз, ва диди Юнус чан айтӀан къураматдиинди идитну.

#### 3


Юнус Ниневияйиъ

1Юнусдиз РАББИЙИН гаф хъанара гъюру: 2– Гьамусяаьт Ниневия кӀуру зурба шагьриз гъарах ва душваъ дурариз Узу амур гъапӀубдикан кидибт[+].

3Юнус, гьадмусяаьт РАББИЙИ гъаписи, Ниневияйиз гъушну. Ниневия зурба аьхю шагьур вуйи, дидлан илдицури, шубуд йигъ гъябгъюйи. 4Ва Юнус йигъандин арайиъ, гьамци кӀури, чахьан шлубкьан лицуз хъюгъну:

– ЯгъчӀвур йигълан Ниневия ккадабхъиди!

5Ниневиялуйир Аллагьдин гафнахъ хъугъну. БицӀидарилан аьхюдариина, варидари ушвар дисуз хъюгъну, ва, швумалвалин лишан вуди, ирин палат алабхьну. 6Думу гаф Ниневияйин паччагьдихьнара гъурубкьган, паччагьра, чан тахтналан улдучӀвну, паччагьдин палат илдибтну, ирин палат алабхьну, рюкъдиин деъну, 7ва паччагьдинна паччагьлугъдин гъуллугъчйирин терефнаан Ниневияйиъ гьамциб буйругъ апӀуз гъитну: «Я инсанари, я чӀатху я жвилли мал-гъарайи, фукӀа дирипӀри, дурубхъри, чӀурариъ даришри, 8ва ирин палат али инсанарина мал-гъарайи, Аллагьдиз ижмиди ккарагри. Гъит гьарсар кас писвал апӀбан ва инсафсузвалин рякъхъан хъадакри. 9Шлиз аьгъя, белки, Аллагьди чан кьаст дигиш апӀур ва чан убхьурайи хъял ухьʼина гъюз гъидритур ва ухьу чӀивиди гъузур»[+].

10Ва Аллагьдиз дурарин ляхнар дяркъну, дурар чӀуру рякъʼан удучӀвуб аьгъю гъабхьну дурарин язухъ дапӀну, дурар Чав улупу кьазайиккан азад гъапӀну[+].

#### 4


Юнусдиз РАББИЙИКАН хъял гъюб

1Му аьгьвалатну Юнус хъюлу урхьури дерккнайи. 2Ва дугъу, ккарагури, РАББИЙИЗ гъапну:

– Я РАББИ! Узу гьеле йиз уьлкейиъ имиди, гьамци шлуб аьгъяйзуз. Гьаддиз узу Таршишдиз гъажаргънийза. Уву кӀваъ ккунивал айи, рягьимлу, хъял дебккру, язухъ апӀру Аллагь вуйивал ва Увуз мициб мусибат даккнивал аьгъяйзуз. 3Ва гьамус, РАББИ, йиз жандиан рюгь адабгъ, гьаз гъапиш, мици гъузайиз, узуз йикӀуб ужу вуйиз[+].

4Ва гъапну РАББИЙИ:

– Хъа увуз гьаз хъял гъафунвуз?

5Юнус шагьриан удучӀвну, шагьриз фу шулуш, рябкъбан бадали, ригъ гьудубчӀвру терефнаъ чаз пажсиб дапӀну, дидин сирникк деъру. 6Хъа РАББИ Аллагьди саб набатат ктубчӀвуз гъитну, ва думу, Юнус хъялкканна дерднаккан азад апӀбан бадали, дугъан кӀулʼина сирин гъюруси, за гъабхьну. Му набататдиин Юнус гизаф шад гъахьну. 7Хъа Аллагьди гьаци дебккнуки, хъайигъан ахсрар ккиврайиган мялхъви набататдин ччивар ккидитӀну, ва думу гъеебццну. 8Ригъ гьудубчӀвиган, Аллагьди думу гьудубчӀву терефнаан гъати микӀ гьапӀну, ва ригъди Юнусдин кӀул абгуз хъюбгъну, думу гьаци инжиг гъахьнуки – чаз аьжал ккун гъапӀну ва гъапну:

– Мици гъузайиз, узуз йикӀуб ужу вуйиз!

9Ва Аллагьди Юнусдиз гъапну:

– Хъа увуз гьадму набатат гъеебццну кӀури, хъял гъафнийвуз?

Дугъу жаваб тувну:

– ЙикӀузкьан!

10Ва думуган РАББИЙИ гъапну:

– Уву, яв хил ктарди, уву гъайгъу дизригди, сад йишван кудубчӀвну, хъайишван гъудубгу набататдин язухъ апӀурава. 11Хъа Узхьан арччул хил гагулихьан жара апӀуз аьгъдру варжна къад агъзуртӀан артухъ инсанар ва гизаф мал-гъара айи зурба Ниневия шагьрин язухъ дарапӀри гъузуз шулин?

## ЦӀийи Йикьрар

### ЦӀийи Йикьрар

ЦӀийи Йикьрар


Сифте гаф

Матта

Марк

Лука

Югьан

Ляхнар

Рим

Коринф-1

Коринф-2

Галат

Эфес

Филипп

Колосс

Фессалоник-1

Фессалоник-2

Тимофейиз-1

Тимофейиз-2

Титдиз

Филимондиз

Жугьдариз

Якьубдин

Петрин-1

Петрин-2

Югьандин-1

Югьандин-2

Югьандин-3

Ягьудайин

Ачмиш


ЦӀийи Йикьрар


Библия илтӀикӀру Институт


Москва


2010


ЦӀийи Йикьрар

Фикрар-хиялариз:

ibt_inform@ibt.org.ru

ISBN 978-5-93943-149-1

© Институт перевода Библии, Москва, 2010

### Сифте гаф


Сифте гаф

Гьюрматлу дустар!

Учвухь хьайи му «ЦӀийи Йикьрар» кӀуру Китаб Аллагьдин гирами китабдин кьюбпи пай ву.

Сабпи пай, Кюгьне Йикьрар, мегьел жугьуд чӀалнаан ихь чӀалназ илтӀибкӀнадар. Дидин кӀулин мяна-метлеб, сар касди, Адамди, учв халкь гъапӀу Аллагьди кӀуруб дарапӀди, фици гьадгъулантина гъабхьи вари инсаният гунагьвалиъ абхънуш ва гьадму гунгьиккан адмийир уьрхбан бадали гьапӀну ккундуш, улупуб ву. Яни Дугъу Чаз Чан хусуси халкьди жугьдар ктагъуру, дурарихъди Йикьрар йитӀну, Къанун дебккру, хъа дурарихьан думу Йикьрар, Къанундиъ улупнайиси, кӀулиз адагъуз гъабхьундар. Дурари, чпин терефнаан, Йикьрар тамам апӀури гъахьундар кӀури, Аллагьра, дурариз дилигну, Чав кӀуруб тамам апӀбахьан гьудучӀвундар. Жугьдарихъди йитӀнайи Йикьрарилантина вари инсаниятдиз дубхьну ккуни ужʼвал Аллагьди тамам апӀури имийи. Гьамус Дугъу жугьдарихъди ваъ, хъа вари инсанарихъди ЦӀийи Йикьрар йитӀну ккундийи. ЦӀийи Йикьрар чпин ихтиярнаъ учӀвган, сабпи Йикьрар йирсивализ, яни кюгьневализ илтӀикӀнийи.

Аммаки, гьадму Кюгьне Йикьрарна Къанун инсанариз, чпин удудукьрувал ва чиб-чпиинди чпин гунгьариан удучӀвуз даршлувал улупуз кӀури, ЦӀийи Йикьрарихъ хъапӀрайи рякътӀан дайи. Ари гьадму Кюгьне Йикьрариъ жугьуд халкьдихъди улхури гъахьи Аллагь гьаму ЦӀийи Йикьрариъра, инсанарин арайиз дуфну, Учв адмиси адмийирихъди улхури гъахьну ва гьамус, гъиямат йигъаз хъана гъюрза дупну гаф тувну, аьршариз душна.

Думу адмийиригъна гьаз гъафну? Кюгьне Йикьрариъ Къанундиинди гьарсар касди чан гунгьихъанди мал гъурбан дапӀну ккундийи, гьякьди апӀуруш, гунагь гъапӀур аьжализ тувну ккундийи, хъа Аллагьдиз гьарсар кас масанди ву: Дугъу, инсан чӀивиди гъитну, гьадгъан гунгьарихъанди маларин ифи удубзуз гъитру, эгер гунагь гъапӀу гьар касдин ифи удубзуйиш, дюнʼяйиин гьич сар каскьан гъузидайи, гьаддиз инсандихъанди инсандин гунгьин жаза малариин алабхъуру.

Аллагьдиз инсанар гьадмукьан ккун гъахьнушра, дурар гунгьарихъан хътакундар. Фукьанна фукьан ва фукьандизкьан гьич саб тахсир ктру маларин ифи удубзури хьидихъа! Аллагьдиз инсан гьадмукьан масанди вуйиган, Дугъу дурарихьан гъиямат йигъан Чан улихь гьич саб тахсир ктарди дугъужвуз шлуси, саб ужу шлу рякъ ктабгъну ккундийи. Сар балайикк ккахънайиган, думу ккунири гьапӀну ккунду? Дюз вучва, жвуван жан гьяйиф дапӀну ккундар; ари Чав халкь гъапӀу инсан масан гъапӀу Аллагьдира, гунгьариъ кӀулихъди арснайи инсан марцц апӀбан бадали, Чан жан гьяйиф дарапӀди, варидарихъанди сар Учв гъурбан гъахьну. Дугъу гъапӀу ужувлаз дилигну, гьар шли Думура гьаци ккун гъапӀиш, дицир Дугъахъди гьаммишандиз женнетдиъ ахъди. Жараси женнетагьли хьуз шлуб дар.

Ари Аллагьдин гьадму ужувлакан ктибтурайи Гирами китабдин кьюбпи пайназ ЦӀийи Йикьрар кӀуру. Душваъ Аллагьдин гьадму ужувлакан ва Дугъан веледар хьпан бадали, инсанари гьапӀну ккундуш, ктибтура. Аллагьди, Чав гъапӀу ужувлакан вари инсаниятдиз хабар дебккай, гъапну, ари гьадму Хабар – ЦӀийи Йикьрар, учу, табасаран чӀалназ илтӀибкӀу Рашид Азизовди, гъалатӀар ктагъу Шарафудин Дашдемировди, Шамиль Казиевди, Сабрина Шихалиевайи, Михаил Алексеевди ва Гирами китабар илтӀикӀру институтдин, бицӀирилан ккебгъну, вари гъулугъчйири табасаран халкьдиз дебккрача.

ЦӀийи Йикьрарнаъ улупнайи гьядисйир хьуз хъюгъхъанмина, яни думу Ужʼвал инсаниятдиз дебккхъанмина кьюд агъзур йистӀан зиина гъубшну. ЦӀийи Йикьрарин пай гьадму гьядисйир чпин улариз гъяркъю шагьидари грек чӀалниинди дибикӀнайи Гирами китаб ву. Дидин хъана уччвуйи гъавриъ ахъруси, Китабдин ахириъ, алахьру читин гафарин мяна ачухъ апӀурайи словарь ва гьядисйир наан шули гъахьнуш гъавриъ тӀаърайи шиклар, схемйир ва картйир туврача.

ЦӀийи Йикьрар 27 Китабдикан ибарат дубхьнайи саб гъварч ву, ва, урхрудариз сацӀиб гъавриъ ахъуз кюмек ибшри дупну, гьар Гирами китабдин улихь дидкан жикъидиси мялуматра туврача.

Библия илтӀибкӀру институтди думу табасаран чӀалназ илтӀибкӀдариз, дидин редакторариз ва думу адабгъуз кюмек гъапӀдариз – варидариз чухсагъул кӀура. Табасаранариз чпин багъри чӀалниинди Аллагьдин Гаф урхуз мумкинвал хьувалиин учу шад вуча.

Библия илтӀикӀру институт

### Матта

#### Матта

Матта


Матта

[1]

[2]

[3]

[4]

[5]

[6]

[7]

[8]

[9]

[10]

[11]

[12]

[13]

[14]

[15]

[16]

[17]

[18]

[19]

[20]

[21]

[22]

[23]

[24]

[25]

[26]

[27]

[28]


#### Матта


Маттайи ктибту ужувлан хабар

Аллагьди гъапӀу гьадму гьядисйирин вахтари Рим гьюкуматдиз налогар уч апӀури гъахьи гъуллугъчи Маттайи чаин улубкьуб Гирами Рюгьнан хиликкди гьаму Китабдиъ ктибтура. Китаб 60-пи – 65-пи йисари гъибикӀуб вуди гьисаб апӀура. Саб ражари, чан гьарганси, налогар уч апӀури чан йишвʼин деънайи Матта Исайиз рякъюру. Гьаму вахтнахъанмина Маттайин уьмур асуллагь дигиш шулу. Думу сарун Исайихъан, шагьрар гъулар вуйибси лицури, зат хътакури гъахьундар. Матта чав дикӀурайи Ужувлан хабарнаъ улупнайи гьядисйирин шагьид гъахьну. Дугъу Иса, гаф тувну, гьаму дюнʼя уьбхюз дуфнайи Уьрхрур вуйивал тастикь апӀури, Кюгьне Йикьрариан гизаф йишвар улупура. Хъа Кюгьне Йикьрариъ, Уьрхрур гъиди кӀури, улихьмиди дупну айи. Му Ужувлан хабарнаъ Иса гьаму дюнʼяйиъ мясляаьт дебккуз Аллагьди гьаънайи Месигь вуди улупура. Аьршарин Адашди гьаънайи Исайи Чаз тувнайи гьюкум Аллагьдиси ишлетмиш апӀуйи. Мушваъ Исайин улхбар йирхьуб пайназ жара апӀуз шулу:

1. Дагъдиин туву аьгъювалар (5-6-пи кӀулар);
2. Исайи Чан терефкрариз туву табшуругъ (10-пи кӀул);
3. Аьршарин гьюкмикан тахалус (13-пи кӀул);
4. Чан терефкрариз лазим насигьятар (18-пи кӀул);
5. Фарисеярин иблисвал ва дюнʼяйиин улукьру гьядисйир (23-25-пи кӀулар).

#### 1


Месигь Исайин ата-бабйир

1[•]Магьа Ибрагьимдин[†] наслиан вуйи, Давудрин[†] тухмиан вуйи Месигь[†] Исайин[†] ата-бабйир:[+]

2Ибрагьимдиз Исакь[†] кӀуру бай гъахьну, Исакьдиз Якьуб,[†] Якьубдиз Ягьудана дугъан чвйир гъахьну;[+]

3Ягьудайиз Тамар кӀуру хпирикан Перецна Зерагь гъахьну, Перецдиз Гьецрон, Гьецрондиз Арам гъахьну;[+] 4Арамдиз Амминадаб, Амминадабдиз Нецрон, Нецрондиз Салман гъахьну;[+] 5Салмандиз Рагьабдикан Воаз, Воаздиз Рутдикан Обед, Обеддиз Ессе гъахьну; 6Ессейиз Ягьудия уьлкейин паччагь гъахьи Давуд гъахьну. Давудриз сифте Урияйихь хьади гъаши хпирикан Сулейман[†] гъахьну;[+] 7Сулеймандиз Ригьаб, Ригьабдиз Абия, Абияйиз Аса гъахьну; 8Асайиз Юсафат, Юсафатдиз Юрам, Юрамдиз Уззия гъахьну; 9Уззияйиз Ятам, Ятамдиз Агьаз, Агьаздиз Гьизкия гъахьну; 10Гьизкияйиз Манассей, Манассейиз Амон, Амондиз Яшия гъахьну; 11Яшияйиз (жугьдар Вавилондиз[†] адау девриъ) Ехония гъахьну;[+] 12Ехонияйиз (Вавилондиз адаъхъан) Шалтиэл, Шалтиэлиз Зеруббабел гъахьну; 13Зеруббабелиз Абиуд, Абиуддиз Элияким, Элиякимдиз Азор гъахьну; 14Азориз Садок, Садокдиз Агьим, Агьимдиз Элиуд гъахьну; 15Элиуддиз Элизар, Элизариз Маттан, Маттандиз Якьуб гъахьну; 16Якьубдиз, Месигь Иса гъапӀу Марʼямдин жилир Юсуф гъахьну[+]. 17Гьаму саягъниинди, Ибрагьимдилан гъадабгъну Давудриина гъяйиз йицӀиюкьуб насил, Давудрилан гъадабгъну Вавилондиз адаайиз йицӀиюкьуб насил ва Вавилондиз адаъхъан Исайиина гъяйизра йицӀиюкьуб насил шула.


Месигь бабкан хьуб

18[•]Месигь Иса гьамци бабкан гъахьну: Дугъан дада Марʼям Юсуфдиз хъирснайи. Марʼямдик швуваз гъягъяйиз Гирами Рюгьналан бицӀир кади шулу[+]. 19Хъасин дугъан жилир гъахьи Юсуфдиз, учв гьялал кас вуди хьпаз лигну, Марʼямдикан чӀуру аваза ипуз даккунди, чан дирчу лишнар жиниди кьяляхъ апӀуз ккун шулу. 20Дугъу гьамциб хиял гъапӀиган, нивкӀукди дугъахьна Агъайин малайик дуфну, гьамци гъапну: «Давудгъярин бай Юсуф! Марʼям хпирди гъадагъуз гучӀ мапӀан, фицики Дугъак кайи БицӀир Гирами Рюгьналан ву. 21Марʼямди Бай апӀиди ва Дугъʼин Иса кӀуру ччвур иливидива, фицики Дугъу Чан халкь гунгьарихьан уьрхиди»[+]. 22Хъа вари гьаму ляхнар Агъайи Пайгъамбрин мелзналан гъапи исихъайи гафар кӀулиз удучӀвуз тамам духьнайидар ву:[+] 23«Магьа, шурак БицӀир киршди, Бай апӀиди ва Дугъʼин Эммануил, яна „Ухьухъди Аллагь хъа“, кӀуру ччвур иливиди».

24НивкӀʼан хъиргиган, Юсуфди Агъайин малайикди гъаписи апӀуру, дугъу Марʼям хпирди гъадагъуру.

25Амма Марʼямди чан сарпи Бай апӀайизкьан, Юсуф дугъахь гьучӀври гъахьундар; хъа Бай гъашиган, Дугъʼин Иса кӀуру ччвур иливуру.

#### 2


Исайихьна гъафи аьяндрар

1Иса Гьирод[†] паччагьдин девриъ Ягьудия уьлкейиъ айи Вифлеем[†] кӀуру шагьриъ бабкан гъахьнийи. Магьа, Ерусалимдиз ригъгьудубчӀвру терефнахъан аьяндрар гъюру[+]. 2Дурари гьерхру: «Ягьудияйин паччагь хьуз пну бабкан гъашир нашди? Дугъкан хабар туврайи хяд ригъгьудубчӀвру терефнаъ кабхьну гъябкъюнчуз, ва Дугъаз икрам апӀуз гъафунча».

3Му гафар гъеерхьган, Гьирод паччагьдик ва Ерусалимдин агьалйирик гъалабулугъ кабхъру. 4Думуган Гьиродди, жугьдарин вари аьхюну маллйир[†] ва къанунчйир[†] уч дапӀну, дурарихьан, Месигь[†] наан бабкан духьну ккунир вуйи, – пну, гьерхру.

5– Ягьудияйин Вифлеем шагьриъ, – жаваб тувру дурари, – фицики Пайгъамбрин Китабдиъ дибикӀна:

6«Увура, Вифлеем, Ягьудия юрднан шагьрарин арайиъ сабдииндира бицӀиб дарва, фицики увʼан удучӀвиди Йиз Израилин халкь уьрхру Аьхюр»[+]. 7Думуган Гьиродди, дуфнайи аьяндрариз жиниди дих дапӀну, дурарихьан хяд гьудубчӀвру вахт гьерхну, дюзди аьгъю апӀуру. 8Ва, дурар Вифлеемдиз рякъюъ тӀаъри, гьамци кӀуру: «Душну БицӀирин гьякьнаан вари уччвуди аьгъю апӀинай. Хъа учвуз Думу гъидихъган, узузра хабар дебккай, узхьанна, душну, Дугъаз икрам апӀуз шлуганси». 9Паччагьдихъ хъебехъну, дурар рякъюъ учӀвру. Ва магьа завун ригъгьудубчӀвру терефнаъ чпиз гъябкъю хяд, тап БицӀир айи йишвʼина дубшну дийибгъайизкьан, дурарин улихьди гъябгъюру. 10Аьяндрар, хяд гъябкъган, кьадар адрубкьан шад гъахьнийи. 11Ва хулаъ учӀвган, дурариз БицӀирна Дугъан дада Марʼям рякъюру ва жилʼина ис духьну, Дугъаз икрам апӀуру. Хъасин, чпин пешкешар адагъну, БицӀириз тувру: гъизил, ладан кӀуру ицци ниъ хъайи ягъ ва смирна кӀуру багьалу дармансиб шейъ[+]. 12Ва Гьироддихьна кьяляхъ махъадаканай кӀури нивкӀукди дябкъну, аьяндрар жара рякъюъди чпин юрдариз гъягъюру[+].


Египетдиз гьергну гъягъюб

13Дурар гъушхъан, магьа Юсуфдиз нивкӀукди малайикди дуфну кӀуру: «Гъудужв, БицӀирна Дугъан дада увухъди гъадагъну, Египетдиз гьергну гъарах ва узу увуз хабар апӀайизкьан душваъ гъуз; фицики Гьироддиз, БицӀир пуч апӀбан бадали, Думу агуз ккунди а». 14Юсуфра дишла, гьадму йишван гъудужвну, Исана Марʼям гъадагъну, Египетдиз гъягъюру 15ва, Гьирод кечмиш хьайизкьан, душваъ гъузру. Гьамци, Агъайи пайгъамбрин мелзналан: «Египетдиан Узу Йиз Бализ дих гъапӀунза», гъапи гафар кӀулиз удучӀвуз кӀури, гъабхьиб вуйи[+].


БицӀидар терг апӀбан Гьироддин буйругъ

16Ва думуган Гьирод, аьяндрари чаз кучӀлар гъапӀуб аьгъю дубхьну, хъюлу ацӀнийи ва дугъу Вифлеемдиъна дидин аьтрафариъ айикьан кьюд йисазкьан вуйи вари жили веледар пуч апӀуз чан эскрар гьаъру. Швнуд йисаъ айидар дийихну ккундуш, Гьиродди аьяндрари гъапибдиан аьгъю гъапӀнийи. 17Гьамци Еремия пайгъамбрин мелзналан дупнайи гьаму гафар кӀулиз удучӀвнийи:[+]

18«Рама шагьриъ гъал абхъна ишбан, ишларин зурба фигъан; Рахил ишура чан веледарихъ, дугъаз ккебехъуз ккунди адар, гьаз гъапиш дурар сарун имдар».


Египетдиан хъадакну гъюб

19Хъа Гьирод кечмиш гъашихъан, Египетдиъ айи Юсуфдихьна нивкӀукди Аллагьдин малайик гъюру 20ва гьамци кӀуру: «Гъудужв, БицӀирна Дугъан дада гъадагъну, дурарра хъади Израилин ругариина гъарах, фицики БицӀирин аьжал ккунидар гъийихну». 21Юсуф гъудужву ва, БицӀирна Марʼям гъадагъну, Израилин ругариина хъадаку.

22Ягьудияйиъ чан адаш Гьироддин ерина дугъан бай Архелайи паччагьвал апӀурайиваликан гъеебхьган, Юсуфдиз дина гъягъюз гучӀ гъабхьнийи. Амма хъасин чаз нивкӀукди хабар дебккган, думу Галилейин ругариина гъягъюру. 23Ва душваз дуфну, Назарет[†] кӀуру шагьриъ бин ккебгъну. Гьамци: «Месигьдиз Назарей ччвур тувди», – кӀуру пайгъамбрарин[†] гафарра кӀулиз удучӀвнийи[+].

#### 3


Штуан апӀру Ягьʼяйи аьгъювалар улупуб

1[•]Думу йигъари штуан апӀру Ягьʼя дуфну, Ягьудияйин чюллериъ аьгъювалар улупуз хъюгъру:[+] 2«Ичв гунгьар гардандиъ дидисну, уьмур дигиш апӀинай, – кӀуйи дугъу, – фицики Аллагьдин Паччагьлугъ[†] багахь шула»[+]. 3Гьадму Ягьʼяйикан вуйиштӀан Ишая пайгъамбри гьамци дупнайиб: «ИчӀи чюлиъ дих атӀабгура: Агъайиз рякъ ккабалгай. Дугъаз рякъяр-жилгъйир дишдар апӀинай!» 4Ягьʼяйиин девейин хьайин палат алийи, юкьвнаан гъидкьин яркьу чӀул идибтӀнайи. Дугъан ипӀру хураг елгнагарна чӀурдин йиччв вуйи[+]. 5Гьадмуган дугъахьна Ерусалимдиан, вари Ягьудияйиан ва Ярдан[†] нирин аьтрафарихъан гизаф халкь гъюйи. 6Чпин гунгьариин швумал духьну, дурари чпин гунгьар гардандиъ дисуйи, ва Ягьʼяйи дурар Ярдан нириъ штуан апӀуйи[+]. 7Хъа чахьна хайлин фарисйирна[†] саддукйир[†] штуан апӀуз гъюри дяркъну, Ягьʼяйи дурариз кӀуру: «БитӀракан гъахьидар! Гъюз ккайи Аллагьдин хъюлхьан гьергуз шли улупунчвуз?![+] 8Учву, ичв гунгьар гардандиъ дидисну, уьмур дигиш апӀуз шлуси, ичв ляхнариинди улупай. 9Ва: „Ич аба Ибрагьим[†] вуйич“ кӀуру гафар учвуз чӀяаьн ву пну, миж микиванай, гьаз гъапиш учвуз кӀуразаки, Аллагьдихьан гьаму гъванариканра Ибрагьимдиз веледар ктауз шулу[+]. 10Гьарин кьаблихъ магьа екӀв гьязурди хъа: гъяни йимиш туври адру гьарсаб гьар алдабтӀиди ва цӀигъна гатӀабхьиди[+].

11Учву гунгьарихьан марцц хьпан лишан вуди, узу учву анжагъ штуан апӀураза, амма йиз кьяляхъди Гъюрайир узутӀанна Кьудратлур ву, узу Дугъан шаламар гъахузкьан лайикь дарза. Дугъу учву Гирами Рюгьнахьдина цӀихьди цӀийи алаидичву[+]. 12Дугъан хилиъ йирф хьибди, Дугъу дяхинна нахъв жара апӀиди: дяхин Чан танхариъ абхьди, хъа нахъвар гьаммишан убгру цӀигъ гъяхьну ургиди»[+].


Иса штуан апӀуб

13[•]Гьадму вахтна Ягьʼяйихьна штуан апӀбан бадали Ярдан нирихъна Галилей уьлкейиан Иса гъюру. 14Ягьʼяйиз сифте му ляхникк кӀул ккивуз даккунди гъабхьнийи: «Уву узу штуан апӀуб[†] лазим ву, хъа Уву узухьна гъюрава!»

15Амма Исайи дугъаз жаваб вуди гъапи: «Гъит му ражну гьамци ибшри, фицики Аллагьди улупнайиб ухьу вари кӀули гъабхуб лазим ву». Ва гьадмуган Ягьʼя Иса штуан апӀуз рази гъахьи.

16Штуан гъапӀубси, Иса ниркан кудучӀвуру, магьа сабпну Дугъаз завар ачмиш гъаши, Дугъаз луфси ис шулайи Гирами Рюгь Чаина гъюри гъябкъю[+]. 17Ва завʼан дих шулу: «Му Йиз масан Бай вуйиз, Узу Дугъʼин гизаф рази вуза!»[+]

#### 4


Иса ахтармиш апӀуб

1[•]Мидин кьяляхъ Гирами Рюгьну, Иса рякъʼан адауз иблис чалишмиш хьуз кӀури, Иса ичӀи чюлиз гъухнийи. 2Душваъ Думу ягъчӀвур йигъанна ягъчӀвур йишвандин арайиъ уьл дирипӀри гъузну, аьхирки Исайиз гаш гъабхьнийи[+]. 3Думуган иблисди, Дугъахьна дуфну, Дугъаз гьамци кӀуру: «Эгер Уву Аллагьдин Бай вуш, гьаму гъванарикан уьлер хьуз гъит»[+].

4Жаваб вуди Исайи гъапи: «Гирами китабариъ[†] дибикӀнаки: „Инсан ялгъуз уьлʼинди ваъ, хъа Аллагьдин ушвниан удубчӀвурайи гьарсаб гафниинди яшамиш хьиди“».

5Думуган иблисди Иса гирами вуйи Ерусалим шагьриз хъади гъягъюру, Аллагьдин хулан вартӀан ягълишвʼин дерккру 6ва Дугъаз кӀуру: «Эгер Уву Аллагьдин Бай вуш, гьамлин исина урс, фицики дибикӀна: „Аллагьди Чан малайикариз Яв гъайгъушнаъ хьуз амур апӀиди ва, Яв ликкьан гъвандихъ йивуз гъидритруганси, Уву чпин хилариина гъадагъиди“»[+].

7Исайи кӀуру дугъаз: «Гирами китабарин жара йишваъ гьамцира дибикӀна: „Яв Агъа Аллагь ахтармиш мапӀан“». 8Думуган иблисди Иса хъанара саб лап ягъал дагъдиина гъахуру, дилин Дугъаз дюнʼяйин вари паччагьлугъар, дурарин ад улупуру 9ва Дугъаз кӀуру: «Эгер Уву, ис алахъну, узуз икрам гъапӀиш, гьамрар вари Увуз тувдизавуз».

10Думуган Исайи кӀуру дугъаз: «Фана йибхь Узхьан, иблис! Гирами китабариъ дибикӀна: „Яв Агъа Аллагьдиз икрам апӀин ва сар ДугъазтӀан гъуллугъ мапӀан!“»[+]

11Думуган иблис Исайихьан гьудубчӀвну гъябгъюру ва магьа малайикар, дуфну, Исайин[†] гъайгъушнаъ дийигъуру[+].


Иса Кафернагьумдиъ

12[•]Хъа Ягьʼя дустагъ дапӀнайиваликан гъеебхьиган, Иса Галилей уьлкейиз гъягъюру[+]. 13Думу, Назаретдиан[†] удучӀвну, Забулун ва Нафталим кӀуру юрдарин аьтрафариъ айи Галилей гьюлин[†] гъирагъдихъ хъайи Кафернагьумдиъ дергру[+]. 14Мици гьаддиз гъабхьнийики, Ишая пайгъамбрин мелзналан гьамци дупнайиб улубкьну ккундийи:[+] 15«Ярдан[†] нирин гьюлихъинди[†] терефнаъ айи Забулун юрд ва Нафталим юрд! Галилей уьлке, аллагьсузарин[†] макан! 16Мушваъ мучӀувалиъ айи халкьдиз зурба акувал гъябкъну ва аьжалин сирникк ккайидариз нур удубчӀвну!»

17Думу вахтналанмина Исайи, аьгъювалар улупури, гьамци кӀуз хъюгъру: «Ичв гунгьар гардандиъ дидисну, уьмур дигиш апӀинай, фицики Аллагьдин Паччагьлугъ[†] багахь дубхьна».

18[•]Иса Галилей гьюлхъантина гъягъюрайиган, Дугъаз чвйир вуйи кьюр кас гъяркънийи: Петри лакӀам хъайи Симон ва дугъан чве Андрей. Дурар балугъчйир вуйи, ва думу вахтна дурари гьюликк чул ккипрайи[+]. 19«Узухъди гъачай, – кӀуру Дугъу дурариз, – Узу учвкан инсанарин юкӀвар дисру балугъчйир ктаурза»[+]. 20Дурар гьадмусяаьт, чпин чулар дирчну, Гьадгъахъди гъягъюру[+].

21Гьадлин тинаси гъушган, Исайиз хъанара жара кьюр чве рякъюру: Зеведейин бай Якьубна[†] дугъан чве Югьан. Дурари чпин адаш Зеведейихъди люткейиъ чулар рас апӀурайи. Исайи дураризра дих гъапӀу 22ва дурарра гьадмусяаьт, люткена чпин адаш гъитну, Исайихъди гъягъюру.


Иса халкьдин гъуллугънаъ

23[•]Исайи, вари Галилей уьлке вуйибси лицури, жугьдарин мистариъ[†] аьгъювалар улупури, Аллагьдин Паччагьлугъдикан хабар туври, гьарсаб уьзрихьан халкь сагъ апӀури гъахьну[+].

24Дугъан ад вари Сирия вилаят вуйиси абхънийи, Исайихьна гьар жюрейин уьзрар кайидар хуз хъюгъру: жинар кайидар, гьарза шлудар, паралич кайидар, – ва Дугъу дурар сагъ апӀуйи[+].

25Галилей уьлкейиан, ЙицӀубшагьриан, Ерусалимдиан, Ягьудияйиан ва Ярдандин аьтрафарихъан гъюри, гизаф халкь Дугъан кьяляхъди лицури гъахьну[+].

#### 5


Исайи дагъдиин аьгъювалар улупуб

1Уч духьнайи халкь дябкъну, Иса дагъдиина удучӀвуру; ва, деъган, Дугъахьна Дугъан ученикар[†] гъюру. 2Дугъу дурариз гьамци аьгъювалар улупуз хъюгъру:

3[•]– Бахтаврар ву Аллагьдин улихь касиб вуйидар, фицики Аьршарин Паччагьлугъ гьадраринуб ву.

4Бахтаврар ву дерд зигрудар, фицики дурар Аллагьди ккарциди[+].

5Фурс ктрудар бахтаврар ву, фицики дурариз ирс вуди жил рубкьиди[+].

6Агъайин гьякьвалихъ дахаргнайидар бахтаврар ву, фицики Аллагьди дурар тухъ апӀиди[+].

7Бахтаврар ву рягьимлудар, фицики дурарилан хил алдабгъиди[+].

8Бахтаврар ву юкӀв марццидар, фицики дурариз Аллагь рякъиди[+].

9Ислягьвал гъабхрудар бахтаврар ву, фицики дурариз Аллагьдин веледар пиди[+].

10Бахтаврар ву Аллагьдин гаф тамам апӀурайиган утӀуккурайидар, фицики Аьршарин Паччагьлугъ гьадраринуб ву.

11Бахтаврар вучва учву, гьаз гъапиш, Йиз ученикар хьпаз лигну, учву беябур апӀура, учвухъ хъергра ва учвлан футнийир апӀура[+].

12Гьаци беябур апӀури гъахьну учву хьайиз гъахьи пайгъамбрарра.[†] Рази йихьай ва шадвал ачмиш апӀинай, фицики аьршариъ учвуз айи пешкеш зурбаб ву[+].


Жилин кьил

13[•]Учву жилин кьил вучва. Амма кьилан кьилзишин[†] гъудубгиш, думу фти кьилзи апӀиди? Думу сарун фтизкӀа ярамиш шулдар: думу сарун, инсанарин ликариккан апӀруси, гатӀабхьиди. 14Учву дюнʼяйин акв вучва. Дагъдиин али шагьур дярябкъди гъубзидар[+]. 15Ва чирагъ кабхьиган, думу гъабран кӀанакк ккидривур, хъа, диди хулаъ вардариз акв тувруганси, чан йишвʼин дивур[+].

16Гъит гьаци ичв аквну инсанарин арайиъ акв туври, ичв ужудар ляхнар дурариз рякъруганси ва дурари Аьршарин ичв Адаш адлу апӀбан бадали[+].

17Хиял мапӀанайки, Узу Къанун[†] вая пайгъамбрар батӀул апӀуз Дуфнайир ву кӀури. БатӀул апӀуз ваъ, хъа дурари кӀурайиб кӀулиз адабгъуз Дуфнайир вуза[+]. 18Фицики дюзди кӀуразачвуз, гьелелиг заварна жилар имиди, дибикӀнайиб вари тамам дархьикьан гагьди, Къанундиан гьич саб гьярфкьан, ясана саб цӀаркьан дубгидар[+]. 19Гьаци вуйиган, му гафарикан фукӀа тамам дарапӀрур ва гьаци жара адмийирихьдира апӀуз гъитрур Аьршарин Паччагьлугъдиъ вартӀан бицӀир вуди гьисаб апӀиди. Хъа шли думу гафар тамам гъапӀиш ва жара касарихьра гьаци апӀуз гъитиш, думу Аьршарин Паччагьлугъдиъ вартӀан зурба кас хьиди[+]. 20КӀуразачвузки, эгер учву Аллагьдин табшуругъар къанунчйирина[†] фарисйиритӀан[†] ужуди тамам дарапӀди гъашиш, учву Аьршарин Паччагьлугъдиъ учӀвидарчва[+].


Ажугълуваликан

21Учвуз аьгъячвузки, ихь ата-бабйириз фу дупнаш: «Адми йивну миликӀан; хъа шли гъакӀиш, дугъу суддин улихь жаваб тувди». 22Хъа Узу учвуз кӀуразаки, шли чан багахьлу хъюлакк гъидисиш, думу чан суд апӀбакк ккуркьди, ва шли чан гъардшиз «усал кас» гъапиш, думу Заан диванханайиъ[†] чан суд апӀбакк ккуркьди, хъа шли жарариз «ахмакь» гъапиш, думу жегьеннемдин цӀигъ гъитбакк ккуркьди[+].

23Гьаци вуйиган, эгер уву Аллагьдиз яв багъиш Аллагьдин Хулаз хури айиган, яв гъардшиз увкан гиран кайивал кӀваин гъабхьиш, 24гъурбан апӀру йишвахь яв багъиш гъибтну, душну, сифте яв гъардшихъди мясляаьтар апӀин, хъасин, дуфну, яв багъиш гъурбан апӀин.

25Эгер шлиз увухъди суд апӀуз ккунди аш, шлукьан ухди, суддиз рякъюъ имиди, мясляаьтар апӀин. Даршиш дугъу уву судьяйихьна, хъа судьяйи гъаравлихьна тувди ва дустагъдиъ итдиву[+]. 26Гьякьди кӀуразавуз: аьхиримжи кепкиина гъяйиз яв вари бурж ктипайизкьан, душвʼан удучӀвидарва.


Кьяппаваликан

27Учвуз гъеебхьнийчвузки: «Кьяппавал мапӀан», – кӀури. 28Хъа Узу учвуз кӀуразаки: фуж жара дишагьлийихьинди тямягьниинди лигураш, дугъу сарун чан кӀваъ дугъахъди кьяппавал гъапӀну[+]. 29Эгерки яв арччулну ули уву гунгьихъна гъахураш, думу адабгъ ва гатӀабхь тина, фицики бедендин саб гьендемдихьан шуб ужу вувуз, яв вари беден жегьеннемдиъ ипайиз. 30Ва эгер яв арччул хили уву гунгьихъна гъахураш, хъадабтӀ думу ва гатӀабхь тина, фицики бедендин саб гьендемдихьан шуб ужу вувуз, яв вари беден жегьеннемдиъ ипайиз[+].


Хпир гьидитбакан

31[•]Дупна гьацира: «Эгер фуж чан хпирихьан жара шулаш, дугъу хпирихьна жара хьпан кагъаз туври». 32Хъа Узу кӀуразачвузки: шли, чан хпир, дугъу кьяппавал дарапӀди, гьидитиш, дугъу думу хпир кьяппавалихъ хъаъра; ва шли гьидитнайир чаз дитиш, дугъура кьяппавал апӀура[+].


Ху апӀбакан

33Хъана, аьгъячвузки, ичв абйир-бабариз фу дупнаш: «Уву гъапӀу ху чӀур дарапӀди, Агъайин улихь тамам апӀин». 34Хъа Узу кӀуразачвузки: затра ху мапӀанай: я аьршариинди, гьаз гъапиш аьршар Аллагьдин тахт ву;[+] 35я жилариинди, гьаз гъапиш жилар Аллагьдин ликарикк йишв ву; я Ерусалимдиинди, гьаз гъапиш думу Кьудратлу Паччагьдин шагьур ву; 36ясана жвуван кӀулʼиндира ху мапӀанай, гьаз гъапиш гьич саб чӀаркьан я кӀару, я лизи апӀуз хьибдарчвухьан. 37Эгер увуз «ав» пуз ккунди аш, гьаци «ав» йип; «ваъ» пуз ккунди аш, гьаци «ваъ» йип. Хъа митӀлан артухъ вуйиб иблисдихьан ву[+].

38[•]Учвуз гъеебхьунчвуз, дупна: «Уву шлинкӀа ул идипиш, яв улра идипну ккун, ва уву шлинкӀа силиб идипиш, яв силибра идипну ккун». 39Хъа Узу кӀуразачвузки: писвализ писвал мапӀан. Яв арччул гарцӀликкан бачӀ ккадатуриз тмунубра ккив[+]. 40Ва фуж, увухъди суддиз удучӀвну, яв кӀанккан ккабхьру ккуртт ккидибтуз ккаш, дугъаз яв заълан алабхьру палатра тув. 41Ва шли уву чахъди саб манзил гъягъюз мажбур апӀуруш, дугъахъди кьюб манзилра гъарах. 42Увкан тӀалаб апӀурайириз тув, ва увкан буржназ ккун апӀурайирихьан маш магьадабгъан[+].


Душмнарихьна вуйи ккунивал

43Учвуз гъеебхьунчвуз, дупна: «Багахь хьайир ккун апӀин, хъа душман – даккун». 44Хъа Узу кӀуразачвузки: ичв душмнар ккун апӀинай, ва ичв кьяляхъ хъахьнайидарихъанди ккарагай[+]. 45Мидʼинди учву Аьршарин ичв Адашдин баяр хьидичва, гьаз гъапиш Дугъу гьам пис касар, гьамсана гъянидар Чан ригъдихъди тямин апӀура ва мархьра гьам гьякьлудариина, гьамсана нягьякь вуйидариина гьапӀра[+]. 46Фицики анжагъ учву ккунидартӀан ккун апӀдарш, учвуз фтин бадали пешкеш хьибди? Налук гъадабгъурайидарира гьаци апӀурадаринхъа? 47Хъа нагагь учву анжагъ ичв гъардшартӀан тебрик апӀури шулдаш, имбудари апӀурайибтӀан артухъ учву фу апӀурачвахъа? Гьаци апӀури шулдаринхъа аллагьсузарира?[†] 48Гьаци вуйиган, ичв Аьршарин Адашси, тамамлудар йихьай[+].

#### 6


Касибариз кюмек тувуб

1Лигай-гьа, учву апӀру ужʼвал варидарин улихь рябкъруганси мапӀанай: даршиш Аьршарин ичв Адашдин терефнаан учвуз пешкеш хьибдар[+].

2Гьаддиз, гьар фила-вушра учву касибариз ужʼвал апӀруган, кьюб маш гъяйидари чпин тярифар апӀри дупну, мистариъна[†] кючйириъ апӀруганси, гьарйир мапӀанай. Гьякьди кӀуразачвуз, дурарихьна сарун чпин рубкьру пай вари дурубкьна[+]. 3Уву ужʼвал апӀруган, яв арччул хили гьапӀраш, гагул хилиз аьгъю дарибшри. 4Яв ужʼвал жиниди ибшри. Жиниди апӀурайибра рябкъру Яв Адашди думуган увуз пешкеш тувди.


Адашдиз ккарагуб

5[•]Хъа учву ккарагруган, варидариз рякъри кӀури, мистариъна кючйириъ ккарагуз ккуни кьюб маш гъяйидарси махьанай. Гьякьди кӀуразачвуз, дурарихьна чпин рубкьруб гъурубкьну[+]. 6Уву ккарагруган, яв хулаъ учӀв ва, раккин хъябкьну, душваъ шлизкӀа дярякъру яв Адашдиз ккараг. Ва жиниди апӀурайибра рябкъру яв Адашди увуз пешкеш тувди[+]. 7Ккарагруган, аллагьсузариси,[†] артухъ гафар мапӀанай. Дурари фикир апӀураки, чпи гизаф гафар апӀури гъахьиш, дурар ерхьиди[+]. 8Гьаци дурариз ухшар махьанай, фицики ичв Адашдиз учву ккарагайиз улихьна учвуз фу ккундушра аьгъя. 9Гьаддиз гьамци ккарагай:

«Я аьршариъ айи ич Адаш!
Яв ччвур гирами ибшри.
10Яв Паччагьлугъ улубкьри.
Яв гаф аьршариъси жилиинра тамам ибшри[+].
11Учуз лазим вуйи уьл гъийиз ча[+].
12Учук кайи бурж учуз гьялал апӀин,
ва учура жарадарик кайи ич буржар
дурариз гьялал апӀурча.
13Учу тямягьариъ мааан, писвалихьан уьрх»[+].

14Эгер учву инсанарилан хил алдабгъиш, Аьршарин ичв Адашдира учвлан хил алдабгъиди[+].

15Хъа эгер учву инсанарилан хил алдадабгъиш, думуган ичв Адашдира ичв гунгьарилан хил алдабгъидар[+].


Ушв бисбакан

16Учву ушв бисруган, кьюб маш гъяйидар фици пашманвалиъ кӀул ипну лицураш, гьаци учвура машар пашман дапӀну милицанай. Фицики дурари, чпи ушв бисурайиб улупуз кӀури, чпин машар язухъ гъюру гьялнаъ дерккра. Гьякьди кӀуразачвуз, дурарихьна рубкьруб дурубкьна.

17Хъа уву кӀуруш, ушв бисруган, кушар журх, машар жикӀ, 18уву ушв бисурайиб инсанариз ваъ, хъа дярякъди увухъ хъайи яв Адашдиз аьгъю шлуганси апӀин. Гьадмуган жиниди апӀурайиб вари рябкъюрайи яв Адашди пешкеш тувдивуз.

19[•]Жилиин девлет уч мапӀанай, мушваъ думу сурарина мюркъю ипӀуру ва угърийири, хулаъ учӀвну, гьитӀибкӀуру[+].

20Аьршариин девлет уч апӀинай, душваъ думу сурарина мюркъю ипӀидар ва, угърийири, архьну, гьитӀибкӀидар,[+] 21Гьаз гъапиш яв девлет наан аш, яв юкӀвра гьадушваъ хьибди.

22Бедендин чирагъ ул ву. Гьаддиз, эгер яв ул марцциди вуш, яв вари беденра акуди хьибди.

23Хъа эгер яв улар чӀур духьнаш, уву вари мучӀушнаъ хьидива. Гьаци вуйиган, эгер увуъ айи акв мучӀушин вуш, думуган мучӀушин фициб шул!

24Сарихьанра кьюр агъайиз сабси гъуллугъ апӀуз шулдар, фицики дугъаз санур даккун, хъа тмунур ккун хьиди; вая сариз ужуди гъуллугъ апӀиди, хъа тмунуриз – чӀуруди. Аллагьдизра, девлетназра сатӀиди гъуллугъ апӀуз хьибдарчвухьан[+].

25Гьаци вуйиган, кӀуразачвуз: ичв гъян бадали фу ипӀуруш, фу убхъуруш, ва ичв жан бадали фу алабхьуруш, гьаддин гъайгъушнаъ махьанай. Фицики уьмур – ипӀрубтӀан, хъа беден палаттӀан заан ву[+].

26Завуъ айи жакьвариз лигай: дурари я убзури, я ккадабцӀури шулдар, я амбарханйириз тахил уч апӀдар. Хъа Аьршарин ичв Адашди дурар тухъ апӀура. Хъа учву дурартӀан хайлин артухъ дарнучвахъа[+]?

27Хъа учвкан фуж фукьан хъюгъишра, шилхьан чан уьмур саб сяаьтназкьан ярхи апӀуз шул?

28Палатдин гьякьнаанра гьаз гъайгъу качвузхъа? Чюлиъ айи лизи кюкйир фици аьхю шулаш, лигай: дурари я зегьмет зигурадар, я парча убхурадар. 29КӀуразачвузки, Сулейман[†] паччагьди чан лап ад айи вахтнара дурарихъ гьарсабдихъ хъайисдар палтар алахьури гъахьундар[+]. 30Хъа гъи ади, закур цӀигъ убгурайи чюлин укӀ Аллагьди гьаци уччвуди балгурайиган, Дугъу учвʼин дицитӀан уччвуди палат алабхьидаринхъа, цӀибтӀан хътругърудар![+] 31Гьаддиз, «учу фу ипӀуйкӀан», «фу убхъуйкӀан» вая «фу алабхьуйкӀан» кӀури, гъайгъушнаъ махьанай. 32Гьаз гъапиш гьамрар вари аллагьсузари агрудар ву, хъа учвуз гьамрар вари лазим вуйиб Аьршарин ичв Адашдиз аьгъя. 33Сифтена-сифте учву Аллагьдин Паччагьлугъдихъ[†] хъергай ва Дугъу кӀурайиб вари тамам апӀбахъ йихьай. Гьаци гъапӀиш, имбуб вари Дугъу тувдичвуз. 34Гьаци вуйиган, закурин йигъан гъайгъушнаъ махьанай, закурин йигъаз чан гъайгъушнар а. Гьарсаб йигъаз чан гъайгъушнар чӀяаьн ву.

#### 7


Жарадарин суд мапӀанай

1[•]Жарадарин суд мапӀанай, ичвра апӀидар,[+] 2фицики учву жарадарин фициб суд гъапӀиш, ичвра гьациб суд апӀиди. Жарадарин тахсрар учву фициб уьлчмейиинди ерцураш, ичв тахсрарра гьациб уьлчмейиинди ерциди[+].

3Увуз яв улиъ айи хамхар гьидрибгъди, яв гъардшин улиъ айи чӀюрх фици рябкъюравуз? 4Ваяки яв гъардшиз: «Яв улиъ айи чӀюрх адабгъуза» – фици пидива, хъа яв улиъ хамхар ади?

5Эй кьюб маш гъяйир! Сифте яв улиъ айи хамхар адабгъ, ва гьадмуган, яв гъардшин улʼан чӀюрх фици адабгъуруш, рябкъидивуз.

6ФукӀа гирамиб хуйириз миккипан, даршиш дурар, илдицну увʼин алархьиди. Яв гавагьирар силарин улихьинди магатӀахьан, даршиш силари дурар ликариккан апӀиди[+].


Ча йипай, тувдичвуз

7[•]Ча йипай – тувдичвуз; абгай – бихъидичвуз; раккник кучай – абццдичвуз. 8Фицики гьарсар ча кӀурайириз тувди; абгурайириз бихъиди; кучрайириз абццди[+]. 9Ичв арайиъ, уьл ча гъапиган, чан бализ гъван туврур айинхъа? 10Вая балугъ ча гъапиган, битӀ туврур айинхъа?

11Гьаци вуйиган, учву пис адмийир вушра, учвхьан ичв веледариз ужуб тувуз удукьруган, аьршариин али Адашдихьан хъанара ужуди Чахьан ча кӀурудариз багъишар тувуз хьибди[+].

12Инсанар учвухъди фици духьну учвуз ккундуш, учвура дурарихъди гьаци йихьай. Фицики Къанундин[†] ва Пайгъамбрарин[†] Китабарин мяна гьамдиъ а[+].


Ккуру урнар

13[•]Завариз арццнайи ккуру урнарианди учӀвай. Фицики яркьу урнарна дабкӀнайи рякъ аьжалихьна гъахрудар ву, ва гизафдар гьадлинтина гъягъюра.

14Гьаз гъапиш ккудудубкӀру уьмриз гъахру урнар ккурудар ву, дина гъябгъюрайи жилгъара читинуб ву. Ва цӀидаризтӀан думу бихъурадар.


Гьар йимишдиз лигну аьгъю шулу

15[•]Кьюб маш гъяйи пайгъамбрихьан ихтият йихьай. Учвухьна дурар марччлин гъидикь алди гъюра, айтӀан кӀуруш дурар вягьши жанаврар ву[+]. 16Дурар чпи туврайи бегьерниинди аьгъю хьидичвуз. Зазарилан тӀумутӀ вая пялкьярилан инжир уч апӀуз шулин[+]? 17Гьарсаб гъяни гьари гъяни йимиш, хъа чӀуру гьари чӀуру йимиш хуру[+]. 18Гъяни гьархьан чӀуру йимишар, я чӀуру гьархьан гъяни йимишар тувуз шулдар. 19Гъяни бегьер дархру гьарсаб гьар алдабтӀну, цӀигъ гъипри шулу[+]. 20Дурар йимишариз лигну аьгъю хьидичвуз.


Аллагьдин Паччагьлугъдиъ фуж учӀвди?

21Узуз «я Агъа, я Агъа» кӀурур, фуж вушра, Аьршарин Паччагьлугъдиъ учӀвидар, хъа зиин али Аьршарин Йиз Адашди гъапиб тамам апӀрур учӀвди.

22Узуз думу йигъан гизафдари пиди: «Я Агъа! Я Агъа! Яв ччвурнахъан учу аьяндарвалар улупури гъахьундайин? Яв ччвурниинди учу инсанарикан жинар ктаури гъахьундайин? Яв ччвурнахъди учу гизаф аьламатнан ляхнар гъапӀундаринхъа?»[+]

23Ва думуган дурариз жаваб тувдиза: «Узуз учву саб вахтнара аьгъюдар дарзуз. Узхьан дург йихьай учву, писвал апӀурайидар!»[+]


Кьюб шибритӀ

24[•]Гьамци, Узухъ хъебехъну, Йиз гафар тамам апӀру гьарсар кас чан хулар гъвандин шибритӀиин диврайи фагьумлу касдиз ухшар ву. 25Мархьра гъубгъну, селлерра гъафну, микӀарра хъивну ва гьамрар вари гьадму хулариина диш гъахьну, амма хулар гъадаргъундар, фицики дурар гъвандиин дивнайидар ву.

26Хъа Йиз гьаму гафар ерхьури, дурар тамам дарапӀрайи гьарсар кас чан хулар гъумриин диву фагьумсуз касдиз ухшар ву. 27Мархь гъубгъну, селлер гъафну, микӀар хъивну, вари гьамрар гьадму хулариина диш гъахьну, ва хулар гъадаргъну, хъа дурарин даргъувалра зурба хъухърумар хъайиб гъабхьну[+].

28Исайи, вари гьаму гафар дупну, ккудубкӀган, мушвахь хьайикьан халкь Дугъан улупбариин мюгьтал гъахьну, 29фицики Исайи дурариз, къанунчйириси[†] ваъ, хъа гьюкум хлиъ айириси аьгъювалар улупури гъахьну[+].

#### 8


Жузам кайир сагъ апӀуб

1[•]Иса дагъдилан улдучӀвиган, Дугъан кьяляхъди аьхючӀвеъ халкь гъюри гъахьну. 2Магьа хамран аьзар кайи сари, дуфну, Исайиз икрам дапӀну, гъапи: «Я Агъа! Увуз ккун гъабшиш, йиз хам марцц апӀуз шулвухьан»[+].

3Исайи, хил гьачӀабккну, дугъак кубкӀну:

– Ккундузуз, марцц йихь, – кӀуру, ва дугъан хам дишлади марцц шулу. 4Хъа Исайи дугъаз кӀуру:

– Лиг гьа, мидкан саризра макӀан, хъа маллайихьна душну, жвув улуп, халкьдиз уву марцц хьпан шагьидвал вуди, Муса[†] пайгъамбри дупнайиганси, гъурбан апӀуз ужуб гъайибх[+].


Исайи юзбашийин гъуллугъчи сагъ апӀуб

5[•]Иса Кафернагьумдиъ учӀвиган, Дугъахьна римлуйирин юзбаши дуфну, гьамци тӀалаб апӀуру:

6– Я Агъа! Йиз гъуллугъчи, паралич уьзри хулаъ ахниъ итну, гизаф аьзабнакк кка.

7Исайи дугъаз кӀуру:

– Узу дуфну думу сагъ апӀидиза.

8Юзбашийи жаваб вуди гъапи:

– Я Агъа! Уву йиз хулаъ учӀвбаз узу лайикь дарза, анжагъ Уву саб гаф йип, ва йиз гъуллугъчи сагъ хьиди. 9Фицики узура жарарин хликк ккайир вуза, ва узуз мютӀюгъ вуйи эскрарра азуз. Дурарикан сариз узу «гъарах» кӀурза – думу гъягъюру, тмунуриз «гъач» кӀурза – гъюру, йиз гъуллугъчийиз «гьамци апӀин» кӀурза, дугъу тамам апӀуру.

10Му гафар гъеерхьиган, Иса мюгьтал шулу, Дугъу Чан кьяляхъди гъюрайидариз кӀуру:

– Гьякьди кӀуразачвузки, Израилиъра Аллагьдихъ гьамкьан хъугърайи кас гъяркъюндарзуз[+]. 11КӀуразачвузки, гизафдар, ригъгьудубчӀвруна алабхъру терефарихъан дуфну, Аьршарин Паччагьлугъдиъ ихь ата-бабйир вуйи Ибрагьимдин,[†] Исакьдин[†] ва Якьубдин[†] гъвалахъ гъюн йивну дахьди[+]. 12Хъа Паччагьлугъдиз улупнайидар чӀатинди мучӀушназ утӀурккиди: душваъ зурба ишубна суза хьибди[+].

13Хъа Исайи юзбашийиз гъапи:

– Гъарах, яв хъугънайивалиинди увуз хьибди.

Дугъан гъуллугъчи гьадмусяаьт сагъ гъахьнийи[+].


Исайи гизафдар сагъ апӀуб

14[•]Иса Петрин хулаз гъафиган, Дугъаз цӀа алди дахънайи дугъан сижарбаб рякъюру[+]. 15Иса дугъан хилик куркӀу, дугъʼин али цӀа улдубчӀву, ва сижарбаб, гъудужвну, Дугъан гъайгъушнаъ учӀву[+].

16Хябяхъ гъабшиган, Исайихьна жинар кучӀвнайи хайлин адмийир хъади гъафнийи. Дугъу Чан гафниинди дурарикан жинар ктаънийи ва вари иццрудар сагъ гъапӀнийи. 17Му ляхнар Ишая пайгъамбрин мелзналан дупнайи: «Дугъу ихь уьзрар Чаина гъадагъну ва ухьу сагъ гъапӀну», – кӀуру гафар кӀулиз удучӀвбаз гъашидар вуйи.


Исайихъди хьуб читин ву

18[•]Чан гъваларихъ гизаф халкь уч духьнади дябкъну, Исайи ученикариз[†] люткейиъди гьюлин[†] тмуну гъирагъдихъна гъягъюз амур гъапӀнийи[+]. 19Гьадмуган сар къанунчийи,[†] дугъан багахьна дуфну, гъапнийи:

– Мялим! Уву наана гъушишра, узу Увухъди гъидиза.

20Исайи дугъаз кӀуру:

– Сулариз мугъарйир, завун ничхрариз мукьар а, хъа Инсаниятдин Бализ кӀул дивну дахъру йишв адар.

21Ученикарикан сари Исайиз гъапи:

– Я Агъа! Узухьди сифте, душну, дукӀнайи йиз адаш кивуз гъит.

22Хъа Исайи дугъаз кӀуру:

– Узухъди гъач, хъа дийихнайидари чпин гъийихдар киври.


Исайи тӀурфан яваш апӀуб

23[•]Иса люткейиъ эъган, Дугъан кьяляхъди ученикарра эънийи. 24Саб дупну гьюлʼин гьациб тӀурфан гъитӀибккнийики, лепйири дурарин лютке ккапӀуз саб цӀибтӀан имдайи. Хъа Иса даахнади гъахьнийи. 25Думуган ученикари, дуфну, Иса хъиргну, Дугъаз кӀуру:

– Я Агъа! Ухьуз саб чара апӀин, ихь аьжал багахь дубхьна.

26Исайи дурариз гъапи:

– Фицдар гучӀбяхяр дарнучва, хътругърудар!

Хъасин, гъудужвну, Дугъу микӀлазна лепйириз яваш хьуз амур апӀуру. Дурар лал шулу. Зурба архаинвал абхъру[+]. 27Дугъахъди хъайидари, мидʼин мюгьтал духьну, кӀуйи:

– Му мицир фуж вуйкӀан – микӀарра, гьюлра Чаз мютӀюгъ шлур?


Исайи жинар кайи кьюр кас сагъ апӀуб

28[•]Иса гьюлин тмуну гъирагъдихъ хъайи Гадарин кӀуру юрдназ гъафиган, Дугъан улихьна накьварин хьарар-дюрхъяриан кьюр жинар кайидар утӀурччвуру. Дурар гьадмукьан вягьшидар вуйики, гьадму рякъюъди сарихьанра гъягъюз шули гъабхьундайи. 29Ва сабпну дурари чӀигъар апӀуз хъюгъю:

– Яв учухъди фу вуяв, Аллагьдин Бай?! Вахт хьайизра учуз жаза тувуз дуфнана[+]?

30Дурарихьан ярхладиси чӀурдиин силарин аьхю лиж дарабгънайи. 31Ва жинари Исайикан тӀалаб апӀуру:

– Учу утӀуккурайихъамина гьатму силариъ учӀвузкьан гъит.

32– Гъарахай, – гъапи Исайи.

Дурарра, адмийириан удучӀвну, силариъ учӀвру. Гьадмусяаьт вари силар гъарзлансина гьюлизди урсру, ва вари штукк ккахьну йихуру. 33Хъа силарин габнар жаргъну душну, шагьриъ гьаму чпиз гъябкъюбдикан: фици жинар кайидар сагъ гъапӀнуш – варибдикан ктибтуру.

34Гьадмуган шагьрин вари агьалйир Исайин улихьна удучӀвуру ва, Думу гъяркъган, чпин юрдариан удучӀвну гъарах кӀури, миннатар апӀуру[+].

#### 9


Исайи паралич кайир сагъ апӀуб

1[•]Гьаддихъан Иса, люткейиъ эъну, тмуну гъирагъдихъ хъайи Чан шагьриз гъюру[+].

2Ва магьа Дугъахьна, паралич дубхьну, сар ахниъ ахънайир хьади гъафи. Исайи, дурарин зурба хъугъвал дябкъну, паралич кайириз гъапи:

– ЮкӀв ижми апӀин, Йиз бай! Яв гунгьарилан хил алдабгъураза[+].

3Мушвʼин сакьюдар къанунчйири[†] чиб-чпикди гъапи: «Мугъу Аллагьдиз къаршу гафар кӀура»[+].

4Дурарин фикрар аьгъяди, Исайи гъапи:

– Гьаз усал фикрар ичв юкӀвариъ тӀаърачва? 5Фу рягьят ву: «Яв гунгьарилан хил алдабгъураза» пуб, вая «гъудужвну лиц» пуб? 6Инсаниятдин Бализ жилиин гунгьарилан хил алдабгъуз гьюкум айиб учвуз аьгъю хьпан бадали, магьа лигай.

Хъа Дугъу паралич кайириз: «Гъудужв кӀуразавуз, гъадабгъну яв ахин, яв хулаз гъарах», – кӀуру.

7Ва думу, гъудужвну, чан хулаз гъягъюру.

8Му гъябкъю халкь мюгьтал гъахьи, ва дурари адмийириз мициб гьюкум туву Аллагьдин тярифар апӀуз хъюгъю.


Исайи Матта ктагъуб

9[•]Ва гьадлинтина гъягъюрайиган, Исайиз налукар уч апӀрушвахь деънайи Матта кӀуру сар кас рякъюру ва дугъаз кӀуру:

– Узухъди гъач.

Маттара, гъудужвну, Дугъахъди гъягъюру.

10Хъасин, Иса Дугъан хулаъ суфрайихъ гутайиз гъюн йивну дахънайиган, хайлин налукар уч апӀрударна гунагькрар дуфну, Дугъахъди ва Дугъан ученикарихъди[†] деъру. 11Му аьгьвалат дябкъну, фарисйири[†] Исайин ученикариз кӀуру:

– Ичв Мялимди налукар уч апӀурайидарихъдина гунагькрарихъди гьаз ипӀура[+]?

12Му гъеебхьган, Исайи гъапи:

– Духтир сагъидариз ваъ, хъа аьзарлуйириз лазим ву. 13Учву сабан «Гъурбан апӀуб ваъ, хъа рягьим апӀуб ккун апӀураза», – кӀуру гафарин мяна аннамиш апӀинай. Узу марцци касар ваъ, хъа гунагькрар дюз рякъʼина хуз Дуфнайир вуза[+].

14[•]Хъасин, Исайихьна дуфну, Ягьʼяйин ученикари гьерхру:

– Учуна фарисйири кми-кмиди ушвар дисури шулча, хъа Яв ученикари гьаз ушвар дисурадар[+]?

15Исайи дурариз кӀуру:

– Швушв хурайир чпихъди хъимбукьан гагьди, сумчрин хялар гьич пашман даршлуб аьгъданчвузхъа! Хъа дурарихьан швушв хурайир гужназ гъадагъру вахт гъибди, ари гьадмуган дурари ушвар дисиди[+].

16Гьич сарира йирси палатдик цӀийи цӀил ктривур, фицики, цӀийиди киву цӀил кубчӀвган, хъана аьхю урхъ адабхъди.

17Таза чяхирра йирси иржариъ убзри шулдар. Дици гъапӀиш, иржарикан урхъар ктахьиди: чяхирра удубзиди, иржарра пуч хьиди. Хъа таза чяхир цӀийи иржариъ убзру аьдат ву, думуган чяхирра, иржарра сагъди гъузди.


Риш чӀиви апӀуб ва кетӀерццнайир сагъ апӀуб

18[•]Исайи гьамци кӀурайи вахтна, Дугъахьна магьа сар гьяким дуфну, Дугъаз икрам дапӀну, кӀуру:

– Гьамусяаьт йиз риш йикӀру гьялнаъ айиз. Уву дуфну, дугъʼин Яв хил иливиш, думу чӀивиди гъузди.

19Иса, гъудужвну, дугъахъди гъягъюру. Дурарихъди ученикарра гъягъюру.

20Му вахтна йицӀикьюд йисандин арайиъ ифи хъибтри шлу уьзур кайи сар дишагьлийи, кьялхъянди дуфну, Исайин ккурттдин канчӀлик хил кучру. 21Фицики дугъу чав-чакди гьамци фикир гъапӀнийи: «Эгер узу Дугъан палатдик анжагъ хил кубкӀиш, узу сагъ хьидиза»[+].

22Иса кьяляхъ илтӀикӀуру ва, думу дяркъну, кӀуру:

– Яв юкӀв ижми апӀин, Йиз риш! Яв хъугъували уву сагъ гъапӀунву.

Ва дишагьли сабпну сагъ гъахьнийи[+].

23Хъасин Иса гьякимдин хулаз гъушу. Душваъ учӀвган, саламдин мукьмар йивурайидар ва ишларин гъугъ ипнайидар дяркъну, Исайи гъапи:

24– Гьамлин удучӀвай; риш дукӀнадар, хъа даахна.

Дурар Дугъʼин аьлхъюз хъюгъю[+].

25Халкь удучӀвган, Дугъу, риш айи хулаъ учӀвну, дугъан хил гъибису, ва риш гъудужву[+].

26Ва мидкан вари юрд вуйиси аваза гъарабгъу.


Кьюр кур кас сагъ апӀуб

27Иса гьадушвʼан гъягъюрайиган, «Ич язухъ апӀина, я Давудгъярин[†] Бай!» – кӀури, Дугъан кьяляхъди кьюр кур кас гъюз хъюгъю[+]. 28Хъа думу хулаъ учӀвган, кур вуйидар Дугъан багахьна гъафи. Исайи дурариз кӀуру: «Узхьан учву сагъ апӀуз шулу пну, хъугъранчва?» Дурари: «Ав, я Агъа!» – гъапи. 29Гьадмуган Исайи, дурарин уларик хил кучну, гъапи:

– Ичв хъугънайивализ гъилигси ибшричвуз[+].

30Ва дурариз рябкъюз хъюгъю. Хъа Исайи дурариз ижмишнаан гъадагъа дебккру:

– Лигай гьа, мидкан саризра аьгъю дарибшри[+].

31Хъа дурари, кӀуруш, чӀатинди удучӀвган, думу вари юрд вуйибси, Дугъан аваза рабгъуру[+].


Исайи чӀал дибиснайир сагъ апӀуб

32Уларихь акв гьибшдар удучӀвубси, магьа Дугъахьна жинар кучӀвнайивалиан чӀал дибиснайир хъади гъафи.

33Жинар ктаубси, чӀал дибиснайир улхуз хъюгъю. Ва: «Израилиъ мициб ляхин саб вахтнара гъабхьиб дар!» – кӀури, халкь мюгьтал гъахьи.

34Хъа фарисйири кӀуйи:

– Исайи жинар дурарин аьхюрихьан вуйи кьувватниинди ктаура[+].


Исайиз халкьдин язухъ хьуб

35Иса, жугьдарин мистариъ[†] аьгъювалар улупури, Аллагьдин Паччагьлугъдикан[†] Ужувлан хабар[†] рабгъури ва гьар жюрейин уьзрарна иццрушнар кайидар сагъ апӀури, шагьрарна гъулар вуйиси лицури гъахьну. 36Халкьарин дестйир гъяркъган, Исайиз дурарин язухъ шулу, гьаз гъапиш дурар марччлихъан хътру марччарси, улдугну, кюмексузди айи[+]. 37Гьадмуган Чан ученикариз кӀуру:

– Иган гизаф а, хъа убгрудар цӀиб. 38Гьаддиз игнин Агъайиз, Чан игниз убгрудар гьаъ, кӀури, ккарагай[+].

#### 10


Исайин йицӀикьюр вакил

1[•]Мидин кьяляхъ саб ражари, Чан йицӀикьюр ученикдиз Чахьна дих дапӀну, инсанарикан жинар ктауз ва гьарсаб уьзур ва гьарсаб иццрушин сагъ апӀуз кӀури, Исайи дурариз жинарин зиин гьюкум тувру. 2Магьа йицӀикьюр ученикдин ччвурар: сарпир Петр кӀури шлу Симон ва дугъан чве Андрей, Зеведейин бай Якьубна[†] дугъан чве Югьан, 3Филип ва Варфоломей, Фома ва налукар уч апӀру Матта, Алфейин бай Якьуб ва Фадей, 4Шимон Кананит ва кьандиси Иса масу туву Искариот лакӀам хъайи Ягьуда.


ЙицӀикьюр ученикдиз табшуругъ

5Гьаму йицӀикьюр кас Исайи, гьамциб насигьят тувну, гьаъру:

– Жугьдар дарудар яшамиш шулайи йишвариз мягъянай ва Самарияйин саб шагьриъкьан муучӀванай; 6хъа улдугну чарвйирси айи Израил халкьдихьна гъарахай,[+] 7ва варишвариъ лицури, аьгъювалар улупури, Аьршарин Паччагьлугъ улубкьура кӀури, хабар тувай[+]. 8Иццурайидар сагъ апӀинай, гъийихдар чӀиви апӀинай, жузам кайидар марцц апӀинай, жинар кучӀвнайидарикан кадаай; чӀанади гъадабгъуб, чӀанади тувай[+]. 9-10Кьялʼан идибтӀру чӀулиъ ивну, жвувахьди гъизилин, арсран, ясана йифрин пул, я тавра, я кьюб жар палат, я ликариин алахьрудар, ясана чумакъ рякъюз магъадабгъанай. Фицики лихрур ипӀрубдиз лайикьлу ву[+]. 11Учву фуну шагьриъ вая гъулаъ учӀвишра, душваъ лайикьлу вуйи касдихь дергай ва, дилин удучӀвну гъягъяйиз, гьадгъан хулаъ гъузай. 12Хъа хулаъ учӀвруган, хулан эйсийиз гьамци салам тувай: «Яв хулаъ мясляаьт ибшрияв». 13Эгер думу хал лайикьлу вуш, душваъ мясляаьт убчӀвди. Эгерки думу хал лайикьлу даршиш, ичв мясляаьт учвухьна кьяляхъ хътабкиди. 14Хъа эгер шли учву кьабул дарапӀиш ва учвухъ хъпебехъиш, дугъан хулʼан вая гьадму шагьриан удучӀвурайиган, ичв ликарик кайи биширугра кмиди кадабхьай[+]. 15Гьякьди кӀуразачвуз: гъиямат йигъан, Содомна[†] Гоморра[†] шагьрариз гьадму шагьризтӀан ужу хьибди[+].


Улукьуз ккимбу хъергбар

16[•]Магьа Узу учву жанаврарихьна гьаърайи марччарси гьаъраза: битӀарси фагьумлудар ва луфарси аьмал кадрудар йихьай[+]. 17Адмийирихьан ихтият апӀинай, фицики дурари учву судариз гъахиди ва чпин мистариъ[†] урччвиди. 18Ва, учву Йиз ученикар[†] ву кӀури, гьякимдрарихьна ва паччгьарихьна гъахиди, дураринна аллагьсузарин[†] улихь Узкан шагьидвал апӀбан бадали[+]. 19Учву гъидисган, учву фу ва фици кӀуруш, дидин гъайгъушнаъ махьанай, фицики гьадму арайиъ, учву фу дупну ккундуш, учвуз дишлади ачмиш апӀиди, 20фицики думу учву ваъ, хъа учвуъ айи ичв Адашдин Рюгьну пиди[+].

21Чвуччву чве йикӀуз масу тувди, хъа адашди – бай. Веледари, абйир-бабариз къаршу удучӀвну, дурар йихиди[+].

22Йиз ученикар хьпаз лигну, учву варидариз даккун хьиди. Хъа шли аьхиризкьан аьгь гъапӀиш, думу дюрхну хьиди[+].

23Саб шагьриан учву утӀуккруган, жара шагьриз жаргъай. Фицики дюзди кӀуразачвуз: учву Израилин вари шагьрар-гъуларилан илдицну ккудубкӀайиз, Инсаниятдин Бай[†] гъиди[+].

24Ученик чан мялимтӀан заан дар, ва гьич сар гъуллугъчира чан агъатӀан заан дар[+]. 25Ученик – чан мялимсир, хъа гъуллугъчи чан агъасир гъахьиш, рази духьну ккун[+].


Шилхьан гучӀ дапӀну ккунду

26Гьаци вуйиган, адмийихъан гучӀ мапӀанай: учв ачухъ даршлу гьич саб гьитӀибкӀуб адар ва ашкар даршлу гьич саб жиниб адар[+]. 27Узу учвуз мучӀушнаъ кӀурайиб аквнахь йипай, ва Узу ичв ибахъ гъапиб гъваълан атӀабгну йипай. 28Беден йибкӀрударихьан гучӀ мапӀанай, фицики дурарихьан рюгь йикӀуз шулдар; хъа ичв беденра дубкӀну, жегьеннемдиъ ичв рюгьра пуч апӀуз Удукьрурихьан гучӀ апӀинай[+].

29Саб кепкихъ кьюб гъуланжакьв масу тувдаринхъа? Ичв Адашдиз даккунди дурарикан гьич сабра жилʼина абхъидар. 30Ичв кӀулʼин али чӀарарра кмиди Дугъу гьисаб дапӀна. 31Гьаддиз гучӀ мапӀанай: гизаф гъуланжакьвартӀан учву заан вучва[+].


Месигьдин аьгъювалар

32Гьаддиз Узу адмийирин улихь кьабул гъапӀу гьарсар кас Узура Йиз Адашдин улихь кьабул апӀидиза[+]. 33Хъа шли Узу адмийирин улихь кьабул дарапӀиш, думу Узура Йиз Адашдин улихь кьабул апӀидарза[+].


Узуз лайикьлу вуйир

34[•]Учву фикир мапӀанайки, Узу жилиина мясляаьт хуз Дуфнайир ву кӀури; Узу мясляаьт хьади ваъ, хъа дяви хьади Дуфнайир вуза[+]. 35Фицики Узу адашдихьан – бай, дадайихьан – риш, сижарихьан – швушв жара апӀуз дуфназа. 36Ичв хизандиъ айидар учвуз вартӀан пис душмнар хьиди.

37УзутӀан чан адаш вая дада артухъ ккун гъапӀур Узуз лайикьлу вуйир дар; ва УзутӀан чан бай вая риш артухъ ккун гъапӀур Узуз лайикьлу дар. 38Хъа фуж, хач[†] чан кьялʼин алди[*], Йиз кьяляхъди дарфиш, гьадмура Узуз лайикьлу дар[+]. 39Шли чан уьмур уьбхюз чарйир гъизигиш, дугъан думу дубгди, хъа Узу бадали чан уьмур пуч гъапӀуриз ккудудубкӀру уьмур хьибди[+].


Пешкеш

40Учву кьабул апӀрури Узу кьабул апӀура, хъа Узу кьабул апӀрури Узу му дюнʼяйиз Гьаур кьабул апӀура[+]. 41Пайгъамбар, думу пайгъамбар хьпаз лигну, кьабул апӀруриз пайгъамбризсиб пешкеш хьибди, ва дугъри кас, думу дугърир хьпаз лигну, кьабул апӀруриз, дугъри касдиз туврубсиб пешкеш хьибди[+]. 42Хъа шли, Йиз ученик хьпаз лигну, гьаму бицӀисдарикан сарнуриз саб кӀифкьан мичӀли шид тувиш, гьякьди кӀуразачвуз, дугъаз чан пешкеш хьибди[+].

#### 11


Штуан апӀру Ягьʼяйин илчйир

1[•]Чан йицӀикьюр ученикдиз табшуругъар тувну ккудукӀиган, Иса, дилин удучӀвну, Галилей уьлкейин шагьрариз аьгъювалар улупуз гъягъюру.

2-3Дустагъдиъ айи Ягьʼяйи, Месигь Исайин ляхнарикан гъеебхьган, чан ученикарикан[†] кьюр дугъаз гьамци пуз гьау: «Гъюз ккайи Месигь[†] Уву вуна, даршиш жарариз ккилигуча?»[+]

4Исайи дурариз жаваб туву:

– Учвуз рябкъюрайиб ва ебхьурайиб вари, душну, Ягьʼяйиз кидибтай: 5кур вуйидариз рябкъюра, ликудар лицура, хамран уьзур кайидарин хам марцц шула, кар вуйидариз ебхьура, гъачӀидар чӀиви шула ва касибариз Ужувлан хабар[†] рабгъура.

6Шли Узʼина вуйи хъугъвал дубградарш, думу бахтавар ву[+].


Месигьди Ягьʼяйин гьякьнаан шагьидвал апӀура

7Дурар гъушу вахтна Исайи халкьдиз Ягьʼяйикан пуз хъюгъну:

– Ягьʼяйихьна ичӀи чюлиз фтиз лигуз гъушнийчва? МикӀлу тӀубччвурайи чӀеъдиз лигуз гъушнинчвахъа[+]? 8Шлиз лигуз гъушунчва дина? Багьа палтар али касдиз? Багьалу палтар алидар паччгьарин дараматариъ ади шулу. 9Дици даш, шлиз лигуз гъушунчва учву? Пайгъамбриз лигуз? Ав, кӀуразачвуз, пайгъамбартӀан аьхюриз лигуз гъушунчва[+].

10Гьадму Ягьʼяйикан ву гьамци дибикӀнайиб: «Магьа, Яв улихьди Узу Йиз кас гьаъраза: дугъу Яв улихь Яв рякъ ккабалгиди»[+].

11Дюзди кӀуразачвуз: жиларин зиин дишагьлийикан гъахьидарик штуан апӀру ЯгьʼятӀан зурба кас гъахьундар, хъа Аьршарин Паччагьлугъдиъ айидарикан варитӀан бицӀир думутӀан зурба ву[+].

12Штуан апӀру Ягьʼяйин вахтарихъанмина гьамусдиз Аьршарин Паччагьлугъ, саспидар дидиъ гужниинди учӀвуз чалишмиш шулашра, мюгькамди артмиш шула[+].

13Фицики Ягьʼя гъяйиз вари пайгъамбрари[†] ва Мусайин[†] къанунди[†] мидкан улихь ккимиди дупна.

14Учвуз ккундуш, Гирами китабариъ[†] дупнайиси, дуфну ккуни Илʼяс пайгъамбар Ягьʼя ву[+].

15Ебхьуз ибар кайидариз гъит ебхьри![+]

16Хъа гьаму заманайин насил шлихь тевза?

17Дурар, чиб-чпиз чӀигъар апӀури, раццариъ гьамци кӀури деънайи бицӀидариз ухшар ву: «Учу учвуз швутӀрамар йивури гъахьунча, хъа учву ялхъвнаркьан гъапӀундарчва; учу учвуз ишлар апӀури гъахьунча, хъа учву ишузкьан гъишундарчва».

18Ягьʼя гъафну, дугъу ипӀурдайи ва убхъурдайи, дурари дугъаз «Дугъаъ жин а» кӀуйи[+].

19Инсаниятдин Бай[†] гъафну, Дугъу ипӀуру ва убхъуру, ва дурари Дугъаз: «Лигай, магьа уьж ва пияниска, налукар гъюдюхрударинна гунагькрарин дуст», кӀура. Аькьюллувал ляхнариинди улупну ккун[+].


Хътругъру шагьрар

20[•]Хъасин Исайи вартӀан гизаф Чав аьламатар улупу шагьрариз тягьнийир йивуз хъюгънийи, гьаз гъапиш дурари чпин гунгьар гардандиъ гъидисундайи.

21– Гьял пис хьибдияв, Хоразин! Гьял пис хьибдияв, Вифсайда! Учвуз Узу улупу гьяйбатар Тириз ва Сайдайиз гъяркънийиш, дурарин агьалйири ухдитӀан, чпихъ яснан палтар хъахьну ва кӀулʼин рюкъ алабхьну, тахсрар чпин гардандиъ дисидийи[+].

22Амма кӀуразачвузки: суддин йигъан учвузтӀан Тиризна Сайдайиз рягьятди хьибди![+]

23Хъа увура, Кафернагьум, аьршаризкьан за хьибдиза кӀурайна? Ваъ, гурбагуриъ абхъдиву, фицики учвухь улупу аьламатнан ляхнар Узу Содомдиъ[†] улупнийиш, думу гьамусра сагъ-саламатди гъубздийи.

24Гьаддиз кӀуразачвузки, гъиямат йигъан учвузтӀан Содомдин агьалйириз рягьятди хьибди.


Узухьна гъачай, эргвал йивидичва

25[•]Хъасин Исайи гъапи: «Адаш, заваринна жиларин Агъа! Аьяндрарихьанна аькьюллударихьан гьитӀибкӀнайиб бицӀи касариз ачухъ апӀбаз Увуз чухсагъул!

26Ав, Адаш, Увуз думу Яв ужувлан ният гьаци дубхьну ккундувуз.

27Йиз Адашди Узуз вари тувну. Адашдилан гъайри, Бай фуж вуш, саризра аьгъдар, ва БализтӀан гъайри, Адаш саризра аьгъдар. Хъа Бали шлиз ачмиш гъапӀиш, гьадгъаз Адаш аьгъю хьиди[+].

28Эргну хъадахънайидар вари Узухьна гъачай, ва Узу учвуз рягьятвал тувдиза[+].

29Узу гъюдлир ва фурс ктрур вуза. Йиз табшуругъарин юрккагъ учвʼин иливай ва Узхъан вари дубгъай – архаинвал хьибдичвуз.

30Гьаз гъапиш Узу учвухьна тувру юрккагъ – ужʼвал ву, ва Узу учвʼин иливру гъагъра пучӀуб ву»[+].

#### 12


Султ йигъкан гьюжат

1[•]Саб султ йигъан[†] Иса дяхин дубзнайи хутӀлиантина гъягъюру. Гаш дубхьнайи Дугъан ученикари,[†] дяхнин кӀулар улдутӀну, китӀишну, итӀуз хъюгъру. 2Му гъябкъю фарисйири[†] Исайиз гъапи:

– Магьа Яв ученикари султ йигъан Къанунди[†] гъадагъа дапӀнайи ляхин апӀура.

3Хъа Исайи дурариз кӀуру:

– Чазна чахъди хъайидариз гаш гъабхьи вахтна Давудри[†] гьапӀнуш, Гирами китабариан[†] гъурхундарнучва[+]? 4Фици думу Аллагьдин хулаъ учӀвнуш ва дугъуна дугъахъди хъайидари я чаз, я чан юлдшариз итӀуз гъадагъа вуйи, хъа анжагъ маллйиризтӀан[†] итӀуз ихтияр адру Аллагьдиз бахш дапӀнайи уьлер фици гъитӀнуш, гъурхундарнучва? 5Ясана учву, Аллагьдин хулаъ маллйири султ йигъандин къайда чӀур апӀурашра, дурар тахсиркрар гьисаб дарапӀбакан Къанундиъ гъурхундарнучва? 6КӀуразачвузки: мушвахь Аллагьдин халтӀанра[†] зиина Вуйир хьа[+]. 7Эгер учвуз: «Гъурбан апӀуб ваъ, хъа рягьим апӀуб ккундузуз», кӀуру гафарин мяна аьгъяйиш, учву тахсир ктрудар тахсиркар ву, пидайчва, 8фицики Инсаниятдин Бай[†] султ йигъʼинра Агъа ву.


Хил деебццнайи кас сагъ апӀуб

9[•]Хъасин Думу жугьдарин мистаз[†] гъягъюру. 10Душваъ хил деебццнайи сар кас айи. Исайик саб тахсир кипбан бадали, маллйири Дугъхьан гьерхру:

– Мусайин[†] Къанундиинди султ йигъан иццурайир сагъ апӀуз хай шулин[+]?

11Исайи дурариз гьамци жаваб туву:

– Учвкан сарира султ йигъан ичӀаъ абхъу чан чарва ададабгъди гъибтрин? 12Хъа чарватӀан инсан гизаф багьа даринхъа? Гьаци вуйиган, султ йигъанра ужʼвал апӀуз хай шулу[+].

13Хъасин Исайи хил деебццнайириз кӀуру:

– Яв хил гьачӀабкк.

Дугъу хил гьачӀабккуру, ва гьадмусяаьт думу гьатмуну хилси сагъ шулу[+]. 14Душвʼан фарисйири, чӀатинди удучӀвну, Иса фици пуч апӀуруш, йикьрар йитӀуру.


Магьа йиз гъуллугъчи

15Хъа Исайиз мидкан аьгъю шулу ва дишла удучӀвну гъягъюру. Дугъан кьяляхъди гизафдар гъягъюру, ва Дугъу иццурайидар вари сагъ апӀуру. 16Ва Чакан шлизкӀа жарадариз пуб гъадагъа апӀуру[+]. 17Му вари мици, Аллагьди Ишая пайгъамбрин мелзналан гьамци гъапиб кӀулиз удубчӀвбан бадали гъабхьнийи:

18«Магьа Узу кадагънайи Йиз Гъуллугъчи.
Узуз Ккунир. Дугъʼин Йиз юкӀв рази ву.
Дугъахьна Йиз Рюгьра гьаъраза.
Ва Дугъу вари жугьуд дару халкьариз,
гьякьвалин вахт улубкьна кӀури, хабар тувди.
19Думу я гьюжатназ удучӀврур дар,
я чӀигъар апӀрур дар,
ва кючйириъ саризра Дугъан сес ебхьидар.
20Дугъу, улубкьну ккуни гьякьвал
гъалибвалихьна дархидикьан гагьди,
дюбгъну кебхнайи чӀеъ ктубтӀидар
ва хъудубгурайи гъахма ктӀубшвидар.
21Ва вари миллетари Дугъахъ йирфар
хъирчну хьибди».


Иса ва иблис

22[•]Дидин кьяляхъ Исайихьна, жинар кади, дярябкъру ва чӀал дибиснайи сар кас хуру, Дугъу думу кас сагъ апӀуру, гьаци думу чӀалниинара гъюру ва дугъан улариз рябкъюзра хъюгъру.

23Му ляхниин вари халкь аьжайиб шулу ва дурари гьамци кӀуру: «Гьаяман гьаму Давудгъярин Бай вушул гьа?»[+]

24Хъа мидкан деебхьну, фарисйири кӀуру:

– Дугъу жинар жараси ваъ, хъа жинарин аьхюр вуйи Велзевулин кьувватниинди ктаура[+].

25Амма Исайи, дурарин фикрар аьгъяди, гьамци гъапи:

– Чан айитӀ душманвал ади, пай гъабши гьарсаб паччагьлугъ ичӀи шул, арайиъ душманвал айи я саб шагьур, я саб хизан гъудрубзур. 26Эгер шейтӀни шейтӀан ктаураш, думу чав чаз къаршу дубхьна: дидин паччагьлугъ фици сагъди гъубздихъа? 27Ва эгер Узу жинар Велзевулин кьувватну ктаураш, ичв адмийири дурар шлин кюмекниинди ктаура? Магьа гьамди учву гьякь дарувал улупура[+]. 28Дугъриданна, Узу жинар Гирами Рюгьниинди ктаураш, ичв арайиз Аллагьдин Паччагьлугъвал[†] магьа хъубкьна.

29Гьаци дарш сарихьанра, гуж кайирин хулаз дуфну, душв тӀараш апӀуз хьибдар – эгер эйси йитӀну адарш; гъийитӀган, хал тӀараш апӀуз шул. 30Фуж Узухъди дарш, думу Узуз къаршу ву ва шли Узухъди уч апӀурадаш, дугъу зяя апӀура[+].

31Гьаддиз кӀуразачвуз: адмийирин гьарсаб гунгьилан ва Аллагьдиз къаршу гафналан хил алдабгъиди, хъа Гирами Рюгьназ къаршу гафналан хил алдабгъидар[+]. 32Эгер шли Инсаниятдин Бализ къаршуди чӀуру гаф гъапиш, дугълан хил алдабгъиди, хъа шли Гирами Рюгьназ гъапиш, дугълан я гьамус, ясана гъюз имбу уьмриъ хил алдабгъидар.


Гьар ва дидин бегьер

33Учву гьарра ва дидин йимишра гъяниб ву йипай, ясана гьарра ва дидин йимишра чӀуруб ву йипай; гьар йимишдиз лигну аьгъю шулу[+].

34Эй битӀракан гъахьидар! Учвхьан, пис юкӀвар ади, ужуб гаф пуз фици хьибдичвухьан?! Фицики инсандин мелз, чан юкӀв фти абцӀнаш, гьаддикан улхури шулу[+]. 35Ужур касди чан хазнайиан ужуб, хъа чӀуру касди чан хазнайиан чӀуруб адабгъуру[+]. 36КӀуразачвузки, инсанари чпин гьарсаб гьавайи гафнан жаваб гъиямат йигъан тувди[+]. 37Фицики, яв гафариз дилигну, уву гьякь вая нягьякь апӀиди[+].


Исайикан аьламат улупуб ккун апӀуб

38[•]Гьадмуган къанунчйириканна[†] фарисйирикан бязидари Исайиз кӀуру:

– Мялим! Учуз уву АллагьдихьантӀан даршлу саб аьламат улупну ккундучуз[+].

39Хъа Исайи дурариз жаваб вуди гъапи:

– Хътругъру ва аьрбатан гьамусдин адмийири аьламатнан лишнар улупуб ккун апӀура, хъа дурариз, Юнус[†] пайгъамбрин кӀулʼина гъафи аьламатналан гъайри, жара аьламат рябкъидар[+]. 40Юнус пайгъамбар фици шубуд йигъанна шубуд йишван зурба балугъин фуниъ ади гъахьнуш, гьаци Инсаниятдин Байра шубуд йигъанна шубуд йишван жилин айитӀ хьиди[+]. 41Гъиямат йигъан суд апӀру вахтна Ниневия шагьрин агьалйир гьамусдин адмийирин гунгьарин шагьидарди гъудужвиди, фицики дурари Юнусди улупу аьгъюваларихъ хъебехъну, гунгьар гардандиъ гъидисну; хъа мушвахь ЮнустӀанна зурба Вуйир хьа[+].

42Гъиямат йигъан суд апӀру вахтна кьиблайин паччагь-ханумди, гьамусдин адмийириз къаршу гъудужвну, дурар тахсиркар апӀиди, фицики думу дюнʼяйин тму кӀулиан Сулеймандин[†] фагьумлувалихъ хъпехъуз гъафнийи; хъа магьа мушвахь СулеймантӀан зурба Вуйир хьа[+].


Жин кьяляхъ хътабкуб

43[•]Чиркин рюгь, инсандиан удубчӀвиган, шид адрушвариъ либцури, чаз архаинвал абгури шулу, дибрихъиган, 44кӀуру: «Узу утӀубкку йиз хулаз хътабкидиза». Хътабкубдиз хал ичӀиди, ичӀибкнади ва марцц дапӀнади рябкъюру. 45Гьадмуган диди, дубшну, хъана ургубсан жин чахъди хуру, дурар дугъаъ учӀвну яшамиш шулу, ва думу касдиз улихьдитӀан гьамус артухъ пис шулу. Гьациб хьибди гьамусдин хътругъру адмийиризра[+].


Исайин дада ва чвйир

46[•]Исайи халкьдиз гьаму гафар кӀури имиди, магьа Исайин дадана чвйир дуфну, Дугъахъди гаф-чӀал апӀуз ккунди, чӀат дугъужвнади шулу[+]. 47Ва сар шли-вуш Дугъаз кӀуру:

– Магьа Яв дадана чвйир, Увухъди гаф-чӀал апӀуз ккунди, чӀат дийигъна.

48Чаз гьамци гъапириз Исайи кӀуру:

– Йиз дада фуж ву ва Йиз чвйир фужар ву?

49Хъа Чан ученикарихьинди хил гьачӀабккну, кӀуру:

– Магьа Йиз дада ва Йиз чвйир, 50фицики Аьршарин Йиз Адашдин гаф тамам апӀрур Йиз чвера, чира, дадара вуйиз[+].

#### 13


Тум убзрурикан тахалус

1[•]Гьадму йигъан хулʼан удучӀву Иса Галилей гьюлихъна[†] душну деъру. 2Дугълан гизаф халкь илтӀибшнийи, ва гьаддиз Думу люткейиъ эънийи, хъа халкь гьюлин[†] гъирагъдихъ гъубзнийи. 3Исайи дурариз, аьгъювалар улупури тахалусариинди гизафдарикан гъапнийи. Дугъу кӀуру:

– Сар нежбер тум убзуз удучӀвуру. 4Убзурайиган, гьацӀар удрар рякъюхъ дахьру – дурар, жакьвар дуфну, удуру. 5Сакьюдар удрар гъван ккайи, руг цӀибтӀан алдру йишвʼина дахьру, ва дурар ухди ктучӀвуру, гьаз гъапиш ругдин гъат чӀиллиб вуйи. 6Ригъ гъапӀган, дурар чурхуру, ва, ччивар зяифди хьпаз лигну, ерццуру. 7ГьацӀар удрар зазарин тумрягъ гъяхьру, ва аьхю гъахьи зазари дурар ккаъру. 8Хъа садар удрар авадан ругдик кахьру, дурари бегьер хуру: фундари – варж, фундари – йирхьцӀур, хъа фундари – сумчӀур ражари артухъ. 9Шлин ибариз ебхьураш, гъит ебхьри[+].


Тахалусарин мяна

10[•]Багахь духьну, ученикари[†] Дугъхьан гьерхру:

– Уву халкьдиз тахалусариинди гьаз кӀурава?

11Дугъу дурариз жаваб вуди кӀуру:

– Гьаз гъапиш учвуз Аьршарин Паччагьлугъдин сирар аьгъю хьуб тувначвуз, хъа имбудариз тувнадар[+]. 12Фицики шлиз аш, дугъаз хъана тувди ва артухъра хьибди, хъа шлиз адарш, айибра тадабгъиди[+]. 13Гьаддиз дурариз тахалусариинди кӀураза, дурариз, лигурашра, рябкъюрадар, хъпехъурашра, ебхьурадар ва гъаври ахърадар. 14Ишая пайгъамбри магьа гьамци дупнайиб дурариин улубкьура:

«Учвуз ебхьуз гъеебхьунчвуз,
хъа гъавриъ ахъидарчву,
учвуз рябкъюз гъябкъюнчвуз,
хъа мучӀуди гъуздичва.
15Гьаз гъапиш му инсанарин юкӀвар хъунти духьна.
Дурарин ибариз читиндитӀан ебхьури имдар.
Дурариз, улар уьлчӀюкьнамиди, фукӀара рябкъидар.
Гьаци дубхьнаки, дурариз рябкъюзра
рябкъюри имдар.
Ебхьузра ебхьури амдар,
ва хъунти юкӀвар гъавриъ ахърадар,
ва, чпи сагъ апӀбан бадали,
Аллагьдихьинди илтӀикӀидар»[+].

16Учву, улариз рябкъюрайидар ва ибариз ебхьурайидар, бахтаврар вучва![+] 17Фицики дюзди кӀуразачвуз: гизаф пайгъамбраризна[†] марцци касариз учвуз рябкъюрайиб рябкъюз ккундийи, хъа гъябкъюндар, ва учвуз ебхьурайиб ебхьуз ккундийи, хъа гъеебхьундар[+].


Тахалусдин мяна

18[•]Магьа тум убзрурикан вуйи тахалусдин мяна: 19Аьршарин Паччагьлугъдикан гаф гъеебхьиган, дидин гъаври даршулайи гьарсар касдихьна иблис гъюру ва дугъан кӀваъ дубзнайиб гьитӀибкӀуру: рякъʼина ахьу удрар магьа гьадму ву. 20Гъван ккайи йишвʼина ахьу удрари, Аллагьдин гаф деебхьну, дишла шадди кьабул апӀрур вуйиб улупура. 21Хъа дугъакк ччив ккадар, гьаддиз думу цӀиб вахтназтӀан дар. Аллагьдин гаф себеб вуди чахъ хъергруган, ясана саб хатӀа-бала гъядябхъруган, думу гьадму сяаьт гафнахьан гьудучӀвуру[+]. 22Зазар-варжйиригъ дахьу удрари Аллагьдин гаф деебхьну, гьар йигъандин гъайгъушнари ва девлетназ вуйи нефсну ккагънайи кас улупура. Мицир касдиъ гафну бегьер тувдар[+]. 23Авадан ругдик кахьу удрари, Аллагьдин гаф деебхьну, дидин гъавриъ ахъру кас улупура. Ари гьадму варж, йирхьцӀур, вая сумчӀур ражари артухъ бегьер туврайи удрариз ухшар ву[+].


АчӀал

24Исайи халкьдиз сабсана тахалус ктибтуру:

– Аьршарин Паччагьлугъ магьа гьамдиз барабар ву: сар касди чан хутӀлиъ марцци тум убзуру. 25Адмийир даахнайиган, дугъан хайир даккни кас дуфну, дубзнайи хутӀлиъ ачӀлин тум дабгъуру. 26Чар ктубчӀвуру. Дяхни кӀул апӀуз хъюгъган, адмийириз душвягъ ачӀалра ктубчӀвури рябкъюру. 27Ва хулан эйсийихьна дуфну, дугъан лукӀари кӀуру: «Учу яв хутӀлиъ гъубзуб марцци тум вуйич, аьхир. Душваъ ачӀал наънан арайиз гъафну?» 28Дугъу дурариз кӀуру: «Думу йиз хайир даккни касди гъапӀуб ву». Хъа лукӀари кӀуру: «Увуз ккундуш, душну ачӀал апӀуча?» 29Дугъу кӀуру: «Ваъ, ачӀал апӀруган, дяхинра уьчӀюбгъиди. 30Иган хъубкьайиз, дяхнихъди ачӀалра гъибтай. Иган хъубкьган, узу иган убгрудариз пидиза: сифте ачӀал дапӀну, цӀигъ ургбан бадали, дурар гъварч-гъварчди йитӀай, хъа дяхин йиз танхаризди уч апӀинай»[+].


Дилкан тахалус

31[•]Исайи дурариз хъана жара тахалус ктибтуру:

– Аьршарин Паччагьлугъ магьа гьамдиз ухшар ву: сар касди бистниъ бицӀи дил кивру. 32Дил, учв варитӀан бицӀиб вушра, хъубкьган, думу, бистниъ варитӀан аьхюб дубхьну, гьарси шулу, гьаци вуйиган дидигъна завун ничхрар гъюру ва дидин циркларигъ мукьар апӀуру[+].


Дуникан тахалус

33Исайи дурариз хъана жара тахалус ктибтуру:

– Аьршарин Паччагьлугъ, дишагьлийи, гъадабгъну, шубуб сеъ хюйик капӀну, хамир вари утуз гъибту дуниз ухшар ву[+].

34Гьамрар вари Исайи халкьдиз, тахалусар хури, ктитури гъахьну, ва, тахалус дархиди, фукӀара кӀури гъахьундар. 35Исайи тахалусариинди пуб пайгъамбрин мелзналан улдучӀву гьаму гафар кӀулиз удучӀвбаз вуйи:

«Узу улхруган, тахалусариинди улхидиза,
ва дюнʼя ккебгъхъанмина вуйи сирар
тахалусариинди кдитидиза».


АчӀликан вуйи тахалусдин мяна

36Хъасин уч духьнайи халкьдихьан гьудучӀвну, Иса хулаз гъюру. Дугъан ученикарра Дугъахъди гъюру, ва хулаъ чпитӀан амдру вахтна дурари Дугъкан тӀалаб апӀуру:

– Учу хутӀлиъ ктубчӀву ачӀликан вуйи тахалусдин гъаврикк ккаъ сарун. 37Ва Дугъу жаваб вуди гъапи:

– Марцци тум убзурайир Инсаниятдин Бай[†] ву. 38ХутӀил дюнʼя ву, марцци удрар Аллагьдин Паччагьлугъдиъ[†] айи касар ву; хъа ачӀал иблисдин баяр ву[+]. 39Дурар гъурзу душман иблис ву, иган убгувал гъиямат йигъ ву, хъа иган убгрудар малайикар ву[+]. 40Гьаци вуйиган, фици ачӀал дапӀну, укӀ цӀигъ убгуруш, гьаци хьибди аьхирзамандин вахт улубкьиган: 41Инсаниятдин Бали Чан малайикар гьаъди, дурари Дугъан Паччагьлугъдиъ айи вари гунагькрарна къанунсуз[†] ляхнар апӀурайидар гъядягъну, уч апӀиди[+] 42ва дурар жегьеннемдин цӀигъна гатӀахьиди; душваъ зурба ишуб, суза-фигъан абхъди[+]. 43Гьадму вахтна дугъри касари чпин Адашдин Паччагьлугъдиъ ригъдиси нур тувди. Ебхьуз ибар кайидариз гъит ебхьри[+].


Жиликк ккивнайи хазнайикан тахалус

44Аьршарин Паччагьлугъ магьа гьамдиз барабар ву: сар касди, хутӀлиъ жиликк хазна гъибихъган, думу чан айиси ккивру. Дугъу, кьадар адрукьан шад духьну, чаз айи-адруб вари масу тувну, гьадму хутӀил чазди гъадабгъуру.


Гавагьирикан тахалус

45Аьршарин Паччагьлугъ магьа гьамдизра ухшар ву: Сар алверчийи багьалу гавагьирар агури шулу. 46Саб ражари дугъаз уларин акв гъабхрубсиб успагьи гавагьир масу туври рябкъюру, ва дугъу, душну, чаз айи-адруб вари масу тувну, гьадму гавагьир гъадабгъуру.


Чуликан тахалус

47Аьршарин Паччагьлугъ магьа гьамдизра ухшар ву: балугъчйири гьюликк чул ккипру ва гьар жюрейин балугъар дисуру[+]. 48Чул абцӀган, думу гъирагъдихъна ктабгъуру, ва, дидин гъвалахъ деъну, ужудар гъюдюхну, чӀурудар гатӀахьуру[+]. 49Гьаци хьибди гъиямат йигъан: малайикар гъиди ва дурари дугъри касарихьан писдар жара апӀиди,[+] 50ва дурар жегьеннемдин цӀигъна гатӀахьиди. Душваъ зурба ишуб, суза-фигъан абхъди[+].

51Исайи дурарихьан гьерху:

– Гьамдин варибдин гъавриъ ахъунчву?

Дугъаз дурари: «Ав», – гъапи.

52Исайи дурариз гъапи:

– Гьаддиз Аьршарин Паччагьлугъ аьгъю гъапӀу гьарсар къанунчи, чан сундхиан гьам цӀийиб, гьамсана йирсиб адабгъурайи хулан эйсийиз ухшар ву.


Чан багъри шагьриъ ва хулаъ пайгъамбриз гьюрмат ади шулдар

53[•]Гьаму тахалусар кидитну ккудубкӀган, Иса дилин гъушу. 54Чан багъри шагьриз дуфну, дугъу жугьдарин мистаъ[†] халкьдиз аьгъювалар улупуз хъюгъю. Вари мюгьтал духьнайи:

– Мугъан мукьан фагьум ва кьувват наънан вуйкӀан? – кӀуйи дурари. –[+] 55Думу харатчийин Бай даринхъа? Дугъан дадайиз Марʼям кӀурдаринхъа, Дугъан чвйирра Якьуб,[†] Юсуф, Симон ва Ягьуда даринхъа[+]? 56Дугъан чйирра вари ухьухъди хъадаринхъа? Дугъан му вари кьудрат наънан вуйкӀан?

57Дурариз Дугъахъ хъугъуз ккун гъабхьундайи.

Исайи дурариз гъапи:

– Гьюрмат адру пайгъамбар хьуб мумкин дар, хъа чан багъри шагьриъ ва хулаъ пайгъамбриз гьюрмат ади шулдар[+]. 58Исайи душваъ, дурарин хъугъвал адрувализ дилигну, улупуз ккайи гизаф аьламатар улупундайи.

#### 14


Штуан апӀру Ягьʼяйин аьжал

1[•]Гьадму вахтари Галилей уьлкейин гьякимдар Гьироддиз[†] Исайикан хабар шулу. 2Дугъу чан гъуллугъчйириз кӀуру:

– Думу кас якьинди штуан апӀру Ягьʼя ву. Думу, гъачӀихъан, чӀиви духьна, гьаддиз дугъхьан гьацдар аьламатар улупузра шула[+].

3Гьиродди гьаддиз гьамци фикир гъапӀнийи: улихьнаси дугъу чан чве Филипдин хпир Иродиадайин кӀуллан Ягьʼя дидисну, зунжрарихъди йитӀну, дустагъдиъ итнийи[+]. 4Ягьʼяйи Гьироддиз, яв чвуччвун хпирихъди хьуз хай шулдар, гъапнийи. 5Ва Гьироддиз Ягьʼя йикӀуз ккун гъабхьнийи, амма халкьдихьан гучӀбу гъакӀундайи, гьаз гъапиш халкьди Ягьʼя пайгъамбар ву кӀури гьисаб апӀурайи[+]. 6Гьирод бабкан гъаши йигъан Иродиадайин шуру шадлугъназ дуфнайидарин улихь ялхъван гъапӀнийи, ва Гьироддиз ялхъван кьабул гъабхьнийи. 7Гьирод гьадмукьан рази гъахьнийики, дугъу шуру фу тӀалаб гъапӀишра, гьадму кӀули адабгъуз ху гъапӀнийи[+]. 8Шурура, чан дадайи алаъну, гьамци гъапнийи:

– Гьамшвахь ва гьамусяаьт узуз ленгерийиъди штуан апӀру Ягьʼяйин кӀул алдабтӀну аьбкъин.

9Паччагьди, учв фукьан пашман гъахьнушра, хяларин улихь ху апӀбаз лигну, шуран улихьна Ягьʼяйин кӀул алдабтӀну хуз буйругъ тувру. 10Ва гьаъдари дустагъдиъ Ягьʼяйин кӀул алдабтӀуру. 11Дугъан кӀул, дубхну, шурахьна тувру, шурура чан дадайихьна гъабхуру. 12Хъасин Ягьʼяйин ученикар[†] дустагъдиз дуфну, дугъан беден гъадабгъну дубхну, накьвдик кивру, хъасин дурари, Исайихьна душну, гъабхьиси вари ктибтуру[+].


Хьуд агъзур кас тухъ апӀуб

13[•]Му хабар гъеебхьу Иса, люткейиъ эъну, фужкӀа адру саб халват йишваз хъапӀну, гъягъюру, хъа мидкан хабар дубхьну, адмийир, чпин шагьрар гъитну, Дугъан кьяляхъди ликри гъягъюз хъюгъю. 14Люткейиан удучӀву Исайиз аьхючӀвеъ халкь уч духьнади рябкъюру ва, дурарин язухъ дубхьну, Дугъу уьзрар кайидар сагъ апӀуру. 15Хябяхъ гъабшиган, Исайихьна дуфну, ученикари Дугъаз кӀуру:

– Му йишв касра адру йишв ву, вахтра сарун кьан дубхьна, халкьар деет, гъит дурари, багарихь хьайи гъулариз душну, чпиз ипӀруб гъадабгъри.

16Хъа Исайи дурариз кӀуру:

– Дурар наанакӀа гъягъюб лазим дар, дурариз ипӀруб учву тувай[+].

17Ученикари Дугъаз гъапи:

– Учухь мушваъ, хьуб уьлна кьюб балугътӀан гъайри, фукӀа хьадарчухь.

18Исайи ученикариз, дурар Чахьна аькъин, кӀуру. 19Ва халкьдиз майдандиин деуб амур дапӀну, гьадму хьуб уьлна кьюб балугъ гъадагъну, завузди дилигну, Аллагьдин ужувлакк ккахьри, дупну, уьлер гьудутӀну, ученикарихьна тувру, хъа дурари халкьдиз тувру. 20Вари халкьди ипӀуру, тухъ шулу ва хъиригъу кьацӀари йицӀикьюб тавра ацӀру. 21Уьлна балугъ гъипӀу жиларин кьадар хьуд агъзурихьнакьан вуйи. Дурарихьна хъана дишагьлийирина бицӀидарира гъипӀнийи[+].


Иса гьюлилан гъягъюб

22[•]Мидин кьяляхъ Исайи, Чав сабан халкь гьаъри имиди, Чан ученикариз люткейиъ эъну, Галилей гьюлин[†] тмуну гъирагъдихъна сирнав апӀуб амур апӀуру. 23Халкь алдабгъиган, Иса, ялгъузди ккарагбан бадали, дагъдиз удучӀвуру ва хябяхъдизкьан сарди гьадушваъ гъузру[+]. 24Хъа лютке гьюлин[†] гьацӀкьяларизкьан дурубкьнайи ва думу лепйири зарбди ккалабкьурайи, гьаз гъапиш гъаншар микӀ хъиврайи. 25Ахсрар ккиврайи вахтна Иса гьюлилан ликар алдагъури люткейихьна гъюрайи. 26Хъа ученикариз, Думу гьюлʼинди гъюри дяркъну, гьаци гучӀ гъабхьнийики, Думу гъарантуси гьугъужвну, дурариан гучӀбан гьарйир адахьуру[+]. 27Ва гьадмусяаьт Исайи дурариз гъапи:

– ЮкӀв ижми апӀинай, му Узу вуза, гучӀ мапӀанай.

28Хъа Петри Дугъаз гъапи:

– Я Агъа, эгер дугъриданра Уву вуш, узуз Увухьна штун зиинди гъюз амур апӀин.

29Дугъу гъапи: «Гъач». Ва люткейиан эдеъну, Петр штуинди гъягъюз хъюгъю ва, Исайихьна хъуркьрайиган, 30гужал микӀ хъивну гъябкъюрик гучӀ кабхъру ва, ккахъуз хъюгърайири, чӀигъар апӀуру:

– Я Агъа, узу ккахъуз мигъитана.

31Исайи дишла, хил гьачӀабккну, думу дисуру ва дугъаз кӀуру:

– Эй Узʼин бегьем хъугъвал алдрур, уву гьаз шаклу гъахьунва[+]?

32Дурар люткейиъ учӀвган, микӀ яваш гъабхьи. 33Хъа люткейиъ айидари, Дугъаз икрам дапӀну, кӀуру: «Дугъриданна Уву Аллагьдин Бай вува»[+].


Геннисаретдиъ иццурайидар сагъ апӀуб

34Дурар, сирнав апӀури, Геннисаретдин ругарихьна гъюру[+]. 35Иса аьгъю духьну, душван агьалйири варишвариъ хабар дебккру ва Дугъахьна вари иццурайидар хуру. 36Дурари Исайикан анжагъ Дугъан ккурттарин канчӀарик куркӀузкьан гъитуб тӀалабар апӀуйи. Вари Дугъак куркӀрудар сагъ шуйи.

#### 15


Абйирилантина гъузнайи аьдатар

1[•]Мидин кьяляхъ Исайихьна Ерусалимдиан фарисйирна[†] къанунчйир[†] гъюру, дурари кӀуру:

2– Яв ученикари[†] ихь абйирин аьдатар гьаз кӀули гъахурадар? Дурари, уьл ипӀруган, хилар жикӀурадар![+]

3Хьа Исайи дурариз жаваб вуди гъапи:

– Учвура, ичв аьдатар уьрхбан бадали, Аллагьдин табшуругъар гьаз кӀули гъахурадарчва[+]? 4Аллагьди табшурмиш гъапӀундаринхъа, «адашдизна дадайиз гьюрмат апӀинай» ва «адашдизна дадайиз люкьнар апӀрур аьжализ лайикь ву», кӀури. 5Хъа учву фу кӀури шулчва? Эгер сари чан дадайиз вая адашдиз «Узу увуз буржлу вуйиб Аллагьдиз бахш дапӀназа», гъапиш, 6дугъу сарун чан адашдизна дадайиз гьюрмат апӀуб лазим дар, кӀурачва. Гьамци кӀури, Аллагьдин гаф тамам апӀурадарчва. 7Эй кьюб маш гъяйидар! Ишая пайгъамбри ичв гьякьнаан хуб ужуди дупна:[+]

8«Гьаму адмийири Узуз гьюрмат ушвниинди апӀура,
хъа дурарин юкӀвар Узхьан ярхла ву.
9Давди дурари Узуз икрам апӀура,
фицики дурари инсанарин аьдатар уьрхюз улупура»[+].


Инсан фти чиркин апӀуру

10Хъасин Исайи, халкьдиз дих дапӀну, кӀуру:

– Узухъ хъебехъай ва аннамиш апӀинай: 11ушвниъ убчӀврайибди ваъ, хъа ушвниан удубчӀвурайибди инсан чиркин апӀуру[+].

12Кьандиси Исайиз багахь духьну, ученикари кӀуру:

– Фарисйириз Уву гъапибдикан гиран гъабшиб, аьгъяйвуз?

13Исайи жаваб вуди гъапи:

– Чав ктриву гьарсаб рук-кюл Аьршарин Йиз Адашди ччивариан уьчӀюбгъиди[+]. 14Дурарикан фикир мапӀанай. Дурар, улихь гьучӀвну, курар хъади гъягъюрайи курар ву. Хъа кури кур хъади гъягъруган, дурар кьюридра ичӀаъ ахьди[+].

15Мидиз жаваб вуди Петри кӀуру:

– Учуз тахалусдин мяна ачухъ апӀина.

16Исайи гъапи:

– Учвура гьамцдарин гъавриъ ахънаданчва? 17Ушвниъ убчӀвуб вари фуниз рубкьрувалин ва дилинтина чӀатинди удубчӀвну гъябгърувалин гьаз гъавриъ ахърадарчва? 18Хъа ушвниан удубчӀвурайиб кӀваанмина гъюра, ва диди инсан чиркин апӀура[+]. 19Фицики чӀуру ниятар, йивбар-йихбар, кьяппавалар, аьрбатанвалар, икӀ апӀбар, кучӀлар, футнйир – гьамрар вари кӀваан удучӀвурайидар ву[+]. 20Гьамцдари инсан чиркин апӀуру, хъа дижрикӀру хиларихьди уьл гъипӀну кӀури, инсан чиркин шлуб дар.


Дишагьлийин хъугъувал

21[•]Хъасин дилин удучӀву, Иса Тир ва Сидон шагьрарин аьтрафариз гъягъюру. 22Магьа Хананей уьлкейиан вуйи сар дишагьлийи, ишури дуфну, Исайиз кӀуру:

– Я Агъа, Давудгъярин[†] Бай, йиз язухъ апӀина! Йиз риш, жинар кучӀвну, аьхю балайикк кка[+]. 23Хъа Исайи дугъаз чӀалкьан гъапундайи. Ученикари, багахь духьну, Исайикан ккун апӀуру:

– Думу дишагьли хъутӀуркк, гьаз гъапиш дугъу ихь кьяляхъ чӀигъ хъипна. 24Дугъу жаваб вуди кӀуру:

– Узу анжагъ Израилин хъудургнайи чарвйирихьна Гьаънайир вуза[+]. 25Хъа дишагьлийи, дуфну, дугъаз икрам дапӀну, кӀуру:

– Я Агъа, узуз кюмек апӀин сарун.

26Хъа Исайи гъапи:

– Баяр-шубарихьан тадабгъну, уьл хуйириз ккипуз хай даршул[+].

27Хъа дишагьлийи жаваб туву:

– Дюзди кӀурава, Агъа, хъа хуйирира чпин эйсийин суфрайилан ахьу уьлин урклар итӀуру.

28Гьадмуган Исайи дугъаз кӀуру:

– Эй дишагьли! Яв хъугъувал зурбаб вуяв. Гъит увуз ккуниганси ибшри.

Ва дугъан риш гьадмусяаьт сагъ гъахьнийи.


Исайи гизафдар сагъ апӀуб

29[•]Гьадлин гьудучӀвну, Иса Галилей гьюлихьна[†] гъюру ва, саб тепейиина за духьну, деъру. 30Дугъахьна ликудар, дярябкърайидар, чӀал дибиснайидар ва гизаф жара уьзрар кайидарра хъади аьхючӀвеъ халкь уч шулу. Уьзурлуйир Дугъан багахь дитру, Дугъу дурар сагъ апӀуру. 31Ва гьаддиз, чӀал дибиснайидар чӀалниина дуфну, сакьатлудар сагъ духьну, ликудар рягьятди лицури ва кур духьнайидарин уларихь акв гьибшну гъябкъган, халкь мюгьтал гъахьнийи ва Израилин Аллагьдин адар апӀуз хъюгънийи.


Исайи юкьуд агъзур кас тухъ апӀуб

32Хъасин Исайи, ученикариз дих дапӀну, кӀуру:

– Узуз адмийир гьяйиф вузуз. Магьа, дурарин Узухъди хъади шубуд йигъ ву, хъа дурариз ипӀруб адар. Мурар рякъюъ зяиф дархьбан бадали, фукӀа-мукӀа дирипӀди, дурар деетидарза[+].

33Ученикари Дугъаз кӀуру:

– Гьаму вари халкь тухъ апӀрубкьан уьл му ичӀи йишваъ наънан абгуча[+]?

34Исайи дурариз кӀуру:

– Учвухь швнуб уьл хьачвухь?

Дурари кӀуру:

– Ургуб уьлна сакьюдар балугъар.

35Исайи, халкьдикан жилиин деуб ккун дапӀну, 36гьаму ургуб уьлна балугъар гъадагъуру ва, Аллагьдиз чухсагъул кӀури ккарагну, уьлер гьудутӀну – ученикарихьна, хъа ученикари халкьдиз тувру. 37ДипӀну вари ацӀру, хъа хъиригъу кьацӀари ургуб тавра ацӀру. 38Уьлна балугъ гъипӀу жиларин кьадар юкьуд агъзурихьнакьан вуйи, дурарихьна хъана дишагьлийирира, бицӀидарира гъипӀнийи[+]. 39Хъасин Иса, халкь деетну, Учв люткейиъ эъну, Магдала кӀуру юрдназ гъафнийи.

#### 16


Аьламат улупуб ккун апӀуб

1[•]Саб арайилан фарисйирина[†] саддукйири,[†] Исайин[†] багахьна дуфну, думу ахтармиш апӀуз ккунди, аьршариан чпиз саб аьламатнан лишан улупуб ккун апӀуру[+]. 2Хьа Исайи дурариз жаваб вуди кӀуру:

– Ригъ алабхъурайиган, учву: „Закур ригъ апӀиди, гьаз гъапиш зав уьруди а“, – кӀуручва. 3Хъа гьирин ухди: „Гъи селсиб мархь убгъиди, гьаз гъапиш зав уьруди а“, – кӀуручва. Эй, кьюб маш гъяйидар! Завуз дилигну, гьава аьгъю апӀуз шулчвухьан, хъа гьаму шулайи ляхнарин гъавриъ ахъуз шуладарчвухьан. 4Хътругъру ва аьрбатан гьамусдин адмийири аьламатнан лишнар улупуб ккун апӀура, хъа дурариз, Юнус[†] пайгъамбрин кӀулʼина гъафи аьламатналан гъайри, жара аьламат рябкъидар.

Гьамци дупну, Иса дурарихьан гьудучӀвну гъягъюру[+].


Фарисйирихьанна саддукйирихьан ихтият йихьай

5[•]Дурар гьюлин[†] тмуну гъирагъдихъна ктучӀвиган, Дугъан ученикарин уьлер гъадагъуб кӀваълан дубшнади гъабхьну. 6Исайи дурариз кӀуру:

– Лигай-гьа, фарисйиринна саддукйирин дунихьан ихтият йихьай[+]. 7Ученикар: «Му учу уьлер гъададагъиган кӀурайиб вуйкӀан», – кӀури, фикрик кахънийи. 8Дурар фтикан улхураш аьгъяди, Исайи дурариз кӀуру:

– Уьлер гъадагъундарча кӀури, гьаз фикрарик кахъначва, хъугъвал адрудар[+]. 9Учву гьамусра фтинкӀа гъавриъ ахънаданчва? Хъа хьуд агъзур кас тухъ гъапӀу хьуб уьлкан хъиригъу кьацӀари швнуб тавра ацӀнуш, кӀваълан гъубшнийичв[+]? 10Ясана юкьуд агъзур касдигъна пай гъапӀу ургуб уьлкан хъиригъу кьацӀари швнуб тавра ацӀнуш, учвуз гьархнайин[+]? 11Учву гьаз гъавриъ ахърадайкӀан? Узу уьлкан улхурадарза, хъа фарисйиринна саддукйирин дунихьан ихтият йихьай! кӀураза.

12Гьадмуган, Дугъу дунихьан ваъ, хъа фарисйиринна саддукйирин кучӀлин аьгъюваларихьан ихтият йихьай, кӀурайивалин дурар гъаври ахънийи.


Петри, Иса Месигь ву, пуб

13[•]Хъа Филипдин Кесария кӀуру шагьрихьна гъафиган, Исайи Чан ученикарихьан гьерху:

– Адмийири Инсаниятдин Бай[†] фуж ву, кӀури, гьисаб апӀура?

14Дурари гьамци кӀуру:

– Садари Уву – штуан апӀру Ягьʼя ву, тмундари – Илʼяс ву, кӀура, шубурпидари – Еремия вая жара пайгъамбрарикан[†] сар ву, кӀури, гьисаб апӀура[+].

15Хъа Исайи:

– Хъа учву, Узу фуж ву кӀури, гьисаб апӀурачва? – пну, гьерхру.

16Петри:

– Уву Месигь,[†] чӀиви Аллагьдин Бай вува, – пну, жаваб тувру.

17Гьадмуган Исайи дугъаз жаваб вуди гъапи:

– Уву бахтавар вува, Юнусдин бай Симон, гьаз гъапиш увуз му, инсанари ваъ, хъа Аьршарин Йиз Адашди ачмиш гъапӀунвуз[+]. 18Хъанара кӀуразавузки, уву, гьацира Петр яна Гъарз вува ва гьаму гъарзʼин Узу Йиз хъугънайидарин бин ккабалгидиза, думу сарихьанра дабгъуз хьибдар, гьеле аьжалихьанна[+]. 19Узу увухьна Аьршарин Паччагьлугъдин ачар тувдиза, ва уву жилариин фу гъадагъа гъапӀиш, аьршариин гьадму гъадагъа дапӀну хьибди, ва уву жилариин фтиз ихтияр тувиш, аьршариинра гьаддиз ихтияр тувну хьибди.

20Ва гьадмуган Исайи Чан ученикариз, Учв Месигь вуйиваликан гьич саризра дарпуб ижмишнаан гъадагъа апӀуру[+].


Исайи Чан аьжаликан пуб

21[•]Гьадму вахтналан хъюгъну, Исайи ученикариз Учв Ерусалимдиз душну ккуниваликан, душваъ аьхюдари, аьхюну маллйири,[†] къанунчйири[†] Учв гизаф аьзабарикк ккитруваликан ва Учв йивну йикӀруваликан, шубудпи йигъан чӀиви шлуваликан ктибтуз хъюгънийи[+]. 22Хъа Петри Иса гъирагъдиз гьадаъну, Дугъан гафар гьадатӀуз хъюгъру:

– Аллагьди Увуз рягьим апӀри, я Агъа! Яв кӀулʼин дицисдар кьазйир улулукьри.

23Исайи, Петрихьинди илдицну, гъапи:

– ГьудубчӀв Узхьан, иблис! Уву Узу рякъʼан адаурава, гьаз гъапиш яв фикрар адмийирин фикрар вуяв, хъа Аллагьдин ваъ[+].

24Хъасин Исайи Чан ученикариз гъапи:

– Шлиз Узухъди гъюз ккундуш, думу, чан тямягьяр дирчну, чан хач[†] гъадабгъну, Узухъди гъюри[+]. 25Шлиз чан уьмур уьбхюз ккундуш, дугъан думу дубгди. Хъа шли Узу бадали чан уьмур пуч гъапӀиш, дугъаз думу бихъиди[+]. 26Чан уьмур гъудубгу касдиз, вари дюнʼя чаз гъабшишра, фу хайир ахъа? Чан уьмур кьяляхъ апӀбан бадали, дугъу фициб кьимат тувди? 27Фицики Инсаниятдин Бай Чан Адашдин аднаъди, Чан малайикарра хъади гъиди, ва гьадмуган гьарсар касдиз, чан ляхнариз лигну, кьимат тувди[+]. 28Дюзди кӀуразачвуз: мушвʼин дийигънайидарикан сакьюдариз, чпин аьжал хъубкьайиз, Чан Паччагьлугъдиъ учӀврайи Инсаниятдин Бай рякъиди[+].

#### 17


Исайи Мусайихъдина Илʼясдихъди сюгьбат апӀуб

1[•]Йирхьуд йигълан Исайи Петр, Якьуб[†] ва дугъан чве Югьан гъадагъну, сарун жарар фужкӀара хътарди, ягъли дагъдиина гъягъюру[+]. 2Хъа Иса дурарин улихь дигиш шулу: Дугъан маш рябкъюри-рябкъюри ригъси нурлу гъабхьнийи, хъа палтар – йифси лизи[+]. 3Дурарин улихьна Исайихъди гафар апӀурайи Мусана[†] Илʼяс ачмиш шулу. 4Гьадмуган Петри Исайиз гъапи:

– Я Агъа! Учуз мушвахь ужуди вучуз! Увуз ккундуш, мушвахь шубуб паж апӀуча: саб Увуз, саб Мусайиз ва саб Илʼясдиз.

5Дугъу гьамци кӀури имиди, завʼан дурариина аку диф ис шулу, ва сабпну дифрагъян гьамциб сес гъюру:

«Му Йиз масан Бай вуйиз. Узу Мугъʼин гизаф рази вуза! Гьамгъахъ хъебехъай!»[+]

6Му сес гъеебхьу ученикариз[†] яманди гучӀ гъабхьнийи, ва дурар, икрам апӀури, жилʼина ахьнийи. 7Исайи, дурарихьна дуфну, хил кучну, кӀуру:

– Гъудужвай, гучӀ мапӀанай.

8Хъа ученикариз, кӀулар за дапӀну гъилигган, Исайилан гъайри фужкӀа гъяркъюндайи. 9Хъа дурар дагъдилан гъюруган, Исайи дурариз ижмишнаан гъапи:

– Инсаниятдин Бай,[†] дукӀну, чӀиви хьайиз, гьаму учвуз гъябкъюбдикан саризра макӀанай[+].

10Хъа ученикари Исайихьан гьерхру:

– Къанунчйири,[†] сифте Илʼяс дуфну ккунду, гьаз кӀура?

11Исайи дурариз гьамци жаваб туву:

– Дугъридан Илʼясди, улихьмиди дуфну, вари ккабалгну ккунду; 12Хъа кӀуразачвузки, Илʼяс гъафну, амма инсанариз думу аьгъю гъахьундар, ва дугъкан дурари чпиз ккуниб гъапӀну. Гьаци Инсаниятдин Бализра дурарин хиларилантина аьзабар хьиди.

13Ва гьадмуган ученикар Иса штуан апӀру Ягьʼяйикан улхурайивалин гъаври ахънийи[+].


Жин кубчӀвнайи бай сагъ апӀуб

14[•]Дурар халкьдихьна гъафиган, сар касди, Исайихьна дуфну, Дугъан улихь кьамкьариина ис духьну, 15кӀуру:

– Я Агъа! Йиз балин язухъ апӀина! Думу гьарза шула ва читин аьзабарикк ккахъра, чӀур шули, цӀиъ ва штуъ урсрира шулу. 16Узу думу Яв ученикарихьна хъади гъафунза, амма дурарихьан думу сагъ апӀуз гъабхьундар.

17– Эй хътругъру инсанар! – кӀуру гьадмуган Исайи. – Узу учвухъди филадизкьан гъузди, кӀурачва?! Узу учву филадиз аьгь апӀуза?! Думу Узухьна аькъинай!

18Исайи буйругъ тувну, жин утӀубкку, ва бай гьадмусяаьтди сагъ шулу[+].

19Хъасин ученикари сасарди, Исайихьна дуфну, Дугъхьан гьерхру:

– Хъа учхьан думу утӀубккуз гьаз гъабхьундайикӀан?

20Исайи дурариз гъапи:

– Учву дериндиан хъугъну адрувалиан, фицики дюзди кӀуразачвуз: эгер учвуъ саб бицӀи дилсибкьан хъугъувал ади гъабхьиш, учву гьатму дагъдиз: «Гьамлин гьатинди гьудубчӀв», гъапиш, думу тинди гьудубчӀвур, ва учвʼан удудукьруб фукӀа хьибдар. [[+] 21][*]


Исайи хъана чан аьжаликан пуб

22[•]Чпи Галилейиъ айи вахтна, Исайи ученикариз гъапи:

– Инсаниятдин Бай багарихьди инсанарин хилиз тувди. 23Дурари Думу йикӀиди, ва шубудпи йигъан Думу чӀиви хьиди.

Дугъу гьаци гъапиган, ученикар гизаф пашман гъахьнийи[+].


Аллагьдин хулаз вуйи налукарин гьякьнаан

24Дурар Кафернагьумдиз гъафиган, Аллагьдин хулаз налук гъюдюбхюрайидари, дуфну, Петриз кӀуру:

– Ичв Мялимди Аллагьдин хулаз налук тувдаринхъа[+]?

25Петри:

– Ав, тувру, – гъапи.

Ва Петри хулаъ учӀвну, чан ушв абццайизра, Исайи дугъаз суал туву:

– Уву фици фикир апӀурава, Симон Петр: гьаму дюнʼяйин паччгьари шилхьан налукар гъадагъури шулу – чпин баярихьан, даршиш миди вуйи инсанарихьан?

26Петри жаваб туву:

– Миди вуйи инсанарихьан.

Думуган Исайи дугъаз гъапи:

– Гьаци вуйиган, дурарин баяр налукариккан азад ву. 27Амма ухькантина дурар инжик дархьбан бадали, гьюлихъна[†] душну, гъармах ккипну, сифте хъабхъу балугъ гъянзуйихъан хъадабгъ; ва дидин ушв абццган, душваъ лазим кьадар арсран пул бихъидивуз; думу балугъин ушвниан адабгъну, Узхъандина увхъанди вуйи налукнаанди дурарихьна тув[+].

#### 18


Аллагьдин Паччагьлугъдиъ вартӀан аьхюр фуж ву?

1[•]Гьадму вахтна, Исайихьна дуфну, ученикари[†] гьерху:

– Аьршарин Паччагьлугъдиъ вартӀан аьхюр фуж ву?

2Исайи, сар бицӀириз дих дапӀну, думу дурарин кьялаъ дерккну, 3кӀуру:

– Гьякь кӀуразачвуз, учву ичв юкӀвар дигиш дапӀну, бицӀи баярси дархьиш, Аьршарин Паччагьлугъдиъ учӀвидарчва;[+] 4гьаци вуйиган, фуж гьаму бицӀи байси мютӀюгъ гъахьиш, гьадму Аьршарин Паччагьлугъдиъ аьхюрра ву. 5Ва шли Узу бадали сар гьамцир бицӀир кьабул гъапӀиш, дугъу Узу кьабул апӀура;[+] 6хъа шли Узухъ хъугънайи гьаму зяифдарикан саркьан рякъʼан адаиш, дугъаз, чан гардандиъ рягънин ахал ипну, гьюлизди[†] гатӀахьуб ужу шлийи. 7Тямягьлу дюнʼяйиз бала хьибди. Нефс-тямягь адарди, дюнʼя гъубзурдар, амма нефс-тямягь арайиз гъюбан тахсиркар аьхю балайикк ккахъди[+]. 8Эгер яв хили, вая яв ликри уву тямягьнахьна гъахури аш, думу хъадабтӀну, ярхлаз гатӀабхь: ккудудубкӀру уьмриъ хил хътарди, вая лик ккадарди учӀвуб ужу вувуз, жегьеннемдиъ ккудудубкӀру цӀигъ ургури хьайиз[+]. 9Яв ули уву тямягьнахьна гъахураш, думу адабгъну, ярхлаз гатӀабхь: увуз, кьюб ул ади, жегьеннемдин цӀигъ ургайиз, саб ул ади, ккудудубкӀру уьмриъ учӀвуб ужу вувуз[+].

10[•]Лигайгьа, бицӀидар вара улʼан миидитанай, фицики дугъриданра дурарин малайикар Аьршарин Йиз Адашдин машнахь шулу. [ 11][*]


Дудубгнайи марчч

12Фици фикир апӀурачва? Варж марчч сивариъ айи кас, дурарикан саб гъудубгиш, урчӀвцӀурна урчӀвуб гъитну, гъудубгу сабдихъ лицуз дурушди гъузрин? 13Ва эгер думу гъибихъиш, дюзди кӀуразачвузки, думу урчӀвцӀурна урчӀвуб дудругдариинтӀан, саб гьаддиин артухъди шад хьиди. 14Гьаци ичв Аьршарин Адашдизра гьаму бицӀидарикан саркьан дургну ккундар[+].


Улдугнайи гъардшиз фици кюмек апӀуруш

15[•]Эгер яв гъардши увуз къаршуди гунагь шлу ляхин гъапӀиш, душну, сарна-сарди гаф-чӀал дапӀну, дугъаз чан тахсир кидибт. Эгер увухъ хъебехъиш, дугъкан увуз хъана гъардаш хьиди[+]. 16Эгерки дугъу чан тахсир кӀулʼин дибрисиш, жвувахъди хъана сар вая кьюр кас хъади гъарах, гьадму шагьидари гьарсаб гаф тасдикь апӀруганси[+]. 17Дурарихъра хъпебехъиш, мидкан хъугънайидариз йип; хъа хъугънайидарихъра хъпебехъиш, сарун думу аллагьсузсир, ясана налук гъюдюбхрурсир гьисаб апӀин[+]. 18Дюзди кӀуразачвуз: учву жилариин фу гъадагъа гъапиш, аьршариинра гьадму гъадагъа дапӀну хьибди; ва учву жилариин фтиз ихтияр тувиш, аьршариинра гьаддиз ихтияр тувну хьибди. 19Гьацира дугъриди кӀуразачвузки, эгер жилиин учвкан кьюри сатӀиди фукӀа тӀалаб гъапӀиш, Аьршарин Йиз Адашди думу тамам апӀиди[+]. 20Фицики кьюр вая шубур кас Йиз ччвурнахъ уч гъашиш, дурарин арайиъ Узу хьидиза.

21Гьадмуган Петри, Исайихьна дуфну, гьерхру:

– Я Агъа! Узуз къаршуди йиз гъардши гунгьар апӀури гъашиш, швнубан дугълан хил алдабгъну ккунду? Ургубан[+]?

22Исайи дугъаз кӀуру:

– Увуз «ургубан» кӀурадарза, хъа ургцӀур ражари ургубан. 23Гьаддиз Аьршарин Паччагьлугъ чан гъуллугъчйирихъди гьякь-гьисаб апӀуз ккун гъабхьи паччагьдиз ухшар ву. 24Паччагьди гьякь-гьисаб апӀуз хъюгъиган, дугъахьна гизаф миллионариинди пул буржлу вуйи сар гъуллугъчи хъади гъюру. 25Хъа дугъаз бурж кьяляхъ апӀуз пул адарди хьпаз лигну паччагьди, думура, дугъан хпирра, веледарра ва дугъаз айи-адруб вари масу тувну, бурж ктипуз амур апӀуру[+]. 26Гъуллугъчи дугъан ликарикк дахъну:

«Я паччагь! СацӀиб аьх апӀин, хъасин вари бурж ктипидиза», кӀури, ккарагуз хъюгъру.

27Паччагьди, рягьим дапӀну, дугъаз бурж гьялал дапӀну, думу деетуру. 28Амма думу гъуллугъчийи, дилин удучӀвиган, чан юлдшарикан чаз варж динар[†] пул буржлу вуйир дагну, думу дидисну:

«Увук кайи йиз бурж ча», кӀури, думу бугъмиш апӀуз хъюгънийи.

29Гьадмуган дугъан юлдаш, дугъан ликарикк ккархьну, «сацӀиб сабур апӀин, яв бурж туварза», кӀури, ккарагуз хъюгъю. 30Амма мугъаз мюгьлет тувуз ккун гъабхьундар ва, душну, бурж тувайизкьан, думу дустагъдиъ иту[+].

31Му ляхин гъябкъю дугъан юлдшар гизаф мюгьтал ва пашман шулу ва, дуфну, паччагьдиз вари гъабши-гъабшиси ктибтуру. 32Гьадмуган паччагьди гъуллугъчийиз дих дапӀну, кӀуру:

«Эй угъраш лукӀ! Уву миннат апӀбаз лигну, увуз яв думу бурж гьялал гъапӀнийза. 33Узу увуз гьялал гъапӀубси, увхьанра яв юлдшиз гьялал апӀуз шулдайнухьанхъа?»

34Хъял кубчӀву паччагьди думу, вари бурж ктипайизкьан, аьзабар тувуз, жаллатӀарихьна тувру.

35Гьамци Аьршарин Йиз Адашдира, учвкан гьарури чан гунгьар кайи гъардшилан кӀваантӀан хил алдадабгъиш, учвузра гьаци апӀиди[+].

#### 19


Хпир гъадагъбакан

1[•]Гьаму вари гафар дупну ккудукӀхъан, Иса Галилей уьлкейиан удучӀвну, Ярдан[†] нирин тлихъан терефнаъ айи Ягьудияйин аьтрафариз гъягъюру. 2Дугъан кьяляхъди гизаф инсанар гъюру, ва Дугъу душваъ гизафдар сагъ апӀуру. 3Хъасин Исайихьна фарисйир[†] гъюру, дурари, Думу ахтармиш апӀуз ккунди, гьерху:

– Фициб себеб гъабхьишра, Къанундиинди[†] жилириз хпир гьадауз ихтияр айин?

4Дугъура дурариз жаваб вуди кӀуру:

– Инсанар халкь ГъапӀури дурар сифтейиан жилирна хпир вуди халкь гъапӀуб Гирами китабарик[†] гъурхунданчвахъа[+]? 5Гьаддиз жилир, адашна дада гъитну, чан хпирик карсди ва дурар кьюрид саб беден хьиди[+]. 6Гьаци вуйиган, дурар сарун кьюб ваъ, хъа саб беден ву. Гьамци Аллагьди китӀдар инсанди жара дапӀну ккундар[+].

7Фарисйири Дугъан жавабназ кӀуру:

– Дици вуш Муса[†] пайгъамбри, жара хьпан кагъаз тувну, хпир гьадауз шулу, гьаз дупнахъа?

8Исайи дурариз жаваб тувру:

– Мусайи, ичв гъициркъу юкӀвариз дилигну, учвуз ичв хпарихъди жара хьуз ихтияр тувну, хъа сифтейиан дици дайи. 9Амма кӀуразачвузки: кьяппавал себеб дарди шли чан хпир гьадаъну, жарар гъахиш, гьадгъу чав кьяппавал апӀура[+].

10Гьадмуган Исайин ученикари[†] дугъаз кӀуру:

– Эгер гьамциб гьял вуш, зат хпир дархуб ужу ву.

11Исайи дурариз гъапну:

– Му гаф варидарихьан кьабул апӀуз шулдар, думу чпиз удукьувал тувнайи жиларихьантӀан кьабул апӀуз даршул[+]. 12Гьацисдар жилар аки, садар бабкан шлуган эвлемиш хьуз даршлудар, садар адмийири хаси апӀуру, хъа гьацдарра аки, Аллагьдиз гъуллугъ апӀури гъузбан бадали, чиб эвлемиш даршули гъузру. Гъавриъ ахъуз шлур, гъит, гъавриъ ахъри.


Исайи бицӀидариз ужʼвал ккун апӀуб

13[•]Хъасин Исайихьна, хилар иливну, дурариз ужʼвал ккун апӀбан бадали бицӀидар хуру, хъа ученикари дурар хътӀурккури шулу. 14Амма Исайи гъапи:

– БицӀидар узухьна гъюз гъитай, гъадагъа мапӀанай, фицики Аьршарин Паччагьлугъ гьацдаринуб ву[+].

15Исайи дурариин хилар иливну, хъасин Думу дилин удучӀвну гъягъюру.


Девлетлуйир ва Аллагьдин паччагьлугъ

16[•]Саб ражари, сар живан дуфну, Исайихьан гьерху:

– Я Мялим, узуз ккудудубкӀру уьмур рубкьбан бадали, узу фициб ужуб ляхин дапӀну ккунду[+]?

17Исайира дугъаз кӀуру:

– Узхьан ужувлакан гьаз гьерхрава? Ужур вуйир анжагъ сар АллагьтӀан адар. Аллагьди увуз ккудудубкӀру уьмур тувну ккундуш, Дугъу Мусайилантина тувнайи табшуругъар вари тамам апӀин[+].

18– Фу табшуругъар? – гьерхру Дугъхьан живанди.

Исайи кӀуру:

– «Адми миликӀан», «кьяппавал мапӀан», «мигьитӀибкӀан», «кучӀлин шагьидвал мапӀан», 19«Адашдизна дадайиз гьюрмат апӀин» ва «яв багахь хьайир жвуваз жвувси ккун апӀин».

20Живанди Исайиз кӀуру:

– Узу гьамрар вари тамам апӀураза, сарун фу ккими узуз[+]?

21Исайи дугъаз гъапи:

– Эгер увуз гьуркӀу кас хьуз ккундуш, душну, яв айи-адруб масу тув, гьадмуган аьршариъ яв девлет хьибдивуз. Хъасин Узухъди гъач[+].

22Му гафар гъеерхьу живан пашманди гьудучӀвну гъягъюру, гьаз гъапиш думу гизаф девлетлу вуйи. 23Исайи мушвʼин Чан ученикариз гъапи:

– Дюзди кӀуразачвузки, девлетлуйиз Аьршарин Паччагьлугъдиъ учӀвуз читинди алабхъиди. 24Хъанара кӀуразачвуз: девлетлуйиз Аьршарин Паччагьлугъдиъ учӀвубтӀан девейиз рубдин гъюнʼан удубчӀвуз рягьят ву.

25Му гафар деерхьну, мюгьтал гъаши ученикари Исайихьан гьерху:

– Дици вуйиган, шилхьан учв уьрхюз хьиди?

26Дурарихьинди дилигну, Исайи гъапи:

– Инсанарихьан му удукьруб дар, хъа Аллагьдихьан удудукьруб адар[+].

27Гьадмуган Петри жаваб вуди Дугъаз гъапи:

– Магьа учу, вари гъибтну, Увухъди хъача: хъа учуз фу хьибди[+]?

28Исайира дурариз гьамци кӀуру:

– Дюзди кӀуразачвуз: цӀийи дюнʼяйиъ, Инсаниятдин Бай[†] Чан тахтниин деиган, Узухъди гъафи учвура йицӀикьюб тахтниин деъну, Израилин йицӀикьюб тухмин суд апӀидичва[+]. 29Гьар шли Узу бадали чан хулар, вая чвйир, вая чйир, вая адаш, вая дада, вая чан веледар, вая хутлар дирчиш, дугъу гьадрар вари варж ражари артухъди гъадагъиди, ва дугъаз ккудудубкӀру уьмур рубкьиди[+]. 30Му ражари гизаф сарпидар думуган ккудукӀрудар хьиди, хъа ккудукӀрудар – сарпидар[+].

#### 20


ТӀумутӀчйирикан тахалус

1Аьршарин Паччагьлугъ – гвачӀин ухди чан тӀумтӀин багъдиъ лихуз нежбрар агуз удучӀву эйсийиз ухшар ву. 2Дугъу, йигъан саб динар[†] пул тувбан йикьрар дапӀну, дурар багъдиз лихуз гьаъру. 3ГвачӀнин урчӀвуб шулади хулʼан удучӀвуриз, ляхин дарди, дуфну майдандиин дийигънайи жара касар рякъюру. 4Дугъу дураризра кӀуру:

– Учвура йиз тӀумтӀин багъдиз гъачай, учвузра ичв рубкьру гьякъи тувдиза. – Дурарра гъюру.

5Хъанара лисунган ва лисхъан сяаьт шубубдихъанна, дугъу гьаци апӀуру. 6Хъа сяаьт хьубдихъан, жарадар дуфну дийигъну рякъюру. Дугъу дураризра гъапи:

– Ярхи йигъди ляхин дарди гьаз дийигъначва?

7Дурари дугъаз кӀуру:

– Учу сарира лихуз гъидисундарчу.

Думуган дугъу дурариз кӀуру:

– Учвура йиз тӀумтӀин багъдиз гъарахай.

8Хябяхъ гъабшиган, эйсийи чан мяишатдин гъулугъчийиз кӀуру:

– Нежбрариз дих дапӀну, аьхиримжи вуди лихуз хъюгъдарилан ккебгъну, сарпидариина гъяйизкьан, дурариз чпин ляхнин гьякъи тув.

9Хябяхъдихъна, сяаьт хьубари, лихуз хъюгъдариз са-саб динар пул тувру. 10Садпидарди лихуз хъюгъдари, чпиз артухъди рубкьур дупну, фикир дапӀнайи; амма дураризра, йикьрарнаъ айиганси, са-саб динар пултӀан тувундайи. 11Чпин гьякъи гъадабгъну, дурар эйсийиз чпин наразивал улупуз хъюгъю:

12– Гьаму кьяляхъна гъафидар саб сяаьтнаътӀан гъилихундар, хъа уву дурарна ярхи йигъди убцру ригъдикк гъилиху учу саб гъапӀунва.

13Эйсийи дурарикан сариз кӀуру:

– Я дуст кас! Узу увуз гиран ктапӀурадарза; уву саб динар пулихъ лихуз рази гъахьундайна? 14Яв рубкьруб гъадабгъну, гъарах, узуз кьанди лихуз хъюгъюризра увузкьануб тувуз ккундузуз. 15Узуз йиз айибдикан узуз ккуниб апӀуз ихтияр адаринхъа? Йиз мердвалиин уву гьаз бахил шулава? 16Гьамци аьхиримжи вуйидарикан сарпидар, хъа сарпидарикан аьхиримжи вуйидар хьиди, фицики теклиф айидар гизаф ву, хъа кадагънайидар цӀиб[+].


Шубубпи ражари Исайи Чан аьжаликан пуб

17[•]Ерусалимдиз гъягъру рякъюъ Исайи, Чан йицӀикьюр ученик гъирагъдиз гьадаъну, дурариз гъапи:

18– Магьа ухьу Ерусалимдиз гъягъюрахьа. Инсаниятдин Бай[†] аьхю маллйиринна[†] къанунчйирин[†] хилиз тувди. Думу карсну йикӀуз жаза гьадабтӀиди. 19Хъасин Думу аллагьсузарин[†] хилиз, Дугъʼина аьрвалар хуз, гъирмажарихьди Думу урччвуз ва дариз зигуз тувди[+].


Дадайин тӀалаб

20[•]Гьадму арайиъ Исайихьна, Чан баярра хъади, Зеведейин хпир гъафнийи ва, икрамнаъ ис духьну, дугъу фу-вуш тӀалаб гъапӀнийи[+]. 21Исайи дугъхьан, фу ккундуш гьерхиган, дугъу гьамци кӀуру:

– Гьаму йиз кьюр бализ Яв Паччагьлугъдиъ сар Яв арччул, тмунур гагул терефнаъ деуз гъита[+].

22Исайира жаваб вуди гъапи:

– Учву фу тӀалаб апӀураш, учвуз аьгъдарчвуз. Узʼина гъюз ккайи аьзабар учвхьан аьх апӀуз хьибдин?

Дурари: «Ав, шулчухьан», – гъапнийи[+].

23Исайи дурариз гъапи:

– Дугъриданна, Узу кьабул апӀуз ккайи аьзабар учвура аьх апӀарчва, хъа Йиз арччулна гагул терефарихъинди дитувал Узлан асиллу дар: думу йишвар, Йиз Адашди шлиз улупнаш, гьадрариндар ву.

24Му гафар гъеерхьиган, имбу йицӀур ученикди гьадму кьюр чвуччвкан зарбди хъял апӀуру. 25Хъа Исайи, дурариз вардариз дих дапӀну, кӀуру:

– Халкьарин гьякимари дурарин зиин агъавал апӀурайивал ва аьхюдари дурарин зиин чпин гьюкум улупурайивал учвуз аьгъячвуз. 26Хъа ичв арайиъ дици дарибшри: шлиз ичв арайиъ кӀулинур хьуз ккундуш, гъит думу ичв гъайгъушнаъ ишри[+]. 27Шлиз ичв арайиъ сарпир хьуз ккундуш, гъит ичв лукӀ ишри. 28Гьаци Инсаниятдин Байра Чаз жарадари гъуллугъ апӀбан бадали ваъ, хъа Чав гъуллугъ апӀбан бадали ва гизафдарин гунгьарилан хил алдабгъуз кӀури Чан уьмур тувбан бадали Дуфнайир ву[+].


Исайи кьюр кур кас сагъ апӀуб

29[•]Иса ва Дугъан ученикар[†] Ерихондиан удучӀвурайиган, дурарин кьяляхъди гизаф халкь гъюз хъюгъю[+]. 30Ва магьа рякъюхъ деънайи кьюр кури, чпин багхьантина Иса гъягъюрайивал аьгъю дубхьну, аьхю сесниинди гъапи:

– Я Давудгъярин[†] Бай! Ич язухъ апӀина![+]

31Халкьди дурариз ккебехъ кӀуйи, аммаки дурари хъанара зарбди чӀигъар апӀуз хъюгъю:

– Я Агъа, Давудгъярин Бай! Ич язухъ апӀина!

32Иса дугъужву ва, дурариз дих дапӀну, гъапи:

– Узкан фу ккундучвуз?

33Дурари Исайиз кӀуру:

– Я Агъа, ич улар сагъ шлуси апӀина.

34Исайи, язухъ дапӀну, дурарин уларик хил кучу, ва сабпну дурарин улариз рябкъюз хъюгъю, хъа дурарра Дугъахъди гъягъюру[+].

#### 21


Иса Ерусалимдиз гъюб

1[•]Дурар Ерусалимдиз багахь духьну, Елион дагъдиин али Вифания[†] кӀуру гъулахьна гъафиган, Исайи гьамциб буйругъ тувну, кьюр ученик гьаъру:[+]

2– Гьатму ичв гъаншариъ айи гъулаз гъарахай, душваъ, дибтӀнайи дажи ва дидин гъудугъ рякъидичвуз; гьадрар, тудурчну, Узухьна аькъинай. 3Ва нагагь учвуз шликӀа фукӀа гъапиш, дурар Агъайиз бакарди ву, Дугъу дурар дишлади кьяляхъ апӀиди, йипай.

4Му мици хьуб пайгъамбри дупнайи исихъайи гафар кӀулиз удучӀвбан бадали шулайи ляхнар вуйи:[+]

5«Ерусалим шагьриз йипайки,
магьа, яв Паччагь,
даждиин элеъну гъюра.
Думу учвухьна гъудгъиинди,
Фурс ктарди, гъиди».

6Ученикари,[†] душну, Исайи чпиз гъаписи гъапӀу. 7Дажина гъудугъ хъаъну гъахнийи, ва дурариин чпин палтар илирчнийи. Иса дурарин заълан элеънийи. 8Халкьдикан гизафдари чпин палтар, хъа имбудари гьарарин цирклар-кюлерра рякъюкк ккирчуйи[+]. 9Исайин улихьдира, кьяляхъдира гъюрайи халкьди чӀигъар апӀури гъахьну:

«Давудгъярин[†] Бализ тяриф!
Агъайин ччвурнахъ Гъюрайириз
ужʼвал ибшри!
Аьршариз тяриф!»[+]

10Иса Ерусалимдиъ учӀвиган, вари шагьур гьяракатназ гъафи; варди: «Му фуж вуйкӀан?» кӀури, гьерхуйи. 11Хъа халкьдигъян:

– Му Галилейин Назаретдиан[†] вуйи Иса пайгъамбар ву, – кӀури, жаваб тувнийи[+].


Исайи алвер апӀурайидар Аллагьдин хулʼан утӀуккуб

12[•]Иса Аллагьдин хулан гьяятдиз гъафи. Душваъ ариш-вериш апӀурайидар вари утӀукку, пул дигиш апӀурайидарин устларна луфар масу туврайидарин кусрийир ккитӀикӀу[+]. 13Исайи дурариз гьамци кӀурайи: «Йиз хулаз ккарагру хал пиди», кӀури дибикӀна, хъа учву дидкан тӀарашчйирин мугъара дапӀначва.

14Хъасин Аллагьдин хулаз Исайихьна гизаф курарна ликудар хуру, ва Дугъу дурар сагъ апӀуру. 15Дугъу апӀурайи аьламатнан ляхнар ва, «Давудгъярин Бализ тяриф!» кӀури, чӀигъар апӀурайи баяр-шубар дяркъну, аьхюну маллйир,[†] къанунчйир[†] хъюлу ацӀру[+]. 16Ва дурари Дугъаз кӀуру:

– Мурари фу кӀураш, Увуз ебхьурануз?

Исайира дурариз кӀуру:

– Ав, ебхьуразуз. Хъа учву Гирами китабарик:[†] «Мухрихъ хъайидарин ва бицӀидарин мелзналан Узуз тярифнан гафар пуз гъитдива», пну дибикӀнайиб гъурхундарнучвахъа[+]?

17Дурар гьадушвʼин илмиди, Иса Вифания кӀуру гъулаз гъушнийи ва душваъ йишв адапӀнийи[+].


Инжирин гъеебццу гьар

18[•]ГвачӀнин шагьриз хъадакну гъюрайи Исайиз рякъюъ гаш шулу[+]. 19Ва, рякъюн гъвалахъ инжирин гьар дябкъну, Думу дидин багахьна гъушу, амма кӀажарилан гъайри, дидигъ фукӀа гъибихъундайи. Исайи, му гьариз сарун асуллагь бегьер дарибхрива, пну, амур гъапӀнийи. Инжирин гьар сабпну гъеебццнийи[+]. 20Му аьгьвалат гъябкъю ученикар мюгьтал гъахьнийи:

– Инжирин гьар мици сабпну фици гъеебццнийкӀан? – гъапи дурари.

21Исайи дурариз жаваб вуди гъапи:

– Гьякь кӀуразачвуз, эгер учвуз хъугъувал аш ва учву шаклу даршиш, му инжирин гьарин кӀулʼина гъафиб гъубзри, учву гьатму дагъдиз: «Яв йишвʼлан улдубчӀвну, гьюлиъ[†] убс», гъапиш, гьадмура тамам хьибди[+]. 22Хъугъувал ади учву ккарагури фу ккун гъапӀиш, гьадму хьибдичвуз[+].


Исайин гьюкмикан

23[•]Хъасин Исайи, Аллагьдин хулан гьяятдиз дуфну, аьгъювалар улупурайиган, Дугъахьна аьхю маллйирна, къанунчйирна аьхюдар гъюру.

Дурари гьерхру:

– Уву му ляхнар фициб гьюкмиинди апӀурава? Шли Увуз гьацдар ляхнар апӀуз гьюкум тувну[+]?

24Исайи дурариз жаваб вуди гъапи:

– Узура учвуз саб суал тувдиза. Эгер учву Узуз жаваб тувиш, Узура учвуз, мурар фициб гьюкмиинди апӀураш, пидизачвуз. 25Штуан апӀру Ягьʼяйиз штуан апӀуз ихтияр шли тувну: Аллагьди, даршиш инсанари?

Дурар, фикрарикк ккахъну, чиб-чпикди гьамци пуз хъюгъру:

– Эгер ухьу «Аллагьдихьан» гъапиш, Дугъу ухьуз: «Дици вуш, дугъахъ гьаз хъугъундарчва?» пиди,[+] 26хъа «инсанарин терефнаан» пуз ухьуз халкьдихьан гучӀ а, гьаз гъапиш халкьди, Ягьʼя пайгъамбар ву кӀури, гьисаб апӀура[+].

27Гьаддиз дурари Исайиз жаваб вуди гъапи:

– Учуз аьгъдарчуз.

Хъа Исайи дурариз гъапи:

– Ари Узура, Йиз му ляхнар фициб гьюкмиинди апӀураш, пидарзачвуз.


Кьюр балкан тахалус

28Учву фици фикир апӀурачва? Сар касдиз кьюр бай айи. Думу касди, сарпирихьна дуфну, кӀуру:

– Жан бай! Душну, гъи ихь тӀумтӀин багъдиъ лих.

29Думу, «Ккундарзуз!» – пну, жаваб тувну, хъасин, швумал духьну, лихуз гъягъюру. 30Адашди, кьюрпи балихьна дуфну, дугъазра кӀуру.

– Ибшри, гъягъюрза, – жаваб туву му бали, амма думу гъушундайи.

31Му кьюрикан адашдин тӀалаб шли тамам гъапӀну?

Дурари кӀуру: «Сарпири».

Исайи дурариз кӀуру:

– Дугъриди кӀуразачвуз: налук уч апӀрударна чӀуру аднан дишагьлийир учвутӀан ухди Аллагьдин Паччагьлугъдиъ[†] учӀвди. 32Фицики штуан апӀру Ягьʼя учвухьна дугъривалин рякъюъди гъафну. Учву дугъахъ хъугъундарчва, хъа налук уч апӀрударна чӀуру аднан дишагьлийир хъугъну. Учвуз гьамрар вари гъяркънушра, дугъахъ хъугъну, гунгьар гардандиъ гъидисундарчва[+].


ТӀумутӀчйирикан тахалус

33[•]Жара тахалусдихъра хъебехъай. Сар касди тӀумтӀин багъ ибтру ва дидлан арчил илтӀибкӀуру. Душваъ чяхир кчӀюбкьру ичӀ йибккуру ва паж апӀуру хъасин, багъ тӀумутӀчйирихьна тувну, учв жара йишвариз гъягъюру[+]. 34Хъа тӀумтӀар хъуркьру вахт улубкьиган, дугъу, тӀумтӀин багъдикан чан бегьер хуз, лукӀар тӀумутӀчйирихьна гьаъру. 35ТӀумутӀчйири, дугъан гъуллугъчйир дидисну, дурарикан фуж урччвуру, фуж йивну йикӀуру, шлиина гъван уьлюбхюру[+]. 36Эйсийи хъанара жара лукӀар гьаъру, хъа дураризра гьаци гъапӀнийи. 37Аьхирки дугъу «белки дурариз дугъхьан нач шул», кӀури, дурарихьна чан бай гьаъру[+]. 38Амма тӀумутӀчйири, эйсийин бай гъяркъиган, чиб-чпин арайиъ кӀуру: «Му эйсийин ирсчи ву; гъачай думу йивну йикӀухьа ва дугъан ирс ухьуз гъибтдихьа»[+]. 39Думу дидисну, багъдиан адаъну, йивну йикӀуру[+]. 40Ари гьамус багъдин эйси гъафиган, дугъу тӀумутӀчйирикан гьапӀди?

41Му пис касар дугъу тӀанкь апӀиди, хъа тӀумтӀин багъ вахтниинди чахьна бегьер рубкьру жара тӀумутӀчйирихьна арендайиз тувди[+].

42Хъа Исайи, давам апӀури, дурариз кӀуру:

– Учву Гирами китабариъ дидикӀнайи гьаму гафар гъурхундарнучва:

«Устйири гатӀабхьу гъван мурччвануб гъабхьну.
Му ухьуз гъябкъю аьламат Агъайи гъапӀуб ву»[+].

43Гьаддиз кӀуразачвуз, Аьршарин Паччагьлугъ учвхьан тадабгъиди ва думу лайикьлудариз тувди. 44Хъа фуж гьадму гъвандиина ахъиш, думу парчйир хьиди; хъа шилʼина думу абхъиш, чархьиди.

45Дугъан тахалусар гъеерхьу аьхюну маллйирна фарисйир[†] Думу чпикан улхурайивалин гъавриъ ахъу. 46Дурариз Думу дисуз ккун шулу, амма халкьдихьан гучӀ шулу, гьаз гъапиш халкьди Думу пайгъамбар вуди гьисаб апӀурайи[+].

#### 22


Сумчрин мяракайикан тахалус

1[•]Исайи хъанара дурар тахалусариинди гъаврикк ккауб давам гъапӀнийи[+].

2Аьршарин Паччагьлугъ сар гьамцир паччагьдиз ухшар ву. Сар паччагьди, гизафдариз сумчрик дупну, чан балин сумчрин мярака дюзмиш гъапӀнийи[+]. 3Вахт улубкьган, дугъу чан лукӀар хялариз теклиф апӀуз гьау, амма дурариз гъюз ккун гъабхьундайи. 4Дугъу хъанара дурарихьна чан жара лукӀар гьаънийи:

– Магьа, дюрхнайи жердар, якъар дурккну, хурагарра дапӀну, вари гьязурди а, сумчрин демраз гъачай.

5Садар, дугъан гафарихъ хъпебехъди, чпин хутӀлариз, тмундар ариш-вериш апӀуз гъушнийи. 6Имбудари, дугъан лукӀар дидисну, дурччвну йихуру[+]. 7Мидкан, пис хъял дуфну, паччагьди, чан кьушмар гьаъну, дурар тӀанкь апӀуру ва дурарин шагьрик цӀа кипру[+]. 8Хъасин паччагьди чан лукӀариз кӀуру:

– Сумчрин дем гьязурди а, хъа сумчриз теклиф дапӀнайидар лайикьлу гъахьундар[+]. 9Гьаддиз, душну, кючйириъ алахькьандариз варидариз сумчрин демраз дих апӀинай.

10ЛукӀарира, душну, кючйириъ чпиз алахькьандар вари: гьам ужудар, гьамсана харжидар хъади дуфну, сумчрин суфра хялари хъабцӀру. 11Хяларихьна удучӀву паччагьдиз дураригъ сумчриз ярамиш дару палтар али сар кас рякъюру. 12Паччагьди дугъаз кӀуру:

– Я дуст кас, сумчрин палтар алдарди увхьан мина гъюз фици гъабхьунвухьан?

Дугъазра кӀуруб гъибихъундайи. 13Гьадмуган паччагьди лукӀариз гъапнийи:

– Му, ликар-хилар йитӀну, чӀатинди мучӀушназ, ишуб, гьарай-суза, фигъан айишвазди гатӀахьай[+]. 14Фицики теклиф дапӀнайидар гизафдар ву, хъа кадагънайидар – цӀиб.


«Паччагьдиз паччагьдинуб, хъа Аллагьдиз Аллагьдинуб тувай»

15[•]Гьадмуган фарисйири,[†] мушвʼан удучӀвну, Исайи фукӀа дюз даруб кӀайиз ккеуз мясляаьт апӀуру,[+] 16ва Дугъахьна, Гьироддин[†] терефкрарра хъади, чпин ученикар[†] гьаъру. Дурари Исайиз кӀуру:

– Я Мялим! Учуз Уву гьякьлу кас вуйивал ва инсанар Аллагьдин дугъри рякъюъ тӀаърайивал аьгъячуз. Уву инсандин машназ, яна гъуллугъназ лигурдарва[+]. 17Гьаци вуйиган, учуз йип: Римдин паччагьдиз учу налук тувуз хай шулин, даш шулдарин[+]?

18Исайи, дурарин чӀуру ниятар рякъюри, кӀуру:

– Кьюб маш гъяйидар, Узу гьаз ахтармиш апӀурачва[+]? 19Учву налукди туврайи пул Узуз улупай.

Дурари Дугъахьна саб манат хуру.

20– Мидик шлин шикилна ччвур ка? – пну, гьерху Исайи дурарихьан.

21– Римдин паччагьдин, – жаваб туву дурари.

Гьадмуган Исайи дурариз кӀуру:

– Дици вуш, паччагьдинуб паччагьдиз, хъа Аллагьдинуб Аллагьдиз тувай[+].

22Му гафар гъеерхьиган, дурар мюгьтал шулу ва Дугъхьан гьудучӀвну гъягъюру.


ГъачӀидар чӀиви шлуваликан

23[•]Гьадму йигъан Дугъахьна гъачӀидар чӀиви шуб айиб дар кӀурайи саддукйир[†] гъюру, ва дурари Исайихьан гьерхру:[+]

24– Я Мялим! Муса[†] пайгъамбри дупна: «Эгер фуж чаз велед даршиди гъачӀиш, дугъан хпир дугъан чвуччвуз дитри ва чвуччвун тухум давам апӀри»[+]. 25Учу ургур чве вуйча, ва сарпир эвлемиш духьну, гъакӀну ва, велед хътарди хьпаз лигну, хпир дугъан чвуччвуз дитру. 26Гьамци кьюрпирра, шубурпирра, та-а-ап ургурпириина гъяйиз, вари йихуру. 27Аьхирки гьадму хпирра йикӀуру. 28Гьаци гъабшиган, гъиямат йигъан вари чӀиви шлуган, думу ургурикан фунурин хпир хьиди? Дурариз вардариз думу швуваз гъушнийи аьхир.

29Исайи дурариз гьамциб жаваб апӀуру:

– Учву, я Гирами китабар,[†] ясана Аллагьдин кьудрат аьгъдарди, улдугурачва. 30ЧӀиви гъахьиган, дурари я швушвар хурдар, я швуваз гъягъюрдар. Дурар аьршариъ айи малайикарси хьиди. 31Хъа гъиямат йигъан гъийихдар чӀиви хьувалин гьякьнаан Аллагьди учвуз гъапи гьаму гафар яраб учву гъурхундайкӀан? 32«Узу Ибрагьимдин[†] Аллагь вуза, Исакьдин[†] Аллагь вуза ва Якьубдин[†] Аллагь вуза». Аллагь дийихнайидарин ваъ, хъа чӀивидарин Аллагь ву.

33Му гафар гъеерхьиган, халкь Исайин аьгъювалар улупбиин мюгьтал шуйи.


ВартӀан метлеблу табшуругъ

34[•]Исайи саддукйир фици чпин йишвʼин дитнуш, гъеебхьиган, фарисйирна саддукйир, сатӀиди уч шулу. 35Дурарикан сар къанунчийи,[†] Исайи фу кӀуруш кӀури, Дугъхьан гьерхру:

36– Мялим! Къанундиъ вартӀан метлеблу табшуругъ фунуб ву?

37Исайира дугъаз кӀуру:

– «Яв Агъа Аллагь, вари юкӀв хъипну, вари рюгьнаан ва яв вари фагьмиан ккун апӀин». 38Му сабпи ва вартӀан метлеблу табшуругъ ву. 39Кьюбпибра гьаддиз барабар ву: «Яв багахь хьайир жвуваз жвувси ккун апӀин»[+]. 40Гьаму кьюб табшуругъдиин вари Къанун ва пайгъамбрарин[†] БикӀбар биналамиш духьна[+].


Месигь шлин бай ву?

41[•]Саб йишвʼина уч духьнайи фарисйирихьан Исайи гьерху:

42– Учву Месигьдин[†] гьякьнаан фу фикир апӀурачва? Думу шлин Бай ву?

Фарисйири Дугъаз:

– Давудгъярин[†] Бай ву, – кӀуру[+].

43Исайи дурарихьан хъана гьерхру:

– Дици вуйиган, Рюгьну ацӀнайи Давудри Дугъаз Агъа фици кӀура? Давудри дупнаки:

44«Агъайи йиз Агъайиз гъапну:
Узу Яв душмнар Яв ликарикк дахьайизкьан,
Йиз арччул гъвалахъ деъ?»[+]

45Гьамци, Давудри Дугъаз Агъа кӀурайиган, Думу дугъан Бай фици хьидихъа?

46Сарихьанра Дугъаз жаваб тувуз гъабхьундар. Ва гьадму йигъланмина, Исайиз суалар тувуз кӀури, Сарун сарира Исайихьан гьич сабдиканра гьерхуз кӀубанвал гъапӀундар[+].

#### 23


Къанунчйирихьанна фарисйирихьан ихтият йихьай

1[•]Хъасин Исайи, халкьдихьна ва Чан ученикарихьна[†] илдицну, гъапнийи:

2– Мусайин[†] Къанундин[†] гъаврикк ккаъри, тахтниин къанунчйирна[†] фарисйир[†] деъна. 3Гьаци вуйиган, гьадрари кӀурубдихъ хъебехъай ва кӀулиз адабгъай, хъа дурари апӀурайиганси мапӀанай, фицики дурари, фу ккун апӀураш, кӀура, хъа чпи гьаци апӀурадар[+]. 4Читин къайдйир кӀули гъахуз гъитри, дурари гъюнариин гъулайсуз гъагъар иливура, хъа дурар алишвлан ришвбан бадали чпи тӀубкьан кучрадар. 5Хъа дурари фукӀа апӀурашра, инсанариз рябкъри кӀури апӀурайиб ву. Гьамци дурари унтӀланна хиллан илдижру Къанундиан гафар дидикӀнайи чпин чӀулар аьхю апӀури шулу ва палтарин цӀимцӀлар ярхи апӀури шулу. 6Дурар мажлисар-демариъ ва мистариъ[†] ужусдар йишвар дидисну деуз ккунидар ву[+]. 7Ва базар-майднариин чпи тебрик апӀури ва адмийири чпиз «Мялим! Мялим!» кӀури, дих апӀури ккунидар ву. 8Хъа учвуз гъит мялимар дарипри, фицики гьякь Мялим сар ву, хъа учву вари гъардшар вучва[+]. 9Ва жилариин саризра адаш макӀанай, фицики учвуз сар Аьршарин АдаштӀан адар. 10Ва учвуз насигьятчйирра дарипри, фицики сар ву учвуз айи Насигьятчи, думура Месигь[†] ву! 11Учвкан варитӀан заан вуйирикан, учвуз гъараваш ишри,[+] 12фицики, шли учв заанди дисури гъашиш, думу аскан апӀиди, хъа шли учв асканди дисури гъашиш, гьадму заан хьиди[+].


Исайи къанунчйирна фарисйир беябур апӀуб

13Ичв гьял пис хьибди, кьюб маш гъяйи къанунчйирна фарисйир! Гьаз гъапиш адмийирин улихь Аьршарин Паччагьлугъдин раккар хъяркьрачва. Душваъ я учву учӀврадарчва, я учӀврайидар учӀвуз гъитрадарчва. [[+] 14][*]

15Ичв гьял пис хьибди, къанунчйирна фарисйир, кьюб маш гъяйидар, гьаз гъапиш сар каскьан учвухъинди илтӀикӀбан бадали, учву гьюлериланна[†] жиларилан илдицури шулучва; ва дицир кас гъидихъган, дугъкан учвутӀан кьюб ражари бешбетер жегьеннемагьли апӀуручва.

16Ичв гьял пис хьибди, рякъ улупурайи курар. Учву: «Аллагьдин хулʼинди ху гъапӀну пну, баладар, – кӀурачва, – хъа Аллагьдин хулаъ айи гъизилиинди ху гъапӀур чав туву гаф тамам апӀуз мажбур ву», – кӀурачва[+]. 17Я курар ва ахмакьар! Фу заан ву: гъизил, дарш гьадму гъизил гирами апӀурайи Аллагьдин хал?[†]

18Хъанара: «Шли Аллагьдиз багъишар апӀру йишвʼинди ху гъапӀнуш, дугъаз, баладар, кӀурачва, – хъа гьадина багъиш апӀуз дубхнайибдиинди ху гъапӀур чав туву гаф тамам апӀуз мажбур ву», – кӀурачва. 19Эй кур духьнайидар! Фу заан ву: багъиш апӀуз дубхнайиб, дарш думу гирами апӀурайи марцци йишв? 20Гьаци вуйиган, шли Аллагьдиз багъишар апӀру йишвʼинди ху апӀураш, дугъу гьадушвʼин дивру варибдииндира ху апӀура. 21Аллагьдин хулʼинди ху апӀурайири, гьам Аллагьдин хулʼинди, гьамсана душваъ яшамиш Шулайириинди ху апӀура. 22Завʼинди ху апӀурайири Аллагьдин тахтниинди ва дидʼин Деънайириинди ху апӀура. 23Ичв гьял пис хьибди, къанунчйирна фарисйир, фицики учву, Къанунди дупнайибси, шюше, гьашв ва шивит укӀарин йицӀуб пайнакан саб пай туврачва, хъа Къанундиъ вартӀан метлеблу вуйиб: гьякьлувал, рягьимлувал, хъугъвал – гьархрачва; сифте вуди гьамрар дапӀну ккунду, хъа тмунубра дарапӀди гъибтну ккундар. 24Эй рякъ улупурайи курар! Учву хурагнак кабхъу мизмиз ктабгъурачва, хъа деве хътӀюбкъюрачва. 25Ичв гьял пис хьибди, кьюб маш гъяйи къанунчйирна фарисйир, гьаз гъапиш учву захна бушгъаб заълан марцц апӀури шулучва, хъа дурарин айитӀишв угърашʼвалинна тямягькарвалин йимишари абцӀри шулучва. 26Эй кур фарисей! Сифте захранна бушгъабан айитӀишв марцц апӀин, дурарин чӀатан терефра марцциб шлуганси. 27Ичв пис гьял хьибди, кьюб маш гъяйи къанунчйирна фарисйир, фицики учву, уччвуди рякъюз кӀури, чӀатанди лизиди дарснайи, хъа айитӀишв майтин кӀурбарина жюрбежюр чиркишну ацӀнайи накьварин гюмбтариз ухшар вучва[+]. 28Гьаци учвура, инсанариз заъланди дугъридарси улупури, айтӀанди кучӀляхваларина нягьякьвалари ацӀначва.


Фарисйирна къанунчйир жазайикк ккуркьбакан

29Ичв гьял пис хьибди, кьюб маш гъяйи къанунчйир ва фарисйир! Учву, пайгъамбрариз[†] ва жара марцци касариз гюмбтар диври, дурар кабалгурачва. 30«Эгер учу ич ата-бабйирин девриъ яшамиш шули гъахьнийиш, учу дурарихъди пайгъамбрарин ифи удубзбаъ иштирак хьидайча», – кӀурачва[+]. 31Гьаму гафариинди учву пайгъамбрар гъийихдарин веледар вуйивалин гьякьнаан ачухъди шагьидвал апӀурачва. 32Гьаци вуйиган, ичв абйирин тахсрар давам апӀинай! 33Эй битӀар, битӀран ифи айидар! Учву жегьеннемдин цӀигъ гъитру жазайиккан фици гьергдичва[+]? 34Гьаддиз магьа Узу учвухьна пайгъамбрар, фагьумлуйир ва аьлимар[†] гьаъраза. Учву дурарикан садар йивну йихидичва, хъа тмундар ичв мистариъ урччвидичва ва шагьриан шагьриз утӀуккури хьидичва[+]. 35Гьякьлу Авелин ифдилан ккебгъну, Аллагьдиз багъишар туврушванна Аллагьдин хулан арайиъ учву йивну гъачӀи Варахайин бай Закарʼяйин ифдиина гъяйизкьан, жилариин нягьякьди удубзурайи вари ифдин тахсирра ичвуб хьибди[+]. 36Дюзди кӀуразавуз: гьамусдин адмийириз гьаму варибдин жаза гьадабтӀиди.


Ерусалимдиин улубкьруб

37[•]Эй, пайгъамбрар йивну йихру ва чахьна гьау илчйириин гъван уьлюбхру Ерусалим! Швнубан Узуз, пеъли чан хлинццариккна шюхъярси, яв халкь уч апӀуз ккун гъабхьунзуз, хъа учву кӀул ккивундарчва![+] 38Лигай, магьа ичв хал ичӀиди гъубзна. 39Магьа кӀуразачвуз: «Агъайин ччвурнахъ Гъюрайир ужувлакк ишри», кӀури, учву дих дарапӀкьан гагьди, Узу сарун рякъидарчвуз[+].

#### 24


Аллагьдин хал дабгъбакан

1[•]Иса Аллагьдин хулʼан удучӀвиган, Дугъан ученикар,[†] Дугъаз Аллагьдин хулан дараматар улупуз кӀури, багахьна гъафи. 2Исайи дурариз кӀуру:

– Гьамрар вари рякъюранчвуз? Дугъридан кӀуразачвуз, мидин гъван гъвандиин гъубзидар, вари дабгъиди[+].


Исайин терефкрариин аьзабар улуркьуб

3Иса Елион дагъдиин деънайиган, Дугъахьна ученикар гъюру ва жарадар алдру йишвʼин дурари Дугъхьан гьерхру:

– Йип учуз, дици фила хьибди? Уву хъадакну гъюрувал ва гъиямат йигъ улубкьруб учуз фицдар лишнариинди аьгъю хьибди?

4Исайи дурариз жаваб вуди кӀуру:

– Лигайгьа, шликӀа учву алдатмиш дарапӀбан бадали, ихтият йихьай[+]. 5Фицики гизафдар: «Узу Месигь[†] вуза» кӀури, Йиз ччвурнаккди гъиди ва гизаф халкьар алдатмиш апӀиди. 6Гьацира учвуз багахь ва ярхла дявйирикан ебхьидичвуз. Лигайгьа, гучӀ мапӀанай, фицики мурар духьну ккуни ляхнар ву, амма му сабан аьхир дар. 7Фицики халкь халкьдиин, паччагьлугъ паччагьлугъдиин алархьиди. Гашʼвалар ахьди, жюрбежюр йишвариъ жилар тӀурччвиди[+]. 8Мурар вари бедбахтваларин, бицӀир апӀру аьзабарси, сифте кӀулар ву. 9Гьадмуган учвуз аьзабар тувди ва учву йивну йихиди; учву, Йиз ученикар хьпаз лигну, вари халкьариз даккун хьидичва[+]. 10Гьадмуган гизафдар хъугъвалихьан ярхла хьиди. Сари-сар масу тувуз хъюгъди, инсанарин арайиъ душманвал абхъди[+]. 11Хъасин хайлин кучӀлин пайгъамбрар[†] арайиз удучӀвиди ва дурари гизафдар алдатмиш апӀиди[+]. 12Къайдасузвалар гизаф артухъ хьпаз лигну, гизафдарин сар-сарихьна ккунивал цӀиб хьибди. 13Гьамрар вари шли аьхиризкьан аьх гъапӀиш, гьадму дюрхну хьиди[+]. 14Гьарсаб миллетдиз ебхьруганси, Аьршарин Паччагьлугъдикан Ужувлан хабар[†] вари дюнʼяйиъ рабгъиди, гьадмуган гъиямат йигъ улубкьиди[+].


Улукьуз ккайи аьзабар

15[•]Гьамци Даниял пайгъамбри улихь ккимиди дупнайи Гирами йишваъ Аллагь гьясбикк ккадру алчагъвал учвуз гъябкъиган (урхурайир гъит гъавриъ ишри),[+] 16гьадмуган Ягьудия уьлкейиъ айидар дагълариз гьергри. 17Фуж гьадму вахтна гъваин алди гъашиш, чан хулаъ айиб фукӀа гъадабгъуз душвлан улдудучӀври,[+] 18фуж хутӀлиъ ади гъашиш, думу чан палтар гъадагъуз хулаз дурушри. 19Гъагъдиъ айидаринна нанайихъ бицӀидар хъайидарин гьадму йигъари гьял пис хьибди![+] 20Гьамрар вари улукьну, учву гьергуз мажбур гъабхьи вахт я кьюрд, ясана султ йигъ[†] дарибшри пну, ккарагай, 21фицики гьадмуган дюнʼя ккебгъхъанмина дарши ва сарун сабанра даршлусдар зурба бедбахтвалар хьиди[+]. 22Хъа гьадму йигъар Аллагьди кам гъапӀундайиш, сар каскьан ккададархьрийи, амма Чав кадагънайидар бадали Дугъу гьадму йигъар кам апӀиди[+]. 23Эгер учвуз думуган «Лиг, Месигь гьамшвахь хьа» вая «Гьатушвахь хьа» гъапиш, мухъугъанай,[+] 24фицики кучӀлин месигьар ва кучӀлин пайгъамбрар удучӀвну, зурба аьламатнан лишнар улупуз хъюгъди. Дурар, чпихьан шулуш, гьелле Аллагьди кадагънайи касарра алдатмиш апӀуз чалишмиш хьиди[+]. 25Магьа, Узу улихьмиди гъапунзачвуз[+]. 26Гьамци, нагагь учвуз «Магьа Думу ичӀи чюлиъ а» гъапишра, дина мягъянай; «Магьа Думу хулариъ гьитӀикӀна» гъапишра, мухъугъанай. 27Кьюркьлин цӀа завун му кӀулиан тму кӀулиз фици крибчуруш, Инсаниятдин Байра[†] гьаци гъиди[+]. 28Наан майит ади гъабшиш, гьадина люкьяр уч хьиди[+].


Инсаниятдин Бай аьршариан гъюбкан

29[•]Хъа сабпну гьадму йигъарин кьяляхъ «Ригъ ктӀубшвиди, вазли акв тувидар, завариан хядар ахьди, завар ккадаршвиди»[+]. 30Гьадмуган завʼина Инсаниятдин Балин лишан гъибди. Жилиин али вари халкьар ишиди, дурариз, Чан кьувват ва зурба гьяйбат хъади, дифариин алди гъюрайи Инсаниятдин Бай рякъиди[+]. 31Дугъура зурба сес апӀру зурна хьади Чан малайикар гьаъди, дурари Дугъу ктагъу касар, жилин саб кӀулʼан тмуну кӀулиз гъяйизкьан, юкьбиб терефарихъанди уч апӀиди[+].


Инжирин гьарин мисал

32[•]Инжирин гьархъан мисал гъадабгъай: дидин кюлери кьюкьяр апӀруган ва кӀажар адашвруган, хьад багахь шулайивал аьгъю шулучвуз. 33Гьаци учвузра, гьамрар вари гъяркъган, гьадму вахт, ичв раккнихъ хъайиси, багахь дубхьнайивал аьгъю йибхьай. 34Гьякь кӀуразачвуз: му вари улубкьайиз, гьамусдин насил гъубзди[+]. 35Заварна жилар ккадахьиди, хъа Йиз гафар дургидар[+].


Думу фила шулуш, саризра аьгъдар

36[•]Я аьршарин малайикариз, я Бализ – саризра йигъ ва сяаьт аьгъдар, хъа сар Адашдиз аьгъя. 37Нюгьдин[†] йигъари фици гъабхьнуш, Инсаниятдин Бай гъювалра гьаци хьибди:[+] 38жилиин шид улубчӀвайиз улихьна Нюгь чан гимдиъ учӀву йигъʼина гъяйиз, вари фици ипӀури-убхъури, швушвар хури, швуваз гъягъюри гъахьнуш 39ва шид улубчӀвайиз фици фтинкӀа фикир ктарди гъахьнуш, Инсаниятдин Бай гъювалра гьаци хьибди[+]. 40Думу вахтна хутӀлиъ кьюр нежбер лихури гъахьиш, дурарикан сарнур гъахиди, тмунур гъитди; 41хилин рягъярихъ тахил рябгъюрайидар кьюр дишагьли гъахьиш, дурарикан сар гъадагъиди, тмунур гъитди. 42Гьаци вуйиган, ул иливну мааханай, гьаз гъапиш ичв Агъа гъюру йигъ учвуз аьгъдарчвуз[+]. 43Учвуз аьгъю йибхьайки, хулан эйсийиз угъри гъюру вахт аьгъяйиш, думу даърахрийи ва чан хулаъ учӀвуз гъидритрийи[+]. 44Гьаддиз учвура гьязурди гъузай, фицики учву ккилигури адру сяаьтна Инсаниятдин Бай гъиди[+].


Гъуллугъчйир вафалудар духьну ккунду

45[•]Агъайин вартӀан аькьюллу, вафалу гъараваш фунур ву? Дугъу имбу гъаравшариз ипӀруб туврурди дурарин зиин гъуллугъчиди дерккур. 46Хулаз гъафи агъайиз ляхин апӀури гъяркъю гъуллугъчи бахтавар ву[+]. 47Гьякь кӀуразачвузки, агъайи думу чан вари хал-йишван аьхюрди дерккди. 48Хъа эгер думу гъуллугъчийи, чан кӀваан: «Йиз агъа багаригьди гъидар» пну,[+] 49миди вуйи чавсдариз сабра дарди йивури гъахьиш, лутйирихъди ипӀуз-убхъуз хъюгъиш, 50агъа, думу ккилигури адру йигъан ва мялум дару сяаьтна хъуркьди 51ва дугъу думу гъуллугъчи кьюб швур апӀиди: дугъкан, кьюб маш гъяйидарикан апӀруб апӀиди, душваъ суза-фигъан, зурба ишуб абхъди[+].

#### 25


ЙицӀур шуркан тахалус

1Гьадмуган Аьршарин Паччагьлугъ, лампйир гъадагъну, йишвну жамран улихьна гъюрайи йицӀур шураз ухшар хьибди[+]. 2Дурарикан хьур аькьюллудар ва хьур абдалдар гъахьну. 3Абдал шубари, лампйир гъадагъну, дурарихъ хъубзруб гъадабгъундар. 4Аькьюллудари лампйирихъди хъубзрубра гъадабгъуру. 5Жамру кьан апӀуради хьпаз лигну, дурар вари нивкӀуз гъягъюру[+]. 6Хъа гьацӀишваринган: «Магьа жам гъюра, улихьна удучӀвай», – кӀури, сесер утӀурччвуру.

7Вари шубар, гъудужвну, чпин лампйир акуди кархьуз хъюгъру. 8Абдал шубари аькьюллудариз: «Ичв хъубзрубдикан учузра чавай, даршиш ич лампйир ктӀушвура», – кӀуру. 9Хъа аькьюллудари: «Хъубзруб учузра, учвузра гьубкӀидар. Масу туврайидарихьна душну, учвуз гъадабгъай», – кӀуру.

10Хъа дурар хъубзруб гъадабгъуз душну имиди, жам гъюру. Гьязурди айи шубар дугъахъди сумчрин демраз гъягъюру, ва сарун раккар хъяркьру[+]. 11Хъасин хъубзруб гъадабгъуз гъушу тмуну шубарира дуфну: «Я Агъа, я Агъа! Учуз раккин абцца», – кӀуру[+]. 12Жамру дурариз жаваб вуди: «Дюзди кӀуразачвуз, узуз учву зат аьгъюдаркьан дарзуз», – кӀуру[+].

13Гьаци вуйиган, мааханай, гьаз гъапиш я йигъ, я сяаьт аьгъдарчвуз[+].


Шубур гъуллугъчийикан тахалус

14[•]Аьршарин Паччагьлугъ сар гьамцир касдихь тевуз шул: саб ражари ярхла уьлкйириз гъягъруган, дугъу чан гъуллугъчйириз дих дапӀну, чан мяишатдиз лигуз табшурмиш гъапӀнийи. 15Дурарин удукьувалариз лигну, сарихьна хьуд агъзур, тмунурихьна кьюд агъзур, шубурпирихьна сад агъзур манат тувну, учв гъушнийи. 16Хьуд агъзур манат гъибисури, дишлади думу ляхник кипру ва хьуд агъзурсана гъазанмиш апӀуру. 17Гьаци кьюд агъзур гъибисурира кьюд агъзурсан гъазанмиш гъапӀнийи. 18Хъа сад агъзур манат гъибисури, душну, жил деебккну, душвакк ккивну, пул жин гъапӀну. 19Саб хайлин вахтналан агъа гъюру ва дурарихьан арсран гьякь-гьисаб апӀувал ккун апӀуру[+]. 20Чахь хьуд агъзур манат гъибтури, пул дубхну, кӀуру:

– Агъа! Уву узухьна хьуд агъзур манат тувунва, магьа узу дурариинди хъана хьуд агъзурсан гъазанмиш гъапӀунза.

21Агъайи дугъаз кӀуру:

– Аферин увуз, ужур ва вафалу гъуллугъчи, бицӀи ляхниъ узуз вафалу гъахьунва, аьхю ляхнар табшурмиш апӀидизавуз; яв агъайин мяракайиз дуфну, дугъахъди шадвал апӀин[+].

22Гьаци кьюд агъзур манат гъибисурира, дуфну, кӀуру:

– Агъа! Уву узухьна кьюд агъзур манат тувунва, магьа дурарин кюмекниинди узу хъана кьюд агъзурсан гъазанмиш гъапӀунза.

23Агъайи дугъаз кӀуру:

– Увузра аферин, ужур ва вафалу гъуллугъчи, бицӀи ляхниъ узуз вафалу гъахьунва, аьхю ляхин табшурмиш апӀидизавуз; йиз мяракайиз дуфну, узухъди йиз шадвал пай апӀин.

24Хъасин сад агъзур манат хьайир дуфну, кӀуру:

– Агъа! Узуз уву учӀру адми вуйиб аьгъяйзуз: дурубзру йишвʼан ккадабцӀуз ва ктриву йишвʼан бегьер уч апӀуз ккунир вува. 25ГучӀ кабхъури пул жиликк жин гъапӀунза: магьа яв думу гъадабгъ.

26Хъа агъайи дугъаз гьамци кӀуру:

– Эй жинжал ва темпел гъуллугъчи, увуз узу дурубзру йишвʼан ккадабцӀрур ва ктриву йишвʼан бегьер уч апӀрур вуйиб аьгъдайнуз[+]? 27Гьаддиз уву йиз пул ляхник кипну ккундийи, гъафири узу думу артухъ дубхьну гъадабгъидийза. 28Гьаддиз тадабгъай мугъахь хьайи пул ва тувай йицӀуд агъзур хьайирихьна. 29Фицики гьарсар чаз айи касдиз хъанара тувди ва дугъан разу хьибди, хъа чаз адрурихьан айибра тадабгъиди[+]. 30Ва башаккадру гъуллугъчи чӀатинди мучӀушназ гатӀахьай. Душваъ суза-фигъан, зурба ишуб хьибди.

Хъасин Исайи кӀуру:

– Ебхьуз ибар кайидариз гьаму гафар ерхьри![+]


Аьхиримжи суд

31Инсаниятдин Бай[†] Чан аднаъди малайикарра хъади гъафиган, Дугъу Чан адлувалин паччагьвал апӀиди[+]. 32Дугъан улихь вари миллетар уч духьну хьиди, хъа Дугъу, марччлихъни марччар цӀигьарихьан фици жара апӀури шулуш, гьаци дурар сар-сарихьан жара апӀиди:[+] 33марччар Чан арччул, цӀигьар гагул терефнаъ дерккди. 34Гьадмуган Паччагьди Чан арччул терефнаъ айидариз пиди:

– Гъачай йиз адашдин ужувлакк ккахьнайидар, дюнʼя ккебгъхъанмина учвуз гьязурди дебккнайи Аьршарин Паччагьлугъ ирсди кьабул апӀинай[+]. 35Узуз гашди айзуз, учву Узуз уьл тувнийчва; Узу штухъ дахаргнайза, учву штухъди тухъ гъапӀнийчва; Узу яд жви вуйза, учву Узу кьабул гъапӀнийчва;[+] 36гъяцӀалди айза, Узʼин палат алабхьнийчва; иццури айза, учву Узуз гъилигнийчва; дустагъдиъ айза, Узухьна гъафнийчва[+].

37Гьадмуган дугъри касари Дугъаз пиди:

– Я Агъа! Уву учуз гашди дяркъну, Увуз фила уьл гьивнийихъа? Вая дахаргну ади, фила шид тувнийихъа? 38Уву яд жви вуди, учу Уву фила кьабул гъапӀнийихъа? Вая гъяцӀалди дяркъну, учу Увʼин фила палат алабхьнийихъа? 39Уву кетӀерццну ади, ясана дустагъдиъ ади дяркъну, учу Увухьна фила гъафнийихъа?

40Ва Паччагь вуйи Инсаниятдин Бали дурариз жаваб вуди пиди:

– Дюзди кӀуразачвуз, учву гьаму Йиз бицӀи гъардшарикан саризкьан гьаци гъапӀнуш, гьадму учву Узуз гъапӀу мисал ву[+].

41Гьадмуган Дугъу чан гагул терефнахъ хъайидариз пиди:

– Йиз улариккан дург духьну гъарахай, нянайикк ккайидар, иблисдиз ва дугъан хликк ккайидариз гьязур дапӀнайи жегьеннемдин цӀиз гъарахай[+]. 42Узуз гашди айзуз, учву Узуз уьл тувундайчва; Узу дахаргнайза, шид тувундайчва; 43Узу яд жви вуди гъафиган, Узу кьабул гъапӀундайчва; гъяцӀалди айиган, Узухъ палат хъабхьундайчва; иццурайиган ва дустагъдиъ айиган, Узухьна гъафундайчва.

44Гьадмуган дурарира Дугъаз жаваб вуди пиди:

– Я Агъа! Увуз гашди вая дахаргну ади, гъураба вая гъяцӀалди ади, кетӀерццнади, вая дустагъдиъ ади дяркъну, учу Увуз гъуллугъ дарапӀди фила гъитнухъа?

45Гьадмуган Дугъу пиди:

– Дюзди кӀуразачвузки, учву гьаму Йиз бицӀи гъардшарикан саризкьан гьаци гъапӀундарш, Узузра гъапӀундарчва[+].

46Гьамци, нягьякьдар жегьеннемдин ккудудубкӀру аьзабнаъ ахьди, хъа гьякьлудар ккудудубкӀру уьмур хъапӀри хьиди[+].

#### 26


Иса йикӀуз кьаст апӀуб

1[•]Вари гьаму гафар дупну ккудукӀхъан, Исайи Чан ученикариз[†] кӀуру:

2– Учвуз аьгъячвузки, кьюд йигълан Пасхайин[†] машквар хьибди ва Инсаниятдин Бай[†] хачриин дариз зигбан бадали душмнарин хилиз тувди.

3Гьадму вахтна аьхю маллйирна[†] аьхюдар Каяфа кӀуру аьхюну маллайин[†] гьяятдиъ уч духьнайи. 4Дурари, аьмалдарвалиинди дидисну, Иса йикӀуз йикьрар апӀуру. 5Амма дурари гьамци гъапнийи:

– Анжагъ машквар йигъан ваъ, фицики халкьдик гъалабулугъ кабхъди.


Вифанияйиъ

6[•]Иса Вифанияйиъ[†] хамран аьзар кади гъаши Шимондин хулаъ айи вахтна,[+] 7Дугъан багахьна, лизи ругдин бетисибдиъди багьа ягъра хьади, сар дишагьли гъюру. Дугъу гутдиз гъюн йивну илдигънайи Исайин кӀулʼин ягъ улубзуру. 8Му гъябкъю ученикарик, хъял кубчӀвру.

Дурари:

– Гьамкьан ицци ниъ хъайи ягъ мугъу гьаз чӀур гъапӀу? 9Му аьхю кьиматнахъ масу тувну, пул касибариз пай апӀуз шулийда, – кӀуйи.

10Дурарин гъавриъ ахъу Исайи кӀуру:

– Дишагьлийиз нач шлуси гьаз кӀурачва? Узу бадали дугъу ужуб ляхин апӀура. 11Касибар гьарган учвухъди хьиди, хъа Узу учвухъди гьарган хьидарза[+]. 12Гьаму ягъ Йиз кӀулкан ктатбиинди дугъу Йиз беден накьвдик кивбан бадали гьязур апӀура[+]. 13Гьякь кӀуразачвуз: дюнʼяйиъ му Ужувлан хабар[†] наан рабгъури гъабшишра, думу кӀваин апӀиди ва дугъу гъапӀубдикан ктибтиди[+].


Искариот Ягьудайи Иса масу тувуб

14[•]Гьадмуган йицӀикьюрикан сари – Искариот Ягьуда кӀурури, аьхюну маллйирихьна душну, кӀуру:[+]

15– Иса дисуз учвуз кюмек гъапӀиш, узуз фу тувдичва?

Дурари дугъаз, арсран сумчӀур манат тувурча, гъапи. 16Гьаддихъанмина дугъу Иса масу тувуз гъулай вахт абгури шулу.


Пасхайин машквран суфрайихъ

17[•]ЛичӀван лавшарин машквран садпи йигъан Исайихьна дуфну, Дугъан ученикари гьерхнийи:

– Увуз пасхайин хураг учу наан гьязур дапӀну ккундувуз?

18Исайи дурариз кӀуру:

– Шагьриз сар фланурихьна гъарахай ва дугъаз йипай: «Мялимди гьерхра: „Узу пасхайин машквар Йиз ученикарра хъади яв хулаъ апӀурза“».

19Исайи гъаписи вари дапӀну, ученикари пасхайин хураг гьязур гъапӀнийи. 20Хябяхъ гъабхьибси, Иса Чан йицӀикьюр ученикдихъди гъюн йивну суфрайихъ деънийи. 21Дурари ипӀуз хъюгъиган, Дугъу кӀуру:

– Гьякь кӀуразачвуз: учвкан сари Узу масу тувди[+].

22Бегьем дерд дубхьну, гьарури Дугъаз пуз хъюгъю:

– Я Агъа, думу узу дарза аьхир?

23Дугъура жаваб вуди кӀуру:

– Узухъди саб гъабрак уьл кубсрайири Узу масу тувди.

24Гьамци, Гирами китабариъ[†] улупнайиганси, Инсаниятдин Бай масу тувди, амма шли Инсаниятдин Бай масу тувраш, дугъаз бала хьибди: думу касдиз, учв бабкан гъахьундайиш, ужу шуйи![+]

25Иса душмнариз масу тувуз рази гъахьи Ягьудайи кӀуру:

– Думу узу дарза аьхир, Мялим?

Исайи дугъаз кӀуру:

– Гьаци уву кӀурава.


ЦӀийи йикьрарнан ифи

26[•]Дурари хураг ипӀурайи вахтна, Исайи уьл гъадабгъуру, ужуб сяаьт ибшри дупну, думу гьудубтӀуру ва, ученикарихьна туври, кӀуру:

– Ма гъадабгъай, ипӀинай: му Йиз беден вуйиз[+].

27Аллагьдиз чухсагъул дупну, зах гъадабгъуру ва, ученикарихьна тувну, кӀуру:

– Мидʼан варидари убхъай. 28Му цӀийи йикьрар йитӀурайи ва гизафдарихъанди, гунгьарилан хил алдабгъбан бадали, удубзурайи Йиз ифи вуйиз. 29КӀуразачвузки, тӀумтӀарин му чяхир сарун, Йиз Адашдин Паччагьлугъдиъ учвухъди цӀийи чяхир убхъайизкьан, убхъидарза.

30Хъасин Аллагьдин тярифназ мяъли дапӀну, дурар Елион дагъдиз удучӀвуру[+].


Петрин инкар хьуваликан улихьмиди пуб

31[•]Дагъдиина удучӀвиган, Исайи ученикариз кӀуру:

– Учву варидари ахъли Узу гъитдичва, фицики Гирами китабариъ дибикӀна:

«Марччлихъан йикӀидиза,
ва лижраъ айи марччар даргъиди!»[+]

32Хъа Узу чӀиви гъашиган, Узу Галилейиз гъягъидиза ва душваъ учвуз ккилигури хьидиза[+].

33Хъа Петри Исайиз жаваб вуди гъапи:

– Варидари Уву гъитишра, узу гьич саб вахтнара дици дарапӀарза.

34Исайи дугъаз гъапи:

– Гьякь кӀуразавуз, ахъли даттли уьъйир дапӀну ккудубкӀайиз, Узу шубубан «аьгъюр дарзуз» пидива.

35Петри Дугъаз кӀуру:

– Узу Увухъди йикӀуб алабхъурушра, Уву «аьгъюр дарзуз» пидарза.

Имбу ученикарира гьамцдар гафар гъапнийи[+].


Исайин ккарагуб

36[•]Хъасин Иса дурарихъди Гефсимания кӀуру йишваз гъягъюру ва Дугъу чан ученикариз кӀуру:

– Учву гьамшвахь деай, хъа Узу душну гьатушвахь ккарагидиза.

37Чахъди Петрна Зеведейин кьюрид баярра гъадагъу. ЮкӀв лап пашман дубхьну, Дугъак сикинсузвал кабхъру[+]. 38Гьадмуган Исайи дурариз гъапи:

– Йиз юкӀв яман хажалатнаъ абхънайиз, гьамшвахь Узухъди гъузай, гъафил махьанай![+]

39ЦӀиб тинаси душну, машнахъди жилʼина ис духьну, Думу гьамци кӀури, ккарагуз хъюгъру:

– Я Аьршарин Адаш, эгер шулуш, му аьзаб Узʼина дяргъруси апӀина, вушра, Узуз ккуниси ваъ, хъа Увуз ккуниси ибшри[+].

40Хъасин ученикарихьна гъафиган, лигуруш, дурар нивкӀуз душнади рякъюру. Думуган Дугъу Петриз кӀуру:

– Саб сяаьтнаъкьан Узухъди даърахди гъузуз шуладарин учвхьан? 41Гъафил махьанай. Тямягьвалариъ адрахъбан бадали, ккарагай. Рюгь кӀубан ву, хъа беден – зяиф[+]. 42Хъана, гьудучӀвну, Думу кьюбпи ражарира ккарагуру:

– Я Адаш, эгер Узу му аьзабнаккан ккадауб мумкин дарш, Яв гаф тамам ибшри[+].

43Кьяляхъ гъафириз, дурар хъана даахну рякъюру. Дурарин улар гъагъи духьнайи. 44Дурар гъитну, хъана тинаси гьудучӀвну, Исайи шубубпи ражари гьадму гафар кӀури, Чан ккарагуб текрар гъапӀнийи. 45Хъасин ученикарихьна дуфну, дурариз кӀуру:

– Гьамусра даахну имичва, рягьятвал гъадабгъуранчва? Инсаниятдин Бай гунагькрарин хилиз тувру вахт магьа сарун хъубкьна[+]. 46Гъудужвай, гъягъюрхьа; лигайки, Узу масу туврайир багахь шула.


Иса дисуб

47[•]Дугъу гьеле гьамци кӀури имиди магьа йицӀикьюрикан сар Ягьуда дуфну хъуркьу. Дугъахъди, ханжларна маргъар хьади, аьхюну маллйирина аьхюдари гьаънайи адмийирин аьхю гъварчра хъайи[+].

48Иса масу тувуз дуфнайи Ягьудайи дурариз гьамци дупнайи: салам тувруган, узу шлиз мак гъапӀиш гьадму Иса ву, ари Гьадму дисай.

49Дугъу, дишлади Исайихьна дуфну, гъапи:

«Салам Увуз, Мялим!» – ва Дугъаз мак гъапӀу.

50Исайи дугъаз кӀуру:

– Яв апӀуз ккайи ляхин апӀин, дусткас.

Дишла, алархьну, эскрари Иса дисуру. 51Гьадму арайиъ Исайин ученикарикан сари, сабпну чан ханжал уьчӀюбгъну, йивну, аьхю маллайин гъаравшин иб ктабтӀуру[+]. 52Гьадмуган Исайи дугъаз кӀуру:

– Яв ханжал чан гъашариъ ив, фицики ханжал уьчӀюбгъю гьарсар ханжалихьан йикӀиди[+]. 53Ваяки Узу Йиз Адашдикан тӀалаб гъапӀиш, Дугъу Узуз гьамусяаьт малайикарин йицӀикьюб кьушумтӀан артухъ тутрувур, кӀурана? 54Даршиш, гьаму вари гьамци дубхьну ккунду, кӀури, Гирами китабариъ дидикӀнайидар фици кӀулиз удучӀвиди?

55Хъасин Исайи халкьдиз кӀуру:

– Узу дисуз, гъачагъ дисурайиганси, ханжларна маргъар хьади дуфначва. Узу гьар йигъан Аллагьдин хулаъ аьгъювалар улупури деъну шуйза, хъа думуган Узу гъидисундайчва[+].

56Вари гьаму ляхнар пайгъамбрарин[†] Китабариъ дибикӀнайиб кӀули удубчӀвуз шулайидар ву.

Гьадмуган вари Дугъан ученикар, Иса гъитну, гьергнийи[+].


Иса Заан диванханайин улихь

57[•]Иса гъидисдари Думу аьхюну малла Каяфайихьна гъухнийи, душваъра къанунчйирна[†] аьхюдар уч духьнайи. 58Петр ярхлаанси Исайихъди Каяфайин гьяятдихьнакьан гъафнийи ва, айитӀинди учӀвну, аьхир фициб шулуш лигуз кӀури, Аллагьдин хулан эскрарихъди деънийи. 59Аьхюну маллйири, аьхюдари ва вари Диванханайин миди вуйидари, Иса йикӀбан къарар адабгъбан бадали, Дугъаз къаршуди кучӀлин шагьидвалар агурайи. 60КучӀлин шагьидвал апӀури, гизафдар уч гъахьнушра, дурариз лазим вуйи шагьидвалар гъидихъундайи. Аьхирки кьюр кас багахьнаси гъафи 61ва дурари гъапи:

– Мугъу кӀурайи: Узхьан Аллагьдин хал[†] рабгъуз ва шубуд йигъан думу цӀийи кӀултӀан тикмиш апӀуз шулзухьан[+].

62Маллйирин аьхюри, гъудужвну, Исайиз гъапи:

– Уву гьаз чӀалкьан кӀурадарва? Мурари апӀурайи шагьидвал дюзиб вуйин[+]?

63Исайи чӀалкьан гъапундайи. Маллйирин аьхюри гъудужвну Исайиз кӀуру:

– Узу Аллагьдин улихь Увкан дишди пуб тӀалаб апӀураза: Аллагьдин Бай Месигь[†] Уву вуна?

64Исайи дугъаз кӀуру:

– Уву гьаци кӀурава. Дидланна гъайри, Узу кӀуразачвуз: гьамусдихъантина Инсаниятдин Бай вари Удукьрурин арччулну гъвалахъ деъну ва дифариинди гъюри рякъидичвуз[+].

65Гьадмуган маллйирин аьхюри, хъял улупури, чаин али палтар дячӀяргъну, кӀуру:

– Мугъу Аллагь гьясбикк ккадру гафар кӀура! Ухьуз сарун шагьидар гьаз ву? Магьа гьамусяаьт учвуз варидариз Мугъан Аллагь гьясбикк ккадру гафар гъеерхьунчвуз![+] 66Учву фици фикир апӀурачва?

Дурарира жаваб вуди гъапи:

– Думу тахсиркар ву ва аьжализ лайикь ву.

67Гьадмуган садари Дугъан машнаъ тутйир атӀу, гъурдар гъиву. Тмундари гарцӀлариккан бачӀар ккадату 68ва «Увуз шли гъивнуш, йип ари, Уву Месигь вуш?» – кӀури, кялхъри гъаши.

69[•]Хъа Петр чӀат гьяятдиъ деънайи. Дугъахьна дуфну, сар гъараваш дишагьлийи кӀуру:

– Увура Галилейжви Исайихъ хъади гъахьунва.

70Амма думу варидарин улихь инкар гъахьи:

– Уву фу кӀурашра, аьгъдарзуз.

71Петр урнариан удучӀвурайиган, думу сар жара гъараваш дишагьлийиз рякъюру, ва душваъ айидариз кӀуру:

– Гьаму кас Назаретдиан[†] вуйи Исайихъ хъади гъахьну.

72Ва дугъу хъанара: «Узуз думу Кас аьгъюркьан дарзуз», – пну, ху апӀуру.

73Саб арайилан гьамшварихь дийигънайидари, багахьнаси дуфну, Петриз кӀуру:

– Дугъриданна увура гьадрарикан сар вува, фицики яв улхбан нугъатнура гьаци вуйиб улупура.

74Думуган Петр:

– Узуз думу Кас гьич аьгъюркьан дарзуз, – кӀури, хуйир апӀуз хъюгънийи.

75Гьаму арайиъ даттли уь-уь гъапӀу. Петрин, Исайи гъапи: «Даттли уьъйир дапӀну ккудубкӀайиз, Узу шубубан „аьгъдарзуз“ пидива», – кӀуру гафар кӀваина гъюру. Ва гьадлин удучӀву Петр, дерд дубхьну, зарбди гъишнийи[+].

#### 27


Иса Пилатдихьна хуб

1[•]ГвачӀин улубкьиган, вари аьхю маллйирина[†] аьхюдари, уч духьну, Иса йикӀуз къарар адабгънийи. 2Дугъан хилар-ликар йитӀуз гъитну, Думу духну, Римди Ягьудияйиъ гьюкумдар вуди дерккнайи Понтий Пилатдин хилиз тувру[+]. 3[•]Гьадмуган Иса масу туву Ягьудайи, Думу йикӀуз ккайиб аьгъю дубхьну, чав гъапӀубдиин швумал духьну, сумчӀур арсран манат аьхюну маллйирихьна ва аьхюдарихьна кьяляхъ тувнийи. 4Дугъу дурариз гъапнийи:

– Тахсирсуз кас масу тувну, гунагь шлу ляхин гъапӀунза.

Дурарира гъапнийи:

– Ич дидихъ фу хъа? Думу яв гъайгъу ву.

5Ягьуда, арсар Аллагьдин хулаз гатӀахьну, душну, чав учв ккирхну йикӀуру[+]. 6Аьхюну маллйири, арсран пулар гъадагъну, гъапи:

– Мурар Аллагьдин хулан хазнайиъ дивуз хай шулдар, фицики дурар ифдихъ туву кьимат ву[+].

7Мясляаьт дапӀну, яд агьалйир кивбан бадали, арсран пуларихъ, сар гъабар апӀру устайин хутӀил гъадабгънийи. 8Гьаддиз гьадму хутӀлиз гьамусра «Ифдин хутӀил» кӀури ими. 9Гьамци Еремия пайгъамбрин мелзналан гъапи гьаму гафар кӀулиз удучӀвну:

«Израилин халкьди
Дугъан кьимат вуди дебкку
сумчӀур арсран манат гъибиснийи[+]
10ва, узуз Агъайи апӀин гъапиганси,
сар гъабар апӀру устайин
хутӀлихъ тувнийи».


Иса Пилатдин улихь

11[•]Иса гьюкумдрин улихь деркку, гьюкумдри Исайихьан гьерху:

– Уву «жугьдарин Паччагь» вуна?

Исайи гъапи:

– Уву гьаци кӀурава[+].

12Маллйирина аьхюдари Исайик тахсрар кирчруган, Дугъу дурариз саб жавабра тувундайи. 13Гьадмуган Пилатди Дугъаз кӀуру:

– Увуз къаршу вуди фукьан шагьидвалар апӀураш, ебхьурадарнуз[+]?

14Исайи саб гафнииндикьан жавабра тувундайи, хъа гьюкумдар мидʼин гизаф мюгьтал гъахьнийи.

15[•]Пасхайин[†] машкварган, гьюкумдри, халкьди тӀалаб гъапӀган, сар дидиснайир деетру аьдат ади гъабхьнийи.


Пилатдин Иса йикӀбан къарар

16Гьадму вахтна дустагъдиъ Варава кӀуру вардин мелзниин али чӀуру кас айи. 17Вари уч гъашиган, Пилатди дурарихьан гьерхру:

– Узу фуж деетну ккундучвуз: Варава, дарш Месигь[†] ву кӀурайи Иса?

18Пилатдиз дурари Иса бахилвалиан масу тувнайиваликан аьгъяйи[+].

19Пилат суд апӀру йишвʼин деънайи вахтна, дугъан хпири дугъаз гьамци пуз гъуллугъчи гьаънийи:

– Гьадму марцци Касдин суд апӀбахьан ярхла йихь, гьаз гъапиш узуз сан Дугъкан гучӀ ккапӀру нивкӀ гъябкъюнзуз.

20Хъа маллйирина аьхюдари халкь, Варава ккадаъну, Иса пуч апӀуб ккун апӀинай, кӀури, алауру[+]. 21Гьадмуган Пилатди гьерхру:

– Гьамрарикан узу фуж деетну ккундучвуз?

Дурари: «Варава», – гъапнийи.

22Пилатди дурарихьан гьерхру:

– Хъа Месигь ву кӀурайи Исайикан гьапӀза?

Варидари: «Думу дариз зиг», – кӀуру.

23– Фу чӀуруб гъапӀнухъа Мугъу? – кӀуру дурариз Пилатди.

Амма дурари имбубсан артухъ чӀигъар апӀуйи:

– Думу хачрак карс![+]

24ФтикӀа кюмек дарапӀрайиб ва халкьдик гъалабулугъ кабхърайиб дябкъну, Пилатди, шид хуз гъитну, чан хилар дижикӀну, кӀуру:

– Узу Му марцци Касдин ифи удубзбан тахсиркар дарза, учвуз ккуниси апӀинай.

25Дугъаз жаваб вуди вари халкьди гъапи:

– Дугъан ифи учʼин ва ич веледариин гъубзри[+].

26Гьадмуган Пилатди дурарихьна Варава деетуру. Иса кӀуруш, гъирмажарихьди дурччвну, хачрак карсуз эскрарин хилиз тувру[+].


Эскрарин аьрвалар

27[•]Гьадмуган эскрари Иса гьюкумдрин гьяятдиз гъахуру, Дугълан вари эскрарин десте илтӀибшуру. 28Думу гъяцӀал дапӀну, Дугъʼин аку-элвен халат алабхьуру. 29Зазарикан тажсиб дапӀну, Дугъан кӀулʼин улубкӀуру ва Дугъан арччул хилиъ маргъ ивру, хъа Дугъан улихь кьамкьариина ис духьну, «Яшамиш ишри жугьдарин Паччагь» кӀури, бегьем кялхъюз хъюгъру. 30Хъасин, тутйир алатӀури, хилʼан маргъ уьчӀюбгъну, Дугъан кӀуллан йивуз хъюгънийи[+]. 31Исайиина бегьем аьрвалар хублан кьяляхъ, Дугъхъан халат хъидибтну, Дугъʼин Чан палтар алахьуру ва хачрак карсуз гъахуру.

32[•]Шагьриан удучӀвурайиган, дурариз Симон кӀуру сар Киринеяжви алахъуру. Думу Иса дариз зигру хачсиб дарагъаж гъабхуз мажбур апӀуру. 33«Келле» мяна айи Голгофа кӀуру йишвʼина гъафиган, 34Дугъаз убхъуз сиб кипнайи чяхир тувру. Дугъаз, думу дадмиш дапӀну, убхъуз ккун гъабхьундайи. 35Иса дариз гъизигхъан, эскрари, тупут ипри, Дугъан палтар чпин арайиъ пай гъапӀу. 36Дурар Иса гъаравлиъ уьрхюри деъну, гъузу. 37Исайин[†] кӀулихъ, Дугъан тахсир улупнайи гьамциб кьул кебху: «Му Иса, жугьдарин паччагь ву». 38Исайихъди хъана кьюр гъачагъра – сар Дугъан арччул, тмунур гагул гъвалхъанди – дариз гъизигнийи. 39-40Душвхьантина гьудучӀвну гъягърудари Дугъаз люкьнар апӀуйи, намуссуз кӀуруганси кӀулар тӀурччвуйи ва кӀуйи:

– Эй Аллагьдин хал[†] дабгърур ва шубуд йигъан диврур! Уву Аллагьдин Бай вуш, Уву уьрх ва хачракан кудучӀв[+].

41Гьаму саягъниинди аьхю маллйирира, къанунчйирихъдина[†] аьхюдарихъди сатӀиди Исайик кялхъри, кӀуйи:

42– Жарадар уьрхюйи, гьамус Чахьан Учв уьрхюз шуладар! Думу Израилин Паччагь дарин? Гъит гьамус хачракан кудучӀври, ва гьадмуган Дугъахъ хъугъархьа![+] 43Дугъу Аллагьдик миж кивнайи. «Узу Аллагьдин Бай вуза», – КӀурайир, Думу, Аллагьдиз Гирамир вуш, Аллагьди уьрхри.

44Гьацира Дугъахъди дариз дизигнайи гъачгъарра Дугъак кялхъюйи. 45[•]Лисунган вари жилар мучӀушну ккаъру. Гьамци шубуб сяаьтнаъ гъубзнийи. 46Хъа сяаьт шубубдихьна Исайи зарбди чӀигъ апӀуру:

– Эли! Эли! Лама савахфани? – яна: «Я Адаш! Я Адаш! Уву Узу гьаз гъитунва?»[+]

47Душвахь хьайидарикан бязидариз му гафар ерхьуру ва кӀуру:

– Дугъу Илʼяс пайгъамбриз дих апӀура.

48Гьадмусяаьт дурарикан сар, жаргъну дуфну, бамбагсибдиин учӀвру чяхир улубзну, думу маргълиинди, убхъуз кӀури, Дугъан ушвнихьна гьачӀабккуру. 49Тмундари гъапи:

– Гъит Думу Чан гьялнаъ, гьеле Думу уьрхюз Илʼяс гъюруш, лигурхьа.


Исайин аьжал

50Исайи хъанара зарбди чӀигъ апӀуру, ва Дугъу Чан жан тувру. 51Сабпну Аллагьдин хулаъ гьебхнайи перде, зиълан исина дячӀябгъну, кьюб швур шулу, жилар дутӀурччвну, гъарзар-гъванар тӀуркӀуру. 52Накьвар ачмиш духьну, гизаф марцци касар чӀиви шулу[+].

53Иса чӀиви хьублан кьяляхъ, накьвариан удучӀву марцци касар Ерусалимдиз гъафнийи ва душваъ дурар гизафдариз гъяркънийи.

54Исайин гъаравлиъ айи юзбашийина дугъахъди хъайи эскрари, жилар тӀурччвувал ва мушвʼин гъаши жара гьядисйир гъяркъиган, бегьем гучӀ кабхъну, гъапи:

– Му дугъриданра Аллагьдин Бай вуйиштӀан.

55Гьацира, Исайиз гъуллугъ апӀуз кӀури, Дугъахъди Галилейиан дуфнайи гизаф дишагьлийирра, ярхлаан лигури, дийигънайи. 56Дурарин арайиъ Магдалайиан вуйи Марʼям, Якьубдинна[†] Юсуфдин дада вуйи Марʼям ва Зеведейин хпирра айи[+]. 57[•]Хябяхъ гъабшиган, Исайин ученик Аримафейиан вуйи Юсуф кӀуру сар девлетлу кас гъюру. 58Дугъу, Пилатдихьна дуфну, Исайин беден чахьна тувуб тӀалаб гъапӀу. Пилатдира Думу тувуз амур апӀуру. 59Юсуфди Исайин беден кадабгъну, думу марцци ирин кафнигъян гъидиржуру. 60Хъасин гъарзариъ утӀубкнайи чан хусуси таза накьвдиъ Дугъан беден ивнийи ва, душваз учӀврушвахь аьхю гъван гьипну, гъушнийи. 61Магдалайиан вуйи Марʼямна тмуну Марʼям накьвдин гъаншариъ деъну гъузру.

62Хъайигъан – му султ йигъ[†] вуйи – аьхюну маллйирина фарисйири,[†] Пилатдихьна дуфну, 63гьамци кӀуру:

– Ич аьхюр, гьадму КучӀляхри, Чав чӀивиди имиди: «Узу гъачӀихъан шубуд йигълан чӀиви хьидиза», – гъапиб кӀваина гъафнийич[+]. 64Гьаци вуйиган, шубуд йигъ улдубчӀвайиз, накьв ужуди уьбхюз амур апӀин, даршиш Дугъан ученикари беден жин дапӀну, хъасин халкьдиз: «Думу гъачӀихъан чӀиви гъахьну», – пиди, хъа му кучӀал сабпибтӀан писуб хьибди.

65Пилатди дурариз гъапи:

– Магьа учвуз гъаравлар, учвуз аьгъюганси накьв уьбхяй.

66Дурарира, душну, гъаравлар дерккнийи. Дидихъ хъайи гъван мюгькам дапӀну, дидʼин пичат алабснийи[+].

#### 28


Иса чӀиви хьуб

1[•]Султ йигъ[†] улдубчӀвну, гьяфтайин садпи, яна элгьет йигъан сигьрин ухди, Магдалайиан вуйи Марʼямна тмуну Марʼям Исайин[†] накьвдиз лигуз гъюру[+]. 2Сабпну зарбди жилар тӀурччвуру, фицики аьршариан Аллагьдин малайик гъюру ва, накьдихь гьипнайи гъван гьидипну, дидʼин деъру[+]. 3Дугъан рябкъюб кьюркьлин цӀасиб, палат лизи йифсиб вуйи[+]. 4Дугъхьан гучӀ гъабхьи гъаравларин жандиъ зиз абхънийи, дурар майтарси гъахьнийи[+]. 5Малайикди, чӀалниина дуфну, дишагьлийириз гъапи:

– ГучӀ мапӀанай, учву дариз гъизигу Иса агури дуфнайиб аьгъязуз. 6Амма Думу мушваъ имдар. Думу, Чав гъапиганси, чӀиви гъахьну. Багахь духьну, Думу дитну гъахьи йишваз лигай. 7Тяди душну, Дугъан ученикариз йипай: «Иса гъачӀир чӀиви гъахьну. Думу учвутӀан ухди Галилейиъ хьиди, душваъ Думу рякъидичвуз. Магьа, узу учвуз йиз кӀуруб гъапунза»[+].

8Дурар дишлади накьвдихьан гьудучӀвну, гучӀ кабхъну ва кьадар адрукьан шадра духьну, ученикариз цӀийи чӀал апӀуз, жаргъури гъушу. 9Сабпну Иса Учв дурарин улихьна гьудучӀвуру, салам тувру. Дурарра, Исайиз багахь духьну, Дугъан ликар хаблан дапӀну, Дугъаз икрамнаъ дахьу[+]. 10Гьадмуган Исайи дурариз кӀуру:

– ГучӀ мапӀанай. Душну, Йиз гъардшариз, Галилейиз гъарахай, кӀуру хабар тувай, душваъ дурариз Узу рякъиди[+].


Гъаравлариз гъабхьиб

11Дишагьлийир рякъюъ имиди, гъаравларикан бязидари шагьриз дуфну, варибдикан аьхюну маллйириз[†] ктибтнийи. 12Мурарира, аьхюдарихъди сатӀиди мясляаьт дапӀну, эскрариз бегьемди пул тувру ва кӀуру:

13– Варидариз йипайки: «Йишвну, учу даахну имиди, Дугъан ученикар дуфну, Думу жин дапӀну гъурхну». 14Нагагь му хабар гьюкумдрихьна хъубкьиш, учу учвуз гаф дяргъруганси апӀидича.

15Дурари, пул гъадабгъну, чпиз гъапибси гъапӀнийи. Хъа гьаму аваза жугьдарин арайиъ гъира дарабгъну ими.


Ученикариз вуйи Исайин табшуругъ

16[•]Хъа йицӀисар ученик Галилейиз Исайи гъарахай гъапи дагъдиина гъафнийи. 17Думу гъяркъиган, дурар икрамнаъ дахьнийи, амма сакьюдар шаклу гъахьнийи[+]. 18Багахьна дуфну, Исайи дурариз гъапи:

– Узуз завариин ва жилариин вари гьюкум тувназуз[+]. 19Гьаци вуйиган, душну, Адашдин, Балин ва Гирами Рюгьнан ччвурнахъан штуан апӀури, вари миллетарикан Йиз ученикар апӀинай[+]. 20Дурариз Узу учвуз табшурмиш гъапӀкьандар вари кӀули гъахуз улупай. Хъа Узу, гъиямат йигъ хьайизкьан, гьаммишан учвухъди хьидиза[+].

### Марк

#### Марк

Марк


Марк

[1]

[2]

[3]

[4]

[5]

[6]

[7]

[8]

[9]

[10]

[11]

[12]

[13]

[14]

[15]

[16]


#### Марк


Маркди ктибту ужувлан хабар

Гьаму Ужувлан хабар, «Марцци вакиларин ляхнар» кӀуру китабдиан ачухъ шулайиганси, саб вахтна Павелихъди гъаши Маркди Гирами Рюгьнан кюмекниинди гъибикӀуб ву. Му Хабар Маркди, чавна Павел Римдиъ айиган, Исайихъ хъугъну имбу жара халкьариз кӀури, 60-пи – 65-пи йисари гъибикӀуб вуди гьисаб апӀура. Му Хабарнаъ кӀулин фикир, Иса Месигь Аллагьдин Бай вуди, Дугъан гъурдаъ гьарсаб уьзриин, табиаьтдиин, аьжалиин гьюкум айиб улупна. Аллагьдин шагьидвалиинди Исайи Чаз айи гьюкум гьич саб вахтнара Чан хайирназ ишлетмиш гъапӀундар – Дугъу Чан вари кьувват инсан гунагьвалин гьялкьяйиан азад апӀуз харж гъапӀну. Автори Исайин гьаму жилариин гъабхьи уьмрин аьхиримжи йигъарикан, Дугъан аьзабарикан, аьжалнакан ва Думу чӀиви хьуваликан ктибтура. Гьаму Ужувлан хабарну Иса аьжалиин гъалиб хьуваликан лап ачухъди шагьидвал апӀура.

#### 1


Штуан апӀру Ягьʼяйи халкь Месигь гъювалихьна гьязур апӀуб

1[•]Аллагьдин Балкан, Иса Месигьдикан[†] вуйи Ужувлан хабар[†] гьамци ккебгъра. 2Ишая пайгъамбрин китабдиъ дибикӀна:

«Магьа, Яв улихьди Узу Йиз дюнʼяйиз кас гьаъраза.
Дугъу Увуз рякъ гьязур апӀиди[+].
3ИчӀи чюлиъ дих атӀабгура, „Агъайиз рякъ ккабалгай.
Дугъаз рякъяр-жилгъйир дишдар апӀинай!“»

4ИчӀи чюлиъ, адмийир штуан апӀури, гьар касди чан тахсрар гардандиъ дисбан, инсанар штуан апӀбан ва гьамци чпин гунгьарилан хил алдабгъбан бадали, аьгъювалар рагъури, Ягьʼя ачмиш шулу[+].

5Дугъахьна вари Ягьудия жиларилан ва Ерусалимдиан халкьар гъюйи, чпин гунгьариин швумал духьну, дурари чпин гунгьар гардандиъ дисуйи, ва дугъу дурар Ярдан[†] нириъ штуан апӀуйи[+].

6Ягьʼяйиин девейин хьайин палат алийи ва юкьвнаан гъидкьин яркьу чӀул идибтӀнайи. Дугъу елгнагарна чӀурдин йиччв ипӀуйи[+]. 7Дугъу адмийириз кӀуйи: «Йиз кьяляхъди узутӀан Кьудратлур гъюра. Узу, ис алахъну, Дугъан шаламарин гъахмйир гъядарчузкьан лайикь дарза. 8Узу учву штуан гъапӀунзачву, хъа Дугъу учву Гирами Рюгьнахьди цӀийи алаидичву».


Иса штуан хьуб

9[•]Гьадму йигъари Галилей уьлкейин Назарет[†] шагьриан Иса гъюру, Ягьʼяйи Думу Ярдан нириъ штуан апӀуру[+]. 10Иса штуан удучӀвурайиган, аьршар гьатӀарццну, Дугъаз Чаина Гирами Рюгь луфси ис шули рякъюру,[+] 11завʼан дих шулу: «Уву Йиз масан Бай вува, Узу Увʼин гизаф рази вуза!»[+]


Иса ахтармиш апӀуб

12Ва гьадму сяаьт Рюгьну Исайиз ичӀи чюлиз гъягъюз амур апӀуру. 13Иблисди ахтармиш апӀури, Исайи ягъчӀвур йигъ ичӀи чюлиъ гьапӀру. Думу чӀурдин гьяйванатарин арайиъ яшамиш шулу, ва малайикар Исайин[†] гъайгъушнаъ дийигъуру[+].


Исайи ученикар ктагъуб

14[•]Ягьʼя дустагъдиъ итбахъан, Ужувлан хабар рабгъури, Иса Галилей уьлкейиз гъягъюру[+].

15Дугъу кӀуйи: «Вахт улубкьна. Аллагьдин Паччагьлугъ[†] багахь дубхьна! Ичв гунгьар гардандиъ дидисну, уьмур дигиш апӀинай, Ужувлан хабарнахъ хъугъай!»[+]

16Иса Галилей гьюлхъантина[†] гъягъюрайиган, Дугъаз гьюликк[†] чулар ккирчрайи Симон ва дугъан чве Андрей рякъюру. Дурар балугъчйир вуйи[+].

17Исайи дурариз кӀуру:

– Узухъди гъачай ва Узу учвкан инсанарин юкӀвар дисру балугъчйир ктаурза[+].

18Дурар, гьадмусяаьт чпин чулар дирчну, Гьадгъахъди гъягъюру[+].

19СацӀиб тина гъушган, Дугъаз Зеведейин бай Якьубна[†] дугъан чве Югьан рякъюру. Дурари люткейиъ чулар рас апӀурайи. 20Дугъу дурариз дих апӀуру, ва дурар, чпин адаш Зеведей ва дугъан балугъчйир люткейиъ гъитну, Гьадгъахъди гъягъюру.


Жин кайир сагъ апӀуб

21[•]Дурари Кафернагьум шагьриз рякъ бисуру. Султ йигъан[†] Иса жугьдарин мистаз[†] гъюру ва душваъ Дугъу адмийириз аьгъювалар улупуру[+]. 22Дурар Дугъан улупбариин мюгьтал духьнайи, фицики Исайи къанунчийириси[†] ваъ, хъа гьюкум хлиъ айириси улупуйи[+].

23Сабпну мистаз жин кайи адми гъюру, дугъу чӀигъар апӀуру:

24– Учкан фу ккундувуз, Назаретдиан вуйи Иса? Учу пуч апӀуз дуфнана? Узуз Уву аьгъязуз – Аллагьдин гьаънайи Гирамир![+]

25Исайи жиндиз буйругъ тувру:

– ХъючӀюбкь ва дугъʼан удубчӀв!

26Гьадмуган жин, думу дутӀурччвну, чӀветӀ дапӀну, дугъʼан удубчӀвуру[+]. 27Вари русвагь шулу, сари-сарихьан гьерхуз хъюгъру:

«Мурар гьапӀру цӀийи аьгъювалар ву? Мугъу жинаризра кмиди амур апӀураки, хъа дурар Мугъаз мютӀюгъ шулира а»[+]. 28Мугъкан аваза вари Галилей уьлке вуйибси рабгъуру.


Исайи гизаф адмийир сагъ апӀуб

29Мистʼан удучӀвган, Иса Якьубна Югьан хъади Симондинна Андрейин хулаз гъягъюру. 30Симондин сижарбаб цӀа алди дахънайи. Дугъкан Исайиз кӀуру[+]. 31Иса багахьна дуфну, хил дибисну, дугъаз гъудужвуз кюмек апӀуру. ЦӀа дишла улдубчӀвуру, ва дишагьли хяларин гъайгъушнаъ учӀвру[+].

32Хябяхъдихъна ригъ алабхъиган, Исайихьна вари иццрудар ва жинар кайидар хуру. 33УрчӀарихъна вари шагьур уч дубхьнайи. 34Жюрбежюр уьзрари ккагънайи гизафдар сагъ гъапӀнийи ва гизафдариан жинар утӀурккнийи. Исайи жинариз Учв ашкар апӀуб гъадагъа гъапӀнийи, фицики дурариз, Думу фуж вуш, аьгъяйи[+].

35[•]Сигьринган, гьеле мучӀуди имиди, Думу хулʼан удучӀвну, архаин йишвахьна гъягъюру ва гьадушвахь ккарагуру[+]. 36Симонна Дугъахъди хъайидар Думу агуз гъягъюру 37ва, гъидихъган, Дугъаз кӀуру:

– Варидари Уву агура.

38– Гъачай багахь хьайи шагьрариз гъягъюрхьа, Узхьан душвариъра аьгъювалар улупуз шлуси. Узу гьаддиз дуфнайир вуза, – кӀуру Исайи дурариз.

39Гьамци Думу вари Галилей вуйибси, мистариъ аьгъювалар улупури ва жинар утӀурккури, лицуру.


Хамран аьзар кайир сагъ апӀуб

40[•]Хамран аьзар кайир Исайихьна дуфну, кьамкьарихъди Дугъан улихь дусну, кюмек ккун апӀури, ккарагуз хъюгъру:

– Эгер Увуз ккун гъабшиш, узу марцц апӀуз шулвухьан[+].

41Дугъан язухъ гъабхьи Исайи хил гьачӀабккну, дугъак кубкӀну, кӀуру:

– Ккундузуз, марцц йихь!

42Хамран аьзар гьадму сяаьт дугълан улдубчӀвуру ва марцц шулу[+]. 43-44Исайи, ижмиди гьамци дупну, думу гьаъру:

– Лиг гьа, мидкан гьич саризра макӀан, хъа маллайихьна душну, жвув улуп, халкьдиз уву марцц хьпан шагьидвал вуди, Муса[†] пайгъамбри дупнайиганси, гъурбан апӀуз ужуб гъайибх[+][+].

45Хъа дугъу, душну, гьеле чаз макӀан гъапнушра, варишвариъ чаин улубкьуб ктибтуру, гьаддиз Исайихьан сарун ашкарди шагьриз гъюз шули гъабхьундайи, Думу адмийир адрушвариъ гъузуйи. Гьадушваризра кмиди Дугъахьна варишвариан гъюйи[+].

#### 2


Паралич кайир сагъ апӀуб

1[•]Сакьюдар йигъарилан Иса Кафернагьумдиз кьяляхъ гъюру. Думу хулаъ а, кӀури, хабар абхъру[+]. 2Дина гьадмукьан халкь уч шулуки, гьеле урчӀарихъкьан йишв бихъури гъабхьундар. Дугъу дурариз аьгъювалар улупуйи.

3Саб кьадар адмийир Дугъахьна гъюру, дурарикан юкьури паралич кайир хурайи. 4Аммаки дурарихьан халкьдигъянмина Исайихьна рукьуз шуладайи. Гьадмуган дурари хулан гъваъ алдабгъну, паралич кайир дахънайи ахин Думу хьайи йишвахьинди ибхру[+].

5Дурарин хъугъвал гъябкъю Исайи иццурайириз кӀуру:

– Йиз бай, яв гунгьарилан хил алдабгъураза![+]

6Мушваъ сакьюдар къанунчйир[†] деънайи. Дурари чиб-чпикди фикир гъапӀу:

7– Му Касди гьаз мици кӀура? Думу Аллагьдиз къаршуди улхура! Сар Аллагьдилан гъайри сарун шлихьан гунгьарилан хил алдабгъуз шул[+]?

8Хъа Исайи, Чан Рюгьнахьди дишла дурарин кӀван фикрар аьгъю дапӀну, кӀуру:

– Гьаз дицдар фикрар ичв юкӀвариъ тӀаърачва? 9Паралич кайириз фу пуб рягьятди ву: «Яв гунгьарилан хил алдабгъураза», даршиш: «Гъудужв, яв ахин гъадабгъ ва гъарах?» 10Инсаниятдин Бализ жилиин гунгьарилан хил алдабгъуз гьюкум айиб учвуз аьгъю хьпан бадали, магьа лигай – пну, Дугъу паралич кайириз:

11– Гъудужв кӀуразавуз, гъадабгъну яв ахин, яв хулаз гъарах, – кӀуру.

12Думу дишла гъудужвуру ва, гъадабгъну чан ахин, варидарин улхьантина гьудучӀвну гъягъюру. Халкьди, гучӀбаан зегьле дубшну, Аллагьдин тярифар апӀури, гьамци кӀуру:

– Учуз гьич зат мидиз ухшар аьламат гъябкъюб дарчуз!

13[•]Иса хъана гьюлихъна[†] удучӀвуру, вари халкь Дугъахьна гъюру, ва Дугъу дурариз аьгъювалар улупуру.

14Саб йишвхьантина гъягъюрайиган, Дугъаз налукар уч апӀрушвʼин деънайи Алфейин бай Левий кӀуру кас рякъюру ва дугъаз кӀуру:

– Узухъди гъач!

Думу, гъудужвну, Исайихъди гъягъюру.

15Саб ражари Исайи Левийин хулаъ лисун апӀурайи. Исайихъдина Чан ученикарихъди[†] налукар уч апӀрудари ва хъана гизаф гунагькрари уьл ипӀурайи, дурар гьаци Исайихъди хъахънайидар гизаф вуйи. 16Фарисйирикан[†] вуйи къанунчйири, Думу гунагькрарихъди ва налукар уч апӀрударихъди уьл ипӀури дяркъну, Дугъан ученикариз кӀуру:

– Мугъу налукар уч апӀрударихъдина гунагькрарихъди гьаз уьл ипӀура[+]?

17Му гъеебхьган, Исайи кӀуру:

– Духтир сагъидариз ваъ, хъа аьзарлуйириз лазим ву. Узу марцци касар дюз рякъюз хуз дуфнайир дарза, хъа гунагькрар[+].


Ушвар дисбакан гьюжат

18[•]Гьадму вахтна Ягьʼяйинна фарисйирин ученикари ушвар дисурайи. Сакьюдар адмийири Исайихьна дуфну, гьерхру:

– Ягьʼяйин ученикарина фарисйири ушвар дисури шулу, хъа Яв ученикари гьаз ушвар дисурадар[+]?

19Исайи дурариз кӀуру:

– Сумчрин хялари, швушв хурайир чпихъди хъимбукьан гагьди, ушвар дисдар![+] 20Хъа дурарихьан швушв хурайир гужназ гъадагъру вахт гъибди, хъа гьадму йигъан дурари ушвар дисиди[+]. 21Гьич сарира йирси палатдик цӀийи парчайикан кадабтӀну цӀил ктривур, даршиш цӀилну, палатдиз зигури, урхъ хъана аьхю апӀиди. 22Гьич сарира таза чяхир йирси иржариъ удрубзур, даршиш таза чяхри иржар гьутӀурччвиди, чяхирра удубзиди, иржарра пуч хьиди. Таза чяхир цӀийи иржариъ убзру.


Султ йигъкан

23Султ йигъан[†] Исайиз дяхин дубзнайи хутӀлариантина гъягъюб алабхъуру. Гьадмуган Дугъан ученикари дяхнин кӀулар улдутӀуз хъюгъру.

24Гьаци гъябкъю фарисйири Исайиз кӀуру:

– Лиг, гьаз мурари султ йигъан Къанунди[†] гъадагъа дапӀнайи ляхин апӀура? 25Дугъу дурариз жаваб туву:

– Мегер учву, Давудри,[†] чаз ва чахъди хъайидариз гаш гъабшиган, гьапӀнуш Гирами китабариан[†] гъурхундаринчва[+]? 26Авиафар кӀуру аьхю маллайин девриъ думу Аллагьдин хулаъ учӀвну, маллйирилан[†] гъайри шликӀа итӀуз ихтияр адру, Аллагьдиз бахш дапӀнайи уьлер гъадагъну итӀбакан ва чахъ хъайидаризра тувбакан аьгъдаринчвуз[+]?

27Исайи давам апӀуру:

– Султ йигъ адмийиз дапӀнайиб ву, хъа султ йигъаз адми – ваъ. 28Гьаци вуйиган, Инсаниятдин Бай[†] султ йигъʼинра Агъа ву.

#### 3


Гъеебццу хил хъайир сагъ апӀуб

1[•]Иса хъа ражарира мистаз[†] гъюру. Душваъ хил деебццнайи сар кас айи[+]. 2Сакьюдар адмийири, чпиз рябкъюри сар фужкӀа гьаму султ йигъан[†] сагъ апӀидайкӀан, кӀури, ва гьаддилантина тахсир кипуз, Исайихъ ул хъипнайи[+]. 3Дугъу хил дебццнайи касдиз кӀуру:

– Варидарин улихь дийигъ.

4Хъа Исайи гьатмундариз кӀуру:

– Султ йигъан гьапӀну ккунду: ужʼвал ясана писвал? Уьмур уьбхну ккундин, дарш пуч дапӀну?

Хъа дурар ккебехъну гъузнийи[+]. 5Исайи хъял кади ул дурарилан илбицуру ва, дурарин инсафсуз юкӀвар вуйивалин хажалат зигури, гьадму адмийиз кӀуру:

– Яв хил гьачӀабкк.

Дугъу хил гьачӀабккуру, ва му хилра гьатмунубси сагъ шулу[+]. 6Хъа фарисйири,[†] удучӀвну, гьадму сяаьт Гьироддин[†] терефкрарихъди, Иса фици пуч апӀуруш, йикьрар йитӀуру.


Ученикар Исайилан илтӀишуб

7Иса Чан ученикарра[†] хъади гьюлихъна[†] гъюру. Дугъахъди гизаф кьадар халкьар Галилей ва Ягьудия уьлкйириан хъайи[+]. 8Дугъу гъапӀкьандарикан деебхьну Ерусалимдиан, Идумея уьлкейиан, Ярдан[†] нирин гьатмуну патариан, Тир ва Сидон шагьраринишвариан гъатар-гъатарди адмийир Дугъахьна ахмиш шуйи. 9Гизаф халкь уч духьнайивализ дилигну, дурарикк Учв ккадрахъбан бадали, Дугъу Чан ученикариз лютке гьязурди гъитуб табшурмиш апӀуру. 10Дугъу гизафдар сагъ гъапӀнийи, гьаддиз иццурайидар Гьадгъак кучузкьан шулуш кӀури, Исайилан илтӀишуйи[+]. 11Гьар ражари жинариз Думу рякърубкьан, дурар Дугъан улихь машнахъди икрамназ дахьуйи ва гьамци кӀури чӀигъар апӀуйи: «Уву Аллагьдин Бай вува!»[+] 12Хъа Дугъу ижмишнаан дурариз, Учв фуж вуш, ашкар апӀуб гъадагъа апӀуйи[+].


ЙицӀикьюр вакил ктагъуб

13[•]Иса, Чав дих дапӀну ктагъдарра, хъади дагъдиина улдучӀвуру. 14Дурар йицӀикьюр кас вуйи, Дугъу дурариз Чан вакилар[†] кӀуйи. Дурар Дугъахъди гьаммишан духьну ккундийи. Дугъу дурар Ужувлан хабар[†] рабгъуз гьаъди, 15ва дурариз жинар утӀурккуз шлу гьюкум тувди. 16Магьа Дугъу ктагъу йицӀикьюр: Симон (Дугъу мугъаз Петр кӀуру ччвур тувнийи),[+] 17Зеведейин бай Якьуб[†] ва Якьубдин чве Югьан (Дугъу мурариз «Воанергес», яна «Кьюркьлин цӀин баяр» кӀуру ччвур тувнийи),[+] 18Андрей, Филип, Варфоломей, Матта, Фома, Алфейин бай Якьуб, Фадей, Кананит кӀуру лакӀам хъайи Шимон,[+] 19ва хъасин Иса масу туву Искариот кӀуру лакӀам хъайи Ягьуда[+].


Жугьдарин аьхюдари, Исайик жин ка, пуб

20[•]Мурар хулаз хътакуру. Хъана халкь уч шулу, Исана Чан ученикар ушв гьибтузкьан хъуркьнадайи[+]. 21Дугъан багахьлуйириз мидкан гъеебхьган, дурар дуфну, Иса гужназ мушвʼан хъади гъягъюз ккун шулу, фицики дурари, Думу абдал духьна, кӀуйи[+].

22Ерусалимдиан гъафи къанунчйири[†] кӀуйи:

– Мугъаъ Велзевул убчӀвна! Мугъу жинар дурарин аьхюрихьан вуйи кьувватниинди ктаура[+].

23Гьадмуган Исайи дурариз Чахьнаси дих дапӀну, тахалусариинди кӀуру:

– ШейтӀнихьан шейтӀан фици утӀубккуз шулу? 24Эгер паччагьлугъдин айитӀ дявйир аш, дициб паччагьлугъ сагъди гъубзидар. 25Эгер хизандин айитӀ дявйир аш, дициб хизан сагъди гъубзидар. 26Эгер шейтӀан учв чаина гъедебгнуш, диди чав чахъди дяви гъубхнуш, дидхьан чан-учвди гъубзуз хьибдар – дидин аьхир хьибди. 27Сарихьанра, гуж кайирин хулаз дуфну, душв тӀараш апӀуз хьибдар – эгер эйси йитӀну адарш; гъийитӀган, хал тӀараш апӀуз шул. 28Гьякь кӀуразачвуз: адмийири Аллагьдиз фициб къаршу гаф гъапишра, варибдилан хил алдабгъиди, 29хъа Гирами Рюгьназ къаршу гаф гъапирилан гьич зат, саб вахтнара хил алдабгъидар, дугъан гунагь гьаммишандиз гъубзди![+]

30Адмийири: «Мугъаъ жин убчӀвна» кӀурайиган, Исайи гьаци гъапнийи.


Исайин хизан – чан ученикар

31[•]Хъасин Дугъан дадана чвйир гъюру; чӀатинди дугъужвнамиди, дурари Дугъаз гъач пуз гьаъру[+]. 32Дугълан халкь илтӀибшнайи, ва Дугъаз гъапнийи:

– ЧӀат, кючейиъ Яв дада, чвйир ва чйир дугъужвна, Уву гьерхра.

33Исайи дурариз жаваб туву:

– Йиз дадана чвйир фужар ву? – 34Чалан илтӀишнайидарилан ул илбицну, Дугъу кӀуру:

– Магьа Йиз дада ва чвйир! 35Аллагьдин гаф тамам апӀрур Йиз чвера, чира, дадара вуйиз[+].

#### 4


Тум убзрурикан тахалус

1[•]Исайи хъана гьюлихъ[†] аьгъювалар улупурайи. Дугълан гьадмукьан халкь илтӀибшнайики, Думу люткейиъ эуз мажбур шулу, ва лютке гьюлʼинаси цӀиб хъапӀру, хъа халкь гьюлихъ гъузру. 2Исайи дурариз тахалусариинди гизафдарикан аьгъювалар тувуйи, ва Чан улупбариъ кӀуйи:

3– Хъебехъай: нежбер тум убзуз удучӀвуру. 4Убзурайиган, гьацӀар удрар рякъюхъ дахьру – дурар, жакьвар дуфну, удуру. 5Сакьюдар удрар гъван ккайи, руг цӀибтӀан алдру йишвʼин дахьру, ва дурар ухди ктучӀвуру, гьаз гъапиш ругдин гъат чӀиллиб вуйи. 6Ригъ гъапӀган, дурар чурхуру ва, ччивар зяифди хьпаз лигну, ерццуру. 7ГьацӀар удрар зазарин тумрягъ гъяхьру, аьхю гъахьи зазари дурар ккаъру, ва дяхни кӀул апӀдар. 8Хъа жара удрар авадан ругдик кахьру, ктучӀвуру, аьхю шулу ва сумчӀур, йирхьцӀур ва варж ражари артухъ бегьер тувру.

9Хъасин Исайи гъапи:

– Шлин ибариз ебхьураш, гъит ебхьри![+]


Исайи тахалусдин мяна ачухъ апӀуб

10[•]Чпи ялгъузди гъузиган, йицӀикьюрид ученикарина[†] Исайихъди хъайидари Дугъхьан, гьаз гьамци, тахалусариинди кӀураш, гьерхру.

11– Учвуз Аллагьдин Паччагьлугъдин[†] сир аьгъю хьуб тувначвуз, – кӀуру дурариз Исайи, – хъа аьгъдрудариз тахалусариинди кӀура[+]. 12Фицики дурар лигури шулу, хъа рябкъюрдар, хъпехъури шулу, хъа гъавриъ ахъурдар. Жараси вуйиш, дурарихьан Аллагьдихьинди илтӀикӀуз шуйи ва дурарилан хил алдабгъидийи[+].


Тум убзрурикан вуйи тахалус ктибтуб

13Хъа Дугъу дурариз кӀуру:

– Мегер учву гьаму тахалусдин гъавриъ ахъундарнучва? Хъа учву жара тахалусарин фици гъавриъ ахъдичва? 14Убзрури Аллагьдин гаф убзуру[+]. 15ГьацӀар адмийир рякъюхъинди дахьу удрариз барабар ву. Дурариз Аллагьдин гаф ебхьуру, ва гьадму сяаьт, иблис дуфну, дурарин кӀваъ гъубзу гаф гьитӀибкӀуру. 16ГьацӀар адмийир гъван ккайи йишвʼина ахьу удрариз барабар ву. Дурари, гаф гъеебхьубси, дишла шадди кьабул апӀуру. 17Хъа дурарикк ччив ккадар, гьаддиз дурар цӀиб вахтназтӀан вуйидар дар. Аллагьдин гафналантина чпихъ хъергруган, ясана саб хатӀа-бала гъядябхъруган, дурар гьадму сяаьт гафнахьан гьудучӀвуру[+]. 18ГьацӀар зазаригъ гъяхьу удрариз барабар ву. Мурар гаф ебхьрудар ву, 19хъа гьар йигъандин гъайгъушнари, девлетнахъ хъергували ва жара тямягьари Аллагьдин гаф кӀваълан гьапӀуз гъитру, ва диди бегьер хури шулдар[+]. 20Хъа гьацӀар авадан ругдик кахьу удрариз барабар ву. Мурар гаф ебхьрудар ва думу кьабул апӀрудар ву, ва диди саспиган сумчӀур ражари, саспиган йирхьцӀур ражари, хъа саспиган варж ражари артухъ бегьер хури шулу[+].


Учвуз айиб ишлетмиш апӀури гъузай

21[•]Исайи хъана дурариз кӀуру:

– Чирагъ хулаз, дидʼин гъаб иливуз, ясана краватдикк ккивуз, хруб вуйин? Ваъ, думу чан йишвʼин дивру![+] 22ЧӀатинди удудубчӀвди гъубзру фукӀа жиниб адар ва фукӀара гьитӀибкӀнайиб адар[+]. 23Шлик ибар каш, гъит ебхьри![+]

24Хъа Дугъу гьамцира кӀуру:

– Учвуз ебхьурайибдиз фикир тувай. Фициб уьлчмейиинди учву ебцураш, гьацибдиинди учвузра ебциди ва артухъдира кади иливиди[+]. 25Шлиз аш, дугъаз хъана тувди, хъа шлиз адарш, айибра тадабгъиди[+].


Хъубкьру удрикан тахалус

26Дугъу кӀуру:

– Аллагьдин Паччагьлугъ, думу фициб ву? Думу адмийи ругдиз тум гатӀабхьувалсиб ву. 27Йишвну адми ахуру, йигъ шулади гъудужвуру, хъа тум гьадму вахтна ктубчӀвуру ва аьхю шулу – хъа думу фици аьхю шулаш, адмийизра аьгъдар. 28Ругди чав-чалан бегьер хуру: сифте чар ктубчӀвуру, хъа кӀул апӀуру, хъасин кӀул удрарихьди абцӀру. 29Удар хъубкьиган, адми дишла дагьрихъан хъчӀихуру, гьаз гъапиш иган хъубкьна[+].


Диликан тахалус

30[•]Исайи хъана кӀуру:

– Аллагьдин Паччагьлугъ фтихь тевуз шул? Ясана фициб тахалусдиинди дидкан пуз шул? 31Думу дюнʼяйиин варитӀан бицӀи дилихь тевуз шул[+]. 32Хъа думу кивган, ктубчӀвуру ва бистниъ айидарик варитӀан аьхю шулу. Дидʼин гьацисдар аьхю кюлер илиршуруки, дурарин сирнарикк жакьварихьанра кмиди дусуз шулу[+].

33Гьамцдар гизаф тахалусариинди Дугъу дурарихьан аннамиш апӀуз шлукьан аьгъювалар улупуйи. 34Тахалусариинди дарди Дугъу фукӀара кӀурдайи, хъа Учв Чан ученикарихъди гъузиган, дурариз вари ктибтуйи.


Исайи тӀурфан дебккуб

35[•]Гьадму йигъан хябяхъган, Дугъу дурариз кӀуру:

– Гъачай, гьюлин тмуну гъирагъдихъинди сирнав апӀухьа[+].

36Дурар, халкь гъитну, Исайихъди люткейиъ эъру. Дурарихъди жара люткйирра хъайи. 37Гужал микӀ утӀубччвуру ва лепйир люткейикан йивури, думу шту абцӀрайи[+]. 38Иса люткейин кьялхъян йишваъ, кӀуликк гутара ккивну даахнайи. Люткейиъ айидари Думу хъиргру ва кӀуру:

– Мялим! Ухьу ккахьрайиваликан Увуз вижна ктарнуз дарш?!

39Гьадмуган Думу гъудужвну, микӀлаз сикин хьуз амур апӀуру ва штуз кӀуру:

– Сикин йибхь! Мирибшван!

40МикӀ сикин шулу, ва архаинвал абхъру.

– Гьаз гьамкьан гучӀбяхяр вучва? – кӀуру дурариз Исайи. – СацӀибкьан хъугъвал адаринчвуз дарш?

41Дурарик лап яман гучӀ кабхъру, ва чиб-чпикна кӀуру:

– Му фуж ву, эгер микӀра, гьюлра Мугъахъ хъпехъураш?

#### 5


Жинар кайир сагъ апӀуб

1[•]Дурари гьюлин[†] тмуну гъирагъдихъна Герасин юрдназ сирнав апӀуру. 2Иса люткейиан удучӀвубси, Дугъан гъаншаризди накьваригъ яшамиш шулайи жинар кайи адми утӀурччвуру. 3Думу сарихьанра дирккуз шуладайи – гьеле зунжрарииндикьан. 4Дугъан хилар-ликар зунжрарихьди швнуб-сабан гъийитӀнийи, аммаки дугъу зунжрар ва гьялкьйир кьатӀар апӀуйи – гьич сарихьанра думу дерккуз шулдайи. 5Зат сикин дарди йигъ-йишв накьварин хьарар-дюрхъяригъ ва гъярар-тепйиригъ дугъу чӀигъар апӀуйи ва учв гъванарикан йивуйи.

6Ярхлаан Иса гъяркъюбси, думу Дугъахьна жаргъну дуфну, икрам апӀури, кьамкьариинди дахъру 7ва аьхю дихниинди кӀуру:

– Яв узухъди фу вуяв, ВаритӀанзаанур, Аллагьдин Бай Иса? Аллагьисан, Увуз миннат вуйиз: йиз зегьле мабхан![+] 8Исайи: «УдубчӀв гьаму адмийиан, чиркин рюгь!» – гъапиган, диди гьаци гъапнийи. 9Хъа Исайи дугъхьан гьерхру:

– Ччвур фуж вуяв?

– Йиз ччвур кьушум вуйиз, гьаз гъапиш учу гизаф жинар вуча, – жаваб туву дугъу. 10Жинар, му юрдариан чпи муутӀурккан кӀури, Исайиз миннат апӀуз хъюгъру.

11Хъа душвахь таблик силарин аьхю лиж дарабгънайи.

12– Учхьан силариъ учӀвуз шлуси, учу гьадраризди гъягъюз гъит, – кӀури, жинари Исайикан тӀалаб апӀуру.

13Дугъу ихтияр тувру. Ва адмийиан удучӀву чиркин рюгьяр силариъ учӀвру. Хъа силарин лиж гъарзарилансина гьюлизди убсру ва ккабхьру. Дурарин кьадар кьюд агъзурихьна вуйи.

14Силарин габнари, жаргъну душну, шагьриъ ва гъирагъариъ айи гъулариъ, гъабхьибдикан ктибтуру. Агьлар, фу гъабхьнуш, лигуз гъюру. 15Дурар Исайихьна гъюру ва, фу лигурва: кьушумкьан жинар кади гъашир, палтар алди, чан фикрихъ хъади деъна. Дурарик гучӀ кабхъру. 16Му аьламат гъябкъдари дурариз, жинар кайирикан ва силарикан фу гъабхьнуш, ктибтнийи. 17Гьадмуган Исайикан дурари, чпин юрдариан удучӀвну гъягъюб, ккун апӀуру[+].

18Иса люткейиъ эърайиган, чакан жинар ктӀурккури учвра гъадагъуб ккун апӀуру.

19Хъа Дугъу ихтияр тувундайи.

– Хулаз гъарах явдарихьна. Аллагьди фици яв язухъ гъизигнуш ва Дугъу увуз гъапӀубдикан дурариз кидибт, – кӀуру Исайи. 20Думу гъягъюру ва ЙицӀубшагьрин юрднан агьлариз Исайи чакан гьапӀнуш, ктибтуру – вари аьламат гъахьнийи[+].


Ягьирин риш чӀиви ва иццрур сагъ апӀуб

21[•]Исайи хъана гьамуну гъирагъдихъна сирнав гъапӀиган, Дугълан аьхючӀвеъ адмийир илтӀишнийи. Иса гъирагъдихъ гъузнайи.

22Дугъахьна жугьдарин мистан[†] аьхюр, Ягьир кӀурур, гъюру. Иса гъяркъюбси, думу Дугъан ликарикк икрамназ дахъру[+] 23ва, Дугъкан миннат апӀури, кӀуру:

– Йиз риш йикӀура. Миннат вуйиз, дуфну дугъʼин хилар илив, думу сагъ хьиди, чӀивиди гъузди.

24Иса дугъахъди гъягъюру. Дугъахъди гизаф халкьра гъябгъюрайи ва юкьуб тереф Думу кьялаъ тӀаънайи.

25Дураригъди сар дишагьлира гъяйи. ЙицӀикьюд йисандин арайиъ дугъан ифи хътабтӀурадайи. 26Фукьан хъюгънийишра, гьич сар духтрихьанра думу сагъ апӀуз гъабхьундайи. Дугъу чаз айи-адруб вари харж гъапӀнушра, дугъаз кюмек гъабхьундайи, хъа гьял айибтӀан пис гъабхьнийи. 27Дугъаз Исайикан гъеебхьиган, думу гужназ адмийиригъ гъючӀву ва, Исайин[†] кьялхъянди дуфну, Дугъан ккурттарик куркӀу, 28фицики дугъу фикир дапӀнайи: «Эгер узу Мугъан ккурттарик саб тикисикьан куркӀиш, сагъ хьидизу»[+]. 29Гьадму сяаьт дугъан ифи хътабтӀуру, ва дугъаз чан вари жан сагъ хьувал гьисс шулу. 30Исайиз дишла Чаан кьувват удубчӀвуб аьгъю шулу ва, халкьдихьинди илтӀикӀну, гьерхру:

– Узук фуж куркӀну[+]?

31– Рябкъюрадарнуз, учӀукьну, халкьди Уву фици хъуржраш, хъа Увук фуж куркӀну кӀури, гьерхрира ава! – кӀуру Дугъаз ученикари. 32Хъа Дугъу ул алдатбиинди Чак куркӀур агурайи. 33ГучӀ дубхьнайи ва гукӀнишин кабхънайи дишагьлийи, чав гъапӀубдин гъавриъ ахъну, халкьдигъян гъюдучӀвну, икрам апӀури, Исайин ликарикк ккархьну, вари вуйибси ктибтуру. 34Дугъу дишагьлийиз кӀуру:

– Йиз риш, уву яв хъугъвали сагъ гъапӀунву. Архаин духьну гъарах, ва сагъвалиъ хьидива[+].

35Исайи му гафар кӀурамиди, мистан аьхюр вуйи Ягьирин хулʼан адмийир дуфну кӀуру:

– Яв риш гъакӀну. Мялим инжик мапӀан!

36Хъа Исайи дурарин гафариз фикир тутрувди, мистан аьхюриз кӀуру:

– ГучӀ мапӀан, анжагъ хъугъну гъуз!

37Дугъу Петризна, Якьубдизна,[†] Якьубдин чве ЮгьандизтӀан ктарди, сарун саризра Чахъди гъюз ихтияр тувундайи[+]. 38Дурар мистан аьхюрин хулаъ учӀвру. Исайиз, душваъ гъалабулугъ ади, яманди ишурайидар ва ишлар апӀурайидар рякъюру.

39– Учву гьаз дерд зигурачва, – кӀуру учӀву Исайи. – Риш дукӀнадар, хъа даахна[+].

40Дурар Дугъʼин аьлхъюз хъюгъру. Хъа Дугъу дурар вари адауру. Чахъди Чан ученикарна шуран адашна дада гъадагъну, риш дитнайи хулаъ учӀвру. 41Шуран хил дибисну, Дугъу дугъаз кӀуру:

– Талифа, куми! (яна «Риш, увуз кӀураза, гъудужв!»)[+]

42Риш дишла гъудужвуру ва гъягъюз хъюгъру. Дугъан йицӀикьюд йискьан вуйи. Вари гъах гъахьнийи. 43Исайи мидкан саризра дарпуб ижмишнаан ккун апӀуру ва, шураз ипӀруб тувай, кӀуру[+].

#### 6


Иса Чан гъахи шагьриз гъягъюб

1[•]Душвʼан удучӀву Иса Чан гъахи шагьриз гъягъюру. Дугъахъди Чан ученикарра[†] хъайи[+]. 2Султ йигъан[†] Исайи мистаъ[†] аьгъювалар улупуз хъюгъру. Дугъахъ хъпехъурайи гизафдари, мюгьтал духьну, кӀуйи:

– Гьамгъан гьаму аьгъювалар наънан ву? Мугъаз мициб фагьум шли тувна? Гьамцдар аьламатнан ляхнар Гьамгъан хилариинди фици шула?![+] 3Му харатчи уста, Марʼямдин Бай, Якьубдин,[†] Юсуфдин, Ягьудайин ва Симондин чве дарин? Мугъан чйир гьамшваъ, ихь арайиъ, адаринхъа?

Гьаци вуйиган, дурариз Исайихъ хъугъуз ккунди адайи[+].

4– Гьюрмат адру пайгъамбар хьуб мумкин дар, – кӀуру Исайи, – хъа чан багъри шагьриъ ва хулаъ, жвуван багахьлуйиригъ ва хизандиъ пайгъамбриз гьюрмат ади шулдар[+].

5Гьаддиз Дугъхьан душваъ, сакьюдар иццурайидариин хилар иливну сагъ гъапӀдар ктарди, сану сабкьан аьламат улупуз гъабхьундайи. 6Думу дурарин хътругърайивалиин мюгьтал духьнайи.

Хъасин Думу гъулʼан-гъулаз гъягъюри, адмийириз аьгъювалар туври шулу.

7[•]Исайи Чахьна йицӀикьюрид вакилариз[†] дих дапӀну, дурариз чиркин рюгьяр утӀурккуз шлу гьюкум тувну, кью-кьюрди аьгъювалар улупуз гьаъру[+]. 8Дугъу дурариз, чумакъ ктарди, фукӀара гъададабгъуз амур апӀуру: я уьл, я тавра, я пул – 9анжагъ чпин ликариин али шаламартӀан.

– Я гьич саб жара палатра магъадабгъанай, – кӀуру Исайи дурариз. – 10Учву фунуб гъулаъ кьабул гъапӀиш, гьадму йишвариан гъягъяйизкьан, гьадушваъ гъузай. 11Хъа учву фунуб йишваъ-вушра кьабул дарапӀиш ва учвухъ хъпебехъиш, душвʼан удучӀвну гъягърудари, ичв ликарик кайи бишируг кадабхьай. Гъит му дурариз чпиин улубкьрубдин улихьмиди дебккрайи лишан ибшри[+].

12Дурар гъягъюру ва, адмийир чпин гунгьариин швумал хьпан бадали, дурариз аьгъювалар улупуру[+]. 13Дурари гизаф жинар утӀурккуру ва, хифарин ччим ктатури, хайлин иццурайидар сагъ апӀуру[+].


Гьирод паччагьди, Иса штуан апӀру Ягьʼя ву кӀури, гьисаб апӀуб

14[•]Чан нубатнаъ Исайикан Гьирод[†] паччагьдиз ебхьуру, гьаз гъапиш Дугъан аваза варишвариъ атӀабгуру. ГьацӀари: «ДукӀнайи штуан апӀру Ягьʼя чӀиви гъахьну ва гьаддиз аьламатар улупура» – кӀуйи[+]. 15Жарадари: «Думу Илʼяс ву» – кӀуйи, хъа шубурпидари: «Думу кюгьне пайгъамбрарикан[†] сарсир ву» – кӀури тасдикь апӀуйи[+]. 16Гьамци гъеебхьу Гьиродди: «Узу кӀул алдабтӀу Ягьʼя чӀиви гъахьну» – гъапнийи.


Штуан апӀру Ягьʼя йикӀуваликан

17Гьиродди чав буйругъ тувну, Ягьʼя дидисну, чан чве Филипдин хпир Иродиадайин кӀуллан дустагъдиъ итру. Хъасин Гьиродди Иродиада чаз шивди дитнийи[+]. 18Фицики Ягьʼяйи Гьироддиз: «Яв чвуччвун хпир увуз хай шулдар» – гъапнийи. 19Гьамци гъапну кӀури, Иродиадайи Ягьʼяйиин хъял иливнийи ва дугъаз думу йикӀуз ккун гъабхьнийи, амма шуладайи, 20гьаз гъапиш Ягьʼяйихьан Гьироддиз гучӀуйи, фицики дугъаз думу гьякьлу ва гирами кас вуйивал аьгъяйи ва, гьаддиз, думу уьрхюрайи. Гьирод Ягьʼяйин аьгъювалар улупбахъ, саспиган дурарикан учв инжик шулушра, иштагьниинди хъпехъуйи.

21Ужуб дюшюш ккабхъру: Гьироддин бабкан гъахи йигъ улубкьну ва гьаддиз гюре гешт хъапӀуз ханар-беглар, юзбашйир ва Галилей уьлкейин аьхюдар уч апӀуру[+]. 22Думу шадлугъназ ялхъвнар апӀуз Иродиадайин ришра гъюру. Дугъан ялхъван Гьироддиз ва хялариз гизаф бегелмиш шулу ва паччагьди шураз кӀуру:

– Узкан увуз фу ккундуш вари туварзавуз! – 23Хъа паччагьди ху апӀуру. – Фу ккун гъапӀиш, вари тувурзавуз, гьеле йиз айи паччагьлугъдин гьацӀ пай вушра[+].

24Думу шуру душну дадайихьан гьерхру:

– Фу ккун апӀуза?

– Штуан апӀру Ягьʼяйин кӀул, – жаваб тувру Иродиадайи. 25Шуру, паччагьдихьна душну:

– Узуз штуан апӀру Ягьʼяйин кӀул ленгерийиъди ккундузуз, думу узуз гьаму сяаьт ча! – кӀуру.

26Паччагь яманди пашман шулу, хъа чав хяларин улихь ху апӀбаз лигну, дугъхьан, ккун гъапӀуб тамам дарапӀди гъибтуз гъабхьундайи. 27Дугъу дишла эскер гьаъну, чахьна Ягьʼяйин кӀул хуз буйругъ тувру. Эскри дустагъдиъ Ягьʼяйин кӀул алдабтӀуру, 28ва ленгерийиъди кӀул дубхну, шурахьна тувру, хъа дугъу – дадайихьна. 29Мидкан аьгъю гъабхьи Ягьʼяйин ученикари дугъан жандак гъадабгъуру ва кивру[+].


Исайи хьуд агъзур кас тухъ апӀуб

30[•]Вакилар Исайихьна хътакуру ва Дугъаз чпи гъапӀдарикан ва туву аьгъюваларикан варибдикан ктибтуру[+]. 31Дугъу дурариз кӀуру:

– Хъа гьамус, адмийир адру фунуб-вушра йишваз гъягъидихьа, гьадушваъ ялгъузди гъузай ва сацӀиб рягьятвал гъадабгъай.

Гьаз гъапиш, дурар айишваъ гизаф халкь айи, дурариз гьеле уьл ипӀузкьан мажал шуладайи[+]. 32Гьаддиз дурар люткейиъди халват йишваз гъушу. 33Гьаци вушра гизафдариз дурар люткейиъди гъягъюри рякъюру, фужар вуш, аьгъю шулу, ва гьюлин[†] гъирагъ вуйибси вари шагьриан адмийир хъергру ва вакилартӀан ухди гъюру. 34Люткейиан удучӀву Исайиз аьхючӀвеъ халкь рякъюру. Дугъаз дурарин язухъ шулу, гьаз гъапиш дурар марччлихъан хътру марччарси айи. Дугъу дурариз гизаф ляхнарикан ктибтуру[+].

35Йигъар хябяхъ шулайи, ва Дугъан ученикари, багахьна дуфну, кӀуру:

36– Мушвайишв ичӀи йишв ву, ва сарун йигъарра хябяхъ ву, мурар деет, гъит багахь гъулар-хулариз гъарахри, чпиз ипӀруб гъадабгъри.

37– Учву дурариз ипӀруб тувай, – кӀуру Исайи.

– Гьамус учу, душну, дурариз уьл гъадабгъурайин? Ухьу вари саб вазли гъилихишра, гьациб пулихъ дурариз уьл гъадабгъну удудукьур! – кӀуру вакилари[+].

38– Учвухь фукьан уьл хьачвухь? – пну, гьерхру Исайи. – Гъарахай, лигай гьеле.

Дурар лигуру ва кӀуру:

– Хьуб уьлна кьюб балугъ.

39Гьадмуган Дугъу дурариз, халкь десте-дестеди чру укӀʼин дитай, кӀуру.

40Халкь хьу-хьуцӀур ва варж-варж кас ади, жергйириъди деъру.

41Исайи, хьуб уьлна кьюб балугъ гъадагъну, завузди дилигну, Аллагьдин ужувлакк ккахьри, дупну, уьлер гьудутӀну, халкьдиз пай апӀуз ученикарихьна тувру. Дугъу варидаригъна кьюб балугъра пай апӀуру. 42Вари халкьди ипӀуру, тухъ шулу 43ва балугъаринна уьлин хъригъу кьацӀари йицӀикьюб тавра ацӀру. 44Хъа вари гъипӀдар хьуд агъзур кас вуйи.


Иса штуинди гъягъюб

45[•]Мидин кьяляхъ Исайи, Чав сабан халкь гьаъри имиди, Чан ученикариз люткейиъ эъну, гьатмуну гъирагъдихъ хъайи Вифсайда гъулаз сирнав апӀуб амур апӀуру[+]. 46Халкь деетну, Думу ккарагуз дагъдиз удучӀвуру[+].

47Хябяхъдин вахт дубхьнайиган, ученикар айи лютке гьюлин гьацӀ кьялариъ айи, хъа Иса сарна-сарди гъирагъдихъ гъузнийи. 48МикӀлаз къаршуди сирнав апӀбу кьувватнахъан душнайи ученикар дяркъну, Иса, акв алабхьуради, гьюлилантина дурарихьна гъягъюру. Думу дурарин люткейиз багахь шулайи. 49Иса гьюлленмина гъюри гъяркъдариан, думу чпиз гьугъубжвурайи гъаранту вушул, пну, варидариан сабпну гьарай утӀубччвуру,[+] 50гьаз гъапиш дурариз, Думу гъяркъюбси, гучӀ гъабхьнийи. Хъа Иса дишла дурарихъди улхуз хъюгъру:

– ЮкӀв ижми апӀинай, Узу вуза. ГучӀ мапӀанай! – 51пну, дурарин люткейиъ учӀвган, микӀ яваш гъабхьи. Мици хьували дурар хъана артухъ гъах апӀуру. 52Уьлерихъди гъабхьи аьламатнан дурар гъавриъ ахъундайи, ва дурарин юкӀвар курди гъузнийи[+].

53Сирнав апӀурайидар Геннисарет юрдназ гъюру[+]. 54Дурар люткейиан эдеубси, гъирагъдихъ хъайидариз Иса аьгъю шулу, 55ва жаргъну душну, варишвариъ мидкан хабар ипру. Думу наан аш деебхьну, дурари гьадина ахнарииндира кмиди иццрудар хуйи[+]. 56Иса наанди гъушишра: гъулариз, шагьрариз, ятгъариина – варишвариъ иццурайидар духну дитуйи ва Дугъкан Чан ккурттарин канчӀарик куркӀузкьан гъитуб тӀалабар апӀуйи. Вари Дугъак куркӀрудар сагъ шуйи[+].

#### 7


Инсанари деркку аьдатартӀан Аллагьдин законар заан ву

1[•]Ерусалимдиан Исайихьна саб кьадар фарисйирна[†] къанунчйир[†] гъюру. 2Дурариз ученикарикан[†] сари дижрикӀу хиларихьди ипӀури гъябкънийи. 3Хъа фарисйиринра, вари жугьдаринси, чпин абйириланмина гъубзнайи хъуршлихънакьан хилар дижрикӀди уьлихъ дедреъру аьдат айи[+]. 4Базариан гъафидари сабан хилар дижрикӀкьан гагьди уьл ипӀдар. Гьамцдар хъана гизаф аьдатар дурари уьрхюйи, мисалназ, захар, гажнар ва йифрин гъаб-гъажагъ жикӀбан аьдатар[+].

5Фарисйирина къанунчйири Исайихьан гьерхру:

– Яв ученикари абйирин аьдатар гьаз хъаърадар? Хилар дижрикӀди уьл ипӀура[+].

6Хъа Дугъу дурариз жаваб тувру:

– Гирами китабариъ[†] Ишая пайгъамбри учвкан, кьюб маш гъяйидарикан, ужуди гъапну:

«Гьаму адмийири Узуз гьюрмат ушвниинди апӀура,
хъа дурарин юкӀвар Узхьан ярхла ву[+].
7Давди дурари Узуз икрам апӀура,
фицики дурари инсанарин аьдатар уьрхюз улупура»[+].

8Учву адмийири ктагъу къайдйирихъан хъичӀихначва, хъа Аллагьдин табшуругъар тина апӀурачва. 9Учву гьисаб апӀурашалчва: ичв къайдйир тамам апӀбан бадали Аллагьдин табшуругъар батӀул апӀуб фагьумлу ляхин вуйич, кӀури! – давам апӀуру Исайи.

10– Магьа мисал. Мусайи[†] гъапну: «Адашдизна дадайиз гьюрмат апӀинай» ва «адашдизна дадайиз люкьнар апӀрур аьжализ лайикь ву». 11Хъа учву фу кӀури шулчва? Эгер сари чан дадайиз вая адашдиз «Узу увуз буржлу вуйиб Аллагьдиз гъурбан гъапӀунза», гъапиш, 12дугъхьан сарун чан адашдизна дадайиз кюмек дарапӀрира гъузуз шулу, кӀурачва. 13Гьамци учву Аллагьдин гаф ичв аьдатназ илтӀибкӀунчва ва наслариз гьаци ктибтурачва. Гьаму мисалназ ухшар гизаф чӀуру ляхнар апӀури шулучва.

14Исайи, хъана Чахьна халкьдиз дих дапӀну, кӀуру:

– Вари узухъ хъебехъай ва гъаври йихьай. 15Инсандиъ чӀатан убчӀвру гьич сабдихьанра думу чиркин апӀуз даршул. Инсандиан удубчӀвруб – магьа думу чиркин апӀруб. [[+] 16][*]

17Думу, халкь гъитну, хулаз гъафиган, ученикари Дугъхьан гьадму гафарин мяна ачухъ апӀуб ккун апӀуру. 18Дугъу дурариз ктибтуру:

– Учву гьамдин гъавриъ ахъраданчва? Инсандиъ чӀатан убчӀвру гьич сабдира думу чиркин дарапӀрайивал рябкъюраданчвуз? 19Фицики думу адмийин кӀваз гъябгъюрадар, хъа – фуниз, ва хъасин удубчӀвуру (Гьамдиинди Дугъу ипӀруб вари марцциб вуйивал улупура)[+]. 20Инсандиан удучӀврудари, – кӀуру Исайи, – думу чиркин апӀуру[+]. 21-22«Самбал алдапӀувалар», яна хилʼан адахъувалар, тӀафалвалар, йивну йикӀувалар, кьяппавалар, тямягькарвалар, угърашʼвалар, инсафсузвалар, машнаъ ягь адрувалар, гъанихвал ва хъял, футна, фурс, ахмакьвалар – гьамрарихъна хру пис фикрар инсандин кӀваан удучӀвуру[+]. 23Гьаму вари писвалар инсандин айтӀан удучӀвуру ва дурари инсан чиркин апӀуру.


Исайи жугьуд даруриз кюмек апӀура

24[•]Гьадму йишвар дирчну, Иса Тир юрднан жилариина гъягъюру. Душваъ Думу садар хулариъ дергру. Дугъаз мидкан гьич саризра аьгъю дубхьну ккундайи, аммаки гьитӀибкӀну гъибтуз гъабхьундайи. 25Исайикан чиркин рюгь убчӀвнайи сар шуран дадайиз аьгъю шулу. Думу дишла Дугъахьна гъюру ва ликарикк, икрам апӀури, ккархьру. 26Хъа думу дишагьли жугьуд дайи, думу Сирофиникияйин миллетдикан вуйи. Дугъу Исайикан чан шурʼан жин утӀубккуб тӀалаб апӀурайи[+].

27Исайи гъапи:

– Сифте баяр-шубар ацӀри. Дурарихьан тадабгъну, уьл хуйириз ккипуз хай даршул[+].

28Хъа дишагьлийи кӀуру:

– Йиз Агъа, хуйирира баяр-шубари тадахьу уьлин урклар итӀуру, аьхир.

29– Яв гьамциб жавабназ лигну увхьан мясляаьтниинди хулаз гъягъюз шулвухьан. Яв шурʼан жин удубчӀвну, – кӀуру Исайи.

30Фу лигурва, хулаз хътаку дишагьлийиз чан риш, сагъ духьну, ахниъ дахънади рякъюру ва жинра дугъʼан удубчӀвна.


Исайи кар сагъ апӀуб

31Тир юрднан жиларилан кьяляхъ хътаку Иса Сидон ва ЙицӀубшагьрин жилариланмина Галилей гьюлихъинди[†] гъюру[+]. 32Дугъахьна кар ва цӀибтӀан улхуз даршлу сар кас хъади гъюру, дугъʼин хилар иливуб ккун апӀуру.

33Исайи думу халкьдихьан гьадауру, дугъан ибариъ Чан тӀубар урччвру, хъасин Чан тӀубарик шуруш кабтӀну, дугъан мелзнак кучру[+]. 34Хъа завузди дилигну, дериндиз ил хъадабгъну, кӀуру:

– Эффата! (яна «Арцц!») 35Гьадму сяаьт дугъаз ебхьуз хъюгъру ва дибиснайи мелз либхуз хъюбгъну, дугъан чӀал ачухъ шулу. 36Исайи дурариз мидкан гьич саризра дарпуб ккун апӀуру. Хъа Дугъу дарпуз гъадагъа апӀбахъ, дурари артухъ рабгъуйи[+]. 37Адмийири, гизаф аьламат духьну, кӀуйи:

– Мугъу вари ужу апӀуру. Мугъу гьеле кардариз ебхьузра гъитру, улхуз даршлудариз чӀалра улупуру!

#### 8


Юкьуд агъзур кас тухъ апӀуб

1[•]Гьадму йигъари хъана бегьем халкь уч шулу, хъа дурарихь ипӀруб хьадайи. Исайи, ученикариз[†] дих дапӀну, кӀуру:

2– Узуз адмийирин язухъди вузуз. Магьа, дурарин Узухъди хъади шубуд йигъ ву, хъа дурариз ипӀруб адар[+]. 3Эгер Узу дурар хулариз гашди гьаиш, рякъюъ зяиф хьиди, хъа гьацӀар ярхлариан дуфнайидар даринхъа.

4– Гьаму ичӀи йишваъ варидариз гьубкӀрубси уьл наънан апӀуру? – жаваб апӀуру ученикари[+].

5Исайи дурарихьан гьерхру:

– Учвухь швнуб уьл хьачвухь?

– Ургуб уьл, – кӀуру дурари.

6Гьаци вуйиган, Дугъу халкьдикан жилиин деуб ккун апӀуру. Ургуб уьл гъадагъну, Аллагьдиз чухсагъул кӀури ккарагну, Дугъу уьл гьудубтӀуру ва халкьдиз пай апӀуз ученикарихьна тувру. Хъа дурарира пай апӀуру. 7Дурарихь сакьюдар балугъарра хьайи. Исайи дурариин чухсагъулин ккарагуб дапӀну, гьадрарра пай апӀуз тувру. 8Адмийири гъипӀу, дурар арцӀу. Дидихьна хъиригъу кьацӀари ургуб таврара ацӀнийи. 9Хъа дурар вари юкьуд агъзурихьнакьан вуйи. Исайи дурар чпин хулариз деетуру. 10Хъа Учв, ученикарра хъади, дишла люткейиъ эъру ва Далманут юрднан жилариина сирнав апӀуру.


Аьламатнан лишан тӀалаб апӀуб

11[•]Фарисйир[†] гъюру ва Исайихъди гьюжатнаъ учӀвру. Дурари Думу ахтармиш апӀури, Дугъкан аьршариан лишан улупуб тӀалаб апӀуру[+]. 12Исайи, гъагъиди ил хъадабгъну, дурариз кӀуру:

– Гьаз му наслин адмийири лишан ккун апӀура? Дюзди кӀуразачвуз: му касариз лишан хьибдар.

13Хъасин, дурар гъитну, Думу хъана люткейиъ эъру ва гьатмуну гъирагъдихъинди сирнав апӀуру.


«Фарисйирин ва Гьироддин дунихьан ихтият йихьай»

14[•]Ученикариз чпихьди люткейиз уьл гъадабгъуз кӀваълан гьархнийи. Дурарихь саб уьлтӀан хьтайи. 15Дурарихъди сюгьбатнаъ айи Исайи ихтият хьуб ккун апӀру:

– Лигай-гьа, фарисйирин ва Гьироддин[†] дунихьан ихтият йихьай[+].

16Хъа дурари чиб-чпин арайиъ гъапи: «Мугъу мици, ухьухь уьл хьадруган, кӀурайиб ву».

17Дурар фтикан улхураш аьгъяди, Исайи кӀуру:

– Учву уьл хьтарчухь кӀури, гьаз гъалабулугънаъ ахъначва? Мегер учву гьамусра гъаври ахънаданчва? Ва учвуъ фукӀара убчӀвнадарин? Ичв юкӀвар гьамусра курди имийин[+]? 18Мегер учвуз, улар ади рябкъюраданчвуз, ибар кади ебхьураданчвуз? Мегер гъаври аданчва? 19Узу хьуб уьл хьуд агъзуригъна пай гъапӀиган, хъиригъу уьлерин швнуб тавра ацӀунчва?

– ЙицӀикьюб, – жаваб тувру дурари[+].

20– Хъа ургуб юкьуд агъзуригъна пай гъапӀиган, швнуб тавра хъиригъу уьлерихьди ацӀунчва?

– Ургуб, – жаваб тувру дурари[+].

21– Мегер учву гьамускьан гъаври ахъунданчву? – кӀуру дурариз гьадмуган Исайи.


Вифсайда гъулаъ Исайи кур сагъ апӀуб

22Дурар Вифсайда гъулаз гъюру. Исайихьна кур хуру ва дугъак куркӀуб ккун апӀуру[+]. 23Исайи курин хилхъан дибисну, гъулʼан адауру, ва дугъан улар Чан шурушнахьди кьяши дапӀну, хилар кӀулʼин иливну, гьерхру:

– ФукӀа рябкъюрануз[+]?

24Дугъу дилигну кӀуру:

– Рякъюразуз адмийир, рякъюразуз гьарарси гъягъюрайидар.

25Гьадмуган хъана Исайи хилар дугъан уларихь гьивру, ва думу сагъ шулу, уччвуди рябкъюри шулу. 26Хъа Исайи думу:

– Лиг-гьа, му гъулазди удручӀвди, ичв хулаз гъарах, – пну, гьаъру.


Иса Месигь ву, – кӀуру Петри

27[•]Иса мушвʼан, Чан ученикарра хъади, Филип паччагьдин Кесария юрднан гъулариз гъягъюру. Рякъюъ Дугъу ученикарихьан гьерхру:

– Адмийири Узу фуж ву кӀури, гьисаб апӀура?

28– Садари Уву штуан апӀру Ягьʼя ву, кӀура, тмундари – Илʼяс, хъа шубудпидари – пайгъамбрарикан[†] сар, – пну, жаваб тувру дурари[+].

29– Хъа учву Узу фуж ву кӀури, гьисаб апӀурачва? – гьерхру Дугъу дурарихьан.

– Уву Месигь[†] вува, – жаваб тувру Петри[+]. 30Исайи дурариз Чакан гьич саризра дарпуб ккун апӀуру[+].


«Шлиз Узухъди гъягъюз ккундуш…»

31[•]Хъа Дугъу дурариз, Инсаниятдин Балʼин гизаф аьзабар улукьиди, аьхюдари, маллйири[†] ва къанунчйири[†] Думу нигь апӀиди ва йикӀиди, хъа шубуд йигълан накьвдиан, чӀиви духьну, удучӀвиди, кӀури, аьгъювалар улупуйи[+]. 32Дугъу мидкан дурариз ачухъди кӀуйи. Хъа Петри Иса гъирагъдиз гьадаъну, Дугъан гафар гьадатӀуз хъюгъру[+]. 33Хъа Дугъу, илдицну, ученикарихьинди лигури, Петрин гафар кьатӀ апӀуру.

– ГьудубчӀв Узхьан, иблис! Яв фикрар адмийирин фикрар вуяв, хъа Аллагьдин – ваъ![+]

34Чахьна халкьдизна ученикариз дих дапӀну, Исайи гъапи:

– Шлиз Узухъди гъягъюз ккундуш, думу, чан тямягьяр дирчну, чан хач[†] гъадабгъну, Узухъди гъюри[+]. 35Шлиз чан уьмур уьбхюз ккундуш, дугъан думу дубгди. Хъа шли Узу ва Ужувлан хабар[†] бадали чан уьмур пуч гъапӀиш, дугъу думу уьбхиди[+]. 36Фу мянфяаьт а адмийиз, уьмрихьан гъахьиган, вари дюнʼя туври гъабшишра[+]? 37Чан уьмур кьяляхъ апӀбан бадали, дугъу фициб кьимат тувди? 38Гьаму гунагькар ва Аллагь аьгъдру халкьдин улихь шли Узхьан ва Йиз гафарихьан нач гъапӀиш, дугъхьан Инсаниятдин Балира, Чан Адашдин аднаъди гирами малайикарихъди му жилиина гъафиган, нач апӀиди[+].

#### 9

1Хъа Исайи кӀуру

– Гьякьди кӀуразачвуз: мушвʼин дийигънайидарикан сакьюдариз чпин аьжал хъубкьайиз Аллагьдин Паччагьлугъ[†] гьубкӀну чан кьувватнаъ ади рябкъиди[+].


Исайин Мусайихъдина Илʼясдихъди сюгьбат

2[•]Йирхьуд йигълан Иса, Чахъди Петрна, Якьубна,[†] Югьан гъадагъну, ягъли дагъдиина хъади гъягъюру. Душвʼин жара кас алдайи. Хъа Иса дурарин улихь дигиш шулу[+]. 3Дугъан палтар, улин нур гъабхури, кьадар адрубкьан лизи шулу – гъурччну пну, гьич сарихьан дици лизи апӀуз даршлийи[+]. 4Дурарин улихьна Исайихъди гафар апӀурайи Илʼясна Муса[†] ачмиш шулу. 5Хъа Петри Исайихьинди илтӀикӀну кӀуру:

– Мялим! Учуз мушвахь ужуди вучуз! Гъач, шубуб паж апӀуча: саб Увуз, саб Мусайиз ва саб Илʼясдиз.

6Петри мици, фу кӀуруш ва гьапӀруш аьгъдрури, гъапиб вуйи, фицики ученикариз[†] яман гучӀ дубхьнайи. 7Гьадмуган диф арайиз гъюру ва диди дурар чан сирникк ккаъру, хъа дифрагъян сес шулу: «Му Йиз масан Бай вуйиз. Гьамгъахъ хъебехъай!»[+]

8Гьадму сяаьт дурар вари терефаризди лигуру, амма дурариз чпин багахь Исайилан гъайри фужкӀа гъяркъюндайи.

9Дурар дагъдилан гъюруган, Исайи Чан ученикарикан чпиз гъябкъюбдикан, Инсаниятдин Бай[†] дукӀну чӀиви хьайиз, саризра даркӀуб, ккун апӀуру[+].

10Дурари му гьядиса чпин арайиъ гъибтру, аммаки дурар чиб-чпигъ: «ЧӀиви дархьикьан гагьди», – фу кӀуру гафар вуйкӀан, кӀури, улхурайи. 11Дурари Исайихьан гьерхру:

– Къанунчйири[†] сифте Илʼяс дуфну ккунду гьаз кӀура?

12Исайи дурариз жаваб тувру:

– Ав, дугъридан, Илʼясди, улихьмиди дуфну, вари ккабалгну ккунду. Хъа Гирами китабариъ[†] Инсаниятдин Балкан Дугъʼин гизаф аьзабар улуркьиди ва Думу ужуз апӀиди кӀури, гьаз дибикӀна? 13Хъа Узу учвуз кӀуразачвуз: Илʼяс гъафну, ва дугъкан чпиз ккуниб гъапӀну. Гьаци дибикӀна Гирами китабариъра[+].


Исайи иццурайи бай сагъ апӀуб

14[•]Дурариз, имбу ученикарихьна гъафиган, дурарилан халкь илтӀишну, гьюжатар апӀурайи къанунчйир рякъюру. 15Гьадму сяаьт Иса гъяркъю халкь аьжайиб шулу ва, Думу тебрик апӀури, Дугъахьна жаргъуру.

16Исайи ученикарихьан гьерхру:

– Фтин кӀуллан мурарихъди гьюжатар апӀурачва?

17Халкьдигъян сар касди жаваб тувру:

– Мялим! Увухьна йиз бай духназа. Дугъаъ чиркин рюгь а. Диди дугъахьди гафар апӀуз гъитрадар[+]. 18Жин алабхъруган, думу жилиина гатӀахьури шулу, кӀвантӀаригъна каф гъядапӀуру ва, сппар илчӀигури, жан дичӀибгну дебккру. Узу яв ученикарихьан думу жин утӀубккуб ккун гъапӀунза, хъа дурарихьан гъабхьундар.

19– Эй хътругъру инсанар! – кӀуру гьадмуган Исайи. – Узу учвухъди филадизкьан гъузди кӀурачва?! Узу учву филадиз аьгь апӀуза?! Думу Узухьна аькъинай!

20Бай Дугъахьна хуру. Жинди, Иса гъяркъюбси, бай жилиина гатӀархьуз гъитру ва кӀвантӀаригъна каф гъютӀубччвну, мина-тина диргъуз гъитру[+].

21– Мици дубхьну мугъан гизаф вахт вуйин? – гьерхру Исайи дугъан адашдихьан.

– БицӀидихъанмина, – жаваб тувру дугъура.

22– Гизаф ражари жиндиз думу пуч апӀуз ккун гъабхьну: саспиган цӀигъна гатӀархьури, саспиган – штуз. Хъа эгер Увхьан фукӀа-мукӀа апӀуз шулуш, ич язухъ зиг, кюмек апӀин![+]

23– Фу кӀуру гаф ву «Эгер шулуш?!» – кӀуру дугъаз Исайи. – Хъугъвал айирихьан вари шулу[+].

24Балин адашди ишури кӀуру:

– Хъугъурза! Хъа узхьан хъугъуз шулдарш, кюмек апӀин!

25Халкь Чахьна гъюри дябкъну, Исайи чиркин рюгьназ буйругъ тувру:

– Ебхьуз гъидритру ва чӀал бисру жин, Узу увуз буйругъ тувраза: удубчӀв дугъʼан ва сану муубчӀван!

26Жин, балин жан яманди дутӀубччвну, чӀигъар апӀури, удубчӀвуру. Думу дукӀнайирси дитнайи, ва гизафдари думу гъакӀну кӀуйи[+]. 27Хъа Исайи думу, хилхъан дидисну, заъру, ва бай гъудужвуру[+].

28Иса хулаз гъафиган, Дугъахъди гъузу ученикари гьерхру:

– Хъа учхьан думу утӀубккуз гьаз гъабхьундайи?

29– Мицдар жинар ккарагбииндитӀан утӀурккуз шлудар дар, – гъапи Исайи.


Исайи Чан аьжаликан пуб

30[•]Душвʼан удучӀвдар Галилей уьлкейиантина гъягъюру. Исайиз мидкан жарадариз аьгъю дубхьну ккундайи, 31гьаз гъапиш Дугъаз Чан ученикариз аьгъювалар улупуз ккундийи. Дугъу дурариз гъапнийи:

– Инсаниятдин Бай багарихьди инсанарин хилиз тувди ва йикӀиди. Думу йикӀиди, амма шубуд йигълан чӀиви хьиди[+]. 32Дурар Исайи гъапибдин гъаври шуладайи, хъа Дугъхьан гьерхуз гучӀуйи[+].


Исайи аьхюрикан пуб

33[•]Дурар Кафернагьумдиз гъюру. Хулаъ айиган, Исайи ученикарихьан гьерхру:

– Мина гъюрайиган, гьюжатар гьапӀрудар вуйичв[+]?

34Дурар ккебехъну гъузу, гьаз гъапиш рякъюъ айиган дурари, чпикан гъуллугъниинди фуж аьхюр вуш, гьюжат гъитӀибккнайи. 35Иса деъру, Чахьна ЙицӀикьюриддизра дих дапӀну кӀуру:

– Шлиз учв сарпирди духьну ккундуш, гъит думу варитӀан аьхиримжир ишри ва варидарин лукӀ ишри[+].

36Дугъу бицӀир гъадагъну, дурарин кьялаъ дерккру ва, хабаъ тӀаъну, ученикарихьинди кӀуру:[+]

37– Шли Узу бадали гьамцдар бицӀидарикан саркьан кьабул гъапӀиш, дугъу Узу кьабул апӀура. Хъа шли Узу кьабул гъапӀиш, неинки Узу кьабул апӀура, хъа гьацира – Узу Гьаурра[+].


Ухьуз къаршу дарур ухьхъанди ву

38– Мялим, – кӀуру Дугъаз Югьанди, – учуз Яв ччвурниинди жинар утӀурккурайи сар кас гъяркъюнчуз, ва учу дугъаз, ухьухъди хътруган, гъадагъа гъапӀунча[+].

39Исайи жаваб туву:

– Машат мапӀанай дугъаз. Шли Йиз ччвур дибисну, аьламат улупиш, думу Узкан чӀуруди улхидар. 40Фуж ухьуз къаршу дарш, думу ухьхъанди ву![+] 41Шли учвуз, Месигьдин[†] ученикар вуди хьпаз лигну, саб кӀиф шид тувиш, хъугъай Узухъ, дугъаз чан пешкеш хьибди[+]. 42Хъа шли саркьан гьамцдар аьдатидарикан ва зяифдарикан хъугъувалихъан хътаиш, дугъаз чан гардандиъ рягънин ахал ипну, гьюлизди[†] гатӀархьнийиш, ужу шуйи[+]. 43Эгер яв хили уву тямягьнахьна гъахураш, хъадабтӀ думу! Увуз саб хил хъади женнетдиъ учӀвуб ужу ву, кьюб хил хъади зат ктӀрубшвру цӀа айи жегьеннемдиъ ахъайиз. [[+] 44][*] 45Эгер яв ликри уву тямягьнахьна гъахураш, ккадабтӀ думу! Увуз саб лик ккади женнетдиъ учӀвуб ужу ву, кьюб лик ккади жегьеннемдиъ ахъайиз. [ 46] 47Эгер яв ули уву тямягьнахьна гъахураш, адабгъ думу! Увуз саб ул ади Аллагьдин Паччагьлугъдиъ учӀвуб ужу ву, кьюбиб уларра амиди жегьеннемдиъ ахъайиз. 48Душваъ зат дийийигъди мялхъвяри итӀури шулу ва ктӀрубшвру цӀигъ ургури шулу. 49Гван кьилахьди тартиб апӀруганси, гьарсар цӀихьди марцц апӀиди. 50Кьил ужуб мутму ву. Хъа эгер кьилан кьилзишин гъудубгиш, фти думу кьилзи апӀидичва. Учвук кьил кади йибхьай! Ва сар-сарихьди мясляаьтнаъ йихьай[+].

#### 10


Нюкягь чӀюбгъбакан

1[•]Му йишвʼан Иса Ягьудия юрдназ ва Ярдан[†] нирин тмуну жилариина гъягъюру. Дугъахьна хъана халкьар гъюйи, Дугъу, гьарганси, дурариз аьгъювалар улупуйи.

2Иса ахтармиш апӀуз ккунди, фарисйир[†] гъюру ва Дугъаз суал тувру:

– Къанундиинди[†] жилириз хпир адауз ихтияр айин?

3– Хъа Мусайи[†] фици табшурмиш гъапӀунчвуз? – кӀуру Исайи.

4– Мусайи, жара хьпан кагъазра дибикӀну, хпир адауз ихтияр тувну, – жаваб тувру дурари.

5– Мусайи, ичв гъициркъу юкӀвариз дилигну, гьаци гъапунчвуз, – кӀуру Исайи. 6Хъа дюнʼя ккебгъхъанмина Аллагьди жилирна хпир халкь дапӀна[+]. 7Гьаддиз жилир, чан адашна дада гъитну, чан хпирик карсди,[+] 8ва дурар кьюрид саб беден хьиди. Гьаци вуйиган, дурар сарун кьюб ваъ, хъа саб беден ву. 9Гьамци Аллагьди китӀдар инсанди жара дапӀну ккундар[+]

10Хъасинси дурар хулаз гъафиган, ученикари[†] Исайихьан хъана нюкгьикан гьерхру.

11Дугъу жаваб туву:

– Шли, чан хпир гьадаъну, жарар гъахиш, дугъу кьяппавал апӀура. 12Хъа эгер дишагьли, чан жилирихьан гьудучӀвну, жарариз гъушиш, гьадму дишагьлийира кьяппавал апӀура[+].


Исайи бицӀидариз ужʼвал ккун апӀуб

13[•]Исайихьна, Дугъу кӀуллан карк алдатбан бадали, бицӀидар хуру, хъа ученикари хуз гъитри гъахьундар. 14Гьамци гъябкъю Исайик хъял кубчӀвру ва Дугъу дурариз кӀуру:

– БицӀидар узухьна гъюз гъитай, гъадагъа мапӀанай. Аллагьдин Паччагьлугъ[†] гьацдаринуб ву. 15Гьякь кӀуразачвуз: шли Аллагьдин Паччагьлугъ бицӀириси кьабул дарапӀиш, думу душваъ учӀвидар[+].

16Хъа Исайи бицӀидар хабаъ тӀаъну, дурариин хилар иливури, ужʼвал ибшричвуз, кӀуру[+].


Девлетлуйин суал

17[•]Иса рякъюъ учӀврайиган, сар касди, Дугъахьна жаргъури дуфну, икрам апӀури, кьамкьариина дусну, гьерхру:

– Я гъяни Мялим, узу женнетдиъ ахъбан бадали гьапӀну ккунду[+]?

18– Гьаз Узуз гъянир кӀурава? – кӀуру Исайи. – Сар Аллагьдилан гъайри саркьан гъянир дар. 19Увуз Дугъан табшуругъар аьгъявуз: адми миликӀан, кьяппавал мапӀан, мигьитӀибкӀан, кучӀлин шагьидвал мапӀан, алдатмиш мапӀан, адашдизна дадайиз гьюрмат апӀин[+].

20– Мялим, узу дурар вари бицӀидихъанмина тамам апӀураза, – жаваб гъабхьи Исайиз[+].

21Иса дугъахьинди лигуру ва дишла Дугъаз думу ккун шулу. Исайи кӀуру:

– Сабсана увуз гьубкӀрадар: гъарах, увуз айиб вари масу тув ва пул касибариз пай апӀин, гьадмуган аьршариъ яв девлет хьибдивуз. Хъасин Узухъди гъач[+].

22Хъа думу му гафарикан пашман шулу ва гьудучӀвну гъягъюру, гьаз гъапиш думу гизаф девлетлу вуйи.

23Исайи, ул илбицну, ученикариз кӀуру:

– Девлетлуйириз фукьан читин дарин Аллагьдин Паччагьлугъдиъ учӀвуз![+]

24Дугъан гафариин ученикар аьжайиб духьнайи, хъа Исайи дурариз хъана гъапи:

– Йиз веледар, фукьан читин дарин Аллагьдин Паччагьлугъдиъ учӀвуз! 25Девлетлуйиз Аьршарин Паччагьлугъдиъ учӀвубтӀан девейиз рубдин гъюнʼан удубчӀвуз рягьят ву.

26Дурар хъана артухъ аьжайиб гъаши ва сари-сариз гъапи:

– Дици вуйиган, шилхьан учв уьрхюз хьиди?

27Дурарихьинди дилигну, Исайи кӀуру:

– Инсанарихьан му удукьруб дар, хъа Аллагьдихьан удудукьруб адар[+].

28Гьадмуган Петри пуз хъюгъру:

– Хъа магьа, учу, вари гъибтну, Увухъди хъача[+].

29– Гьякь кӀуразачвуз, – кӀуру Исайи, – Шли Узу ва Ужувлан хабар[†] бадали чан хал, чвйир, чйир, дада, веледар, хутӀлар гъитнуш, дугъаз му дюнʼяйиин[+] 30варж ражари артухъ хулар, чвйир, чйир, дадйир, веледар, хутӀлар, хъа гьацира жвувахъ хъчӀирккувалар хьиди, хъа гъюз ккимбу уьмриъ – гьаргандин уьмур[+]. 31Аммаки, гьаму ражари гизаф сарпидар думуган аьхиримжидар хьиди, хъа аьхиримжидар – сарпидар[+].


Исайи хъана чан аьжаликан пуб

32[•]Гьамус дурари Ерусалимдиз рякъ дибиснайи. Улихьди Иса гъягъюрайи. Исайихъди гъягъюрайи ученикарик гъалабулугъ кабхънийи, хъа дурарихъди хъайи имбудар гучӀбу ккагънайи. Исайи, ЙицӀикьюридра гъирагъдиз гьадаъну, Чаз фу шулуш, пуз хъюгъю:

33– Магьа ухьу Ерусалимдиз гъягъюрахьа. Инсаниятдин Бай[†] аьхю маллйиринна[†] къанунчйирин[†] хилиз тувди. Думу, карсну йикӀуз жаза адабтӀну, жугьуд дарударин хилиз тувди. 34Хъа дурар Дугъак кялхъди, рихшанд апӀиди, тутйир катӀди, гъирмажарихьди урччвиди ва йикӀиди. Аммаки шубуд йигълан Думу чӀиви хьиди[+].


Югьандинна Якьубдин тӀалаб

35[•]Зеведейин баяр Якьубна[†] Югьан Исайиз багахь улучӀвуру ва кӀуру:

– Мялим! Учу кӀурайи тӀалаб тамам апӀина[+].

36– Узу учвуз гьапӀну ккундучвуз? – гьерхру Дугъу.

37Дурари жаваб тувру:

– Яв аднаъ Уву учӀвган, учу Яв гъвалахъ деърубси апӀин – сар арччул, тмунур гагул терефнаъ[+].

38– Учву фу тӀалаб апӀураш, учвуз аьгъдарчвуз, – кӀуру Исайи. – Узʼина гъюз ккайи аьзабар учвхьан аьх апӀуз хьибдин? Ясана, Узу марцц шлуганси, учвхьан шулин[+]?

39Дурари: «Ав, шулчухьан», – гъапнийи.

Хъа Исайи дурариз гъапи:

– Дугъриданна, Узу кьабул апӀуз ккайи аьзабар учвура аьх апӀарчва,[+] 40хъа Йиз арччулну ва гагулну терефарихъинди дитувал Узлан асиллу дар: думу йишвар, Йиз Адашди шлиз улупнаш, гьадрариндар ву.

41Якьубдинна Югьандин гафар гъеерхьиган, имбу йицӀбидарик хъял кубчӀвру. 42Хъа Исайи дурариз Чахьна дих дапӀну кӀуру:

– Халкьарин гьякимарди гьисаб апӀурайидари халкьарин зиин агъавал апӀурайивал ва аьхюдари дурарин зиин чпин гьюкум улупурайивал учвуз аьгъячвуз. 43Хъа ичв арайиъ дици дарибшри: шлиз ичв арайиъ кӀулинур хьуз ккундуш, гъит думу ичв гъайгъушнаъ ишри,[+] 44ва шлиз ичв арайиъ сарпир хьуз ккундуш, дицирикан варидарин лукӀ ишри. 45Инсаниятдин Байра Чаз жарадари гъуллугъ апӀбан бадали ваъ, хъа Чав гъуллугъ апӀбан бадали ва, гизафдарин гунгьарилан хил алдабгъуз кӀури, Чан уьмур тувбан бадали Дуфнайир ву[+].


Исайи кур сагъ апӀура

46[•]Хъасин дурар Ерихон шагьриз гъюру. Иса Чан ученикар ва гизаф халкь хъади Ерихондиан удучӀвурайиган, рякъюхъ, тувру садакьайиз ккилигури, кур вуйи касиб, Тимейин бай Вартимей деънайи[+]. 47Дугъу, душвхьантина Назарет[†] шагьриан вуйи Иса гъягъюра кӀури деебхьну, чӀигъ апӀуру:

– Давудгъярин[†] Бай Иса, йиз язухъ апӀина![+]

48Гизафдари дугъаз ккебехъ кӀуйи, хъа кур вуйири айибтӀан артухъ чӀигъар апӀуз хъюгъю:

– Давудгъярин Бай, йиз язухъ апӀина!

49Иса хъугъужвуру ва Дугъу кӀуру:

– Мина гъач йипай дугъаз.

Куриз дих апӀуру:

– Чкиди гъудужв, Исайи увуз Чахьна гъач кӀура!

50Вартимей, чуха хъидипну, гъедергуру ва Исайихьна жаргъуру.

51– Узкан фу ккундувуз? – гьерхру Исайи.

– Мялим, узуз рябкъюз ккундузуз! – жаваб тувру кури.

52– Гъарах, яв хъугъвали уву гъюрхюнву, – кӀуру Исайи.

Дугъаз дишла рябкъюри шулу, ва думу Исайихъди гъягъюру[+].

#### 11


Иса Ерусалимдиз гъюб

1[•]Дурар Ерусалимдиз багахь шулайиган, Вифагия ва Вифания[†] гъуларихьан ярхла дарди, Элион кӀуру дагъдин багахь хьимиди, Исайи гьамци дупну, кьюр ученик гьаъру:[+]

2– Гьатму ихь гъаншариъ айи гъулаз гъарахай. Гъулаъ учӀвайиз ярхла дарди, дибтӀнайи жигьил дажи рябкъидичвуз. Дидʼин мегьел фужкӀара элеундар. Тудубчну, думу гьамина аьбкъинай. 3Хъа эгер учвхьан шли: «ГьапӀрачва?» кӀури гьерхиш, «Думу Агъайиз лазимди ву, Дугъу думу дишла кьяляхъ апӀиди», йипай.

4Дурар гъягъюру, ва кючейиъ урарин багахь дибтӀнайи жигьил дажи рябкъюру. Думу тудубчуз хъюгъру. 5Душвахь дийигънайи адмийири: «ГьапӀрачва? Гъудугъ гьаз тудубчурачва?» – гъапи. 6Хъа дурари чпиз Исайи гъаписи кӀуру, ва дурариз ихтияр тувру. 7Дурари дажи Исайихьна хуру. Дурари чпин палтар дидʼин иличуру, ва зиълан Иса элеуру. 8Гизафдари чпин палтар, хъа имбудари хутӀлиъ гьарарикан ктатӀу кюлер Думу гъягъру рякъюкк ккирчуйи[+]. 9Улихьдира ва кьяляхъдира гъябгъюрайи халкьди гьарйир апӀурайи:

– Аллагьдиз тяриф!
Агъайин ччвурнахъ Гъюрайириз
ужʼвал ибшри!
10Ихь аба Давудрин[†] улубкьурайи Паччагьлугъдиз
ужʼвал ибшри!
Аьршариз тяриф![+]

11Иса Ерусалимдиъ учӀвру ва Аллагьдин хулаз гъягъюру. Варишварилан ул илбицну, хябяхъган кьанди, Думу, йицӀикьюрид вакиларра[†] хъади, Вифанияйиз хътакуру.

12[•]Хъайигъан, дурар Вифанияйиан удучӀвган, Исайиз гаш хьувал гьибгъру[+]. 13Ярхлаъ инжирин гьар гъябкъю Думу, дидигъ йимишар гъяш лигуз кӀури, багахьна гъягъюру, амма Дугъаз, гьаригъ фукӀара гъибихъундайи, фицики инжирар хъуркьру вахт улубкьнадайи[+]. 14Гьадмуган Дугъу гьариз кӀуру:

– Сану гьич сарира сабанра яв йимишар диритӀри!

Мици кӀури ученикаризра[†] гъеебхьнийи.


Иса Аллагьдин хулаз гъюб

15[•]Дурар Ерусалимдиз гъюру. Иса Аллагьдин хулан гьяятдиз гъафи, ва душваъ ариш-вериш апӀурайидар утӀуккуз хъюгъру. Дугъу пул дигиш апӀурайидарин устлар, луфар масу туврайидарин кусрийир ккитӀикӀуру,[+] 16ва гьич сарира чан шейʼар Аллагьдин хулʼантина гъахуз гъитдар. 17Хъасин Исайи дурариз аьгъювалар улупуз хъюгъю. Дугъу кӀуру:

– Гирами китабариъ[†] дибикӀнадаринхъа: «Йиз хулаз вари миллетар ккарагру хал пиди». Хъа учву дидкан тӀарашчйирин мугъара дапӀначва!

18Аьхюдаризна къанунчйириз[†] гьамци кӀури гъеебхьиган, Думу йикӀуз, дурар саб чара абгуз хъюгъю. Дугъхьан дурариз гучӀуйи, гьаз гъапиш вари халкь Дугъан аьгъюваларихъ аьхю иштагьниинди хъпехъуйи[+].

19Хябяхъ гъабшиган, Иса ученикарра хъади, шагьриан удучӀвну гъягъюру[+].


Хъугъвалин кьувватнакан

20[•]ГвачӀинган инжирин гьарин багхьантина гъягъюрайидариз думу ччиварианзина тап кӀакӀаризкьан вари деебццну рябкъюру. 21Петри, накь гъапиб кӀваин дубхьну, Исайиз кӀуру:

– Мялим, лиг, Уву накь чаз люкьян гъапӀу инжирин гьар гъеебццну!

22Исайи дурариз жаваб туву:

– Аллагьдихъ хъугъай! 23Гьякь кӀуразачвуз: эгер шли гьаму дагъдиз «Яв йишвʼлан улдубчӀвну, гьюлиъ[†] убс!» гъапиш ва, кӀваъ шаклу даршиди, хъугъиш, гьадмура тамам хьибди[+]. 24Гьаддиз Узу кӀуразачвуз: учву ккарагури фу ккун гъапӀиш, вари учвухьна рубкьрувалихъ хъугъай, рубкьидичвухьна ва думу ичв хьибди[+]. 25Аьршарин ичв Адашдихьан ичв гунгьарилан хил алдабгъуз шлуси, ккарагруган, шлик ичв хъял каш, гьадгъулан хил алдабгъай. [[+] 26][*]


Исайин гьюкум наънан ву?

27[•]Дурар хъана Ерусалимдиз гъюру. Иса Аллагьдин хулан гьяятдиъ лицурайиган, Дугъахьна аьхю маллйирна,[†] къанунчйирна, аьхюдар гъюру.

28Дурари гьерхру:

– Уву му ляхнар фициб гьюкмиинди апӀурава? Шли Увуз гьациб гьюкум тувну[+]?

29Исайи дурариз кӀуру:

– Узу учвуз саб суал тувдиза. Жаваб тувай – Узура, мурар фициб гьюкмиинди апӀураш, пидизачвуз. 30Ягьʼяйин штуан апӀувал Аллагьдихьан вуйин, даршиш инсанарихьан? Гьан, жаваб тувай![+]

31Дурар, фикрарикк ккахъну, чиб-чпикди гьамци пуз хъюгъру: «Эгер ухьу „аьршариан“ гъапиш, Дугъу: „Хъа учву дугъахъ гьаз хъугъундайчва?“ пну, гьерхди[+]. 32Хъа адмийирихьан гъапиш…»

Дурариз халкьдихьан гучӀуйи, гьаз гъапиш варидари Ягьʼя дугъриданра пайгъамбар ву кӀурайи[+]. 33Гьаддиз дурари гьамциб жаваб тувру:

– Аьгъдарчуз.

– Дици вуш, Узура учвуз, фициб гьюкмиинди гьамцдар апӀураш, пидарзачвуз, – жаваб тувру Исайи.

#### 12


Абайи чан бай гьаъра

1[•]Иса дурариз тахалус ктибтуз хъюгъру:

– Сар касди тӀумтӀин багъ ибтру, арчил илтӀибкӀуру, ичӀ ебккну, тӀумтӀар кчӀюкьрушв ва паж апӀуру. Хъасин багъ арендайиз тӀумутӀчйирихьна тувну, учв удучӀвну жара йишвариз гъягъюру[+]. 2Вахт гъабхьиган, дугъу тӀумутӀчйирихьна чан пай тӀумтӀар хуз лукӀ гьаъру. 3Хъа дурари думу дисуру, урччвуру ва, фукӀара тутрувди, утӀуккуру. 4ТӀумтӀин багъдин эйсийи сарсана лукӀ гьаъру, аммаки мугъан кӀул уьбгъюру ва, аьйиб алапӀну, утӀуккуру. 5Сарсана гьаъру – му йивну, йикӀуру. Хъана гизаф жарадарра гьаъру – садар урччвуйи, тмундар йивну гъядауйи[+]. 6Эйсийиз хъайина-хътру сар бай ади шулу. Ва аьхиримжи ражари дурарихьна «Йиз балхьан нач апӀурда» пну, гьадму гьаъру[+]. 7Хъа тӀумутӀчйири чиб-чпин арайиъ гьамци кӀуру: «Му эйсийин ирсчи ву. Гъачай, думу йивну йикӀухьа, ва ирс ухьуз гъубзди!»[+] 8Дурари думу дисуру, йикӀуру ва тӀумтӀин багъдиан гатӀахьуру[+]. 9ТӀумтӀин багъдин эйсийи гьапӀди? Думу хъадакну гъиди ва тӀумутӀчйир йихиди, хъа багъ жарадарихьна тувди[+].


Мурччван гъван

10Мегер учву Гирами китабариъ[†] гъурхунданчва:

«Устйири гатӀабхьу гъван мурччвануб гъабхьну.
11Му ухьуз гъябкъю аьламат Агъайи гъапӀуб ву»[+].

12Жугьдарин аьхюдариз му тахалус чпиз къаршуди дупнайиваликан аьгъю шулу ва Иса дисуз ккун шулу, аммаки халкьдихьан гучӀуйи. Гьаддиз дурар, Думу гъитну, гъягъюру[+].


Исайи фукӀа дюз даруб кӀайиз ккеуб

13[•]Хъасин Исайихьна, Дугъу фукӀа дюз даруб кӀайиз ккеъбан бадали, сакьюдар фарисйирна[†] Гьироддин[†] терефкрар гьаъру[+]. 14Дурари дуфну кӀуру:

– Мялим, учуз аьгъячуз Уву гьякь кӀурайиб, гьич сарихьанра гучӀдарвуз, гьич саризра гучӀар ккаурдарва, хъа дишди ва ачухъди Аллагьди кӀурайиси яшамиш хьуз аьгъювалар улупурава. Йип гьеле, Рим паччагьдиз налук туврувал дюз вуйин, дарш дарин? Учу налук туврин, дарш тувурдарин[+]?

15Дурарин чӀуру ниятарин гъаври айи Исайи кӀуру:

– Гьаз Узу ахтармиш апӀурачва? Аьбкъинай Узухьна манат, лигуза дидиз[+].

16Дурари хуру. Исайи дурарихьан гьерхру:

– Мидик шлин шикилна ччвур ка?

– Римдин паччагьдин, – жаваб тувру дурари.

17Исайи кӀуру:

– Паччагьдинуб паччагьдиз, хъа Аллагьдинуб Аллагьдиз тувай.

Дурар Дугъан жавабниин гъах гъаши[+].


Саддукйир ва Иса

18[•]Гьадму вахтна гъачӀидар чӀиви шлуб дар кӀурайи саддукйири[†] дуфну гьерхру[+].

19– Мялим! Мусайи[†] учуз, эгер хпир айи чве веледар даршиди гъачӀиш, гьадгъан хпир тмуну чвуччву гъадагъну, чан чвуччвун тум арайиз дубхну ккунду, кӀури дибикӀна[+]. 20Ургур чве гъахьну. Сарпи чвуччву шив хуру, амма, веледар дархьиди, йикӀуру. 21Кьюрпи чвуччву дугъан хпир чаз дитру, ва мура, веледар дархьиди, йикӀуру, шубурпирра – гьаци. 22Ургрид чвйирикан гьич саризра веледар гъахьундар. Вардарилан кьяляхъ гьадму дишагьлира йикӀуру. 23Гъиямат йигъан вари чӀиви шлуган, думу шлин хпир хьиди? Ургрид чвйиризра думу швуваз гъушнийи аьхир!

24Исайи дурариз гьамциб жаваб апӀуру:

– Учву, я Гирами китабар, ясана Аллагьдин кьудрат аьгъдарди, улдугурачва. 25Гъийихдар чӀиви гъахьиган, дурари я швушвар хурдар, я швуваз гъягъюрдар. Дурар аьршариъ айи малайикарси хьиди. 26Хъа гъийихдар чӀиви хьуваликан кӀури гъабшиш, учву Мусайин китабдиъ, Аллагьди фици убгурайи рукнаан дугъаз «Узу Ибрагьимдин[†] Аллагь, Исакьдин[†] Аллагь ва Якьубдин[†] Аллагь вуза» кӀури дибикӀнайиб гъурхунданчва, дарш? 27Аллагь дийихнайидарин ваъ, хъа чӀивидарин Аллагь ву. Учву гизаф улдугурачва.


ВаритӀан заан табшуругъ

28[•]Гьюжат апӀурайишвахь сар къанунчира[†] хьайи. Исайи дурариз фукьан уччвуди жавабар тувраш, дугъаз гъеебхьнийи, ва думу, Дугъахьна дуфну, гьерхру:

– Фуну табшуругъ варитӀан заануб ву?

29– ВаритӀан заан вуйи табшуругъ, – кӀуру Исайи. – «Хъебехъай, эй жугьдар! Ихь Агъа Аллагь – сар АгъатӀан дар. 30Яв Агъа Аллагь, вари юкӀв хъипну, вари рюгьнаан, вари фагьмиан ва вари жвуван кьувватнаан ккун апӀин». 31Хъа магьа кьюбпиб: «Багахь хьайир увуз жвуваз жвувси ккун апӀин». МурартӀан аьхю табшуругъар сарун адар[+].

32– Ужуди дупна, Мялим, – кӀуру къанунчийи. – «Думу сар ву ва, Дугълан гъайри, сану гьич фужкӀара адар», – кӀури, гьякь гъапунва. 33«Думу вари юкӀв хъипну, вари фагьмиинди ва вари жвуван кьувватниинди» гьацира «багахь хьайир жвуваз жвувси ккун апӀин» кӀуру гафар, вари урккру ва ургру гъурбнартӀан зиина ву[+].

34Дугъу фагьумлуди жаваб тувувал дябкъну, Исайи дугъаз кӀуру:

– Уву Аллагьдин Паччагьлугъдихьан[†] ярхла дарва.

Гьамдихъан сарун сарира Исайихьан гьич сабдиканра гьерхуз кӀубанвал гъапӀундар[+].

35[•]Аллагьдин хулаъ халкьдиз аьгъювалар улупурайиган, Исайи кӀуру:

– Къанунчйирихьан,[†] Месигь[†] Давудгъярин[†] Бай ву, пуз, фици удубкьуру[+]? 36Гирами Рюгьну ацӀнайи чав Давудри гъапну, аьхир:

«Агъайи йиз Агъайиз гъапну:
„Узу Яв душмнар, духну,
Яв ликарикк дахьайизкьан
Йиз арччул гъвалахъ деъ“»[+].

37– Чав Давудри Дугъаз, Думу чан Агъа вуйиз, кӀура. Гьаци вуйиган, Думу дугъан Бай фици хьидихъа?

Гизаф халкь Дугъахъ аьхю иштагьниинди хъпехъурайи[+].

38[•]Дугъу халкьдиз Чан улупбариъ кӀуйи:

– Ярхи палтар алди лицру къанунчйирихьан ихтият йихьай. Дурариз, чпин тяриф апӀури, халкьар уч шлушвариъ чпи тебрик апӀури ккунду, 39дурар мистариъ[†] ва ипӀру-убхърушвариъ варитӀан гьюрматлу йишвариин деуз ккунидар ву[+]. 40Гьадрар ву дурар, ачӀни хпарин мутму хътипӀурайидар, хъа халкьдин уларихьан ярхи гъудгнар апӀрудар. Гъиямат йигъан дурариз варитӀан пис жаза ккилибгура!


Касиб ачӀни хпирин садакьа

41[•]Иса, садакьади пул ипру ишкӀин багахь деъну, фици пул ипраш, лигурайи. Аьхю пай девлетлуйири гизаф пул ипуйи[+]. 42Хъа сар касиб ачӀни хпир дуфну, душваъ кьюб кепек ирчру. 43Гьадмуган Исайи, ученикариз[†] Чахьна дих дапӀну, кӀуру:

– Гьякь кӀуразачвуз: гьаму касиб ачӀни хпири варидаритӀан артухъ пул ипну. 44Пул ипдари варидари чпиз артухъди вуйиб ипну, хъа мугъу, гьамцир касибри, чаз ипӀрубдихъ тувру айи-адруб вари ипну[+].

#### 13


Исайи Аллагьдин хал дабгъруваликан пуб

1[•]Иса Аллагьдин хулʼан удучӀвурайиган, ученикарикан[†] сари Дугъаз кӀуру:

– Мялим, лиг, фицдар гъванар, фукьан уччву дараматар дарин!

2– Уву гьаму зурба дараматдиин гьяйран духьнана? – кӀуру Исайи. – Мидин гъван-гъвандиин гъубзидар, вари дабгъиди[+].

3Хъасинси, Думу Элион дагъдиин Аллагьдин хулаз гъаншарди деънайиган, ялгъузди гъузнайи Петрина, Якьубдина,[†] Югьандина Андрейи Дугъхьан гьерхру:

4– Йип учуз, дици фила хьибди? Думу дабгърубдикан учуз фици аьгъю хьибди? Фициб лишниинди аьгъю хьибди?

5Исайи кӀуру:

– Лигайгьа, шликӀа учву алдатмиш дарапӀбан бадали, ихтият йихьай[+]. 6Фицики гизафдар: «Гьадму узу вуза» кӀури, Йиз ччвурнаккди гъиди ва гизаф халкьар алдатмиш апӀиди. 7Учвуз багахь ва ярхла дявйирикан гъеебхьиш, гучӀ мапӀанай: гьаци дубхьну ккунди айиб ву, хъа гьаци хьувал сабан аьхир вуди хьибдар. 8Халкь халкьдиин ва паччагьлугъ паччагьлугъдиин алархьиди, варишвариъ жилар тӀурччвури хьиди, гаш абхъди. Мурар бедбахтваларин, бицӀир апӀругандин аьзабарси, сифте кӀулар ву[+]. 9Ихтиятди гъузай, гьаз гъапиш мажлисариъ жазйир гьадатӀидичвуз, мистариъ[†] урччвидичву; Узкан шагьидвал апӀбан бадали, Узлантина паччгьарин ва гьякимдрарин улихьна гъахидичву[+]. 10Хъа сабан аьхир гъяйиз вари миллетариз Ужувлан хабар[†] деебхьну ккунду[+]. 11Учву суддиз гъухиган, фу кӀуруш, дидин гъайгъушнаъ махьанай: гьадму сяаьт учвуз кӀуруб, фу тувнади гъабшиш, гьадму йипай – учву кӀури хьидичва, хъа Гирами Рюгьну ичв мелзниинди пиди[+]. 12Чвуччву чве йикӀуз масу тувди, хъа адашди – бай. Веледари, абйир-бабариз къаршу удучӀвну, дурар йихиди[+]. 13Йиз ученикар хьпаз лигну, учву варидариз даккун хьиди. Хъа шли аьхиризкьан аьгь гъапӀиш, думу дюрхну хьиди[+]. 14[•]Учвуз, Аллагь гьясбикк ккадру алчагъвал лайикь дарушваъ шули гъябкъиган (урхурайир, мидин мяна фу вуш, гъаври ахъну ккунду), Ягьудия уьлкейиъ айидар дагълариз гьергри[+]. 15Хъа фуж гъваин алди гъабшиш, улдудучӀври ва чан хулаз фукӀа гъадабгъуз дурушри[+]. 16Фуж хутӀлиъ ади гъашиш, чан палтариз хулаз дурушри. 17Гъагъдиъ айидаринна нанайихъ бицӀидар хъайидарин гьадму йигъари гьял пис хьибди![+] 18Мици кьюрдну дарибшри пну, ккарагай. 19Гьадму йигъари гьациб бедбахтвал хьибдики, дициб Аллагьди дюнʼя арайиз гъабхихъанмина гьамусдиз гъабхьундар, ва гьамдихъантинара хьибдар![+] 20Ва эгер гьадму йигъар Агъайи кам гъапӀундайиш, гьич фужкӀара ккадархьидайи. Хъа Чан кадагънайидар бадали Дугъу гьадму йигъар кам гъапӀну[+]. 21Эгер учвуз думуган «Лиг, Месигь[†] гьамшвахь хьа», вая «Лиг, гьатушвахь хьа» гъапиш, мухъугъанай[+]. 22Гьаз гъапиш кучӀлин месигьар ва кучӀлин пайгъамбрар[†] ачмиш хьиди. Эгер удукьуруш, гьеле кадагънайидарра чпихъинди илтӀикӀуз дурари аьламатнан лишнар ва аьжайиб ляхнар улупиди[+]. 23Гьаци вуйиган, ихтиятди гъузай. Узу учвуз вари улубкьруб улихь имиди гъапунзачвуз[+]. 24[•]Хъа гьадму йигъари пис бедбахтваларин кьяляхъ «Ригъ ктӀубшвиди, вазли акв тувидар, завариан 25хядар ахьди ва завар ккадаршвиди»[+]. 26Гьадмуган дифариинди зурба кьувват ва гьяйбат хъади Инсаниятдин Бай[†] гъюри рякъиди[+]. 27Гьадмуган Дугъу, дюнʼяйин юкьбиб терефарихъан жилин саб кӀулхъан тап гьатмунуб кӀулихъна кадагънайидар уч апӀуз малайикар гьаъди[+]. 28[•]Инжирин гьархъан мисал гъадабгъай: дидин кюлери кьюкьяр апӀруган ва кӀажар адашвруган, хьад багахь шулайивал аьгъю шулучвуз. 29Гьаци учвузра, гьамрар гъяркъган, гьадму вахт, ичв раккнихъ хъайиси, багахь дубхьнайивал аьгъю апӀинай. 30Гьякь кӀуразачвуз: му вари улубкьайиз гьамусдин насил гъубзди[+]. 31Заварна жилар ккадахьиди, хъа Йиз гафар дургидар![+] 32[•]Я аьршарин малайикариз, я Бализ – саризра йигъ ва сяаьт аьгъдар, хъа сар Адашдиз аьгъя. 33Гьаци вуйиган, лигай, ккилигури ва гьязурди гъузай. Думу вахт фила улубкьуруш, учвуз аьгъдарчвуз[+]. 34Думу вахт, чан хал ва гьардиз рубкьру ляхин лукӀариин гъибтну, хъа гъаравлиз «ул иливну маахан» дупну, гъушу хулан эйсийихь тевуз шулу[+]. 35Учвура ул иливну мааханай! Учвуз аьгъдарчвуз, аьхир, хулан эйси фила гъюруш: хябяхъган, гьацӀишваринган, сяаьт сабди, даттари уьъйир апӀруган, даршиш гьиринган[+]. 36Хабарсузди Думу хъадакну гъафиган, учву даахнади Дугъаз дярякъри-гьа![+] 37Узу учвуз кӀурайиб варидариз кӀураза: ул иливну мааханай.

#### 14


Иса йикӀбан ниятар

1[•]Кьюд йигълан Пасха[†] ва ЛичӀван лавшарин машкврар улукьурайи. Аьхю маллйирина[†] къанунчйири[†] Иса дидисну йикӀуз чарйир агурайи[+]. 2«Хъа анжагъ машквар йигъан ваъ, – кӀуйи дурари, – даршиш халкьдин арайиъ гъалабулугъ абхъди». 3[•]Думу Вифания[†] гъулаъ хамран аьзар кади гъахьи Шимондин хулаъ гештнаъ айиган, душваъ, лизи ругдин бетисибдиъди, нард гьарин багьа марцци ягъ хьади, сар дишагьли учӀвру, ва дугъу дидиъ айи ицци ниъ хъайи ягъ Исайин[†] кӀулʼин улубзуру[+]. 4Душваъ айи хяларикан сакьюдари наразиди чиб-чпикди гьамци кӀуйи:

5– Гьамкьан ицци ниъ хъайи ягъ мугъу гьаз чӀур гъапӀу? Гьаму ччим шубудварж динар[†] пулихъ масу тувну, хъа гьадму пул касибариз пай апӀуз шуйи, аьхир!

Дурари дишагьлийиз люкьнар апӀуз хъюгъю, 6хъа Исайи кӀуру:

– Думу сикинди гъитай! Фу кӀури учву дугъак кудукьначва? Узуз дугъу ужуб ляхин гъапӀну! 7Касибар гьарган учвухъди хьиди, ва учвхьан дурариз кюмекар апӀуз хьибдичвухьан, хъа Узу учвухъди гьарган хьидарза[+]. 8Дугъу чахьан шлуб гъапӀну: улихьмиди дугъу Йиз жан, ччим кадатну, накьвдиъ ивуз гьязур гъапӀну[+]. 9Гьякь кӀуразачвуз: дюнʼяйиъ му Ужувлан хабар[†] наан рабгъури гъабшишра, думу кӀваин апӀиди ва дугъу гъапӀубдикан ктибтиди[+].


Ягьудайи Иса масу тувуб

10[•]Гьадмуган ЙицӀикьюрикан сар, Искариот лакӀам хьайи Ягьуда, аьхюну маллйирихьна, Иса масу тувбан бадали, гъягъюру[+]. 11Ягьудайихъ хъпехъдар шад шулу ва, дици гъабшиш, пул тувуз гаф тувру. Гьаддихъан думу Иса масу тувуз гъулай вахт абгури шулу. 12[•]ЛичӀван лавшарин машквран садпи йигъан, пасхайин ччил гъурбан апӀруган, ученикари Исайихьан гьерхру:

– Увуз пасхайин хураг учу наан гьязур дапӀну ккундувуз? Йип, гьязур апӀуз гъягъюча[+].

13Гьадмуган Дугъу, гьамци дупну, кьюр ученик гьаъру:

– Шагьриз гъарахай. Учвуз шид айи гажин гъабхурайи сар кас гьахъдичвуз, гьадгъан кьяляхъди гъарахай, 14ва думу учӀву хулан эйсийиз: «Мялимди гьерхра: „Узу ученикарихъди пасхайин хураг ипӀру хал набши?“» йипай. 15Дугъу учвуз ккабалгнайи, машквраз вари гьязурди айи, заан аьхю хал улупиди. Гьадушваъ ухьуз вари гьязур апӀинай. 16Ученикар гъягъюру. Шагьриз гъафидариз Исайи гъапибси вари шулу ва пасхайин хураг гьязур апӀуру. 17Хябяхъ гъабхьибси, йицӀикьюридра хъади, Иса гъюру. 18Дурари, суфрайихъ деъну, уьл ипӀурайиган, Исайи кӀуру:

– Гьякь кӀуразачвуз: учвкан сари, Узухъди ипӀурайири, Узу масу тувди[+].

19Дурар пашман шулу, ва гьарури гьерхуз хъюгъру:

– Думу узу дарза аьхир?

20Хъа дугъу дурариз жаваб тувру:

– Думу йицӀикьюрикан сар, Узухъди саб гъабрак уьл кубсрайир ву! 21Гьамци Инсаниятдин Бай,[†] Гирами китабариъ[†] улупнайиганси, масу тувди, амма шли Инсаниятдин Бай масу тувраш, дугъаз бала хьибди – думу касдиз, учв бабкан гъахьундайиш, ужу шуйи![+]


Агъайин хябяхъ

22[•]Дурари хураг ипӀурайи вахтна, Исайи уьл гъадабгъну, ужуб сяаьт ибшри дупну, думу гьудубтӀуру ва, ученикарихьна туври, кӀуру:

– Ма гъадабгъай, му Йиз беден вуйиз[+].

23Зах гъадабгъну, чухсагъулин ккарагуб дапӀну, дурарихьна тувру. Хъа варидари дидʼан убхъуру. 24Дугъу дурариз кӀуру:

– Му цӀийи йикьрар йитӀурайи ва гизафдарихъанди удубзурайи Йиз ифи вуйиз. 25Гьякь кӀуразачвуз: Узу сарун тӀумтӀарин му чяхир убхъидарза. Узу цӀийи чяхир Аллагьдин Паччагьлугъдиъ[†] убхъидиза.

26Хъасин Аллагьдин тярифназ мяъли дапӀну, дурар Елион дагъдиз удучӀвуру[+].


Ученикари Учв нигь апӀрубдикан Исайи улихьмиди пуб

27[•]Исайи дурариз кӀуру:

– Учву варидари Узлан хъугъвал алдабгъидичва, Гирами китабариъ дупнайиси:

«Марччлихъан йикӀидиза,
ва марччар даргъиди»[+].

28Хъа Узу чӀиви гъашиган, Узу Галилейиз гъягъидиза ва душваъ учвуз ккилигури хьидиза[+].

29– Варидари хъугъвал алдабгъишра, узу алдабгъидарза! – кӀуру Петри.

30– Гьякь кӀуразавуз, – кӀуру дугъаз Исайи, – гъи, гьаму йишван, даттли кьюб ражари уьъйир апӀайиз, шубуб ражари Узу аьгъюр дарзуз, пидива.

31Хъа Петри айибтӀан артухъ гьисс кади текрар апӀуру:

– Узуз Увухъди йикӀуб алабхъурушра, Уву «аьгъюр дарзуз» пидарза!

Имбударира гьамцдар гафар гъапнийи.


Исайин ккарагуб

32[•]Мидхъан дурар Гефсимания кӀуру йишваз гъюру, ва Исайи ученикариз кӀуру:

– Узу ккарагури имиди гьамшвахь деай.

33Дугъу Чахъди Петрна, Якьубна[†] Югьан гъадагъуру. Дугъан кӀваъ дердна гъалабулугъ абхъру[+]. 34Исайи дурариз кӀуру:

– Йиз юкӀв яман хажалатнаъ абхънайиз, гьамшвахь гъузай, гъафил махьанай![+]

35Думу сацӀиб тина гьудучӀвуру, жилиина кьамкьарихъди ис духьну, му аьзаб, эгер шулуш, Чахьан гьадапӀбан бадали, ккарагуз хъюгъру[+]. 36Дугъу кӀуйи:

– Авва! Адаш! Увхьан вари шулвухьан! Гьаму аьзабнаккан Узу ккадаъ! Аммаки Узуз ккунибси дарибшри, хъа – Увуз[+].

37Хъасин ученикарихьна гъафиган, лигуруш, дурар нивкӀуз душнади рякъюру. Дугъу Петриз кӀуру:

– Симон, уву даахнана? Саб сяаьтдикьан нивкӀ дарди гъузуз гъабхьундарнухьан? 38Гъафил махьанай. Учву тямягьвалариъ адрахъбан бадали ккарагай. Рюгь кӀубан ву, хъа беден – зяиф![+]

39Иса хъана гьудучӀвуру ва гьацдар гафариинди хъана ккарагуру. 40Кьяляхъ гъафириз, дурар хъана даахну рякъюру. Дурарин улар гъагъи духьнайи. Дурарихьан Дугъаз саб жавабра тувуз шуладайи.

41Шубубпи ражарира Иса кьяляхъ гъюру, Дугъу кӀуру:

– Гьамусра даахну имичва, рягьятвал гъадабгъуранчва? ИкибаштӀан! Вахт хътубкьну: магьа Инсаниятдин Бай гунагькрарин хилиз тувра[+]. 42Гъудужвай, гъачай гъягъюрхьа! Лигай, масу туврайир багахь хьа.


Иса дисуб

43[•]Дугъу гьамци кӀайизра, ЙицӀикьюрикан сар Ягьуда кказагуру, ва дугъахъди аьхю маллйирина, къанунчйирина, аьхюдари ханжларна маргъар хьади гьаънайи адмийирин гъварчра хъайи[+]. 44Иса масу тувуз дуфнайи Ягьудайи дурариз гьамци дупнайи: «Салам тувруган, узу шлиз мак гъапӀиш, гьадму Иса ву, ари Гьадму дисай, ва дишла, дидисну, мюгькам гъаравликкди гъайихай».

45Ягьуда диш дапӀну Исайихьинди гъюру.

– Мялим! – кӀуру дугъу, ва Исайиз мак апӀуру.

46Гьадму сяаьт Иса дисуру ва гъаравлиъ уьрхюру. 47Хъа багахь дугъужвнайи сар ученикди ханжал уьчӀюбгъну, аьхю маллайин гъаравшин иб ктабтӀуру[+]. 48Гьадмуган Исайи кӀуру:

– Учву Узʼин ханжларна маргъар хьади алжагъуз Узу гъачагъ вуйин? 49Гьар йигъан Узу учвухъди, аьгъювалар улупури, Аллагьдин хулаъ айза, ва учву Узу гъидисундайчва. Хъа гъит Гирами китабариъ дупнайиси ибшри![+]

50Гьадмуган Думу сарди гъитну, ученикар вари гьергну гъягъюру[+].

51Исайин терефкрарихъди хъади гъахьи сар жигьил, гъяцӀли жандиин ирин чарч илипну, Иса дидисну гъахурайидарин кьяляхъди гъягъюру. Думу дурари дисуру, 52амма думу, чарч дурарин хилиъ гъибтну, гъютӀурччвну, гъяцӀалди гьергну гъягъюру.


Иса аьхюдарин улихь дерккуб

53[•]Иса аьхю маллйирихьна гъахуру. Душвахьна аьхю маллйирна, агъсакъларна къанунчйир уч духьнайи. 54Хъа Петр ярхла-ярхлади дурарин кьяляхъди гъюру, аьхюну маллайин[†] гьяятдизди учӀвну, гъаравшарихъди учвра цӀихъ мани апӀуз деъру.

55Аьхю маллйирина вари дурарин мажлисди Исайиз аьжал адабтӀбан бадали Дугъаз къаршу шагьидвалар агурайи. 56Гьеле кучӀлин шагьидар гизаф удучӀвнийишра, дурарин улупбар дюзди алахьурадайи.

57Гьадмуган гьамцдар кучӀлин шагьидвалар улупру касар дихъуру:

58– Ич ибариинди гъеебхьунчуз, Мугъу: «Хилариинди гъапӀу гьаму Аллагьдин хал[†] дабгъурза ва шубуд йигъандин арайиъ, хилариинди дарди, жараб дивурза», – кӀура[+].

59Гьеле гьаму улупбаркьана дурарин дюзди алахьдайи.

60Гьадмуган аьхюну маллайи, кьялазси дуфну, Исайихьан гьерхру:

– Увуз къаршуди кӀурайидариз гьаз жаваб туврадарва[+]?

61Амма Исайи, ккебехъну, жаваб туврадайи.

Аьхюну маллайи хъана Дугъхьан гьерхру:

– Уву Месигь[†] вуна, ВаритӀанзаанурин Бай?

62– Ав, вуза, – жаваб тувру Исайи. – Ва учвуз, вари Удукьрурин арччул хилихъинди деъну, аьршарин дифариинди Инсаниятдин Бай гъюри рякъидичвуз[+].

63Аьхюну маллайи, хъял кубчӀвбаан чан ккурттар дячӀяргъну, кӀуру:

– Ихь сарун шагьидар гьаз ву[+]? 64Аллагьдикан рихшанд апӀури учвузра гъеебхьунчвуз! Ичв къарар фициб хьибди?

– Тахсиркар ву, ва аьжал адабтӀну ккунду, – кӀуйи варидари[+].

65Дурарикан бязидари Дугъак тутйир катӀуйи, Дугъан маш илибкну, кӀуллан йивуйи, хъа кӀуйи:

– Эй, Пайгъамбар! Увуз шли гъивнуш, йип гьеле![+]


Петри Иса аьгъюр дарзуз пуб

66[•]Хъа гьадму вахтна Петр тинаси хьайи гьяятдиъ айи. Дина аьхюну маллайин гъараваш дишагьлийирикан сар гъюру. 67Дугъаз цӀихъ чаз мани апӀурайи Петр рякъюру ва, дугъахьинди дикъатниинди дилигну, кӀуру:

– Хъа увура хъайва гьаму Назаретжви[†] Исайихъди.

68Амма Петри кӀулʼин бисдар:

– Узуз аьгъюб фукӀара адарзуз, узу гъаври адарза, уву фтикан кӀураш. – Думу чӀатинди улихь гьяятдизди удучӀву. Гьадмуган даттли уьуь гъапӀу.

69Гъараваш дишагьлийиз думу душваъ дяркъну, душваъ айи адмийириз хъана кӀуру:

– Гьаму гьадрарикан сар ву.

70Петри хъана кӀулʼин бисдар. СацӀиб хъугъужвну, гьяятдиъ дугъужвнайидари Петриз кӀуру:

– Хъа уву дугъриданра гьадрарикан вува. Уву Галилейиан вува, аьхир.

71Хъа Дугъу хуйир апӀуйи:

– Учву кӀурайи Кас узуз аьгъюр дарзуз!

72Гьадмуган кьюбпи ражнура даттли уьъйир апӀуру. Петрин, Исайи гъапи гьаму гафар, кӀваин шулу: «Даттли кьюб ражари уьъйир апӀайиз, шубуб ражари Узу аьгъюр дарзуз пидива». Ва ишуру[+].

#### 15


Пилатди Исайихьан силис гъадабгъуб

1[•]ГвачӀнин ухди аьхю маллйир,[†] агъсакълар, къанунчйир[†] ва вари заан диванханайин[†] членар мажлисдиз уч шулу ва къарар адабгъуру. Иса, хилар йитӀну, духну, Пилатдин хилиз тувру[+].

2Пилатди Дугъхьан гьерхру:

– Уву «жугьдарин Паччагь» вуна?

– Увура гьаци кӀурадарна, – пну, жаваб тувру Исайи[+].

3Аьхюну маллйири Дугъак гизаф тахсрар кирчуйи, 4гьадмуган Пилатди Дугъхьан хъана гьерхру:

– Уву гьаз жаваб туврадарва! Лиг, Увук фукьан тахсрар кирчраш[+].

5Амма Исайи дугъазра фукӀа гъапундайи, хъа Пилат мидʼин гизаф мюгьтал гъахьнийи.


Пилатдин Иса азад апӀуз дав чалишмишʼвалар

6[•]Халкьдин тӀалабназ лигну, Пасхайин[†] машкварган дурари ккун гъапӀу сар дидиснайир деетру аьдат ади гъабхьнийи. 7Наразивалар ахьнайиган, адми йивну гъачӀи, гъалабулугъ гъитӀибккдарихъди дидиснайи сар Варава кӀурурра дустагъдиъ айи. 8Халкьди, Пилатдихьна дуфну, дугъкан муганайиз айи аьдат тамам апӀуб ккун апӀуру. 9Пилатди дурариз гъапи:

– Учвуз ккундуш «жугьдарин Паччагь» деетуза?

10Пилатдиз аьхю маллйири Иса бахилвалиан масу тувнайиваликан аьгъяйи[+].

11Хъа аьхю маллйири халкь, Варава деетбан бадали, Пилатдикан тӀалаб апӀуз алауру[+].

12– Учву «жугьдарин Паччагь» кӀурайирикан гьапӀза? – кӀуру хъана Пилатди.

13– Думу хачрак карс! – кӀури, чӀигъар апӀуру дурари.

14– Фу чӀуруб гъапӀнухъа Мугъу? – кӀуру дурариз Пилатди.

Амма дурари имбубсан артухъ чӀигъар апӀуйи:

– Думу хачрак карс![+]

15Халкьдиз учв ужур хьузди, Пилатди Варава деетуру, хъа Иса гъирмажарихьди урччвуз гъитну, хачрак карсуз эскрарин хилиз тувру[+].

16[•]Гъаравлари Думу айитӀ гьяятдизди, паччагьдин тахт шлушвазди гъахуру ва эскрарин дестейиз дих апӀуру. 17Дурари Дугъʼин аку-элвен халат алабхьну, хъа кӀулʼин зазарикан гъубху тажсиб улубкӀуру, 18ва Думу «тебрик» апӀуз хъюгъру: «Яшамиш ишри „жугьдарин Паччагь“!»

19Хъасин Дугъан кӀуллан маргъар йивуйи, Дугъак тутйир катӀуйи ва, Дугъан улихь кьамкьарихъди дусну, хътӀерццури, икрам апӀуйи[+]. 20Чпиз ккунибкьан Исайикан рихшанд дапӀну, Дугъхъан халат хътибтуру ва хачрак карсуз гъахуру.


Хачриин Исайин аьзабар

21[•]Думу дариз зигуз гъахуру. Сар багхьантина гъягъюрайирихьди (Думу гъулʼан гъюрайи Александринна Рауфдин адаш, Киринея кӀурушвʼан вуйи Симон вуйи) Дугъан хач[†] гъабхуз гъитру[+]. 22Думу Голгофа кӀурушвахьна хуру (илтӀибкӀиган, душван ччвур «Келле» кӀуру гаф ву). 23Дугъаз фикрихъан хътаъру дармнар кайи чяхир убхъуз теклиф апӀуйи, хъа Дугъу гъубхъундайи. 24Думу хачрак карсру. Эскрари, чпиз гьардиз фунуб алабхъуруш, Дугъан палтар пай апӀури, тупут ипру.

25Иса дариз зигурайиган, гвачӀин сяаьт урчӀвуб вуйи. 26«Жугьдарин Паччагь» ву кӀури тахсир кипну, гьамци дибикӀнайи кьул Дугъан кӀулихъ кибхнайи. 27Дугъахъди сатӀиди кьюр гъачагъра дариз гъизигнийи: Дугъхьан сар – арччул, тмунур – гагул терефназди. [ 28][*]

29Душвхьантина гьудучӀвну гъягърудари Дугъаз люкьнар апӀуйи, намуссуз кӀуруганси кӀулар тӀурччвуйи ва кӀуйи:

– Эй Аллагьдин хал[†] дабгърур ва шубуд йигъан диврур![+] 30Уву Жвуву Жвув уьрх, кудучӀв хачракан! – 31гьамци зивзивар кчӀикьуйи Дугъкан къанунчйирра хъади аьхю маллйири.

– Жарадар уьрхюйи, – кӀуйи дурари, – хъа Чахьан Учв уьрхюз шуладар![+] 32Месигь,[†] Израилин Паччагь! Ич уларикк, гъит, учуз рякъюри, хачракан кудучӀври – гьадмуган учу Дугъахъ хъугъдича!

Гьеле Дугъахъди сатӀиди дариз дизигнайидарра кмиди Дугъак кялхъюйи[+].


Исайин аьжал

33[•]Лисхъантина тап сяаьт шуббаризкьан вари дюнʼяйиин мучӀушин алабхъуру. 34Хъа сяаьт шубубди Исайи аьхю дихниинди гьарай апӀуру:

– Элахи, Элахи, лама шевактани? (яна «Йиз Аллагь, Йиз Аллагь! Гьаз Уву Узу гъитунва?»)

35Душван багахь дийигънайидарикан бязидари, Дугъан гафар гъеерхьиган, кӀуйи:

– Ебхьурайчвуз, Илʼясдиз дих апӀура!

36Хъа сар кас, жаргъну дуфну, бамбагсибдиз сирке зигуз гъитну, маргълик кибтӀну, Дугъаз убхъуз туври, кӀуру:

– Гьамус лигухьа, Му ктагъуз Илʼяс гъюруш – гъюрдарш.

37Исайи, чӀветӀ дапӀну, рюгь деебтуру.

38Аллагьдин хулаъ, Гирамишвахь гьибхнайи чарч зиълансина кӀаназкьан кьюб йишвʼина чӀябгъюру. 39Хачран багахь дийигънайи юзбашийиз, Исайилан фици ил алдабгънуш, рябкъюру ва кӀуру:

– Дугъриданна Му Кас Аллагьдин Бай вуйи.

40Душвахь, ярхлаан лигури, сакьюдар дишагьлийирра хьайи. Дурарин арайиъ Магдалайиан вуйи Марʼям, бицӀирнур Якьубдинна[†] Юсийин дада Марʼям ва Саломея айи[+]. 41Иса Галилейиъ айиган, мурар Гьадгъахъди ва Гьадгъан гъайгъушнаъ шуйи. Дугъахъди Ерусалимдиз гъафи хъана жара дишагьлийирра мушвахь хьайи.


Исайин беден накьвдиъ ивуб

42[•]Сарун хябяхъ шулайи. Хъа му йигъ, султ йигъан[†] улихь хьимбу жвуми йигъ вуди хьпаз дилигну, 43жугьдарин заан диванханайиъ кьувват айи, гьацира Аллагьдин Паччагьлугъдиз[†] ккилигурайи Аримафейиан вуйи Юсуфди, кӀубанвал кади Пилатдихьна дуфну, Исайин[†] беден чан ихтиярназ тӀалаб апӀуру. 44Думу гьамкьан ухди йикӀбиин Пилат мюгьтал духьнайи ва, юзбашийиз дих дапӀну, Иса ухди дукӀнаш, гьерхру. 45Юзбашийикан гьаци вуйиб аьгъю дапӀну, дугъу Юсуфдиз дубкӀнайи[†] беден гъадабгъуз ихтияр тувру. 46Дугъу кафан гъадабгъну, беден кадабгъну, дидгъян гъибиржуру ва гъарзариъ утӀубкнайи накьвдиъ ивну, душваз учӀврушвахь гъван гьипру.

47Хъа Магдалайиан вуйи Марʼямна Юсийин дада Марʼям, Думу наан кивраш, лигурайи.

#### 16


Ученикариз Иса чӀиви хьуб аьгъю шулу

1[•]Султ йигъ[†] улдукьиган, Магдалайиан вуйи Якьубдин[†] дада Марʼямди ва Саломеяйи Исайин[†] бедендикан ктатуз ицци ниъ хъайи ччимар гъадагъуру[+]. 2Гьяфтайин садпи йигъан, яна элгьетган, гвачӀнин ухди, ригъдин сабпи нурарихьди, дурар накьвдихьна гъюру.

3– Ухьуз накьвдихьан гъван шли гьадабгъиди, – кӀуйи чиб-чпиз дурари, гьаз гъапиш душвахь гьипнайи гъван гизаф аьхюб вуйи[+].

4Лигуруш, гъван гьидипна.

5Накьвдиъ учӀвдариз, арччул терефнаъ лизи палтар алди деънайи жигьил рякъюру ва сабпну гучӀ шулу.

6– ГучӀ мапӀанай! – кӀуру дугъу дарариз. – Дариз гъизигу Назаретдиан[†] вуйи Иса учву агурачва. Думу чӀиви гъахьну, мушваъ имдар. Магьа Думу дитну гъахьи йишвра. 7Сарун учву гъарахай, Дугъан ученикариз, иллагьки Петриз, Думу Галилейиъ дурариз ккилигура, йипай[+].

8Дурар, накьвдиан удучӀвдар, гучӀбаан гьергну гъягъюру. Дурари гьич саризра фукӀара гъапундайи – дурариз гучӀуйи.


Сакьюдар ученикариз Иса рякъюру

9[•]Гьяфтайин садпи йигъан гвачӀинган чӀиви гъахьи Иса сифте чаан ургуб жин утӀукку Магдалайиан вуйи Марʼямдиз ачмиш шулу[+]. 10Дугъу мидкан гъам зигурайи ва ишурайи ученикариз хабар дебккру. 11Хъа дурар Думу чӀиви духьнайивалихъ, му дишагьлийи чаз гъяркъюнзуз гъапнушра, хъугъундайи[+]. 12Мидхъан Думу жара суратнаъди дурарикан кьюриз, чпи шагьриан удубчӀвурайи рякъюъ айиган, ачмиш гъахьнийи. 13Дурар кьяляхъ хътакнийи ва мидкан имбударизра хабар дебккнийи. Амма дурар мурарихъра хъугъундайи.


Исайи вакиларихъди гафар апӀуб

14Аьхирки, йицӀисар ученик суфрайихъ деъну уьл ипӀурайиган, Иса Учв ачмиш шулу ва, кӀван курвализ ва хътругъувализ дилигну, Дугъу дурариз тягьна йивуру, гьаз гъапиш дурар Думу чӀиви духьну гъяркъдарихъ хъугъундайи. 15Дугъу дурариз кӀуру:

– Вари дюнʼя вуйиси гъарахай ва Ужувлан хабар[†] вари инсаниятдиз дебккай[+]. 16Шли, хъугъну, штуан апӀувал кьабул гъапӀиш, думу женнетдиъ ахъди, хъа фуж хътругъиш, думу жегьеннемдиъ итди[+]. 17Хъугъдарихьан аьламатар улупуз хьибди: дурарихьан Йиз ччвурниинди жинар утӀурккуз хьиди, цӀийи чӀалариинди кӀури хьиди[+]. 18Эгер битӀ гъибисиш, ясана агъу гъубхъиш, дурариз саб зарарра хьибдар; иццрудариин хилар иливиди – ва дурар сагъ хьиди[+].

19Гьамци дупну, Агъа Иса завариз за шулу ва Аллагьдин арччулну хилихъ деъру[+]. 20Хъа дурар гъягъюру ва варишвариъ Ужувлан хабар рабгъуру. Дурарин му ляхниз Агъайи кюмек апӀуру, ва дурари улупру аьгъювалар аьжайиб лишнариинди мюгькам шуйи[+].

### Лука

#### Лука

Лука


Лука

[1]

[2]

[3]

[4]

[5]

[6]

[7]

[8]

[9]

[10]

[11]

[12]

[13]

[14]

[15]

[16]

[17]

[18]

[19]

[20]

[21]

[22]

[23]

[24]


#### Лука


Лукайи ктибту ужувлан хабар

Му Ужувлан хабар Лукайи 58-62-пи йисари гъибикӀуб вуди гьисаб апӀура. Лукайин кеспи духтирвал вуди гъабхьну. Жара миллетарикан вуди, Исайихъ хъугъу Лука, Аллагьдин рякъюъ вари кьувват хъипну лихуз хъюгъру. Ужувлан хабар рабгъури, Рим вилаят вуйибси лицури гъахьи Павелихъди саспиган Лукара лицури шулу. Дугъан хиларилан, кӀваъ Аллагьдин Рюгь ади, «Ужувлан хабар» кӀуру му китаб, зигьимлу грекжви, Фиофилин ччвур дибисну улдубчӀвуб вуди урхури шулухьа. Гирами Рюгьну дугъаз, дугъридан Иса Фуж вуш, Дугъу инсаният бадали фу гъапӀнуш, улупну. Китабдин сифте кӀулариан хъюгъну, Ягьʼя пайгъамбрихъди ва Иса Месигь бабкан хьпахъди аьлакьалу гьядисйирикан ктибтура. Му китабди жара «Ужувлан хабарнан» китабариъ алалахьру уьмрин гизаф терефарикан ктибтура, гьадму вахтнан гьядисйирихъди вуйи аьлакьйир улупура. Гьадму вари гьядисйирикан вуйи хабар неинки Исайин багахь хьайидариз, хъа дюнʼяйин вари инсанариз дебккра.

#### 1


Лукайин Феофилихьна вуйи гаф

1Ич арайиъ гъаши мялум вуйи гьядисйирин гьякьнаан гьамус гизафдари бикӀуз хъюгъна. 2Учузра дурар сифте кӀулиан чпин улариинди гъяркъдари ва Аллагьдин Гафнан гъуллугъниин алидари гизафдар ктитну. 3Узура, гьарсаб жигьат дикъатниинди сифтейиан аьхиризкьан ахтармиш апӀбалан кьяляхъ, гьамрарикан увуз, гьюрматлу Феофил, хъайи-хъайиси дибикӀну, ктибтуб лазим вуди фикир гъапӀунза[+]. 4Миди увуз туву аьгъюваларин бин мюгькам апӀиди.


Малайикди Закарʼяйиз Ягьʼя бабкан хьубкан туву хабар

5Ягьудия уьлкейин паччагь Гьироддин[†] девриъ душваъ Абияйирин «ражнаъ» гъуллугъ гъабхурайи Закарʼя кӀуру сар малла ва Гьарундин[†] тухмиан вуйи Елисавета кӀуру дугъан хпир ади гъахьну[+]. 6Дурар кьюридра, Аллагьдин вари табшуругъар ва къайдйир уьрхюри, Дугъан улихь дугъри агьлар вуди гъахьну[+]. 7Дурариз веледар адайи, гьаз гъапиш Елисавета бегьерсузур вуйи. Дурар кьюридра агьли яшнахъна хъуркьнайи[+].

8Сабан, Закарʼяйи Аллагьдиз чан гъуллугъ апӀурайи вахтна (дугъахъди хъайи маллйирин[†] раж, яна гъуллугънан нубат хъубкьнайи), 9маллйирин арайиъ, аьдат вуйиганси, тупут ипиган, думу Аллагьдин хулаъ ицци ниъ хъайидар ургуз гъягъбакк ккуркьнийи. 10Хъа Аллагьдин хулан гьяятдиъ халкь му вахтна ккарагурайи. 11Гьадмуган Закарʼяйиз ицци ниъ хъайидар ургурайишван арччул терефнаъ Аллагьдин малайик дийигъну рякъюру. 12Думу гъяркъган, Закарʼя чашмиш шулу ва дугъак яманди гучӀ кабхъру. 13Малайикди дугъаз гьамци кӀуру:

– ГучӀ мапӀан, Закарʼя, яв ккарагувал деебхьна, ва яв хпир Елисаветайи увуз бай апӀиди, дугъʼин Ягьʼя кӀуру ччвур илив[+]. 14Увуз хушʼвална шадвал хьибди, ва гизафдар думу бабкан хьувалиин шад хьиди, 15фицики думу Аллагьдин улихь, зурба касси, заан хьиди. Дугъу чяхир вая жара ички убхъидар. Думу чав бабкан гъахьи йигъхъанмина Аллагьдин Рюгьнахьди ацӀнайир хьиди[+]. 16Дугъу Израилин баярикан гизафдар Аллагьдихьинди илтӀикӀиди. 17Абйирин юкӀвар веледарихьна илдицбан бадали, мютӀюгъ дарудар марцци касарин фикрарихьна илтӀикӀбан бадали ва Агъа гъяйиз халкь гьязур апӀбан бадали, думу Дугъан улихьди Илʼясдин рюгьнаъди ва кьудратнаъди гъягъюри хьиди[+].

18Закарʼяйи Малайикдиз кӀуру:

– Му гьякь вуйиб узуз фици аьгъю хьибди, узу кьабир вуза, хъа йиз хпирра агьли яшариъ а[+]?

19Малайикди дугъаз гъапи:

– Узу Аллагьдин улихь дийигънайи ва увухьна ужуб хабар тувуз гьаънайи Жабраил вуза[+]. 20Амма гьадму ляхин кӀулиз удубчӀвру йигъ гъяйиз, яв чӀал бисиди ва увуз улхуз мумкинвал хьибдар. Гьаз гъапиш чарасуз кӀулиз удучӀвру му йиз гафарихъ хъугъундарва.

21Му арайиъ чӀат Закарʼяйиз ккилигурайи халкь думу Аллагьдин хулаъ энгел духьнайивалиин мюгьталди айи. 22Думу халкьдихьна удучӀвиган, улхуз даршули гъузру ва дурариз, Закарʼяйиз Аллагьдин хулаъ Малайик гъяркъюб, аьгъю шулу. Закарʼяра, лал гъаширси, халкьдихъди хилин ишаратариинди улхуз хъюгъру. 23Хъа Аллагьдин хулаъ гъуллугъ апӀбан йигъар ккудукӀиган, Закарʼя чан хулаз хътакуру.

24Гьадму йигъарилан кьяляхъ дугъан шив Елисавета, гъагъдиъ духьну, хьуб вазлин арайиъ чӀатна удудучӀвди, учв улупури гъахьундар. Дугъу гьамци кӀуйи:

25– Гьаму йигъари узухьинди илдицу Аллагьди инсанарин арайиъ узʼин али бегьерсузвалин нянат алдабгъруганси гъапӀну[+].


Малайикди Марʼямдиз Иса бабкан хьуваликан туву хабар

26Хъа йирхьубпи ваз улубкьиган, Аллагьди Галилей уьлкейиъ айи Назарет[†] кӀуру шагьриз[+] 27Давудрин[†] тухмиан вуйи Юсуф кӀуру касдиз хъирснайи шурахьна Жабраил малайик гьаъру. Шуран ччвур Марʼям вуйи. 28Малайикди, риш айи хулаъ учӀвну, гъапну:

– Хайир ибшри, Аллагьди кадагънайи Дишагьли! Аллагь гьарган увухъди хъади хьиди!

29Думу гъяркъиган, Марʼям дугъан гафариин мюгьтал шулу ва, учв мици саламламиш апӀувал фу вуйкӀан кӀури, фикрарик кахъру.

30Хъа малайикди дугъаз гъапну:

– ГучӀ мапӀан, Марʼям, Аллагьди увуз ужʼвал улупна: 31магьа БицӀир киршдивук ва Бай апӀидива. Дугъʼин Иса кӀуру ччвур иливидива[+]. 32Думу зурба Кас хьиди, ва Дугъаз ВаритӀанзаанурин Бай пиди. Агъа Аллагьди Дугъаз Чан аба Давудрин паччагьвалин тахт тувди[+]. 33Дугъу Якьубдин[†] халкьдиин уьмурлугъди паччагьвал апӀиди, ва Дугъан паччагьвалин аьхир хьибдар[+].

34Марʼямди малайикдиз кӀуру:

– Му ляхин хьуб фици мумкин вухъа, узу мегьел швуваз душнадарди?

35Малайикди Дугъаз гъапи:

– Аллагьдин Рюгь учӀвди увуъ ва ВаритӀанзаанури уву Чан кьувватнакк ккаъди, гьаддиз бабкан шулайи Гирамийиз Аллагьдин Бай пиди[+]. 36Магьа чаз бегьерсузур кӀурайи яв багахьлу Елисаветара чан кьабишнаккди, бицӀир кади гъагъдиъ ади, йирхьубпи ваз ву, 37гьаз гъапиш Аллагьдин гьич саб гафра кьувватсузди гъубзурдар[+].

38Марʼямди:

– Узу Аллагьдин лукӀ вуза, узʼин уву кӀурайидар улуркьри, – кӀуру.

Хъа малайик Дугъхьан гьудучӀвуру.


Марʼямдинна Елисаветайин сюгьбат

39Гьадму йигъарикан сад йигъан Марʼям, гьялаквал кади, Ягьудия уьлкейин дагълариъ айи саб шагьриз гъягъюру 40ва, Закарʼяйин хулаъ учӀвну, Елисаветайиз салам тувру. 41Марʼямдин салам гъеебхьиган, Елисаветайин фуниъ бицӀир гъиришву ва Елисавета Аллагьдин Рюгьнахьди ацӀру. 42Елисаветайи, зарбди чӀигъ дапӀну, гъапну:

– Уву дишагьлийирин арайиъ бахтавар вува, ва яв фуниъ айи бегьерра бахтавар ву! 43Узухьна йиз Агъайин дада гъювалин бахт узуз наънан гъафиб вуйкӀан? 44Яв салам туврайи сес йиз ибарихъна гъурубкьубси, йиз фуниъ айи бицӀир шадди гьялак гъахьну. 45Аллагьдихьан дупнайиб тамам шлувалихъ хъугънайир, хуш бахтавар вува.

46Марʼямди гьамци жаваб тувру:

– Узу йиз кӀваан Агъа заан апӀураза[+].
47Йиз рюгь узу гьарсабдихьан уьрхюрайи Аллагьдикан шад духьна.
48Дугъу чан лукӀран аьжуз гьялназ лигну рягьим гъапӀну, гьамусдихъантина вари наслари узуз ужʼвал алабхъу кас пиди,[+]
49Гьаз гъапиш Кьувватлури узуз зурба ляхин гъапӀну, ва Дугъан ччвур гирами ву.
50Чахьан гучӀрудариз наслариан наслариз Дугъан ужʼвал а.
51Дугъу, Чан хиларин кьувват улупури, кӀваъ дамагълу фикрар айидар гьубкьушвахъинди гъарагъну.
52Кьудратлудар тахтарилан илдитну ва аьжузар заан гъапӀну.
53Дарвал айидар ужувлариинди рази гъапӀну, хъа девлетлутӀан девлетлу шулайидар фукӀа адарди деетну.
54-55Чан гъуллугъниин али Израилин халкьдиз кюмек гъапӀну, Чав ихь абйириз гъапиганси, Ибрагьимдиз[†] ва дугъан тухмиз гьаргандиз ужʼвал апӀуз тувнайи гаф кӀваин уьбхюра[+].

56Марʼям Елисаветайихь шубуб вазлиъкьан гъузну, хъа чан хулаз хътакуру.


Ягьʼя бабкан хьуб

57Елисаветайи, вахт улубкьиган, бицӀир апӀуру. 58Агъайи рягьим дапӀну думу за апӀбакан гъуншйиризна майил-мадатдиз гъеебхьнийи ва дурар дугъахъди сабси шад гъахьнийи.

59Миржидпи йигъан багахьлуйир бицӀирин суннат апӀуз гъюру ва дугъʼин чан адашдин ччвур Закарʼя иливуз ккун шулу[+]. 60Мидʼин балин дада рази даршиди, дугъаз Ягьʼя кӀурхьа, гъапну.

61Хъа дугъаз: «Яв багахьлуйиригъ дициб ччвур алир фужкӀа гъядар», кӀуру. 62Хъасин, балʼин фициб ччвур иливуруш, хилин ишаратариинди Закарʼяйихьан гьерхру.

63Дугъу, чахьна чан кьул хуз гъитну, дидик гьамци бикӀуру: «Дугъан ччвур Ягьʼя хьибди». Хъа вари мюгьтал шулу. 64Гьадму сяаьт дугъан ушвна мелз деебтнийи ва думу, Аллагьдин ад апӀури, улхуз хъюгъру. 65Дурарин гъуншйир-мирасарик гучӀ кабхъру ва вари гьамрарикан бютюн дагълу Ягьудия уьлке вуйибси ктибтури гъахьну. 66Мидкан гъеебхьдари, мурар чпин кӀваъ уьрхюри, гьамци кӀури гъахьну:

– Аллагьдин хил али му балкан фуж шуйкӀан?


Закарʼяйин чан балихьна вуйи гаф

67Хъа балин адаш Закарʼяйира, Аллагьдин Рюгьнахьди ацӀнади, гьамци кӀури, чан аьяндарвал улупуру:

68– Израилин Аллагь вуйи Агъайиз чухсагъул! Дугъу, кюмекназ дуфну, Чан халкь азад гъапӀну.
69-70Дегьзаманайи гъахьи марцци пайгъамбрарин[†] мелзналан мялум гъапӀубси, Дугъу Чан лукӀ вуйи Давудрин тухмиан Кьудратлур – ухьу гунгьарикан азад АпӀрур – адаъну[+].
71Дугъу ухьу вари ихь душмнарихьан ва ухьу даккнидарихьан уьрхюз гаф тувну.
72Дугъу ихь абйириз ужʼвал апӀуз ва дурарихъди гъийитӀу гирами вуйи йикьрар тамам апӀуз гаф тувну.
73Му йикьрар Аллагьди ихь аьхю аба Ибрагьимдиз ухьу душмнарихьан уьрхюз туву аьгьт ву:[+]
74-75Дурари ухьуз, гучӀ дарди, ихь уьмрин кӀулиан аьхиризкьан Дугъан улихь марцциди ва гьякьди гъуллугъ апӀуз гъитди.
76Хъа увуз, йиз бай, ВаритӀанзаанурин пайгъамбар пиди, гьаз гъапиш уву Агъайин улихьди Дугъаз рякъяр ккабалгуз,[+] 77Дугъу халкь уьрхрувалин ва инсанарин гунгьарилан хил алдабгърувалин гьякьнаан халкь гъаврикк ккауз,[+]
78Аллагьдин зурба ужʼвал ахсрарин Нурси ухьʼина дуфну,
79МучӀушнаъ ва аьжалин гъабгъу дяхъникк деънайидариз акв тувуз, ихь рякъяр мясляаьтниина хуз, гъидива[+].

80БицӀи Ягьʼя, аьхю шули, рюгьниинди мюгькам хьуз хъюгъру. Думу, Израилин халкьдиз гъуллугъ апӀуз гъяйизкьан, ичӀи чюллериъ яшамиш шулу[+].

#### 2


Иса бабкан хьуб

1[•]Думу йигъари Август кӀуру Римдин паччагьдин чан вари ругариин али агьалйир гьисаб апӀуз амур удубчӀвуру[+]. 2Му Сирия вилаятдиъ Квиринийи паччагьвал апӀурайи девриъ сабпи ражну гъабхурайи ляхин вуйи. 3Гьаддиз вари, чпи дикӀбан бадали, гьарур чан шагьриз гъушнийи.

4Галилей уьлкейиъ айи Назарет[†] шагьриан Ягьудия уьлкейиъ айи Давуд[†] бабкан гъахьи Вифлеем[†] кӀуру шагьриз Юсуфра гъягъюру, фицики думу Давудгъярин тухмиан вуйи[+]. 5Думу чаз хъирснайи ва гъагъдиъ айи Марʼямдихъди чпи дикӀуз душнайир вуйи. 6Дурар душваъ айиган, Марʼямдин бицӀир шлу вахт улубкьуру, 7ва дугъу чан сарпи велед – Бай апӀуру. Думу ччаппаригъян гъидиржну, аьхъиъ айи тӀунаъ дитру, гьаз гъапиш дурариз хялар дергру хулариъ йишв ади гъибихъундайи.


Малайикари марччлихънариз, Иса бабкан гъахьну, кӀури, хабар дебккуб

8Гьадму уьлкейиъ йишвну чюлиъ марччлихънар чпин сюрйирин гъаравлиъ айи. 9Сабпну дурарин улихьна Агъайин малайик гъафнийи. Агъайин гьяйбатнан нурну дурар варишварихъанди аку гъапӀнийи, ва дурарик гучӀ кабхънийи[+].

10Малайикди дурариз кӀуру:

– ГучӀ мапӀанай, узу учвуз вари халкь шад апӀру ужуб хабар дубхназа: 11гъи Давудрин шагьриъ учву гунгьариккан азад АпӀрур, Агъа Месигь,[†] бабкан гъахьну[+]. 12Магьа учвуз мидин лишанра: учвуз, ччаппаригъ гъидиржнади, тӀунаъ БицӀир дихъидичвуз[+].

13Ва сабпну му малайикдин кьяляхъди гизаф кьадарнаъди жара малаикарра гъюру ва дурари, Аллагьдин ад апӀури, гьамци кӀуру:[+]

14– Аьршариин али Аллагьдин ад за ибшри, жилиин Аллагьдиз разивал хурайи инсанарин арайиъ ислягьвал ибшри![+]

15Малайикар дурарихьан завариз удучӀвиган, марччлихънари чиб-чпиз гьамци кӀуру:

– Вифлеемдиз душну, душваъ фу гъабхьнуш, Агъайи ухьуз фтин гьякьнаан хабар дебккнуш, лигухьа.

16Тядивал кади гъафидариз Марʼямна Юсуф ва тӀунахъ хъайи БицӀир рякъюру. 17Дурар гъяркъиган, марччлихънари му БицӀирин гьякьнаан чпиз малайикди гъапибдикан ктибтуру.

18Мидкан гъеебхькьандар вари марччлихънари ктитдариин мюгьтал шулу. 19Хъа Марʼямди му вари гафар, саб-сабдиин иливури, чан кӀваъ уьрхюру[+].

20Марччлихънарра, чпиз малайикди гъапидар, чпин улариз рякъбаз лигну, Аллагь адлу апӀури ва Дугъан тярифар апӀури, кьяляхъ хътакуру.


Иса Аллагьдиз бахш апӀуб

21Миржид йигълан БицӀирин суннат апӀру вахт улубкьиган, Дугъʼин, Учв бабак киршайиз малайикди улупу, гьадму Иса кӀуру ччвур иливуру[+].

22Хъа, Мусайин[†] къанундиз[†] лигну, суннат марцц хьпан йигъар тамам гъашиган, Думу Агъайин улихь дерккбан бадали, Ерусалимдиз хуру. 23Агъайин Къанундиъ улупнайиганси, «гьарсаб хизандиъ сарпи жили бай Агъайиз бахш апӀуб лазим вуйи». 24Ва, гьадму Къанундиъ дибикӀнайиганси, «кьюб гъюд вая луфран чиркквар, гъурбан дапӀну, урккуб лазим вуйи».


Симеон ва Анна

25Думу деврин Ерусалимдиъ Симеон кӀуру сар кас айи. Думу Израилиз Аллагьдихьан кюмек рубкьайиз ккилигурайи дугъри ва аьдалатлу адми вуйи. Дугъʼин Аллагьдин Рюгь алийи. 26Дугъаз Аллагьдин Рюгьну, Агъайи кадагънайи Месигь чаз рякъяйиз, аьжал хьибдарив пну, улупнайи. 27Симеон Аллагьдин Рюгьнаккди Аллагьдин хулаз гъюру. Абйир-бабари БицӀи Иса Къанундиъ улупнайиб апӀуз гъахиган, 28Симеонди, Иса хилариина гъадагъуру ва, Аллагьдин ад дапӀну, кӀуру:

29– Я Гьюкумдар! Уву гъапиганси, гьамус узу, Яв лукӀ, разивалиинди деет, 30-32сарун, магьа вари халкьарин улихь Уву улупу, учу завалариккан уьрхюз дуфнайи Месигь Вуйир, аллагьсузар[†] зигьимдихьна гъахру нур Вуйир ва Яв Израилин халкьдин адлувал Вуйир йиз улариз гъяркъниз[+].

33Юсуфна Марʼям БицӀи Исайикан гъапидариин мюгьтал шулу. 34Симеонди, дурариз ужʼвал ккун дапӀну, Марʼямдиз гьамци кӀуру:

– Гьаму яв Бай Израилиъ гизафдар асккан хьпан, гьам заан хьпан себеб хьиди. Мугълантина гизаф улхбар хьиди. 35Яв кӀваантина яракь итӀибгъиди ва гьаддиинди аьхючӀвеъ юкӀвариъ айи ниятар ачухъ хьиди[+].

36Мушваъ гьацира Ашерин тухмиан вуйи, гизаф кьаби яшнаъ айи, чан жилирихъди ургуд йисантӀан яшамиш дарши, Фануилин риш аьяндар Аннара айи. 37Думу, миржцӀурна юкьуд йисаъ айи ачӀни гъари, йигъ-йишвди ушвар дисбииндина ккарагбиинди Аллагьдиз гъуллугъ апӀури, Аллагьдин хулхьан гьудудучӀври шуйи[+]. 38Аннайи, гьадму вахтна душвахьна дуфну, Аллагь адлу апӀури, Ерусалим азад хьувализ ккилигурайикьандариз вардариз Исайин[†] гьякьнаан ктитури гъахьну.

39Вари ляхнар Агъайин Къанундиъ улупнайиси ккудукӀиган, Юсуфна Марʼям Галилей уьлкейиъ айи чпин Назарет шагьриз хътакуру[+]. 40Хъа БицӀир аьхю шули, мюгькам шули, аьгъювалари ацӀри, Дугъʼин Аллагьдин ужʼвал алди гъабхьну.


«Узу йиз Адашдин ужагъдиъ духьну ккун»

41Исайин абйир-бабар гьар йисан Ерусалимдиз Пасхайин[†] машквраз гъягъюри шуйи. 42Исайин йицӀикьюд йис тамам гъабшиган, дурар, чпин аьдат вуйиганси, Ерусалимдиз гьадму машквраз гъафну. 43Машквран йигъар ккудукӀну, кьяляхъ хътакру вахтна, живан Иса Ерусалимдиъ гъузру. Амма абйир-бабариз мидкан аьгъяди гъабхьундар. 44Дурари, Иса жарадарихъди гъюрашул кӀури, фикир апӀуру. Хъа сад йигъандин рякъ ккадапӀиган, дурари багахьлуйирин ва таниш вуйидарин арайиъ Иса агуз хъюгъру. 45Хъа чпиз Иса дидрихъиган, Дугъахъ лицури Ерусалимдиз хътакуру. 46Шубуд йигълан Думу, Аллагьдин хулаъ мялимарин арайиъ деъну, дурарихъ хъпехъури ва дурариз суалар туври рякъюру. 47Исайихъ хъпехъурайидар вари Дугъан фагьумлувалиин ва Дугъан жавабариин мюгьтал духьнайи. 48Душваъ Иса гъяркъиган, абйир-бабар мюгьтал гъахьи. Дадайи Дугъаз гъапну:

– Я жан Бай! Уву учкан гьапӀунва? Магьа узуна Яв адашди зурба хажалат кади Уву агури гъахьунча.

49Исайи дурариз гъапи:

– Узу гьаз агури гъахьунчва? Мегер учвуз узу йиз Адашдин ужагъдиъ духьну ккуниб аьгъданчвуз?

50Амма дурар Дугъу гъапи гафарин гъаври ахъундайи[+].

51Хъа Иса дурарихъди Назаретдиз гъюру ва мютӀюгъ шулу. Дугъан дадайи вари гьаму ляхнар чан кӀваъ уьрхюри шуйи[+]. 52Иса гьам фагьумлувалиъ, гьам яшнаъ улихьна гъягъюри гъахьну. Думу Аллагьдизра, инсанаризра ккунди гъузру[+].

#### 3


Ягьʼяйи инсанар штуан апӀуб

1[•]Тиберий кӀуру Римдин паччагьди паччагьвал апӀури йицӀихьудпи йис вуйиган, Ягьудия уьлкейиъ Понтий Пилатди аьхювал апӀурайи девриъ, Гьирод[†] – Галилей уьлкейин, дугъан чве Филип – Итурей уьлкейинна Трагьонит юрднан, хъа Лисаний – Абилей уьлкейин гьюкумдрар вуйиган,[+] 2Гьаннай ва Каяфа аьхюну маллйир[†] вуди гъахьну. Гьадму йисан ичӀи чюлиъ айи Закарʼяйин бай Ягьʼяйиз завариан Аллагьдин дих гъабхьнийи[+]. 3Гьаму дихнахъди Ягьʼяйи, вари Ярдан[†] нирин гъирагъар вуйиси лицури, гьар касди чан тахсрар гардандиъ дисбан, инсанар штуан апӀбан ва гьамци чпин гунгьарилан хил алдабгъбан бадали, аьгъювалар рагъури гъахьну. 4Му Ишая пайгъамбрин китабдиъ дибикӀну айиси гъабхьну:

– ИчӀи чюлиъ дих атӀабгура: «Агъайин рякъ ккабалгай, Дугъаз рякъяр-жилгъйир диш апӀинай. 5Гьарсаб гъяр ругди гъябцӀиди, гьарсаб дагъна тепе – ис, кьяни йишвар – дюз, дюз дару рякъяр цӀалцӀам хьиди. 6Гьарсар жан алириз Аллагьди Чав гунгьариккан азад апӀувал рябкъиди».

7Чахьна штуан апӀуз гъафи халкьдиз Ягьʼяйи кӀуйи:

– БитӀракан гъахьидар! Гъюз ккайи Аллагьдин хъюлхьан гьергуз шли улупунчвуз[+]? 8Учву, ичв гунгьар гардандиъ дидисну, уьмур дигиш апӀуз шлуси, ичв ляхнариинди улупай ва, «Ич аба Ибрагьим[†] ву» кӀури, фикиркьана мапӀанай, гьаз гъапиш учвуз кӀуразаки, Аллагьдихьан гьаму гъванариканра Ибрагьимдиз веледар ктауз шулу[+]. 9Гьарин кьаблихъ магьа екӀв гьязурди хъа: гъяни йимиш туври адру гьарсаб гьар алдабтӀиди ва цӀигъна гатӀабхьиди[+].

10Хъа халкьди дугъхьан гьерхру:

– Хъа учу гьапӀну ккунду[+]?

11Ягьʼяйи кӀуру:

– Кьюб гъат палат айири, сабнуб адруриз туври; шлиз ипӀруб-убхъруб аш, гьадгъура гьаци пай апӀри[+].

12Налук уч апӀрударира, чпи штуан апӀбан бадали дуфну, дугъаз: «Я мялим! Учу гьапӀча?» – кӀури, гьерхру.

13Ягьʼяйи дураризра жаваб туву:

– Учвуз улупнайибтӀан артухъ налук мибисанай.

14Эскрарира дугъхьан гьерхру:

– Учу гьапӀну ккунду?

Хъа дугъу дураризра кӀуру:

– Сар касдизкьан гиран макадапӀанай, футна мапӀанай ва ичв дуллугъниин рази йихьай[+].

15Халкь Месигьдиз[†] ккилигуради, вардари: «Гьаяман, му Ягьʼя Месигь даришри гьа?» – кӀури, фикир апӀурайиган,[+] 16Ягьʼяйи дурариз вардариз жаваб туври гъахьну:

– Узу учву штуан апӀуразачву, амма йиз кьяляхъди узутӀан Кьудратлур гъюра, узу Дугъан шаламарин гъахмйир гъядарчузкьан лайикь дарза. Дугъу Гирами Рюгьнахьдина цӀихьди цӀийи алаидичву. 17Дугъан хилиъ йирф хьибди, Дугъу дяхинна нахъв жара апӀиди: дяхин Чан танхариъ абхьди, хъа нахъвар хътрубгру цӀигъ гъяхьну ургиди[+].

18Ягьʼяйи гьамци ва хъанара жара гафариинди халкьдиз ужуб хабар дебккри гъахьну.

19Хъа Ягьʼяйи гьякимдар Гьироддик, чан чвуччвун хпир Иродиада чаз дитбаз ва жара пис ляхнар апӀбаз лигну, тахсир кипган, 20Гьиродди чан чӀуру ляхнар, думу дустагъдиъ итбиинди, гужал гъапӀну[+].

21[•]Вари халкь штуан шулайиган, Исара Ягьʼяйихьна гъафну. Штуан гъахьи Иса ккарагурайиган, зав атӀабццуру,[+] 22ва Аллагьдин Рюгь луф жюрейиинди Исайиина ис шулу, хъа завʼан дих шулу:

– Уву Йиз масан Бай вува! Узу Увʼин гизаф рази вуза![+]


Исайин ата-бабйир

23[•]Исайин,[†] Аллагьдиз гъуллугъ апӀуз хъюгъруган, сумчӀур йис дубхьнайи. Халкьди фикир апӀурайиганси, Думу Юсуфдин бай ву кӀура. Юсуф Гьелийин бай, 24Гьели Маттатдин бай, Маттат Левийин бай, Левий Мелкийин бай, Мелки Яннайин бай, Янна Юсуфдин бай, 25Юсуф Маттайин бай, Матта Амосдин бай, Амос Нагьумдин бай, Нагьум Эслимдин бай, Эслим Наггайин бай, 26Наггай Маатдин бай, Маат Маттайин бай, Матта Симеиндин бай, Симеин Ясегьдин бай, Ясегь Ядайин бай, 27Яда Яанандин бай, Яанан Рисайин бай, Риса Зеруббабелин бай, Зеруббабел Шеалтиэлин бай, Шеалтиэл Нерийин бай, 28Нери Мелкийин бай, Мелки Аддийин бай, Адди Косамдин бай, Косам Элмадамдин бай, Элмадам Эрин бай, 29Эр Ешийин бай, Еши Элизарин бай, Элизар Яфимдин бай, Яфим Маттатдин бай, Маттат Левийин бай, 30Левий Симеондин бай, Симеон Ягьудайин бай, Ягьуда Юсуфдин бай, Юсуф Янамдин бай, Янам Элиякимдин бай, 31Элияким Мемайин бай, Мема Меннандин бай, Меннан Маттатдин бай, Маттат Натандин бай, Натан Давудрин[†] бай,[+] 32Давуд Ессейин бай, Ессе Обеддин бай, Обед Воаздин бай, Воаз Салмандин бай, Салман Нецрондин бай,[+] 33Нецрон Амминадабдин бай, Амминадаб Арамдин бай, Арам Гьецрондин бай, Гьецрон Перецдин бай, Перец Ягьудайин бай,[+] 34Ягьуда Якьубдин[†] бай, Якьуб Исакьдин[†] бай, Исакь Ибрагьимдин бай, Ибрагьим Терагьдин бай, Терагь Нагьорин бай, 35Нагьор Серукдин бай, Серук Реуйин бай, Реу Пелегдин бай, Пелег Эберин бай, Эбер Шелайин бай, 36Шела Каинандин бай, Каинан Арфакшаддин бай, Арфакшад Симдин бай, Сим Нюгьдин[†] бай, Нюгь Лемекдин бай, 37Лемек Метушелагьдин бай, Метушелагь Янокдин бай, Янок Яреддин бай, Яред Магьалеелин бай, Магьалеел Кайнандин бай, 38Кайнан Еношдин бай, Енош Шитдин бай, Шит Адамдин бай, Адам Аллагьдин бай вуди гъахьну[+].

#### 4


Иблисдин Иса рякъʼан адауз чалишмишʼвал

1[•]Гирами Рюгьну ацӀу Иса Ярдан[†] нирхъан кьяляхъ хътакуру, ва Рюгьну Думу ичӀи чюлиз гъахуру. 2Душваъ иблис ягъчӀвур йигъан Иса рякъʼан адауз чалишмиш шулу. Исайи му йигъари фукӀа дирипӀди гъахьну, хъа гьадму йигъар улдучӀвиган, аьхирки, Дугъаз яманди гаш шулу[+].

3Хъа иблисди Исайиз гъапи:

– Эгер Уву Аллагьдин Бай вуш, гьаму гъвандикан уьл хьуз гъит.

4Исайи жаваб вуди гъапи:

– Гирами китабариъ[†] дибикӀнаки: «Инсан ялгъуз уьлʼинди яшамиш шуладар».

5Иса ягъал йишвʼина адаъну, иблисди Дугъаз саб геренди вари дюнʼяйин паччагьлугъар улупуру, 6ва кӀуру:

– Вари гьаму паччагьлугъар ва дурарин гьяйбат Увуз тувдиза, фицики дурар йиз ихтиярназ тувна ва узхьан дурар узуз ккунириз тувуз шулзухьан[+]. 7Эгер Уву узуз икрам гъапӀиш, гьадрар вари Явдар хьиди.

8Исайи дугъаз жаваб туву:

– Гирами китабариъ дибикӀна: «Яв Агъа Аллагьдиз икрам апӀин ва сар ДугъазтӀан гъуллугъ мапӀан».

9Иблисди хъана Иса, Ерусалимдиз духну, Аллагьдин хулан вартӀан ягълишвʼин дерккру ва кӀуру:

– Эгер Уву Аллагьдин Бай вуш, ари гьамлин исина урс, 10фицики дибикӀна: «Аллагьди Чан малайикариз, гъайгъушнаъ духьну Уву уьрх кӀури, амур апӀиди. 11Ва Яв ликкьан гъвандихъ йивуз гъидритруганси, Уву чпин хилариина гъадагъиди».

12Исайи дугъаз жаваб вуди гъапи:

– Гьамцира дупна: «Яв Агъа Аллагь ахтармиш мапӀан».

13Иса рякъʼан адаъру вари чарйир хътӀарцциган, жара саб ужуб вахт ккабхъайиз, иблис Дугъхьан гьудучӀвну гъушу.


«Гьич сар пайгъамбарра чан ватандиъ лайикьлуди кьабул апӀури шулдар»

14[•]Иса Аллагьдин Рюгьнан тясирнаккди Галилей уьлкейиз хътакуру ва Дугъан гьякьнаан бютюн уьлке вуйибси аваза рабгъуру. 15Исайи мистариъ[†] аьгъювалар улупуйи, ва вардари Думу адлу апӀуйи[+].

16Хъа Иса, Учв тербияламиш гъаши Назаретдиз[†] дуфну, Чан аьдат вуйиси, султ йигъан[†] мистаъ учӀвру ва Гирами китаб урхуз гъудужвуру[+]. 17Гьадмуган Исайихьна Ишая пайгъамбрин китаб тувру. Дугъура китаб абццру ва гьамци дибикӀнайишвʼин алахъуру:

18– Агъайин Рюгь Узʼин ал. Узуз Аллагьди касибариз Ужувлан хабар[†] рабгъуз гьюкум тувнайиз ва Узу йисирариз азадвал хьади, курариз акв хьади ва гьацира зулум-зиллетнакк ккайидар азад апӀуз ва 19Аллагьдин рягьимнан вахт улубкьну, кӀуру, хабар тувуз гьаъну.

20Хъасин китаб ккибкну, мистан гъулугънаъ айирихьна тувну, Иса деъру. Хъа мистаъ айи вардарин улар Гьадгъуин алди гъахьну. 21Исайи дурариз кӀуру:

– Учвуз гъеерхьу Гирами китабдиъ дидикӀнайи гьаму гафар, магьа, гъи ичв улихь кӀулиз удучӀвна.

22Исайин[†] улихь варидари гьаци вуйивал улупу ва, Дугъан мелзналан гъюрайи кабалгру гафариин мюгьтал шули, дурари гьерхри гъахьну:

– Му ихь Юсуфдин бай даринхъа?

23Исайира дурариз гъапи:

– Гьелбетки, учву Узуз, абйирин мисалик дупнайиганси, пидичва: «Эй духтир! Сифте Жвуву Жвув сагъ апӀин!» «Уву Кафернагьумдиъ гъапӀу аьламатнан ляхнарикан учуз деебхьначуз, гьамус гьадму ляхнар мушваъ, Яв абайин ватандиъра, апӀин» пидичва[+]. 24Гьякьди кӀуразачвуз, гьич сар пайгъамбарра чан абайин ватандиъ лайикьлуди кьабул апӀури шулдар[+]. 25Дюзди кӀуразачвуз: Израилиъ Илʼясдин девриъ, шубуд йисанна йирхьуб вазлин арайиъ мархь адарди гъабхьи вахтна, гизаф ачӀни дишагьлийир гъахьнийи, фицики вари жилиин аьхю гаш алабхънийи[+]. 26Хъа дурарикан гьич сарихьнакьан Илʼяс пайгъамбар гьаундайи. Думу ялгъуз Сайдайин багахь хьайи Сарепта кӀуру шагьриз сар ачӀни дишагьлийихьнатӀан гьаундайи[+].

27Гьацира Елисей пайгъамбрин девриъ хамран аьзар кабхьнайидарра гизаф айи, хъа Сирияйиан вуйи Найман кӀуру сар касдикантӀан ктарди, сариканра хам марцц гъабхьундайи[+].

28Му гафар гъеерхьиган, мистаъ айидарик хъял кубчӀвру 29ва, гъудужвну, дурари Иса, гъарзарилан итбан бадали, утӀурккну, шагьур али дагъдиина гъахуз хъюгъру. 30Хъа Иса, рякъюъди дурарин кьялгъян гъюдучӀвну, гъушнийи[+].


Исайи жинар кайи кас сагъ апӀуб

31[•]Хъа Галилейиъ айи Кафернагьум кӀуру шагьриз дуфну, Исайи халкьдиз султ йигъари аьгъювалар улупури гъахьну[+]. 32Исайин улупбариин халкь мюгьтал шуйи, фицики Дугъан гафар гьюкум айидар вуйи[+].

33Мистаъ жин кубчӀвнайи сар кас айи, ва дугъʼан диди зарбди чӀигъ апӀуру:

34– Учухъ фу хъаяв, Назаретдиан вуйи Иса? Уву учу пуч апӀуз дуфнана? Уву фуж вуш, аьгъязуз, Аллагьдин Гирамир![+]

35Исайи, дидиз улхуз гъадагъа дапӀну, гъапи:

– ХъючӀюбкь ва удубчӀв дугъʼан!

Жин, думу кас мистан кьялʼин алдакну, дугъаз саб зарарра тутрувди, дугъʼан удубчӀвуру[+].

36Му гъябкъю вардари, русвагь духьну, чиб-чпиз гьамци кӀури гъахьну:

– Мурар фу аьламатнан гафар ву: Дугъу, Чан гьюкмиинди ва кьувватниинди амур апӀури, жинар ктаурада!

37Юкьуб аьтраф вари йишвариъ Исайин аваза рабгъуру.


Симондин сижарбаб

38[•]Мистʼан удучӀвну, Думу Симондин хулаз гъушу. Симондин сижарбабак пис убцрушнан уьзур кайи ва Исайикан думу сагъ апӀувал тӀалаб гъапӀнийи[+]. 39Дугъан зиина ял духьну, Исайи убцрушназ гъадагъа апӀуру ва думу ктубчӀвуру. Симондин сижарбаб, дишла ликриина гъудужвну, хяларин гъайгъушнаъ учӀву.

40Ригъ алабхъурайи вахтна, Исайин багахьна жюрбежюр иццрушнар кайидар хури гъахьну. Исайира, гьаруриин Чан хилар иливури, дурар сагъ апӀури гъахьну. 41Гизафдариан жинарра удучӀвури гъахьну. Жинари: «Уву Аллагьдин Бай вува!» – кӀури, чӀигъар апӀуйи. Хъа Дугъу Учв Месигь[†] вуйибдикан жарадариз пуб дурариз гъадагъа апӀури гъахьну, фицики дурариз, Думу Месигь вуйиб, аьгъяйи[+].


Ягьудияйиъ аьгъювалар улупуб

42[•]Хъайигъан гвачӀин улубкьиган, хулʼан удучӀвну, Иса халват йишваз гъягъюру, хъа халкьди Думу агури шулу. Хъасин Исайихьна дуфну, учхьан мягъян кӀури, Дугъахъ ккарагури хъюгъру[+].

43Амма Исайи дурариз гъапи:

– Жара шагьраризра Аллагьдин Паччагьлувал гъюрайиваликан Ужувлан хабар рабгъуб лазим ву, гьаз гъапиш Узу гьаддин бадали Гьаънайир вуза.

44Исайи Ягьудия уьлкейин мистариъ аьгъювалар улупувал давам апӀури гъахьну.

#### 5


«Гьамусдихъантина адмийирин юкӀвар дисидива»

1[•]Сабан, Аллагьдин гаф ебхьбан бадали, халкь Исайилан илтӀишуру, хъа Думу Учв Геннисарет гьюлихъ[†] дийигъну айиган,[+] 2Дугъаз гьюлʼин кьюб лютке рякъюру. Дурариан эдеу балугъчйири чулар марцц апӀурайи.

3Люткйирикан Симондинубдиъ учӀвну, Исайи дугъхьан лютке гъирагъдихъан цӀиб тинаси хъапӀуб ккун гъапӀну ва гьадлин, деъну, аьгъювалар улупуз хъюгъру.

4Чан улхуб ккудубкӀиган, Исайи Симондиз кӀуру:

– Яв лютке гьюлин кьялариз хъапӀ, хъа яв чулра ккип[+].

5Симонди Исайиз жаваб вуди гъапну:

– Я Мялим! Ярхи йишвди чалишмиш духьну, учхьан фукӀа бисуз гъабхьундарчухьан, амма Яв гафназ лигну чул ккипарза.

6Хъа гьаци дапӀну, дурари гьадмукьан балугъар гъидиснуки, гьеле чул чӀябгъюзра цӀибтӀан имдайи.

7Дурари тмуну люткейиъ айи юлдшаризра кюмекназ дих дапӀну, дурарра дуфну кьюбиб люткйирра гьаци арцӀруки, люткйир ккадрахьди саб нуфт гъубзнийи.

8Му гъябкъиган, Петр кӀуру лакӀам хъайи Симонди, Исайин[†] кьамкьариина ис духьну: «Я Агъа! Узхьан гьудучӀв, гьаз гъапиш узу гунагькар вуза», гъапи. 9Фицики Симон ва дугъахъ хъайидар, чпи гъидису аьхючӀвеъ балугъариз лигну, русвагь гъахьнийи. 10Хъа Симондин дустар вуйи Зеведейин баяр Якьубдикна[†] Югьандик Симондиксиб пис гучӀ кабхъру. Симондиз Исайи: «ГучӀ мапӀан, гьамусдихъантина инсанарин юкӀвар дисидива», кӀуру[+].

11Хъасин кьюбиб люткйирра гъирагъдихъна кадагъну, вари душваъ гъибтну, дурар Исайин кьяляхъди гъягъюру.


Хамран аьзар марцц апӀувал

12[•]Иса саб шагьриъ айиган, Дугъахьна хамран аьзар кабхьнайи сар кас гъюру. Иса гъяркъиган, жилʼина ккадакну, думу Дугъаз ккарагуру:

– Я Агъа! Увуз ккун гъабшиш, узу марцц апӀуз шулвухьан[+].

13Исайи, хил гьачӀабккну, дугъак кубкӀну, кӀуру:

– Ккундузуз, марцц йихь!

Ва дишлади дугъан хам аьзарнахьан марцц шулу. 14Исайи дугъаз: мидкан саризра макӀан, хъа маллайихьна душну, жвув улуп, халкьдиз уву марцц хьпан шагьидвал вуди, Муса[†] пайгъамбри дупнайиганси, гъурбан апӀуз ужуб гъайибх, кӀури, табшурмиш гъапӀу[+].

15Амма гьаци вушра, Исайикан аваза гъарабгъу, ва Дугъахъ хъпехъуз, чпин уьзрар сагъ апӀуз гизаф халкь гъюз хъюгъру. 16Хъа Иса, фужкӀа адру йишвариз гъягъюри, ккарагури шулу[+].


Паралич кайир сагъ апӀуб

17[•]Сад йигъан Исайи аьгъювалар улупурайиган, Галилейна Ягьудия уьлкйириан ва гьацира Ерусалимдиан Дугъахьна дуфнайи фарисйирна[†] къанунчйир[†] деънайи. Дугъу аьзарлуйир Аллагьди туву кьувватниинди сагъ апӀурайи,[+] 18ва магьа Дугъахьна ахниин алди паралич кайи сар кас хуз хъюгъю. Думу хулаз духну, Исайин улихь дитуз ккун гъабхьи. 19Му кас гизаф илтӀишнайи халкьдин арайигъян гъахуз йишв дибрихъди, хулан гъваина за дапӀну, гъваъланди, ахниин илмиди, Исайин улихьна хулан кьялʼина ирхру. 20Исайира, дурарин зурба хъугъвал рябкъюри, гьадму касдиз кӀуру:

– Эй инсан, яв гунгьарилан хил алдабгъураза[+].


Къанунчйиризна фарисйириз Исайин гьюкум улупуб

21Къанунчйирина фарисйири чиб-чпикди фикир гъапӀу:

– Аллагьдиз къаршуди улхурайир гьаму фуж ву? Сар Аллагьдилан гъайри, сарун шлихьан гунгьарилан хил алдабгъуз шулухъа[+]?

22Исайи, дурарин фикрарин гъаври ахъну, жаваб тувру: «Гьаз дицдар фикрар ичв юкӀвариъ тӀаърачва? 23„Яв гунгьарилан хил алдабгъураза“ пуб рягьят вуйин, даршиш „гъудужвну лиц“ пуб? 24Инсаниятдин Бализ жилиин гунгьарилан хил алдабгъуз гьюкум айиб учвуз аьгъю хьпан бадали, магьа лигай» – пну, Дугъу паралич кайириз: «Гъудужв кӀуразавуз, гъадабгъну яв ахин, яв хулаз гъарах», – кӀуру.

25Думура дишла гъудужвну, учв дахънайи ахинра гъадабгъну, Аллагьдин адар апӀури, чан хулаз гъягъюру.

26Хъа вари мюгьтал шулу ва, Аллагьдин тярифар апӀури, гучӀбаан зегьле дубшну, гьамци кӀури гъахьну:

– Гъи аьжаб кереметнан ляхнар гъяркъюндарин ухьуз!


Левийиз дих апӀуб

27[•]Мидхъан хулʼан удучӀву Исайиз налук уч апӀури деънайи Левий кӀуру гъуллугъагьли рякъюру ва дугъаз Чахъди гъач кӀуру. 28Думура, чан кеспи гъибтну, Дугъан кьяляхъди, гъудужвну, гъягъюру.

29Хъасин дугъу чан хулаъ Исайиз аьхю хялижвʼвал апӀуру. Душваъ аьхючӀвеъ налукар уч апӀрудар ва дурарихъди гутйириз гъюн йивну дахьнайи жара хяларра айи[+]. 30Аьлимарина[†] фарисйири наразивал кади Исайин ученикариз: «Учву налукар уч апӀрударихъдина гунагькрарихъди гьапӀуз ипӀури-убхъури шулчва?» – кӀури гъахьну[+].

31Исайи дурариз жаваб вуди гъапну:

– Духтир сагъидариз ваъ, хъа аьзарлуйириз лазим ву. 32Узу марцци касари ваъ, хъа гунагькрари, чпин гунгьар гардандиъ дидисну, уьмур дигиш апӀбан бадали, дуфнайир вуза[+].


Ушвар дисбакан

33[•]Дурари кӀуруш Исайиз гъапи:

– Гьаз Ягьʼяйин ва гьацира фарисйирин ученикар кми-кмиди ушвар дисури ва ккарагури шулу, хъа Явдар чпиз ккун гъабши вахтна ипӀури-убхъури гьаз шулу[+]?

34Исайи дурариз кӀуру:

– Швушв хурайирихъди хъайи сумчрин хяларихьди учвхьан ушвар дисуз гъитуз шулинхъа[+]? 35Хъа швушв хурайир гужназ гъадагъру вахт гъибди, ва гьадму йигъари ушварра дисиди[+].

36Мидихъди сабси Дугъу саб тахалус ктибтуру:

– Гьич сарира, цӀийи палатдикан кадабтӀну, йирси палатдик цӀил ктривур, даршиш дугъу цӀийи палатра чӀябгъиди, хъа гьацира дидкан ктабтӀу цӀил йирсибдик балгидира дар. 37Ва гьич сарира таза чяхир йирси иржариъ убзидар, фицики таза чяхри иржар гьутӀурччвиди, учвра удубзиди ва иржарра пуч хьиди.

38Гьаддиз таза чяхир цӀийи иржариъ убзуб лазим ву.

39Ва гьич саризра, кюгьне чяхир дубхъну, дишлади таза чяхир ккун хьидар, фицики «кюгьне чяхир ужу ву» – кӀури шулу.

#### 6


«Инсаниятдин Бай султ йигъʼинра Агъа ву»

1[•]Султ йигъан[†] Иса дяхин дубзнайи хутӀлариан гъягъбакк ккуркьну, ва Дугъахъ хъайи ученикари,[†] дяхнин кӀулар ктутӀури, хиларигъ ктӀиршури, итӀури шулу. 2Фарисйирикан[†] бязидари дурариз кӀуру:

– Учву султ йигъан Къанунди[†] гъадагъа дапӀнайи ляхин апӀуранчва?

3-4Исайи дурариз жаваб туву:

– Мегер учвуз Давудри,[†] чаз ва чахъ хъайидариз гаш гъабшиган, гьапӀнуш, фици дугъу, Аллагьдин хулаъ учӀвиган, маллйирилан[†] гъайри шликӀан итӀуз ихтияр адру Аллагьдиз бахш дапӀнайи уьлер гъадагъну гъитӀнуш ва чахъди хъайидаризра тувнуш, Гирами китабариъ[†] гъурхунданчва[+]?

5Хъасин гъапи:

– Инсаниятдин Бай[†] султ йигъʼинра Агъа ву.


Гъеебццу хил хъайи кас

6Жара саб султ йигъан Иса мистаз[†] гъягъбакк ва душваъ аьгъювалар тувбакк ккуркьру. Душваъ арччул хил деебццнайи сар кас ади шулу[+]. 7Къанунчйирна[†] фарисйир, Исайик тахсир кипбан бадали, Дугъу султ йигъан думу сагъ апӀидайкӀан кӀури, ул хъипнайи[+]. 8Амма Исайи, дурарин ниятар аьгъяди, хил дебццнайи касдиз кӀуру:

– Гъудужвну гъач, варидарин улихь дийигъ.

Думу гъудужвну, улихьна гъюру. 9Гьадмуган Исайи дурариз гъапи:

– Узу учвхьан гьерхраза: султ йигъан фу апӀуз ихтияр а? Ужʼвал, даршиш писвал? Уьмур уьбхюз, дарш пуч апӀуз?

Дурар чӀалкьан даркӀури гъузру[+]. 10Вардарилан ул илбицну, Исайи гьадму касдиз кӀуру:

– Яв хил гьачӀабкк.

Дугъу гьаци гъапӀумитӀла, дугъан хил сагъ шулу[+]. 11Фарисйирна аьлимар[†] хъюлʼан деллу шулу ва, чпин арайиъ улхури, Исайикан гьапӀруш, аьжуз духьну гъузру.


Исайин вакилар

12[•]Гьадму йигъари Иса, ккарагбан бадали, дагъдиз удучӀвуру ва ярхи йишвди Аллагьдиз ккарагури шулу.

13Йигъ улубкьиган, Чан ученикариз дих дапӀну, дурарикан йицӀикьюр кас ктагъуру ва дурариз Чан вакилар[†] кӀуру ччвур тувуру. 14Дурар: Петр кӀуру лакӀам хъайи Симонна дугъан чве Андрей, Якьубна[†] Югьанна, Филипна Варфоломей,[+] 15Маттана Фома, Алфейин Якьубна Зилот кӀуру лакӀам хъайи Шимон,[+] 16Якьубдин Ягьуда ва хъасин душман гъаши Искариот Ягьуда – гьамрар вуйи[+].


Рази хьубан гафар ва агьрар

17[•]Иса, дурарихъди дагъдилан гъафир, дюз майдандиина гъюру. Дугъахъди аьхючӀвеъ Чан ученикарра, вари Ягьудияйианна Ерусалимдиан, хъа гьацира гьюлин[†] гъирагъдихъ хъайи Тир ва Сидон шагьрариан дуфну, 18Исайихъ хъпехъуз ва чпи аьзарарихьан сагъ апӀуз гъафидарра, гьацира жинари гъаркӀ апӀурайидарра хъади гъахьну. Хъа, дурар вари сагъ шулира гъахьну. 19Вари халкьдиз Исайик кучуз ккунди гъабхьну, фицики Дугъхьан кьувват рабгъури ва диди вари сагъ апӀури гъахьну[+]. 20Хъа Дугъу, Чан ученикарилан ул илбицури, гъапи:

– Бахтаврар вучва, касиб вуйидар,
фицики Аллагьдин Паччагьлугъ[†] учвусдаринуб ву.
21Бахтаврар вучва, му вахтари гашлудар,
фицики тухъ хьидичва.
Бахтаврар вучва, му вахтари ишурайидар,
фицики аьлхъидичва[+].
22Учву инсанариз даккун гъахьиган,
учву дурари утӀурккган
ва беябур апӀруган,
ичв ччвур нянайикк ккипруган
Инсаниятдин Бай бадали,
бахтаврар вучва[+].
23Гьадму йигъан рази йихьай
ва шадвал ачмиш апӀинай,
фицики аьршариъ учвуз айи пешкеш зурба ву.
Учву даккнидарин абйирира
пайгъамбрарихъди[†] гьаци апӀури гъахьну[+].
24Мураризси дарди, пис гьял хьибди ичв,
девлетлуйир,
фицики учвуз сарун ужувлар дяркъначвуз[+].
25Пис гьял хьибди ичв, му вахтари уьлдюгъну гъярайидар,
гьаз гъапиш гаш хьибдичвуз.
Пис гьял хьибди ичв, му вахтари аьлхъюрайидар,
фицики, гьяйиф дизигну, ишидичва[+].
26Учвкан жарадар ужуди улхруганра,
пис гьял хьибди ичв,
фицики дурарин абйири
кучӀлин пайгъамбрариканра гьаци апӀури гъахьну.


Душмнарра ккун апӀинай

27[•]Хъа вари Узухъ хъебехънайидариз кӀураза: ичв душмнар ккун апӀинай, учву даккнидариз ужʼвал апӀинай. 28Учву нянатлу апӀурайидариз гьюрматлу гафар апӀинай ва учвуз гиран ктапӀрударихъанди ккарагай[+]. 29Яв саб гарцӀликкан бачӀ ккадатуриз тмунубра ккив ва яв зиълан палат илдибтруриз кӀанакк ккайи ккурттра чаз гъадабгъуз манигъʼвал мапӀан[+]. 30Увкан тӀалаб апӀурайириз тув ва явуб гъадабгъуриз «кьяляхъ ча» макӀан[+]. 31Учвуз учвухъди адмийир фици духьну ккундуш, гьадрарихъди учвура гьаци йихьай[+]. 32Хъа эгер учву ккунидартӀан учвуз ккундарш, мидкан фу чухсагъул ачвуз? Фицики гунагькраризра чиб ккунидар ккунди шулу. 33Учвуз ужʼвал апӀрудариз учвура ужʼвал апӀураш, мидкан фу чухсагъул ачвуз? Фицики гунагькрарира гьаци апӀуру. 34Хъа эгер учву бурж кьяляхъ апӀуз удукьрурихьна миж кади тувраш, мидкан фу чухсагъул ачвуз? Фицики гунагькрарира чпи буржназ тувкьануб кьяляхъ гъадабгъуз ният ади туври шулу. 35Хъа учву ичв душмнар ккун апӀинай, ужувлар апӀинай, кьяляхъ бисуб миж ктарди, буржназра тувай, ва учвуз зурба пешкеш хьибди, ва учву ВаритӀанзаанурин баяр хьидичва. Фицики чпиз гъапӀу ужʼвал аьгъю даршлударизра, пис касаризра Аллагь гъянир ву. 36Гьаци учвура, ичв Адашси, мани юкӀвар ади йихьай[+].


Жарарин диван мапӀанай, Аллагьди ичвра апӀидар

37[•]Жарарин диван мапӀанай, Аллагьди ичвра апӀидар; жарар тахсир мапӀанай, учвура тахсир апӀидар. Хил алдабгъай, учвланра алдабгъиди[+]. 38Хил ачухъ апӀинай, учвузра тувди: убжнайи ва кӀакӀ алди абцӀнайи уьлчмейиинди ичв танхлиъ абхьди, фицики учву фициб уьлчмейиинди ебцураш, учвузра гьацибдиинди ебциди[+].

39Дурариз Исайи тахалусарра ктитуру:

– Курихьан кур хъади гъягъюз шулинхъа? Дурар кьюридра ичӀаъ ахьидаринхъа[+]? 40Ученик чан мялимтӀан заан дар, амма зегьмет зигури, дубгъури гъабхьиш, гьарсар чан мялимдихъ хъуркьди[+].

41Увуз яв чвуччвун улиъ айи чӀюрх гьаз рябкъюрвуз, яв улиъ айи хамхар дярябкърайи вахтна? 42Ваяки яв гъардшиз: «Яв улиъ айи чӀюрх адабгъуза», – фици пидива, увуз яв улиъ айи хамхар дярябкърайиган? Эй, кьюб маш гъяйир! Сифте яв улиъ айи хамхар адабгъ, хъа гьадмуган увуз, яв гъардшин улʼан чӀюрх фици адабгъуруш, рябкъидивуз.


Гьар йимишдиз лигну аьгъю шулу

43[•]Гъяни гьари чӀуру бегьер, чӀуру гьари гъяни бегьер хурдар, 44фицики гьарсаб гьар чан йимишдиз лигну аьгъю шулу. Гьаддиз зазарилан инжир, чӀуру хутарилан тӀумутӀ уч апӀури шулдар. 45Ужур касди чан кӀван хазнайиан ужуб, хъа чӀурури чан кӀван хазнайиан чӀуруб адабгъуру, фицики инсандин мелз, дугъан юкӀв фти абцӀнаш, гьаддикан улхури шулу[+].


Кьюб шибритӀ

46[•]Учву Узуз: «Я Агъа, я Агъа!» гьаз кӀуручва, Узу учвуз гъапиб дарапӀрайиган[+]? 47Узухьна дуфну, Узухъ хъебехъну, Йиз гафар тамам апӀру гьарсар кас шлиз ухшар вуш, кӀарзачвуз: 48Думу, хулар дивруган, жил дериндиз дирибккну, шибритӀар гъвандиин диву касдиз ухшар ву, фицики, селлер дуфну, шид улубчӀвиган, думу хулар ришвуз гъахьундар, гьаз гъапиш дурар гъвандиин дивнайидар вуди гъахьну[+].

49Хъа Йиз гафар ерхьури, дурар тамам дарапӀрайи кас шибритӀар ккадру хулар диву касдиз ухшар ву, фицики шид улубчӀвиган, дурар дишлади ахьну, дармадагъин хьиди.

#### 7


Юзбашийин гъуллугъчи сагъ апӀуб

1[•]Чахъ хъебехънайидариз пуз ккайи гафар ккудукӀиган, Иса Кафернагьумдиъ учӀвру. 2Римдин юзбашийин чаз ккуни сар гъуллугъчи кетӀерццну йикӀру гьялнаъ ади шулу. 3Исайикан хабар дубхьну, юзбашийи, чан гъуллугъчи сагъ апӀбан бадали, Думу хъади гъюз жугьдарин агъсакълар гьаъру. 4Дурари, Исайихьна дуфну, Дугъкан ижмиди миннат апӀуру:

– Му юзбаши Уву кюмек апӀбаз лайикьлу кас ву,[+] 5фицики думу кас ич халкь гизаф ккунир ву ва дугъу учуз ккарагру хал тикмиш гъапӀну.

6Иса дурарихъди гъягъюру. Думу юзбашийин хуларихьна хъуркьради, юзбашийи Исайихьна гьамци пуз чан дустар гьаъру:

– Инжиг махьан, Агъа, гьаз гъапиш Уву йиз хулаъ учӀвбаз узу лайикь дарза. 7Гьаддиз узу Увухьна гъюзкьан жвув лайикьлур вуди гьисаб гъапӀундарза. Анжагъ Уву саб гаф йип, ва йиз гъуллугъчи сагъ хьиди.

8Фицики узура жарарин хликк ккайир вуза, ва узуз мютӀюгъ вуйи эскрарра азуз. Дурарикан сариз узу «гъарах» кӀурза – думу гъягъюру, тмунуриз «гъач» кӀурза – гъюру, йиз гъуллугъчийиз «гьамци апӀин» кӀурза, дугъу тамам апӀуру.

9Му гафар гъеерхьиган, Иса дугъʼин мюгьтал шулу ва, илдицну, Чан кьяляхъ хъайи халкьдиз кӀуру:

– КӀуразачвузки, Израилиъра Аллагьдихъ гьамкьан хъугърайи кас гъяркъюндарзуз.

10Юзбашийи гьаъдариз, чпи дугъан хулаз хъадакну гъафиган, кетӀерццнайи гъуллугъчи сагъ духьнади рякъюру.


ДукӀнайириин жан алапӀуб

11Дидхъантина Иса Наин кӀуру шагьриз гъушу. Дугъахъди Чан ученикар[†] ва аьхючӀвеъ халкьра гъягъюри гъахьну. 12Хъа Иса шагьрин урнарихьна багахь гъашиган, сар ачӀни хпирин айина-адру бай дукӀну, дугъан майит накьваригъна гъабхуз адабгъури шулу, ва майтихъ хайлин халкьра хъайи. 13Агъайиз, балин дада гъяркъиган, язухъ шулу ва дугъаз, мишан, кӀуру[+]. 14Хъа багахьна дуфну, Исайи мягьражарик хил катру, майит гъабхурайидар дийигъуру ва Дугъу кӀуру: «Живан! Увуз кӀураза, гъудужв!»[+] 15ДукӀнайир за духьну деъру ва улхуз хъюгъру, хъа Исайи думу дадайихьна тувру[+].

16Мушвʼин вардарик пис гучӀ кабхъну, Аллагьдин адар апӀури, гьамци кӀури гъахьну:

– Ихь арайиз зурба пайгъамбар адахъна, ва Аллагь Чан халкьдин гъайгъушнаъ а[+].

17Исайикан гьамциб фикир вари Ягьудия вилаятдиъ ва аьтрафарихъ хъайи миди вуйи юрдариъ рабгъуру.


Ягьʼяйихьан вуйи илчйир

18[•]Хъа Ягьʼяйиз чан ученикари гьамрар варидарикан ктитуру. 19Ягьʼяйи, чан ученикарикан кьюриз дих дапӀну, дурар Агъа Исайихьна гьамци гьерхуз гьаъру: «Гъюз ккайи Месигь[†] Уву вуна, даршиш жарариз ккилигуча?»[+]

20Дурари, Исайихьна дуфну, кӀуру:

– Штуан апӀру Ягьʼяйи учу Увухьна гьерхуз гьаъна: «Гъюз ккайи Месигь Уву вуна, даршиш жарариз ккилигуча?»

21Му вахтназ Исайи аьзарарикканна иццрушнариккан гизафдар ккадаъну, жинар кадаъну, аьхючӀвеъ кур вуйидариз акв улупну айи. 22Гьаддиз Исайи дурариз жаваб вуди кӀуру:

– Душну Ягьʼяйиз, учвуз гъяркъдар ва гъеерхьдар кидитай: кур вуйидариз рябкъюра, ликудар лицура, хамран уьзур кайидарин хам марцц шула, кар вуйидариз ебхьура, гъачӀидар чӀиви шула ва касибариз Ужувлан хабар[†] рабгъура. 23Шли Узʼина вуйи хъугъвал дубградарш, думу бахтавар ву[+].


Штуан апӀру Ягьʼяйикан Исайин гаф

24Ягьʼяйи гьаъдар гъушхъан, Исайи Ягьʼяйикан халкьдиз гьамци кӀуру:

– ИчӀи чюлиз фтиз лигуз гъушнийчва? МикӀлу тӀубччвурайи чӀеъдиз лигуз гъушнийчвахъа[+]? 25Шлиз лигуз гъушунчва дина? Багьа палтар али касдиз? Хъа дамагънан палтар алахьрудар ва чпиз ккуниси яшамиш шлудар паччгьарин дараматариъ а.

26Шлиз лигуз гъушунчва учву? Пайгъамбриз лигуз? Ав, кӀуразачвуз, пайгъамбартӀан аьхюриз лигуз гъушунчва[+]. 27Гьадму Ягьʼяйикан ву гьамци дибикӀнайиб: «Магьа, Яв улихьди Узу Йиз кас гьаъраза: дугъу Яв улихь Яв рякъ ккабалгиди»[+]. 28КӀуразачвуз: дишагьлийири бабкан гъахидаригъ ЯгьʼятӀан зурба кас гъядар; хъа Аллагьдин Паччагьлугъдиъ[†] айидарикан варитӀан бицӀир думутӀан зурба ву[+].

29Дугъахъ хъпехъурайи вари халкьди ва налук гъюдюбхрударра кмиди, Ягьʼяйин штуан апӀувалиинди цӀийи духьну, Аллагь гьякь вуйиб гардандиъ гъибису[+]. 30Хъа фарисйирна[†] къанунчйир,[†] Аллагьдихьан чпиз вуйи ният гьясбикк дарапӀри, Ягьʼяйихь штуан гъахьундар.

31– Гьаму наслин адмийир шлихь тевза ва дурар шлиз ухшар ву? – пну, гьерху Исайи. – 32Дурар, чиб-чпиз чӀигъар апӀури, раццариъ гьамци кӀури деънайи бицӀидариз ухшар ву: «Учу учвуз швутӀрамар йивури гъахьунча, хъа учву ялхъвнаркьан гъапӀундарчва; учу учвуз ишлар апӀури гъахьунча, хъа учву ишузкьан гъишундарчва».

33Штуан апӀру Ягьʼя гъафну ва дугъу я уьл ипӀури, ясана чяхир убхъури гъахьундар. Хъа учву: «Дугъаъ жин а», кӀурачва[+]. 34Инсаниятдин Бай[†] гъафну, Дугъу ипӀуру ва убхъуру, ва дурари Дугъаз: «Лигай, магьа уьж ва пияниска, налукар гъюдюхрударинна гунагькрарин дуст», кӀурачва[+]. 35Аькьюллувал вари аькьюллудари улупну ккун.


Дишагьлийин аьхючӀвеъ гунгьарилан хил алдабгъну

36[•]Фарисйирикан сари Исайикан чан хулаз уьл ипӀуз гъюб теклиф апӀуру. Фарисейин хулаз гъушу Иса гъюн йивну дахъру. 37Хъа магьа, гьаму шагьриан вуйи сар гунагькар дишагьлийи, Думу фарисейин хулаъ гъюн йивну дахънайиб аьгъю дубхьну, лизи ругдин гажниъди аьтрин ниъ хъайи ягъсиб хуру ва, 38Исайин ликарихъ дийигъну ишури, Дугъан ликар нивгъарихъди кьяши апӀури ва чан кушарихъди марцц апӀури, Дугъан ликариз макар апӀури, гьадму ягъ ктатури шулу.

39Му ляхин гъябкъиган, теклиф дапӀну, Иса хулаз хъади гъафи фарисейи чав-чакди фикир апӀуру:

– Эгер Думу дугъриданра пайгъамбар вуйиш, Чак хилар катрайи дишагьли фуж вуш, Дугъаз аьгъю шлийи. Думу гунагькар даринхъа![+]

40Фарисейихьинди илдицну, Исайи дугъаз гъапи:

– Я Симон! Увуз кӀуру саб гаф айиз.

Дугъу: «Йип, Мялим!» – гъапи.

41Исайи кӀуру:

– Сар пул буржназ туврурихъ кьюр буржлу кас шулу. Дурарикан сар хьудварж динар-пул[†] буржлу вуйи, тмунур – хьцӀур[+]. 42Хъа дурарихъ кьяляхъ тувуз пул хътарди хьпаз лигну, дугъу кьюриддизра буржар гьялал апӀуру. Йип ари, гьадму жви гьадрарикан фунуриз артухъди ккун шул[+]?

43Симонди жаваб тувру:

– Аьхю бурж кайириз вушул, пну, фикир апӀураза. Исайи дугъаз: «Ари дюзди фагьум гъапӀунва» кӀуру.

44Хъа дишагьлийихьинди илдицну, Симондиз гъапи:

– Гьаму дишагьли рякъюрануз? Узу яв хулаз гъафунза, уву Узуз ликар жикӀуз шид тувундарва; хъа дугъу Йиз ликар чан нивгъариинди гъижикӀнийиз, чан кушарихьди марцц гъапӀнийиз. 45Уву Узуз мак гъапӀундарва, хъа дугъу, Узу гъафихъантина Йиз ликариз сикин дарди макар апӀура. 46Уву Йиз кӀулкан ягъ ктатундарва, хъа дугъу Йиз ликарикан ягъ ктатну. 47Магьа гьаддиз кӀуразавуз: чан гизаф ккун хьували дугъан аьхючӀвеъ гунгьарилан хил алдабгъурайиб улупура. Хъа шлиз цӀибди багъишламишʼвал тувруш, дугъан ккунивалра цӀибтӀан дар.

48Дишагьлийиз Исайи кӀуру:

– Яв гунгьарилан хил алдабгъна[+].

49Хъа дугъан багахь гъюн йивну дахънайидари чиб-чпикди пуз хъюгъю:

– Му фуж ву гунгьариланра хил алдабгъуз?

50Исайи, кӀуруш, дишагьлийиз гъапи:

– Яв хъугъували уву гъюрхну, архаин духьну гъарах[+].

#### 8


Исайихъди лицурайи дишагьлйир

1Дидхъантина Иса, шагьрариъна гъулариъ, Аллагьдин Паччагьлугъдикан[†] Ужувлан хабар[†] рабгъури, Чан йицӀикьюр ученикарра[†] хъади, лицури гъахьну[+]. 2Дурарихъди жинарихьан гъюрхю ва уьзрар сагъ гъапӀу бязи дишагьлийир: чаан ургуб жин удучӀву Магдалайиан вуйи Марʼям,[+] 3Гьироддин[†] мулкар идара апӀурайи Хуздин хпир Югьанна, Сусанна, гьацира чпиз айи-адрубдиинди Дугъан гъайгъу зигурайи жара дишагьлийирра хъади гъахьну[+].


Тум убзбакан тахалус

4[•]АьхючӀвеъ халкь уч гъашиган ва вари шагьрариан агьалйир Дугъахьна гъафиган, Исайи тахалусдиинди пуз хъюгъру:

5– Сар нежбер тум убзуз удучӀвуру. Убзурайиган, гьацӀар удрар рякъюхъ дахьру, малари ликариккан апӀуру ва жакьвари удуру. 6Сакьюдар гъван ккайи ругдиин дахьру ва ктучӀвиган ерццуру, гьаз гъапиш дурариз ламушин адарди гъабхьну. 7Сакьюдар удрар зазаригъ гъяхьру ва удрартӀан зарбди ктучӀву зазари дурар ккаъру.

8Хъа сакьюдар авадан ругдик кахьру, ктучӀвиган дурари варжбан артухъ бегьер тувру.

Гьамци дупну, Исайи гужал дихниинди гъапи:

– Шлин ибариз ебхьураш, гъит ебхьри![+]


Тахалусдин мяна

9[•]Ученикари Дугъхьан гьерхуз хъюгъну:

– Му тахалусдин мяна фу ву?

10Дугъу гъапи:

– Учвуз Аллагьдин Паччагьлугъдин сирар аьгъю хьуб тувначвуз, хъа имбудариз му тахалусариътӀан аьгъю хьуб тувнадар. Гьаци вуйиган, лигурашра, дурариз рябкъюрадар ва, ебхьурашра, дурари аннамиш апӀурадар[+].

11Му тахалусдин мяна магьа: тумар – Аллагьдин гаф ву[+]. 12Рякъʼина тадахьдар – мурар, чпиз Аллагьдин гаф ебхьурайи, амма чпихьна хъасин иблис дуфну, дурар ебхьурайи гафнахъ хътругъри ва гьаци уьрхювал гъазанмиш дарибшри пну, дурарин кӀваан иблисди гьадму гаф гъабхурайи касар ву. 13Хъа гъванариина ахьдар – мурар, Аллагьдин гаф гъеебхьиган, думу шадди кьабул апӀрудар, хъа чпихъ мюгькам ччивар хътарди хьпаз лигну, бязи вахтари хъугърудар, хъа читин гъабшиган, хътругърудар ву[+]. 14Хъа зазаригъ гъяхьдар – мурар Аллагьдин гафнахъ хъпехърудар, амма гъайгъушнари, девлетну ва гешт хъапӀбу йисир дапӀну, Аллагьдин гафнахьан гьудучӀврудар ва, гьаддиз, бегьер дархрудар ву[+]. 15Хъа авадан ругдиина ахьдар – мурар, Аллагьдин гаф гъеебхьиган, му чпин марцци кӀваъ уьбхрудар ва сабур апӀбиинди бегьер туврудар ву[+].


Чирагъ чан йишвʼин дивру

16Исайи хъанара давам апӀуру:

– Сарира, чирагъ кабхьну, дидʼин гъаб иливдар вая кроватьдикк ккивдар. Дугъу думу, хулаъ учӀврайидариз акв шлуси, чан йишвʼин дивру[+]. 17Фицики ашкар даршлу жиниб фукӀара адар ва, мялум даршиди, арайиз ададабхъру гьич саб сир адар[+]. 18Гьаци вуйиган, учву Узухъ дикъатниинди хъебехъай: шлиз аш, дугъаз хъана тувди; хъа шлиз адарш, айибдихьна хьибдизуз кӀурубра тадабгъиди[+].


Исайин дадана чвйир

19[•]Исайихьна дадана чвйир гъюру ва дурар, халкь гизаф ади хьпаз лигну, Дугъахьна багахь хьуз даршули айи[+]. 20Хъа Исайиз: «Яв дадана чвйир, Уву рякъюз ккунди, чӀат дийигъна», – кӀури, хабар тувру. 21Дугъу дурариз жаваб вуди кӀуру:

– Йиз дадана чвйир, Аллагьдин гафнахъ хъпехърудар ва думу тамам апӀрудар вуйиз[+].


Исайи тӀурфан яваш апӀуб

22[•]Сад йигъан Дугъу, Чан ученикарра хъади люткейиъ эъну, дурариз гъапи:

– Гьюлин[†] тмуну гъирагъдихъна сирнав апӀидихьа.

Дурар люткейиъди гъушу[+]. 23Сирнав апӀурайиган, Иса нивкӀуз гъягъюру. Гьюлʼина гужал тӀурфан утӀубччвну, лепйири лютке ккапӀуз хъюгъру, ва дурар хатӀалу гьялнаъ ахьру. 24Дурар, Исайихьна дуфну, Думу нивкӀʼан хъиргну кӀуру:

– Мялим! Мялим! Батмиш шулахьу!

Хъа Дугъу, гъудужвну микӀлаз ва штун лепйириз гъадагъа апӀуру, ва дурар лал шулу, архаинвал абхъру. 25Гьадмуган Исайи дурариз гъапну:

– Хъугъʼвал набшдичв?

Дурари, гучӀ кабхъну ва мюгьтал духьну, чиб-чпиз кӀури гъахьну:

– Му фуж вуйкӀан, микӀаризра, штузра амур апӀрур, ва дурар Мугъаз мютӀюгъра шула?


Жинар кайир сагъ апӀуб

26[•]Хъа дурари Галилей уьлкейин гъаншариъ айи Герасин юрдназ сирнав апӀуру. 27Иса гъирагъдихъна ктучӀвиган, Дугъахьна ухдихъанмина жинар кайи сар кас гъюру. Думу, учв шагьриан вушра, палтар алалахьди, хулаъ ваъ, хъа накьварин хьарар-дюрхъяригъ яшамиш шулайир вуйи.

28-29Жин гагь-гагьнак кубчӀвруган, дугъан хилар-ликар зунжрарихьди ва гьялкьйирихьди йитӀуйи, амма дерккуз даршули, дурар кьатӀар апӀуйи, жинди думу аьсси апӀуйи, хъа чӀурариз гьергуйи. Исайи чиркин рюгьназ, мугъʼан удубчӀв пну, амур апӀуру. Иса гъяркъиган, дугъʼан чӀигъ утӀубччвуру ва, Дугъан улихьна ккадакну, зарбди кӀуру:

– Яв узухъди фу вуяв, ВаритӀанзаан Аллагьдин Бай Иса? Миннат вуйиз, йиз зегьле мабхан![+]

30Исайи дугъхьан гьерхру:

– Ччвур фуж вуяв?

Дугъура: «Кьушум вуйиз» – кӀуру, гьаз гъапиш дугъак гизаф жинар кучӀвнади гъабхьну.

31Хъа жинари Исайикан чпи гурбагуриз гьадрауб тӀалаб апӀуру. 32Мушвхьан ярхла дарди дагъдик силарин аьхю лиж карабгънайи, ва жинари чпиз гьадрариъ учӀвуз ихтияр тувуб тӀалаб апӀуру. Исайи дурариз ихтияр тувру. 33Адмийиан удучӀву жинар силариъ учӀвру, ва силарин лиж гъарзарилан гьюлиъ убсру ва ккабхъру. 34Му ляхин гъябкъю силарбнари, жаргъну душну, шагьриъ ва гъулариъ гьамдикан халкьдиз ктибту. 35Хъа му гьякьикьи гъабши ляхниз лигуз халкь Исайихьна гъюру. Жинар ктучӀву кас Исайин ликарихъ деънади, палатра алди ва чан фикрихъ хъади гъяркъиган, дурарик гучӀ кабхъру[+].

36Му аьламат гъябкъдари дурариз, жинар кайир фици сагъ гъахьнуш, ктибту. 37Хъа Герасин юрднан вари халкьди Исайикан чпихьан гьудучӀвну гъягъювал ккун апӀуру, фицики дурарик зурба гучӀ кабхънайи. Исара, люткейиъ эъну, кьяляхъ хътаку[+]. 38Чакан жинар ктучӀву касди учвра гъадагъуб Исайикан тӀалаб гъапӀнийи. Амма Исайи думу гьамци дупну гьадауру:

39– Яв хулаз хъадакну, Аллагьди увуз фу гъапӀнуш, кидибт.

Дугъура душну, Исайи чакан гьапӀнуш, шагьур вуйибси ктибтуру.


«Яв хъугъували уву гъюрхну»

40[•]Иса кьяляхъ хътакиган, халкьди думу тебрик апӀуру, фицики вари Дугъаз ккилигурайи. 41Ва магьа жугьдарин мистан[†] аьхюр вуйи Ягьир кӀуру сар кас дуфну, Исайин ликарикк дахъну, Дугъаз чан хулаз гъюб тӀалаб апӀуру,[+] 42гьаз гъапиш дугъахъ йикӀру гьялнаъ айи йицӀикьюд йисаъкьан айи риш хъайи.

Иса дина гъягъру вахтна халкь, Дугълан илтӀишну, кьяляхъди гъюри гъахьну. 43Му арайиъ, йицӀикьюд йисан ифи хътадабтӀрайи, духтрариз вари чан айи-адруб харж дапӀну, сарихьанра сагъ апӀуз дархьи сар дишагьлийи, 44кьялхъянди дуфну, Исайин палатдин гъирагъдик хил кубкӀру ва дишлади дугъан ифи хътабтӀуру[+]. 45Хъа Исайи гьерхру:

– Узук фуж куркӀну?

Вари инкар шулайиган, Петри кӀуру:

– Я Мялим! Халкьди уву кьялаъ тӀаъна ва хъуржра.

46Хъа Исайи гъапи:

– Фуж-вуш Узук куркӀну, Узʼан кьувват удубчӀвуб гьисс гъапӀунза[+].

47Дишагьлийиз чахьан гьитӀикӀуз даршлуб дябкъну, гукӀунди багахь духьну, Исайин ликарикк ккархьну, чав Дугъак гьаз куркӀнуш ва фици учв дишла сагъ гъахьнуш, вари халкьдин улихь мялум гъапӀу. 48Исайи дишагьлийиз гъапи:

– Йиз риш! Яв хъугъували уву сагъ гъапӀунву; архаин духьну, гъарах[+].


Ягьирин риш сагъ апӀуб

49Исайи гьамци кӀури имиди, жугьдарин мистан аьхюрин хулʼан дуфну, сар касди дугъаз кӀуру:

– Яв риш гъакӀну, сарун Мялим инжик мапӀан.

50Хъа Исайи, гьаму гафар деерхьну, дугъаз кӀуру:

– ГучӀ мапӀан, анжагъ хъугъ, яв риш ккадархьиди.

51Дурарин хулаз хъуркьган, Исайи Петризна, Югьандизна Якьубдиз[†] ва гьацира шуран адашдизна дадайизтӀан хулаъ учӀвуз ихтияр тувундайи[+]. 52Вари гъачӀи шурахъ ишури ва ишлар апӀури айи. Хъа Исайи дурариз гъапи:

– Мишанай, думу дукӀнадар, хъа даахна[+].

53Хъа халкь, думу дукӀнайиб аьгъяди, Исайиин аьлхъюри гъахьну. 54Дугъу, кӀуруш, вари хулʼан утӀурккну, шуран хил дибисну, кӀуру:

– Я риш! Гъудужв![+]

55Ва шуран рюгь кьяляхъ хътабкуру, думу дишлади гъудужвуру. Исайи, шураз ипӀруб тувай, кӀуру. 56Шуран абйир-бабар мюгьтал шулу. Исайи му ляхникан шлизкӀа даркӀуб амур апӀуру[+].

#### 9


ЙицӀикьюр ученик Аллагьдин Паччагьлугъдикан хабар рабгъуз гьауб

1[•]Чан йицӀикьюр ученикдиз дих дапӀну, Исайи дурариз, вари жинарин зиин гьюкум ва уьзрар сагъ апӀбан бадали, кьувват тувру[+]. 2Дугъу дурар Аллагьдин Паччагьлугъдикан[†] хабар рабгъуз ва иццрудар сагъ апӀуз гьаъру. 3Исайи дурариз кӀуру: «Рякъюз фукӀа магъадабгъанай: я чамах, я тавра, я уьл, я пул, ва кьюб жар палатра хьади дарибшри. 4Фуну хулаъ учӀвишра, гьадушваъ дергай ва гьадлин рякъюъ учӀвай. 5Хъа эгер учву наанкӀа кьабул дарапӀиш, думу шагьриан удучӀвруган, ичв ликарик кайи бишируг гьадрарихьинди кадабхьай. Гъит му дурариз чпиин улубкьрубдин улихьмиди дебккрайи лишан ибшри»[+].

6Аллагьдин Паччагьлугъдикан Ужувлан хабар[†] рабгъури ва аьзарлуйир сагъ апӀури, дурар гъулариъ лицуз рякъюъ учӀву[+].


Гьироддин гъалабулугъ

7[•]Исайи апӀурайи гьаму вари ляхнарикан гьякимдар Гьироддиз[†] ебхьуру. Думу мюгьтал шули гъахьну, гьаз гъапиш садари му гъачӀихъан чӀиви гъаши Ягьʼя ву кӀури,[+] 8тмундари, Илʼяс пайгъамбар гъафну кӀури, имбударира дегьзаманйирин пайгъамбрарикан[†] сар чӀиви гъахьну кӀури, аваза ипнийи[+]. 9Хъа Гьиродди кӀури гъахьну:

– Ягьʼяйин кӀул узу алдабтӀунза, хъа узуз Мугъкан гьамкьан ебхьурайи му Кас фуж вуйкӀан?

Гьаддиз Гьиродди Иса рякъюз чарйир зигурайи[+].


Хьуд агъзур кас тухъ апӀуб

10[•]Хъадакну гъафи вакилари,[†] чпи фу гъапӀнуш, Исайиз ктибтуру. Хъасин Иса, вакиларра гъадагъну, Вифсайда кӀуру шагьриз гъягъюру[+]. 11Амма мидкан хабар гъабхьи халкь Исайин[†] кьяляхъ хъахъру. Дугъура, кьабул дапӀну, дурариз Аллагьдин Паччагьлугъдикан сюгьбат гъабхуру, хъа сагъ духьну ккунидар уьзрарихьан марцц апӀуру.

12Йигъ хябяхъ хьуз хъюбгъю. ЙицӀикьюриддира Исайин багахьна дуфну, кӀуру:

– Халкь деет, гъит багахь хьайи гъулариъ ва ятгъариъ йишв адапӀри ва ипӀруб абгри, гьаз гъапиш ухьу фукӀа адрушваъ ахьа.

13Исайи: «Дурариз ипӀруб учву тувай», – кӀуру. Ученикарира: «Учухь хьуб уьлна кьюб балугътӀан хьадарчухь, гьамус учу, душну, му халкьдиз ипӀруб гъадабгъну ккундинхъа?» – кӀуру[+].

14Дурар хьуд агъзур касдихьнакьан вуйи. Исайи дурариз: «Дурар дестйириъ хьу-хьуцӀуркьан ади дитай», – гъапи. 15Ученикари гьаци дапӀну дурар дитру.

16Исайи, хьуб уьлна кьюб балугъ гъадагъну, завузди дилигну, Аллагьдин ужувлакк ккахьри, дупну, гьудутӀну, ученикарихьна халкьдиз пай апӀуз тувру. 17Вари халкьди ипӀуру, тухъ шулу ва хъиригъу кьацӀари йицӀикьюб тавра ацӀру.


Исайи Чаин улубкьрубдикан кӀура

18[•]Сабан, Чан ученикарра хъади, саб халват йишваъ ккарагурайиган, Исайи дурарихьан гьерхру:

– Халкьди, Узу фуж ву пну, гьисаб апӀура?

19Дурари жаваб вуди кӀуру:

– Садари Уву штуан апӀру Ягьʼя, тмундари Илʼяс, шубурпидари кюгьне пайгъамбрарикан сар чӀиви гъахьну кӀури, гьисаб апӀура[+].

20Исайи дурарихьан хъана гьерхру:

– Хъа учву, Узу фуж ву кӀури, гьисаб апӀурачва?

Петри жаваб тувру:

– Аллагьдин Месигь[†] ву кӀури[+].

21[•]Хъа Дугъу, мидкан гьич саризра дарпуб ижмишнаан гъадагъа дапӀну, 22хъа давам апӀуру:

– Инсаниятдин Балʼин гизаф аьзабар улукьиди, аьхюдари, маллйири[†] ва къанунчйири[†] Думу нигь апӀиди ва йикӀиди, хъа шубудпи йигъан чӀиви хьиди[+].


«Узухъди гъюз ккунири чав учв нигь апӀри»

23Вардарихьинди илдицну, Исайи кӀуру:

– Шлиз Узухъди гъягъюз ккундуш, думу чан тямягьяр дирчну, гьар йигъандин хач[†] гъадабгъну[*] Узухъди гъюри[+]. 24Фицики, шлиз чан уьмур уьбхюз ккундуш, дугъан думу дубгди, хъа шли чан уьмур Узу бадали пуч гъапӀиш, дугъу думу уьбхиди. 25Чав учв пуч, ясана чав чаз зарар гъапӀхъантина, вари дюнʼя чаз гъабшишра, инсандиз фу хайир ахъа[+]? 26Шли Узхьан ва Йиз гафарихьан нач гъапӀиш, Адашдин, Чан ва марцци малайикарин гьяйбатлувалиъди гъафиган, дугъхьан Инсаниятдин Балира нач апӀиди[+]. 27Гьякьди кӀуразачвуз: мушвʼин дийигънайидарикан сакьюдариз, чпин аьжал хъубкьайиз, Аллагьдин Паччагьлугъ рябкъиди[+].


Муса ва Илʼяс пайгъамбрарихъди гъабхьи гюрюш

28[•]Гьаму гафар дупну миржид йигъланси Иса Петр, Югьан ва Якьуб[†] хъади дагъдиина ккарагуз удучӀвуру[+]. 29Ккарагурайиган, Исайин машнан рябкъювал дигиш шулу ва Дугъан палтарра лизи шулу, вацӀрацӀар апӀури, нур туври шулу[+]. 30Ва магьа, Дугъахъди кьюр жвуву сюгьбат апӀура: мурар Муса[†] ва Илʼяс вуйи. 31Гьяйбатлу аднаъди дуфнайидари, Ерусалимдиъ улубкьру Исайин аьжаликан улхури айи. 32Петрна дугъахъ хъайидар му арайиъ нивкӀуз душнайи, хъа нивкӀʼан хъиргиган, дурариз Исайин гьяйбатлувал ва Дугъан багахь хьайи гьадму кьюр кас рякъюру. 33Дурар Исайихьан гьудучӀвурайиган, Петри, чав фу кӀурашра аьгъдарди, Исайиз кӀуру:

– Я Мялим! Учуз мушвахь ужуди вучуз! Гъач учу шубуб паж апӀуча: саб Увуз, саб Мусайиз ва саб Илʼясдиз (Петриз, чав фу кӀураш, аьгъдайи).

34Дугъу гьаци кӀурайи вахтна, диф арайиз гъюру ва дурар ккаъру. Дурар дифру ккаъган, ученикарик гучӀ кабхъру. 35Хъа дифрагъян сес шулу:

– Му Йиз кадагънайи Бай вуйиз, Гьамгъахъ хъебехъай![+]

36Му сеснахъан, Иса сарди гъузру. Ученикар гьадму йигъари чпиз гъябкъюбдикан саризра чӀалкьан дарпиди гъузнийи.


Жин кубчӀври шлу бай сагъ апӀуб

37[•]Хъайигъан дурар дагъдилан улдучӀвган, Иса гизаф халкьди къаршуламиш апӀуру. 38Сабпну халкьдин арайигъян сари гьарай гъапӀну:

– Мялим! Миннат вуйиз Увуз, дуфну йиз бализ лига, узухъ хъайир думу сар вуйиз! 39Жинди думу чӀюркьюри шулу, хъа сабпну чӀигъар утӀурччвуру ва чӀиргуру, ушвниан каф утӀубччвуру, хъасин, бегьемди аьзабар тувбалан кьяляхъ, цӀиб яваш шулу. 40Узу Яв ученикарикан думу ктӀубккуб тӀалаб гъапӀнийза, хъа дурарихьан гъабхьундар.

41Исайи жаваб тувру:

– Агь хътругъру ва аьрбатан дубхьнайи насил! Узу филадиз учвухъди хьиди ва учву аьх апӀури гъузди! Хъади гъач мина яв бай.

42Исайихьна гъюрайиган, бай жинди ккитӀикӀуру ва чӀиргуру. Исайи чиркин рюгьназ буйругъ тувру ва жигьил, сагъ дапӀну, чан адашдихьна тувру[+].


Ученикар Чан аьжаликан гъапи Исайин гъаври ахъундар

43[•]Вари Аллагьдин кьудратниин мюгьтал шуйи. Исайи гъапӀкьандариин вари мюгьталди имиди, Дугъу Чан ученикариз кӀуру:

44– Гьаму гафар ужуди ичв кӀваин гъитай: Инсаниятдин Бай[†] багарихьди инсанарин хилиз тувди[+].

45Амма дурар му гафарин гъаври ахъундар ва дурарин мяна ученикарихьан гьебкнади гъабхьну, гьаддиз дурари думу аннамиш гъапӀундайи. Хъа мидкан Исайихьан гьерхуз дурариз гучӀуйи[+].


Фуж аьхюр ву

46[•]Хъасин ученикарин арайиъ, дурарикан аьхюр фуж вуйкӀан кӀури, гьюжат абхъру. 47Исайи, дурарин юкӀвариъ айиб аьгъяди, сар бицӀир гъадагъну, думу Чан улихь дерккру, 48ва ученикариз Дугъу гьамци кӀуру:

– Шли му бицӀир Йиз ччвурнахъ кьабул гъапӀиш, гьадгъу Узу кьабул апӀура. Хъа шли Узу кьабул гъапӀиш, гьадгъу Узу Гьаур кьабул апӀура, фицики учвкан вартӀан цӀиб вуйир фуж вуш, гьадму зурба ву[+].

49Гьадмуган Югьанди гьерхру:

– Мялим! Учуз Яв ччвурнахъан жинар ктаурайи сар кас гъяркъюнчуз ва дугъаз гъадагъа гъапӀунча, гьаз гъапиш думу ухьухъди лицури шлур дар[+].

50Исайи дугъаз кӀуру:

– Гъадагъа мапӀанай, фицики фуж учвуз къаршу дарш, думу учвхъанди ву[+].


Самария уьлкейин саб гъулаъ Иса кьабул гъапӀундар

51Иса жиларилан аьршариз гъадагъру йигъар багахь гъахьиган, Дугъаз Ерусалимдиз гъягъюз ккун шулу[+]. 52Ва Дугъу Чан улихьди чархачйир гьаъру. Дурарра душну, Думу гъюбаз гьязурвал апӀбан бадали, Самария уьлкейиъ айи саб гъулаъ учӀвру[+]. 53Амма душваъ Иса кьабул гъапӀундайи, гьаз гъапиш дурариз Думу Ерусалимдиз гъягъюрайир вуйиб аьгъю гъабхьнийи. 54Му ляхин дябкъну, Дугъан ученикар вуйи Якьубдина Югьанди кӀуру:

– Я Агъа! Учу, завариан цӀа убгъ, дупну, диди дурар тӀанкь дапӀну ккундунуз[+]?

55Хъа Дугъу, дурарихьинди илдицну, гъадагъа апӀуру. 56Хъасин дурар саб жара шагьриз гъягъюру.


Аллагьдин Паччагьлугьдиъ учӀвуз лайикьлуваликан

57[•]Дурар рякъюъ айиган сари Исайиз:

– Уву наана гъушишра, узу Увухъди гъидиза, – кӀуру.

58Исайи дугъаз гъапи:

– Сулариз – мугъарйир, завун ничхрариз мукьар а, хъа Инсаниятдин Бализ кӀул дивну дахъру йишв адар.

59Хъа сар жарариз Исайи: «Узухъди гъач!» – кӀуру. Хъа дугъу: «Агъа! Узухьди сифте, душну, дукӀнайи йиз адаш кивуз гъит», – кӀуру.

60Хъа Исайи дугъаз гъапи:

– Гъит дийихнайидари чпин гъийихдар киври, хъа уву душну Аллагьдин Паччагьлугъдикан Ужувлан хабар рабгъ.

61Хъана сари гъапи:

– Узура Увухъди гъягъидиза, Агъа, амма сифте, душну, йиз хуландариз баркаллагь пуз гъит[+].

62Исайи дугъазра гьамци гъапи:

– Дурциин чан хил иливхъан, кьяляхъинди илдицру кас Аллагьдин Паччагьлугъдиз ярамиш дар.

#### 10


Исайи чан улихьди шагьрар-гъулариз ургцӀурна кьюр ученик гьаъру

1[•]Мидхъан Исайи ургцӀурна кьюр жара ученикарра[†] ктагъну ва кью-кьюрди, Чан улихьди, Учв гъягъюз ккайи гьарсаб шагьриз вая гъулаз гьаъру. 2Дурариз гьамци кӀуру:

– Иган гизаф а, хъа убгрудар цӀиб; гьаддиз игнин Агъайиз, Чан игниз убгрудар гьаъ кӀури, ккарагай[+]. 3Гъарахай! Узу учву жанавраригъна агълижарси гьаъразачву[+]. 4Жвувахьди я пул, я тавра, я шаламар магъадагъанай ва саризра рякъюъ салам мутуванай[+]. 5Фуну хулаъ учӀвишра, сифте: «Му хулаз мясляаьт ибшри!» йипай. 6Ва эгер гьадму хулаъ мясляаьтчи кас аш, дугъаз учвухъди мясляаьт хьибди, хъа нагагь адарш, мясляаьт учвухьна кьяляхъ гъибди. 7Дергу хулаъ гъузай, дурариз айибдикан ипӀинай-убхъай, фицики лихруриз чан гьякъи лайикь ву. Хулʼан хулаз удучӀвури махьанай[+]. 8Фунуб вушра шагьриз гъафиш ва учву кьабул гъапӀиш, учвуз гьивуб ипӀинай[+]. 9Душваъ айи аьзарлуйир сагъ апӀинай ва дурариз: «Учвухьна Аллагьдин Паччагьлугъ[†] багахь дубхьна», йипай[+]. 10Эгерки саб шагьриз дуфну, учву кьабул дарапӀиш, кючейиз удучӀвну йипай: 11«Ичв шагьриъ учук кабсу биширугра ичв ликариина ктӀубччвурача, хъа аьгъю йибхьайки, учвухьна Аллагьдин Паччагьлугъ багахь дубхьна»[+]. 12Узу учвуз кӀуразаки, гъиямат йигъан Содомдиз[†] гьадму шагьризтӀан ужу хьибди[+].


Тахсрар гардандиъ дидрисру Галилей уьлкейин шагьрарин гьял пис хьибди

13[•]Гьял пис хьибдияв, Хоразин! Гьял пис хьибдияв, Вифсайда! Учвуз Узу улупу гьяйбатар Тириз ва Сайдайиз гъяркънийиш, дурарин агьалйири ухдитӀан, чпихъ яснан палтар ва кӀулʼин рюкъ алди деъну, тахсрар чпин гардандиъ дисидийи[+]. 14Гьаци вушра, суд апӀруган, учвузтӀан Тиризна Сайдайиз рягьятди хьибди. 15Хъа увура, Кафернагьум, аьршаризкьан за хьибдиза кӀурайна? Ваъ, гурбагуриъ абхъдиву!

16Учвухъ хъпехъурайир Узухъ хъпехъура, ва учвхьан маш гьадабгъурайири Узхьан маш гьадабгъура. Хъа Узхьан маш гьадабгъурайири Узу му дюнʼяйиз Гьаурихьан маш гьадабгъура[+].


УргцӀурна кьюр шадди хъадакну гъафи

17Исайи гьаънайи ургцӀурна кьюр ученикди, шадди кьяляхъ хъадакну, кӀуру:

– Агъа! Яв ччвурнахъди учуз жинарра кимиди мютӀюгъ шуйи[+].

18Исайи дурариз гъапи:

– Узуз завʼан кьюркьлин цӀаси абхъу иблис гъябкъюнзуз[+]. 19БитӀариин, аькьрабариин ва вари душманвалин кьувватариин алархьуз Узу гьюкум тувразачвуз ва учвуз фтикӀа зарар тувидар[+]. 20Аммаки жинар учвуз мютӀюгъ шула кӀури, мидʼин шад махьанай; хъа гьаддиин шад йихьайки, ичв ччвурар сарун аьршарик дидикӀна[+].


Исайин шадвал

21[•]Гьадму сяаьтна Иса Аллагьдин Рюгьналан шадвали ацӀру ва кӀуру:

– Адаш, заваринна жиларин Агъа! Аьяндрарихьанна аькьюллударихьан гьитӀибкӀнайиб бицӀи касариз ачухъ апӀбаз Увуз чухсагъул! Ав, Адаш, Увуз думу Яв ужувлан ният гьаци дубхьну ккундувуз. 22Йиз Адашди вари тувунзуз. Бай фуж вуш, АдашдизтӀан гъайри саризра аьгъдар, Адаш фуж вуш, БализтӀан гъайри саризра аьгъдар. Ва Бали Адаш шлиз ачмиш гъапӀиш, гьадгъаз аьгъю хьибди[+].

23Анжагъ ученикариз вуди, Исайи дурарихьинди илдицну кӀуру:

– Учвуз рябкъюрайиб рябкъюрайи улар хушбахтаврар ву![+] 24Фицики кӀуразачвуз: гизаф пайгъамбраризна[†] паччгьариз учвуз рябкъюрайиб рябкъюз ккундийи, хъа гъябкъюндар, учвуз ебхьурайиб ебхьуз ккундийи, хъа гъеебхьундар[+].


Багахь хьайир фуж ву

25Магьа сар къанунчийи[†] гъудужвну, Иса ахтармиш апӀури, гьерхру:

– Мялим! КкудудубкӀру уьмур рубкьуз узу гьапӀну ккунду[+]?

26Исайи дугъхьан гьерхру:

– Къанундиъ фу дибикӀна? Дидиъ фу урхури шулва?

27Дугъу гъапи:

– Яв Агъа Аллагь, вари юкӀв хъипну, вари рюгьнаан, вари кьувватнаан, вари фагьмиан ккун апӀин ва яв багахь хьайир жвуваз жвувси ккун апӀин[+].

28Исайи дугъаз кӀуру:

– Дюзди жаваб тувунва; гьаци апӀин ва яшамиш хьидива[+].

29Хъа дугъу, учв дюз алауз ккунди, Исайиз кӀуру:

– Хъа йиз багахь хьайир фуж ву?

30Мидиз Исайи гъапи:

– Сар кас Ерусалимдиан Ерихондиз гъягъюри гъахьну ва, гъачгъарин хилиъ ахъру, дурар, дугъан палтар илдитну, думу дурччвну, йикӀру гьялнаъ итну, гьудучӀвну гъягъюру. 31Чан ляхин ади, гьадму рякъюъди сар малла гъягъюри гъахьну ва, гьадму кас гъяркънушра, гьудучӀвну гъушну. 32Гьаци Левитра, гьадушвхьантина, дидригъди, гьудучӀвну гъягъюру. 33Самария уьлкейиан вуйи сар кас, гьадлинтина даждиинди гъягъюрайир, дугъʼин алахъуру ва, дугъаз думу дяркъну, дугъан язухъ шулу[+]. 34Хъасин багахьна дуфну, ччимна чяхир улубзури, дугъан зийнар илитӀну, чан даждиин илитну, хялар дергрушваз духну, дугъан гъайгъу гъизигну. 35Хъайигъан гъягъюрайири, хялар дергрушван эйсийихьна кьюб динар[†] пул тувну, дугъаз кӀуру: «Мугъан гъайгъу зиг, хъа пул артухъди харж гъабхьиш, хъадакну гъюрури туварзаяв». 36Гьаму шубур касдикан гъачгъарин хилиъ ахъуриз вартӀан багахь гъашир фуж ву кӀури, фикир апӀурава?

37Къанунчийи:

– Гьелбетда, дугъаз ужʼвал гъапӀур, – гъапи.

Исайи:

– Гъарах ва увура гьаци апӀури йихь, – кӀуру.


Марфайин хулаъ

38Сабан Чан ученикарихъди рякъюъ айи Иса саб гъулаз гъюру; мушваъ сар Марфа кӀуру дишагьлийи Думу чан хулаъ кьабул апӀуру[+]. 39Дугъаз Марʼям кӀуру чи айи; думу, Исайин ликарихъ деъну, Дугъан гафарихъ хъпехъури гъахьну[+]. 40Марфайи, ужуб хураг апӀбан гъайгъушнаъ ади, Исайин багахьна дуфну гъапи:

– Я Агъа! Йиз чуччу узу сарди гъитну Увуз вижна ктарнуз? Узуз кюмек апӀин йипа дугъаз.

41Исайи дугъаз жаваб вуди гъапи:

– Гьей Марфа, Марфа! Уву гизаф ляхнарин гъайгъушнаъ ади гъяжяргъюрава[+]. 42Хъа лазим вуйиб анжагъ саб ву. Хъа Марʼямди сарихьанра тадабгъуз даршлу ужувлан пай кадабгъна.

#### 11


Исайи ученикариз ккарагуз улупуб

1[•]Сабан Иса саб йишваъ ккарагурайи. Ккарагбахъан, Дугъан ученикарикан[†] сари Дугъаз гъапну:

– Агъа! Ягьʼяйи чан ученикариз ккарагуз фици улупнуш, учузра ккарагуз улупа[+].

2Дугъу дурариз гъапи:

– Ккарагруган, йипай:

Я ич Адаш! Яв ччвур гирами ибшри;
Яв Паччагьлугъ улубкьри;
3Гьарсаб йигъаз учуз лазим вуйи уьл ча;[+]
4Ич гунгьариланра хил алдабгъ,
учура гьарсар учуз буржлурилан хил
алдабгъури шулча;
хъа учу тямягьариъ мааан[+].


Ча кӀуруриз тувди, абгруриз бихъиди, раккник кучруриз абццди

5Хъана Исайи дурариз кӀуру:

– Пухьаки, учвкан сари, чаз дуст ади, гьацӀишваринган дугъахьна дуфну, дугъаз кӀуру: «Я дуст! Узуз шубуб уьл буржназ ча, 6рякъюъ айи йиз сар дуст хулаз дуфнайиз, ва узуз дугъаз гьивуз ужуб фукӀа адарзуз». 7Хъа дугъу хулан айтӀан увуз жаваб тувди: «Узу бизар мапӀан, раккнар сарун хъяркьназа ва йиз баярра узухъди ахникк дахьна; узхьан гъудужвну, увуз уьлер тувуз шулдарзухьан». 8Хъана кӀарзачвуз, дугъу увуз ичв дуствалин гьюрматнаан уьл тутрувишра, хъа эгер чахъан уву тувайизкьан хътадакруб аьгъю гъабхьиш, гъудужвну, ккун гъапӀу кьадар уьлер тувдивуз. 9Узу кӀуразачвуз: ча йипай – тувдичвуз; абгай – бихъидичвуз; раккник кучай – абццдичвуз. 10Гьарсар ча кӀурайириз тувди; абгурайириз бихъиди; кучрайириз абццди[+]. 11Уву фицир адаш вува, бали балугъ ча гъапиган, дугъаз балугъин ерина битӀ туврур? 12Ясана, мурта ча гъапиган, дугъаз аькьраб туврур?

13Гьаци вуйиган, учву пис адмийир вушра, ичв веледариз ужуб тувуз удукьруган, аьршариин али Адашдихьан, хъанара ужуди, Чахьан ча кӀурудариз Аллагьдин Рюгь тувуз хьибди[+].


Иса ва Велзевул

14[•]Саб ражари Исайи чӀал дибиснайирикан жин ктапӀу ва думу улхуз хъюгъю, халкьра мидʼин мюгьтал гъахьи. 15Дурарикан бязидари кӀури гъахьну:

– Дугъу жинар жинарин аьхюр Велзевулин кьувватниинди ктаура[+].

16Хъа тмундари, Иса ахтармиш апӀури, Дугъкан аьршариан саб аьламатнан лишан ккун апӀури гъахьну[+].

17Хъа Дугъу, дурарин ниятар аьгъяди, кӀуру:

– Чан айитӀ душманвал ади, пай гъабши гьарсаб паччагьлугъ ичӀи шул ва душманвал ади жара гъабши хизанра ккадабхъур. 18Эгерки иблисра чан айитӀ чахъди дявдиъ гъабшиш, дидин паччагьлугъ фици сагъди гъубздихъа? Хъа учву, Узу Велзевулин кьувватну жинар ктаура, кӀурачва. 19Эгер Узу Велзевулин кьувватну жинар ктаураш, хъа ичв терефкрари дурар шлин кьувватну ктаура? Гьаддиз дурар учвуз диванчйир ишри[+]. 20Эгерки Узу жинар Аллагьдихьан гъюрайи кьувватну ктаураш, икибаштӀан, учвуз Аллагьдин Паччагьлугъ[†] хъубкьна.

21Кьувватлури, хилиъ яракь ади, чан хал уьбхюрайиган, дугъан мутмуйиз хатӀавал адар. 22Хъа дугъʼина думутӀанра гужлир алархьиган ва дугъʼин гъалиб гъашиган, гьадмуган дугъан, учв уьрхюрза кӀури миж кайи вари яракьра чаз гъадабгъиди ва тадабгъубра пай апӀиди.

23Фуж Узухъди дарш, гьадму Узуз къаршу ву ва, шли Узухъди уч апӀурадарш, гьадгъу зяя апӀура[+].


Жин хъадабкну гъюваликан

24Чиркин рюгь, инсандиан удубчӀвиган, шид адрушвариъ либцури, чаз архайинвал абгури шулу, дибрихъиган, кӀуру: «Узу утӀубкку йиз хулаз хътабкидиза». 25Хътабкубдиз хал ичӀибкнади ва марцц дапӀнади рябкъюру. 26Гьадмуган диди, дубшну, хъана ургубсан жин хуру, дурар дугъаъ учӀвну яшамиш шулу, ва думу касдиз улихьдитӀан гьамус артухъ пис шулу[+].


Гьякьикьи бахтаварвал

27Исайи гьамци кӀурайиган, сар дишагьлийи халкьдигъян яманди Дугъаз кӀуру:

– Уву дюнʼяйиз гъахи ва аьхю гъапӀу дишагьли хушбахтавар ву![+]

28Хъа Исайи дугъаз кӀуру:

– Аллагьдин гаф ебхьурайидар ва тамам апӀрудар хъана артухъ хушбахтаврар ву![+]


Завариан вуйи аьламатарикан Исайи аьгъювалар улупура

29[•]Хъа халкь гизаф уч гъашиган, Исайи пуз хъюгъру:

– Му хътругъру насил ву; дурар заварин аьламатариз ккилигура, хъа Юнусдин[†] аьламатналан гъайри дурариз жара аьламат рябкъидар. 30Юнус Ниневияйин агьалйириз фици аьламат вуди гъахьнуш, гьаци Инсаниятдин Байра[†] му наслиз аьламат вуди хьиди. 31Гъиямат йигъан суд апӀру вахтна кьиблайин паччагь-ханум гьамусдин адмийириз къаршу гъудужвну, дурар тахсиркар апӀиди, фицики думу дюнʼяйин тму кӀулиан Сулеймандин[†] фагьумлувалихъ хъпехъуз гъафнийи; хъа магьа мушвахь СулеймантӀан зурба Вуйир хьа[+]. 32Гъиямат йигъан Ниневияйин агьалйир му наслин адмийирин дивандиз дуфну, дурарин тахсрар ачухъ апӀиди, фицики Юнусди улупу аьгъювалариинди дурари чпин гунгьар гардандиъ гъидисну. Хъа магьа мушвахь ЮнустӀан аьхюр Вуйир хьа![+]


Бедендин чирагъ

33[•]Сарира, чирагъ кабхьну, жини йишвахь дивдар, я дидʼин гъаб иливдар, хъа, хулаъ учӀврайидариз акв шлуси, чан йишвʼин дивру[+]. 34Бедендин чирагъ ул ву, гьаци вуйиган, эгер яв ул марцциди вуш, яв вари беденра акуди хьибди. Хъа эгер яв ул чӀуруб вуш, яв беденра мучӀуб хьибди. 35Гьаци вуйиган, лиг гьа: увуъ айи акв мучӀушин вуди дарибшри! 36Эгер яв беден вари акуб вуш ва дидик сабкьан мучӀу пай ктарш, вари гьаци аку хьибдики, хиял апӀин, чирагъди уву чан нурниинди аку дапӀна.


Исайи фарисйирикна къанунчйирик тахсрар кирчра

37[•]Исайи гьаци кӀурайиган, сар фарисейи Дугъаз чан хулаз лисундин хураг ипӀуз теклиф апӀуру. Иса, дугъахьна дуфну, гъюн йивну, дахъру. 38Фарисей, Исайи, уьл ипӀайиз, чан хилар дижрикӀиган, мюгьтал шулу[+]. 39Агъайи дугъаз кӀуру:

– Учву, фарисйири,[†] ичв рюкьчарин чӀатан тереф марцц апӀури шулчва, хъа ичв айитӀишв угърашʼвалихьдина аьмалдарвалихьди абцӀну шуличв. 40Эй фагьумсузар! ЧӀатан тереф яратмиш ГъапӀури айитӀишвра яратмиш гъапӀундаринхъа? 41Ужуб гьадму вуки, учвуз айибдикан садакьа тувай, гьадмуган ичв вари ляхнар марццидар хьиди.

42Ичв пис гьял хьибди, фарисйир, фицики учву шюшеукӀарилан, кӀашнишарилан ва миди вуйи мейвйирилан йицӀубдик саб пай туврачва, хъа гьякьлувалин ва Аллагьдин масанвалин гъайгъушнаъ адарчва. Учву гьамунубси, тмунубра дапӀну ккунду[+]. 43Ичв пис гьял хьибди, фарисйир, фицики учву жугьдарин мистариъ[†] гьюрматлу йишвар дисуз ва мажлисариъ жвуван тярифар ерхьуз ккунидар вучва[+]. 44Ичв пис гьял хьибди, фицики учву, чпин зиълан инсанар лицури ва мидкан чпиз хабар адру, жиликк ккайи накьварсдар вучва[+].


Къанунчйирихъди сюгьбат

45Мидиз жаваб вуди къанунчйирикан[†] сари Дугъаз гъапи:

– Мялим! Гьамци кӀури, уву учузра гиран ктапӀурава.

46Хъа Исайи кӀуру:

– Учвухъра, къанунчйир, бала хъабхъди, фицики инсанариин гъахуз даршлу гъагъар илирчурачва, хъа дурар гъахбан бадали, учву ичв саб тӀубкьан кучрадарчва. 47Пис гьял хьибди ичв, фицики учву, ичв абйири гъийиху пайгъамбрариз[†] гюмбтар диврачва. 48Гьамдиинди ичв абйири гъапӀу чӀуру ляхнарин гьякьнаан шагьидвал апӀурачва ва дурарихъди рази шулачва, фицики гьадрари пайгъамбрар гъийихну. Хъа учву дурариз гюмбтар диврачва[+]. 49Гьаддиз Аллагьдин аьяндарвалиинди гьамци кӀура: «Дурарихьна пайгъамбрарна вакилар[†] гьаъдиза, хъа дурарикан садар йивну йихиди, хъа тмундар утӀурккиди»[+]. 50Ва гьаму насликан дюнʼя яратмиш гъапӀхъамина гъийиху вари пайгъамбрарин удубзу ифи кадабгъри[+]. 51Авелин ифдилан гъадабгъну, Аллагьдин хулаъ айи гъурбан гъапӀдар урккру йишванна Гирами йишван арайиъ удубзу, Закарʼяйин ифдиина гъяйизкьан, кадабгъри. Ав, кӀуразачвуз, гьаму насликан ктабгъиди. 52Пис гьял хьибди ичв, къанунчйир, фицики учву аьгъюваларин ачар бисуз дибисначва, амма я учву учӀвундарчва, ясана учӀврудар гъитрадарчва.

53Иса гьудучӀвурайиган, къанунчйирна фарисйир Исайиз, хъючӀюркьну, багахь шуз хъюгъру. Дугъкан чпин аьхючӀвеъ суалариз жаваб тувуб ккун апӀури, 54дурариз, Исайи туву жавабариъ Дугъак тахсир кипуз шлу гафар агуз ният ади гъабхьну[+].

#### 12


Кьюб маш гъяйи фарисйирикан

1Му арайиъ, агъзрариинди халкь уч духьну, сари-сар хъуржуз хъюгъиган, Исайи сифте Чан ученикариз[†] кӀуру:

– Ихтият йихьай фарисйирин[†] дунихьан. Думу кьюб маш гъяйивал ву[+]. 2Учв ачухъ даршлу гьич саб гьитӀибкӀуб адар ва ашкар даршлу гьич саб жиниб адар[+]. 3Гьаддиз учву мучӀушнаъ гъапиб аквнахь ебхьиди ва хулан айитӀ ибахъна гъапиб гъваълан атӀабгну пиди. 4[•]Учвуз, Йиз дустариз, кӀураза: беден йибкӀрударихьан гучӀ мапӀанай, фицики дурарихьан сарун артухъ фукӀа апӀуз шулдар[+]. 5Хъа шлихьан гучӀ дапӀну ккундуш, кӀурзачвуз: гъачӀиган, жегьеннемдиъ Итрурихьан гучӀ апӀинай. Ав, кӀуразачвузки, Гьадгъухьан гучӀ апӀури йихьай[+]. 6Кьюб кепкихъ хьуб гъуланжакьв масу тувдаринхъа? Гьадрарикан сабкьан Аллагьди кӀваълан гьаънадар. 7Ичв кӀулʼин али чӀарарра кмиди Дугъу гьисаб дапӀна. Гьаци вуйиган, гучӀ мапӀанай: гизаф гъуланжакьвартӀан учву заан вучва[+].


Исайи аьгъювалар улупура

8КӀуразачвузки, адмйирин улихь Узу кьабул гъапӀу гьарсар кас Инсаниятдин Бали Аллагьдин малайикарин улихь кьабул апӀиди[+]. 9Хъа шли адмйирин улихь Узу кьабул дарапӀиш, думу Аллагьдин малайикарин улихь кьабул апӀидарза[+]. 10Инсаниятдин Бализ къаршу гаф гъапиш, дугълан хил алдабгъиди, хъа шли Аллагьдин Рюгьнакан чӀуру гаф гъапиш, дугълан хил алдабгъидар[+]. 11Хъа учву мистариз[†] гьякимаринна гьюкумдрарин улихьна хъади гъахи вахтна, фици ва фициб жаваб тувруш, вая фу кӀуруш, дидин гъайгъушнаъ махьанай. 12Аллагьдин Рюгьну, учву фу дупну ккундуш, учвуз гьадму гьялатнаъ аьгъю апӀиди[+].


Тямягькрар махьанай

13[•]Халкьдин кьялгъян сари Дугъаз гъапи:

– Я Мялим! Йиз чвуччвуз, адашдилан учуз гъурубкьу ирс узухъди пай апӀин, йипа.

14Исайи гьадму касдиз гъапи:

– Ичв диван апӀуз вая пай апӀуз Узу шли дерккну?

15Мидихъди сабси Дугъу дурариз гъапи:

– Лигай гьа, тямягькрар махьанай, фицики инсандин уьмур дугъан девлетналан асиллу дар[+].


Нефс кур девлетлуйикан тахалус

16Хъа Исайи дурариз тахалус ктибтуру:

– Сар девлетлу касдин хутӀлиъ ужуб бегьер битмиш дубхьнади шулу. 17Дугъу чав-чакди гьамци фикир апӀуру: «Узу гьапӀру? Узуз йиз ризкьар ахьрушв адарзуз, аьхир. 18Гьамци апӀидиза: йиз амбарханйир дарагъну, аьхюдар дивдиза ва гьадина вари йиз рузи ва вари йиз девлет уч апӀидиза. 19Хъа йиз кӀваз пидиза: эй йиз юкӀв, увуз гизаф йисариз аьхючӀвеъ девлет уч дапӀназа: архаин йибхь, ипӀин, убхъ, шад йибхь». 20Хъа Аллагьди дугъаз кӀуру: «Эй ахмакь! Ахъли яв юкӀв увхьан гъадабгъиди: уву гьязур гъапӀуб шлиз ккабхъдийкӀан?» 21Шли чаз девлетар уч апӀураш, гьадгъаз гьаци хьибди. Думу Аллагьдин улихь девлетлу шулдар[+].


Гъян хурагтӀан, жан палаттӀан заан ву

22Чан ученикариз Исайи гъапи:

– Гьаддиз учвуз кӀуразаки, ичв гъян бадали фу ипӀуруш ва ичв жан бадали фу алабхьуруш, гьаддин гъайгъушнаъ махьанай[+]. 23Фицики гъян хурагтӀан, хъа жан палаттӀан заан ву.


Фана дюнʼяйин гъайгъушнар ва фтин гъаннаъ духьну ккундуш

24Къяркърариз лигай: дурари я убзури, я ккадабцӀури шулдар, дурариз я хулар, я амбарханйир адар. Аллагьди дурариз ипӀруб тувра. Хъа учву ничхрартӀан хайлин артухъ дарнучвахъа[+]? 25Учвкан сарихьанра, жвуван гъайгъу зигури, гьич саб хъуршлииндикьана жан ягъал апӀуз шулин? 26Гьаци вуйиган, эгер учвхьан лап цӀиб вуйибра апӀуз удукьурдаш, имбунубдин гьякьнаан фу гъайгъу зигидичвахъа? 27Лизи кюкйир фици аьхю шулаш, лигай: дурари я зегьмет зигурадар, я парча убхурадар. Хъа, кӀуразачвуз, Сулейман[†] паччагьди чан лап ад айи вахтнара дурарихъ гьарсабдихъ хъайисдар палтар алахьури гъахьундар[+]. 28Эгер гъи чюлиъ ади, закур цӀигъ убгурайи укӀ Аллагьди гьаци уччвуди балгурайиган, Дугъу учвʼин дицитӀан уччвуди палат алабхьидаринхъа, цӀибтӀан хътругърудар![+] 29Гьаци вуйиган, учву ипӀрубдихъна убхърубдихъ милицанай ва инжик махьанай. 30Гьаз гъапиш вари гьамрар му дюнʼяйин аллагьсузари[†] агури шулу; хъа ичв Адашдиз учвузра дурар лазим вуйиб аьгъя. 31Аллагьдин Паччагьлугъ[†] абгури йихьай. Гьаци гъапӀиш, имбуб вари Дугъу тувдичвуз.

32ГучӀ мапӀанай, бицӀи лиж! Фицики ичв Адашди учвуз Чан Паччагьлугъ тувуз ужуб кьаст дапӀна[+]. 33Ичв мулкар масу туври, садакьади пай апӀинай. Жвуваз аьршариъ угъри удручӀвру, йирси даршлу ужагъ, камк ктрабхьру ва хътӀатӀабццру хазна гьязур апӀинай[+]. 34Фицики, ичв девлет наан аш, ичв юкӀвра гьадушваъ хьибди.


Гъуллугъчийин уягъвал

35[•]Гьарсабдиз гьязур вуди йихьай: юкьʼан чӀулар идитӀну ишри ва чирагъар кархьну ишри. 36Агъа сумчриан дуфну, хъумп гъапӀубси, дугъаз раккнар арццуз ккилигурайи гъуллугъчйириз ухшар хьидичва[+]. 37Агъайиз, хулаз хътакиган, даахнадарди гъяркъю лукӀар хушбахтаврар ву; гьякьди кӀуразачвузки, дугъу, чан юкьʼан идибтӀну, дурар дитди ва, гьарурихьна гъюри, чавра дурариз гъуллугъ апӀиди. 38Ва думу гьацӀишваринган гъафишра, гьириккна гъафишра, гьязур гьялнаъ гъидихъу лукӀар хушбахтаврар ву. 39Учвуз аьгъю йибхьайки, хулан эйсийиз угъри гъюру вахт аьгъяш, думу чан хулаъ учӀвуз гъитдар[+]. 40Учвура гьязурди гъузай, фицики учву ккилигури адру сяаьтна Инсаниятдин Бай[†] гъиди.

41Гьадмуган Петри Дугъхьан гьерху:

– Я Агъа! Му тахалус учуз кӀурана, даршиш вардариз?

42Агъайи кӀуруки:

– Вафалу ва аькьюллу гъуллугъчи фуж ву? Агъайи чан лукӀариз вахтниинди хураг пай апӀбан бадали аьхюрди дерккур. 43Хулаз гъафи агъайиз ляхин апӀури гъяркъю гъуллугъчи бахтавар ву[+]. 44Гьякь кӀуразачвузки, агъайи думу чан вари хал-йишван аьхюрди дерккди. 45Эгерки гъуллугъчийи чан кӀваан: «Йиз агъа багаригьди гъидар» пну, гъаравшариз йивуз, ипӀуз-убхъуз ва пиянвалар апӀуз хъюгъиш,[+] 46агъа, думу ккилигури адру йигъан ва мялум дару сяаьтна хъуркьди ва думу гъуллугъчи кьюб швур апӀиди: дугъкан чаз мютӀюгъсузариз апӀруб апӀиди.


Чаз гизаф тувнайи гьарсарикан ккунра гизаф апӀиди

47Чаз агъайин кьаст аьгъяди, дугъу гъаписи дарапӀу лукӀ гизаф урччвиди. 48Хъа чаз аьгъдарди жазайиз лайикьлу ляхин гъапӀур цӀибди урччвиди. Гизаф тувнайи гьарсарикан ккунра гизаф апӀиди, ва шлин ихтиярнаъ гизаф ивнаш, гьадгъахьди йишвʼинара гизаф хуз гъитди.


«Узу инсанар жара апӀуз Гъафир вуза»

49[•]Узу жилʼина цӀа кчӀибгуз Гъафир вуза ва гьаци ккунди азузки, думу сарун гьамустӀанра кабхъну! 50Узу аьзабарикк ккуркьну ккунду ва гьаму кӀулиз удубчӀвайиз инжик вуза![+] 51Узу жилиина мясляаьт тувуз дуфна кӀури, фикир апӀуранчва? Ваъ, кӀуразачвуз. Узу сар-сарихьан жара апӀуз дуфнайир вуза[+]. 52Фицики гьамусдихъантина саб хулаъ айи хьур кас жара хьуз хъюгъди, шубур кьюриз къаршу ва кьюр шубуриз къаршу вуди; 53адаш бализ, бай адашдиз къаршу хьиди, дада шураз, риш дадайиз къаршу хьиди; сижарбаб швушваз, швушв сижарбабаз къаршу хьиди.


Деврин буйругъар

54[•]Халкьдизра Исайи гъапи:

– Ригъалабхъру терефнахъан гъюрайи диф гъябкъиган, дишлади: «мархь убгъиди» кӀурчва, ва гьаци шулу. 55Кьиблайин микӀ хъивиган, «гизаф мани хьибди» кӀурчва, ва гьацира шулу. 56Эй кьюб маш гъяйидар! Учву, жилин ва завун лишнари фу улупураш, гъудубгъунчва, хъа му вахтарин лишнарин мяна гьаз аьгъю шуладарчвуз? 57Гьаз учвхьан жвуван фикриинди, фу дапӀну ккундуш, аьгъю апӀуз шуладарчвухьан? 58Уву яв гьюжаткрихъди аьхюрихьна гъягъяйиз, рякъюъ имиди дугъахъди мясляаьт апӀуз чалишмиш йихь. Гьаци даршиш, дугъу уву суддиз гъахиди, судди уву жаллатӀрихьна тувди, хъа жаллатӀри уву дустагъдиъ итди[+]. 59Хъа кӀуразавуз: аьхиримжи кепкиина гъяйиз, яв вари бурж ктипайизкьан, душвʼан удучӀвидарва.

#### 13


Гунгьар гардандиъ дисай

1Гьадму арайиъ сакьюдари, гьадина дуфну, Аллагьдиз икрам апӀурайиган, Пилатди Галилей уьлкейин гъийиху агьларикан, Исайиз кӀуру[+].

2Исайи дурариз ктибтуру:

– Дурариз мициб инсафсуз жаза тувуз, дурар миди вуйи Галилей уьлкейин агьлартӀан артухъди гунагькрар ву, пну, фикир апӀуранчвахъа? 3Ваъ, кӀуразачвуз: эгер учву ичв гунгьар гардандиъ дидрисиш, тахсрар апӀури гъашиш, учвура вари гьаци йихидичву. 4Ясана учву, Силамдин чӀвурд абхъиган, гъийиху йицӀимиржир кас Ерусалимдин миди вуйи агьлартӀан артухъди тахсиркрар ву кӀури, гьисаб апӀуранчва[+]? 5Ваъ, кӀуразачвуз: эгер учву ичв гунгьар гардандиъ дидрисди, тахсрар апӀури гъашиш, учвура вари гьаци йихидичву.


Бегьерсуз инжирикан тахалус

6Хъа Исайи гьамциб тахалус ктибтуру:

– Сари чан багъдиъ инжирин гьар кивнади гъабхьну. Сабан, думу гьаригъ йимишар гъяш лигуз гъюру, амма гъядарди рябкъюру[+]. 7Дугъу багъбанчийиз кӀуру: «Магьа, шубуд кӀуру йисан мина йимишар гъяш лигуз гъюраза ва гъядарди шула; думу алдабтӀ, диди давди йишв бисура»[+]. 8Хъа багъбанчийи дугъаз: «Эй агъа! Гьаму йисансана гъибт, узу, дидин кьаблихъишв дирибккну, пейин хъабхьдиза. 9Диди бегьер хуруш лигухьа, нагагь дархиш, гъюру йисан думу алдабтӀархьа».


Султ йигъан жинар кайи дишагьли сагъ апӀуб

10Султ йигъан[†] Исайи саб жугьдарин мистаъ[†] аьгъювалар улупурайи[+]. 11Душваъ йицӀимиржид йисан уьзрин жин кайи сар дишагьли айи. Думу, дацӀаркну, беден хъцӀабкуз даршули гъахьну. 12Исайи, думу дяркъну, дих апӀуру ва дугъаз кӀуру:

– Дишагьли! Уву яв уьзрихьан азад шулава.

13Хъа Исайи дугъʼин хилар иливуру, дишагьли дишлади хъцӀакуру ва Аллагьдин ад за апӀуз хъюгъру. 14Мистан аьхюри гьадмуган, Исайи султ йигъан адми сагъ гъапӀну кӀури, хъял кубчӀвну, халкьдиз кӀуру:

– Му ляхин апӀуз йирхьуд йигъ а, гьаддиз сагъ апӀбан бадали султ йигъан ваъ, хъа миди вуйи йирхьуд йигъари гъачай[+].

15Агъайи дугъаз жаваб вуди гъапи:

– Эй кьюб маш гъяйидар! Ухькан гьарури султ йигъан чан йиц вая дажи, тӀунхъан хъудубчну, шид тувуз хъапӀри шулдаринхъа[+]? 16Хъа магьа йицӀимиржид йисан иблисди йитӀнайи му Ибрагьимдин[†] риш султ йигъан азад апӀуз хай шулдаринхъа?

17Исайи гьамци кӀуруган, Дугъаз къаршу удучӀвнайи вардариз нач шулу, ва вари халкь Исайин[†] адлу ляхнариин шад гъахьнийи[+].


Дилкан ва дуникан

18[•]Дугъу хъана гъапи:

– Аллагьдин Паччагьлугъ[†] фтихъна гъубшуб ву ва думу фтихь тевза? 19Думу, инсанди бистниъ киву дилиз ухшар ву: ктубчӀвиган, дидкан бегьем гьар шулу ва завун ничхрари дидин циркларигъ мукьар апӀуру[+].

20Исайи хъанара гъапи:

– Аллагьдин Паччагьлугъ сарун фтихь тевза? 21Думу дишагьлийи гъадабгъну, шубуб сеъ хюйик капӀну, хамир вари утуз гъибту дуниз ухшар ву[+].


Ккуру урнарикан

22[•]Хъасин, гьамци аьгъювалар улупури, шагьриан шагьриз, гъулʼан гъулаз гъягъюри, Иса Ерусалимдиз рякъюъ учӀвру. 23Рякъюъ сари Дугъхьан гьерхру:

– Я Агъа! Яраб уьрхрюдар цӀибтӀан хьидайкӀан?

Исайи дугъаз кӀуру:

24– Ккуру урнариантина учӀвуз гьялак йихьай, фицики гизафдариз учӀвуз ккунди, хъа учӀвуз хьибдар. 25Гьадмуган эйсийи, гъудужвну, урчӀар хъяркьди, хъа учву чӀатан гьамци кӀури урчӀарик кучри гъуздичва: «Я Агъа! Учуз урчӀар арццава». Хъа Дугъу учвуз пиди: «Учву фужар ва наънан вушра, аьгъдарзуз»[+]. 26Гьадмуган пидичва: «Учу Яв улихь ипӀури-убхъури гъахьунча ва кючйириъ Уву учуз аьгъювалар улупуйва». 27Хъа Дугъу пиди: «Учву фужар ва наънан вушра, аьгъдарзуз; Узхьан дург йихьай, вари нягьякьвалар апӀрудар!» 28Учвуз Ибрагьим, Исакь,[†] Якьуб[†] ва вари пайгъамбрар[†] Аллагьдин Паччагьлугъдиъ гъяркъиган, хъа учву дилин утӀурккруган, зурба ишубна суза зигидичва[+]. 29Хъа ригъгьудубчӀвруна алабхъру, кафарина кьибла терефарихъанди дуфнайидар Аллагьдин Паччагьлугъдиъ гъюн йивну дахьди[+]. 30Ва магьа, аьхиримжидар сарпидарди, сарпидар аьхиримжидарди хьиди[+].


Ерусалимдин гьякьнаан Исайин дердлувал

31[•]Думу йигъан фарисйирикан[†] бязидари, дуфну, Исайиз гъапи:

– УдучӀвну, гьамлин гъарах, дарш Гьироддиз[†] Уву йикӀуз ккунди а[+].

32Дугъу дурариз гъапи:

– Душну, гьадму аьмалдар сулаз йипай: магьа гъира, закурра Исайи инсанарикан жинар ктаиди ва инсанар сагъ апӀиди, хъа саритӀ Чан ляхин ккудубкӀиди. 33Дупну ккундуки, Узуз гъина, закурна саритӀтӀан лицуз вахт имдарзуз, фицики пайгъамбрар, ЕрусалимдиътӀан дарди, жара йишваъ йикӀбакк ккуркьри шулдар.

34Эй, пайгъамбрар йивну йихру ва чахьна гьау илчйириин гъван уьлюбхру Ерусалим! Швнубан Узуз, пеъли чан хлинццариккна шюхъярси, яв халкь уч апӀуз ккун гъабхьунзуз, хъа учву кӀул ккивундарчва![+] 35Лигай, магьа ичв хал ичӀиди гъубзна. Магьа кӀуразачвуз: «Агъайин ччвурнахъ Гъюрайир ужувлакк ишри», кӀури, учву дих дарапӀкьан гагьди, Узу сарун рякъидарчвуз[+].

#### 14


Фарисейин хулаъ

1Саб султ йигъан[†] Иса фарисйирин[†] гьякимарикан сарин хулаз уьл ипӀуз гъюбакк ккуркьру; хъа, Дугъу гьапӀруш, дурари ул хъипнийи[+]. 2Исайин[†] улихь хамракк шид уч шлу аьзар кайи сар кас деънайи. 3Мициб дюшюшназ лигну, Исайи къанунчйирихьанна[†] фарисйирихьан гьерхру:

– Султ йигъан духтирвал апӀуз хай шулин[+]?

4Дурар ккебехъну гъузру. Дугъу му аьзарлу дидисну, сагъ дапӀну, хулаз деетуру.

5Мидихъди сабси Дугъу гъапи:

– Нагагь учвкан сарин бай вая йиц фуриъ абхъиш, дугъу, султ йигъ вушра, думу дишлади адабгъидаринхъа[+]?

6Дурарихьан Исайиз жаваб тувуз гъабхьундар.


«Шли учв заан апӀури гъашиш»

7Дих дапӀнайидари ужудар йишвар ктагъуради дябкъну, Исайи дурариз тахалус ктибтуру:[+]

8– Сари увуз сумчриз гъюб теклиф гъапӀиган, ужуб йишвʼин медеан, гьаз гъапиш гъач дупнайидарикан фужкӀа увутӀан артухъур вуди гъабшиш,[+] 9хъа увузна дугъаз теклиф гъапӀури, увухьна дуфну: «Мушв гьадгъан йишв ву», кӀуруси дарибшри, даршиш думуган, начра дубхьну, харжи йишвʼин деуз мажбур хьидива. 10Саки увуз гъач дупнайиган, дуфну харжи йишвʼин деъ, увуз гъач гъапири, увухьна дуфну: «Дуст кас! Минаси кудучӀв» кӀуруганси. Гьадмуган увуз увухъди деънайидарин улихь артухъ гьюрмат хьибди. 11Фицики, шли чав учв за апӀури гъашиш, гьадму асккан хьиди, хъа учв аскканди дисрур заан хьиди[+].


Хулан эйсийиз туву тербия

12Хъа хулан эйсийизра Исайи кӀуру:

– Лисундин вая хябяхъдин хураг апӀруган, я яв дустариз, я яв чвйириз, я яв мирасариз, ясана девлетлу гъуншйириз гъач макӀан, дурари, увузра гъач дупну, уву гьивуб увухьна хътадабкруганси. 13Хъа шадвал апӀру вахтна аьжузариз, шикастариз, ликудариз, курдариз дих апӀин. 14Ва уву бахтавар хьидива, фицики дурарихьан чпиз гьивуб увуз кьяляхъ апӀуз хьибдар, хъа явра, дугъридар чӀиви гъашиган, гьисабнаъ хьибдияв[+].


Зурба дем дюзмиш гъапӀурикан тахалус

15[•]Му гафар гъеерхьиган, Исайин гъвалахъ деънайидарикан сари кӀуру:

– Аллагьдин Паччагьлугъдиъ[†] уьл ипӀрур хушбахтавар ву![+]

16Исайи дугъаз гьамци кӀуру:

– Сар касди, аьхю шадвал дюзмиш дапӀну, гизафдариз гъач гъапну 17ва, хябяхъ гъабшиган, чан лукӀ хялариз: «Гъачай, гьарсаб гьязур духьна» пуз, гьаъру. 18Хъа вардари, гаф саб дапӀнайиганси, кӀулар ккадагъуз хъюгъну. Сарпири дугъаз гъапну: «Узу жил гъадабгъназа ва узу, дина душну, дидиз дилигну ккунду, ккун апӀурза узлан хил алдабгъуб». 19Тмунури гъапну: «Узу хьуд жут йицар гъадагъназа ва узу дурариз лигуз душну ккунду, узлан хил алдабгъуб ккун апӀурза». 20Шубурпири: «Узу багарихьди эвлемиш духьнамиза ва гьаддиз гъюз шулдарзухьан» кӀуру. 21Хъа хъадакну гъафи гьадму лукӀру чан агъайиз гьамрар вари ктитну. Гьадмуган хъял кубчӀву хулан эйсийи чан лукӀраз гъапну: «Гъарах, шагьрин кючйиригъян дагну, тяди мина аьжузар, шикастдар, ликудар ва курдар хъади гъач». 22ЛукӀрура, душну гьаци дапӀну, кӀуру: «Агъа, яв буйругъ тамам гъапӀунза, вушра саб хъана йишв ими». 23Агъайи лукӀраз гъапну: «Душну, кючйириан хъана хъади гъач, йиз хулан суфра хъабцӀруси апӀин. 24КӀуразавуз: гьадму улихьна дих дапӀнайидарикан сарикьан йиз хураг ипӀидар».


Исайин ученик хьувалин шартӀар

25[•]Сабан Исайихъди хайлин халкь гъюради гъабхьну ва Дугъу, дурарихьинди илдицну, гъапи:

26– Эгер сар кас Узухьна, чан адашна дада, хпирна веледар, чвйирна чйир, гьацира чан хусуси уьмур нигь дапӀну дарфиш, дугъкан Йиз ученик хьидар[+]. 27Чан хач[†] кьялʼин алдрурихьан, ва Узухъди дяргърюрихьан Йиз ученик хьуз хьибдар[+]. 28Учвкан фунури, хулар дивуз ккунди, сифте деъну, дидиз удучӀвру харжар гьисаб дарапӀди, думу дивну ккудубкӀбан бадали фйир лазим вуш гьисабназ гъададагъиш, 29ва шибритӀар ирчну, хулар ккудукӀуз дархьиш, мици гъяркъдар вари дугъʼин гьамци кӀури аьлхъидарин: 30«Гьаму касдихьан, хулар дивуз хъюгъну, ккудуркӀуз гъабхьундар?»

31Ясана фуну паччагьди, чахъ йицӀуд агъзур эскер хъади, жара паччагьдиина дяви апӀуз гъягъруган, чаина гъюрайи къад агъзур эскер айи кьушмихъди дяви апӀуз удукьидиш, улихьмиди деъну, везирарихъди мясляаьт дарапӀди гъитур? 32Ясана, гьадму кьушум ярхлаъ имиди, дугъу дяви дарапӀбан бадали йикьрар апӀуз вакилар[†] гьаидарин? 33Гьамци учвкан гьарурихьан, чаз вари айибдихьан гьудудучӀвиш, Йиз ученик хьуз хьидар.


Кьилан кьилзивал

34Кьил ужуб мутму ву; хъа эгер кьилан кьилзишин[†] гъудубгиш, думу фти кьилзи апӀиди[+]? 35Думу я ругдиз, я пейиндиз ярамиш дар; думу тина гатӀабхьур. Шлин ибариз ебхьураш, гъит ебхьри![+]

#### 15


Дудубгну гъибихъу агълижикан тахалус

1[•]Исайихьна, Дугъахъ хъпехъбан бадали, вари налук гъюдюбхрудар ва гунагькрар гъюри гъахьну. 2Фарисйирина[†] аьлимари,[†] Дугъу гунагькрар кьабул апӀура ва дурарихъди уьл ипӀури шула кӀури, наразивал улупури гъахьну[+]. 3Гьадмуган Исайи дурариз гьамциб тахалус ктибтуру:

4– Учвкан, чаз варж марчч ади, дурарикан саб гъудубгиган, урчӀвцӀурна урчӀвуб чюлиъ гъитну, гъудубгуб бихъайизкьан дарабгрур фуж шул? 5Хъа дибихъну, думу гъюнариина шадди за апӀидарин? 6Ва хулаз дуфну, дустарна гъуншйир уч дапӀну, дурариз «Узухъди шадвал апӀинай, гъудубгу чарва гъибихъунзуз», – пидарин[+]? 7КӀуразачвузки, гьамци аьршариъра чан тахсрар гардандиъ гъидису гунагькрикан, урчӀвцӀурна урчӀвур гунгьар ктарзук кӀурайи марцци касарикантӀан, артухъ шад хьиди[+].


Гъудубгу арсран кепкикан тахалус

8Ясана фуну дишагьлийи, чаз йицӀуб арсран кепек ади, дурарикан саб гъудубгиган, чирагъ кабхьну, хал ичӀибкури, думу бихъайизкьан дарабгди гъибтур? 9Хъа му гъибихъган, чан дуст хпар ва гъуншйир уч дапӀну, дугъу: «Узухъди шад йихьай, узуз гъудубгу арсран кепек гъибихъунзуз» дарпиди гъитрин? 10Гьамци Аллагьдин малайикарра чан тахсрар гардандиъ гъидису сар гунагькриканра шад хьиди.


ЧӀуру рякъюъ ади дудургну, хъасин швумал духьну гъафи балкан

11Исайи хъана кӀуру:

– Сар касдиз кьюр бай ади гъахьну. 12Дурарикан бицӀинури адашдиз гъапну: «Я адаш! Ихь девлетнан узуз рубкьру пай ча». Адашдира баяриз девлет пай апӀуру. 13Сакьюдар йигъарилан бицӀину чве, чаз ккубкьуб вари уч дапӀну, ярхла юрдариз гъягъюру ва, душвариъ кефниинди яшамиш шули, чаз айи девлет вари хътипӀуру. 14Хъа вари хътипӀган, гьадму юрдариъ зурбади гаш абхъру, ва думу дарвалиъ ахъру. 15Думу гьадму юрднан сар агьалийихь яшамиш хьпакк ккуркьру. Эйсийира думу чан силар уьрхюз чюллериз гьаъру. 16Думу силари ипӀурайи бужвам дипӀнура чан фун абцӀуз рази вуди шуйи, амма гьадмура дугъаз туври шулдайи. 17Чан фагьмихъна гъафиган, дугъу гьамци гъапну: «Йиз адашдин хулʼин лихурайидариз фукьан булди уьл ади шуйи, хъа узу мушваъ гашу йикӀури азу! 18Душну йиз адашдиз пидиза: „Я адаш, узу, аьршариз ва увуз къаршу духьну, гунагьвалар гъапӀунза. 19Ва сарун яв бай ву пуз лайикьлур дарза. Узу увухъ лихурайидарин жергейиз кьабул апӀин“».

20Гьамци дупну, думу чан адашдихьна хътакуру. Думу ярхлаъ имиди дяркъну, адашдиз дугъан язухъ шулу ва, жаргъну душну, дугъан гардандиъ архьру ва макар апӀуру. 21Бали дугъаз кӀуруки: «Я адаш! Узу, аьршариз ва увуз къаршу духьну, гунагьвалар гъапӀунза ва сарун яв бай ву пуз лайикьлу дарза». 22Хъа адашди чан лукӀариз кӀуру: «Ужубсиб палат дубхну дугъахъ хъабхьай, хилихъ тӀубланра хъапӀай ва ликариинра алахьай. 23Хъасин гваназ дюбхнайи кӀари дубхну, убккай. ИпӀури ва убхъури шадвал апӀидихьа. 24Фицики му йиз бай дукӀну айи ва чӀиви гъахьну, дудургну айи ва гъидихъну». Гьамци вари шадвал апӀуз хъюгъну[+].

25Аьхюну бай думуган хутӀлиъ ади гъахьну. ХутӀлиан гъюрайириз, хуларихьна багахь гъашиган, ялхъвнин мукьмар ерхьуру. 26Дугъу гъаравшарикан сарихьан гьерхру: «Му фу хабар ву?» 27Дугъура мугъаз: «Яв чве дуфна; яв адашди, думу сагъ-саламатди хътакбан сагълугънаан ганаз дюбхнайи кӀари дубккна» кӀуру.

28Аьхюну чве, хъял дуфну, хулаъ учӀвуз даккунди гъахьну. Адашди, удучӀвну, дугъаз хулаз дих апӀуру.

29Хъа дугъу адашдиз жаваб вуди кӀуру: «Магьа швнуд йисан увуз гъуллугъ апӀури аза ва сабанра яв гаф ликрикк ккивундарза. Хъа уву узуз йиз дустарихъди шадвал апӀуз мегьел саб мудуркьан тувундарва. 30Хъа чан пай улдугнайидарихъди дипӀну, яв гьамуну бай гъафиган, уву дугъаз дюбхнайи кӀари гъубккунва»[+]. 31Адашди дугъаз кӀуру: «Я жан бай! Уву гьарган узухъди хъава ва вари йизуб явуб ву, 32хъа яв му чве дукӀну айи ва чӀиви гъахьну, дудургну айи, гъидихъну, ва гьаддиин шад хьуб ва гешт хъапӀуб лазим вуйи».

#### 16


Дугъривал ктру идарачийикан тахалус

1Хъа Исайи Чан ученикариз[†] кӀуруки:

– Сар девлетлуйиз чан мяишат идара апӀру сар кас ади гъахьну. Гьадгъу эйсийин мяишат зяя апӀура кӀури, аьрза гъюру. 2Эйсийи дугъаз дих дапӀну гъапи: «Увкан узуз ерхьурайи аьрзйир гьапӀрудар ву? Яв идара апӀбан ляхнарин гьякь-гьисаб ча, фицики сарун увхьан мяишат идара апӀуз шулдарвухьан».

3Гьадмуган мяишатдин идарачийи чав-чакна кӀуру: «Узу гьапӀну ккун? Йиз агъайи хулан мяишат идара апӀувал узхьан тадабгъиди: жил йибккуз узхьан удубкьидар, шликанкӀа пул тӀалаб апӀуз начди вузуз. 4Йиз ляхнихьан гьадаиган, узу жарадарин хулариъ кьабул апӀру ужуб аьмал аьгъязуз». 5Хъа чан агъайин буржар кайидариз жа-жаради чахьна дих апӀури, дугъу сарпирихьан гьерхну: «Уву йиз агъайиз фукьан буржлу вува?» 6Дугъу: «Варж бети ччимдин» кӀуру. Хъа дугъаз идарачийи: «Ма яв расписка» ва тядиди «хьуцӀур бети бикӀ» кӀуру. 7Хъасин тмунурихьан гьерхру: «Хъа уву фукьан буржлу вува?» Дугъу: «Варж шишал дяхнин» кӀуру. Дугъазра кӀуру: «Ма яв распискара ва „миржцӀур шишал“ бикӀ». 8Хъасин эйсийи, чан нягьякь идарачийи аькьюллу ляхин гъапӀну кӀури, дугъан тяриф апӀуру. Фицики гьамусдин деврин адмийир аквнахьна чалишмиш шулайидартӀан чпин хайирнан гъаврикк ккайидар ву[+].

9Хъа гьаддиз Узу кӀуразачвуз: учвуз жилʼин тувнайи девлетниинди жарадариз хайир тувай. Фицики му дюнʼяйин девлетар тӀанкь гъапиган, учву Агъайин гьаргандин хулариъ кьабул апӀидичву. 10ЦӀиб вуйибдиъ дугъри кас – аьхюбдиъра дугъри ву, хъа цӀиб вуйибдиъ угъри – аьхюбдиъра угъри ву[+]. 11Гьаци вуйиган, эгер учвʼина жилариин али девлет аманат апӀуз шулдарш, хъа аьршариин али хазна шли учвʼинна аманат апӀиди[+]? 12Ва эгер учву жарарин девлетнаъ угъри гъахьнуш, учвуз ичвуб шли тувди? 13Гьич сар гъуллугъчийихьанра кьюр агъайиз гъуллугъ сабси апӀуз шулдар, фицики дугъаз санур даккун, хъа тмунур ккун хьиди, вая сариз ужуди гъуллугъ апӀиди, хъа тмунуриз – чӀуруди. Аллагьдизра девлетназра сатӀиди гъуллугъ апӀуз хьибдарчвухьан[+].


Къанун ва Аллагьдин Паччагьлугъ

14[•]Пул ккуни фарисйир,[†] гьаму гафарихъ хъпехъури, Исайиин аьлхъюри гъаши[+].

15Дугъу дурариз гъапи:

– Учву инсанарин улихь гьякьлудар вуди улупурачва, хъа Аллагьдиз ичв юкӀвар аьгъя, фицики инсанариз фу заан вуш, Аллагьдиз думу алчагъвал ву[+]. 16Ягьʼя гъяйизкьан къанун[†] ва пайгъамбрар[†] ади гъахьну. Хъа Ягьʼя гъафихъанмина Аллагьдин Паччагьлугъдикан[†] Ужувлан хабар[†] рабгъура ва гьарсар дидиъ гужниинди учӀвуз чалишмиш шула[+]. 17Амма къанундин саб цӀаркьанра дубгайиз, заварна жилар ухди дармадагъин шул[+].

18Чан хпир гьадаурайири ва жарар хурайири кьяппавал апӀура. Хъа гьарсар жилирихьан гьудучӀву хпир хурайирира кьяппавал апӀура[+].


Девлетлуйинна Лазарин гештваликан ва аьзабнакк хьуваликан

19Сар кас девлетлу вуди, багьа вуйи палтар алахьури, гьар йигъан гешт хъапӀри гъахьну. 20Хъа гьацира Лазар кӀуру, чан хамриин хац алабхьнайи, дугъан урнарихъ дахъри шлу касибра гъахьну. 21Думу девлетлуйин суфрайихъан хътахьру кьацӀар вушра итӀуз рази вуйи, ва хуйири, дуфну, дугъан хацариз мелз йивури гъахьну. 22Касиб гъачӀиган, малайикари думу Ибрагьимдин[†] багахьна гъахуру. Девлетлура йикӀуру, ва думура кивру[+].

23Жегьеннемдиъ аьзабар зигури ади, дугъу улар за гъапӀиган, дугъаз ярхлаъ Ибрагьимна дугъан гъвалахъ деънайи Лазар рякъюру[+]. 24Ва дугъʼан гьарай утӀубччвуру: «Я Ибрагьим аба! Йиз язухъ апӀин; Лазар узухьна гьаъ. Дугъу чан тӀубан кӀакӀ штук кубсну, йиз мелз кьяши апӀри, узу му жегьеннемдин цӀин аьзабнакк кказа»[+]. 25Хъа Ибрагьимди дугъаз кӀуру: «Йиз бай! КӀваин апӀинки, сарун увуз яв уьмриъ рубкьру ужʼвал гъурубкьунвуз, хъа Лазариз писвалтӀан фукӀа гъябкъюндар. Гьамус дугъаз мушваъ гешт ккабхъна, хъа уву аьзабнакк ккава. 26Хъа дитӀланра гъайри, явна ич арайиъ гьациб зурба деринар айихьки, милин увухьна гъюз ккунидарихьан ва дилин гьамина гъюз ккунидарихьан дилан улдучӀвуз хьибдар». 27Гьадмуган девлетлуйи гъапи: «Я аба! Увкан Лазар йиз адашдин хулаз гьауб ккун апӀурза. 28Узухъ хьур чве хъазухъ: гъит Лазари, гьадму йиз чвера гьаму аьзабнан йишваз дяргъруси, гьадрарихь чаз гъябкъюбдикан шагьидвал апӀри». 29Ибрагьимди дугъаз гъапи: «Дурариз Мусайин[†] ва жара пайгъамбрарин китабар а; гъит гьадрарихъ хъебехъри»[+]. 30Хъа девлетлуйи кӀуру: «Ваъ, Ибрагьим аба! Белки, магьа гъачӀидарикан сар, дурарихьна дуфну, ктибтиш, дурари гунгьар гардандиъ дисиди ва тахсрар апӀидар». 31Гьадмуган Ибрагьимди дугъаз кӀуру: «Эгер дурар Мусайихъ ва пайгъамбрарихъ хъпехъурадаш, дурар, фуж гъачӀидаригъян чӀиви гъахьишра, хътругъур»[+].

#### 17


Гунагь ляхникан, швумал хьубкан ва хил алдабгъбакан

1[•]Исайи чан ученикариз[†] кӀуру:

– Инсан гунагьвалиъ тӀаъру тямягьяр чарасуз гъиди. Аммаки тямягьяр шлиланмина гъюруш, гьадгъан гьял пис хьибди[+]. 2Думу касдиз, тямягьвал кипну, зяифдарикан саркьан рякъʼан адаайиз, чан гардандиъ рягънин ахал ипну, учв гьюлиз[†] гатӀахьнийиш, ужу шлийи[+]. 3Уягъди гъузай. Эгерки яв чвуччву увуз къаршу гунагьвал апӀураш, мапӀан йип дугъаз, ва эгер тахсир гардандиъ гъибисиш, дугълан хил алдабгъ[+]. 4Сад йигъан увуз къаршу вуди ургуб ражари гунагь ляхин дапӀну, ва ургубан швумал вуза гъапиш, дугълан хил алдабгъ[+].

5Ученикари Исайиз кӀуру:

– Ич хъугърувал артухъ апӀина, Агъа![+]

6Агъайи дурариз кӀуру:

– Эгер учвуъ бицӀи дилсибкьан хъугъувал аш ва учву инжирин гьариз: «КудубчӀвну гьюлиъ убс» гъапнийиш, думу учвухъ хъпехъидийи[+].


Ужудар лукӀар йихьай

7Чаз хутӀил хъапӀру вая маларихъ гъягъру лукӀ ади, думу чюлиан гъафиган, дугъаз: «Гьяракат апӀин, суфрайихъ деъ» шли кӀуру? 8Дугъаз аьксина вуди: «Узуз хябяхъдин хураг гьязур апӀин ва, юкьвʼан идибтӀну, узу ипӀури ва убхъури имиди, узуз гъуллугъ апӀин, хъасин уву ипӀин ва убхъ», пидаринхъа? 9Му лукӀру чан буйругъ тамам гъапӀну пну, дугъаз аферин пидинхъа? Пидар пну, фикир апӀураза. 10Гьаци учвура, учвуз буйругъ дапӀнайи ляхнар тамам гъапӀиган, йипай: «Учу фтинкӀа ккадру лукӀар вуча, гьаз гъапиш учу буржлу вуйиб гъапӀунча».


Хамран аьзар кайидар сагъ апӀуб

11Ерусалимдиз гъюрайи Иса Самария уьлкейинна Галилей уьлкейин арайиъ айи 12саб гъулаъ учӀврайиган, Дугъаз цӀиб ярхласи дийигъну, хамран аьзар кайи йицӀур кас алахъуру[+]. 13Дурари аьхю сесниинди кӀуру:

– Я Мялим Иса! Ич язухъ апӀинава!

14Дурар дяркъну, Исайи дурариз кӀуру:

– Душну учву маллйириз[†] улупай.

Дурар, гъягъюри имиди, уьзрихьан марцц шулу[+].

15Дурарикан сар, учв сагъ гъашиб дябкъну, Аллагьдин ад за апӀури, кьяляхъ хътакуру 16ва, Исайин ликарикк дахъну, дугъу Исайиз чухсагъул кӀуру. Му Самария уьлкейин агьали вуйи[+]. 17Гьадмуган Исайи гьерхру:

– Учву йицӀридра сагъ гъахьундайинхъа? Имбуну урчӀвур нашди? 18Дурарра гьаз, сар гъураба самариялу ктарди, Аллагьдиз чухсагъул пуз кьяляхъ хътакундар?

19Хъа мугъаз гъапи:

– Гъудужвну гъарах, яв хъугъували уву гъюрхну[+].


Аллагьдин Паччагьлугъ улубкьуваликан

20[•]Фарисйири,[†] Аллагьдин Паччагьлугъ[†] фила улубкьиди, кӀури, гьерхиган, Исайи дурариз жаваб тувру:

– Аллагьдин Паччагьлугъ рябкъруси гъибдар[+]. 21Ва сарира пидарки: «думу дуфну магьа гьамшваъ а», вая «магьа гьатшваъ а», фицики Аллагьдин Паччагьлугъ ичв арайиъ а.

22Гьацира Исайи ученикаризра кӀуру:

– Гьацдар йигъар гъидики, сад йигъанкьан Инсаниятдин Бай[†] учуз рякъюз ккунийкӀан пидичва, амма рякъидарчвуз[+]. 23Ва учвуз «гьатмагьа гьатушвахь», вая «магьа, гьамушвахь хьа» гъапишра, мягъянай ва мехъерганай:[+] 24фицики кьюркьлин цӀаси, завун саб кӀулихъ крибчубди фици завун тмуну кӀулиз нур тувруш, гьаци хьиди Инсаниятдин Байра Чан йигъан. 25Хъа гъи Думу гизаф аьзабар ккюргъбакк ва гьамусдин наслари нигь апӀбакк ккуркьди[+]. 26Нюгьдин[†] йигъари фици гъабхьнуш, Инсаниятдин Балин вахтарира гьаци хьибди:[+] 27Нюгь гимийиъ эу йигъʼина гъяйиз, вари халкь ипӀури-убхъури, швушвар хури, швуваз гъягъюри гъахьну, хъа вари дюнʼяйиин шид улубчӀвиган, дурар вари пуч шулу[+]. 28Лутдин вахтарира гьаци гъабхьнийи: вари халкь, гъайгъусузди, ипӀури-убхъури, ариш-вериш апӀури, тум убзури, хулар тикмиш апӀури гъахьну; 29хъа Лут Содомдиан[†] удучӀву йигъан завариан цӀинна гугуртин мархь гъубгънийи ва вари тӀанкь гъапӀнийи[+]. 30Инсаниятдин Бай гъафи йигъанра гьаци хьибди.

31Думу йигъан фуж гъваин алди гъашиш, хъа мутму – хулаъ, дурар гъадагъуз хулаз дурушри, фуж хутӀлиъ ади гъашиш, думура дурушри[+]. 32Лутдин хпир кӀваин апӀинай[+]. 33Фуж чан уьмур уьбхюз хъюгъиш, думу дугъу пуч апӀиди, хъа шли думу пуч гъапӀиш, гьадгъу думу чӀиви апӀиди[+]. 34КӀуразачвуз: думу йишван саб аьхникк кьюр хьиди, дурарикан сар гъадагъиди, хъа тмунур гъитди. 35Кьюр хпир ахларихъ хъаш, дурарикан сар гъадагъиди, тмунур гъитди. [ 36][*]

37Хъа гьадмуган ученикари Исайихьан гьерхру:

– Мици наан хьибди, Агъа?

Дугъу дурариз гъапи:

– Майит наан аш, гьадина люкьярра уч хьиди.

#### 18


АчӀни дишагьлийикан ва диванбегийикан тахалус

1Хъасин Исайи ученикариз,[†] чпи гьарган ккарагури ва юкӀв дар дарапӀди духьну ккун кӀури, дурариз саб тахалус ктибтуру:[+]

2– Саб шагьриъ Аллагьдихьан гучӀ ва инсанарихьан нач адру диванбеги ади гъахьну. 3Гьадму шагьриъ сар ачӀни дишагьли ади ва дугъу, диванбегийихьна гъюри, учв душмнихьан уьрх, кӀури гъахьну. 4Амма диванбегийи хайлин вахтна дугъаз иб дириври гъахьну. Хъа аьхирки дугъу чав-чакди кӀуру: узуз я Аллагьдихьан гучӀударшра, я адмийирихьан нач кадаршра, 5гьаму ачӀни дишагьлийи узу сикинди гъидритди хьпаз лигну, гьарган гъюри, узу инжик дарапӀбан бадали, думу уьрхидиза.

6Агъайи хъа кӀуру:

– Ебхьуранчвуз, гьякьсуз диванбегийи фу кӀураш? 7Аллагьди уьрхидаринхъа, Чаз йигъ-йишвди ккарагурайи, Чав ктагъдар, гьеле дурар уьрхюз кьан апӀурушра[+]? 8КӀуразачвузки, Дугъу дишлади дурар уьрхюз кюмек тувди. Амма Инсаниятдин Бализ, жилʼина гъафиган, хъугъувал бихъуйкӀан яраб[+]?


Фарисейиканна налук уч апӀрурикан тахалус

9Исайи гьацира чпин дугъривалиин шак алдарди, имбудар асккан апӀурайидаризра гьамциб тахалус хуру:[+]

10– Кьюр кас Аллагьдин хулаъ ккарагуз учӀвну: сар – фарисей, тмунурра – налукар гъадагърур[+]. 11Фарисейи, ккарагруган, чакна гьамци кӀуру: «Я Аллагь! Увуз чухсагъул кӀураза, узу миди вуйи пис инсанарсир, тӀарашчйирсир, алдатмиш апӀрударсир, кьяппйирсир вая гьаму налукар уч апӀрурсир[†] дарапӀбаз[+]. 12Гьяфтайиъ кьюб ражари ушв бисури шулза, вари гъазанмиш гъапӀубдин йицӀубпи пай тувраза»[+]. 13Налукар гъадагърурихьан, ярхласи дийигъну, завузди улар за апӀузкьана гъабхундайи, хъа чан мухур убччвури, кӀури гъахьну: «Я Аллагь! Язухъ апӀина йиз, гунагькрин!»[+] 14КӀуразачвуз, думу чан хулаз фарисейтӀан артухъди марцц духьну гъушну, фицики чав учв заан апӀурайи гьарсар кас асккан апӀиди ва чав учв аскканди дисурайир заан хьиди[+].


Исана бицӀидар

15[•]Исайихьна, дурарилан хил алдатри кӀури, набалугъ бицӀидарра хури шуйи; ученикари, кӀуруш, му гъябкъиган, гъадагъа апӀуру. 16Хъа Исайи, бицӀидариз чахьна дих дапӀну, кӀуру:

– БицӀидар узухьна гъюз гъитай, гъадагъа мапӀанай, Аллагьдин Паччагьлугъ[†] гьацдаринуб ву. 17Гьякь кӀуразачвуз, Аллагьдин Паччагьлугъ бицӀириси кьабул дарапӀур дидиъ учӀвидар[+].

18[•]Гьюкумдрарикан сари Исайихьан гьерхру:

– Я гъяни Мялим! КкудудубкӀру уьмур рубкьбан бадали, узу фу дапӀну ккунду[+]?

19Исайи дугъаз гъапи:

– Гьаз Узуз гъянир кӀурава? Сар Аллагьдилан гъайри саркьан гъянир дар. 20Хъа гьамцдар Аллагьдин табшуругъар аьгъявузки: «кьяппавал мапӀан», «адми миликӀан», «мигьитӀибкӀан», «кучӀлин шагьидвал мапӀан», «адашдизна дадайиз гьюрмат апӀин».

21Дугъу жаваб туву:

– Вари гьамрар йиз жигьил вахтарихъанмина тамам апӀураза[+].

22Гьаму деебхьну, Исайи дугъаз гъапи:

– Сабсан увуз гьубкӀрадар: увуз айи-адру девлет масу тувну, касибариз пай апӀин, гьадмуган аьршариъ увуз девлет хьибдивуз. Хъасин Узухъди гъач[+]. 23Му гафар гъеерхьиган, му кас пашман шулу, гьаз гъапиш думу гизаф девлетлу вуйи.

24Дугъан пашманвал гъябкъю Исайи кӀуру:

– Девлетлуйириз фукьан читин дарин Аллагьдин Паччагьлугъдиъ учӀвуз! 25Девлетлуйиз Аьршарин Паччагьлугъдиъ учӀвубтӀан, девейиз рубдин гъюнʼан удубчӀвуб рягьят ву.

26Му гафар гъеерхьдари гьерхру:

– Шилхьан учв уьрхюз хьиди?

27Исайи кӀуру:

– Инсанарихьан даршлуб Аллагьдихьан шулу[+].

28Петри Дугъаз кӀуруки:

– Магьа учу, вари учуз айиб гъибтну, Увухъди хъачаки[+].

29Исайи дурариз кӀуру:

– Дугъриди кӀуразачвуз: Аллагьдин Паччагьлугъ бадали чан хал вая шив, ваяки чвйирна чйир, ясана абйир-бабар ва веледар дирчну, фуж Узухъди гъафиш,[+] 30гьадгъаз му вахтари мурартӀан швнубсабан артухъ хьибди ва гъюзимбу вахтарира ккудудубкӀру уьмур хьибди.

31[•]Хъа йицӀикьюр Чан ученикар гъирагъдиз гьадаъну, дурариз кӀуру:

– Магьа ухьу Ерусалимдиз гъягъюрахьа ва Инсаниятдин Балкан пайгъамбрарилантина[†] дибикӀнайиб вари тамам хьибди:

32«Ав, Думу аллагьсузарин[†] хилиз тувди, Дугъʼина аьрвалар хиди, Думу алчагъ апӀиди, Дугъʼин тутйир алатӀиди. 33Думу гъирмажарихьди урччвиди ва, аьхирки, йикӀиди, хъа шубудпи йигъан Думу чӀиви хьиди»[+].

34Амма ученикар фтинкӀа гъаври ахъундайи; му гафарин сир дурарихьна гъурубкьундайи ва дурарихьан Исайи гъапиб аннамиш апӀуз шуладайи[+].

35[•]Иса Ерихон шагьрихьна гъюрайиган, сар кур кас, садакьа ккун апӀури, рякъюхъ деънайи[+]. 36Дугъу, чан гъвалхъантина халкь гъягъюрайиб деебхьну, гьерхру:

– Му фу хабар ву?

37Дугъаз: «Назаретдиан[†] вуйи Иса гъюра», – гъапнийи. 38Гьадмуган дугъу чӀигъ апӀуру:

– Я Давудгъярин[†] Бай Иса! Йиз язухъ апӀина![+]

39Улихьди гъягъюрайидари куриз ккебехъ кӀуйи, амма дугъу айибтӀан артухъ чӀигъ гъапӀу:

– Давудгъярин Бай! Йиз язухъ апӀин!

40Исайи, хъугъужвну, думу Чахьна хуз амур апӀуру. Ва думу гъафиган, дугъхьан гьерхру:

41– Узкан фу ккундувуз?

Дугъу кӀуру:

– Агъа! Узуз рябкъюз ккундузуз.

42Исайи дугъаз гъапи: «Рябкъ! Яв хъугъвали уву гъюрхну»[+]. 43Дугъаз дишлади рябкъюри шулу, ва думу, Аллагьдин ад за апӀури, Исайихъди гъушу. Вари халкьди, му дябкъну, Аллагьдин тяриф апӀури гъаши.

#### 19


Заккай

1Хъасин Иса, Ерихондиъ учӀвну, шагьриантина гъягъюри гъахьну[+]. 2Душваъ налук гъюдюбхрударин аьхюр вуйи Заккай кӀуру сар девлетлу кас айи. 3Дугъаз Иса рякъюз ва фицир вуш лигуз ккун гъабхьи, амма халкьдигъян рякъюз шуладайи, фицики Заккай жандкин исчӀлир вуйи. 4Хъа улихьинди жаргъну, Иса рякъбан бадали, Заккай инжирин гьаригъ гъючӀвру, гьаз гъапиш Иса гьадушвхьантина душну ккунди айи. 5Исайиз, душвахьна гъафиган, Заккай рякъюру ва кӀуру:

– Заккай! Чикиди гъюдучӀв, фицики гъи Узу яв хулаъ хялижв духьну ккунду.

6Дугъу, дишлади гъюдучӀвну, Иса чан хулаъ шадвалиинди кьабул апӀуру. 7Му гъябкъю халкьдик гъал кабхъру ва, Иса гунагькар касдихь дергну кӀури, наразиди улхури гъахьну[+]. 8Заккайи Агъайиз кӀуруки:

– Агъа! Йиз девлетнан гьацӀ узу касибариз тувдиза ва, эгер узу шлихьан артухъ гъадабгънуш, юкьуб ражари артухъ тувдиза[+].

9Исайи дугъаз гъапи:

– Гъи му хулазра уьрхювал гъафну, фицики мура Ибрагьимдин[†] насликан ву[+]. 10Инсаниятдин Бай[†] пуч шулайидар агуз ва ккадагъуз дуфнайир ву.

11[•]Гьамдихъ хъпехъурайидариз Исайи сабсана тахалус ктибтуру, фицики, Думу Ерусалимдиз багахь духьнайиган, гизафдари, лап багарихьди Аллагьдин Паччагьлугъ[†] улубкьиди пну, фикир апӀурайи[+]. 12Гьаци вуйиган Исайи кӀуру:

– Заан тухмиан вуйи сар кас, учв паччагьвализ тяйин апӀбан кьяляхъ хътакуз кӀури, ярхла уьлкейиз гъягъюру. 13Рякъюъ учӀвайиз, дугъу чан йицӀур гъуллугъчийиз дих дапӀну, гьардихьна йицӀуб гъизилин манат тувру ва кӀуру: «Узу хътакайиз, му пул ляхник кипай». 14Хъа му юрднан агьалйириз думу ккунир дайи, ва дугъан кьяляхъди учв гъягърушваз адмийир гьаъру: «Дугъу ич паччагьвал дапӀну ккундарчуз» пуз[+]. 15Мидизра дилигди, паччагьди тяйин дапӀну хътакиган, чав пул туву гъуллугъчйириз, шли фу гъазанмиш гъапӀнуш аьгъю апӀбахъди, чахьна дих апӀуру. 16Сарпири дуфну кӀуру:

– Агъа, яв саб гъизилин манатди йицӀуб гъизилин манат гъазанж гъабхну.

17Агъайи дугъаз гъапну:

– Аферин увуз, ужур гъуллугъчи! Уву бицӀи ляхниъ дугъри хьувализ яв хилиз йицӀуб шагьур гъадагъ[+].

18Кьюрпири дуфну кӀуру:

– Агъа, яв саб гъизилин пули хьуб гъизилин манат гъазанж гъабхну. 19Мугъазра кӀуру:

– Увухьнара идара апӀуз хьуб шагьур тувраза.

20Шубурпири дуфну кӀуру:

– Агъа, магьа яв гъизилин манат: ягълухъигъ гъивну гъюбхюнза. 21Фицики узуз увхьан гучӀ гъабхьнийзуз, гьаз гъапиш уву инсафсуз адми вува: жвуву дидривуб гъадабгърур ва жвуву дурубзуб ккадабцӀрур.

22Паччагьди дугъаз гъапну:

– Узу яв гафариинди яв диван апӀидиза, аьмалдар лукӀ! Увуз узу инсафсуз адми вуйиб, жвуву дидривуб гъадабгърур ва жвуву дурубзуб ккадабцӀрур вуйиб аьгъяди,[+] 23уву йиз пул, узуз гъазанж гъюруганси, гьаз ишлетмиш гъапӀундарва?

24Ва чан улихь дийигънайидариз кӀуру:

– Дугъахь хьайи пул дибисну, йицӀуб гъизилин пул хьайириз тувай.

25Хъа дурари паччагьдиз кӀуру:

– Я агъа, дугъахь йицӀуб гъизилин манат гьацира хьа.

26– КӀуразачвуз, гьарсар айириз хъана тувну хьибди, хъа адрурихьан айибра тадабгъиди[+]. 27Хъа узу чпин паччагь духьну даккни, йиз душмнар гьамина аькъинай ва йиз улихь урччвай[+].

28[•]Гьамци дупну, рякъ давам апӀури, Иса Ерусалимдиз багахь шулайи. 29Елион дагъдихь, Вифагия ва Вифания[†] гъуларихьна багахь шулайиган, Дугъу Чан кьюр ученик, гьамци дупну, дина гьаъру:[+]

30– Гьатму гъаншариъ айи гъулаз гъарахай, душваъ учӀвиган, мегьел сар каскьан элелеу, дибтӀнайи гъудугъ бихъидичвуз. Думу тудубчну гьамина аьбкъинай. 31Нагагь шликӀа: «Му гьаз тудубчурачва?» пну, гьерхиш, дугъаз гьамци йипай: «Думу Агъайиз бакарди ву».

32Гьаъдар гъушу ва, Исайи гъаписи, дурариз гъудугъ бихъуру. 33Дурари гъудугъ тудубчурайиган, дидин эйсийи дурарихьан гьерхру:

– Гъудугъ гьаз тудубчурачва?

34Дурари жаваб тувру:

– Думу Агъайиз бакарди ву.

35Думу Исайихьна хуру. Даждиин чпин палтар илирчну, хъасин Иса дидʼин илитуру. 36Иса гъягъруган, халкьди рякъюкк чпин палтар ккирчуйи[+].

37Хъа Думу Елион дагъдин канчӀлихъна гъурукьиган, вари Дугъан ученикари[†] шадвалиан, чпиз гъяркъю вари аьламатарин сагълугънаан, зарб сесниинди Аллагьдин тяриф апӀуз хъюгъру:

38– Агъайин ччвурнахъди гъюрайи
Паччагьдиз ужʼвал ишри!
Завариин мясляаьт, аьршариъ ад ибшри!

39Халкьдин арайигъян бязи фарисйири[†] Исайиз кӀуру:

– Мялим! Яв ученикариз гъадагъа апӀин[+].

40Хъа Дугъу дурариз жаваб вуди кӀуру:

– КӀуразачвузки, нагагь дурар ккебехъиш, гъванар улхиди.

41Хъа Ерусалимдиз багахь гъашиган, дидиз лигури, Иса гъишу[+]. 42Хъа кӀуру:

– Хуб ужу шлийи, эгер увуз мясляаьт шли хураш, гьамус аьгъю гъабхьнийиш! Амма му яв уларихьан гьамусяаьт гьебкна. 43Увʼин гьацдар йигъар улуркьидики, яв душмнари увлан барйир илтӀикӀиди, кьялаъ тӀапӀди ва варишварихъанди увʼина гьюжум апӀиди. 44Ва яв веледарихъди уву ккидипиди, яв гъван гъвандиин гъибтидар, фицики увухьна Аллагь гъафи йигъ аьгъю гъабхьундарвуз[+].

45[•]Хъасин Аллагьдин хулаъ учӀвну, Дугъу душваъ шейʼар масу туврайидарна гъадагъурайидар, гьамци кӀури, утӀурккуру:

46– Гирами китабариъ[†] дибикӀна: «Йиз хал ккарагру хал хьибди», хъа учву дидкан тӀарашчйирин мугъара дапӀначва.

47Хъа гьаддихъантина Исайи Аллагьдин хулаъ гьар йигъан аьгъювалар улупури гъахьну. Жугьдарин аьхюну маллйирина,[†] аьлимарина[†] халкьдин улихь хьайидари Думу йикӀуз чара абгури шулу. 48Хъа бихъури гъабхундар, гьаз гъапиш халкь, Дугъхьан гьудудучӀври, Дугъахъ хъпехъури шуйи.

#### 20


ТӀумутӀчйирикан тахалус

1[•]Гьадму сад йигъан, Исайи Аллагьдин хулан гьяятдиъ Ужувлан хабарнакан[†] аьгъювалар улупурайи вахтна, агъсакъларра хъади Дугъахьна жугьдарин аьхюну маллйирна[†] аьлимар[†] дуфну, 2Дугъаз кӀуру:

– Учуз, Уву му ляхнар фициб гьюкмиинди апӀураш, Увуз мициб гьюкум шли тувнаш, йип[+].

3Исайи дурариз жаваб вуди кӀуру:

– Узура учвуз саб суал тувдиза, йипай Узуз: 4Ягьʼяйин штуан апӀувал аьршариан вуйин, даршиш инсанарихьан[+]?

5Дурари, фикрарикк ккахъну, чиб-чпикди гьамци пуз хъюгъру:

– Эгер ухьу «аьршариан» гъапиш, Дугъу пиди: «Учву дугъахъ гьаз хъугъундарчва?»[+] 6Хъа эгер «инсанарихьан» гъапиш, гьадмуган вари халкьди ухьʼина гъван уьлюбхиди, гьаз гъапиш халкь, Ягьʼя пайгъамбар ву кӀури, хъугъна[+].

7Гьаддиз дурари: «Наънан вуш аьгъдарчуз» гъапнийи. 8Исайи дураризра гъапи:

– Узура пидарзачвуз, фициб гьюкмиинди му апӀураш.

9[•]Хъасин халкьдихьинди илдицну, Дугъу гьамциб тахалус ктибтуру:

– Сар касди тӀумтӀин багъ ибтру, ва тӀумутӀчйирихьна арендайиз тувру ва учв хайлин вахтназ удучӀвну гъягъюру[+]. 10Вахт гъабхьиган, дугъу тӀумутӀчйирихьна чан пай тӀумтӀар хуз лукӀ гьаъру, амма дурари лукӀ дурччвну, фукӀара тутрувди утӀуккуру. 11Хъана жара лукӀ гьаъру, ва думура дурччвну, сюгмиш дапӀну, фукӀа хьтарди хътауру. 12Хъана шубурпирра гьаъру, дурари думура дурччвну, зийнар дапӀну, хътӀурккуру[+]. 13Гьадмуган тӀумтӀин багъдин эйсийи гъапну: «Узу гьапӀну ккунду? Йиз масан бай гьаъдиза, белки, думу дяркъну, дурариз нач шул»[+].

14Хъа думу гъяркъиган, тӀумутӀчйири чпин арайиъ гьамци фикир апӀуру: «Му эйсийин ирсчи ву, гъачай думу йивну йикӀухьа, ирс ухьуз гъубзди»[+]. 15Думу, багъдиан адаъну, йикӀуру. Багъдин эйсийи дурарикан гьапӀди[+]? 16Учв дуфну, му тӀумутӀчйир йихиди ва багъ жарадарихьна тувди.

Му гъеебхьдари кӀуруки:

– Дициб ляхин саб вахтнара дарибшри![+]

17Хъа Исайи, дурарилан ул илбицну, гьерху:

– Хъа му дибикӀнайибдин мяна фу ву: «Устйири гатӀабхьу гъван мурччвануб гъабхьну?» 18Гьадму гъвандиина ахъу гьарсар парчйир хьиди, хъа думу гъван шилʼина абхъиш, чархьиди.

19[•]Жугьдарин аьхюну маллйирна аьлимар Исайи ктибту тахалус чпикан вуйибдин гъаври ахъру. Дурари гьадмуган, Иса йикӀбан бадали, саб багьна абгури гъахьну, хъа халкьдихьан гучӀуйи.


Паччагьдинуб паччагьдиз, Аллагьдинуб Аллагьдиз

20Хъасин Дугъʼин ул алди гъитру, Дугъахъ футнакрар хъитру. Дурари, чпи зиълан дугъриди улупури, Дугъу гъапи гафарикан багьна дапӀну, хъасин Иса гьюкумдарин хилиз тувбан бадали, чарйир агуз хъюгъру[+].

21Сабан дурари Исайихьан гьерхру:

– Мялим! Учуз Уву гьякь кӀурайиб ва аьгъювалар улупурайиб, гьич сарин машназ дилигди инсанар Аллагьдин дугъри рякъюъ тӀаърайиб аьгъячуз. 22Учуз йип: Учу Римдин паччагьдиз налук тувуз хай шулин, дарш шулдарин[+]?

23Исайи дурарин аьмалдарвалин гъаври ахъну, гъапи:[+]

24– Узуз пул улупай: мидик шлин шикилна ччвур ка?

Дурари: «Рим паччагьдин» – пну, жаваб тувру. 25Дугъу дурариз кӀуру:

– Гьаци вуйиган, паччагьдинуб паччагьдиз, хъа Аллагьдинуб Аллагьдиз тувай[+].

26Гьамци халкьдин улихь, Исайин[†] гафариъ гьякьсузвал абгуз даршиди, Дугъан жавабниин мюгьтал духьну, дурар ккебехъу.


Ургур чвуччвуз гъушу сар хпирикан

27[•]Гьадму вахтна гъачӀидар чӀиви шлуб дар кӀурайи саддукйирикан[†] сакьюдари дуфну гьерхру:[+]

28– Мялим! Мусайи[†] учуз, эгер хпир айи чве веледар даршиди гъачӀиш, гьадгъан хпир тмуну чвуччву гъадагъну, чан чвуччвун тум арайиз дубхьну ккунду, кӀури дибикӀна. 29Ургур чве гъахьну: сарпир, хпир духну, велед даршиди гъакӀну. 30Гьадму хпир кьюрпи чвуччву чаз дитну, хъа гьадмура велед даршиди гъакӀну. 31Думу хпир шубурпири, хъасин – вари ургрид чвйирира чпиз дитри, велед даршиди, вари чвйир гъийихну. 32Аьхирки гьадму дишагьлира гъакӀну. 33Гьаци вуйиган, гъиямат йигъан вари чӀиви шлуган, думу шлин хпир хьиди? Ургрид чвйиризра думу швуваз гъушнийи аьхир!

34Исайи дурариз жаваб вуди гъапи:

– Гьамус яшамиш шулайи гьаму аьсрин веледари швушвар хура ва швуваз гъягъюра. 35Хъа ккудудубкӀру уьмриз гъачӀихъан чӀиви хьуз лайикь вуйидари душваъ я швушвар хурдар, я швуваз гъягъюрдар[+]. 36Дурарихьан сарун йикӀузра хьидар, фицики дурар малайикарси ву. Хъа дурар чӀиви хьувалиинди Аллагьдин веледар ву.

37Хъа гъийихдар чӀиви хьуб дугъридан гьякь вуйивал Мусайира улупураки: учв зазран рукнахь хьайиган Агъайиз «Ибрагьимдин[†] Аллагь, Исакьдин[†] Аллагь ва Якьубдин[†] Аллагь» гъапнийики. 38Аллагь дийихнайидарин ваъ, хъа чӀивидарин Аллагь ву, фицики дугъандар вари чӀивидар ву.

39Мидиз аьлимарикан бязидари гъапну:

– Мялим! Уву дурариз ужуди гъапунва.

40Сарун сарира Исайихьан гьич сабдиканра гьерхуз кӀубанвал гъапӀундар[+].


Месигь шлин Бай ву?

41[•]Хъа Исайи дурариз кӀуру:

– Гьаз Месигь[†] Давудгъярин[†] Бай ву кӀура[+]? 42-43Чав Давудри Мяълийирин китабдиъ[†] кӀура:

«Аллагьди йиз Агъайиз гъапну:
Узу Яв душмнар, духну,
Яв ликарикк дахьайизкьан,
Йиз арччул гъвалахъ деъ»[+].

44Давудри Дугъаз Агъа кӀура, гьаци вуйиган Думу дугъан Бай фици хьидихъа?


Аьлимарихьан ихтият хьуб

45Вари халкь хъпехъурайиган, Исайи Чан ученикариз кӀуру:

46-47– Ярхи палтар алди лицру къанунчйирихьан[†] ихтият йихьай. Дурариз чпин тяриф апӀури, халкьар уч шлушвариъ чпи тебрик апӀури ккунду, мистариъ[†] ва ипӀру-убхърушвариъ варитӀан гьюрматлу йишвариин деуз ккунидар ву. Дурари ачӀни хпарин хулар тадагъну хътитӀуру, кьюб маш гъяди гъудгнар апӀуру. Дурариз варитӀан яман жаза хьибди[+].

#### 21


АчӀни дишагьлийин садакьа

1[•]Кьяляхъ илдициган, Исайиз Аллагьдин хулан хазнайиъ садакьйир иврайи девлетлуйир рякъюру[+]. 2Дугъаз гьацира кьюб шигьи дирчу сар касиб ачӀни хпирра рякъюру. 3Гьадмуган Исайи кӀуру:

– Гьякьди кӀуразачвуз, гьаму ачӀни дишагьлийи вардаритӀан гизаф дивну, 4Фицики миди вуйидари садакьйир уьлдюгънайивалиан артухъ вуйибдикан дивну, хъа дугъу чан касибвалиан чаз айи-адруб вари дивну[+].


Аллагьдин хал дабгъуб

5[•]Ученикарикан[†] сакьюдари: «Аллагьдин хал[†] фукьан уччву гъванарихьди ва багъишарихьди фукьан ужуди дабалгнадаринхъа!» гъапиган, Исайи гьамци кӀуру:

6– Гьацдар йигъар гъидики, учвуз рябкъюрайишваъ гъван гъвандиин гъубзидар, вари даргъиди[+].

7Хъа Дугъхьан гьерхру:

– Я Мялим! Дици фила хьибди? Мици шлу вахт фициб лишниинди аьгъю хьибди?

8Исайи гъапи:

– Учву алдатмиш апӀуз мигъитанай, фицики гизафдар Йиз ччвурнаккди, «Месигь[†] вуза» кӀури, вая «Месигь гъюру вахт улубкьна» кӀури, гъиди. Вара-вара дурарихъди мягъянай[+]. 9Учвуз дявйириканна гъалабулугъарикан гъеебхьиган, гучӀ мапӀанай, фицики дурар вари улихь хьуз ккайи ляхнар ву, хъа му сабан аьхир дар.

10Хъана Исайи ученикариз гъапи:

– Халкь халкьдиин ва паччагьлугъ паччагьлугъдиин алархьиди[+]. 11Жюрбежюр йишвариъ зурбади жилар тӀурччвиди, гашʼвал ва уьзрар ахьди, завариан гучӀ шлу гьядисйир хьиди ва зурба аьламатнан лишнар гъиди[+]. 12Вари гьамрар хьайиз, учву дисбан бадали, ичв кьяляхъ хъергди. Узу себеб духьну, мажлисариъ ичв диван апӀиди, учву дустгъариъ итди, паччгьаринна гьюкумдрарин улихь учвухь жаваб тувуз гъитди[+]. 13Учву Йиз шагьидар хьидичва. 14Гьаци вуйиган, Узхъанди учву фициб жаваб тувруш, дидкан улихьмиди фикир мапӀанай, 15фицики учвуз къаршу дийигъуз вая учву батӀул апӀуз гьич сарихьанра даршлуси гафар ва акьюллувал Узу тувдизачвуз[+]. 16Гьацира абйир-бабари, чвйирина мирасари ва дустари учву масу тувди, учвкан саспидар йивну йихиди. 17Йиз ученикар хьпаз лигну, учву варидариз даккун хьиди. 18Хъа ичв кӀуллан гьич саб чӀаркьан алдабхъидар[+]. 19Ичв сабур апӀувалиинди ичв рюгь-юкӀв уьрхидичва.


Ерусалим дабгъуб

20[•]Ерусалим кьушмари кьялаъ тӀапӀну гъябкъиган, аьгъю йибхьайки, думу ккадабхъуз багахь дубхьна. 21Гьадмуган Ягьудия уьлкейиъ айидар дагълариз гьергри, фуж шагьриъ ади гъашиш, дидʼан удучӀври, хъа фуж шагьрин аьтрафарихъ хъади гъашиш, дидиъ удручӀври. 22Гьаз гъапиш му йигъар жаза гьадабтӀру йигъар хьиди ва вари дибикӀнайиб гьадмуган тамам хьибди. 23Гъагъдиъ айидаринна нанайихъ бицӀидар хъайидарин гьадму йигъари гьял пис хьибди! Аллагьдин хъял гьаму халкьдиин алабхъиди[+]. 24Гизафдар ханжлин мурзнахьан йихиди ва гизафдар жара халкьарин йисирвалиъ хьиди. Хъа Ерусалим жара халкьари, чпин деврар ккудукӀайиз, ликриккан апӀури хьибди[+].

25[•]Хъа ригъдиин, вазлиин ва хядариин аьламатнан лишнар хьиди. Жилиин гьюлерин[†] сесерихьан ва ирикьуваларихьан халкьариз аьжузвал ва гъалабулугъ хьибди. 26Инсанар гучӀбаан ва дюнʼяйиина гъюз ккайи бедбахтвалариз ккилигувалиан зяйиф хьиди, гьаз гъапиш завар ккадаршвиди. 27Хъа гьадмуган дурариз кьувват ва зурба гьяйбат хъади дифриинди гъюрайи Инсаниятдин Бай[†] рякъиди[+].

28Гьамрар вари кӀулиз удучӀвуз хъюгъиган, гучӀ мапӀанай ва ичв кӀулар за апӀинай, фицики гьадмуган учву азад апӀру вахт хъубкьра.

29[•]Хъасин Исайи дурариз тахалус ктибтуру:

– Инжирин ва миди вуйи вари гьарариз лигай: 30дурари кӀаж адабшвурайиган, учвуз, му дябкъну, хьад багахь шулайиб аьгъю шулучвуз. 31Гьаци учвузра, гьамрар гъяркъган, Аллагьдин Паччагьлугъ[†] багахь дубхьнайивал аьгъю апӀинай. 32Гьякь кӀуразачвуз: му вари улубкьайиз гьамусдин насил гъубзди[+]. 33Заварна жилар ккадахьиди, хъа Йиз гафар дургидар[+].

34Учвʼин гьадму йигъ хабарсузди улулубкьбан бадали, убхъбиинди, ичкивалиинди ва яшайишдин гъайгъушнариинди ичв юкӀвар тямягьвалиъ адрахьбаз ихтият йихьай, 35фицики му жилиин яшамиш шулайи вардариин якьинди улубкьиди. 36Гьаци вуйиган гьарсаб вахтна уягъди гъузай, гъюзимбу вари завалариккан ккадархьруси, ккарагури йихьай ва Инсаниятдин Балин улихь дийигъуз шлуганси гъузай[+].

37Йигъар Исайи Аллагьдин хулаъ аьгъювалар улупури, хъа йишвар, кӀуруш, дилин удучӀвури, Елион дагъдиин адауйи[+]. 38Вари халкь гвачӀнин Аллагьдин хулаз Исайихъ хъпехъуз гъюри гъахьну.

#### 22


Пасхайин хураг

1[•]ЛичӀван лавшар итӀру Пасха[†] кӀуру машквар багахь шулайи. 2Аьхю маллйирина[†] къанунчйири[†] Иса йикӀуз чарйир агурайи, аммаки дурариз халкьдихьан гучӀурайи. 3Хъа Исайин[†] йицӀикьюр ученикдикан сариъ, Искариот лакӀам хъайи Ягьудайиъ, иблис убчӀвру[+]. 4Думу аьхю маллйирихьна ва гъаравларин аьхюдарихьна, Иса фици дурарин хилиз тувруш, йикьрар апӀуз гъягъюру. 5Дурар, шад духьну, дугъаз пул тувуз рази шулу. 6Ягьудайи гаф тувру: халкь алдру йишваъ Иса дурарин хилиз тувуз гъулай вахт абгури шулу[+].

7[•]Лавшарин йигъ улубкьуру, ва гьадмуган Пасхайин ччил, гъурбан дапӀну, дубккну ккундийи[+].

8Исайи Петрна Югьан: «Душну ухьуз пасхайин хураг гьязур апӀинай», – дупну, гьаъру. 9Дурари Дугъхьан гьерхру:

– Учу наан гьязур дапӀну ккундувуз?

10Дугъу дурариз кӀуру:

– Учву шагьриъ учӀвиган, шид айи гажин гъабхурайи сар кас гьахъдичвуз. Гьадгъан кьяляхъди душну, гьадму учӀву хулаъ учӀвай, 11ва хулан эйсийиз йипай: «Мялимди гьерхра: „Узу ученикарихъди пасхайин хураг ипӀру хал набши?“» 12Дугъу, учвуз ккабалгнайи заан аьхю хал улупиди; хураг гьадушваъ гьязур апӀинай.

13Дурар гъушу, ва чпиз гъаписи дибихъну, пасхайин хураг гьязур гъапӀу.

14[•]Хъа вахт гъабшиган, Чан вакиларра[†] хъади, Иса, гъюн йивну, суфрайихъ деънийи. 15Исайи дурариз кӀуру:

– Узу аьзабнакк ккуркьайиз, учвухъди гьаму пасхайин хураг ипӀуз гизаф юкӀв хъайиз. 16КӀуразачвузки, сарун му пасхайин хураг, Аллагьдин Паччагьлугъдиъ[†] гьязур дархьикьан гагьди, ипӀидарза[+].

17Зах гъадабгъну, Аллагьдиз чухсагъул дупну, Исайи кӀуру:

– Гьаму бисай ва ичв арайиъ пай апӀинай, 18кӀуразачвуз: Узу сарун тӀумтӀарин му чяхир убхъидарза. Узу цӀийи чяхир Аллагьдин Паччагьлугъдиъ убхъидиза.

19Хъасин уьл гъадабгъну, Аллагьдиз чухсагъул дупну, думу гьудубтӀуру ва, дурарихьна тувну, кӀуру:

– Му учвхъанди туврайи Йиз жан ву. Узу кӀваин алаури, гьамци апӀинай[+].

20Ари гьамци, хябяхъдин хураг ипӀбахъан, Исайи хъанара, зах дибисну, кӀуру:

– Му зах учвхъанди удубзурайи Йиз ифдиинди йитӀурайи цӀийи йикьрар вуйиз. 21Хъа магьа Узу масу тувуз ккайир Узухъди саб суфрайихъ деъна[+]. 22Инсаниятдин Бай[†] Чаз улупнайиганси гъягъюра, вушра Думу масу туврайи касдин гьял пис хьибди![+]

23Ученикари чиб-чпихьан, гьамци апӀуз ккайир ухькан фуж ву, кӀури, гьерхру.

24[•]Дурарин арайиъ, чпикан фуж аьхюр вуш, гьюжатра абхънийи. 25Исайи дурариз гъапи:

– Паччгьари чпин халкьариин агъавал апӀура, хъа халкьди, чпи хилиъ дючӀюркьнайидариз: «халкьдиз ужʼвал апӀрудар» кӀура. 26Учву дицдар дарчва: учвкан фуж аьхюр вуш, варитӀан бицӀи гъуллугъчиси йихь ва, гьюкумдарвал апӀрур гъаравашси йихь[+]. 27Фицики, фуж зиина ву: суфрайихъ гъюн йивну дахънайир, дарш дугъаз гъуллугъ апӀурайир? Суфрайихъ дахънайир зиина даринхъа? Хъа Узу ичв арайиъ суфрайихъ гъуллугъ апӀурайирси аза[+].

28Учву гьарган Йиз вари дарвалариъ Узухъди гъахьунчва[+]. 29Узуз Йиз Адашди Паччагьвал фици табшурмиш гьапӀнуш, гьаци Узура учвуз Паччагьвал табшурмиш апӀураза[+]. 30Йиз Паччагьлугъдиъ Йиз суфрайихъ ипӀури-убхъидичва ва, тахтниин деъну, Израилин йицӀикьюб тухмин суд апӀидичва[+].

31[•]Симон, я Симон! Магьа иблисдиз учву, сифккан дапӀнайи дяхинна харукси, ужур-харжир жара дапӀну ккунди а. 32Хъа Узу, яв хъугъвал дурубгри пну, ккарагунза. Узухьна хътакиган, уву яв чвйирин хъугъувал мюгькам апӀин[+].

33Дугъу Исайиз жаваб туву:

– Я Агъа! Увухъди узу дустагъдизра, аьжалназра гъягъюз гьязур вуза[+].

34Хъа Исайи дугъаз гъапи:

– КӀуразавуз, Петр, гъи даттли уьъйир дапӀну ккудубкӀайиз, Узу шубубан аьгъюр дарзуз пидива.

35Исайи давам апӀуру:

– Узу учву я пул, я тавра, я шаламар хьадарди гьаъруган, учвуз фукӀа гьудрубкӀуб гъабхьунчвуз?

Дурари: «Ваъ» пну, жаваб тувру[+]. 36Исайи дурариз гъапи:

– Хъа гьамус, шлиз пул аш, гьадму гъадабгъри, гьаци – таврара, хъа шлиз адарш, чан палтар масу тувну, ханжал гъадабгъри.

37КӀуразачвузки, Узʼин гьамци дибикӀнайибра улубкьиди: «къанунсузарикан[†] вуди гьисаб апӀиди». Гьацира Узкан фу дибикӀнаш, дурар вари тамам хьиди, ва магьа аьхирихънара гъюра.

38Дурари гъапи:

– Я Агъа! Лиг, магьа мушваъ кьюб ханжал а.

Исайи дурариз: «ЧӀяаьн ву» кӀуру.

39[•]Хъа хулʼан удучӀвну, Иса, Чан аьдат вуйиганси, Елион дагъдиина гъягъюру. Дугъан кьяляхъди ученикарра гъушнийи. 40Йишвʼина гъафиган, Исайи дурариз гъапи:

– Тямягьвалариъ адрахьбан бадали ккарагай[+].

41Хъа Учвра, душвхьан хил хъапӀну гатӀабхьру кӀекӀлин манзилиъ кьамкьариина ис духьну, гьамци ккарагуз хъюгъру:

42-44– Адаш! Эгер Увуз ккундуш, Узхьан гьаму аьзабнан зах гьадабгъ! Вушра Йиз ният ваъ, хъа Явуб гъит ибшри[+][+].

45Ккарагбахъан ученикарихьна гъафиган, Исайиз дурар хажалатнаан даахнади рякъюру. 46Ва дурариз кӀуру:

– Гьаз даахначва? Гъудужвну, тямягьвалариъ адрахьбан бадали ккарагай.


Иса дисуб

47[•]Дугъу гьамци кӀури имиди, адмийирин саб аьхю гъварч гъюру. Дурарин улихь йицӀикьюр ученикдикан сар Ягьуда хьади шулу. Думу Исайиз мак апӀуз Дугъаз багахь гъахьи[+]. 48Исайи дугъаз кӀуру:

– Ягьуда! Мак апӀбиинди Инсаниятдин Бай масу тувранахъа?

49Исайихъ хъайидариз, му гьял наанди илтӀибкӀураш дябкъну, Дугъаз кӀуру:

– Агъа! Ханжал йивидикӀан[+]?

50Дурарикан сари жугьдарин аьхю маллайин гъаравшиз йивну, арччул иб ктабтӀуру. 51Гьадмуган Исайи гъапи: «Гъибтай, чӀяаьн ву!» ва лукӀран ибак хил кучну, думу сагъ апӀуру.

52Учв дисуз дуфнайи жугьдарин аьхюну маллйириз, Аллагьдин хулан гъаравларин аьхюдариз ва агъсакълариз Исайи гъапи:

– Узу дисбан бадали, учву, гъачгъиинаси, ханжларна маргъар хьади удучӀвначва! 53Узу учвухъди гьар йигъан Аллагьдин хулаъ шуйза, учву Узʼина хил за гъапӀундайчва. Хъа гьамус, мучӀушну гьюкум апӀурайи вахт ичв вахт ву[+].


Петр инкар хьуб

54[•]Иса, дидисну, жугьдарин аьхюну маллайин[†] хулаз хуру. Петр ярхла-ярхлади дугъан кьяляхъди гъягъюру. 55Гьяятдиъ уч духьнайидар, цӀа алапӀну, вари сатӀиди деиган, Петрра дурарин арайиъ деъру. 56Сар гъараваш дишагьлийи, думу цӀихъ деънади дяркъну, дугъаз уччвуйи дилигну, гъапи:

– Гьамура Исайихъ хъайидарикан ву.

57Амма Петри: «Узуз Думу аьгъюр дарзуз» дупну, кӀул ккадабгъуру. 58Саб бицӀи арайилан, Петр дяркъну, дугъаз сар жарарира: «Увура гьадрарикан вува», – кӀуру. Петр, му касдизра: «Ваъ, дарза» пну, инкар шулу.

59Саб сяаьткьан вахт улдубчӀвиган, хъана сари ижмишнаан кӀуру:

– Якьин гьамура Исайихъ хъайир ву, фицики му Галилей уьлкейиан ву.

60Хъа Петри думу касдиз кӀуру:

– Уву фу кӀурашра, аьгъдарзуз.

Дугъу му гафар кӀури имиди, даттли уьъйир гъапӀу. 61Гьадмуган Агъа, илдицну, Петрихьинди гъилигу, ва Петрин Агъайи чаз гъапи гьаму гафар кӀваина гъюру: «Гъи даттли уьъйир дапӀну ккудубкӀайиз, шубубан Узу аьгъюр дарзуз пидива!»[+] 62Гьадмуган Петр, гьяятдиан удучӀвну, дердлуди гъишу.

63[•]Иса дидиснайи адмийир, Дугъʼин аьлхъюри, Дугъаз йивури гъахьну. 64Дугъан улар гьеркри: «Увуз шли гъивнуш, йипа, эгер Уву пайгъамбар вуш!» кӀури, йивури гъахьну. 65Гьацира Исайиз хъанара жара аьрвалар апӀури гъахьну.

66[•]Хъайигъан гвачӀинган агъсакълар, жугьдарин аьхю маллйир ва къанунчйир уч духьну, Иса заан диванханайиз[†] гъахуру. 67Дугъхьан гьерхру:

– Эгер Уву Месигь[†] вуш, йип учуз?

Дугъу дурариз кӀуру:

– Узу учвуз гъапишра, хъугъидарчва; 68Хъа Узу учвуз суал тувишра, Узуз жаваб тувидарчва; 69Гьамусдихъантина Инсаниятдин Бай кьудратлу Аллагьдин арччул гъвалахъ деъди[+].

70Хъа вардари Дугъаз кӀуру:

– Яна Уву Аллагьдин Бай вува, сарун?

Исайи дурариз жаваб тувру:

– Учву кӀурайиси ву.

71Дурари кӀуруки:

– Ухьуз сарун фициб шагьидвал лазим вухъа, фицики му гафар ухьуз Мугъан Чан мелзналан гъеерхьунхьуз![+]

#### 23


Иса Пилатдин улихь

1[•]Хъасин дурари, гъудужвну, Иса Пилатдихьна гъуху[+] 2ва Дугъак гьамцдар тахсрар кирчуз хъюгъю:

– Мугъу, Чаз Месигь,[†] паччагь кӀури, халкь рякъʼан адаура, Римдин паччагьдиз налук тувуб дюз дар кӀури, гьисаб апӀура[+].

3Пилатди Исайихьан гьерхру:

– Уву «жугьдарин Паччагь» вуна?

Исайи жаваб вуди дугъаз кӀуру:

– Уву гьаци ву кӀурава[+].

4Пилатди жугьдарин аьхюну маллйириз[†] ва халкьдиз гъапи:

– Узуз Гьаму Касдик саб тахсирра бихъурадарзуз[+].

5Амма дурари гужниинди алаурайи:

– Дугъу Галилей уьлкейилан ккебгъну гьамина гъяйиз, вари Ягьудия уьлке вуйибси, аьгъювалар улупури, халкьарин арайиъ наразивал ипра.

6Галилейикан деебхьну, Пилатди гьерху:

– Му Галилейин агьали вуйинхъа?

7Хъа Иса Гьироддин[†] вилаятдиан вуйиб аьгъю гъабшиган, Пилатди Иса гьадму йигъари Ерусалимдиъ айи Гьироддихьна гьаъру[+].

8Иса гъяркъиган, Гьирод гизаф шад шулу. Дугъаз ухдитӀан Думу рякъюз ккунди айи, гьаз гъапиш дугъаз Исайикан гизафдар деерхьнайи ва Дугъкан саб аьламат рябкъюз миж кади айир вуйи[+]. 9Гьиродди Исайиз гизаф суалар туври гъахьну, амма Дугъу саб жавабра тувундар. 10Жугьдарин аьхюну маллйирина аьлимари,[†] гъудужвну, гужниинди Иса тахсиркар апӀурайи. 11Гьиродна чан эскрар, Дугъʼина аьрвалар хури, кялхъру. Исайиин паччгьаринсдар палтар алахьну, Пилатдихьна кьяляхъ гьаъру. 12Ва гьадму йигъан Гьиродна Пилат дустар шулу; улихьди дурар чиб-чпихъди душманвалиъ ади гъахьнийи.

13[•]Пилатди, аьхюну маллйиризна гьюкумдрариз ва халкьдиз дих дапӀну, 14гъапи:

– Учву гьаму Кас, халкь рякъʼан адаурайирси гьисаб дапӀну, узухьна гъахунчва. Хъа магьа, ичв улихь ахтармиш дапӀну, узуз гьаму Касдик учву кӀуру саб тахсирра гъибихъундарзуз. 15Ва Гьироддизра гъибихъундар, узу Му дугъахьна гьаунза ва Мугъак йикӀбаз лайикьлу вуйи саб тахсирра дибихънадар. 16Гьаддиз, жаза тувну, Му деетидиза. [ 17][*]

18Гьадмуган вардари сабси чӀигъар апӀуз хъюгъру:

– Дугъаз аьжал, хъа учухьна Варава деет.

19Варава, шагьриъ гъалабулугъ ипбаз ва адми йивну йикӀбаз лигну, дустагъдиъ итнайир вуйи.

20Пилатди хъанара, Иса деетуз ккунди, чан сес за апӀуру, 21хъа дурари: «Хачрак карс, хачрак карс Думу!» – кӀури, чӀигъар апӀуйи.

22Пилатди шубубпи ражари гьерхру:

– Исайи фу чӀурувал дапӀнахъа? Узуз Мугъак йикӀбаз лайикьлу вуйи саб тахсирра гъябкъюндарзуз, гьаци вуйиган, Мугъаз саб бицӀи жаза тувну, деетидиза.

23Амма мушвʼин уч духьнайидари зарбди чӀигъар апӀури, Иса хачрак карсуб ккун апӀурайи, ва дурарин чӀигъар гъалиб шулу. 24Пилатди гьадрари кӀуруси апӀуз гьял апӀуру: 25Шагьриъ гъалабулугъ ипбазна адми йикӀбаз лигну дустагъдиъ итнайи Варав деетуру, хъа Иса дурарин ихтиярназ тувру.

26[•]Иса гъахуз хъюгъиган, рякъюъ чан хутӀлиан гъюрайи сар Симон кӀуру Киринеяйин агьали гьахъру. Дурари, Иса карсру хач[†] дугъан кьялʼин иливну, думу гъабхуз гъитру.

27Исайин[†] кьяляхъди гизаф адмийир ва Дугъахъ зарбди ишурайи дишагьлийир гъягъюру.

28Исайи, дурарихьинди илтӀикӀну, гъапи:

– Ерусалимдин дишагьлийир! Узухъ мишанай, хъа учвухъ ва ичв веледарихъ ишай. 29Гьамци кӀуру йигъар гъюра: «велед даршлудар, бицӀир дархьидар ва нана тутрувдар хушбахтаврар ву!»[+] 30Гьадмуган дагълариз: «учʼина ахьай», хъа тепйириз: «учу элеркай» пуз хъюгъдичва,[+] 31адмийири ужур касдиз гьамцдар чӀуру ляхнар апӀурайган, дурари чӀуру касариз фицдар ляхнар апӀуйкӀан?

32Исайихъди сатӀиди дариз зигбан бадали, кьюр гъачагъра хурайи. 33«Келле» кӀурушвʼина гъафиган, Иса ва гъачгъар, сар Исайин арччул, тмунур – гагул терефназди хачарик карсру. 34Хъа му арайиъ эскрари, тупут ипри, Дугъан палтар пай апӀурайи[+]. 35Халкь лигури дийигънайи. Дурарин гьякимдрар Дугъʼин аьлхъюрайи:

– Жарадар уьрхюри гъахьну, гъит Чав Учв уьрхри, эгер Думу Аллагьди кадагънайи Месигь вуш[+].

36Эскрарира, Исайиз люкьнар апӀури, Дугъан багахьна гъюри, кӀвантӀарихьна сирке хуйи 37ва гьамци кӀуйи: «Эгер Уву жугьдарин паччагь вуш, Яв Уву уьрх». 38Дугъан кӀулихъ «Му жугьдарин паччагь ву» дибикӀнайиб кебхнийи.

39Исайихъди дариз дизигнайи гъачгъарикан сари Дугъаз чӀуру гафар апӀурайи:

– Эгер Уву Месигь вуш, Увура, учура уьрх.

40Тмунури чан юлдшиз кӀуру:

– Увуз Аллагьдихьан гучӀ шуладарнуз, увузра гьациб жаза тувнайиган? 41Ухьуз гьякьди жаза тувна, гьаз гъапиш ухьуз ихь тахсрариз лайикь вуйиб гъурубкьунхьуз, хъа Мугъу саб чӀуру ляхинра гъапӀундар[+].

42Хъа Исайиз кӀуру:

– Уву Яв Паччагьлугъдиз гъафиган, узу кӀваин апӀина, Иса!

43Исайи дугъаз гъапи:

– Гьякьди кӀуразавуз, гъи Узухъди женнетдиъ хьидива.

44[•]Лисундин вахт вуйи. Сабпну вари уьлкейиин сяаьт шубубдизкьан мучӀушин улубчӀвнийи. 45Ригъдин акв хътабтӀу ва Аллагьдин хулаъ Гирамишвахь гьибхнайи чарч гьацӀкьялʼансина гъячӀябгъю.

46Исайи зарбди гьарай гъапӀу:

– Адаш! Йиз рюгь Яв ихтиярназ тувраза.

Ва гьамци дупну, Дугъан нефес хътубтӀу[+].

47Гьаму гъябкъю эскрарин юзбашийи, Аллагьдин ад за дапӀну, гъапи:

– Дугъриданна, гьаму Кас марццир вуйиштӀан!

48Гьаму тамашайиз лигуз уч духьнайидар, душвахь гъабшиб дябкъну, чпин мухрар убччвури, алдагъуру[+].

49Иса аьгъюкьандар вари ва Дугъахъди гъахьи Галилей уьлкейианмина гъафи дишагьлийир, ярхлаанси дийигъну, мидиз лигурайи[+].

50[•]Гьадму арайиъ Юсуф кӀуру сар гъяни ва гьякьлу вуйи, заан диванханайин[†] иштиракчи, 51дидин къарарихъди рази дарши кас гъюру. Думу Аллагьдин Паччагьвализ ккилигурайи Ягьудия уьлкейин Аримафей кӀуру шагьриан вуйи. 52Пилатдихьна душну, дугъу Исайин беден чахьна тувуб тӀалаб гъапӀнийи. 53Дугъу Исайин беден хачракан кадабгъну, иригъян гъибиржну, гъарзуъ дапӀнайи ва гьелелиг фужкӀа кивнадру накьвдиъ ивру.

54Жвуми йигъ вуйи, султ йигъ[†] улубкьуз багахь шулайи. 55Исайихъди Галилей уьлкейиан гъафи дишагьлийирра, накьвдихьна дуфну, Исайин беден фици ивнаш, лигуру. 56Хъасин хулариз хътаку, дурари ицци ниъ хъайи аьтрарна ягъар гьязур гъапӀу, хъа султ йигъан, Къанундиъ[†] улупнайиганси, дурар фаракьат гъахьи.

#### 24

1[•]Чпи гьязур дапӀнайи аьтрин ниъ хъайи ягъарра хьади, элгьет йигъан, ахсрарихъди, гьадму дишагьлийир хъана накьвдихьна гъягъюру. 2Хъа дурариз майит айи хьарахь гьипнайи гъван гьидипнади рябкъюру, 3накьвдизди учӀвиган, дурариз Агъа Исайин[†] беден гъибихъундар. 4Дурари, мидʼин мюгьтал духьну, фикрар апӀури имиди, сабпну дурарин улихьна вацӀрацӀар апӀру палтар али кьюр жви ачмиш шулу[+]. 5Дурари гучӀбаан ис алахъдариз кӀуру:

– Учву чӀивир гъачӀидарин арайиъ гьаз агурачва? 6Думу мушваъ адар. Думу чӀиви гъахьну. Дугъу, гьеле Галилей уьлкейиъ имиди фици гъапнийиш, кӀваин апӀинай: 7«Инсаниятдин Бай[†] гунагькрарин хилиз тувди, дариз зигиди, хъа шубудпи йигъан чӀиви хьиди»[+]. 8Гьадмуган Исайин му гафар дурарин кӀваина гъафи[+].

9-10Кьяляхъ хътаку дишагьлийири (мурарин арайиъ Магдалайиан вуйи Марʼям, Югьанна, Якьубдин[†] дада Марʼям ва дурарихъди хъади гъаши жарадарра айи) мидкан йицӀисар ученикдиз ва миди вуйидариз хабар дебккру[+]. 11Ученикари, му гафар ичӀидарси гьисаб дапӀну, дурарихъ хъугъундайи[+]. 12Хъа Петр гъудужвну, жаргъну накьвдихьна гъушу ва душваъ ис алахъну гъилигуриз кафнартӀан гъяркъюндар ва, мидʼин мюгьтал духьну, кьяляхъ хътаку.

13[•]Гьадму йигъан ученикарикан кьюр Ерусалимдихьан кьюб сяаьтнан рякъюн манзилнаъ айи Эммаус кӀуру гъулаз гъягъюрайи. 14Дурарра Исайиин улукьу гьядисйирикан улхурайи. 15Чиб-чпихъди улхури фикрар апӀурайи вахтна, багахь духьну, Исара дурарихъди гъягъюз хъюгъю. 16Чпин улар йитӀнайиси, дурариз Иса аьгъю гъахьундар[+].

17Дугъу дурарихьан гьерху:

– Учву, рякъди фтикан улхурачва?

Дурар пашманди дийигъу. 18Дурарикан Клеоп кӀуру сари Дугъаз жаваб туву:

– Му йигъари Ерусалимдиъ гъабшиб душваз гъафидарикан сар Уву вува аьгъдрур, дарин![+]

19Исайи дурариз гъапи:

– Фтикан?

Дурари Исайиз кӀуру:

– Аллагьдин ва вари халкьдин улихь, ляхнариъ ва гафнаъ кьувватлу пайгъамбар вуйи Назаретдин[†] Исайикан. 20Думу жугьдарин маллйирина[†] гьюкумдрари тахсиркар дапӀну, хачрак карсну дариз зигуз гъитну[+]. 21Хъа учу, Думу Израилин халкь азад АпӀрур ву кӀури, умуд апӀурайча, хъа гьамус, магьа шубуд йигъ ву гьамциб гьядиса дубхьну. 22Хъа гъи ич дишагьлийирикан сакьюдари учу мюгьтал гъапӀну: дурар гвачӀнин ухди Исайин накьвдихьна гъушиган, 23дурариз Дугъан беден гъибихъундар ва хъадакну гъафидари, Думу чӀиви гъахьну кӀури, хабар дебккрайи, гьадина гъафи малайикарра гъяркъюнчуз кӀури, ктибтура. 24Ичдарикан сакьюдар накьвдихьна гъушиган, дураризра гьадму дишагьлийириз гъяркъдар гъяркъну, амма Дугъан беден гъябкъюндар.

25Гьадмуган Исайи дурариз гъапи:

– Агь, пайгъамбрари[†] гъапидарихъ хътругъру ахмакьар ва кӀван кагьалсузар! 26Месигьди[†] гьацдар аьзабар гъизигхъантӀан, Думу Чан гьяйбатнаъ учӀвидар, дупнадаринхъа[+]?

27Хъасин Исайи, Мусайилан[†] ккебгъну, вари пайгъамбрари Чакан Гирами китабариъ[†] дидикӀнайидарин гьякьнаан дурар гъаври тӀаъру[+].

28Дурар чпи гъягъюрайи гъулаз багахь гъашиган, Исайи Чаз дилинтина гъягъюз ккунди айиганси улупури гъахьну. 29Хъа дурари Дугъаз гъапи:

– Учухъди дерг, йигъ хябяхъ шула.

Исара гьадму гъулаъ дурарихъди гъузру.

30Дурарихъди суфрайихъ гъюн йивну деънайиган, Исайи, уьл гъадабгъну, Аллагьдиз баркаллагь дупну, гьудубтӀуру ва дурариз пай апӀуру[+]. 31Гьадмуган дурарин улар ачмиш шулу ва дурариз Думу Иса вуйиб аьгъю шулу, хъа Думу дурарин улариккан дургру.

32Хъа дурари чпи-чпиз кӀуру:

– Дугъу рякъюъди ухьухъди улхруган ва Гирами китабариъ дибикӀнайибдин гъаврикк ккаъруган, ихь юкӀвар ургури гъахьундайинхъа?

33Гьадму сяаьт гъудужвну, дурар Ерусалимдиз хътакуру ва йицӀисар вакиларна[†] имбудар сатӀиди ади дихъуру. 34Дурари: «Агъа дугъриданра чӀиви гъахьну ва Симондиз ачмиш гъахьну», кӀурайи[+]. 35Хъа мурарира, рякъюъ чпиин улуркьдар ва, уьл гьудубтӀруган, чпиз Думу фици аьгъю гъахьнуш, ктитуру.

36[•]Мурар мидкан улхури имиди, Иса Учв дурарин арайиъ ачмиш шулу ва Дугъу: «Учвуз мясляаьт ибшри!» кӀуру. 37Дурари, аьжайиб духьну ва гучӀ кабхъну, чпиз рюгь рябкъюра пну, хиял гъапӀу[+]. 38Хъа Исайи дурариз гъапи:

– Гьаз аьжайиб духьначва ва дицдар хиялар ичв юкӀвариъ гьаз учӀвра? 39Йиз хиларизна ликариз лигай: Му Узу вуза, хил кучри ва лигури Узу ахтармиш апӀинай, рюгь жан хъайиб ва кӀурбар айиб шулдар[+].

40Гьамци дупну, Исайи дурариз чан хилар ва ликар улупуру. 41Хъа дурар шадвалиан мегьел хътругъри ва мюгьтал шули айиган, Дугъу дурариз гъапи:

– Мушваъ фициб-вушра ипӀруб аничв[+]?

42Дурари Исайихьна гъубжу балугъин пай гьачӀабккуру. 43Исайи, дурариз рябкъюри, ипӀуру 44ва кӀуру:

– Узу учвухъди хъимиди, учвуз гъаписи, Узкан Мусайин къанундиъ,[†] Пайгъамбрарин китабдиъ ва гьацира Мяълийирин китабдиъ[†] дибикӀнайиси, Йиз кӀулʼина гъюз ккайидар вари тамам духьну ккундийи.

45Гьадмуган Дугъу Гирами китабариъ дибикӀнайибдин гъаври ахъбан бадали, дурарин фагьум ачмиш апӀуру[+]. 46Хъасин дурариз гъапи:

– Гирами китабариъ дибикӀнаки, Месигь аьзабарикк ккуркьди ва, дукӀну, шубудпи йигъан чӀиви хьиди[+] 47ва, вардари чпин гунгьар гардандиъ дисруси, Аллагьди чпилан хил алдабгъруси, Ерусалимдилан ккебгъну варишвариъ Йиз ччвурнахъан Ужувлан хабар[†] рабгъиди. 48Магьа гьаци хьузра гъабшибдин учву шагьидар вучва[+]. 49Хъа Узу Йиз Адашди учвуз тувурза дупнайиб гьамус тувдизачвуз. Учву, аьршариан учвухьна кьувват рубкьайиз, Ерусалим шагьриъ гъузай[+].

50[•]Хъасин Исайи дурар шагьриан адаъну, Вифанияйихьнакьан[†] хъади гъюру ва, Чан хилар за дапӀну, дурариз ужувлар ккун апӀуру[+]. 51Дурариз ужувлар ккун апӀури айи арайиъ, Иса, ученикарихьан гьудучӀвури, завуз за шулу. 52Дурари, жилиина ахьну, Дугъаз икрам апӀуру, хъасин зурба шадвалиинди Ерусалимдиз хътакуру[+] 53ва, гьаммишан Аллагьдин ад за апӀури, Аллагьдин хулаъ гъузру[+].

### Югьан

#### Югьан

Югьан


Югьан

[1]

[2]

[3]

[4]

[5]

[6]

[7]

[8]

[9]

[10]

[11]

[12]

[13]

[14]

[15]

[16]

[17]

[18]

[19]

[20]

[21]


#### Югьан


Югьанди ктибту ужувлан хабар

Ухди вахтарихъанмина гьисаб апӀурайиси, юкьубпи «Ужувлан хабар» Аллагьдин Рюгьнан кюмекдиинди Югьандин хиларилантина, Иса Месигь дукӀну чӀиви гъахьихъанмина 50 йискьан улдубчӀвган, учв Эфес шагьриъ яшамиш шулайи вахтари гъибикӀуб ву. Маттаси Югьанра, Иса Палестинайин жилариин Аллагьдин ляхнар апӀури лицурайи вахтнахъанмина хъюгъну, Гьадгъахъди ученикди гъуллугънаъ гъахьну. Имбуну шубрид «Ужувлан хабрариъ» адрубдикан ктибтуб ва хъугърударин хилиз динариз къаршу ижми яракъ вуди ишлетмиш апӀуб – магьа муну Ужувлан хабарнан улихь хьайи месела. Китабдин сифте кӀулариан Иса неинки гунагь ктру аьдати адми, хъа вари дюнʼя халкь гъапӀу Аллагь вуйивалра аьгъю шула. Дюнʼяйиз Акв, Гьякьвал, дугъри Марччлихъан, Уьмур, Хураг, уьмур Туврур – му вари Иса вуйивал ухьуз лап ачухъди аьгъю шулахьуз. Му Хабарнаан рябкъюрайиси, Иса, неинки Чан тереф гъибисурихьна, хъа гьацира жарарихьнара фукьан дикъатлу вуйкӀан! Му Ужувлан хабарнан метлебнакан Гирами Рюгьну Чав Югьандин кьалмиинди гьамци кӀура: «Аммаки гьаму вари дибикӀнайиб, учву Иса Месигь вуйибдихъ, Думу Аллагьдин Бай вуйибдихъ хъугъри пну ва Дугъахъ хъугъбиинди учвуз зат ккудудубкӀру уьмур хьпан бадали дибикӀнайиб ву» (20:31).

#### 1


Месигь гъювал

1Сифте Гаф айи, Гаф Аллагьдихь хьайи, Гаф Аллагь вуйи[+]. 2Думу сифте Аллагьдихь хьайи. 3Вари Гьадгъуланмина гъабхьну ва, Думу дарди, арайиз дуфнайибдик, фукӀара арайиз гъафундар[+]. 4Уьмур Гьадгъаъ а, ва гьадму уьмур инсаниятдиз акв ву[+]. 5Аквну мучӀушнаъ акв тувру ва мучӀушнахьан акв ккабгъуз шулдар.

6Аллагьди Ягьʼя кӀуру ччвур али адми гьаъру[+]. 7Думу Акв улупуз, Акв Месигь[†] вуди, Гьадгъулантина вари хъугъбан бадали, гьаур вуйи[+]. 8Думу учв Акв дайи, амма Аквнан гьякьнаан шагьидвал апӀуз гьаънайир вуйи. 9Гьякьикьи Аквну му дюнʼяйиз гъюру гьарсар касдиз аьгъювалар тувру[+]. 10Думу, Чав арайиз гъабхи му дюнʼяйиз гъафну, хъа му дюнʼяйиндариз Думу кьабул гъахьундар. 11Думу жвувандарихьна гъафну, хъа жвувандари Думу гьясбикк гъапӀундар[+]. 12Учв кьабул гъапӀдариз ва Чан ччвур дибисну хъугъдариз Дугъу дурар Аллагьдин веледар хьувал багъиш гъапӀну[+]. 13Дурар инсанарин ниятариинди, ясана адмийириз ккун гъабшиган бабкан шлудар дар. Думу веледар Аллагьдихьан ву[+].

14Гаф Инсандиз илтӀикӀуру ва ухьухъди яшамиш шулу. Ухьуз Дугъан Аллагьвалин зурбавал ва кьувват гъябкъюнхьуз, масанвали ва гьякьвали ацӀнайидар – Дугъаз дурар, Адашдихъ хъайи сар Бай вуди хьпаз гъурукьну[+]. 15Дугъкан адмийириз Ягьʼяйи хабар дебккру: «Магьа Думу узу учвуз кӀурайир: „Думу, йиз кьяляхъди Гъюрайир, узутӀан заан ву, гьаз гъапиш Думу узу хьайиз айир ву“»[+]. 16Дугъан абцӀнайи ужувлиинди ухьуз ужувлахъди ужʼвал гъабхьунхьуз. 17Аллагьди ухьуз Къанун[†] Мусайилантина[†] тувну, хъа ужувларна гьякьвал Месигь Исайиланмина гъафидар ву[+]. 18Зат саризра Аллагь гъяркъюндар, Думу ухьуз анжагъ Аллагьди, хъайина-хътру сар Бали, гьарган Чан Адашдихъди хъайири, ачмиш гъапӀну[+].


Исайикан Ягьʼяйин шагьидвал

19[•]Магьа Ягьʼяйин шагьидвал. Жугьдари Ягьʼяйихьан, уву фуж вува, кӀури, гьерхуз Ерусалимдиан чпин маллйир[†] ва левитар[†] гьаиган, 20Ягьʼяйи дурариз ачухъди жаваб тувру: «Месигь Узу дарза»[+].

21– Хъа дици вуш, уву фуж вува? – гьерхру дурари. Уву Илʼяс вуна?

– Ваъ.

– Уву пайгъамбар вуна?

– Ваъ[+].

22– Хъа уву фуж вува? – давам апӀуру гьерхувал дурари. – Учу гьаъдариз учу жаваб тувну ккунду. Уву фуж вуди гьисаб апӀурава?

23– Узу, Ишая пайгъамбри гъапиганси: «„Агъайиз рякъ диш апӀинай!“ кӀури, ичӀи чюлиъ атӀабгу дих вуза».

24Гьадмуган фарисйири[†] гьаънайидари 25Ягьʼяйихьан гьерхру: «Хъа уву я Месигь, я Илʼяс, ясана пайгъамбар даруган, уву халкь гьаз штуан апӀурава?»

26– Узу учву штуан апӀураза, – кӀури, Ягьʼяйи дурариз жаваб тувру, – хъа ичв арайиъ Адми а. Думу учвуз аьгъдарчвуз. 27Думу узутӀан кьанди гъюрашра, узу Дугъан шаламарин гъахмйир гъядарчузкьан лайикь дарза.

28Му вари Ягьʼяйи халкь штуан апӀури гъаши Ярдан[†] нирин тмуну гъирагъдихъ хъайи Вифания[†] кӀурушваъ гъабхьнийи. 29Хъайигъан Ягьʼяйиз чахьинди гъюрайи Иса рякъюру ва кӀуру: «Магьа, дюнʼяйин гунгьар Чаина гъадагъуз ккайи Аллагьдин Агълиж[†] гъюра[+]. 30Думу узу Чакан: „Думу йиз кьяляхъди Гъюрайир узутӀан заан ву, гьаз гъапиш Думу узу шайиз Айир ву“, – Гъапир ву. 31Думу фуж вуш, узузра аьгъдайзуз, амма узу, Месигь Израилиз аьгъю ишри пну, халкь штуан апӀуз дуфнайир вуза»[+].

32Ягьʼяйи гьацира гъапи: «Узузра Думу Месигь вуйиб аьгъдайзуз, хъа штуан апӀуз узу Гьаури гъапунзуз:[+] 33„Шлиина-вуш Гирами Рюгь ис шули рякъидивуз ва Гьадгъуин гъузди. Ари Гьадмунур хьиди Гирами Рюгьнахьди адмийир цӀийи Алаърур“. Узуз гьаци рябкъюзра гъябкъюнзуз:

Гирами Рюгь луф жюрейиинди Гьадгъуина аьршариан гъафнийи[+]. 34Магьа узу адмийирин улихь шагьидвал апӀураза: Ари Гьадму ву Аллагьдин Бай».


Исайин сарпи ученик

35Хъайигъанра Ягьʼя, чан кьюр ученикра хъади, гьадушвʼин алди шулу[+]. 36Багхьантина гъярайи Иса дяркъну, Ягьʼяйи кӀуру:

– Лигай, магьа Аллагьдин Агълиж![+]

37Дугъан му гафар гъеерхьу ученикар[†] Исайин кьяляхъди гъягъюру.

38Иса кьяляхъинди илтӀикӀуру ва, дурар дяркъну, гьерхру:

– Фу ккундучвуз?

– Я Рабби! (Му илтӀибкӀиган «Мялим» кӀуру гаф ву.) Уву наан яшамиш шулава? – пну гьерхру дурари Исайихьан[+].

39– Узухъди гъачай, ва учвуз рябкъидичвуз, – гъапи Исайи. Дурар Исайихъди гъягъюру. Думу яшамиш шулайишв дябкъну, дурар хябяхъдиз Гьадгъахь гъузру. Сяаьт юкьбарихьна вуйи.

40Ягьʼяйин гафарихъ хъебехъну Исайихъди гъушу кьюрикан сариз Андрей кӀуйи, думу, чаз Петр кӀури шлу Симондин чве вуйи[+]. 41Дугъу, гьадму сяаьт чан чве Симон дагну, дугъаз кӀуру:

– Учуз Месигь гъидихъунчуз! (Му илтӀибкӀиган «Христос» – «Аллагьдихьан вуйир» кӀуру гаф ву.)[+]

42Андрейи думу Исайихьна хъади гъюру. Иса дугъаз дикъатлуди лигуру ва кӀуру:

– Уву Югьаннайин бай Симон вува. Увуз Кифа, яна Петр кӀуру хьиди. (Жугьуд чӀалниинди «Кифа» ва грек чӀалниинди «Петрос» «Гъван» кӀуру гаф ву.)[+]

43Хъайигъан Исайи Галилей уьлкейиз гъягъюз кьаст апӀуру. Дугъаз Филип алахъуру:

– Узухъди гъач! – кӀуру дугъаз Исайи.

44Филипра Вифсайдайиан – Андрейинна Петрин гъахи шагьриан – вуйи[+]. 45Филипди Нафанаил агуру ва кӀуру:

– Учуз, Мусайи чан Къанундиъ шликан дибикӀнаш ва пайгъамбрарира[†] шликан дибикӀнаш, Гьадму гъидихъунчуз. Думу Назарет[†] шагьриан Юсуфдин бай Иса ву[+].

46– Назаретдиан? Назаретдиан фукӀа ужуб удубчӀвур кӀурана? – наразиди кӀуру Нафанаили.

– Гъач гъягъюхьа, ва уву лигара, – кӀуру дугъаз Филипди.

47Чахьна гъюрайи Нафанаил гъяркъиган, Исайи дугъкан гьамци кӀуру:

– Магьа, затра кучӀал ва цӀарувал ктру, чан дугъри израилжви[+].

48– Увуз узу наънан аьгъявуз? – гьерхру Нафанаили.

– Узкан увуз Филипди ктибтайиз улихьна Узуз уву инжирин гьарикк гъяркъюнзуз, – пну, жаваб туву дугъаз Исайи.

49– Агъа! Уву Аллагьдин Бай вува – Израилин Паччагь! – гьевесниинди гъапи Нафанаили[+].

50– Уву Узухъ гьаддиз хъугъунва, Узуз уву инжирин гьарикк гъяркъюнзуз гъапну кӀури? Хъа увуз мутӀан бегьем артухъ аьламатар рякъидивуз.

51– Исайи давам апӀуру:

– Гьякьлу вуйи гьякь кӀуразачвуз: учвуз завар гьатӀарццури ва Аллагьдин малайикар Инсаниятдин Балʼина ис-за фици шулуш, рякъидичвуз[+].

#### 2


Кана шагьриъ сумчир

1Кьюд йигълан Галилей уьлкейин Кана шагьриъ сумчир шулу. Душваъ Исайин[†] дадара айи[+]. 2Сумчриз Исайиз ва Дугъан ученикаризра теклиф вуйи.

3Хялари вари чяхир гъубхъиган, Исайин дадайи Дугъаз кӀуру:

– Мурарин чяхир имдар.

4– Уву гьаз кӀурава Узуз дици? – жаваб тувру дугъаз Исайи. – Йиз вахт мегьел улубкьнадар[+].

5– Дугъу фици гъапиш, гьаци апӀинай, – гъапи Исайин дадайи кюмекчйириз.

6Гьадушвахь жугьдари чпин диндихъди жикӀувалариз ишлетмиш апӀури шлу йирхьуб гъвандин латар хьайи, дурарикан гьарубдиъ кьюб-шубуб гаргун шид гъябгъюйи[+].

7– Латар штухьди ацӀай, – кӀуру Исайи кюмекчйириз. Дурарира латар даргариккнакьан штухьди ацӀру.

8– Гьамус сацӀиб шид удубзну, мярака кӀули гъабхрурихьна гъайибхай, – гъапи Исайи.

9Мярака кӀули гъабхрури чяхриз илтӀибкӀнайи штук ниъ капӀру. Дугъаз чяхир гьапӀруб-вуш аьгъдайи, хъа кюмекчйириз аьгъяйи. 10Мярака гъабхрури, жамраз дих дапӀну, кӀуру:

– Адмийири хялариз сифте ужуб чяхир гьивру, хъасин вари пиян гъашиган, чӀуруб хуру. Хъа уву ужубсиб чяхир гьамусдиз гьаз гъибтнава?

11Му Исайи Галилей уьлкейиъ айи Канайиъ улупу аьламатарикан сабпи аьламат вуйи. Гьамдиинди Дугъу Чан зурбавал улупнийи ва Дугъан ученикар Дугъахъ хъугънийи.

12Гьамдихъан Иса Кафернагьум шагьриз гъягъюру. Дугъахъди Чан дада, чвйир ва ученикарра хъайи. Дурарин душваъ сякьюдар йигъар шулу[+].

13[•]Жугьдарин Пасхайин[†] машквар багахь шулайиган, Иса Ерусалим шагьриз гъягъюру[+]. 14Душваъ Аллагьдин хулан гьяятдиъ учӀвиган, Дугъаз малар, марччар ва луфар масу туврайидар ва пулар гьюдюхрударра рякъюру.

15Исайи, тӀурнарикан гъирмаж дапӀну, дурар вари гьадушвʼан чпин малар-марччарра хьади утӀурккуру, пул гьюдюхрударин пулар даргъуру ва устлар ккитӀикӀуру. 16Дугъу луфар масу туврайидариз гъапи:

– Мурар милин дургин апӀинай! Йиз Адашдин хал базариз миилтӀибкӀанай![+]

17Гьаму вари гъабхьиган, Исайин ученикарин Гирами китабарик[†] дидикӀнайи гьамцдар гафар кӀваина гъюру: «Яв Хулахьна вуйи ккунивали Узу цӀаси ургиди».

18Мушвʼин жугьдарин гьюкумдрар гъедергуру.

– Увуз гьамцдар апӀуз ихтияр айивал фициб аьламатниинди улупидива? – гьерхру дурари[+].

19– Му Аллагьдиз ккарагру хал учву дабгъай, хъа Узу думу шубуд йигъан айитӀ дивурза, – дурариз жаваб вуди гъапи Исайи[+].

20– Му Аллагьдин хал[†] диври инсанар ягъчӀвурна йирхьуд йисан гъилихну, хъа Уву шубуд йигъан дивдина?! – гъапи жугьдари.

21Исайи Аллагьдин хулкан улхурайиб Чан бедендикан кӀурайивал вуйи. 22Иса, дукӀну, шубудпи йигъан чӀиви гъашиган, Дугъу гьамдикан дупнайи гафар Дугъан ученикарин кӀваина гъафнийи, ва дурар Гирами китабарихъ ва Исайихъ хъугънийи[+].

23Иса Ерусалимдиъ Пасхайин машквраъ айи вахтна, Дугъу улупу аьламатар дяркъну, гизафдар Дугъахъ хъугънийи[+]. 24Хъа Учв, Иса, саринна ихтибарнаъ учӀвдайи, гьаз гъапиш Дугъаз инсанар ужуди аьгъяйи.

25Исайиз адмийирин хасиятарикан шли-вуш ктитувал лазим дайи, фицики Дугъаз гьарсар касдин кӀваъ айиб аьгъяйи.

#### 3


Иса ва Никодим

1Фарисйирин[†] арайиъ жугьдарин гьякимарикан сар Никодим кӀурур айи[+].

2Йишвну Исайихьна дуфну, дугъу кӀуру:

– Мялим! Учуз уву Аллагьдихьан дуфнайи Мялим вуйиб аьгъячуз, фицики Уву апӀрусдар аьламатар, эгер Аллагь Увухъди хътайиш, сарихьанра апӀуз даршлийи.

3Исайи дугъаз жаваб вуди кӀуру:

– Гьякьлу вуйи гьякь кӀуразавуз: анжагъ учв цӀийикӀултӀан бабкан гъаширихьантӀан Аллагьдин Паччагьлугъдиъ[†] учӀвуз хьибдар.

4– Аьхю адмийихьан хъана бабкан хьуз фици шулухъа? Думу, сабансана чан дадайин фуниъ учӀвну, хъана бабкан даршулда? – кӀуру Дугъаз Никодимди.

5Исайи дугъаз жаваб туву:

– Гьякьлу вуйи гьякь кӀуразавуз: фуж штуан ва Гирами Рюгьнахьан цӀийикӀултӀан бабкан дархьиш, дицирихьан Аллагьдин Паччагьлугъдиъ учӀвуз хьибдар[+]. 6Бедендикан бабкан шлуб беден ву. Анжагъ Гирами Рюгьнакан рюгьтӀан бабкан шулдар. 7Узу увуз: учву цӀийикӀултӀан бабкан духьну ккунду, гъапну кӀури, мюгьтал махьанай. 8МикӀ ккунишвахъинди хъивру. Увуз дидин сес ебхьурувуз, хъа думу наанди ва наънан хъивраш, аьгъю шулдарвуз. Гирами Рюгьнакан бабкан гъаширра, ари гьаци ву.

9– Дици фици хьуз мумкин ву? – пну, гьерху Никодимди.

10– Уву Израилин мялим вуди, гьамцдар шейʼарикан аьгъдарнуз? – жаваб тувру дугъаз Исайи. – 11Гьякьлу вуйи гьякь кӀуразавуз: Учу кӀурача Учуз аьгъюбдиан ва шагьидвал апӀурача гъябкъюбдикан. Хъа учву Учу шагьидвал апӀурайибдихъ хъугърадарчва. 12Эгер Узу учвуз му дюнʼяйинубдикан кӀурайиган учву хъугърадарш, хъа аьршаринубдикан гъапиш, фици хъугъдичвахъа? 13Гьич саркьана аьршариз за гъахьундар, гьадушвʼан жилиина ГъафиртӀан – Инсаниятдин БайтӀан[†] гъайри[+]. 14ИчӀи чюлиъ Мусайи[†] фици битӀ ягъалди гакӀвлик кибтӀну дебккнуш, гьаци Инсаниятдин Байра хамхрик карсну хьиди,[+] 15Дугъахъ хъугъу гьарсариз зат ккудудубкӀру уьмур хьпан бадали. 16Аллагьдиз дюнʼя гьаци ккун гъабхьнуки, Дугъу Чан айи-адру сар багъри Бай, Дугъахъ хъугъну, гьарсар кас дукӀну даришри, хъа зат ккудудубкӀру уьмур ибшри пну, гьаъну гъурбан гъапӀну[+]. 17Аллагъди Чан Бай дюнʼяйиз, дидин диван апӀуз ваъ, хъа Гьадгъулантина дюнʼя дюбхну хьуз гьаъну[+]. 18Дугъахъ хъугънайирин диван апӀидар, хъа фуж Дугъахъ хъугъундарш, сарун диван гъапӀу мисал ву, гьаз гъапиш думу Аллагьдин багъри Балихъ хъугъундар[+]. 19Диван апӀувал гьаддиъ аки, дюнʼяйиз акв гъафну, хъа адмийириз аквтӀан мучӀушин артухъди ккун гъабхьну, гьаз гъапиш дурарин ляхнарра чӀурудар ву[+]. 20Фицики чӀуруб апӀурайи гьарсар касдиз акв даккун шулу ва, чан чӀуру ляхнар ашкар даришри пну, думу аквнахьна гъягъюрдар[+]. 21Хъа гьякьвалиинди апӀрур, чан ляхнар ашкарди хьуз, аквнахьна гъягъюру, гьаз гъапиш дугъан дурар Аллагьдиъди дапӀнайидар ву.


Иса ва штуан апӀру Ягьʼя

22Мидхъантина Иса, Чан ученикарра[†] хъади, Ягьудия уьлкейин ругариина гъюру ва, душваъ гьадрарихъди яшамиш шули, дурар штуан апӀури гъахьну[+]. 23Гьадму вахтна Ягьʼяра Салим кӀурушвахь хьайи Энондиъ адмийир штуан апӀури шулу, гьаз гъапиш душваъ шид гизаф айи ва дина штуан хьуз хайлин халкь гъюри гъахьну. 24Му Ягьʼя дустагъдиъ итайиз гъабхьиб вуйи[+].

25Гьадмуган Ягьʼяйин ученикарикан сакьюдари жугьдарихъди штуан хьпан гьякьнаан гьюжат ккебгъру,[+] 26ва дурари Ягьʼяйихьна дуфну гьерхру:

– Мялим, кӀваинди иминуз, увухъди Ярдан[†] нирин тмуну гъирагъдихъ гьуркьу, уву Чакан ктибту Гьадму Кас? Магьа, Дугъу адмийир штуан апӀура ва Дугъахьна вари гъюра![+]

27– Адмийихьан анжагъ чаз аьршариан улупубтӀан апӀуз даршул, – пну, жаваб тувру Ягьʼяйи. –[+] 28Узу учвуз: „Узу Месигь[†] дарза, хъа узу Аллагьди Дугъаз рякъ ккабалгуз гьаънайир вуза“, – гъапибдин шагьидар вучва[+]. 29Швушв анжагъ швушв хурайириз ву, хъа дугъахъ хъебехъну, дугъу гъапиб апӀурайир швушв хурайирин дуст ву. Швушв хурайирин дих кубкӀиган, шад шулу: узура гьаци шадвали ацӀназу[+]. 30Фицики Дугъан ад машгьур ва аьхю дубхьну ккунду, хъа йизуб – цӀиб шула ва аьхирихъна гъюра.


Заълан Гъафир

31Аьршариан Гъафир гьаму дюнʼяйиин алидартӀан зина ву, хъа му дюнʼяйиин алидар гьаму дюнʼяйиндартӀан дар, ва дурар му дюнʼяйин ляхнарикантӀан улхурира шулдар. Аьршариан Гъафир варитӀан заан ву.

32Дугъу Чаз гъеебхьубдикан ва гъябкъюбдикан кӀура, аммаки адмийири Дугъан шагьидвал кьабул апӀурадар. 33Дугъан гафар кьабул апӀурайир гьякь Аллагь вуйивалихъ хъугъра[+]. 34Фицики Аллагьди Гьаънайир Аллагьдин гафариинди улхура, гьаз гъапиш Аллагьди Дугъаз бегьем Гирами Рюгь тувна.

35Адашдиз Чан Бай масанди ву ва гьаддиз варибдиин гьюкум Дугъан хилиз тувна[+]. 36Аллагьдин Балихъ хъугънайириз зат ккудудубкӀру уьмур хьибди, хъа Дугъахъ хътругъуриз дициб уьмур рябкъидар ва дицириин гьаммишандиз Аллагьдин хъял хьибди[+].

#### 4


Иса ва Самарияйиан вуйи дишагьли

1-3Фарисйириз[†] ЯгьʼяйизтӀан Исайиз артухъди ученикар[†] ва штуан хьуз гъюрудар айибдикан аьгъю шулу. Гьякьикьатдиъ адмийир Исайи Чав ваъ, хъа Дугъан ученикари штуан апӀури гъахьну. Мидкан аьгъю гъабшиган, Ягьудия уьлке гъибтну, Агъа хъана Галилей уьлкейиз гъягъюру[+][+]. 4Дугъан рякъ Самария юрднаантина вуйи[+]. 5Ва магьа Иса Самарияйиъ айи Сихар кӀуру шагьриз гъюру. Думу шагьур Якьубди[†] чан Юсуф кӀуру бализ бахиш гъапӀу хутӀлин багахь хьайи[+]. 6Душваъ Якьубдин гъуйи айи. Рякъюъ эргу Иса гьадму гъуйдихъ деъру. Вахт лисухьна вуйи. 7Дина штуз Самарияйиан сар дишагьли гъюру.

– Узуз убхъруб чава, – кӀуру дугъаз Исайи.

8Дугъан ученикар шагьриз ипӀруб гъадабгъуз душнайи.

9– Уву, жугьудри узхьан, Самарияйиан вуйирихьан, убхъуз ужуб фици ча кӀурава? – гьерху Дугъхьан жаваб вуди дишагьлийи. Фицики жугьдар самариялуйирихъди албагну адайи.

10Исайи жаваб туву:

– Эгер увуз, Аллагьди адмийириз фу тувруш, аьгъяйиш ва, «Узуз убхъруб чава» КӀурайир Фуж вуш, аьгъяйиш, уву Узхьан шид ккун апӀидийва ва Узу увуз чӀиви шид тувдийза.

11– Я аьхю кас! – кӀуру Дугъаз дишагьлийи, – Увухь гьич бедрекьан хьадарвухь, хъа гъуйи деринуб ву. Хъа Уву дициб шид наънан гъадабгъидийва? 12Уву учуз му гъуйи туву ва дидʼан чавра, чан баярина мал-къарайира шид убхъури гъаши ич аба ЯкьубтӀан заанур вунахъа?

13Исайи жаваб тувру:

– Му шид убхъру гьарсар касдиз цӀиб арайилан хъанара убхъуз ккун хьибди. 14Хъа узу шид тувну гъубхъур сану гьич зат харгидар. Гьаз гъапиш Узу дугъаз туву шид зат ккудудубкӀру уьмур тувру яшайишдин булагъдиз илтӀибкӀиди[+].

15– Я аьхю кас! – кӀуру Дугъаз дишагьлийи, – Узуз сарун затра шид ккун даршлуганси ва мина дидиз дяргъруганси гьадму шид чава!

16Душну яв жилирра гьамина хъади гъач, – кӀуру Исайи.

17– Узухъ жилир хътарзухъ, – гъапи дишагьлийи.

– Уву, жилир хътарзухъ кӀури, дюзди гъапива, – кӀуру Исайи дугъаз. – 18Фицики уву хьуб ражари швувахь гъахьунва, хъа гьамусяаьтди увухъ хъайир яв жилир дар. Уву дюз гъапунва.

19– Я аьхю кас! – кӀуру Дугъаз дишагьлийи, – Уву пайгъамбар вуди рякъюразуз[+]. 20Ич абйир гьатму дагъдиина икрамназ гъюри гъахьну, хъа учву, жугьдари, кӀурачва, икрам апӀуз анжагъ ЕрусалимдизтӀан душну ккундар[+].

21Исайи дугъаз кӀуру:

– Хъугъ Узухъ, дишагьли, гьамус учву я му дагъдиин, я Ерусалимдиъ ихь Адашдиз икрам апӀидарчва – гьациб вахт улубкьура. 22Учвуз, самариялуйириз, учву фтиз икрам апӀурашра, аьгъдарчвуз. Хъа учуз, жугьдариз, учу фтиз икрам апӀураш, аьгъячуз, фицики уьрхювал жугьдарихьанмина гъибди[+]. 23Хъа гьациб вахт улубкьидики, ва думу улубкьузра улубкьна, халис икрам апӀрудари Адашдиз рюгьнииндина гьякьвалиинди икрам апӀиди. Ихь Адашди, иллагьки, гьамцдар икрам апӀрудар агура[+]. 24Аллагь Рюгь ву ва гьаддиз Дугъаз икрам апӀрудари рюгьнииндина гьякьвалиинди Дугъаз икрам дапӀну ккунду[+].

25– Месигь[†] дуфну ккуниваликан узуз аьгъязуз, – гъапи дишагьлийи. – Думу гъафиган, Дугъу учуз варибдикан ктибтиди[+].

26– Гьадму уву кӀурайи Адми увухъди улхура. Узу вуза Месигь, – кӀуру Исайи[+].

27Гьадму арайиъ Исайин ученикар гъюру ва, Дугъу дишагьлийихъди гафар апӀури дябкъну, дурар мюгьтал шулу. Амма сарира Дугъхьан, фу ккунди аш, вая дугъахъди гафар гьаз апӀураш, гьерхундайи.

28Дишагьлийи чан шид айи гвар гъибтну, шагьриз хъадакну, адмийириз кӀуру:

29– Узухъди гъачай ва узу йиз уьмриъ гъапӀу вари ляхнарикан ктиту Касдиз лигай. Мумкин ву Думу Месигь хьузра?

30Дурар шагьриан удучӀвну, Гьадгъахьна гъягъюру.

31Хъа му вахтна ученикари Исайикан:

– Я Мялим, фукӀа ипӀина, – кӀури, тӀалаб апӀурайи.

32– Узухь гьациб хураг хьазухьки! Дидкан учвуз аьгъю хьузра аьгъдарчвуз, – гъапи Дугъу.

33Гьадмуган ученикари чиб-чпихьан гьерхру: «Белки Дугъаз ипӀруб шликӀа гъабхнушул-гьа?»

34Исайи дурариз кӀуру:

– Йиз хураг Узу Гьаурин ният тамам апӀуб ва Дугъан ляхин ккудубкӀуб вуйиз[+]. 35ХутӀил убзури, учву кӀури шулчва: «Юкьуб вазсана – ва иганра хъубкьди». Хъа магьа Узу учвуз кӀураза: улар арццай ва хутӀлариз лигай – дурар ургуз хъуркьна[+]. 36Убгурайири гьамустӀанра чан гьякъи гъадабгъура ва зат ккудудубкӀру уьмриз бегьер уч апӀура, гъубзурра ва гъубгурра – кьюридра сабси шад хьпан бадали[+]. 37«Сари убзуру, тмунури ккадабцӀуру» кӀуру мисал гьамци вуйиган гьякь ву. 38Узу гьаъразачву, учву убгбан бадали, учву зегьмет дизригушваз. Жарадари зегьмет гъизигну, хъа учву дурарин зегьметнан бегьер уч апӀурачва.

39Му шагьриан вуйи самариялуйирикан гизафдар Исайихъ хъугъру, фицики му дишагьлийи Дугъкан дурариз дупнайи: «Дугъу йиз уьмриъ узу гъапӀу вари ляхнарикан ктибтунзуз». 40Самариялуйири, Исайихьна дуфну, Думу чпихь гъузуб тӀалаб апӀуру. Ва Думу дурарихъди кьюд йигъан гъузру. 41Исайи дурариз гъапӀу ктитбариинди Дугъахъ хъанара гизафдар хъугънийи. 42Дурари думу дишагьлийиз кӀуру: «Сифте учу Исайихъ яв гафариз дилигну хъугъунча. Хъа гьамус Дугъахъ учу ич-учʼинди хъебехъну хъугърача, ва аьгъячуз: Думу дугъриданра дюнʼя уьрхру Месигь ву»[+].


Зурба гъуллугъчийин бай сагъ апӀуб

43Кьюд йигълан Иса, дилин удучӀвну, Галилей уьлкейиз гъягъюру, 44фицики Дугъу Чав мидиз улихьна гъапнийи: «чан ватандиъ пайгъамбрин гьюрмат даршул»[+]. 45Галилейиз гъафиган, душван агьлари Иса хушʼвалиинди кьабул апӀуру, гьаз гъапиш Ерусалимдиз Пасхайин[†] машквраз гъушиган, дурариз Дугъу гъапӀкьандар вари дяркънайи, фицики дурарра гьадму машквраъ айи[+].

46Иса хъана Чав шид чяхриз илтӀибкӀу Кана кӀуру Галилей уьлкейин шагьриз гъягъюру. Гьадму вахтна Кафернагьум шагьриъ паччагьдин гьякимдрарикан сар яшамиш шулайи ва дугъан бай яманди иццурайи[+]. 47Иса Ягьудия уьлкейиан Галилейиз дуфнайибдикан деебхьну, думу Дугъахьна гъюру ва, чан йикӀру гьялнаъ айи бай сагъ апӀуз Кафернагьумдиз гъач, кӀури, Исайиз миннатар апӀуру.

48– Учвкан саркьан, аьламатар ва аьжайиб лишнар дярякъкьан гагьди, хъугъуз ккайидар дарчва! – гъапи дугъаз Исайи[+].

49– Я аьхю кас! Йиз бай йикӀайиз гъача! – кӀури, паччагьдин гьякимдар Дугъаз хъана ккарагуру.

50– Хулаз гъарах, яв бай яшамиш шули гъузди, – кӀуру Исайира. Ва му адми Исайин гафарихъ хъугъру ва рякъюъ учӀвру. 51Рякъюъ дугъаз чан гъуллугъчйир алахьуру ва дурари дугъаз: «Яв бай сагъ гъахьну», кӀуру. 52Дугъу дурарихьан: «Бализ филаси рягьят гъабхьну?» – пну, гьерхру. «Накь лисхъан дугълан убцрушин алдабхьну», – гъапи дурари.

53Мушвʼин балин адашдиз, чан бай Исайи: «Яв бай яшамиш шули гъузди», гъапи вахтна сагъ гъашиб аьгъю шулу, ва дугъан вари хуландар Исайихъ хъугънийи[+].

54Му Ягьудияйиан Галилейиз гъафихъан Исайи улупу кьюбпи аьламат вуйи[+].

#### 5


Вифезда гьямамназ ккилигурайир сагъ апӀуб

1Дидхъан саб цӀиб вахтналан жугьдарин машквар улубкьуру ва Иса Ерусалимдиз гъягъюру.

2Ерусалимдиъ Марччарин латар кӀурушвахь, жугьуд чӀалниинди «Вифезда» (Рягьимлувалин хал) кӀуру саб кахъру гьямам хьайи. Дидихьна элеркнайи гъвандин мурхьлар ккудукьнайи хьуб дегьлиз гъюрайи. 3Гьадму хьубиб дегьлизарра ацӀну фалиж кайидар ва майифдар ади шуйи. Дурар, фила шид ккибикьуз хъюгъруш, гьаддиз ккилигури шуйи. 4Фицики Аллагьдин малайикди бязи вахтари, гъюри, шид ккибикьуйи ва, шид ккибикьхъан сифте вуди фуж учӀвиш, гьадму, чак фициб уьзур кашра, сагъ шули гъахьну. 5Мушваъ сумчӀурна миржид йисан иццурайи сар кас айи. 6Исайиз думу дахънади дяркъну ва хайлин вахтна иццурайиб аьгъяди, дугъхьан гьерхру:

– Сагъ хьуз ккундунуз?

7– Йиз аьхюр, – жаваб туву иццурайири, – ккун даршулин. Аммаки, шид ккибикьубси, штук кучӀвуз узуз кюмек апӀру адми шуладар. Хъа узу кучӀвуз хъюгъиган, узутӀан ухди душвак жарар кучӀвнади шула.

8– Гъудужвну, яв ахинра гъадабгъну, гъарах, – кӀуру дугъаз Исайи[+]. 9Ва думу дишлади сагъ духьну, чан ахинра гъадабгъну, гъягъюру.

Думу султ йигъ[†] вуйи. 10Гьаддиз жугьдарин гьюкумдрари сагъ гъаши касдиз кӀуру:

– Гъи султ йигъ ву, гьаддиз Къанундиинди[†] ахин гъабхуз ихтияр адар!

11– Узу сагъ гъапӀури: «Ахин гъадабгъну гъарах», гъапунзуз, – гъапи дугъу.

12– Хъа фуж ву думу Адми, увуз: «Ахин гъадабгъну, гъарах», гъапир? – гьерхру дурари.

13Сагъ духьнайириз, Думу фуж вуш, аьгъдайи, фицики гьадушваъ аьхючӀвеъ халкь ади, Иса гьадраригъ рякъюри имдайи.

14Хъасин Исайи, гьадму кас Чаз Аллагьдин хулаъ алахъиган, дугъаз гъапи:

– Магьа лиг, уву сагъ гъахьунва, сарун гунагь ляхнар мапӀан, даршиш митӀан артухъ пис гьял хьибдияв.

15Му касди гьамус душну, учв сагъ гъапӀур Иса ву, кӀури, жугьдарин гьюкумдрариз хабар дебккру. 16Жугьдарин гьюкумдрар, Исайи му ляхин султ йигъан гъапӀну кӀури, Дугъахъ хъергуз хъюгъру[+]. 17Хъа Исайи дурариз жаваб тувру:

– Йиз Адаш гьарган лихури шулу, Узура лихураза.

18Жугьдарин гьюкумдрари Иса, неинки Дугъу султ йигъандин къайда гъючӀюбгъну кӀури, хъа гьацира, Аллагьдин Бай вуза, кӀури, Учв Аллагьдихъди барабар апӀурайиган, айибтӀан артухъ Думу йивну йикӀуз чпин кьаст ижми апӀуру[+].


Балин кьудрат

19Исайи дурариз кӀуруки:

– Гьякьлу вуйи гьякь кӀуразачвуз: сабан Чан Адашди гьапӀраш дярябкъкьан гагьди, Балхьан Чан-Чаинди фукӀара апӀуз шулдар. Адашди гьапӀраш, Балира гьадму апӀура. 20Адашдиз Бай ккунду, ва Дугъу Чав апӀурайидар вари Бализ улупура. Дугъу Бализ бегьем артухъ улупиди ва учву мегьел мюгьтал хьуз ккимичва[+]. 21Адашди гъачӀидар чӀиви апӀруси ва дурариз уьмур тувруси, гьаци Балира Чаз ккунириз уьмур тувди[+]. 22Адашди саринра суд апӀурадар;[+] 23варидари, фици Адашдин гьюрмат уьбхюраш, гьаци Балинна гьюрмат уьбхбан бадали Дугъу вари суд апӀру гьюкум Балихьна тувна. Шли Балин гьюрмат уьбхюрадарш, гьадгъу Думу гьау Адашдинра гьюрмат уьбхюрадар[+]. 24Гьякьлу вуйи гьякь кӀуразачвуз: шлиз Йиз Гаф ебхьураш ва фуж Узу Гьаурихъ хъугъраш, гьацири зат ккудудубкӀру уьмур гъазанмиш дапӀна, дицир суддин улихь дийигъидар. Дицир гьамустӀанра, дукӀну хьувалихьан, гьаргандин уьмриъ учӀвна[+]. 25Гьякьлу вуйи гьякь кӀуразачвуз: вахт улубкьура – сану улубкьнура ву! – дийихнайидариз Аллагьдин Балин дих ебхьиди, ва гъеебхьдар гьаргандин уьмрихьна чӀиви хьиди[+]. 26Фици Адаш уьмрин булагъ вуш, гьаци Байра Дугъу уьмрин булагъ гъапӀну[+]. 27Ва Дугъу Бализ суд апӀру гьюкумра тувна, фицики Думу Инсаниятдин Бай[†] ву[+]. 28Учву мидʼин мюгьтал махьанай, вари накьварик кайидариз Аллагьдин Балин сес ебхьру вахт улубкьура ва накьвариан удучӀвиди[+]. 29Фужари ужʼвал гъапӀнуш, дурар яшайишдиз чӀиви духьну удучӀвиди; фужари писвал гъапӀнуш, дицдар чпин суд апӀбан бадали удучӀвиди[+]. 30Узхьан Йиз хусуси гьюкмиинди фукӀа апӀуз шулдарзухьан. Узу кӀураза Узуз Аллагьдихьан ебхьурайиси ва Йиз суд дишуб ву, фицики Узу Узуз ккуниб апӀурадарза, хъа Узу Гьауриз ккуниб апӀураза[+].


Исайикан шагьидвал

31Эгер Узу Узкан адмийириз ктибтури гъашиш, дурар Узухъ хътругъубра мумкин ву[+]. 32Аммаки Узкан ктибтру жара Шагьид а, ва Узуз аьгъязуз, Дугъу Узкан ктибтурайиб гьякь вуйивал. 33Учву Ягьʼяйихьна адмийир гьаунчва, ва дугъура вари гьамрар гьякь вуйиб тасдикь гъапӀну[+]. 34Хъа Узу адмийирин шагьидвалилан асиллу дарза: Узу му вари, учву уьрхбан бадали кӀураза. 35Ягьʼя убгури акв туврайи чирагъсир вуйи, ва учву дугъан акв шадвалиинди цӀиб вахтназтӀан кьабул гъапӀундарчва[+]. 36Амма Узуз, Йиз гьякьнаан Ягьʼяйи гъапивалтӀан хъанара мюгькам шагьидвал азуз, фицики, Адашди Узуз апӀин дупну, Узу апӀурайи ляхнари, Узу Адашди гьаур вуйиб тасдикь апӀура[+]. 37Гьаци Узу гьау Адашдира Узкан шагьидвал апӀура. Хъа учвуз Дугъан дих затра гъеебхьундарчвуз, ва учвуз Думу затра гъяркъюндарчвуз. 38Ва учву ичв кӀваъ Дугъан Гаф уьбхюрадарчва, фицики Дугъу гьау Узухъ хъугърадарчва. 39Учву Гирами китабар[†] дурхну ахтармиш апӀурачва, фицики дурариан гьаргандин уьмур гъазанмиш апӀуз шулу кӀури, фикир апӀурачва, хъа Гирами китабариъ Узкан дибикӀна[+]. 40Гьаци вушра, зат ккудудубкӀру уьмур учвуз хьпан бадали, учвуз Узухьна гъюз ккунди адарчвуз. 41Узуз инсанарин тярифар лазим дарзуз[+]. 42Хъа Узуз учву аьгъюдар вузуз ва учвуъ учвуз Аллагьдихьна вуйи масанвал адрувалра аьгъязуз. 43Узу Йиз Адашдин ччвур бадали учвухьна дуфназа, хъа учву Узу кьабул апӀурадарчва, хъа эгерки сар жара фуж-вуш, чан чаинди чан тярифар апӀури учвухьна гъафиш, кьабулра апӀурчва[+]. 44Учву сар-сарин тярифар апӀури, сар Аллагьдихьан вуйи тярифарихъ хъергну даршлуган, учву Узу фици кьабул апӀидичва[+]? 45Узу Адашдин улихь учву тахсир апӀур, кӀури, фикир мапӀанай. Учву тахсиркрар апӀрур Муса[†] хьиди, фицики учву гьадгъуин умудлу вучва! 46Эгер учву дугъридан Мусайихъ хъугърайиш, Узухъра хъугърийчва, гьаз гъапиш дугъу Узкан дибикӀна. 47Хъа эгер учву дугъу гъидикӀдарихъ хъугъри адарш, Йиз гафарихъ фици хъугъдичвахъа?

#### 6


Хьуд агъзур тухъ апӀуб

1[•]Гьамдихъан Иса Галилей гьюлин[†] тмуну гъирагъдихъ хъайи Тивериад шагьрин аьтрафарихъна гъягъюру. 2Исайихъди гизаф халкьра гъюри гъахьну, гьаз гъапиш дурариз Дугъу аьзарлуйириз гъапӀу аьламатар дяркънайи. 3Хъа Иса, дагъдиина за духьну, Чан ученикарин[†] кьялаъ деъру. 4Жугьдарин Пасхайин[†] машквар багахь шулайи[+]. 5Исайи, улар за гъапӀиган, Чахьна хайлин халкь гъюради дябкъну, Филипдиз кӀуру:

– Мурариз ипӀуз ухьу гьамкьан уьлер наънан гъадагъухьайкӀан[+]?

6Исайи му, Филип ахтармиш апӀузди гъапиб вуйи, фицики Дугъаз гьапӀруш улихьмиди аьгъяйи.

7– Дурариз варидариз уьлин саб кьацӀкьан ккубкьбан бадали, уьл гъадабгъуз кьюдварж динар[†] пулра гьудрубкӀур, – жаваб туву Филипди.

8Исайин жара ученик Петрин чве Андрейи кӀуру:[+]

9– Мушваъ сар балихь хьуб мухан уьлна кьюб балугъ хьа, хъа гьамукьан халкьдиз дурарикан фу шулухъа?

10– Дурарихьди деуз гъитай, – гъапи Исайи.

Думу йишвʼин гизаф укӀ алийи ва дурар гьадушвʼин деъру. Дурарин кьадар хьуд агъзуртӀан артухъ вуйи.

11Исайи Аллагьдиз баркаллагь дупну, уьлер гьудутӀну, деънайидариз тувру. Ва балугъарра гьаци дапӀну, гьардиз чаз ккунибкьан тувру[+].

12Адмийир ацӀбалан кьяляхъ, Исайи ученикариз кӀуру:

– Зяя дархьбан бадали, хъригъу кьацӀар уч апӀинай.

13Дурари ипӀуз хъюгъруган, хьуб уьл вуди, гьадрарихъан хъригъу кьацӀар уч гъапӀиган, йицӀикьюб тавра шулу. 14Исайи гъапӀу му аьламат гъябкъиган, адмийири пуз хъюгъю:

– Му Кас якьинди дюнʼяйиз дуфну ккуни Гьадму Пайгъамбар ву! –[+] 15Адмийири Чакан гужниинди чпин паччагь апӀуз ккунди айиб аьгъяди, Иса хъана, ялгъузди гъузбан бадали, дагълариз гъягъюру.


Иса гьюлилантина гъягъюб

16[•]Хябяхъ шулади, Исайин ученикар гьюлихъна[†] ктучӀвуру. 17МучӀура шулайи, хъа Иса дурарихьна мегьел гъюри адайи. Дурар, люткейиъ эъну, гьюлин тмуну гъирагъдихъ хъайи Кафернагьумдиз рякъюъ учӀвру. 18Гужал микӀ хъивну, гьюлиин лепйир ягъал-ягъал хьуз хъюгъру. 19Гъирагъдихъан хьуб-йирхьуб километр манзилназ сирнав гъапӀган, дурариз гьюлин лепйириланмина люткейихьна ликри гъюрайи Иса рякъюру ва гизаф гучӀ шулу.

20– Му Узу вуза, гучӀ мапӀанай! – кӀуру Исайи.

21Дурариз Думу люткейиъ итуз ккун гъабхьнийи, аммаки, фу лигурва, дурар чпи гъярайи гъирагъдихъна хъуркьнади шулу.


Адмийир Исайихьна ахмиш шула

22Хъайигъан гьюлин тлихъан гъирагъдихъ гъузу халкьдин гьюлин гъирагъдихъ саб люткетӀан хътарди хьуб ва дидиъра ученикар эъну гъушуб, хъа Иса, кӀуруш, дидиъ эдреуб кӀваин шулу. 23Гьадмуган Тиверияйиан гъафи сякьюдар люткйир, Агъайи баркаллагь дупну, халкьди уьл гъипӀу йишвахьна гъюру. 24Мушваъ я Иса, я Дугъан ученикар адруб гъябкъиган, дурари люткейиъди, Иса агури, Кафернагьумдиз сирнав апӀуру.


Иса – уьмрин уьл

25Иса гьюлин тмуну гъирагъдихъ дагну, Дугъаз дурари кӀуру:

– Мялим! Уву мина фила гъафунва?

26Исайи дурарин суалназ кӀуру:

– Гьякьлу вуйи гьякь кӀуразачвуз: Йиз аьламатнан лишнарин учву гъавриъ а кӀури, Узу агурадарчва, хъа Узу туву уьли учву тухъ апӀбаз лигну агурачва! 27Ухди пуч шлу му дюнʼяйин хураг бадали ваъ, хъа гьаргандин уьмур тувру ва зат пуч даршлу хураг бадали чалишмиш йихьай. Гьациб уьмур учвуз Инсаниятдин Бали тувра, фицики ихь Адаш Аллагьди Инсаниятдин Бай[†] Чан кьудратниинди, печать йивну, лишанламиш дапӀна.

28– Аллагьдиз хуш шлу ляхин апӀбан бадали, учу гьапӀну ккун? – пну, гьерху дурари.

29Исайи жаваб туву:

– Магьа Аллагьдиз ккуниб: Дугъу Гьаурихъ хъугъай[+].

30– Уву Дугъу Гьаур вуш, учу Увухъ хъугъбан бадали, Уву учуз фициб аьламат улупидива? – гьерхру дурари. – Уву гьапӀдива[+]? 31Ич ата-бабйири ичӀи чюлиъ манна[†] ипӀуйи. Мидкан Гирами китабариъра[†] гьамци дибикӀна: «Дугъу дурариз ипӀуз уьл аьршариан гьапӀну».

32Исайи жаваб туву:

– Гьякьлу вуйи гьякь кӀуразачвуз: учвуз аьршариан уьл гьапӀур Муса[†] дар. Учвуз гьякь уьл аьршариан туврайир Йиз Адаш ву. 33Фицики Аллагьдин уьл – аьршариан дуфну, му дюнʼяйиз уьмур бахиш апӀурайи Гьадму Кас ву.

34– Я ич аьхюр, – кӀуру дурари, – учуз гьациб уьл гьамусдихъантина гьаргандиз чава![+]

35Исайи дурариз кӀуру:

– Узу вуза уьмур хурайи уьл. Фуж узухьна гъюруш, затра гашди гъузидар. Узухъ хъугънайир гьич затра харгидар[+]. 36Хъа Узу учвуз улихьнасира дупнайзачвуз, учвуз Узу рякъюрачвуз кӀури, хъа учву хъугъри гъахьундарчва. 37Йиз Адашди Узʼина аманат гъапӀу гьарсар кас Узухьна гъиди ва, Узухьна гъафир, Узу гьич затра хътӀурккидарза[+]. 38Фицики Узу аьршариан, Узуз ккуниб апӀуз ваъ, хъа Узу Гьаурин ният тамам апӀуз дуфнайир вуза[+]. 39Хъа магьа Узу Гьаурин ният – Чав Узʼина аманат гъапӀдарикан гьич саркьан Узу дургуз гъидритуб, хъа гъияматдин йигъан дурар вари уьмрихьна кьяляхъ апӀуб[+]. 40Даршуз магьа Йиз Адашдиз ккундайиб: Чан Бай рякъруриз ва Дугъахъ хъугъру гьарсар касдиз гьаргандин уьмур хьуб. Узу думу гъиямат йигъан гьаргандин уьмрихьна хътаидиза[+].

41Исайи: «Узу уьл вуза, аьршариан дуфнайи», – гъапну, кӀури, жугьдарик иц кабхъру.

42– Му Юсуфдин бай Иса даринхъа? – кӀуйи дурари. – Ухьуз Мугъан адашна дада аьгъдарди айинхъа? Гьаз Мугъу мици: аьршариан гъафир Вуза, кӀурахъа[+]?

43– Иц макабхъанай, – кӀуру дурариз Исайи, – 44Узухьна, Узу гьау Адашди гъюз гъидритиш, сарихьанра гъюз хьибдар, хъа гъафир, Узу гъиямат йигъан учв уьмрихьна хътаидиза[+]. 45Пайгъамбрарин[†] Гирами китабарик дибикӀна: «Аллагьди дурариз варидариз улупиди». Гьарсар Адашдихъ хъпехъур ва Гьадгъухъан аьгъю гъапӀур Узухьна гъюру. 46Анжагъ Аллагьдихьан ГъафиризтӀан гъайри, гьеле гьич саризра Адаш гъяркъюндар[+]. 47Гьякьлу вуйи гьякь кӀуразачвуз: фуж хъугъраш, гьадгъу гьаргандин уьмур гъазанмиш дапӀна. 48Узу уьмрин уьл вуза. 49Ичв ата-бабйири ичӀи чюлиъ чпиз Аллагьди гьапӀу манна ипӀури гъахьну ва имбударси дурарра гъийихну. 50Хъа аьршариан гъафи Уьл дициб дар: шли Думу гъипӀиш, дицир затра йикӀидар. 51Узу вуза аьршариан гъафи чӀиви уьл. Шли думу Уьл гъипӀиш, гьадму зат ккудудубкӀрубкьан яшамиш хьиди. Узу туврайи уьл – му йиз беден вуйиз. Узу думу, дюнʼяйин уьмур бадали, тувраза[+].

52Гьадмуган жугьдари:

– Дугъхьан ухьуз ипӀуз Чан беден фици тувуз хьибди?! – кӀуйи, ва дурарин арайиъ яман гьюжат абхъру.

53Исайи дурариз жаваб тувру:

– Гьякьлу вуйи гьякь кӀуразачвуз: эгер учву Инсаниятдин Балин беден дирипӀиш ва Дугъан ифи дурубхъиш, учвуз уьмур рубкьидар[+]. 54Йиз беден ипӀруриз ва Йиз ифи убхъруриз гьаргандин уьмур хьибди, ва Узу дицир гъиямат йигъан уьмрихьна чӀиви апӀидиза. 55Йиз беден – магьа гьякьди вуйи хураг, Йиз ифи гьякьди вуйи убхъруб ву. 56Шли Йиз беден ипӀураш ва Йиз ифи убхъураш, гьадму Узуъ яшамиш хьиди, хъа Узу дугъаъ яшамиш хьидиза[+]. 57Узу гьау чӀиви Адашдиантина Узу фици яшамиш шулаш, гьаци Йиз беден ипӀурайидарра Узʼантина яшамиш хьиди. 58Аьршариан гъафи Уьл магьа гьамциб ву. Хъа думу ичӀи чюлиъ ичв ата-бабйири гъипӀу завариан гъафи маннасиб дар – хъасин, гьар чан аьжалниинди, дурарра гъийихнийи. Хъа шли аьршариан вуйи гьаму Уьл ипӀураш, гьадгъу зат ккудудубкӀру уьмур хъапӀди.

59Гьамци аьгъювалар улупуйи Исайи Кафернагьумдин жугьдарин мистаъ.[†]


Гьаргандин уьмрикан улупуб

60Дугъан ученикарикан гизафдари, му гафар гъеерхьиган, кӀури гъахьну:

– Мурар фу аьжайиб гафар ву? Мурар шлихьан аннамиш апӀуз шул!

61Хъа Исайи, Чан ученикар нарази вуйиб аьгъяди, дурариз гъапи:

– Йиз гафари учвук гучӀ капӀрайин? 62Хъа учву, Инсаниятдин Бай Учв наънан гъафнуш, гьадина за шули рякъруган гьапӀдичва[+]? 63Беден фукӀа дар, анжагъ Рюгь ву уьмур хурайир. Узу учвуз кӀурайи гафариъ уьмрин Рюгь а[+]. 64Аммаки ичв арайиъ хътругърударра а.

ИкибаштӀан, Исайиз гьеле дюнʼя ккебгъайиз аьгъяйи: фужар Чахъ хъугъдайиш ва Учв шли масу тувуйиш[+]. 65Дугъу давам апӀуру:

– Гьаддиз учвуз гъапнийза Узу: анжагъ шлиз Адашди улупнаш, гьадму Узухьна гъиди. 66Гьаддихъан Исайин ученикарикан гизафдар Дугъхъан хътакнийи ва Дугъахъди шули гъахьундайи. 67Гьадмуган Исайи Чан йицӀикьюрид ученикарихьан гьерхру:

– Белки учвузра Узхъан хътакуз ккунди ашулчвуз?

68– Агъа, – жаваб туву Симон Петри, – учу шлихьна гъягъидихъа? Зат ккудудубкӀру уьмур тувру гафар Увухь хьавухь. 69Гьамус учу хъугърача ва аьгъячуз, Уву Аллагьдин Гирамир вуйиб[+].

70– Узу дайкӀана учву йицӀикьюридра ктагъур? – гъапи дугъаз жаваб вуди Исайи. – Хъа учвкан сар иблис ву[+].

71Исайи му Искариотдиан вуйи Симондин бай Ягьудайикан кӀурайиб вуйи. Дугъу, учв йицӀикьюрикан сар вуйири, хъасин Иса масу тувнийи[+].

#### 7


Иса машквраз гъягъбакан

1Дидхъантина Иса Галилей уьлкейиъ лицури гъахьну, гьаз гъапиш Дугъаз Ягьудия уьлкейиз гъягъюз ккунди адайи, фицики душваъ Думу жугьдарикан бязидариз йикӀуз ккунди айи[+].

2Гьадму вахтна жугьдарин Пажарин машквар багахь шулайи. 3Ва гьаддиз Исайин[†] чвйири дугъаз кӀуру:

– Уву мушвʼан, Уву апӀурайи ляхнар Яв ученикаризра рякъруси, Ягьудия уьлкейиз машквраз гъарах[+]. 4Сарира чан гьунарар жиниди апӀури шулдар. Гьарсариз ккунду чибкан адмийириз аьгъю дубхьну. Хъа Уву гьацисдар гьунарар апӀураваки, гъит Увкан вари дюнʼяйиз аьгъю ибшри!

5Дугъан чвйиркьан Дугъахъ хъугъри гъахьундар.

6Исайи дурариз кӀуру:

– Йиз вахт мегьел гъафундар, хъа ичв фуну вахтна вушра хай шуличв[+]. 7Му дюнʼяйихьан учву даккун апӀуз хьибдар, хъа Узу даккунди ву, фицики Узу дидин вари ляхнар писдар, гунагьвалиндар ву, кӀураза[+]. 8Хъа машквраз учву гъарахай. Узу думу машквраз гъягъидарза, Йиз вахт мегьел улубкьнадар.

9Гьамци дупну, Иса Галилей уьлкейиъ гъузру. 10Саки Чан чвйир машквраз гъушхъан, Исара жиниди гьадина гъягъюру.

11Жугьдарин гьякимари машквран вахтна Иса агуйи. «Наан а гьадму Адми?» – гьерхуйи дурари. 12Дугъкан халкьдин арайиъ гизаф гьюжатар ахьнайи: садари, Думу ужур ву, хъа тмундари, Дугъу халкь алдатмиш апӀура, кӀуйи. 13Амма гьюкумдрарихьан гучӀбу, Дугъкан ачухъди сарира кӀурдайи[+].


Исайи Аллагьдин хулаъ аьгъювалар улупуб

14Иса Аллагьдин хулан гьяятдиз дуфну, аьгъювалар улупуз хъюгъган, машквран гьацӀ вахт дубшнайи. 15Жугьдар мидʼин мюгьтал духьнайи.

– Мугъаз наънан гьамкьан аьгъяйкӀан? – кӀуйи дурари. – Дугъу наанкӀа дурхнадар, аьхир.

16Исайи гъапи:

– Йиз аьгъювалар Йиздар дар, хъа Узу Гьауриндар ву[+]. 17Шлиз Дугъан ният тамам апӀуз ккундуш, гьацириз гьаму аьгъюваларикан аьгъю хьибди, дурар Аллагьдихьан вуш, даршиш Узу Йиз Узкан кӀурайидар вуш. 18Шли чан-чахьан кӀураш, гьацири чаз хусуси ад гъазанмиш апӀура. Хъа шли чав гьауриз ад гъазанмиш апӀураш, гьацири дугъриди кӀура, ва дугъан кӀваъ кучӀал адар[+]. 19Учвуз Къанун[†] Мусайи[†] тувну, гьаци даринхъа? Гьаци вушра, учвкан сарира Къанун тамам апӀурадар. Узу фтин бадали йикӀуз ккундучвуз[+]?

20– Уву амрихъан душнава! – жаваб туву гъварч духьнайидари. – Шлиз Уву йикӀуз ккунди а[+]?

21Исайи дурариз жаваб вуди гъапи:

– Узу саб аьламат улупайизра, учву вари мюгьтал духьначва. 22Мусайи учвуз суннат апӀин гъапну, дугъридан, думу Мусайихьан дар, хъа ата-бабйириланмина дуфнайиб ву, ва учву султ йигъанра[†] кмиди суннат апӀури шулчва. 23Мусайин Къанун дючӀрюбгъбан бадали, учву султ йигъанра адмийин суннат апӀураш, Узу султ йигъан адми сагъ гъапӀну кӀури, Узʼин хъял гьаз иливначва[+]? 24Зиълан лишнариинди суд мапӀанай, суд апӀинай дугъри вуйи суддиинди![+]


Адмийири Иса Месигь вуди гьисаб апӀуб

25Ерусалимдиан вуйи бязи агьлари кӀуйи:

– Му ихь гьякимари йикӀуз ккайи Адми даринхъа? 26Лигайчва, Дугъу ачухъди аьгъювалар улупура ва сарира Дугъаз фукӀара кӀурадар. Мумкин ву, гьякимариз Думу дугъриданра Месигь[†] вуйиб аьгъю гъабхьнушул? 27Амма ухьуз, Гьадму Кас наънан вуш, аьгъяхьуз. Хъа Месигь гъафиган, саризра аьгъю хьидар, Думу наънан вуш[+].

28Ва гьадмуган, Аллагьдин хулаъ аьгъювалар улупурайиган, Исайи аьхю сесниинди гъапи:

– Узура аьгъячвуз, Узу наънан вушра, аьгъячвуз. Гьаци вушра Узу Узхьан гъафир дарза. Шли Узу гьаънуш, Гьадгъахъ хъугъуз хай шулу, аммаки Думу учвуз аьгъдарчвуз. 29Хъа Думу Узуз аьгъязуз, фицики Узу Гьадгъухьан гъафир вуза ва Узу Гьадгъу гьаъну[+].

30Гьадмуган дурариз Думу дисуз ккун шулу, амма сарира Дугъак кучундар, гьаз гъапиш Дугъан сяаьт дуфнадайи[+]. 31Халкьдикан гизафдар Дугъахъ хъугънийи ва дурари кӀуйи: «Месигь гъафиган, Дугъхьан Гьаму КасдихьантӀан артухъ аьламатар улупуз шулинхъа?»[+]


Жугьдар Иса дисуз чалишмиш хьуб

32Исайикан халкьдин арайиъ гьамцдар гафар-чӀалар деерхьну, фарисйирина[†] жугьдарин аьхюну маллйири[†] Думу дисуз Аллагьдин хулан гъаравлар гьаъру.

33Гьадму вахтна Исайи халкьдиз кӀурайи:

– СацӀибсана Узу учвухъди гъуздиза, хъасин Узу мина Гьаурихьна хътакидиза[+]. 34Узухъ лицури хьидичва, хъа дихъидарчвуз, гьаз гъапиш учвхьан Узу наан шулуш, гьадина гъюз хьибдарчвухьан[+].

35Жугьдари чпин арайиъ кӀури гъахьну:

– Думу, ухьхьан агуз даршлуси, наана гъягъюз ккайкӀан? Белки Дугъаз, Грек уьлкейин шагьрариз душну, дурарин арайиъ яшамиш шулайи ихь агьалйириз вая грекариз аьгъювалар улупуз ккунди ашул гьа? 36Дугъу ухьуз: «Узу агури хьидичва, хъа дихъидарчвуз», ва «Узу наан шулуш, гьадина гъюз хьибдарчвухьан», – гъапи гафариинди Мугъаз фу пуз ккунди айкӀан?


Исайи Гирами Рюгьнакан пувал

37Машкврин аьхиримжи, вартӀан машгьур йигъан Исайи, гъудужвну, аьхю дихниинди кӀуру:

– Фуж дахаргнаш, гъит гьадму Узухьна гъюри![+] 38Ва фуж Узухъ хъугъраш, гъит гьадгъу убхъри! БикӀбариъ кӀура: «Дугъан кӀваан чӀиви штарин нирар ахмиш хьиди».

39Исайи гьамци Гирами Рюгьнакан гъапнийи. Думу Исайихъ хъугънайидариз рукьиди. Думу вахтназ Гирами Рюгь мегьел тувну адайи, гьаз гъапиш Иса сабан Аллагьдин аднаъ ахънадайи[+].


Жугьдарин улихь-кӀулиъ айидар Исайихъ хътругъуб

40Му гафар гъеерхьиган, халкьдин арайиан сякьюдари кӀуру:

– Му дугъриданра Пайгъамбар ву.

Хъа жарадари кӀуйи:

– Му Месигь ву![+]

41– Галилей уьлкейиан Месигь гъюб мумкин вуйинхъа? – къаршуди кӀуйи дурариз. – 42Гирами китабариъ,[†] Месигь Давудрин[†] насликан ва Давуд бабкан гъахьи Вифлеем[†] шагьриъ Думу бабкан хьиди, кӀура[+].

43Гьамци Исайин гьякьнаан халкьдин арайиъ гьюжат абхънийи[+]. 44Дурарикан бязидариз Иса дисуз ккун гъабхьнийи, аммаки сарира Дугъʼина хил за гъапӀундайи.

45Хъа Иса дисуз гьау Аллагьдин хулан гъаравлар жугьдарин аьхюну маллйирихьна ва фарисйирихьна кьяляхъ хътакнийи.

– Думу гьаз дидисну гъахундарчва? – гьерху дурари гьаъдарихьан.

46– Гьадму Касдиси мегьел гьич сарира саб вахтнара кӀури гъахьундар! – жаваб тувнийи гъаравлари.

47– Гьаяман, Дугъу учвура алдатмиш гъапӀуншалчву гьа? – гъапи дурариз фарисйири. – 48Гьюкумдрарикан Дугъахъ гьич фужкӀа хъугънинхъа? Ясана фарисйирикан фужкӀа[+]? 49Дугъахъ хъугърудар Къанун аьгъдру авамар ву ва дурар Аллагьдин нянайикк ккайидар ву!

50Хъа дурарин арайиъ улихьна вахтари Исайихьна гъафи Никодим кӀуру кас айи, ва дугъу дурариз гъапи:[+]

51– Ихь Къанунди ихтияр туврайинхъа, сабан адмийихъ хъпебехъди ва дугъу ву тахсир гъапӀнуш аьгъю дарапӀди, дугъан суд апӀуз?

52– Гьаяман, увура Галилей уьлкейиан вушала гьа? – гъапи дурари. – Уву Гирами бикӀбар аьгъю апӀин ва яв уву гъавриъ ахъдива Галилей уьлкейиъ гьич сар пайгъамбарра бабкан дархьуб[+].

53Ва дурар алдагъну хъасин хулариз гъягъюру.

#### 8


«Гунагь ктрури дугъʼина гъван гатӀабхьри»

1Хъа, Иса Елион дагъдиина гъягъюру. 2ГвачӀнин ухди Думу хъана Аллагьдин хулаъ ачмиш шулу. Дугъан багахь халкь уч хьуз хъюгъру ва Исайи, деъну, аьгъювалар улупуру.

3Гьадму вахтна Къанундин[†] мялимарина фарисйири[†] Исайихьна, кьяппавал апӀури гъидису дишагьли хуру ва думу халкьдин улихь дерккну, 4дурари Исайиз кӀуру:

– Мялим! Гьаму дишагьли кьяппавал апӀурайи вахтна дидиснайир ву. Му чан жилирихъди дарди, жарарихъди хъайи. 5Мусайи[†] чан Къанундиъ мицисдариин гъван уьлюбх дупна. Хъа Уву фу кӀурава?

6Му, Иса ахтармиш апӀбан ва Дугъак тахсир кипбан бадали, саб багьна абгуз ккунди гьерхрайиб вуйи.

Амма Исайи, ис алахъну, дурариз саб фикирра тутрувди, тӀубʼинди жилиин фу-вуш бикӀури гъахьну[+]. 7Исайи Чахьан гьерхри хътадакрайиган, кӀул за дапӀну, дурариз кӀуру:

– Учвкан шли затра гунагь гъапӀундарш, гъит гьадгъу сарпирди му дишагьлийиина гъван гатӀабхьри![+] 8Ва хъана, Чан кӀул ис дапӀну, жилиин бикӀувал давам апӀуру.

9Му гафар гъеерхьиган, аьхюдарилан хъюгъну, душвʼин алидар са-сарди гьудучӀвну гъягъюру ва аьхириъ Исана гьадму дишагьли гъузру. 10КӀул за дапӀну, Исайи дугъхьан гьерхру:

– Эй дишагьли, увук тахсир кипрайидар наши? Уву сарикьан тахсиркар гъапӀундарин?

11– Сарикьанра, йиз аьхю кас, – пну, жаваб туву дугъу.

– Узура уву тахсир апӀурадарза; гъарах ва сану гунагь ляхнар мапӀан, – гъапи Исайи[+].


«Узу аьгъяйиш, Йиз Адашра аьгъю шуйчвуз»

12Кьандиси халкьдихъди Иса хъана улхуру:

– Узу му дюнʼяйиз акв вуза. Фуж Узухъди гъахьиш, дицир мучӀушнаъ улдугну хьидар, дицирихъди уьмрин акв хьибди[+].

13– Уву Яв Увкан шагьидвал апӀурава, – кӀуру фарисйири. – Яв шагьидвал гьякьюб дар[+].

14Исайи жаваб тувру:

– Эгена Узу Йиз Узкан шагьидвал апӀури удучӀвураш, Йиз гафарихъ хъугъуз хай шулу, фицики Узуз аьгъязуз Узу наънан гъафнуш ва наана гъягъюраш. Хъа учвуз, Узу наънан гъафнуш ва наана гъягъюраш, аьгъдарчвуз[+]. 15Учву сар-сарин, инсанарин уьлчмейиинди суд апӀурачва, хъа Узу саринра суд апӀурадарза[+]. 16Эгерки Узу ичв суд апӀуйишра, Йиз суд гьякьюб хьибдийи, фицики Узу сар дарза, Узухъди Узу гьау Адашра хъазухъ[+]. 17Хъа ичв Къанундиъра, кьюр касдин шагьидвалихъ хъугъуз хай шул, кӀури дибикӀнавучв. 18Учу кьюр шагьид вуча: Узу ва Узу гьау Адаш[+].

19– Хъа Яв Адаш наан аяв? – гьерху дурари.

– Учвуз я Узу, я Йиз Адаш аьгъдарчвуз, – гъапи Исайи. – Эгер учвуз Узу аьгъяйиш, Йиз Адашра аьгъю шуйчвуз[+].

20Му гафариинди Исайи, Аллагьдин хулан гьяятдиъ, садакьйир иврушван гъвалахъ дийигъну, аьгъювалар улупури, гъапнийи. Гьаци вушра Думу сарира гъидисундайи, гьаз гъапиш Дугъан сяаьт сабан улубкьнадайи[+].


Жугьдар Исайин гъавриъ ахърадар

21Ва хъана Исайи гъапнийи:

– Багарихьди Узу гъягъюраза. Учву Узу агуз хъюгъдичва, аммаки ичв гунгьариъди йихидичву. Узу гъушушваз, учвхьан гъюз хьибдар[+].

22– «Узу гъушушваз учвхьан гъюз хьибдар», – гъапиган, Мугъан фу кӀуру гаф вуйкӀан? – кӀурайи жугьдари чиб-чпигъ. – Дугъаз Учв йикӀуз ккундайкӀан дарш?

23Исайи гъапи:

– Учву исккан вуйи дюнʼяйиан вучва, хъа Узу заълан вуза. Учву гьаму дюнʼяйиан вучва, хъа Узу му дюнʼяйиан дарза[+]. 24Узу учвуз гъапунзачвуз:

«Гунгьариъди йихидичву!» Узу Гьарганур Аллагь вуйибдихъ эгер учву хътругъиш, учву вари гунгьариъди йихидичву!

25– Гьаци вуйиган Уву Фуж вува? – гьерхру дурари.

– Узу учвуз гьарган бинайиан кӀурайи Гьадмунур вуза, – жаваб туву Исайи. – 26Учвкан, Узхьан гизафдар пуз ва ичв суд апӀуз шуйзухьан. Амма Узу, гьаму дюнʼяйиз Узу Гьаурихьан фу гъеебхьнуш, анжагъ гьадму кӀураза, хъа Узу Гьаур гьякьлу ву[+].

27Дугъу Чан Адашдикан кӀурайибдин дурар гъавриъ ахъундайи.

28Исайи давам гъапӀу:

– Учву Инсаниятдин Бай[†] за гъапӀиган, гьадмуган аьгъю хьибдичвуз, Узу Гьарганур вуйиб, ва Узу Йиз Узлан фукӀара дарапӀруб: Узу анжагъ Адашди улупуб кӀураза[+]. 29Хъа Узу Гьаур Узухьди хьа – Дугъу Узу сарди гъитнадар, фицики Узу гьарган Дугъаз ккуниб апӀураза[+].

30Гьаму гафарилантина Дугъахъ гизафдар хъугънийи[+].


Исайи гунгьариккан азад хьуваликан пуб

31Хъасин Исайи Чахъ хъугънайи жугьдариз гъапи:

– Эгер учву Йиз Гаф учвуъ гъюбхиш, гьякьикьи Йиз ученикар[†] хьидичва, 32гьадмуган учвуз гьякьвал аьгъю хьибдичвуз ва диди учву азад апӀиди[+].

33– Учу Ибрагьимдин[†] наслар вуча ва саб вахтнара саризра лукӀар гъашидар дарча! – гъапнийи дурари. – «Азад хьидичва» кӀуруган, гьамдиинди Увуз фу пуз ккунди авуз[+]?

34Исайи дурариз жаваб туву:

– Гьякьлу вуйи гьякь кӀуразачвуз: гьарсар шли гунагь апӀураш, гунагьвалин лукӀ ву[+]. 35ЛукӀ гьарган (девлетуйин) хизандиъ яшамиш шули гъузидар, хъа бай душваъ яшамиш гьарган хьиди[+]. 36Фила учвуз Бали азадвал тувиш, анжагъ гьадмуган учву азад адмийир хьидичва. 37Учву Ибрагьимдин тум вуйиб Узуз аьгъязуз, гьаци вушра учвуз Узу йикӀуз ккундачвуз, фицики Йиз Гаф учвуъ убчӀвнадар[+]. 38Учвуз Йиз Адашдихь гъябкъюбдикан кӀуразачвуз, хъа учву учвуз ичв адашдикан гъеебхьуб тамам апӀурачва.

39– Ич адаш – Ибрагьим! – жаваб туву дурари.

Исайи дурариз кӀуру:

– Эгена учву Ибрагьимдин чан гьякь баяр вуйиш, учву Ибрагьимдиси апӀрийчва[+]. 40Хъа учвуз Узу йикӀуз ккундачвуз. Чаз Аллагьдикан деебхьнайи гьякьвал учвуз улупурайи Гьадму Адми йикӀуз ккундачвуз! Гьамци гъапӀнийинхъа Ибрагьимди?! 41Ваъ, учву ичв адашдиси апӀурачва!

– Учу Къанундиинди вуйи баяр вуча! – наразивалиъ ахъу дурар. – Ич сар адаш вуйич – Аллагь!

42Исайи дурариз жаваб туву:

– Эгер ичв адаш Аллагь вуйиш, учвуз Узу ккунди хьидийчвуз, фицики Узу Аллагьдихьан гъафир вуза ва Гьадгъахьна гъягъюраза. Узу Узхьан дуфнадарзаки – Гьадгъу Узу гьаъну. 43Учву Йиз Гаф кьабул апӀурадарчва? 44Ичв адаш иблис ву, ва учву ичв адашдин интӀи тӀулар тамам апӀуз шад вучва. Хъа думу гьарган адмийир пуч апӀрур ву, ва дугъаз гьякьвал душман ву, гьаз гъапиш дугъаъ гьякьвал адар. Дугъу кучӀал апӀурайиган, кучӀал дугъан багъри чӀал ву, гьаз гъапиш думу кучӀлях ву ва кучӀларин адаш ву[+]. 45Хъа Узу учвуз гьякь кӀуруган, учву Узухъ хъугърадарчва. 46Учвкан шлихьан Узу, гунагьвал апӀурава, кӀури, дисуз шул? Ва эгер Узу учвуз гьякь кӀураш, гьаз учву Узухъ хъугърадарчва? 47Фуж Аллагьдинур вуш, гьадму Аллагьдин гафарихъ хъпехъура. Учву Аллагьдин даруган, гьаддиз учву Узухъ хъпехъурадарчва.


Исайи Чакан ва Ибрагьимдикан пуб

48– Дюзди кӀура учухь: Уву самариялужви вува ва амрихъан душнайир вува, – гъапи Дугъаз жугьдари[+].

49Исайи жаваб туву:

– Узу амрихъан душнадарза: Узу Йиз Адашдин гьюрмат уьбхюраза, хъа учву Узу нянайиз хурачва[+]. 50Узу Узуз аднахъ хъергнайир дарза, Жарар а – Гьадмунур ву хъергнайир ва суд АпӀрур[+]. 51Гьякьлу вуйи гьякь кӀуразачвуз: шли Йиз Гаф чаъ гъюбхиш, аьсрариъ гьацириз аьжал рябкъидар[+].

52– Магьа учуз гьамус якьинтӀан аьгъю гъабхьунчуз, Уву амрихъан душнайир вуйиб, – жаваб туву дурари. – Ибрагьим гъакӀну, пайгъамбрарра[†] гъийихну. Хъа Уву: «Шли Йиз Гаф чаъ гъюбхиш, аьсрариъ гьацириз аьжал рябкъидар!» кӀурава. 53Дугъриданна дукӀнайи ич аба ИбрагьимтӀан Уву артухъур вуна? Ясана – гъийиху пайгъамбрартӀан? Хъа Уву Фуж вуди гьисаб апӀурава?

54Исайи жаваб туву:

– Эгер Узу Йиз ад апӀураш, Йиз ад фукӀара дар. Хъа Узу Йиз Адашди адлу апӀура – учву ичв Аллагь вуйич КӀурайири[+]. 55Учвуз Думу гьич саб вахтнара аьгъюр дайчвуз, хъа Узуз Думу аьгъязуз. Эгер Узуз Думу аьгъюр дарзуз, гъапнийиш, Узура учвусир кучӀлях вуди гъахьнухьидийи. Хъа Узуз Думу аьгъязуз ва Узу Дугъан гафниин алза[+]. 56Ичв аба Ибрагьим Узу дюнʼяйиз гъюру йигъ рябкъидиз пну, шадвали ацӀру. Дугъаз му йигъ гъябкъну ва шадра гъахьну[+].

57– Яв сабан хьуцӀур йискьан дубхьнадарив, хъа Увуз Ибрагьим гъяркъюнвуз?! – чӀигъар апӀуз хъюгъю жугьдари.

58Исайи жаваб туву:

– Гьякьлу вуйи гьякь кӀуразачвуз: Ибрагьим хьайиз Узу Айир ва Вуйир вуза.

59Гьадмуган дурар, Исайиз йивуз, гъванарихъан хъчӀихуру. Саки Иса гьитӀикӀуру ва гьадрарин кьялгъянтина Аллагьдин хулʼан удучӀвуру[+].

#### 9


Курди бабкан гъашир сагъ апӀуб ва уьрхюб

1Рякъди гъягъюрайи Исайиз, бабкан гъашихъанмина кур вуйи сар кас рякъюру.

2– Мялим, му гьаз кур вуди бабкан гъахьну? – гьерхру Дугъхьан ученикари.[†] – Шли гунагь гъапӀну: мугъу чав, даршиш мугъан абйир-бабари?

3– Я мугъу, ясана мугъан абйир-бабари гунагь ляхин гъапӀундар, – жаваб туву Исайи. – Мугъан курвал гьаддиз вуки, Аллагьдин кьувват гьаддиинди улупбан бадали. 4Сабан йигъ имиди ухьу Гьадгъан, Узу Гьаурин ляхнар дапӀну ккунду. Гьамус йишв хьибди, гьадмуган сарихьанра лихуз хьибдар[+]. 5Сабан Узу дюнʼяйиъ имиди, Узу дюнʼяйиз акв вуза[+].

6Гьамци дупну, Исайи жилʼина туту гатӀабхьну, шурш ругдик кибикьну, гьадму батӀур, кур вуйирин уларикан ктатуру[+] 7ва кӀуру:

– Душну Силам (му «гьаънайир» кӀуру гаф ву) дагрик яв маш жибкӀ. Думу гъягъюру, жикӀуру ва, рябкъюз хъюгъну, хътакуру[+].

8Думу садакьа ккун апӀури дяркънайи дугъан гъуншйири ва жара адмийири кӀури гъахьну:

– Фици? Му гьаму адми, садакьа ккун апӀури деънайир даринхъа?

9– Ав, му гьадму ву, – жаваб тувуйи садари.

– Ваъ, думу гьаци, гьадгъахъна гъушур ву, – кӀуйи жарадари.

– Му гьякьди узу вуза, – гъапнийи чав гьадму адмийи.

10– Хъа увуз фици рябкъюри гъабхьунвуз? – гьерху дурари.

11– Иса ччвур али сар адмийи йиз уларикан батӀур кадатну, «Душну Силам дагрик яв маш жибкӀ», гъапунзуз. Узу гъушунза, гъижибкӀунза ва рябкъюз хъюгъюнзуз, – жаваб туву дугъу.

12– Наши Думу? – гьерху дурари.

– Аьгъдарзуз, – гъапи сагъ гъашири.

13Гьадму адми, улихьнаси кур вуйир, фарисйирихьна[†] хъади гъюру.

14Хъа Исайи курин улар сагъ гъапӀу йигъ султ йигъ[†] вуйи[+]. 15Фарисйирира дугъхьан, дугъан улар фици сагъ гъахьнуш, гьерхру.

– Дугъу йиз уларикан батӀур ктатну, узу машар гъижикӀунза ва гьамус рябкъюразуз, – жаваб туву дугъу.

16– Думу Адми Аллагьдихьан хьуз мумкин дар, гьаз гъапиш Дугъу султ йигъандин аьдат уьбхюрадар, – кӀури, гьадмуган аьрз гъапӀу фарисйирикан садари.

– Гунагькар касдихьан мицдар аьламатар апӀуз шулинхъа? – кӀуйи тмундари.

Ва гьамци, фарисйирин арайиъ гьюжат абхъру[+]. 17Курди гъаширихьан хъана гьерхру:

– Уву кӀурава, Дугъу увуз рябкъювал тувну. Яв хиялиан Думу Фуж ву?

– Пайгъамбар, – жаваб туву дугъу[+].

18Жугьдарин агъсакълариз адми кур вуди хьувалихъ ва дугъахьна рябкъювал кьяляхъ гъювалихъ гьапӀнура хъугъуз ккунди адайи. Гьаддиз рябкъюз хъюгъюрин абйир-бабариз дих дапӀну гьерхру:

19– Му ичв бай вуйин? Учву кӀурачва, думу кур вуди бабкан гъахьну. Хъа фици дугъаз гьамус рябкъюра?

20– Учуз му ич бай вуйиб аьгъячуз ва кур вуди бабкан гъахьибра аьгъячуз, – жаваб туву абйир-бабари. – 21Хъа гьамус дугъаз фици рябкъюраш ва шли дугъаз рябкъювал тувнуш, гьамунуб учуз аьгъдарчуз. Чахьан гьерхай. Думу аьхюр ву, чахьан ктибтуз шулуки.

22Абйир-бабари, жугьдарин гьякимарихьан чпиз гучӀруган, гьамциб жаваб тувнийи. Фицики дурари, Иса Месигь[†] ву кӀури хъугърур гьарсар мистхьан[†] ярхла апӀуз кьарар адабгънайи[+]. 23Гьаддиз дугъан абйир-бабари:

«Сарун думу аьхюр ву, чахьан гьерхай», – гъапнийи.

24Ва магьа кьюбпи ражарира, кур вуди гъаши адмийиз дих дапӀну, дугъаз кӀуру:

– ГьякьтӀан пидарза дупну, ху апӀин! Учуз аьгъячуз Гьадму Кас гунагькар вуйиб.

25– Узуз Думу гунагькар вуйин-дарин аьгъдарзуз, – жаваб туву дугъу. – Саб аьгъязуз: узу кур вуйза, хъа гьамус рябкъюразуз.

26– Дугъу увкан гьапӀну? – хъана гьерху дурари. – Дугъу яв улар фици арццну?

27– Узу учвуз гъапунзачвуз, хъа учвуз хъпехъуз ккун гъабхьундарчвуз, – жаваб туву дугъу. – Учвуз сабансана хъпехъуз ккунди айчвуз? Гьаяман, учвузра Дугъан ученикар хьуз ккундашалчвуз-гьа?

28– Дугъан ученик уву вува-гьа, – кӀури хъжагъуру дурар дугъаз. – Хъа учу Мусайин[†] ученикар вуча. 29Учуз Аллагь Мусайихъди гъулхуб аьгъячуз, хъа Думу наънан гъядяхъюр вушра, аьгъдарчуз[+].

30– Мюгьтал шлу ляхин вуки, учвуз Думу наънан вуш аьгъдарди хьуб, хъа Дугъу узуз рябкъювал тувунзуз, – жаваб вуди гъапи думу адмийи.

31– Хъа ухьуз аьгъяхьуз Аллагь гунагькрарихъ хъпебехъруб, хъа анжагъ гьадрарихъди хъа Думу: Чав ккун гъапӀдарихъди ва Чан ниятар тамам апӀрударихъди[+]. 32Дюнʼя ккебгъхъанмина гъеебхьуб дархьуз, сар шли-вуш бабкан шлугантӀан кур вуйириз рябкъювал тувуб. 33Эгер Думу Аллагьдихьан гъафир дайиш, Дугъхьан фукӀара мициб апӀуз хьибдайи!

34– Уву, вари гунгьариъди бабкан гъашири, гьамус учуз улупурана! – кӀури, вари дугъʼина алжагъуру ва думу утӀурккуру.

35Исайиз думу утӀурккуваликан аьгъю шулу ва, дагну, гьерхру:

– Уву Инсаниятдин Балихъ хъугърана?

36– Йиз аьхюр, йип Думу Фуж вуш, узу Дугъахъ хъугъдиза, – гъапи дугъу.

37– Увуз Думу гъяркъюнвуз ва магьа Дугъахъди гафарра апӀурава, – кӀуру дугъаз Исайи[+].

38– Хъугъурза, Агъа! – дупну, думу Дугъан улихь, кьамкьариина ис духьну, икрам апӀуру.

39Исайи гъапи:

– Узу му дюнʼяйиз дярябкърайидариз рябкъри дупну, хъа рябкъюрайидар кур хьпан бадали, суд апӀуз дуфнайир вуза.

40Исайин багахь дугъужвнайи фарисйири Дугъаз кӀуру:

– Саки Уву учура кур вуйидар гьисаб апӀурадарва аьхир[+]?

41Исайи жаваб туву:

– Эгер учву кур вуйидар вуйиш, учву апӀурайи гунгьариъ ичв тахсир адархьидийи; хъа учву кӀурачва: «учуз рябкъюрачуз», гьаддиз ичв гунагь учвʼин гъубзра[+].

#### 10


Габан ва дугъан марччар

1– Гьякьлу вуйи гьякь кӀуразачвуз: фуж марччаринишваъ урчӀариан дарди, фици-вуш жараси учӀвруш, думу тӀафал ва тӀарашчи ву. 2Хъа фуж урчӀарианди учӀврур, гьадму марччарин лижан габан ву. 3Гъаравли дугъаз урар арццру. Марччар дугъан дихнахъ хъпехъуру. Дугъу чан марччариз ччвурариинди кӀуру ва чӀатинди адауру. 4Дугъу чандар вари адаъган, думу дурарин улихьди гъягъюру, хъа марччар дугъан кьяляхъди гъюру, гьаз гъапиш дурариз дугъан дих аьгъя. 5Жарадарихъди дурар гъягъидар, дурар дугъхьан гьергди, гьаз гъапиш дурариз жарарин дих таниш дар.

6Исайи дурариз гьаму тахалус ктибтуру, хъа Дугъу чпиз фтикан гъапнуш, фарисйир[†] гъавриъ ахъундайи[+].

7Исайи давам апӀуру:

– Гьякьлу вуйи гьякь кӀуразачвуз: марччариз урчӀар – Узу вуза.

8Вари Узу гъяйиз гъафидар тӀафлар ва тӀарашчйир вуйи. Саки марччар дурарихъ хъпехъундар. 9УрчӀар – Узу вуза. Фуж Узʼантина учӀвиш, дюрхну хьиди. Гьацир УрчӀаризди учӀвди ва дилинтина удучӀвиди, гьацириз чаз ипӀруб алишв бихъиди. 10Хъа тӀафал саб апӀуз гъюри шулу: гьитӀибкӀбан бадали, йибкӀбан ва пуч апӀбан бадали. Узу гъафунза гьацдариз уьмур хьади, варибдиъ – абцӀу уьмур. 11Узу гъяни Габан вуза. Дицир ужур габни марччар бадали чан уьмур тувру[+]. 12Хъа гъирагъдилан дуфнайир – думу габан дар, дицириз марччар жарадар ву – жанавар лижахьна багахь шулайиб гъябкъюбси, марччара гатӀахьуру ва гьергрира ву. Жанаври дурар дисуру ва чӀяргъюру[+]. 13Дицир габан дар, хъа гъирагъдилан, гьякъи тувну, хъитнайир ву; дицир марччарин гъайгъушнаъ шулдар. 14Узу ужур Габан вуза: Узуз Йиз марччар аьгъязуз ва Узура Йиз марччариз аьгъя. 15Адашдиз Узу фици аьгъяш, гьаци Узуз Адашра аьгъязуз. Узу Йиз уьмур марччарихъанди тувдиза[+]. 16Узуз жара марччарра азуз, гьаму марччаринишвʼан дарудар. Узу гьадрара хъади дуфну ккунду, Йиз дихнахъ дурар хъпехъиди, гьадмуган саб лиж хьибди ва сар Габан хьиди![+] 17Узу Адашдиз гьаддиз ккундуки, Узу уьмур туврайиган, тазакӀултӀан думу гъадабгъуз[+]. 18Йиз уьмур сарира дадабгъидар, Узу Йиз хушниинди думу тувраза. Думу тувуб Йиз ихтиярнаъ, думу, кьяляхъ гъадабгъубра Йиз ихтияриаъ айиз. Думу гьаци Узуз Йиз Адашди улупунзуз[+].

19Хъана гьаму гафари жугьдарин арайиъ гьюжатар ирчру[+]. 20Дурарикан гизафдари кӀуйи:

– Думу амрихъан душна ва гьарзади улхура. Дугъахъ гьаз хъпехъурачва[+]?

21– Му улхбар жинар кайириндар дар, – кӀури, къаршу удучӀвуйи тмундар. – Жинар кайирихьан кур вуйириз рябкъювал тувуз шулинхъа?


Исайиз жугьдар къаршу хьуб

22Кьюрд улубкьуру. Ерусалимдиъ Аллагьдин хал[†] таза апӀбан машквар вуйи. 23Иса Аллагьдин хулан гьяятдиъ Сулейман[†] пайгъамбрин айвандихъ лицурайи[+]. 24Жугьдари, Дугълан илтӀикӀну, Дугъхьан гьерхру:

– Уву фукьан вахтназ ич сабур ахтармиш апӀури гъузуз ккава? Йип учуз дюзди, Уву Месигь[†] вуна[+]?

25– Узу учвуз гъапунзачвуз, хъа учву Узухъ хъугърадарчва. Узу Йиз Адашдин ччвурнахъан апӀурайи ляхнар – магьа Узкан шагьидвал апӀурайидар[+]. 26Амма учву Узухъ хъугърадарчва, фицики учву Йиз марччарикан дарчва. 27Йиз марччариз Йиз дих ебхьуру ва Узуз дурар аьгъязуз, дурар Узухъди гъюру. 28Узу тувдиза дурариз гьаргандин уьмур, дурар аьсрариъра йихдар, дурар Узхьан сарира гьитӀикӀдар[+]. 29Йиз Адаш варидартӀан зурба ву. Гьаддиз дурар Йиз Адашдихьан сарихьанра дадагъуз хьибдар, 30хъа Узуна Йиз Адаш сар вуча[+].

31Жугьдар хъана Исайиз йивуз гъванарихъан хъчӀихуру[+].

32– Йиз Адашдихьан Узу учвуз гизаф ужудар ляхнар улупунзачвуз, – гъапи Исайи. – Гьадрарикан фунубдин гьякьнаан Узуз йивуз ккунди ачвуз?

33– Учуз, Уву ужудар ляхнар гъапӀну кӀури, йивуз ккунди адарчуз, хъа Аллагьдикан рихшанд апӀурайиган. Уву вуйир адми, хъа Увкан Аллагь апӀурава[+].

34Исайи жаваб туву:

– Ичв Къанундиъ[†] дибикӀнадаринхъа: «Узу гъапунза: учву аллагьар вучва?» кӀури. Хъа гьякь дибикӀна. 35Эгер Аллагьди Чан Гаф шлихьна гьапӀнаш, Дугъу дурариз аллгьар кӀура. 36«Узу Аллагьдин Бай вуза», гъапну кӀури, фици учвхьан Узуз пуз шулчвухьан: «уву рихшанд апӀурава», кӀури. Шлиз кӀурачва гьаци? Узуз? Адашди гирами дапӀну, гьаму дюнʼяйиз гьаънайириз?![+] 37Эгер Узу Йиз Адашди апӀурайи ляхнар апӀурадарш, гьадмуган Узухъ мухъугъанай! 38Хъа эгер Узу дурар апӀураш, учвхьан Узухъ хътругъуз шулчвухьан, саки Йиз ляхнарихъкьан хъугъай! Гьадмуган, учвуз аьгъю хьибдичвуз ва: Узуъ – Йиз Адаш, хъа Узу – Дугъаъ айибдин гъавриъ хьидичва[+].

39Гьадмуган дурариз Иса хъана дисуз ккун шулу, амма Думу дурарин хиларигъян гъютӀурччвуру[+].

40Хъасин Иса, Ярдан[†] нирихъ Ягьʼяйи улихьди штуан апӀури гъаши йишвариз гъягъюру ва душваъ саб кьадар вахтна гъузру[+]. 41Дугъахьна гизаф адмийир гъюйи.

«Ягьʼяйи саб аьламатра улупундайи, – кӀуйи дурари, – хъа Исайикан гъапидар вари гьякь ву»[+]. 42Ва гьадушваъ гизафдар Дугъахъ хъугънийи[+].

#### 11


Лазарин аьжал

1Сар адми иццру шулу. Дугъаз Лазар кӀуйи. Думу Марʼямна чан чи Марфа яшамиш шулайи Вифания[†] гъулʼан вуйи[+]. 2Марʼям, Агъайин ликарикан ягъ ктатури, дурар чан кушарихьди кжикури гъаши дишагьли вуйи. Ари Марʼямдин чве Лазар иццру гъахьнийи[+].

3Чйири Исайихьна гьамци кӀури хабар дебккуз гьаънийи: «Агъа, гьадмунур, Увуз ккунирнур, кетӀерццна». 4Гьаддикан аьгъю дубхьну, Исайи кӀуру:

– Му иццрушин аьжалихьна дар, думу Аллагьдин ад бадали ва гьаддилантина Аллагьдин Бали Чан адлувал улупбан бадали, вуйиб ву.

5Исайиз Марфа, дугъан чи Марʼям ва Лазар ккунидар вуйи. 6Гьаци, Лазар иццурайибдикан гъеебхьнушра, Иса кьюд йигъансана Учв айишваъ гъузру. 7Хъасин Дугъу Чан ученикариз[†] кӀуру:

– Гъачай, Ягьудия уьлкейиз кьяляхъ гъягъюрхьа.

8– Я Мялим! – кӀуру Дугъаз ученикари, – жугьдариз Увʼин гъван уьлюбхну, улихьнаси йикӀуз ккунди айи, хъа Уву хъана дина гъягъюрана[+]?

9Исайи дурариз гъапи:

– Йигъаъ йицӀикьюб сяаьт адаринхъа? Фуж йигъну гъяруш, дицир хъарсну алдакидар, фицики гьадгъаз му дюнʼяйин акв рябкъюра[+]. 10Хъа эгер дицир йишвну гъяруш, хъарсну алдакиди, гьаз гъапиш акв ади шулдар.

11Гьамци дупну, Исайи давам апӀуру:

– Ихь дуст Лазар гъаахну. Узу думу хъиргуз гъяраза[+].

12– Агъа, сарун думу нивкӀуз душнаш, сагъ хьиди, – кӀуру Дугъаз ученикари.

13Исайиз гьамдиинди Лазар дукӀнайиваликан пуз ккунди айи, хъа дурари, думу аьдати нивкӀуз душна кӀури, фикир дапӀнайи. 14Гьадмуган Исайи дурариз ачухъди кӀуру:

– Лазар гъакӀну. 15Хъа учву бадали Узу гьадушваъ адарди хьубʼин шад вуза. Гьаци дубхьнайиган, учву хъугъдичва. Сарун гъачай гьадгъахьна гъягъюрхьа!

16«КӀвятӀях» кӀуру лакӀам хъайи Фомайи чан юлдшариз кӀуру:

– Гъачай, Мялимдихъди сатӀиди ухьура йихурухьа![+]

17Дина гъафи Исайиз, Лазар дукӀну накьвдиъ ади юкьуд йигъ вуйиб аьгъю шулу. 18Вифания Ерусалимдихьан шубуб километртӀан манзилнаъ адайи, 19ва дина гьадрарихъди Марфайихьнана Марʼямдихьна чвуччвун дердер зигуз гизаф жугьдар дуфнайи. 20Иса гъюрайибдикан гъеебхьубси, Марфа дишлади Дугъан улихьна гъягъюру, хъа Марʼям хулаъ имийи.

21– Агъа, эгер Уву мушваъ айиш, йиз чве йикӀидайи! – гъапи Марфайи Исайиз. – 22Саки узуз аьгъязуз, хъа гьамус вушра, Уву Аллагьдикан фу ккун гъапӀишра, Дугъу Увуз тувди.

23– Яв чве хъана гъудужвиди, – гъапи дугъаз Исайи.

24– Гъиямат йигъан вари чӀиви шлуган, думура гъудужвруб аьгъязуз, – жаваб туву Марфайи[+].

25Исайи гъапи:

– Узу вуза чӀиви хьувал ва уьмур. Фуж Узухъ хъугъраш, гьеле гъачӀишра, яшамиш хьиди[+]. 26Хъа гьарсар, яшамиш шулади Узухъ хъугънайир аьсрариъра йикӀидар. Уву гьамдихъ хъугъурна[+]?

27– Ав, Агъа, – жаваб туврайи дугъу, – узу хъугъурза: гьаму дюнʼяйиз гъюз ккади айи ва, магьа дуфнайи Месигь,[†] Аллагьдин Бай, Уву вува[+].


Исайилан нивгъар алдахьуб

28Гьамци дупну, Марфайи, Марʼямдиз жиниди дих дапӀну, кӀуру:

– Мялим гьамшваъ а, Дугъу увуз дих апӀура.

29Му гафар гъеерхьубси, Марʼям гъудужвну, Дугъахьна гъягъюру.

30Иса мегьел гъулаъ учӀвнадайи ва Учв Марфайи къаршуламиш гъапӀушвʼин илмийи.

31Марʼямдихъди хулаъ ади ва думу ккарцури гъаши жугьдар, Марʼям тяди кади гъудужвну чӀатна удучӀвуб дябкъну, думу накьвдихъна ишуз гъягъюра, кӀури, хиял дапӀну, дурарра дугъан кьяляхъди гъягъюру. 32Хъа Марʼям, Иса хьайишвахьна дуфну, Думу гъяркъюбси Дугъан ликарикк ккархьру ва кӀуру:

– Я Агъа, эгер Уву мушваъ айиш, йиз чве йикӀидайи.

33Марʼям ва дугъахъди гъафи жугьдар дердлуди ишури дябкъну, кӀван деринаризкьан Чазра язухъ дубхьнайи Исайи гьерху:

34– Думу наан кивначва?

– Гъач учу улупидича, – гъапи дурари.

35Иса ишуру[+].

36– Лигайчва, фици Мугъаз думу ккундуш! – гъапи жугьдари чпин арайиъ.

37– Мугъу кур вуйириз рябкъювал тувну, – гъапи шли-вуш дураригъян сари, – Белки Дугъхьан Лазарра чӀиви шлуси апӀуз шул[+]?

38Иса хъана артухъ пашманвалиинди накьвдихьна гъюру. Накьв дюрхъсиб вуйи. Душвазди учӀврушвахь гъван гьипнайи[+].

39– Гъван гьадабгъай! – кӀуру Исайи.

– Агъа, душваъ майтин ниъ абхънашул, фицики думу кивхъан юкьуд йигъ улдубчӀвна, – кӀуру Дугъаз дукӀнайирин чи Марфайи.

40Исайи дугъаз кӀуру:

– Узу увуз гъапундайин: «Эгер уву хъугъри гъузиш, Аллагьдин гьунар рябкъидивуз», – кӀури?

41Гъван гьадабгъуру. Исайи улар зина заъру ва кӀуру:

– Адаш, Увуз баркаллагь кӀураза, Увуз Узу ерхьбаз[+]. 42Увуз Узу гьарган ерхьурайиб аьгъязуз. Гьамушвʼин али халкь Узу Уву гьаънайибдихъ хъугъри пну, ачухъди кӀурайиб вуйиз![+]

43Ва гьамци дупну, Исайи зарбди дих гъапӀу:

– Лазар, удучӀв![+]

44Хилар-ликар кафнаригъян гъидиржнайи, машниинра ирин чарч илипнайи Лазар накьвдиан удучӀвуру.

– Думу гъюдурчай, гъит гъарахри! – гъапи дурариз Исайи[+].


Жугьдар Иса йикӀуз чалишмиш хьуб

45[•]Марʼямдихьна гъафи ва Исайи гъапӀуб гъябкъю жугьдарикан гизафдар Дугъахъ хъугънийи[+]. 46Хъа дурарикан, фарисйирихьна[†] душну, Исайи гъапӀубдикан ктибтрударра гъидихънийи.

47Жугьдарин аьхюну маллйирна[†] фарисйир чпин собрандиз уч гъаши:

– Ухьу гьапӀну ккунду? – кӀуйи дурари. – Му касди гизаф аьламатар улупура. 48Эгер Думу мици гъитиш, вари Гьадгъахъ хъугъди ва римлуйир гъафиган, дурари ихь гьюкуматра ва ихь халкьра терг апӀиди.

49Каяфа кӀуру ва гьадму йисан жугьдарин маллйирин аьхюр вуди кадагънайи дурарикан сари кӀуру:

50– Учву сабдинра гъавриъ ахърадарчва! Я кас, учвуз гьаз аьгъдарчвуз: учвуз ужу хьибди, эгер вари халкьдихъанди сар адми гъачӀиш, вари жугьдар йихайиз[+]?

51Мурар Каяфайин хусуси гафар дайи: гьадму йисан думу жугьдарин маллйирин аьхюрра вуди, дугъу пайгъамбриси гъапнийи, Иса халкьдихъанди йикӀиди кӀури,[+] 52ва неинки гьаму халкьдихъанди, хъа гьацира вари дюнʼя вуйибси дарагънайи Аллагьдин веледар сабвалихъна хпан бадалира[+].

53Гьадму йигъхъан дурари Иса фици пуч апӀуруш, фикир апӀуз хъюгъру[+].

54Гьаддиз Иса жугьдарин арайиъ ашкарди лицури гъахьундар, ва гьадлин Думу, ичӀи чюлин гъирагъдихъ хъайи Ефраим кӀуру шагьриз душну, гьадушваъ Чан ученикарихъди гъузру.

55Жугьдарин Пасхайин[†] машквар багахь шулайи. Уьлкейин варишвариан, чпи машквар хьайиз улихьна гунгьарихьан марцц апӀбан бадали, гьациб аьдат тамам апӀуз гизафдар Ерусалимдиз дуфнайи[+]. 56Дурари, Иса агури, Аллагьдин хулаз уч духьну, чиб-чпигъ кӀуйи: «Фици хиял апӀурачва? Думу Пасхайин машквраз гъюрдайкӀана?»

57Аьхюну маллйирина фарисйири Иса дисбан бадали, гьар шлиз Думу айишв аьгъю гъабхьири гьаддикан чпиз хабар дебккуб буйругъ тувру[+].

#### 12


Иса Чан дустарихъди Вифанияйиъ хьуб

1[•]Пасхайин[†] машквар ккебгъуз йирхьуд йигъ ккимиди, Иса Чав чӀиви гъапӀу Лазар яшамиш шулайи Вифанияйиз[†] гъюру[+]. 2Дурари Дугъан сагълугънаан хураг гьязур апӀуру. Марфа суфрайихъ Исайин[†] гъайгъушнаъ айи. Суфрайихъ хъайидарихъди Исайин багахь Лазарра деънайи[+]. 3Марʼямди, нард гьарин гизаф багьа вуйи марцци ягъ дубхну, Исайин ликарикан ктатуру ва Дугъан ликар чан кушарихьди кжикуру. Вари хал аьтринсиб ицци ниърахьди абцӀру[+].

4Исайин ученикарикан сари, хъасин Агъа масу туврури, Искариотдиан вуйи Симондин бай Ягьудайи кӀуру:

5– Гьаму ягъ, шубудварж арсран пулихъ масу тувну, пул касибариз пай апӀуз гьаз шулдайихъа?

6Дугъу мици, касибарин гъаннаъ ади ваъ, хъа учв тӀафал вуди хьпаз лигну гъапиб вуйи, гьаз гъапиш дугъахь уртахъ вуйи пулин мажник хьайи ва саспиган, чан тямягьяр гьуркӀуз, гьадму пуликан харж апӀуйи[+].

7Гьадмуган Исайи кӀуру:

– Думу сикинди гъитай! Дугъу му ягъ Узу накьвдик кивру йигъаз гьязур дапӀнайиб ву. 8Касибар гьарган учвухъди хьиди, хъа Узу учвухъди гьарган хьидарза.

9Жугьдарикан гизафдариз Иса душваъ айиб аьгъю дубхьну, Дугъу чӀиви гъапӀу Лазаризра лигуз кади, дурар Исайихьна гъюру[+]. 10Гьадмуган маллйирин[†] аьхюдари Лазарра йикӀбан къарар адабгънайи, 11гьаз гъапиш гьадгъулантина, кавхйирна маллйир гъитну, гизаф жугьдар Исайихъ хъугънийи.


Ерусалимдиз гъюрайи Иса тебрик апӀуб

12[•]Хъайигъан машквраз гъафи халкь, Иса Ерусалимдиз гъюруб деебхьну, 13хурмайин гьарин кюлерра хьади, Исайин улихьна, гьамцдар чӀигъар апӀури, удубчӀвуру:

Агъайин ччвурнахъ гъюрайи Израилин Паччагьдиз
ужʼвал ибшри!

14Иса, саб гъудугъ дибихъну, гьаддиин элеуру, фицики Гирами китабариъ[†] дибикӀна: 15«ГучӀ мапӀан, Сиондин риш! Лиг, яв Паччагь увухьна жигьил даждиинди гъиди»[+].

16Исайин ученикар сифте мидин гъавриъ ахъундайи, хъа кьанди Иса Аллагьдин аднаъ гъашиган, Иса гьамци гъюваликан Гирами китабариъ дибикӀнайиб дурарин кӀваина гъафнийи, ва гьаци дурари Думу къаршуламишра гъапӀнийи[+].


Адмийири Исайикан ктибтуб

17Лазар чӀиви апӀруган, Исайихъди хъайидари дидин гьякьнаан варидариз ктибтури гъахьну, 18гьаддиз халкьди Иса гьамци тебрик апӀури къаршуламиш гъапӀнийи, гьаз гъапиш варидариз гьадму аьламат улупур Думу вуйибдикан деебхьнайи. 19Хъа фарисйири[†] чиб-чпиз кӀуйи:

– Рябкъюранчвуз, фукӀа-мукӀа апӀуз ухьу кьувватсуз ву. Вари Гьадгъахъди гъягъюра![+]

20Аллагьдиз икрам апӀуз машквраз гъафидарин арайиъ грекарра айи. 21Дурари, Галилей уьлкейиъ айи Вифсайдайиан вуйи Филип кӀуру касдихьна дуфну, гьамци кӀури саб тӀалаб апӀуру:

– Я ич аьхюр, учуз Иса рякъюз ккунди ачуз[+].

22Филипди душну Андрейиз, хъа дурар кьюридра Исайихьна душну, Дугъаз мидкан ктибтуру.

23Исайи гъапи:

– Аллагьдин аднаъ шлу Инсаниятдин Балин сяаьт улубкьну![+] 24Гьякьлу вуйи гьякь кӀуразачвуз: сабан дяхнин удар жилʼина абхъну дарчӀиш, думу гьаци сабди гъубзди, хъа гъабчӀиш, диди бегьем мягьсул хибди[+].

25Шлиз чан уьмур багьади вуш, гьацири думу пуч апӀура, хъа шлиз гьаму дюнʼяйиин чан уьмур даккунди вуш, гьацири думу ккудудубкӀру уьмриз уьбхюра[+]. 26Фуж Йиз гъуллугънаъ аш, гъит гьацир Йиз шилнаъди гъюри! Ва Узу наан аш, гьадушваъ Йиз гъуллугъчира хьиди. Фуж Йиз гъуллугънаъ аш, гьацир Йиз Адашди за апӀиди.


Исайи Чан аьжаликан пуб

27Гьамус Йиз юкӀв гъалабну абцӀна! Фу пну ккунду Узу? ПидикӀан: «Я Адаш! Узу гьаму гьялнаккан уьрх!» Саки Узу му дюнʼяйиз гьаддиз дуфназа – гьаму гьял бадали! Адлу апӀин Яв ччвур, Адаш![+]

28Гьадму арайиъ завариан дих атӀабгуру:

– Адлу гъапӀунза ва хъана адлу апӀидиза![+]

29Гьадушвахъ дугъужнайи халкь думу дихнахъ хъпехъурайи. Садари, завар гъарахну кӀурайи; тмундари, Дугъахъди малайик гъулхну, кӀуйи[+].

30Исайи дурариз жаваб вуди кӀуру:

– Му дих Узуз вуйиб дайи, хъа думу халкь бадали вуйи![+] 31Му дюнʼяйин суд апӀру вахт, магьа, хъубкьнура ву. Гьамус му дюнʼяйин гьякимдар (иблис) тина утӀуккну хьиди![+] 32Хъа Узу жилилан за гъахьиган, Узу варидарихьди Узухьинди иб тувуз гъитдиза[+].

33Гьаму гафариинди Дугъу дурариз, Учв фициб аьжалиинди йикӀуруш, улупнийи[+].

34– Учуз Гирами китабариан Месигь[†] гьарган учухъди шлуваликан аьгъячуз, – гъапи халкьди. – Увхьан фици пуз шулвухьан, Инсаниятдин Бай[†] завариз зигиди, кӀури? Ва фуж ву, Думу Инсаниятдин Бай?

35Исайи дурариз кӀуру:

– СацӀиб вахтнаътӀан акв учвухъди гъубзидар. Гьаци вуйиган, Учву мучӀушну ккадраъбан бадали, сабан акуди имиди, гъарахай. Фицики фуж мучӀушнаъди гъяраш, гьацириз учв наанди илтӀикӀнашра, аьгъдар[+]. 36Хъа сабан учвуз аку апӀурамиди, аку аквнахъ хъугъай ва аквнан веледар хьидичва!

Гьаму гафар дупну, Иса гъягъюру ва дурарихьан жин шулу[+]. 37Дугъу дурарин улихь гьамкьан аьламатар гъапӀнушра, аммаки дурар, дидизра дилигди, Дугъахъ хъугъдайи. 38Гьамци Ишая пайгъамбри дупнайи гафар тамам духьну ккундийи. Дугъу гъапнийи:

«Учхьан гъеебхьубдихъ фуж хъугъну, Агъа? Шлиз ачухъ гъабхьнухъа Агъайин кьудрат?»[+]

39Ва гьаддиз дурар хъугъуз удукьрудар дайи, хъана Ишаяйи кӀуруганси:

40«Аллагьди дурарин улар кур гъапӀнийи, дурарин фикир хъунти гъапӀнийи, гьаци вуйиган, улар ади дярябкърудар ва фикирниинди гъавриъ адрахърудар. Гьаци ккундарш, Узухьинди илтӀикӀрийи, ва Узу дурар сагъ апӀидийза»[+].

41Ишаяйи му гафар, чаз улихьмиди Исайин адлувал гъябкъиган, гъапидар вуйи.

42Агъсакъларин арайиъра кмиди Исайихъ хъугънайидар цӀиб адайи, хъа дурари дидкан, фарисйири чпи мистариан[†] утӀруккбан бадали, ачухъди кӀурдайи[+]. 43Адмийирин тярифар дурариз Аллагьдин адлувалтӀан зина вуйи[+].


Месигьди туву аьгъювалариинди ичв суд хьибди

44Исайи аьхю дихниинди гъапи:

– Фуж Узухъ хъугъраш, гьацир Узухъ хъугърадар, хъа Узу Гьаурихъ хъугъра[+]. 45Шлиз Узу рякъюраш, гьацириз Узу Гьаур рякъюра[+]. 46Узу акв вуза ва Узухъ хъугъру гьарсар мучӀушнаъ гъудрузбан бадали дюнʼяйиз дуфназа[+]. 47Эгер шлиз Йиз гафар деерхьну, дурар тамам дарапӀиш, Узу гьацирин суд апӀидиза, гьаз гъапиш Узу дюнʼяйиз суд апӀуз ваъ, хъа думу уьбхюз дуфнайир вуза[+]. 48Узу шли нигь апӀураш ва Йиз Гаф кьабул апӀуз даккнириз, гьамустӀанра судья а: Узу дупнайи Гаф – магьа судья, гъиямат йигъан суд апӀрур! 49Фицики Узу Йиз Узхьан гъапиб дариз – му Узу гьау Адашдин, Узуз вуйи амур ву, фу кӀуруш ва фици кӀуруш. 50Узуз аьгъязуз: Дугъан амур – му зат ккудудубкӀру уьмур ву. Узу анжагъ Узуз Адашди йип гъапиб кӀураза.

#### 13


Исайи Чан ученикарин ликар жикӀуб

1Жугьдарин Пасхайин[†] машквар багахь шулайи. Исайиз, Чав му дюнʼя дипну, Адашдихьна хътакру вахт улубкьнайиб аьгъяйи. Му дюнʼяйиъ Чандар вуйидар Дугъаз ккундийи, ва гьамус Дугъу дурарихьна вуйи Чан масанвалин кьувват улупуз гьял гъапӀнийи[+].

2Иблисди Искариотдиан вуйи Симондин бай Ягьудайин кӀваъ Иса масу тувбан ният гьамустӀанра ивнайи[+]. 3Хябяхъдин уьл ипӀру вахтна Исайи, Адашди вари Чан хилиъ ивнайиб аьгъяди ва Учв Аллагьдихьан дуфнайиб, Аллагьдихьна хътакурайиб аьгъяди,[+] 4гъудужвну, Чан зиълан палат илдибтуру ва, дастамал гъадабгъну, Чан кьялʼан идибтӀуру. 5Хъасин легниъ шид убзну, Иса ученикарин[†] ликар жикӀуз хъюгъру ва кьялʼан идибтӀнайи дастамлихьди кжикуру[+]. 6Гьамци Иса Петрихьнакьан хъуркьру. Ва Петри Дугъаз кӀуру:

– Я Агъа! Увуз йиз ликар жикӀуз ккунди айвуз?!

7– Узу гьапӀраш, уву сабан гъавриъ адарва, – жаваб туву Исайи. – Кьанди аннамиш апӀидива.

8– Йиз ликар жикӀуб?! Гьич хьибдар! – кӀуру Петри.

– Эгер Узу дижрикӀиш, сарун уву Йизур дарва! – гъапи Исайи[+].

9– Агъа! Дици вуш, неинки ликар, гьацира – хилар, кӀулра! – гьевеслуди кӀуру Петри.

10– Вари жан дижибкӀнайидарин анжагъ ликар жикӀубтӀан лазим дар, дицир марцциди ву аьхир. Учвура марцциди вучва. Аммаки учвкан вари марццидар дар, – гъапи Исайи[+].

11Исайиз Учв масу туврур аьгъяйи, гьаддиз Дугъу: «Учвкан вари марццидар дар», гъапнийи[+]. 12Хъа дурарин ликар гъижикӀган, алабхьну палат, хъана гъюн йивну суфрайихъ дахъиган, Дугъу кӀуру:

– Узу учвуз гьапӀнуш, гьаддин гъавриъ гъахьунчва? 13Учву Узуз «Агъа», «Мялим» кӀуручва ва гьякьди кӀурира ачва, гьаз гъапиш Узу якьинди гьадму хьузра вуза[+]. 14Гьаци вуйиган, эгер Узу – Агъайи ва Мялимди – ичв ликар гъижикӀнуш, учвура чиб-чпин ликар жикӀури ккунду[+]. 15Узу гъапӀиганси, гьаци учвура апӀбан бадали, Узу учвуз мисал улупунза[+].

16Гьякьлу вуйи гьякь кӀуразачвуз: гъуллугъчи чан аьхюртӀан артухъ дар ва Гьаънайирра Учв ГьауртӀан артухъ дар[+]. 17Ва гьамус учвуз му аьгъю дубхьнайиган, эгер гьаци апӀури гъашиш, бахтаврар хьидичва[+]. 18[•]Узу учвкан варидарикан кӀурадарза: Узуз аьгъязуз Узу кадагънайидар. Саки Гирами китабариъ[†] дидикӀнайи му гафар кӀулиз удучӀври: «Узухъди уьл гъипӀур Узуз къаршу удучӀвну»[+]. 19Му хьайиз, мидиз улихьна Узу учвуз кӀураза. Гьаци вуйиган, му ляхин улубкьиган, учву Узу Гьадму – Гьарган Айир – вуйибдихъ хъугъдичва[+]. 20Гьякьлу вуйи гьякь кӀуразачвуз: Узу Гьаърайир шли кьабул апӀураш, гьацири Узу кьабул апӀура, хъа шли Узу кьабул апӀураш, гьацири Узу му дюнʼяйиз Гьаур кьабул апӀура[+].


Учв масу туврур Исайи ашкар апӀуб

21Гьамци дупну, Иса яман гъалабулугъназ гъюру.

– Гьякьлу вуйи гьякь кӀуразачвузки, – гъапи Дугъу, – учвкан сари Узу масу тувди[+].

22Думуган ученикар, Думу шликан улхурайкӀан кӀури, гъавриъ адарди, сар-сарихьинди лигури гъузру. 23Исайин юкӀв али ученикарикан сар Чан гъвалахъ гъюн йивну дахънайи[+]. 24Симон Петри дугъаз, Мялим шликан улхураш Дугъхьан гьерх кӀури, ишарат апӀуру. 25Ва ученик Исайихьнаси хъиркӀну, гьерхру:

– Я Агъа! Думу фуж ву?

26– Узу уьл кубсну шлихьна тувиш, гьадму ву, – гъапи Исайи.

Дугъу уьлин кьацӀ гъабраъ хурагнак кубсну, Искариотдиан вуйи Симондин бай Ягьудайихьна тувру. 27Гьаму кьацӀ хилиз гъадабгъубси Ягьудайиъ шейтӀан убчӀвру.

– Яв апӀуз ккайиб ухди апӀин, – кӀуру дугъаз Исайи.

28Суфрайихъ хъайидар саркьан, Исайи дици гьаз гъапнуш, гъавриъ ахъундайи. 29Хъа Ягьудайихь чпин уртахъ пул хьайиган, дурарикан сякьюдари: Исайи дугъаз: «ухьуз машквраз фукӀа гъадабгъ» вая «касибариз фукӀа тув», кӀурайиси фикир апӀуру[+]. 30Уьл гъибису Ягьуда дишла хулʼан удучӀвуру.

Йишв вуйи.


ЦӀийи табшуругъ

31Думу удучӀвиган Исайи гъапи:

– Магьа гьамус Инсаниятдин Бализ Чан ад гъабхьну. Дугъан ад – Аллагьдин ад ву[+]. 32Эгер Дугъан ад Аллагьдин ад вуш, Аллагьдира Думу Чан адназ гъадагъиди ва зат хъугъужвидар[+]. 33Эй Йиз лижан веледар! Узуз учвухъди хьуз дицикьан вахт имдар. Учву Узу агури хьидичва – му жарадариз гъапиб Узу учвузра кӀураза: «Узу гъярушваз учвхьан гъюз хьибдар»[+]. 34Узу учвуз цӀийи табшуругъ тувраза: сари-сар ккун апӀинай, Узу учву ккун гъапӀиганси, гьаци учвура сари-сар ккун апӀинай[+]. 35Эгер ичв арайиъ масанвал ади гъабшиш, Учву Йиз ученикар вуйиб вардариз аьгъю хьибди.

36[•]– Агъа, Уву наана гъягъюрава? – гьерху Дугъхьан Симон Петрийи.

– Узу гъягъюрайишваз сабан увхьан Узухъди гъюз хьибдарвухьан, – жаваб туву Исайи. – Хъа хъасин гъидива.

37– Я Агъа! – кӀуру Петри. – Узхьан Увухъди гьамус гъюз гьаз шулдар? Увхъанди йикӀузра узу гьязур вуза![+]

38Исайи гъапи:

– Узхъанди йикӀузра?! Гьякьлу вуйи гьякь кӀуразавуз: даттли уьъйир дапӀну ккудубкӀайиз, шубуб ражари Узу аьгъюр дарзуз пидива![+]

#### 14


Исайи Чан ученикар ккарцуб

1Исайи варидариз кади кӀуру:

– Гъит ичв юкӀвариан шаклувалар удучӀври! Учву Аллагьдихъ хъугърачва, гьаци Узухъра хъугъай![+] 2Йиз Адашдин ужагъдиъ гизаф хулар а. Эгер гьаци дайиш, Узу учвуз мидкан пидайза. Узу учвуз душваъ йишв гьязур апӀуз гъягъюраза. 3Узу гъушиган, учвуз йишв гьязур апӀидиза. Узу наан шулуш, учвура гьадушваъ хьпан бадали, Узу хътакидиза ва учву Узухьна гъахидиза[+]. 4Хъа Узу наана гъягъюраш, дина рякъ учвуз аьгъячвуз.

5– Агъа, Уву наана гъягъюраш, учуз аьгъдарчуз, – кӀурайи Фомайи. – Гьаддиз учуз дина рякъ наънан аьгъю шул[+]?

6Исайи жаваб туву:

– Узу вуза Рякъ, Узу вуза Гьякь ва Уьмур. Анжагъ УзхьанминатӀан Адашдихьна гъягъюз шулдар[+]. 7Эгер учвуз Узу аьгъяш, Адашра аьгъячвуз. Гьамусдихъантина учвуз Думу аьгъячвуз ва гъяркънура вучвуз!

8– Я Агъа! – кӀуру Филипди. – Учуз Адаш улуп ва сарун учуз фукӀара лазим дарчуз[+].

9– Узу учвухъди гьамкьан вахтна хъади, увуз Узу гьамусра аьгъю гъахьундарнуз, Филип? – жаваб туву Исайи. – Шлиз Узу гъяркънуш, гьадгъаз Адашра гъяркъну. Уву фици: «учуз Адаш улуп», кӀурава[+]?

10– Узу Адашдиъ, Адаш Узуъ айибдихъ уву хъугърадарна? Узу учвуз кӀурайи гафар Узхьан кӀурайидар дариз, хъа дурар кӀурайир Узуъ айи Адаш ву, Чан ляхнар апӀурайи[+]. 11Узухъ хъугъай: Узу – Адашдиъ, ва Йиз Адаш Узуъ а. Узухъ хъугъдарш, Узу апӀурайи ляхнарихъкьана хъугъай[+]. 12Гьякьлу вуйи гьякь кӀуразачвуз: фуж Узухъ хъугъраш, гьацири Узу апӀурайи ляхнар апӀиди ва УзутӀан артухъдира кади апӀиди, фицики Узу Адашдихьна гъягъюраза[+]. 13Йиз ччвур дибисну учву ккун гъапӀуб вари Узу тамам апӀидиза, ва Адашди Чан ад Чан Балʼантина улупиди. 14Эгер учву Йиз ччвурназ дих гъапӀиш ва фу ккун гъапӀишра, Узу тамам апӀидиза[+].


Гьякьвалин Рюгь гьауб

15Эгер учвуз Узу ккундуш, Узу учвуз фу табшурмиш гъапӀнуш, гьадму тамам апӀинай[+]. 16Узу Адашдикан ккун апӀидиза ва Дугъу учвухьна жарар – Хъюгърур гьаъди. Думу аьсрариз учвухъди гъузди[+]. 17Думу Хъюгърур – Гьякьвалин Рюгь ву. Му дюнʼяйихьан Думу кьабул апӀуз хьидар, гьаз гъапиш Думу рякърур дар ва аьгъюр дар. Анжагъ учвуз аьгъячвуз Думу, Думу учвухъди хъа ва учвуъ а[+]. 18Узу учву йитимарди гъитидарзачву, хъана учвухьна хътакидиза. 19СацӀиб вахтналан дюнʼяйиз Узу сарун рякъидар, хъа учвуз Узу рякъюри хьидичвуз: гьаз гъапиш Узу яшамиш шулаза ва учвура яшамиш хьидичва[+]. 20Ва гьадму йигъан учвуз аьгъю хьибдичвуз, Узу Йиз Адашдиъ шулайиб, учву – Узуъ, хъа Узу – учвуъ. 21Шли Узхьан вуйи табшуругъар тамам апӀураш, гьадму ву Узу ккунир. Шлиз Узу ккундуш, Йиз Адашра гьадгъу ккун апӀиди. Гьацир Узузра ккун хьидизуз ва гьацирин улихь ачмиш шули хьидиза[+].

22– Я Агъа! – кӀуру Искариотдиан дару Ягьудайи, – Уву, имбуну дюнʼяйиз ктарди, учуз фици ачмиш хьидива[+]?

23Исайи жаваб туву:

– Шлиз Узу ккундуш, гьадгъу Йиз Гаф уьбхиди. Ва гьадмуган дицир Йиз Адашдизра ккун хьиди, гьадмуган Узуна Думу сатӀиди гьацирихьна гъидича ва гьадгъаъ яшамиш хьидича[+]. 24Шлиз Узу ккундарш, Йиз гафар уьрхидар. Учвуз ебхьурайи Гаф Йизуб дариз аьхир, хъа Узу гьау Адашдинуб ву. 25Узу учвуз му гьеле учвухъди хъамидитӀан гъапунза. 26Узу бадали Адашди учвуз гьаърайи Хъюгърури – Гирами Рюгьну учвуз вариб улупиди ва Узу учвуз гъапиб вари кӀваин апӀидичвуз[+]. 27«Мясляаьт ибшри!» – Узу кӀуразачвуз гъярайири. Узу учвуз Йиз мясляаьт тувразачвуз. Узу учвуз, инсанари туврубсиб мясляаьт туврадарзачвуз. Ичв кӀваан дердер адаай! ГучӀ мапӀанай![+] 28Узу учвуз «гъягъюраза» гъапиб учвуз гъеебхьунчвуз, ва: «Узу учвухьна хътакидиза», гъапнура вуза. Эгер учвуз Узу ккундийиш, Узу Адашдихьна гъярайибдиин учву шад хьидийчва, фицики Йиз Адаш УзутӀан артухъ ву[+]. 29Узу гьамус гьаму вари улубкьайиз улихьна вари гъапунза, ва гьадмуган, гьаму улубкьиган, учву Узухъ хъугъдичва![+] 30Сарун Узхьан учвухъди артухъ гафар апӀуз хьибдарзухьан: сарун му дюнʼяйин гьякимдар багахь духьна. Йиз зиин дугъаз гьюкум адар[+]. 31Аммаки му дюнʼяйиз аьгъю дубхьну ккунду: Узуз Йиз Адаш ккундайиб. Магьа гьаддиз Дугъу Узуз гъапиб вари тамам апӀураза. Гъудужвай, гъягъюрхьа гьамушвʼан!

#### 15


Иса тӀумтӀин шириз ухшар ву

1Узу халис тӀумтӀин шир вуза, хъа Йиз Адаш тӀумутӀчи ву. 2Узʼин али бегьер дархру гьарсаб кюл Дугъу ктабтӀуру, хъа бегьер хруб, диди хъанара артухъди бегьер хпан бадали, марцц апӀуру[+]. 3Узу учвуз улупу Гафналантина учву сарун марццидар вучва[+]. 4Узу учвуъ шлуганси, учву Узуъ йихьай. Кюлихьан чав-чаланди бегьер хуз шулдар, думу ширнан пай вуди ккунду. Гьаци учвура Узуъ духьну ккунду[+]. 5Узу – шир, хъа учву – кюлер. Анжагъ гьадмунури, Узу чаъ айиганси, фуж Узуъ аш, бегьем бегьер хури шулу. Узу хътарш, учвхьан фукӀа апӀуз шулдар[+]. 6Хъа фуж Узуъ адарш, дурар, багъдиан гатӀахьну, ерццурайи кюлерси ву; дурар уч апӀиди, цӀигъна гатӀахьиди ва ургиди[+]. 7Хъа эгер Узу учвуъ ва Йиз гафар учвуъ аш, учвуз фу ккундуш, гьадму тӀалаб апӀинай, учвуз вари тувди![+] 8Йиз Адашдин ад бадали аьхю бегьер хибдичва ва Йиз ученикар[†] хьидичвкан. 9Узу Адашди фици ккун гъапӀнуш, гьаци Узура учву ккун гъапӀунза. Йиз масанвалиинди яшамиш йихьай![+] 10Эгер Узу учвуз табшурмиш гъапӀуб учву тамам апӀури гъашиш, Йиз масанвалиъ яшамиш хьидичва. Гьаци Узура гъапӀунза: Узуз Йиз Адашди табшурмиш гъапӀуб Узу тамам гъапӀунза ва Адашдин масанвалиъди яшамиш шулаза.

11Узу учвуз му гьаддиз гъапунза: Йиз шадвал ичвуб хьпан бадали, учву кьикьнягъди ацӀну шлуси[+]. 12Магьа Йиз учвуз вуйи табшуругъ: Узу учву ккун гъапӀиганси, сари-сар ккун апӀинай[+]. 13Дустарихъанди уьмур тувубтӀан артухъ масанвал дюнʼяйиъ адар[+]. 14Эгер Узу учвуз табшурмиш гъапӀуб учву тамам апӀуруш, учву Узуз дустар вучва[+]. 15Сарун Узу учвуз Йиз гъуллугъчйир пну дих дарапӀарза – гъуллугъчийиз чан аьхюри гьапӀраш аьгъдар аьхир. Узу учвуз Йиз дустар пну дих апӀураза. Йиз Адашдихьан аьгъю гъапӀуб, Узу учвуз вари ктибтунза[+]. 16Узу ктагъур учву дарчва, гьаму Узу вуза учву ктагъур, гьаму Узу вуза учву дюнʼяйиз улупнайир, ва бегьер туврудар (учву вучва) – варитӀан ужуб бегьер. Ва гьадмуган Йиз Адашди учвуз, учву ккун гъапӀуб, вари тувди[+]. 17Магьа Узу учвуз табшурмиш апӀурайиб: сари-сар ккун апӀинай[+].


Исайи Чан ученикариз улихьмиди хатӀаваликан пуб

18Эгер учву дюнʼяйиз даккунди вуш, учвутӀан Узу ухди даккун гъашиб аьгъю йибхьай[+]. 19Учву му дюнʼяйиндар вуди ккундийи, диди учву чандарси ккун апӀидийи. Хъа учву му дюнʼяйиндар даруган, гьаддиз учву дюнʼяйиз даккунди ву (яна, Узу учву кадагъну му дюнʼяйихьан жара гъапӀунзачву)[+]. 20КӀваин апӀинай, Узу учвуз гъапундайин: «гъуллугъчи чан аьхюртӀан артухъ дар?» Эгер Узу утӀуккуйиш, учвура утӀурккури хьиди. Эгер Йиз гафар тамам апӀуйиш, ичвра тамам апӀури хьиди[+]. 21Амма гьамрар вари учву Йиздар вуйиган апӀиди, гьаз гъапиш дурариз Узу Гьаур аьгъдар. 22Эгер Узу дюнʼяйиз гъафундайиш ва дурарихъди гъулхундайиш, дурар тахсиркрар хьидайи. Хъа гьамус дурарин чпи гьякь вуча кӀурайивализ бин имдар[+]. 23Шлиз Узу даккунди вуш, гьацириз Йиз Адашра ккундар[+]. 24Эгер сарихьанра апӀуз даршлу ляхнар Узу гъапӀундайиш, гьадмуган дурар тахсиркрар хьидайи. Хъа гьамус дурариз Узу гъапӀдар вари гъяркъну, ва гьаци вушра дурариз Узура, Йиз Адашра даккунди ву[+]. 25Саки гьаци дубхьну ккундийи, дурарихь хьайи Къанундиъ[†] дибикӀнайи «Саб багьнара адарди Узу даккунди ву» кӀуруб тамам хьпан бадали. 26Саки учвухьна Хъюгърур гъафиган, яна Адашдихьан гъюрайи Гьякьнан Рюгь, Узу учвухьна Адашдихьан гьаъдиза – ва Думу Йиз шагьид хьиди[+]. 27Ва учвура Йиз шагьидар вучва, фицики садпи йигъланмина Узухъди хъачва[+].

#### 16


«Дурариз я Узу, я Йиз Адаш аьгъдар»

1Учву хъугъвалихъан хътадахъбан бадали, Узу учвуз гьамрар гъапунзачвуз. 2Учву мистариан[†] утӀурккури хьиди. Гьациб вахт гъибдики, учву йикӀрудари, чпи гьаци апӀбиинди, Аллагьдин гъуллугънаъ ача кӀури, фикир апӀиди[+]. 3Дурари дици гьаддиз апӀидики, гьаз гъапиш дурариз я Узу, я Йиз Адаш аьгъдар[+]. 4Хъа Узу учвуз гьамрар, вахт улубкьиган, Узу дурарикан ктитуб ичв кӀваина гъюбан бадали, гъапунзачвуз. Сифте ражари дидкан учвуз гъапундайза, гьаз гъапиш учвухъди хъайза[+].


«Узу дурушиш, Хъюгърур гъидар»

5Хъа гьамус Узу Гьаурихьна гъяраза. Учвкан сарикьан: «Уву наана гъягъюрава?» – пну гьерхрадарчва,[+] 6гьаз гъапиш Узу учвуз вари ктибтиган, ичв юкӀвар пашман духьнайичв. 7Хъа Узу гьякь кӀуразачвуз: учвуз ужʼвал бадали гъяраза. Эгер Узу дурушиш, Хъюгърур учвухьна гъидар. Хъа Узу гъушиш, Думу учвухьна гьаъдиза[+]. 8Дугъу, гъафиган, дюнʼяйин агьлариз дурар гунагьвалин, дугъривалин ва Аллагьдин суддин дюзди гъавриъ адрувал улупиди. 9Узухъ хътругъруган, дурар гунагьвалин дюзди гъавриъ адар[+]. 10Узухьинди даруган, дурар дугъривалин дюзди гъавриъ адар, гьаци вуйиган, Узу Адашдихьна гъяраза, ва учвуз Узу сарун рякъидарчвуз. 11Гьаму дюнʼяйин гьюкумдариин гьамустӀанра гъалиб духьнашра, дурар Аллагьдин суддин дюзди гъавриъ адар[+]. 12Узхьан учвуз хъана гизафдарикан пуз шуйзухьан, аммаки учвхьан дурарин гьаму ражари сабан гъавриъ ахъуз хьибдарчвухьан. 13Учвухьна Гьякьвалин Рюгь гъафиган, Дугъу учву дюз рякъди гъахиди, рюгьнан метлеб – гьубкӀну вуйи гьякьвал ву, фицики Дугъу кӀурайиб Чахьан дар. Дугъу анжагъ Чаз гъеебхьубдикан пиди, Дугъу учвуз гъюз ккимбубдикан хабар дебккди[+]. 14Дугъу Узу адлу апӀиди, гьаз гъапиш Дугъу, Узхьан гъадабгъну, думу учвуз ачухъ апӀиди. 15Вари Адашдиз айиб Йизуб ву. Магьа гьаддиз Узу: „Дугъу, Узхьан гъадабгъну, учвуз тувди“, гъапунза[+].


Пашманвалин ерина шадвал гъибди

16Багарихьди Узу сарун рякъидарчвуз, цӀиб вахтналан хъана рякъидичвуз[+].

17Ученикарикан[†] сакьюдари чиб-чпигъ кӀури гъахьну:

– Мугъан фикирнаъ фу ади мици кӀурайкӀан? Мугъу кӀура: «Багарихьди Узу учвуз сарун рякъидарчвуз, хъа сацӀиб вахтналан хъана рякъидичвуз». Ва гьамцира кӀура: «Гьаз гъапиш Узу Адашдихьна гъяраза». 18Хъа мидин фици гъавриъ ахъди – «багарихьди?» Му фтикан улхураш, ухьу гъавриъ адархьа.

19Исайиз аьгъяйи, дурариз Чахьан фтикан гьерхуз ккунди айиш ва гьаддиз Чав кӀуру:

– Учву чиб-чпихьан гьерхрачва, Узу Йиз хиялнаъ фу ади мици: «багарихьди» ва «учвуз Узу сарун рякъидарчвуз, хъа цӀиб вахтналан хъана рякъидичвуз» – кӀурайкӀан кӀури? 20Гьякьлу вуйи гьякь кӀуразачвуз: ишидичва ва дердер зигидичва, хъа миди вуйи дюнʼя шад хьибди. Учву пашман хьидичва, амма ичв пашманвал шадвализ хьибди[+]. 21БицӀир апӀурайи дишагьли аьзабнакк шулу, фицики дугъан сяаьт улубкьна, хъа бицӀир гъапӀуриз аьзабар гьархру – дюнʼяйиз цӀийи инсан хьубʼин думу шад шулу. 22Гьаци учвура гьамус пашман вучва, саки учву Узуз хъанара рякъиди ва гьадмуган ичв юкӀвар шадвали ацӀди, му ичв шадвал сарихьанра дадабгъуз хьибдар[+]. 23Ва гьадму йигъан учву Узʼхьан сабдиканра гьерхидарчва. Гьякьлу вуйи гьякь кӀуразачвуз: Йиз ччвур дибисну, учву Йиз Адашдихьан фу тӀалаб гъапӀишра, Дугъу тувдичвуз[+]. 24Учву мегьел фукӀара Йиз ччвурнахъан тӀалаб гъапӀундарчва. Гьамус тӀалаб апӀинай – хьибдичвуз, ва учву шадвалихьди ацӀдичву![+]


Дюнʼяйин зиин гъалибвал

25Мугагьназ Узу учвуз тахалусариинди кӀури гъахьунза, хъа гьамус Узу учвуз, тахалусариинди дарди, Адашдикан ачухъди дупну ккуни вахт улубкьура[+]. 26Гьадму йигъан учву, Йиз ччвур дибисну, Дугъкан тӀалабар апӀидичва. Узу кӀуразачвуз, учвхъанди Адашдиз ккарагидиза, дупну. 27Ичв Узухьна вуйи ккунивализ дилигну ва Узу Аллагьдихьан дуфна кӀури ичв хъугънайивализ дилигну, Адашдиз Чаз учву ккунду[+]. 28Узу му дюнʼяйиз Адашдихьан гъафунза ва гьамус, дюнʼя дипну, Дугъахьна хътакураза[+].

29– Ари гьамус Уву, тахалусариинди дарди, ачухъди кӀурава, – гъапи Дугъаз ученикари. – 30Увуз вари аьгъюбдин учу гьамус гъавриъ ахъунча. Увхьан гьерхайизра кмиди Уву жавабар туврава. Магьа гьаддиз Уву Аллагьдихьан дуфнайибдихъ хъугърача[+].

31– Аьхирки хъугъунчва? – гъапи жаваб вуди дурариз Исайи. – 32Хъебехъай, Узу сарди гъитну, учву вари хулариз гьергру сяаьт улубкьура. Амма Узу сар дарза, гьаз гъапиш Узухъ Йиз Адаш хъазухъ[+]. 33Узу му гафар, Узуъ учву мясляаьт абгри пну, гъапидар вуйиз. Му дюнʼяйиъ учвуз дердер алахьидичвуз, аммаки миж макадабтӀанай: Узу му дюнʼяйиин гъалиб гъахьунза[+].

#### 17


Исайин Чан Адашдихъди улхуб

1Му гафар гъапиган, Исайи завузди кӀул за апӀру ва кӀуру:

– Я Адаш! Йиз сяаьт улубкьну. Яв Бай адлу апӀин, Яв Бали Уву адлу апӀбан бадали[+]. 2Вари яшамиш шлубдин зиин Уву Дугъаз гьюкум тувунва. Уву Дугъахьна гьаъдариз гьаци Гьадгъура гьаргандин уьмур тувди[+]. 3Хъа гьаргандин уьмур – му Уву, сар вуйи, гьякьлу вуйи Аллагь, ва Уву гьау Иса Месигь[†] аьгъю апӀувал ву. 4Узуз Уву табшурмиш гъапӀу ляхин тамам дапӀну, Узу Уву жилиин адлу гъапӀунзаву. 5Ва гьамус, дюнʼя ккебгъайиз улихьна, Узу Увухъди хъайиган, Узуз фици ад айиш, гьациб адниинди Узу адлу апӀин, эй Адаш[+]. 6Уву, му дюнʼяйиан адагъну, Узухьна туву адмийириз Яв ччвур ачмиш гъапӀунза. Думу адмийир, Явдар вуйидар, Уву Узуз тувунва. Дурари Яв Гаф гъюбхну. 7Гьамус дурар, Уву Узуз тувуб вари Явуб вуйивалин, аьхирки, гъавриъ ахъну. 8Уву Узухьди гьау гафар, Узу дурарихьна тувунза ва дурар дурари кьабул гъапӀну. Узу Увхьан дуфнайивалин дурар якьинтӀан гъавриъ ахъну ва Уву Узу гьаувалихъ хъугъну[+]. 9Узу гьадрарин гьякьнаан ккарагураза: Узу вари дюнʼяйихъанди ккарагурадарза, хъа Уву Узухьна тувдарихъандитӀан, гьаз гъапиш дурар Явдар ву,[+] 10фицики вари Узуз айиб Явуб ву, ва вари Увуз айиб Йизуб ву. Гьадрариантина Узу Йиз ад улупунза[+]. 11Узу сарун му дюнʼяйиъ гъузрадарза, Узу Увухьна хътакураза, хъа дурар му дюнʼяйиъ гъузра. Эй гирами Йиз Адаш! Яв ччвурнан кьувватниинди – Уву Узуз тувунва гьадму ччвур – дурар уьрх, Увуна Узу сар вуйиганси, дурарра сарси хьпан бадали[+]. 12Яв ччвурнан кьувватниинди – Уву Узуз тувунва гьадму ччвур – чпихъди хъайи вахтна Узу уьрхюри гъахьунза дурар. Узу гъюрхюнза дурар: аьжалихьна улупнайи сартӀан гъайри фужкӀара гъакӀундар, гьамци Гирами бикӀбарин Гаф тамам дубхьну ккундийи[+]. 13Хъа Узу гьамус Увухьна гъюраза. Узу сабан жилиин илмиза, му вари Узу гьаддиз кӀураза, Йиз абцӀну вуйи шадвал Узухъди дурарира пай апӀбан бадали[+]. 14Узу Яв Гаф дурариз улупунза, гьаддиз му дюнʼяйи дурар даккун гъапӀну, гьаз гъапиш дурар му дюнʼяйиан даруган, Узу му дюнʼяйиан даруганси[+]. 15Узу Увкан дурар му дюнʼяйилан гъадагъуб ккун апӀурадарза, Узу ккун апӀураза, дурар писвалихьан уьрхюб[+]. 16Узу му дюнʼяйиан даруганси, дурар му дюнʼяйиан дар. 17Гьякьвалин кьувватниинди дурар Яв гъуллугъниина жалб апӀин, Гьякьвал – му Яв Гаф ву. 18Уву Узу дюнʼяйиз фици гьаънуш, Узура дурар му дюнʼяйиз гьаунза[+]. 19Гьадрар бадали, Узу Увуз дугъриданра дурар Явдар хьпахъди бахш гъахьунза. 20Анжагъ Узу гьадрарихъандитӀан ккарагурадарза, гьадрари гъапи Узкан вуйи гафналантина Узухъ хъугънайидарихъандира ккарагураза. 21Гъит дурар вари саб хилди ишри, Уву Узуъ фици шулаш, хъа Узу Увуъ фици шулаш, гъит гьадрар Ухьуъ ишри. Ва гъит дюнʼяйиз Узу Уву гьаънайивал аьгъю ибшри. 22Уву Узуз туву ад Узу дурариз тувунза, Увуна Узу сар вуйиси, дурарра саб хилди хьпан бадали[+]. 23Узу дурариъ шулаза ва Уву Узуъ шулава. Гъит дурарра ижмиди сабхилди гъузри! Ва гъит дюнʼяйиз аьгъю ибшри Узу Уву гьаувал ва, Увуз Узу ккуниганси, Увуз дурарра ккунивал. 24Я Адаш! Узуз ккундузуз, Уву Узуз тувдар Узу шлушваъ Узухъди духьну. Гъит дурариз Уву Узуз туву Йиз ад рябкъри. Фицики дюнʼя арайиз хайиз Уву Узу ккун гъапӀунва[+]. 25Эй гьякьлу вуйи Йиз Адаш! Дюнʼяйи Уву аьгъю гъапӀундар, Узуз Уву аьгъязуз, хъасин Узу Уву гьауб дурариз аьгъю гъабхьну[+]. 26Увуз Узу ккуни масанвал гьадрариъра, Узу гьадрариъ фици аш, гьаци хьпан бадали, Узу дурариз Яв ччвур ачмиш гъапӀунза ва апӀидира вуза[+].

#### 18


Иса дисуб

1[•]Гьамци ккарагбалан кьяляхъ, Иса, Чан ученикарра[†] хъади, Кедрон кӀуру дерейиантина багъдиъ айи йишваз гъягъюру. Дурар сатӀиди багъдиъ учӀву[+]. 2Иса масу тувуз ккуни Ягьудайиз му йишв аьгъюб вуйи – Исана ученикар дина кми-кмиди уч шуйи[+]. 3Ва магьа, римлуйирин эскрарин десте ва гьацира жугьдарин маллйирин[†] аьхюдарина фарисйири[†] гьау Аллагьдин хулан гъаравларра хъади, Ягьуда мина гъюру. Дурар вари яракъламиш духьнайи: дурарихь цӀа кайи гакӀвларна фанисар хьайи[+].

4Исайи, Чаин улубкьруб аьгъяди, дурарин улихьна удучӀвну гьерхру:

– Учву фуж агурачва[+]?

5– Назаретдиан[†] вуйи Иса, – жаваб туву дурари.

– Гьадму Узу вуза, – кӀуру Дугъу.

Масу туврайи Ягьудара гьадрарихъди хъайи. 6Исайи: «Гьадму Узу вуза» гъапибси, дурар кьяляхъ шулу ва жилʼина ахьру.

7– Учву фуж агурачва? – хъанара гьерхру дурарихьан Исайи.

– Назаретдиан вуйи Иса, – кӀуру дурари.

8– Узу учвуз гъапунзачвузки: Гьадму Узу вуза, – гъапи Исайи. – Эгер учвуз Узу лазим вуш, гьаму адмийир деетай.

9Исайи гьаци гъапнийи, гьаз гъапиш Чав дупнайи гьаму гафар: «Уву Узуз тувдарикан, Узу фужкӀара пуч гъапӀундарза», кӀурудар тамам духьну ккундийи[+].

10Гьадмуган ханжал хьайи Петри, думу уьчӀюбгъну, маллйирин аьхюрин гъаравшиз йивну, дугъан иб ктабтӀуру. Гъаравшиз Малх кӀуйи[+].

11– Ханжал чан халариъ ив! – гъапи Исайи Петриз. – Му аьзабарин зах Узуз Адашди тувунзуз. Мегер Узхьан думу дурубхъди гъибтуз шулин[+]?

12[•]Гьадмуган Аллагьдин хулан гъаравлари Иса дисуру ва йитӀуру. 13Сифте Думу гьадму йисан маллйирин аьхюр вуйи Каяфайин язна Гьаннайихьна хуру[+]. 14Эгер вари халкьдин ерина сар адми гъачӀиш ужу шул, дупну, жугьдариз насигьят тувур гьадму Каяфа вуйи[+].


Петри Исайиз «Аьгъюр дарзуз» пуб

15Симон Петрна сарсан ученик Исайин кьяляхъди гъушнийи. Му ученик, маллйирин аьхюрихъди танишур вуйи ва думу Исайихъди кавхайин гьяятдиъ учӀвнийи. 16[•]Хъа Петр урарин чӀатинди гъузру. Хъасин гьадму кавхайиз таниш ученик удучӀвну, урарихъ хъайи гъараваш шурахъди дулхну, Петрра гьяятдизди аъру. 17Ва гьамшвахь му шуру Петриз кӀуру:

– Хъа уву, гъаписи даршул, гьатму адмийин ученик дарна?

– Ваъ, – пну жаваб туву Петри.

18Аьхъюди вуйи. Гъаравшари ва гъараваш дишагьлийири, алапӀрушвахь цӀа алапӀну, мани апӀуз хъюгъю. Петрра дурарин багахь дугъужвнайи ва мани апӀурайи.


Исайихьан силис гъадабгъуб

19[•]Кавхйири Исайихьан Дугъан ученикарикан ва Дугъу улупурайи аьгъюваларикан гьерхрайи.

20– Узу варидарин улихь ачухъди гъапунза, – жаваб туву Исайи. – Вари жугьдар гъюру мистаъ[†] Узу гьарган аьгъювалар улупури гъахьунза. Узу фукӀара гьитӀибкӀну, жиниди улупундарза[+]. 21Гьаци вуйиган, Узхьан гьаз гьерхрачва? Узу фтикан гъапнуш, ебхьурайидарихьан гьерхай. Дурариз аьгъя, Узу фу гъапнуш.

22Дугъу гьамци гъапиган, багахь дийигънайи гъаравларикан сари Исайин машнягъян йивуру ва кӀуру:

– Фици гафар апӀурава кавхайихъди?![+]

23– Эгер Узу фу-вуш жараси гъапнуш, йип Узу фтин дюз дарш, – гъапи Исайи. – Хъа эгер гьякь кӀураш, гьаз Узуз йивурава?

24Гьадмуган Гьаннайи, Иса йитӀну имиди, маллйирин аьхюр вуйи Каяфайихьна гьаъру.


Петри Иса кьюбпи ражарира «Аьгъюр дарзуз» пуб

25Хъа Симон Петр чаз мани апӀури дугъужвнамийи.

– Ич хиялиан, увура Дугъан ученикарикан вуйва? – гьерхру дугъхьан.

– Ваъ, – жаваб туву Петри.

26– Уву дайнахъа узуз багъдиъ Дугъахъди гъяркъюр? – гьерхру Петри иб кдабтӀу гъуллугъчийин багахьлуйи[+].

27Петри хъана дарза кӀуру, ва гьадму сяаьт даттли уьъйир апӀуру[+].


Пилатдин силис

28[•]Гьирин ухди Иса, Каяфайин хулʼан адаъну, Римдин гьюкумдарин дараматариз хуру. Жугьдар, чпи чиркин духьну, Пасхайин[†] машквар апӀуз хьибдар кӀури, дараматдиъ учӀвундайи[+]. 29Гьаддиз гьякимдар Пилат учв дурарихьна удучӀвуру.

– Учву узухьна духнайи му Кас фтин тахсир апӀурачва? – гьерху дугъу[+].

30– Эгер Думу тахсиркар дайиш, учу Думу Увухьна суд апӀуз дархрийча, – жаваб туву дурари.

31– Думу учвухьна гъадагъай ва ичв закондиинди суд апӀинай, – гъапи Пилатди.

– Учуз фужкӀара аьжализ тувуз ихтияр адарчуз, – гъапи дурари.

32Гьамци гъабхьнийи, гьаз гъапиш Исайи, Чав улихьмиди Учв фициб аьжалиинди йикӀуруш, гъапи гафар тамам духьну ккундийи[+].

33Пилат дараматдиз хътакуру ва, Исайизра дих дапӀну, гьерхру:

– Уву «жугьдарин Паччагь» вуна[+]?

34– Гьаци уву кӀурана, даршиш думу увуз Узкан жарадари гъапиб вуйин? – гьерху Исайи.

35– Узу жугьуд вуйинхъа? – хътӀурччву Пилат. – Гьаму Яв ватанагьлийири ва кавхйири Уву узухьна тувну. Уву гьациб фу гъапунва?

36– Йиз Паччагьлувал му дюнʼяйиан дар. Эгер Йиз Паччагьлувал гьаму дюнʼяйиан вуйиш, Йиз гъуллугъчйири, Узу жугьдарин хилиъ адрахъбан бадали, чпихьан шлуб апӀидийи. Ваъ, Йиз Паччагьлувал мушвʼан дариз, – гъапи Исайи[+].

37– Гьаци вуйиган, фици-вушра Уву Паччагь вуна? – гьерху гьадмуган Пилатди.

– Узу паччагь ву, уву кӀурава. Узу гьаддиз бабкан гъахьунза ва гьаддиз дюнʼяйиз гъафунза: гьякьвал улупбан бадали. Шлиз ккундуш гьякьвал, гьарсариз Йиз дих ебхьура, – гъапи Исайи[+].

38– Хъа гьякьвал фу ву? – гьерху Пилатди. Ва гьамци дупну, думу хъана жугьдарихьна удучӀву.

– Узуз му Касдик гьич саб тахсирра бихъурадарзуз, – гъапи дугъу[+].

39– Учвуз гьациб аьдат ачвуз: Пасхайин машквраз дидиснайидарикан сар деетуб. Узу учвуз дидиснайидарикан сар Пасхайиз деетурза. «Жугьдарин Паччагь» деетурза, ккундунучвуз[+]?

40– Думу ваъ! Варава деет! – хъана дурари чӀигъар апӀуз хъюгъю.

Варава гъачагъ вуйи.

#### 19


«Думу дариз зиг»

1[•]Гьадмуган Пилатди, Иса хъади душну, Думу урччвуз гъитру. 2Эскрарира, зазарикан таж дапӀну, Дугъан кӀулʼин улубкӀуру ва гъюнарихъ аку-уьру халат хъипру. 3Дурар Дугъахьна гъюйи ва кӀуйи:

– Яшамиш ишри «жугьдарин Паччагь!» – ва гьамци кӀури, Дугъан машнягъян йивуйи.

4Хъана Пилат удучӀвуру.

– Мугъак узуз гьич саб тахсирра бихъурадарзуз, учвуз аьгъю хьпан бадали, магьа узу Думу ичв улихьна адаураза, – гъапи Пилатди[+].

5Ва гьадмуган, зазарикан гъапӀу таж ва аку-элвен халат хъади, дурарихьна Иса удучӀвуру.

– Магьа Думу Адми! – гъапи дурариз Пилатди.

6Хъа кавхйирина гъаравлари, Иса гъяркъюбси, чӀигъар апӀуру:

– Хачриина Думу! Хачриина!

– Думу учву гъадагъну, дариз зигай! – кӀуру дурариз Пилатди. – Узуз Мугъак саб тахсирра бихъурадарзуз.

7– Учуз закон ачуз, – гъапи жугьдари, – закондиинди Думу дукӀну ккунду, гьаз гъапиш Дугъу, Учв Аллагьдин Бай вуза, гъапну[+].

8Му гафар гъеерхьиган, Пилатдиз хъана артухъди гучӀ шулу. 9Думу хъана дараматдиз хътакуру ва Исайихьан гьерхру:

– Уву наънан вува?

Амма Исайи фукӀара гъапундар[+].

10– Гафар апӀуз ккундарнуз? – кӀуру Пилатди гьадмуган. – Увуз аьгъдарнузхъа, Уву деетувал йиз гьюкмиъ айиб ва Уву хачриин дариз зигувалра йиз гьюкмиъ айиб?

11Исайи жаваб туву:

– Йиз зиин яв гьич саб гьюкумра даршлийи, эгер увуз думу зиълан тувнадайиш. Ва гьаддиз Узу яв хилиз масу тувурин гунагь хъана зурбабуб ву[+].

12Гьаму гафарин кьяляхъ Пилат Иса азад апӀуз чарйир агбахъ шулу. Хъа жугьдари чӀигъар апӀуру:

– Эгер уву Думу деетиш, уву Цезар-паччагьдин дуст дарва! Фуж учв паччагь вуза кӀурайир, думу Цезар-паччагьдиз къаршу гъедергурайир ву![+]

13Гьамцдар гафар гъеерхьу Пилат, Исара адаъну, суд апӀрушвʼин деъру. Думу йишваз «Гъвандин тахт» кӀуру, жугьуд чӀалниинди: «Гаввафа».

14Му ляхнар Пасхайин[†] машквар ккебгъайиз улихьна, жвуми йигъан лисунган шулайидар вуйи.

– Лигай, магьа ичв паччагь! – гъапи Пилатди.

15– ЖвартӀ апӀин Думу! ЖвартӀ! Хачриина! – гьарйир гъапӀу дурари.

– Гьаци вуйин? Ичв паччагь узу дариз зигну ккундунчвуз? – кӀуру Пилатди.

Цезарилан гъайри, учуз жара паччагь адарчуз! – жаваб туву дурари.

16Ва гьадмуган Пилатди, аьхирки, Иса дариз зигбан бадали жугьдарихьна тувру. Эскрарира, Иса дидисну, хъади гъахуру.


Хачриин Исайин аьжал

17[•]Дугъу «УнтӀаъ» (жугьуд чӀалниинди «Голгофа») кӀуру йишвахьнакьан Чаинди Чав карсру хачра дубхну ккундийи. 18Гьадушвʼин Думу кьумарихьди хачрак карсру, хъа Дугъахъди кьюрсана – сар арччул, гьатмунурсана гагул терефнахъанди карсру, хъа Иса – дурарин кьялаъ.

19Пилатди хачрак дибикӀнайи табличкара кебхуз буйругъ тувру. Душвак дибикӀнайи: «Назаретдиан[†] вуйи Иса, жугьдарин паччагь».

20Му бикӀуб гизаф жугьдари гъурхнийи, Иса дариз дизигнайишв шагьрихьан ярхлаъ адайи: ва душвак жугьуд, латин ва грек чӀалариинди дибикӀнура айи. Жугьдарин кавхйири Пилатдиз гъапи:[+]

21– «Жугьдарин паччагь» кӀури мибикӀан. «Гьаму адмийи учв жугьдарин паччагь вуза кӀура», – пну, бикӀ.

22– Узу, фу дибикӀнаш, дибикӀназа, – жаваб туву Пилатди.


Тупут ипуб

23Иса дариз гъизигхъан, эскрари, Дугъан халат гъадабгъну, юкьубишваз пай апӀуру – гьарсар эскриз саб. Дурари Исайин[†] балахунра (кӀанккан алабхьру ккуртт) гъадабгъуру. Думу гъибирхушв ктарди заълансина дубхнайиб вуйи.

24– Му чӀябгъидархьа, шлиз удубчӀвуруш, тупут ипиш ужу шул, – гъапи дурари чиб-чпин арайиъ. Гьамци, Гирами китабариъ[†] дидикӀнайи му гафар тамам гъахьнийи: «Йиз палтар дурари чпин арайиъ пай гъапӀнийи, Узу алабхьнайибдин тупут ипнийи». Чан гьаци эскрари апӀузра гъапӀнийи.


Исайи Чан жан тувуб

25Иса керхнайи хачран багахь Дугъан дада, дадайин чи, Клеопдин шив Марʼям ва Магдалайиан вуйи Марʼям дийигънайи[+]. 26Чан дада ва душвахь хьайи Чан юкӀв али сар ученик дяркъну, Исайи дадайиз кӀуру:

– Дишагьли, магьа яв бай. –[+] 27Хъасин ученикдизра кӀуру:

– Магьа яв дада.

Гьаддихъанмина ученикди Исайин дада чахьна гъадагъуру.

28[•]Исайи, вари ляхнар Гирами китабариъ дидикӀнайиси духьнайиб аьгъяди, кӀуру:

– Дахаргназу!

29Душвахь чяхрин сиркейихьди абцӀнайи гажин хьайи. Иссоп рукнан кюлигъ чяхрин сирке дизибгнайи мачалкасиб гъивну, эскрари Дугъан кӀвантӀарихьна хуру.

30Исайи, сиркейикан дубхъну, кӀуру:

– Тамам гъабхьну!

Ва, кӀул кибхну, Дугъу рюгь туву (Аллагьдиз).


Гирами китабариъ дибикӀнайиб тамам хьуб

31Му жвуми йигъан гъабхьиб вуйи, ва жугьдарин гьякимариз дариз дизигнайидарин майтар султ йигъаз[†] хачарик керхну гъитуз ккунди адайи, фицики гьаму султ йигъан дурарин аьхю вуйи Пасхайин машквар ккебгърайи. Гьаддиз дурари Пилатдикан, керхнайидарин ликар дюргъну, дурар хачракан ктагъуб тӀалаб гъапӀнийи. 32Гьадмуган эскрар дуфну, Исайихъди дариз гъизигдарикан сарпирин ликар уьргъюру, хъасин – кьюрпирин. 33Хъа Исайихьна гъафиган, лигуруш, Думу дукӀнайи, ва гьаддиз Дугъан ликар дюрюргъди гъитру.

34ДукӀну ашра, эскрарикан сари Дугъан гъвалаъ жида убччвру, ва дишла ифина шид удубчӀвуру[+].

35Му вари чан хусуси улариинди гъябкъю адмийи, учвура хъугъбан бадали ктибтура. Дугъан шагьидвал гьякьлуб ву, чав гьякь кӀурайивал дугъаз аьгъя[+]. 36Гьамци Гирами китабариъ дибикӀнайибра тамам гъабхьнийи:

«Дугъан гьич саб кӀурабра дюбгъну хьибдар»[+]. 37Гирами китабарин жара йишваъра кӀура: «Шлиъ жида убччвнуш, Гьадгъаз лигури хьиди».


Исайин беден накьвдиъ ивуб

38[•]Мидин кьяляхъ, жугьдарин гьякимарихьан гучӀури жиниди, Исайин ученик гъаши Аримафеяйиан вуйи Юсуф кӀурури Пилатдикан, Исайин беден ктабгъуз ихтияр тӀалаб апӀуру. Пилатди ихтияр тувиган, дугъу, душну, беден хачракан ктабгъуру[+]. 39Мина, саб фулан йишвну жиниди Исайихьна гафар апӀуз гъафи девлету кас Никодимра гъюру. Дугъу варж литр ицци ниъ хъайи ягъарна, мирра рукнанна алоэ укӀан кибикьнайи ччим хуру[+]. 40Жугьдарин накьвдик кивруган, аьдат вуйиси, дурари Исайин беден гьадму ягъар дизигнайи ирин кафнигъян гъибиржуру[+]. 41Иса дариз гъизигу йишвахь багъ хьайи, хъа багъдиъ саркьан мегьел кивнадру накьв айи[+]. 42Султ йигъан улихь хьайи йигъ вуди хьпаз ва накьв багахь хьайивализ дилигну, душваъ Иса кивру.

#### 20


Исайин беден накьвдиъ имдар хьуб

1[•]Гьяфтайин садпи йигъан гвачӀнин ухди, мучӀуди имиди, Магдалайиан вуйи Марʼям накьвдихьна гъюру ва, дугъаз накьвдин айитӀинди учӀврушвахь гьипнайи гъван гьидипнади рябкъюру[+]. 2Думу жаргъури дуфну, Симон Петризна ва Исайин[†] ккунди гъаши жара ученикдиз кӀуру:

– Агъа накьвдиан гъурхну, аьгъдарчуз наана гъурхнуш[+].

3Петрна гьадму ученик накьвдихьна жаргъуру. 4Дурар кьюридра ккажагъуру, хъа ПетртӀан тмуну ученик зарбди жаргъуйи, ва думу накьвдихьна сарпирди хъуркьру. 5Думу ис алахъну лигуру, фу лигурва: душваъ (майит диврушвʼин) кафнартӀан адар, амма думу накьвдин айитӀ учӀвундайи.

6Дугъахьна Симон Петрра хъуркьру. Думу накьвдиъ учӀвру – душваъ дугъаз дипнайи кафан ва 7Исайин кӀул илибтӀнайи чӀулар рякъюру. Му чӀулар кафнихьан тина йишвахь дидиржну дирчнайи. 8Сифте накьвдихьна хъуркьу тму ученикра айитӀна учӀвру. Мурар гъяркъиган, думура хъугъру. 9Аммаки дурар сабан Гирами китабариъ[†] дибикӀнайибдин гъавриъ адайи. Хъа дурариъ, Иса чӀиви хьиди, кӀури дибикӀна[+].


Иса чӀиви хьуб

10Ученикар хулаз хътакуру.

11[•]Хъа Марʼям чӀатинди дугъужвнайи ва ишурайи. Ва, ишурамиди, ис алахъну, накьвдизди лигуру, 12дугъаз, Исайин беден алди гъабши йишвʼин лизи ккурттар али кьюр малайик рякъюру: сар кӀулихъ жвурнахъинди, тмунур ликар гъашишвахъинди деънайи[+].

13– Эй дишагьли, гьаз ишурава? – гьерху малайикари.

– Йиз Агъа гъурхну, хъа наана вуш, аьгъдарзуз, – жаваб туву дугъу.

14Гьаму гафар кӀурамиди Марʼям кьяляхъинди илтӀикӀуру, фу лигурва: чан улихь Иса дийигъна. Аммаки думу му Иса вуйибдин гъавриъ ахъундайи[+].

15– Эй дишагьли, гьаз ишурава? – кӀуру дугъаз Исайи. – Фуж агурава?

Марʼямди, му багъбанчи вушул пну хиял дапӀну, Дугъаз кӀуру:

– Йиз аьхюр, эгер уву Думу гьашвʼан адагъну гъурхнуш, йип узукна, наан дитнуш, узу Думу гъадагъурза[+].

16– Марʼям! – кӀуру Исайи.

Марʼям илдицуру.

– Раввуни! (Жугьуд чӀалниинди: «Мялим»), – пну, чӀигъ апӀуру Марʼямди.

17– Узук мукучан! – кӀуру дугъаз Исайи. – Узу сабан Йиз Адашдихьна хъадакнадарза. Уву, душну, Йиз чвйириз: «Узу Йиз Адашдихьна ва ичв Адашдихьна, Йиз ва ичв Аллагьдихьна хътакураза», кӀура, йип[+].

18Магдалайиан вуйи Марʼям ученикарихьна гъюру ва дурариз кӀуру:

– Узуз Агъа гъяркъюнзуз!

Ва дугъу чаз Исайи гъапиб кӀуру.


Иса ученикариз ачмиш хьуб

19[•]Гьяфтайин гьадму садпи йигъан хябяхъган Исайин ученикар, жугьдарин гьякимдрарихьан гучӀбу раккнарра хъяркьну, саб хулаъ уч духьнайи. Мушваъ Иса учӀвру ва дурарин арайиъ дугъужвуру:

– Мясляаьт учвуз! – гъапи Дугъу. 20Дугъу Чан хиларна гъвал улупуру. Агъа гъяркъю ученикар шад шулу.

21– Мясляаьт учвуз! – текрар апӀуру Дугъу. – Адашди Узу фици гьаънуш, гьаци Узу учвура гьаъраза[+].

22Гьамци дупну, Дугъу дурариин уф илитуру ва кӀуру:

– Гирами Рюгь кьабул апӀинай![+] 23Учву шлин гунгьарилан хил алдабгъиш, гьадгъан алдабгъну хьибди, хъа шлиин гъитиш, гьадрариин гунагь гъубзди[+].


Фомайин хътругърувал

24„КӀвятӀях“ кӀуру лакӀам хъайи йицӀикьюрикан Фома кӀуру сар, Иса ачмиш шлуган, дурарихъди хътайи[+].

25– Учуз Агъа гъяркъюнчуз! – кӀуру дугъаз тмуну ученикари.

– Дугъан хилариин кьумари гъиту урхъар дярякъди, дурариъ узу йиз тӀуб удрубччвди ва йиз хил Дугъан гъвалʼан жидайи идипу зийниъ идривди, мидихъ хътругъарза! – жаваб туву дугъу.

26Саб гьяфтайилан Исайин ученикар хъанара уч шулу. Му ражари дурарихъди Фомара хъайи. Раккнар хъяркьнашра, хулаъ Иса учӀвру ва, дурарин кьялаъ дийигъну, кӀуру:

– Мясляаьт учвуз!

27Хъасин Фомайиз кӀуру:

– ТӀуб гьачӀабкк! Магьа Йиз хилар. Хил гьачӀабкк ва гъвалак зийниъ убччв! КӀвахъни махьан, аммаки хъугъ!

28– Йиз Агъа ва йиз Аллагь! – гьарайниинди гъапи Фомайи[+].

29– Уву хъугъунва, гьаз гъапиш Узу гъяркъюнвуз? Аммаки хушбахтаврар ву гьадрар, Узу дярякъди, хъугъдар! – кӀуру дугъаз Исайи[+].


Югьанди гьаз му китаб гъибикӀну

30Исайи дурарин улихь гьаму китабдиъ дидикӀну адру хъана гизаф аьламатарра улупну[+]. 31Аммаки гьаму вари дибикӀнайиб, учву Иса Месигь[†] вуйибдихъ, Думу Аллагьдин Бай вуйибдихъ хъугъри пну ва Дугъахъ хъугъбиинди учвуз зат ккудудубкӀру уьмур хьпан бадали дибикӀнайиб ву[+].

#### 21


Иса ургур ученикдиз ачмиш хьуб

1Хъасин Тивериад гьюлин[†] гъирагъдихъ Иса Чан ученикариз[†] хъана ачмиш шулу. Думу магьа гьамци гъабшиб ву[+]. 2Симон Петр, КӀвятӀях кӀуру лакӀам али Фома, Галилей уьлкейиъ айи Кана шагьриан вуйи Нафанаил, Зеведейин кьюрид баяр ва Исайин кьюр жара ученикар – вари сатӀиди уч шулу[+].

3– Узу балугъар дисуз гъяраза, – кӀуру дурариз Симон Петри.

– Учура увухъди гъюрча, – кӀуру имбударира.

Дурар душну люткейиъ эъру, аммаки думу йишван дурари фукӀара гъибисундайи. 4Хъа аку хьуз хъюбгъиган, гъирагъдихъ Иса дугъужвнайи. Саки му Иса вуйибдин ученикар гъавриъ ахънадайи[+].

5– Дустар, лисуз фукӀа-мукӀа гъибисунчва? – гьерхру дурарихьан Исайи.

– Ваъ, – жаваб туву дурари[+].

6– Чул люткейин арччулну гъвалхъанди ккипай, ва дисидичва, – кӀуру Дугъу.

Дурари чул ккипру – гизаф балугъар ади хьпаз, дурарихьан чул ккадабгъуз шуладайи[+].

7– Му Агъа ву! – кӀуру Петриз Исайин юкӀв али сар ученикди. Му Агъа ву пну гъеебхьубси, Петр чан гъяцӀли жандиин али плащдин канчӀар зина ккаъну, йитӀну, штузди урсру[+]. 8Хъа тмуну ученикар, балугъари абцӀнайи чулра хъчӀюбхюри, люткейиъди гъирагъдихъна гъюру. Гъирагъдихъна ярхла дайи – варж метркьан. 9Гъирагъдихъна ктучӀвиган, дурариз кархьнайи аржлар рякъюру, дурариин балугъ илипнайи ва гъвалахъ уьлра хъайи.

10– Учву гъидистарикан сякьюбсана балугъ акъинай, – кӀуру дурариз Исайи.

11Симон Петри, люткейихьна душну, чӀатху балугъарихьди абцӀнайи чул хъчӀюбхюру. Дидиъ варжна хьуцӀурна шубуб балугъ айи. Ва гьамкьан гизаф балугъар ади гъахьнушра, чул гъячӀябгъюндайи.

12– Деай гьириндин уьл ипӀуз, – кӀуру дурариз Исайи.

Ученикарикан сарира Дугъхьан, Думу фуж вуш, гьерхундайи. Думу Агъа вуйиб дурар дишла гъавриъ ахънийи. 13Исайи дуфну, гъадабгъну уьл, дурариз пай апӀуру, ва балугъра пай апӀуру. 14Гьаму Иса, дукӀну чӀиви гъахьихъанмина, Чан ученикариз ачмиш шули шубубпи раж вуйи[+].


Исайин Петрихъди улхуб

15Дурари гьирин уьл ипӀбалан кьяляхъ, Исайи Симон Петриз кӀуру:

– Я Югьаннайин бай Симон, увуз Узу гьамраризтӀан гизаф ккундунуз?

– Ав, Агъа, узуз Уву ккуниб Увузра аьгъявуз, – жаваб туву Петри.

– Йиз ччилар уьрх, – кӀуру Исайи. 16Кьюбпи ражарира Исайи Петрихьан гьерхру:

– Я Югьаннайин бай Симон, увуз Узу ккундунуз?

– Ав, Агъа, узуз Уву ккуниб Увузра аьгъявуз, – жаваб туву Петри.

– Йиз марччарин гъайгъу зиг[+].

17Ва шубубпи ражарира Исайи дугъаз кӀуру:

– Я Югьаннайин бай Симон, увуз Узу ккундунуз?

Дугъу, Учв ккундунуз кӀури шубубпи ражнура гьерхиган, Петриз иццру апӀуру.

– Я Агъа, Увуз вари аьгъявуз, – кӀуру дугъу Исайиз. – Узуз Уву ккуниб Увуз аьгъявуз.

– Йиз марччар уьрх, – кӀуру Исайи. – 18Гьякьлу вуйи гьякь кӀуразавуз: уву жигьилди айиган, яв чӀул уву идибтӀну, увуз ккунишваз гъягъюйва. Хъа кьаби гъашиган, хилар гьатӀарццидива, жарари яв чӀул идибтӀиди ва увуз даккнишваз хъади гъахидиву.

19Гьаму гафариинди Исайи, Петри фициб аьжалиинди Аллагь адлу апӀуруш, думу учв гъавриъ ахъбан бадали, дугъаз чаз гъапнийи. Ва гьадму гафарихъан Петриз кӀуру:

– Узухъди гъач![+]

20Петр кьяляхъинди илдицуру ва дугъаз Исайин юкӀв али ученик рякъюру. Дугъу хябяхъдин уьл ипӀурайи вахтна Исайихьнаси гьачӀарккну: «Агъа, Уву шли масу тувди?» – кӀури гьерху гьадму ученик вуйи[+]. 21Ва думура чпихъди гъюрайиб дяркъну, Петри Исайихьан гьерхру:

– Я Агъа, хъа мугъкан фу хьибди?

22– Узуз думу, Узу хъадакну гъяйизкьан, яшамиш шули гъузну ккунди шул. Хъа яв фу хъаяв дугъахъ? – жаваб туву Дугъу. – Уву Узухъди гъач![+]

23Магьа гьаддиз гъардшарин арайиъ, думу ученик йикӀрур дар, кӀуру хабар арабгънийи. Аммаки Исайи, думу йикӀидар кӀури гъапундайи. Дугъу анжагъ: «Узуз думу, Узу хъадакну гъяйизкьан, яшамиш шули гъузну ккунди шул. Хъа яв фу хъаяв дугъахъ?» – гьамцитӀан гъапундайи. 24Думу гьадмуну ученик вуйи, гьаму вариб ктибтур ва гьаму вари гъибикӀур. Ва ухьуз аьгъяхьуз, дугъан шагьидвал гьякьлуб вуйиб[+].

25Исайи хъанара гизаф жара ляхнарра гъапӀну. Эгер дурар вари хъайи-хъайиси дикӀури гъашиш, вари дюнʼяйиъра гьадмукьан кьадар китабариз йишв гьудрубкӀрийи[+].

### Ляхнар

#### Ляхнар

Ляхнар


Ляхнар

[1]

[2]

[3]

[4]

[5]

[6]

[7]

[8]

[9]

[10]

[11]

[12]

[13]

[14]

[15]

[16]

[17]

[18]

[19]

[20]

[21]

[22]

[23]

[24]

[25]

[26]

[27]

[28]


#### Ляхнар


Марцци вакиларин ляхнар

Гирами Рюгьну Лукайиантина ккебгъу «Ужувлан хабар» «Марцци вакиларин ляхнар» Китабдиинди давам апӀура. Му Китабра Фиофилин ччвур дибисну дибикӀнайиб ву. Сифте Исайихъ хъугъри гъахьидарин уьмрикан ктибтури, Иса Месигьдилантина Аллагьди гьаму дюнʼяйиъ цӀийиди ккебгъу ляхин, гьамусдихъантинара Исайин терефкрариинди давам хьибди. Гьаддиз, Иса чӀиви духьну хьцӀуд йигълан, гьамцдар аьжайиб ляхнар арайиз гъюру: йицӀикьюр вакилиз ва Исайихъ хъугъдариз Аллагьди Чан Рюгь багъиш апӀуру. Ва гьадмуган гизаф адмийириз Иса Месигь дюнʼя Уьбхрур вуйиб аьгъю шулу. Ари гьаму касари Ерусалимдиъ Исайихъ хъугърудар сатӀи апӀуру. Гьадму вахтнахъанмина хъюгъну, Исайихъ хъугърудар фици лихуйиш ва яшамиш шуйиш, Китабдиъ ктибтура. Хъугърударин кӀулиъ айи фикрар ва апӀру вари ляхнар дукӀну чӀиви гъаши Исайикан вуйи Ужувлан хабар неинки Ерусалимдиъ, хъа гьацира дюнʼяйин вари пӀипӀариз дебккбакан вуйи.

Месигьдикан вуйи Хабар рабгъбан аьхюну пай ляхин иллагьки Павели гъапӀну. Китабдин аьхюбсиб пай, дугъу жара миллетарин арайиъ фици Ужувлан хабар рабгъуйиш, гьаддиз бахш дапӀна. Мушваъ Павелин сиягьятарикан ктибтура: думу гьаму ражари, Турция ва Греция гьюкуматар али жилариин лицури, гьеле Рим шагьризкьан гъушнийи. Му вакили, учв наан гъашиш, гьадушваъ гьаммишан Аллагьди гъапӀубдикан ва чан улариз гъябкъюбдикан, инсанар уьрхбан бадали, ктибтури гъахьну. Чаз вари мютӀюгъ апӀру гьадму кьувватну вари дюнʼя вуйибси Исайихъ хъугърударин кьадар зарб апӀура ва инсаниятдиз ужʼвал хура.

#### 1


Иса чӀиви хьуваликан

1Йиз сабпи китабдиъ, Феофил, узу Исайи гъапӀу вари ляхнар ва улупу аьгъювалар ктитунза,[+] 2Дугъан уьмур, Дугъу Чан ученикарикан[†] ктагъу вакилариз[†] Гирами Рюгьналантина насигьятар тувну, Учв аьршариз удучӀвайиз, лап эвелиан хъюгъну улупунза. 3Учв дукӀну чӀиви гъахьихъантинара, Иса швнубсабан дурарин улихьна гъюри гъахьну ва Дугъу, Учв чӀиви хьувал усбат апӀури, хайлин шагьидвалар улупну. Учв чӀиви гъахьихъантина ягъчӀвур йигъандин арайиъ Чан вакилариз ачмиш шули, Дугъу дурариз Аллагьдин Паччагьлугъдикан[†] ктибтури гъахьну[+].


Иса аьршариз удучӀвуб

4Саб ражари, вакиларихъди уьлихъ хъайи вахтна, Исайи дурариз амур апӀуру:

– Ерусалим мидипанай, хъа Адашди тувурза гъапибдиз ккилигури гъузай, фицики Дугъу, учвуз Узкан гъеебхьубси, гьамци дупна:[+] 5«Ягьʼяйи инсанар штуан апӀури гъахьну, хъа учву багарихьди Гирами Рюгьниинди цӀийи алаидичву»[+].

6Хъасин дурар вари сабишвʼина уч гъашиган, вакилари Исайихьан гьерхнийи:

– Я Агъа! Уву гьамус Израилиз паччагьлугъвал дебккрадарнахъа[+]?

7Исайи дурариз жаваб тувру:

– Адашди Чан гьюкмиъ тӀаънайи вахтарна муддатар аьгъю хьувал ичв ляхин дар[+]. 8Гирами Рюгь учвʼина гъафиган, кьувватну ацӀдичву ва Йиз шагьидар, сифте Ерусалимдиъ хъа вари Ягьудияна Самария уьлкйириъ, ва гьацира тап дюнʼяйин тмуну кӀулизкьан, хьидичва[+].


Иса аьршариз за хьуб

9Гьамци дупну, Иса, дурариз рякъюри, аьршариз за гъахьну ва дифру Думу дурарихьан ккеркру[+]. 10Дурар дикъатниинди завариз лигури имиди, дурарин улихьна лизи ккурттар али кьюр жви ачмиш шулу[+]. 11Дурари гъапну: «Галилей уьлкейин агьалйир! Завариз лигури, мушвʼин гьаз дийигъначва? Учвуз, Думу фици аьршариз за гъахьнуш, гъяркъюнчвуз. Ва гьадму Иса, учвуз аьршариз за шули гъяркъиганси, кьяляхъра гъиди»[+].

12Хъасин вакилар шагьрихьан саб километр манзилиъ айи Елион дагъдилан Ерусалимдиз хътаркуру[+]. 13Чпи дергнайишваз дуфну, дурар заан хулаз удучӀвуру. Душваъ Петр, Югьан, Якьубна[†] Андрей, Филипна Фома, Варфолемейна Матта, Алфейин бай Якьуб, Женгчи кӀуру лакӀам хъайи Симон ва Якьубдин бай Ягьуда айи[+]. 14Дурар вари сатӀиди ккарагурайи. Дурарихъди Исайин дада Марʼям, Дугъан чвйир ва гьацира сакьюр дишагьлйир хъайи[+].


Вакил ктагъуб

15Сакьюд йигълан Исайихъ хъугънайидар сабишвʼина уч шулу (душваъ вари варжна къар касдихьнакьан айи). Петри, ученикарин арайиъ дийигъну, кӀуру:

16-17– Эй йиз гъардшар! Гирами китабариъ[†] Гирами Рюгьну Давудрин[†] мелзналан дупнайиб улубкьну ккунду: ухьухъди зегьмет дизигнайи, ухькан сар вуйи Ягьудайи, Иса дисуз ккеънайидар хъади гъиди, дибикӀна. ([+][+] 18Ягьудайи Иса масу тувну гъибису пулихъ хутӀил гъадабгъну. Думу душвʼин кӀулихъди алдакну гъакӀну ва дугъан айитӀишвар чӀатна адахьну. 19Му ляхин Ерусалимдиъ яшамиш шулайидариз варидариз аьгъю шулу ва му хутӀлиз жугьуд чӀалниинди Акелдама кӀуру, яна «Ифдин хутӀил»)[+]. 20Мяълийирин китабдиъ[†] мидин гьякьнаан гьамци дибикӀна:

«Дугъан жил ичӀи ибшри,
душвʼин фужкӀа яшамиш даришри». Ва хъанара:
«Дугъан йишв
жара касди бисри».

21-22Гьаддиз ухьу Иса чӀиви хьувалин шагьид гъаши сар жара кас кадагъну ккунду. Думура, Ягьʼяйи адмийир штуан апӀуз хъюгъю вахтналан ккебгъну, Иса, ухьухъди хъади гъаши вахтра кади, тап аьршариз удучӀвайизкьан, гьарган ухьухъди гъашир духьну ккунду[+].

23Хъа дурари кьюр кас улупуру: Варсава вая Юст кӀури шлу Юсуф ва Матта[+]. 24Хъасин вакилари ккарагури гъапнийи:

– Я Агъа, Увуз гьар касдин кӀваъ айиб аьгъявуз. Гьаму кьюрикан Уву фуж ктагъуруш,[+] 25яна учв гъягъюз лайикь гъахьи йишваз гъушу Ягьуда гьадахъу вакилвал шли гъабхуруш, учуз улуп.

26Хъа дурари тупут ипу, ва Аллагьдин амриинди думу Маттайиз удубчӀву. Гьамци Маттайикан, миди вуйи йицӀисариканси, Исайин вакил шулу[+].

#### 2


Аьршариан Гирами Рюгь гъюб

1ХьуцӀдарин машквраз вари Исайин[†] вакилар[†] сабишвʼина уч гъахьнийи[+]. 2Сабпну завариан тӀурфансиб микӀлан сес шулу ва вакилар айи хал абцӀру. 3Дурарин улихьна цӀин мелзарстар гъядахьну, жара шули, гьаруриина саб алабхъуру[+]. 4Хъа вари Гирами Рюгьнахъди ацӀру, ва жара чӀалариинди улхуз хъюгъру, фицики гьаци хьувал дурариз Гирами Рюгьну бахш гъапӀнийи[+].

5Гьадму вахтна Ерусалимдиъ дюнʼяйин жюрбежюр юрдариан вуйи динагьли жугьдар яшамиш шулайи. 6Гьадму сес гъабшиган, дурар уч шулу ва гизаф мюгьтал шулу, гьаз гъапиш вакиларикан гьарсар дурариз чан чӀалниинди улхурайиси гьибгърайи.

7Вари гьяйран ва аьламат духьнайи:

– Мегер гьаму улхурайи касар вари Галилейин агьалйир вуйин? – кӀури, чиб-чпин арайиъ гьерхрайи. – 8Дици вуш, ухьуз дурар ихь бабан чӀалариинди улхурайиси гьаз гьибгърайкӀан? 9Ихь арайиъ Парфияйин, Мидияйин, Эламдин ва Месопотамияйин, Ягьудияйин, Каппадокияйин, Понтайин ва Асияйин агьалйирра айихь, 10Фригияйинна Памфилияйин, Египетдин ва Киринеяйиз багахь юрдариан ва Римдин агьалйирра, 11гьацира Критдин, Аравияйин агьалйирра, жугьдарра, дин кьабул гъапӀу аллагьсузарра[†] айихь – вушра ухьуз варидариз Аллагьдин зурба ляхнарикан дурари ихь багъри чӀалариинди ктитурайиганси ебхьурахьуз[+].

12Гьамци вари гьяйран духьнайи ва, дубхьнайибдин гъавриъ адрахъди, «Му фу ляхин вуйкӀан?» кӀури, чиб-чпигъ гьерхрайи. 13Хъа бязидари кялхъбахъди: «Дурари гизаф чяхир дубхънайи гьял ву», – кӀурайи[+].

14Гьадмуган Петри, йицӀисаридра хъади гъудужвну, халкьдихьинди илдицну, кӀуру:

– Эй жугьдар ва Ерусалимдиъ яшамиш шулайи вари агьалйир! Узу учву му ляхнин гъаври тӀаъдиза. Йиз гафарихъ дикъатлуди хъебехъай! 15Учву фикир апӀурайиси, учу пиянди адарча, фицики гьеле гвачӀниндин сяаьт урчӀвубтӀан дар. 16Хъа учву гъурхуб Яил пайгъамбрилантина дибикӀнайиб ву:

17«Гьаци хьибди аьхиримжи йигъари, –
кӀура Аллагьди, –
Узу Йиз Рюгь вари инсанариина улурзидиза.
Ичв баярина шубари
аьяндар гафар пиди
ва ичв живанариз аьламатнан рякъбар рякъиди,
хъа ичв кьабидариз
фагьумлу нивкӀар рякъиди.
18Ав, гьадму йигъари Узу Йиз Рюгь
Йиз лукӀариина:
гьам жилариина, гьамсана хпариина улурзидиза,
ва дурарира хьуз ккайиб улихьмиди кӀури хьиди.
19Узу завариин ва жилариин
гьамцдар аьламатнан лишнар:
ифи, цӀа ва кумран дифар – улупидиза[+].
20Ригъ – мучӀу,
хъа ваз ифиси уьру хьибди,
Агъайин зурба ва адлу йигъ улубкьайиз[+].
21Агъайин ччвур дибисну ккарагу
гьарсар кас уьрхиди»[+].

22Эй Израилин агьалйир! Гьаму йиз гафарихъ хъебехъай: Назаретдиан[†] вуйи Исайихь Аллагьдин гьюкум хьайи. Аллагьди Чан гьюкум Гьадгъуантина гъапӀу аьламатнан, аьжайиб ва зурба ляхнариинди улупну. Му учвузра аьгъячвуз, фицики гьадму ляхнар ичв улихь гъашидар ву[+]. 23Аллагьди улупнайиганси Тувнайир учву, кьумариинди хачрак карсну, къанунсузарин[†] хилариинди гъакӀунчва[+]. 24Хъа Аллагьди, аьжалин кьюкьяр дармадагъин дапӀну, Думу чӀиви гъапӀну, фицики Думу аьжалихьан дерккуз гъабхьундайи[+].

25Фицики Давудри[†] Исайикан гьамци кӀура:

«Узуз Агъа гьарган йиз улихь хьади рякъюразуз.
Дугъу, йиз арччул хилихъ дийигъну,
узу уьрхюрайи.
26Мидʼин йиз юкӀв шад гъабхьну,
йиз мелзну гьарган Яв тяриф апӀура.
Йиз беденра кмиди архаинвалиъ а,
ва узу умуд ктабтӀурадарза,
27фицики Уву йиз рюгь жегьеннемдиъ гъидрибтарва
ва Яв Марцци Кас накьвдиъ утӀуз гъитидарва.
28Уву узуз уьмрин рякъ ачухъ гъапӀунва,
Уву йиз улихь хьайивали узу шадвали ацӀди»[+].

29Эй йиз чвйир! Узхьан учвуз ихь абйирин аба Давудрин гьякьнаан саб шак адарди пуз шулзухьан: думу гъакӀну ва думу киву накьв гъийин йигъазкьан имихьухь[+]. 30Учв пайгъамбар вуди хьпаз дилигну, дугъаз, учв али тахтниина чан насларикан сар дитуз Аллагьди аьгьт дапӀнайиваликан аьгъяйи[+].

31Дугъаз Месигь[†] гъачӀихъан чӀиви шлубдиканра аьгъяди гъабхьну, фицики дугъу гьамци кӀура:

«Месигь гъийихдарин паччагьлугъдиъра гъитдар,
ва Дугъан беденра накьвдиъ убтӀидар».

32Аллагьди гьадму Иса чӀиви гъапӀну, ва учу вари мидин шагьидар вуча.

33Гьамус Думу аьршариин Аллагьдин арччул хилихъ деъна. Дугъу Адашдихьан тувурза дупнайи Гирами Рюгь кьабул гъапӀну ва Гьадму, учвуз рябкъюрайиси ва ебхьурайиси, учʼин улурзну[+].

34Давуд аьршариз за гъапӀундаршра, дугъу гьамци дупна: «Агъайи йиз Агъайиз гъапну:[+] 35„Сабан Узу Яв душмнар Яв ликарикк дахьайизкьан, Йиз арччул хилихъ деъ“».

36Гьаци вуйиган, аьгъю йибхьайки, эй Израилин халкь, Исайикан Аллагьди Агъа ва Месигь гъапӀну, хъа учву Думу кьумариинди хачрак карсунчва!

37Му гафар гъеерхьиган, дурарин лап кӀваз тясир гъапӀнийи ва Петризна миди вуйи вакилариз дурари гьамци гъапнийи:

– Хъа учу гьамус гьапӀча, гъардшар[+]?

38Петри дурариз кӀуруки:

– Ичв гунгьар гардандиъ дидисну, уьмур дигиш апӀинай. Ва ичв гунгьарилан хил алдабгъбан бадали, гьарсар кас Месигь Исайин ччвурнахъан штуан йихьай: гьадмуган учвуз Гирами Рюгь пешкеш хьиди[+]. 39Му, учвузси, ичв веледаризра, сабан Аллагьдихьан ярхла вуйидаризра, Агъа Аллагьди, Чахьна дих дапӀнайидаризра кади, тувнайи гаф ву[+].

40Петри «аьрбатанди яшамиш шулайидарихьан ихтият йихьай» кӀури ва хъана жара гизаф гафариинди дурариз ихтият хьуз дих апӀури гъахьну.


Хъугънайидарин яшайиш

41Дугъан гафар кьабул гъапӀдар штуан гъахьнийи; хъа гьадму йигъан хъугънайидарин кьадар шубуд агъзур кас шулу. 42Дурари, гьаммишан вакиларин аьгъюваларихъ хъпехъури, чпин арайиъ сюгьбатар гъахури, сатӀиди ипӀури ва ккарагури, чпин вахт адапӀури шуйи.

43Аллагьдихьан варидариз гучӀуйи, ва Аллагьди вакиларилантина дурариз аьхючӀвеъ аьламатар ва аьжайиб лишнар улупнийи.

44Хъугънайидар вари сатӀиди гъузнайи, ва вариб дурарин уртахъди вуйи[+]. 45Дурари чпин мал-мулк масу туври ва дарвал кайидариз пай апӀури гъахьну. 46Дурар гьар йигъан Аллагьдин хулаз уч шуйи ва уьлра кмиди чпин хулариъ сатӀиди ипӀуйи, сари-сариз разивалиинди хураг гьиври, шадди яшамиш шуйи. 47Гьацира дурари, Аллагьдин тяриф апӀури, вари халкь чпихъди ужуди хьубʼин шадвал хъапӀри гъахьну. Ва гьар йигъан, Аллагьдихъ хъугънайидарихьна, гунгьариккан азад гъаши касар артухъ шуйи.

#### 3


Петри ликур сагъ апӀуб

1Сабан Петрна Югьан лисхъан, сяаьт шубуб шулайиган, ккарагуз Аллагьдин хулаз гъягъюрайи. 2Дурариз учв бабкан гъашихъанмина ликар ккурсуз даршлу сар ликур рякъюру. Думу, чан дустари хури, гьар йигъан Аллагьдин хулан «Уччву урнарихъ» кӀурушвахь дитри шуйи. Дугъу дина гъюрудариз садакьа ча кӀури шуйи[+].

3Дугъу, Аллагьдин хулан урнарихьна гъафи Петрна Югьан дяркъну, дурариз садакьа ча кӀуру. 4Дурар дугъаз дикъатниинди лигуру ва Петри кӀуру:

– Учухьинди лиг.

5Думура, чаз фукӀа тувур кӀури, дурарихьинди лигуру. 6Амма Петри дугъаз гъапи:

– Узухь арс, ясана гъизил хьтарзухь, хъа узуз айиб тувдизавуз: Назаретдиан[†] вуйи Месигь[†] Исайин[†] гьюкмиинди кӀураза: гъудужвну гъарах![+]

7Гьамци дупну, Петри, дугъан арччулну хил дибисну, дугъаз за хьуз кюмек апӀуру[+]. 8Гьадмуган ликурин ликар мюгькам шулу ва думу гъедергну лицуз хъюгъру. Хъасин думу, ергури ва Аллагьдин тярифар апӀури, дурарихъди Аллагьдин хулаъ учӀвру[+]. 9Варидариз думу, фици Аллагьдин тярифар апӀури гъягъюраш, рякъюру ва 10думу, садакьа ча кӀури, «Уччву урнарихъ» деъну шлу ликур вуйиб аьгъю шулу. Дугъан ликар сагъ хьувалиин адмийир русвагь духьнайи.


Сулеймандин айвандихъ Петрин улхуб

11Гьадму ликар сагъ гъаши кас Петрихьанна Югьандихьан гьудудучӀври гъахьнийи, хъа гьаму арайиъ мюгьтал духьнайи вари халкь Сулеймандин[†] айван кӀурушвахь дурарихьна уч хьуз хъюгъру[+]. 12Му гьял дябкъну, Петри кӀуру:

– Израилин агьалйир, мидʼин гьаз аьламат духьначва? Гьаз учву учуз, му касдин ликар ич кьувватниинди ва ужувлиинди сагъ дапӀнайиси, лигурачва? 13Му Аллагьди гъапӀуб ву: Ибрагьимдин,[†] Исакьдин[†] ва Якьубдин[†] Аллагьди, ихь абйирин Аллагьди Чан Гъараваш Иса адлу гъапӀну. Хъа учву Думу йикӀуз гъитунчва ва, Пилатдиз Думу азад апӀуз ккун гъабшиган, Думу нигь гъапӀунчва[+]. 14Марцци ва Гьякьлу вуйи Кас нигь дапӀну, адми гъачӀи гъачагъ азад апӀувал тӀалаб гъапӀунчва[+]. 15Учву уьмур Туврайир гъакӀунчва. Ари Гьадму Аллагьди, гъачӀихъан, чӀиви гъапӀну, ва учу мидин шагьидар вуча. 16Му кас Исайин кьувватниинди сагъ духьнайир ву, фицики учу Исайин кьувватнахъ хъугънача. Учвуз гьаму кас аьгъячвуз ва Исайихьан вуйи хъугъували думу сагъ апӀувал магьа гъябкъюнчвуз!

17Амма узуз аьгъязузки, йиз чвйир, му ляхнар ичв аьхюдаризси учвузра аьгъдарди хьувалиан гъапӀдар вуйичв[+]. 18Аллагьди чан пайгъамбрарин[†] мелзналан Месигьдин аьзабарикан улихьмиди гъапну ва гьаци гъапӀнура ву. 19Гьаци вуйиган, ичв тахсрар гардандиъ дисай ва, ичв гунгьарилан хил алдабгъбан бадали, Агъайихьинди илтӀикай. 20Гьадмуган Агъайи учвуз шадвалар тувиди ва учвухьна гьязур духьнайи Иса Месигь гьаъди.

21Думу аьршариин Аллагьди Чан марцци пайгъамбрарин мелзналан дупнайи вари ляхнар тамам апӀайизкьан гъузди[+]. 22Фицики Муса[†] пайгъамбри дупна: «Ичв Аллагь вуйи Агъайи ичв чвйирин арайиан, узуси, Пайгъамбар адаиди. Дугъу учвуз фу гъапишра, тамам апӀинай[+]. 23Ва гьадму Пайгъамбрихъ хъпебехъу гьарсар кас Аллагьдин халкьдин[†] арайиан адаиди ва терг апӀиди». 24Ав, Шамуил пайгъамбрилан ккебгъну, дугъхъанмина гъахьи вари пайгъамбрари гьамцдар йигъар улуркьбакан улихьмиди кӀури гъахьну[+]. 25Пайгъамбрари улихьмиди дупнайи йикьрар, Аллагьди ичв абйирихъди гъийитӀдар, учвуз дурукьна. Аллагьди Ибрагьимдиз гъапнуки: «Яв тумралантина дюнʼяйин вари инсанариз ужувлар хьиди»[+]. 26Аллагьди сифте учвухьна, ичв чӀуру рякъяриан адаъну, учвуз ужувлар хьпан бадали, Чав чӀиви гъапӀу Чан Гъараваш Иса гьаъна.

#### 4


Петриин ва Югьандиин суд

1Петрна Югьан халкьдихъди улхурайи вахтна, дурарин багахьна маллйир,[†] Аллагьдин хулан гъаравларин аьхюдарна саддукйир[†] гъафнийи[+]. 2Петрина Югьанди халкьдиз Исайилантина гъачӀидар чӀиви хьуваликан аьгъювалар улупура кӀури, дурариз гизаф хъял кайи. 3Дурари, Петрна Югьан дидисну, сарун хябяхъ хьпаз лигну, гвачӀиндизкьан гъаравликкди уьрхюру[+]. 4Аьгъювалар гъеерхьдарикан гизафдар хъугънийи. Дурарин кьадар хьуд агъзурихьнакьан вуйи.

5Хъайигъан гьякимар, агъсакълар ва аьлимар[†] Ерусалимдиъ уч шулу. 6Душваъ аьхюну малла[†] Гьаннай, гьацира Каяфа, Югьан, Александр ва жугьдарин аьхюну маллайин тухмиан вуйи жарадарра айи[+]. 7Дурари, Петрна Югьан хъади духну, дурарихьан гьерхну:

– Фициб кьувватниинди вая фуну ччвурнахъан учву гьамци гъапӀунчва[+]?

8Гьадмуган, Гирами Рюгьнахьди ацӀну, Петри дурариз кӀуру:

– Эй халкьдин гьякимдрарна Израилин кавхйир![+] 9Эгер учву аьжуз адмийиз ужʼвал гъапӀну кӀури ва, думу фици сагъ гъахьнуш, пуб гъи учкан жаваб тӀалаб апӀураш,[+] 10учвуз варидариз ва вари Израилин халкьдиз аьгъю ибшри, му, учву дариз гъизигу ва Аллагьди чӀиви гъапӀу Назаретдиан[†] вуйи Месигь[†] Исайин[†] гьунарниинди думу ичв улихь сагъ духьну, дийигъна.

11Думу,

устйири нигь дапӀну
ва хъасин мурччван кӀулин гъван гъаши, Гъван ву[+].

12Фицики заварин кӀанакк инсанариз тувнайидарикан, ухьуз уьрхювал тувру, сарун жара ччвур ккадар[+].

13Жугьдарин гьякимдрариз Петринна Югьандин дирбашʼвал дябкъну, дурар гъурхдар дару ва аьдати адмийир вуйивалин гъаври ахъну, гьаддиин мюгьтал духьнайи. Дурар Исайихъди гъахьидар вуйиб аьгъю гъабхьнийи. 14Исайин вакиларин[†] гъвалахъ сагъ дапӀнайи адми дийигънайиган, сарун артухъ дурарихьан гаф пуз гъабхьундайи[+]. 15Петризна Югьандиз диванханайиан удучӀвуз буйругъ тувну, гьякимдрари чпин арайиъ мясляаьт апӀуру:

16– Ухьу мурарикан гьапӀхьа, фицики Ерусалимдиъ яшамиш шулайи гьарсар касдиз му аьхю аьламат гьадрари гъапӀуб ачухъди аьгъя, ва ухьхьан му гъапӀундар пуз шулдар. 17Амма му аваза хъанара ярхлаз дарабгъбан бадали, Исайикан гьич сарихъдира дулухуз дурариз гъадагъа апӀидихьа.

18Ва дурариз дих дапӀну, Исайикан сарун саризра фукӀа дарпуб ва аьгъювалар улулупуб гъадагъа апӀуру. 19Хъа Петрина Югьанди дурариз жаваб тувру:

– Учву саб фикир апӀинай: Аллагьдин улихь АллагьдихътӀан учвухъ артухъ хъпехъуб дугъри вуйинхъа[+]? 20Учхьан учуз гъябкъюбдиканна гъеебхьубдикан дарпиди гъитуз шулдарчухьан.

21Дурар, хъана гучӀар ккаъну, деетну. Гьаз гъапиш дурариз жаза тувуз гьякимарихьан багьна абгуз гъабхьундайи, фицики гъабхьибдиз лигну, вари халкьди Аллагьдин ад апӀурайи[+]. 22Сагъ гъаши касдин ягъчӀвур йистӀан артухъ вуйи.


Вакиларин ккарагувал

23Деету Петрина Югьанди, чпиндарихьна дуфну, аьхюну маллйирина кавхйири чпиз фу гъапнуш, ктибтуру. 24Мурар деерхьну, заварихьинди илдицну, Аллагьдиз варидари кӀуру:

– Я Гьякимдар Аллагь, Уву зав, жил, гьюл[†] ва дюнʼяйиъ айи гьарсаб яратмиш гъапӀунва! 25Ич аба ва Яв лукӀ Давудрин[†] мелзниинди Гирами Рюгьналанмина Уву гъапунва:

«Гьаз жара миллетар гьяясуз шулу?
Гьаз дурариъ кӀулиз удудучӀвру ниятар а?
26Дюнʼяйин паччгьар ва гьякимдрар
дяви апӀуз гьязур духьна,
Агъайиз ва Дугъан Месигьдиз
къаршу вуди сабишвʼина уч духьна».

27Фицики дугъриданра мурар вари, Гьиродна[†] Понтий Пилат Израил халкьдихъди ва жара миллетарихъди гьаму шагьриъ Уву Месигьди ктагъу Яв Гирами Гъаравашдиз къаршу вуди уч гъахьну[+]. 28Чпин ляхнар кӀулиз адагъуз уч гъашидариинди Яв кьастниинди ва гьюкмиинди улупнайи ляхнар кӀулиз удучӀвну. 29Гьамус Уву лиг, Агъа, учуз гучӀар ккаъри, дурари фйир кӀураш, Яв лукӀариз Яв гаф гучӀ дарди пуз кюмек апӀин[+]. 30Аьзарлуйир сагъ апӀури, аьламатар ва аьжайиб лишнар улупури, Яв Гирами Гъараваш Исайин ччвурнахъди Яв кьувват улуп.

31Ккарагбахъан, дурар али йишв тӀубччвуру ва дурар Гирами Рюгьнахъди ацӀру. Гьаддиз дурари Аллагьдин Гаф аьшкьниинди пуз хъюгънийи[+].


Вари уртахъуб вуйи

32Вари хъугънайидар саб юкӀвси ва саб жанси гъахьнийи. Дурарикан сарира чаз айи мал-мутмуйиз, йизуб ву, кӀурдайи, хъа вариб дурарин уртахъуб вуйи[+]. 33Вакилари зурба кьувватниинди Агъа Иса чӀиви хьуваликан шагьидвал апӀури гъахьну. Дурариин Аллагьдин ужʼвал алди гъабхьну. 34Дурарин арайиъ дарвал кайидар адайи, фицики мулкар вая хулар-йишвар айидари, дурар масу туври, пул хури шуйи[+]. 35Хъа пул вакиларихьна тувуйи, ва дурари, шлиз фтин дарвал каш, гьубкӀбан бадали пай апӀуйи.

36Месела, Киприъ бабкан гъаши сар левит Юсуфди (вакилари дугъаз Варнав кӀуйи, яна «Ккарцрур»)[+] 37чан хутӀил масу тувну, дидихъ гъадабгъу пул дубхну, вакиларихьна тувнийи.

#### 5


Ананайин ва Сапфирайин кучӀал

1Ананай кӀуру сар касдина дугъан шив Сапфирайи чпин мулк масу тувру. 2Хъасин гъадабгъу пуликан, хпиризра аьгъяди, саб пай гьитӀибкӀуру ва имбуб дубхну вакиларихьна[†] тувру. 3Гьадмуган Петри дугъаз кӀуру:

– Ананай, гьаз яв кӀван аьхювал апӀуз иблисдихьди гъитунва, гьаз, Гирами Рюгьназ кучӀал дапӀну, жилихъ туву пуликан гьитӀибкӀунва? 4Масу тувайиз думу жил явуб дайинхъа? Ва гъадабгъу пулра яв ихтиярнаъ адайинхъа? Мициб ляхин фици фикриз гъафнияв?! Уву адмийириз ваъ, хъа Аллагьдиз кучӀал гъапӀунва.

5-6Гьаму гафар гъеерхьу Ананай алдакуру ва алишвʼин йикӀуру. Хъа дуфну жигьилари, думу кивуз гьязур апӀуру, хъасин кивуз адагъуру. Ва мидкан гъеебхьдарин гучӀбаан зегьле гъябгъюру.

7Мина шубуб сяаьтналан гъабшибдикан хабар адру Ананайин шив гъюру. 8Петри дугъхьан гьерхру:

– Йип узуз, учву хутӀил гьаму кьиматнахъ масу тувинчвахъа?

Дугъу: «Ав, гьадмукьандиз тувунча» пну, жаваб тувру.

9Гьадмуган Петри дугъаз кӀуру:

– Учвʼан Агъайин Рюгь ахтармиш апӀуз фици удубкьунчвуан?! Гьатмагьа яв жилир кивдар, кьяляхъ хъадакну, урчӀарихъна дуфна. Дурари яв майитра гъабхиди.

10Му дишагьли сабпну Петрин ликариккинди алдакуру ва йикӀуру. Хулаъ учӀву жигьилариз думура дукӀну рякъюру ва, духну, жилирин гъвалахъ кивру. 11Вари хъугънайидарик ва мидкан гъеебхьдарик зарбди гучӀ кабхънийи.


Аллагьдин лишнар

12Вакилари халкьдин арайиъ гизаф аьламатарна аьжайиб лишнар гъапӀнийи. Дурар гьарган вари сатӀиди Сулеймандин[†] айвандихъ хъади шуйи[+]. 13Жарадарикан гьич сарихьанна вакиларин багахь хьуз шули гъабхьундар. Халкьди дурарин ад апӀуйи. 14Агъайихъ хъугънайи халкьдин – гьам жиларин, гьам дишагьлийирин – кьадар артухътӀан артухъ шулайи. 15Аьзарлуйирра кмиди, кючейиз адагъуйи, ахнар-леъфариин дитуйи, дилинтина гъягъруган, Петрин сиринкьан кубкӀри кӀури. Фицики дурар сагъ хьпан бадали гьадмура чӀяаьн шул пну, дурари миж кивуйи[+]. 16Ерусалимдин аьтрафарихъ хъайи шагьрариан аьзарлуйир ва жинар кучӀвнайидар хури, инсанарин аьхю дестйир гъюз хъюгъюйи, ва вари сагъ шулира гъахьну.


Вакилар дисуб

17Гьадмуган маллйирин[†] аьхюр ва дугъахъ хъайи саддукйир[†] гъанихвалиан тӀуркӀури гъахьну ва[+] 18дурари вакилар, дидисну, жямяаьтлугъ дустагъдиъ итру[+]. 19Хъа Агъайин Малайикди, йишвну дустагъдин урчӀар арццру ва, дурар адаъну, кӀуру:[+]

20– Душну Аллагьдин хулаъ халкьдиз цӀийи уьмрикан вари кидибтай.

21Му гафар деерхьну, дурар акв мялум шулайи вахтна Аллагьдин хулаъ учӀвру ва халкьдиз аьгъювалар улупуз хъюгъру. Маллйирин аьхюри ва дугъахъди хъайидари, вари диванбегйирна Израилин сихларин вари кавхйир суддиз уч апӀуру, хъасин суддин гъаравлар дустагъдиз вакилар хуз гьаъру.


Диванбегйирин улихь

22Вакилар хуз гъафидариз дустагъдиъ фужкӀара дихъурдар ва, хъадакну, гъафидари кӀуру:

23– Учуз дустагъ мюгькамди хъябкьну ва гъаравларра урчӀарихъ дийигънади гъяркъюнчуз, амма раккнар арцциган, учуз душваъ касра гъидихъундарчуз.

24Му гафар гъеерхьиган, аьхюну маллйир ва Аллагьдин хулан гъаравларин аьхюр, му фу хабар вуйкӀан кӀури, мюгьтал духьну гъузнийи. 25Хъасин сари дуфну кӀуру:

– Учву дустагъдиъ иту адмийир Аллагьдин хулаъ а ва халкьдиз дурари аьгъювалар улупура!

26Гьадмуган гъаравларин аьхюри, чан эскрарихъди душну, вакилар хъади гъюру. Вакилариз гуж апӀуз эскрариз гучӀуйи, фицики халкьди дурариин гъван уьлюбхюб мумкин вуйи[+].

27Дурари вакилар диванбегйирин улихь дерккру. Гьадмуган маллйирин аьхюри дурарихьан гьерхру:[+]

28– Учу учвуз Гьадму Касдин гьякьнаан аьгъювалар улупуб ижмишнаан къадагъа гъапӀундайинхъа? Хъа магьа, учву Ерусалим вуйиси Дугъкан аьгъювалар рагъурачва ва Думу йикӀбан тахсир учʼин илипуз ккунди ачвуз[+].

29Петри ва вакилари жаваб тувру:

– Учу адмийиризтӀан Аллагьдиз артухъди мютӀюгъ духьну ккунду[+]. 30Учву Иса, дариз дизигну, гъакӀунчва, амма ихь абйирин Аллагьди Думу, гъачӀихъан, чӀиви гъапӀну. 31Аллагьди, Израилин халкьди чпин тахсрар гардандиъ дидисну гунгьарилан хил алдабгъуз гъитбан бадали, Иса Чан арччул хилихъна Аьхюрди ва ухьу Уьрхрюрди за гъапӀну. 32Мидин шагьидар Чаз мютӀюгъ шлудариз Аллагьди тувнайи Гирами Рюгь ва учу вуча[+].

33Му гафар гъеерхьиган, диванбегйирик яманди хъял кубчӀвру, ва дурариз вакилар йихуз ккун шулу[+].


Гамалиилин насигьят

34Къанунчийизси[†] гьюрмат айи, диванбегйирикан Гамалиил кӀуру сар фарисейи, али йишвлан за духьну, вакилар саб геренди суддиан адауз буйругъ тувру[+]. 35Хъасин дугъу кӀуру:

– Израилин агьалйир! Учву мурарикан гьапӀруш, ужуди фикир апӀинай! 36Ичв кӀваин илмиш, сацӀиб улихьнаси, учв зурба кас вуза кӀури, Февда кӀурур гъядяхънийи ва юкьудваржкьан адми дугъахъди гъахьнийи. Хъа думу йивну гъакӀнийи, дугъан терефкрар гъадаргънийи ва жвартӀ гъахьнийи. 37Дугъан кьяляхъ, агьалйир гьисаб апӀру вахтна, Галилейиан Ягьуда гъядяхъну, дугъура чахъди хайлин халкь жалб гъапӀну. Думура йивну гъакӀну, хъа дугъахъди гъушдарра вари гьубкьушвахъинди гъарагъну[+]. 38Гьаддиз лигну, гьамус кӀуразачвуз: гьадму касарихьан гьудучӀвай ва дурар сикинди гъитай. Фицики эгер му ляхин инсанарин терефнаан вуйиб вуш, думу кӀулиз удубчӀвидар. 39Хъа эгер Аллагьдин терефнаан шулайиб вуш, учвхьан думу дебккузра хьибдарчвухьан, учву Аллагьдиз къаршудира хьуз мумкин ву.

40Диванбегари дугъан насигьят кьабул апӀуру. Хъасин вакилариз дих дапӀну, дурар дурччвну, сарун Исайикан аьгъювалар улупуз гъадагъа дапӀну, деетуру. 41Вакилар кӀуруш, чпи Иса себеб вуди жазайикк ккуркьуз лайикьлу хьубʼин шад духьну, суддиан удучӀвну гъягъюру[+]. 42Гьар йигъан Аллагьдин хулаъ ва адмийирин хулариъ халкьдиз Иса Месигьдикан[†] аьгъювалар улупури, дурари Ужувлан хабар[†] рабгъуру.

#### 6


Ургур кюмекчи ктагъуб

1Вакиларин[†] терефкрар артухъ хьпахъ, бинайиан грек чӀалʼинди улхурайи жугьдари Ерусалимдин жугьдарикан аьрзар апӀуз хъюгъру. Дурари, гьар йигъан Ерусалимдин жугьдари кюмек пай апӀру вахтна, Ерусалимдиан дару ачӀни хпариз фикир туври шулдар, кӀуйи[+].

2Гьадмуган йицӀикьюр вакили, вари ученикариз[†] дих дапӀну, кӀуру:

– Учу Аллагьдин гаф гъибтну, кюмек пай апӀуб ужу дар. 3Гьаци вуйиган, гъардшар, ичв арайиан ухьуз аьгъюдар, Гирами Рюгьну ва фагьумлували ацӀнайи ургур кас кадагъай. Дурар гьадму гъуллугъниин дерккдихьа[+]. 4Хъа учу ккарагури ва Ужувлан хабар[†] рабгъури хьидича.

5Му теклифниин вари рази шулу. Дурари хъугъвали ва Гирами Рюгьну ацӀнайи Стефан кӀуру кас, гьацира Филип, Прохор, Никанор, Тимон, Пармен ва улихьди аллагьсуз вуди гъаши Антиохияйиан вуйи Николай ктагъуру[+]. 6Мурар вакиларин улихь дерккнийи ва, Аллагьдиз ккарагну, дурариин хилар иливнийи[+].

7Гьамци Аллагьдин гаф рабгъури, Ерусалимдиъ хъугънайидарин кьадар артухъ шулайи, маллйириканра[†] гизафдар Аллагьдихъ хъугъри гъахьнийи[+].


Стефан дисуб

8Хъугъвалиъ ва кьувватнаъ айи Стефанди халкьдин арайиъ зурба вуйи аьламатар ва аьжайиб лишнар улупуйи. 9Киринеяйиан, Александрияйиан, Киликияйиан, Асияйиан вуйидар ва Азадлуйирин мистан[†] терефкрар Стефандихъди гьюжатнаъ учӀвру. 10Амма дурарихьан Стефандин фагьумлувал ва дугъак кайи Гирами Рюгь ккагъуз гъабхьундар[+]. 11Гьаддиз дурари пул тувну бязи адмийир: «Учуз, дугъу фици Муса[†] пайгъамбризна Аллагьдиз люкьнар апӀурайиш, гъеебхьунчуз» кӀури, пуз алауру[+]. 12Дурари гьамци халкьдик, тухмарин кавхйирик ва аьлимарик[†] гъалабулугъ кипру ва, алархьну дидисну, Стефан аьхю суддиз хуру. 13Душваз кучӀлин шагьидарра хъади гъюру, ва дурари кӀуру:

– Му касди сикин дарди Аллагьдин хулаз ва Къанундиз[†] люкьнар апӀура[+]. 14Учуз дугъу, Назаретдиан[†] вуйи Исайи Аллагьдин хал[†] дабгъиди ва Мусайи ухьуз тувнайи аьдатар гьюдюхиди кӀури, гъеебхьунчуз[+].

15Суддиъ деънайидари Стефандин машналан ул алдабгъурадайи, фицики дурариз дугъан маш малайикдин машси рябкъюрайи.

#### 7


Стефандин улхуб

1Гьадмуган жугьдарин аьхюну маллайи[†] гьерхру:

– Му гафар гьякь вуйин?

2Стефанди жаваб тувру:

– Хъебехъай, чвйир ва абйир! Ихь аба Ибрагьимдиз,[†] гьеле чав Харрандиъ бин апӀайиз улихьна, яна учв Месопотамияйиъ яшамиш шулайи девриъ, кьудратлу Аллагь ачмиш гъахьну[+] 3ва гьамци гъапну: «Яв багъри юрд ва яв багахьлуйир гъитну, Узу улупу уьлкейиз гъарах»[+]. 4Ибрагьимдира, халдеялуйирин уьлке дипну, Харрандиъ бин гъапӀну. Дугъан адаш кечмиш гъашихъан, Аллагьди Ибрагьим гьамусяаьтди учву яшамиш шулайи уьлкейиз гъюз гъитну[+]. 5Аллагьди дугъаз ирс вуди жилин саб чӀукӀкьан тувундар, амма думуган Ибрагьимдиз веледар адайишра, гележегдиъ дугъазна дугъан веледариз жил тувуз гаф тувру[+]. 6Аллагьди дугъаз гъапну: «Яв веледар яд ругариина гъафи гъурабйир хьиди ва дурар юкьудварж йисан лукӀарди аьзабнакк ва зулмикк ккади гъузди[+]. 7Дурар лукӀариз илтӀикӀу халкьдин узу диван апӀидиза, ва дурари, гьадму юрд дипну, гьамина дуфну, гьаму ругдиин Узуз икрам апӀиди»[+]. 8Аллагьди, Ибрагьимдихъди йикьрар йибтӀбан лишан вуди, суннат апӀбан аьдат дугъаз багъиш гъапӀну. Гьаддиз лигну, Ибрагьимдикан Исакьдин[†] адаш гъашиган, дугъу миржидпи йигъан Исакьдин суннат гъапӀну. Исакьдикан Якьубдин[†] адаш гъашиган, дугъура гьаци Якьубдин суннат гъапӀну, дидхъантина Якьубди чан баяринна суннат гъапӀну, хъа дурарикан гележегдиъ йицӀикьюб сихлин ата-бабйир гъахьну[+].

9Дурари, чпин чве Юсуфдиин бахил духьну, думу Египет уьлкейиз йисирвализ масу тувру. Хъа думу Аллагьдин кӀваин илмиди гъахьну[+]. 10Аллагьди думу вари завалариккан уьрхюру, дугъаз зурба фагьумлувал ва Египетдин паччагь дугъахьна ужуди янашмиш хьувал тувру. Паччагьди дугъкан вари Египетдин ва чан хусуси хулан гьякимдар гъапӀнийи[+]. 11Египетдиъна Ханаан юрднаъ гашʼвал абхъру, ва вари агьалйир зурба аьзабарикк ккуркьру. Ихь абйириз ипӀруб дибрихъри гъабхьну. 12Египетдиъ уьл а, кӀури деебхьну, Якьубди дина ихь абйир гьаънийи. Му дурари Египетдиз гъапӀу сабпи сиягьят вуйи[+]. 13Дурар гьадина кьюбпи ражари гъушиган, Юсуф чан чвйириз ачмиш шулу, ва Египетдин паччагьдиз Юсуфдин тухум аьгъю шулу[+]. 14Хъа Юсуфди чан адаш ва вари багахьлуйир хъади гъюз адми гьаъру. Дурар вари ургцӀурна хьур кас вуйи[+]. 15Якьуб Египетдиз гъюру ва ихь абйир душваъ чпин аьжал хъубкьайиз яшамиш шулу[+]. 16ГъачӀихъан, дурарин майтар багъри юрднаъ айи Сихем кӀуру шагьриз духну, Ибрагьимди Хаморин баярихьан арсрахъ гъадабгъу накьвдиъ ивру[+].

17Аллагьди Ибрагьимдиз тувнайи гаф тамам апӀру вахт багахь хьубахъ, Египетдиъ айи жугьдарин кьадар гъюблан-гъюбаз артухъ шули гъабхьну. 18Аьхириъ Египетдин тахтниина, Юсуф аьгъдру жара паччагь гъафнийи.

19Дугъу ихь халкь аьмал кади ишлетмиш гъапӀну ва ихь абйириз гужар тувну. Дурарин бицӀидар, пуч хьубан бадали, чӀурариз гатӀахьуз мажбур апӀури гъахьну. 20Гьадму вахтна Муса[†] бабкан шулу. Думу Аллагьдиз кьабул шлу бай гъахьну. Думу шубуб вазли чан адашдин хулаъ дадайин мухрихъ шулу,[+] 21хъа думу гатӀахьиган, паччагьдин шуру гъадагъуру ва чахь, чан байси, тербияламиш апӀуру. 22Мусайиз Египетлуйирин гьадмугандин илмар аьгъю гъахьну. Думу улхбариъ дилавар, ляхнариъ бажаранлу кас вуди гъахьну.

23Мусайин ягъчӀвур йис гъабхьиган, гъардашлугъ жугьдариин улукьуз дугъан кӀваз гъюру. 24Чан гъардшарикан сарик Египетдин агьали кялхъради ва дугъаз йивуради дяркъну, дугъхъанди духьну, Мусайи египетлу йивну йикӀуру.

25Мусайи, чан халкьдиз чалантина Аллагьди азадвал гьапӀрайивалин дурар гъаври ахъуршул пну, фикир гъапӀнийи, амма дурар гъаври ахъундайи. 26Хъайигъан дугъаз хабарсузди чиб-чпик кархьнайи кьюр жугьуд рякъюру ва дугъаз дурар, гьамци кӀури, мясляаьтнахъна хуз ккун шулу: «Эй инсанар, учву гъардшар вучва, гьаз учву сари-сариз гиран ктапӀурачва?» 27Амма чан багахьлуйиз гиран ктапӀурайири, Мусайиз хъизигну, кӀуру: «Уву ич аьхюрди ва диванбегиди шли дерккунву? 28Накь Египетлуси, узура йивну йикӀуз ккунди ануз?» 29Му гафар гъеерхьиган, Муса Египетдиан гьергну, Мадиам юрднаъ гъурабайиси чаз бин ккебгъру. Душваъ дугъаз кьюр байра шулу.

30ЯгъчӀвур йис улдучӀвхъан, ичӀи чюлиъ Синай дагъдиин[†] дугъаз чан улихь убгурайи зазун рукчин ялавнягъ малайик рякъюру. 31Му гъяркъю Муса мюгьтал шулу. Хъа ужуди тамаши апӀбан бадали рукчиз багахь хьуз хъюгъиган, дугъаз Агъа Аллагьдин сес ебхьуру: 32«Узу яв абйирин Аллагь, Ибрагьимдин Аллагь, Исакьдин Аллагь ва Якьубдин Аллагь вуза!» ГучӀбаан гукӀни духьнайи Муса рукчиз лигуз даршули гъахьну. 33Гьадмуган Агъайи дугъаз кӀуру: «Яв ликарилан илдит, фицики уву дийигънайишв Аллагьдиз гирами жил ву. 34Узуз Египетдиъ Йиз халкьдиз зулмар апӀуради рябкъюразуз, дурарин сузйирин агьузар ерхьуразуз ва дурар азад апӀуз жилиина кудучӀвназа. Гьаци вуйиган, Узу уву хъана Египетдиз гьаъразаву».

35«Уву ич аьхюрди ва диванбегиди шли дерккну» пну, жугьдари нигь гъапӀур гьадму Муса ву. Убгурайи зазун рукчигъ Аллагьдин малайик гъяркъю, Аллагьди малайикдилантина жугьдарин гьякимдарди ва азад апӀрурди гьаурра гьадму Муса ву. 36ЯгъчӀвур йисан Египет жилариин Уьру гьюлихъ[†] ва ичӀи чюлиъ аьламатар ва аьжайиб лишнар улупури, дурар Египетдиан адаурра гьадму Муса ву. 37Израилин баяриз: «Ичв Агъа Аллагьди учвухьна ичв чвйирин арайиан, узуси, Пайгъамбар гьаъди» гъапирра гьадму Муса ву[+]. 38ИчӀи чюлиъ уч гъашиган, Израилин халкьдихъ хъайир, чахъди Синай дагъдиин малайик гъулхур, чӀиви гафар кьабул гъапӀур, дурар ухьухьна рукьуз гъитур, ихь абйирихъди хъади гъаширра гьадму Муса ву. 39Ихь абйириз дугъахъ хъебехъну хьуз ккун гъабхьундар, думу нигь дапӀну, Египетдиз хътакуз ккун гъабхьну. 40Дурари Гьарундиз[†] гъапну: «Ухьу дина хъади гъягъюз ухьуз идолар кадаъ, фицики ухьу Египетдиан адау Мусайихъди фу гъабхьнуш, аьгъдархьуз». 41Гьадмуган дурари идол вуди кӀарисиб кадапӀну, дидиз гъурбнар хури ва чпи гъапӀубдикан шадлугъар апӀури гъахьну. 42Аллагьди дурарихьан маш гьадабгъуру, ва дурари завун идолариз гъурбнар хури икрамар апӀуру. Пайгъамбрарин[†] Китабдиъ гьамци дибикӀнайиси гъабхьну:

«Израилин халкь!
ЯгъчӀвур йисан ичӀи чюлиъ
урккру ва ургру гъурбнар
учву Узуз хури гъахьунчвахъа?
43Ваъ, учву икрам апӀбан бадали,
учвухьди Молохдин чадур,
ичв Ремфан-идолин хяд,
ичв ктау идолар гъахури гъахьунчва.
Гьаддиз лигну, Узу учву
Вавилон[†] сяргьятарилан тина гьаъдиза»[+].

44Ихь абйири, ичӀи чюлиъ лицурайи вахтна, йикьрарнан гирами Чадур[†] гъабхури гъахьну. Думу Чадур Мусайи, Аллагьди чаз улупу чешнейиинди гъапӀну[+]. 45Ихь абйири Гъисайин хиликкди чпин абйирилан гъурубкьу гьадму чадур гъабхури гъахьну. Дурари, Аллагьди улихьди жара халкьар ултӀуркку жил гъибисну. Гьамци Давудрин[†] йигъар улукьайиз гъабхьнийи. 46Давуд Аллагьдиз ккунир гъахьну. Думу, Якьубдин Аллагьдиз хал дивбан бадали, ккарагну[+].

47Хъа Агъайиз хал Сулейманди[†] дивру[+]. 48Анжагъ ВаритӀанзаанур хилариинди диву дараматариъ яшамиш шлур дар, фицики, пайгъамбри дупнайиганси:[+]

49«Аьршар Йиз тахт вуйиз,
хъа жил – Йиз ликарин кӀан.
Фициб хал Узуз дивуз шулчвухьан? –
кӀура Агъайи, –
Ясана Йиз эргвал йивру йишв наан а?
50Му вари Узу яратмиш гъапӀуб даринхъа?»

51Эй, Аллагьдиз юкӀвар бахш апӀуз ва Дугъахъ хъпехъуз даккни фурсачйир! Учву гьарган Гирами Рюгьназ къаршу удучӀвурачва, учву ичв абйирсдар вучва. 52Ичв абйири пайгъамбрарикан фуж утӀурккундар? Дурари Гьякьлур гъюваликан улихьмиди хабар гъапӀу пайгъамбрарра гъийихну, гьамус гьадму Гьякьлур учву масу тувну гъакӀунчва![+] 53Аллагьдин малайикари учвуз туву Къанундиз[†] мютӀюгъ гъахьундарчва[+].


Стефан йикӀуб

54Му гафарихъ хъпехъурайи жугьдарин гьякимдрари хъюлу ургури, силбари жакьракьар апӀурайи[+]. 55Гирами Рюгьнахъди ацӀнайи Стефан завузди лигуру, ва дугъаз Аллагьдин гьяйбатна Дугъан арччулну хилихъ дийигънайи Иса рякъюру[+]. 56Дугъу кӀуру:

– Магьа, узуз атӀарццнайи аьршарна Аллагьдин арччул терефнаъ Инсаниятдин Бай[†] рякъюразуз[+].

57Гьякимдрари чӀигъар апӀури, чпин ибариъ тӀубар урччву. Хъасин дугъʼин алархьу. 58Дурари, Стефан шагьрин гъирагъдихъна духну, дугъʼин гъван уьлюбхюз хъюгъру. КучӀлин шагьидари Саул кӀуру сар жигьилихь чпин палтар уьрхюз гъитнийи[+]. 59Дурари Стефандиин гъван уьлюбхнайиган, Стефанди ккарагури гъапи:

– Я Агъа Иса! Йиз рюгь кьабул апӀин![+]

60Хъасин кьамкьариина ис духьну, зарбди чӀигъ апӀуру:

– Я Агъа! Дурарин гьаму гунгьилан хил алдабгъ!

Гьамци дупну, дугъан нефес улдубтӀуру[+].

#### 8


Саул хъугънайидарихъ хъерхуб

1Стефан йикӀбиин Саул рази гъахьнийи. Гьадму йигъан Ерусалимдиъ айи хъугънайидарихъ зурбади хъергбар ккергънийи ва дурар, вакилар[†] ктарди, вари Ягьудия ва Самария уьлкйир вуйиси гъарагънийи[+].

2Стефандиз вафалу вуйидари, дугъʼин ишлар дапӀну, думу накьвдик кивнийи.

3Хъа Саули, хъугънайидар терг апӀуз ккунди, гьардин хулариъ учӀври, жилар, хпар дисури, дустагъдиъ итуйи[+].


Филип Самарияйиъ

4Чпин йишвариан утӀурккну, гьар йишвариъ гъадаргъу хъугънайидари Ужувлан хабар[†] рабгъуйи[+]. 5Гьаци, Филип Самария кӀуру шагьриз гъюру ва Месигьдикан[†] аьгъювалар улупуру[+]. 6Дугъан гафар деерхьну, дугъу гъапӀу аьламатар дяркъну, халкьди сабхилди Филипди гъапиб аннамиш апӀуз хъюгъру. 7Гьаз гъапиш, дугъу гизафдариан чӀигъар апӀурайи жинар адаъну ва аьхючӀвеъ паралич кайидар, ликудар сагъ гъапӀну[+]. 8Ва гьадму шагьриъ зурба шадвал абхънийи.

9Самарияйиъ улихьдира сюгьюрчивалар апӀру ва мидʼинди вари мюгьтал апӀру сар Симон кӀуру кас айи. Дугъу учв зурба касси улупуйи. 10Дугъахъ хъпехъу варидари кӀури шуйи:

– Му касдиъ «Зурба Кьувват» кӀуру аллагьдин кьудрат а. 11Дугъу хайлин вахтна инсанар чан сюгьриинди гьяйран апӀруган, дугъахъ хъугъри шуйи. 12Хъа халкьар Аллагьдин Паччагьлугъдикан[†] ва Месигь Исайикан аьгъювалар улупурайи Филипдихъ хъпехъуз хъюгъиган, жилар ва хпар штуан шулу. 13Гьадму Симонра хъугънийи ва, штуан духьну, гьарган Филипдихъди шули гъахьну. Дугъу улупурайи аьламатар ва аьжайиб лишнар рякъюри, думу учвра гьяйран шуйи[+].


Петрна Югьан Самарияйиъ

14Самарияйин агьалйири Аллагьдин Гаф кьабул гъапӀну, кӀури гъеебхьу Ерусалимдиъ айи вакилари, дурарихьна Петрна Югьан гьаъру[+]. 15Дурар, дина дуфну, тазади хъугънайидари Гирами Рюгь кьабул апӀри пну, ккарагуру[+]. 16Фицики дурар Агъа Исайин[†] ччвурнахъди штуан духьнашра, Гирами Рюгь дурарикан сарира кьабул дапӀнадайи[+].

17Гьадмуган Петрина Югьанди дурариин хилар иливуру ва Гирами Рюгь кьабул апӀуру[+]. 18Вакилари хилар иливиган, дурари Гирами Рюгь кьабул гъапӀуб дябкъну, Симонди вакилариз пул теклиф апӀури, 19кӀуру:

– Узу шлиин хил иливишра, дугъу Гирами Рюгь кьабул апӀруси, узузра гьациб гьюкум чавайчва.

20Петри дугъаз кӀуру:

– Яв пул кӀулик кубкӀрияв, гьаз гъапиш уву Аллагьдин багъиш пулихъ гъадабгъуз ният гъапӀунва. 21Ич ляхнарин иштиракчи хьуз лайикь дарва, фицики яв юкӀв Аллагьдин улихь дугъри дар. 22Гьаддиз яв чӀуру ният гардандиъ бис, дидлан хил алдабгъбан бадали Аллагьдиз ккараг, белки, Дугъу увлан хил алдабгъур[+]. 23Гьаз гъапиш рякъюразузки, яв жан кьутӀкьли бахилвалихьди абцӀна ва уву гьякьсузвали йисир дапӀнаву.

24Гьадмуган Симонди жаваб туву:

– Учву гъапибдикан фукӀара узʼин улулубкьбан бадали, Агъайиз ккарагай.

25Петрна Югьан, Исайикан шагьидвал дапӀну ва Агъайин гаф аьгъювалиинди улупну, Ерусалимдиз хътакуру. Гъюру рякъюъди дурари Самария уьлкейин гъуларикан гизафдариъ Исайикан Ужувлан хабар рабгъуру[+].


Филипди хасижви хъугъувалихъна хуб

26Агъайин малайикди Филипдиз кӀуру:

– Гьязур духьну, кьиблайихъинди, Ерусалимдиан Газа кӀурушваз ичӀи чюлиантина гъябгъюрайи рякъюхъна гъарах[+].

27-28Филип, гьязур духьну, гъягъюру. Дугъаз рякъюъ Эфиопияйин, Кандакия ччвур али паччагь дишагьлийин девлет уьбхру, бегларикан вуйи эфиоп хасижви алахъуру. Думу Ерусалимдиз икрам апӀуз душну хътакурайир вуйи. Дугъу, фургъниъ деъну, Ишая пайгъамбрин китаб урхурайи. 29Гьадмуган Гирами Рюгьну Филипдиз кӀуру:

– Фургънихьна душну, гьаддихъди гъуз[+].

30Дидихьна гъушиган, Филипди, дугъу Ишая пайгъамбрин китаб урхури деебхьну, гьерхру:

– Урхурайибдин гъаври ахърана?

31– Узу фици гъаври ахъзахъа? Узу шликӀа гъаври тӀаърайинхъа? – жаваб тувру дугъу ва Филипдиз фургъниз чан гъвалахъна теклиф апӀуру[+].

32Дугъу Гирами китабариан[†] гьамцдар гафар урхурайи:

– Думу убккуз гъабхурайи марччси вуйи
ва ултӀубкъурайи марччлихънин улихь
сессуз агълижиси
Дугъу Чан ушв абццундайи.
33Думу инсан вуди гьисаб апӀурдайи.
Думу гьякь вуйи диван апӀбахьан
мягьрум апӀури гъахьну.
Фуж Дугъан заманайиндарин ниятарин гъаври ахъди?
Фицики дюнʼяйиин Дугъан уьмур кьатӀ гъапӀну.

34Хасижвуву Филипдихьан гьерхру:

– Узу увкан пуб ккун апӀураза: мушваъ пайгъамбри шликан кӀура – чакан, даршиш жарарикан?

35Гьадмуган Филипди, мушваъ Исайикан кӀура, дупну, Гирами китабдин гьадму йишвлан ккебгъну, Ужувлан хабар ктибтуз хъюгъру[+].

36Рякъ давам апӀури, дурар штухъна гъюру ва хасижвуву Филипдихьан гьерхру:

– Магьа шидра: узуз штуан хьуз фти машат апӀидихъа? [ 37][*]

38Дугъу фургъун дебккуз буйругъ тувру, кьюридра штуъ учӀвру ва Филипди думу штуан апӀуру.

39Хъа штуан удучӀвган, Агъайин Рюгьну Филип гьадагъуру, хасижвуваз думу сарун гъяркъюндайи ва дугъу шадди рякъ давам апӀуру[+]. 40Филип, кӀуруш, Аштод шагьриъ ади шулу. Дугъу, шагьриан шагьриз гъягъюри, Къайсарияйиз гъяйизкьан, Ужувлан хабар рабгъури гъахьну.

#### 9


Саул хъугъувалихъна хуб

1Му арайиъ Саул, Агъайин ученикариз[†] гучӀар ккаъри, дурар йихуз ккунди хъергнайи. Думу жугьдарин маллйирин[†] аьхюрихьна гъягъюру[+]. 2Дугъхьан Саули Дамаскдиъ айи жугьдарин мистариз[†] вуйи кагъаз бисуру. Диди душваъ, жилар вушра, хпар вушра, Исайин терефкрар алахьиган, дурар дидисну, йитӀну, Ерусалимдиз хуз ихтияр тувуйи. 3Думу Дамаскдиз багахь шулайиган, сабпну завариан аквну ккаъру[+]. 4Думу жилʼина алдакуру ва чаз кӀурайи сес ебхьуру:

– Саул, Саул! Уву Узухъ гьаз хъергнава?

5Дугъу: «Агъа, Уву фуж вува?» – пну гьерхиган, Агъайи жаваб тувру:

– Узу уву хъергнайи Иса вуза. 6Гъудужвну, шагьриз гъарах ва уву душваъ, фу дапӀну ккундуш, пидивуз.

7Дугъахъ хъайи адмийирин мюгьталвалиан чӀал гъибиснийи, фицики дурариз, сес ебхьурашра, фужкӀа рякъюрадайи[+]. 8Жилилан за гъахьи Саулиз, улар арцциган, фукӀара рябкъюри гъабхьундар. Думу дугъахъ хъайидари, хилхъан дидисну, Дамаскдиз хъади гъюру. 9Думу шубуд йигъан дярякъри, дирипӀри ва дурубхъри гъахьнийи.

10Дамаскдиъ Ананай кӀуру Исайин ученик айи. Агъайи дугъаз аьжайиб рякъбиинди гъапнийи:

– Я Ананай!

Дугъу:

– Гьай Агъа! – пну, жаваб тувру[+].

11Агъайи дугъаз кӀуру:

– Гъудужвну, «Диш кюче» кӀуру кючейиз гъарах ва Ягьудайин хулаъ Тарсдиан вуйи Саул кӀуру кас гьерх, думу гьамусяаьт ккарагура[+].

12Дугъаз аьжайиб рякъбиинди, дугъан улар сагъ апӀуз дуфну, дугъʼин хил иливури Ананай кӀуру кас рякъюру.

13Ананайи жаваб тувру:

– Я Агъа! Гьадму касди Ерусалимдиъ Яв халкьдиз гъапӀу чӀуру ляхнарикан гизаф деебхьназуз. 14Гьаминара думу, жугьдарин аьхюну маллйири гьаъну, Увухъ хъугънайидар вари дисуз дуфнайир ву.

15Хъа Агъайи дугъаз кӀуру:

– Гъарах, фицики паччгьарин, жугьдарин ва жара халкьарин арайиъ Йиз ччвур адлу апӀуз думу кас Узу кадагъунза[+]. 16Узу дугъаз, Йиз ччвурнахъди фукьан аьзаб дизигну ккундуш, улупидиза[+].

17Ананайи, душну, гьадму хулаъ Саулиин хил иливну, дугъаз кӀуру:

– Саул чве, мина гъюру рякъюъ увуз гъяркъю Агъа Исайи узу, яв улар сагъ апӀбан ва Гирами Рюгьну ацӀбан бадали, гьаъназу[+].

18Гьамци гъапибси, дугъан уларилан ханцӀ алдабхъиганси шулу ва дугъаз рябкъюз хъюбгъру, хъасин думу штуан шулу. 19Хъа дугъу уьл ипӀуру ва дугъахьна кьувват гъюру[+].


Саули Дамаскдиъ аьгъювалар улупуб

20Дугъан Дамаскдиъ ученикарихъди садшвнуд йигъ шулу, хъасин дугъу Иса Аллагьдин бай вуйиваликан, жугьдарин мистариз гъягъюри, аьгъювалар улупури гъахьну. 21Дугъан гафар гъеерхькьандар вари мюгьтал шуйи ва кӀуйи:

– Му кас Ерусалимдиъ Исайиз ккарагурайидар вари терг апӀурайи гьадму Саул дайинхъа? Думу мина, дурар дидисну, жугьдарин маллйирин аьхюдарихьна гъахуз дуфнайир дайинхъа[+]?

22Хъа Саулин кьувват артухътӀан-артухъ шулайи ва дугъу, Иса Месигь[†] вуйивал тасдикь апӀури, Дамаскдиъ яшамиш шулайи жугьдар русвагь апӀурайи[+].


Саул аьжаликан ккадархьуб

23Хайлин йигъар улдучӀвхъан, жугьдари думу йикӀуз йикьрар апӀуру[+]. 24Дурар йигъ-йишвди шагьрин урнарихъ дугъаз ккеъну шуйи, аммаки Саулиз дурарин кьастнакан аьгъю шулу. 25Ученикари, йишвну дуфну, думу жагваъди шагьрин цаллансина чӀатинди эрхру[+].


Саул Ерусалимдиъ хьуб

26Саул Ерусалимдиз гъафиган, дугъаз Исайин ученикарик ктикьуз ккун шулу, амма дурариз дугъхьан гучӀури гъахьну, фицики дурар, му Исайин ученик ву пну, дугъахъ хъугъри адайи. 27Гьадмуган Варнавди думу вакиларихьна[†] хуру ва дурариз, Саулиз Агъа фици гъяркънуш, Агъайи дугъаз фу гъапнуш, Саули Дамаскдиъ фици дирбашди Исайикан аьгъювалар улупнуш, ктибтуру[+]. 28Дидхъантина Саул дурарихъди гъузру ва Ерусалимдиъ, азадди лицури, Агъа Исайикан ачухъди аьгъювалар улупури шулу. 29Думу грек чӀалниинди улхру жугьдарихъди гьюжатариъ шулу, хъа дурари думу йикӀуз кьаст апӀуру[+]. 30Гъардшариз мидкан аьгъю дубхьну, думу, Къайсарияйиз духну, гьадушвʼан багъри Тарсдиз рякъюъ аъру[+].

31Гьамци вари Ягьудия, Галилей ва Самария уьлкйир вуйиси хъугънайидар саламат ва хъугъувалиъ мюгькам шули гъахьну. Агъайихьан гучӀʼвал хьади ва Гирами Рюгьну кюмек апӀури, вакиларин ученикарин кьадар артмиш шули гъабхьну.


Петри паралич кайир сагъ апӀуб

32Шагьриан шагьриз гъягъюри, Петр Лидда кӀуру шагьриъ айи хъугънайидариин улукьуру. 33Душваъ дугъаз Эней кӀуру, ришвуз даршули, миржид йисан ахниъ ахънайи сар кас дихъуру. 34Петр дугъаз кӀуру:

– Эней! Месигь Исайи уву сагъ апӀура. Яв ахниккан гъудужв!

Энейра дишла гъудужвуру[+]. 35Лиддайиъ ва Сарондиъ айидариз варидариз му рябкъюру ва дурар Агъайихъ хъугъру.


Петр Тавифа чӀиви апӀуб

36Яффайиъ Тавифа (грек чӀалниинди Доркас, яна «Жейран») кӀуру сар хъугънайи дишагьли айи. Дугъу, ужувлар апӀури, касибариз садакьйир тувуйи[+]. 37Гьадму йигъари думу кетӀерццну йикӀуру. Думу, дижикӀну, зиин хулаъ гъитру. 38Хъа Лидда Яффайихьан ярхлаъ дархьбаз лигну, Петр Лиддайиъ айиваликан деебхьну, ученикари дугъахьна: «Кьан дарапӀди гъач», – кӀури, кьюр кас гьаъру.

39Петр, гьязур духьну, дурарихъди гъюру. Петр гъафиган, думу зиин хулазди гъахуру ва ачӀни хпар ишури дугъан гъаншариз гъюру. Дурари чпиз Тавифайи гъидирху ккурттар улупуру. 40Петри дурар хулʼан адауру ва, кьамкьариина ис духьну, ккарагуз хъюгъру. Хъасин гъачӀирихьинди илдицну, кӀуру:

– Тавифа, гъудужв!

Дишагьлийи улар арццру ва, Петр дяркъну, за духьну деъру[+]. 41Хил гьачӀабккну, Петр дугъаз гъудужвуз кюмек апӀуру. Хъасин вари хъугънайидариз ва ачӀни хпариз дих дапӀну, дурариз чӀиви духьнайир улупуру[+]. 42Мидкан вари Яффайиз аьгъю шулу, ва гизафдар Агъайихъ хъугъру. 43Хъа Петр дидхъантина хайлин йигъари Яффайиъ гъидкьарин уста Симондихь гъузнийи.

#### 10


Петр Корнилий кӀуру Римдин юзбашийихь хьуб

1Къайсарияйиъ Корнилий кӀуру сар кас яшамиш шули гъахьну. Думу Италияйин кьушмарин юзбаши вуйи. 2Думу, чан вари хизанси, Аллагьдихьан гучӀури шлур ва Аллагьдиз вафалу жви вуйи. Дугъу жумартвалиинди касибариз садакьа тувуйи ва гьаммишан Аллагьдиз ккарагуйи[+]. 3Аьжайиб рябкъбиинди йигъну, сяаьт шубуб шулайи арайиъ, дугъаз Аллагьдин малайик чан улихьна дуфну ачухъди рякъюру. Малайикдира дугъаз: «Корнилий!» – пну, дих апӀуру[+]. 4Дугъу, гучӀра дубхьну, малайикдихьинди дилигну: «Фу кӀурава, Агъа?» – пну, гьерхру. Малайикди дугъаз жаваб тувру:

– Яв ккарагбар ва яв садакьйир Аллагьди кӀваин гъюрхну[+]. 5Гьамус, Яффайиз гьаъну, Петр кӀурайи Симондиз дих апӀуз гъит. 6Думу гьюлихъ[†] хал хъайи гъидкьарин уста Симондихь дергна[+].

7Малайик гьудучӀвиган, Корнилийи чан кьюр гъаравшиз ва Аллагьдин рякъюъ айи сар эскриз дих апӀуру 8ва, дурариз гъабшибдикан кидибтну, дурар Яффайиз гьаъру.

9Хъайигъан лисун шули, дурар шагьриз багахь шулайи вахтна, Петр ккарагуз гъваин улучӀвуру[+]. 10Дугъаз гаш шулу ва дугъу уьл ипӀуз кьатӀъ апӀуру. Хураг гьязур апӀури имиди, думу аьжайиб гьялназ гъюру. 11Дугъаз, аьршар атӀарццну, юкьбиб пӀипӀарихъанна шли-вуш дибиснайиси аьхю суфрасиб саб шейъ жилиина ис шули рябкъюру. 12Дидʼин гьар жюрейин жилилан гъягъру гьяйванатар, битӀар-чурчлар ва завун ничхрар алди рякъюрайи. 13Петрихьна сес шулу:

– Гъудужвну, дурккну итӀин, Петр! – кӀури.

14Петри:

– Дициб дарапӀарза, Агъа, гьаз гъапиш саб вахтнара чӀуру ва марцц дару мутму гъипӀур дарза, – жаваб тувру.

15Дугъаз думу сесну кьюбпи ражари кӀуру:

– Аллагьди марцц гъапӀуб марцц даруб вуди гьисаб мапӀан[+].

16Гьамци шубуб ражари текрар шулу, хъасин дишла вари хъана завариз зигуру.

17Петри, гъябкъюбдин мянайикан фагьум апӀури имиди, Корнилийи гьау адмийир, Симондин хулар гьерхри, дугъан урнарихьна дуфну дийигъуру. 18Дурари зарбди гьерхру:

– Петр кӀуру Симон гьаму хулариъ дергнайин?

19Петри гъябкъюбдикан фагьум апӀури имиди, Рюгьну дугъаз кӀуру:

– Узухъ хъебехъ, уву шубур касди агура[+]. 20Гъудужв, улдучӀв ва, саб фикирра кадарди, дурарихъди гъарах, фицики дурар Узу гьаъназа.

21Петри, улдучӀвну, гьадму касариз кӀуру:

– Учву агурайир узу вуза. Учву гьаз дуфнайидар вучва?

22Дурари жаваб тувру:

– Учу юзбаши Корнилийи, вари жугьдари гьюрмат апӀурайи гьякьлу ва Аллагьдихьан гучӀру касди, гьаунчу. Марцци малайикди дугъаз, увуз чан хулаз дих апӀуз ва яв гафарихъ хъпехъуз, амур дапӀна[+].

23Хулаз теклиф дапӀну, Петри дурар хялижв апӀуру. Хъайигъан рякъʼин духьну, Петр дурарихъди гъягъюру, ва Яффайиан сакьюдар гъардшарра дугъахъди хъахьру.

24Хъайигъан думу Къайсарияйиз хъуркьру. Корнилий, чан майиларна багахьлу дустар уч дапӀну, дурариз ккилигурайи.

25Петр хулаъ учӀвруган, улихьна удучӀву Корнилийи, дугъан ликарикк дахъну, икрам апӀуру[+].

26– Гъудужв! Узу анжагъ увусир инсан вуза – кӀури, Петри думу за апӀуру[+].

27Дугъахъди сюгьбат апӀури, Петр хулаъ учӀвиган, дугъаз душваъ аьхючӀвеъ халкь уч духьну рякъюру. 28Петри дурариз кӀуру:

– Учвуз аьгъячвузки, жугьудриз жара миллетдиндарихъди ттикӀуб вая дурариин улуркьуб гъадагъа вуйивал. Аммаки Аллагьди узуз гьич сар адмикьана кифир, ясана марцци дарур вуйиб гьисаб дарапӀуб табшурмиш гъапӀунзуз[+]. 29Гьаддиз лигну, узуз теклиф гъапӀумитӀла, чӀалкьан дарпиди мина гъафунза. Гьаци вуйиган, учвхьан гьерхраза: узуз гьаз дих дапӀначва?

30Гьадмуган Корнилийи кӀуру:

– Юкьуд йигъ мидиз улихьна, лисхъан сяаьт шубуб шули, гьаму вахтна, узу йиз хулаъ ккарагурайза. Сабпну йиз улихь аку палтар али сар кас ачмиш гъахьну 31ва дугъу узуз гьамци гъапну: «Корнилий, яв ккарагувал аьршариз деебхьна ва уву касибариз туву садакьйир Аллагьди кӀваин дюрхна. 32Гьаци вуйиган, Яффайиз Петр кӀуру Симон хъади гъюз адми гьаъ, думу гьюлихъ яшамиш шулайи гъидкьарин уста Симондин хулаъ хялижвди дергна». 33Узура дишлади увухьна гьаунза, ва гъюб ужу гъапӀунва. Гьамус ухьу вари Аллагьдин улихь дийигънахьа, ва Агъайи увуз йип гъапибдихъ хъпехъуз учу гьязур вуча.


Петрин улхуб

34Гьадмуган Петр дурариз кӀуру:

– Дугъриданна аьгъю гъабшизуз, Аллагь адмийирин машназ дилигрур вуйиб[+]. 35Дугъу Чахьан гучӀрур ва гьякь вуйир, фуну миллетдин адмийир вушра, кьабул апӀура[+]. 36Дугъу Месигь[†] Исайин[†] мелзналантина Израилин халкьдиз мясляаьтнан ужуб хабарнакан гаф гьапӀну. Думу варидарин Агъа ву. 37Улихьнаси Ягьудияйиъ гъаши гьядисйирикан, Ягьʼяйи Галилейиъ улупу штуан апӀувалихъан ккергъу гьядисйирикан аьгъячвуз[+]. 38Гирами Рюгь ва кьувват туву, Аллагьди Месигь гъапӀу Назаретлу[†] Исайикан аьгъячвуз. Аллагь гьарган Исайихъди гъахьну ва Иса варишвариъ ужувлар апӀури ва иблисдин гьюкмикк ккайикьандар вари сагъ апӀури, лицури гъахьну[+]. 39Учу Дугъу Ерусалимдиъ ва вари жугьдарин уьлкейиъ гъапӀкьан ляхнарин шагьидар вуча. Думу, гакӀвлин хачрак кьумарихьди карсну, гъакӀну. 40Хъа дукӀну шубудпи йигъан Аллагьди Думу чӀиви гъапӀну, ва Думу инсанарихьна ачмиш шуйи. 41Анжагъ Думу варидариз ваъ, хъа Аллагьди улихьмиди ктагъу шагьидариз, яна Думу чӀиви гъашихъан, Дугъахъди ипӀури-убхъури гъаши учузтӀан, улупну, ачухъ гъапӀундар. 42Аллагьди чӀивидарин ва гъийихдарин зиин Диванбеги вуди дерккнайир гьадму Кас вуйиваликан инсанариз аьгъювалар улупуз ва дидин шагьидвал апӀуз учуз амур гъапӀну[+]. 43Вари пайгъамбрари,[†] Дугъахъ хъугъу гьарсарин гунгьарилан Дугъан ччвурнахъан хил алдабгъиди кӀури, Дугъкан шагьидвал апӀури гъахьну[+].


Жугьуд дарудари Гирами Рюгь кьабул апӀуб

44Петр улхури имиди, дугъахъ хъпехъурайидариина Гирами Рюгь гъюру. 45Петрихъди гъафи суннат дапӀнайи хъугънайидар, Аллагьди Чан Гирами Рюгь жугьуд дарударизра тувбиин мюгьтал духьнайи. 46Фицики дурариз гьадрари фици, жара чӀалариинди улхури, Аллагьдин аьхювалин тяриф апӀураш, ебхьурайи. Гьадмуган Петри кӀуру:[+]

47– Мурариз ухьузси Гирами Рюгь багъиш гъабхьну. Гьаддиз штухъди штуан хьуз дурариз шлихьан гъадагъа апӀуз шул[+]?

48Ва дугъу дурар Месигь Исайин ччвурнахъан штуан хьуз гъитру. Хъасин дурарира Петрикан чпихъди сакьюдар йигъари гъузуб тӀалаб апӀуру[+].

#### 11


Петр Ерусалимдиз хътакуб

1Вари Ягьудия уьлке вуйиси Исайин[†] вакилариз[†] ва гъардшариз, жугьуд дарударира Аллагьдин Гаф кьабул гъапӀну кӀури, ебхьуру. 2Ва Петр Ерусалимдиз гъафиган, жугьдари дугъаз тягьнйир гъивнийи:[+]

3– Уву суннат дапӀну адрударин хулариз гъягъюри ва дурарихъди уьлихъ деъри гъахьунва![+]

4Гьадмуган Петри вари гъаши ляхнар хъайи-хъайиси ктитуз хъюгъру:

5– Яффа шагьриъ, ккарагурайи вахтна, аьжайиб рябкъбиинди юкьуб пӀипӀнахъан дибиснайиси саб аьхю суфрасиб аьршариан йиз улихьинди ибхри гъябкъюнзуз[+]. 6Узуз дидʼин жилилан гъягъру гьяйванатар, нахшрар, битӀар-чурчлар ва завун ничхрар гъяркъзуз. 7Хъасин гьамцдар гафар кӀурайи сес гъеебхьунзуз: «Петр! Гъудужвну, дурккну итӀин!» 8Хъа узу жаваб тувза: «Затра дициб дарапӀарза, Агъа, фицики гьич саб вахтнара чӀуру ва марцциб дару мутму гъипӀур дарза». 9Сесну завʼан кьюбпи ражари гъапизуз: «Аллагьди марцц гъапӀуб марцциб даруб вуди гьисаб мапӀан»[+]. 10Гьамци шубуб ражари гъабхьнийи, ва хъана вари аьршариз гъизигнийи. 11Му арайиъ дишлади узу дергнайи хуларихьна Къайсарияйиан узухьна гьаънайи шубур кас гъафнийи. 12Ва Гирами Рюгьну узуз, шаклу даршиди, гьадрарихъди гъягъюз амур гъапӀнийи. Узухъди гьаму йирхьрид гъардшарра гъафну. Учу Корнилийин хулаз гъафунча[+]. 13Дугъура учуз, чаз фици марцци малайик гъяркънуш ва малайикди фу гъапнуш, ктибтнийчуз: «Яффайиъ айи Петр кӀуру Симон хъади гъюз адмийир гьаъ[+]. 14Дугъу увуз уву ва вари яв хизан уьрхру гафар пидивуз», – кӀури.

15Узу улхуз хъюгъиган, сифте ухьʼинси, дурариина Гирами Рюгь гъафнийи[+]. 16Ва йиз кӀваина думуган Агъайи гъапи гафар гъафнийиз: «Ягьʼяйи инсанар штуан гъапӀну, хъа учву Агъайи Гирами Рюгьнахьди цӀийи апӀидичву»[+]. 17Гьаци вуйиган, эгер Аллагьди, Агъа вуйи Месигь[†] Исайихъ хъугъу ухьузси, жугьуд дарударизра Гирами Рюгь багъиш гъапӀнуш, Аллагьдиз машат апӀуз узу фуж вухъа[+]?

18Му гафар гъеерхьиган, дурари гьерхбар дерккру.

– Рябкъюрайиганси, Аллагьди жугьуд дарударизра цӀийи уьмур бадали чпин тахсрар гардандиъ дисуз ихтияр тувну, – кӀури, дурари Аллагьдин ад апӀуру.


Антиохияйин хъугънайидар

19Хъа Стефандин вахтари, зулмар дапӀну, утӀуркку хъугънайидар, жугьдаризтӀан дарди Ужувлан хабар[†] рабгъури, Финикия, Кипр ва Антиохияйихънакьан хъуркьнийи[+]. 20Хъа Киприан ва Киринеяйиан вуйи хъугънайидарикан сакьюдари, Антиохияйиз дуфну, жугьуд дарударихъдира сюгьбатар апӀури, Агъа Исайикан Ужувлан хабар улупури гъахьнийи. 21Дурарихъди Агъайин кьудрат хъайи ва гьаддиз гизафдар, хъугъну, Агъайихьинди илтӀикӀнийи.

22Мидкан аваза Ерусалимдин хъугънайидарихьна рубкьуру ва дурари Антиохияйиз Варнав гьаъру[+]. 23Аллагьди му адмийириз ужʼвал дапӀну дябкъну, дина гъафи Варнав шад шулу, ва Аллагьдиз кӀваантӀан вафалу хьувалиъ дугъу дурар ижми гъапӀнийи. 24Фицики думу Гирами Рюгьну ва хъугъвали ацӀнайи кас вуйи. Натижайиъ лап гизаф халкь Агъайин терефкрар шулу[+].

25Хъасин Варнав Тарсдиз Саул агуз гъягъюру[+] 26ва, дагну, Антиохияйиз кьяляхъ хъади гъюру. Душваъ дурар сад йисан гъузнийи ва, хъугънайидар уч шлушваз Варнавна Саул гъюри, дурариз аьгъювалар улупури шуйи. Гьаддихъанмина гьадму Антиохияйиъ Исайин ученикариз сифте вуди «христианар», Яна «Месигьдин терефкрар» пуз хъюгъну.

27Гьадму вахтна Ерусалимдиан Антиохияйиз пайгъамбрар[†] гъюру[+]. 28Дурарикан, Гирами Рюгьну гьевесламиш дапӀнайи сар Агав кӀурури, вари дюнʼяйиъ зурба гашʼвал абхъди кӀури, хабар дебккнийи, ва гьаци Клавдийи паччагьвал апӀурайиган гъабхьнура вуйи[+]. 29Думуган Исайин ученикари, гьарури чаан удукьрубкьан, Ягьудия уьлкейиъ айи чпин гъардшариз кюмек апӀуз кьатӀъ гъапӀнийи. 30Дурари, кюмек уч дапӀну, Варнавдихьди ва Саулихьди хъугънайидарин аьхюдарихьна хътапӀнийи.

#### 12


Гьирод хъугънайидарихъ хъергуб

1Гьадму вахтари паччагь Гьирод[†] хъугънайидарикан сакьюдарихъ хъергуз хъюгъру. 2Дугъу буйругъ тувну, Югьандин чве Якьуб[†] ханжлихъди йивну йикӀуру[+]. 3Хъа му ляхин жугьдариз хушди дябкъну, Петрра дисуру. Му Лавшарин машкварган[†] гъабшиб вуйи. 4Петр дидисну, дустагъдиъ итру ва ю-юкьурди эскрар айи юкьуб дестейиз думу, нубатар апӀури, гъаравликк уьрхюз буйругъ тувру, фицики дугъу Пасхайин[†] машкврахъан Петр халкьдин улихьна диван апӀбан бадали адагъуз ният дапӀнайи[+]. 5Петр дустагъдиъ ул алдадабгъри уьрхюрайи, хъа хъугънайидар дугъхъанди Аллагьдиз ккарагурайи[+].


Петр азад хьуб

6Гьиродди думу халкьдихьна адауз ккайи йигъ хьайиз йишвну, Петр, кьюр эскрин арайиъ зунжрарихьди дитӀнайир, даахнайи. Хъа дустагъ урнарихъ хъайи гъаравлари уьбхюрайи. 7Сабпну дустагъдиз Агъайин малайик гъюру ва душвайишв аквну абцӀру. Петрик хил кучну, «Ухди гъудужв!» – пну, малайикди думу хъиргру. Ва дугъан хилариин али зунжрар алдахьуру[+]. 8Хъа малайикди Петриз кӀуру:

– Юкьвʼан идибтӀ ва ликариин алахь.

Петри гьаци гъапӀиган, малайикди кӀуру:

– Чуха хъипну, узухъди гъач.

9Малайикди апӀурайи му ляхнар, гьякьикьатдиъ дарди, аьжайиб рябкъбиинди шулайидарси гьигъри, Петр дугъан кьяляхъди удучӀвуру.

10Сабпи ва кьюбпи жергейин гъаравларихьан гьудучӀвну, дурар шагьриз гъягъру урнарихьна гъюру. Хъа чиб-чпилан арццу урнариан дурар удучӀвуру. Саб кючейиан удучӀвиган, малайик сабпну дургру ва Петр сарди гъузру[+]. 11Чан фикрихъна гъафи Петри кӀуру:

– Гьамус дугъриданра, Агъайи, Чан малайик гьаъну, узу Гьироддин хилккан ва жугьдари узʼина хуз ккайи вари бала-кьазйириккан уьрхюб гъябкъюнзуз[+].

12Му аьгьвалат аннамиш дапӀну, Петр Маркра кӀуру Югьандин дада Марʼямдин хуларихьна гъюру. Душваъ хайлин халкь уч духьну, ккарагурайи[+]. 13Петр урнарик кучиган, Рода кӀуру гъараваш риш удучӀвуру ва дугъу, думу фуж вуш, гьерхру. 14Хъа Петрин сес аьгъю дубхьну, шадвалиан урнар арццуз гьархну, думу хулаъ архьру, ва, урнарихъ Петр дийигъна пну, хабар тувру. 15Дугъаз: «Уву яв фикирнахъ хъана?» – кӀуру, амма шуру чан гафар гьякь вуйиб хъана тасдикь апӀуру. Дурари шураз: «Думу Петрин рюгь вушул», – кӀуру[+]. 16Петри урнар урччвуб давам апӀури шулу ва, урнар арццну, чпиз Петр гъяркъиган, вари мюгьтал шулу.

17Хили ишара дапӀну, дурариз ккебехъ дупну, Петри, учв Агъайи дустагъдиан фици адаънуш, ктибтуру, хъа кӀуру: «Мидкан Якьубдиз ва миди вуйи гъардшариз кидибтай». Хъасин дилин думу жара йишваз гъягъюру[+].

18Йигъ улубкьуради, эскрарин арайиъ, Петр нашдикӀан кӀури, аьхю гъалмагъал абхъру. 19Гьиродди Петр агури гъахьну, амма дугъаз думу гъидихъундар, ва дугъу, эскрарихьан силис гъадабгъну, дурар дариз зигуз буйругъ тувру. Хъасин Гьирод Ягьудия уьлкейиан Къайсарияйиз гъягъюру ва саб кьадар вахтна гьадушваъ гъузру.


Гьироддин аьжал

20Гьироддиз Тирин ва Сайдайин агьалйирикан гизаф хъял кайи. Дурари Гьироддин дахъру хулан гъуллугъчи Власт чпин терефназди илтӀикӀну, дугъан кюмекниинди вари паччагьдихьна дуфну, дугъкан мясляаьт гъитуб ккун апӀуру, гьаз гъапиш дурарин уьлке Гьироддин вилаятдикан итӀру сурсатариинди асиллу вуйи.

21Гюрюшмиш шуз улупнайи йигъан Гьирод, паччагьвалин палтар алди, тахтниин деъру ва халкьдихъди улхуз хъюгъру. 22Халкьди дугъаз: «Му инсандин ваъ, хъа Аллагьдин сес ву!» – кӀури, чӀигъар апӀури гъахьну. 23Хъа Гьиродди му гафар лайикь вуйидарси кьабул апӀуру, амма Аллагьдин ад гъапӀундар. Мидиз лигну Аллагьдин малайикди дугъаз йивуру, йикӀуру ва думу мялхъвяри хътитӀуру[+].

24Аллагьдин Гаф рабгъури, хъугънайидарин кьадар артухъ шулайи[+]. 25Варнавна Саул, Ерусалимдиъ чпиз туву табшуругъ тамам дапӀну, чпихъди Марк кӀуру Югьан хъади, Антиохияйиз хътакуру[+].

#### 13


Варнавдинна Саулин гъуллугъ ккебгъувал

1Антиохияйин хъугънайидаригъ гьамцдар пайгъамбрар[†] ва мялимар гъяйи: Варнав, КӀаруч кӀуру Симеон, Киринеяйиан вуйи Луций, юкьур паччагьдикан сар Гьироддихъди[†] сатӀиди тербияламиш гъапӀу Манаил ва Саул[+]. 2Дурари Агъайиз гъуллугъ апӀури, ушвар дидиснайи вахтна, Гирами Рюгьну кӀуру:

– Узуз Варнавна Саул жара апӀинай, гьаз гъапиш дурари Узу чпиз пуз ккайиб тамам апӀиди[+].

3Дурари ушвар дидисну, ккарагну, Варнавдиинна Саулиин хилар иливну, деетуру.


Варнавна Саул Киприин хьуб

4Гирами Рюгьну гьаъну, дурар Селевкияйиз гъюру, хъа душвʼан Киприина сирнав апӀуру. 5Саламиндиз дуфну, дурари жугьдарин мистариъ[†] Аллагьдин Гаф рабгъуру. Дурарихъди кюмек апӀури, Югьаннара хъайи[+].

6Вари Кипр вуйибси душну, тму кӀулихъ хъайи Пафосдиз гъурукьган, дурариз Варисус (Елима) кӀуру сар жугьуд сюгьюрчи – кучӀлин пайгъамбар, гьахъру[+]. 7Думу Кипр вилаятдин аьхюр вуйи фагьумлу кас Сергий Павелин гъуллугъчи вуйи. Сергий Павели, Варнавна Саул хъади гъюз гъитну, дурарикан Аллагьдин Гаф ктибтуб ккун апӀуру. 8Хъа Елимайи (ччвурнан мяна «сюгьюрчи» ву) гьар жюрейин манигъвалар апӀури, Сергий Павел хъугъувалихьан ярхла апӀуз чарйир зигуйи. 9Гьадмуган учвра Павел вуйи Саули, Гирами Рюгьнахьди ацӀну, дугъахьинди ижмиди дилигну,[+] 10кӀуру:

– Агь хаинвалина писвали абцӀнайи иблисдин бай, дугъривалин душман! Уву Агъайин диш рякъяр цӀаркувал фила ккутӀдива? 11Узухъ хъебехъ! Гьамус Агъайи магьа увʼин хил иливна, кур духьну, саб вахт хьайиз, ригъ рябкъидарвуз.

Сабпну дугъан улариин дерин мучӀушин улубчӀвуру ва думу, учв хъади гъярур агури, минди-тинди илтӀикӀури, лицуру. 12Му гьядиса дябкъну, Агъайин аьгъювалариин аьламат духьну, Сергий Павел хъугъру.


Писидияйин Антиохияйиъ

13Павел ва дугъахъди хъайидар, Пафосдиан сирнав гъапӀдар, Памфилияйиъ айи Пергия шагьриз гъюру, хъа Югьан дурарихьан жара духьну, Ерусалимдиз хътакуру[+]. 14Пергияйиантина дурари чпин рякъ давам апӀури, Писидияйин Антиохияйиз гъюру. Султ йигъан[†] дурар, жугьдарин мистаз дуфну, душваъ деъру. 15Мусайин[†] къанун[†] ва пайгъамбрарин китабар урхбалан кьяляхъ, мистан аьхюдари дурарихьна гьамци пуз гьаъру:

– Гъардшар, эгер ичв халкьдиз тувру насигьят аш, йипай[+].

16Гьадмуган гъудужвну, хил за дапӀну, Павели кӀуру:

– Израилин халкь ва Аллагьдихьан гучӀрудар, хъебехъай! 17Израилин халкьдин Аллагьди ихь абйир ктагъну ва Дугъу ихь халкь, дурар гьеле Египетдиъ гъурабйирди имиди, заан гъапӀну ва Чан кьудратлу хилʼинди гьадму ругарилан алдаъну. 18Ва ягъчӀвур йисандин арайиъ ичӀи чюлиъ дурарин тӀулар аьх апӀури гъахьну. 19Хъасин Ханаан вилаятдиъ ургуб халкь тӀанкь дапӀну, Дугъу израиллуйириз гьадрарин жил ирс вуди тувну[+]. 20Му ляхнар вари 450 йисандин арайиъ гъашидар ву. Хъасин Дугъу дурариз Шамуил пайгъамбриина гъяйизкьан, халкьдин аьхюдарди судйир тувнийи. 21Хъасин дурари паччагь ккун гъапӀнийи, ва Аллагьди Вениаминдин тухмиан паччагьди Кишдин бай Саул тувнийи. Дугъу ягъчӀвур йисан паччагьвал гъапӀнийи[+]. 22Саул ултӀуккну, Аллагьди Давуд[†] паччагьди дерккну. Дугъкан дугъу гьамци шагьидвал гъапӀну: «Ессейин бай Давуд Йиз кӀваз хуш гъахьнийиз. Узу амур гъапӀкьандар вари дугъу тамам апӀиди»[+]. 23Ари Давудрин насларикан, Чав гаф тувиганси, халкь Уьрхрур – Иса, Израилиз бахш гъапӀну.

24Иса гъяйиз улихьна Ягьʼяйи Израилин халкьдиз, чпин тахсрар гардандиъ дидисну, штуан апӀбан аьгъювалар улупнийи[+].

25Аьршариан табшурмиш дапӀнайиб тамам апӀури, Ягьʼяйи гъапнийи: «Узу фуж вуди гьисаб апӀурачва? Узу Месигь[†] дарза, Думу йиз кьяляхъди гъиди. Узу Дугъан шаламарин гъахмйир гъядарчузкьан лайикьур дарза»[+].

26Эй йиз гъардшар, Ибрагьимдин[†] наслин веледар ва Аллагьдихьан гучӀрудар! Му, ухьу уьрхбан бадали, дапӀнайи гаф вуйи. 27Ерусалимдин агьалйири ва дурарин аьхюдари, Иса уьрхювал Туврур вушул пну, кьабул гъапӀундайи ва Думу жазайикк ккитнийи. Гьамци дурари пайгъамбрари гьар султ йигъан кӀурайи гафар тамам гъапӀнийи[+]. 28Дурариз Иса йикӀбан бадали тахсир гъибихъундаршра, Пилатдикан Думу йикӀуб тӀалаб гъапӀнийи[+]. 29Вари Гирами китабариъ[†] Исайикан дибикӀнайиси дурарин тамам гъабшиган, Дугъан беден, дарикан кадабгъну, накьвдиъ ивнийи[+]. 30Аммаки Аллагьди Думу чӀиви гъапӀнийи[+]. 31Хайлин йигъари Чахъди Галилейиан Ерусалимдиз гъафидариз Думу ачмиш шули гъахьнийи. Хъа гьамус дурар халкьдин улихь Дугъан шагьидар ву[+].

32Аллагьди ихь абйириз тувнайи гаф ухьуз, дурарин баяриз, Иса чӀиви апӀбиинди тамам апӀбакан Ужувлан хабар[†] учвуз деебтурача[+]. 33Мидкан Гирами китабарин кьюбпи шиъриъ дибикӀна:

«Уву Йиз Бай вува,
гьамус Узу Яв Адаш гъахьунза».

34Иса гъачӀихъан, дутӀну, ругдиз илтӀитӀикӀбан бадали, Аллагьди Думу чӀиви гъапӀну, ва мидкан гьамци дупна:

«Узу Давудриз гаф туву
гирами ва шаксуз ужувлар
учвуз тувдиза»[+].

35Фицики Мяълийирин китабдин[†] жара йишваъ Аллагьди дупна:

«Уву Яв Гирамир
ругдиз илтӀикӀуз
гъидритара»[+].

36Чан вахтна Давуд Аллагьдин гъуллугънаъ духьну, кечмиш гъахьну, думу чан абйирин накьваригъ кивну ва ругдиз илтӀикӀну[+]. 37Хъа Аллагьди гъачӀихъан чӀиви гъапӀу гьадму Кас ругдиз илтӀикӀундар. 38Ва гьаддиз, гъардшар, учвуз аьгъю йибхьайки, ичв гунгьарилан хил алдабгъувал Исайилантина дебккначвуз[+]. 39Мусайин къанундиинди учву гьякьлу апӀуз даршлуган, варибдиъ гьарсар хъугънайир Исайилантина гьякьлу апӀиди[+]. 40Гьаддиз, пайгъамбрари дупнайи исихъайи гафар учвʼин улулуркьбан бадали, ихтият йихьай:

41«Хъебехъайчва, шаклу шулайидар,
мюгьтал йихьай ва дург йихьай,
фицики Узу ичв йигъари
учву хътругърусиб ляхин апӀидиза.
Учву дидихъ, шликӀа
гъаври аишра, хъугъидарчва».

42Варнавна Павел мистʼан удучӀвурайиган, дурари хъа султ йигъанна гьамдикан ктибтуб ккун апӀуру. 43Алдагъиган, жугьдарин ва жара миллетдин хъугънайидарикан гизафдар Павелинна Варнавдин кьяляхъди гъягъюру. Мурари халкьдихъди сюгьбатар гъахури, дурар Аллагьдин гьякь рякъюъ гъузуб ижми апӀуру[+].

44Гъюру султ йигъан шагьрин, сакьюдар ктарди, вари агьалйир Аллагьдин гафнахъ хъпехъуз уч гъахьнийи. 45Гизаф халкь гъябкъиган, жугьдар хъюлу ацӀну, Павели кӀурайи гафариз къаршу удучӀвуз ва дугъаз люкьнар апӀуз хъюгъру[+]. 46Гьадмуган Павелина Варнавди дурариз дирбашди кӀуру:

– ЖарадаризтӀан сифте учвуз Аллагьдин Гаф улупну ккундийи. Хъа думу кьабул дарапӀбиинди гьаргандин уьмрихьан ичв учву мягьрум апӀураш, учу гьамус жугьуд дарударихьинди илдицидича[+]. 47Агъайи гьамци табшурмиш гъапӀунчуз:

«Уву вари дюнʼя уьбхбан бадали,
Узу Увкан жара миллетариз чирагъ гъапӀунза»[+].

48Му гафар гъеерхьиган, жугьуд дарудар шад гъаши ва дурари Агъайин гафнан тяриф апӀуз хъюгъю; ва гьаргандин уьмриз кадагънайидар хъугънийи. 49Гьамци вари вилаятдиъ Агъайин Гаф рабгъурайи.

50Хъа жугьдарин маллйири[†] дурариин диндихъ хъайи гьюрматлу дишагьлийир ва шагьрин кӀулиъ айи адмийир алауру. Дурар Павелихъна Варнавдихъ хъергру ва дурар шагьриан утӀурккуру[+]. 51Павелна Варнав, чпин ликарик кайи бишируг гьадму адмийириина кутӀубччвну, Иконияйиз гъягъюру[+].

52Вари ученикар[†] гьаммишан шадвали ва Гирами Рюгьну ацӀну шулу[+].

#### 14


Павелна Варнав Иконияйиъ

1Иконияйиъ Павелна Варнав, аьдат вуйиси, жугьдарин мистаз[†] гъюру ва дурари душваъ ижмивалиинди аьгъювалар улупуру. Жугьдарикан ва жара миллетарикан гизафдар Исайихъ хъугънийи[+]. 2Хъа хътругъу жугьдари, Варнавдизна Павелиз къаршу вуди, жугьуд дарударик хъял капӀру.

3Вушра, Варнавна Павел, душваъ кьаназ гъузну, Агъайикан дирбашди аьгъювалар улупури гъахьну. Агъайи дурарин хиларилантина Чан ужувлан шагьидвал вуди хайлин аьламатар ва аьжайиб лишнар улупури гъахьну[+]. 4Шагьрин агьалйир кьюб дестейиз пай гъахьнийи: садар жугьдарихъанди, тмундар Исайин[†] вакиларихъанди.[†][+] 5Жугьуд дарударинна жугьдарин аьхюдари Павелна Варнав, гъван уьлюбхну, урччвуз кьаст гъапӀиган, 6вакилар, мидкан хабар дубхьну, Ликаонияйин шагьрар вуйи Листра, Дервия ва дурарин аьтрафарихъинди гъушнийи[+].

7Дурари душвариъра Ужувлан хабар[†] рабгъури гъахьну.


Паралич духьнайир сагъ апӀуб

8Листрайиъ, ликарик паралич кади, бабкан гъахьихъанмина сабанна дилицу кас айи[+]. 9Му кас Павелин гафарихъ хъпехъурайи. Павел дугъахьинди гъилигнийи. Дугъаъ сагъ хьуз хъугъвал айивал Павелиз гъябкънийи[+] 10ва зарбди гъапнийи:

– Ликриина гъудужв!

Думу гъедергну лицуз хъюгъру[+]. 11Гьадмуган, Павели гъапӀуб гъябкъиган, адмийири ликаон чӀалниинди чӀигъ апӀуру:

– Ухьухьна инсанарин суратнаъди аллагьар дуфна[+].

12Дурари Варнавдиз Зевс, хъа Павелиз Гермес кӀурайи, фицики дурарикан гизафси улхрур Павел вуйи.

13Шагьрин гъирагъдихъ Зевсдиз икрам апӀру мист хъайи. Му мистан гъуллугъчийи, кюкйирин кунцӀарна йицар хьади, шагьрин урнарихъна йицар хъаъну гъюру. Дугъазра халкьдихъди, Павелизна Варнавдиз икрам апӀбан лишан вуди, йицар дурккну гъурбан апӀуз ккунди айи[+]. 14Мидкан гъеебхьу Варнавна Павел, хъюлʼан чпин палтар дячӀяргъну, чӀигъар апӀури, халкьдихьна жаргъуру:[+]

15– Эй инсанар, учву гьапӀрачва? Учу аллагьар дарча! Учу учвусдар инсанар вуча! Учу учвухьна, учву идоларихьан маш гьибицну, завар-жилар, гьюлер[†] ва дурариъ айикьандар вари яратмиш гъапӀу чӀиви Аллагьдихьинди илтӀикӀбан бадали, учвухьна Исайикан Ужувлан хабар хьади дуфнайидар вуча[+]. 16-17Улихьди Аллагьди, ужувлар апӀури, Чакан учвуз гьаммишан кӀваин апӀури гъахьнушра, Дугъу гьарсаб халкьдиз чан рякъ дибисну гъягъюз ихтияр туври гъахьну. Дугъу, учвуз ужуб бегьер тувуз, мархьар гьаъри гъахьну. Дугъу учвуз ипӀуз ужуб тувра ва ичв юкӀвар шадвали ацӀра[+].

18Вари гьамцдар гафар гъапнушра, Павелихьанна Варнавдихьан йицар гъурбан апӀбахьан халкь саб гужа-гуждитӀан дерккуз удукьундайи.

19Вакилари Ужувлан хабар рабгъурайиган, Антиохияйианна Иконияйиан жугьдар дуфну, халкь дурариз гьамци кӀури къаршу адауру:

– Вакилари учвуз фукӀара гьякьлуб кӀурадар, хъа вари дурарин кучӀлар ву.

Мурарира, гъван уьлюбхну, Павел йивну дитру ва, думу гъакӀуншул пну, хъчӀюхюри, шагьрин гъирагъдихъ духну дитру[+]. 20Ученикар дугълан илтӀишган, Павел гъудужвуру ва шагьриз гъягъюру. Хъайигъан думу, Варнавра хъади, Дервияйиз гъягъюру.

21Гьаму шагьриъ дурари, аьгъювалар улупури, чпиз хайлин ученикар гъазанмиш апӀуру. Хъасин дурар Листрайиз, Иконияйиз ва Антиохияйиз хътакуру. 22Душвариъ дурари чпин ученикарин юкӀвар хъугъвалиъ ижми хьпан бадали, дурар гьевеслу апӀуйи. Дурари гьамци кӀуйи:

– Ухьуз Аллагьдин Паччагьлугъдиъ[†] учӀвайиз гизаф аьзабар алахьиди[+].

23Хъасин хъугънайидарин гьарсаб жямяаьтдиъ аьхюр ктагъбалан кьяляхъ, Павелина Варнавди, ккарагну ва ушвар дидисну, чпи хъугънайи Аллагьдиина дурар аманат апӀуру[+].

24Писидияйиантина душну, дурар Памфилияйиз гъюру 25ва Пергдиъ аьгъювалар улупуру. Хъасин дурар Атталияйиз ктучӀвуру. 26Хъа дилин дурар Аллагьдин амриинди чпи гъапӀу ляхнар апӀуз гьау Антиохияйиз сирнав апӀуру[+].

27Дина дуфну, вари хъугънайидар уч дапӀну, дурари Аллагьди чпиз гъапӀу вари ляхнарикан ва Агъайи жугьуд дарударизра хъугъувалихьна раккар арццбакан ктибтуру. 28Хъа дурар душваъ чпин ученикарихъди кьаназ гъузнийи.

#### 15


Ерусалимдиъ уч хьуб

1СабцӀиб вахтналан Антиохияйиз Ягьудияйиан гьапӀрудар-вуш гъафи адмийири гъардшариз кӀуйи: «Эгер учву Мусайин[†] аьдатниинди суннат дарапӀиш, уьрхюз хьибдарчвухьан». 2Павелна Варнав дурарихъди рази гъахьундар, ва мидин кӀуллан дурарин арайиъ ярхи гьюжат абхъру. Гьадмуган Павелна Варнав ва сакьюдар жарадар му месэла бадали Ерусалимдиз вакиларихьна[†] ва хъугънайидарин аьхюдарихьна гьаъру[+].

3Гьамци хъугънайидари дурар рякъюъ аънийи. Финикияйианна Самарияйиантина гъягъюрайиган, дурари, фици жугьуд дарудар хъугъувалихъна гъафнуш, ктитури гъахьну, ва мидʼин гъардшар шад шуйи. 4Ерусалимдиз хъуркьиган, дурар хъугънайидарин аьхюдари шадвалиинди кьабул апӀуру. Павелина Варнавди Аллагьди чпиинди гъапӀдарикан варибдикан ктибтуру. 5Фарисйирин[†] тереф дибиснайи сакьюдар хъугънайидари гъудужвну кӀуру:

– Жугьуд дарударин суннат апӀуб лазим ву ва дурариз Мусайин Къанун[†] уьбхюз табшурмиш дапӀну ккунду.

6Вакиларна хъугънайидарин аьхюдар му месэла гьял апӀбан бадали уч шулу. 7Гизаф улхбалан кьяляхъ Петр гъудужвну кӀуру:

– Гъардшар! Учвуз аьгъячвузки, Аллагьди сифте кӀулʼан ухькан узу ктагъну ва жугьуд дарудариз йиз мелзналантина Ужувлан хабар[†] ебхьруси ва хъугъвалихъна гъюруси гъапӀну[+]. 8Инсанарин юкӀвар аьгъю Аллагьди, дурариз ухьузси Гирами Рюгь багъиш дапӀну, дурар кьабул апӀувал улупну[+]. 9Дугъу, хъугъувалиинди дурарин юкӀвар марцц дапӀну, ихьна дурарин арайиъ саб фаркьвалла гъибтундар[+]. 10Гьаци вуйиган, Исайин ученикариин[†] я ухьхьан, я ихь абйирихьан гъабхуз дарши гъагъ иливури, гьаз учву Аллагь ахтармиш апӀурачва[+]? 11Хъа Агъа Исайин ужувлиинди гьадрарси ухьура уьрхрувалихъ хъугъурхьа[+].

12Уч духьнайидар вари ккебехъуру. Варнавдина Павели чпилантина Аллагьди жугьуд дарударин арайиъ улупу аьламатариканна аьжайиб лишнарикан ктитуру ва ккебехънайидар хъебехъури гъузру. 13Дурарин улхуб ккудубкӀиган, Якьуб[†] улхуз хъюгъру:

– Гъардшар, узухъ хъебехъай![+]

14Сифтейиан жугьуд дарудар чан халкь вуди кьабул дапӀну, Аллагьди дурариз фици ужʼвал гъапӀнуш, Симонди ухьуз ктибтунхьуз.

15Гьамдихъди пайгъамбрарин[†] гафарра, дидикӀнайиси, дюзди гъюра:

16-18«Агъайи, гьаму арайиз
Хурайири кӀура:
„Хъасин Узу хътакидиза,
ва ккадабхънайи Давудгъярин[†] хал,
дидин харабйир за дапӀну, цӀийи алаъну,
жугьуд дарударра кади,
Йиз ччвурнахъ хъугърайидарси вари инсаният
Агъайихьна гъюз
гьялак хьпан бадали,
тазатӀан арайиз хибдиза“.
Дюнʼя ккебгъхъанмина
му аьгъюб вуйи».

19Гьаддиз узу Аллагьдихьинди илдицу жугьуд дарудариин ухьу читинвалар илилирчуб лазим вуди гьисаб апӀураза. 20Ухьу дурариз, идолариз гъурбан дапӀнайи хураг мипӀанай, кьяппавалар мапӀанай, бугъмиш дубхьну гъабчӀибдин йикк мипӀанай ва ифи мубхъанай кӀури, кагъаз дибикӀну ккунду[+]. 21Фицики дегьзаманайин насларихъанмина гьарсаб шагьриъ Мусайин къанундикан улупрудар ва гьар султ йигъан[†] мистариъ[†] Къанун урхури шлу адмийир а.


Вакиларин кагъаз

22Хъасин вакиларина аьхюдари, вари хъугънайидарихъди мясляаьт дапӀну, чпин арайиан саршвнур гъардаш кадагъну, дурар Павелихъдина Варнавдихъди Антиохияйиз гьауб кьатӀъ апӀуру. Дурари гъардшарин арайиъ гьюрмат айи Сила ва Варсава кӀуру Ягьуда ктагъуру,[+] 23ва дурарихьди гьамциб кагъаз хътапӀуру:

– Вакиларина хъугънайидарин аьхюдари, ичв гъардшари Антиохияйиъ, Сирияйиъ ва Киликияйиъ айи жугьуд дару гъардшариз саламар гьаъра. 24Ич арайиан гъушу бязидари, ич терефнаан чпиз гьич саб табшурмиш апӀувалра адарди, учвухьна дуфну, чпин гафариинди ичв арайиъ гъалабулугъ ипбакан хабрар деерхьначуз[+].

25Учу варидарин разивалиинди сакьюр кас кадагъну, ич юкӀв али Варнавдихъдина Павелихъди учвухьна гьауз кьатӀъ гъапӀунча. 26Му касари ихь Агъа Месигь[†] Исайин ччвурнахъ чпин уьмур гьяйиф гъапӀундар. 27Гьацира учвухьна Ягьудана Сила гьаърача, дурари учвуз учу гъибикӀуб гафарииндира пиди. 28Фицики Гирами Рюгьназ ва учуз учву вартӀан метлеблу саб ляхнихъантӀан хътауз ккунди адарчуз:[+] 29идолариз гъурбан дапӀнайи хураг мипӀанай, ифи мубхъанай, кьяппавалар мапӀанай, бугъмиш дапӀну гъабчӀибдин йикк мипӀанай. Гьамрар вари тамам апӀури гъашиш, ужу хьибдичвуз. Сарун сагъ-саламатди гъузай.


Гьаънайидар Антиохияйиъ

30Гьамци гьау вакилари, Антиохияйиз дуфну, хъугънайидар уч дапӀну, дурарихьна кагъаз тувру. 31Дурари му кагъаз урхуру ва кюмекнан хабриин шад шулу. 32Ягьудана Сила, чпи пайгъамбрарра вуди хьпаз дилигну, хъугъувалиин ижми хьуз дурариз кюмек апӀури, дурарин улихь кьаназ гъулхнийи[+]. 33Душваъ сацӀиб гъузхъан, Ягьудайизна Силайиз ягъурлувал ккун дапӀну, дурар гьаъдарихьна кьяляхъ гъягъюз гъитру. [ 34][*]

35Хъа Павелна Варнав Антиохияйиъ гъузру. Гизаф жарадарихъди дурари, душваъ аьгъювалар улупури, Агъайин гафнан Ужувлан хабар рабгъуру[+].


Павелна Варнав жара хьуб

36СацӀиб вахтналан Павели Варнавдиз кӀуру:

– Гъач хъана ухьу, Агъайин Гаф гъарабгъу гьарсаб шагьриъ айи ихь гъардшариин улуркьну, дурар фици яшамиш шулаш, лигухьа.

37Варнавдиз Марк кӀуру Югьанра чахъди гъадагъуз ккун шулу[+]. 38Амма Павели, Памфилияйиъ чпихъан хътаку ва аьхиризкьан чпин ляхниъ иштирак дарши Марк кӀуру Югьан хъади дурушиш ужу шул, пну, фикир апӀуру[+].

39Гьамци дурарин арайиъ гьюжат абхъру ва гьаци Павелна Варнав чиб-чпихьан жара шулу. Варнавди, Маркра гъадагъну, Киприз сирнав апӀуру. 40Павели, кӀуруш, Сила ктагъуру. Гъардшари думу, Агъайиина аманат дапӀну, рякъюъ тӀаъру[+]. 41Думу, гъардшарин хъугъувал мюгькам апӀури, Сирияйиъ ва Киликияйиъ лицури гъахьну.

#### 16


Павеликна Силайик Тимофей ктикьуб

1Дилин Павел Дервияйиз, хъасин Листрайиз гъюру. Душваъ Тимофей кӀуру сар ученик айи. Дугъан дада хъугънайи жугьуд дишагьли вуйи, хъа адаш грек вуйи[+]. 2Листрайиъ ва Иконияйиъ айи гъардшар дугъкан ужуди улхури шуйи. 3Павелиз Тимофей чахъди рякъюъ учӀвну ккунди айи. Гьаддиз дугъу Тимофейин суннат гъапӀнийи. Мидʼинди Павелиз душваъ айи жугьдариз хуш шлуб апӀуз ккунди айи, фицики дурариз варидариз Тимофейин адаш грек вуйиб аьгъяйи[+]. 4Ва дурари, шагьрариан шагьрариз гъягъюри, хъугъвалиина гъафидариз Ерусалимдиъ вакилари[†] ва хъугънайидарин аьхюдари адагъу къарар, дурар тамам апӀруганси, ктитури гъахьну[+]. 5Гьамци хъугънайидар хъугъувалиъ мюгькам шули ва дурарин кьадар йигълан-йигъаз артухъ шули гъахьну[+].


Павелиз Македонияйиз дих апӀуб

6Павел ва дугъахъди хъайидар Фригияна Галатия уьлкйириантина гъягъюру, амма Гирами Рюгьну дурарихьди Асия уьлкейиъ аьгъювалар улупуз гъитундар[+]. 7Мисия уьлкейин сяргьятарихъна дуфну, дурариз Вифания[†] юрдназ гъягъюз ккун шулу, амма Гирами Рюгьну дурариз манигъвал апӀуру[+]. 8Гьамци, Мисияйиъ удручӀвди, дурар Троада шагьриз гъюру[+].

9Йишвну Павелиз Македония уьлкейин касди, чан улихь дийигъну аьжайиб саягъниинди:

– Македонияйиз дуфну, учуз кюмек апӀин, – кӀури, миннат апӀуради рябкъюру.

10Му гъябкъюбси, учу дишлади Македонияйиз гъягъюз кьатӀъ гъапӀунча, фицики Аллагьди дурариз Ужувлан хабар[†] гъайибхай кӀура, пну, фикир гъапӀунча. 11Троадайиан гимийиъди рякъюъ учӀвну, дилин сифте Самофракия островдиина, хъайигъан Неапол шагьриз гъафунча.


Филипияйиз гъюб

12Дилинра учу Римдиан гъафидар яшамиш шулайи Македонияйин сабпи пайнан Филипия шагьриз гъафича, ва душваъ садшвнуд йигъ гъабхьнийич[+]. 13Султ йигъан[†] шагьриан нирихъна удучӀвнийча. Душвахъ, аьдат вуйиси, гъудгнар апӀру хал хъайи. Гьадина уч духьнайи дишагьлийирихъди деъну, сюгьбатар апӀурайча. 14Душваъ Фиатир шагьриан вуйи багьа уьру парчайин алвер апӀру Лидия кӀуру сар дишагьлира айи. Думу гьякь вуйи Аллагьдихъ хъугънайир вуйи. Павелихъ хъпехъурайи вахтна, Агъайи дугъан юкӀв ачмиш апӀуру, ва думу Павелин гафарихъ хъугънийи[+]. 15Думу ва дугъан вари хуландар штуан гъахьихъан, дугъу учкан тӀалаб апӀуру:

– Эгер учву узу дугъриданра Агъайихъ хъугънайир вуди гьисаб апӀураш, йиз хулаъ яшамиш йихьай.

Учура рази гъашича[+].


Павелна Сила дисуб

16Саб ражари учу гъудгнар апӀру хулаз гъягъюрайиган, фал китуз шлу жин кайи ва фал китбиинди эйсйириз зурба хайир хурайи лукӀ риш алахъунчуз. 17Павелинна ич кьяляхъди гъюри, дугъу, гьамци кӀури, чӀигъар апӀури гъахьну:

– Му касар ВаритӀанзаану Аллагьдин гъуллугъчйир ву! Дурари ухьуз уьрхивалихьна рякъ улупура![+]

18Гьамци думу шуру гизаф йигъари кӀури гъахьну. Павелихьан аьх апӀуз дархьиди, шурахьинди илдицну, дугъак кайи фалин жиндиз кӀуру:

– Месигь[†] Исайин[†] ччвурнахъан увуз амур апӀураза: дугъʼан удубчӀв!

Думу жинра дишлади шурʼан удубчӀвуру[+].

19Хъа дугъан эйсйириз чпин хайир хътабтӀурайиб дябкъну, дурари, Павелна Сила дидисну, гужниинди базар али майдандиина гьякимарихьна гъахуру. 20Дурарихьна гъахидари кӀуру:

– Му касар жугьдар ву ва дурари ихь шагьриъ гъалабулугъ ипра. 21Дурари ухьу, римлуйири, кьабул вая тамам апӀуз лайикь дару аьдатар рагъура[+].

22Халкьра Павелизна Силайиз къаршу шулу. Хъа гьякимари дурар, палтар илдитну, маргълихьди урччвуз буйругъ тувру[+]. 23Дурар, гизаф дурччвну, дустагъдиъ итру, хъа дустагъчийиз дурар ижмишнаан гъаравликк уьрхюз буйругъ тувру. 24Мициб буйругъ гъадабгъу дустагъчийира дурар дустагъдиъ айи вартӀан айитӀ дустагъдиъ уржру ва дурарин ликар урхъар айи ацӀу кьулиъ ивну рукьарихьди йитӀуру[+].


Павелна Сила азад апӀуб

25ГьацӀишвар багахь шулади, Павелина Силайи, ккарагури, Аллагьдин адназ мяълийир апӀурайи. Дустагъдиъ айи дидиснайидар дурарихъ хъпехъурайи. 26Гьаму арайиъ сабпну жилар гьаци зарбди гъутӀурччвнийики, саки дустагъдин шибритӀарра ришвруси. Гьадму сяаьт вари раккнарра арццру ва вари дидиснайидариин али рукьарра алдахьуру[+]. 27НивкӀʼан хъиргу дустагъдин гъаравулиз, вари раккнар арццнади дябкъну, ханжал уьчӀюбгъну учв йикӀуз ккун шулу, фицики дугъу, дидиснайидар гьергну пну, хиял гъапӀнийи[+]. 28Хъа Павели: «Уву увуз хатӀа мапӀан, учу вари гьамшваъ имича», – пну, зарбди чӀигъ апӀуру.

29Гъаравли, акв апӀруб хуз гъитну, Павелна Сила айи йишвазди архьру ва, гучӀбаан гукӀни духьну, думу дурарин улихь жилʼин дахъру[+]. 30Хъасин гъаравулчийи, дурар чӀатна адаъну, кӀуру:

– Эй йиз худйир, узу уьрхбан бадали гьапӀну ккунду[+]?

31Дурари дугъаз жаваб туву:

– Агъа вуйи Месигь Исайихъ хъугъ, Аллагьди уву ва яв хуландар уьрхиди[+].

32Хъасин дурари гъаравулчийиз ва дугъан хулаъ айидариз варидариз Агъайин Гафнакан аьгъювалар улупуру. 33Гъаравулчийи, дурар чан хулаз гъахи йишван, дурарин зийнар жикӀуру, хъасин дишлади думу ва дугъан хуландар штуан шулу[+]. 34Чан хулаз гъахи Павелизна Силайиз дугъу хураг гьивнийи, хъа дугъу ва дугъан хуландари Аллагьдихъ хъугъбиин шадвал апӀури шулу[+].

35ГвачӀин улубкьиган, шагьрин гьякимари:

– Дустагъ дапӀнайидар деетай, – пну, дустагъдиз чпин чархачйир гьаъру.

36Дустагъдин гъаравулчийи мидкан Павелиз кӀуру:

– Гьякимари, узухьна учву деетри пну, адмийир гьаъна. Гьаци вуйиган, гьамус архаинвалиинди удучӀвну гъарахай.

37Амма Павели дурариз кӀуру:

– Учу суд дарапӀди, Римдин ватандашар вуйибдизра дилигди, вари халкьдин улихь дурччвну, дустагъдиъ итнийи. Хъа гьамус жиниди деетурайин? Ваъ. Гъит чпи гъюри, чпи учу адаъри[+].

38Чархачйири му гафар, гьякимарикна гъапиган, Павелна Сила Римдин ватандашар вуйиб гъеебхьиган, гьякимариз гучӀ шулу. 39Гьаддиз дурари, дуфну, Павелинна Силайин улихь чпилан хил алдабгъувал ккун апӀуру ва, дустагъдиан адаъну, дурарикан шагьриан удучӀвну гъягъюб тӀалаб апӀуру[+]. 40Дурар, дустагъдиан удучӀвдар, Лидияйин хулаз гъюру. Душваъ гъардшарихъди дяркъну, дурарин юкӀвар аьшкьлу дапӀну, шагьриан рякъюъ учӀвру[+].

#### 17


Павелна Сила Фессалоникайиъ

1Амфипол ва Аполлония кӀуру шагьрариантина душну, Павелна Сила жугьдарин мист[†] айи Фессалоникайиз гъюру[+]. 2Павел, дина дуфну, чан аьдатниинди шубуд султ йигъан[†] жугьдарихъди БикӀбарикан улхуру[+]. 3Дугъу, Месигь[†] сифте дукӀну, хъасин чӀиви духьну ккунийи кӀури, мидкан гъаврикк ккаъри ва му усбат апӀури гъахьну. Дугъу кӀуру:

– Гьадму Месигь узу учвуз улупурайи Иса ву[+].

4Дурарикан сакьюдар Аллагь кӀваъ уьрхру грекар ва хайлин адлу дишагьлийир хъугънийи ва Павелинна Силайин терефназ гъафнийи.

5Хъа хъугъну адру жугьдари, хъюлʼан базариин али алчагъ адмийир уч дапӀну, гъварч шулу ва вари шагьрик гъал кипру. Халкьдин улихьна адаъбан бадали, дурари, Ясондин хулаз дуфну, Павелна Сила агуру[+]. 6Дурар душваъ дидрихъди, Ясонна жара гъардшар шагьрин гьякимарихьна гъахуру. Халкьди гьамцдар чӀигъар апӀурайи:

– Вари дюнʼяйиъ гъалабулугъ ипнайи гьаму касар гьамус гьаминара дуфна, – 7хъа Ясонди дурар чан хулаъ кьабул гъапӀну. – Дурар, Римдин паччагьтӀан хъана жара сар Иса паччагь а кӀури, Римдин паччагьдин гьюкмиз къаршу удучӀвура[+].

8Мициб хабарну халкьдик ва шагьрин гьякимарик гъалабулугъ кипру. 9Дурари Ясон ва имбу хъугънайидар, чпи азад апӀбан бадали, пул тувуз мажбур апӀуру, ва хъасин дурар деетуру.


Верияйиъ цӀийи читинвалар хьуб

10Гъардшари гьадму йишван дишла Павелна Сила Верия кӀуру шагьриз гьаъру. Дина гъафибси, дурар жугьдарин мистаз гъягъюру. 11Мушван адмийир ФессалоникайиндартӀан фикирлудар вуйи: дурари Агъайин Гаф лап аьшкьниинди кьабул гъапӀнийи. Павелина Силайи кӀурайиб гьякь вуш аьгъю апӀбан бадали, гьар йигъан БикӀбар ахтармиш апӀури гъахьнийи. 12Натижайиъ жугьдарикан гизафдар, хъа гьацира хайлин грекар ва адлу дишагьлийирна жилар хъугъувалиина гъафнийи.

13Фессалоникайин жугьдар, Павели Верияйиъра Аллагьдин Гаф рабгъурайиваликан аьгъю дубхьну, гьадина дуфну, халкьдик гъалабулугъ кипуз ва дугъʼин алауз хъюгъру. 14Гьадмуган гъардшари тяди Павел гьюлин[†] гъирагъдихъна гьаъру, хъа Силана Тимофей гьадушваъ гъузру. 15Павелихъди гъушдари думу Афинайизкьан гьаъру. Дилин хътакурайидарихь Силайизна Тимофейиз «Шлубкьан ухди узухьна гъачай», – кӀури, Павели дибикӀнайи кагъаз хьайи.


Павел Афинайиъ хьуб

16Силайизна Тимофейиз ккилигурайи Павелин рюгь убгури гъабхьну, гьаз гъапиш дугъаз шагьур идолари абцӀну гъябкънийи[+]. 17Мидкан дугъу мистаъ жугьдарихъдина Аллагь кӀваъ айи грекарихъди ва гьар йигъан базар – майдандиин алахьурайидарихъди сюгьбатар апӀури гъахьну. 18Сакьюдар эпикурчйир ва стоикар вуйи философар дугъахъди гьюжатнаъ учӀвру. Дурарикан сакьюдари: «Му лягълягъиз фу пуз ккунди айкӀан?», тмундари: «Думу, рякъру гьялариан, яд аллагьарикан улупурайир вуйкӀан?» – кӀури шуйи. Дурари мици гьаддиз кӀурайи, гьаз гъапиш Павели Исайикан ва Думу чӀиви хьуваликан Ужувлан хабар[†] рабгъурайи. 19Дурари Павел Ареопаг тепейиин уч шлу мажлисназ духну, дугъхьан гьерхру:

– Уву рагъурайи гьадму аьгъювалар фу вуш, учуз аьгъю апӀуз хай даршулин[+]? 20Фицики ич ибарихъна саб аьжайиб хабар гъюра; гьаддиз учуз, му фу вуш, аьгъю дубхьну ккунди ачуз.

21Афинайин агьалйирин ва душваъ яшамиш шулайи гъурабйирин пише чпин вахт, сюгьбатар апӀури вая гьар жюрейин цӀийишнар гьял апӀури, адапӀувал вуйи.


Павелин Ареопаг мажлисдин улихь улхуб

22Павели, Ареопаг мажлисдин улихь дийигъну, гъапнийи:

– Афинайин агьалйир! Рябкъюразузки, учву гизаф идолар кьабул апӀурачва, 23фицики узу шагьриантина гъягъюрайиган ва ичв гирами йишвариз лигурайиган, «Мялум дару аллагьдиз» кӀури дибикӀнайи гъурбан апӀру йишвра гъябкъюнзуз. Магьа учву, Учв фуж вушра аьгъдарди, икрам апӀурайи Аллагь, узу учвуз ачмиш апӀурайи Гьадму Аллагь ву.

24Дюнʼя ва дидиъ айикьандар вари яратмиш гъапӀу Гьадму Аллагь заваринна жиларин Агъа хьпаз лигну, Думу инсанарин хилариинди гъапӀу дараматариъ яшамиш шуладар[+]. 25Дугъаз инсанарин хилариинди апӀурайи кюмек ккундар, гьаз гъапиш Дугъаз гьич фтинкӀа игьтияж адар. Дугъу чав инсанариз гьарсаб тувра: уьмурра, нефесра ва гьаци вари миди вуйи ужувларра[+]. 26Аллагьди сифте сар кас, хъа дугълантина дюнʼяйин вари инсаният арайиз гъабхну. Дурар яшамиш шлу вахтар ва йишвар улупну[+]. 27Аллагьдин метлеб халкьари Учв агуб вуйи. Мумкин ву, дурар Дугъахьна рукьузра, дурари Думу агузра. Думу ухькан гьарурин багахь хьа. 28Фицики ухьу Гьадгъуинди яшамиш шули, лицури ва нефес хътабгъури ахьа. Ичв шаирарикан сасдари гъаписи: «Ухьу Дугъан веледар вухьа».

29Гьаци вуйиган, ухьу Аллагьдин веледар вуди, Аллагь гъизилиз, арсраз вая гъвандиз, инсандин устадвалиинди ва хиялниинди яратмиш дапӀнайи суратназ ухшар ву пну, фикир дапӀну ккундар. 30Аллагьди ихь аьгъдруваларин вахт ихь тахсир вуди гьисаб апӀурадар, хъа гьамус Дугъу варишвариъ вари адмийириз чпин тахсрар гардандиъ дисуб амур апӀура[+]. 31Фицики Дугъу вари дюнʼяйин гьякьди суд апӀру йигъ улупна. Чав улупнайи Инсанди гьадму суд апӀиди. Аллагьди, Думу, гъачӀихъан, чӀиви дапӀну, варидариз шагьидвал тувну[+].

32ГъачӀихъан чӀиви хьубкан деебхьну, дурарикан бязидар: «Мидкан хъа ражари ктибтара» пну, кялхъюз хъюгъру. 33Гьаци вуйиган, Павел дурарихьан гьудучӀвну гъягъюру. 34Хъа сакьюдари, дугъахъ хъугъну, дугъан тереф бисуру. Дурарин арайиъ Дионисий кӀуру Ареопаг мажлисдин иштиракчи, Дамар кӀуру дишагьли ва хъана жарадарра айи.

#### 18


Павел Коринфдиъ хьуб

1Дидхъан Павел, Афинайиан удучӀвну, Коринфдиз гъюру. 2Душваъ дугъаз Понт юрднаан вуйи Акила кӀуру сар жугьуд дихъуру. Думу чан шив Прискилайихъди Италияйиан удучӀвну дуфнайир вуйи, фицики Римдин паччагь Клавдийи вари жугьдариз Римдиан удучӀвну гъягъюз буйругъ дебккнайи. Павел дурариин улуркьуз гъафнийи[+]. 3Дурари чадрар дирхурайиб, яна Павели чав улихьди апӀури гъаши кеспи апӀурайиб, аьгъю гъабшиган, дурарихъди гъузну, лихуз хъюгъру. 4Гьар султ йигъан[†] дугъу мистаъ,[†] жугьдарна грекар хъугъувалиина хури, аьгъювалар улупури гъахьну[+].

5Силана Тимофей Македонияйиан гъафиган, Павели чан вари вахт жугьдариз Иса Месигь[†] вуйивал улупбаз харж апӀури гъахьну[+]. 6Дурари, мидʼин рази даршули, дугъаз люкьнар апӀури гъахьну, хъа дугъу чан ликарик кайи бишируг гьадму адмийириина кутӀубччвну, гъапи:

– Учву ичв уьмрин тахсиркрар хьидичва. Ичв кӀулʼина гъюрубдин узу жаваб тувидарза. Гьамус узу жугьуд дарударихьна гъягъюраза[+].

7Хъа думу удучӀвну, мистан гъвалахъ хъайи, Аллагь кӀваъ уьрхюрайи Юст кӀуру касдин хулаз гъюру. 8Мистан аьхюр вуйи Криспдира, чан вари хизандихъди, Агъайиина хъугъувал гъабхнийи. Гьацира Павелихъ хъпехъу коринфлуйирикан гизафдари, хъугъувалиина дуфну, чпи штуан апӀуз гъитру[+].

9Сад йишван Агъайи аьжайиб рябкъбаъ Павелиз гъапну:

– ГучӀ мапӀан! Адмийирихъди улхбар давам апӀин ва меккебехъан. 10Фицики Узу увухъди хъаза ва гьич сарихьанра увуз писвал апӀуз хьибдар, гьаз гъапиш му шагьриъ Йиз адмийир гизаф айиз.

11Павел душваъ, агьалйириз Аллагьдин Гаф улупури, йисна гьацӀаъ гъузру.

12Гьадму вахтна Ахая уьлкейин гьякимдар Галлион вуйи. Магьа жугьдар сатӀиди Павелиин алархьуру ва думу суддиз хуру. Дурари гьамци кӀуйи:

13– Гьаму касди адмийириз, Къанундин[†] къайдйирихъди дарди, Аллагьдиз икрам апӀуз улупура.

14Павели ушв абццайизра, Галлионди жугьдариз кӀуру:

– Эгер саб чӀуру ляхин вая хатӀа дубхьнайиш, узуз учвухъ, жугьдарихъ, хъпехъуз себеб шуйзуз. 15Хъа ляхин ялгъуз гъапи гафариъна, ччвурариъна, ичв къанунариъ аш, му месэла учву гьял апӀинай. Узуз му ляхнин диванбеги хьуз ккундарзуз[+].

16Гьамци дупну, дугъу дурар диванханайиан утӀурккуру. 17Варидари, мистан аьхюну малла[†] Сосфен дидисну, думу диванханайин улихь урччвуз хъюгъру, хъа мидкан Галлиондиз гьич вижнара ктайи.


Павел Антиохияйиз хътакуб

18Коринфдиъ хъана хайлин йигъари гъузу Павели, гъардшар душваъ гъитну, Акилана Прискилла хъади Сирияйиз сирнав апӀуру. Кенхерея портнаъ Павели, чав Аллагьдиз Гаф тувиганси, чан кӀул алдапӀуру[+]. 19Дурар Эфесдиз гъафиган, Павели Прискилана Акила душваъ гъитну, учв жугьдарихъди сюгьбатар апӀбан бадали, мистаз гъюру[+]. 20Дурари дугъкан чпихъди шлубкьан кьаназ гъузуб тӀалаб апӀуру, хъа Павел рази гъахьундайи. 21УдучӀвну гъягъруган, «Эгер Аллагьди амур гъапӀиш, узу учвухьна хъадакну гъидиза», – пну, Павел Эфесдиан, баркаллагь дупну, гъягъюру[+].

22Къайсарияйиъ гимийиан эдеъну, думу Ерусалимдиз рякъюъ учӀвру ва, дина гъафири, душван хъугънайидар тебрик апӀуру, хъасин Антиохияйиз гъягъюру. 23Душваъ сацӀиб вахтна гъузбалан кьяляхъ, дугъу чан рякъ давам апӀуру ва, Галатияйиъна Фригияйиъ шагьриан шагьриз гъягъюри, душвариъ вари ученикарин[†] хъугъувал мюгькам апӀури гъахьну[+].


Аполлос

24Душваъ Аполлос кӀуру Александрия шагьриан вуйи БикӀбарин гъаври айи ва ушвниъ ужуб чӀал айи жугьуджви айи. Думу сабан Эфесдиз гъафнийи[+]. 25Думу Агъайин рякъярин гьякьнаан гъаврикк ккайи кас вуйи. Анжагъ Ягьʼяйи штуан апӀбакантӀан деебхьнадашра, дугъу Исайин гьякьнаан аьшкьлуди ва дюзди аьгъювалар улупури шуйи[+]. 26Мидкан дугъу мистаъ дирбашди улхуз хъюгъру. Хъа Прискилайина Акилайи, дугъан гафар гъеерхьиган, думу чпин хулаз духну, Аллагьдин рякъюн гьякьнаан хъанара дишди гъаврикк ккаъру[+]. 27Хъа дугъаз Ахаяйиз гъягъюз ккун гъабшиган, гъардшари, дугъаз ягъур ибшри дупну, душван ученикариз, думу кьабул апӀри, пну, кагъазра бикӀуру. Аполлос дина гъафиган, Аллагьдин ужувналан хъугъдариз дугъу аьхю кюмекар апӀуру[+]. 28Иса Месигь вуйивал БикӀбариинди улупури, дугъу вари халкьдин улихь жугьдар дюз дарувал ужуди улупуйи[+].

#### 19


Павел Эфесдиъ хьуб

1Аполлос Коринфдиъ айи вахтна Павел, жюрбежюр йишвариантина душну, Эфесдиз ктахъуру. Душваъ дугъаз сакьюдар ученикар[†] алахьуру[+]. 2Дугъу дурарихьан гьерхру:

– Хъугъувалиина гъафиган, учву Гирами Рюгь кьабул гъапӀунчва?

Дурари дугъаз:

– Учуз Гирами Рюгьнакан гьич гъеебхьнукьан дарчуз, – пну, жаваб тувру.

3Павели дурариз:

– Учву шлин штуан апӀувал кьабул гъапӀунчва? – пну, гьерхру.

Дурари:

– Ягьʼяйин штуан апӀувал, – пну, жаваб тувру[+].

4Павели кӀуру:

– Ягьʼяйин штуан апӀувал тахсрар гардандиъ дисбан бадали апӀурайиб вуйи. Дугъу инсанариз чан кьяляхъди Гъюз Ккайирихъ, яна Исайихъ, хъугъуз дих апӀури гъахьну[+].

5Ягьʼяйин ученикариз мидкан гъеебхьиган, дурар Агъа Исайин ччвурнахъан штуан шулу[+]. 6Хъа Павели дурариин хилар иливиган, дурариина Гирами Рюгь гъафнийи ва дурар, жа-жара чӀалариинди улхури, пайгъамбарвалин гафар пуз хъюгъру[+]. 7Дурар вари йицӀикьюр касдихьнакьан вуйи.

8Павели, мистаз[†] гъягъюри, шубуб вазлин арайиъ, жугьдарихъди сюгьбатар гъахури, Аллагьдин Паччагьлугъ[†] айивал тасдикь апӀури, хъуркьувалиинди аьгъювалар улупуйи[+]. 9Хъа дурарикан сакьюдар хъугъбаккан кӀул ккадабгъури, халкьдин улихь Агъайин рякъярикан чӀуруди улхури гъахьну. Гьаддиз Павел дурарихьан гьудучӀвну гъюру ва, чахъди ученикар гъадагъну, Тиран кӀуру касдин мектебдиъ гьар йигъан сюгьбатар гъахуру. 10Гьамци кьюд йис гъябгъюру ва вари жугьдаризна Асияйиъ яшамиш шулайи грекариз Агъа Исайин Ужувлан хабарнакан[†] гъеебхьнийи.


Аьхюну малла Скевайин ургур бай

11Аллагьди Павелин хилариинди гизаф аьламатар улупури гъахьну, 12гьаддиз дугъан хил кубкӀу ягълухъар, ккурттарра кмиди, аьзарлуйир сагъ апӀбан бадали, ишлетмиш апӀуйи ва дурар сагъра шуйи. Дурариан гьацира жинарра удучӀвуйи[+].

13Шагьриан шагьриз гъягъюри, жинар утӀурккурайи бязи жугьдарин сюгьюрчйирра кмиди, жинар кайидариз гьамци кӀури, Исайин ччвур бисуз чалишмиш шули гъахьну:

– Увуз Чан гаф Павели улупурайи Исайин ччвурниинди амур апӀураза: удубчӀв гьаму касдиан[+].

14Мурар жугьдарин аьхюну малла[†] Скевайин ургур бай вуйи. 15Хъа сабан жинди дурариз:

– Иса аьгъюр вузуз, Павелра аьгъязуз, хъа учву фужар вучва? – кӀуру[+].

16Ва гьадмуган жин кайи гьадму кас дурариин алархьуру ва дугъу дурар урччвуру. Дурариин али палтар гъячӀяргънийи, ва дурар гьадму хулʼан гъяцӀалди ва зийнар духьну утӀурччвнийи.

17Хъа мидкан Эфесдиъ яшамиш шулайи вари жугьдаризна грекариз аьгъю шулу, ва дурарик гучӀ кабхъру, ва Агъа Исайин ччвурназ хъанара артухъ гьюрмат апӀуз хъюгъру. 18Хъугъувалиина гъафидарикан гизафдари, Павелихьна дуфну, чпи гъапӀу гунагь ляхнар ачухъ апӀуйи ва гардандиъ дисуйи[+]. 19Хъа сюгьюрчйир-фалчйирикан гизафдари, чпин китабар уч дапӀну, варидарин улихь ургуру. Гъургдарин кьимат гьисаб гъапӀиган, 50 агъзур арсран манатдихьна удубчӀвнийи.

20Гьамци Агъайин Гаф яркьуди рабгъуйи ва кьувватнаъ убчӀвуйи[+].


Павелин ниятар

21Вари гьаму гьядисйир гъашихъан, Павели Македонияйиан ва Ахаяйиантина Ерусалимдиз гъягъюз кьатӀъ гъапӀнийи. Дугъу: «Душваъ сабцӀиб вахтназ гъузну, хъасин узу Римра дябкъну ккунду», – гъапнийи[+]. 22Чан кюмекчйирикан кьюр кас – Тимофейна Эраст – Македонияйиз гьаъну, думу саб кьадар вахтназ Асияйиъ гъузнийи[+].


Эфесдин устйирин гъалабулугъ

23Гьадму вахтна Агъайин Гафназ гизафдар къаршу гъудужвнийи. 24Эфесдиъ Димитрий кӀуру сар арсран уста яшамиш шулайи. Дугъу арсракан Артемида-аллагьдин бицӀи хулар дапӀну масу тувуйи. Му кеспи кайи устйири аьхю пулар гъазанмиш апӀури шуйи. 25Димитрийи дурарна жара кеспйир кайи устйир уч дапӀну, дурариз кӀуру:

– Эй дустар, учвуз аьгъячвузки, ихь кеспийи ухьуз ужуб хайир хура. 26Мидихъди сабси учвуз рябкъюрачвузки ва ебхьурачвузки, гьадму Павел кӀурури, инсандин хилариинди гъапӀдар аллагьар дар, кӀури, неинки Эфесдиъ, хъа вари Асияйиъ айи адмийир рякъʼан адаура ва инсанар гьаддихъ хъугъуз гъитра. 27Хъа миди ухьʼина бала хура, неинки ихь пише зат имдарди ккадабхъбиинди, хъа гьацира зурба вуйи Артемида-идолин дараматдин саб жюрейинна мяна гъубзидар. Вари Асияйи ва вари дюнʼяйи икрам апӀурайи Артемидайин адлувал дубгди.

28Му гафар гъеерхьиган, хъюлу ацӀну, дурари: «Эфесдин Артемида зурба ву!» – кӀури, чӀигъар апӀуз хъюгъру. 29Шагьриъра бегьем гъалабулугъ абхъру. Павелин юлдшар Гай ва Аристарх кӀуру кьюр Македонияйин агьалйирра хъади, тамашйир улупрушвахьна вари гъажаргънийи[+]. 30Павелиз, душваз дуфну, уч духьнайи халкьдин улихьна удучӀвуз ккун гъабхьнийи, хъа ученикари гъитундайи. 31Дугъан дустар вуйи му вилаятдин сакьюдар гьякимдрари, дина дурушуб тӀалаб апӀури, дугъахьна адмийир гьаънийи.

32Му арайиъ уч духьнайидари, саб къайда адарди, гьарури саб кӀури, чӀигъар апӀуйи. Дурарикан гизафдариз, чпи гьаз уч духьнаш, аьгъдайи. 33Сакьюдари вари тахсрар сар Александр кӀуру касдиин алаънийи, ва жугьдари думу улихьна удучӀвуз гъитнийи. Хилин ишара дапӀну, дугъаз халкь аьгьвалатнан гъаврикк ккауз ккун гъабши. 34Хъа думу жугьуд вуйивал аьгъю гъабшиган, варидари сабхилди чӀигъар гъапӀнийи: «Эфесдин Артемида зурба ву!» ва му гафар текрар апӀури дурарин кьюб сяаьткьан гъабхьнийи. 35Шагьрин къайдйир дерккрури, халкь сикин дапӀну, кӀуру:

– Эфесдин агьалйир! Эфес зурба вуйи Артемидайин дарамат ва завʼан абхъу гирами гъван уьрхюрайи шагьур вуйивал шлиз аьгъдар? 36Му ляхин шаксуз вуйиган, учву архаин духьну ккун, апӀру ляхин фагьумсузди апӀуз хай даршул. 37Хъа учву мина дараматдин фукӀа жин дарапӀдар ва ихь Артемида-аллагьдиз чӀуру гафар дарпидар духначва. 38Эгер Димитрийинна дугъахъ хъайи устйирин дурарихьна аьрз аш, мидиз ухьухь диванханйирна диванбегйир ахьуз: гъит дурари сар-сариина гьадина аьрз апӀри. 39Эгер дурарихьан жара гьерхруб аш, думу аьдати саягъниинди мажлисди гьял апӀиди. 40Даршиш гъи гъабшибдин кӀуллан гъалабулугъ гъитӀибккну, ухьу тахсиркрар апӀбан хатӀавал а. Мициб гъалабулугъ ипбан бадали саб багьнара адархьуз.

41Гьамци дупну, дугъу халкь алдагъуз гъитру.

#### 20


Павел Македонияйиъ ва Грецияйиъ хьуб

1Гъалмагълар яваш гъашиган, Павел, ученикариз[†] дих дапӀну, дурариз кюмекнан гафар ва баркаллагь дупну, Македонияйиз рякъюъ учӀвру[+]. 2Македонияйин ругарилан гъягъруган, дугъу хъугънайидариз хайлин кюмекнан гафар гъапнийи. Хъасин думу Грецияйиз гъюру. 3Душваъ думу шубуб вазли гъузру. Думу душвʼан Сирияйиз сирнав апӀуз гьязур шулайи арайиъ, жугьдариз думу йикӀуз ккун шулу. Гьаддиз Сирияйиз Македонияйиантина гъягъюз дугъу кьатӀъ апӀуру[+]. 4Дугъахъди Верияйиан вуйи Пирин бай Сосипатр, Фессалоникайиан вуйи Аристархна Секунд, Дервияйиан вуйи Гай, Тимофей ва Асияйиан вуйи Тихикна Трофим хъади шулу[+]. 5Дурар, улихьди душну, учуз Троадайиъ ккилигури гъузру[+]. 6Хъа учу Пасхайин[†] Лавшарин машквран йигъарихъан Филипияйиан гимийиъди гъушнийча ва хьуд йигълан дурарихъди Троадайиъ сатӀи гъахьнийча. Душваъра саб гьяфтайиъ имича[+].


Павели Евтих чӀиви апӀуб

7Элгьет йигъан, ученикар уьл ипӀуз уч гъашиган, Павели дурарихъди сюгьбатар гъахуйи. Хъайигъан гимийиъди рякъюъ учӀвуз ният ади, думу дурарихъди гьацӀишваризкьан сюгьбат давам апӀури гъузру[+]. 8Учу деънайи зиин хулаъ гизаф чирагъар кархьнайи. 9Павели аьгъювалар улупури имиди, улдаригъ деънайи Евтих кӀуру живан дерин нивкӀуз гъягъюру. Ва, нивкӀуъ айир, шубубпи мертебайиансина ахъру. Хъа думу за гъапӀиган, лигуруш, дукӀнайи[+]. 10Павели, исина кудучӀвну, дугъаз дилигну, хабахъна гъадагъуру ва кӀуру: «Пашман махьанай, дугъʼин жан илмиди», – кӀуру[+]. 11Хъа думу, зиина удучӀвну, уьл гьудубтӀну, дипӀну, лап кьаназ, гвачӀиндизкьан учухъди сюгьбатнаъ шулу. Хъасин думу удучӀвну гъягъюру. 12Гьадму вахтна жигьил бай хулаз чӀивиди хуру, ва мидʼин вари гизаф рази гъахьнийи.


Троадайиан Милитдиз гъюб

13Учу улихьди гимийиъди, Павел дидиъ итузра ккади, Асс шагьриз сирнав гъапӀунча. Дугъаз Ассдиз яягъди гъягъюз ккунди, дугъу гьациб буйругъ тувнийчуз. 14Думу учуз Ассдиъ алахъиган, думура гимийиъ итну, Митилена шагьриз гъафунча. 15Хъайигъан, дилин сирнав апӀури, Хиос островдихьан ярхла дарди гими дебккча. Хъайигъан Сомос островдиинра улуркьну, сад йигълан Милит шагьриз гъафича.

16Асияйиъ энгел дархьбан бадали, Павели Эфесдиз дурушуз кьаст апӀуру, гьаз гъапиш думу Ерусалимдиз, эгер удукьуруш, ХьуцӀударин машквар улубкьайиз хъуркьуз гьялакди вуйи[+].


Милитдиъ хъугънайидарин аьхюдариз баркаллагь пуб

17Милитдиан дугъу, Эфесдин хъугънайидарин аьхюдар гъюри пну, дина адми гьаъру. 18Хъа гъафиган, дурариз кӀуру:

– Узу Асияйиз гъафи йигъхъанмина вари вахтна учвухъди хъайивал аьгъячвуз[+]. 19Жугьдари узʼина гъахи писвалариз дилигди, узу, дамагъар ктарди ва уларилан нивгъ рубзури, Агъайиз гъуллугъ апӀури гъахьунза. 20Узу вари халкьдин улихь ва ичв хулариъ ужʼвал хру варибдикан учвуз аьгъювалар улупури гъахьунза. 21Жугьдаризна грекариз узу Аллагьдин улихь тахсрар гардандиъ дисувалин ва ихь Агъа Исайихъ хъугъвалин жавабдарвалиинди шагьидвал гъапӀунза. 22Хъа гьамус, Гирами Рюгьнан амриз мютӀюгъ шули, узу Ерусалимдиз душну ккунду. Хъа душваъ йиз кӀулʼина фу гъюрушра, аьгъдарзуз. 23Ялгъуз саб аьгъязуз, Ерусалимдиъ узуз аьзабарна дустгъар ккилигура, Гирами Рюгьну дидкан узуз гьар шагьриъ хабар тувра[+]. 24Хъа узу бадали йиз уьмур гьяйиф дарзуз, йиз метлеб узу Агъа Исайихьан кьабул гъапӀу гъуллугъ тамам апӀуб ва жавабдарвалиинди инсанарин улихь Аллагьдихьан вуйи багъишʼваликан Ужувлан хабарнан[†] шагьидвал апӀуб вуйиз[+]. 25Ва хъана аьгъязуз, узу ичв арайиъ Аьршарин Паччагьлугъдикан аьгъювалар улупури, сарун рякъидарчвуз. 26Гьацира учвуз гъи кӀураза, учвкан фуж пуч гъашиш, дидин тахсиркар узу хьидарза, 27фицики узу, учвхьан гьич фукӀара гьитӀитӀибкӀди, Аллагьдин ниятарикан аьгъювалар улупури гъахьунза.

28Ичв ва вари хъугънайидарин гъанаъ йихьай. Исайи Чан ифдиинди гъазанмиш дапӀну, Аллагьдихъ хъугънайидарин ва учвʼина Гирами Рюгьну аманат гъапӀдарин гъайгъу зигай[+]. 29Узуз аьгъязуз, узу учвхьан гъушиган, яман жанаврар дуфну, дурари сюрйириз инсаф апӀидар[+].

30Ичв арайиъра гьацдар адмийир хьидики, дурари, ученикар чпихъинди илтӀикӀуз, нягьякьвалихъинди улхиди[+]. 31Гьаддиз ихтиятди гъузай. Узу шубуд йисан йишвди-йигъди, уларилан нивгъ рубзури, ккарагури, учвуз мидкан аьгъювалар улупури гъахьунза. Му вари кӀваин гъибтай[+]. 32Гьамус, гъардшар, учву Аллагьдиина ва Дугъан хайирнан Гафниина аманат апӀуразачву. Дугъхьан учву хъугъувалиин мюгькам апӀуз ва Чан ужувлакк ккайидарихъди учвузра ирс тувуз удукьуру[+]. 33Узу учвухъди хъайиган, саринна я арс, я гъизил, я багьа палат ккун гъапӀундарза[+]. 34Учвуз ужуди аьгъячвуз, йиз ва узухъди хъайидарин игьтияжар гьуркӀуз гьаму йиз хилар кюмек гъахьнийиз[+]. 35Узʼан удукьруси учвуз улупунза, узуси зегьмет зигури, саилариз кюмек апӀури, учвура духьну ккунду. Агъа Исайин гафар кӀваин апӀинай, фицики Дугъу Чав дупна: «ГъадабгъубтӀан тувуб хушбахтаварвал ву»[+].

36Гьамци дупну, думу, кьамкьариина ис духьну, варидарихъди ккарагуру[+]. 37Варидари, ишури, дугълан хабар алдагъури, макар апӀуйи, 38фицики дурар гизаф пашман духьнайи, иллагьки дугъан: «Сарун узу учвуз рякъидарчвуз», кӀуру гафариин. Хъасин дурари думу гимийихьна рякъюъ тӀаънийи.

#### 21


Ерусалимдиз рякъюъ

1Дурарихьан жара духьну, учу гимийиъди дишди Кос, хъайигъан Родос кӀуру островариина, хъа дилин Патара шагьриз гъафнийча. 2Финикияйиз гъябгъру гими дабгну, дидиъ эъну, рякъюъ учӀвча. 3Киприн кафари терефнахъантина душну, учу Сирияйиз гъафича ва Тир шагьриъ дергча, фицики душваъ гимийиан гъагъар адагъну ккундийи. 4Душваъ учуз ученикар[†] гъидихъчуз ва дурарихъди саб гьяфта адапӀча. Гирами Рюгьнан амриинди дурари Павелиз, Ерусалимдиз мягъян, кӀури гъахьну[+]. 5Ич душваъ шлу вахт ккудубкӀиган, учу дилин удучӀвну, ич рякъ давам гъапӀча. Ученикари, чпин хпарна веледар хъади, учу шагьриантина рякъюъ тӀаънийи, хъа гьюлин[†] гъирагъдихъна гъафиган, учу кьамкьариина ис духьну, ккарагнийча[+].

6Дурарикан гьарурихъди, баркаллагь дупну, учу гимийиз за гъашича, хъа дурар чпин хулариз хътаку.

7Учу, рякъ давам апӀури, Тириан Птолемаида шагьриз гъафича ва душваъ гъардшар тебрик дапӀну гъафи йигъ гьадрарихъди адапӀча. 8Хъайигъан рякъюъ учӀвну, учу Къайсарияйиз гъафича ва Ерусалимди кадагънайи ургур гъардшикан сар вуйи Ужувлан хабар[†] рабгъру Филипдин хулаъ дергча[+]. 9Дугъаз швуваз душну адру, пайгъамбарвалин гафар кайи юкьур риш айи[+]. 10Учу душваъ сакьюдар йигъар адаъхъан, дина Ягьудияйиан Агав кӀуру пайгъамбар гъафнийи[+]. 11Учухьна дуфну, дугъу, Павелин чӀул гъадабгъну, дидихъди чан ликарна хилар йитӀну, гъапнийи:

– Гирами Рюгьну гьамци дупна: «Ерусалимдин жугьдари му чӀулин эйси магьа гьамци йитӀиди ва аллагьсузарин[†] хилиз тувди»[+].

12Му гафар гъеерхьиган, учу ва душваъ айи адмийир вари Павелиз, Ерусалимдиз мягъян кӀури, ккарагуз хъюгъча[+]. 13Гьадмуган Павели жаваб тувру:

– Учву гьапӀрачва? Гьаз, ишури, йиз юкӀв дар апӀурачва? Узу, йитӀуб гъубзри, хъа гьацира Агъа Исайин ччвурнахъ Ерусалимдиъ йикӀузра гьязур вуза[+].

14Думу, учу кӀурайибдихъинди илтӀикӀуз дархьиган, «Гъит Агъайин амур ибшри», – пну, гъитча.


Павел Ерусалимдиз гъюб

15Гьадму йигъарихъан гьязур духьну Ерусалимдиз гъушча. 16Къайсарияйиан сакьюдар ученикарра учухъди гъафнийи. Дурари учу ухдихъанмина ученик вуйи кипржви Мнасондихьна хъади гъафнийи. Учу гьадгъахь дергча. 17Ерусалимдиз гъафиган, гъардшари учу хушниинди кьабул гъапӀнийи. 18Хъайигъан Павел учухъди Якьубдин[†] хулаз гъафнийи. Душваъ вари хъугънайидарин аьхюдар уч духьнайи[+]. 19Павели, дурариз салам тувну, жугьуд дарударин арайиъ Аллагьди чан хилариинди гъапӀу вари ляхнарикан хъайи-хъайиси ктибтуру. 20Мидкан гъеебхьиган, дурари Аллагьдин ад апӀуру ва Павелиз кӀуру:

– Гъардаш, увуз хъугъувалиина дуфнайи швнуд-сад агъзур жугьуд гъяркъюнвуз, амма дурар вари Къанун[†] уьбхбан ижми терефкрарди ими[+]. 21Уву жугьуд дарударин арайиъ айи вари жугьдариз, дурари ихь аьдатар дюрюхри, веледарин суннат дарапӀри, Мусайин[†] къанунар кӀули дурухри пну, аьгъювалар тувра, кӀури, дурариз увкан деебхьна[+]. 22Гьаци вуйиган ухьу гьапӀхьа. Дурариз, икибаштӀан, уву гъюбкан ебхьиди. 23Гьаддиз учу кӀуруб апӀин: ич арайиъ Аллагьдиз ху дапӀнайи юкьур кас а. 24Дурарихъди душну, марцц хьпан аьдат тамам апӀин. Дурарихьан чпин кӀулар ултӀукъуз шлуганси, дурари гъапӀу харжарин пул уву тув. Гьадмуган варидариз увкан кӀурайиб гьякь дарувал ва увура къанундиз мютӀюгъ шулайивал аьгъю хьибди[+].

25Хъугъувалиина гъафи жугьуд дарударикан гъулхиш, дурариз учу, идолариз гъурбан гъапӀу йикк, бугъмишди гъабкӀибдин йикк дирипӀри, ифи дурубхъри ва кьяппавал дарапӀри пну, кагъаз хътапӀунча[+].

26Гьамци хъайигъан Павели, гьаму касар чахъди хъади душну, марцц хьпан аьдат тамам апӀуру. Хъасин, марцц хьпан йигъар фила ккудуркӀуруш ва дурарикан гьарурихъанди гъурбнар фила апӀуруш, аьгъю апӀбан бадали, Аллагьдин хулаз гъюру.


Павел дисуб

27Аьдатниинди дерккнайи ургуд йигъ улдубчӀвиган, Асияйиан вуйи жугьдариз думу Аллагьдин хулаъ ади рякъюру. Дурари халкьдик гъалабулугъ кипру ва, гьамци чӀигъар апӀури, думу дисуру:

28– Израилин агьалйир! Кюмекназ гъачай! Му жви инсанар къанундиз, ихь халкьдиз ва ихь Аллагьдин хулаз къаршу вуди дих апӀурайи кас ву. Мидихьна мугъу, Аллагьдин хулаз грекарра хъади дуфну, ихь гирами йишв чиркин гъапӀну[+].

29Дурариз, улихь йигъари шагьриъ дугъахъ Эфесдиан вуйи Трофим хъади гъяркъган, Павели думура Аллагьдин хулаз хъади дуфнайиси гьибгънайи[+].

30Шагьриъ гъалабулугъ абхъру, варишварихъанди адмийир, жаргъури дуфну, уч хьуз хъюгъру. Дурари Павел, дидисну, гужназ Аллагьдин хулʼан адагъуру ва дишла раккнар хъяркьру. 31Дурариз Павел йикӀуз ккун гъабхьиган, кьушмарин аьхюрихьна, вари Ерусалимдик гъал кабхъна пну, хабар гъябгъюру. 32Дугъу, эскрарна юзбашйир гъадагъну, гьадина гьяракат апӀуру. Аьхюрна эскрар гъяркъиган, дурари Павел урччвувал дебккру. 33Гьадмуган аьхюри, дуфну, думу дидисну, кьюриз думу зунжрари йитӀуз буйругъ тувру ва гьерхру:

– Му фуж ву? Мугъу фу гъапӀну[+]?

34Халкьдин арайиан сари саб, тмунури саб кӀури, чӀигъар апӀурайи. Дурарин гъугънагъян гъаври ахъуз даршиган, аьхюри Павел эскрарин йишваз гъахуз гъитру[+]. 35Павел умбрарихьна гъахиган, эскрари гьадлантина думу хилариинди гъахуру, гьаз гъапиш халкьдин гъварчну думу парчйир апӀуб мумкин вуйи. 36Дурари, дугъахъ хъергну:

– Думу йивну йикӀай! – кӀури, чӀигъар апӀурайи.

37Эскрари чав гьадрарин йишваъ аърайиган, Павели кьушмарин аьхюрихьан гьерхру:

– Увхьан гьерхуз хай шулин?

Дугъу жаваб тувру:

– Увуз грек чӀал аьгъявузки! 38Дици вуш, багарихьди гъалабулугъ гъитӀибккну, ичӀи чюлиз юкьуд агъзур гъачгъар адау Египетжви уву вуна?

39Хъа Павели жаваб тувру:

– Узу Киликияйиан вуйи жугьуд вуза, аьгъю Тарс шагьрин ватандаш вуза. Увкан миннат вуйиз, узухь халкьдихъди улхуз гъит[+].

40Гьадмуган дугъу ихтияр тувру. Павелира, умбриина за духьну, халкьдиз хилин ишара апӀуру. Хъа вари яваш гъашиган, думу жугьуд чӀалниинди улхуз хъюгъру.

#### 22


Павелин улхуб

1«Гъардшарна абйир, гьамус узу тахсиркар дарувалихъ хъебехъай». 2Павел чпихъди жугьуд чӀалниинди улхуради деебхьну, дурар хъанара яваш шулу. Гьадмуган дугъу кӀуру:

3– Узу Киликияйиъ айи Тарсдиъ бабкан гъахьи жугьуд вуза, хъа узу мушваъ, гьаму шагьриъ тербияламиш гъашир вуза. Йиз мялим Гамалиили узу ихь абйирин къанунар[†] дишди уьрхрурси тербияламиш гъапӀну. Учву гъи фици вуш, узура гьаци кӀваантӀан Аллагьдин гъуллугъниин алди гъахьнийза[+]. 4Агъайин рякъюъди гъягъюрайидар йихури, жилар ва дишагьлийир дисури, дустагъ апӀури гъахьнийза[+]. 5Мидкан аьхюну маллйирихьан[†] ва кавхйирин мажлисдихьан шагьидвал апӀуз шулу. Дамаскдиъ айи жугьуд дустариз вуйи кагъаз узухьна гьадрари тувунзухьна. Узура, душван хъугънайидар, рукьари йитӀну, Ерусалимдиз духну, жаза гьадабтӀуз, гьадина гъушунза[+]. 6Хъа рякъюъ, Дамаскдиз багахь шулайиган, лисун шулайи арайиъ саб дупну завариан узу зурба вуйи аквну ккаунзу[+]. 7Узу жилʼина алдакза, ва узуз гьамци кӀурайи дих гъеебхьзуз: «Эй Саул! Саул! Уву Узухъ гьаз хъергнава?» 8Узу гьерхза: «Уву фуж вува, Агъа?» Дугъу узуз жаваб туву: «Узу уву хъергнайи Назаретдиан[†] вуйи Иса вуза». 9Узухъди хъайидариз акв гъябкънийи, хъа узухъди улхурайи дих дурари аннамиш гъапӀундайи. 10Гьадмуган узу гъапунза: «Узу гьапӀну ккунду, Агъа?» Агъайи узуз гъапунзуз: «Гъудужвну, Дамаскдиз гъарах, хъа душваъ, уву фу дапӀну ккундуш, пидивуз». 11Узуз фукӀа дярябкъди гъабшизуз, фицики зурба аквну кур гъапӀнийзу. Гьаддиз узухъди хъайидари, йиз хил дибисну, Дамаскдиз гъахнийзу.

12Ва магьа, Аллагь кӀваин али ва къанунариз мютӀюгълу, чакан вари жугьдар ужуди улхру Ананай кӀуру касди,[+] 13узухьна дуфну, гъапизуз: «Саул гъардаш! Рябкъюри йихь!» Гьамци гъапибси, узуз думу гъяркъзуз. 14Хъа дугъу узуз гъапизузки: «Ихь абйирин Аллагьди Чан ният увуз аьгъю хьпан бадали, Гьякьлур рякъбан бадали ва Дугъан мелзналан дих ебхьбан бадали уву кадагъна. 15Уву вари инсанарин улихь увуз гъябкъюбдинна гъеебхьубдин шагьид хьидива[+]. 16Гьаци вуйиган, уву фтиз ккилигурава? Гъудужвну, штуан йихь, Агъа Исайихъ хъугъувалиинди яв гунгьарихьан марцц йихь»[+].

17Узу Ерусалимдиз хътакиган, Аллагьдин хулаъ ккарагурайи вахтна, узуз аьжайибди саб гъябкъзуз[+]. 18Узуз гьамци кӀурайи Иса гъяркъзуз: «Тяди Ерусалимдиан гъарах, фицики дурари Йиз гьякьнаан вуйи яв шагьидвал кьабул апӀидар». 19Узу Дугъаз гъапиза: «Я Агъа, дурариз, узу фици Увухъ хъугърайи адмийир дустагъ апӀури, урччвури гъахьнуш, аьгъя. 20Яв шагьид Стефандин ифи удубзруганра, думу ляхниин рази духьну, дугъаз йивурайидарин палтар уьрхюри, гъаравлиъ гъахьунза»[+]. 21Гьадмуган Агъайи узуз гъапи: «Гъарах, Узу уву ярхлариз, жугьуд дарударихьна гьаъразаву».


Павел – Римдин ватандаш

22Гьамусдиз дурар Павелихъ хъпехъури айи, хъа му гафар гъеерхьиган, чӀигъар апӀуз хъюгъру:

– Думу йивну йикӀай! Думу дюнʼяйиин яшамиш хьуз лайикь дар!

23Дурари, чӀигъар апӀури, чпин палтар хътитури, завуз бишируг гатӀабхьуйи. Гьамци дурари чпин хъял улупуйи. 24Кьушмарин аьхюри Павел, эскрарин йишваз духну, дугъкан дицдар чӀигъар гьаз апӀураш, аьгъю апӀбан бадали, гъирмажи урччвуз буйругъ тувру. 25Хъа Павел урччвбан бадали йитӀурайиган, дугъу гьадушвахь хьайи юзбашийихьан гьерхру:

– Суд дарапӀди, Римдин ватандаш урччвуз ихтияр анчвуз[+]?

26Му гафар гъеерхьиган, юзбашийи, кьушмарин аьхюрихьна душну, кӀуру: «Уву гьапӀрава? Му кас Римдин ватандаш ву!»

27Кьушмарин аьхюри, Павелихьна дуфну, гьерхру:

– Йипа, уву дугъридан Римдин ватандаш вуна?

– Ав, – пну, жаваб туву Павели.

28Кьушмарин аьхюри гьадмуган:

– Узу гьаму ватандашʼвал аьхю пуларихъ гъадабгъунза, – гъапи.

Хъа Павели кӀуруки:

– Хъа узу гьадму ватандаш вуди бабкан гъахьунза.

29Павелихьан силис гъадабгъуз ккайидар дугъхьан дишлади гьудучӀву. Чав Римдин ватандаш зунжрари йитӀувал аьгъю гъабшиган, кьушмарин аьхюризра гучӀ гъабхьнийи.


Павел аьхю суддин улихь

30Хъайигъан кьушмарин аьхюри, жугьдари Павелик фу тахсир кипраш, якьинди аьгъю апӀбан бадали, аьхюну маллйиризна вари аьхю суддиз уч хьуз буйругъ тувру. Павелилан зунжрар алдагъну, думу дурарин улихь дерккру.

#### 23


Павелна жугьдарин аьхюдар

1Аьхю суддиъ айи диванбегйириз дилигну, Павели кӀуру:

– Йиз гъардшар! Гъийин йигъʼинакьан узу Аллагьдин улихь намусниинди яшамиш гъахьунза[+].

2Му гафар гъеерхьиган, маллйирин[†] аьхюр Ананайи, гъваларихъ хъайидариз, Павелин мучӀмучӀихъан тувай пну, буйругъ тувру[+]. 3Хъа Павели дугъаз кӀуру:

– Увузра Аллагьди йивидивуз, дабснайи цал! Мушвʼин Къанундиинди[†] йиз диван апӀуз деънайир вува, хъа уву, Къанун чӀюбгъюри, узуз йивуз алаурава.

4Дугъан гъваларихъ хъайидари Павелиз гъапи:

– Аьхюну маллайиз[†] гьацдар гафар кӀурава[+]?

5Павели:

– Гъардшар! Узуз думу аьхюну малла вуйиваликан аьгъдайзуз. Фицики дибикӀна: «Яв халкьдин гьюкумдриз пис гафар мапӀан».

6Павелиз душваъ уч духьнайидарикан садар саддукйир,[†] тмундар фарисйир[†] вуйиб аьгъю гъабшиган, дугъу зарбди кӀуру:

– Гъардшар! Узу фарисейин бай фарисей вуза! Хъа суддиз узу, гъачӀидар чӀиви хьпак йиз умуд ка кӀури, духназу[+].

7Дугъу гьамци гъапиган, фарисйиринна саддукйирин арайиъ гьюжат абхъру ва дурар кьюб йишваз пай шулу. 8Фицики саддукйири я гъачӀир чӀиви хьувал, я малайикар, я рюгьяр айидар дар, хъа фарисйири гьадрар вари айидар ву, кӀури шуйи[+]. 9Варидари чӀигъар апӀуз хъюгънийи, хъа фарисйирикан сакьюдар аьлимари,[†] гьамци кӀури, гьюжат апӀуз хъюгъру: «Учуз му касдик саб чӀуру фикирра бихъурадарчуз. Белки рюгь, ясана малайик дугъахъди гъулхнушул?»[+]

10Гьюжатар артухъ шулайиган, дурари Павел парчйир дарапӀри пну, кьушмарин аьхюри, эскрариз, душну, думу дураригъян гъядягъну, эскрарин йишваз гъахуз буйругъ тувру.

11Хъайишван Агъайи, Павелин улихьна ачмиш духьну, кӀуру:

– ГучӀ мапӀан, Павел, фицики уву Узкан Ерусалимдиъ фици шагьидвал гъапӀнуш, Римдиъра гьаци шагьидвал апӀидива[+].


Павелиз жугьдарин къаршувал

12Йигъ улубкьуради, жугьдари чпин арайиъ Павел дарчӀикьан гагьди, дирипӀри ва дурубхъри гъузуз ху апӀуру. 13Ху гъапӀдарин кьадар ягъчӀвур кастӀан артухъ вуйи. 14Дурари, аьхюну маллйирин ва кавхйирин багахьна душну, гьамци кӀуру:

– Учу, Павел йивну йикӀайиз, дирипӀри ва дурубхъри гъузарча пну, ху дапӀнача. 15Гьаци вуйиган, учву ва аьхю судди, думу ичв улихьна хруси, кьушмарин аьхюрикан, Павелин месэла хъана айибтӀан гьякьлуди ахтармиш апӀуз ккундучуз кӀури, тӀалаб апӀинай. Хъа учу думу мина гъюру рякъюъ йикӀуз ккеъдича.

16Гьаму кьастнакан Павелин худлиз ебхьуру. Дугъу, эскрарин йишваз дуфну, дидкан Павелиз хабар апӀуру. 17Гьадмуган Павели, юзбашйирикан сариз, чахьна дих дапӀну, кӀуру:

– Гьаму живан кьушмарин аьхюрихьна гъайих, мугъаз аьхюрикна кӀуру саб хабар аьгъя.

18Дугъура, живан кьушмарин аьхюрихьна духну, кӀуру:

– Дустагъдиъ айи Павели, узуз чахьна дих дапӀну, гьаму живан увухьна гъахуз тӀалаб гъапӀну, гьаз гъапиш мугъаз увуз фу-вуш пуз ккунди а.

19Кьушмарин аьхюри, живандин хил дибисну, гъирагъдиз гьадаъну, гьерхру:

– Увуз фу пуз ккунди авуз?

20Дугъу жаваб туву:

– Жугьдариз, дугъан месэла хъана айибтӀан гьякьлуди ахтармиш апӀуз ккундучуз кӀури, увкан закур Павел аьхю суддиз хувал ккун апӀуз йикьрар дапӀна. 21Дурарихъ мехъебехъан, гьаз гъапиш дугъаз ягъчӀвур касдилан зиина адмийир ккеъна. Дурари, думу дарчӀикьан гагьди, дирипӀуз ва дурубхъуз ху дапӀна. Дурар гьамус, гьаци апӀуз, яв разивализ ккилигура.

22Кьушмарин аьхюрира:

– Уву узуз ктибтубдикан саризкьан макӀан – пну, живан деетуру.


Павел Къайсарияйиз гьауб

23Хъасин дугъу, чан кьюр юзбашийиз дих дапӀну, кӀуру:

– Къайсарияйиз гъягъюз кьюдварж эскер, ургцӀур гьяйвнарин эскрар, кьюдварж ярхи жидйир хьайи эскрар хябяхъдин сяаьт урчӀвубдиз гьязур апӀинай. 24Гьацира, Павел гьякимдар Феликсдихьна гъахбан бадали, гьяйвнарра гьязур апӀинай[+].

25Хъа дугъу гьамцдар гафар кайи кагъаз гъибикӀнийи:

26– Яв аьхювал гьякимдар Феликс! Узу, Клавдий Лисийи, увуз саламар хътаураза. 27Гьаму кас жугьдари дидисну йикӀуз цӀибтӀан имдайи, хъа узу, думу Римдин ватандаш вуйиб аьгъю дубхьну, думу гъюрхюнза[+]. 28Думу тахсиркар апӀбан себеб аьгъю апӀуз ккунди, узу думу суддиз гъахунза[+]. 29Лигуруш, дугъак кирчрайи вари тахсрар дурарин чпин хусуси къанунарихъди аьлакьалудар вуйи, хъа думу йикӀуз вая дустагъ апӀуз лайикь вуйи саб тахсирра дугъак ктар[+]. 30Хъа му касдиз къаршу вуди чӀуру кьастар дапӀнайиваликан узуз гъапиган, узу думу дишлади увухьна хътаунза ва думу тахсир апӀурайидариз чпин дугъак кирчрайи багьнийир яв улихь ачухъ апӀуз буйругъра тувунза. Сагъ ишриву![+]

31Эскрарира, дугъан буйругъ тамам дапӀну, Павел гьадму йигъан хябяхъдиз Антипатридайиз гъахуру. 32Хъайигъан гьяйвнарин эскрар, Павелра хъади, Къайсарияйиз рякъюъ учӀвру, хъа миди вуйи эскрар чпин йишваз хътакуру. 33Къайсарияйиз гъафиси, Павелихъ хъайи гъаравлари кагъаз гьюкумдрихьна гъабхуру ва Павел дугъан хилиз тувру. 34Хъа Феликсди, кагъаз дурхну, Павел фуну юрднаан вуш, гьерхру. Думу Киликияйиан вуйиб аьгъю гъабшиган,[+] 35Феликсди Павелиз кӀуру:

– Узу увухъ, уву тахсиркар апӀурайидар гъафиган, хъпехъидиза.

Ва Павел Гьироддин[†] дараматдиъ гъаравликкди уьрхюз буйругъ тувру.

#### 24


Феликсди Павелин месэла ахтармиш апӀуб

1Хьуд йигълан, сакьюдар кавхйир ва Тертулл кӀуру аьрзачи хъади, аьхюну малла[†] Ананай гъюру ва гьюкумдрин улихь Павелиз къаршу вуди дугъан тахсрар ктухуру[+]. 2Чаз дих гъапӀиган, Тертулли, Павел тахсирламиш апӀури, гьамци кӀуру:

3– Аьхю вуйи Феликс, гизаф вахтнан мясляаьт ва халкьдин ужуб дуланажагъ айивалиинди учу увуз буржлу вуча ва му учу разивалиинди кьабул апӀурача. 4Хъа уву артухъ инжик дарапӀбан бадали, увуз хас вуйи сабурлувалиинди ич жикъи вуйи аьрзайихъ хъпехъуб ккун апӀурача. 5Фицики учу му кас мясляаьт чӀюбгърур, вари дюнʼяйиъ жугьдарин арайиъ гъалабулугъар гъитӀирккурайир ва назаретлу[†] кучӀлин диндин кӀул вуйивал ачухъ гъапӀунча[+]. 6МитӀланра гъайри, дугъаз Аллагьдин хал[†] чиркин апӀуз ккун гъабхьну, хъа учу думу гъидисунча. [[+] 7][*]

8Дугъхьан силис гъадабгъну, учу дугъак кирчрайи тахсрар увхьан аьгъю апӀуз хьибдивухьан.

9Вари жугьдари, мурар вари гьякьяр ву кӀури, Тертуллин гафар тасдикь апӀуру.


Павелин улхуб

10Гьякимдари, ишара дапӀну, чаз улхуз ихтияр тувиган, Павели кӀуру:

– Уву гизаф йисари гьаму халкьдин гьякимвал апӀурайивал аьгъяди, узу шадвалиинди узук кирчрайи тахсрар дюз дарувал улупидиза. 11Увхьан ахтармиш апӀуз шулвухьанки, узу Ерусалимдиз икрам апӀуз гъафи вахтнахъанмина йицӀикьюд йигътӀан артухъ гъабхьундар. 12Гьаму вахтнан айитӀ узу Аллагьдин хулаъ шлихъдикӀа я гьюжатар апӀури, я мистаъ,[†] я шагьрин жара йишваъ халкьдик гъал кипри гъяркъю кас адар. 13Ва гьамусра дурарихьан чпи узук кирчрайи тахсрар тасдикь апӀуз шули адар. 14Хъа узу гардандиъ бисуразаки, дурари кучӀал дин вуди гьисаб апӀурайи БикӀубдин бинайиин алди йиз абйирин Аллагьдиз гъуллугъ апӀураза. Узу Къанундиъ[†] улупнайи гьарсабдихъ ва Пайгъамбрарин[†] китабариъ дидикӀнайидарихъ хъугъраза. 15Ва, дураринси, йизра Аллагьди гьам гьякьлу, гьамсана гьякьсуз касар, гъачӀихъан, чӀиви апӀбак умуд кайиз[+]. 16Гьаддиз Аллагьдин ва инсанарин улихь йиз намус марцци хьпан бадали, узхьан шлукьан чарйир зигураза[+].

17Гизаф йисар улдучӀвхъан, узу, йиз халкьдин арайиъ садакьа ва гъурбнар апӀуз Ерусалимдиз хъадакну гъафунза[+]. 18Дупну ккундуки, узу марцц апӀру аьдатра тамам апӀури, дурариз Аллагьдин хулаъ гъяркъюнзу. Узу халкьдик гъалабулугъ кипри гъахьундарза[+]. 19Мушваъ, эгер узуз къаршуди кӀуруб аш, Асияйиан вуйи жугьдарра яв улихьна дуфну ккундийи. 20Ясана гьамусяаьт мушваъ айидари, узу Ерусалимдиъ аьхю суддин улихь дерккиган, узук фицдар тахсрар кирчнуш, гъит йипри. 21Дурарихьан пуз шлуб ялгъуз гьамутӀан дар: дурарин кьялаъ дийигъну, узу: «Узу гъачӀидар чӀиви хьпахъ хъугъра кӀури, гъи учву йиз диван апӀурачва», – пну, чӀигъ гъапӀунза[+].


Павел дустагъдиъ хьуб

22Гьадмуган Агъайин рякъ ужуди аьгъю Феликсди, диван апӀувал дебккну, гьамци гъапи:

– Узу яв ляхниз кьушмарин аьхюр Лисий гъафи вахтна лигидиза.

23Дугъу юзбашийиз Павелиин ул алди гъитуб ва саризра дугъахьна гъюз ва дугъан ярар-дустариз дугъан гъайгъушнаъ хьуз гъадагъа дарапӀуб буйругъ тувру. 24Сакьюдар йигъарилан Феликс, чан жугьуд шив Друзиллара хъади дуфну, Павел хуз гъитну, Месигь[†] Исайин[†] хъугъваликан вуйи дугъан улхбарихъ хъпехъуру. 25Хъа Павел гьякьваликан, сабурлуваликан ва аьхирзамандихъан шлу дивандикан улхуз хъюгъиган, Феликсдиз гучӀ шулу ва кӀуру: «Гьелелиг гъарах. Хъа вахт гъабшиган, дих апӀидизавуз»[+]. 26Павели чав деетузди пул тувур, кӀури, Феликсдин миж кайи. Гьаддиз дугъу кми-кмиди Павелиз чахьна дих апӀури ва дугъахъди сюгьбатар гъахури гъахьну. 27Кьюд йис улдучӀвхъан, Феликсдин йишвʼин Порций Фест дерккнийи. Жугьдар рази ктаури, Феликсди Павел дустагъдиъ итнийи.

#### 25


Павел Фестдин улихь хьуб

1Фест гьякимдар духьну шубуд йигълан, думу Къайсарияйиан Ерусалимдиз гъягъюру. 2Аьхюну маллйири[†] ва жугьдарин садпи агьлари дугъан улихь Павелин тахсрар ктухуру. 3Дурари, гьамци гъапӀиш, ужу хьибди, кӀури, Павел Ерусалимдиз гьауб Фестдикан тӀалаб апӀуру, фицики дурариз думу рякъюъ йикӀуз ккунди айи[+]. 4Фестди дурариз, Павел Къайсарияйиъ мюгькамди уьрхюра ва багарихьди учв дина гъягъюрза, кӀури, жаваб тувру.

5– Гъит ичв аьхюдарикан сакьюдар узухъди гъюри, – гъапи дугъу, – ва думу касдик тахсир каш, гьадушваъ тахсиркар апӀри.

6Фест дурарихъди ургуд-йицӀуд йигъан гъузру. Къайсарияйиз хътакиган, Фестди, диванбегийин йишвʼин деъну, Павел дина хуз буйругъ тувру. 7Хъа думу гъахиган, Ерусалимдиан гъафи жугьдари, Павел кьялаъ тӀаъну, дугъак гизаф аьхю тахсрар кирчру, амма дурарихьан мурар усбат апӀуз гъахьундар. 8Павели: «Узу жугьдарин къанундиз,[†] Аллагьдин хулаз, я Римдин паччагьдиз къаршу ляхин гъапӀундарза», – кӀури, учв дурарихьан уьрхюри гъахьну.

9Хъа Фест жугьдар рази апӀуз чалишмиш шули гъахьну ва гьаддиз Павелиз гьамциб суал тувру:

– Увуз, Ерусалимдиз душну, гьадушваъ, увук кирчрайи тахсрариз лигну, узу яв диван дапӀну ккундунуз?

10Павели жаваб тувру:

– Узу гьамусяаьт йиз диван дапӀну ккуни Римдин паччагьдин дивандин улихь дийигъназа. Узу жугьдариз саб чӀуру ляхинра гъапӀундарза, му увуз лап ужуди аьгъявуз[+]. 11Эгер узу гьякь дарш ва йикӀбаз лайикь вуйи ляхин гъапӀнуш, узу дидккан кӀул ккадабгъури адарза. Хъа гьаму касари, йиз тахсир адарди, узук тахсрар кирчраш, узу шлихьанкӀа дурарин хилиз тувуз хьибдар. Узу йиз диван Римдин паччагьди апӀуб ккун апӀураза.

12Мажлисдихъди мясляаьт дапӀну, Фестди жаваб туву:

– Уву яв диван Римдин паччагьди апӀуб ккун гъапӀунва, гьаддиз Римдин паччагьдихьна гъягъидива[+].


Фестдинна Агриппайин сюгьбат

13Сакьюдар йигъарилан паччагь Агриппа, Вереникара хъади, Фест тебрик апӀбан бадали, Къайсарияйиз гъюру. 14Дурари душваъ адау сакьюдар йигъарин арайиъ Фестди паччагьдиз Павелин месэлайикан, гьамци кӀури, ктибтуру:

– Мушваъ Феликсди дустагъ дапӀну гъитнайи сар кас а. 15Узу Ерусалимдиъ айиган, дугъак тахсрар кирчри, жугьдарин аьхюну маллйирина кавхйири дугъан диван апӀуб тӀалаб гъапӀнийи. 16Хъа узу, тахсир илипурайириз, тахсрар кирчрайидарихьди машна-машди дяркъну, учв уьрхюз мумкинвал тутрувди, думу аьжализ тувуб римлуйирин аьдат дар, гъапунза. 17Гьаддиз, гьадму жугьдар мина гъафиган, узу ляхин кьаназ илдидипди, хъайигъан диванбегийин йишвʼин деъну, гьадму кас дина хуз буйругъ тувунза. 18Думу тахсирламиш апӀурайидар гъудужвну гъулхиган, дурарихьан узу ккилигурайи гьич саб тахсирра пуз гъабхьундар. 19Дурари дугъахъди чпин диндикан ва гьапӀрур-вуш сар дукӀнайи Исайикан гьюжатар апӀури гъахьну. Павели, думу чӀивир ву, кӀурира тасдикь апӀурайи[+]. 20Му ляхниз фици лигуруш аьгъдарди, узу Павелихьан, Ерусалимдиз душну, гьадушваъ яв диван дапӀну ккундунуз, пну, гьерхунза.

21Хъа Павели чан месэла Римдин паччагь Августди гьял апӀуб тӀалаб апӀбаз лигну, узуз думу Римдин паччагьдихьна гьауз мумкинвал хьайиз, Къайсарияйиъ гъаравликк гъитуз буйругъ тувунза.

22Агриппайи Фестдиз: «Узузра гьадму касдихъ хъпехъуз ккунди азуз», – гъапиган, Фестди: «Закур уву дугъахъ хъпехъидива», – пну, жаваб тувру.


Павел Агриппайин улихь хьуб

23Хъайигъан, Агриппана Вереника гизаф дамахлуди дуфну, кьушмарин аьхюдарихъдина шагьрин адлу агьалйирихъди диванханайиъ учӀвиган, Фестди Павел хуз буйругъ тувру. 24Хъасин Фестди кӀуру:

– Агриппа паччагь ва вари мушваъ айи агьлар! Учвуз Ерусалимдиъ ва гьамушваъ чакан вари жугьдарин жямяаьтди аьрзар апӀурайи гьаму кас рякъюрачвуз. Дурари, му кас яшамиш духьну ккундар, кӀури, чӀигъар апӀури гъахьну[+]. 25Хъа узу, думу йивну йикӀуз лайикьлу вуйи гьич саб тахсир ктар, кӀури, гьисаб апӀураза. Хъа дугъу чан диван Римдин паччагьди апӀуб тӀалаб гъапӀиган, узу думу дугъахьна гьауб кьатӀъ гъапӀунза[+]. 26Хъа узу Римдин паччагьдиз якьинди фу бикӀурушра аьгъдруган, гьаддиз думу ичв варидарин улихьна, иллагьки, паччагь Агриппа, яв улихьна хуб буйругъ тувунза. Учву дугъан ляхин ахтармиш апӀбалан кьяляхъ, узу Римдин паччагьдиз му ляхникан фу бикӀуруш ачухъ шул. 27Фицики дустагъ дапӀнайи касдин тахсир фтиъ аш, улулупди, гьауб фагьумсуз ляхинси гьибгъразуз.

#### 26


Павелин улхуб

1Гьадмуган Агриппайи Павелиз кӀуру:

– Гьамус увхьан улхуз шулвухьан.

Павелира, чан хил за дапӀну, чан тахсир адруваликан пуз хъюгъру:[+]

2– Агриппа паччагь! Жугьдари узук кирчрайи вари тахсрарихьан яв улихь жвув уьрхюб аьхю бахт вуди гьисаб апӀураза. 3Фицики уву жугьдарин вари аьдатарихъди ва гьюжат али месэлйирихъди таниш вува. Гьаддиз увкан узухъ сабурниинди хъпехъуб тӀалаб апӀурза.

4Вари жугьдариз, фици узу жигьил вахтнахъанмина йиз халкьдин арайиъ, хъасин Ерусалимдиъ яшамиш шули гъахьнуш, аьгъя[+]. 5Дурариз узу ухдихъанмина аьгъя ва, чпиз ккун гъабхьиш, дурарихьан узу фарисей вуди хьуваликан ва ихь диндиз тялукь вуйи ижми саягънан уьмур хъапӀри хьуваликан шагьидвал апӀуз шулу[+]. 6Гьамус узу, Аллагьди ихь абйириз туву гафнак умуд кивбаз лигну, 7йигъ-йишвди Аллагьдиз гъуллугъ апӀури, ич йицӀикьюб тухми думу гаф тамам хьпак умуд кивбаз лигну, суддин улихь дийигъназа. Магьа гьаму умудназ лигну, Агриппа паччагь, жугьдари узу тахсиркар апӀура[+]. 8Уву, Аллагьдихьан гъачӀидар чӀиви апӀуз хьуб мумкин дарубси гьисаб апӀурана[+]? 9Сифтейиан узура, Назаретдиан[†] вуйи Исайин[†] гафназ къаршу вуйи гизаф ляхнар апӀуб лазим ву, кӀури, гьисаб апӀуйза[+]. 10Узу гьадрар вари Ерусалимдиъ апӀурийза. Мидкан аьхюну маллйирихьан[†] гьюкум гъадабгъну, аьхючӀвеъ Исайихъ хъугърайидар дустагъдиъ ирчунза. Хъа Исайин ученикар йивну йихру вахтна, узу мидʼин рази шуйза[+]. 11Узу дурар вари мистариъ,[†] дурарихьди чпин хъугъувал батӀул апӀуз гъитуз чалишмиш шули, жаза туври гъахьнийза. Дурарихьна йиз даккнишин гьадмукьан гъатиб вуйики, узу дурарихъ хъергуз жара шагьраризра кмиди гъягъюйза[+].

12Гьациб кьаст ади узу сабан, аьхюну маллйирин гьюкум ва табшуругъар хьади, Дамаскдиз гъушнийза[+]. 13Лисун шулайи вахтна, узу рякъюъ айиган, ригъдинтӀан гужли аквну, завариан гъюри, узуна узухъ хъайидар ккаънийи. 14Учу вари жилʼина алдакчу, ва узуз узухъди жугьуд чӀалниинди улхурайи гьамциб дих гъеебхьзуз: «Эй Саул, Саул! Уву Узухъ гьаз хъергнава? Аллагьдиз къаршу гъудужвну, жвуваз писвал апӀурава». 15Хъа узу: «Уву фуж вува, Агъа?» – пну, гьерхза. Ва Агъайи узуз жаваб туву: «Узу уву хъергнайи Иса вуза. 16Ликриина гъудужв. Гьеле увуз гъябкъюб гъубзри, хъа Узу увуз улупуз ккимбубдинра шагьид шлу, Йиз гъуллугъчиди дерккуз увухьна ачухъ духьназа. 17Узу уву яв халкьдихьан уьрхидиза ва жугьуд дарударихьна гьаъдизаву. Хъа дурарихьанра увуз зарар тувуз хьибдар. 18Уву дурарин улар арццну, дурар мучӀушнахьан аквнахьна, иблисдин гьюкмиккан Аллагьдихьна хидива. Дурарихьан гьамци чпин гунгьарилан хил алдабгъувал ва Узухъ хъугъбиинди Аллагьдин терефназ гъафидарин арайиъ чпиз йишв гъазанмиш апӀуз хьибди»[+].

19Гьаци вуйиган, паччагь Агриппа, узхьан аьршарин амрихъ хъпебехъди гъузуз гъабхьундарзухьан. 20Хъа Дамаскдиъ, гьацира Ерусалимдиъ ва вари уьлкейиъ, хъасин жугьуд дарударин арайиъра, дурари, чпин тахсрар гардандиъ дидисну, Аллагьдихьинди илдицбан бадали ва чпин ляхнариинди му тасдикь апӀбан бадали, аьгъювалар улупуз хъюгъюнза[+]. 21Гьамдин кӀуллан жугьдариз, узу Аллагьдин хулаъ айи вахтна, дидисну йикӀуз ккун гъабхьну[+]. 22Хъа Аллагьди узуз, гъийин йигъазкьан кюмек апӀура. Дугъан кюмекниинди узу гъи, бицӀидариз ва аьхюдариз шагьидвал апӀури, пайгъамбрари[†] ва Мусайи[†] гьаци хьибди гъапибдилан гъайри, фукӀара жара артухъуб гъапундарза.

23Месигь[†] йикӀиди ва гъийихдарикан сарпирди, гъачӀихъан, чӀиви хьиди, ва Дугъу гьам жугьдариз, гьамсана жара халкьариз акв хибди[+].


Агриппа хъугъувалиина хуз Павелин чалишмишʼвал

24Павел учв уьрхюз улхури имиди, Фестди зарб сесниинди:

– Павел, уву деллур вува! Аьхю зигьимлували уву аькьвлиан адаънаву! – кӀуру.

25– Узу деллур дарза, гизаф гьюрматлу Фест, – жаваб туву Павели. – Узу кӀурайиб гьякьлуб ва фагьумлуб вуйиз. 26Паччагь Агриппайиз мидкан аьгъя ва узу дугъахъди ачухъди кӀураза. Узу фикир апӀуразаки, дугъу йиз вари гафариз фикир тутрувди гъидрибтур, фицики мурар вари гизафдариз рякъюри гъашидар ву. 27Паччагь Агриппа! Уву пайгъамбрарихъ хъугъурна? Уву хъугърайиб аьгъязуз.

28Гьадмуган Агриппайи Павелиз кӀуру:

– Уву, узу гьамци рягьятди Исайихъ хъугърур хьуз шул кӀури, фикир апӀурана?

29– Рягьятди вуш вая читинди вуш, му метлеблу дар, – жаваб туву Павели. – Неинки уву, хъа гъи узухъ хъпехъурайидар вари узусдар хьузди, амма зунжрар алдарди, Аллагьдиз ккарагураза[+].

30Гьадмуган паччагь, гьякимдар Фест, Вереника ва дурарихъди деънайидар вари гъудужвуру. 31Диванханайиан удучӀвну, чпи-чпихъди гьамци улхуру:

– Му касди йикӀбаз вая дустагъ апӀбаз лайикьлу вуйи саб чӀуру ляхинра дапӀнадар[+].

32Агриппайи Фестдиз гъапи:

– Му кас, эгер дугъу Римдин паччагьдин улихь жаваб тувуз ккун дапӀнадайиш, азад апӀузра шуйи[+].

#### 27


Римдиз рякъюъ

1Учу гимийиъди Италияйиз сирнав апӀбанди гъашиган, Павелна сакьюдар жара дидиснайидар Римдин паччагьдин кьушмариан вуйи Юлий кӀуру юзбашийихьна тувнийи[+]. 2Учу Адрамития шагьриъ, Асияйин гъирагъарихъна гъябгъюрайи гимийиъ эъну, рякъюъ учӀвча. Учухъди Фессалоникайиан вуйи македонжви Аристархра хъайи[+]. 3Хъайигъан учу Сайдайиъ гимийиан эдеъча, ва Юлийи, Павелиз чан дустарихьна гъягъюз ихтияр тувну, ужуб ляхин гъапӀну. Дустарра дугъан гъайгъушнаъ шулу. 4Сайдайиан удучӀвну, Киприхьан кьиблайихъинди сирнав гъапӀча, гьаз гъапиш учу микӀлаз къаршуди гъягъюри гъахьнийча. 5Киликияйинна Памфилияйин гъирагъарихъантина сирнав дапӀну, Ликия уьлкейин Мира кӀуру шагьриз гъафича. 6Душваъ юзбашийи, Италияйиз гъябгъюрайи Александрияйиан вуйи гими дабгну, учу дидиъ иту[+].

7Учу гьюлилан[†] явашди садшвнуд йигъан гъягъюри гъашича. МикӀ ич гъаншаризди хъивнади хьпаз лигну, учу гуж-балайиинди Книд шагьриз хъуркьча. Ва, улихь гъягъюрайи терефназди гими хъапӀуз даршиди, Салмона кӀакӀнахьан ярхла даршули, Крит островдихъан кьибла терефназди гъушча. 8Гуж-балайиинди учу Ласея шагьрихьан ярхла дарди, Гимйир дийигъру „ХатӀасуз“ кӀурушвахьна гъафича.


ТӀурфан

9Гизаф вахт зяя гъабхьнийи, ва сарун гими хъапӀуб хатӀалу дубхьнайи, фицики думугандиз жугьдарин ушварин йигъар улдучӀвнийи. 10Павели дурариз гъапнийи: «Узухъ хъебехъай! Узуз рябкъюразузки, ихь сирнав бедбахтвалихъна гъюрайиб. Гимийиъ айи гъагъра, гимира пуч хьиди, хъа ухьура йихуб мумкин ву». 11Хъа юзбаши, Павелихъ хъпебехъди, гими хъапӀрурихъна дидин эйсийихъ хъпехъну. 12Гимйир дийигъру „ХатӀасуз“ кӀурушв кьюрд адапӀуз хай даруб вуди хьпаз лигну, гизафдари, душваъ дедребккди гимйир дийигъру Финик кӀурушваз рукьуз чалишмиш хьпан ва душваъ кьюрд адапӀбан бадали, сирнав апӀуз кьаст гъапӀнийи. Финик Критдиин али кьибла-ригъалабхъру ва кафари-ригъалабхъру микӀариз къаршу йишв вуйи.

13Кьиблайихъанди пучӀу микӀ хъивиган, му чпиз ккуниси гъабхьну кӀури, фикир дапӀну, гимичйири, гими дебккру гъагъи гъармах за дапӀну, Критдин гъирагъдихьантина сирнав апӀуру. 14Хъа саб бицӀи арайилан островдилан «кафари-ригъгьудубчӀвру» кӀуру кьувватлу микӀ утӀубччвуру[+]. 15Гимийихьан микӀлаз къаршу гъябгъюз шуладайи. Гьаддиз учу гагь му, гагь тму терефназ гатӀахьури гъахьну. 16Учу Клавда кӀуру саб бицӀи островдин гъвалхъан гатӀахьчу ва саб гуж-балайиинди гимийихъ хъайи лютке кибтӀну мюгькам гъапӀча. 17Думу гимийиина за дапӀну, гимийин кӀанкканмина тӀилар ккадагъну, кибтӀну, мюгькам гъапӀча. Сирт кӀуру гъумран гъирагъдин багахь исчӀли йишвʼин гими алабсур кӀури, гучӀури, аьхюну елкан ис гъапӀнийи. Хъана гими микӀлу гъабхуз хъюбгънийи. 18Хъайигъан микӀ гужалди хъивган, гимийиан гъагъар гатӀахьуз хъюгъю[+]. 19Хъа шубудпи йигъан дурари гьюлиз гимийин алатарра кмиди гатӀахьу. 20Гизаф йигъари я ригъ, я хядар дярякъри гъахьнийи. Хъа зурба тӀурфан ккудудубкӀрайиган, учу ккадархьур кӀуру умуд марцциди ктабтӀнийич.

21Сарикьан фукӀа дирипӀри хайлин йигъар вуйи. Гьадмуган Павели гъудужвну гъапи:

– Эй инсанар, учву узухъ хъебехъну ккундийи ва Критдиан удучӀвну ккундайи. Гьаци гъапӀнийиш, му балйир ва зарарар хьидайи. 22Хъа узу учвуз ичв юкӀвар ижми апӀуз дих апӀураза, гьаз гъапиш учвкан сар касра йикӀидар, анжагъ гими пуч хьибди. 23Фицики сан узуз, узу Чанур вуйи ва узу Чаз гъуллугъ апӀурайи Аллагьдин малайикди гьамци гъапунзуз:[+] 24«ГучӀ мапӀан, Павел. Уву Римдин паччагьдин улихь дийигъну ккунду ва, гьаддиз, Аллагьди увухъди гимийиъ айидар вари сагъ-саламатди уьрхюз гаф тувра»[+]. 25Гьаци вуйиган, гучӀ мапӀанай, дустар, фицики узу Аллагьдихъ ва узуз гъапидар вари кӀулиз удучӀвбахъ хъугъраза. 26Ухьу саб островдиина гатӀахьиди[+].

27ЙицӀиюкьудпи йишв улубкьиган, микӀлу учу Адриатик гьюлилан гъахурайчу. ГьацӀишвар шулайи вахтна гимичйириз багарихь жил хьайивал гьугъубжвнийи. 28Гьюлин деринвал гъеебциган, думу ягъчӀвур метрйихьнакьан вуди гъабхьнийи. СабцӀиб вахтналан хъана гъеебциган, деринвал гьамус сумчӀур метрйихьнакьан дубхьнайи. 29Гими гъарзариин алабсуз гучӀури, гимичйири гимийин кьяляхъ йишвлан юкьуб гъагъи гъармах ккирчну, хъа йигъ ухди улубкьри пну, ккарагуз хъюгънийи. 30Гимичйири, гимийиан гьергуз ккунди, гъагъи гъармахар гимийин улихь йишвлан ирчру аьмлар апӀури, гьюлʼина лютке илипуру.

31Хъа Павели юзбашийизна эскрариз гъапи:

– Эгер дурар гимийиъ гъудрузиш, учву ккадархьидарчву.

32Гьаци гъапиган, эскрари люткейин тӀилар кьатӀар апӀуру ва думу гьюлиъ абхъру.


Гими пуч хьуб

33Йигъ хьайиз улихьна Павели, гьамци кӀури, варидарихьди уьл ипӀуз гъитру:

– Ихь ккадархьбаз ккилигури гъи йицӀиюкьудпи йигъ вуйихь, хъа учву вари гьаму йигъари фукӀа дипӀнадарчва. 34Гьаддиз учвкан фукӀа-мукӀа ипӀуб ккун апӀураза, му ичв уьмур уьбхбаз кюмек хьибди. Учву, кӀуллан саб чӀаркьан алдадабхъди, сагъ-саламатди гъуздичва[+].

35Гьамци дупну, дугъу уьл гъадабгъну, варидарин улихь Аллагьдиз чухсагъул дупну, кудубтӀну, ипӀуз хъюгъру[+]. 36Варидарик юкӀв кубчӀвну, дурарира уьл ипӀуз хъюгъру. 37Гимийиъ вари 276 кас айи. 38Варидари тухъ хьайиз дипӀну, учу, тахил гьюлиъ абхьри, гими артухъ вуйи гъагънахьан азад апӀуз хъюгъча.

39ГвачӀин улубкьиган, гимичйириз гъум хъайи гъирагъ рябкъюру. Му жил фунуб вуш аьгъю гъабхьундаршра, дурариз гими душвахь, эгер шулуш, дебккуз ккун шулу. 40Гъармахарихъ хъайи тӀилар хъудутӀну ва рулар дудурчну, улхьан елкар дурари микӀ хъайи терефназди гьатӀабццну, гими гъирагъдихьна хъапӀру. 41Хъа гими ичӀ адру йишваъ гъумриин алабсубси, дидин хъюхъ гъумраъ абсру ва рибшвузкьан даршули гъубзу, хъа кьяляхъ йишв лепйирин кьувватниинди уьбгъюз хъюбгъру. 42Эскрариз сифте, дидиснайидарикан сарихьанкьан гьергуз дархьбан бадали, дурар вари йивну йихуз ккун шулу. 43Хъа юзбашийи, Павелин уьмур уьбхбан бадали, дурариз ихтияр тувундар. Дугъу сирнав апӀуз шлудариз, сифте гимийиан гьюлиъ урсну, гъирагъдихъна ктучӀвуз буйругъ тувру[+]. 44Хъа имбудариз дугъу тахтйириинди вая фукӀа-мукӀа уьлюбхрубдиинди гъирагъдихъна ктучӀвуз гъитру. Гьамциб саягъниинди вари сагъ-саламатди гъирагъдихъна ктучӀвнийи.

#### 28


Мальтайиъ

1Гъирагъдихъна кудучӀвну, хатӀасуз аьгьвалат арайиз гъафиган, учуз му остров Мальта вуйиб аьгъю гъабшичуз. 2Душван агьалйири учу кьадарсуз ужуди кьабул гъапӀнийчу. Мархь дубгъну, гьавйир мичӀал хьпаз лигну, дурари, аьхю цӀа алапӀну, учуз цӀихъна дих гъапӀнийи. 3Павели саб хаб цӀирцӀар гъварч дапӀну, дурар цӀиин алахьуз хъюгъиган, цӀихьан гьебграйи битӀ дугъан хилккан ккичӀибхуру. 4Дугъан хиликк ккебхнайи битӀ дябкъну, душван агьалйири чпин арайиъ гьамци гъапнийи:

– Гьаму кас, саб шакра адарди, адми гъачӀир ву, фицики думу гьюлиъ[†] талаф гъахьундаршра, Аллагьдин судди думу чӀивиди гъитрадар.

5Хъа Павели битӀ, чан хил дутӀубччвну, цӀигъ гъипу ва дугъаз фукӀа зиян гъабхьундайи[+]. 6Дурар, Павелин хил аьбгъюр вая думу дишла дукӀну алдакур кӀури, ккилигурайи. Дурар Павелиз кьаназ ккилигури гъузру, хъа дугъаз фукӀара дархьиди рябкъюру. Гьадмуган дурари, чпин фикир дигиш дапӀну, думу аллагь ву пуз хъюгъру[+].

7Душвхьан ярхла дарди островдин гьюкумдар Публийин мулкар хьайи. Дугъу учуз чан хулаз теклиф апӀуру ва шубуд йигъан учу ужуди хялижв апӀуру. 8Публийин адаш фунин гъагъи уьзур кади ахниъ ахънади шулу. Павел дугъʼина улукьуз гъягъюру ва, ккарагну, дугъʼин чан хилар иливну, думу сагъ апӀуру[+]. 9Мидхъан, островдиин яшамиш шулайи жара аьзарлуйирра гъюру ва Павели дурарра сагъ апӀуру. 10Мальтайин агьалйири учуз гизаф гьюрматар гъапӀнийчуз. Учу рякъюъ учӀвуз гьязур гъашиган, дурари учуз лазим вуйи гьарсабдихъди тямин гъапӀчу.


Мальтайиан Римдиз рякъ

11Шубуб вазлилан учу гьаму островдиин кьюрд адапӀурайи «Диоскурар» кӀуру Александрияйин гимийиъди гьюлиз удучӀвунча. Дидин хъюхъниин Диоскурар кӀуру кьюдюхрар вуйи идолар алийи[+]. 12Сиракуза шагьриз гъафиган, душваъ шубуд йигъ адапӀча. 13Дилин рякъюъ учӀвну, Ригия шагьриз гъафича. Йигъ алдабхъган, кьибла микӀ хъивну кьюдпи йигъаз учу Путеола шагьриз гъафунча. 14Душваъ гъардшар гъагча. Дурарин тӀалабниинди дурарихь ургуд йигъан гъузну, хъасин Римдиз гъушча.

15Душваъ айи гъардшар, учу гъюрайиваликан деебхьну, ич улихьна, хялар дахъру шубуд хулар али Аппийин майдандиина удучӀву. Дурар гъяркъган, Павел гизаф шад гъахьи, ва дугъу Аллагьдиз чухсагъул гъапи. 16Римдиъ гъаравулди сар эскерра хъитну, Павелиз азадди яшамиш хьуз ихтияр тувнийи.


Павели Римдиъ аьгъювалар улупуб

17Шубуд йигълан Павели жугьдарин арайиъ вартӀан гьюрматлу вуйи адмийир сабишвʼина уч гъапӀнийи. Дурар вари уч гъашиган, дугъу дурариз гъапи:

– Гъардшар! Узу ихь халкьдиз вая ихь абйирин аьдатариз къаршу вуди фукӀа гъапӀундаршра, узу Ерусалимдиъ римлуйирин хилиз дустагъ дапӀнайирси тувна. 18Римлуйири узхьан силис гъадабгънийи ва, узук йикӀбаз лайикьлу вуйи саб тахсирра ктруган, дурариз узу азад апӀуз ккун гъабхьнийи[+]. 19Жугьдари мидиз манигъвал гъапӀнийи ва гьадмуган узу Римдин паччагьдихьна гъайих пуз мажбур гъахьнийза. Хъа узу, йиз халкь мидин тахсиркар ву, кӀурадарза. 20Гьаддиз узуз, учву дяркъну, сюгьбат апӀуз дих гъапӀунза. Узу, ялгъуз Израилин гележегдихъ хъугънайивализ лигну, зунжрариъ тӀаъна.

21Дурари Павелиз кӀуру:

– Учу яв гьякьнаан Ягьудияйиан сабкьан кагъаз гъадабгъундарча ва душвʼан гъафи гъардшарира увкан саб чӀуру хабарра тувундарчуз. 22Хъа учуз, увкан уву фици фикир апӀураш гъеебхьнийиш, ккундийчуз, фицики яв аьгъюваларикан варишвариъ чӀуруди улхурайибдикан хабар вучуз.

23Дурари мидин гьякьнаан уч шлу йигъ тяйин апӀуру, ва гьадму йигъан Павел дергнайишваз хъанара артухъ жугьдар сатӀи шулу. Дугъура, гвачӀинтӀан хябяхъдиз Аллагьдин Паччагьлугъдикан[†] ктитури ва шагьидвал апӀури, Мусайин[†] къанундинна[†] Пайгъамбрарин[†] китабарин бинайиин алди Исайикан гъапидар вари гьякь вуйивал субут апӀуйи[+]. 24Дугъу саб пай уч духьнайидар чан гафариинди умудлу апӀуйи, хъа гьатмундар хъугъдайи. 25Чиб-чпин арайиъ сабвалихъна дарфиди, дурар алдагъуз гьязур духьнайи арайиъ Павели дурариз кӀуру:

– Гирами Рюгьну ичв абйириз Ишая пайгъамбриланмина гъапи му гафар гьякь вуйиштӀан:[+]

26«Душну гьадму халкьдиз йип:
Учву хъпехъури ва учвуз ебхьури гъашишра,
фтинкӀа гъаври ахъидарчву,
лигури, рябкъюри гъашишра,
фукӀа рябкъидарчвуз.
27Гьаз гъапиш му халкьдин аькьюл
хъунти дубхьна,
дурарин ибар кар духьна
ва улар кур духьна.
Му вари, чпин улариз дярябкъри,
ибариз деребхьри,
юкӀв гъаври адрабхъри, кӀури
ва, чпи сагъ апӀбан бадали,
Узухьна дарифри кӀури,
гьаци дапӀнайиб ву»[+].

28Эй жугьдар! Учвуз аьгъю йибхьайки, Аллагьдин уьрхювал жугьуд дарудариз гьапӀнайиб ву, ва дурар Дугъахъ хъпехъиди! [[+] 29][*]

30Павел, саб хал дибисну, чахьна гъафикьандар вари кьабул апӀури, кьюд йисан яшамиш шулу. 31Думу Аллагьдин Паччагьлугъдикан аьгъювалар улупури ва дирбашди Агъа вуйи Месигь[†] Исайин[†] Ужувлан хабар[†] рабгъури гъахьну[+].

### Рим

#### Рим

Рим


Рим

[1]

[2]

[3]

[4]

[5]

[6]

[7]

[8]

[9]

[10]

[11]

[12]

[13]

[14]

[15]

[16]


#### Рим


Рим агьларихьна вуйи кагъаз

Павел жугьуд аьлим вушра, чаз Месигь ачмиш гъашиган, дугъкан Гьадгъан терефкар шулу. Павелиантина Гирами Рюгьну, Иса бадали, гизаф кагъзар гъидикӀну. Думу кагъзариъ Исайихъ хъугъвалин мяна-метлебнакан ктибтура ва Исайин сифте терефкрариз алахьру суалариз жавабар тувра. Римдиъ Исайин терефкрариз гъибикӀу му кагъзин мяна Аллагьдиз къаршу удучӀву ва Дугъан табшуругъар ярхла гъапӀу адмийирикан ву. Аллагьдихьан, дурари гъапӀу ва апӀурайи гунгьариз лигуйиш, дурар ухдитӀан терг апӀуз шуйи, хъа Дугъу дици гъапӀундар. Дурар гьич фтизкӀа лайикь даршра, дурариз Аллагьди гизаф багьа багъиш тувра: гьадрариз гьадабтӀну ккуни жаза Месигьди Чан кӀулʼина гъадабгънайиган, аьршарин ихь Адаш, дурар вари Чаз веледарди кьабул апӀуз гьарган гьязур ву. Шли му багъиш хъугъувалиинди кьабул гъапӀиш, гьацирин неинки гунгьарилан хил алдабгъуру, хъа Аллагьди думу гьуркӀну кьабул апӀуру ва думу Аллагьдихъди гьаргандин уьмрин эйси шулу. Мициб гьялну Исайин терефкрариз, чпин вари уьмриъ, аьхю тясир апӀуру. Кагъзиъ, Павелинси, Месигьдин тереф дибиснайи аьлимарин фагьум-фикир фициб дубхьну ккундуш, гьаддиз гизаф фикир тувра. Кагъзин ахириъ, насигьятар туври, Исайин терефкрариз фици яшамиш хьуб лайикь вуш, бикӀура. Аллагьдиз адмийир масанди ву, фицики дурарихьанра чпин багахьлуйир ккун дарапӀди гъузуз шулдар.

#### 1


Саламар пуб

1-2Иса Месигьдин[†] лукӀ вуйи, Аллагьди вакил хьуз кадагънайи ва Чан пайгъамбрарилантина[†] Гирами китабариъ[†] Чав гаф тувнайиганси, Аллагьдин Ужувлан хабар[†] гъабхуз дих дапӀнайи Павелихьан саламар[+]. 3Му Хабарнаъ, Чан жилʼин гъабхьи уьмриз дилигну, Давудрин[†] тухмиъ бабкан гъахьи Аллагьдин Балкан кӀура,[+] 4хъа Гирами Рюгьналантина Думу, гъачӀихъан, чӀиви духьну, Аллагьдин Бай вуди кьудратниинди улупна. Му ихь Агъа, Иса Месигь ву. 5Гьадгъулантина узуз, Аллагь аьгъдру халкьар хъугъувалихъна ва хъпехъувалихъна хпан бадали, вакилвалин багъиш гъурубкьунзуз. Му ляхнар Дугъан ад бадали вуйидар ву[+]. 6Учвура гьацдар халкьарикан вучва: Аллагьди учвуз Иса Месигьдин терефкрар хьуз дих дапӀна. 7Узу му, учвуз, вари Римдиъ яшамиш шулайидар, Аллагьдиз ккунидар ва Аллагьдин гирами халкь хьуз дих дапӀнайидар, бикӀуразачвуз.

Ужʼвал ва мясляаьт ибшричвуз Аллагьдихьан, ихь Адашдихьан ва Агъа Иса Месигьдихьан[+].


Чухсагъулин ккарагуб. Римдиз гъюз тямягь хъайивал

8Сифте нубатнаъ, учвхъан варидарихъанди, Иса Месигьдилантина узу йиз Аллагьдиз баркаллагь кӀураза, фицики, вари дюнʼя вуйибси, адмийириз ичв хъугъуваликан ебхьура[+]. 9Вари йиз юкӀв хъипну, Аллагьдин гъуллугънаъ аза. Дугъан Балкан варидариз Ужувлан хабар дебккри, гьарган узу учву кӀваин алауразачву. Магьа дидин шагьид Аллагь[+]. 10Гьарган узу йиз ккарагбариъ, Аллагьдин амриинди, узу учвухьна гъюз хьибдайкӀан, кӀури, тӀалаб апӀури шулза[+]. 11Фицики, учвуз кьувват гъабхи рюгьнан багъиш учвухъди пай апӀуз, йиз учвухьна гъюз гизаф тямягь хъайиз, 12жараси кӀури гъабшиш, ихь хъугъувалилантина чиб-чпихьан кьувват бисидихьа – учву узхьан ва узу учвхьан. 13Гъардшар, учвуз аьгъяди ккундузуз, жара халкьаризси, учвузра узкан артухъси мянфяаьт ктабгъуз шлуси, гизаф ражари узу учвухьна гъюз гьязур гъахьунза, хъа гьамусдизкьан, манигъвалар алахьури, гъюз гъабхьундарзухьан[+].

14Вари халкьариз: гьам грекариз, улихь хьайи, ва имбудариз, кьяляхъ хъайи, гьам аьяндрариз ва сабдиканра хабар адрудариз – вардиз узу буржлу вуза[+]. 15Магьа гьаддиз узу учвуз, Римдиъ яшамиш шулайидариз, Агъайин Ужувлан хабар дебккуз гьязур вуза.


Ужувлан хабарнан кьувват

16Узуз Агъайин Ужувлан хабар рабгъуз нач дарзуз, гьаз гъапиш дидиъ гьарсар хъугъру кас уьрхюз шлу Аллагьдин гьюкум а – сифте жугьдар, ва хъасин имбу халкьар[+]. 17Му Ужувлан хабарну, Аллагьди хъугъувалилантина, сифте бинайиан ккудубкӀайизкьан, адмийирикан фици дугъри касар ктауруш, улупура. Гирами китабариъ дибикӀна: «Дугъри касдиз хъугъвали уьмур тувди»[+].


Вари адмийир гунагькрар ву

18Гьякьвал чпин нягьякьвалихьди ккапӀрайи адмийири апӀру вари чӀурубдиз ва гьякьсузвализ аьршариан Аллагьдин хъял гъюру[+]. 19Адмийирихьан удукьру Аллагьдикан вуйи аьгъювалар, дурариз аьгъю гъахьну, гьаз гъапиш, Аллагьди Чав Чакан аьгъю хьуз гъитну[+]. 20Дюнʼя арайиз гъабхихъанмина дярябкъру гьаммишандин кьувват ва Аллагьдин заанвал ачухъди аьгъю шула, фицики гьаму вари Аллагьди халкь гъапӀубдиинди рябкъюра. Гьаддиз, гьацдар адмийирилан хил алдабгъуб хьибдар. 21Дурариз Аллагь аьгъяйишра, дурари хай шлуси Дугъаз гьюрмат гъапӀундайи. Мидин ерина, дурар чпин файдасуз фикрар-фагьмариъ ахъну, ва дурарин ахмакь юкӀвар кӀару гъахьну[+]. 22Чпи фагьумлу ксар вуча кӀурашра, дурар ахмакьар гъахьну[+]. 23Дурари аьжалсуз Аллагьдин ад, аьжал хъайи адмийирин, жакьварин, гьяйванатарин, улчвухури гъягъру гьяшаратарин идоларихъ гьюдюхну.

24Гьаддиз Аллагьди дурар, чпин абдал тямягьяриъ, бедендиз ккуни кфирвалариъ аъру, чпин жанар, чиб-чпихъди чиркин апӀуз гъитру. 25Дурари Аллагьдикан вуйи гьякьвал кучӀларихъ гьюдюхнийи; хилари гъапӀу шейʼариз икрам апӀуйи, гьадрарин гъуллугънаъ шуйи, хъа халкь ГъапӀурин, гьаммишандиз ужувлиинди Айирин – ваъ. Амин.

26Гьамцдар апӀруган, Аллагьди дурар чпин аьйибнан тямягьяриъ гъитнийи. Дишагьлийири жиларихъди духьну ккунивал, табиаьтдиз къаршуди, дишагьлийирихъди сатӀи хьувалихъ гьюдюхнийи[+]. 27Гьаци жиларра, табиаьтдиинди дишагьлийирихъди сатӀи духьну ккунивал гъибтну, табиаьтдиз къаршуди, чиб-чпихъди сатӀи хьувалин тямягьяриъ ахъна. Дурари чпин жанар, жара жиларихъди сатӀи шули, аьйибнан тӀулар апӀури, гьацдар аьйиб ляхнар апӀбиинди, лайикьлу вуйи жазайикк ккирчра.

28Дурариз Аллагь аьгъю апӀуз даккниган, Дугъу дурарихьди чпин дюз дару фагьмин лайикьсуз тӀулар апӀуз гъитнийи. 29Гьамцдар адмийир писвалари, тямягьяри, чӀурувалари, кьаст айивали, йивну йикӀуваларихьна ва гъярхьуваларихьна зигрували, кучӀлари ва жарадарикан гьарган варитӀан харжиди фикир апӀували – гьар жюрейин гунгьари ацӀна. Му адмийири футнийир апӀуру, 30сар-сарилан улхури шулу ва дурариз Аллагь даккунди ву. Дурар сарслидар ву, фурсари ацӀна, жарадарин улихь гьарган чпин адар апӀури шулу, писвал апӀуз рякъяр агру фикрари ацӀна, чпин абйир-бабариз мютӀюгъ шулдар. 31Дурар ахмакьар ву, гьич саб вахтнара чпи туву гаф тамам апӀдар ва гьич саризра я гьюрмат, я ужʼвал апӀдар[+]. 32Дурари, Аллагьдин гьякьвалиинди гьамци тахсиркар вуйириз аьжал гьадабтӀуб лазим ву, кӀури, хабар ашра, неинки чпи гьаци апӀура, хъа гьаци апӀрударин терефра бисура[+].

#### 2


Аллагьдин суд

1Эгер уву гьамцдар касарик тахсир кипраш, увлан хил алдабгъуб адар; эгер уву сар шлик-вуш тахсир кипраш, уву яв увук тахсир киправа. Жарар тахсиркар апӀурайири, увура тахсиркри апӀруб апӀурава[+]. 2Ухьуз аьгъяхьуз, аьхир, гьамцдар апӀрударик Аллагьди, Чан гьякьʼвализ дилигну, тахсир кипди. 3Гьаци вуйиган, уву, гьамцдар тӀулар апӀрур тахсиркар апӀурайир, гьеле гьацдар увура апӀурайир, Аллагьдин суддиккан ккутӀурччвидиза кӀури, фикир апӀурана? 4Ясана уву Дугъан зурба вуйи гьюрмат, сабур ва аьгь апӀувал гьаци улʼан идипнана, дарш, ва увуз вуйи Дугъан гьюрмат, уву яв тӀулариин швумал хьуз вуйибдин гъавриъ адарна[+]? 5Уву инкар ва утӀукьнайир вува, яв гунгьар кӀулʼин гъадагъурадарва ва, гьамдиинди, Аллагьди Чан хъял улупру йигъаз Аллагьдин хъял увʼина артухъ апӀурава; хъа халкьдиз Дугъан гьякь вуйи суд рябкъиди[+]. 6Аллагьди гьардиз чав гъапӀубдиз тувди[+]. 7Гьаммишан ужувлар апӀури, аднахъ, гьюрматнахъ ва аьжалсузвалихъ хъергнайидариз Дугъу гьаргандин уьмур пешкеш апӀиди. 8Хъа учвтӀан аьгъдруриз, гьякь вуйи рякъюъди гъягъюз даккнириз ва диш дару рякъ кадабгънайириз Аллагьди Чан хъял ва гъизгъинвал улупиди. 9Дугъу абдал тӀулар апӀбаъ тахсиркар вуйи гьарсар касдиз, сифте жугьдариз, хъа имбудариз дердер ва аьзиятар гьаъди[+]. 10Хъа ужʼвал апӀру гьарсар касдиз, сифте жугьдариз, хъа имбудариз Дугъу ад, гьюрмат ва мясляаьт гьапӀди[+]. 11Аллагьди варидарин гьякьди суд апӀуру; майил апӀдар[+].

12Эгер Къанундикан[†] деребхьдари гунагь апӀураш, дурар Къанун адарди йихиди. Хъа Къанун ади гунагь апӀрударин суд Къанундиинди апӀиди[+]. 13Агъайин улихь Къанундикан гъеебхьдар гьякьлу хьидар, хъа Къанундиз мютӀюгъ гъахьидар Агъайи гьякь апӀиди[+]. 14(Ва гьаддиз, Къанун адру миллетари чиб-чпиинди, гьеле дурарин Къанун адаршра, чпин кӀваан Къанундиъ айиси апӀураш, дурар чпи ву чпиз закон. 15Къанундиъ айиси дюзвал фу вуш ва дюз дарувал фу вуш, дурарин кӀваъ дибикӀна. Дишди апӀруган, дурариз чпин кӀваан аьгъю шула, ва дишди дарапӀруганра, чпин кӀваз аьгъю шула. Дурариз дишди дарапӀувал чпин ягь-намусну улупура ва гьадди дурар тахсиркрар апӀура. Дишди апӀувалра дурариз чпин ягь-намусну улупура ва гьадди дурарин тахсир адрувал улупура). 16Гьаму вари, Аллагьди Иса Месигьдилантина[†] узу рабгъурайи Ужувлан хабарнаъ[†] кӀурайиси, инсанарин вари жини ляхнарин суд апӀруган, хьибди.


Аллагьдиндар вуча кӀурайидар ва Къанун

17Эгер уву жвув жугьуд вуди гьисаб апӀураш, Къанундихъ йирфар хъирчраш, Аллагьдиинди уву дамагълу вуш,[+] 18увуз Дугъан ниятар аьгъяш, Къанундиан дубгъури варитӀан ужуб ва чарасуз лазим вуйиб, аьгъю апӀураш, 19ва уву, кур вуйидар диш рякъюъди хъади гъягъюраза, кӀураш, мучӀушнаъ айидариз акв вуза, кӀураш,[+] 20Къанундиъ гьякь ва аьгъювалар увуз ади, фикир адрудариз ва фукӀа аьгъдрудариз мялим вуза, кӀураш, 21гьаз уву дурар жарадариз улупурава, хъа уву увхъан дудрубгъди? Уву, мигьитӀибкӀанай кӀури, дарсар туврайир, уву гьаз гьитӀибкӀурава[+]? 22Уву, сарира кьяппавал дапӀну ккундар кӀурайири, гьаз кьяппа тӀулар апӀурава? Уву, идолар гьясбикк ккадариз кӀурайир, мистар[†] тӀараш гьаз апӀурава? 23Уву, Къанун азуз кӀури фурсар апӀурайир, Къанун чӀюбгъюри, Аллагь гьаз ужуз апӀурава? 24Гьаддиз, увлантина Агъайин ччвур аллагьсузари[†] нянайикк ккипна, кӀури, дибикӀна Гирами китабариъ.[†]

25Эгер уву Къанун тамам апӀуруш, суннат апӀувал мянайи абцӀна, хъа эгер уву Къанун чӀюбгъюраш, суннат апӀувалин гьарсаб мяна дубгра[+]. 26Эгер суннат дапӀну адрури Къанундиъ айиб вари тамам апӀураш, думу суннат гъапӀурси гьисаб апӀуз хай даршулин[+]? 27Яв суннат дапӀнайивализ ва увуз дидикӀну тувнайи къайдйириз дилигди, суннат дапӀну адарди, Къанун тамам апӀрури диван апӀидияв, гьаз гъапиш, уву Къанун тамам апӀури гъахьундарва[+].

28Зиълан лишнариз дилигну, гьякь жугьуд шлуб дар. Му, бедендин аьдати суннат гъапӀну кӀури, гьякь вуйи суннат дару гьисаб ву[+]. 29Гьякь вуйи жугьуд чан кӀваантӀан Аллагь ккун апӀурайир ву. Му, дерккнайи аьдатариинди ваъ, хъа кӀваантӀан, рюгьналан вуйи гьякь суннатдик гьисаб ву. Ва гьамцир касдин апӀурайи тяриф адмийирихьан дар, хъа Аллагьдихьан ву[+].

#### 3


Вари адмийир тахсиркрар ву

1Гьаци вуйиган, жугьдар фтин артухъ ву, суннат апӀбан мяна фу ву[+]? 2Дурарин артухъвал гизаф аьхюб ву, думура гизафубдиъ, саб гъапиб, Аллагьди Чан гаф гьадрариз тувнийи. 3Дурарикан сакьюдар Аллагьдиз вафалу дарш, дурарин вафалу дарували Аллагьдин вафалувал чӀур апӀуз шулин[+]? 4ИкибаштӀан, даршул! Юкьуб аьтраф вари кучӀлари ацӀнашра, Аллагь аьгьтлуди гъузди, Гирами бикӀбариъ дибикӀнайиси:

«Уву Яв улхбариъ гьякьди гъуздива
ва Уву Яв суд апӀруган,
гъалиб хьидива».

5Эгер ихь дюз дарувалари Аллагьдин гьякьвал ачухъди артухъ апӀураш, Аллагьди ухькан хъял апӀруган, Думу дюз дар, пуз хай шулин? (Узу гьамци йиз адмивалин фагьмиинди кӀураза.) 6ИкибаштӀан, даршул! Аллагьди ухькан хъял апӀдайиш, Дугъхьан вари дюнʼяйин суд апӀузра хьибдайи.

7Увхьан пузра шулвухьан: «Хъа эгер йиз дугъри дарували Аллагьдин дугъривал артухъ апӀураш ва гьаци Дугъан ад артухъ шулаш, гунагькринси йиз суд гьаз апӀура?»[+] 8Му, гьамци пуб гьисаб ву: «Ужувлар хьпан бадали, ухьу пис ляхнар дапӀну ккунду». Ари, гьамцдар аьгъювалар улупура, кӀури, гизафдари учуз тягьнийирра йивури шулу. Мици кӀуру адмийир жазайиз лайикь ву[+]. 9Мидиз фу пухьа? Имбу миллетартӀан ухьу, жугьдар, фтин артухъ ву? Гьич сабдинра! Гьаддиз узу зиихъ дупназа: жугьдарра ва имбударра сабси гунагьвалин гьюкмиъ а,[+] 10Гирами китабариъ[†] кӀурайиси:

«Дюз вуйир гьич фужкӀа адар, фужкӀа!
11Гьич фужкӀа гъавриъ ахърадар.
Гьич сарира Аллагь агурадар.
12Гьякьвалихьан вари ярхла гъахьну; гьич фужкӀа сабдизра хай вуйир дар.
Гьич сарира ужʼвал апӀдар – гьич сарира, сар касдикьан!»
13«Дурарин ушвар арццнайи накьвариз ухшар ву.
Мелз дурари кучӀал рабгъузтӀан ишлетмиш апӀдар».
«БитӀран агъу ву дурарин кӀвантариин алиб».
14«Люкьнарина агъуди ацӀна дурарин ушвар».
15«Дурариз йивну йикӀувал гьич фукӀа дарубси ву.
16Наанди гъушишра, дурар чпихьди гъабхруб пуч апӀувална гъам-дерд ву,
17ва дурариз, ислягьвалин рякъярикан аьгъдар»[+].
18«Дурариз Аллагьдихьан гучӀ ктар».

19Ухьуз аьгъяхьуз, гьич сарира, учв гьякь вуза, дарпбан бадали, ва вари дюнʼяйи Аллагьдин улихь жаваб тувбан бадали, гьаму Къанундиъ[†] дупнайиб вари Къанундиз мютӀюгъ вуйдариз дупнайиб ву. 20Саб Къанундиъ айиб тамам апӀури гьич сарихьанра Аллагьдин улихь гьякь хьуз хьибдар, гьаз гъапиш, Къанундиан удубчӀвурайиб вари инсан гунагькар вуйиб улупурайиб ву[+].


Аллагь ву адмийир гьякь апӀурайир

21Аллагьди, Чан улихь адмийир фици гьякь апӀуруш, улупнахьуз. Му мици, Къанундира ва пайгъамбрарира[†] гьаддикан кӀурашра, Къанундилан асиллу дарди шула[+]. 22Аллагьди адмийир Чан улихь гьякь апӀура Иса Месигьдихъ[†] хъугъбиинди. Му хъугърудариз варидариз кайиб ву, гьаз гъапиш дурарин арайиъ гьич саб фаркьвалра адар, 23фицики, вари гунагькрар ву, ва гьаддиз дурар Аллагьдин адлувалин багахьна деетнадар[+]. 24Хъа Аллагьдин рягьимлувалилантина адмийирин гунгьар Чаина гъадагъу Иса Месигьдилантина вари халкьар, гьич саб кьимат тутрувди, Аллагьдин улихь гьякь гъахьну[+]. 25Аллагьди Думу гъурбан гъапӀну. Дугъан ифди Дугъахъ хъугърударин гунгьар марцц гъапӀну. Адмийирин ухди гъапӀу гунгьарилан хил алдабгъну, Аллагьди Чан гьякьвал улупну[+]. 26Дугъу адмийирин гунгьар аьгь дапӀну, Учв гьаму сяаьтдира гьякь вуйивал, ва Учв гьаммишандиз гьякьди гъузрувал ва дидихъди сабси Месигьдихъ хъугъру гьарсар кас гьякь апӀувал улупну.

27Гьамус ухьу фтиинди фурсар апӀухьа? Сабдииндира! Гьаз? Ляхнар тӀалаб апӀурайи Къанундин бинайиин алди? Ваъ! Хъа хъугъвал тӀалаб апӀурайи Къанундин бинайиин алди[+]. 28Фицики, учу кӀурача, адми сарун, Къанундин тӀалабариз учв мютӀюгъ шулашра-шуладаршра, чан хъугъувализ дилигну, гьякь гъапӀну[+]. 29Аллагь, анжагъ, жугьдаризтӀан дарин? Гьацира имбударизра Вуйир даринхъа? Ав, Думу гьацира имбу халкьаринра ву[+]. 30Аллагь сар вуйивализ дилигну, Дугъу вари хъугърудар сабси гьякь апӀура – суннат гъапӀдарра дарапӀдарра[+]. 31Ухьуз хъугъвал а кӀури гьамус Къанун тина апӀухьахъа? ИкибаштӀан, ваъ! Ухьу ихь хъугъувалиинди Къанун мюгькам апӀурахьа[+].

#### 4


Ибрагьимдикан

1Ихь абйирин аба Ибрагьимдикан[†] фу пухьа? 2Эгер Аллагьди Ибрагьим чав апӀурайи ужудар ляхнариз дилигну гьякь гъапӀнуш, дугъхьан инсанарин улихь фурс апӀуз шуйи, хъа Аллагьдин улихь – ваъ. 3Гирами китабариъ[†] дупнаки:

«Ибрагьим Аллагьдихъ хъугънийи, ва, чан хъугъувализ дилигну, Аллагьди думу гьякь гъапӀну»[+].

4Лихурайидариз пул пешкеш вуди туврадар, думу ляхниъ гъазанмиш гъапӀуб ву. 5Хъа эгер адми чан ляхнарихъ хътругъди, гьеле чӀуру касра гьякь апӀру Аллагьдихъ хъугъруш, чан хъугъувализ дилигну, Аллагьди думу гьякь апӀиди[+]. 6Гьаци Давудрира[†] гъапну: адмийин ляхнариз дилигди, хъа хъугъувализ дилигну, Аллагьди гьякь апӀурайи кас бахтавар ву.

7«Бахтаврар ву законсуз ляхнарилан хил алдабгъну, гунгьар ккерку касар.
8Бахтавар ву Агъайи гунгьар гьисабназ гъададагъу кас»[+].

9Му бахтаварвал суннат дапӀнайидаризтӀан дарин, дарш? Хъа дапӀнадрудариз? Ухьу гъурхунхьаки: «Ибрагьимдин хъугъувализ дилигну, Аллагьди думу гьякь гъапӀну»[+]. 10Фила думу гьякь гъапӀну? Дугъан суннат апӀайиз, даршиш апӀбалан кьяляхъ? ИкибаштӀан, апӀайиз! 11Ибрагьимдин суннат, суннат апӀайиз улихьна айи чан хъугъувализ дилигну, Аллагьдин улихь гьякь хьувалин лишан вуди хъасин гъапӀну. Ва гьаддиз Ибрагьим, гьеле суннат дапӀну адарди, хъугънайидаринра кмиди аба гъахьну. Дурарра, чпин хъугъувализ дилигну, Аллагьди гьякь гъапӀну[+]. 12Ибрагьим гьацира суннат дапӀнайидаринра аба ву. Дурари неинки суннат, хъа гьацира, ихь аба Ибрагьимдиси, чан суннат апӀайиз улихьна айи хъугъувалра кьабул дапӀна.


Хъугъувализ дилигну, Аллагьди туврайи гаф

13Ибрагьимдиз ва дугъан наслариз вари дюнʼя ирсди тувди, кӀури, Аллагьди туву гаф дугъаз Къанундиланмина[†] тувуб дайи, хъа чан хъугъувализ дилигну, гьякь хьувалиинди гъурубкьу гаф вуйи[+]. 14Адмийириз, Къанундиз мютӀюгъ хьузди, Аллагьдин гаф рубкьуйиш, хъугъувализна Ибрагьимдиз туву гафназ айиб гьич саб кьиматра хьибдайи[+]. 15Фицики тамам дарапӀру Къанунди Аллагьдик хъял капӀру, хъа Къанун адрушваъ думу чӀюбгъюзра шулдар[+].

16Гьаци вуйиган, адмийириз Аллагьдин гаф чпин хъугъувализ дилигну рубкьура. Му Дугъан рягьимлувалин багъиш ву. Гьаддиз думу неинки Къанундиинди яшамиш шулайидариз, хъа гьацира хъугъувалиинди яшамиш шулайи Ибрагьимдин вари наслариз кайиб ву. Хъа Ибрагьим ихь варидарин аба ву[+]. 17Гирами китабариъ аки: «Узу увкан гизаф миллетарин аба гъапӀунза». Му Аллагьдин улихь гьякь ву. Ибрагьим гъийихдариз уьмур тувру, хьуз ккайиб вари хьуз гъитру Аллагьдихъ хъугънийи[+].

18Ибрагьимдиз гьич саб чара имдайи, хъа думу, Аллагьдихъ хъугъну, миж кади гъузнийи. Гьаддиз Аллагьдин гьаму гафариинди: «Яв наслар лап гизаф хьиди», – дугъкан вари халкьарин аба гъахьнийи[+]. 19Варж йис яшнан чан бедендик хай кимдруб аьгъяшра, хъа Сара бицӀидар шлур дайишра, Ибрагьимдин хъугъувал зяиф гъабхьундар[+]. 20Думу Аллагьдин гафниин шаклу гъахьундайи, хътругъри гъузундайи. Хъа думу, Аллагьдин тяриф апӀури, ижмиди хъугъну гъузнийи. 21Думу Аллагь Чав туву гаф тамам апӀуз Удукьрур вуйибдихъ хъугънайи. 22Гьаддиз Аллагьди Ибрагьим гьякь гъапӀнийи[+]. 23Гирами китабариъ сар дугъкан: «Гьаддиз Ибрагьим гьякь гъапӀнийи», – кӀури дупнадар, 24хъа ухьу бадали дупна. Ихь Агъа Иса Месигь[†] чӀиви ГъапӀурихъ хъугъруш, ухьура гьякь апӀиди[+]. 25Думу ихь гунгьарихъанди гъакӀну ва, Аллагьдин улихь ухьу гьякь апӀбан бадали, Думу чӀиви гъахьну[+].

#### 5


Аллагьдин улихь гьякьвал

1Ихь Агъа Иса Месигьдихъ[†] хъугъну, ухьу гьякь духьнайиган, Аллагьдихъди Иса Месигьдилантина ихь аьлакьйир дерккунхьа[+]. 2Ихь хъугъувалиинди ухьу ахънайи рягьимлувал Гьадгъулантина улупнахьуз, ва, Аллагьдин аднакан ухьуз рубкьруб аьгъяди, гьамус лап шад вухьа[+]. 3Мидланра гъайри, аьзаб-дерднаъра ухьу шад вухьа, фицики аьзаб-дердериъ ухьу сабурлу шулайиб аьгъяхьуз[+]. 4Сабурлувалиъ хасият мюгькам апӀура, хъа мюгькам гъабхьи хасиятналан умуд арайиз гъюра. 5Умудну ухьуз кучӀлар апӀидар, фицики Аллагьдин масанвал, Аллагьдихьан багъишди дуфнайи Гирами Рюгьналанмина ихь юкӀвариъ убзна[+]. 6Ухьу зяифди айиган, Месигь ухьхъанди гъакӀну. Ухьу Аллагь гьясбикк ккадарди яшамиш шули гъахьунхьа, гьаци вушра Месигь улупнайи вахтна ухьхъанди гъакӀну. 7Дугъри касдихъанди йикӀуз шлиз ккун шул? Саризра. Мумкин ву, ужур касдихъанди йикӀуз сар фуж-вуш дихъубра. 8Хъа Месигь, гьеле ухьу гунагькрар вушра, ухьхъанди гъакӀну, ва гьамдиинди Аллагьди, ухьухьна вуйи Чан масанвал фукьан аьхюб вуш, улупну[+].

9Гьамус, Месигьдин аьжалилантина Аллагьдин улихь ухьу гьякь духьнайиган, мидлан артухъ, Гьадгъу Аллагьдин хъялнахьан уьрхидихьу[+]. 10Фицики, гьеле ухьу Аллагьдин душмнарди имиди, Дугъу ухьу Чан Балин аьжалниинди албагнуш, хъа гьамус албагну айиган, хъана ужуйи Чан Балин уьмриланмина Дугъу ухьу уьрхиди[+]. 11Ухьу неинки дюрхну хьиди, хъа гъира, Гьадгъуланмина Аллагьдихъди албагнайидар, Аллагьди ихь Агъа Иса Месигьдиланмина лап шад апӀурахьу.


Адам ва Месигь

12Гьаци вуйиган, дюнʼяйиз гунагь сар адмийиланмина – Адамдиланмина фици гъафнуш, хъа гьадму гунгьихъди – аьжал, гьаци аьжалра вари инсанариз гъурубкьу пай гъабхьну, фицики дурари варидари гунагь апӀуйи[+]. 13Гунагь, дюнʼяйиз Къанун[†] гъяйиз айиб ву, хъа Къанун адрушваъ, гунагь гьич саризра тахсир вуди гьугъубжвурадар[+]. 14Хъа аьжал, Адамдин вахтариланмина тап Мусайин[†] вахтаризкьан тахтниин дебънади гъабхьну. Думу гьеле Адамдиси гунагь дарапӀдариинра агъавал апӀури гъабхьну.

Адам хъасин гъюз Ккайириз ухшарди гъахьну[+]. 15Хъа Аллагьдин ужувлан багъиш Адамдин гунгьиз барабар дар. Эгер гизафдар сар касдин гунгьилан гъийихнуш, мидлан артухъ Аллагьдин ужʼвал ва сар Адмийин, Месигь Исайин[†] ужувлан багъиш гизафдариз абцӀну рубкьиди[+]. 16Му багъиш гунагь гъапӀу сарин суд дар. Фицики судди тахсир кипру, хъа му ужувлан багъишну гизаф гунгьарин кьяляхъ адмийир Аллагьдин улихь гьякь гъапӀну. 17Эгер анжагъ сар адмийин гунгьиланмина аьжали агъавал апӀуз хъюбгънуш, мидлан артухъ, абцӀну Аллагьдин ужʼвал ва гьякьвалин багъиш кьабул гъапӀдари гьадму сар Касдилан, Иса Месигьдиланмина уьмриъ паччагьвал апӀиди[+].

18Гьаци вуйиган, сарин гунгьилантина вари адмийирик тахсир кипнуш, гьаму жюрейиинди, Сарин гьякьвалилан Аллагьдин улихь вари адмийириз гьякьвал рубкьиди ва дурариз уьмур хьибди[+]. 19Гьаци вуйиган, сарин мютӀюгъ дарували гизафдар гунагькрар гъапӀубси, Сарин мютӀюгъвали гизафдар гьякь апӀиди[+]. 20Къанун гунгьар артухъ хьуз гъафну, хъа гунагь артухъ шлубкьан, Аллагьдин ужʼвал хъана артухъ шуйи,[+] 21ва гунагь апӀували фици чахьди аьжал хури, агъавал апӀуз хъюбгънуш, гьаци Аллагьдин ужʼвалира ихь Агъа Иса Месигьдиланмина, ухьуз гьаргандин уьмур тувбан бадали, гьякьлуди агъавал апӀуз хъюбгъди[+].

#### 6


Месигьдихъ хъугърударин уьмур

1Гьаци вуйиган, фу пухьа? Аллагьдин ужʼвал артухъ хьуз гунгьар апӀури гъузхьахъа? 2ИкибаштӀан, ваъ! Ухьу гунгьариъ гьапӀу ихь уьмур дебккунхьа, фици ухьу хъана гунгьар апӀухьахъа[+]? 3Учвуз аьгъдарди айинхъа, ухьу штуан шлуган, ухькан Месигь[†] Исайин[†] саб пай хьубкан, ва гьацира Дугъан аьжал пай апӀбакан? 4Гьаци вуйиган, штуан шлуган, ухьу Дугъахъди сатӀиди гъакӀунхьа ва, Аллагьдин адлу кьудратниинди Месигь чӀиви гъахьиганси, ухьура чӀиви апӀбан бадали ва цӀийи уьмриинди яшамиш хьпан бадали, Гьадгъахъди кивну гъахьунхьа[+].

5Ухьу Гьадмуси дукӀнайиган ва гьаддиинди Дугъак кидикьнайиган, Гьадмуси чӀивира хьидихьа[+]. 6Ихь гунагькар хасиятну ухьʼин гьюкум дарапӀбан бадали ва сарун ухьу гунгьарин лукӀар дархьбан бадали, ихь йирси уьмур Исайихъди сатӀиди хачрак кабсуб аьгъяхьуз[+]. 7Фицики гъакӀи кас гунгьар апӀбаккан азад шула[+].

8Ухьу Месигьдихъди гъакӀнуш, Гьадгъахъди яшамиш шлубдихъра хъугъурхьа[+]. 9Фицики гъачӀидаригъян чӀиви гъахьи Месигь сарун диликӀруб аьгъяхьуз. Дугъан зиин сарун аьжалин гьюкум илмидар[+]. 10Думу, сабан ва гьаргандиз гунгьарин дюнʼя дипну, гъакӀну. Хъа гьамус Думу Аллагьдиз яшамиш шула[+]. 11Гьаци учвура, гунгьар апӀбаз дукӀнайидарси, Иса Месигьдиъди Аллагь бадали яшамиш шулайидарси йихьай.

12Гьаддиз гунгьари ичв аьжал хъайи бедендиин аьхювал апӀуз мигъитанай ва дидин тямягьариз мютӀюгъ махьанай. 13Ичв жандин гьич саб пайра гунгьарин гьюкмиз мутуванай, дурарикан гьякьсуз ляхнарин гъуллугънан яракьар даришри. Дидин ерина, дукӀну чӀиви гъашидарси, Аллагьдин гъуллугънаъ йихьай. Ичв жандин паярра гьякьлувалин яракьди Аллагьдин гъуллугънаъ дерккай[+]. 14Гунгьари учвʼин агъавал дапӀну ккундар, фицики учву Къанундикк[†] яшамиш шуладарчва, хъа Аллагьдин ужувлакк.


Гьякьлувалин лукӀар

15Гьа, фу дапӀну ккунду ухьу? Ухьу, Къанундикк ккадарди, хъа Аллагьдин ужувлакк ккайидари гунагь шлу ляхнар дапӀну ккундин? ИкибаштӀан, ваъ! 16Учвуз аьгъдарди анчвузхъа, учву шлин ихтиярнаъ мютӀюгъ хьуз лукӀарси учӀвраш, гьадгъан лукӀар шулачва, гьаци – аьжалихъна хру гунагьвалин лукӀар, ясана гьякьвалихъна хру Аллагьдихъ хъпехъувалин лукӀар шулачва,[+] 17хъа учву улихьди гунагьвалин лукӀар вушра, Аллагьдин кюмекниинди ичв марцци кӀваан учвуз улупурайи аьгъюваларихъ хъпехъури гъахьунчва! 18Ва учву гунгьариккан ккадаънийи, гьамус гьякьлувалин лукӀар гъахьунчва[+]. 19Узу, адмийир гъавриъ ахъруси, мисалариинди кӀураза, даршиш мидин гъавриъ ахъуб учвуз гизаф читин ву. Фици учву мидиз улихьна ичв жандин паяр чиркинвализ, законсузвалар апӀуз тувуйиш, гьаци гьамус дурар гьякьлувалин гъуллугънаъ гирами ляхнар апӀуз тувай.

20Фицики учву гунгьарин лукӀар вуйиган, гьякьлувалин гьюкмиъ адайчва. 21Учву ичв йирси ляхнар апӀруган, фукӀа хайир айчвуз? Дицдар ляхнари аьжалихъна хуруган, гьамус дурарихьан начди ачвуз. 22Хъа гунгьариккан азад духьнайиган ва Аллагьдин лукӀар духьнайиган, гьамус, марцци яшайишдин хайир ачвуз, хъа диди гьаргандин уьмрихъна хуру[+]. 23Фицики гунгьин кьимат аьжал ву. Аллагьдин багъиш – ихь Агъа, Месигь Исайихъди вуйи гьаргандин уьмур ву[+].

#### 7


Къанундин лукӀʼваликкан ккудучӀвуб

1Учвуз аьгъдарди айинчвуз, гъардшар (учвуз, Къанундин[†] гъаври ахънайидариз кӀураза), Къанунди инсан чӀивиди имиди дугъʼин агъавал апӀурайиб? 2Мисалназ, жилирихь хьайи шив, сабан думу чӀивидимидикьан гагьди, Къанундиинди чан жилирик китӀна, хъа эгер дугъан жилир гъачӀиш, Къанунди думу нюкгьин гьюкмиккан азад апӀура[+]. 3Гьаддиз, чан жилир чӀивидимиди думу жарариз швуваз гъушиш, дугъу кьяппавал апӀура. Хъа эгер дугъан жилир гъачӀиш, думу нюкгьин гьюкмиккан азад шула, ва гьаддиз дугъу, жарариз шивди гъушну кӀури, кьяппавал апӀурадар[+].

4Гьаму жюрейиинди, йиз гъардшар, Месигьдин[†] Бедендилантина учвура гъачӀидаригъян чӀиви гъахьирин ихтиярнаъ ахъбан бадали ва, Аллагьдиз бегьер хпан бадали, Къанунди кӀуруб апӀбаккан азад вучва[+]. 5Фицики ухьу бедендиз ккуниб апӀури яшамиш шулайхьа. Къанундиланмина шулайи ихь гунагькарвалин тямягьяри ихь жанариин агъавал апӀуйи. Диди ухьу аьжализ хурайхьу. 6Гьадму Къанундин бацариъ айхьа. Ухьу, Къанундиз дукӀну, дидккан азад гъапӀунхьу. Сарун дидикӀнайи йирси аьдатарин хиликкди ваъ, хъа Рюгьнан хиликкди цӀийи духьну, Аллагьдиз гъуллугъ апӀуз шулу[+].


Гунагькарвалихъди дяви

7Мушваъ фу шула? Къанун – му гунагь вуйинхъа? Ваъ, дици дар. Мидихъди сабси, Къанун адайиш, узуз, гунагь фу вуш, аьгъю хьибдайзуз. Эгер Къанунди, «жараринуб ккун мапӀан», кӀурадайиш, узуз, лайикь даруб ккун мабхьан, фу кӀуру гаф вуйишра, аьгъю хьибдайзуз[+]. 8Гунгьи, гьаму табшуругъ багьна вуди, узук лайикь дару тямягьар каунзук. Къанун адайиш, гунагьра шулдайи[+]. 9Узу Къанун аьгъдарди яшамиш шулайза, хъа Къанундин табшуругъар узуз аьгъю гъахьиган, гунагьра арайиз удубчӀвну, 10ва узура гъакӀну. Гьаци узуз уьмур дубхну ккуни табшуругъну, узуз аьжал гъабхну. 11Фицики гунгьи, гьаму табшуругъ багьна вуди, узу алдатмиш дапӀну, гъакӀунзу.

12Гьаци вуйиган, Къанун гирами ву, дидин табшуругъарра гирамидар, гьякь вуйидар ва ужудар ву. 13Му ужубди узуз аьжал гъабхну. Гьаци вуйин? ИкибаштӀан, ваъ! Гунгьи, узуз аьжал хьпан бадали, ужуб мутму ишлетмиш гъапӀну. Гьамци апӀури, гунгьи чан ляхин гъапӀну. Табшуругъну гунагь гизаф пис шейъ вуйиб улупура.


АйитӀ айи дявдикан

14Ухьуз Къанун рюгьнануб вуйиб аьгъяхьуз, хъа узу, беден ади, гунгьиз лукӀди тувнади гъахьунзу. 15Узу гьапӀраш, узуз аьгъдарзуз, яна узуз ккуниб апӀурадарза, хъа узуз даккниб апӀураза[+]. 16Эгер узу узуз даккниб апӀураш, Къанун ужуб вуйивал кьабул апӀураза[+]. 17Дугъриди гъапиш, мици апӀурайир узу дарза, хъа узуъ яшамиш шулайи гунагь ву. 18Узуъ, йиз гунагькар бедендиъ, ужʼвал яшамиш шули адрувал аьгъязуз. Ужудар ляхнар апӀуз ккунди шулзуз, хъа дицдар ляхнар апӀурадарза[+]. 19Фицики узу узуз ккуни ужʼвал апӀурадарза, дидин ерина узуз даккни чӀуру ляхнар апӀураза[+]. 20Узуз даккни ляхнар узу апӀруган, дугъридан гъилигиш, дурар апӀурайир узу дарза, хъа узуъ яшамиш шулайи гунагь ву.

21Гьаци вуйиган, гьамциб ляхин ачухъ гъабхьунзуз: гьарган, узуз ужʼвал апӀуз ккун гъабхьиган, хилʼан удубчӀвруб писвал вуйиз. 22Йиз айтӀан пай Аллагьдин Къанундиин шад ву

23Йиз жандиъ жара къайда рябкъюразуз. Му къайдайи йиз фагьмин къайдайихъди дяви гъабхура. Йиз жандиъ айи гунагь къайдайи узу чан йисирвализ дисура[+]. 24Гьей касиб узу! Шли узу, узуз аьжал хру, гьамциб бедендихьан уьрхиди? 25Ихь Агъа Иса Месигьдилантина ухьу уьрхру Аллагьдиз баркаллагь! Гьаддиз, узу сар вуди, йиз фагьум Аллагьдин Къанундин гъуллугънаъ а, хъа йиз беден гунагьнан гъуллугънаъ а.

#### 8


Рюгьну абцӀнайи уьмур

1Сарун Месигьдихъди[†] яшамиш шулайидарик тахсир кипдар. 2Гьаз гъапиш Месигь Исайилантина уьмрихъна хурайи рюгьнан законди узу гунгьарихъна ва аьжалихъна хурайи закондиккан азад гъапӀну[+]. 3Ихь гунагькар бедендиинди Къанун[†] зяиф гъабхьну. Гьаддиз Аллагьди Чан Бай гунагькар адмийириз ухшар ади, гунгьарихъанди гъурбан хьуз жилариина гьаъну. Гьаци Дугъу адмийирин бедендиъ айи гунгьар тахсирназ гъахну[+]. 4Жвуван гунагькар бедендин гьюкмиъ – ваъ, хъа рюгьнан гьюкмиъ яшамиш шули, ухьу Къанундин гьякьлу табшуругъар тамам апӀбан бадали, Аллагьди гьамци гъапӀну[+].

5Фицики чан гунагькар бедендин гьюкмиъ яшамиш шулайидари бедендин тямягьарикан фикир апӀура, хъа рюгьнан гьюкмиъ яшамиш шулайидари Рюгьнан ляхнарикан фикир апӀура[+]. 6Бедендин тямягьарикан вуйи фикрари аьжалихъна хуру, хъа Рюгьнан ляхнарикан вуйи фикрари уьмур ва архаинвал хуру. 7Гьаз мици ву? Гьаз гъапиш бедендин тямягьарикан вуйи фикрар Аллагьдиз душмнар ву. Дурар Аллагьдин Къанундиз табигъ шулдар, я табигъ хьузра шулдар[+]. 8Бедендин гьюкмиъ яшамиш шулайидарихьан Аллагьдиз ккуниб апӀуз шулдар.

9Эгер дугъридан учвуъ Аллагьдин Рюгь яшамиш шулаш, учву бедендин гьюкмиъ яшамиш шуладарчва, хъа Рюгьназ мютӀюгъ шулачва. Шлиъ Месигьдин Рюгь адарш, думу Месигьдинур дар[+]. 10Тмуну терефнаан, эгер учвуъ Месигь аш, гьеле ичв беден гунгьари дубкӀнашра, Рюгьну, Аллагьдин улихь гьякь дапӀну, учвуз уьмур тувра. 11ЙикӀбан кьяляхъ Иса чӀиви ГъапӀурин Рюгь учвуъ яшамиш шулаш, Месигь чӀиви ГъапӀури, учвуъ яшамиш шулайи Рюгьналанмина ичв жанариз уьмур багъиш апӀура[+].

12Гьаддиз, гъардшар, ухьу ихь гунагькар бедендиз ккуниб дапӀну, дидиз мютӀюгъ духьну ккундар. 13Эгер учву ичв бедендин гьюкмиъ яшамиш шулуш, йихидичву. Хъа эгер учву рюгьниинди ичв гунагькар бедендин тямягьар гъачӀиш, уьмур гъазанмиш апӀидичва[+]. 14Фицики Аллагьдин Рюгьнан гьюкмиъ айидар Аллагьдин гьякь веледар ву[+]. 15Ухьу кьабул дапӀнайи Рюгьну ухьу лукӀариз илтӀикӀурадар ва ухьуз цӀийи гучӀ ккапӀрадар, му Рюгьну ухьу Аллагьдин веледариз илтӀикӀура. Ва Дугъу «Авва», яна «Адаш» кӀури, гьарай апӀуз гъитра[+]. 16Ихь рюгьнахъди сабси Рюгьну Чав ухьу Аллагьдин веледар вуйиб тасдикь апӀура[+]. 17Ухьу Аллагьдин веледар вуйиган, Месигьдихъди ухьузра ад хьпан бадали, Дугъан аьзабар ухьу кьабул апӀурайиган, Месигьдизси, Аллагьдин ирс ухьузра рубкьиди[+].


Адлу хьидихьа

18Ухьуз гъюз имбу уьмриъ хьуз ккайи адлувалихьан ихь гьамусдин аьзабар фукӀара дар[+]. 19Фицики Аллагьдин веледар фужар вуш, ачмиш апӀру вахт хьайиз, Аллагьди халкь дапӀнайиб вари, аьгь апӀуз даршули, ккилибгура.

20-21Аллагьди халкь дапӀнайиб вари му мянасуз дюнʼяйиъ чпин ниятниинди адар, хъа – халкь ГъапӀурин ниятниинди. Хъа Аллагьди халкь дапӀнайи варибдин, чпи пуч шлу лукӀʼваликкан азад хьиди ва Аллагьдин веледариз гъурубкьу азадвална адлувал чпизра кайиб хьибди, кӀури, миж ади гъабхьну[+].

22Ухьуз аьгъяхьуз, Аллагьди халкь дапӀнайиб вари, бицӀир апӀури аьзиятнакк ккайи дишагьлиси, гъийин йигъазкьан аьзабариъ ади гъабхьну. 23Неинки вари халкь дапӀнайиб, хъа гьацира Рюгьну ацӀну цӀийи уьмур ккебгъу ухьура вари ккилигурайхьа. Дидлан гъайри, Аллагьди ухьу Чан веледарди гъадагъур, кӀури, ва ихь жанар азад апӀур, кӀури, айтӀанзина аьзабнаъ ккилигури айхьа[+]. 24Ихь умудну ухьу гъюрхну. Ихь умуд ухьуз гъурубкьиш, думу умудди гъубзрадар. Адмийир, миж кайиб тамам гъабхьихъан, фтиккӀа миж кади гъуздар[+]. 25Ухьу ухьуз адрубдик миж кади гъузрахьа ва сабурлуди дидиз ккилигурахьа.

26Дидихьна, ухьуз, зяиф касариз, ихь зяифвализ дилигну, Рюгьну кюмек апӀурахьуз. Ухьуз хай вуйибси ккарагуз аьгъдархьуз, аммаки ухьхъанди Аллагьдиз мидкан гафариинди пуз даршлу гьигьариинди Рюгь Чав ккарагура. 27Хъа Аллагьдиз, ихь юкӀвар Шлиз арццнаш аьгъяди, Рюгьну Чаз фтикан ккарагураш аьгъя, фицики, Рюгь, Аллагьдиз Чандарихъанди Чаз, Аллагьдиз ккуниси ккарагуру[+]. 28Ухьуз, Аллагь ккунидариз, Чаз ккуниси Дугъу дих гъапӀдариз, вариб ужувлаз ачухъ шлуб аьгъяхьуз. 29Фицики, дюнʼя арайиз хайиз Дугъаз аьгъюди айидар, Гьадгъу улихьмиди Чан Бай вари чвйир-чйиригъян сарпирди хьпан бадали, Чан Бализ ухшар хьуз ктагъну[+]. 30Чав ктагъдариз Дугъу дихра гъапӀну, хъа дих гъапӀдар Чан улихь гьякь гъапӀну, хъа гьякь гъапӀдар адлу гъапӀну[+].


Аллагьдин масанвал Иса Месигьдиъ а

31Фу кӀухьа? Аллагь ухьхъанди вуш, ухьуз къаршу шлихьан хьуз шул? 32Ухьу вари бадали, Чан Бай, гьяйиф дарапӀди, аьзабнакк Ккитури, Чан Балихъди сатӀиди ухьуз вари имбубра тувидаринхъа[+]? 33Шилхьан Аллагьди кадагънайи халкьдик тахсир кипуз хьибди? Аллагьди Чав дурар гьякь апӀура[+]. 34Шли дурар тахсирлу апӀиди? Месигь Иса гъакӀну, хъа чӀиви гъахьну, хъа гьамус Аллагьдин арччулну хилихъинди деъна ва ухьхъанди ккарагура[+]. 35Ухьхьан Месигьдин масанвал тадабгъуз фтихьан шул? Дердерихьан? читинваларихьан? хъергуваларихьан? гашʼваларихьан? гъяцӀливаларихьан? хатӀйирихьан? ханжларихьан? 36Гирами китабариъ[†] дибикӀна:

«Уву бадали учу гьар йигъан йивну йихура,
урккуз гьязур дапӀнайидарси,
учу марччарик гьисаб апӀура»[+].

37Гьаци вушра, ухьу ккун гъапӀу Аллагьдин кюмекниинди гьаму варибдиъ зурба гъалибвал гъадабгъидихьа[+]. 38Фицики узуз дугъридан аьгъязуз: я уьмрихьан, я аьжалихьан, я малайикарихьан, я заан рюгьярихьан, я гьамусдин, я гъюз имбу заманайихьан, я кьудратарихьан,[+] 39я зиин али, я кӀанакк ккайи гъатарихьанра, я вари дюнʼя гъадабгъиш, жара жюрейин гьич сабдихьанра ухьхьан ихь Агъа, Месигь Исайиланмина улупу Аллагьдин масанвал тадабгъуз хьибдар.

#### 9


Аллагь ва жугьдар

1Месигьдин[†] гьякьнииндира гьякь кӀураза. Узу кучӀлар апӀурадарза, Гирами Рюгьну абцӀнайи йиз намус узуз шагьид ибшри:[+] 2йиз кӀваъ зурба дерд ва кудудубкӀру иццрушин айиз. 3Йиз гъардшар, йиз миллет уьрхбан бадали, Узу Месигьдихьан гьудучӀвузра гьязур вуза[+]. 4Йиз миллет Израил халкь ву. Дурариз Аллагьди Чан веледар кӀура. Аллагьдин ад, Аллагьдихъди гъийитӀу йикьрар, Мусайин[†] Къанун,[†] Аллагьдиз гъуллугъ апӀувал ва Аллагьдин Гаф гьаму халкьдиз тувнийи. 5Гьамрар ву ихь зурба абйирин наслар. Гьамрар ву варибдин зиин Аллагь вуйи, аьсрариан аьсрариз ужувлакк ккайи Месигьдин жилин хизан. Амин!

6Хъа му, Аллагьди Чав тувнайи гаф тамам гъапӀундар, кӀуру гаф дар. Дарди хьуз, Израиликан гъахьидар гьякь вуйи израил халкь ву, хъа вари ваъ[+]. 7Гьеле дурар Ибрагьимдин[†] наслар вушра, сабан, мици хьувалиинди, дурар вари Ибрагьимдин гьякь наслар дар. Фицики, Аллагьди гъапиганси, «Яв гьякь наслар ИсакьдикантӀан[†] хьидар»[+]. 8Му гьаци кӀуру гаф вуки: Ибрагьимдилан бабкан гъахьи вари наслар Аллагьдин гьякь веледар дар, хъа анжагъ Ибрагьимдиз туву Аллагьдин гафналантина гъахьи веледар гьякь веледар ву[+]. 9Туву гафнаъ магьа фу кӀураш: «Улупнайи вахтна Узу гъидиза ва Сарайиз[†] бай хьиди»[+].

10Хъа му сабан вариб дар. Гьацира Ревекайиз баяр айи ва дурарин сар адашра вуйи – ихь аба, Исакь[+]. 11-12Ва кьюрид баяр бабкан хьайиз, дурари фукӀа-мукӀа ужуб, я харжиб апӀайиз улихьна, Аллагьди Ревекайиз гъапну: «Аьхюну бай бицӀирнурин гъуллугънаъ хьиди». Аллагьди мици дурар бабкан хьайиз улихьна гъапнийи, гьаз гъапиш, Аллагьди кадагънайи бай, Чав ният дапӀнайиганси кадагънайир хьпан бадали, хъа бали чав гъапӀубдиинди кадагъну дархьбан бадали[+]. 13Гирами китабариъ[†] дупнайиси: «Узуз Якьуб[†] ккун гъахьунзуз, хъа Исаф – даккун».

14Гьамус фу пухьа? Аллагь дюз дарур шлуб дарки, гьаци дарин? ИкибаштӀан, шлуб дар! 15Фицики, Дугъу Мусайиз гъапну:

«Узу Узуз ккунириз ужʼвал дебккдиза
ва Узу Узуз ккунирин язухъ зигидиза».

16Гьаддиз, адмийирикан шлиз, чан тӀалабариз вая гъапӀу ляхнариз дилигди, ужʼвал апӀуруш, Аллагьди Чав гьял апӀуру. 17Гирами китабариъ дупнайиси, Аллагьди Египетдин паччагьдиз гъапну:

«Увлантина варидариз Йиз кьувват улупбан
ва Йиз ччвур вари дюнʼя вуйибси рабгъбан бадали,
увкан паччагь ктаур Узу вуза».

18Магьа гьамци Аллагьди, Чаз ккуниси, сариз ужʼвал апӀуру, сарик хъял капӀру.

19Мумкин ву, учву узуз гьамци пубра: «Эгер Аллагьди ихь ляхнариин аьхювал апӀураш, гьаз Дугъу ухьу тахсиркрар апӀура? Аллагьдин ниятариз фуж къаршу удучӀвидихъа?»[+] 20Уву фуж вувахъа, инсан, Аллагьдихъди гьюжатар апӀуз? Мутмуйи учв гъапӀурихьан гьерхдар, аьхир, узу гьамциб уву гьаз гъапӀунва, кӀури? 21БатӀур гъабар апӀрурин хилиъ адаринхъа? Дугъу чаз ккун гъабшиш, гьадму гъурдсиб батӀрикан багьайин гъаб, ясана ужуз гажин апӀуру[+].

22Аллагьдиз Чан хъял улупуз ва Чан кьувват улупуз ккун гъабхьну, аммаки хъял капӀру, тӀанкь апӀуз гьязур вуйи ляхнар Дугъу сабурлуди аьгь гъапӀну[+]. 23Дугъу мици Чан ккудудубкӀру ад, рягьимлувализ лайикь вуйи ва адлувал кьабул апӀуз гьязур дапӀнайи касариз улупуз гъапӀундайкӀан, яраб? 24Гьадму касар ухьу вухьа. Дугъу ухьу неинки жугьдаригъян, хъа миди вуйи халкьаригъян, дих дапӀну, гъядягъну[+]. 25Гирами китабарикан Осийин китабдиъ дупна:

«Йиз халкь дарудариз
Узу Йиз халкь пидиза,
ва Узуз даккнириз
Йиз ккунир пидиза»[+].
26«Аллагьди: „Учву Йиз халкь дарчва“
гъапи гьадму йишвʼин
дурариз чӀиви Аллагьдин веледар пиди».

27Ишаяйира Израилин халкьдихъанди гьарай апӀура:

«Гьеле Израилин веледарин кьадар
гьюлин[†] кӀанаъ айи гъумкьан вушра,
дурарикан цӀиб кьадартӀан уьрхидар,
28фицики Аллагьди Чан ахиримжи суд
адмийирин зиин
ухди апӀиди».

29Ва Ишаяйи улихьмиди гъапиганси:

«Эгер Вариудукьру Агъайи ухьуз наслар гъитундайиш,
ухьуз шлубра
Содом[†] ва Гомор шагьрариз гъабхьиб хьибдийи».

30Гьамус фу кӀуру? Гьякьвал дарабграйи жара миллетариз чпин хъугъувалилантина гьякьвал гъабхьну[+]. 31Хъа Къанун тамам апӀури гьякьвал абгурайи Израилин халкьдиз гьякьвал гъабхьундар[+]. 32Гьаз? Гьаз гъапиш дурариз гьякьвал ляхнарилантина абгуз ккун гъабхьну, хъа хъугъувалилантина ваъ. Дурар ликарикк ккабхъру гъвандихъ хъарсну, 33Гирами китабариъ дупнайиси:

«Лиг гьа,
Узу Сион дагъдиин
ликарикк ккабхъру Гъван дивдиза,
Гъван, гунагькрар хъарсру Гъван,
аммаки фуж Гьадгъахъ хъугъиш,
думу швумал хьидар»[+].

#### 10


Жугьдарихьан уьрхювал абгуз шулу

1Гъардшар, узуз йиз кӀваантӀан жугьдар дюрхну ккундузуз, ва Аллагьдиз гьадрарихъан ккарагураза. 2Фицики узу шагьидвал апӀураза, чпи Аллагьдихъ юкӀв хъипну янашмиш шулашра, дурариз дюз рякъ аьгъдар[+]. 3Гьаз гъапиш дурариз Аллагьди багъиш апӀру гьякьвал аьгъдайи, хъа чпин хусуси гьякьвал арайиз адабгъуз чарйир зигури, Аллагьдин гьякьвализ мютӀюгъ гъахьундар[+]. 4Месигьди,[†] гьарсар хъугъу кас Аллагьдин улихь гьякь апӀбан бадали, Къанундиз[†] аьхир дебккну[+].

5Мусайи[†] Къанундин гьякьваликан бикӀура:

«Къанундин табшуругъар тамам апӀрур
яшамиш хьиди»[+].

6Гирами китабариъ[†] хъугъувализ дилигну туврайи гьякьлували гьамци кӀура:

«Учву учвхьан мегьерханай: „Фуж аьршариз гъягъиди?“
душвʼан Месигь хъади гъюз?

7ва мегьерханай: Месигь гъийихдарин паччагьлугъдиан хъади гъюз,

„Фуж кӀан адрушваз гъягъиди?“»[+]

8Фу дупна Гирами китабариъ? «Аллагьдин Гаф увухъди хъа, яв багахь хьа, думу яв ушвниин ал ва яв кӀваъ а», ва думу Гаф ухьу адмийириз улупурайи хъугъувал ву. 9Эгер уву яв ушвниинди: «Иса Агъа ву», – кӀури, Аллагьди Думу гъачӀидаригъян чӀиви гъапӀубдихъ, юкӀв хъипну, хъугъиш, уьрхидиву[+]. 10Гьарсар, юкӀв хъипну, хъугърур, Аллагьдин улихь гьякь хьиди; ушвниинди чан хъугъуваликан ктибтрур уьрхиди. 11Фицики, Гирами китабари кӀура:

«Дугъахъ хъугърур беябур апӀуз хьибдар»[+].

12Жугьдарна жара миллетар саб ву, фицики Агъара варидариз Сар ву, ва Чаз дих апӀру варидариз Дугъу ужʼвал тувру[+]. 13«Гьарсар, Агъайиз дих апӀрур, уьрхиди»[+].

14Хъа дурари чпи Хътругъруриз фици дих апӀиди? Фици чпиз Дерерхьрурихъ хъугъди? Хъа дурариз, Дугъкан сарикьан дарпиган, фици ебхьиди[+]? 15Хъа фици Дугъкан ктибтиди, ктибтрур гьадраиш? Гирами китабариъ дибикӀнайиси:

«Фукьан гюрчег дарин Ужувлан хабар[†] рабгърударин ликар!»

16Аммаки вари жугьдари му Ужувлан хабар ибак апӀури гъахьундар. Ишаяйи гъапну:

«Агъа, фуж хъугъну учу улупу аьгъюваларихъ?»[+]

17Гьаци вуйиган, Ужувлан хабар гъеебхьиган, хъугъвал гъюру. Хъа Ужувлан хабар, Месигьдикан ктибтруган, гъюру[+].

18Амма узу кӀураза: «Дурариз Ужувлан хабар гъеебхьундарин?» ИкибаштӀан, гъеебхьну!

«Вари дюнʼя вуйибси дурарин дихар гъарагънийи
ва дурарин гафар
дюнʼяйин тлихъан кӀулихъна гъурукьнийи».

19Хъана кӀураза: «Израилин халкь мидин гъавриъ ахъундайкӀан?» Сифте Мусайин китабдиъ кӀура:

«Узу учвуъ гъизгъинвал ачмиш апӀидиза,
халкь ву дупну гьисаб апӀуз даршлу халкьдиинди.
Узу увук хъял капӀдиза,
шулайибдин гъавриъ адру халкьдиинди».

20Хъасин Ишаяйин китабдиъ кӀубанди кӀура:

«Узу дарагди гъахьидариз Узу гъидихъну.
Узу гьедрерхри гъахьидариз
Узу ачмиш гъахьунза»,

21хъа Израилин халкьдикан душваъ кӀура:

«МютӀюгъ даршлу ва хъпебехъру халкьдиз
вари йигъди Узу, хилар гьачӀаккну,
дих апӀури гъахьунза».

#### 11


Аллагьдиз Чан халкь кӀваълан гьархнадар

1Хъа магьа узу гьерхраза: «Аллагьди Чан халкь Чахьан гьадаънадарин?» ИкибаштӀан, ваъ! Узура Ибрагьимдин[†] насил, Вениаминдин тухмиан вуйи израилжви вуза[+]. 2Аллагьди Чаз улихьмиди аьгъю Чан халкь Чахьан гьадаънадар! Гирами китабариъ[†] Илʼясдикан фу дупнаш, аьгъдарди анчвуз? Илʼясди Аллагьдиз израил халкьдилан аьрз апӀуру:[+]

3«Я Агъа, дурари Яв пайгъамбрар[†]
гъийихнийи ва,
Увуз гъурбнар хру Яв йишвар ккидирчнийи;
анжагъ узу сар сагъди имиза,
аммаки, дурариз узура йивну йикӀуз ккунди а»[+].

4Аллагьди дугъаз фициб жаваб тувнийи?

«Узу Узуз
Ваалдин улихь кӀул ис дарапӀу ургуд агъзур кас
гъюрхюнза»[+].

5Гьаму вахтарира Аллагьди Чан ужувлиинди кадагънайи саб бицӀи гъварч адмийир а[+]. 6Аллагьдин ужувлиинди дубхьнайиб, инсандин ляхнариз дилигну, дубхьнадар. Гьаци дайиш, ужʼвал ужʼвалси гъубзидайи.

7Гьамус фу шула? Израилин халкьдиз чпи абгурайиб гъибихъундар. Анжагъ кадагънайидаризтӀан гъибихъундар, имбударин инсанвал гъудубгну[+]. 8Гирами китабариъ дупнайиси:

«Аллагьди дурар дерин нивкӀуъ аънийи».
«Дурариз дярябкъбан бадали,
Аллагьди дурарин улар хъяркьнийи,
дурариз деребхьбан бадали,
ибариъ итӀишвнийи,
ва гьамци гъийин йигъазкьан ими».

9Давудри[†] гъапнийи:

«Гъит, дурариз,
чпин шадлугъар
чпиз ккиву рукьарна чулар ишри.
Гъит, дурар хъахъну алдакри ва жазайикк ккахъри.
10Гъит, дурариз дярябкъбан бадали,
дурарин уларихь мучӀушин гьабхъри.
Гъит, дурарин юкьвар гьаргандиз
кьяни ишри».

11Узу кӀураза: «Жугьдар, хъахъну, гъудужвуз даршлуси, алдакнинхъа?» ИкибаштӀан, ваъ! Гьадрарин алдакувалиланмина имбу халкьариз, жугьдар бахил хьпан бадали, уьрхювал гъабхьну. 12Дурарин алдакували вари дюнʼяйиз ужʼвал хуруган ва дурариз кам гъахьиган, имбу миллетариз зурба ужувлар шлуган, хъа эгер вари жугьдар Аллагьдихьна хътакиш, имбу дюнʼяйиз фукьан зурба ужувлар шул!

13Гьамус узу, жара миллетар, учвухьна илтӀикӀураза. Узу Аллагь аьгъдру миллетарихьна гьаънайи вакил вуза. Узу йиз гъуллугъ заан вуди гьисаб апӀураза[+]. 14Йиз халкь бахил дапӀну, сакьюдаркьана уьрхидиза кӀури, миж кайиз. 15Аллагь жугьдарихьан гьидицган, дюнʼяйин жара халкьариз мясляаьт гъабхнуш, хъа Аллагьди жугьдар кьабул гъапӀган, фу шул? Дийихнайидар чӀиви апӀдаринхъа[+]?

16Эгер яв уьлин сабпи парча Аллагьдиз бахш гъапӀиш, имбу вари уьлерра гирами хьидияв. Эгер гьарин ччивар гирамидар вуш, дидин кюлерра гирами ву.

17Гъяни гьарин кюлер кудуршвнади, дурариин чӀурудар фици улурхьнуш, гьадму жюрейиинди учву, жара миллетар, чӀуру чӀвумуччварси гьамус гъяни гьарин ччиварин кьувватнак кеъначва[+]. 18Гьаци вуйиган, кюлерин зиин фурс мапӀан, гьаз гъапиш, ччивариз уьмур туврайир уву дарва, хъа ччивари увуз уьмур тувра. 19Уву пидива: «гьатму кюлер узу улурхьбан бадали ктуршвну». 20Думу гьякь вуяв. Дурар чпин хътругърувалиан ктуршвну. Хъа уву дурарин йишвʼин хъугъувалиан алва. Гьаддиз фурс мапӀан, хъа гучӀ кади гъуз. 21Аллагьди багъри кюлер гьяйиф гъапӀундарш, увура гьяйиф апӀидар[+].

22Гьаци вуйиган, увуз Аллагьдин ужʼвалра, хъялра рябкъюравуз. Дугъан хъял Чахьан гьудучӀвдарихьна шулу. Хъа увухьна вуйи ужʼвал, эгер уву Дугъан ужувлакк гъузруш, рябкъюравуз. Гъудрузиш, гьаркан увура кадабтӀиди. 23Хъа эгер жугьдар чпин хътругърувалиъ утӀукьну гъудрузиш, дурар хъана гьарик кюрхьди, даршуз, Аллагь му кюлер тазабаштӀан кюрхьюз кьудратлу ву. 24Хъа эгер уву чӀуру гьаркан кадабтӀнайи циркил, багъри дарди, гъяни гьарик кубхьнуш, хъа кюлериз чпин багъри гьарʼин улурхьуз фукьан рягьят шул!

25Гъардшар, узуз учву му сирнан гъавриъ адарди гъитуз, учву ичв аьгъювалиин гизаф умуд кивну гъудрузбан бадали, ккундарзуз. Израилин саб пай агьлар, чпин утӀукьну гъузувалиъ арсну, жара миллетар вари тамамди Аллагьдихьна илтӀикӀайизкьан, гъузди. 26Хъасин, Израилин вари халкь уьрхиди. Гирами китабариъ дибикӀнайиси:

«Сион дагъдилан Уьрхрур гъиди.
Дугъу Якьубдин[†] тухмиан вари чӀуруб идипиди,
27ва Узу дурарилан гунгьар алдагъган,
дурарихъди йикьрар йитӀидиза».

28Ужувлан хабар[†] кьабул дарапӀбиинди жугьдарикан Аллагьдин душмнар шула. Жара миллетар ичв хайирназ ву. Мидиз дилигди, жугьдар Аллагьдин кадагънайи халкьди гъузди, Аллагьдиз дурар ккунду, фицики Дугъу дурарин абйириз гаф тувнийи. 29Фицики Аллагьди Чав дих дапӀнайи халкь ва Чав тувнайи гаф уьрхиди. 30Саб фила-вуш учву Аллагь гьясбикк апӀдайчва. Хъа гьамус, Дугъахъ жугьдар хъпебехъган, Дугъу учвуз ужʼвал улупура[+]. 31Аллагьди учвуз Чан ужʼвал улупуз, хъасин думу дурариинра алабхъбан бадали гьаму ражари жугьдар Дугъахъ хъпехъурадар. 32Аллагьди вари халкьариз, хъасин чпилан хил алдабгъбан бадали, хъпебехъри гъузуз шлу вахтар улупнийи.

33Фукьан дарин Аллагьдин фагьмин ва зигьмин деринвал ва булвал! Фукьан дарин Дугъан ниятар ктитуз даршлувал! Фукьан дарин Дугъан рякъярин гъавриъ ахъуз даршлувал![+]

34«Агъайин фагьум шли аьгъю апӀиди,
Дугъаз насигьятар шли тувди?»[+]
35«Шли фу тувну Аллагьдиз,
Дугъу думу кьяляхъ апӀуз буржлу вуйиб?»

36Вари Аллагьди халкь гъапӀну, аьхир, ва гьадму вари яшайиш анжагъ Гьадгъуланмина ва Гьадгъаз шула. Аьсрариан аьсрариз ад Гьадгъаз ву. Амин![+]

#### 12


Ичв уьмрар Аллагьдиз бахш апӀинай

1Гьаддиз учвуз ккарагураза, гъардшар, Аллагьдин ужʼвал бадали ичв жанар, Гьадгъаз хуш шлу марцци, чӀиви гъурбнарси, дерккай. Му Аллагьдиз фагьумлу вуйи гъуллугъ хьибди[+]. 2Гъит, му дюнʼяйин гьюкмари учвʼин агъавал дарапӀри. Аллагьдин ужуб, рази ктаъру ва гьубкӀу ният фу вуш, аьгъю хьпан бадали, ичв фагьум цӀийи алапӀури, дигиш йихьай[+].

3Аллагьди узуз вакилвал багъиш дапӀнайиган, узу учвуз варидариз кӀураза: учву ичв вуйидартӀан артухъ заанди мидисанай, учвуз гьарсариз Аллагьди туву хъугъувализ дилигну, фурс ктарди гъузай[+]. 4Ихь беден гизаф паярикан вушра, вари паяри саб ляхин апӀурадар[+]. 5Гьаци ухьура вари Месигьдихъди[†] саб беден вуди, дидин паяр вухьа[+]. 6Аллагьди Чан ужувлантина гьарсариз чан хусуси багъиш гъурубкьунхьуз. Шлиз пайгъамбарвалин багъиш аш, гъит дугъу думу, чан хъугъувализ дилигну, ишлетмиш апӀри[+]. 7Шлиз жарадарин гъуллугънаъ шлу багъиш аш, гъит учв гьадму гъуллугъназ бахш ишри. Шлиз мялимвалин багъиш аш, гъит учв мялимвализ бахш ишри[+]. 8Шлиз ккарцуз шлу багъиш аш, гъит дугъу жарадар ккарцри. Шлиз жумартвалиинди пай апӀуз шлу багъиш аш, гъит дугъу гьаци, кӀвакк ккадарди, пай апӀри. Шлиз жарадарин зиин аьхювал апӀуз шлу багъиш аш, гъит аьхювал апӀри вари юкӀв хъипну ва намуслуди. Шлиз ужʼвал апӀуз шлу багъиш аш, гъит думу шадвалиинди апӀри[+].

9Гъит, ичв масанвал кӀваантӀан вуйиб ибшри. Писвал ккун мапӀанай, ужувлахъ хъачӀарккай[+]. 10Чвйирси чиб-чпи ккун апӀинай. Гьарсари жвувазтӀан чиб-чпиз артухъ гьюрмат апӀинай[+]. 11ТӀагъру дарди, юкӀв хъади лихури, рюгь гьевеслуди Агъайин гъуллугънаъ йихьай. 12Умудвалиъ шадди, бедбахтвалариъ сабурлуди, ккарагбариъ мюгькамди гъузай[+]. 13Аллагьдин адмийириз читинвалариъ кюмек апӀинай. Хялар кьабул апӀури гъузай[+].

14Учвухъ хъергнайидариз ужувлар ккун апӀинай. Ужувлар ккун апӀинай, люкьнар – ваъ[+]. 15Шадлударихъди шад йихьай. Ишурайидарихъди ишай[+]. 16Чиб-чпихъди албагну яшамиш йихьай. Фурс мукубчӀванай. Аьжузарихъди дуствал апӀуз нач мапӀанай. Жвувкан заанди фикир мапӀанай[+].

17Писвализ писвалиинди жаваб мутуванай. Варидариз ужʼвал апӀури гъузай[+]. 18Учвхьан шлубкьан варидарихъди мясляаьтниинди яшамиш йихьай[+]. 19Аьзиз дустар, хъял алдабгъбахъ махьанай, хъял алдабгъуб Аллагьдин ихтиярнаъ гъибтай. Фицики Гирами китабариъ[†] дибикӀна:

«Хъял алдабгъувал Йиз ляхин ву.
Узу жаза тувдиза» – кӀура Агъайи[+].

20Гьамдин ерина,

«эгер яв душмандиз гашди аш,
уьл тув дугъаз.
Эгер думу дахаргну аш,
шид тув.
Эгер уву гьамци апӀури гъашиш,
думу начʼвалиан йикӀиди»[+].

21Писвал увʼин гъалиб хьуз мигъитан, думу ужʼвали ккапӀ.

#### 13


Месигьдин терефкрар гьюкмихъ хъябяхъну ккунду

1Гьарсар заан гьюкмиз мютӀюгъ духьну ккунду, фицики Аллагьдихьан дару гьюкум адар; гьаму ражари айи гьюкумра Аллагьди дебккнайиб ву[+]. 2Гьаддиз, фуж гьюкмиз къаршуди гъудужвураш, гьадму Аллагьди дебккнайибдиз къаршу гъедергурайи гьисаб ву. Гьаци апӀрудари чпиина тахсир хура. 3Ужʼвал апӀрудариз гьюкумдрарихьан гучӀ адар, хъа – писвал апӀрудариз. Эгер гьюкумдрарихьан увуз гучӀ апӀуз ккундарш, ужʼвал апӀури гъуз ва дурарин терефнаан яв тяриф ебхьидивуз. 4Гьюкумдар увуз ужʼвал хьпан бадали лихурайи Аллагьдин лукӀ ву. Хъа эгер уву писвал апӀуруш, гучӀ апӀин, фицики увуз жаза гьадабтӀуб гьадгъан гьюкмиъ гьавайиди айиб адар. Писвал апӀруриз жаза адабтӀури, Аллагьдин хъял алдабгъури, дугъу Аллагьдиз гъуллугъ апӀура[+]. 5Гьаци вуйиган, дугъаз мютӀюгъ духьну ккунду, неинки хъпебехъиш, жаза адабтӀур кӀури, хъа – жвуван намус бадалира.

6Гьаци вуйивализ дилигну, учву налогарра тувай; гьюкумдрари, Аллагьдин гъуллугъчйири, чпин вари вахт гьюкум гъабхбиинди гьапӀра. 7Гьардиз лайикь вуйиб тувай: шлиз – налогар, шлиз – харжар, шлиз – гучӀ, шлиз – гьюрмат[+].

8Саризра буржлуди мугъузанай; гъит, учвук анжагъ саб буржтӀан дарибшри, думура – чиб-чпихьна улупру масанвалин бурж, фицики, шли чан багахь хьайир ккун гъапӀиш, гьадгъу Къанун[†] тамам апӀура[+]. 9Табшуругъариз лигай: «кьяппавал мапӀан», «миликӀан», «мигьитӀибкӀан», «жараринуб ккун мапӀан», ва жара табшуругъариъра улупурайиб саб ву: «Багахь хьайир, жвуваз жвувси, ккун апӀин». 10Масанвали багахь хьайириз писвал хурдар. Гьаддиз масанвал Къанун тамам гъапӀу гьисаб ву[+].

11Гьаму вахт фициб вуш, аьгъяди, гьаци апӀури гъузай. Сарун учву нивкӀʼан хъиргру вахт дуфна, фицики ухьу уьрхру вахт, ихь сифте хъугъу йигъак гъилигган, гьамус багахь дубхьна[+]. 12Йишв ккудубкӀура. Йигъ сарун багахь хьа. Мици вуйиган, вари мучӀу ляхнарихьан ярхла хьидихьа, ва аквназ лайикь вуйибдихъди яракьламиш хьидихьа[+]. 13Гъачай, йигъандин аквназ барабар вуйиси, намуслуди яшамиш шулхьа. Пиянискаваларикк ва сатӀи кьяппаваларикк кӀул ккивдархьа. Аьйиб апӀруб ва гьяясузуб апӀидархьа, гьюжатар апӀидархьа ва сар-сариин бахил хьидархьа[+]. 14Ихь Агъа Иса Месигьди[†] учву уьрхричву, ичв бедендин гъайгъушин тямягьяриз миилтӀибкӀанай[+].

#### 14


Жарадар тахсир мапӀанай

1ЦӀибди хъугъувал айир ичв арайиз кьабул апӀинай. Дугъанна ичв фикрар сабсдар дар кӀури, дугъахъди гьюжатар мапӀанай[+]. 2Сариз фунуб вушра хураг ипӀуз ихтияр хъугъували тувру, хъа тмунури, хъугъувал цӀиб айири, бистнин мейвйиртӀан итӀурдар[+]. 3Вари ипӀрур, мейвйиртӀан диритӀрурихьинди фурс кади милиган. Ва мейвйиртӀан диритӀрурира вари ипӀурайир тахсирнакк ккаъну ккундар, фицики Аллагьди думу кьабул апӀура[+]. 4Уву фуж вува, жарарин лукӀрак тахсир кипуз?! Анжагъ чан эйсийин улихьтӀан лукӀ гьякь, ясана нягьякь шлуб дар. Агъайин лукӀ гьякь хьиди, фицики Агъайиз думу гьякь апӀуз гьюкум а[+].

5Сари, саб йигътӀан, тму йигъ важиблу ву кӀура, хъа жарари, вари йигъар сабстар ву кӀура. Гьарсари, гъит, чав фици гьисаб апӀураш, гьаци апӀри[+]. 6Сари йигъарикан сад йигъ, имбу йигъартӀан багьа ву кӀураш, дугъу гьаци Агъайин гьюрматназ апӀура, ва фунуб-вуш саб хураг ипӀрурира Агъа бадали гьаци апӀура, гьаз гъапиш, Аллагьдиз чухсагъул кӀура. Ва фунуб-вуш саб хураг дирипӀрурира Агъайин гьюрматназ гьаци апӀура, гьаци дугъура Агъайиз чухсагъул кӀура[+]. 7Гьаз гъапиш ухькан саркьан чав-чаинди яшамиш шуладар, ва чав-чаинди йикӀурадар[+]. 8Гьаци вуйиган, эгер ухьу яшамиш шулаш, Агъа бадали яшамиш шулахьа, эгер йихураш, гьацира Агъа бадали йихурахьу, ва аьхириъ, яшамиш шулайидар вушра, дийихнайидар вушра, Агъайиндар вухьа[+].

9Гьамдин бадали Месигь[†] гъакӀну ва чӀиви гъахьну – Дугъкан чӀивидаринра, гъачӀидаринра Агъа гъахьну[+].

10Хъа уву гьаз яв гъардаш тахсир апӀурава? Яв гъардаштӀан, уву фитʼинди артухъ вуза, кӀурава? Ухьу вари Аллагьдин суддин улихь дугъужвидихьа[+].

11Гирами китабариъ[†] дибикӀна:

«Гьарсари Йиз улихь кӀул ис апӀиди,
ва гьарсари, Узу Аллагь ву, пиди.
Узу яшамиш шулайивал фици гьякь вуш,
гьаму вари тамам шлубра гьякь ву – кӀура Агъайи»[+].

12Ва гьаддиз ухькан гьарсари Аллагьдин улихь, чав гъапӀу ляхнариз дилигну, жаваб тувди[+].


Жарадарихьди гунагь апӀрубси мапӀанай

13Чиб-чпик тахсрар кирчувал дипурхьа, жвуван гъардшиз гъалатӀариъ ва гунгьариъ ахъуз ухьу багьна тутрувиш, ужу хьибди[+]. 14Узуз аьгъязуз, ва дугъридан саб шак адарди Иса Месигьдин гьюкмиинди кӀураза: марцциб даруб фукӀара адар. Анжагъ марцциб дар кӀуруриз думу марцциб дар[+]. 15Хъа эгер уву ипӀруб яв гъардшиз кьабул шуладарш, яв ляхнариъ масанвал адар. Яв хураг бадали гъардаш пуч мапӀан, Месигь гьадгъухъандира гъакӀну[+]. 16Уву ужуб вуди гьисаб апӀурайиб имбудари, писуб ву, пуз багьна мутуван. 17Фицики Аллагьдин Паччагьлугъ[†] ипӀруб, я убхъруб дар, думу Гирами Рюгьну багъиш апӀурайи дугъривал, ислягьвал ва шадвал ву[+]. 18Месигьдиз гьамци гъуллугъ апӀурайири Аллагьдиз ккуниб апӀура, ва адмийиризра кьабул шула.

19Гъачай, мясляаьт шлу ва чиб-чпиз кюмек шлу гьарсабдихьна илтӀикӀурхьа[+]. 20Аллагьдин ляхнар ипӀрубдин кӀуллан чӀур мапӀан. Гьарсаб хураг ипӀуз шул. Хъа яв гъардаш гунагьнахъна хру хураг ипӀуб дюз дар[+]. 21Йикк дирипӀуб ва чяхир дурухуб ва фукӀа гьациб дарапӀуб ужу ву, эгер дурари яв гъардаш гунгьарихъна гъахуруш.

22Уву хъугънайи яв ляхнар жвувахьди гъит; гъит, дурарикан анжагъ АллагьдизтӀан аьгъяди дарибшри. Чав гьякь вуйиз кӀуруб апӀурайиган, учв тахсиркарди гьидригъру кас бахтавар ву. 23Хъа шли, фукӀа-мукӀа ипӀуз ужуб вая писуб кӀури, шаклуди, ипӀури гъашиш, дицир Аллагьди тахсиркар апӀиди. Хъа хъугъвал адарди апӀурайиб вари гунагь ву.

#### 15


Ижми хъугъувал айидар

1Ухьу, ижми рюгь айидари, зяиф рюгь айидарин гъалатӀар сабурлуди аьгь дапӀну ккунду, хъа жвуваз ккуниб дапӀну ккундар[+]. 2Ухькан гьарсари багахь хьайириз, дугъан рюгь мюгькам шлуб, дугъаз хайир кайиб дапӀну ккунду[+]. 3Гьеле Месигьдира[†] Чан хайирназ фукӀа гъапӀундар. Хъа Гирами китабариъ[†] дупна:

«Уву беябур апӀрударин люкьнар Узʼин алахьнийи»[+].

4Гирами китабариъ дибикӀнайиб вари, диди туврайи сабурлувалин ва ккарцрувалин кюмекниинди ихь умуд ктадабтӀбан бадали, ухьуз насигьят вуди, дибикӀнайиб ву[+]. 5-6Гъит сабурлувал ва ккарцрувал туврайи Аллагьди, Иса Месигь мисал вуди Гьадгъахъди гъяри, ухьу сатӀиди, саб гьарайниинди Аллагьдин, ихь Агъа Иса Месигьдин Адашдин тяриф апӀруси, ичв мясляаьтнаъ яшайиш туври[+]. 7Гьаци вуйиган, Месигьди учву фици кьабул гъапӀнуш, учвура, Аллагьдин ад бадали, гьаци сари-сар кьабул апӀинай. 8Месигь суннат гъапӀдарин гъуллугънаъ Аллагьдин гьякьвал дурариз улупуз, Аллагьди дурарин абйирин абйириз тувнайи гаф гьякь вуйивал улупуз ади гъахьну. 9Гьадмуган жара халкьарира Аллагьди чпиз гъапӀу ужувлантина Дугъан ад апӀиди. Гирами китабариъ дупнайиси:

«Гьаци вуйиган, узу Уву
Аллагь аьгъдру халкьарин арайиъ
адлу апӀидизаву
ва Яв ччвурназ
тярифнан мяълийир апӀидиза»[+].

10Ва хъана:

«Аллагьдин халкьдихъди[†] сабси
Шадвалин гьарай ипай, Аллагь аьгъдру халкьар!»

11Гьамцира дупна:

«Агъа адлу апӀинай, Аллагь аьгъдру вари халкьар!
Гъит вари миллетари
мяълийириинди
Дугъан тярифар апӀри!»

12Ишаяйира кӀура:

«Ессей тухмиан таза кюл ачмиш хьибди.
Дугъу миллетариин гьюкум гъабхиди,
ва Аллагь аьгъдру халкьари Гьадгъак чпин
миж кивди».

13Гъит, умуд тувру Аллагьди учву ичв хъугъувалилантина, Гирами Рюгьнан кьувватниинди ичв умуд артухъ хьпан бадали, шадвали ва мясляаьтну ацӀричву.


Павелин кагъзикан ва ляхнарикан

14Йиз гъардшар, учву ужувлу ацӀнайиб, учвуз гизафубдикан аьгъю гъабхьиб ва сар-сариз учвхьан насигьятар тувуз шлуб якьинди аьгъязуз. 15Хъа Аллагьди узуз багъиш тувнайиган, узу учвуз лап кӀубанвал кади, сакьюдар ляхнарикан учвуз кӀваин алауз ккунди гъибикӀунзачвуз. 16Йиз вакилвалин бурж вуди, Аллагьди жара миллетариз, Иса Месигьдин гаф ва Ужувлан хабар[†] рабгъру багъиш тувназуз. Гьамци дурар Дугъаз, Гирами Рюгьниинди марцц духьну, Аллагьдиз ккуниси гъурбан хьиди[+].

17Иса Месигьдихъ хъади, узура йиз Аллагь бадали апӀурайи ляхнариин фурслу вуза. 18-19Узлантина Аллагь аьгъдру халкьар гафнииндина ляхниинди Аллагьдиз мютӀюгъ апӀбан бадали, аьжайиб лишнарииндина аьламатариинди ва Аллагьдин Рюгьнан кьудратниинди Месигьди гъапӀубдикантӀан пидарза. Магьа гьамци, Ерусалим ва дидин гъирагъарихъан тап Иллирик уьлкейихънакьан Месигьдикан Ужувлан хабар деебтунза[+]. 20Узу Месигьдин ччвур аьгъдру йишвариъ, жарари шибритӀ ккиву йишвʼин хал дидривди, Ужувлан хабар рабгъуз чалишмиш гъахьунза[+]. 21Гирами китабариъ дупна:

«Дугъкан дупнадрудариз
Думу рякъиди,
хъа деебхьнадрудар гъавриъ ахъди».


Павелиз Римдиз гъягъюз ккунди а

22Узу учвухьна гъюз гизаф ражари гьязур гъахьунза, хъа гьамцдар алахьиган гъюз гъабхьундарзухьан[+].

23УхдитӀан узуз учвухьна гъюз ккунди айзуз. Хъа гьамус узу му вари юрдариъ дилихну ккудубкӀунза[+]. 24Испанияйиз гъягърур, учвʼин улукьидиза. Улукьиган, учвухъди, юкӀв хъади, цӀибди сюгьбатар апӀбалан кьяляхъ, учву узу дина гьаърувалик миж кайиз. 25Гьамус узу Ерусалимдиз душваъ айи Аллагьдин адмийирин гъуллугънаъ хьуз гъягъюраза[+]. 26Фицики Македония ва Ахая уьлкйирин хъугърудари Ерусалимдиъ касибди айи Аллагьдин адмийириз, пул уч дапӀну, кюмек апӀуз кьаст гъапӀнийи[+]. 27Дурари дици апӀуб ужу гъапӀну, хъа Ерусалимдиъ айидариз дурар буржлу вуйи. Жугьдарихъди сабси дураризра рюгьнан ужувлар гъахьну. Дурари жугьдариз бедендин ужувларикан пай гъяпӀну ккунду[+]. 28Узу гьаму месэла гьял гъапӀиган ва чпиз хътапӀу вари пул дурарихьна гъурубкьиган, Испанияйиз рякъюъ учӀвдиза ва рякъюъ учвʼинра улуркьидиза. 29Узуз аьгъязуз, узу учвухьна гъафиган, Месигьди туву ужувлар гьуркӀну хидизачвуз.

30Учвкан, ихь Агъа Иса Месигь бадали, Гирами Рюгьнан масанвал бадали, миннат апӀураза, гъардшар, узу бадали Аллагьдиз узухъди учвура юкӀв абцӀну ккарагай. 31Ягьудия юрднаъ хътругърударин хиларигъ узу гъядряхъбан бадали, Ерусалимдиъ Аллагьдин адмийири узʼин илипнайи ляхин кьабул апӀбан бадали,[+] 32эгер Аллагьдин ният гъабшиш, учвухьна шадвалиинди гъюбан бадали ва учвухъди рягьятвал гъадабгъбан бадали, ккарагай[+]. 33Гъит, ислягьвалин булагъ – Аллагь учвухъди варидарихъди ишри. Амин[+].

#### 16


Таниш вуйидариз саламар

1Узуз учвуз Фибия кӀуру ихь чи аьгъяди ккундузуз. Думу Кенхрийиъ айи хъугърударин жямяаьтдин гъулугъчи ву[+]. 2Ккун апӀураза учвкан, Агъайин гьюрматназ дилигну, думу Аллагьдин адмийириз лайикь вуйиси кьабул апӀинай, дугъаз гьудрубкӀру варибдиъ кюмек апӀинай, фицики дугъу чав, гьеле узузра кмиди, гизафдариз кюмекар гъапӀну[+].

3Узухъди сатӀиди Иса Месигьдин[†] гъуллугънаъ гъахьи ва шулайи Прискилайиз ва Акилайиз узхьан саламар йипай[+]. 4Дурари узу бадали чпин жанар гьяйиф гъапӀундайи. Неинки сар узу, хъа гьацира жара миллетарин хъугъру жямяаьтарира дурариз чухсагъул кӀура.

5Дурарин хулаз уч шлу хъугърударизра саламар йипай.

Узуз масанди вуйи, Азияйиъ сарпирди Месигьдихъ хъугъу Эпенетдиз саламар йипай[+].

6Учву бадали гизаф гъилиху Марʼямдизра саламар йипай. 7Йиз багахьлуйир вуйи, узухъди дустагъдиъ гъахьи ва марцци вакиларин[†] арайиъ ад айи Андроникдизна Юнийиз – саламар. Дурар узутӀан ухди Месигьдихъ хъугъну. 8Агъайихъ хъугънайи йиз ккуни дуст Амплиатдиз – саламар. 9Саламар йипай Месигьдиз гъуллугънаъ иштирак гъаши ихь гъардаш Урбандиз ва йиз ккуни дуст Стахисдиз. 10Месигьдихъ хъугъвалиъ ижмивал улупу Апелесдиз – саламар. Ариставулин хуландариз варидариз саламар йипай. 11Йиз багахьлу Иродиандиз – саламар. Агъайин терефкар вуйи Наркиссайин хуландариз варидариз саламар йипай. 12Агъайин ад бадали юкӀв хъипну лихурайи чйир Трифенайизна Трифосайиз – саламар. Агъа бадали гизаф жафа гъизигу йиз ккуни чи Персидайиз саламар йипай. 13Саламар йипай Агъа бадали кадагънайи чве Руфдиз ва узузра дада гъахьи дугъан дадайиз[+].

14Анискритдиз, Гермасдиз ва дурарихъди хъайи гъардшариз – саламар. 15Саламар йипай Филологдиз, Юлияйиз, Нерейдизна дугъан чуччуз, Олимпасдиз ва дурарихъди хъайи вари Аллагьдин адмийириз. 16Гирами мак дапӀну, чиб-чпиз салам туври гъузай. Месигьдин вари жямяаьтари учвуз саламар хътаура[+].

17Учвкан миннат апӀураза, гъардшар, учвуз улупу аьгъювалариз къаршу удучӀвури, гьюжатар апӀрударихьан ва машат апӀрударихьан ярхлади гъузай[+]. 18Гьаци апӀру касар ихь Агъа Месигьдин гъуллугънаъ айидар дар, хъа чпин тямягьяр гьуркӀбахъ хъайидар ву. Дурари чпин уччву улхбарииндина тярифариинди бицӀи юкӀвар айи касар алдатмиш апӀура[+]. 19Ичв мютӀюгъваликан варидариз деебхьна. Узу учвʼин гизаф шад вуза. Учвуз ужуб аьгъяди ва гьарсаб чӀурувалихьан учву ярхлади ккундузуз[+]. 20Мясляаьт туврайи Аллагьди багарихьди иблис дармадагъин апӀиди ва думу ичв ликариккинди гатӀабхьиди. Гъит, учвуз Агъа Исайин[†] ужʼвал ибшри[+]. 21Узухъди лихурайи Тимофейи учвуз саламар хътаура, хъа дугъахъди – Луцийи, Ясонди ва Сосипатри, йиз багахьлуйири[+].

22Узура, Павелин гьаму кагъаз бикӀурайи Тертийира, вари Агъайихъ хъугърайидариз саламар хътаураза.

23Чан хулаъ узу ва вари хъугънайи жямяаьт кьабул дапӀнайи Гай кӀуру касдира учвуз саламар хътаура. Гьацира шагьрин пул хлиъ айи Ераст кӀурури ва ихь гъардаш Квартди саламар хътаура. [[+] 24][*]

25Узу учвуз дебкку Ужувлан хабарнаъ[†] ичв хъугъувал мюгькам апӀру Аллагьдин ад ибшри! Гизаф аьсрариъ дюбхнайи[+] 26сир, гьамус гьаммишандин Аллагьдин амриинди пайгъамбрарин[†] китабариланмина, халкьар Дугъахъ хъугъбан ва хъпехъбан бадали, дурариз ачмиш гъапӀну[+]. 27Аьсрариан аьсрариз Иса Месигьдилантина Аькьюл хурайи сар вуйи Аллагьдин ад ибшри! Амин[+].

### Коринф-1

#### Коринф-1

Коринф-1


Коринф-1

[1]

[2]

[3]

[4]

[5]

[6]

[7]

[8]

[9]

[10]

[11]

[12]

[13]

[14]

[15]

[16]


#### Коринф-1


Коринфдиъ айи хъугърудариз 1-пи кагъаз

Му кагъазра Эфес шагьриъ Павелиинди Гирами Рюгьнулан арайиз гъафиб ву. Павел, Ужувлан хабар рабгъури чан кьюбпи сиягьятназ гъушган, грекарин Коринф шагьриъ Исайихъ хъугърударин жямяаьт арайиз гъюру. Исайин вакил му шагьриан удучӀвну гъушхъан, хъугърударин улихь читин меселйир дугъужвуру. Гьадму меселйирин гьякьнаан кагъаз дибрикӀди гъибтуб гьич зат дюзюб дайи. Кагъзиъ Исайихъ хъугърудари, хътругърудари апӀурайистар лайикьсуз тӀулар, гьич фицикӀа дапӀну ккундар кӀура. Коринфдиъ гизафдариз Павел Исайин вакил вуди кьабул апӀуз ккунди адайи, гьаддиз месэла хъана читин гьялнаъ абхънайи. Агъайин хябяхъдин уьл ипӀбан мянайин дурар гьубкӀну гъавриъ ахънадайи ва аьхюдарикан фунуриз артухъди гьюрмат дапӀну ккундуш, гьаддин кӀуллан гьюжатариъ айи. Исайихъ хъугънайи сакьюдар, кӀучӀлин аллагьариз гъурбан дапӀнайи йикк ипӀуруш-ипӀдарш, гьаддинра гъавриъ адайи. Дурар, чпин арайиъ айи гьюжатар аьдати судариъ гьял апӀуз шерик шуйи. Хъугърудар кьюб йишваз пай дархьбан бадали, Гирами Рюгь, Павелин кагъзиинди гьадму меселйириз, хъугъувалин биналу суалариз лигуру ва, Иса мисалди улупури, Коринфдин хъугърударин аьгъювалариъ алахьру читинвалар гьял апӀуз кюмек шулу. Месигьдин масанвал хъугърударин ара мюгькам апӀру алат дубхьну ккунду.

#### 1


Саламар

1Иса Месигьдин[†] вакил хьуз Аллагьди дих дапӀнайи Павелихьан ва Сосфен гъардшихьан 2Коринфдиъ Аллагьдихъ вари хъугърудариз, Иса Месигьдихъди саб вуйи гирами духьнайидариз, Дугъаз кӀури гирами халкь хьуз дих дапӀнайидариз, ихь Агъа ва дурарин Агъа вуйи Иса Месигьдиз ккарагурайидариз саламар[+].

3Аллагьдихьан, Аьршарин ихь Адашдихьан ва Агъа Иса Месигьдихьан ужʼвал ва мясляаьт ибшричвуз!


Павели Агъайин тяриф апӀура

4Учвхъан узу йиз Аллагьдиз гьаммишан чухсагъул кӀураза, гьаз гъапиш Гьадгъу учвуз Иса Месигьдиланмина ужувлан багъишар тувначвуз. 5Гьадгъулантина учву варибдихъди – гаф-чӀалнан ва аьгъюваларин вари хазнайихьди ацӀунчву,[+] 6фицики Месигьдикан вуйи ич шагьидвал учвуъ мюгькам гъабхьну. 7Сарун, ихь Агъа Иса Месигь гъяйиз ккилигури гъузбаъ, рюгьнан багъишариъ учвуз гьудрубкӀруб фукӀа адарчвуз[+]. 8Учву аьхиризкьан, ихь Агъа Иса Месигьдин Йигъан учву сабкьан тахсир ктарди хьпан бадали, Гьадгъу мюгькам апӀидичву[+]. 9Чан Бай вуйи ихь Агъа Иса Месигьдихъди саб хьуз ухьуз дих дапӀнайи Аллагь хъугъвал Алир ву[+].


Хъугърударин жара хьувалар

10Ихь Агъа Иса Месигьдин ччвурнахъан, гъардшар, учвуз миннат апӀураза, чиб-чпихъди вари рази духьну гъузай. Гъит учву чиб-чпихьан жара даришри, фагьмар ва фикрариъ саб ишричву![+]

11Йиз гъардшар, ичв гьюжатарикан Хлоийин хуландарикан деебхьназуз[+]. 12Узу мушваъ фтикан улхура? ГьацӀари кӀурачва: «Узу Павелин тереф дибиснайир вуза», тмундари – «Узу – Аполлосдин», шубурпидари – «Узу – Кифдин», юкьурпидари – «Хъа узу – Месигьдин»[+]. 13Месигь пай духьнайин дарш?! Вая учвхъанди хачрак карсур Павел гъахьнийин?! Ясана учву Павелин ччвурнахъ штуан гъахьунчвахъа?! Ваъ![+] 14Криспна Гай ктарди, узу йиз хилариинди учвкан фужкӀа штуан дарапӀбаз Аллагьдиз чухсагъул кӀураза[+]. 15Гьаддиз учвхьан сарихьанра, йиз ччвурнахъан штуан гъахьунча, пуз хьибдарчвухьан! 16Ав, йиз хилариинди штуан дапӀну цӀийи алаъдар Стефанна дугъан хуландар вуйиз, хъа сарун узу фужарсана цӀийи алаънуш, кӀваин илмидариз[+] 17Месигьди узу, учву штуан апӀуз кӀури ваъ, хъа Ужувлан хабар[†] дебккуз гьаънайир вуза. Думу Хабар узу аьмалдар гафариинди дебккну ккундар, вуйиш, Месигьдин, ккадауз кӀури, хачрак гъабхьи аьжалнан метлеб дубгдийи[+].


Аллагьдин заанвал, аьяндарвал ва кьувват – Месигь ву

18Пуч хьуз ккайидари, Месигьдин, ккадауз кӀури, хачрак гъабхьи аьжаликан гаф ахмакьвал ву кӀура, хъа ухьуз, Аллагьди уьрхрудариз, думу Аллагьдин кьувват ву[+]. 19Гирами китабариъ[†] дибикӀнаки:

«Узу, аьяндрар вуча кӀурайидарин аьяндарвал
фукӀа дарувал апӀидиза ва
фикирлуйир вуча кӀурайидарин фикирлувал
тина гьадапӀидиза».

20Наши аьяндар? Наши Кьанундин аьлим? Наши гьаму аьсрарин дирбаш гьюжаткар? Аллагьди гьаму дюнʼяйин вари аьяндарвал, дугъридан ахмакьвал ву, кӀури, улупнадарин дарш[+]? 21Аллагьдин зурба фагьми дебккганси, гьаму дюнʼяйин фагьмихьан Аллагь аьгъю апӀуз дархьиган, Хабарну дебккрайи «ахмакьвалихъ» хъугъдар уьрхюз Аллагьдиз ккун гъабхьну. 22Жугьдари аьламатар ккун апӀура, Аллагьдикан аьгъдрудари[†] фагьум абгура,[+] 23хъа учу, хачрак карсу Месигьдикан хабар рабгъурача. Жугьдариз му хъарсну алдакру гъван ву, хъа имбу халкьариз – фагьумсузвал ву[+]. 24Хъа, Аллагьди дих дапӀнайидариз, жугьдаризра, грекаризра, Месигь – Аллагьдин фагьум ва кьувват ву![+] 25Фицики, Аллагьдин «ахмакьвал» инсандин фагьумтӀан зиина ву ва Аллагьдин «зяифвал» инсандин кьувваттӀан кьудратлу ву!

26Гъардшар, Аллагьди учвуз дих апӀайиз учву фицдар вуйиш, учвуз лигай. Эгер адмийи гьисаб апӀурайиси гъадабгъиш, учвкан гизафдар фагьумлуйир, кьувватлуйир, бина машгьур касар вуйинхъа? 27Хъа Аллагьди, фагьумлуйиз нач хьузди, гьаму дюнʼяйи ахмакьди гьисаб апӀруб ктабгъну, ва кьувватлуб начан шлуси, гьаму дюнʼяйи зяифди гьисаб апӀруб ктабгъну. 28Дугъу, гьаму дюнʼяйи зина вуди гьисаб дапӀнайиб батӀил апӀбан бадали, саб кьимат адруб, асккан дапӀнайиб ва улʼан идипнайиб ктабгъну[+]. 29Гьаддиз сарун сарихьанра Дугъан улихь чан тяриф апӀуз хьибдар[+].

30Гьадгъан кюмекниинди учву Иса Месигьдик кидикьначва. Гьадму Иса ухьуз Аллагьдин фагьум, ихь гьякьвал, ихь гирамивал ва ккадаувал вухьуз![+] 31Гьаци вуйиган, Гирами китабариъ кӀурайиси:

«Тяриф апӀуз ккунири Агъайин тяриф апӀри!»[+]

#### 2


Хачрак карсу Месигьдикан

1Узу учвухьна, гъардшар, Аллагьдин сирнакан ктибтуз гъафиган, узу йиз уччвудар гафар, ясана йиз фагьумлувал улупуз гъафир дайза[+]. 2Учвухъди хъайиган, узуз аьгъюр сар Иса Месигь[†] вуйзуз, Думура – хачрак карсур. Дугълан гъайри, сарун фукӀа аьгъю дарапӀуз гьял гъапӀунза[+]. 3Узу учвухьна, гучӀ кади, гукӀунди ва аьжузди гъафнийза[+]. 4Узу туврайи хабарнаъ ва йиз улхбариъ инсандин фагьмин эсер апӀру гафар адайиз, хъа дидиъ Рюгьнан кьувват ачмиш хьувал рябкъюйи[+]. 5Мици узу, ичв хъугъувал, адмийин фикринуб ваъ, хъа Аллагьдин кьувватнануб хьпан бадали, улхури гъахьунза[+].


Аллагьдин фагьум

6Фагьмикан учу гьуркӀу адмийириз ктибтурача. Учу, гьаму дюнʼяйин фагьум, ясана му дюнʼяйин гьюкумдрари туврайи ухди-кьанди фукӀа дарубдиз илтӀикӀру фагьум, туврадарча[+]. 7Ваъ, учу Аллагьди гьамусдиз жиниди уьбхюрайи сирнан фагьмикан кӀурача. Думу фагьум, ухьу адлу апӀуз кӀури, дюнʼя халкь апӀайиз айи Аллагьдин ният вуйи[+]. 8Думу фагьум гьаму дюнʼяйин гьюкум хилиъ айидарихьан аьгъю апӀуз гъабхьундар, гъабхьнийиш, дурари хачрак аднан Агъа карсидайи[+]. 9Аммаки Гирами китабариъ[†] дупнайиси гъабхьну:

«Аллагьди Чав ккунидариз гьязур дапӀнайиб
я инсандин улариз гъябкъюндар,
я ибариз гъеебхьундар,
я фагьмиз гъафундар».

10Хъа Аллагьди думу ухьуз Чан Рюгьнан кюмекниинди ачмиш гъапӀунхьуз, фицики Рюгьназ вариб аьгъя. Рюгьназ Аллагьдин вари фагьмин деринарра аьгъя[+]. 11Шлихьан чаъ яшамиш шулайи чан хусуси рюгьналан гъайри чан кӀван ниятар аьгъю апӀуз шулу? Гьаци, Аллагьдин ниятарра Чан Рюгьналан гъайри гьич саризра аьгъдар[+]. 12Ухьуз му дюнʼяйин рюгь дурубкьнадархьуз, хъа Аллагьди ухьуз багъиш дапӀнайи варибдин гъавриъ ахъуз, Чахьан Рюгь дурукьнахьуз[+]. 13Мидкан учу, инсандин фагьмиинди ваъ, хъа Рюгьну улупу гафариинди кӀурача. Рюгьниинди вуйи гьякьярин гъавриъ, учуз Рюгьну улупну, тӀаърача[+]. 14Аллагьдин Рюгьнахьан гъюрайиб рюгь аьгъдру адмийихьан кьабул апӀуз шулдар. Дугъу думу ахмакьʼвалси гьисаб апӀуру, ва дидин гъавриъ ахъуз шулдар, фицики му ляхнар рюгь кӀваъ ади апӀрудар ву[+]. 15Рюгь кӀваъ айи касдиз варибдиз кьимат тувуз аьгъя, хъа адруриз – рюгь айириз кьимат тувуз аьгъдар, 16гьаз гъапиш:

«Агъа Аллагьдиз насигьят тувуз Дугъан гъавриъ айир
фуж ву?»

Хъа ухьуз Месигьдин фагьум ахьуз[+].

#### 3


Адмийирихъ хътӀерццуб гунагь ву

1Гъардшар, узхьан учвухъди рюгь айи адмийирихъдиси улхуз гъабхьундарзухьан, хъа му дюнʼяйин адмийрихъдиси ва Месигьдихъ[†] хъугъну имбу бицӀи нинйирихъдиси гъулхунза. 2Узу учвуз «никк» туври гъахьунза, хъа аьхюдариз вуйи «хураг» туври гъахьундарзачвуз, тувнийишра, учвхьан гьял апӀуз хьибдайчвухьан ва гьамусра шулайиси адар[+]. 3Учву сабан му дюнʼяйин адмийирди имичва. Ичв арайиъ бахилвална гъярхьувалар имбукьан гагьди, учву му дюнʼяйин адмийирди гъуздичва ва ичв хасиятра аьдати адмийиринсиб вуйичв[+]. 4«Узу Павелин терефкар вуза», ясана: «Узу Аполлосдинур вуза» кӀуруган, му дюнʼяйин адмийирстар дарнучвахъа?

5Я кас, Аполлос фуж ву? Хъа – Павел? Гьадрарилантина учву Месигьдихъ хъугъу гъуллугъчйиртӀан дар дурар. Ва учуз гьарсариз Агъайи саб ляхин улупунчуз[+]. 6Узу кивунза, Аполлосди хъубзну, аьхю гъапӀур Аллагь ву![+] 7Гьаддиз, фужкӀара гьисабнаъ адар: я кивур, я хъубзур, хъа анжагъ – арайиз адабгъу Аллагь![+] 8Кивуринна хъубзурин айиб саб метлеб ву, ва гьардиз чан пай ляхнинуб рубкьиди[+]. 9Учу Аллагьдин гъуллугънаъ айидар вуча, хъа учву – Дугъан хутӀил, Дугъан диврайи дарамат вучва[+].

10Узу, Аллагьди узуз тувнайи ужувлиинди, фагьумлу устайиси, шибритӀ ккивур вуза, хъа жарари душвʼин хулар дивра. Аммаки гьарсар, чав фици дивраш, дикъатниинди лигри[+]. 11Сарихьанра, ккивнайибдилан гъайри, жара шибритӀ ккивуз шлуб дар, ари гьадму шибритӀ – Иса Месигь ву[+]. 12Гьаму шибритӀиин адмийихьан гъизиликан, арсракан, багьа гъвандикан, гакӀвликан, гъеебццу укӀкан вая нахъвракан хулар дивуз шулу. 13Хъа шли фици дивнуш, улупру Йигъ гъибди. Думу Йигъан вари цӀиинди ахтармиш апӀиди ва гьарсарин ляхниз цӀи кьимат тувди[+]. 14Шлиндар цӀихьан ургуз дархьиш, гьадгъаз чан пешкеш хьибди, 15хъа гъургиш – зарал. Аммаки думу учв, цӀигъян гужназ гъядягъю касси, дюрхну хьиди.

16СатӀлан учву – Аллагьдин хал[†] вуйиб ва учвуъ Аллагьдин Рюгь яшамиш шулайиб аьгъданчвуз дарш[+]? 17Аллагьдин хал дабгърур Аллагьди даргъиди. Гьаз гъапиш, Аллагьдин хал гирамиб ву, ари гьадму Хал – учву вучва[+].

18Учву учвуз кучӀлар апӀруси дарибшри. Эгер учвкан шлиз учв, гьаму дюнʼяйи гьисаб апӀурайиси, фагьумлу касси гьугъужвураш, дицир, учв дугъридан фагьумлу хьузди, «ахмакь» духьну ккунду. 19Фицики, гьаму дюнʼяйин фагьумлувал Аллагьдин улихь ахмакьвал ву. ДибикӀна:

«Дугъу фагьумлуйир
чпин кью-кьюб маш гъяйивалихьди дисура»[+].

20Ва хъана:

«Фагьумлуйин фикрар – гьавайидар вуйиб
Агъайиз аьгъя».

21Гьаддиз адмийиинди тярифар мапӀанай. Вариб – ичвуб ву: 22Павелра, Аполлосра, Кифра, гьаму дюнʼяра, уьмурра вая аьжалра, гьамустинубра вая гъюз ккимбубра – вари ичвдар ву, 23хъа учву Месигьдиндар вучва, Месигь – Аллагьдин[+].

#### 4


Месигьдин вакилар

1Гьаци вуйиган, Аллагьдин сир учʼина ихтибарлу дапӀнайи Месигьдин[†] гъуллугъчйирси учу гьисаб апӀинай. 2Гьамциб хъугъвал илипнайидар аьгьтлу духьну ккунду. 3Учву вая сар жарари узкан фици кӀураш, саб жюрейинна вижна ктарзуз. Узхьан узканкьан фукӀа гьациб пуз шулдарзухьан. 4Йиз намус марцциди вуйиз, вушра, му, узук тахсир ктар, кӀуру гаф дар. Йиз судья – Агъа вуйиз[+]. 5Гьаддиз, Агъа хъадакну гъюру вахт шайизра, улихьмиди тахсрар агури мюхъюгъянай. Дугъу вари жиниб ачухъ апӀиди, инсанарин юкӀвариъ гьитӀибкӀнайиб арайиз адабгъиди ва гьадмуган Дугъу гьардин тяриф апӀиди[+].

6Узу мици, гъардшар, узканна Аполлосдикан учвуз ужʼвал бадали кӀураза. Учу мисал духьну, учхъан, артухъуб жвувкан ктадабгъди, дибикӀнайиб дубгъай, имбунуртӀан артухъ за апӀури, сар шлиинди-вуш фурс мапӀанай[+].

7ИмбудартӀан артухъ за шли апӀураву? Аллагьдихьан даруб фу авуз? Увуз вари пешкеш дапӀнайиган, увуз тутрувганси яв тярифар гьаз апӀурава[+]?

8Сарун учуз вари ачуз, девлетлу вуча, учу хътарди паччгьар гъахьунча кӀури, фикир апӀурайчва! Ай аман, узуз ккундайинхъа учву аьхювал апӀури, учура учвухъди аьхювал апӀурахьидийча![+] 9Хъа йиз фикриан, Аллагьди учу, Месигьдин вакилар,[†] аьжал тувуз жаза гьадабтӀнайи адмийирси, варидарин кьяляхъ дерккна. Вари дюнʼяйиз, малайикариз ва адмийириз учкан тамашачйир духьна[+]. 10Месигь бадали абдлар духьначу, хъа Месигьдихъ хъугърударин арайиъ учву – фагьумлуйир! Учу – зяиф, хъа учву – кьувватлу! Учву – адлу апӀура, хъа учу – беябур![+] 11Гъийин йигъазкьан учу гашлу ва мукърам вуча, гъяргъяртӀан алдарди лицурача, учу урччвури шулу, ич хал-йишв адарич,[+] 12учу ич хилариинди, унтӀаз амкӀ идипури, учуз уьлин кьацӀ гъазанмиш апӀурача. Учʼин агь уьлюбхюру, хъа учу ужʼвал ибшричвуз кӀурача, хъергру – аьгь апӀурача[+]. 13Учкан варитӀан писубтӀан кӀури шулдар, хъа учу гъянивалиинди жаваб туври шулча. Гъийин йигъазкьан, му дюнʼяйиз чӀюрхярди, гьарсаб хъархъвасси, имичу.

14Му узу учвуз нач хьуз кӀури бикӀурайиб дариз, ваъ, хъа, йиз ккуни веледарси, учву гъавриъ ауз ккундузуз[+]. 15Учвуз агъзраркьан Месигьдин рякъюъди гъягъру мялимар ашра, хъа адшар сакьюдартӀан адарчвуз. Иса Месигьдикан вуйи Ужувлан хабарнахъ[†] учву хъугъган, узкан рюгьниинди вуйи ичв адаш гъахьну[+]. 16Учвкан миннат вуйиз: узхъан мисал гъадабгъай![+] 17Гьаддиз багьа ва гъапиб кӀулиз адабгъру, Агъайихъ ихь сатӀлан вуйи хъугъувалиъ айи йиз бай Тимофей гьаъразачвухьна. Узу хъугърударин арайиъ варишвариъ улупурайиси, узу йиз уьмриъ фици Месигь Исайин[†] рякъди гъягъюри шулуш, дугъу кӀваин апӀидичвуз[+].

18Сарун узу учвухьна гъидар кӀури, ичв арайиъ сакьюдари хъюхъ гъазабгну. 19Хъа узу, эгер Агъайин амур гъабшиш, гъидиза, ва гьадмуган думу кӀулʼан удучӀвнайидарин гафарин ваъ, хъа дурарин кьувватнан кьимат фициб вуш, аьгъю хьибдизуз[+]. 20Гьаз гъапиш Аллагьдин Паччагьлугъ,[†] гафнаъ ваъ, хъа кьувватнаъ ачмиш шулайиб ву[+]. 21Учву кадабгъай: маргъ хьади гъюза, даршишсана – масанвална умунвал[+]?

#### 5


Хъугърударин арайиъ улдугнайивал

1Узуз ичв арайиъ Аллагь аьгъдрударин[†] арайиъкьан даршлу кьяппавал абхънайиваликан хабар деебхьназуз: ичвдарикан сар чан адашдин хпирихъди хъа кӀура[+]. 2Хъа учвук фурсарра кучӀвначвук! Мици хьайиз, гъамлу духьну, ичв арайиан гьациб гъапӀур утӀуккуб лайикь дайинхъа? 3Узу бедендиинди учвухъди хътаршра, йиз рюгьниинди хъаза, ва, гьадму касдикан гьапӀруш, гьамустӀанра гьял гъапӀунза:[+] 4ихь Агъа Исайин[†] ччвур бадали учву уч гъахьиган, хъа узу учвухъди йиз рюгьниинди хьидиза ва ухьухъди ихь Агъа Исайин кьувват хьибди, 5учву думу адми иблисдин хилиз тувну ккунду, ва дугъан беден, Гьаргандин Агъа кьяляхъ гъюру Йигъан дугъан рюгькьан дюрхну хьузди, йибкӀри[+].

6Учвуз фурс апӀуб рубкьудар. Учвуз, дунин тикийи вари хямир утуз гъитруб, аьгъдарди анчвуз[+]?

7Гьаци вуйиган, учву таза, дун ктру хямир хьпан бадали, зат имдарди йирси дунихьан марцц йихьай. Учву гьаци духьну ккунду, фицики ихь Пасха[†] машквран ччил, Месигь,[†] сарун гъурбан гъапӀну. 8Гьаци вуйиган, гъачай, Пасха машквар, йирси дунин чӀурувалииндина писвалиинди ваъ, хъа дун ктру марцци ва гьякь уьлʼинди тебрик апӀидихьа[+].

9Узу учвкан йиз гъубшу кагъзиъ, улдугнайидарихъди гьич саб аьлакьа дарибшри кӀури, тӀалаб гъапӀнийза,[+] 10аммаки узу, гьаму дюнʼяйин адмийирикан – кьяппйирикан, тямягькрарикан, тӀафларикан, идолариз икрам апӀрударикан, гъапундайза. Дици вуйиш, учву му дюнʼя дипбакк ккуркьдийи! 11Хъа узу, учв кьяппа, тямягькар, идолариз икрам апӀрур, футнакар, пияниска, кучӀлях вуди, гъардаш вуза кӀури, лицурайирикан, кӀураза. Мицирихъди саб суфрайихъ ипӀузкьан мипӀанай[+]. 12-13Хътругърударин суд апӀуб йиз ляхин дариз – дурарин суд Аллагьди апӀиди! Учву хъугърударин суд дапӀну ккунду, фицики дибикӀна: «Яв арайиан писур адаъ»[+].

#### 6


Хъугърударин арайиъ айи гъярхьбарикан

1Хъана, учвхьан, ичв гьюжатар, Аллагьдин гирами халкьди гьял апӀуз гъидритди, хътругъру адмийирин судди гьял апӀри кӀури, гъитуз фици шулчвухьан[+]? 2Аллагьдин гирами халкьди дюнʼяйин суд апӀруб аьгъданчвуз дарш? Учвʼин вари дюнʼяйин суд апӀувал алабхъруган, гьаму бицӀи гъярхьбар гьял апӀуз шуладанчвухьан дарш[+]? 3Малайикаринна кмиди ухьу суд апӀурахьа гьа. Дуланажагъдин аьдати ляхнаринкьан ухьхьан суд апӀуз шуладарин? 4Гьамциб дюшюшназ ичв арайиан важиблу дару касар ичв судйирди ктагъурачва. 5Нач дубхьну ккунду! Ичв арайиъ хъугърударин месэлйир гьял апӀуз шлу саркьан аькьюллу адми адарин[+]? 6Хъа учву гъардши гъардшилан суддиз аьрза туврачва, ва хътругърудари ичв суд апӀура! 7Учву беябур хьуз, чиб-чпилан суддиз аьрза тувувал чӀяаьн ву! Гьаци апӀайиз, жвув гьякь вушра, асккан духьну гъузуб ужу даршулин? Жвувануб тувну гъузуб ужу даршулин[+]? 8Хъа учву ичв гъардшар асккан апӀурачва ва дураринуб бисурачва.

9Учвуз чӀур гъахьи касариз Аллагьдин Паччагьлугъ[†] ирсди дурубкьруваликан аьгъдарди анчвуз дарш? Лигай гьа, учву ичв учвуз кучӀлар апӀрубси дарибшри! Кьяппйириз, идолариз икрам апӀрудариз, дугъри дару жиларизна хпариз, жилир жилирихъди гъярудариз,[+] 10тӀафлариз, тямягькрариз, пиянисккйириз, футна дабгърудариз, кучӀляхяриз Аллагьдин Паччагьлугъ ирсди рубкьидар[+]. 11Учвкан саб кьадар ари гьацдар вуйчва, аммаки ихь Аллагьдин Рюгьну ва Агъа Иса Месигьди[†] ухьуз гъапӀубди учву марцц, гирами ва гьякь гъапӀунчву[+].


Гъит ичв жанар Агъайин гъуллугънаъ ишри

12Учву кӀурачва: «Узуз вари апӀуз ихтияр азуз!» Аммаки вариб хайирназ дар! «Узуз вари апӀуз ихтияр азуз», хъа гьич сабдира йиз зиин агъавал апӀуз гъитну ккундар![+] 13Учву гьацира, «ипӀруб – фуниз, фун – ипӀрубдиз», кӀурачва! Ав, дюз кӀурачва, хъа мура, тмура Аллагьди терг апӀрубра дюз ву. Аммаки беден кьяппавализ вуйиб дар, хъа – Агъайиз. Агъара – бедендиз. 14Аллагьди Агъа Чан кьувватниинди чӀиви гъапӀну ва ухьура чӀиви апӀиди. 15Учвуз, ичв жанар Месигьдин жандин паяр вуйиб, аьгъданчвуз? Гьаци вуйиган, узхьан Месигьдин пай гъадабгъну, кьяппавализ фици тувуз шулу? Аллагьди уьрхри![+] 16Учвуз, кьяппайик ктикьур, гьадгъахъди саб беден шлубдикан аьгъданчвуз дарш? Фицики дибикӀна:

«кьюрикан саб беден хьибди»[+].

17Хъа фуж Агъайик ктикьиш, думу Гьадгъахъди рюгьниинди сатӀи шула[+]. 18Кьяппавалихьан гьергай! Адмийи, кьяппавал ктарди, фу гунагь гъапӀишра, думу гунгьин дугъан бедендихъди фукӀара дар, хъа кьяппавал апӀурайири, чан бедендиз къаршуди гунагь апӀура![+] 19Учвуз ичв беден Аллагьдихьан учвуъна дуфнайи Гирами Рюгь яшамиш шулайи хал вуйибдикан хабар адарди анчвуз дарш? Сарун учву ичвдар дарчва,[+] 20гьаз гъапиш учву зурба кьиматнахъ гъадагънайидар вучва. Гьаддиз, ичв жанариинди Аллагь за апӀинай![+]

#### 7


Жилириканна хпирикан

1Учву узуз, жилириз хпирик зат кудручди гъузиш, ужу шул кӀури, гъибикӀунчва. 2Хъа му дюнʼяйиъ кьяппавал абхънайиган, гъит гьарсар жилир чан хпирин ва гьарсар хпир чан жилирин ахникк ишри. 3Жилири чан хпирихъди жилирвалин буржи тамам апӀри, хпирира гьаци апӀри.

4Чан жандин аьхюр хпир дар, хъа – жилир, гьаци жилирра чан бедендин аьхюр дар, хъа – чан хпир. 5Чиб-чпихъди сатӀи хьувал гъибтри мапӀанай. Йикьрар йитӀну, сацӀиб вахтназ, думу вахт Аллагьдиз ккарагуз бахш апӀузди жара гъахьну пну, баладар. Хъасин хъана сатӀи йихьай, даршиш иблисди, учвхьан аьгь апӀуз даршиш, гъирагъдихъинди хъчӀюхидичву[+]. 6Яна узу му буйругъ вуди дупнайиб дариз, хъа ичв ихтиярнаъ гъубзра[+]. 7Узуз вари адмийир узуси духьну ккундийзуз, хпир хътарди, аммаки гьарсариз Аллагьдихьан чан багъиш а: сариз саб, тмунуриз тмунуб[+].

8Хъа ачӀни хпаризна жилариз кӀураза: дурариз ялгъузди, гьаму узуси яшамиш шули гъузиш, ужу шул. 9Хъа аьгь апӀуз даршлудари, тямягьну гъадагъайиз, гъит, чпиз хизанар ккергъри, гьамци ужу хьибди[+].

10Хъа шив ва жилир хъайидариз узу ваъ, хъа Чав, Агъайи буйругъ тувра: хпири чан жилир гъитну ккундар,[+] 11хъа эгер гатӀахьруси алабхъиш, сарун нюкгьин эйси даришри, шулуш, хъана чан жилирихъди албагри. Ва жилирра хпирихьан жара даришри[+].

12Хъа имбудариз, сарун Агъайи ваъ, хъа узу кӀураза: эгер сар фунур-вуш гъардшин хпир хъугърур дарш ва думу дугъахъди яшамиш хьуз рази вуш, гъит жара даришри. 13Хътругъру жилир хъайи дишагьлийизра кайиб гьадму ву: эгер думу дугъахъди яшамиш хьуз рази вуш, чан жилирихьан гьудудучӀври. 14Гьаз гъапиш, хътругъру жилир чан хъугъру хпирилантина, ва хътругъру хпир чан хъугъру жилирилантина гирами шулу. Жараси вуйиш, ичв веледарра марцци дару гьисаб хьидийи, хъа мици, дурарра гирами ву.

15Эгер хътругъру жилириз вая хпириз жара духьну ккундуш, гъит ишри. Му гьялариъ гъардаш, вая чи асиллуди гъузидар. Аллагьди ухьуз мясляаьтнаъди яшамиш хьуз дих дапӀнахьуз. 16Увуз, хпир, яв жилир увлантина дюрюхрувал фици аьгъявуз? Увузра, жилир, яв хпир увлантина дюрюхрувал фици аьгъявуз[+]?

17Гъит гьарсар Агъайи улупнайиси яшамиш ишри, ва чаз Аллагьди дих дапӀнайиси гъузри. Му къайдйир варишвариъ айи хъугърудариз кӀурудар вуйиз. 18Чаз дих апӀайиз суннат дапӀнайириз думу жиниди уьбхюри гъибтуз гучӀ адар. Хъа суннат дапӀну адарди дих дапӀнайириз, сарун суннат дарапӀишра, гучӀ адар[+]. 19Суннат дапӀнайивал, ясана адрувал – мурариъ гьич саб мяна адар, хъа мяна – Аллагьдин табшуругъар тамам апӀуб ву[+]. 20Чаз дих апӀруган, фуж фици вуйиш, гъит чан гьаци гъузри. 21Эгер увуз лукӀди имиди Аллагьди дих дапӀнаш, увуз дидкан гьии дардиси дарибшри. Эгер увуз азад хьуз шлу мумкинвал аш, ужу шлуси апӀин. 22Фицики Агъайи дих дапӀнайи лукӀ Агъайиз азад вуйир ву. Гьаци, азад вуди дих дапӀнайирра, Месигьдин[†] лукӀ шула[+]. 23Учву, зурба кьимат тувну, гъадагънайидар вучва, гьаддиз, адмийирин лукӀар махьанай![+] 24Гъардшар, Аллагьди дих апӀруган, гьар кас фици айиш, Дугъан улихь гьаци гъузай!


Павели нюкгьин гьякьнаан вуйи суалариз жаваб тувра

25Швуваз дурушдариз ва швушв дархидариз Агъайи дурарин гьякьнаан саб буйругъра тувнадарзуз, аммаки Гьадгъухьан, узуз ужʼвал дурубкьнайивализ дилигну, йиз гафнахъ хъугъуз шулу. Узу гьамци пидиза:[+] 26Узу, гъийин гьялариъ, адмийиз чпин айибси – швуваз дурушдар, дурушди ва швушв дархидар дархиди гъузиш ужу шул кӀури, гьисаб апӀураза. 27Эгер уву нюкгьиъ аш, жара махьан. Хъа эгер уву швушв хьайир дарш, махан. 28Хъа эгер гъахишра, думу гунагьвал дар. Эгер риш швуваз гъушиш, гунагь хьибдар. Аммаки чпин сатӀлан вуйи уьмриъ дурариз гизаф читинвалар ккилигура, хъа узуз учву гьадрариккан уьрхюз ккундийзуз.

29Жараси кӀури гъабшиш, гъардшар: вахтар цӀибтӀан гъузрадар, ва швушвар хьайидар, гъит швушвар хьтрударси ишри, 30хъа дердлудар – дерд ктрударси, шадлудар – шад дарударси, гъадагърудар – фукӀа хътрударси[+]. 31Гъит гьаму дюнʼяйиъ яшамиш шулайидар, дидкан тӀяаьм ктадабгърударси, ишри. Гьаз гъапиш, ухьуз рябкъюрайи гьаму дюнʼя багарихьди жвартӀ хьибди[+].

32Узуз учву сабдиканра вижна ктарди ккундузуз. Хпир хътрур, учв Агъа Аллагьдиз ккун ишри кӀури, Аллагьдин ляхнариъ ичӀигну а[+]. 33Хъа хпир хъайир, хпириз ккун ишри кӀури, му дюнʼяйин ляхнар апӀбахъ хъа. 34Дицир кас кьюбишваз пай духьна. Жилир хътру хпири вая швуваз душну адру шуру Агъайин ляхнарикан фикрар апӀуру. Думу чан бедендиинди ва рюгьниинди Дугъаз бахш хьуз шерик шулу, хъа швувахь хьайир, жилириз учв ккун ишри кӀури, му дюнʼяйин ляхнар апӀбахъ хъа. 35Му вари узу учвуз ужʼвал бадали кӀурайиб вуйиз, хъа учву фтихьан-вуш гьадатӀуз кӀури ваъ. Узуз ккундайиб: учву варитӀан ужуйи, гьич сабдира учвуз машат дарапӀди, Аллагьдин гъуллугънаъ хьуб вуйиз.

36Эгер учвкан шлиз, сумчир дарапӀди чан лишан кипнайирин йисар гъяра кӀури гьии даруси аш, ва гьамус сумчир дапӀну ккуниси фикир апӀураш, гъит дугъу чан дюз гъюрубси апӀри. Дугъхьан швушв хуз шулу, думу гунагь дар. 37Эгер адмийи швушв дархуз ижмиди гьял дапӀнаш, эгер швушв хувал думукьан чарасуз ляхинси фикир апӀурадаш ва эгер учв чан хилиъ дидисну гъузуз шлур вуш, дугъу чаз хъирснайи риш марцциди гъитуз кӀваъ дибиснаш, ужуйи апӀура. 38Гьаци вуйиган, хъирснайи риш швушвди хрури ужуйи апӀура, хъа дархрури хъана ужуйи апӀура[+].

39Хпир чан вари уьмриъ жилирик китӀнайир ву, хъа жилир гъачӀиган, думу азад шула ва дугъхьан чаз ккунириз швуваз гъягъюз шулу, анжагъ – хъугъруриз[+]. 40Хъа эгер, фуж, узуъра Аллагьдин Рюгь азуъ, кӀури, швуваз дурушди гъузиш, думу бахтлуди хьиди.

#### 8


Идолариз гъурбан гъапӀу хурагнакан

1Гьамус ичв суалназ Аллагьсузарин[†] идолариз гъурбан дапӀнайи йиккʼкан пидиза. ИкибаштӀан, «ухьуз варидариз аьгъювалар айибдикан» хабар ахьуз, аммаки аьгъювалари фурс капӀру, хъа масанвали мюгькамвал хуру[+]. 2Эгер шли аьгъювалар азуз кӀураш, дугъаз дугъридан чаз аьгъю дубхьну ккундайиб аьгъю дубхьнадар[+]. 3Хъа Аллагьдиз Учв ккунидар аьгъя[+].

4Гьаци вуйиган, аллагьсузарин идолариз гъурбан гъапӀу хурагнакан пидихьа. Ухьуз варидариз, дюнʼяйи икрам апӀурайи идолар фукӀа даруб ва Сарилан гъайри гьич саб жюрейинра аллагь адруб, аьгъяхьуз[+]. 5Эгер гьацдар «аллагьар» ву кӀурайидар завариин, ясана жилариин алийишра (хъа дюнʼяйиъ «аллагьар» ва «агъйир» кӀурудар, дугъридан гизаф а), 6аммаки ухьуз айир сар АллагьтӀан дархьуз – Адаш Аллагь. Ари Гьадгъу дюнʼяйиъ вариб ккебгъну, ва, Гьадгъаз кӀури, ухьу яшамишра шулахьа. Агъара сартӀан дар – Иса Месигь.[†] Ари Гьадгъуинди дюнʼяйиъ вариб арайиз удубчӀвну, ва Гьадгъулантина ухьуз уьмурра гъабхьунхьуз[+].

7Хъа мидкан варидариз хабар адар. Саспидар идоларихьна гьаци вердиш духьнаки, гъира кмиди дурари, гьациб хураг ипӀруган, идолариз икрам вуди дубхнайиб ву кӀура ва чпин зяиф намусну дурар чиркинди улупура[+]. 8Хурагнахьан ухьу Аллагьдихьна багахь апӀуз хьибдар. Ухьу дирипӀди гъузну пну, кам шулайиб адарихь, ипӀуру пну, фукӀа гъазанмишра апӀурадархьа[+]. 9Амма лигайки, ичв азадвал зяифдариз ликриккан ккибиргъру гъван дарибшри. 10Фицики зяифуриз идоларин хулаъ уву, аьгъювалар айир, ипӀури гъяркъиш, дугъура идолиз гъурбан дапӀнайи хураг ипӀиди[+]. 11Магьа гьаддиз, яв аьгъювалари зяиф гъардаш – дугъхъандира Месигьди жан тувну аьхир – пуч апӀиди[+]. 12Гьамци гъардшариз къаршуди гунагь апӀури ва дурарин зяиф намусназ зиян туври, учву Месигьдиз къаршуди гунагь апӀурачва. 13Гьаддиз, узу ипӀурайи хурагналантина йиз гъардаш алдакураш, думу гунгьихъна дархбан бадали, йикк дирипӀди гъузарза[+].

#### 9


Павелра имбуну вакиларсир ву

1Узу азад адми дарин дарш? Узу Месигьдин[†] вакил дарин дарш? Ихь Агъа Иса узуз гъяркъюндарин дарш? Учву Агъайихъди саб хьувал – йиз гъуллугънан ляхин дарин дарш[+]? 2Жарадариз узу вакил гьисаб даршра, учвуз узу – Месигьдин вакил вуза! Месигьдихъди учву саб хьували узу вакилвалин гъуллугънаъ айиб тасдикь апӀура.

3Узук тахсир кипрудариз йиз жаваб магьа гьамциб хьибди. 4ИпӀрубна ухрубдиз учуз ихтияр адарин дарш[+]? 5Хъугъру дишагьли учуз швушвди хуз ихтияр адарин дарш? Ва думу хпир, Месигьдин имбуну вакилариси,[†] Агъайин чвйириси вая Кифайиси, жвувахъди гъярушваз гъадагъуз шулдарин дарш[+]? 6Ясана учуз ипӀуз уьл гъазанмиш апӀуб узузна ВарнавдизтӀан адабгънадарин[+]?

7Фунур эскри чан гъуллугънан харжар чан жибдиан ккеркру? Фунури, тӀумтӀин багъ ибтну, тӀумтӀар диритӀди гъитру? Фунур габни чан лижан хюнйириккан никк дурубхъур[+]? 8Му вари узу адмийин улариантӀан дилигди кӀурайинхъа? Къанундин[†] китабдиъра гьаддикан кӀурадаринхъа? 9Фицики, ухьуз Мусайиланмина[†] тувнайи Къанундира кӀура:

«Гад апӀурайи йицран ушв мяхъябкьян».

Аллагь йицарин гъайгъушнаъ а кӀури, хиял вуничвхъа[+]? 10ИкибаштӀан, Дугъу мици ухьуз кӀура! Ухьуз дибикӀна:

«ХутӀил хътабкрури хутӀил хътабкуру, ва гад апӀрури гад апӀуру, чпизра чпи апӀурайи ляхникан пай бадали»[+].

11Учу ичв арайиъ рюгьнан тум дубзну, дидлан ккадабцӀру мутмуйиинди вуйи бегьерназ ккилигураш, учуз гизафуб ккун апӀурайин[+]? 12Жарадариз учвхьан кюмек рубкьуз ихтияр айиган, учуз хъа аьхю ихтияр ачуз!

Аммаки, учу сабанкьан учуз айи гьадму ихтияр ишлетмиш гъапӀундарча, хъа, Месигьдикан Ужувлан хабар[†] рабгъуз машат дарибшри кӀури, учу вариб аьгь апӀурача. 13Учвуз, Аллагьдин хулан гъуллугънаъ айидари уьл Аллагьдин хулкан ипӀурайибдин ва гъурбнар апӀрушвахь гъуллугънаъ айидариз гъурбан гъапӀубдикан саб пайназ ихтияр айибдин, хабар адарин дарш? 14Гьаци Агъайира, Ужувлан хабар рабгъруриз ипӀруб гьаддилан дубхьну ккунду кӀури, амур гъапӀну[+].

15Гьаму узуз айи ихтиярар гьич сабкьан узу ишлетмиш гъапӀундарза. Я гьамус, гьациб кюмек ккун апӀури, бикӀурайиб дариз. Йиз тяриф дубгайиз, узу йикӀуз гьязур вуза[+]. 16Узу Ужувлан хабар рабгъура кӀури, гьаз узу йиз тяриф апӀуза? Думу йиз буржи вуйиз. Эгер узу думу тамам дарапӀди гъибтиш, йиз язухъ ву![+] 17Узу Ужувлан хабар йиз хушниинди рабгъураза. Йиз хушниинди дайиш, узу думу ляхин, йиз буржи вуди хьпаз дилигну, тамам апӀидийза. Хъа узу думу йиз хушниинди рабгъурайиган, пешкешра хьибдизуз[+]. 18Йиз пешкеш фтилан арайиз гъюра? Хъа гьамдилан: Ужувлан хабар узу кьимат дарди рабгъураза ва узуз улупнайи ихтиярар ишлетмиш апӀурадарза[+].

19Гьеле узу азад адми вушра, узу йиз хушниинди, Аллагьдихьна шлубкьан гизаф адмийир хпан бадали, варидариз лукӀвал апӀури гъахьунза[+]. 20Жугьдарихъди узу, дурар Агъайин терефназ хузди, жугьудси гъахьунза. Къанун тамам апӀурайи адмийирихъди, гьеле узу Къанундин хиликк ккайир даршра, дурар Агъайин терефназ хузди, узура Къанун тамам апӀурайирси гъахьунза[+]. 21Къанун адру адмийирихъди, гьеле узу Аллагьдин Къанундиккан азад даршра, гьаз гъапиш Месигьдин Къанундикк кказа, дурар Агъайин терефназ хузди, узура Къанун адрурси гъахьунза[+]. 22Зяифдариз узу, дурарра хузди, зяифурси гъахьунза. Варидиз узу, аьхирки гьадрарикан сакьюдаркьан уьрхбан бадали, варибди гъахьунза[+]. 23Му вари узу, Ужувлан хабар бадали ва гьаддин ужувлакан узузра кубкӀузди, апӀураза.

24Жаргъбан талитнаъ гизафдар иштирак шулу, хъа гъалиб сартӀан даршлуб учвуз аьгъячвуз. Гьаддиз пешкеш рубкьруси жаргъай[+]. 25Иштракчйири, вари чпин тямягьяр дирчну, чӀур дубхьну гъябгъру кунцӀ бадали, гьар йигъан гьязурлугъар гъахуру, хъа ухьу – чӀур даршлу кунцӀ бадали гьязур духьну ккундарин![+] 26Гьаддиз, саб метлеб адарди жаргъурайир дарза ва гьавайиз гъурдар йивурайир дарза! 27Ваъ, жарадариз Ужувлан хабарнакан ктибтруган, жвув тина дарапӀузди, узура йиз беден вердиш апӀураза, думу узуз мютӀюгъ апӀураза.

#### 10


Жугьдарси махьанай

1Гъардшар, ихь вари абйир дифран хиликкди хьубкан ва, гьюл[†] жара дубхьну, вари гьадушвʼантина удучӀвбакан, учвуз аьгъюди ккундузуз. 2Дурар вари Мусайин[†] ччвурнахъ дифраъ ва гьюлиъ гъахьну. 3Дурари вариди рюгьнан саб хураг ипӀури 4ва рюгьнан саб убхъруб убхъури гъахьну. Дурари чпихъди шлу рюгьнан гъарзʼан убхъури гъахьну, хъа думу гъарз – Месигь[†] вуйи. 5Дурар гьаци гъахьнушра, Аллагьдин улихь дурари ужʼвал гъазанмиш гъапӀундар ва къураматдиъ пуч гъахьнийи.

6Му вари ухьуз, гьадрариси ухьура писвал ккун дарапӀбаз, улупурайиб ву. 7Гьадрарикан гьацӀарси, учвура идолариз икрам апӀрудар махьанай. Фицики Гирами китабариъ[†] дибикӀна:

«Халкьди, деъну, ипӀуз ва убгъуз хъюгъру, хъасин идолин гьюрматназ ялхъвнар апӀуру».

8Гьадрарикан гьацӀарси ухьура, кьяппйир хьидархьа. Дурари кьяппа тӀулар апӀури ккебгънийи, ва сад йигъан къанна шубуд агъзур гъийихнийи. 9Ухьура, гьадрарикан гьацӀариси, Месигь ахтармиш апӀури хъюгъидархьа. Хъасин дурар, битӀари кьацӀар дапӀну, гъийихнийи. 10Учвура, гьадрарикан гьацӀарси, бурбрар апӀури махьанай, гьаддилан дурар пуч апӀру малайикди тӀанкь гъапӀнийи.

11Гьамрар вари, гъюз ккимбуб улупури, гьадмуган дурарихъди гъахьнийи, хъа му ухьуз, дарс вуди, дибикӀна[+]. 12Гьаци вуйиган гъит, гьар шли учв ижмиди ликриин дийигъназа кӀури, фикир апӀураш, алдакуз гъидритри![+] 13Гьамусдиз учвʼин алахьу читинвалар адмийириин улукьру аьдати читинвалартӀан дар. Аллагь Чав туву гаф тамам апӀрур ву. Дугъу учвʼин аьгь апӀуз даршлу читинвалар алахьуз гъитдар. Читинвалар алахьруган, Дугъу учвуз дурариан удучӀвуз шлу рякъра улупидичвуз. Гьаци дурариан учвхьан кӀул адабгъуз хьибдичвухьан[+].

14Магьа гьаддиз, йиз ккунидар, идолариз икрам апӀбахьан гьергай![+] 15Узу, учву фикирлу адмийир ву дупну, улхураза. Учву фикир апӀинай. 16Аллагьдиз чухсагъул дупну, убхъурайи баркаллагьнан Захру ухьу Месигьдин ифдик ктикьурадарин? ГьудубтӀну, пай дапӀнайи уьли ухьу Месигьдин бедендик ктикьурадарин[+]? 17Уьл саб ву, ухьура, фукьан гизаф вушра, саб беден вухьа, гьаз гъапиш, ипӀурайи гьадму саб уьлʼинди ухьу вари сатӀи шулахьа[+].

18Израил халкьдиз лигай, гъурбан апӀрушвахьна[†] гъурбан гъапӀу мутму дубхну ипӀрудар, гъурбан гъапӀушвахъди саб шуладарин? 19ИкибаштӀан, узу, идолиъ вая дидиз гъурбан дапӀнайибдиъ фу-вуш саб мяна а, кӀурадарза[+]. 20Ваъ, аммаки Аллагьсузари[†] чпин гъурбнар, Аллагьдиз ваъ, хъа шейтӀнар-жинариз хура. Узуз учву жинарихъди саб духьну ккундарзуз. 21Учвхьан Агъайин Захʼанра ва жинарин захʼанра сабси убхъуз хьибдарчвухьан! Учвхьан Агъайин Суфрайихъра ва жинарин суфрайихъра сабси деуз хьибдарчвухьан![+] 22Агъайик хъял капӀуз шулухьхьан кӀури, ухьу фикир апӀурайин? Ухьу ДумутӀан кьувватлуйир вуйин дарш?


Жвуван азадвал Аллагьдин адназ ишлетмиш апӀинай

23Учву: «Вари апӀуз ихтияр ачуз!» кӀурачва, аммаки вари, хайирназ дар. «Вариб апӀуз ихтияр а!» Аммаки варибди мюгькамвал хурдар[+]. 24Гъит варидари, жвуваз ваъ, имбудариз ужʼвал апӀри[+].

25Базариъ масу тувруб вари, юкӀв архаинди, ахтармиш дарапӀди, ипӀинай,[+] 26фицики, «жил ва дидʼин алиб вари Агъайинуб ву».

27Эгер хътругъру адмийи учвуз теклиф гъапӀиш, гьивуб вари юкӀв архаинди, ахтармиш дарапӀди, ипӀинай[+]. 28Хъа эгер учвуз гьадмуган: «му гъурбан дапӀнайи йикк ву» гъапиш, гъапир бадали ва намус бадали, мипӀанай – 29узу мушваъ, ичв ваъ, хъа жара касдин намус бадали, кӀураза. Жарарин намусну йиз азадвалик тягьна гьаз кипди? 30Аллагьдиз чухсагъул дупну, узу думу хураг баркаллагьниинди ипӀураш, узук тягьна гьаз кипди[+]?

31Гьаддиз, учву ипӀурашра, убхъурашра, фу апӀури гъашишра, вари – Аллагьдин ад бадали апӀинай[+]. 32Я жугьдар, я грекар, я Аллагьдихъ хъугънайидар гунгьихъна дархрубси уьмур хъапӀри апӀинай[+]. 33Узуси, варибдиъ варидиз ужу шлуси апӀинай. Узу, узуз ваъ, хъа, жарадар гизаф дюрхну хьпан бадали, гьадрариз ужʼвал абгурайир вуза[+].

#### 11


Гьюкум хилиъ ивнайир

1Узу Месигьдихъан[†] дубгъурайиганси, учвура узхъан дубгъай[+].

2Узу гъапиб вари ичв кӀваин илмивалин ва узу учвуз туву аьгъювалариъ дупнайиси апӀурайивалин тяриф апӀураза.

3Учвуз аьгъяди ккундузуз: гьар жилирин кӀул – Месигь ву, дишагьлийин кӀул – чан жилир, хъа Месигьдин – Аллагь[+]. 4Жилижвиву кӀулʼин алди ккарагураш, ваяки пайгъамбарвалин гафар кӀураш, чан кӀул аьйибнакк ккаъра. 5Дишагьлийира кӀулʼин алдарди ккарагураш, ваяки пайгъамбарвалин гафар кӀураш, чан кӀул аьйибнакк ккаъра. Мици вуйиш, дишагьлийи чан кӀул алдапӀнайи гьисаб шуйи[+]. 6Эгер хпириз кӀулʼин алабхьуз ккундарш, зат имдарди кушарра алдаъри, хъа дишагьлийиз кӀул алдапӀуб аьйибнан ляхин вуш, кӀулʼин алабхъри. 7Жилири кӀул илибкну ккундар, фицики думу Аллагьдин ухшар ва ад ву, хъа хпир – чан жилирин ад[+]. 8Жилир хпирикан гъахьир дар, хъа жилирикан – хпир[+]. 9Жилир хпир бадали халкь дапӀнайир дар, хъа хпир жилир бадали халкь дапӀнайир ву[+]. 10Гьаддиз дишагьлийи, чан кӀулʼин чан жилирин гьюкум аливалин малайикариз лишандикьан, кӀулʼин алабхъну ккунду.

11Аммаки Агъайихъди саб духьнайивалиъ, дишагьли жилирикан ва жилир дишагьлийикан асиллу ву[+]. 12Жилирикан хпир гъахьибси, дишагьлийикан жилижвира бабкан шула, аммаки вари Аллагьди халкь дапӀна. 13Учву гьисаб апӀинай, дишагьлийиз кӀулʼин алдарди Аллагьдиз ккарагуб лайикь вуйин? 14Ва чав табиаьтдира ухьуз, жилижвиву ярхи кушар гъитуб аьйиб ву, кӀурадарин? 15Дидихъди сабси, дишагьлийиз ярхи кушар – заанвал ву. Дурар дугъаз, чан кӀулʼин лакач алабхъуз, тувнайидар дарин? 16Яни, мидкан узухъди гьюжат ккебгъуз ккунириз дишлади кӀураза: мидлан гъайри жара аьдат я учухь, я жара йишвариъ айи Аллагьдихъ хъугърударин арайиъ адар.


Агъайин хябяхъ

17Гьамцдар насигьятар туври, узуз пуз ккунди азуз: ичв тяриф апӀидарза, гьаз гъапиш ичв уч хьували хру хайиртӀан зарал гизаф ву. 18Гьаз? Саб гъапиб, узуз гъеебхьунзуз: учву Аллагьдин улихь уч шлуган, ичв арайиъ гьюжатар гъитӀирккуз хъюгърачва. Сакьюдар дицдар хабрарихъ хъугъурза[+]. 19Ичв арайиъ гьар жюре фикрар-хиялар, фуж дюз вуш аьгъю апӀбан бадали, духьну ккунду[+]. 20Хъа учвуси, Агъайин гьюрматназ суфрайихъна са-сарди уч шулаш, дидиз уч хьувал кӀурдар. 21Учву, чиб-чпихъ дийийигъди, ипӀуз хъюгърачва, ва аьхириъ гьацӀар гашди гъузра, хъа гьацӀари пиян хьайизкьан убхъура. 22Дици апӀайиз ичв хулариъ ипӀинай ва убхъай, даршиш Аллагьдихъ хъугърударин уч хьувал беябур мапӀанай, ва, дугъриданра, фукӀа ипӀуз адрудар асккан мапӀанай. Гьамус узу, учву гьамци апӀузди, ичв тяриф дапӀну ккундин? ИкибаштӀан, ваъ![+]

23Фицики узу учвуз улупуб, Чахъан, Агъайихъан гъудубгъуб вуйиз: Агъа Исайи, Учв масу туву йишван, суфрайилан уьл гъадабгънийи,[+] 24ва Аллагьдиз чухсагъул дупну, гьудубтӀну, гъапнийи: «Му Йиз беден вуйиз учвхъанди туврайи. Узу кӀваин алаури гьамци апӀинай»[+]. 25Ари гьамци, хябяхъдин хураг ипӀбахъан, Исайи хъанара, зах дибисну, кӀуру:

– Му зах учвхъанди удубзурайи Йиз ифдиинди йитӀурайи цӀийи йикьрар вуйиз. Йиз гьюрматназ убхъруган, гьар ражари гьамци апӀинай[+]. 26Гьаз гъапиш, гьар ражари учву гьаму уьл ипӀурайиган ва гьаму захʼан убхъруган, учву Агъайин аьжаликан шагьидвал апӀурачва. Думу кьяляхъ гъяйизкьан гьаци апӀинай.

27Гьаци вуйиган, хай гъюруси уьл дирипӀрури ва Агъайин захʼан дурубхърури Агъайин ифдиз ва бедендиз къаршуди гунагь апӀура[+]. 28Адмийиз, уьл ипӀайиз ва захʼан уьбхъайиз, чав гьапӀраш, аьгъяди ккунду, 29гьаз гъапиш, Агъайи фида гъапӀу бедендин мяна аьгъдарди ипӀруринна убхърурин ипӀувална убхъувал чак тахсир кипувал ву. 30Магьа гьаддиз ичв арайиъ гьаци гизаф иццрудар ва аьжузар айичв; гъийихдарра цӀиб даричв. 31Хъа эгер ухьу гьапӀраш аьгъю апӀуйиш, тахсир кипбахьан ярхла хьидийхьа. 32Агъайи ихь суд апӀура, жазара гьадабтӀура. Дугъу дици, дюнʼяйин суд апӀруган, ихь суд дарапӀбаз, апӀура[+].

33Гьаци вуйиган, гъардшар, учву ипӀуз уч шлуган, гьялак махьанай, чиб-чпихъ дийигъури апӀинай. 34Гашди гъюрури, ичв уч хьувалилантина учву тахсирнакк ккадрахъбан бадали, хулаъ дипӀну гъюри.

Узу учвухьна гъафиган, жара ляхнарра дюз алаидиза.

#### 12


Гирами Рюгьнан багъишар

1Рюгьнан багъишарикан улхури гъашиш, гъардшар, учву дидин дишди гъавриъ ади ккундузуз[+]. 2Ичв аллагьсуз вахтари, жинари учву фици ил алдру идоларихьна гужназ хъчӀюхюйиш, кӀваин илмиячв[+]. 3Гьаддиз гъавриъ йихьай: Аллагьдин Рюгьну хъау адмийи Исайиз люкьнар дарапӀур, я гьич сарира, эгер Гирами Рюгьну хъадраиш: «Иса – Агъа ву», пидар[+].

4Гьар жюре багъишар а, хъа дурар вари гьадму сар Рюгьну туврайидар ву[+]. 5Гьар жюре гъуллугъ апӀувалар а, хъа ухьу варди гьадму сар Агъайиз гъуллугъ апӀурахьа[+]. 6Гьар жюре ляхнар а, хъа вари ляхнар ухьуъ варидиъ артмиш апӀурайир гьадму сар Аллагь ву[+].

7Гьарсар адмийиъ Гирами Рюгь, вардиз кайи ужʼвал бадали, ачмиш шула. 8Сар адмийиз Рюгьну фагьумлувал айи гаф тувра; тмунуриз гьадму Рюгьну аьгъювалар айи гаф тувра; 9шлиз-вуш гьадму Рюгьну хъугъвал тувра; шлиз-вуш гьадму Рюгьну уьзрар сагъ апӀувал тувра[+]. 10Сарсануриз – аьламатар улупру кьувват; гьатмунуриз – пайгъамбарвалин гаф; шубурпириз – рюгьяр жара апӀуз шлувал; гьатмунуриз – гьар жюре чӀалар, гьаккмунуриз – гьадму чӀалариинди гъапибдин гъавриъ ауз шлувал[+]. 11Мурар вари – гьадму сар Рюгьнан ляхнар ву. Гьаму багъишар Дугъу гьардиз Чаз ккуниси тувру.


Месигьдин беден

12Беден, гьар жюре паярикан арайиз дуфнашра, саб ву. Бедендин паяр, гизаф вушра, саб беден ву. Гьаци Месигьдин[†] беденра ву[+]. 13Ухьу вари саб беденси хьпан бадали, жугьдар ва грекар, лукӀар ва азад вуйидар – сар Рюгьну цӀийи алаънайидар вухьа. Ухьуз варидариз гьадму сар Рюгь ухъуз тувнахьуз[+].

14Фицики беденра саб пайнакан дубхьнадар, хъа гизафдарикан. 15Эгер ликри: «Узу хил дарза, узу му бедендинуб дарза» гъапиш, диди гьаци гъапну кӀури, думу бедендин саб пай дарди гъубзрайин? 16Ваяки, ибу: «Узу ул дарза, му бедендинуб дарза» гъапиш, диди гьаци гъапну кӀури, думу бедендин саб пай дарди гъубзрайин? 17Эгер вари беден саб улкан ибарат вуйиш, дидиз фици ебхьидийи? Хъа эгер вари беден иб вуйиш, диди ниар фици аьгъю апӀидийи? 18Аммаки Аллагьди бедендиъ гьарсаб пайназ, Чаз ккуниси, чпин йишвар улупну. 19Вари саб пай вуйиш, беден наънан хьибдийи? 20Магьа гьаддиз, паяр гизаф ву, хъа дурар варибдикан дубхьнайи беден саб ву.

21Улхьанра хилиз: «Узуз уву лазим дарзуз» пуз шулдар. Ваяки, кӀули ликариз: «Йиз учвукк ккабхънайиб адариз» пидар. 22Бедендиъ лазимсузди гьисаб апӀру паяр, лигуруш, варитӀан лазим вуйидар ву. 23Хъа ихь фикриан лазим даруси гьисаб апӀурайи паярин ухьу хъа гизаф гъайгъу зигурахьа. 24Гъяркъган, аьйиб шлу паяр ухьу, ижмиди ккеркну, уьрхюрахьа, хъа гьатмундариз дициб гъайгъу лазим дар. Аммаки Аллагьди Чав, беден гьамциб жюрейиинди дебккну ва ихьра гьаци апӀуз кӀулиъ тӀапӀна: «ужуб ад хътру» бедендин паярин артухъси гъайгъу дизигну ккунду. 25Беден пай дархьуз, ухьу ухьʼинди чиб-чпин гъайгъушнаъ духьну ккунду. 26Эгер саб пайназ аьзият каш, вари паяризра аьзият кади шулу. Эгер саб пайназ гьюрмат апӀураш, дидихъди вари паярира шадвал хъапӀри шулу[+].

27Гьаци вуйиган учву вари сабси – Месигьдин беден вучва. Учву гьарсар Дугъан бедендиъ пай вучва[+]. 28Хъугърударин арайиъ Аллагьди саспидар Месигьдин вакиларди,[†] саспидар пайгъамбрарди,[†] саспидар мялимарди дерккну. Дугъу гьацӀариз аьламатар улупуз шлу кьувват, гьацӀариз – сагъ апӀру, гьацӀариз – касибариз кюмекар апӀру, гьацӀариз – гьякимвал апӀру, гьацӀариз жара чӀалариинди улхру багъишар тувну[+]. 29Вари Месигьдин вакилар шулин? Вари пайгъамбрар шулин? Вари мялимар шулин? Вари аьламатар улупрудар шулин? 30Вари уьзрар сагъ апӀрудар шулин? Вари жара чӀалариинди улхрудар шулин? Ясана думу чӀаларин гъавриъ аъру гъуллугъ вардиз тувнайин? 31Учвуз хъа заан багъишар шлуси хъачӀарккай!

Гьамус узу учвуз варитӀан ужуб рякъ улупидизачвуз[+].

#### 13


Масанвал

1Эгер узуз вари адмийирин ва малайикарин чӀалар аьгъяди, хъа масанвал адарш – узу гаргврин бябрягъяр ва далдабуйин дабдаба вуза. 2Узуз пайгъабарвалин багъиш ади, дюнʼяйин вари сир аьгъяди, узуз вари аьгъювалар тувнади, узуъ дагъларра кмиди чпин алишвлан улдучӀвуз гъитру хъугъувал ади, хъа масанвал адарди вуш, узу фукӀа дару ичӀичӀай вуза[+]. 3Узуъ масанвал адарди касибариз узуз айи вари девлет пай гъапӀишра, гьадрарихъанди убгуз йиз жан тувишра – мурарихьан сабдихьанра узуз кюмек апӀуз хьибдар.

4Масанвали сабур хуру, гъянивал хуру, бахилвал хурдар, жвуван тяриф апӀдар, фурс кипдар, 5чӀуруди хътӀурччвуз гъитдар, чан хайирназ фукӀа апӀдар, хъял хурдар, писвал кӀваъ гъибтдар. 6Масанвал кучӀлиин ваъ, хъа гьякьвалиин шад шулу. 7Диди варибдилан хил алдабгъуру, варибдихъ хъугъру, умуд зат ктабтӀруб дар, вариб аьгь апӀуру.

8Масанвал гьич зат хъатӀабццну хьибдар. Пайгъамбарвал дугъубжвиди, чӀалар ккебехъиди, аьгъювалар лазимди гъузидар. 9Фицики ихь аьгъювалар гьуркӀнайидар дар, ихь пайгъамбарвалин гафарра гьуркӀнайидар дар, 10ва тамамвал гъафиган, вари гьудрубкӀувал жвартӀ хьибди. 11Узу бицӀир вуйиган, бицӀириси кӀуйза, бицӀириси фикир апӀуйза, ляхнарикан бицӀириси хиял апӀуйза. Аьхю гъахьунза – бицӀивал вари гьудубчӀвну[+]. 12Гьаму ражари ухьуз, кьалу гюзгдиан рябкъюрайиси, ачухъди рябкъюрадархьуз, хъа гьадмуган машна-машди рябкъюри хьибдихьуз. Сабан сацӀибтӀан аьгъдарзуз, хъа думуган, Аллагьдиз узу фици аьгъяш, гьаци тамамди аьгъю хьибдизуз[+].

13Хъа сабан магьа гьаму шубуб а: хъугъвал, умуд ва масанвал, дурарикан заануб масанвал ву.

#### 14


Рюгьнан багъишар хъугърударин хайирназ ишлетмиш апӀинай

1Масанвалихъ хъачӀарккай. Рюгьнан багъишарин гъайгъушнаъ йихьай, гизафна гизафси – пайгъамбарвалин багъишнан[+].

2Таниш дару чӀалниинди гафар апӀурайир адмийирихъди ваъ, хъа Аллагьдихъди улхура. Фицики дугъан фужкӀа гъавриъ ахъдар, амма Рюгьниинди дугъу сирарикан кӀура. 3Хъа пайгъамбарвалин гафар кӀурайири адмийириз насигьят вуди, юкӀв капӀри ва ккарцури кӀура. 4Таниш дару чӀалариинди улхурайир, чаз насигьят вуди улхура, хъа пайгъамбарвалин гафар кӀурайири, хъугънайидариз насигьят вуди кӀура. 5Узуз учвкан гьарсар чӀалариинди улхури ккундийзуз, аммаки пайгъамбарвал апӀуб ужу ву. Пайгъамбарвал апӀурайир, чӀалариинди улхруртӀан зиина ву. Аммаки чӀалариинди улхрури, хъугънайидариз насигьят вуди, гьадму чӀаларин гъавриъ ауйиш, думу зина вуйи.

6Гъардшар, узу учвухьна дуфну, таниш дару чӀалариинди, фукӀа ачмиш дарапӀди, аьгъювалар тутрувди, пайгъамбарвалин гафар дарпиди, насигьят тутрувди улхуйиш, узкан учвуз фу хайир хьибдийи? 7Ил алдру мукьмарин алатар гъадагъай, мисалназ, швутӀрам вая кьумуз. Эгер сесер жара апӀуз шулдарш, дурарин мукьмар фици аьгъю апӀидичва? 8Эгер зурнайи гъавриъ адрахъру дих деебтиш, дявдиз фуж гъедергидийи? 9Гьаци учвура шулачва. Эгер гъавриъ адрахъру гафар кӀураш, учву кӀурайибдин адмийир фици гъавриъ хьиди? Учву гьавайи гафар деетурачва. 10Дюнʼяйиъ фукьан гизаф чӀалар а, амма чӀалар аьгъюдари дурарин мяна бисура. 11Эгер узуз кӀурубдин узу гъавриъ ахъдарш, кӀурайириз узу жара уьлкейин адми ву, ва думура узуз жара уьлкейин адми шула. 12Гьаци учвура шулачва. Учвуз Рюгьнан багъишар ккунди анчвуз? Ккуниган, хъугънайидарин хайирназ бегьемди ккун апӀинай.

13Гьаддиз, аьгъдру чӀал апӀрури, дидин гъавриъ ауз шлу багъишра туври кӀури, ккарагри. 14Аьгъдру чӀалниинди узу ккарагруган, йиз рюгь ккарагура, хъа йиз фикир иштирак шуладар. 15ГьапӀза? Узу рюгьниинди ккарагидиза, йиз фикрииндира ккарагидиза. Рюгьниинди Аллагьдиз мяълийир апӀидиза, йиз фикрииндира мяълийир апӀидиза[+]. 16Эгер уву рюгьниинди Аллагьдиз баркаллагь кӀураш, гъаври адру адмийи фици «амин» пиди? Дугъаз уву фу кӀураш аьгъдар![+] 17Увхьан Аллагьдиз ужуйи баркаллагь пуз шулвухьан, хъа тинди хъайир диди мюгькам апӀидар.

18Учвуз варидаризтӀан чӀалариинди улхуз узуз ужуйи аьгъязуз, гьаддиз Аллагьдиз чухсагъул вуйиз, 19амма хъугънайидарин арайиъ, жарадариз насигьят вуди, йиз фикриинди гъавриъ ахъру хьуб гаф кӀарза, агъзрариинди аьгъдру чӀалнан гафар кӀайиз!

20Гъардшар, фикир ади, бицӀидарси махьанай. Писвализ тахсир ктру бицӀидарси йихьай, хъа фикриинди – гьуркӀу адмийир![+] 21Къанундиъ[†] дибикӀна:

«Жара чӀалариинди ва жара мелзариинди Узу гьаму халкьдиз пидиза, я гьадмуганкьан дурар Узухъ хъпехъидар, – кӀура Агъайи».

22Гьаци вуйиган, жара чӀалар хъугърудариз вуйи лишан дар, хъа хътругърудариз. Пайгъамбарвалин гафар – хътругърудариз дар, хъа – хъугърудариз[+]. 23Хъугънайидар вари уч духьну, чӀалариинди улхуради, дурарихьна аьгъдрудар ваяки хътругърудар гъафиш, дурари учвук жинар кучӀвна даркӀурин[+]? 24Хъа варидари пайгъамбарвалин гафар кӀуради, душвазди хътругърур, ясана жарар учӀвиш, улхурайи гьарсарикан дугъаз учв гунагькар ва тахсиркар вуйиб рябкъиди. 25Дугъан кӀван жини ниятар ачухъ хьиди, ва гьадмуган, кьамкьарихъди ис алахъну, Аллагьдиз дугъу икрам апӀиди ва пиди: «Дугъриданна, Аллагь учухъди хъа!»


Хъугърудар мюгькам апӀури йихьай

26Фу вухъа, гъардшар? Учву уч шлуган, гьарсарин фу-вуш кӀуруб шуличв: Аллагьдиз мяъли, насигьятнан гаф, Аллагьди ачмиш гъапӀуб, чӀалариинди улхуб, ясана думу чӀаларин гъавриъ ауб – гъит варидиз му вари мюгькамвализ ибшри[+]. 27Эгер чӀалариинди улхрудар аш, гъит кьюри йипри, заан кӀул – шубури, нубатнахъди, хъа сар касди дурари кӀурайиб кидибтри. 28Хъа чӀаларин мяна ктибтуз шлур адарш, чӀалариинди улхрур хъугънайидарин арайиъ ккебехъну гъузри – чазна АллагьдизтӀан дарипри.

29Пайгъамбрариканра[†] кьюри вая шубури йипри, хъа имбудари гъапибдикан фикир апӀри[+]. 30Эгер дуфнайидарикан сариз Аллагьдихьан фукӀа ачмиш гъабхьиш, улхурайир ккебехъну, мунури йипри. 31Учвхьан вардарихьан, вардариз насигьят тувбан ва вардарик юкӀв капӀбан бадали, нубатнахъди пайгъамбарвал апӀуз шулучвхьан. 32Пайгъамбрари чпин рюгьнан эйсивал дапӀну ккунду, 33гьаз гъапиш, Аллагь – къайда хътру Аллагь дар, хъа мясляаьтнан Аллагь ву.

Аллагьдин гирами халкь уч шлу варишвариъси, 34душвариъ дишагьлийир ккебехъну ккунду. Дурариз гафар апӀуз ихтияр туврадар. Къанунди тӀалаб апӀурайиси, дурарин пише мютӀюгъди гъузуб ву[+]. 35Эгер дурариз фукӀа аьгъю апӀуз ккунди аш, гъит дурари хулаъ чпин жиларихьан гьерхри, фицики дишагьлийиз уч духьнайишваъ улхуб аьйиб ву.

36Аллагьдин гаф сифте учвхьан удубчӀвуб, ясана учвухьнатӀан дурубкьну адруб ву кӀури, гьисаб апӀуранчва? 37Учв пайгъамбарди вая рюгьнан адмиди гьисаб апӀурайири узу бикӀурайиб, Чав Агъайин дебккнайиб вуди, кьабул апӀри. 38Хъа кьабул дарапӀрур, учвура кьабул мапӀанай.

39Гьаци вуйиган, гъардшар, пайгъамбарвалихъ хъачӀаккай, чӀалариинди улхузра машат мапӀанай[+]. 40Аммаки вари лайикьлуди ва къайдалуди дубхьну ккунду[+].

#### 15


Иса Месигь чӀиви хьуб

1Гъардшар, узу учвуз дебкку, учву кьабул гъапӀу ва мюгькам хьуз гъиту Ужувлан хабар[†] ичв кӀваина хуз ккундузуз. 2Гьадму Хабарну уьрхидичву, эгер узу учвуз гъапибдихъан ижмиди хъчӀихиш, даршиш – учву гьавайиди хъугърачва[+].

3ВаритӀан важиблуб, узухьна тувуб, тувунзачвухьна: Гирами китабариъ[†] улихьмиди дупнайиси, Месигь[†] ихь гунгьарихъанди гъакӀну[+]. 4Гирами китабариъ улихьмиди дупнайиси, Думу, накьвдик кивну, шубудпи йигъан чӀиви гъахьну. 5Думу, Петриз ачмиш гъахьну, хъа – йицӀикьюриз,[+] 6хъасин хьудварждилан зиина гъардшариз сабси ачмиш гъахьну. Дурарикан сакьюдар гъийихну, гизафдар гьамусра чӀивиди ими. 7Хъасин Якьубдиз[†] ачмиш гъахьну, хъасинси – Месигьдин вари вакилариз.[†][+] 8Дурарикан варитӀан кьяляхъна узуз, лайикь даруриз, ачмиш гъахьунзуз[+].

9Фицики узу вакиларик варитӀан цӀибди вуйир вуза, узу вакилвалин ччвурназ лайикькьан дарза, гьаз гъапиш Аллагьдихъ хъугъру гирами халкьдихъ хъергри гъахьунза[+]. 10Амма, Аллагьдин ужувлиинди, узу йиз вуйир вуза, ва Дугъан узухьна вуйи ужʼвал давди гъюдубчӀвундар: узу варидитӀан гизаф ляхин гъапӀунза, яни, гъилихур узу ваъ, хъа узухъди хъайи Аллагьдин ужʼвал ву[+]. 11Узу вая жарари – учу гьациб Хабар дебккну, учву хъугъунчва.


ГъачӀидар чӀиви апӀуб

12Йипай гьеле, эгер Месигь, хабар дебккрайиси, чӀиви гъахьнуш, учвкан сакьюдари, гъийихдар чӀиви шлуб дар, фици кӀура[+]? 13Эгер гъийихдар чӀиви шлуб дарш, Месигьра чӀиви хьидайи. 14Хъа эгер Месигь чӀиви гъахьундайиш, учу дебккрайи Хабар, дидихъди ичв хъугъвалра, дав хьибдайи. 15Дидланра гъайри учкан, эгер гъийихдар чӀиви шлуб дар кӀурубдиз лигуруш, Аллагьдиз къаршу кӀучӀлин шагьидар шула, фицики учу, чӀиви дархьи Месигь Аллагьди чӀиви гъапӀну, кӀурача. 16Эгер гъийихдар чӀиви шлуб дарш, Месигьра чӀиви гъахьундар. 17Месигь чӀиви гъахьундарш, ичв хъугъувалра дав ву, ичв гунгьарра учвук ками[+]. 18Дици вуш, Месигьдихъ хъугъну гъийихдар, гьаммишандиз гъачӀну[+]. 19Эгер Месигьдиин али ихь умуд гьаму уьмризтӀан кайиб дарш, имбу вари адмийирик варитӀан пис гьялнаъ ухьу ахьа.

20Месигь, дугъриданра, чӀиви гъахьну! Думу гъачӀидаригъян сарпирди чӀиви гъахьну![+] 21Сар адмийилан гьаму дюнʼяйиъ аьжал абхъганси, чӀиви хьувалра сар Адмийиланмина гъафну[+]. 22Адамдилантина вари фици йихуруш, Месигьдилантина вари гьаци чӀиви хьиди. 23Амма гьарсар чан къайдайиинди: сифте, сабпи бегьер, Месигь, хъасин, Думу кьяляхъ гъафиган, Месигьдиндар вари, ухьу, чӀиви хьиди[+]. 24Дугъу, гьарсаб гьякимвал, гьарсаб гьюкум ва кьувват терг дапӀну, Адаш Аллагьдихьна Паччагьлугъвал тувди, хъа гьадмуган аьхир гъибди![+] 25Дугъу паччагьвал, Аллагьди вари душмнар Дугъан ликарикк духну дахьайизкьан, апӀиди[+]. 26Терг апӀуз ккайи аьхиримжи душман аьжал ву. 27Фицики, Аллагьди «Гьадгъан ликарикк вари ккирчну». «Вари ккирчну» кӀуруган, Ккирчурнур ктар[+]. 28Дугъу Гьадгъан хилиъ вари ивган, вари ва варибдиъ Аллагь хьпан бадали, Учв, Байра, Чан хилиз вари Тувурин хиликкна гъягъиди[+].

29Эгер думу дици дайиш, адмийир, гъийихдарихъандира штуан гьаз шула? Эгер гъийихдар чӀиви апӀуз шулдарш, гьаз дурарихъанди штуан хьидихъа? 30Гьар сяаьтнак ухьура гьаз хатӀйирикк ккахъхьа[+]? 31Узу гьар йигъан аьжаликк ккахъраза. Узу ихь Агъа Иса Месигьдин улихь учвʼинди фици фурс апӀураш, гьациб кьувватнаъди му кӀурайибра кучӀал дариз, гъардшар[+]. 32Эгер адмийин улариан лигураш, узу фу бадали Эфесдиъ айи вягьшйирихъди дяви гъабхидийи? Узуз дидкан фу файда ка хъа? Гъийихдар чӀиви шлуб дайиш:

«Гъачай ипӀухьа, убхъухьа,
гьапӀнура закур йикӀурайидар дарин хъа».

33Учву учвуз кӀучӀлар апӀруси дарибшри гьа: «ЧӀуру шадлугъариъ гъяни хасиятар чӀур апӀуру».

34Учвуз лайикь вуйиси, фикриз гъачай, гунгьар апӀуб гъитай, фицики ичв арайиъ гьамусра Аллагь аьгъдрудар[†] имийичв – мици учвуз нач хьуз кӀураза[+].


Ихь беден фициб хьибди?

35Сари гьерхуб мумкин ву: «Дийихнайидар фици чӀиви хьиди хъа? Думуган дурарин беден фициб хьибди?» 36Фикирсузар! Уву гъубзу тум ктубчӀвбан бадали, сифте думу пуч дубхьну ккунду![+] 37Уву тум убзруган, вари укӀ-мукӀди убзурадарваки, хъа дидгъян – удрар, дяхнин удрар, ясана жараб гьациб. 38Хъа Аллагьди Чаз ккуниси думу тумраз – гьардиз хас вуйи жан тувра. 39Вари жанар сабстар дар, мисалназ адмийирин жараб, гьяйванатарин жараб, жакьварин жараб, балугъарин жараб ву. 40Мидлан гъайри, жанар а аьршариндар ва жилиндар. Аьршарин жанариз чпиз хас вуйи успагьивал а, хъа жилиндариз – чпин. 41Ригъдиз чан акувал а, вазлиз – чан, хядариз – жараб. Чпин нубатнаъ хядарра, крачӀрувализ дилигну, чиб-чпихьан жара шула.

42ЧӀиви шлуганра, гьаци хьибди. Ухьухъ хъайи беден тумси убтӀруб ву, хъа чӀиви шлуган, ухьухъ хъибшру беден убтӀруб хьибдар[+]. 43Накьвдик кивру беден асккануб шулу, хъа чӀиви шлуб – успагьиб! Кивра зяифуб – чӀиви шула кьудратлуди, 44кивра рябкъру мутмусиб – чӀиви шула рюгьнанубси.

Рябкъру беден айиган, рюгьнан беденра айиб ву. 45Гирами китабариъ, сарпи адмийиз, Адамдиз, чӀиви рябкъру беден гъабхьну, хъа Исайиз, аьхиримжи Адамдиз, уьмрин булагъ Вуйириз, рюгьнан беден гъабхьну, дупна[+]. 46Сифте гъюруб, рюгьнануб ваъ, хъа рябкъюри шлуб гъафну, ва хъасин – рюгьнануб. 47Сарпи адми жилин рюкъдикан гъахьну, хъа кьюрпи Адми – аьршариан гъафи Адми[+]. 48Сарпи жилин адми фицир гъахьнуш, жилин адмийирра гьацдар гъахьну, хъа аьршариан гъафи Адми фицир вуш, аьршариз гъягърударра гьацдар хьиди. 49Ухьу гьаму ражари фици жилин адмийиз ухшар вуш, гьаци аьршарин Адмийиз ухшар хьидихьа[+].

50Учвуз кӀураза, гъардшар, ифина йикк Аллагьдин Паччагьлугъдин[†] ирсчйир шлуб дар, ва убтӀруб дурубтӀрубдин ирсчи хьибдар. 51-52Хъебехъай, узу учвуз гьамус сир ачмиш апӀидиза: зурнайин аьхиримжи дих утӀубччву сяаьт ухьу вари йихидар, хъа хабарсузди, улар уьлчӀюкьну арццайиз, вари дигиш хьиди. Зурнайин дихнахъди дийихнайидар дурутӀру жанар хъади чӀиви хьиди, хъа ухьу дигиш хьиди[+][+]. 53Вари убтӀруб дурубтӀрубдиз илтӀибкӀиди, йибкӀруб – дилибкӀрубдиз[+]. 54Вари убтӀруб дурубтӀрубдиз ва йибкӀруб дилибкӀрубдиз илтӀибкӀган, гьаму гафар тамам хьиди:

«Аьжал гъалибвали хътӀюбкью!»
55«Эй аьжал, набшдияв гъалибвал?
Эй аьжал, набшдияв, галам?»[+]

56Аьжалин галам – гунагь ву, гунгьин кьувват – Къанун.[†][+] 57Аллагьдиз чухсагъул! Дугъу ихь Агъа Иса Месигьдиланмина ухьуз гъалибвал туврахьуз[+].

58Гьаддиз, йиз ккуни гъардшар, ижмиди гъузай. Минди-тинди хъахърудар махьанай. Агъа бадали вуйи ляхниз фукӀара гьяйиф мапӀанай ва аьгъю йибхьай: Агъайиз вуйи ичв ляхин давди гъюдубчӀвидар.

#### 16


Жара хъугърудариз кюмекар

1Гьамус Ерусалимдиъ айи Аллагьдин гирами халкьдиз кюмек вуди пул уч апӀбакан. Узу Галатдиъ айи хъугърудариз апӀин гъапиб учвура апӀинай[+]. 2Гъит учвкан гьарсари, гьяфтайин садпи йигъан, шлихьан фукьан удукьуруш, ичв гъюру хайирназ дилигну, узу гъафиган уч апӀури, давди вахт гьадрапӀбан бадали, кюмекназ пул гьязур апӀинай[+]. 3Хъа узу гъафиган, учву уч гъапӀу кюмек Ерусалимдиз гъабхбан бадали, учву ктагъу адмийир, насигьятнан кагъзарра тувну, гьаъдиза[+]. 4Эгер узузра дина гъягъюб алабхъуруш, дурарра узухъди гъиди.

5Хъа узу учвухьна Македонияйиъ хьпан кьяляхъ гъидиза. Гъюрур гьадлин мина гъидиза[+]. 6Учвухъди саб вахтназ гъузуз ният айиз, мумкин ву учвухь узу кьюрдра адапӀуз, хъасин, эгер узу дилинтина гъягъруси гъабшиш, рякъʼин апӀуз узуз кюмек апӀидичва. 7Узу гьаму ражари учвʼин улукьидарза, улукьнийишра, думу сацӀиб вахтназтӀан хьибдайи. Эгер Аллагьди гъитиш, учвухь гизаф вахт адапӀуз юкӀв хъайиз. 8Эфесдиъ узу ХьуцӀударин машквар хьайизкьан гъуздиза,[+] 9Фицики мушваъ, хъуркьувалиинди гъуллугънаъ хьуз шлуси, йиз улихь яркьуди урчӀар арццна. Душмнарра цӀиб дар.

10Эгер Тимофей гъафиш, лигай, дугъаз учвухь хатӀасузди ибшри, фицики дугъура, узуси, Агъайин ляхин кӀули гъабхура[+]. 11Думу гьяспикк ккадарди гьич фужкӀара даришри. Хъасин думу, узухьна кьяляхъ гъюз шлуси, мясляаьтниинди рякъюъ аай. Узу дугъазна гъардшариз ккилигураза.

12Аполлос гъардшикан. Узу дугъкан, гъардшарра хъади, учвухьна гъюб тӀалаб гъапӀнийза, амма гьаму ражари дугъан гъюз тямягь хътар. Думу, мумкинвал гъабхьиган, гъиди[+].

13Мугъаятди гъузай! Хъугъвалиъ ижмиди гъузай, кӀубанди ва кьувватлуди йихьай![+] 14Ичв апӀурайиб вари, масанвал ади, апӀинай![+]

15Сабсанубдикан учвкан тӀалаб апӀуз ккунди азуз, гъардшар: Стефанусдин хуландар аьгъячвуз, Ахаяйиъ дурари сарпидарди Месигь[†] кьабул гъапӀну ва, Аллагьдин гирами халкьдин гъайгъушнаъ хьуз, чпин уьмрар бахш апӀура –[+] 16гьацдар адмийирин, гъуллугънаъ айи вардарин ва дурариз кюмек апӀрударин гъайгъушнаъ йихьай[+]. 17Узу Стефанусна, Фортунатна, Ахаик мина гъюбʼин гизаф рази гъахьунза. Дурар дуфнайиган, учву йиз гъвалахъ хъайиси шулазуз. 18Дурари узукра ва учвукра юкӀв капӀра. Гьацдар адмийирин гьюрмат уьбхяй.

19Азияйиъ хъугърудари учвуз саламар хътаура. Агъайихъ хъугънайивалиъ гъардашна чи вуйи Акилайина Прискилайи ва дурарин хулаъ уч шулайи хъугъру варидари мани саламар хътаурачвуз[+]. 20Мушваъ вари гъардшари саламар хътаура. Чиб-чпиз гирами макниинди салам туври апӀинай[+].

21Гьамус узу, Павели, йиз хили бикӀураза:[+] 22Шлиз Агъа ккундарш, гъит бала гъядябхъричаз. Эй, Агъа, гъач![+]

23Агъа Исайин[†] ужʼвал учвухъди гъит ибшри! 24Йиз масанвал – вари учвуз, Иса Месигьдиндариз. Амин.

### Коринф-2

#### Коринф-2

Коринф-2


Коринф-2

[1]

[2]

[3]

[4]

[5]

[6]

[7]

[8]

[9]

[10]

[11]

[12]

[13]


#### Коринф-2


Коринфдиъ айи хъугърудариз 2-пи кагъаз

Коринфдиъ хъугърудариз вуйи Павелин сабпи кагъзи вари месэлйир гьуркӀну гьял гъапӀундайи. Думу кагъзин хъугърудариз вуйи тясир мянфяаьтлуб вуди гъабхьну, аммаки гьял дапӀну ккуни жара суаларра арайиз удучӀвнийи ва дурарра гьял дапӀну ккундийи, гьаддиз кьюбпи кагъаз чарасуз лазим вуйи. Кагъзиан рябкъюрайиси, Павел Исайин вакил вуйивалихьна гьацӀари сабан чпин тереф ачухъди улупнадайи. Коринфдиъ, Исайин вакилар вуча кӀури, уччву улхбар-рахбар апӀури лицурайи иблисари хъугърударикан сакьюдар чпин терефназдира кмиди хъчӀюхнийи. Му кагъзиъ, сабан алахьу кучӀлин вакиларихъди мягъянай, хъа дурари Исайикан ва хъугъуваликан кӀуруб дикъатнаан ахтармиш апӀинай, хъасин дурар фужар вуш, аьгъю хьибди, кӀурайи Павели му Коринфдин хъугърударин гизаф гьяйифар зигурайивал рябкъюра. Гьатму терефнаан, сабпи кагъзиъ улупнайи насигьятар хъугънайидари фикриз гъадагъган, Павел разира духьнайи. Коринф агьлариз чан уьмрикан ктибтури, Павели Аллагьдин рягьимлувал кӀваин хура, фицики, ляхнар фукьан гъагъидар ва писдар вушра, Агъайи дурар ужувлариз илтӀикӀуру.

#### 1


Павели, Агъайиз баркаллагь кӀури, Дугъан ад за апӀура

1Аллагьдин амриинди Иса Месигьдин[†] вакил духьнайи Павелихьан ва Тимофей гъардшихьан – Коринфдиъ Аллагьдихъ хъугърудариз ва Ахаяйин варишвариъ яшамиш шулайи Аллагьдин гирами халкьдиз[+].

2Аллагьдихьан, ихь Адашдихьан ва Агъа Иса Месигьдихьан мясляаьт ва ужʼвал ибшричвуз!

3Рягьимлувалин Адаш, ухьу ккаарцурайи Аллагь, ихь Агъа Иса Месигьдин Адаш ва Аллагь, гъит ужувлан аднаъ ишри[+]. 4Ихь гьарсаб читинвалиъ Дугъу ухьу ккарцура. Дердериъ ахьнайи жара адмийир ухьура гьаци ккарцбан бадали, Аллагьди ккарцурахьу. 5Гьаз гъапиш, Месигь бадали ухьʼин алахьурайи аьзабар фукьан аьхюдар вуш, Месигьдиланмина вуйи ккарцувалра гьадму кьадар артухъ шулахьуз[+]. 6Уьмриъ учʼин алахьурайи читинвалар, учву ккарцбан ва уьрхбан бадали аьгь апӀурайидар вуйич. Учуз дурубкьнайи ккарцувал, учвура ккарцбан бадали, туврайиб вучуз. Диди, учу аьгь апӀурайидарстар учвʼинра алахьру аьзабар учвура кӀубанди аьгь апӀбан бадали, кюмек апӀидичвуз[+]. 7Учвук ижми миж кайич, ва аьгъячуз: ич аьзабарин пай гъадабгъурайиси, учву ич ккарцувалинра пай гъадабгъурачва.

8Узуз, гъардшар, Азияйиъ айиган учʼин улукьу читинваларикан учвузра аьгъю дубхьну ккундузуз. Дурар гьадмукьан аьгь апӀуз даршлукьандар вуйики, сарун учу чӀивиди гъузур кӀури, миж кимдайич[+]. 9Учу сарун чӀивиди гъитур кӀури хиял дайич, аьжал гьадабтӀнайчуз, аммаки мици, учу учук ваъ, хъа гъачӀидар чӀиви апӀру Аллагьдик миж кади гъузбан бадали, гъабхьиб вуйи[+]. 10Гьадгъу аьжалин хатӀайиккан ккадаунчу, ва гьамусдихъантинара ккадаиди! Ич Гьадгъак миж кайич, учу уьрхиди кӀури[+]. 11Учву, ккарагури, учуз кюмек апӀурачва. Гизафдар ккарагну, Аллагьди багъишар учуз гъапӀган, гизафдари учхъанди чухсагъул пиди[+].

12Учу, гьаму дюнʼяйиндарихъди, иллагьки учвухъди ич аьлакьйир, намуслуди ва дугъриди дерккри гъахьунча, – ич марцци намуснура гьаци кӀура, – учу гьамдиинди тяриф апӀурача. Му учуз Аллагьдихьан дурубкьнайиб ву[+]. 13-14Учу гъибикӀубдик, дурхну, гъавриъ адрахъуб, гьич фукӀара гъабхьундаричв. Ич гьубкӀну гъавриъ ахъну, – хъа саб кьадар учву гьамустӀанра ич гъавриъ ачва, – Агъа Иса Месигь хъадакну гъюру Йигъан, учу учвʼинди тяриф апӀурайиси, учвура учʼинди апӀур кӀури, йиз миж кайиз[+].

15Гьаци шлуб аьгъяди, учвуз кьюбан ужʼвал хьузди, сифте учвухьна гъюз ккунди азуз[+]. 16Македонияйиз гъягъюрайир учвʼин улукьуз ккайза, хъасин – кьяляхъ гъюрурра, ва гьадмуган узуз Ягьудияйиз гъягъюз кюмек апӀидийчва[+]. 17Учву, узу мици фикир дарапӀди дапӀна, кӀури, хиял апӀурайчва? Ясана, фагьумсузди, узу гьадму саб гагьди «авра» «ваъра» кӀурайиси?

18Аллагьдин улихь тасдикь апӀураза: узу учвуз кӀурайиб саб гагьди «авра» «ваъра» кӀури кӀурадарза[+]. 19Учвуз узу, Сильванди ва Тимофейи хабар дебкку Аллагьдин Бали, Иса Месигьди саб гагьди «авра» «ваъра» кӀурадар, Дугъаъ айиб гьарган «ав» ву![+] 20Аллагьди тувнайи вари гаф Иса Месигьдиъ тамам гъабхьну! Гьаддиз Аллагьдин ад бадали Гьадгъахъди сатӀи духьнайидари «Амин» кӀурача[+]. 21Учвура учура Месигьдиъ саб духьнайивал ижми АпӀурайир Аллагь ву. Гьадгъан гъуллугънаъ хьуз Аллагьди ухькан ччим кадатна 22ва Чан лишан учʼин йивна. Ихь юкӀвариъ Дугъу, гъюз имбубдин тасдикьвал вуди, Гирами Рюгь аъна[+].

23Узу гьамусдиз Коринфдиз, ичв язухъ апӀури, гъафундайза, Аллагь шагьид ву[+]. 24Учуз, ичв хъугъувалиин агъавал апӀуз ккунди адарчуз, ваъ, учу апӀурайиб вари, ичв шадвализ вуйич, гьаз гъапиш учву хъугъувалиъ мюгькамди дийигъначва.

#### 2


Павелин насигьятар

1Гьаддиз, учву пашман апӀуз кӀури, сарун учвухьна дарфуз, кьаст гъапӀунза. 2Эгер узу учву пашман гъапӀиш, узлан пашман гъахьири узу шад дарапӀди, сарун шли апӀиди[+]? 3Узу гьатмунуб кагъаз, учвухьна гъафиган узу рази ктауз ккайидарилантина пашман дархьуз, гъибикӀнийза. Йиз шадвал – ихь вардин шадвал вуйивалик саб шак кадариз. 4Учвуз думу кагъаз нивгъар рузури, юкӀв гъагъиди, кӀваъ дерд ади гъибикӀнийза. Йиз метлеб учву пашман апӀуб дайиз, хъа узуз учву фукьан масанди вуш, учвуз аьгъю хьпан бадали, гъибикӀнийза[+].

5Узу пашман гъапӀури, неинки узу, хъа, сацӀиб вушра (му йиз заанвал дариз), учву вари пашман гъапӀну. 6Сарун дугъаз гизафдарихьан гъурубкьу жаза чӀяаьн ву[+]. 7Хъа гьамус, хил алдабгъну, думу ккарцай, дердну ккагъуз мигъитанай. 8Миннат вуйиз, дугъаз ичв масанвал улупай. 9Гьацира узу думу учвуз, варибдиъ учву хъпехъури шулуш, ахтармиш апӀури, гъибикӀуб вуйиз. 10Учву хил алдабгъурилан узура алдабгъидиза. Хъа узу хил алдабгъурилан, эгер думу касдиз хил алдабгъуз ужуб фукӀа аш, Месигьдин[†] улихь учву бадали алдабгъуб вуйиз, 11иблисди ухьу алдатмиш апӀуз гъидритузди, хъа дидин ниятар ухьуз ужуйи аьгъяхьуз[+].

12Узу Троадайиз Месигьдикан Ужувлан хабар[†] рабгъури гъафиган, Агъайи душваъ ляхин апӀуз раккнар арццунзуз[+]. 13Аммаки узхьан архаинди гъузуз гъабхьундарзухьан, фицики душваъ хъугъвалиъ йиз гъардаш вуйи Тит адарди гъахьну. Магьа гьаддиз Троадайиъ хъугърудариз баркаллагь дупну, Македонияйиз гъушунза[+].

14Учу, Месигьдиъ саб духьнайидар, хъуркьувалиинди гьаммишан улихь гъахурайи ва варишвариъ учлантина ширин ниар адаурайи аьгъювалар Дугъкан рагъурайи Аллагьдиз чухсагъул[+]. 15Гьаз гъапиш, уьрхювалин ва аьжалин рякъюъди гъярайидарин арайиъ, Месигьди Аллагьдиз ургурайи гьадму ширин ниар, ари учу вуча[+]. 16ГьацӀариз учу – аьжал хурайи, хъа гьацӀариз – чӀививал хурайи ширин ниар вуча. Гьаци ляхин шлихьан апӀуз шул?! 17Учу, гизафдарси, хайир бадали, Аллагьдин Гафнак камк кипрадарча. Месигьдихъди саб гъахьихъанмина, учу, Аллагьди гьаънайидари, Аллагьдин улихь марцци кӀваан, ктибтурача.

#### 3


ЦӀийи Йикьрарнан гъуллугъчйир

1Учу ич тяриф апӀури, хъана таниш хьухьахъа? Имбударизси учузра, учвухьна гъюз ясана учвхьан гъягъюз учу лайикьлу адмийир ву, кӀуру кагъзар гъадагъуб, рубкьурайинхъа[+]? 2Учву вучва ич кагъаз – ич кӀваъ дибикӀнайи, вардиз аьгъю ва варди урхурайи кагъаз. 3Учву, чернилиинди ваъ, хъа Аллагьдиз вуйи ич гъуллугъниинди, чӀиви Аллагьдин Рюгьниинди, гъванарикра ваъ, хъа инсанарин юкӀварик дибикӀнайи Месигьдин[†] кагъаз вуйиб, варидариз рябкъюра.

4Месигьдилантина Аллагьдин улихь вари якьин гьаци вуйибдик саб шак кадарич. 5Му мици, ич гьунарниинди гъабхьиб ва учу гьаци кӀурайиб дарич. Ич гьунар вари Аллагьдихьан вуйич. 6Дугъу учкан, ЦӀийи Йикьрарнан гъуллугънаъ хьуз, гъуллугъчйир ктаъну. Думу Йикьрар – дидикӀнайи гьярфар дар, ваъ, хъа Рюгьнахьан ву. Фицики гьярфну йикӀуру, хъа Рюгьну уьмур хуру[+].

7Гъвандиъ гьярфариинди адабтӀнайи Къанундиз[†] апӀури гъахьи гъуллугъ кӀваин апӀинай. Думу гьациб адниинди дебккнайиб вуйики, Израиларихьан Мусайин[†] нур туврайи машназ, гьеле нур кьаназ гъубзундаршра, лигузкьан гъабхьундайи. Аьхириъ аьжал гъабхи му гъуллугънаъ хьувал гьамкьан адлу ляхин вуйиш, 8хъа Рюгьну гъуллугъ апӀрувал фукьан адлу шул? 9Эгер инсан тахсиркар апӀру гъуллугъ гьациб адлу вуйиш, хъа инсандикан тахсир ктипурайи гъуллугъ фукьан адлуб шул! 10Думугандин адлувал швнубсаб ражари артухъ вуйи адлувалихь тевиган, гьамус думукьан адлуди гьибгърикьан дар. 11Эгер вахтназ вуйи ад гьаци аьхюб вуш, хъа фукьан аьхюб шул гьаргакдиз вуйи ад!

12Гьаци вуйиган, ухьуз ухьук кӀубанвал капӀру умуд ахьуз 13ва ухьу, Израилариз ктӀубшвурайи адлувал дярябкъбан бадали, Мусайиси маш элебкну, лицурадархьа. 14Хъа дурарин фагьумра элебкнайи. Гьамусра, Йирси Йикьрар урхруган, гьадму чарч кӀулʼин илипурами, гьаз гъапиш думу чарч МесигьдихьантӀан алдабгъуз шлуб дар[+]. 15Гъийин йигъазкьан, Мусайилантина дебккнайи Къанун урхруган, жугьдарин юкӀвар элеркну ими. 16Хъа адми Агъайихьна илтӀикӀруган, дугълан думу чарч алдабхъуру. 17Агъа – Рюгь ву, хъа Агъайин Рюгь наан аш, гьадушваъ азадвалра а![+] 18Ухьуз варидариз ачухъ машнаан гюзгдианси Агъайин адлувалин нур рябкъюрахьуз ва Гьадгъаз ухшар дигишра шулахьа. Дугъан ад ухьуъ артухъ-артухъ шула, фицики думу Агъайихьан гъюрайиб ву, хъа Думу – Рюгь ву![+]

#### 4


Рюгьнан хазна

1Му гъуллугъ учуз Аллагьди Чан ужувлиинди тувнайиб ву ва юкӀв дар гъабхьундарич[+]. 2Учу нач шлу, намус ктру ляхнар тина апӀурача. Учу сабанра аьмалдар тӀулар ва Аллагьдин гаф дацӀабкну апӀдарча. Учу гьякьнакан хабар дебккрача, ва гъит гьарсар касди, чан намусназ дилигну, Аллагьдин улихь учуз кьимат туври[+]. 3Эгер учу туврайи Хабар шлихьна рубкьурадарш, думу аьжалихьна гъягъюрайихьна рубкьурадар[+]. 4Гьаму дюнʼяйин аллагь-иблисди хътругърударин фагьум, Чаъ Аллагь ачмиш апӀурайи Месигьдин[†] адлуваликан вуйи Ужувлан хабарнан[†] акв дярябкъюз, кур апӀура[+]. 5Учу ичуб ктибтури адарча, хъа Иса Месигь Агъайин Хабар ктибтурача, ва Месигь бадали ичв гъуллугънаъ айидар вуча[+]. 6Гьаз гъапиш «МучӀушнаан, гъит, акв удубчӀври», – гъапи Аллагьди, Иса Месигьдин машниин рябкъюрайи Аллагьдин аднакан аьгъювалар туври, ич юкӀвар аку апӀура[+].

7Учу гьамциб хазна ругдин гъабариъси, уьбхюрача. Му ккудудубкӀру кьувват, ич ваъ, хъа Аллагьдин вуйиб улупурача[+]. 8Вари терефарихъанди учу чӀюркьюра, амма дюргънадарча. Учу миж кимдру гьялнаъ ача, амма умуд кадабтӀнадарич[+]. 9Учухъ хъергри шулу, амма улʼан идитнадарчу. Бегьем дурччвначу, амма йивну дукӀнадар[+]. 10Исайин[†] уьмур учуъ арайиз гъюбан бадали, Дугъан аьжал гьаммишан ич бедендиъ айич[+]. 11Учу чӀивидимиди Исайилантина гьарган аьжализ туврачу. Исайин уьмур ич аьжал хъайи жанариз гъюбан бадали аьжалин улихь дийигънача[+]. 12Уьмри учвуъ чан ляхин тамам апӀбан бадали, аьжали учуъ чан ляхин апӀура.

13Учуъ хъугъвалин рюгь айиган, «Узу хъугъунза ва кӀурира аза» дибикӀнайиси, учу хъугърача ва гьаддиз кӀурира ача. 14Учуз аьгъячуз: Агъа Иса Месигь чӀиви ГъапӀури, Исаси учура чӀиви апӀиди ва учвухъди сабси учура Чан улихь дерккди[+]. 15Му вари, артухътӀан артухъ инсанар ужувлакк ккаърайи ужʼвали Аллагьдин адлувализ хъана артухъ чухсагъул пубан бадали, учвуз вуйи ужʼвал ву.

16Гьаддиз учу ккагънадарчу. Гьеле учу ликрилан алдахънашра, хъа айтӀан йигълан-йигъаз таза шулача[+]. 17Фицики ич пчӀу ва вахтназтӀан дару аьзабари учуз артухъ ва гьаммишандиз вуйи адлувал хура[+]. 18Учу рябкърубдиз лигурадарча, хъа – дярябкърубдиз, гьаз гъапиш улариз рябкъруб вахтназтӀан дар, хъа дярябкърайиб – гьаммишандиз[+].

#### 5


Хъугъувалин табшуругъарихъди яшамиш йихьай

1Учуз, жилин уьмрин паж терг гъапӀиган, аьршариъ гьаргандин хал – адмийирин хилари ваъ, хъа Аллагьди арайиз хру хал ккилибгурайиб аьгъячуз. 2Сабан, ухьу гьамушвʼин илмиди, ухьу аьршарин гьадму палтар фила алахьуйкӀан кӀури, гъагъи угьтар алдахьури, ккилигурайидар вухьа![+] 3Думу палтар алахьган, ухьу гъяцӀалди гъузидархьа[+]. 4Хъа сабан ухьу, ихь гьаму жилин пажакк ккимиди, гъагъи угьтар алдахьури гъуздихьа. Ухьуз читинди вухьуз, гьаз гъапиш ухьуз гъяцӀалди гъузуз ккундархьуз, аьжал хъайиб вари уьмри хътӀюбкьбан бадали, палтар алахьуз ккундухьуз. 5Гьаци апӀбан бадали Аллагьди ухьу халкь дапӀна. Дугъу Чан гаф тамам апӀрувалин лишан вуди ухьуз Чан Рюгь тувнахьуз[+].

6Гьаддиз, гьеле сабан ухьу жвуван хулаъси бедендиъди Агъайихьан ярхлади ашра, архаин вухьа, 7фицики ухьу улариз рябкъюри ваъ, хъа хъугъну яшамиш шулахьа[+]. 8Гьаци вуйивал аьгъяди, архаин вуча ва, жвуван беден дипну, Агъайихьна гъягъюз ккундийчуз. 9Гьаддиз ич метлеб, учу бедендиъ ашра – адаршра, Агъайиз ккуниб апӀуб вуйич[+]. 10Фицики Месигьдин[†] Суддиз гъюб ухьуз варидариз алабхъиди ва бедендиъ имиди ухьу гъапӀу гъяни ва пис ляхнариз дилигну, гьаруриз рубкьруб тувди[+].

11Гьаддиз лигну, Агъайихьан гучӀурачуз ва думу гучӀ жарадаризра улупурача. Учу фужар вуш Аллагьдиз ужуйи аьгъя. Ичв намусназра учу фужар вуш, гьаци ужуйи аьгъя, кӀури, хиял вуйиз[+]. 12Учу ичв улихь ич тяриф апӀури хъана таниш шуладарча, хъа учвхьан, айтӀанубдикан дарди, зиъланубдикан тяриф апӀрударин улихь, саб гучӀ адарди, учкан тяриф апӀуз шулучвхьан[+]. 13Шли учу фикрихъан душна, кӀураш, Аллагь бадали гьаци духьнача. Хъа эгер учу ужуйи фикир апӀураш, мици учву бадали апӀурача[+]. 14Месигьдин масанвали гьяракатнак китнайидар вуча, варидарихъанди Месигь гъакӀнуш, гунгьар дарапӀуз вари дийихнайивалин саб шак адарич[+]. 15Думу варидарихъанди, гьамус яшамиш шулайидар чпи бадали ваъ, хъа чпихъанди жан Тувур ва чӀиви Гъахьир бадали яшамиш хьуз, гъакӀну[+].

16Гьаци вуйиган, сарун учу адмийин фагьмиинди саризра лигури имдарча. Мугагьназ Месигьдиз гьаци лигуйча, сарун – ваъ. 17Гьаддиз, Месигьдик кидикьнайир, цӀийиди бабкан духьнайир ву. Йирсивал имдар, цӀийиб дуфна![+] 18Хъа му вари Месигьдиланмина учу Чахъди албагу Аллагьдихьан ву, ва имбударра Чахъди албагбан гъуллугъ Дугъу учуз тувна[+]. 19Яни Аллагьди, Месигьдиланмина Чаинди вари дюнʼя чпи гъапӀу гунгьариз дилигди, албагну. Ари гьаму албагбакан Хабар дебкк дупначуз[+]. 20Гьаддиз лигну учу Месигьди кадагъну гьаънайидар вуча, фицики учлантина Аллагь адмийирихъди улхура. Гьаддиз Месигьдин ччвурнахъан миннат апӀурача: Аллагьдихъди албагай![+] 21Гунагь ктру Месигь Аллагьди ихь гунгьарихъанди гъурбан гъапӀну. Аллагьди гьаци, Чан улихь ухьу, Месигьдихъди саб духьну, гьякь хьуз кӀури, гъапӀну[+].

#### 6


Уьрхюз шлувалин вахт дуфна

1Аллагьдин гъуллугъчйири, учу, учвкан ккун апӀурача: учвуз багъиш дапӀнайи Аллагьдин ужʼвал, гьавайиб дарибшри[+]. 2Дугъу гьамци кӀура, аьхир:

«Ужуб вахтна Узуз яв дих гъеебхьунзуз,
ва уьрхру йигъан Узу увуз кюмек гъапӀунза».

Лигай, гьаму вахт ужуб вахт ву, гъийин йигъ уьрхру йигъ ву!

3Учу, ич гъуллугънаъ тягьна шлуси, шлиз-вуш лик хъипрадарча. 4Учу Аллагьдин гъуллугъчйир вуйивал варибдиъ улупурача: зурба сабурнаъ, бедбахтвалиъ, фукӀа гьубкӀну адрувалиъ, читинвалиъ,[+] 5учу урччвруган, дустгъариъ итруган вая гъалабулугъариъ учʼин жарадар алаъруган, гъагъи ляхнариъ, йишвну нивкӀ адрувалиъ, гашʼвалиъ, 6марццивалиъ, аьгъювалариъ, гъюдливалиъ, ужʼвал апӀбаъ, Гирами Рюгьнан хиликк хьувалиъ ва кӀваантӀан вуйи ккунивалиъ, 7гьякь гафнаъ, Аллагьдин кьувватнаъ, гьякьвалин яракь гагул ва арччул хилиъ,[+] 8ич аднаъ ва беябурвалиъ ккунивалинси даккнивалинра тягьнийириъ. Учкан кучӀляхяр кадаъна, хъа дугъри вуча[+]. 9Учу саризра аьгъдрударси гьисаб апӀура, хъа варидариз учу аьгъя. Учу дийихна, кӀури, гьисаб апӀура, хъа чӀивиди ача. Учуз жазйир гьадатӀури шулу, хъа йивну дийихнадар[+]. 10Учу дердерикк ккитри шулу, хъа гьарган шадди вуча. Касибди вуча, хъа гизафдар девлетлу апӀурача. ФукӀа адарчуз, хъа вари хилиъ айич[+].

11Коринф агьлар, учу учвуз варибдикан ачухъди гъапунча. Учу ичв улихь юкӀвар арццунча. 12Учуз учву гьаци ккундучузки, хъа учву учу ккун апӀурадарчва. 13Узу учвуз йиз гъахи веледаризси кӀураза: учву учуз ичв юкӀварра арццай![+]

14Хътругърударихъди саб юрккгъиъ кӀул мииванай. Гьякьлувална нягьякьвал сатӀи шулин? Аквна мучӀушин сатӀи шулин[+]? 15Месигьдин[†] Велиарихъди (иблисдин ччвур) аьлакьа хьуз мумкин вуйин? Ясана хъугърурна хътругърур саб шулин[+]? 16Аллагьдин хална[†] идолар саб вуйин? Ухьу – чӀиви Аллагьдин хал вухьа, фицики Аллагьди ухькан гьамци гъапну:

«Узу дураригъ яшамиш хьидиза,
Узу дурарин арайиъ лицидиза,
Узу дурарин Аллагь хьидиза,
хъа дурарикан Узуз халкь хьиди»[+].
17«Гьаддиз дураригъян гъюдучӀвай
ва жара йихьай, – кӀура Агъайи, –
чиркинубдик мукучанай,
хъа Узу учву кьабул апӀидизачву».
18«Узкан ичв Адаш хьиди,
ва учвкан Йиз баярна шубар хьиди», –

кӀура вари Чан хилиъ айи Агъайи[+].

#### 7


Павелин шадвал

1Гьаци вуйиган, йиз ккунидар, гъачай, ухьуз ужувлар хьуз гьамциб гаф тувнайиган, ихь беденна рюгь чиркин апӀру варибдихьан марцц дапӀну, Аллагьдин улихь аьхю гукӀнивал ади, гирамиди яшамиш хьуз улихь гъягъидихьа[+].

2Учуз ичв юкӀвар арццай! Учу саризра гиран ктапӀундарча, саризра зарар тувундарча, сариканкьан ич хайирназ мянфяаьт ктабгъундарча[+]. 3Узу му учвуз тягьна вуди кӀурайиб дариз, ваъ, учву ич юкӀвариъ ачва, учу учвухъди яшамиш хьузра, йикӀузра гьязур вуча кӀури, улихьна гъапунзачвузки[+]. 4Йиз учвук гизаф миж кайиз ва учвʼин дамахлу вуза! Учву узук гьаци юкӀв капӀри шулчваки, йиз вари бедбахтвалариз дилигди, узу бегьем шадвали ацӀразу[+].

5Гьеле учу Македонияйиз гъафнушра, душваъ архаинвал гъабхьундарчуз. Вари терефарихъанди балйир алахьунчуин: чӀатан учʼина гьюжмар апӀуйи, хъа айитӀ жандиъ гукӀнишин абхъуйи[+]. 6Пашманвалиъ ахьдар ккарцру Аллагьди, учухьна Тит гьаъну, ккаарцунчу[+]. 7Думу учухьна гъафну кӀури ваъ, хъа учву думу фици кьабул гъапӀнуш, гьаддикан вуйи ихтилатниин гизаф рази гъахьунча. Дугъу, учвуз узу фукьан дяркъну ккунди аш, узуз гъабшибдин учву фукьан дердер гъизигнуш ва фициб гьяракатниинди учву узхъан хъюгънуш, ктибтунчуз – миди узуз зурба шадвал тувунзуз.

8Йиз кагъзи учвуз гиран ктапӀнушра, думу бикӀбиин швумал дарза. ИкибаштӀан, сифте швумал гъахьнийза, фицики йиз кагъзи учвуз цӀиб вахтназ вушра гиран ктапӀуб, гъябкънийиз,[+] 9хъа гьамус шад вуза. Учвуз учву тахсиркрар вуйиб аьгъю дубхьна кӀури ваъ, хъа ичв пашманвали учву швумал гъапӀган, шад гъахьунзу. Ичв пашманвал Аллагьдихьан вуйи, гьаддиз учкан харжиб фукӀа гъабхьундарчвуз! 10Аллагьдихьан вуйи пашманвали швумал хьуб арайиз хуру, гьаддихъди – уьрхювалра, гьяйифар зигбакк ккуркьдар. Хъа му дюнʼяйин пашманвали аьжал хуру[+]. 11Аллагьдихьан вуйи пашманвали учвуъ фу арайиз гъабхнуш лигай: аьшкь кади лихуб, гьякьвалихъна гъюб, тахсиркриина алжагъуб, гучӀʼвал кади хьуб, рякъюз юкӀв хъади хьуб, кӀван сикинсузвал, тахсиркрин суд апӀуз гьязурди хьуб. Учвук му ляхниъ сарун тахсир кимдруб гьубкӀну улупунчва. 12Узу учвуз, беябур апӀрур дерккну ясана беябур гъахьирихъан хъюгъну гъузузтӀан кӀури дибикӀнадарза, хъа, Аллагьдин улихь учву учухъ фукьан хъпехъури гъузну ккундуш, учву гъавриъ ахъбан бадали, гъибикӀуб вуйиз[+]. 13Аьхириъ миди учу шад апӀура.

Учу шад, неинки учвуъ гъахьи дигишʼвалари, хъа гьацира Титдин шадвали шад гъапӀунчу, фицики учву вариди дугъан кӀваълан гъагъ алдабгъунчва. 14Узу дугъан улихь ичв тяриф гъапӀунза, ва йиз учвʼин али хъугъʼвал пуч гъапӀундарчва. Учу учвуз кӀурайибра вари диш ву, ва учу Титдиз учвкан гъапӀу тярифар вари дишдар гъахьну. 15Дугъаз учву, чахъ фици хъпехънийиш ва фициб гукӀнивалиинди ва жандиъ зириз ади думу учву кьабул гъапӀнийиш, кӀваин апӀрукьан, гизафтӀан гизаф ккун шула. 16Узхьан учвухъ йирфар хъирчуз шлубдиин шад вуза.

#### 8


Аллагьдин терефкрарин ачухъ хил

1Гъардшар, Македонияйиъ айи хъугърудариз Аллагьди фициб ужʼвал улупнуш, учвуз ктибтуз ккундучуз. 2Дурар гъагъи гьялнаъ ади гъахьну, дурариз учӀвру касибвал, дарвал гъябкъну, амма дурарин шадвалина жумартвали вари читинвалар ккагъну[+]. 3Магьа узу шагьид: чпин хушниинди дурари удубкьру кюмек, гьеле чпихьан шлубтӀан артухъра кади, гъапӀнийи[+]. 4Дурари, Ерусалимдиъ айи Аллагьдин гирами халкьдиз кюмек апӀуз ихтияр тувуб учкан ижмиди ккун гъапӀнийи[+]. 5Дурари гьамкьан кюмек апӀур, кӀури, хиял дайич. Фицики дурар вари, сифтена сифте Агъайин хилиз бахш гъахьнийи, хъасин, Аллагьдин амриинди – ич. 6Гьаддиз учу Титдикан, гъардшариз кюмек апӀури, чав ккебгъу гьадму ужуб ляхин учвухьра кӀулиз адабгъуб, тӀалаб гъапӀнийча[+]. 7Учвуз вари артухъра кади айивализ дилигну: хъугъувал, уччвуб гаф-чӀал, аьгъювалар, ляхнихъ юкӀв хъайивал, учвуз учу ккунивал – гьаму ужуб ляхниъ учву заан хасият улупну ккундийчуз[+].

8Му буйругъ вуди кӀурадарзачвуз, хъа имбудари юкӀв хъипну улупру гьяракатнакан кӀури гъабшиш, гьадму ляхнилантина узуз ичв дугъри ккунивал ахтармиш апӀуз ккундузуз[+]. 9Ихь Агъа Иса Месигьдин[†] ужʼвал аьгъячвуз. Думу, Учв девлетлу вуйи, хъа Чан касибвалиланзина учву девлетлу хьуз кӀури, касиб гъахьну[+].

10Гьаддиз дилигну, ичв хайирназ саб насигьят тувуз ккундузуз. Гъубшу йисан сарпидарди вуди учву ужуб ляхин ккебгъунчва, ва сифте гьадму фикирназ гъабхидарра учву вучва[+]. 11Учву думу ляхин сифте ккебгънамиди фициб аьшкьниинди ккебгънуш, гьациб аьшкьниинди ккудубкӀузра ккудубкӀай. Учвхьан шлу кьадарниинди тувай! 12Эгер учвуъ аьшкь аш, адрубдиз ваъ, хъа ичв айибдиз дилигну, тувну ккунду[+].

13Мушваъ улхуб вари гъагъар учвʼин иличну жарадарин гьял ужу апӀбакан дар, хъа вари сабси хьуваликан. 14Гьаму ражари, учвуз артухъ вуйиб адрудариз тувну, гьудрубкӀрайиб гъубкӀуз шулучвхьан, хъасин, учвуз адарди дурариз артухъ айиган, дурари учвуз адруб тувдичвуз. Гьамциб жюрейиинди вари сабси хьиди,[+] 15Гирами китабариъ[†] дупнайиси:

«Гизаф уч гъапӀуриз артухъ адайи,
ва цӀиб гъабхьириз гьудрубкӀруб адайи».

16Учу ичв гъайгъушнаъ фициб жюрейиинди аш, гьаци хьуб Титдин кӀваъра иву Аллагьдиз чухсагъул. 17Тит, учу тӀалаб гъапӀнушра, чан хушниинди, учв улихь гьучӀвну, учвухьна гъюрайир ву. 18Дугъахъди Ужувлан хабарнан[†] ужур гъуллугъчиси варишвариъ айи хъугърудариз аьгъю сарсана гъардаш гьаърача. 19Мидланра гъайри думу кас варишвариъ айи хъугърудари, учу ич хушниинди Агъайин ад бадали апӀурайи гьадму ужуб ляхниъ кюмекчиди ктагъур ву. 20Учу, хъугънайидари, гьамкьан уч дапӀнайи аьхю пулар дюз дарди харж апӀурачва, кӀури, гьич сарихьанра учуз тягьна йивуз даршлуси, ихтиятди ача. 21Учу, неинки Аллагьдин, хъа гьацира адмийирин улихьра, гьич саб тахсир ктарди ляхин апӀурача.

22Учу учвухьна гизаф ляхнариъ гизаф ражари кӀубанвал улупу сарсана ич гъардаш гьаърача. Гьамус дугъак хъа гизаф юкӀв ка, гьаз гъапиш дугъан учвʼин лап ижми хъугъвал ал. 23Титдикан кӀури гъабшиш, учвуз вуйи кюмекнан вари ляхнариъ ва рякъяриъ думу йиз юлдаш вуйиз, хъа имбу кьюр гъардшикан кӀури гъабшиш, дурар хъугърударин жямяаьтари гьаънайидар ва Месигьдин ад за апӀурайидар ву. 24Гьаддиз, хъугърударин жямяаьтариз учу учвʼин дав дамахлу даруб рябкъбан бадали, учвуз дурар багьа вуйиб дурариз улупай[+].

#### 9


Месигьдихъ хъугърайи гъардшариз кюмек апӀури гъузай

1Дугъри гъапиш, учу, Ерусалимдиъ айи Аллагьдин гирами касариз вуйи кюмекнакан учвуз бикӀубра рубкьурдар[+]. 2Дурариз кюмек апӀуз ичв ижмиди юкӀв хъайиваликан аьгъязуз. Македонияйин хъугърударин улихь ичв тярифарра гъапӀунза. Узу дурариз учву Ахаяйиъ кюмек апӀуз гьеле гъубшу йисʼанмина гьязурди айиваликан гъапунза ва ичв юкӀв хъайивали дурарикра гьяракат кипнийи. 3Узу учвухьна гъардшар гьаъраза, амма узу ичв тярифар дапӀну, арайиъ ляхин адарди дарибшригьа. Узу учвуз, вари гьязур дапӀнади ибшри, улихьмиди гъапунзачвуз,[+] 4нагагь Македонияйин агьлар узухъди гъафиш, дурариз учву гьязурди адарди дярябкъригьа. Дарди гъабшиш, учу ичв гьамкьан тярифар дапӀну, дурарин улихь, гьеле учвкан улхурикьан адарза, хъа ич машар уьру даришри. 5Гьаддиз узу, гъардшар, учву гаф тувнайиси, багъиш уч дапӀну, гьязурди гъибтбан бадали, учвухьна улихьмиди душну ккунивалин, гъавриъ аунза. Гьадмуган, му ляхин, учву алаъну апӀурайивал ваъ, хъа ичв хушниинди апӀурайивал, рябкъиди.

6КӀваинди гъибтай: кьискьисди убзрури, гьаци ккадабцӀидира ву, булди убзрури булди ккадабцӀиди[+]. 7Гъит гьар касди, гьяйифсузди ва гужа-гуж дарди, чан кӀваъ айибкьан туври, гьаз гъапиш Аллагьдиз шадди туврур ккунду. 8Аллагьдихьан вари учвуз лазим вуйиб гьаммишан артухъра кади хьпан бадали ва вари гъяни ляхнаризра гьубкӀну шлуси, фу вушра тувуз шулу,[+] 9дибикӀнадарин:

«Дугъу чан девлет юкьуб тереф касибариз пай гъапӀнийи,
дугъан гьякьвал гьаргандиз гъубзруб ву».

10Убзруриз тум Туврури, ипӀуз уьл Туврури учву гъубзуб зарб апӀиди ва ичв гьякьвалин бегьер артухъ апӀиди. 11Учву варибдихьди гьаци девлетлу хьидичваки, гьяйиф дарди, гьарган адмийириз кюмекар апӀуз хьибдичвухьан, ва учву, гьяйиф дарди, учлан чпиз гъапӀу багъишарилантина дурари Аллагьдизра чухсагъул пиди[+].

12Му учву апӀурайи гъуллугъну Аллагьдин гирами халкьдиз неинки кюмек тувди, хъа гьацира Аллагьдихьна вуйи ккунивал артухъ-артухъ хьуз гъибтди. 13Ва ичв гьаму гъуллугънан бегьер рябкъюри, учвлантина адмийири Аллагьдин ад апӀиди, гьаз гъапиш учву рабгъурайи Месигьдин[†] Ужувлан хабарнакк[†] кӀул ккиврачва ва учвуз айибдикан шадди дураризра, имбударизра туврачва[+]. 14Учвуз Аллагьди тувнайи кьадар адру ужʼвалилантина дурар учвхъандира ккарагиди ва учвуз багахь хьиди. 15Аллагьдиз, Чан ктибтуз даршлу багъишназ дилигну, чухсагъул!

#### 10


Павели, чан гъуллугъ тягьнийирихьан уьбхюра

1Узу, Павел, учву кӀуруганси, ичв багахь гьарган «начур», учвхьан ярхла айиган, «кӀубнир», Месигьси[†] гъюдалди ва фурс ктарди учвухьна илтӀикӀураза[+]. 2Учвуз миннат апӀураза: учвухьна гъафиган, дюнʼяйин ляхнариз дилигну, учу ич гъуллугъ ккебгъна кӀурайидарихьна узу кӀваан ижми шлуси, мапӀанай[+]. 3Ухьу гьаму дюнʼяйиъ яшамиш шулашра, гьаму дюнʼяйин яракьниинди дяви апӀурадархьа. 4Учу аьдати яракьнахьди ваъ, хъа мютӀюгъ даршлу гъалйир ккидирчру Аллагьдин яракьнахьди дяви гъабхурча[+] 5ва Аллагьдин фагьмиз къаршу дяви гъабхрудар ккидирчурача. Учу гьарсаб фикир, Месигьдихъ хъпехъруси, йисирвализ гъадабгъурача. 6Учу Месигьдихъ хъпебехърайидариз, ичв хъпехърувал заан дережайиз гъафиган, жаза гьадабтӀуз гьязур вуча.

7Учву шейʼарин зиъланди лигурачва! Месигьдинур вуза кӀури, саб шак адарди фикир апӀурайириз гъит аьгъю ибшри, думуси учура Месигьдин адмийир вуча[+]. 8Агъайи учуз, учву чӀур апӀуз ваъ, хъа артмиш апӀуз тувнайи гьюкмиъ узу хъа гизаф фурс апӀуйишра, узуз нач апӀуб рубкьдайи[+]. 9Узуз йиз кагъзариинди учвуз гучӀар ккауз ккунди а, кӀуру, фикир дарибшри. 10Садари, кагъзариъ узу ижмир ва кьувватлур ву, хъа учвухь хьайиган зяифур, йиз гафар фукӀа дарудар ву, кӀури ашул[+]. 11Гъит гьаци кӀурудариз аьгъю ибшри, ярхлаъ учу ич кагъзариъ фицдар вуш, багахьна гъафиган, ляхнариъра гьацдар вуча.

12Учхьан, чиб-чпин тярифар апӀру адмийириз ухшар хьуз ясана гьадрарихь тевуз, хьибдарчухьан. Дурари гьаци, чпи чиб-чпихь теври, ахмакьвал апӀура. 13Хъа алдарди ич тяриф апӀидарча, аммаки Аллагьди учуз дерккнайи терефариъ учу ич тяриф апӀидича, му терефар учвухьнакьан рукьура. 14Фицики учуз улупнайи терефарилан улдучӀвурадарча, аьхир, гьаци хьибдийи, эгер учу учвухьна гъафундайиш. Хъа учу учвухьна Месигьдикан вуйи Ужувлан хабар[†] хьади гъафунча! 15Учу кьадар адрубкьан ич тярифар апӀурадарча, гьаз гъапиш учу гъапӀу ляхин – думу ичуб ву, хъа жарадарин хъуркьувал дар. Ичв хъугъувал артухъ шул кӀури, умуд кайич, ва дидихъди сабси ичв арайиъ апӀру ич ляхинра артухъ хьибди. 16Хъа гьадмуган учхьан дилинтина гъягъюз ва душваъра Ужувлан хабар рабгъуз хьибдичухьан. Чпиз улупнайи йишвариъ гъапӀу ляхнарин, жарадариси, ич тярифар апӀидарча.

17«Шлиз тярифар дапӀну ккундуш, гъит дугъу
Агъайин тярифар апӀри!»[+]

18Чан тяриф чав апӀурайирин гаф Агъайи кьабул апӀидар. Агъайин тяриф апӀурайирин – апӀиди[+].

#### 11


КучӀлин вакилариз къаршу Павел

1Учву сацӀиб йиз «ахмакьвал» аьгь апӀур кӀури, умуд кайиз. СацӀибсана аьгь апӀиначва[+]. 2Узу учвхъан Аллагь хъюгъруси хъюгъраза. Узу учвук, сар Жилириз – Месигьдиз,[†] Дугъан улихь тахсир ктру швушвси дугъужвбан бадали, лишан кипунзачвук[+]. 3Аммаки, Ева, иблис битӀру алдатмиш гъапӀси, ичв фикирра Месигьдиз дугъриди ва марцциди бахш шлувалихьан гьадапӀур кӀури, гучӀуразуз[+]. 4Сари, учвухьна дуфну, учу дарпи жара Исайикан ктибтруган, ясана учу тутруву жара рюгь вая учву кьабул дарапӀу жара хабар кьабул апӀруган – му вари учву рягьятди кьабул апӀуручва[+]. 5Узу, йиз фикриан, гьадму «варитӀан заан вакилар[†] вуча» кӀурайидарин кьяляхъ хътарза[+]. 6Мумкин ву, узу гаф-чӀалнан уста дарди хьузра, хъа узуз аьгъювалар азуз ва учу дурар учвуз рябкъюри-рябкъюри варибдиъ улупунча[+].

7Узу, учву заъбан бадали, жвув асккан дисури, гунагь гъапӀнушул гьа, гьаз гъапиш Аллагьдин Ужувлан хабар[†] учвуз кьимат дарди ктибтунза[+]? 8Учвуз гъуллугънаъ хьузди, жара йишвариъ хъугърударихьан пул гъибисну кӀури, узу дурар тӀарашра гъапӀну, пуз шулу. 9Узу учвухьна дуфнайиган, гьеле узуз вари гьубкӀну адайишра, гьич саринра кӀулʼин алахъундарза. Вари лазим вуйиб узуз Македонияйин гъардшари тувунзуз. Узу гьамусдихъантинара учвʼин алахъидарза[+]. 10Му йиз дамах – узу узуъ яшамиш шулайи Месигьдин гьякьвалиинди гаф тувраза – гьич сарихьанра вари Ахая вуйибси гъилицишра, батӀул апӀуз хьибдар![+] 11Гьаз? Учву даккниган? Узуз учву фукьан масанди вуш, Аллагьдиз ужуйи аьгъя!

12Гьамусдихъантинара узу ляхин гьаци давам апӀидизаки, узу апӀурайиси Аллагьдин ляхин чпира апӀурача, кӀури, къуру тярифар апӀуз ккунидарихьан дици апӀуз даршлуси.

13Думу адмийир, кӀучӀлин вакилар, марцци хил хьтру гъуллугъчйир Месигьдин вакилар вуча кӀурайи кӀучӀляхяр ву[+]. 14Му аьламат вуйин хъа? Иблисра учв аквнан малайикси улупури гъабхьну![+] 15Гьаци вуйиган дидин гъуллугъчйири чпи гьякьлу гъуллугъчйирси улупуз чалишмиш хьувалиин мюгьтал хьуз хай даршул. Дурарин аьхирра чпин ляхнариз гъилигуб хьибди[+].


Павелиз алахьурайи читинвалар

16Хъана текрар апӀураза: узу ахмакьси мидисанай, хъа эгер дисураш, узухьди, ахмакьриси, сацӀибсана тярифар апӀуз гъитай[+]. 17Гьаму ражари узуз пуз ккуниб, Агъайиси дарди кӀурза. Узу ахмакьуриси йиз тяриф апӀидиза. 18Гьаму дюнʼяйиъ гизафдари чпин тярифар апӀура, гьаддиз гъитай узухьдира йиз тяриф апӀуз[+]. 19Учву, гьаци фикирлуйир вуйидари, ахмакъар ичв арайиъ хушниинди гъитрачва![+] 20Учву, учву лукӀар апӀрудар ва учвʼинди яшамиш шлудар, учвхьан тадабгърудар, ичв зиин фурсар апӀрудар, ичв машнагъян йиврудар ичв багахь гъитрачва[+]. 21Йиз начʼвалиан кӀураза, учвуз гьаци апӀуз гъабхьундарчухьан.

Дурари фтин вушра чпин тяриф апӀураш, узхьанра йиз тяриф апӀуз шулзухьан ва му, йиз «ахмакьвалси» гьисаб апӀуз шулучвхьан. 22Дурар жугьдар вуйин? Узура вуза. Израилин баяр? – узура, Ибригьимдин наслар? – узура![+] 23Дурар Месигьдин гъуллугънаъ айин? Мици гьерхуб ахмакьвал вушра, узу хъа гизаф Месигьдин гъуллугънаъ айир вуза! Узу артухъ гъилихунза, узу гагь-гагьнак дустгъариъ итуйзу, гагь-гагьнак урччвуйзу, аьжаликкан швнуб-сабан ккутӀурччвури гъахьунза[+]. 24Жугьдарихьан хьуб ражари сумчӀурна урчӀвуб гъирмаж гъитӀунза, 25шубуб ражари римлуйири маргъарихьди гъурччвунзу, саб ражари гъванарин жварра уьлюбхюнзуин, шубуб ражари саб нуфт ккахьрайи гимйириккан ккутӀурччвунзу ва ярхи йигъди гьюлерин[†] кьялаъ ади гъахьунза[+]. 26Узу гьаммишан рякъяриъ аза, гьаммишан нирарин, гъачгъарин, жвуван миллетарин ва аллагьсузарин[†] хатӀайикк ккахъразу; шагьрарин, чӀурарин, гьюлин, кучӀлин гъардшарин хатӀйирикк кказа[+]. 27Узу, нивкӀ адарди, гашди, убхъруб адарди, хураг адарди, аьхълу аргъури, палат алдарди, жандихъан хътахъайиз лихури гъахьунза[+]. 28Гьаму варибдилан артухъ, варишвариъ айи хъугърударин гъайгъу хяртӀахъ хъайиз. 29Гьарсар зяифурин язухъ зигури шулза, гьарсар гунгьиъ ахъру адмийин язухъшну кӀваз аьзият шулиз[+].

30Узуз йиз тяриф апӀруси гъабшиш, узу фтиъ зяифди вуш, гьаддин тяриф апӀидиза. 31Агъа Исайин[†] Аллагь ва Адашдиз – гъит Дугъан ад гьаммишандиз ибшри! – узу кучӀал дарапӀрайивал аьгъя. 32Арет паччагьди, Дамаскдин аьхюрди дерккнайири, узу дисбан бадали, шагьур уликк уьбхюри гъахьну, аммаки узу жагваъди шагьрилан илбицнайи цалиъ айи урхъʼансина ирхнийзу, ва дугъан хилккан ккутӀурччвнийза[+].

#### 12


Павелиин улубкьуб

1Узу йиз тяриф апӀуз, гьеле дидкан айи хайир адаршра, буржлу духьназу. Агъайи улупубдихьинди, ачухъ гъапӀубдихьинди илтӀикӀидиза[+]. 2Узуз сар хъугъру кас аьгъязуз, йицӀиюкьуд йис мидиз улихьна, чан бедендиъди вуш, ясана беден хътарди вуш, аьгъдарзуз, Аллагьдиз ужуйи аьгъя, думу, дидисну, шубубпи завʼина гъурхну. 3-4Думу адми, чан бедендиъди вуш, ясана беден хътарди вуш, аьгъдарзуз, Аллагьдиз ужуйи аьгъя, женнетдиз гъахбакан ва душваъ дугъаз пуз даршлударстар гафар ерхьбакан аьгъязуз. Думу гафар ктитуз ихтияр айидар дар. 5Гьацир адмийиинди тяриф апӀуз шулзухьан, хъа жвуван тяриф, жвуван зяиф терефарилан гъайри апӀидарза. 6Гьеле узуз тяриф апӀуз ккун гъабхьнийишра, думу фагьумлу ляхин шуйи, гьаз гъапиш узу гьякьтӀан пидарза. Хъа узу, узу дяркъну вая йиз гафар деерхьну, дугъу учв заанди улупура, кӀури, сарира фикир дарапӀбан бадали, дици апӀидарза.

7Гьациб зурба сир узухьна гъурубкьган, узуз узу заанди дярякъюз, йиз жандиъ аьзаб тувуз галам, иблисдин малайик, ивна. 8Шубуб ражари Агъайиз узу дидхьан азад апӀин гъапунза. 9Хъа Дугъу гъапунзуз: «Йиз ужʼвал увуз чӀяаьн ибшри, фицики Йиз кьувват зяифвалилан ужуйи гъюру». Гьаддиз, узуъ Месигьдин[†] кьувват хьуз, шадди йиз зяифвалин тяриф апӀури шулза. 10Гьаддиз узу зяифди вуйиган, гиран ктапӀруган, гьубкӀну фукӀа адруган, хъергруган, читинвалариъ итруган, Месигь бадали разиди гъузраза, гьаз гъапиш йиз зяифвалиъ кьувватлу вуза[+].

11Узу бегьемди ахмакь духьназа, амма узкан гьаци гъапӀдар учву вучва. Йиз тярифар учву дапӀну ккундийи, фицики узу гьадму «заан вакилар[†] вуча» кӀурайидартӀан, гьич сабдииндира асккан дайза[+]. 12Учвуз Месигьдин гьякь вакил жара апӀру лишнар улупначвуз: аьхю сабур, аьжайиб лишнар, аьламатар ва кьудратлу ляхнар[+]. 13Жара йишвариъ хъугърудариз, учвʼлан гъайри, узхьан гьациб фу гъурубкьну? Дициб фукӀа адар, сабдилан гъайри: узу учвʼин алалахъувал. Гьаму йиз тахсирналан хил алдабгъай![+]

14Учвухьна шубубпи ражарира гъюз ккунди азуз, амма ичв кӀулʼин гъагъ хьидарза. Узуз ккуниб, учвуз айиб ваъ, хъа учву вузуз! Абйир-бабар веледари ацӀруб дар, хъа абйир-бабари – веледар[+]. 15Вари узуз айиб шадвалиинди, гьеле жвувра кмиди учву бадали учвуз харж апӀуз кказа. Узуз учву артухъ ккуниган, узу камди гьаз ккун апӀурачва[+]?

16Фици вушра узу ичв кӀулʼина гъагъ гъахьундарза, аммаки узу саб аьмлиинди учву алдатмиш гъапӀну, кӀурачва[+]? 17Белки, узу учвухьна гьау адмийирилантина учвхьан пул гъибисну шул? 18Узу учвухьна сар гъардашра хъади Тит гьаунза. Белки, Титди учвхьан фукӀа гъибисну шул? Учу ич гъуллугъ учвухь сар рюгьнаъди ва саб метлеб ади гъапӀундайинхъа[+]?

19Учву ухдитӀан, учу ичв улихь ич тахсрар кжикурайидар ву, кӀури, фикир дапӀнашалчва. Ваъ! Учу, Иса Месигьдин терефкрари, Аллагьдин улихь кӀурача: йиз ккунидар, учу апӀурайиб вари ичв мюгькамвализ вуйич[+]. 20Узу учвухьна гъафиш, учву узуз ккуниси дярякъюр кӀури, гучӀ кайиз ва гьадмуган учвухъди вуйи йиз ляхнар учвуз ккуниси ваъ, хъа жараси хьиди. Ичв арайиъ узуз гьюжатар, бахилвал, хъял, гъярхьувалар, кӀучӀлар, футнийир, къуру дамагъар, къайдасузвал рябкъюр, кӀури, гучӀ кайиз. 21Узу учвухьна хъана гъафиш, Аллагьди узу асккан апӀур, кӀури, гучӀуразуз ва чпин намус адрувалилантина, кьяппавалилантина, хилʼан адахънайивалилантина гунагь дапӀну, чпин гунгьариин швумал дархьи гизафдарихъанди ишлар апӀуб алабхъидизуз[+].

#### 13


ЦӀийи гюрюшмишназ гьязур йихьай

1Учвухьна шубубпи ражари гъюраза. «Тахсир кипруган, кьюр вая шубур шагьид ади ккунду»[+]. 2Узу кьюбпи ражари учвухь хьайиган, учвуз улихьмиди гъапнийза, хъа гьамус, учвхьан ярхла айири, мугагьназ гунгьар гъапӀдариз варидариз кӀураза: гьаму ражари ичв язухъ зигидарза. 3Учвуз Месигьди[†] йиз мелзниинди гафар апӀури аш, адарш, аьгъю апӀуз ккунди анчвуз? Дугъан кьувват зяиф дубхьнадар, Дугъу думу ичв арайиъ улупура! 4Гьеле Месигь зяифди айиган хачрак карснийишра, Думу Аллагьдин кьудратниинди чӀивиди а! Учура Дугъахъди саб вуди зяифдар вуча, аммаки ичв гъуллугънаъ хьпан бадали Аллагьдин кьудратниинди Гьадгъахъди яшамишра хьидича[+].

5Учвуъ хъугъувал имиш лигай; жвув ахтармиш апӀури гъузай. Ясана учвуъ Иса Месигь айибдикан аьгъдарди айчвуз, икибаштӀан, учву эгер вари аьгь апӀури гъашиш? 6Хъа учкан улхуруш, йиз умуд кайиз, учвуз рябкъюр, кӀури, учу фужар духьну ккундийиш, гьадрар вуча. 7Учву писвал дарапӀуз Аллагьдиз ккарагурача. Учу фужар духьну ккундуш, гьацдар хьузди, му ляхнар учвуз улупуз апӀурайиб дарич, хъа, учу фужар духьну ккундуш, гьацдар вуди учвуз гъяркъюндаршра, учву гьякьвалиинди ичв ляхнар апӀбан бадали, апӀурайиб вуйич. 8Гьякьвал гъибтну, учхьан фукӀара апӀуз шулдарчухьан, хъа апӀруб вари гьякьвал бадали вуйич. 9Эгер учву дугъриданра кьувватлу шулуш, учу зяиф хьуз шад вуча. Ва учву гьуркӀдар хьузди ккарагурача[+]. 10Гьаму ражари узу ярхлаан, учвухьна гъафиган, учвухъди ижми дархьуз бикӀураза. Агъайи, пуч апӀуз ваъ, яратмиш апӀуз, гьюкум тувназуз[+].

11Гъардшар, кӀуразачвуз: шадвал хъапӀай, уьмриъ улихь гъарахай, чиб-чпик юкӀв капӀай, гъит ичв арайиъ сабвал ибшри, мясляаьтниинди яшамиш йихьай, ва Аллагь, масанвалинна мясляаьтнан Булагъ, учвухъди хьиди[+].


Баркаллагь кӀуругандин саламар

12Чиб-чпиз салам, гирамивалин мак апӀури, тувай. Мушваъ яшамиш шулайи Аллагьдин вари гирами халкьди учвуз саламар хътаура[+].

13Агъа Иса Месигьдин ужʼвал, Аллагьдин масанвал ва Гирами Рюгьнахъди вуйи гаф-чӀал, гъит, учвухъ варидарихъ хъади ибшри.

### Галат

#### Галат

Галат


Галат

[1]

[2]

[3]

[4]

[5]

[6]


#### Галат


Галатдиъ хъугъдариз кагъаз

«Марцци вакиларин ляхнар» Китабдиан рябкъюрайиси (16:6; 18:23), Ужувлан хабар рабгъури, Павел Галат шагьриз кьюб ражари гъушну. Исайихъ хъугърудар думу шагьриъ 50-пи йисари арайиз гъафиси рябкъюра. Къураматарин кьялаъ айи гьюлин гъирагъарихъ хъайи юкьуб тереф вари уьлкйириъси, Месигьдикан вуйи Ужувлан хабарнан кьяляхъ, Галатдиъ хъугърударинра Къанундиъ улупнайи аьдатар хъаъбан месэлйир улихь дийигънайи. Гьаму месэлйир себеб вуди, Гирами Рюгьну Павелихьди Аллагьдихъ хъугърудариз Галат шагьриз кагъаз бикӀуз мажбур апӀуру. Рябкъюрайиси, дина Исайихъ хъугънайи жугьдарра гъафнийи. Дурари жугьдарин диндин вари аьдатар тамам дапӀну ккуниваликан ктибтуйи. Дурари, диндин аьдатар тамам апӀдарш, уьрхюз шлуб дар кӀуйи. Павелилантина Аллагьдин Рюгь дицдар фикрариз ижмиди къаршу удучӀвуру. Дугъу, адмийир, чпин ляхнариинди гьякь хьуз ккунди Къанундин ва диндин аьдатар хъайи-хъайиси хъаъру кӀури, ваъ, хъа дурар Иса Месигьдихъ хъугъну кӀури, Аллагьдиз масанди ву, кӀура. Гьаму ву Месигьдикан вуйи Ужувлан хабарнаъ варитӀан мяналу мутму. Аллагьдин Рюгьназ Галат агьлари гьарган гьамдикан кӀваинди гъибтну ккунду: «Месигьди ухьу, азад хьуз кӀури ккадаъну. Гьаддиз ижмиди дийигъай, хъана лукӀʼвалин юрккгъиъ ичв кӀул мииванай!» (5:1).

#### 1


Гьякь – саб Ужувлан хабартӀан дар

1Адмийири гьял дапӀну ваъ, я адмийин кюмекниинди ваъ, хъа Иса Месигьдин[†] ва Думу гъачӀидаригъян за гъапӀу Адаш Аллагьдин кюмекниинди вакил гъахьи Павелихьан ва[+] 2гьамшваъ узухъди хъайи вари гъардшарихьан – Галатдиъ айи хъугърударин жямяаьтриз саламар[+].

3Ужʼвал ва мясляаьт учвуз, ихь Адаш Аллагьдихьан ва Агъа Иса Месигьдихьан. 4Дугъу, Адаш Аллагьдин ният тамам гъапӀну, писвали агъавал апӀурайи гьаму дюнʼяйин гьюкмиккан ухьу азад апӀбан бадали ихь гунгьарихъанди Чан жан тувну[+]. 5Гьадгъан ад – аьсрариан аьсрариз ибшри. Амин.

6Учву гьамкьан ухди, Чан зурба вуйи ужувлиинди учвуз дих ДапӀнайирихьан гьидицну, саб жара ужувлан хабарнахъ[†] хъергуз кьаст дапӀнайивалиин гъах духьназа[+]. 7Ужувлан хабар сарун жараб айиб дар! Ичв ара бикьурайи, Месигьдикан вуйи хабар айтӀлан апӀуз ккуни адмийир а[+]. 8Эгер шли ичв арайиъ, учвуз дебккнайи Ужувлан хабарналан гъайри, сарун жара гьациб хабар ипраш, гьациб хабар ипрайир, узу вушра, завариан малайикди гьаци апӀурашра – гъит гьаци апӀурайир, жегьеннемдин цӀигъ гъяхъри![+] 9Улихьнаси узу гъапнийзаки ва гьамус хъана текрар апӀураза: гьарсар, учвуз тувнайи Ужувлан хабарналан гъайри фукӀа-мукӀа жараб кӀуру кас жегьеннемдин цӀигъ гъяхъри!

10Узуз гьапӀуз ккунди а: адмийири йиз тереф бисуз гъитуз, даршиш – Аллагьди? Хъа узу, адмийириз ккуниб апӀуз хъюгънайир вуйинхъа? Эгер узу адмийириз ккуниб апӀурайир вуйиш, узу Месигьдин лукӀ хьидайза[+].


Павелиз кьувват Аллагьди тувну

11Гъардшар, узуз учвуз аьгъю дубхьну ккундузуз: узу учвуз ктибту Ужувлан хабар адмийирихьан гъафиб дар. 12Узуз думу адмийирихьан гъебхьуб дариз, я адмийири улупуб дариз, хъа Иса Месигьди узуз думу ачмиш гъапӀунзуз[+].

13Учвуз, узу Къанун[†] гьярф-гьярфди тамам апӀру жугьуд вуйиган, гьич саб инсаф адарди, Аллагьдихъ хъугърударихъ, терг апӀури, хъергрур вуди хьуваликан, гъеебхьунчвуз[+]. 14Йиз таярик узукьан жугьуд дин улихь гъабхру кас адайи, абйирин аьдатар алдарди тамам апӀуйза[+]. 15Хъа Аллагьди Чан ужувлиинди Чан гъуллугънаъ хьуз узу ктагъну. Дугъан гьациб ният узу бабкан хьайиз айи[+]. 16Дугъу Чан Бай узуз ачмиш апӀуру ва Гьадгъукан Аллагь аьгъдру халкьариз Хабар дебккуз гъитру. Думуган узу гьич сар касдихьнакьан, насигьят ккун апӀури, гъушундарза. 17Узу Ерусалимдиз узутӀан ухди вакилар[†] гъахьидарихьнакьан гъушундайза, хъа Аравияйиз гъушунза, хъасин Дамаскдиз кьяляхъ хътакунза[+].

18Хъасин, шубуд йис гъубшиган, узу Ерусалимдиз Петр рякъюз гъафунза. Дугъахь йицӀихьуд йигъан гъузунза[+]. 19Хъа имбу вакиларикан узуз, Агъайин гъардаш Якьубдилан[†] гъайри, фужкӀара гъяркъюндарзуз[+]. 20Узу учвуз бикӀурайиб кучӀал дариз, Аллагь шагьид ишри![+]

21Хъасин узу Сирияйизна Киликияйиз гъушунза. 22Ягьудияйиъ айи Месигьдихъ хъугърудариз машна-машди узу таниш дар. 23Узкан дурариз аьгъюб: «учухъ мугагьназ хъергрури улихьди чав тӀанкь апӀурайи хъугъуваликан ктибтура» кӀурубтӀан дайи[+]. 24Узу гьаци гъахьну, кӀури, дурари Аллагь адлу апӀуйи.

#### 2


Имбу вакилари Павелра вакил вуйиб гьисаб апӀура

1Хъасин, йицӀиюкьуд йислан, узухъди Варнавна Тит гъадагъну, хъана Ерусалимдиз гъафунза[+]. 2Хъа узу дина, Аллагьди амур гъапӀиган, гъушур вуйза. Хъугънайидарин кӀулиъ айидарихъди, жаради гюрюшмиш гъахьиган, узу дурариз, йиз гъубшу ва гьамусдин жафа давди гъюдудубчӀвбан бадали, узу жугьуд дарудариз ктибтурайи Хабарнан мяна-метлебнакан гъапунза[+]. 3Дурари узухъди хъайи грекжви Титдиин, аьдатниинди суннат апӀин кӀури, гуж илипундайи[+]. 4Сакьюдар кӀучӀлин гъардшариз дугъахьди гьаци апӀуз ккун гъабхьну. Дурари ич арайиъ, хъана лукӀʼвалиъ ахъру аьдатарихьна учу кьяляхъ апӀуз ккунди, Месигь[†] Исайиланмина айи ич азадвал шпионариси абгури гъахьну[+]. 5Хъа учу, Ужувлан хабарнан[†] гьякь мяна-метлеб учвуз уьбхбан бадали, саб гагьдизкьан, дурари зигрушвахъинди хъипундарча. 6Хъа хъугънайидарин кӀулиъ айидар, фужар вуш ва фужар вуди гъахьнуш, саб вузуз – Аллагьдин улихь вари адмийир саб ву. Дурари узкан йиз Хабарналан артухъ вуйиб фукӀара тӀалаб гъапӀундайи. 7Дурариз, Ужувлан хабарнакан жугьдариз ктибтуб Петриин илипнайиганси, жугьуд дарудариз ктибтуб узʼин илипнайиб, гъябкънийи[+]. 8Фицики, Петри вакилвалин гъуллугънаъ жугьдарин арайиъ Дерккури, узура, Аллагь аьгъдрударин[†] арайиъ гъуллугънаъ дерккунзу. 9Узуз вакилвалин багъиш тувнайиб дурариз аьгъю гъабхьиган, хъугърударин гъваикк ккудукьнайи мурхьлар вуйи Якьубдина,[†] Петрина, Югьанди, узузна Варнавдиз чпин хилар гьачӀарккунчуз. Му дурарин чпихъди учура саб ляхин апӀурайивалин лишан вуйи. Учу – Аллагь аьгъдрудариз, хъа чпи – жугьдариз Ужувлан хабарнакан ктибтуз гъягъюз дурар рази гъаши[+]. 10Дурари учкан саб тӀалаб гъапӀнийи: Ерусалимдиъ хъугърударин касибар кӀваин апӀуб. Йизра гьадрариз кюмек апӀуз лап яманди тямягь хъайиз[+].


Павели Петр дюз дарувал улупура

11Хъа Петр Антиохияйиз гъафиган, узу ачухъди дугъаз къаршуди удучӀвунза. Думу дюз дайи[+]. 12Якьубди дина адмийир гьаайиз улихьна думу, жугьуд дарударихъди деъну, ипӀури вердиш вуйи. Хъа Якьубдихьан вуйидар Антиохияйиз гъафиган, Петр жугьуд дарударихьан гьудучӀвнийи. Дугъу дици, аьдатариинди суннат дапӀну ккунду, кӀурударихьан гучӀ кайивалиан гъапӀнийи[+]. 13Гьадгъуси, имбу жугьдарира кью-кьюб маш гъиву. Гьеле Варнавдира, гьаци, кьюб маш гъивнийи.

14Узуз дурар Ужувлан хабарнан гьякь мяна-метлебнахьан гьудучӀвури гъяркъган, вари хьайишвахь Петриз гъапунза: «Эгер, уву, жугьуд, жугьуд дарурси яшамиш шулаш, уву гьаз жугьуд дарудариз, жугьдарси яшамиш йихь, кӀурава?»[+]

15Ухьуз, жугьдарди бабкан гъахьидариз, «жара гунагькар халкьаризси» 16дарди, агъяхьуз, гьич сар адмийихьанра, Къанундиъ[†] улупнайи аьдатар хъаъну кӀури, гьякь хьуз шлуб дар, хъа анжагъ Иса Месигьдихъ хъугъигантӀан. Гьаддиз, ухьура Месигь Исайихъ хъугънахьа, Месигьдихъ хъугънайивалиинди ухьу гьякь апӀруси, хъа Къанундин аьдатариинди гьякь хьуз шулдар, фицики, Къанундин аьдатариинди «яшамиш шулайидарикан гьич фужкӀара гьякь хьидар»[+].

17Эгер, Месигьдик кидикьну, гьякь духьнайиганра ухьу имбударси гунагькрар вуш, Месигь, гунгьар апӀинай, кӀури, дуфнайир вуйинхъа? ИкибаштӀан ваъ! 18Эгер узу, мугагьназ гатӀахьу аьдатар, хъана хъаай кӀури хъюгъиш, узу Къанун чӀюбгъюрайи гьисаб ву.

19Къанунди узу йивну гъакӀну, ва узу, Аллагьдиз яшамиш хьузди, Къанундиз дукӀнайир вуза. Месигьдихъди узура хачрак карсназу,[+] 20сарун яшамиш шулайир узу дарза, хъа узуъ яшамиш шулайир Месигь ву. Ва, узу жилиин илмикьан гагьди, Аллагьдин Балихъ хъугъну яшамиш шулайир вуза. Гьаци узу яшамиш хьузди Дугъу, узу ккун дапӀну, Чан жан узхъанди тувну[+]. 21Дугъу узуз гьамци дапӀнайиган, фици узу Аллагьдин му багъиш гатӀабхьуза?! Эгер Къанундихьан адми гьякь апӀуз шуйиш, Месигь давди гъакӀнуки?!

#### 3


Хъугъували Аллагьдин ужʼвал хуру

1Галатлуйир, ахмакьар, шли ичв фагьум гъибикьну?! Узу учвуз Хабарнакан ктибтруган, учвуз ичв улариинди хачрак карснайи Месигь[†] гъяркъну кӀури, хиял вуйизки!

2Учвхьан сабдикан гьерхуз ккунди азуз: учвуъ Гирами Рюгь, Къанун[†] тамам гъапӀну кӀури, учӀвунчвуъ, даршиш, Ужувлан хабарнакан[†] деебхьну, хъугъиган[+]? 3Учву гьадмукьан ахмакьар вунчвахъа, ккебгъруган – Рюгьнахъди ккебгъну, хъа ккудубкӀруган – адмийири чпикан ктагъдариинди ккудубкӀуз?! 4Ясана, учвуз гъахьи ва учву апӀури гъахьи ляхнар, гьаци, ичӀи сес вуйинхъа? Хьуз мумкин дар![+] 5Аллагьди учвуз Рюгь багъиш ва ичв арайиъ аьламатнан ляхнар, учву Къанундин къайдйир хъаъра кӀури, гъапӀну кӀурачва, даршиш, Гьадгъан хабарнакан деебхьну, учву хъугъиган[+]?

6Мисалназ, Ибрагьимдиз[†] лигай. Думу «Аллагьдихъ хъугъру, ва Аллагьди думу, чан хъугъувализ дилигну, гьякь апӀуру»[+]. 7Гьаци вуйиган, гъавриъ ахъай, Ибрагьимдин баяр фужар вуш – хъугърудар ву. 8Гирами китабариъра,[†] хъугъу халкьар Аллагьди гьякь апӀиди кӀури, улихьмиди дупнайи. Ибрагьимдиз, «Увлантина жугьуд дару халкьариз Аллагьдин ужʼвал хьибди», кӀури, Ужувлан хабарнакан сифте хабар гьадмугантӀан дебккнийи[+]. 9Гьаддиз Аллагьдихъ фужар хъугъруш, гьадрариз варидиз Ибрагьимдихъди сабси, чпин хъугъувализ дилигну, ужувлар хьиди.

10Къанундихъ йирфар хъирчну, дидин аьдатар тамам апӀуз ккунидар агьнакк ккахъуз мумкин ву, гьаз гъапиш «Къанундин китабдиъ дибикӀнайиб вари, сабкьан гъидидипди, тамам дарапӀрур, агьнакк ккахъна» кӀури, дибикӀна[+]. 11Хъа Къанундиинди Аллагьдин улихь гьич фужкӀара гьякь даршлуб гьаму гафариан ачухъ шула: «Чан хъугъувализ дилигну гьякь гъапӀуртӀан яшамиш хьидар»[+]. 12Къанундин хъугъувалихъди айиб гьич фукӀара адар. Дидиъ дупна: «Анжагъ му къайдйир вари тамам апӀруртӀан яшамиш хьидар»[+].

13Месигьди ухьу, Къанун тамам дарапӀруган, ухьʼин улубкьру агьнаккан ккадаъну. Дугъу Чав Къанундиъ улупнайи кьаза-балйир ухьу бадали Чаина гъадагъну, гьаз гъапиш гьамци дупна: «гьарикк ккерхнайир агьнакк ккахъна». 14Ибрагьимдиз тувурза дупнайи ужʼвал Иса Месигьдилантина вари халкьариз хьпан бадали ва ихь хъугъувализ дилигну тувурза гъапи Рюгь ухьуз рукьбан бадали, Къанундиъ улупнайи кьаза-балйир Дугъу Чаина гъадагъну[+].


Къанун ва тувнайи гаф

15Гъардшар, ихь гьар йигъандин уьмриан мисал хибдизачвуз: эгер адмийи дюз гъюруси васиятнан кагъаз дибикӀнаш, думу гьясбикк ккадрапӀуз вая дидик жараб капӀуз хьибдар. Ари гьамшваъра гьаци ву. 16Ибрагьимдиз ва дугъан наслиз Аллагьди гаф тувнайи. Фикир тувай, фици дупнаш: «наслариз» дупнадар – мици, гизафдарикан улхураш, кӀуру, хъа, «яв наслиз» – мици сарикан улхруган кӀурайиб ву. Ари гьадму насил – Месигь ву[+]. 17Узуз гьамци пуз ккундузузки: юкьудваржна сумчӀур йислан арайиз гъафи Къанундихьан Аллагьди дебккнайи йикьрар арайиан адабгъуз шлуб дар ва дидиъ тувнайи гаф тамам дарапӀди гъибтуз хьибдар. 18Эгер ирс Къанундилан асиллу вуйиш, думу тувнайи гафналан асиллу хьибдайи. Хъа Аллагьди, Чан гаф тувну, Ибрагьимдиз гьаму ирс тувна[+].

19Дици вуйиган, Къанун гьаз ву? Думу, тахсрар артухъ хьувализ дилигну, гьадму гаф тувну гъюру «Насил» гъяйизкьан адабгънайиб вуйи. Къанун малайикариланмина ва ара сатӀи апӀрурин кюмекниинди дебккнайиб ву[+]. 20Ара сатӀи апӀрур, аьлакьа йибтӀуз ккайи кьюб тереф айигантӀан шлур дар. Хъа Аллагь сартӀан дар, аьхир[+].


Мусайин Къанундин ляхин

21Дици вуш, Къанун, Аллагьди тувнайи гафназ къаршу вуйинхъа? ИкибаштӀан, ваъ! Эгер адмийириз, уьмур тувуз шлу Къанун гъабхьнийиш, икибаштӀан, дурар гьякь апӀувал гьациб Къанундилан асиллу хьибдийи. 22Аммаки Гирами китабари дюнʼяйиин алиб вари, Иса Месигьдихъ хъугъувалиланмина, хъугънайириз тувнайи гаф тамам апӀбан бадали, гунгьин гьюкмикк кка, кӀура[+].

23Хъугъувал ачмиш хьайиз Къанундин дустагъдиъ, хъугърувалин вахт гъяйиз, итнайхьа. 24Гьаци вуйиган, Къанун ухьуз, ихь хъугъувалиинди ухьу гьякь апӀбан бадали Месигьдихьна гъахру тербиячи вуйхьуз[+]. 25Хъугъувалин вахт гъафиган, ухьу тербиячийин хилккан ккадаунхьу.

26Учву вари Месигь Исайихъ хъугърувалилантина Аллагьдин баяр вучва[+]. 27Фицики, Месигьдик ктикьбан бадали штуан гъахьидар, учву Месигьдин гъаравликк ккачва[+]. 28Сарун жугьдаринна жара миллетарин фаркьлувал имдар, лукӀранна азад вуйирин фаркьлувал имдар, жилижвуванна дишагьлийин фаркьлувал имдар. Гьаз гъапиш учву вари, Месигь Исайихъди саб вучва[+]. 29Сарун учву Месигьдиндар вуш, Ибрагьимдин наслар вучва ва, гаф тувнайиси, ирс рубкьрудар вучва[+].

#### 4


Павелиз Галатдин хъугърудар ккунивал

1Учвуз сабсана мисал хибдиза: ирс рубкьуз ккайир, васиятниинди вари ирснан аьхюр учв вушра, бицӀиди имиди, лукӀрахьан сабдинра артухъ дар. 2Думу чан адашдин васиятнаъ улупнайи вахт гъяйизкьан, чан хулаз лигурайидарин ва чан гъайгъу зигрударин хиликк ккади шулу.

3Ари гьаци ухьура ахьа: ухьу бицӀиди айиган, гьаму дюнʼяйин кьудратарин хиликк ккайхьа. 4Аммаки Аллагьди, вахт гъабхьиган, Къанундиккди[†] яшамиш шулайи дишагьлийи гъахи Чан Бай гьаъру[+]. 5Думу му дюнʼяйиз, Къанундин гьюкмиккди яшамиш шулайидар азад апӀбан бадали ва Аллагьди ухькан Чаз веледар ктаъбан бадали, гъафну[+].

6Учву Чан веледар вуйиган, Аллагьди ичв кӀваъ, «Авва! Адаш!», кӀури, дих апӀру Чан Балин Рюгь аъну. 7Гьаддиз, сарун уву лукӀди имдарва, хъа Дугъан бай духьнава. Хъа эгер уву Дугъан бай вуш, Дугъу увкан ирс рубкьурайир ктаъну.

8Мугагьназ, учвуз Аллагь аьгъдру вахтари, учву аллагьар дару кучӀлин аллагьарин лукӀар вуйчва. 9Гьамус, учвуз Аллагь аьгъю гъахьиган, яна дюзди гъапиш – Аллагьдиз учву аьгъю гъахьиган, гьаз учву хъана гьадму зяиф ва касиб дюнʼяйин кьудратарихьна хътакурачва? Гьадрарин лукӀвалиъ учӀвуз ккунди анчвуз[+]? 10Учву, саспи йигъар, вазар, йисан паяр ва йисар къайд апӀурачва[+]. 11Амма учвуз ужувлаз вуйи йиз ляхнар, учвухь дав шул, кӀури, гучӀ казуз[+].

12Гъардшар, учвуз миннат вуйиз, узу фицир вуш, учвура гьацдар йихьай! Фицики узура учвусир даринхъа? Учву узуз гьич зат фукӀара чӀуруб гъапӀундарчва. 13Учвуз аьгъячвуз: узу учвухьна сифте ражари гъафиган, иццурашра, учвуз Ужувлан хабарнакан[†] ктибтуз гъабхьунзухьан[+]. 14Йиз уьзри учву узхьан ярхла гъапӀундайи. Узу даккун дапӀну, учву узхьан гьидицундайчва, хъа Аллагьдин малайикси, Месигь[†] Иса Учвси, узу кьабул гъапӀнийчва[+]. 15Гьамус ичв думугандин гьевес-шадвал набши? Думуган, саб шак адарди кӀураза, лазим гъабхьнийиш, ичв ул узуз тувуз гьяйиф хьибдайчвуз! 16Гьамус фу дубхьна? Учвуз гьякьнакан гъапну кӀури, узкан ичв душман духьнайин?

17Пис хиялар ади ичв кӀулʼин аьхювал апӀуз ккуни адмийириз учву учхьан гьадатӀуз, хъасин учву, чипкан каркар ктатури дерккуз ккунди а. 18Жвуван тереф бисуз гъитбаъ фукӀара чӀуруб адар, эгер ниятар ужудар вуш. Гьаци узу учвухъди гъузу йигъазтӀан дархьиди дарибшригьа. 19Йиз ккуни веледар! Узу хъана уьзур-аьзиятниинди, учву тазатӀан бабкан шулайиси, Месигьдиз ухшар айидар шайизкьан, цӀийи алаидизачву! 20Гьаму ражари, узу учвухъди хъади, жараси улхуз ккунди айзуз! Узу учвʼин мюгьтал духьназа!

21Учвуз Къанундиз мютӀюгъ хьуз ккунди анчвуз? Дици вуйиган, узуз йипай: Къанундиъ фу кӀураш, гъавриъ анчва? 22Душваъ, Ибрагьимдихъ[†] кьюр бай хъайи, кӀури, дупнаки, сар – гъараваш дишагьлийикан, тмунур[+] 23– Аллагьди гаф тувнайиган – азад дишагьлийикан[+]. 24Му ихтилатнаъ саб жини мяна а: кьюр дишагьли кьюб йикьрар вуди гьисаб апӀура. Дурарикан сар – Агар, Синай дагъдиин[†] гъийитӀу йикьрар ву. Ари гьадму Агар лукӀ вуйи ва дугъан веледарра лукӀарди бабкан шули гъахьну. 25Агар Аравияйи айи Синай дагъ гьисаб ву, ва гьацира гьадму вахтари чан веледарра хъади лукӀвалиъ абхънайи Ерусалим. 26Хъа аьршарин Ерусалим – азадуб ву, ва гьадму – ихь дада вуйихь![+] 27Гирами китабариъ[†] дибикӀна:

«Шад йихь, бицӀидар даршлур ва бицӀидар дархир!
ЧӀигъар апӀин ва гьарай ип, бицӀир апӀруган шлу аьзиятарикан хабар адрур!
Фицики, ялгъуз дишагьлийин бицӀидар жилирихь хьайиринтӀан гизаф ву!»

28Учвура, гъардшар, гаф тувну бабкан духьнайи веледарси, Исакьдиз[†] ухшар вучва[+]. 29Аммаки, аьдати жюрейиинди бабкан духьнайир Гирами Рюгьниинди бабкан гъахьирихъ хъерграйиси, гьаму вахтарира гьаци шула[+]. 30Гирами китабариъ фу кӀура? – «Азад дишагьлийин балихъди ирснан пай ккудрубкьбан бадали, лукӀ дишагьли, чан байра хъади, утӀукк»[+]. 31Гьаддиз, гъардшар, ухьу лукӀран веледар дархьа, хъа – азад дишагьлийиндар!

#### 5


Ичв азадвал уьбхяй

1Месигьди[†] ухьу, азад хьуз кӀури, ккадаъну. Гьаддиз ижмиди дийигъай, хъана лукӀʼвалин юрккгъиъ ичв кӀул мииванай![+]

2Узу, Павели, учвуз кӀуразачвуз: эгер аьдатариз дилигну, суннатар апӀури, Къанундиъ[†] кӀурайибдихьна учву кьяляхъ хътакуруш, учвуз Месигьдикан вуйи гьич саб хайирра адарчвуз[+]. 3Узу учвуз хъана текрар апӀураза: аьдат бадали шли чан суннат апӀуз гъитиш, гьадгъу Къанундиъ улупнайи вари къайдйирна аьдатар тамам дапӀну ккунду[+]. 4Эгер Къанундиинди гьякь хьуз ичв умуд каш, гьамусдихъантина Месигьдихъди вуйиб гьич фукӀара адаричв ва Аллагьдин ужувлихьан жара гъахьунчва[+]. 5Хъа ухьу гьякь хьуз ихь умуд хъугъувалик кайихь ва Рюгьну ккилигуз кюмек апӀурахьуз[+]. 6Эгер Месигь Исайихъди ухьу саб вуш, адмийин суннат дапӀну а – адар, дурар сар сарихьан жара дар. Мушваъ айи метлеб – масанвалиланмина арайиз удубчӀвурайи хъугъвал ву[+].

7Учву жаргъуб ужуди ккебгънийчва. Думуган учвуз шли машат гъапӀунчвуз ва гьякьнахъ хъпебехърудар шли ктаунчвукан[+]? 8Мидхъан шли хътаунчву? Учвуз дих ГъапӀури дици дарапӀур! 9«Вари хямир утуз сацӀиб дун чӀяаьн ву»[+] 10Узу, Агъайихъди сабси, учву жара фикрариъ адрахърубдихъ, хъугъурза. Хъа ичв ара бикьурайидариз, чпи фужар вушра, жаза гьадабтӀиди[+]. 11Гъардшар, эгер узу гьамусра суннатнакан ктибтуйиш, гьаз узухъ хъергуйихъа? Эгер узу гьамусра гьаци ктибтури имийиш, хачракан вуйи йиз аьгъювалари къаршувалар арайиз хидайи[+]. 12Хъа ичв арайиъ гъипрайи футнакрари, неинки суннат, хъа чпин вари ккадатӀузра ккадатӀри!

13Учвуз Аллагьди азадди яшамиш хьуз дих дапӀна, гъардшар. Аммаки, лигайгьа, ичв азадвал, ичв жандиз ккуниб апӀури хъаъру гунгьариз ишлетмиш апӀуз мигъитанай! Хъа учву чиб-чпин гъайгъушнаъ, масанди йихьай[+]. 14Гьаз гъапиш, мушваъ вари Къанун гьаму саб гафнаъ а: «Яв багахь хьайир, увуз увуси, ккун апӀин»[+]. 15Хъа эгер учву, чиб-чпи кчӀвукьури ва чиб-чпин йикк ипӀури гъашиш, лигайгьа, учву чиб-чпи тӀанкь апӀуз мумкин ву!


Рюгь ва беден

16Узу учвуз кӀураза: Рюгьну кӀурайиси яшамиш йихьай, ва гьадмуган, ичв жандин тямягьяриъ кӀулихъди ахъидарчва[+]. 17Ихь гунагькар бедендиз ккуниб – Рюгьназ ккуниб дар, хъа Рюгьназ ккуниб – ихь гунагькар бедендиз ккуниб дар. Дурар чиб-чпиз къаршу ву. Учвхьан учвуз ккуниб гьаддиз апӀуз шулдарчвухьан[+]. 18Эгер учву Рюгьну хъаъраш, ичв зиин Къанундин гьюкум гъубзрадар[+].

19Гунагькар бедендин ляхнар варидариз рякъюрайидар ву. Дурарик кьяппавал, чиркинвал, хилʼан адахънайивал,[+] 20идолариз икрам апӀувал, фал китувал, душманвал, гьюжатар, жарадариин хъугъвал алдрувал, хъял, учвтӀан даккнивал, гъярхьувалар, къаршувалар,[+] 21бахилвал, пиянвал, шадлугъар-кьяппавалар ва гьацдар жарадар кахьра. Узу учвуз улихьнасира гъапунза ва гьамусра кӀуразачвуз: гьаци апӀрударикан гьич саризра Аллагьдин Паччагьлугъдиъ[†] ирс ккубкьидар[+].

22Хъа Рюгьнан ляхнарик – масанвал, шадвал, мясляаьт, сабур, ужʼвал, хил ачухъвал, хъугъвал алди хьуб,[+] 23гъянивал, жвув хилиъ дисувал кахьра. Гьамцдар ляхнариз закон лазим дар[+]. 24Месигь Исайиндари,[†] чпин гунагькар бедендин вари дерккуз даршлу ва чиркин тямягьяр хачрак карсна[+]. 25Ухьу гьамус Рюгьнахъ хъайиган, гъачай, Рюгьну кӀурайиси, апӀурхьа! 26Гьаддиз, фурс кубчӀвуз гъузидархьа, чиб-чпик хъял капӀидархьа, чиб-чпʼин бахил шули хьидархьа![+]

#### 6


Чиб-чпиз кюмек апӀури йихьай

1Гъардшар, эгер шли гунагь гъапӀиш, учву, рюгьнахъ хъайидари, тахсир гъапӀур гъяниди дюз рякъюхъна духну ккунду. Лиггьа, жвувканра гьациб тахсир ктудубчӀвбан бадали, жвувʼин ул алди гъуз![+] 2Гьардиз чаин алиб апӀуз кюмек апӀури гъузай, гьаци учву Месигьдин[†] закон кӀулиз адабгъидичва[+]. 3Шлиз, чав фукӀа дарапӀишра, учв заанди рякъюраш, дугъу учв алдатмиш апӀура[+]. 4Гъит, гьарсари аькьюллуди чпин ляхнарикан фикир апӀри, ва гьадмуган дугъхьан, чан хъуркьувалариз дилигну, фурс апӀуз хьибди, ва дугъу чан ляхнар жарадариндарихь тевдар, 5фицики, гьарди чаин алиб апӀиди[+].

6Шли Аллагьдин гафнан аьгъювалар гъадагъураш, гъит, гьадгъу, чаз айи вари хазнайикан, чаз улупурайиризра капӀри[+].

7Жвуву жвув алдатмиш мапӀанай: Аллагь ахмакь апӀуз хьибдарчвухьан! Адмийи, фу гъубзиш, гьадму ккадабцӀиди![+] 8Чан гунагькар беден бадали убзрури, ккадабцӀруб аьжал хьибди. Хъа Рюгь бадали убзрури, Рюгьнахьан гьаргандин уьмур ккадабцӀиди[+]. 9Гьаци вуйиган, ужʼвал апӀуру кӀури эргувалиъ кӀул ипдархьа, ва гьадмуган, эгер хътадахъиш, ухьуз улупнайи вахтна бегьер ккадабцӀидихьа[+]. 10Магьа гьаддиз, вахт имиди, варидариз ужʼвал апӀидихьа, иллагьки, хъугъувалиъ саб хизан гъашидариз[+].


Павели чан кагъаз ккудубкӀура

11Гьамус узу учвуз йиз хусуси хилʼинди бикӀураза – гьаму аьхю гьярфар рякъюрачвузки[+]? 12Хъа учвухьди суннатнан аьдатар хъауз гъитрудари, чпи адмийириз ккун хьузди гьаци апӀура, фицики дурариз Месигьдин хачралантина чпихъ хъергри ккундар. 13Дурари, аьдатниинди чпин суннат дапӀнашра, Къанундиъ[†] улупнайи аьдатар хъаъри шулдар. Дурариз, аьдатназ дилигну, ичв суннат апӀуз ккунди а. Гьаци дурариз чпин тяриф за апӀуз ккунду. 14Хъа узуз, ихь Агъа Месигь Исайин[†] хачрииндитӀан гъайри, жарабдиинди фурс апӀуз ккундарзуз. Узуз – дюнʼя думу хачрак кабсна ва дюнʼяйиз – узу думу хачрак карсна[+]. 15Суннат дапӀну ашра – адаршра, мидлан фукӀара шулайиб адар. Мушваъ ккундайиб: жвув Аллагьдиз цӀийи кас хьувал ву[+]. 16Мясляаьт ва ужʼвал ибшри гьамци апӀрудариз ва Аллагьдин Израилиз!

17Гъит, гьамусдихъантина узу гьич сарира пашман дарапӀри, фицики йиз бедендиин Исайин лишнар ал.

18Ихь Агъа Иса Месигьдин ужʼвал ичв рюгьнахъди ибшри, гъардшар. Амин!

### Эфес

#### Эфес

Эфес


Эфес

[1]

[2]

[3]

[4]

[5]

[6]


#### Эфес


Эфесдиъ айи хъугърудариз кагъаз

Му кагъаз Эфес шагьриндариз дибикӀнайиб вушра, БицӀи Азияйин вари хъугърудариз кӀури, Гирами Рюгьну Павелихьди бикӀуз гъитна. Мумкин ву кагъаз Павел Римдиъ дустагъдиъ айи вахтна дибикӀнайиб хьузра. Му кагъзиъ Аллагьди адмийир уьрхбаъ Месигьдин важиблуваликан ктибтура. Гьаму шибритӀиин али Исайихъ хъугънайидарин саб хизандин уьмрикан ктибтура: Аллагьди дурариз, Иса Месигьдихъ хъугърудар вари саб хилси хьуз, дих гъапӀну. Дурарин хъугъувалин бин хачрак карсу, хъасин чӀиви гъаши Иса Месигь духьну ккунду. Исайихъ хъугърудар инсандин бедендихь тевра: бедендин паярихьан, саб хътарди, тмунубдихьан фукӀа апӀуз даршлуси, Исайихъ хъугънайи адмира гьаци ву – сар чан-чаз яшамиш духьну ккундар. Хъугънайидарин арайиъ гьарсариз чан йишв ва ляхин а, гьаддиз сарин гъуллугъ тмунуринубтӀан артухъ вуди гьисаб дапӀну ккундар. Хъугънайидарихьан сатӀидитӀан гьаму дюнʼяйиъ айи писвализ къаршу дугъужвуз шлуб дар. Кагъзин аьхириъ хъугърударин гьар йигъандин месэлйирихьна фикир жалб апӀура: мушваъ жиларин ва хпарин, абйир-бабарин ва бицӀидарин, гъуллугъарихь хьайидарин ва дурарин хиликк ккайидарин аьлакьйирикан ктибтура. Душваъ, юкьвнаан гьякьвал идибтӀну, дюзвалин рукьан палатдиъ учӀвну, ижмиди дийигъуз дих апӀура.

#### 1


Месигь – ухьуз тувнайи ужʼвал ву

1Эфесдиъ айи Аллагьдин гирами халкьдиз, Месигь[†] Исайихъ хъугъну яшамиш шулайидариз Аллагьдин амриинди Месигь Исайин[†] вакил Павелин терефнаан – 2ужʼвал ва мясляаьт учвуз, ихь Адаш Аллагьдихьан ва Агъа Иса Месигьдихьан!

3Гъит адлу ишри ихь Агъа Иса Месигьдин Адаш, Аллагь. Дугъу аьршариъ ухьуз, Месигьдихъди ухьу саб гъашиган, рюгьнан вари ужувлар тувунхьуз:[+] 4Дугъу ухьу, Месигьдиъ саб духьну, Аллагьдин улихь гирамиди ва тахсир ктарди яшамиш хьуз дюнʼя халкь апӀайиз улихьна ктагъну. Дугъу Чан масанвалиинди,[+] 5Чан хушнииндина ниятниинди, Иса Месигьдилантина ухькан Чаз веледар ктауз улихьмиди кьаст дапӀнади гъахьну[+]. 6Чав ккун гъапӀу Месигьдилантина ухьуз туву Дугъан ужувлан вари ад магьа гьамдиъ а. 7Гьадгъахъди саб гъахьиган, Дугъан ифди ухьу дюрхна ва Аллагьдин аьхир адру ужʼвали ихь гунгьарилан хил алдабгъна[+]. 8Думу ужʼвал Дугъу ухьуз жумартди тувну. Вари фагьмиинди ва аьгъювалиинди 9Дугъу ухьуз Чан хушниинди Чан ниятнан сир ачухъ гъапӀну. Думу ният Месигьдиланмина арайиз хуз ккайиб вуйи[+]. 10Дугъан му ляхнар улупнайи вахтна завариин ва жилариин халкь дапӀнайиб вари Месигьдин гьюкмиккна сатӀи апӀбан бадали вуйидар вуйи[+].

11Гьадгъахъди саб гъахьиган, Аллагьди Чан вари хушниинди ва ниятниинди улихьмиди апӀурайи ниятнаъ айиси, учу ктагъну. 12Му мици учу, Месигьдик сифте миж кивну, адлу духьнайи Аллагьдин тярифар апӀуз гъабхьиб ву. 13Гьаци учвура, учвуз уьрхювал тувру гьякьвалин гаф – Ужувлан хабар[†] гъеебхьиган, Месигьдик ктикьунчва. Дугъахъ хъугъиган, Аллагьдин печать гъивунчвуин – гаф тувну гъафи Гирами Рюгь[+]. 14Гьадму Гирами Рюгь ухьуз тувнайиган, адлу духьнайи Аллагьдин тярифар апӀуз ухьуз ирс рубкьруб ва ухькан Чан адмийир ктаъруб аьгъяхьуз.


Павел хъугърударихъан ккарагура

15Магьа гьаддиз, Агъа Исайихьна айи ичв хъугъуваликан ва Аллагьдин вари гирами халкьдихьна айи ичв масанваликан узуз гъеебхьиган,[+] 16йиз ккарагбариъ учву кӀваин апӀури, Аллагьдиз гьаммишан учвхъанди баркаллагь кӀураза. 17Ихь Агъа Иса Месигьдин Аллагьди, адлу Адашди, фагьум туврайи Рюгь ва Чан гъавриъ ахъуз шлу ачмишʼвал учвуз тувуз кӀури, узу сикин дарди ккарагураза. 18-19Узу, Аллагьди ичв юкӀвариз гьякь рябкъювал туври, кӀури, ккарагураза. Гьадмуган, Чав дих дапӀну, учвуз тувнайи гьадму умуд фу вуш, Аллагьдин гирами халкьдиз ирсди рубкьру аднан девлет фукьан зурбади вуш, ва ухьуъ, Дугъан кьадарсуз кьувватнан кюмекниинди хъугънайи адмийириъ айи ебцуз даршлу Дугъан кьудратнан зурбавал фукьануб вуш, агъю хьибдичвуз[+]. 20Гьадму кьувватнан кюмекниинди Аллагьди Месигьдиъ, Думу чӀиви гъапӀган, гьяракат ипнийи ва аьршариъ Чан арччул хилихъинди,[+] 21рюгьнан дюнʼяйин вари аьхюдартӀан, гьюкумдрартӀан, агъйиртӀан, ва неинки гьаму, хъа гъюз ккимбу уьмрариъра кӀваина хру заан ччвурартӀан зиина дитнийи[+]. 22Аллагьди вари Месигьдин ликариккна гъабхну. Думу, вари гъурдаъ Дибиснайир, вари дюнʼяйиъ хъугънайидарин Аьхюрди дерккну[+]. 23Дурар сатӀиди Гьадгъан беден, варишвариъ ва варибдиъ вуйи Гьадгъан тамамвал ву[+].

#### 2


Аьжалихьан уьмрихьна

1Учву ичв тахсрарна гунгьарилантина дийихнайидар вуйчва[+] 2ва, гьаму дюнʼяйиъ фици апӀури гъахьнуш, учвура Аллагьдиз къаршуди удучӀвнайидариъ айи рюгьнан гьавайиъ айи чӀуру кьувватарин аьхюрин хиликкди гьаци апӀуйчва[+]. 3Саб вахтназ ухьура гьацдар вуйхьа ва, бедендиз ккуниси, ихь тямягьярин ва ихь чӀуру ниятарин ляхнар апӀуйхьа. Варидарихъди ухьузра, ихь хасиятназ дилигну, Аллагьдин хъял ккилибгурайи[+]. 4Хъа, зурба рягьим айи Аллагьди Чан зурба масанвалиинди ккун гъапӀунхьу[+]. 5Гьаддиз ухьу ихь тахсрарилантина дийихнайидар вуйишра, Месигьдихъди[†] чӀиви гъапӀунхьу. Гьадгъан ужувлиинди дюрхнайидар вучва[+]. 6Аллагьди ухьу Месигьдихъди чӀиви гъапӀну ва Иса Месигьдиъ саб духьнайи ухьу аьршариъ дитну[+]. 7Гьаци Дугъаз Иса Месигьдилантина гъюз ккимбу вахтари ухьуз тувру Чан ужувлан кӀан-кӀул адру девлет варидариз улупуз ккун гъабхьну. 8Гьаддиз Аллагьди учвуз Чан ужʼвал тувну, ичв хъугъувалилантина гъюрхюнчву. Ичв дюрхнайивал ичв гьунар дар, хъа – Аллагьдин багъиш ву[+]. 9Учву, учву гъапӀу ляхнариз дилигну, дюрхнадар. Гьаддиз, ич ляхнариз лигну, гъюрхюнча, кӀури, фурс мапӀанай![+] 10Аллагьди ухьуз дерккнайи ужувлан ляхнар тамам апӀуз, ухьу Иса Месигьдиъ саб дапӀну, халкь дапӀнайидар вухьа[+].


Месигьдиъ сатӀи вуйидар

11Гьаддиз кӀваинди гъитай: учву бабкан аллагьсузарди[†] гъахьунчва. Адмийирин хилари бедендин суннат апӀру аьдат гъапӀдари учвуз «кададабтӀдар» кӀури шуйчвуз[+]. 12Думу вахтари учву Месигь хътарди гъахьунчва. Учву Аллагьдин халкь[†] вуйи Израиларик кахьрайидар дайчва. Гирами Йикьрариъ Аллагьди тувнайи гаф учвуз кайиб дайи. Учву му дюнʼяйиъ миж ктарди, я Аллагь адарди яшамиш шулайидар вуйчва[+]. 13Хъа гьамус учву, Месигь Исайикди ктикьган, саб вахтна Аллагьдихьан ярхла айидар, Месигьдин учвхъанди удубзу ифдиинди багахь гъахьунчва[+].

14Месигьди ухьу, жугьдар ва жара халкьар, саб мясляаьтназ гъахну ва кьюбдикан саб гъапӀну; Чан жан гъурбан дапӀну, ихь арайиъ дийибгънайи цал, яни ухьу жара апӀурайи душманвал адабгъну[+]. 15Дугъу аьдатарна къайдйир хъайи Къанун[†] арайиан идипну. Дугъан метлеб – Чаъ сатӀи дапӀну, кьюбдикан цӀийи халкь дапӀну, мясляаьт ипуб ву,[+] 16кьюридра саб халкьси, хачриин гъабхьи ккадаъру Чан аьжалилантина Чаинди душманвал терг дапӀну, Аллагьдихъди мясляаьтназ хуб ву[+]. 17Думу дуфну, учвуз, Аллагьдихьан ярхла айидариз, ва Дугъаз багахь хьайидариз мясляаьтнакан хабар дебккну. 18Гьаддиз Гьадгъулантина ухьуз, жугьдариз ва миди вуйи халкьариз, сар Рюгьну сатӀи дапӀну, аьршарин Адашдихьна гъюз ихтияр дубхьнахьуз.

19Гьаци вуйиган, учву сарун жарадар ва гъирагъдилан дарчва. Учву Аллагьдин гирами халкьдизстар ихтиярар айи саб пай вучва ва Дугъан хизандин адмийир вучва[+]. 20Учву вакиларина[†] пайгъамбрари[†] ккивнайи шибритӀиин бина ккебгънайидар вучва. Гьадму шибритӀин сабпи ва мурччван Гъван – Месигь Иса Учв ву[+]. 21Дидʼин ягъал-ягъал шулайи ва Агъайиз бахш вуйи, гирами дараматдиз илтӀибкӀурайи мюгькам хал дийибгъна[+]. 22Дидиъ учвкан Чан Рюгьниинди Аллагь яшамиш шлу ужагъ шула[+].

#### 3


Аллагьсузарин арайиъ Павелин ляхнар

1Магьа гьаддиз узу, Павел, учву, аллагьсузар[†] бадали, Месигь[†] Исайиланмина дустагъдиъ аза[+].

2Учвуз, икибаштӀан, Аллагьди узуз Чан ужʼвал учвуз улупуз табшурмиш дапӀнайиваликан деебхьначвуз[+]. 3Дугъу узуз Чан сир ачухъ гъапӀунзуз, узу дидкан учвуз жикьиди гъибикӀнийза[+]. 4Гьаму гъурхиган, Месигьдин сирнакан узуз фу аьгъяш, йиз аьгъюваларикан учвхьанра аьгъю апӀуз шулчвухьан. 5Му сир аьгъю хьуб гьамусдизкьан айи инсаниятдиз тувнайиб дайи. Хъа гьамус Рюгьну Аллагьдин гирами вакиларизна[†] пайгъамбрариз[†] думу аьгъю гъапӀну. 6Думу сир магьа гьаму ву: жугьдарихъди сабси жугьуд дарударра, Ужувлан хабарнахъ[†] хъугъну, Аллагьдин ужувлан ирсчйир ву ва дурарихъди сабси саб бедендик ктикьура. Иса Месигьдик ктикьрудариз тувнайи гафнакан гьадраризра ка[+].

7Аллагьдин кьувватну узуз тувнайи ужувлиинди гьадму Ужувлан хабар рабгъру гъуллугъчи духьназукан[+]. 8Узуз, Аллагьдин халкьдин[†] арайиъ варитӀан асккануриз, гьаму багъиш тувназуз: Аллагь аьгъдрудариз ебцуз удудубкьру Месигьдин девлетнакан Ужувлан хабар дебккуб[+]. 9Вари халкь гъапӀу Аллагьди сифте бинайиан жиниди уьбхюрайи гьадму ляхнин гьякьнаан варидариз аьгъювалар арццру багъиш тувназуз[+]. 10Гьадму ляхнин метлеб: гьарсаб жюрейиинди арайиз удубчӀвру Аллагьдин фагьум вари дюнʼяйиъ айи Месигьдихъ хъугънайидарилантина аьршариъ айи аьхюдариз ва гьюкмариз гьамус ачмиш дубхьну ккунду[+]. 11Му Дугъан ихь Агъа Иса Месигьдиинди тамам гъапӀу гьаммишандин ният ву. 12Месигьдиъ саб духьну ва Гьадгъахъ хъугъну, ухьхьан, гучӀ ктарди ва саб шак адарди, Аллагьдихьна гъюз шулу[+]. 13Гьаддиз, учву бадали узу аьзабарикк ккахъна кӀури, ккун апӀураза, юкӀв макадабтӀанай, дурар ичв адлувализ ву[+].


Месигьдин масанвал

14Гьаддин бадали узу Адашдин улихь, кьамкьариинди ккарагури, дийигъназа. 15Гьадгъухьан завариин ва жилариин гьарсаб тухми ччивар дисура. 16Узу, Аллагьди Чан аднан булвалиан Чан Рюгьниинди ичв рюгь кьувватлу апӀуз,[+] 17хъугъувалиинди ичв кӀваъ Месигь учӀвуз, ичв уьмрин ччивна шибритӀ масанвал хьуз,[+] 18Аллагьдин вари гирами халкьдихъди учвура Месигьдин масанвалин яркьушнан, ярхишнан, ягълишнан ва деринвалин гъавриъ ахъуз, 19учвуз инсандин фагьмиъ удрубшру гьадму масанвал аьгъю хьуз, ичв уьмур Аллагьдин тамамвалихьди абцӀуз ккарагураза[+].

20Хъа, ухьуъ Чан кьувват гьяракатнаъ ипну, ухьу ккун апӀрубтӀан вая ккунийкӀан, кӀурубтӀан гизаф артухъ тувуз Шлуриз,[+] 21гъит, Иса Месигьдилантина ва вари дюнʼяйин хъугърударилантина гьаммишандиз наслариан наслариз ад ибшри! Амин[+].

#### 4


Рюгьнан сабвал

1Узу, Агъайин тереф дибисна кӀури дустагъдиъ айири, миннат апӀуразачвуз: Аллагьди учвуз дих дапӀнайи гъуллугъназ лайикь вуйиси яшамиш йихьай[+]. 2Дамагъсузди ва гъюдалди гъузай, чиб-чпихьна сабурлуди ва масанди йихьай[+]. 3Вари кьувват жалб дапӀну мясляаьтнахьди рюгьнан ичв сабвал йибтӀай[+]. 4Рюгь сар ву, Месигьдин[†] беденра саб ву ва, гьадрарси, Аллагьди учвуз дих дапӀнайи умудра саб ву[+]. 5Сар Агъа, саб хъугъувал, ухьу вари штуан хьувалин метлебра саб ву[+]. 6Айир – сар Аллагь. Думу варидарин Адаш ву. Думу ихь варидарин зиин Алир ву, Дугъан ляхнар ухьʼинди варидариинди ву, ва Думу ухьуъ варидариъ яшамиш шула[+].

7Месигьди улупнайи кьадарниинди ухьуз гьарсариз хъуркьувал гъазанмиш апӀуз шлу багъиш тувнахьуз[+]. 8Гьаддиз дибикӀнура а:

«Чахъди кьадарсуз йисирар хъади,
Думу гъалибвалиинди кӀакӀназ удучӀвну,
ва Чан адмийириз багъишар тувну».

9«КӀакӀназ удучӀвну» кӀуру гафну мугагьназ Думу исина, жилин кӀанакк йишвариз гъювал улупура[+]. 10Чахьди вари дюнʼя абцӀбан бадали аьршартӀан зиина за Гъашир, гьадму исина Гъушур ву[+]. 11Ари Гьадму ву багъишар Тувур: фужариз – вакилар[†] хьуб, фужариз – пайгъамбрар,[†] фужариз – Ужувлан хабар[†] ктибтрудар, фужариз – хъугърударин аьхюдар ва мялимар хьуб[+]. 12Мици, Аллагьдин гирами халкь, Месигьдин беден артмиш апӀуз гъуллугъназ гьязур апӀбан бадали, гъабхьну[+]. 13Му мици, ихь хъугъувалиъ ухьу вари саб хьайизкьан, Аллагьдин Бай аьгъю апӀайизкьан, рюгьнаъ хъуркьувалихъна гъяйизкьан ва вари тамамвал Айириз – Месигьдиз ухьу ухшар шайизкьан хьибди[+].

14Хъа думуган ухьу сарун лепйири ккалакьурайи ва гьар жюре каламарин микӀарихь гьитнайи, инсанар улдугуз гъитри, аьмалдар кучӀляхярикк ккахъру бицӀидарси хьидархьа[+]. 15Эгер ккунивалиинди гьякьʼвал кӀури гъабхьиш, варибдин кӀул вуйи Месигьдин хасиятназ ухшарди ухьу аьхю хьидихьа[+]. 16Гьадгъан кюмекниинди вари беден саб дубхьна ва гьар жюре аьлакьйири кибтӀна, дидин вари паяри гьарсабди чаз улупнайиб тамам апӀура. Гьамци вари беден аьхю ва масанвалиъ артмиш шула.


Йирси ва цӀийи уьмур

17Гьаци вуйиган узу Агъайин ччвурнахъан кӀураза, тӀалаб апӀураза: ичӀи фикрар айи аллагьсузарси[†] яшамиш хьуб дипай[+]. 18Дурарин фагьум рюгьнан курвалиан ва юкӀвар дициркънайивалиан мучӀу дубхьна, дурар Аллагьди тувру уьмрихьан гьадатӀна[+]. 19Дурар, инсанвалин лишан дудубгну, адрацӀди, гьубкьу чиркишнаъ арсри, кьяппавалиъ ахьра[+].

20Хъа учвуз Месигь дици аьгъю гъахьундарчвуз. 21Саб шак адарди, Дугъкан учвуз гъеебхьунчвуз ва, Гьадгъан терефкрар вуйивализ дилигну, учвуз гьякьʼвал улупунчвуз, фицики гьякьʼвал Исайиъ а. 22Ичв йирси табиаьтдиз хас вуйи, улар йитӀру кучӀлин тямягьяри пуч апӀурайи мугагьназдин уьмур гъибтуз учвуз улупнийи[+]. 23Ичв фикир апӀбан саягъ цӀийи алапӀай,[+] 24Аллагьдин хасият – гьякь вуйи дюзвал ва гирамивал улупурайи цӀийи табиаьт «алабхьай»[+].

25Гъит гьарсари кучӀал дипри ва жвуван багахь хьайидариз дюзвал йипри, гьаз гъапиш ухьу вари саб бедендин паяр вухьа[+]. 26Хъял кубчӀвнади гунагь мапӀанай. Гъит ичв хъял ригъ алабхъайиз ккядябхъри, 27ичв уьмриъ иблисдиз йишв мутуванай[+]. 28Шли гьитӀибкӀуйиш, сарун мигьитӀибкӀан, жвуван хилари гъазанмиш апӀин ва адрудариз капӀ[+].

29Гьич сабкьан ахмакь гаф мапӀанай, ужуб рякъюхъ хъаъру ва хъпехърудариз хайирлу гафар йипай[+]. 30Ккадаъру Йигъ гъяйиз учвʼин печать йивнайи Аллагьдин Гирами Рюгьназ гиран макадапӀанай[+]. 31КӀван гьарсаб кьутӀкьливалихьан, хъял гъювалихьан, тюнтвалихьан, чӀигъарихьан, люкьнар-агьрарихьан, гьар жюре хъял бисувалихьан азад йихьай[+]. 32Сар-сарихьна гьюрмат ади йихьай, учву Месигьдиъ саб гъахьиган Аллагьди учвлан фици хил алдабгънуш, учвура чиб-чпилан хил алдабгъури гъузай[+].

#### 5


Аквнахь яшамиш шулайиси гъузай

1Аллагьдин ккуни веледарси, Гьадгъаз ухшар йихьай[+]. 2Кабалгру ицци ниар адаури, Аллагьдиз Месигь[†] Учв фици гъурбан гъахьнуш ва фици ухьу ккун гъапӀнуш, гьаци масанди яшамиш йихьай[+].

3Ичв арайиъ кьяппаваликан, вая жара чиркинваликан, ясана тямягькарваликан гафаркьан даришри – мурар Аллагьдин гирами халкьдиз хас дар[+]. 4Ичв ушвниъ гьич фицикӀа лайикь даруб, ичӀи улхуб вая кацӀу зарафтар духьну ккундар, Аллагьдиз чухсагъул кӀури гъабшиш, ужу шул![+] 5Кьяппавалиъ ахъру гьич сар кас, я чиркин кас, я тямягькар (мицир идолариз икрам апӀрурик гьисаб ву) Аллагьдинна Месигьдин Паччагьлугъдиъ ирснан эйси хьидар[+].

6Гъит, зиихъ дупнайибдиз къаршу удучӀвну, гьич сарира учву алдатмиш дарапӀри, гьаз гъапиш мютӀюгъ дарудари чпиина Аллагьдин хъял алапӀура[+]. 7Мицдар адмийирихъди ичв фукӀа уртахъуб дарибшри[+].


Аквнан баяр

8Саб ухди учву мучӀушин вуйчва, хъа гьамус, учву Агъайиъ саб вуйиган, акв вучва. Аквнан баярси яшамиш йихьай[+]. 9Хъа аквнан бегьер – гъянивал, дугъривал ва гьякьвал ву. 10Агъайиз фу кьабулди шулуш, аьгъю апӀури йихьай[+]. 11МучӀушнан бегьерсуз ляхнариъ иштирак махьанай, хъа дурар дюз дарувал улупай[+]. 12Дурари жиниди апӀурайидарикан пуз гьеле начра шулу. 13Хъа вари жиниб аквнахь ачухъ хьибди[+]. 14Вари рябкъюри апӀруб акв ву, гьаддиз гьамци кӀурира а:

«Даахнайир, хъирг!
ДукӀнайир, гъудужв!
Месигьди уву аквнакк ккаъди»[+].

15Лигайгьа, ахмакьарси яшамиш махьанай, хъа фагьумлуйирси[+]. 16Жвуван вахт ужуйи гьапӀуз ял апӀинай, гьаз гъапиш му йигъариъ гизаф писвал а. 17ПчӀу юкӀв ади махьанай, хъа Агъа Аллагьдин ният фу вуш, гъавриъ ахъуз чалишмиш йихьай[+]. 18Ички гизаф мубхъанай, диди ягь-намус дубгуз гъитру, хъа Рюгьнахьди ацӀай[+]. 19Чиб-чпихъди Мяълийирин китабдиан[†] тярифнан ва рюгьнан мяълийириинди сюгьбатар апӀинай. Ичв юкӀвариъ Агъайиз мяълийир апӀури, Дугъан ад апӀинай[+]. 20Ихь Агъа Иса Месигьдин ччвур дибисну, Адаш Аллагьдиз гьаммишан ва варибдихъан чухсагъул йипай[+].


Жилиринна хпирин аьлакьйир

21[•]Месигьдиз айи лап дерин гьюрматнаан чиб-чпиз мютӀюгъ йихьай.

22Учву, хпар, Агъайизси, ичв жиларизра мютӀюгъ йихьай[+]. 23Гьаз гъапиш Месигь фици Чан бедендин – вари хъугърударин – КӀул ва дурар Уьрхрур вуш, жилирра чан хпирин кӀул ву[+]. 24Месигьдиз хъугърудар фици мютӀюгъ вуш, ари хпарра чпин жилариз гьаци мютӀюгъ духьну ккунду.

25-27Хъа учву, жилар, Месигьди Чахъ хъугърудар фици ккун гъапӀнуш, ичв хпарра гьаци ккун апӀинай. Дугъу, гафналантина штуъ марцц дапӀну, гирами апӀбан бадали, я миж, я камивал, ясана жара фукӀа гьациб ктарди, швушвси, чпин вари аднаъди Чан улихь дерккну Чаз бахш апӀбан бадали, тахсир ктру хъугърударин гирами Жямяаьт хьпан бадали, хъугърударихъанди Чан жан тувну[+][+][+]. 28Гьаци жиларра, чпин жанар фици ккундуш, чпин хпарра гьаци ккун апӀуз буржлу ву. Шлиз чан хпир ккундуш, дугъаз учв ккунду. 29Хъа мегьел чан жан даккнир гъахьундар, адми дидин гъайгъушнаъ шулу, думу тухъ апӀури шулу. Гьаци Месигьра хъугърударин гъайгъушнаъ а, 30гьаз гъапиш ухьу Дугъан бедендин паяр вухьа[+]. 31«Гьаддиз адми, чан адашна дада гъитну, чан хпирик карсди, ва кьюрикан саб жан хьибди»[+]. 32Мушваъ зурба вуйи сир а, узу кӀурайиси, думу сир Месигьдинна вари хъугърударин аьлакьйирикан ву. 33Хъа учвуз кайиб, гъит гьар жилири, чаз учв ккуниси, чан хпир ккун апӀри ва хпирира чан жилирин гьюрмат уьбхри[+].

#### 6


Абйир-бабар ва бицӀидар

1БицӀидар, Агъайихъди гъягърудариз лайикь вуйиси, ичв абйир-бабарихъ хъпехъури апӀинай – му дюзвал ву[+].

2-3«Уву бахтлу хьпан ва жилиин ярхи уьмур
хъапӀбан бадали,
яв адаш-дадайиз гьюрмат апӀин» –

му Аллагьди гаф тувнайи сабпи табшуругъ ву.

4Адшар, ичв бицӀидарик хъял макапӀанай, хъа Агъайин тербияйихъдина насигьятарихъди ижмиди вердиш апӀинай[+].


Эйсйир ва лукӀар

5ЛукӀар, учву Месигьдиз[†] мютӀюгъ шлуси, вари юкӀв хъипну, гьюрмат ади ва гучӀ кади жилин ичв агъйириз мютӀюгъ йихьай[+]. 6Дурариз учву ккун хьпан бадали, зиълан апӀруси мапӀанай, хъа юкӀв хъипну, Аллагьдин ният тамам апӀурайи Месигьдин лукӀарси лихай[+]. 7Адмийирихъ лихурайиси ваъ, хъа аьршарин Агъайихъ лихурайиси юкӀв хъади лихай. 8Учвуз аьгъюганси, учв лукӀ вушра – даршра, шли ужуб ляхин гъапӀиш, гьарсаб ляхниз Агъайи пешкеш тувди[+].

9Учвура, агъйир, лукӀарихьна гьаци йихьай. ГучӀар ккауб гъибтай. Учвуз аьгъюганси, ичвра, дураринра сар Агъа ву аьршариъ Айир, хъа Думу гьич саринра тереф бисрур дар.


Аллагьдин рукьан палат алабхьай

10Аьхирки, Агъайиъ саб хьувалиъ, Дугъан удукьувалиъ ва кьувватнаъ ижми йихьай. 11Аллагьди учвуз тувнайи вари яракъ, иблисдин тӀулариз къаршу дугъужвуз, алабхьай[+]. 12Фицики ухьу дяви йиккканна ифдикан вуйи адмийирихъди гъабхурадархьа, хъа аьхюдарихъдина гьюкумдрарихъди, гьаму мучӀушнан дюнʼя хилиъ дибиснайидарихъди ва завариъ писвалин рюгьярихъди гъабхурахьа[+]. 13Ари гьаддиз, писвал алжабгъуз хъюбгъю йигъан учвхьан къаршу дийигъуз, ва кӀул адабгъну гъузуз, Аллагьдин вари яракъ учвухьна бисай. 14Юкьвнаан гьякьвал идибтӀну ва дюзвалин рукьан палатдиъ учӀвну, ижмиди дийигъай[+]. 15Ичв ликариин алахьрударра, дюнʼяйиз Ужувлан хабар[†] гъабхуз, гьязурди ишри[+]. 16Варибдилан гъайри, иблисдин цӀа кайи чӀимрар ктӀуршвуз, хъугъвалин гъалхан ижмиди бисай[+]. 17Уьрхрувалин рукьан баккара улубкӀай ва Рюгьнан ханжалра, яни Аллагьдин Гаф гъадабгъай[+]. 18Гьубкьу жюрейиинди ккарагай ва Рюгьнаъди учвуз ккуни вахтна Аллагьдикан тӀалаб апӀинай. Гьаци хьуз гьязурди ва Аллагьдин вари гирами халкьдихъан гьаммишан ккарагури гъузай[+].

19Узу ушв абццубси, лазим гафар тувбан бадали ва Ужувлан хабарнан сир улихь гучӀ ктарди ктибтбан бадали, узхъандира ккарагай[+]. 20Узу гьеле гьаму зунжрариъ ашра, гьаддин гьякьнаан гьаънайир вуза. Узу лазим вуйибси дирбашди дидкан хабар дебккбан бадали, узхъан ккарагай[+].

21[•]Узу гьапӀраш, Агъайиз дугъривалиинди гъуллугъ апӀурайи йиз ккуни гъардаш Тихикди узкан вари пидичвуз[+]. 22Думу гьаддиз учвухьна, ич ляхнарикан ктибтуз ва ичв юкӀварик аьшкь капӀуз гьаърайир вуйиз[+].

23Гъит, гъардшар, мясляаьт, масанвал ва хъугъвал Адаш Аллагьдихьан ва Агъа Иса Месигьдихьан ибшричвуз. 24Зат аьхир адарди ихь Агъа Иса Месигь ккуни варидариз ужʼвал ибшри.

### Филипп

#### Филипп

Филипп


Филипп

[1]

[2]

[3]

[4]


#### Филипп


Филипп шагьриъ айи хъугърудариз кагъаз

Филипп шагьриз Павел, жара халкьариз Ужувлан хабар рабгъуз кьюбпи ражари сиягьятназ удучӀвган, гъафну. Европайин жилариин Исайихъ хъугъдар сифте вуди гьадму шагьриъ ачмиш шулу. Ужувлан хабар рабгъура кӀури, гьаддин кӀуллан Римдиъ дустагъ дапӀнайи Павелихьди гьаму шагьрин хъугърудариз Гирами Рюгьну кагъаз бикӀуз мажбур гъапӀну. Павел чан суддиз ккилигурайи. Дугъан, учв гьякь дапӀну, азад апӀур кӀури, миж айи. Филипп шагьрин хъугърударин пулин кюмекниинди, чахьан чпихьна гъюз шлу мумкинвализ Павели чухсагъул кӀура. Исайин вакилин юкӀв, дурар чпиз алахьурайи читинвалариз дилигди, Иса Месигьдикан вуйи Ужувлан хабарниинди яшамиш шулайиган, марцциди шадвали абцӀна. Гьаму кагъзин кьюбпи кӀулин 6-11-пи цӀарари адми гьяйран дапӀну дерккру. Душваъ, асккан гъапӀу Месигьдикан гьевеслуди ктибтура. Месигьдин табигъʼваликан вуйи му ктибтувал сифте Исайихъ хъугъдарин арайиъ гьеле сабпи шагьидвал ву. Кагъаз, дустагъдиъ дибикӀнайивализ дилигди, шадвали абцӀна, гьаз гъапиш Павелин Филиппдиъ хъугърударихъди ужудар аьлакьйир а. Фицики дурар чпин хъугъувалиин ижмиди дийигъна, мугагьназси гьамусра дурар жара хъугърудариз кюмек апӀуз гьязур ву. Мидлан савайи, Филипп агьлари Месигьдилан улар алдадагъри, Дугъан масанвал, дирбашʼвал ва инсанарин гъуллугънаъ хьувал кӀваин алди ккунду, кӀура Аллагьдин Рюгьну. Чан шадвал Дугъу гьаму тухъ ва важиблу цӀарниинди ухьухьна рубкьура: «Ихь Агъайиъ саб духьну, гьаммишан шадвал хъапӀай, хъана кӀураза: шадвал хъапӀай!» (4:4).

#### 1

1Месигь[†] Исайин[†] гъуллугъчйир вуйи Павелихьанна Тимофейихьан – Филиппдиъ айи Месигь Исайихъди саб вуйи Аллагьдин хъугърудариз, гьадму хъугърударин аьхюдариз ва дурарин кюмекчйириз[+].

2Ужʼвал ва мясляаьт учвуз, ихь Адаш Аллагьдихьан ва Агъа Иса Месигьдихьан!


Павелин миннат

3Гьар ражари учву кӀваин апӀури, узу йиз Аллагьдиз баркаллагь кӀураза[+]. 4Гьар ражари учвхъан ккарагруган, узу шадвалиинди ккарагури шулза, 5гьаз гъапиш учву Ужувлан хабар[†] рабгъбаъ сифте йигъариланмина гьамусдизкьан иштирак шулачва[+]. 6Учвуъ гьадму ужуб ляхин Ккебгъури Месигь Исайин Йигъазкьан гьадму ляхин гъабхиди ва гьадмуган ккудубкӀиди[+].

7Дугъридан, учвухьна вуйи йиз гьиссар ари гьацдар духьну ккунду! Узу дустагъдиъ айиганси, адруганра – узу Ужувлан хабар, дидʼин алжагърударихьан уьбхюрайиган ва думу дугъри вуйиб тасдикь апӀруган, узуси учвура гьадму ужувлан гъуллугънаъ гъахьунчва[+]. 8Месигь Исайин Чан юкӀвси йиз юкӀв фициб убцру масанвалиинди учвухьна вуйиш, магьа Аллагь шагьид ву![+] 9Узу, ичв масанвал хъана артухъ аьхю хьпан бадали ва гьякь аьгъюваларина сагъу фагьумлували учву ацӀбан бадали, ккарагураза[+]. 10Гьаддиз учвхьан учвуз ужубсиб гъядябгъюз хьибдичвухьан; учву Месигь хъадакну гъюру Йигъан марцциди ва саб тахсир ктарди гъуздичва; 11учвхьан Аллагьдин ад ва тяриф апӀуз шлуси, Иса Месигьдин кюмекниинди гьякьʼвалин бегьер хуз хьибдичвухьан.


Павели аьгь апӀурайи дарвалари Аллагьдин ляхнариз кюмек апӀура

12Учвуз аьгъяди ккундузуз, гъардшар: узухъди гъахьи гьядисйир Ужувлан хабар рабгъуз кюмек гъахьну. 13Римдин паччагьдин хулан гъулугънаъ айи эскраризра ва вари жарадаризра узу Месигьдин кӀуллан дустагъдиъ итнайиваликан аьгъя[+]. 14Узу дустагъдиъ итну кӀури, Агъайихъди саб вуйи гизаф гъардшар, саб юкӀв айиганси, уч гъахьну ва хъана ачухъди ва гучӀ ктарди Аллагьдин гафнакан ктибтури гъахьну[+].

15Дюз гъапиш, дурарикан сакьюдари Месигьдикан хабар чпин арайиъ бахилвал, талит ади дебккра, хъа жарадари – ужудар ниятар ади[+]. 16Му адмийири мици узу ккунивалиан апӀура, дурариз, узу, Ужувлан хабар уьбхюз кӀури, Аллагьди дерккнайиваликан аьгъя.

17Хъа гьацдарра аки, Месигьдикан хабар чпин хайирнахъди рабгърударра. Дицдари Хабар марцци кӀваан рабгъури шулдар, дурари дици, узу йитӀнайи зунжрар ижми ва гъагъи апӀуз ккунди айидариси апӀура. 18Фу пухьахъа? Дурари чӀуру вая марцци ният ади кӀурашра, Месигьдикан кӀура – гьаддиз узу гьацибдизра рази вуза.

Узу шадвали ацӀдиза, 19фицики ичв ккарагбарина, Иса Месигьдин Рюгьнан кюмекнуна ва гьамци хьпу узу азад апӀруб, аьгъязуз[+]. 20Му йиз ижми умударихъдина ккилигурайиваларихъди сабси гъюра. Ва, гьаци вуйиган, узу нач шлуси апӀидарза, хъа мугагьназси гьамусра гьаци кӀубанди хьидиза, ва, узу чӀивиди гъузишра, гъачӀишра, йиз бедендиъ Месигь за дапӀну хьиди[+]. 21Фицики йиз уьмур Месигь вуйиз, аьжал – узуз гъурубкьу мутму. 22Хъа эгер узу йиз бедендиинди яшамиш шули гъузиш, узу бегьерлуди лихувал хьибди. Гьаци вуйиган, узу узуз фу ктабгъурушра, аьгъдарзуз. 23Йиз ниятназ дилигди, гьадму кьюб рякъкан узу саб рякъ ктабгъну ккунду. Узуз, му дюнʼяйиан душну, Месигьдихъди шлу рякъ ктабгъуз ккундузуз, мици гъабхьнийиш, икибаштӀан, лап гизаф ужу вуйи[+]. 24Хъа узу му дюнʼяйиин гъузиш, ичв хайирназ хьибди, гьаддиз, мунуб рякъ хъа гизаф ужуб ву. 25Му гьаци вуйиган, узу гьамушвʼин гъузруб аьгъязуз. Узу, учву хъугъувалиъ улихь гъягъюз ва ичв хъугъували хурайи шадвал артухъ хьуз, учвухъди гъуздиза. 26Узу хъана учвухьна гъафиган, узлантина Месигь Исайиинди хъа артухъ фурс апӀуз хьибдичвухьан.

27-28Фицдар гьялариъ ахъишра, Месигьдин Ужувлан хабар ктибтуз лайикьлуди гъузай! Узу учвухьна гъафиган, рябкъруси, хъа гъюз дархьиш, узуз ебхьруси саб хилди, Ужувлан хабар бадали, жафа зигури ва гьич сарихьдира учвуз гучӀ ккапӀуз гъидритди яшамиш йихьай. Гьамциб ичв дирбашʼвал дурариз чпи тӀанкь шлувалин лишан хьибди, хъа учву дюрхну хьиди, мурар вари Аллагьдин ляхнар хьиди[+]. 29Аллагьди учвуз Месигь бадали хъугъувал ва Месигь бадали аьзабар аьгь апӀуб тувна[+]. 30Фицики узу, учвуз рябкъюри, ичв улихь гъубхубсиб дяви учвура гъабхурачва. Узу думу, учвуз аьгъюганси, гьамусра гъабхураза[+].

#### 2


Сар-сарин гъайгъушнаъ йихьай

1Эгер учвуз Месигьдиъ[†] ккарцувал аш, эгер Дугъан масанвал учвуз шадвал вуш, эгер ичв арайиъ Рюгьниинди гаф-чӀал аш, эгер ичв арайиъ рягьимлувал ва язухъ зигувал аш, 2йиз юкӀв гьубкӀну шад шлуси апӀинай: вари юкӀв хъипну, вари сабси ккун апӀинай, саб жанси саб рюгьнаъди йихьай ва сабсдар фагьмар-фикрар ишричвуъ[+]. 3Жвуван заанвал, ясана тяриф бадали, фукӀара мапӀанай. Хъа жвувтӀан багахь хьайир заанди дисури апӀинай[+]. 4Учвкан гьарсари неинки чан, хъа гьацира имбударин хайирнаканра фикир апӀри![+]


Мисал – Месигь

5Месигьди фици фикир апӀуйиш ва гьапӀри гъахьнийиш, учвура гьаци апӀури гъузай.

6Думу учв Аллагь вушра, Аллагьдихъди сабси, Аллагьдихъан хъичӀихну гъузундар[+]. 7Хъа, Чаина лукӀвал гъадабгъну, Учв асккан гъахьну. Думу адмийириз ухшар айир гъахьну. Думу зиълан адмиси духьну,[+] 8гьациб саягъниин разиди гъузну, тап чан аьжал хьайизкьан, думу, аьжалра фициб аьжал – чавра хачриин, мютӀюгъди гъузну имийи![+] 9Гьаци хьузди Аллагьди Думу варибдин зиина за гъапӀну ва ччвурра Дугъаз варидаринтӀан заан вуйиб тувну –[+] 10Исайин[†] ччвурнан улихь гьарсабди икрам апӀбан бадали завариин али, жилариин али ва жиларикк ккайи варибди,[+] 11гьарсаб мелзну, Иса Месигь Адаш Аллагьдин адлувализ вуйи Агъа ву, кӀури, ччвур бисбан бадали.


Аллагьдиз учву фицдар духьну ккундуш, гьацдар йихьай

12Йиз ккунидар, узу учвухъди хъайиган, учву, фициб аьшкьниинди узуз мютӀюгъ духьну, лихуйиш, гьаци зурба аьшкь кади, гьюрмат ади ва гучӀʼвал хьади, узу учвухъди хътруганра, ичв уьрхювал тамамуб хьпан бадали, лихай. 13Фицики иллагьки Аллагьди, Чаз ккуниб апӀбан бадали, ичв тямягь арайиз хуру ва ляхнарихъ хъаъру[+]. 14Мурмрарна гьюжатар дарапӀди, вари апӀинай. 15Ва гьадмуган учвук гьич саб тахсир хьибдар, марцциди гъуздичва; намусна гъирʼят дудубгнайи ва улдугнайи инсанарин арайиъ Аллагьдин марцци веледар хьидичва. Чиркиндарин арайиъ, йишвандин мучӀушнаъ акв туврайи хядарси, йихьай[+]. 16Гьациб жюрейиинди уьмур хурайи Гаф гъайибхай! Месигьдин Йигъан узу йиз рякъ давди ккадапӀундайза ва давди жафйир гъизигундайза кӀури, учвʼинди фурс апӀидиза![+]

17Аллагь бадали апӀурайи ляхнариъ ичв хъугъувалин гъуллугънаъ хьпаъ йиз ифи удубзурушра, узу шад хьидиза, учвухъди сабси шадвал хъапӀдиза[+]. 18Ари гьамциб жюрейиинди учвура шадвал хъапӀну ккунду, ва ичв шадвал узухъдира пай апӀуз шлуси гъузай!


Тимофейиканна Эпофрадитдикан хабрар

19Агъа Исайи, багарихьди Тимофей учвухьна гьауз шул, кӀури, умуд тувразуз, дугъу ичв ляхнар фици вуш, узуз аьгъю гъапӀган, йиз юкӀв архаин шул[+]. 20Тимофейси, учвхъанди юкӀв убгру жара кас адарзуз. 21Вари имбудар чпин хайирнахъ хъа, Иса Месигь бадали вуйир гьич фужкӀара дар[+]. 22Думу фукьан мюгькамур вуш, учвуз аьгъячвуз, думу узухъди, Ужувлан хабар[†] бадали бай адашдихъди фици шулуш, гьаци шула[+]. 23Узуз, йиз ляхин фицидарихъинди илтӀибкӀнуш, аьгъю гъабхьимитӀлан думу учвухьна гьауз миж кайиз. 24Агъайи, багарихьди узхьанра учвухьна гъюз шул, кӀури, умуд тувразуз.

25Узу гьацира, эгер ихь гъардаш Эпофрадитра учвухьна кьяляхъ гьаиш ужу шул, кӀури, гьисаб апӀураза. Думу, йиз гъайгъу зигбан бадали, учву узухьна гьау йиз гъуллугъчи ва узуси саб гъагънакк ккайи йиз юлдаш вуйиз[+]. 26Дугъаз учву рякъюз гизаф ккунди а, думу йишвʼин сикинди ктисурадар, гьялак духьна, гьаз гъапиш, учв иццру гъахьну, кӀури, учвухьна хабар дубшна, кӀура. 27Думу гьаци хьузра гъабхьну ва даркӀиди саб нуфт ими. Аммаки Аллагьди дугъан язухъ гъизигну, неинки дугъан, хъа гьацира йизра язухъ гъизигну – Аллагьдиз йиз дерд артухъ апӀуз ккун гъабхьундар. 28Гьаци вуйиган, Эпофрадит хъа аьхю иштагьниинди учвухьна гьаъдиза. Думу учвухьна гъюб ичв аьхю шадвал хьибди, ва йиз дердра гьаму сабдиинди кам хьибди. 29Думу Агъайихъди вуйи ичв гъардашси аьхю шадвалиинди кьабул апӀинай ва гьацдар адмийириз чпи лайикь вуйибсиб гьюрматра апӀури йихьай[+]. 30Фицики Месигьдин ляхнар бадали дугъан лик аьжалин даргниин алди гъабхьну, дугъу чан уьмур гьяйиф гьапӀундайи. Гьаци дугъу учвхьан узуз апӀуз дархьи кюмекар гъапӀунзуз.

#### 3


Месигь варидартӀан заан ву

1Ахирки, йиз гъардшар, учву Месигьдихъди[†] хъайивалихъди учвуз шадвалар ккун апӀураза! Узу учвуз гьаммишан сабдикан бикӀурашра, эргри шулдарза. Миди учву гизаф бедбахтвалариккан уьрхиди[+].

2Суннат апӀури, бедендиз зиян тувру намуссуз „хуйирихьан“ ихтият йихьай! 3Гьякь суннат дапӀнайидар, ухьу вухьа, гьаз гъапиш, ухьу Аллагьдин Рюгьну хъаъри, Дугъан гьякь гъуллугънаъ ахьа; Месигь Исайин[†] уьмриинди ухьу заан, яни дамахлу вухьа ва му дюнʼяйинубдихъан хъичӀихнадархьа[+]. 4Узхьан му дюнʼяйинуб дибисну гъузузра шуйзухьан. Эгер, шли-вуш му дюнʼяйинубдиин гъубзру бин азуз, кӀури гъабшиш, дугъазтӀан узуз дициб бин хъа ижмиб азуз[+]. 5Йиз суннат бабкан духьну миржидпи йигъан гъапӀнийи. Узу Израилин халкьдин арайиан вуйи Вениаминдин тухмиан вуза. Узу жугьдар вуйи абйир-бабарикан духьнайи марцци жугьуд вуза. Эгер Къанундихъди[†] фици вува, кӀури, гьерхруш, узу Къанун гьярф-гьярфди тамам апӀру фарисей вуза[+]. 6Йиз хъачӀаккувал Аллагьдихъ хъугърударихъ хъергуб вуйиз. Къанунди дюз кӀурайиб вари тамам апӀури гъахьунза, гьаддин гьякьнаан узук гьич саб тахсирра ктарзук[+].

7Аммаки гьадмуган узу гъазанмиш дапӀнайи вари хъуркьувалар Месигь бадали гьамус узхьан гьадахьу мисал апӀураза. 8Мидланра гъайри, йиз Агъа Месигь Иса аьгъю хьпан кьяляхъ вари имбуб гьич фукӀа дарубси гьисаб апӀураза. Думу бадали узу варибдихьан ярхла гъахьунза, гьаму дюнʼяйиъ айиб вари гатӀахьнайи чӀюрхяртӀан багьади дарзуз. Йиз мурад-метлеб, гьапӀнура, Месигь агуб ва 9узу Гьадгъахъди хьуб вуйиз. Сарун узу, Къанунди улупнайиб тамам апӀидиза, кӀури, жвуван жафайиинди Аллагьдин улихь гьякь хьуз хьибдизухьан кӀури, гьаддихъ хъачӀарккну имдарза. Месигьдихъ хъугъигантӀан Аллагьдин улихь гьякь хьуз шлуб дар – узу гьаддихъ хъачӀарккназа. Гьациб хъугъвал туврайирра Аллагь ву. Узуз ккуниб сабтӀан дарзуз:[+] 10Иса Месигь аьгъю апӀуб, яни Думу чӀиви гъапӀу кьудрат аьгъю апӀуб. Узуз гьацира, Дугъан аьзабар пай апӀуз ккундузуз ва, Гьадму гъачӀибси дукӀну,[+] 11Гьадму чӀиви гъахьиганси, узура чӀиви хьидайкӀан, кӀури, миж кади гъузуз ккундузуз.


Улихь хьайи метлеб тамам апӀуз шерик йихьай

12Узуз, узу гьадму метлебарихъна гъафунза, пуз, ккунди адарзуз. Аммаки Иса Месигьди узу, гьадму метлебнахъна гъюз кӀури, кадагънайир ву[+]. 13Гъардшар, йиз улихь гьамциб къайда дебккназа: сарун гъапӀу ляхнарикан фикир дарапӀуб ва узуз айи вари кьувватниинди апӀуз ккимбу ляхнарихъ хъюгъюб. 14Гьаци апӀувалин метлебра узу пешкеш рубкьуз лайикь хьувал вуйиз. Думу пешкеш – Иса Месигьдиланмина Аллагьди аьршариз дих дапӀнайивал вуйиз[+].

15Узуз учвкан фужар хъуркьнаш, гьаму узуси духьну ккундийзуз. Хъа эгер, саб фициб-вуш месэлайин гьякьнаан учву жараси фикир апӀураш, Аллагьди гьадмура ачухъ апӀидичвуз[+]. 16Фициб жюрейиинди вушра, гъачай, ухьу гьамусдиз хъуркьнайи хъуркьувалар, аьгъювалар гьисабназ гъадагъну, яшамиш шулахьа. 17Гъардшар, жарадар гъярайиси, учвура йиз рякъди узухъди дуфну ккунду. Учу учвуз улупганси яшамиш шулайидариз фикир тувай[+]. 18Фицики, гизафдар, узу учвуз улихьна гъапиганси (гьамусра улариин нивгъар алди хъана кӀураза), Месигьдин хачран душмнарси яшамиш шула. 19Дурарин аьхир аьжал хьибди, дурарин аллагь чпин фун ву; чпиз нач дубхьну ккунибдиинди дурари фурсар апӀури шулу. Дурари дюнʼяйин ляхнарикантӀан фикир апӀури шулдар[+]. 20Хъа ихь ватан аьршариъ а. Гьадму ихь Ватандиан гъиди ухьу Уьрхру ихь Агъа Иса Месигь[+]. 21Дугъу, ихь зяиф, аьжал хъайи жанар дигиш дапӀну, Чансиб нур тувру Бедендиз илтӀикӀиди. Дугъу ихь жанар вари дюнʼя Чаз мютӀюгъ апӀуз гъиту кьувватниинди илтӀикӀуз гъитди[+].

#### 4


Аллагь ву умуднан, шадвалин ва мясляаьтнан булагъ

1Магьа гьаддиз, йиз ккуни ва дярякъди ктирсуз даршлу гъардшар, ккунидар, йиз шадвал ва гъалибвалин таж, Агъайихъди сатӀиди, ижмиди дийигъну гъузай! 2Узу Эводияйиканна Синтихияйикан ккун апӀураза: Агъайин ччвур бадали албагну яшамиш йихьай![+] 3Узу увканра, йиз дугъри вуйи Сизиг, ккун апӀураза: миннат вуйиз, кюмек апӀин гьадрариз, фицики дурар кьюридра Ужувлан хабар[†] бадали, узухъди, Клементдихъди ва имбу йиз юлдшарихъди (дурарин ччвурар Уьмрин китабдик ка), гъилихну[+].

4Агъайихъди саб духьну, гьаммишан шадвал хъапӀай! Хъана кӀураза: шадвал хъапӀай[+]. 5Гъит варидариз ичв фурс ктрувал рябкъри. Агъа магьа багахь хьа![+] 6Гьич сабдинна гъайгъушнаъ махьанай. Аммаки фицдар гьялариъ ашра, ккарагай, ккуниб ккун апӀури, илтӀикӀай, ясана, чухсагъул кӀури, илтӀикӀай, гъит ичв тӀалабар Аллагьдиз аьгъю ишри[+]. 7Хъа Аллагьдихьан гъюрайи, гъавриъ ахъуз даршлу, заан вуйи мясляаьтну, ичв юкӀвар ва фикрар Месигь[†] Исайиъ уьрхиди[+].

8Аьхирки, гъардшар, гьарган гьякь вуйибдикан, лайикь вуйибдикан, дюзваликан, марццибдикан, бегелмишубна гьяйранубдикан, намуслуваликан ва тярифариз лайикьубдикан фикир апӀинай. 9Узхъан гъудубгъуб, узхьан гъурубкьуб, узкан гъеебхьуб, узуъ гъябкъюб – вари тамам апӀинай, ва гьадмуган мясляаьтнан булагъ вуйи Аллагь учвухъди хьиди[+].

10Учву хъана йиз гъайгъушнаъ учӀвну, узухъди илтӀикӀиган, узу йиз вари юкӀв хъипну Агъайихъди сабси шадвали гъадагъунза. ИкибаштӀан, учву гьаммишан йиз гъайгъушнаъ ачва, хъа гьамусдизкьан учвуз ичв гъайгъу узуз улупуз мумкинвал адайчвуз. 11Узу мици, учвкан фу-вуш ккунди айивалиан кӀурайиб дариз, фицики, узу фициб гьялнаъ ахънашра, узуз айибдиин разиди гъузуз гъудубгъунза[+]. 12Узуз, касибди вушра ва ацӀну ашра, яшамиш хьуз аьгъязуз. Узʼин вариб улубкьунзуин ва варибдихьна гьязурра вуза: тухъвалихьна ва гашʼвалихьна, девлетлуварихьна ва касибвалихьна[+]. 13Узуз кьувват Туврайирин кюмекниинди вари шулзухьан[+].

14Хъа вушра, узухъди йиз дердер учвура пай апӀуб ужу гъапӀунчва[+]. 15Учвуз аьгъячвуз, Филиппдин агьлар, узу Македонияйиан удучӀвну, Ужувлан хабар рабгъуз хъюгъхъанмина, учвлан гъайри, Аллагьдихъ хъугърударин гьич саб жямяаьтди кюмек гъапӀундарзуз. 16Учву Фессалоникдиз кмидира швнубсабан йиз яшайишдиз кюмек хътапӀури гъахьунчва[+]. 17Мици узу, учвхьан хъана гизаф пешкешар гъадагъурза, кӀури, ваъ, хъа учвуз ичв пулилантина хъана гизаф хайир хьпан бадали апӀурайиб вуйиз[+]. 18Хъа узуз вари гьубкӀну азуз, гьамус узуз ккунибтӀан гизафра кади азуз. Учву хътапӀуб вари Эпофрадитди тувунзухьна, гьамус варибдихъди ацӀназа. Ичв багъишар Аллагьдин хулаз гъабхи «ицци ниъ хъади убгрубси», «кьабул шлу гъурбан, Аллагьдиз хуш вуйи гъурбанси» гьисаб апӀуз шулу[+]. 19Ва йиз Аллагьдира Чан зурба вуйи девлетниинди, Месигь Исайилантина вари учвуз ккунди имбубдихьди артухъра кади ацӀдичва[+]. 20Аьсрариан аьсрариз ихь Адашдин, Аллагьдин ад ибшри. Амин. 21Месигьдианмина Аллагьдин гирами халкьдик кидикьнайи варидариз саламар йипай. Узухъди хъайи вари гъардшарира учвуз саламар хътаура[+]. 22Аллагьдин вари халкьди, иллагьки Римдин паччагьдин хулариъ гъуллугънаъ айидари, учвуз саламар хътаура[+]. 23Агъа Иса Месигьдин ужʼвал, гъит, гьарган ичв рюгьнахъди ибшри!

### Колосс

#### Колосс

Колосс


Колосс

[1]

[2]

[3]

[4]


#### Колосс


Колоссдиъ хъугъдариз кагъаз

Римдин дустагъдиъ айи Павелихьди Рюгьну му кагъаз Колоссдиъ дугъаз аьгъдру хъугърудариз бикӀуз гъитру. Колоссдиъ хъугърударин арайиъ, Иса Месигь Аллагьдин Бай дар, хъа малайикдиз ухшар адми ву, кӀуру каламар удучӀвуру. Дурарин арайиъ итӀру хурагариз, машкврариз ва жугьдарин законар тамам апӀбаз фикир туври шулу. Мидиз жаваб вуди, Гирами Рюгьну, Иса Месигь Фуж вуш ва Дугъу гьапӀнуш, кӀура: Думу Аллагьдин Бай ву; Думу вари хъугърударин, яни Чан Бедендин КӀул ву; Думу варибдин ккергъувал ва ккудукӀувал ву; Дугъу вари инсанарин тахсир Чаина гъадабгъну; Думу хачриин гъакӀну ва ихь гунгьар себеб вуди ухьуз гьадабтӀру жазайиккан Дугъу ккадаунхьу. Гьаму жюрейиинди Гирами Рюгь, Аллагьдихьан вуйи уьрхювал Къанундин ва диндин аьдатарихь дибтӀру ва гьадрар хъаъру гьарсариз къаршу удучӀвура. Месигьдихъ хъугънайир ичӀи улхбар-рахбарихъ, кучӀлин фикрарихъ хъугъну ккундар. Исайихъ хъугънайи адми Агъайиз ккуниси яшамиш хьуз Аллагьдин рягьимлували гъитра.

#### 1


Месигьдиз лигурайиган, Аллагь рякъюрухьуз

1Аллагьдин амриинди Месигь[†] Исайин[†] вакил Павелихьан ва Тимофей гъардшихьан[+] 2Колосс шагьриъ айи Месигьдихъди гьякь гъардшар вуйи Аллагьдин гирами халкьдиз – саламар. Адаш Аллагьдихьан учвуз ужʼвал ва мясляаьт ибшри!

3Учу гьаммишан учвхъан Аллагьдиз ккарагурайиган, ихь Агъа Иса Месигьдин Адашдиз баркалла кӀурача[+]. 4Учуз Месигь Исайихъ ичв хъугъуваликан ва Аллагьдин вари гирами халкьдихьна вуйи ичв ккуниваликан деебхьначуз. 5Учвуз аьршариъ ккилибгурайи умудну хъугъувал ва ккунивал арайиз хуру. Улихьди учвуз дидкан гьякьвалин гаф – Ужувлан хабар[†] гъеебхьунчвуз[+]. 6Ужувлан хабар учвухьна гъафну. Учву, гьякьвали абцӀнайи Аллагьдин ужʼвал деебхьну, гъавриъ ахъунчву. Думу йигъхъанмина Ужувлан хабар, ичв арайиъси, вари дюнʼяйиъ рабгъура ва диди чан бегьер хура[+]. 7Учвуз дидкан Эпафрасди гъапунчвуз. Эпафрас, ич масан гъуллугъчи, юкӀв хъипну, учву бадали Месигьдин гъуллугънаъ айир ву[+]. 8Дугъу учвуз Рюгьну багъиш дапӀнайи ичв масанваликан ктибтунчуз.

9Магьа гьаддиз, учуз учвкан гъеебхьу йигъхъанмина, учвхъанди гьаммишан ккарагурача. Ккарагруган, Аллагьдин ният учвуз гьубкӀну аьгъю хьуб ва Гирами Рюгьну туврайи гьарсаб фагьумлувалин учву гъаври ахъуб, ккун апӀури шулча[+]. 10Учу гьацира, учву Агъайиз лайикьлуди яшамиш хьпан бадали, вари Гьадгъаз хуш вуйиси апӀбан бадали, учву апӀурайи гьарсаб ужувлан ляхниъ ужуб бегьер хьпан бадали ва учвуз Аллагьдикан аьгъюб артухътӀан артухъ ибшри кӀури, ккарагури шулча:[+] 11гъит, учву гьаци хьпан бадали, Чан зурбавалина кьудратну учвуз сабурна ижмивал туври ва вари терефарихъанди учву мюгькам апӀри;[+] 12гъит Адашдиз, Дугъу учвузра Чан гирами халкьдихъди сабси аквнан Паччагьлугъдиъ йишв улупбаз, шадди чухсагъул йипри. 13Дугъу ухьу мучӀушнан гьюкмиккан ккадаъну, Чан масан Балин Паччагьлугъдиз гьаъну[+]. 14Гьадгъу ухьуз, гунгьарилан хил алдабгъну, азадвал тувунхьуз[+].

15Гьадгъу дярякърайи Аллагь рякъюри ачмиш гъапӀунхьуз. Думу Сарпир ву. Думу арайиз гъабхи варибдин Зииналир ву[+]. 16Фицики завариъ ва жилариин алиб, рябкъюрайиб ва дярябкърайиб: Паччгьарин тахтар, агъаваликк ккайидар, гьякимар ва гьюкмар – вари Гьадгъу халкь гъапӀну, арайиз гъабхиб вари Гьадгъулантина гъабхьну ва Гьадгъаз кӀури айиб ву[+]. 17Думу фукӀа-мукӀа хьайиз Айир ву. Гьадгъаъ варибдин сабвал ва къайда гъабхьну. 18Гьадму ву Бедендин кӀул, яна Аллагьдихъ хъугърударин Аьхюр. Варибдин эвел – Гьадму ву. Варибдиъ сарпирди хьпан бадали, гъачӀидарикан чӀиви гъахьи Сарпир Гьадму ву,[+] 19фицики Аллагьдиз, вари тамамвал Гьадгъаъ ади хьуб ккун гъабхьну[+]. 20Дугъу, хачриин Чан аьжалилантина вари жилинубдихъди ва аьршаринубдихъди мясляаьт йибтӀну, Чалантина Аллагьдихъди аьлакьайиъ тӀаъну[+].

21Ичв чӀуру ляхнариланмина ухди гъярхьрайидар ва улʼан идитнайидар,[+] 22гьамус Дугъу учву, жилиин гъабхьи Чан бедендилантина, Чан аьжалилантина учву Аллагьдин улихь гирамиди, тахсир ктарди, марцциди дерккбан бадали, Аллагьдихъди албагунчву[+]. 23Учву мици, хъугъувалин ижми ва мюгькам бинайиин дугъужвну ва Ужувлан хабарну учвуз бахш дапӀнайи умуднахъ хъади гъузиш, хьидичва. Думу Ужувлан хабарнакан учвуз гъеебхьунчвуз – аьршарин кӀанакк вари халкь дапӀнайибдиз дидкан хабар дебккна, ва узу, Павел, гьаддин гъайгъушнаъ айир вуза[+].


Павелин ляхнар – хъугърударин ужувлаз

24Гьамус узу учву бадали аьзабарикк ккуркьбиин шад вуза. Узу Месигьдин Беден бадали кьадар адру аьзабар аьгь апӀурайир вуза. Дугъан думу Беден – Чахъ хъугърудар ву[+]. 25Аллагьдин ният тамам апӀбан бадали, узу думу хъугърударин гъуллугънаъ гъахьунза. Узуз Аллагьдин гафнакан гьубкӀну учвуз хабар дебккуз амур дапӀназуз[+]. 26Думу Гаф агъзрар йисариъ вари насларихьан жиниди дюбхнайиб вуйи. Хъа гьамус думу Дугъан гирами халкьдиз ачмиш дапӀна[+]. 27Аллагьди думу сирнан вари хазна ва ад Аллагь аьгъдру халкьариз улупуз кӀури ачмиш гъапӀну. Дидин сир Месигь ухьуъ яшамиш хьувалиъ а. Месигь ихь гъюз ккайи адлувалин умуд ву[+]. 28Ари Гьадгъукан учвуз, Аллагьдин улихь Месигьдихъди гьуркӀну дугъужвуз шлуси, учхьан удубкьру фагьумлувалиинди, насигьят туври, аьгъювалар улупури, хабар дебккрача. 29Гьациб метлеб бадали узу, узуъ бегьемди артмиш шулайи Месигьди тувнайи кьувватниинди дяви гъабхури, жафа зигураза[+].

#### 2


Месигьдихъди яшамиш йихьай

1Узу учвхъанди, Лаодикияйин хъугърударихъанди ва узу чпин улариз рякъюзкьан дяряркъдарихъанди фициб ижми дяви гъабхураш, учвуз аьгъяди ккундузуз. 2Йиз метлеб ичв юкӀвариъ масанвалин сатӀивал ва кӀубанвал тӀапӀуб вуйиз. Масанвалин сатӀивал ва кӀубанвал аш, учвуз Аллагьдин сир, яна Месигьдикан[†] вуйи аьгъюваларин гьубкӀу девлет хьибдичвуз[+]. 3Хъа вари аькьюллувалин ва фагьмин девлетар Месигьдиъ а[+]. 4Узу учвуз му, гьич сарира уччву гафариинди учву ичв рякълан алдауз гъидритуз, кӀурайиб вуйиз[+]. 5Бедендиинди учвухъди хътаршра, рюгьниинди учвухъди хъаза ва, Месигьдихъди ичв албагувал ва хъугъувал узуз рябкъруган, шад шулуза[+].

6Гьаци вуйиган, эгер учву Месигь Иса ичв Агъади кьабул гъапӀнуш, Гьадгъахъди сатӀиди яшамиш йихьай[+]. 7Гьадгъаъ ччивар деетай, жвуван уьмур Гьадгъахъди хъапӀай, учву айи хъугъвалиъ мюгькам йихьай ва учвуз гъапӀу ужувлан гъадри кади гъузай[+].

8Лигайгьа, гьич сарира, Месигьдихьан ваъ, хъа адмийирин аьдатарихьан ва гьаму дюнʼяйин кьудратарихьан гъюру ичӀи ва кучӀлин фикрари учву чпин чулиинди дисуз мигъитанай[+]. 9Гьаз гъапиш вари Аллагьдин тамамвал Гьадгъаъ рябкъюри а[+]. 10Учвузра тамамвал гьякимарин ва гьюкмарин КӀул вуйи Гьадгъаъди дурубкьначвуз[+]. 11Гунагьнан хасият учвлан, палатси, уьлчӀюбгъю Месигьди ичв суннат Чаъ гъапӀну. Думу адмийин хилари апӀурайибсиб суннат дар[+]. 12Учву штуан хьувал учву Гьадгъахъди накьвдиъ иву мисал ву. Думу чӀиви гъапӀу Аллагьдин кьувватнахъ хъугъували Дугъахъди учвура чӀиви гъапӀунчву[+].


Адмийири дерккнайи къайдйирихъди мягъянай

13Ухди учву, ичв гунгьариз ва суннат дапӀну адрувализ дилигну, дийихнайидар, Аллагьдин халкьдик[†] кахьри адайчва. Хъа гьамус Аллагьди учву Гьадгъахъди уьмрихьна кьяляхъ хътаъну. Дугъу ихь вари тахсрарилан хил алдабгъну[+]. 14Дугъу ухьуз къаршу вуйи къайдйир кайи китаб, хачрак кьумарихьди кабсну, жвартӀ гъапӀну[+]. 15Гьамци Думу, гьякимарихьан гьюкум, яракь тадабгъну, варидарин улихь беябур дапӀну, дурариин Чан хачрахьди гъалиб гъахьну[+].

16Гьаци вуйиган, гъит, гьич сарира учву ипӀрубдиз ва убхърубдиз тягьнийир дириври ва учвхьан, машкврар, ваз цӀийи алаувалар ва султ йигъар[†] къайд апӀури гъахьунчва, кӀури, гьедрерхри[+]. 17Фицики му вари гъюз ккимбубдин гъарантутӀан дар, хъа улариз рябкъювал Месигь ву![+] 18МютӀюгълуди хьуз ккунидари, малайикариз икрам апӀрудари учвук тахсир кипруси мапӀанай. Дурар чпин гьугъужвувалариъ ахьна. Давди, чпин фагьмиин элеъну, фурс апӀура – думу гьаму дюнʼяйинуб ву! 19Аллагьдин ниятниинди вари беден аьхю хьпан бадали, табар-дюгьберихьди думу либхуз ва сатӀи апӀуз гъитрайиб – КӀул ву. Сарун дицдар адмийирин КӀулихъди аьлакьа имдар[+].

20Учву, Месигьдихъди дукӀнайидар, му дюнʼяйин кьудратарихьан азад вуйиган, дюнʼяйиндариси, гьамци кӀури, къайдйир гьаз уьрхюрачва:[+] 21«Мидик мукуркьан!», «Мунуб мипӀан!», «Гьамунубдик мукучан!»[+] 22Гьаму вари гъадагъа дапӀнайиб ишлетмиш апӀруган, жвартӀ шлу мутмйирикан къайдйирна аьдатар арайиз дуфнадарин[+]? 23Диндин аьдатариз мютӀюгъваликан, жвув гьадатӀуваликан, бедендиз ккуниб дарапӀуваликан кӀуру гьамцдар къайдйир, зиълан гъилигган, фагьумлударси рякъюру. Амма дурари бедендин тямягьариз къаршу дийигъуз кюмек апӀдар!

#### 3


Ичв цӀийи уьмур Месигьдихъди ву

1Аллагьди учву Месигьдихъди[†] чӀиви дапӀнайиган, Аллагьдин арччул хилихъинди деънайи Месигьдихьинди, заваринубдихьна, ял апӀинай[+]. 2Заваринубдикан фикрар апӀинай, хъа му дюнʼяйинубдикан – ваъ. 3Фицики учву дийихначва, хъа ичв уьмур, Месигьдихъди сабси, Аллагьдиъ жиниди а[+]. 4Ичв уьмур – Гьадму Иса ву. Думу гъафиган, учвура Дугъахъди адлуди гъидичва[+].

5Гьаддиз, учву гьаму дюнʼяйихьан дибиснайи учвуъ айиб вари: кьяппавал, чиркинвал, ктирсуз даршлу тямягьяр, асккан тямягьяр, кьискьисвал – гатӀахьай. Мицдар тӀулар идолариз икрам апӀувал ву[+]. 6Вари гьамцдар тӀулари чпиина Аллагьдин хъял зигура[+]. 7Улихьди, гьаци яшамиш шлуган, учвура гьацдар вуйчва[+].

8Хъа гьамус думу вари: хъял, гъизгъинвал, даккнивал, люкьнар, лайикьсуз гафар – гатӀахьай![+] 9Чиб-чпиз кучӀлар мапӀанай, фицики учвʼлан ичв йирсивал илдипунчва[+]. 10Учву ГъапӀуриз ухшар айи, Аллагьдин гьякьвал аьгъяди, цӀийитӀан цӀийи алапӀурайи адмивалин цӀийи халиъ учӀвначва[+]. 11Гьаци гъахьиган, грекна жугьуд миллетдин, суннат дапӀнайиринна адрурин, варваринна скифдин, лукӀранна азад вуйирин арайиъ фаркьвал адар. Месигь вариб ву, ва варибдиъ айир Гьадму ву![+]


Аллагьдихъ хъугърударин хизан

12Гьаддиз, Аллагьдин кадагънайи гирами ва масан вуйидариз лайикь вуйиси, учвура рягьимлувалин, язухъ зигувалин, юкӀв айивалин, гъянивалин ва сабурлувалин палтар алахьай[+]. 13Эгер учвуз сар-сарикан гиран каш, сабурлуди аьгь апӀури гъузай ва Агъайи учвлан хил алдабгъиганси, учвура хил алдабгъури йихьай![+] 14Хъа гьацдар палтарин зиълан масанвалиндар алахьай. Фицики масанвали варибдикан тамам вуйи сатӀивал апӀуру[+].

15Гъит, Месигьдин мясляаьтну ичв юкӀвариз рякъ улупри, фицики Аллагьди учвуз дих гъапӀунчвуз ва саб Бедендик, мясляаьт бадали, ктикьунчву. Гьаци апӀузди баркаллагь кӀури йихьай![+]

16Гъит, учвуъ Месигьдин гаф булди яшамиш ибшри. Хъа гьадмуган учвхьан вари фагьум хъади чиб-чпиз аьгъювалар улупуз ва насигьятар тувуз хьибдичвухьан ва, рюгь баркаллагьну абцӀну, Аллагьдиз юкӀв абцӀнайивалин Аллагьдиз мяълийир, тярифнан ва рюгьнан мяълийир апӀуз хьибдичвухьан[+]. 17Вари ичв улхбарра, ичв ляхнарра Гьадгъулантина, Адаш Аллагьдиз чухсагъул кӀури, Агъа Иса бадали апӀинай[+].


Жарадарихъди цӀийиди яшамиш йихьай

18[•]Хпар, ичв жилариз мютӀюгъ йихьай, му Агъайин улихь ичв буржи ву[+].

19Жилар, ичв хпар ккун апӀинай ва дурариз писдар махьанай[+].

20БицӀидар, варибдиъ ичв абйир-бабарихъ хъпехъури гъузай, фицики учву гьаци апӀувал Агъайиз ккуниб ву[+].

21Адашар, ичв бицӀидарик хъял капӀри махьанай, даршиш дурар аьжуз юкӀвар айидар хьиди.

22ЛукӀар, ичв жилин агъйирихъ варибдиъ, кьюб маш гъяйидарси имбударин улхьан ваъ, хъа марцци кӀваан ва Агъайин улихь гучӀ кайивалиан хъпехъури апӀинай[+]. 23Учву фу апӀури гъахьишра, вари ичв марцци кӀваан, адмийиризси ваъ, хъа Агъайиз апӀурайиси, апӀинай. 24Фицики, Агъайи пешкешди ирс тувруб учвуз аьгъячвуз. Учву Агъа Месигьдин гъуллугънаъ ачва[+]. 25Хъа шли чӀурувал апӀуруш, дугъаз, гъапӀу чӀурувализ дилигну, тувди. Аллагьдин улихь вари саб ву[+].

#### 4


Насигьятар

1Учвура, агъйир, лукӀарихъди дугъриди ва намуслуди гъузай. КӀваинди гъибтай, ичв Агъара завариин ал.

2Гьаммишан ккарагури йихьай, ккарагруган, кӀубанди йихьай ва чухсагъул кӀури йихьай![+] 3Гьацира, Аллагьди учуз Месигьдин[†] сирнакан гаф рабгъбан урчӀар арццбан бадали, учхъанди ккарагай. Гьадму сир ктибтруган, узу зунжрариъ аза[+]. 4Узуз дидкан аьгъювалар, узхьан удубкьрубкьан ужуди, ачухъди ва тамамди улупбан бадали, узхъанди ккарагай. 5Жарадарихъди фагьумлуди гъузай, гьубкьу жюрейин мумкинвал ишлетмиш апӀинай[+]. 6Гъит, ичв сюгьбатар гьаммишан кабалгрудар ва фагьумлудар ишри ва, гъит, гьардиз лазим вуйи жаваб бихъри[+].

7[•]Узкан вари хабрар Тихикди пидичвуз. Думу ихтибар али гъуллугъчи, узухъди Агъа бадали лихурайи йиз ккуни гъардаш вуйиз[+]. 8Узу думу учвухьна, ич ляхнарин хабрар кидитну, ичв юкӀвар шад апӀуз, гьаъраза[+]. 9Узу дугъахъди дугъри ва ккуни вуйи гъардаш Онесимра гьаъраза – думу ичвдарикан сар ву. Дурари учвуз, гьамшваъ шулайи варибдикан ктибтидичвуз[+].

10Учвуз узухъди дустагъдиъ айи йиз юлдаш Аристархди, Варнавайин халуйин бай Маркди саламар хътаура. Дугъкан учвухьна тӀалаб дурубкьначвухьна: эгер думу учвухьна гъафиш, думу кьабул апӀуб ккун апӀурача[+]. 11Учвуз гьацира саламар хътаура Юстус кӀуру лакӀам хъайи Исайи. Аллагьдин Паччагьлугъ[†] бадали жафа зигурайи жугьдарикан гьадрартӀан хътарзухъ. Дурар узуз аьхю кюмек вузуз[+]. 12Ичвдарикан саламар Месигь Исайин[†] гъуллугънаъ айи Эпафрасди хътаура. Думу гьарган учвхъанди, учву тамамвалинна дугъривалин мюгькамвалиинди Аллагьдин ниятнахъ хъпехъури гъузри кӀури, ижмиди ккарагура[+]. 13Думу учвхъанди ва Иерапольна Лаодикия шагьрарин хъугърударихъанди, гьяйиф дарди, аьхю жафайиинди лихбан узу шагьид вуза. 14Учвуз ихь ккуни духтир Лукайи ва Демасди саламар хътаура[+].

15Лаодикияйиъ айи гъардшариз, гьацира Нимфандиз ва дугъан хулаъ уч шлу хъугърудариз саламар йипай[+]. 16Му кагъаз учвухь гъурхиган, Лаодикияйин хъугърударизра урхуз шлуганси апӀинай. Хъа учву Лаодикияйиан вуйи кагъаз урхай[+]. 17Ва Архипдиз йипай: «Лиг, увуз Агъайихьан гъабхьи гъуллугъ тамам апӀури гъуз!»[+]

18Йиз хусуси хилʼинди бикӀураза: Павелихьан саламар. Йиз зунжрарикан кӀваинди гъибтай. Гъит учвухъди Аллагьдин ужʼвал ибшри![+]

### Фессалоник-1

#### Фессалоник-1

Фессалоник-1


Фессалоник-1

[1]

[2]

[3]

[4]

[5]


#### Фессалоник-1


Фессалоник шагьриъ айи хъугърудариз 1-пи кагъаз

Му кагъаз Коринф шагьриъ дибикӀнайиб ву. Павел Фессалоникдизра Исайикан хабар хьади гъушну. Душваъ Дугъан тереф гъибисдарра шулу. Аммаки Иса хачриин дукӀну чӀиви гъахьи Месигьдикан хабар вуйиб дици дар кӀурудари шагьрин саб кьадар агьлар Павелиз къаршуди гъитӀиккури гъахьну ва, гьаддиз, думу Фессалоникдиан ухди гъягъюз мажбур шулу. Фессалоникдин хъугърударин уьмрикан аьгъю апӀуз ккунди, Павели дина чахъди Коринфдиъ Аллагьдин гъуллугънаъ ади гъахьи Тимофей гьаъру. Тимофей дилин ужудар хабрар хьади кьяляхъ гъюру. Аллагьдихъ хъугърудар, хъергувалариз дилигди, Исайихъ дурар сабан ва гьаргандиз хъугънайи, дурарин хъугъувал лигимтӀан-лигим шулайи. Гьаци дурар, вари Греция вуйибси, варидариз Месигьдиъ мисал вуйи. Дурариз чпин месэлйирира архаинвал туврадайи: дурарин арайиъ Павел имдардимиди сакьюдар гъийихнура вуйи. Гъийихдарин багахьлуйириз, гъийихдар чӀиви шлуб вуйкӀан-дайкӀан кӀури, гьич сикинвал туврадайи. Дурар ккарцури, Гирами Рюгьну Павелилантина гьамци бикӀура: Иса гъафиган, Думу гъяйиз гъийихдарин улихь чӀивиди имбудар гьич сабдинна артухъди хьидар. Месигь гъафибси, дийихнайидар чӀиви хьиди, гьаддихъан хъугънайидар вари гьаргандиз Гьадгъахъди гъузди. Ужувлан хабарнахъ хъугънайивали гьамустӀанра ужуб бегьер хура: гьациб гележегдихъ хъугъру кас гьамустӀанра, гьадму вахт улубкьнайиси, яшамиш шула.

#### 1

1Павелихьан, Силвандихьан ва Тимофейихьан – Фессалоникдиъ айи Адаш Аллагьдин ва Агъа Иса Месигьдин[†] хъугърудариз.

Ужʼвал учвуз ва мясляаьт![+]


Фессалоникдиъ гъабхьи хъугъувализ чухсагъул

2Учу ич ккарагбариъ, учву кӀваин апӀури, учвуз гъапӀубдиз Аллагьдиз гьаммишан чухсагъул кӀурача[+]. 3Учу ихь Адаш Аллагьдин улихь ичв ляхнариинди вуйи хъугъвал, юкӀв абцӀну зигру масанвалин жафа, ихь Агъа Иса Месигьдихъ хъугъувалиин ичв мюгькамди дийигънайивал гьаммишан кӀваинди гъибтрача. 4Учуз аьгъячуз, гъардшар, учву Аллагьдиз ккунду, Гьадгъу учву ктагъну,[+] 5гьаз гъапиш, учу учвуз гъабхи Ужувлан хабар[†] неинки гафариинди, хъа гьацира аьхю кьувват, Гирами Рюгь хъади вуйи ва думу гьякь вуйивал улупру лап дерин хъугъувал вуйи. Учвуз аьгъячвуз, учу учвухъди хьайиган фициб саягъниинди учу яшамиш гъахьнуш. Гьаци хьувал учвуз ужувлаз вуйи,[+] 6ва учву учуна Агъайи апӀруб апӀури гъахьнийчва. Учву Ужувлан хабар, зурба аьзаб-аьзиятназ дилигди, Гирами Рюгьну туву шадвалиинди кьабул гъапӀнийчва[+]. 7Гьаддиз учву Македонияйиъна Ахаяйиъ айи вари хъугърудариз мисал вуди гъахьунчва. 8Гьамус учвлантина Агъайин гаф неинки Македонияйиъна Ахаяйиъ рабгъура, хъа гьацира – Аллагьдихъ учву хъугъра, кӀуру хабар варишвариз дубшна. Ва сарун дидкан фукӀара пуб учуз алабхъурадар. 9Учу наанди гъушишра, варишвариъ, учву учу фици кьабул гъапӀнуш, гьаддикан ктибтури шулчуз. Дурари хъана, чӀиви ва гьякь вуйи Аллагьдин гъуллугънаъ хьпан бадали, учву фици идоларихьан Гьадму Аллагьдихъна гъафнуш, ктибтури шулчуз[+]. 10Дурари гьацира Аллагьди чӀиви гъапӀу Чан Бализ – гьамус гъюз ккайи Суддин хъялнаккан ккадаъру Исайиз, аьршариан Думу гъяйиз, учву ккилигури гъузну ккуниваликан ктибтури шулчуз[+].

#### 2


Фессалоникдиъ Павелин ляхнар

1Учвуз аьгъячвуз, аьхир, гъардшар, учу учвухьна гъювал дав ляхин гъабхьундайи, 2аммаки Филипдиъ, учвуз аьгъюганси, аьзабар ва ужуз апӀувалар алахьунчуин. Хъа учу ихь Аллагьдин кюмекниинди, учуз писди къаршу удучӀвувалариз дилигди, учвуз дирбашди ва ачухъди Ужувлан хабарнакан[†] ктибтнийча[+]. 3Учу учвуз улупу аьгъювалар ич улдугнайиваларин бинайиин алидар я чӀуру ниятназ апӀурайидар, я кучӀлар айидар дар[+]. 4Аллагьди, учу лайикь вуди гьисаб дапӀну, Чан Ужувлан хабар ич хилиъ ивнийи. Учу гьаци, адмийириз ккун ишри, кӀури гъапӀундарча, ваъ, хъа – ихь юкӀвар ахтармиш апӀру сар Аллагь бадали[+]. 5Учвуз аьгъюганси, учу гьич саб ражнукьан уччвудар гафар гъапӀундарча, ва ич хайирназ гьич саб аьмал гъапӀундарча – мидин шагьид Аллагь ву! –[+] 6ясана адмийирин ад гъазанмиш апӀуз шерик гъахьундарча – я учвухь, я жарадарихь[+].

7Учу Месигьдин[†] вакилар[†] вуди хьпаз лигну, учхьан учву ишлемиш апӀуз шуйчухьан. Хъа учу учвʼин гъагъ илипундарча ва ичв арайиъ бицӀидар хъайи дадаси гъахьунча. 8ЮкӀвар ачухъди, шадвалиинди ичв хилариъ неинки Ужувлан хабар, хъа гьацира ич уьмрарра ивнийча. Магьа гьамкьан учву учуз ккун гъахьунчуз![+] 9Ичв кӀваин илмийичвки, гъардшар, учʼин алахьу гъагъишнар ва ич аман-иман адатӀру жафйир. Учу Аллагьдихьан Ужувлан хабарнакан учвуз ктибтруган, учвʼкан гьич сариинра гъагъ илилипбан бадали, йишв-йигъ лихури гъахьунча[+].

10Учву хъугърудар гъахьиган, учу фици марцциди, гьякьлуди ва тахсир ктарди учвухъди гъахьнуш, учвура Аллагьдихъди шагьидар гъахьунчва. 11Учвуз аьгъюганси, адаш чан балихъди фици шулуш, учура учвухъди гьаруридихъди гьаци гъахьунча:[+] 12ичв уьмур Чан Паччагьлугъдиз ва аднахьна дих апӀурайи Аллагьдиз лайикьлуб хьпан бадали, учу учвуз дих апӀури гъахьунча, ял апӀури гъахьунча ва насигьятар туври гъахьунча[+].

13Хъана учу Аллагьдиз зат сикин дарди баркаллагь кӀурача, гьаз гъапиш учву учкан гъеебхьу Аллагьдин Гаф гьаци, адмийин гафарси ваъ, хъа дугъридан гьякь Аллагьдин гафси ва учвуъ, хъугърудариъ, ляхин гъабхурайи кьувватси кьабул гъапӀунчва[+]. 14Учву, гъардшар, Месигь Исайихъди саб духьнайи Ягьудияйиъ айи Аллагьдин хъугърудариз ухшар духьначва: учвуз ичв адмийирихьан бегьем учӀврушин кубкьунчвуз, дурариз чпин адмийирихьан – жугьдарихьан кубкьубси[+]. 15Дурар, пайгъамбрар[†] йивну йихруси, Агъа Иса дукӀну, ухьухъ хъергна. Дурарин ляхнар Аллагьдиз кьабулди дар, ва дурар вари адмийирин душмнариз илтӀикӀура[+]. 16Дурари ухьуз хабарнакан жугьуд дарудариз ктибтуз гъадагъа апӀура. Вари гьамцдар ляхнариинди дурари чпин гунгьарин гъагъ артухъ апӀура. Хъа Аллагьдин хъял дурариин сабан ва гьаммишандиз алабхъиди![+]


Павелиз Фессалоникдиз хъана гъягъюз ккун шулу

17Гъардшар, учу учвхьан сабан цӀиб вахтназтӀан жара гъахьундайча, думура – бедендиинди, хъа юкӀвариинди – ваъ, гьамус учву рякъюз гизаф тямягь хъайич[+]. 18Ав, фу дапӀнура учвухьна гъюз гизаф ккун гъабхьунчуз. Дугъриданна узу, Павели, гьаци апӀуз гизаф ражари хъюгъюнза, хъа ШейтӀни гъитри гъабхьундар[+]. 19Учву дарди, сарун фужар шул ич миж кайидар, ич шадвал алидар, ич адлувалин заанвал хьайидар. Учвʼинди учу ихь Агъа Исайин[†] улихь, Думу кьяляхъ гъафиган, фурслу хьидича?![+] 20Фицики ич адлувал ва шадвал, иллагьки, учву вучва!

#### 3

1Ва гьаддиз, сарун учхьан учву дарди гъузуз даршлуган, Афинайиъ учу ялгъузди гъузуз кьаст гъапӀунча[+]. 2-3Хъа ихь гъардаш Месигьдикан[†] Ужувлан хабар[†] рабгъру Аллагьдин гъуллугъчи Тимофей учвухьна гьаъдича. Дугъу учвуз читин хьибган, кюмек апӀиди, ккарцциди ва ичв хъугъувал мюгькам апӀиди. Учвузра аьгъячвуз гьацдар аьзабар ухьʼин алахьруб[+][+]. 4Гьеле учу учвухъди хъайигантӀан ухьʼин аьзабар улукьрубдикан кӀури гъахьунча. Учвуз аьгъюганси, гьаци хьузра гъабхьну. 5Ва гьаддиз узхьан сарун, ккилигури, аьгь апӀуз шули амдруган, ичв хъугъуваликан аьгъю апӀуз Тимофей гьаунза. Алдатмиш духьну, учву рякълан улдугнийкӀан кӀури, ва ич жафйир дав гъахьнукӀан кӀури, гучӀури гъабхьунзуз[+].

6Амма учвхьан кьяляхъ гъафи Тимофейи ичв хъугъуваликан ва масанваликан, учву учу ич ужудар ляхнариинди кӀваин уьрхюрайиваликан ва ич учву рякъюз юкӀв хъайиси, ичв учу рякъюзра юкӀв хъимбуваликан ужудар хабрар гъахну[+]. 7Гьаддиз, гъардшар, вари гьаму бедбахтвалариъ ва гьергувалариъ айи учу ичв хъугъували ккарцури гъахьну. 8Учву ижмиди Агъайихъди хъайивали учура уьмриъ шад апӀуру. 9Ихь Аллагьдин улихь учву учуз туву му шадвалин гьякьнаан Аллагьдиз фициб чухсагъул кӀуру?! 10Аллагьди учву рякъюз мумкинвал туври кӀури ва ичв хъугъувалиъ учвуз гьудрубкӀрубдин кюмек ибшри кӀури, эргвал аьгъдарди, учу йишв ва йигъ ккарагурача[+].

11Гъит Чав Аллагьди, ихь Адашди, ва ихь Агъа Исайи ич рякъ учвухьна гьапӀри,[+] 12хъа ичв чиб-чпихьна ва жарадарихьна вуйи масанвал, ич учвухьна айи масанвалси, Агъайи гьубкӀну ва артухъра кади туври[+]. 13Ва гъит Гьадгъу учву, ихь Агъа Иса Чан вари гирами халкьра хъади гъюру Йигъ гъяйизкьан, ихь Аллагьдин ва Адашдин улихь марцциди гъузбан бадали, гирамивали ацӀнайи ичв юкӀвар мюгькам апӀри. Амин[+].

#### 4


Аллагьдиз ккуни уьмур

1Аьхиринишвʼин гъардшар, учу учвуз Аллагьдиз ккунидарси яшамиш хьуз улупганси, гьамусдихъантинара гьаци яшамиш хьуб учвкан Агъа Исайин[†] ччвурнахъан ккун апӀурача. Учву гьамустӀанра гьаци яшамиш шули ачва, хъа вушра, хъана артухъ ужуйи яшамиш хьуз чалишмиш йихьай[+].

2Учу учвуз Агъа Исайин гьюкмиинди фицдар насигьятар тувнийиш, гьархнадарчвуз. 3Аллагьдин ният учву Чаз бахш хьувал ва кьяппавалихьан гьудучӀвуб ву[+]. 4Гъит гьарсари, гирами ва марцц шлуси, чан жандин эйвал апӀри, 5хъа, Аллагь аьгъдру аллагьсузарси,[†] тямягьярин цӀа кабхъну даришри[+]. 6Гьацдар тямягьяриъ ахъуз ва гъардшин ихтиярариин лик иливуз гьич фикиркьан мапӀанай, гьаз гъапиш, учу улихьна гъаписи ва учвкан ижмиди ккун гъапӀганси, вари гьацдар ляхнариз Агъайи жаза гьадабтӀиди. 7Аллагьди ухьуз чиркинвалиъ яшамиш хьуз ваъ, хъа гирамивалиъ гъузуз дих апӀура[+]. 8Гьаци вуйиган, шли му тина апӀураш, дугъу адми тина апӀурадар, хъа Чан Гирами Рюгь учвуз туврайи Аллагь тина апӀура.

9Гъардшарихьна вуйи масанваликан бикӀуб думукьан лазим вуди гьисаб апӀурадарча, фицики Чав, Аллагьди, учву чиб-чпи ккун апӀуз улупунчвуз[+]. 10Хъа учву Македонияйиъ айи вари гъардшарихьна гьаци хьузра шулачва. Гъардшар, учвуз миннат апӀураза, имбубтӀан артухъ чиб-чпи ккун апӀинай 11-12ва, гизафна-гизафси, архаинди яшамиш хьуз чара абгай. Жарадари ичв гьюрмат уьбхбан ва ичвра сабдиъра ул ади дархьбан бадали, гъит гьарсари чан ляхин апӀри ва уьмриз уьлин кьацӀ гьарди, учу учвуз мугагьназ гъапиганси, чан хилариинди гъазанмиш апӀри[+][+].


Агъа гъюбкан

13Гъардшар, учуз учву гъийихдарикан фукӀа-мукӀа аьгъдарди гъитуз ккундарчуз. Сабдикра миж кимдру имбу адмийириси, дурарин дердер мизиганай[+]. 14Эгер ухьу, Иса, дукӀну, чӀиви хьувалихъ хъугъраш, ухьу гьацира Исайихъ хъугъну гъакӀидар Аллагьди аьршариз Гьадгъахьна хъади гъягърувалихъ хъугърахьа[+].

15Учу учвуз Агъайин гафариинди кӀурача: Агъа гъяйиз, ухькан чӀивиди гъуздар дийихнайидарин улихь гьучӀвидар,[+] 16гьаз гъапиш, хабар утӀубччвган, аьхю малайикдин дих утӀубччвган, Аллагьдин зурна гъарабхган, Агъа Учв завариан гъиди ва сифте, Месигьдихъ[†] хъугъну, гъийихдар чӀиви хьиди,[+] 17хъасин ухьу, чӀивиди гъузнайидар, гьадрарихъди сатӀиди дифариинди Агъа рякъюз гъахиди ва гьаци гьаммишандиз Агъайихъди гъуздихьа[+]. 18Гьаци вуйиган, гьамцдар гафариинди чиб-чпик юкӀв капӀри гъузай.

#### 5


Агъа гъюрайивалихьна гьязурди гъузай.

1Фуну вахтари ва фуну йигъан Думу гъюруш, гъардшар, учвуз дидкан бикӀуб лазим дар[+]. 2Учвуз лап ужуйи аьгъячвуз Агъайин Йигъ, йишвну тӀафалси, кӀваин алдруган, гъюру[+]. 3Адмийири: «Варишвариъ мясляаьт а ва гьич саб жюрейинра хатӀа имдар!» – пуз хъюгъиган, бицӀир кайи дишагьли сабпну бицӀир апӀуз иццрушну гъадагърубси, гьадмуган дурариина аьжал гъядябхъиди, ва дурарихьан гьергбиинди чпи уьрхюз хьибдар![+]

4Хъа учву, гъардшар, мучӀушнаъ адарчва, ва гьадму Йигъандин аквну, тӀафлиси, мюгьтал апӀидарчву[+]. 5Фицики учву вари аквнан ва йигъандин веледар вучва. Ухьу мучӀушнакна йишвак кахьрадархьа[+]. 6Гьаддиз, имбударси, даахну гъуздархьа! Ачухъ фагьум ади ва кӀубанди гъуздихьа![+] 7Йишвну нивкӀу улар удутӀнайидар ахури шулу, хъа пиянискийир ярхи йишвди убхъури шулу, аьхир. 8Хъа ухьу, йигъан аквнак кахьрайидар, ачухъ фагьум ади хьидихьа ва хъугъвалинна масанвалин халариъ учӀвдихьа, кӀулʼин ухьу уьрхру пӀапӀах улубкӀидихьа![+] 9Гьаз гъапиш Аллагьди ухьуз Чан хъял улупнадар, хъа, ихь Агъа Иса Месигьдиланмина[†] вуйи ухьу уьрхювал улупна[+]. 10Гьаддиз ухьу дийихну ашра, адаршра, ухьу гьаммишан Гьадгъахъди хьуз кӀури, Думу ухьхъанди гъакӀну[+]. 11Гьаци вуйиган, чиб-чпик юкӀв капӀри йихьай ва чиб-чпиз хил туври апӀинай – му учву апӀурачва.

12Учвкан ккун апӀурача, гъардшар, учву Агъайихъ хъаърайидариз ва, гьарсаб улупури, кӀваантӀан жафа зигурайидариз артухъ гьюрмат апӀури йихьай[+]. 13Дурари апӀурайи ляхниз дилигну, дурариз аьхю масанвалиинди гьюрмат апӀинай. Чиб-чпихъди мясляаьтниинди гъузай[+]. 14Гъардшар, учвкан ккун апӀурача: ляхин апӀуз даккнидарин кӀулиъ аькьюл апӀай, кагьлидариъ кӀубанвал тӀапӀай, зяифдариз гъюн ккивай, варидарихъди сабурлу йихьай[+]. 15Лигайгьа, ичв арайиъ гьич сарира чӀурувализ чӀуру жаваб тутруври. Гьаммишан, чиб-чпихьна шлуси, варидариз ужувлиинди йихьай[+]. 16Гьаммишан шадвалиъ гъузай,[+] 17зат сикин дарди ккарагури йихьай,[+] 18варибдиз чухсагъул йипай – магьа учвуз, Месигь Исайихъ хъугърудариз вуйи Аллагьдин ният[+]. 19Рюгь мукутӀуршванай,[+] 20пайгъамбарвалин гафар тина магьадаанай, 21хъа вари ахтармиш апӀури, ужувлан тереф дибисну, гъузай,[+] 22жюрбежюр писваларихьан ярхла йихьай!

23Гъит мясляаьтнан Аллагьди Чав учву гьуркӀну гирами апӀри. Ва гъит вари учвуъ: рюгьра, юкӀвра, жанра – ихь Агъа Иса Месигь гъюру гьадму Йигъаз саб зиян ктарди уьрхри[+]. 24Учвуз дих АпӀурайир аьгьтлу ву, ва Гьадгъу му тамамра апӀиди![+]

25Гъардшар, учхъанра ккарагай![+]

26Вари гъардшариз гирамивалин мак апӀбиинди салам тувай[+]. 27Агъайин ччвурнахъан миннат апӀураза, гьаму кагъаз вари гъардшариз урхай[+].

28Ихь Агъа Иса Месигьдин ужʼвал учвухъди ибшри!

### Фессалоник-2

#### Фессалоник-2

Фессалоник-2


Фессалоник-2

[1]

[2]

[3]


#### Фессалоник-2


Фессалоник шагьриъ айи хъугърудариз 2-пи кагъаз

Фессалоникдин хъугърудариз сабпи кагъазси, гьаму кьюбпибра Коринфдиан вуйи. Думу шагьрин хъугърудар сабпи кагъзиъ дупнайи гьаму дюнʼяйин аьхиримжи йигъарикан дюзди гъавриъ ахънадайи. Мидкан хабар Исайин вакилихьна рубкьуру. Лап яман хъергувалар улуркьу Исайихъ хъугънайидарикан сакьюдари, Месигь кьюбпи ражари гьаму багарихьди гъюру, кӀурайи. Гьамциб гьялназ ккилигури, дурари я ляхин, я гьар йигъандин гъайгъушнар тамам апӀдайи. Хъугърударикан сакьюдарин, Аллагьдин гафнаъ дупнайиси, Месигь кьюбпи ражнура гъиди, кӀуру аьгъюваларикан дюз дару хиялар дюз алаури, Гирами Рюгьну ачухъди ва гъавриъ ахъруси, думу гьядиса хьайиз улихь фу шулуш, бикӀура: Исайихъ хъугънайидарихьан аьзабариккан кӀул ккадабгъуз хьибдар, дурарихъ хъергри, дарариз кучӀлар апӀури, дурарин хъугъувалик кялхъри ва дурар масу туври хьиди. Хъа дурариин улукьру гьаму вари аьзабариз ва читинвалариз дилигди, Аллагьдин Рюгьну Фессалоникдин агьлариз чпин хъугъувалиъ ижмиди дийигъуз дих апӀура: «Гъит ухьу ккун гъапӀу, ва Чан ужувлиинди ухьуз зат ккудудубкӀру ккарцувал ва ужувлан умуд багъиш гъапӀу Чав, Агъа Иса Месигьди ва Аллагьди, ихь Адашди, ичв юкӀвариъ ккарцувал тӀапӀри ва гьарсаб ужувлан ляхниз ва гафназ мюгькам апӀри» (2:16,[17]).

#### 1

1Павелихьан, Силвандихьан ва Тимофейихьан – Фессалоникдиъ айи Адаш Аллагьдин ва Агъа Иса Месигьдин[†] хъугърудариз[+].

2Ужʼвал ва мясляаьт ибшричвуз Аллагьдихьан, ихь Адашдихьан ва Агъа Иса Месигьдихьан!

3Вари учвуз гъапӀубдиз учу гьаммишан Аллагьдиз баркаллагь дупну ккунду, гъардшар. Му гьякь ву, гьаз гъапиш ичв хъугъувал кьадар адрубкьан аьхю шула ва учвкан гьарсари вари ккун апӀурайи ва чиб-чпи ккун апӀурайи масанвал айибтӀан артухъ шула[+]. 4Гьаддиз Аллагьдин жара хъугърудариз, учву вари гьаму хъергувалариъна аьзабариъ аьгь апӀури арайиз хурайи ва мюгькам апӀурайи хъугъувал улупури, ичв тярифар апӀури шулча[+].


Аллагьдин суддикан

5Варибди Аллагьдин Суддин дюзваликан шагьидвал апӀура ва учвура Аллагьдин Паччагьлугъдиз[†] лайикь хьиди, гьадму бадали учву аьзабарра аьгь гъапӀунчва[+]. 6Учвʼин аьзабар илирчу тахсиркрариз Аллагьди бедбахтвалар тувди – мура гьякь ву[+]. 7Учву гьаму ражари аьзабариъ ачва, хъа Агъа Иса аьршариан цӀиъди Чан зурба гьунар кайи малайикарра хъади гъафи гьадму Йигъан, учухъди сатӀиди учвузра рягьятвал тувди[+]. 8Аллагь кьабул дарапӀдариз ва Ихь Агъа Исайикан вуйи Ужувлан хабарназ[†] мютӀюгъ дархьидариз жаза хибди[+]. 9-10Дурариз гьадабтӀру жаза гьаргандин аьжал хьибди: Иса Чан адмийирин арайиъ адлу хьпан бадали ва Чахъ хъугъдарин арайиъ за хьпан бадали гъафиган, Дугъан аднан ва кьувватнан нурнахьан, Агъайин багхьан гьацдар ярхла апӀиди. Исайин[†] адмийирин арайиъ учвура хьидичва, гьаз гъапиш учву ич шагьидвалихъ хъугъунчва[+].

11Гьаддиз Аллагьди Чан дих апӀбаз учву лайикь хьпан бадали ва Чан кьувватниинди вари ичв ужудар ниятар ва хъугъувалин ляхнар тамам апӀбан бадали, учу учвхъанди гьаммишан ккарагурира шулча[+]. 12Гьадмуган, учву кюмек духьну, ихь Агъа Исайин ччвур адлу хьибди, хъа ихь Аллагьдин ужувлиинди ва Агъа Иса Месигьдиинди Дугъу учву адлу апӀиди.

#### 2


Агъа гъяйиз гизаф писвал хьибди

1-2Хъа гьамус ихь Агъа Иса Месигь[†] кьяляхъ гъюбкан ва Дугъу ухьу фици сатӀи апӀуруш гьаддикан. Учу учвкан, гъардшар, ичв кӀулар дудругуб, ва, я пайгъамбарваларихьан, я ачмиш апӀуваларихьан, я кагъзарихьан, гъеле думу кагъзар учхьан вуйидар ву кӀури, эгер дурариъ Агъайин Йигъ сарун гъабхьну кӀури дибикӀну ади гъабшишра, улдудугувалиъ адрахъуб ккун апӀурача[+]. 3Гьич сарихьдира учву алдатмиш апӀуз мигъитанай – гьич саб жюрейииндира. Гьаз гъапиш, сифте, Аллагьдиз къаршуди, зурба вуйи гъедергувалар арайиз дуфну ккунду, писвал арайиз адмийиинди удубчӀвиди (думу адми, аьжализ кадатӀнайир ву),[+] 4къаршур, аллагьдинубдик вая гирами вуйибдик гъилигган, учв варитӀан зина вуза, кӀури, гьисаб апӀури хьиди, гьаци, гьеле думу Аллагьдин хулаъра кмиди деъди ва дугъу Аллагь учв вуза пиди[+].

5Ичв кӀваин илмидарничв? Узу мидкан учвуз, учвухь хьайиган, гъапнийза аьхир. 6Гьамус учвуз аьгъячвуз, гьаз думу къаршу вуйир чан вахт гъяйиз дерккнаш. 7Фицики писвалин жини кьувватари чпин ляхин гьамустӀанра гъабхура, хъа сабан думу къаршу вуйириз рякъ гьадабтӀнайир дугъан рякъʼан удучӀвну ккунду[+]. 8Хъа гьадмуган думу душман ачухъ хьиди, хъа Агъа Исайи Учв гъафи гьадму Йигъан, гьеле Чан ил хътабгъбан адлувалин нурниинди думу тӀанкь апӀиди[+]. 9Писур гъювал ШейтӀнин хиларин ляхин ву. Думу писвал гьубкьу жюрейин аьламатар ва гъавриъ ахъуз даршлу кучӀлин лишнар улупбариинди[+] 10ва гьацира гьар жюрейин пис аьмалдарвалариинди арайиз удубчӀвиди. Дугъахъди аьжализ гъягърудар хьиди, гьаз гъапиш дурари гьякьвалихьна вуйи масанвал тина гъапӀнийи, хъа гьаддиинди дурарихьан чпи уьрхюз шуйи, аьхир[+]. 11-12Ва гьаддиз Аллагьди дурар, гьякьвалихъ хътругъди, писвал ктабгъдар, кучӀларихъ хъугъбан бадали ва гьациб жюрейиинди жаза адабтӀну гъитуз, кучӀлин гьюкмиъ итра[+].


Учву уьрхбан бадали кадагънайидар ву

13Учвхъан, гъардшар, гьаммишан учу Аллагьдиз баркаллагь пуб рубкьура, Агъайин ккунидар! Фицики, учву марцц апӀурайи ва ичв хъугъувал гьякьвализ илтӀикӀурайи Гирами Рюгьнан кюмекниинди Аллагьди, учвуз сифте уьрхювал хьпан бадали, Дугъу учву ктагъну[+]. 14Гьаддиз Дугъу учвуз, ихь Агъа Иса Месигьдин адлувал пай апӀбан бадали, учу гъабхи Ужувлан хабарниинди[†] дих гъапӀну![+]

15Гьаци мюгькамди дийигъну гъузай, гъардшар! Учу учвуз ушвналан ва кагъзариинди улупу аьгъюваларихъан ижмиди хъичӀихну гъузай,[+] 16ва гъит ухьу ккун гъапӀу, ва Чан ужувлиинди ухьуз зат ккудудубкӀру ккарцувал ва ужувлан умуд багъиш гъапӀу Чав, Агъа Иса Месигьди, ва Аллагьди, ихь Адашди,[+] 17ичв юкӀвариъ ккарцувал тӀапӀри ва гьарсаб ужувлан ляхниз ва гафназ мюгькам апӀри[+].

#### 3


Учу бадали ккарагай

1Ва аьхириъ, учу бадали ккарагай! Гъит, Агъайин Гаф зарбди улихь гъарабхри ва аьхю гьюрматниинди, Думу учву кьабул гъапӀиганси, имбударира кьабул апӀруси ибшри[+]. 2Хъана ккарагай, Аллагьди учу лайикь дару ва чӀуру адмийириккан ккадаъри, кӀури, фицики варидариъ хъугъувал адар, аьхир![+] 3Хъа Агъа Чав кӀурубдиин Алир ву, ва Гьадгъу учву мюгькам апӀиди ва писурихьан уьрхиди[+]. 4Учу учвуз ктиту Агъайин тӀалабар гьамусдиз тамам апӀури гъахьиганси, гьамусдихъантина тамам апӀрубдихъ ижмиди хъугърача. 5Гъит ичв юкӀвар Агъайи Аллагьдин масанвалихьна ва Месигьдин[†] мюгькамвалихьна илтӀикӀри![+]


Фарз – зегьмет зигуб

6Гъардшар, ихь Агъа Иса Месигьдин ччвурнахъан тӀалаб апӀурачачвукан: чаз ккуниб апӀури яшамиш шулайи гъардшихьан ва учу учвуз туву насигьятарихъди даршулайи гьарурихьан ярхла йихьай[+]. 7Фицики учвуз аьгъячвуз, фици учхъан мисал гъадабгъну ккундуш. Гьаз гъапиш учу учвухь ляхин дарди гъахьундарча,[+] 8учвʼин гьич сариинкьан гъагъ илдрипбан бадали, гьич саринра давди уьлин кьацӀ гъипӀундайча; йишв-йигъ, кьувватар гьяйиф дарапӀди, лихури гъахьунча[+]. 9Учу гьаци, учуз ихтияр адруган, гъапӀуб дайи, хъа учву учхъан мисал гъадабгъбан бадали гъапӀуб вуйич[+]. 10Гьеле учу учвухь хьайи вахтна учу учвуз магьа гьамциб къайда гъибтунча: «ляхин апӀуз даккнири ипӀузра дирипӀри!»[+] 11Хъа гьамус учуз, учвухь лихуз даккнидар а, ляхин апӀуз даккунди, уьргъну, жарадарин ляхнаригъ гъючӀврайидар а, кӀури, ебхьурачуз[+]. 12Гьадму адмийирикан учу, архаинди лихуб ва жвуван хилариинди гъазанмиш гъапӀу уьл ипӀуб тӀалаб апӀурача ва Агъа Иса Месигьдин ччвурнахъан дих апӀурача.

13Хъа учву, гъардшар, ужʼвал апӀбаъ меэрганай[+]. 14Хъа фуж учу гьаму кагъзиъ бикӀурайибдихъ хъпебехъиш, думу фикирназ гъадагъай, ва дугъахъди гаф-чӀал мапӀанай, гъит дугъаз нач ибшри! 15Дугъахъди, душмнихъдиси, махьанай, хъа, гъардшизси, гъавриъ шлу гафар йипай![+]

16Гъит Чав Агъайи, мясляаьтнан булагъди, гьарган ва гьубкьу жюрейиинди учвуз мясляаьт туври. Гъит учвухъди варидарихъди Агъа ишри![+]

17Павелихьан саламар – му узу йиз хилариинди бикӀураза, узу гьарсаб йиз кагъзик гьамци лишан капӀри шулза[+]. 18Гъит ихь Агъа Иса Месигьдин ужʼвал гьарган учвухъди варидарихъди хъади ибшри.

### Тимофейиз-1

#### Тимофейиз-1

Тимофейиз-1


Тимофейиз-1

[1]

[2]

[3]

[4]

[5]

[6]


#### Тимофейиз-1


Тимофейиз 1-пи кагъаз

Тимофейиз дибикӀнайи сабпи кагъзиъ, кьюбпибдиъси, Аллагьдин гъуллугънаъ айи хъугърударин хасиятарикан ва буржйирикан кӀура. Гьаз дибикӀнаш ва бикӀбан метлеб фу вуш, Гирами Рюгьнулан ачухъди рябкъюра: «Аллагьдин хизандиъ жвув фици духьну ккундуш, увуз аьгъю хьпан бадали бикӀураза. Думу хизан – хъугъру гирами халкь ву. Думу халкь – чӀиви Аллагьдинуб ву. Думу халкь – мюгькам бин ва дебккрайи гьякьʼвал ву» (3:15). Му кагъаз, гъилигу гьялариан, Павел Македонияйиз дуфнайиган дибикӀнайиб ву. Павели, Эфесдиъ даргъурайи каламариз къаршуди дийигъуз, чан дуст вуйи ва чахъди Аллагьдин гъуллугънаъ айи Тимофейикан душваъ гъузуб тӀалаб апӀура. Павелиз чаз Эфесдиз гъягъюз ккун дубхьнайи, хъа дугъаз садар гьядисйири машат гъапӀнийи. Гьаддиз дугъу Тимофейиз, сабдизра дилигди ва ижми хъугъвалиинди ккебгънайи ляхин ккудубкӀ кӀури, кагъаз бикӀуру. Тимофейи Эфесдиъ хъугърударихъди аьлакьалу вуйи сакьюдар суалар гьял дапӀну ккундийи: гьацӀари хъугънайидариз я швушвар духну, я швуваз душну ккундар, кӀурайи, жарадари ипӀру-ухру шейʼарикан ишлетмиш апӀуз ихтияр айидарра, адрударра а, кӀурайи. Гирами Рюгь Чан кагъзиъ Исайихъ хъугърударин уьмрин гизаф суалариин дийигънайи. Дугъан фикрари ва насигьятари Эфесдиъ хъугънайидариз Ужувлан хабарнан гьаммишандин гьякьикьатвалихьна, яни Иса Месигьдихьна, Гьадгъу инсанариз дебккнайи уьрхювалихьна кьяляхъ хътакуз кюмек дапӀну ккундийи. Ихь Агъайиз вари адмийир дюрхну ва Чан гьякьвалин гъавриъ ахъну ккунду. Гьаддиз Исайихъ хъугънайидари му гьякьвал жиниди гъибтну ккундар, хъа дурар, чпин хъугъували Аллагьдин дигиш апӀру рягьимлуваликан ачухъди шагьидвал апӀруси, яшамиш духьну ккунду. Кагъзиъ артухъси фикир хъугърударин аьхюр кипуз саб тягьна ктру уьмрин адми духьну ккунивалихьна жалб апӀура.

#### 1


КучӀлин аьгъюваларикан

1Ухьу уьрхру Аллагьдин ва ихь умуд кайи Месигь[†] Исайин[†] амриинди кадагънайи Иса Месигьдин вакил Павелихьан[+] 2хъугъувалиъ йиз гьякь бай Тимофейиз – ужʼвал, рягьим ва мясляаьт увуз Адаш Аллагьдихьан ва Иса Месигь ихь Агъайихьан![+]

3Македонияйиз гъярайири, увкан Эфесдиъ гъузуз ижмиди ккун гъапӀнийза. Уву душваъ кучӀлин аьгъювалар рагъурайи сакьюдар касар дерккну ккундийзуз. 4Чпин вахт дурари гьубкьу жюрейин махъварихъди ва ккудудукӀру архйир агури гьадрапӀри. Миди арайиз хрудар гьюжатартӀан дар, хъа хъугъували арайиз хурайи Аллагьдин ляхин улихь гъабхурадар[+]. 5Гьаму йиз тӀалабнан метлеб – марцци кӀваан, гъяни намуснаан ва дугъри хъугъувалиан удубчӀвурайи масанвал вуйиз[+]. 6Сакьюдар, гьаму вари дипну, файдасуз гьюжатариъ ахъна[+]. 7Дурариз Къанун[†] кивру мялимар хьуз ккунди а, аммаки дурар я чпи кӀурайибдин, я чпи гьадмукьан ижмиди ктибтурайибдин гъавриъ ахънадар.

8Къанун ухьуз агъяхьуз: думу ужуб ву, эгер дюзди ишлетмиш апӀури гъашиш[+]. 9Ухьуз гьацира аьгъяхьуз: Къанун дугъридариз ваъ, хъа – гьадму законар чӀюргърудариз ва мютӀюгъ даршлудариз, аллагьсузариз[†] ва гунагькрариз, фукӀара гирамиб адрудариз ва хътругърудариз, адашдин вая дадайин уьмриин хил иливрудариз, йивну йикӀрудариз,[+] 10кьяппавалиъ айидариз, жилир жилирихъ хъайидариз, адмийир лукӀʼвализ масу туврудариз, кучӀляхяриз, кучӀалди шагьидвал апӀрудариз ва дюз аьгъювалариз къаршуди удучӀврудариз ву. 11Му аьгъювалар гьарсаб тярифназ лайикь вуйи Аллагьди узʼин илипнайи Ужувлан хабарнахъди[†] сабси гъюру[+].


Аллагьдин ужувлаз баркаллагь

12Узуз кьувват туву ихь Агъайиз, Месигь Исайиз чухсагъул кӀураза. Дугъу узʼин ихтибар дапӀну, гъуллугъ илипунзуин[+]. 13Мугагьназ Агъайиз люкьнар апӀуйза, хъугърударихъ хъергуйза, вягьшисир вуйза. Аллагьди узлан хил алдабгъну, гьаз гъапиш, узу йиз аьгъдрувалиан ва хътругърувалиан гьаци апӀури гъахьунза[+]. 14Хъа, Иса Месигьдик ктикьхъан, рябкъру масанвална хъугъвал хъайи ихь Агъайин ужʼвал Аллагьди узʼин бегьем улубзну[+]. 15Дюз ва гьякь ву гьаму гафар: гунагькрар уьрхбан бадали, Месигь Иса дюнʼяйиз гъафну, хъа дурарикан вартӀан аьхю гунагькар узу вуйза[+]. 16Аммаки Иса Месигьди гьамциб ужʼвал узуз, сарпирди, Чан сабурлувал фукьан зурба вуш дябкъну, имбударра хъугъуз ва дурариз гьаргандин уьмур рубкьуз, улупну. 17Гьаци вуйиган, гъит гьаргандин Паччагьдиз, аьжал Хътруриз, Дярякъруриз ва Сар вуйи Аллагьдиз аьсрариан аьсрариз гьюрмат ва ад ибшри! Амин.

18Тимофей, йиз бай, увкан дупнайи пайгъамбарвалин гафар кӀваин алди, магьа гьамцдар насигьятар дикӀуразавуз; гьадрарихъди гъяри гьякьвал бадали[+] 19жвуван хъугъувал ва марцци намус уьбхюри, уву хай кайи дяви дубхну ккундузуз. Сакьюдар намуснахьан гьидицну, ва ахириъ дурарин хъугъувалин гими ккабхъну. 20Гьацдарин арайиъ Гименейна Эскендер а; узу дурар, Аллагь беябур дарапӀди яшайиш дубгъуз, иблисин хилиъ ивунза[+].

#### 2


Сакьюдар ляхнарикан

1Сифтена-сифте увкан ккун апӀурайиб гьаму вуйиз: вари адмийирихъанди ккарагай, тӀалаб апӀинай, гаф хъипай, Аллагьдиз чухсагъул йипай. 2Ухьу мясляаьт ади ва ужувлаъ архаинди, лайикьлуди яшамиш шлуси, пачгьарихъанди ва гьюкмихь хьайи варидарихъанди ккарагай. 3Мици апӀуб дюзди ва ухьу уьрхру Аллагьдиз кьабулди ву[+]. 4Фицики Дугъаз вари адмийир дюрхну ва гьякьвалихъна дуфну ккунду[+]. 5Аллагь сар ву, ва Аллагьдинна адмийин ара сатӀи АпӀурайирра сар ву. Думу Кас – Месигь[†] Иса ву[+]. 6Дугъу вари адмийирихъанди кайи буржнан ерина Учв тувну. Думу Аллагьди, вахт гъафиган, дюнʼяйиз гьау шагьидвал ву[+]. 7Гьаддиз узу, Хабар рабгърурди, Месигьдин вакилди ва жугьуд дару халкьариз гьякь хъугъувалин мялимди дерккнайир вузун; кучӀлар апӀурадарза, гьякь кӀураза[+].

8Гьаци вуйиган жилари, хъял ва гьюжатар гъитну, гьарсаб йишвахь ккарагури, марцци хилар заргури ккундузуз.

9Гьаци дишагьлийирира палат абурлуди ва жвуваз балгруси, къайдайиинди алабхьри; гъит дурари, аьжайибди кушар дерккри, гъизилар, жавагьирар, багьа палат алабхьури ваъ,[+] 10хъа Аллагьдиз бахш духьнайи дишагьлийириз лайикь вуйиси гъяни ляхнариинди чпи кабалгри. 11Гъит дишагьлийири, артухъ гаф дарди, саб наразивал улулупди, аьгъювалар аьгъю апӀри[+]. 12Дишагьлийиз жили-жвуван зиин аьхювал апӀуз ва аьгъювалар улупуз гъидритарза; думу ккебехъну гъузри[+]. 13Фицики сифте – Адам, хъа Ева халкь гъапӀнийи[+]. 14Алдатмиш гъапӀурра Адам дайи, хъа, кӀучӀлихъ хъебехъну, гунагь гъапӀур учв вуйи[+]. 15Аммаки дишагьлира уьрхиди, бицӀидар апӀури, эгер хъугъувал, масанвал, гирамивал ва намуслувал ади яшамиш шулуш.

#### 3


Хъугърударин аьхюдар

1Дишди кӀура: шлиз хъугърударин аьхюр хьуз ккундуш – баркаллагь чаз![+] 2Аммаки аьхюр кипуз саб тягьна ктру уьмрин адми духьну ккунду: саб ражаритӀан швушв дархир, сабурлур, аькьюллур, намус кайир, хялар ккунир, аьгъювалар улупуз удукьрур,[+] 3дурубхърур, элелегрур, хъа гаф-чӀалнаъ гъюдлир, хъюхъ дазрабгрур, пулиъ ул адрур[+]. 4Дугъу чан хал-хизан ужуйи гьюле[†] гъабхури ккунду, хъпехъру ва чан гьюрмат уьбхру баяр-шубар ади ккунду. 5Хъа чан хулан эйвал апӀузкьан даршлурихьан Аллагьдин хъугърударин гъайгъу зигуз шулин? 6Тазади хъугъну имбударикан аьхюр ктагъну ккундар: дицир адмийик фурс кубчӀвди ва, иблисдинси, дугъанра суд апӀиди. 7Хътругърудар дицир касдикан, кьяляхъ тягьнийир дархьуз ва иблисди ккиву чулиъ адрахъуз, ужуйи улхури ккунду[+].

8Гьаму дурарин кюмекчйиризра кайиб ву. Дурар гьюрмат айи, кьюб маш гъядру, чяхрихъ юкӀв хъадру ва пулиъ ул адру касар духьну ккунду[+]. 9Дурари, марцци намус ади, хъугъувалин сирар дидисну ккунду. 10Сифте дурарра ахтармиш дапӀну ккунду, ва, эгер дурарихъ «рижв» хътрибшиш, гъит кюмекчивалин гъуллугънаъ гъузри.

11Аьхюдарин кюмекчйирин хпарра гьюрматназ лайикьдар духьну ккунду, футнийир дарагърудар, тямягьяриъ адрахърудар, варибдиин хъугъвал алидар[+].

12Аьхюрин кюмекчира саб ражаритӀан швушв духну адрур ва чан хал-хизан ужуди кӀули гъабхрур духьну ккунду. 13Гьаз гъапиш чан гъуллугъ ужуди тамам апӀрури гьюрматра гъазанмиш апӀуру, ва Иса Месигьдикан[†] вуйи чан хъугъуваликан дугъхьан, саб гучӀ адарди, ктибтузра шулу.

14Багарихьди увухьна гъюз кказа, хъа му узу увуз, 15нагагь узу кьан апӀруси гъабшиш, Аллагьдин хизандиъ жвув фици духьну ккундуш, увуз аьгъю хьпан бадали бикӀураза. Думу хизан – чӀиви Аллагьдихъ хъугъру гирами халкь ву. Думу халкь – мюгькам бин ва дебккрайи гьякьвал ву. 16Саб гаф адарди ихь хъугъувалин сир зурба ву:

Думу бедендиъди гъафну,
Рюгьну гьякь гъапӀну,
Думу малайикариз гъяркъну,
Дугъкан халкьариз ктибтну,
Думу дюнʼяйиъ хъугъувалиинди кьабул гъапӀну,
Думу адлуди завариз за гъахьну[+].

#### 4


Тимофейиз насигьятар

1Аллагьдин Рюгьну ачухъди кӀура, аьхиримжи вахтари, хъугъувал дипну, гьацӀар гьудучӀвиди, дурари кучӀлин рюгьярин ва жинарин каламарин тереф бисиди[+]. 2Дицдар каламар, намус дудубгнайи, кью-кьюбди машар гъивнайи кучӀляхяриланмина гъиди. 3Дурари швушвар хуз гъадагъа апӀура. Дурар, гьякьвал агъюдарина хъугърудари баркаллагь кӀури, ипӀбан бадали Аллагьди халкь дапӀнайи саб жюре итӀрудар митӀанай, кӀури, хъюгъна[+]. 4Аллагьди арайиз дубхнайиб вари ужу ву. Баркаллагь кӀураш, вари кьабул апӀуз шулу[+]. 5Гьаз гъапиш думу вари Аллагьдин гафну ва ккарагбу гирами апӀура[+].

6Эгер уву, Тимофей, гъардшариз гьацдар кӀури гъабшиш, уву хъахънайи сагъ аьгъюваларин ва хъугъувалин гафари ацӀрайи Иса Месигьдин[†] ужур гъуллугъчи хьидивукан. 7Кьаби хпариз лайикь вуйи махъварихъди вахт давди маадапӀан, хъа гьарган хъугъувалин тӀалабарихъ йихь[+]. 8Бедендиз вуйи гьяракатарикан сацӀиб мянфяаьт а, хъа хъугъувалин тӀалабарихъ хьуб варибдиъ мянфяаьтлу ву, фицики диди, гьамусси, гъюру вахтариъра уьмур тувди.

9Му гаф дюз апӀуб ва кьабул апӀуб лайикь ву[+]. 10Гьаддин бадали ухьу лихурира ахьа, гьаддихьна гьачӀарккурира ахьа, гьаз гъапиш умуд чӀиви Аллагьдик кайихь, хъа Думу вари адмийир Уьрхрур ву, иллагьки – Чаин хъугъвал алидар[+].

11Адмийириз магьа гьамдихьна дих апӀин ва гьамдикан аьгъювалар улуп. 12Увухьинди, уву жигьил ву кӀури, гьясппикк ккадру саягъниинди, фужкӀара лигуз мигъитан. Хъугънайидариз уву гьам гафариъ, уьмриъ, масанвалиъ, хъугъувалиъ ва гьам марццишнаъ чешнеди гъуз[+]. 13Узу гъяйиз хъугърударин улихь Гирами китабар[†] ерхьури урх, Ужувлан хабар[†] ктибтури апӀин, аьгъювалар улупру мялим йихь. 14Хъугърударин аьхюдари увʼин хилар иливуйрайиган увуз гъапи пайгъамбарвалин гафариланмина гъабхьи багъиш увхьан ярхла мапӀан[+].

15Яв гъуллугъ юкӀв хъади апӀин, дидиз гьуркӀну бахш йихь, ва гьадмуган варидариз яв хъуркьувалар рякъиди. 16Яв увʼин ва уву улупурайибдиин ул алди гъуз. Гьаму аьгъюваларихъан ижмиди хъичӀих, фицики гьамци апӀури, увура ва увухъ хъпехъурайидарра уьрхидиву.

#### 5


Вазифйир, яни жвуву гьапӀну ккундуш

1Яшлу адмийириз хъжагъру саягъниинди макӀан, яв адашси, гъавриъ тӀаъ. Жигьил адмийирихъди, яв гъардшарихъдиси, гафар апӀури йихь[+]. 2Аьхю дишагьлийир – дадйирси; жигьилдар чйирси дис, дурарихъди вуйи яв аьлакьйир лап марццидар шлуси гъуз.

3Гьич саб терефнаанкьан кюмек имдру ачӀни дишагьлийирин гъайгъу зиг. 4Эгер ачӀни дишагьлийиз баяр-шубар, ясана хтулар аш, дурари чпин хъугъувал ляхниъ улупри, чпин хизандинна абайир-бабарин гъайгъу зигури. Му Аллагьдиз кбалгру ляхин ву[+]. 5Хъа гьякь ачӀни дишагьли, яни фужкӀа хътрур сар Аллагьдихъ йирфар хъирчнайир ва, йигъ-йишв ккарагури, Дугъкан кюмек ккун апӀурайир ву. 6Хъа кефер апӀурайи ачӀни дишагьли чӀивидимиди дукӀнайи гьисаб ву[+]. 7Гьич саб жюрейин тягьнийир дархьбан бадали, хъугърудариъ тӀапӀ. 8Жвуван багахьлуйирин, сифтена-сифте жвуван хизандин гъайгъу ктрур, хъугъувалихьан гьудучӀвнайир ву ва хътругъруртӀан ужуз ву.

9ЙирхьцӀур йислан зиина яш дубхьнайи ва саб ражаритӀан швувахь дархьи ачӀни дишагьлийиртӀан хъугърударин гъайгъушнаъ махьан. 10Думу дишагьлийин ужудар ляхнар аьгъю ишри: бицӀидар вердиш гъапӀу ва хялар кьабул гъапӀу, хъугъру гъардшарин ликар гъижикӀу, читинвал алабхъдариз кюмекнаъ ва гьарсаб ужудар ляхнариз бахш гъашир[+].

11Жигьил ачӀни дишагьлийир думу гьисабнак макаан, гьаз гъапиш чпин юкӀв хъипнайивал Месигьдихьан[†] ярхла шлурихъ дурариз швуваз гъягъюз ккун хьибди, 12ва, чпи сифте Аллагьдин улихь туву гаф чӀюбгъюри, дурари чпин суд апӀура. 13Мидихъди сабси, лихурира адруган дурар гагь-гагьнак давди вахт адапӀуз вердиш шула, хулариан-хулариз ккажагъуз хъюгъра, футна либхура, жарадарин ляхнаригъ гъючӀвра, лазим дарубдикан улхури шулу[+]. 14Гьаци вуйиган, узу жигьил ачӀни дишагьлийирикан швуваз гъягъюб, бицӀидар апӀуб, чан хулахъ зегьмет зигуб ва душмнар чпикан чӀуруди дулухруси апӀуб ккун апӀураза[+]. 15Гьаз гъапиш гьацдарикан сакьюдар, жвуван хъугъувал дипну, иблисихъди гъушну.

16Эгер ачӀни дишагьлийириз хъугъру багахьлуйир аш, хъугърудариз артухъ гъагъ дархьуз, дурарин гъайгъу багахьлуйири зигри. Гьадмуган дугъридан кюмек адру ачӀни дишагьлийириз хъугърударихьан кюмек апӀуз хьибди.

17Ужуди аьхювал апӀру касариз хъугърударин артухъ гьюрмат ади ккунду, иллагьки Ужувлан хабар[†] рабгърудариз вая аьгъювалар улупрудариз[+]. 18Гьаз гъапиш Гирами китабари[†] кӀура:

«Гад апӀури, раццʼин али йицран ушв миилибтӀан» ва
«Лихрур кьиматназ лайикь ву»[+].

19Хъугърударин аьхюрилан аьрз апӀуради гъабшиш, кьюр вая шубур шагьид хътарди, кьабул мапӀан. 20Хъа гунгьар апӀрур, имбударизра дарс хьузди, варидарин улихьна адагъ[+].

21Аллагьдин, Иса Месигьдин ва кадагънайи малайикарин улихь увкан ижмиди ккун апӀураза: гьаму узу гъапидар кьабул дапӀну, саризра майил мапӀан; сарин тереф дибисну, тмунуриз миилзиган.

22Жарадарин гунгьарин иштиракчи махьан. Хъугърударин аьхюдарин жергйириз гьялакди фужкӀара макадагъан. Марцциди гъуз[+].

23Саб шидтӀан дурубхъди мугъузан, яв фунин уьзриз ва кми-кмиди шлу иццрушнариз цӀибди чяхирра ишлетмиш апӀури йихь[+].

24ГьацӀарин гунгьар, суддин Йигъ гъяйиз гьамустӀанра рякъюра, хъа гьацӀарин – кьяляхъна ачмиш хьиди.

25Гьаци ужудар ляхнарра ву: гьацӀар гьамустӀанра рякъюра, хъа дярякърайидар кьанди арайиз удучӀвиди.

#### 6

1ЛукӀвалиъ айидари Аллагьдин ччвур ва учу улупу аьгъювалар беябур дарапӀбан бадали, гъит чпин аьхюдарин гьюрмат уьбхри[+]. 2Хъа аьхюдар хъугърудар вуш, дурар чпин гъардшар вуйивализ дилигну, фурс дарапӀри. Хъа гьаци, гъит имбубтӀан хъана уччвуйи чпин аьхюрихъ хъпехъури ишри, гьаз гъапиш чпи гъуллугъ апӀурайидариз дурарра дугъри ва ккуни гъардшар ву. Адмийириз уву гьамци улупну ва гьаддихьна дих дапӀну ккунду[+].


КучӀлин улупбар ва гьякь девлет

3Шли, Аллагьдиз лайикь вуйи гьюрмат хурайи ихь Агъа Иса Месигьдин[†] сагъ гафар ва аьгъювалар тина гьадаъну, фу-вуш жараб улупураш,[+] 4думу хъюхъ забгурайир, амма фукӀа аьгъдрур ву. Дицир адми, гьюжатарин ва люкьнарин кчӀихбарин уьзри гъадагънайир ву. Гьацдарилантина бахилвал, гъярхьувалар, агьрар-люкьнар, хъугъвалиан адахъувал[+] 5ва кӀулиъ маъ адарди гьякьвал кӀваълан гъубшдарин гъанихвали, зат ккудудукӀру гьюжат арайиз хура. Аллагьдин ляхнар дурариз чпи ацӀузтӀан вуйидар дар[+].

6Хъугъувалин тӀалабар тамам апӀуб ва варибдиин рази хьуб зурба хъуркьувал ву[+]. 7Фицики му дюнʼяйиз ухьу гъабхиб фукӀара адарихь, я фукӀа кьяляхъ гъабхидира дархьа. 8Уьлна палат аш, гьаддиин рази хьидихьа[+]. 9Девлетлу хьуз ккунир гизаф абдал ва хатӀавалин тямягьяриъ ахъру. Дурари адмийир бедбахтвалин ва аьжалин деринариз хъчӀюхюру[+]. 10Вари жюре чӀуруваларин ччив – пул ккун апӀувал ву. Пул ккун дубхьну, хъугъувалихьан гьудучӀву адмийир гизаф бахтсуз гъахьну.


Фу кӀваълан гьархну ккундарш

11Хъа уву, Тимофей, Аллагьдин адми вува, гьаддиз гьацдарихьан гьерг. Дюзвал, хъугъувал, хъугъувалин тӀалабар тамам апӀувал, масанвал, сабур, умунвал бисуз хилар гьачӀаркк[+]. 12Хъугъувал бадали игит йихь, увуз дих дапӀнайи гьаргандин уьмрихъан хъичӀих. Фицики уву лайикьлуди гизаф шагьидарин улихь яв хъугъуваликан гъапнийва[+]. 13Гьамус узу увуз, Понтий Пилатдин унтӀаъ кӀубанди гьаму хъугъуваликан шагьидвал гъапӀу Месигь Исайин[†] ва варибдиз уьмур тувру Аллагьдин улихь дих апӀуразавуз:[+] 14увуз гьич саб тягьна дяргъруси, узу увуз гъапиб вари ихь Агъа Иса Месигь гъяйизкьан, тамам апӀури гъуз. 15-16Вахт гъабхьиган, Думу ухьухьна Аллагьди, хушбахтавар ва сар вуйи Гьюкумдри, паччгьарин Паччагьди ва агъйирин Агъайи, лик кубкӀуз даршлу аквнаъ айи ва адмийирикан гьич саризкьан дярякъю ва рякъюз даршлу, аьжал хътру Сари гьаъди. Гьадгъануб ву гьюрмат ва кьудрат гьаммишандиз! Амин[+].

17Гьаму дюнʼяйиин девлетлу вуйидариз йип: фурсар дарапӀри ва чпин девлетарихъ йирфар хътричри – думу мюгькам вуйиб дар. Уьмрикан кьукь ктабгъури яшамиш хьуз вари лазим вуйиб артухъра кади тувру Аллагьдихъ йирфар хъирчиш, хъа ужу ву[+]. 18Дурарикан ужувлар апӀуб ккун апӀин, гъит гъяни ляхнарихьди девлетлу ишри. Кьискьисар даришри ва иштагьниинди имбудариз чпин девлетнакан капӀри[+]. 19Гъит, гьамци чпиз хазна уч апӀри – му гъюз ккимбу гьякь уьмур гъазанмиш апӀру ижми шибритӀ хьибди.

20Тимофей, яв хилиъ ивнайиб вари уьбх. Аллагьсузвалин улхбар-рахбарихьан ва кучӀлин аьгъюваларин гьюжатарихьан гьудучӀв[+]. 21Гьацдар аьгъювалар ачуз, кӀурайидар хъугъувалихьан гъирагъдиз душна.

Гъит ужʼвал учвухъди ибшри![+]

### Тимофейиз-2

#### Тимофейиз-2

Тимофейиз-2


Тимофейиз-2

[1]

[2]

[3]

[4]


#### Тимофейиз-2


Тимофейиз 2-пи кагъаз

Гирами Рюгьнуланмина Павели гъибикӀу му кагъаз, гъилигу гьялариан, аьхиримжинуб ву. Му кагъаз Римдиъ гъибикӀганси ву. Му кагъзиъра чаз аьгьтлу вуйи гъардаш Тимофейин ччвур кӀваин апӀура. Хъергуваларикк ккахъну, дустагъдиъ деънайи Павел суддихьна ва аьжалин жазайихьна гьязур шулайи. Иллагьки гьамциб вахтна дугъу чаз кюмек гъапӀу ва чан вари уьмриъ хъугъвал алди гъахьи Аллагьдикан ктибтуз хъюгънийи. Павелиз аьжаликан гучӀ ктайи, думу Месигьдихъди чазра гьаргандин уьмур ккилибгурайивалихъ ижмишнаан хъугънайи. Аммаки Исайин вакилиз хъугърударин гъюз имбу гележегдиз кюмекар дарапӀди гъитуз ккундайи, фицики чаин улуркьстар аьзабарна хъергувалар дурариз ккилигурайиб дугъаз аьгъяйи. Гирами Рюгьну улихьмиди, гизафдар гьякьвалихъан хътакиди ва жвуван зиин Аллагьди аьхювал апӀури дурариз ккун хьибдар, кӀурайи. Гьаддиз Аллагьдин Рюгьну Исайихъ хъугънайидариз Месигь вари гьюкмартӀан зиина вуйивал ва вари аьхюдарин Паччагь вуйивал кӀваин уьрхюб, гьацира, улукьуз ккайи хъергуваларизна гучӀар ккаъбаз дилигди, аьгьтлуди гъузуз дих апӀура: «аьжал терг ГъапӀуриинди, Ужувлан хабарниинди дюнʼяйиз уьмур ва аьжалсузвал Гъабхуриинди, ухьу Уьрхрур – Месигь Иса гъюбʼинди думу багъиш рябкъюри гъабхьну» (1:10).

#### 1

1Аллагьди гаф тувнайи Месигь[†] Исайиъди сатӀи вуйи уьмур рабгъуз Аллагьдин ниятниинди гьаънайи Месигь Исайин[†] вакил Павелихьан[+] 2йиз ккуни вуйи бай Тимофейиз – ужʼвал, рягьимлувал ва мясляаьт Адаш Аллагьдихьан ва ихь Агъа Месигь Исайихьан![+]


Баркаллагь пуб

3Йиз абйириси марцци намусниинди узу гъуллугъ апӀурайи Аллагьдиз, гьарсаб йиз ккарагбаъ уву кӀваин апӀруган, баркаллагь кӀураза. Узу уву, ккарагури, зат сикин дарди, йигънура йишвнура уву кӀваин апӀураза[+]. 4Узхъанди уву удурзу нивгъар кӀваин илмийиз, ва уву дяркъну, юкӀв шадвали абцӀуз ккунди, ктисурадарзу. 5Сифте яв баб Лоидайин, хъа яв дада Евникайин кӀваз гъафибсиб марцци яв хъугъувал кӀваин апӀураза. Му мициб хъугъувал увуз айивалин саб шак адарзуз[+]. 6Магьа гьамци, кӀваин апӀуразавуз: Аллагьди увуз тувнайи, ва узу хилар иливган, увуъ кабхьу гъуллугънан багъиш, чӀиви цӀа кади, убгури гъит[+]. 7Аллагьдин Рюгьну ухьуз гучӀ туврадар, хъа кьувват, масанвал ва сагъ фикир тувру[+].

8Гьаддиз, ихь Агъайикан ктибтуз нач мапӀан, ва Гьадму бадали дустагъдиъ айи узхьан нач мапӀан, хъа узухъди Ужувлан хабар[†] бадали, узʼин улукьнайи аьзабарин пай гъадабгъ. Фицики Аллагьди ухьуз Чан ужувлакан ктибтуз кӀури кьувват тувна[+]. 9Дугъу ухьу ихь ляхнариз лигну дюрхнадар ва Чан гирами вуйи дихниинди ухьуз дих дапӀнадар, хъа, Чан гьаци апӀуз ккайивалин кьувватназ ва Чан зурба вуйи ужувлаз дилигну гьаци дапӀна. Дугъу ухьуз, Месигь Исайиланмина думу багъиш, вахтар ккергъайиз улихьна дапӀнайи[+]. 10Гьамус, аьжал терг ГъапӀуриинди, Ужувлан хабарниинди дюнʼяйиз уьмур ва аьжалсузвал Гъабхуриинди, ухьу Уьрхрур – Месигь Иса гъюбʼинди думу багъиш рябкъюри гъабхьну[+]. 11Гьадму Ужувлан хабар ктибтру вакилди, аьгъювалар улупрурди ва мялимди Аллагьди узу дерккну![+] 12Магьа гьамдиз дилигну, узу гьацдар аьзабар аьгь апӀураза. Хъа узуз начди дарзуз! Узуз узу Шлихъ хъугънаш, аьгъязуз. Дугъу узʼин илипнайи гьадму ляхин Аьхиримжи йигъ гъяйизкьан вари уьбхрувалик йиз гьич саб шакра кадариз[+].

13Хъугъувал ади ва масанвал ади узкан увуз гъеерхьу дюз аьгъювалар увуз дарсар ишри. Дурар учуз Месигь Исайиъ гъидихъдар вучуз. 14Яв хилиъ ивнайи вари ужуб ухьуъ яшамиш шулайи Гирами Рюгьнан кьувватниинди уьбх[+].

15Асия уьлкейиъ, Гермогенна Фигелра кади, узхьан вари гьидицнайиваликан аьгъявуз[+].

16Гъит Агъайи Чан рягьимлувал Онисефордин вари хуландариз улупри. Дугъу гагь-гагьнак йиз кӀваз архаинвал хури гъахьну ва узу йитӀнайи зунжрарихьан нач гъапӀундар![+] 17Учв Римдиъ айиган, дугъу узу, дихъайизкьан, гизаф агури гъахьну. 18Гъит, Агъайи дугъаз гьадму Йигъан Чан ужʼвал туври! Хъа дугъу узуз Эфесдиъ фукьан кюмек гъапӀнуш, варидаризтӀан увуз ужуйи аьгъявуз.

#### 2


Хъугъувал али Месигь Исайин адми

1Гьаци, йиз бай, Аллагьдин ужувлаан кьувват адабцӀ, думу ухьуз, Месигь[†] Исайиъ сатӀи вуйиган, туврайиб ву. 2Увуз узкан гъеебхьуб гизаф адмийирин улихь жарадаризра гьаци улупуз удубкьру хъугъвал али касарин арайиъ кидибт. 3Месигь Исайин[†] дугъри эскерси, яв пай аьзаб гъадабгъуз гьязурди гъуз[+]. 4Гьич сар эскерра хулан ляхнарихъ шулдар – дугъан вазифа, чан аьхюри гъапиб апӀуб ву. 5Я гьич сар талитчийиз, талитнан къайдйир гъючӀюргъиш, пешкеш тувидар[+]. 6Гьаци нежберра ву: амкӀ ккудубзури гъилиху дугъаз чан пай мягьсул сифте ражну дурубкьну ккунду[+]. 7Узу гъапибдикан фикир апӀин – Агъайи варибдин гъавриъ ахъуз кюмек апӀидивуз.

8Давуддин[†] тухмиан удучӀву, дукӀну чӀиви гъахьи Иса Месигь кӀваин апӀин. Узу рабгъурайи Хабарнан мяна гьаддиъ а[+]. 9Гьадму Ужувлан хабар[†] бадали узу балайикк ккахъназа, тахсиркарси, зунжрариъ аза. Хъа Аллагьдин Хабар зунжрариъ дибтӀуз шлуб дар![+] 10Гьаддиз узу, кадагънайидар бадали, Месигь Исайихъди сатӀи вуйидариз, гьаммишандин адлувалра хъади, чпиз уьрхювал рубкьбан бадали вари аьгь апӀураза[+].

11Гьаму гафар гьякь ву:

эгер ухьу Дугъахъди гъийихнуш, Гьадгъахъди яшамишра хьидихьа[+].
12Эгер аьгь апӀураш, Дугъахъди паччагьвалра апӀидихьа.
Эгер ухьу Дугъхьан гьудучӀвиш, Думура ухьхьан гьудучӀвиди[+].
13Эгер ухьу дугъриди гъудрузиш, Думу дугъриди гъузди, фицики
Думу Учв Чахьан гьудучӀвидар![+]


Аллагьди кадагънайи гъуллугъчи

14Гьаму вариб адмийириз кӀваин апӀбаъ яваш ва инжик махьан. Аллагьдин улихь дурарикан гьюжаткарвал дебккуб ккун апӀин. Дурарихъ хъпехърудариз, аьжалихъна хувалтӀан, хайир адар[+]. 15Аллагь увкан разиди гъитруси, диш рякъди гъярайи касси, гьич сабдихьанра нач даршлу гьякьвалин гаф деебтури, яв хилʼан удубкьруб вари апӀин. 16Хъа ичӀи ва аллагьсуз лягълягъярихьан гьудучӀв. Фицики дурари адмийир Аллагьдихьан ярхла апӀура. Чпин хътругърувалариъ дурарин хъуркьувалар артухъ хьиди[+]. 17Дурарин каламарра, кубчӀвру аьзарси, даргъиди. Дицдарин арайиъ Филетна Гименейра ахьна[+]. 18Дурар гьякь рякълан улдугна. Дурари, гъийихдар чӀиви духьна, кӀура. Гьамци кӀури, дурари сакьюдарин хъугъувал чӀюбгъюра[+]. 19Хъа Аллагьди ккивнайи бин мюгькамди дийибгъна, ижмиб ву. Дидʼин гьамци кӀури, лишан алабсна: «Аллагьдиз Чандар аьгъя». Ва хъана: «Гьарсари, Агъайин ччвур бисрури, гьич чӀуруб дарапӀри!»

20Аьхю хулаъ, гъизилинна арсранси, гакӀвлинна ругдин гъабарра а. Гьюрматлуди ишлетмиш апӀру багьа гъабарра а, аьдатнан гьяжатназ – ужуз гъабарра[+]. 21Вари чӀурубдихьан марцц гъахьир гьюрматлу гъаб хьиди: дицир кас гирами дапӀна; Эйсийи гьадму ишлетмиш апӀиди, думу гьаммишан гьарсаб ужувлан ляхниз гьязурди гъубзди.

22Жигьилвализ хас вуйи тямягьярихьан ярхла йихь ва, Агъайихьна марцци юкӀвариинди илтӀикӀрударихъди сабси, дюзвалихьна, хъугъувалихьна, масанвалихьна, мясляаьтнахьна варидарихъди гьачӀаркк[+]. 23Ахмакъ ва абдал гьюжатарихьан ярхла йихь, увуз аьгъявуз: дицдар гьюжатар элегбариинди ккудукӀуру[+]. 24Агъайин гъуллугъчийиз гьюжатаригъ гъючӀвуб лайикь дар. Думу варидариз гъюдлир ва ужур, аьгъювалар улупуз аьгъюр духьну ккунду. ЧӀурувал кӀваъ гъибтну ккундар, 25жвуваз къаршу удучӀврур гъюдалди дюз алаъ. Белки Аллагьди дурариз гьякьʼвал аьгъю хьпан бадали чпи гъапӀубдиин швумал хьуз хъана мумкинвал тувур,[+] 26дурарра хъиргди, ва, чан ниятназ мютӀюгъ дапӀну, иблисди йисирвализ гъадагънайи гьарсар азад хьиди[+].

#### 3


Аьхиримжи йигъар

1Ва сабсана аьгъю йибхь, аьхиримжи вахтари гъагъи йигъар улуркьиди[+]. 2Адмийириз, чпина пултӀан ккунди гъубзидар, чпин тярифар апӀрудар хьиди, хъюхъ дазабгну лицрудар хьиди, ушвниин чӀуру гафар алидар хьиди; абйир-бабарихьна гьюрмат гъубзидар, чухсагъул кӀурудар хьидар, инсанарин юкӀвариъ гирамивал гъубзидар[+]. 3Адмийир юкӀв адрудар, мясляаьтнахъна дяргърудар, футнакрар, сабур адрудар, инсафсузар, ужувлан душмнар,[+] 4масу туврудар, фикирсузди гьяракат кайидар, ацӀу гафар кайидар хьиди, дурариз АллагьтӀан кьукьар апӀуб артухъ ккун хьибди. 5Зиълан чпи Аллагьдихъ хъайиганси улупиди, хъа айтӀан дурар Аллагьдин кьувватну дигиш апӀидар. Гьацдарихьан ярхлади гъуз.

6Дурарин арайиъ гьацдар адмийир аки, чпиина хъугъʼвал дубхну, жара хизанариъ учӀврудар, дурари гъавриъ адру, гунгьари ккачӀакӀнайи дишагьлийир алдатмиш апӀиди, хъа дишагьлийири гьадрарин гьубкьу жюрейин тямягьар гьуркӀри хьиди. 7Думу дишагьлийирихьан, дурарин дарсар гьаммишан урхури шулушра, гьич фицикӀа гьякь абгуз хьибдар. 8Мусайиз[†] къаршу удучӀву Янесна Янбресси, гьаму адмийирра маар адрудар, кучӀлин хъугъувал айидар, гьякьʼвалихъди гьюжатариз гъудужврудар ву. 9Хъа дурар чпин метлебарихъ хъуркьидар: дурар вари (Мусайихъди гьюжатнаъ гъахьидарси), ахмакьар вуйивал ачухъ хьибди!


Аьхиримжи насигьятар

10-11Гьамус уву гьам урхбаъ, гьам уьмриъ, гьам метлебар кӀулиз адагъбаъ, гьам хъугъувалиъ, гьам аьгь апӀбаъ, гьам масанвалиъ, гьам ижмивалиъ, узʼин Антиохияйиъ, Иконияйиъ ва Листрайиъ алахьу хъергувалариъ ва аьзабариъ узу кӀуруб апӀури гъахьунва. Гьаму вари хъергувалар узу аьгь гъапӀунза, ва варибдиккан Агъайи узу ккадаъну![+] 12Месигь[†] Исайихъди гирамиди яшамиш хьуз ккуни гьарсариз гьацдар хъергувалар ккилигура[+]. 13Хъа пис адмийирна алдатмиш апӀрудар исина-исина кучӀлин кьарнаъ арсди, дурари чпихъди имбударра алдатмиш апӀиди[+].

14Уву гьарган яв хъугъувал алибдихъди ва увуз улупубдихъди гъуз. Увуз аьгъявуз му вари увуз Шли улупнуш. 15Гьеле бицӀидимиди увуз Гирами китабар[†] аьгъявуз, ва гьадму Китабари Месигь Исайихъ хъугъувалилантина уьрхювалихьна гъахру аькьюл тувунвуз[+]. 16-17Гьарсаб Гирами китаб Аллагьдин Рюгьниинди вуйиб вуйиган, думу хайирназ ву: Китабари, Аллагьдин адми ужувлан гьарсаб ляхниз гьуркӀну гьязур хьпан бадали, аьгъювалар гъадагъуз, жиниди айи писвалар ачухъ апӀуз, гъалатӀар ктагъуз, дюз рякъюхъ хъауз кюмек апӀура[+][+].

#### 4

1ЧӀивидаринна гъийихдарин суд апӀуз гъюру Месигь[†] Исайин[†] ва Аллагьдин улихь ккун апӀуразавукан (узу мици, Месигьдиз Паччагьлугъ айиган ва Думу багарихьди гъюрайир вуйиган, кӀураза):[+] 2Аллагьдин гаф рабгъ, рягьят вуйи ва рягьят дару вахтнара ижмиди гъуз, гъалатӀар ктагъури апӀин, жинивалар ашкар апӀури гъуз, инсанарин рюгь за апӀин ва сабурлуди аьгъювалар тув[+]. 3Гьациб вахт гъибдики: гьякь аьгъювалар улупбахьан гьудучӀвиди ва, чпиз фу деебхьну ккундуш, гьаддихъ хъпехъуз тямягь ади, мялимар чпилан илтӀикӀуз гъитди. 4Гьякьʼвализна дюзвализ чпин ибар гьеркну, дурар, махъварихъ хъпехъбан бадали, дурарихьан гьидициди.

5Хъа уву варибдикан марцци саягъниинди фикир апӀин, гъагъивалар аьгь апӀуз дубгъ, яв ляхин апӀин – Ужувлан хабарнакан[†] кидибт, яв гъуллугъ гьубкӀну тамам апӀури гъуз[+]. 6Хъа узкан хабар гъадабгъуруш, сарун йиз уьмур гъурбан апӀрушвʼина[†] дубхнайиси алиб ву. Йиз гъягъру вахт ву сарун[+]. 7Узу ужуйи женг гъубхунза ва узуз улупнайи вари манзил ккадапӀунза, хъугъувал гъюбхюнза[+]. 8Гьамус узуз Агъайи, дюзвалин Судьяйи, гьадму Йигъан пешкеш тувди – узу гьякь апӀиди, неинки узу, хъа Думу хъадакну гъюру Йигъаз масанвалиинди ккилигурайи гьарсар гьякь апӀиди[+].

9Узухьна ухди гъюз чарйир аг! 10Фицики Демас узухъди гъузундар. Думу, чан юкӀв гьаму дюнʼяйиз тувну, Фессалоникдиз гъушну. Креск Галатияйиз гъушну, Тит – Далматияйиз[+]. 11Узухъди сар ЛукатӀан хътар. Увухъди Маркра хъади гъач, гьаз гъапиш, дугъу узуз йиз гъуллугънаъ гизаф кюмек апӀури шулу[+]. 12Тихик узу Эфесдиз гьаунза[+]. 13Уву гъюруган, йиз валжагъра гъадабгъ – думу Троадайиъ айи Карпдихь гъубзниз, йиз китабарра гъадагъ, гизафси гъидкьиндар[+].

14Рукьан уста Эскендери узуз гизаф чӀуруб гъапӀунзуз. Гъит, Агъайи дугъаз, чан ляхнариз лигну, туври![+] 15Хъа уву дугъхьан ихтиятди гъуз, думу яманди ухьу тувру вари аьгъювалариз къаршу гъедергури гъахьну.

16Суддиъ узуз йиз тереф уьбхюри улхуз сабпи ражну мумкинвал тувиган, кюмекназ сар касра гъафундайи, варидари узу гатӀахьну. Гъит му дурарин тахсир гьисаб дарапӀри! 17Хъа йиз кьяляхъ Агъа дугъужвнайиз. Ари Гьадгъу узуз, узлантина Ужувлан хабарнакан жугьуд дарудариз ктибтбан бадали, варидариз ебхьуз гъитруси кьувват тувунзуз. Дугъу узу асландин кӀанччаригъян гъядягъну. 18Агъайи узу гьарсаб чӀурубдиккан ккадаиди ва, Чан Аьршарин Паччагьлугъдиз гъахуз кӀури, уьрхиди. Гьадгъаз ибшри ад аьсрариан-аьсрариз! Амин.

19Прискилайизна Акилайиз саламар йип, ва гьацира Анесифордин вари хуландариз[+]. 20Эраст Коринфдиъ гъузну. Трофим, иццру гъахьир, Милетдиъ гъитунза[+]. 21Кьюрд хьайиз гъюз чара апӀин! Увуз саламар хътаура Эвбули, Пудди, Линди, Клавдияйи ва вари гъардшари. 22Гъит, яв рюгьнахъди ишри Агъа! Гъит, учвухъди Аллагьдин ужʼвал ибшри!

### Титдиз

#### Титдиз

Титдиз


Титдиз

[1]

[2]

[3]


#### Титдиз


Титдиз кагъаз

Гизаф аьлимари кӀурайиси, Гирами Рюгьну Павелихьди му кагъаз, думу йикӀайиз улихьна, Римдиъ бикӀуз гъитуб ву. Му кагъаз Крит островдиин Аллагьдин гъуллугънаъ айи Титдиз дибикӀнайиб ву. Павели му островдиин Тит, чан аьхиримжи сиягьятназ дуфнайиган, гъитну имбур вуйи. Думу мушвʼин Аллагьдихъ хъугънайидарин гъайгъушнаъ духьну ккундийи. Думу дицикьан рягьят ляхин дайи. Крит агьларин хасиятнакан аьгъю Павел, дурариз ачухъди къаршу гъедергуйи. Аллагьдин вакилиз Ужувлан хабар душвʼин ухди дюз дарушвахъинди илтӀибкӀбакан аьгъю гъабхьнийи. Ужувлан хабарнакан каламар дапӀнайи. Хъугърударин арайиъ кьайда, гьюрмат адайи. Аллагьдин халкьдин арайиъ гъалабулугъар гъитӀиккуз ккунди, сакьюдар кучӀлин хъугърудари, гьубкьу жюрейин мумкинвалар ишлетмиш апӀуйи. Гьамциб гьял себеб вуди Гирами Рюгьну Павелихьди Титдиз кагъаз бикӀуз мажбур апӀуру ва дугъаз Критдиин хъугърудар саб хилди хьуз кюмек апӀру буйругъар тувру. Дидихъди сабси, Титдиз каламар ашкар апӀбаъ, лазим вуйибкьан ижмишин улуп кӀури, насигьятарра тувру. Кагъзиъ гизафси Аллагьдин рягьимлувалин уьрхру кьувватназ фикир тувра.

#### 1

1Узу, Аллагьдин гъуллугънаъ айи ва Иса Месигьдин[†] вакил Павел, Аллагьди кадагънайидар хъугъувалихъна хуз, гьякьʼвалин кӀулиъ тӀауз, дюзди Аллагьдиз гьюрмат фици апӀуруш улупуз ва[+] 2дурарик гьаргандин уьмрин умуд капӀуз гьаънайир вуза. Дициб ужʼвал вари дюнʼя арайиз хайиз улихьна гьич саб вахтнара кучӀал дарапӀру Аллагьди тувнайи гаф ву. 3Чав дебккнайи вахт гъафиган, Дугъу дюнʼяйиз Чан Гаф гьаъну. Гьадму Гафнакан вуйи Хабар рабгъувал Аллагьдин, ухьу Уьрхрурин, ниятниинди узʼина ихтибар дапӀна[+].

4Узухъди саб хъугъувалин йиз дугъри бай Тит, Адаш Аллагьдихьан ва ухьу Уьрхру Иса Месигьдихьан ужʼвал ва мясляаьт ибшривуз[+].


Критдиин Титдин вазифйир

5Узу уву Критдиин гьял дапӀну адру вари ляхнар гьял апӀбан бадали ва гьарсаб шагьриъ хъугърударин арайиъ аьхюдар дерккбан бадали гъитунзаву[+]. 6Узу гъапиганси, дерккру аьхюдар марцциди яшамиш шулайидар духьну ккунду – саб ражаритӀан хпир духну адрударикан; дурарин веледар хъугърудар вуди ккунду, я гьич саб жюрейин хлиан идитнайивал ва хъпебехърувал дурарик кади ккундар[+]. 7Фицики Аллагьдин гъуллугъниин али аьхюр Гьадгъан ляхнар кӀули гъахурайир ву ва дицир саб гаф кайир духьну ккундар. Дициб гъуллугъниин, чав кӀурубтӀан аьгъдрур, я хъял гъюрур, пияниска, элегрур, я пулиъ улар айир духьну ккундар[+]. 8Хъа, гьатци, дицир кас хялар кьабул апӀрур, ужʼвал апӀрур, фикирлур, дюзвал ккунир, намус-гъирʼят айир, учв чан хилиъ дисуз шлур вуди ккунду. 9Думу улупурайи аьгъюваларикк кӀул ккиврур, гьякь гафнан терефкар вуди ккунду; хъпехърудариз сагъ насигьятариинди кюмек апӀрур, хъа хъпебехърудар, чаз къаршу гъедергрудар ашкар апӀуз аьгъюр духьну ккунду.

10Фицики гизафдар гьич саринра гьюкум кьабул дарапӀрудар шулу, лягълягъчйир ва футнакрар-кучӀляхяр, гизафна-гизафси дицдар адмийир суннат дапӀнайидарин арайиъ а[+]. 11Дурари кӀулди хизанар пуч апӀури хъюгъру; чпин ужуз хайирнахъди, аьгъю дубхьну ккуниб улулупди, фукӀа дару каламарихъан хъчӀихури шлуган, дурарин ушвниъ итӀибшвури ккунду[+]. 12Дурарин сар пайгъамбри гъапну: «Критдин агьлар – гьарган кучӀлар апӀрудар, вягьши гьяйванатар, темплар, адрацӀру фунар ву!».

13Му дугъридан гьякь ву. Гьаддиз дурарин, саб гьяйифвал ктарди, гьякьяр унтӀаъ атӀри апӀин; гъит, дурар сагъ хъугъувалихьна гъюри;[+] 14гъит, жугьдари кадагънайи махъварихьан дурар ярхла ишри ва гьякьналан улдугнайидари кӀурайиб дарапӀри[+]. 15Марццидариз вари марцциб ву, хъа кацӀнайидариз ва хътругърудариз марцциб фукӀара адар, гьаз гъапиш, дурарин фагьумра, намус-гъирʼятра кацӀнайидар ву[+]. 16Дурари, чпиз Аллагь аьгъячуз, кӀури, гьисаб апӀура, хъа чпин ляхнар-тӀулариинди Думу ярхла апӀура. Гьадрар ву думу намуссузар, мютӀюгъ дарудар, гьич саб ляхнизра хай дарудар[+].

#### 2


Гьякь аьгъюваларихъди хьуб

1Уву, гьякь аьгъювалари фу тӀалаб апӀураш, дупну ккунду. 2Яшлуйириз чпин кӀулʼинди фикир апӀуз улуп: ужубна-харжиб аьгъю апӀури ишри, гьюрматназ лайикьди ишри, фикирлуди ишри, ижми хъугърудар ишри, ккудудубкӀру масанвалиъ ишри, мюгькамди сабурлудар ишри. 3Гьаци улуп яшлу дишагьлийиризра: намуслуди яшамиш шлуганси, футнийир дарагъди, убхърубдиъ улар адрахьруси; гъит, жигьил швушвариз ужувлар апӀуз улупри[+]. 4Дурарихьди чпин жилар ккун апӀуз гъитри; чпин веледарихъ юкӀв хъипри; 5аькьюллуди фикир апӀрудар ишри, чӀат ул адрударди вердиш ишри, хулан гъайгъу кайидар ишри, ужʼвал кайидар ишри, Аллагьдин Хабар аскан даршлуси, чпин жиларихъ хъпехърудар ишри[+]. 6Гьаци жигьиларра ишри: дурариз чпи хилиъ дисуз шлуси улуп[+]. 7Уву дурариз вари яв алдабгъурайи ликдииндина ляхнариинди чешнеди гъуз. Гъит, уву улупурайи аьгъювалар лап кӀваантӀан ва гьюрматназ лайикь ишри,[+] 8ихь душмнарихьан ухьуз фукӀара чӀуруб пуз даршлуганси ва дурариз чпиз нач шлуганси, яв гаф-чӀал сагъиб ва гьич саб гъалатӀ ктруб ибшри[+].

9ЛукӀариз улуп: вари чпин аьхюдарихъ хъпехърудар ишри; кӀуруб апӀрудар ишри; гафариз къаршу удудучӀври,[+] 10гьитӀибкӀрудар ваъ, хъа ухьу Уьрхрурикан – ихь Аллагьдикан вуйи аьгъювалар хъана артухъ уткан ва такабур апӀру гьубкӀу ихтибар алидар ишри.

11Фицики Аллагьдин зурба вуйи ужувлу вари инсаният уьрхюз шлу аквнахьди ккапӀнийи[+]. 12Аллагьдин ужувлу ухьуз гьаму дюнʼяйиъ, аллагьсуз уьмрихьан ва му дюнʼяйин тямягьярихьан ярхла духьну, жвув хилиъ дидисну, марцциди ва намуслуди яшамиш йихь кӀурахьуз[+]. 13Диди ихь умудар тамам шлу хушбахтавар Йигъ гъяйиз ккилигури гъузуз улупурахьуз. Думу Йигъ Чан аднаъди зурба вуйи Аллагь ва ухьу Уьрхрур – Иса Месигь[†] гъюру Йигъ хьибди[+]. 14Ухьу законсузваликкан азад апӀбан бадали, Чаз дурукьнайи халкь марцц апӀбан бадали ва думу халкь, вари юкӀв хъипну, ужʼвал апӀуз улихь гъягъбан бадали, Гьадгъу ухьхъанди Чан жан тувну[+].

15Магьа гьамцдар аьгъювалар улуп. Яв вари гьюкум улихь гьапӀну, дурарик юкӀв капӀ ва тахсрар улупури гъуз! Ва гъит, гьич сарихьанра увухьинди хъюхъ за дапӀну лигуз дарибшри![+]

#### 3


Дугъри вуйи уьмрикан

1Дурариз гьюкум гъабхрударихъ ва аьхюдарихъ хъебехъну ккунивал кӀваин апӀури гъуз; гьарсаб ужувлан ляхин апӀуз гьязурди ишри,[+] 2гьич затра люкьнар дарапӀри, гьюжатар гъитӀитӀиккри вари адмийирихьна ккунивалиинди ва гъюдливалиинди ишри[+].

3Улихьди ухьура ахмакьарди гъахьидар вухьа: кӀулʼин зигрудар, алдатмиш дапӀнайидар, хьуз мумкин вуйи вари тямягьярин ва ягь адру кьукьарин лукӀар вуйхьа, хъюлу ацӀну ва гъанихвали ургури яшамиш шули гъахьунхьа, чиб-чпин хъял ади ва чиб-чпи даккунди гъахьунхьа[+]. 4Хъасин дюнʼяйиз ухьу Уьрхрур – Аллагьдин ужʼвал ва Дугъан инсанарихьна вуйи масанвал гъафну. 5Думу, ухьу апӀури гъахьи ихь «гьякь ва дугъри» ляхнариз дилигну, Гъафир дар, хъа Чан ужʼвалилантина гьаци гъабхьиб ву. Дугъу ухьу гъюрхну, штухьди марцц дапӀну, таза алаъну ва Гирами Рюгьнахьди цӀийи гъапӀну[+]. 6Дугъу Чан Рюгь, ухьу Уьрхруриланмина – Иса Месигьдиланмина[†] ухьʼина, кӀюгъялвал адарди, улузну[+]. 7Дугъан зурба вуйи ужувлиинди ухьу, гьякь дапӀнайидар, умуд кивнайи гьаммишандин уьмур рубкьру насларди гъуздихьа[+]. 8Мурар дугъри гафар ву.

Узуз уву гьаму гьякьяр дурарин юкӀвариъ тӀаъри ккундузуз. Гъит, Аллагьдихъ хъугърудар, ужувлар апӀури, ацӀри. Хъа мици хьуб варидариз успагьи ва мянфяаьтлу ляхин ву[+]. 9Аммаки ахмакь улхбарихьан, архйирикан вуйи гьюжатарихьан, гъярхьуваларихьан ва Къанундин[†] кӀуллан кчӀихуваларихьан ярхлади гъуз. Мурар ичӀи ва хайирсуз ляхнар ву[+]. 10Хъа гьюжат гъипуз ккунириз, сабан-кьюбан чан дюз дарувал улуп, хъасин дицирихъди сарун аьлакьа мигъибтан[+]. 11Аьгъю йибхь, дицир кас чӀур гъахьир ва гунагькар ву, дугъу чав чак тахсир кипна.

12Узу увухьна Артем ясана Тихик гьаиган, узухьна Никопольдиз гъюз ял апӀин; узу душваъ кьюрд адапӀуз кьаст гъапӀунза[+]. 13Ккун апӀуразавукан, законарикан аьгъю Зенасдихьанна Аполоссдихьан чпи гъярайи рякъ давам апӀуз кюмек апӀин: дурариз фукӀа-мукӀа ккимиди мигъибтан[+]. 14Гъит, ужудар ляхнар апӀури, ихьдаризра дарс ибшри ва гьудрубкӀрушваъ кюмек апӀуз дубгъри, хъа гьадмуган дурарин уьмур бегьер хруб хьибди[+].

15Увуз узухъди гьамшваъ айи варидари саламар хътаура. Ухьу ккуни вари хъугънайидариз саламар йип. Гъит, учвухъди варидарихъди Аллагьдин ужʼвал ибшри!

### Филимондиз

#### Филимондиз

Филимондиз


Филимондиз

[1]


#### Филимондиз


Филимондиз кагъаз

Му кагъаз Павелихьди Гирами Рюгьну Римдиъ дибикӀнайиб ву. Филимон Колосс шагьриъ Исайихъ хъугърударикан сар вуйи. Филимондин Онисим кӀуру сар лукӀ Рим шагьриз гьергну гъушнийи. Гьаму шагьриъ гъабхьи саб гьядисайи лукӀран вари уьмур дигиш гъапӀнийи: думу Павелихъди таниш гъахьнийи. Павеликан Онисимдиз учв уьрхру Исайин гьякьнаан гъеебхьнийи ва Дугъан терефкар гъахьнийи. Гьергну кӀури лап пис жаза гьадабтӀбазра дилигди, гьаму гьядисайиинди учв гьергну гъафи эйсийин хликкна кьяляхъ душну, ккунивалин думу гъавриъ ахъру. Павели Филимондиз, чан лукӀрахьна гъюдал йихь кӀури, тӀалаб апӀури, бикӀуру, фицики, Филимон чавси, думура Аллагьдихъ хъугърур гъахьнийи. Гьеле Павел лукӀʼвализ ачухъди къаршу удучӀвурадаршра, Гирами Рюгьну Онисимдинна Филимондин арайиъ цӀийи аьлакьйир ирчбакан бикӀура: «Мумкин ву, саб вахтназ думу увухъди дархьуб, хъасин гьаргандиз увухъди хьиди, амма лукӀси ваъ, хъа лукӀтӀан гизаф заина вуйи ккуни гъардашси, иллагьки, узуз ккуни. Думу увузра гьам инсанси, гьамсана Агъайилантина вуйи гъардашси багьа шулу!» ([15], [16]).

#### 1

1Иса Месигьдихъ[†] хъугъру кӀури дустагъ дапӀнайи Павелихьанна гъардаш Тимофейихьан – ухьухъди гъуллугънаъ айи, ккуни вуйи Филимондиз[+] 2ва яв хулаъ уч шулайи вари хъугърудариз, ккуни чи Апфияйиз ва ухьухъди гъуллугънаъ айи Архипдиз[+].

3Ихь Адаш Аллагьдихьан ва Агъа Иса Месигьдихьан ужʼвал ва мясляаьт ибшричвуз.


Павели саб ляхин тӀалаб апӀура

4Йиз ккарагбариъ уву кӀваин апӀури, увхъан Аллагьдиз гьаммишан чухсагъул кӀураза,[+] 5гьаз гъапиш, узуз Агъа Исайихьна ва вари гирами халкьдихьна вуйи яв хъугъуваликан ва масанваликан ебхьури шулзуз. 6Учухъди пай апӀурайи яв хъугъували, Месигьдихъди учуз айи вари ужубдин увура гъаври ахъбан бадали ккарагураза[+].

7Яв масанвали узу гизаф шад гъапӀну ва ккаарцну, гьаз гъапиш, уву, гъардаш, Аллагьдин халкьдин[†] юкӀвар архаин гъапӀунва.

8Ва гьаддиз, узхьан, Месигьдин вакилихьан, увуз яв буржйир тамам апӀин кӀури, саб нач-гучӀ адарди пуз шулушра,[+] 9узу увухьна, тӀалаб апӀури илтӀикӀуб хъана ужу ву кӀури, гьисаб апӀураза, фицики узуз уву масанди вузуз. Узу, Павели, Месигь Исайи гьаънайири ва Гьадгъулантина дустагъ дапӀнайири, 10узуз гьаму дустагъдиъ байси гъахьи йиз бай Онисимдихъан тӀалаб апӀуразавукан[+]. 11Саб фила-вуш думу узуз гьич саб ляхнизра хай вуйир дайи, хъа гьамус думу гьам увузра, ва гьам узузра хайирлу кас ву. 12Думу узу увухьна кьяляхъ хътаураза, амма думу узкан ктабтӀу йиз пайси вузуз! 13Думу гьамушваъ, дустагъдиъ узу Ужувлан хабарнан[†] кӀуллан итнайишваъ, яв ерина узуз кюмек апӀбан бадали, узухъди гъитуз ккундийзуз. 14Яв разивал дарди, дици апӀуз ккун гъабхьундарзуз. Гъит яв ужувлан ляхин яв хушниинди вуйиб ибшри, хъа гуж апӀбиинди ваъ. 15Мумкин ву, саб вахтназ думу увухъди дархьуб, хъасин гьаргандиз увухъди хьиди, 16амма лукӀси ваъ, хъа, лукӀтӀан гизаф заина вуйи ккуни гъардашси, иллагьки, узуз ккуни. Думу увузра гьам инсанси, гьамсана Агъайилантина вуйи гъардашси багьа шулу![+]

17Гьаддиз, ухьу саб ляхин апӀурайиган, увухьна гъафи узу кьабул апӀруси, думура кьабул апӀин. 18Хъа эгер, думу яв улихь тахсиркар вуш, ясана думу увуз фу-вуш буржлуди гъузнаш, думу бурж узук кайи гьисаб апӀин. 19Магьа узу увуз йиз хилариинди бикӀураза: «Узу, Павели, яв зарар ккебкуб кӀулʼин гъадабгъураза». Гьеле узу, уву узуз буржлу вуйибдикан гафкьан кӀурира адарза. Уву яв увʼинди йиз улихь буржлу вува![+] 20Ав, гъардаш, Агъа бадали гьамус узуз увканра хайир дубхьну ккундузуз. Месигьдиланмина уву йиз гъардаш вуйивализ дилигну, йиз юкӀв сикин апӀин.

21Уву узухъ хъпехъур кӀури, миж кади, увуз бикӀураза. Уву йиз тӀалаб узу ккун апӀурайибтӀан артухъра кади, тамам апӀруб аьгъязуз. 22Мидихъди сабси, узуз хялижвувазси, саб халра гьязур апӀуб ккун апӀураза. Ичв ккарагбарин кюмекниинди Аллагьди узу гьаму багарихьди учвухьна гьаърубдик умуд кайиз.

23Увуз саламар хътаура узухъди дустагъдиъ айи йиз юлдаш Эпафрасди, думура Месигь Исайин[†] кӀуллантина дустагъдиъ айир ву[+]. 24Гьацира саламар хътаура узухъди гъуллугънаъ айи Маркди, Аристархди, Демасди ва Лукайи[+]. 25Агъа Иса Месигьдин ужʼвал гьарган ичв рюгьнахъди ибшри!

### Жугьдариз

#### Жугьдариз

Жугьдариз


Жугьдариз

[1]

[2]

[3]

[4]

[5]

[6]

[7]

[8]

[9]

[10]

[11]

[12]

[13]


#### Жугьдариз


Жугьдариз кагъаз

Му кагъаз, Исайихъ хъугърудар вушра, гагь Месигьдихъинди, гагь жугьдарин Къанундихъинди илтӀикӀрудариз дибикӀнайиб ву. Магьа гьаддиз кагъзиъ Къанундин тереф дибиснайидаринна Исайихъ хъугърударин арайиъ айи фаркьваликан хъайи-хъайиси ктибтура. Кагъзиъ израил халкьдин тарихдиъ Мусайин Къанундиз ва дидин важиблувализ лайикь кьимат тувра. Дидихъди сабси, кагъзиъ Кюгьне Йикьрарнан вахтна арайиз гъафи гьядисйириъ, Аллагьди ният дапӀнайиси, аьхю мяна айивал ва улихьмиди гьязур дапӀнайи хабар адмийириз улихьмиди дебккруб кӀваин апӀура. Исайихъди му дюнʼяйиз саб таза хабарра гъафнийи. Израил халкьди Аллагьдиз гьадмукьан гъурбнар апӀурушра, мегьел гьич сар адмикьан гунгьарихьан марцциди марцц апӀуз шуладайи. Аммаки Месигьдиз «гьар йигъан гъурбнар хуб гьазкӀа дар. Дугъу, Чав-Учв гъурбан гъапӀу вахтна, варидарихъанди гьаргандиз саб ражари гъурбан гъапӀну» (7:27). Дугъу ухьу аьсрариз Аллагьдин улихь ихь гунгьариккан азад гъапӀунхьу. Рябкъюрайиси, му кагъзиинди Исайихъ хъугъдари Месигьдикан вуйи Ужувлан хабар хъугъувалиинди кьабул гъапӀну. Хъа хъугънайидарин Иса Месигьдик кайи миж сарихьанра ктабтӀуз дархьбан бадали, чиб-чпиз хил гьачӀабккбан бадали ва хъугърударихъди аьлакьйириъ гъузбан бадали, Гирами Рюгьну кагъзиъ гагь-гагьнак гьадму Ужувлакан ктибтура. Дурар чпин гьар йигъандин уьмриъ, чпихъ хъерграйиганра, аьзабар зигурайиганра, хъугъвалихьан гьудудучӀвди, мюгькамди дийигъну ккунду. Дурарихьан аьхиризкьан Аллагьдиз ккуниб апӀури гъузу гизаф жюре игитариинди дамах апӀуз шуйи.

#### 1


Аллагь Чан Балин мелзналан улхури гъахьну

1Гъушу вахтари гизаф ражари ва гьар жюрейиинди Аллагь пайгъамбрариланмина[†] ихь абйирихъди улхури гъахьну. 2Хъа гьаму аьхиримжи вахтари Аллагь адмийирихъди Чан Балин мелзналан улхури гъахьну. Дугъу Думу вари Чан хилиъ бисуз Улупнайир ву. Дугъу Гьадгъуланмина вари завар-жилар арайиз гъахну[+]. 3Бай – Аллагьдин ад атӀабгурайи Нур ву. Думу Аллагьдин аллагьвал ву. Дугъу, Бали, Чан кьудратлу гафниинди дюнʼя, ккададабхъуз гъидритди, дебккна. Думу, ихь гунгьар марцц дапӀну, аьршариъ ВаритӀанзаанурин арччул хилихъинди деъна[+].


Иса Месигь вари малайикартӀанна зиина ву

4Малайикарин аьхювалтӀан Иса Месигьдиз[†] дурубкьнайи аьхювал фукьан зиина вуш, малайикартӀан Думура гьадмукьан зиина ву[+].

5Аллагьди фуну малайикдиз ва фила гьамци гъапну:

«Уву Йиз Бай вува.
Гъи Узу Яв Адаш гъахьунза»?

Ясана:

«Узу Дугъан Адаш хьидиза,
хъа Думу Йиз Бай хьиди»[+]?

6Чан Сарпир, дюнʼяйиъ аъри, Аллагьди кӀура:

„Гъит Аллагьдин вари малайикари Мугъаз икрам апӀри“.

7Малайикарикан дупна:

„Чан малайикарикан Дугъу микӀар апӀуру
ва Чан лукӀарикан – цӀин мелзар“.

8Хъа Дугъу Чан Балкан гьамци кӀура:

«Жан Аллагь! Яв Паччагьвалин тахт гьаммишандиз вуяв,
гьякьʼвал – Яв Паччагьлугъдин
паччагьвалин маргъ вуяв.
9Увуз дюзвал ккун гъабхьунвуз, хъа нягьякьвал – даккун,
гьаддиз, жан Аллагь, Яв Аллагьди Уву имбудартӀан заан гъапӀну,
кӀулкан кдатру ччимси, Учвʼин шадвал улубзну».

10Ва, гьамци, Балканра дибикӀна:

„Жан Агъа! ВаритӀан улихь
Уву дюнʼя арайиз хуз бин ккивунва,
гьаци аьршарра Яв хиларин ляхин ву.
11Жилна аьршар ккадахьиди, хъа Уву гьаммишан гъуздива.
Дурар, палтарси, йирси духьну, гъюдучӀвиди.
12Ва Уву дурар, сарун лазим дару валжагъси, дидиржну гьадагъидива.
Хъа, палатси, дурар цӀийидарихьди гьюдюхидива.
Аммаки Уву дигиш Шлур дарва, ва Яв яшарин аьхир айиб дар!“

13Малайикарикан шлиз ва фила гьамци дупна:

„Узу Яв вари душмнар Яв ликарикк духну ккахьайизкьан,
Йиз арччул хилихъинди деъну гъуз?“[+]

14Малайикар уьрхювал рубкьуз ккайидарин гъайгъушнаъ хьуз гьаънайи рюгьяр даринхъа[+]?

#### 2


Иса Месигьди туврайи уьрхювал варитӀан зиина ву

1Магьа гьаддиз, дюз рякъʼан ададахъбан бадали, ухьуз гъеебхьубдиз варитӀан уччвуйи фикир тувну ккунду. 2Ухди малайикариланмина тувнайи Аллагьдин Гафнаъ кьувват айи ва гьарсаб дюз дарувализ ва хъпебехъувализ гъилигу жазара гьадабтӀуйи. 3Хъа гьамус, зурба уьрхювал кьабул дарапӀиш, гьадабтӀру жазайиккан ухьхьан сарун фици гьергуз хьибди? Чав Агъайи сифте му уьрхювал ухьуз дебккну, му Гьадгъукан гъеебхьдари тасдикь гъапӀунчуз. 4Агъа Исайин[†] Хабар гьякь вуйивал Аллагьди аьжайиб лишнариинди, аьламатариинди, гьар жюреди ачмиш шлу кьудратниинди ва Чан ниятниинди Чаз ккунириз тувру Гирами Рюгьнан багъишар гьаъбиинди тасдикь гъапӀну[+].


Ухьу уьрхбан бадали, Иса Месигь адмийиз илтӀикӀну

5Учу кӀурайи гьамус цӀийиди арайиз гъюру дюнʼя Аллагьди малайикарин хилиъ иврадар[+]. 6Хъа сари наан-вуш тасдикь гъапӀну:

„Адми гьапӀрур ву, Уву дугъхъан гьадмукьан юкӀв убгуз?
Инсандин бай гьапӀрур ву, Уву дугъан гьадмукьан гъайгъушнаъ хьуз?
7Уву думу малайикартӀан цӀиб вахтназтӀан исинди дерккундарва.
Уву дугъаз аднан ва гьюрматнан таж тувунва.
8Вари Уву дугъан ликарикк, дубхну, дипунва!“

Аллагьди инсандиз вари мютӀюгъ гъапӀну. Дугъаз мютӀюгъ даруб Аллагьди фукӀара гъибтундар. Гьелелиг инсандиз вари мютӀюгъ дапӀну рябкъюрадархьуз[+]. 9Ухьуз Иса сацӀиб вахтназ малайикартӀан исинади Дерккур гьамус адлуди ва гьюрматлуди рякъюрахьуз, гъаз гъапиш аьжаликк ккахъур Гьадму ву. Фицики Аллагьди ухьуз ужʼвал дебккбан бадали, гьарсарин аьжалнахъанди Думу Учв аьжализ гъушну[+].

10Гьаци дубхьнура ккундийи. Аллагьдиз Чан Рюгьнахъди гъягъру гизаф веледар адлу духьну ккундийи. Дюнʼяйиъ айиб вари Аллагь бадали ву ва дюнʼяйиъ шулайибра вари Аллагьдилантина шулайиб ву. Хъа дурар адлу апӀуз Аллагьди Иса гьязур апӀуру. Дугъу Дугъкан, гизаф веледар уьрхбан бадали, гьацдар аьзабариантина духну ГьуркӀур гъапӀну[+]. 11Адмийир гирами АпӀруризра, гирами шулайидаризра – варидариз сар Аьршарин Адаш а. Гьаддиз Исайиз, дурар Чан гъардшар вуйиз пуз, начди дар[+]. 12Дугъу кӀура:

«Йиз гъардшариз Яв ччвур улупидиза
ва вари хъугърударин арайиъ Яв адназ мяълийир апӀидиза».

13Дугъу кӀура:

«Узу Гьадгъак миж кади хьидиза».

Ва хъана:

«Магьа Узу ва Аллагьди Узуз туву веледар».

14Хъа веледар йиккканна ифдикан духьнайидар вуйиган, Дугъу Чахъра гьациб беден хъивну. Дугъу дици, Чан аьжалниинди аьжалин зиин гьюкум али иблисдихьан гьюкум бисузди,[+] 15вари чпин уьмриъ аьжалин улихь гучӀури лукӀарди дугъужвнайидар азад апӀузди гъапӀну. 16Рябкъюрайиси, Дугъу кюмек малайикариз апӀурадар, хъа – Ибрагьимдин[†] наслариз. 17Гьаддиз Месигь,[†] Учв халкьарин гунгьарихъанди ккахъбан бадали, вари терефарихъанди, Чан гъардшар фицдар вуш, гьацдарсир духьну ккундийи. Гьацир хьубʼинди Дугъкан ужʼвал ккуни ва дугъриди Аллагьдин гъуллугънаъ шлу заан Гъуллугъчи ктучӀвнийи[+]. 18Вари Чаин алахьу ахтармишнан аьзиятариан Думу удучӀвну. Гьамус Дугъхьан ахтармишнан аьзиятнаккан гьарсариз кюмек апӀуз шулу[+].

#### 3


Иса Месигь МусатӀанра зиина ву

1Гирами гъардшар, учвузра Аллагьди дих дапӀна. Гьаддиз учу хъугърайибдин ва ктибтурайибдин заан Гъуллугъчи – Аллагьди гьаънайи Исайиз лигай. 2Аллагьди Чан гъуллугънаъ хьуб Гьадгъан ихтиярназ тувну. Дугъу думу Гъуллугъ, чан вахтна Мусайи[†] чан хилиз тувнайи Аллагьдин халкьдин[†] зиин фици гъуллугъ гъабхуйиш, гьациб хъуркьувалиинди кӀулиз адабгъура. 3Аммаки Муса пайгъамбартӀан Иса, хуларизтӀан хулар диврайи устайиз артухъ гьюрмат апӀруси, заан адлувализ артухъ лайикь гъахьну. 4Гьарсар хулариз чан уста айиб ву, хъа Аллагь варибдин Уста ву. 5Мусайи Аллагьдин вари халкьдин гъуллугъниин дугъриди ляхин апӀури гъахьну, ва дугъан думу гъуллугъну саб фила-вуш хабар дебккуз ккайибдикан улупури гъабхьну. 6Хъа Месигьди,[†] дугъри Балиси, Аллагьдин вари Хулʼин аьхювал гъабхура. Ари гьадму Дугъан Хал, эгер ухьу аьхиризкьан ухьу тяриф апӀурайибдиз кӀубанди ва гьаддик миж кади гъузиш, ухьу вухьа.


«Дурар Узу рягьятвал туврушваъ учӀвидар»

7Гьаддиз Гирами Рюгьну кӀурайиси:

«Гъи, эгер учвуз Дугъан дих ебхьураш,
8учву ичӀи чюлиъ читинвалар алахьган,
гъалабулугъ гъитӀибккруганси,
ичв юкӀвар мючӀюркьянай.
9Душвариъ ичв абйири
гьеле дурариз 40 йисан арайиъ Йиз ляхнар гъяркънушра,
Узу ахтармиш апӀуйи ва дюз вуш-дарш лигуйи.
10Гьаддиз Узуз думу насликан хъял гъафунзуз ва гъапунза:
дурарин юкӀвар гьаммишан улдугура,
дурариз Йиз рякъяр аьгъдар.
11Гьаддиз, Узук хъял кмиди, гьамци ху гъапӀунза:
дурар, чпиз Узу рягьятвал туврушваъ учӀвидар».

12Гъардшар, ичв саринкьан юкӀв пис даршлуси, вафалуди гъузруси, чӀиви Аллагьдихьан гьидидицруси, ихтият йихьай. 13Гьар йигъан, гунгьи чахъинди дизригуз ва учвкан фужкӀа дючӀюркьну гъидритуз, гьадму «гъи» гафну ухьуз сабан дих апӀури имидикьан гагьди, чиб-чпик юкӀв капӀри гъузай. 14Эгер сифте кӀулариъ ухьуз айибсиб ихь ижми хъугъувал ухьу аьхиризкьан гъюбхиш, Месигьдиз айи варибдикан ухьузра пай хьибдихьуз. 15Мидкан гьамци дупна:

«Гъи, эгер учвуз Дугъан дих ебхьураш,
учву гъалабулугъ гъитӀибккруганси,
ичв юкӀвар мючӀюркьянай».

16Дих деебхьну, гъалабулугъ гъитӀибккдар фужар вуди гъахьну? Дурар Мусайи Египетдиан адау вари дайинхъа? 17ЯгъчӀвур йисандин арайиъ Аллагьдиз фужарикан хъял гъюйи? Дурар гунагь апӀрудар ва чпин жанар ичӀи чюлиъ дийихну дахьдар дайинхъа? 18Аллагьди, рягьятвал туврушваъ учӀвидарчва кӀури, фужариз ху гъапӀну? Чахъ хъпебехърудариз дайин? 19Ари ухьуз, чпин хътругърувализ дилигну, дурар душваъ учӀвуз дархьувал рябкъюрахьуз.

#### 4


Аллагьди рягьятвалин йишв Чан халкьдиз тувди

1Сабан кьан дубхьнадар, ва Аллагьди тувнайи гаф – рягьятвал туврушваъ учӀвуз шлувал – кьувватнаъ ими, гьадму рягьятвал дурубкьди гъудрузбан бадали, гъачай гизаф дикъатлуди гъузурхьа[+]. 2Ухьузра, гьадму гъалабулугъ гъитӀибккрударизси, рягьятвалин Ужувлан хабар[†] ктибтнийи, хъа думу Хабарнакан дурариз хайир гъабхьундар, гьаз гъапиш дурари думу хъугъувалиинди кьабул гъапӀундар. 3Хъа ухьу, гьадму Хабарнахъ хъугъдар, Дугъу рягьятвал туврушваъ учӀврахьа. Хъа хътругърударикан Аллагьди гъапну:

«Гьаддиз Узук хъял кмиди гьамци ху гъапӀунза:
дурар чпиз Узу рягьятвал туврушваъ учӀвидар».

Дугъу мици, гьеле Чан ляхин дюнʼя арайиз хайиз ккудубкӀну айивализ дилигди, гъапнийи[+]. 4Жара йишваъ Дугъу ургудпи йигъкан гьамци дупна: «Ургуд гъапи йигъан Аллагь, Чан вари ляхнар ккудукӀну, саламат гъахьнийи»[+]. 5Аммаки зиихъ: «Дурар чпиз Узу рягьятвал туврушваъ учӀвидар» – дупнайи гафар кӀваинди гъитай.

6Гьамусра Дугъу рягьятвал туврушваъ аърувалин гаф кьувватнаъ ими. Хъа Ужувлан хабар ухди деебхьнайидарихьан, чпин хъпебехъувализ лигну, душваъ учӀвуз дархьиган,[+] 7Аллагьди, ичӀи чюлиъ гъахьи гьядисйирихъан лап кьанди, хъана саб йигъ улупну – «Гъи». Дидкан, зиихъ гъапиганси, Давуд[†] паччагьдиланмина хабар дебккна:

«Гъи, эгер учвуз Дугъан дих ебхьураш,
ичв юкӀвар мючӀюркьянай».

8Эгер мушваъ дурариз Ешуайи туву рягьятвалин йишвкан, яни Ханаандин жиликан улхури айиш, сарун Аллагь дидин кьялхъян саб жара йигъкан улхидайи. 9Гьаддиз Аллагьдин халкьдиз[†] рягьятвал гьамус рябкъюз ккимбуб ву. 10Аллагьди рягьятвал туврушваъ учӀвури, Аллагьди Чан ляхнарихъан фици рягьятвал гъадабгъураш, гьаци рягьятвал гъадабгъиди. 11Гьаддиз гьадрарси, чпин хъпебехърувалилантина фужкӀа алдадакбан бадали ва гьадму рягьятвал туврушваъ учӀвбан бадали, ухьʼан удукьруб вари апӀидихьа.

12Фицики Аллагьдин гаф яшамиш шула ва либхура. Думу гаф кьюбиб мурзарра учӀру дапӀнайи ханжалтӀан учӀруб ву. Думу гаф, ихь инсанвалин варитӀан деринариз: юкӀвна рюгь, йиккна кӀураб жара шлушвариз ва кӀурбарин мааризкьан гъябгъюру. Гьадму Гафну фикраринна кӀван хияларин суд апӀуру[+]. 13Халкь дапӀнайи вари дюнʼяйиъ Аллагьдин улихь гьитӀибкӀнайиб гьич фукӀара адар. Дугъан улихь вари ачухъди ву. Дугъан улариз вари рябкъюру. Ари Гьадгъан улихь ухьу жавабра тувдихьа.


Иса Месигь – Аллагьдин заан Гъуллугъчи ву

14Ухьухъ зурба вуйи Аллагьдин заан Гъуллугъчи хъахьухъ – аьршариз Гъушур. Думу – Аллагьдин Бай, Иса ву. Гьаддиз гъачай, хъугъну, учу ктибтурайи гьякьʼвалихъан ижмиди хъичӀихну гъуздихьа[+]. 15Ихь заан Гъуллугъчи ихь камиваларин гъавриъ адрахърударикан дар. Думура, ухьуси, гунгьариъ ктарди, вари аьзаб-аьзиятариъ Ахъур ву[+]. 16Гьаддиз ухьхьан, саб гучӀ адарди, ухьуз рягьим апӀуз ва лазим вахтназ кюмек бадали ухьуз ужʼвал тувуз, Ужувлан тахтнахьна гъюз шулухьхьан[+].

#### 5

1Фицики Аллагьдин гъуллугънаъ шлу гьарсар заан гъуллугъчи адмийирин арайиан ктагъури гъахьну. Дугъу, Аллагьдин улихь адмийирихьан дугъужвуз шлуси, дурарин гунгьарихъанди Аллагьдиз багъишар хури, мал-марччлин гъурбнар апӀури гъахьну[+]. 2Гьацир гъуллугъчи чпин аьгъдрувалиан улдугнайидарин гъавриъ ади духьну ккундийи, гьаз гъапиш чавра чан тямягьярикк ккахънайир ву[+]. 3Гьамци вуйивализ дилигну, дугъу чан ва вари халкьдин гунгьарихъанди гъурбнар дапӀну ккундийи[+].

4Мициб гъуллугънаъ учӀвуб адмийихьан чахьан бисуз шлуб дар. Дугъаз, чан вахтна Гьарундиз[†] дих гъапӀганси, Аллагьди дих дапӀну ккунду. 5Ари Месигьдира,[†] заан Гъуллугъчи хьубʼинди Чав Учв адлу гъапӀундар, хъа Аллагьди Дугъаз гьамци гъапну:

«Уву Йиз Бай вува.
Гъи Узу Яв Адаш гъахьунза»[+].

6Дугъу жара йишваъра кӀура:

„Уву гьаммишандиз Аллагьдин Гъуллугъчи,
Мелхиседексир[†] Гъуллугъчи вува“[+].

7Учв жилиин али вахтна Исайи гьарай ипну, нивгъариинди Учв аьжаликкан Уьрхруриз ккарагну ва Аллагьдин улихь улупу зурба гьюрматназ дилигну, Дугъаз думу гъеебхьну[+]. 8Гьеле Думу Дугъан Бай вуйишра, Дугъаз Чаин алахьу аьзабарилантина хъпехъувалин кьимат аьгъю гъабхьну[+]. 9Дугъкан, ГьуркӀур духьну, Чахъ хъпехърудариз варидариз гьаммишандин уьрхювал тувру Булагъ гъахьну[+]. 10Аллагьди Дугъаз, Мелхиседекдиз ухшар айи заан Гъуллугъчи вува, гъапну.


«Учву Аллагьдин гьии гафарин читинди гъаври ахъурчва»

11Мидкан хъана гизаф пуз хьибдийчухьан, хъа учву гъапибдин читинди гъаври ахъурчва, хъпехъдарчва[+]. 12Учву хъугърудар гъахьихъанмина гъубшу вахт гьисабназ гъадабгъуруш, гьамусдиз учвкан мялимар ктучӀвуз вахт ву, хъа рябкъюрайиси, Аллагьдин лап гьии гафарин гъавриъ тӀауз учвуз мялимар лазим шула. Учвуз сабан ижми хураг ваъ, хъа никк ккунди ими[+]. 13Хъа никк убхърур, гьякьваликан цӀибтӀан аьгъдру тазади бабкан духьнайи бицӀир гьисаб ву. 14Ижми хураг аьхюдариз ву. Чпин тажруба айивализ дилигну, дурарихьан ужубна харжиб жара апӀуз шулу[+].

#### 6

1-2Гьаддиз гъачай, Месигьдикан[†] вуйи аьгъюваларин бинайиланзина яшназ дуфнайидариз вуйи аьгъювалариина улдучӀвидихьа. Ухьу гьамус хъана аьжалихъна гъахру гунгьар гардандиъ дисуваликан, Аллагьдихъ хъугъну ккуниваликан, штуан хьуваликан, хилар иливбакан, гъачӀидар чӀиви хьуваликан ва гьаргандин Суддикан вуйи аьгъюваларин бин хъана ккивуз хъюгъидархьа[+][+]. 3Хъа, Аллагьди гъитиш, улихь гъягъидихьа.

4Гьаз гъапиш саб ражари Аллагьди аьгъювалар тувдар, заварин багъишдик тӀяаьм капӀдар, вари хъугърудариси, Гирами Рюгь кьабул гъапӀдар,[+] 5Аллагьдин гъяни гафнакан тӀяаьм гъабхьидар, гъюз ккимбу аьсрин кьувватнакан хабар айидар 6хъугъувалихьан гьудучӀвиш, дурар хъана гунгьар гардандиъ дисбиинди таза алауз шлуб дар, гьаз гъапиш дурари чиб-чпиинди Аллагьдин Бай, Думу вари эллерин аьйибнакк ккитри, хачрак карсра.

7Гагь-гагьнак чаина убгъурайи мархь зибгру жили учв тартиб апӀруриз ужуб бегьер тувру, дугъаз думу Аллагьди дебккнайи ужʼвал ву, 8хъа варжина заз али хутӀил фукӀа дар. Дидиз бала гъядябхъюр ва, аьхирки, думу убгиди[+].

9Аммаки йиз ккунидар, учу гьаци кӀурашра, учву ужуб гьялнаъ айивалик ва уьрхювалихъан хъичӀихнайивалик умуд кайич. 10Аллагь дюз дарур хьуб гьич мумкин дар. Дугъаз я учву апӀурайи жафйир, я Чан гирами халкьдин гъуллугънаъ хьубʼинди улупу ва улупурайи Чахьна вуйи ичв ккунивал кӀваълан гьархидар[+]. 11Учуз ккунди айиб, учвкан гьарсар ичв кӀван метлебар бадали, аьхиризкьан гьяракатнаъ хьуб вуйич[+]. 12Учуз учву тӀагъру дапӀну ваъ, хъа жвуван хъугъувалииндина аьгь апӀбиинди Аллагьди тувнайи ирс рубкьрударси учвура духьну ккундучуз[+].


Аллагьди Чав туву гаф тамам дарапӀди гъибтдар.

13Аллагьди Ибрагьимдиз[†] гаф тувруган, Чав Чаинди ху гъапӀну, фицики ху апӀуз ужур сарун УчвтӀан зиина вуйир адайи[+]. 14Дугъу гъапну:

„ГьапӀнура Узу увуз ужʼвал улупидиза ва Узу увуз гизафна-гизаф наслар тувдизавуз“[+].

15Сабурлуди ккилигури гъахьи Ибрагьимдиз дугъриданра гаф тувнайиси гъабхьнийи.

16Адмийири чпитӀан фтиинди-вуш зина ва багьа вуйириинди ху апӀури шулу. Ху апӀувал, гъапиб дюз ву кӀури, тасдикь апӀуб ву, ва диди гьарсаб гьюжат дебккру. 17Гьаци Аллагьдира, Чан ниятар гьюдюхрудар дариз, кӀури, Чав гаф тувуриз ачухъди улупуз ккунди айиган, Чан гаф ху апӀбиинди мюгькам гъапӀну. 18Ва гьаму кьюб гьюдюдюхру мутму – гаф тувувална ху апӀувал – Аллагьдин мурар кучӀал кайидар дар, ухьуз, чара абгури, улубкьру ихь умуднахъан хъичӀихнайидариз, мюгькамди юкӀв капӀувал вухьуз[+]. 19Му умуд, ихь кӀваз хатӀасузвал хурайи ижми бин вухьуз. Миди ухьуз, чарчликк ккайи Гирамишван айитӀинди учӀвуз ихтияр туврахьуз[+]. 20Ари гьадушвазди, Мелхиседекдиз[†] ухшар ади, гьаммишандиз заан Гъуллугъчи духьну, ихь улихьди гъафи Иса учӀвну[+].

#### 7


Аллагьдин гъуллугъчи – Мелхиседек

1Гьадму Мелхиседек[†] Салим шагьрин паччагь вуйи ва ВаритӀанзаану Аллагьдин гъуллугъчи вуйи. Дугъаз, дявйир дапӀну, паччгьариин гъалиб духьну гъюрайи Ибрагьим[†] алахънийи ва Мелхиседекди дугъаз Аллагьдин ужувлакк ккахъриву, гъапнийи. 2Чахь хьайи варибдикан Ибрагьимди дугъаз йицӀубпи пай тувнийи. Сабпиб дугъан „Мелхиседек“ кӀуру ччвур „гьякьвалин паччагь“ кӀуру гаф ву. Хъа дугъан „Салимдин паччагь“ кӀури хъибшнайи ччвур „мясляаьтнан вая архаинвалин паччагь“ кӀуру гаф ву[+]. 3Дугъан адашдикан я дадайикан, дугъан ата-бабйирикан, я дугъан уьмур фици ккебгънуш ва ккудубкӀнуш мялум дар, хъа думу Аллагьдин Бализ ухшарди гьаммишандиз Аллагьдин гъуллугъчиди гъузра.

4Лигай, думу фукьан зурба кас гъахьнуш. Гьеле ихь абйирин аба Ибрагьимдира кмиди дугъаз дявдиъ чав гъибису девлетнакан йицӀубпи пай тувнийи! 5Къанундин[†] бинайиин алди, Левийин насларикан Аллагьдин гъуллугънаъ гъахьидари чпин гъардшариланра кмиди хайирнан йицӀубпи пай, гьеле мурарра, гьатрарра Ибрагьимдин наслар вуйишра, бисуйи. 6Хъа Мелхиседекди, учв Левийин тухмиан даршра, Ибрагьимдихьан йицӀубпи пай кьабул гъапӀнийи. Дугъу Мелхиседекдиз пай тувайиз улихьна, Аллагьди Ибрагьимдиз ужʼвал апӀуз гаф тувнайишра, Мелхиседекди дугъаз Аллагьдин ужувлакк ккахъриву, гъапнийи[+]. 7Исина вуйири, Аллагьдин ужувлакк ккахъриву, кӀуру гафар, зина вуйирихьан кьабул апӀуру. Му дигиш шлу мутму дар. 8Хилиз гъюру хайирнан йицӀубпи пай, аьдат вуйиганси, аьжал хъайи адмийири кьабул апӀури шулу, хъа Мелхиседек чӀивиди а, кӀури, шагьидвал дапӀна. 9Пуз шулу, чав, йицӀубпи пай кьабул апӀурайи Левийира кмиди Ибрагьимдиантина Мелхиседекдиз йицӀубпи пай тувну, 10фици гъапиш, Мелхиседекдиз Ибрагьим алахъган, мегьел бабкан духьну адру Левий Ибрагьимдиъ тумси ади гъахьну.


Иса Месигь – Мелхиседекдиз ухшар Аллагьдин Гъуллугъчи ву

11Эгер Аллагьдин метлеб, халкьдиз тувнайи Къанундин бина вуйи Левитарин[†] гъуллугъниинди кӀулиз удубчӀвуйиш, Гьарундиз[†] ухшар адру, Мелхиседекдиз ухшар айи жара гъуллугъчи гьаз лазим вуйи? 12Аллагьдин гъуллугъчивал гьюдюхруган, дидихъди Къанунра гьюдюхюрайиб ву. 13Гьаму ражари ихь ушвниин али Иса, гъурбнар ургрушваъ зат гъуллугъниин дархьи жара тухмикан ву. 14Ихь Агъа Ягьудайин тухмиан вуйиб аьгъяхьуз, хъа Мусайилантина[†] тувнайи Аллагьдин Къанундиъ гьадму тухмиан вуйи гъуллугъчйирикан гьич фукӀара дупнадар[+]. 15Мелхиседекдиз ухшар жара Аллагьдин гъуллугъчи арайиз удучӀвнайиган, гьаци вуйиб ухьуз ачухъди рябкъюрахьуз. 16Думу, Аллагьдин гъуллугъчиди саб кадабгънайи тухмикан Къанунди дерккнайир дар, хъа гьаргандин уьмриъ айи кьувватну Дерккнайир ву. 17Дугъкан гьамци дупна:

„Уву гьаммишандиз Аллагьдин Гъуллугъчи,
Мелхиседекдиз ухшар Гъуллугъчи вува“[+].

18Мугагьназ айи къайда ккутӀна, фицики сарун дидин кьувват гъудубгну ва дидкан имбу мянфяаьт имдар[+]. 19Къанунди фукӀара гьубкӀуб арайиз гъабхиб адар. ДумутӀан ужуб умуд тувна. Диди ухьу Аллагьдихьна багахь апӀура[+].

20Дидин гьякьнаан Аллагьдира ху дапӀна. Имбу гъуллугъчйир Аллагьдин гъуллугънаъ гьич саб ху апӀувал адарди гъахьнийи, 21хъа Месигь[†] Чакан гьамци Гъапири ху апӀбиинди Аллагьдин Гъуллугъчи гъахьну:

«Ху гъапӀну Агъайи ва Чан ху кьяляхъ апӀидар:
Уву вува гьаргандиз вуйи Аллагьдин гъуллугъчи»[+].

22Гьадму ху апӀувализ дилигну, Иса мугагьназ айидартӀан лап ужуб Йикьрар кӀулиз адагъуз Чаина гъидису Агъа ву[+]. 23Думугандин гъуллугъчйир гизаф вуйи, аьжали дурарихь чпин гъуллугъ кӀулиз адабгъуз гъитдайи, 24хъа Иса, гьаммишан яшамиш Шулайир ву ва Дугъан Аллагьдин гъуллугъра гьаммишандиз ву. 25Гьаддиз Дугъʼан, Чан кюмекниинди Аллагьдихьна гъюрудар гьуркӀну уьрхюз удукьуру. Думу Гьаммишанур ву ва Дугъу гьарган дурарихъанди гафра йивура[+].

26Ари гьамци гирами, гьич саб тахсир ктру, марцци, гунагькрариккан асиллу дару ва аьршартӀанна заан вуйи заан Гъуллугъчи ухьуз лазимра вухьуз[+]. 27Дугъан, жара гъуллугъчйиринси, сифте чпин, хъа вари халкьдин гунгьарихъанди гьар йигъан гъурбнар хуб гьазкӀа дар. Дугъу, Чав Учв, гъурбан гъапӀу вахтна варидарихъанди гьаргандиз саб ражари гъурбан гъапӀну[+]. 28Гъуллугъчйирди Къанунди гьудруркӀу аьдати адмийир дерккри гъахьну, хъа Къанун дебккбалан кьяляхъ, ху дапӀнайивализ дилигну, заан Гъуллугъчиди Бай дерккну. Думу гьаргандиз ГьуркӀур ву[+].

#### 8


Ухьу бадали дерккнайи Аллагьдин заан Гъуллугъчи

1Учу учвуз кӀурайибдин варитӀан кӀулинуб – аьршариъ айи Вариудукьрурин тахтнан арччул терефнахъинди хъайи заан Гъуллугъчи ухьуз ахьуз[+]. 2Думу адмийири ваъ, хъа Аллагьди дивнайи гирами йишваъ ва гьякь гирами Чадриъ гъуллугъ АпӀурайир ву[+].

3Гьарсар заан гъуллугъчи гъурбнар ва багъишар хуз дупну дерккрайир ву, гьаддиз ихь заан Гъуллугъчийизра саб фу-вуш гъурбан апӀуз шлуб ади ккундийи[+]. 4Эгер Думу гьаму ражари гьаму дюнʼяйиин алийиш, Дугъкан гъуллугъчикьан духьну адархьидийи, гьаз гъапиш Къанундин[†] бинайиин алди гъурбнар хру гъуллугъчйир ади хьидийи. 5Дурари, аьршариндиз ухшар айи ва гьаддин сиринтӀан дару гирами йишвʼин гъуллугъ апӀура. Гьаз гъапиш гирами Чадур[†] апӀайиз улихьна Мусайиз[†] гъапнийи: «Лиг, – гъапнийи Аллагьди, – увуз дагъдиин улупубдинси, вари дюзди апӀин»[+]. 6Хъа гьаму ражари Месигьдиина,[†] жилиин гъуллугънаъ гъахьидариина аманат гъапӀу гъуллугътӀан лап артухъ Гъуллугъ аманат дапӀна, фицики мугагьназдинтӀан ужудар шартӀар айи Аллагьдинна адмийин арайиъ гъийитӀу мугагьназдинтӀан ужудар гирами Йикьрар Гьадгъулантина ву[+].

7Эгер сифтейин Гирами Йикьрарик камивал ктайиш, кьюбпи ражари Йикьрар йитӀуб гьазкӀа дайи[+]. 8Хъа Аллагьди, инсанариз тягьна йивури, кӀура:

„Узу, – кӀура Агъайи, – Израилин ва Ягьудайин хулахъди
цӀийи Йикьрар йитӀру вахт багахь шула[+].
9Думу Йикьрар Узу чпин абйирихъди, Узу дурарин хилхъан дибисну,
Египетдиан адаъган гъийитӀу йикьрарстар хьидар,
гьаз гъапиш Узухъди гъийитӀу Йикьрар дурари тамам дарапӀган,
Узура дурарихьан гьидицунза, – кӀура Агъайи. –
10Гьаддиз, Узу гьамус йитӀуз ккайи Йикьрар
Израилин хулахъди йитӀидиза, – кӀура Агъайи, –
Йиз къайдйир дурарин фагьмиъ тӀаъдиза ва
дурарин юкӀварик дикӀидиза.
Узу хьидиза дурариз Аллагь, хъа дурар Йиз халкьди хьиди.
11Сар-сариз аьгъювалар улупуб гъубзри хьибдар,
я гъардши чан гъардшиз: «Гьаммишанур аьгъю апӀин» кӀури,
аьгъювалар улупуб лазим вуди гъубзидар,
гьаз гъапиш, бицӀирилан гъадабгъну, аьхюриинакьан,
варидариз Узу аьгъяди хьиди.
12Фицики Узу дурарин чӀуруваларилан хил алдабгъидиза,
я дурарин гунгьар кӀваин алаидарза“.

13Дугъу гьаму Гирами Йикьрарназ „цӀийиб“ гъапну, ва гьаддиинди сабпи Йикьрар йирси хьувал улупура. Хъа йирси гъабхьиб ва лазимди имдруб жвартӀ хьибди.

#### 9


Сабпи Йикьрарнаъ Аллагьдиз фици икрам апӀуруш

1Сабпи Йикьрарнаъ Аллагьдиз фици икрам апӀуруш ва жилиин гирами йишв фунуб вуш, улупна. 2Гирами Чадур[†] гъапӀнийи. Душван сабпи хулаъ акв апӀру алат ва Гьаммишанурин улихь дивру уьлер али устул дивнайи – му йишваз „Гирамишв“ кӀуйи. 3Кьюбпи хал сабпибдихьан чарчнахьди гьадабтӀнайи ва душваз „Лап Гирамишв“ кӀуйи. 4Душваъ, ицци ниар хъайи ччимар ургру гъабсиб гъизилин саб алат ва варишварихъанди гъизилихьди дабалгнайи Гирами Йикьрарнан сундух айи. Сундхиъ, манна[†] ади, гъизилин гъаб, кюкю адабшвуз кьюкьяр гъапӀу Гьарундин[†] маргъ ва Гирами Йикьрар кайи гъвандин шибар айи[+]. 5Сундхин зиин гъаравларди дапӀнайи хлинццар кайидар алийи. Дурар адлувал улупурайидар ву. Дурарин хлинццар сундхин гъапагъ вуйибси „хил алдабгърушв“ кӀурайишвʼин гьатӀарццнайи. Хъа сабан ухьу дидкан вари хъайи-хъайиси пидархьа.

6Гьамци ккабалгну дебкку вахтарихъанмина Аллагьдин гъуллугъчйир гагь-гагьнак гирами Чадрин сабпи хулаъ чпин гъуллугъ тамам апӀуз учӀври гъахьну. 7Хъа кьюбпи хулаъ заан гъуллугъчийизтӀан учӀвуз ихтияр адарди гъабхьну, думура йисан саб ражари, чан ва вари халкьдин терефнаан, чпин аьгъдрувализ дилигну деетру гунгьарихъанди вуйи ифира хьади[+]. 8Гьамци вуйиган, Гирами Рюгьну сабан гьадму гирами Чадур имидикьан гагьди „Лап Гирамишвазди“ учӀврушв ачмишди даруб улупура[+]. 9Гьамдиъ а гьамусдин вахтназра кайи мисал: багъишарихьанна гъурбнарихьан Аллагьдиз икрам апӀурайирин намус-гъирʼят марцц апӀуз шлуб дар[+]. 10Думу къайдйир ипӀрубдизна убхърубдиз ва жара жюрейин жикӀбан аьдатаризтӀан кайидар дар. Мурар, цӀийи къайда дебккайиз кьувватнаъ гъузнайи, зиълан апӀурайи аьдатартӀан дар[+].


ЦӀийи Йикьрариинди Аллагьдин гъуллугънаъ фици шулуш

11Гьаму ражари ухьуз айи ужувларин заан Гъуллугъчи, Месигь,[†] инсанарин хилари дарапӀу, гьадмугандиз айибтӀан лап заан ва тамам вуйи Чадриан, яни гьаму дюнʼяйин дарубдиантина удучӀвну[+]. 12Думу душваъ кьунаринна кӀарарин ифи хьади, учӀвнадар; Думу, адмийирин гунгьарилан хил алдабгъувал гъазанмиш дапӀну, „Лап Гирамишваъ“ саб ражари ва гьаммишандиз Чан ифи хьади учӀвну. 13Эгер кьунаринна жердарин ифи кибчруган ва жигьил хюни дубгну, дидкан гъабхьи рюкъ кабхьруган, чиркинвалари кацӀнайидар гьацдар аьдатариинди марцц гъахьи гьисаб апӀуйиш, 14хъа Месигьдин Ифди фукьан ужуди марцц апӀур?! Гьаммишандин Рюгьнан кюмекниинди Дугъу Аллагьдиз Учв гьич саб тахсир ктру гъурбан вуди тувну. Ва Дугъан Ифди, ухьу чӀиви Аллагьдиз икрам апӀрудар хьузди, аьжалихъна гъахру ляхнарихьан ихь намус-гъирʼят марцц апӀуру![+]

15Ари гьаддиз Месигьдилантина ЦӀийи Йикьрар, дих дапӀнайидариз тувнайи гафниинди гьаммишандиз вуйи ирс рубкьбан бадали, гъийитӀну. Дурариз думу ирс, гьеле сабпи Йикьрар кьувватнаъ имидитӀан гъапӀу чпин гунгьарилантина рубкьру аьжалихъанди Исайи Учв аьжализ тувиган, гъурубкьуб ву[+].

16Эгер адмийи фукӀа дапӀнаш, васият гъапӀу адми гъакӀигантӀан думу васият чан кьувватнаъ абхъидар. 17Васият дапӀнайир чӀивиди имбукьан гагьди, дугъан васият кьувват хъайиб дар. Васият кьувватнаъ, васият гъапӀур гъакӀиган, убчӀвра. 18Гьаци сабпи Йикьрарра, ифи удудубзкьан гагьди, кьувватнаъ убчӀври гъабхьундар.

19Гьадмуган Мусайи[†] халкьдиз Къанундиъ[†] айи табшуругъарикан ктибтбалан кьяляхъ, штук кибикьнайи кӀараринна кьунарин ифи, элвен хьана иссоп гьарин кюл гъадабгъну, Къанундин китабдикна вари халкьдик кибчру. 20Ва кӀуру: „Гирами Йикьрар худнаъ ирчрайи му ифи, Аллагьди ичв улихь, учву гьамци апӀбан бадали, дебккрайи аьдат ву“. 21Дугъу гьацира гирами Чадрик ва душваъ айи Аллагьдин гъуллугъназ ишлетмиш апӀру вари алатарик ифи кибчнийи. 22Къанунди вари ифдихьди марцц апӀуб тӀалаб апӀура ва, ифи удудубзди, хил алдабгъуб айиб дар.

23Аьршаринубдиз ухшар ади дапӀнайи вари жилинуб гьамциб жюрейиинди марцц дапӀну ккундийи, хъа аьршаринуб гьамрартӀан лап ужубсиб гъурбнихьдитӀан марцц дапӀну хай шулдар[+]. 24Гьаддиз Месигь, инсанарин хилариинди дапӀнайи ва гьякь гирами Чадрин сиринтӀан дару жилин Чадриъ учӀвнадар, ваъ, Думу, Аллагьдин улихь ухьхъанди гаф кӀури, гьадму аьршариъ учӀвна[+]. 25Думу аьршариъ, гьар йисан гьяйванатарин ифи хьади „Лап Гирамишваъ“ учӀврайи Аллагьдин заан гъуллугъчиси, гагь-гагьнак Учв гъурбан апӀуз кӀури, учӀвнадар. 26Гьамциб аьдатнахъди Месигьра гъушнийиш, Дугъаз дюнʼя арайиз гъабхихъанмина швнубсаб ражари аьзабарикк ккуркьуб алабхъидийи. Хъа Думу, Учв гъурбан дапӀну саб ражари ва гьаммишандиз гунгьихъди вуйиб ккудубкӀбан бадали, вахтарин аьхирихъна гьаммишандиз кӀури саб ражари гъафну[+]. 27Фици гьарсар касдиз, саб ражари дукӀну, Суддин улихь дугъужвуб алабхъуруш,[+] 28гьаци Месигьра, гизаф инсанарин гунгьарихъанди, саб ражари гъурбан гъахьну, ва Думу гьамус кьюбпи ражарира, сарун дюнʼяйин гунагь Чаина гъадабгъуз кӀури ваъ, хъа Чаз ккилигурайидар уьбхбан бадали гъиди[+].

#### 10


Иса Месигь гьаммишандиз кьувватнаъ гъубзрайи саб гъурбан ву

1Къанун[†] адмийириз гъюз имбу уьмриъ ккилигурайи ужувларин сиринтӀан дар. Ваъ, Къанун – думу ужувлар дар. Гьаддиз Къанундихьан, йисʼан-йисаз гьаммишан саб жюрейин гъурбнар хуру кӀури, адмийир Аллагьдин улихь гьякь апӀуз шлуб дар[+]. 2Эгер Къанундихьан гьаци апӀуз удубкьуйиш, дурари чпин гъурбнар апӀуб ккутӀидайинхъа? Икрам апӀрудар саб ражари ва гьаргандиз марцц дапӀну ахьидийи, ва, чпин гунгьариз дилигну, дурариз чпик тахсир кади гьибгъдайи. 3Хъа му гъурбнар, йисʼан-йисаз чпи апӀурайи гунгьар кӀваин алауз кӀури вуйидар ву, 4гьаз гъапиш, жердаринна кьунарин ифдихьан гунгьар ккутӀуз шлуб дар.

5Гьаддиз гьаму дюнʼяйиъ учӀву Месигьди[†] Аллагьдиз гъапну:

«Увуз ккун гъахьундайвуз я гъурбнар, я багъишар,
хъа Уву, Узуз кӀури, беден гьязур гъапӀнийва.
6Сагъди гъургу гъурбнари,
я гунгьарихъанди апӀру гъурбнари Уву шад апӀдар[+].
7Гьадмуган Узу гъапунза: „Магьа, Узкан Къанундиъ дибикӀнайиси,
Узу Яв ният тамам апӀуз гъягъюраза, жан Аллагь!“»

8Гьаци вуйиган, сифте Дугъу гьамци гъапну: «Увуз ккун гъахьундайвуз я гъурбнар, я багъишар, я сагъди гъургу гъурбнар, я гунгьарихъанди апӀру гъурбнар, дурари Уву шад гъапӀундар». Дугъу мици, Къанундин тӀалабариинди вуйиб вушра, Чаз кьабул дархьиди гъапиб вуйи. 9Хъасин Дугъу давам гъапӀнийи: «Магьа, Узу Яв ният тамам апӀуз гъягъюраза». Месигьди, гъурбнар апӀбарин йирси къайдйир арайиан адаъну, фу-вуш цӀийиб кьувватнаъ ипру. 10Дугъу Аллагьдин ният тамам гъапӀган, ухьу саб ражари ва гьаргандиз, Иса Месигьдин беден гъурбан апӀбиинди, гирами гъахьунхьа[+].

11Гьарсар Аллагьдин гъуллугъчийи чан гъуллугъ, гунагь ярхла апӀуз даршлу гьадму садар гъурбнар хури, йигъʼан-йигъаз тамам апӀура. 12Хъа му Гъуллугъчи, гунгьарихъанди гьаммишандиз кьувватнаъ гъубзрайи саб гъурбан дубхну, Аллагьдин арччул терефнахъинди деъну[+]. 13Гьаддихъанмина Думу, Чан душмнар духну, Чан ликарикк ккахьру вахт улубкьайизкьан, ккилигури гъузна[+]. 14Саб ражари гъурбан хубʼинди Дугъу гирами шулайидар Аллагьдин улихь гьякь гъапӀну.

15Мидкан ухьуз Гирами Рюгьнура шагьидвал апӀура. Дугъу сифте кӀура:

16«Магьа, гьадму йигъарихъан Узу дурарихъди гьацдар Йикьрар йитӀидиза, – кӀура Агъайи, –
Йиз къайдйир дурарин юкӀвариъ тӀаъдиза ва дурарин фагьмик дикӀидиза».

17Хъасин Дугъу давам апӀура:

„Дурарин гунгьар ва гьюкумсуз ляхнар
Узу гьич зат кӀваин алаидарза“[+].

18Гунгьарилан хил алдабгънайиган, гунгьарихъанди гъурбан апӀуб сарун лазимди гъубзрадар.


Аллагьдиз багахь улучӀвай

19Гъардшар, Исайин[†] ифдин кюмекниинди гьамус ухьхьан дирбашди «Лап Гирамишваъ» учӀвуз шулухьхьан[+]. 20Дугъу ухьуз душваз рякъ абццну, цӀийиб, уьмур хруб, чарчнаантина вуйи рякъ, яни Чан бедендиантина вуйи рякъ[+]. 21Ухьуз, Аллагьдин хулан аьхювал апӀурайи зурба вуйи Гъуллугъчи ахьуз.

22Гьаци вуйиган гъачай Дугъахьна, гьубкӀу хъугъувалиинди, ифи кибчбиинди юкӀвар чӀуру нефснахьан марцц ва ихь жанар марцци штуʼан дапӀну, ачухъ юкӀвар ади гъюхьа[+]. 23Хъугъну, учу ктибтурайи умуднахъан мюгькамди хъчӀихидихьа, гьаз гъапиш гаф Тувнайир, хъугъувал Алир ву[+]. 24Сар-сарихьна масанди гъузруси ва ужувлан ляхнар апӀруси, чиб-чпин гъайгъу зигури хьидихьа. 25Сакьюдарин, хъугърудар уч шлуган дина дяргърувал аьдати ляхин дубхьна. Хъа ухьу дицдарихъан дубгъидархьа, иллагьки, сарун Агъа гъюру вахт багахь шулайиб фикирназ гъадабгъну, чиб-чпик юкӀв капӀри апӀидихьа[+].


Гьякьʼвал аьгъяди, гунгьар апӀруриз – жаза

26Гьаз гъапиш, ухьу, гьякьʼвал аьгъю дубхьну, хъана аьгъя-аьгъяди гунгьар апӀуруш, гунгьар сарун гьич саб жюрейин гъурбнарихьан марцц апӀуз хьибдар,[+] 27хъа Суддиз ва Аллагьдин душмнар итӀру гъизгъин цӀиз гукӀунди ккилигуб хьибди. 28Мусайиланмина[†] ухьуз тувнайи Аллагьдин Къанун шли чӀюбгъюйиш, кьюр вая шубур шагьиддин гафариинди гъючӀюбгъюриз, саб инсаф адарди, аьжал гьадабтӀуйи. 29Хъа ичв фикриинди, Аллагьдин Бай ликриккан апӀруриз, Йикьрар гъийитӀу Гирами ифи фукӀа дарубси гьисаб апӀруриз ва ужувлан Рюгь беябур апӀруриз фукьан аьхю жаза гьадабтӀур[+]? 30Ухьуз: „Кьисас алдабгъуз Узухьди гъитай, лазим жаваб Узу тувдиза!“ – гъапир Фуж вуш, аьгъяхьуз. Дугъу гьамцира гъапну: „Чан халкьдин суд Агъайи апӀиди“[+]. 31ЧӀиви Аллагьдин хиларигъ гъяхъюб – мутӀан аьхю гучӀ адар![+]


Учвухъ хъергруганра мюгькамди гъузай

32Гъушу вахтар кӀваин алаай, думуган, учвуз аьгъюваларикан аьгъю гъабхьи вахтна, учву гъагъи аьзабариан кӀул адабгъунчва. 33Вахт-вахтарик учвʼин аьлхъюз гъитри шуйи ва хъергри шуйи, хъа саспи вахтари гьамцдар аьзабар аьгь гъапӀдарин багахь дийигъну гъахьунчва. 34Учву дустгъариъ айидарин язухъ зигури гъахьунчва, ичв шейъ-шюйъ тадабгъруган, учву шад шули гъахьунчва, гьаз гъапиш учвуз думутӀан ужуб шейъ, гьаммишандиз вуйи Шейъ айиб аьгъяйчвуз[+].

35Гьаци вуйиган, ичв кӀубанвал мудубганай – ужуб пешкеш хьибдичвуз. 36Аммаки Аллагьдин ният тамам апӀбан бадали ва Дугъу тувурза гъапиб рубкьбан бадали учвуз ккундайиб – аьгь апӀуб ву. 37Сарун сацӀибтӀан вахт имдар, ва

«Дуфну Ккунир, кьан дарапӀди, гъиди.
38Йиз улихь гьякь вуйир чан хъугъувалиинди яшамиш хьиди,
хъа дицир Узухъ хъугънайивалихьан гьудучӀвиш,
Узу дугъкан рази хьидарза»[+].

39Амма ухьу, кьяляхъ йиврударикан ва йикӀрударикан дархьа, ваъ, хъугъурхьа, ва уьрхювалра хьибдихьуз!

#### 11


Хъугъувалин мисалар

1Хъугъувал – ихь миж кайибдиз саб шак адарди ккилигуб ва гьелелиг дярякърайиб дугъриди а, кӀуру гаф ву[+]. 2Ихь абйир, гьациб хъугъувалиинди уьмур хъапӀну, баркаллагьназ лайикь гъахьну.

3Ухьу, хъугъувал ади, Аллагьдин амри дюнʼя халкь дапӀнайиб ва вари рябкъюрайиб дярябкърайибдикан арайиз дуфнайиб, аьгъяхьуз[+].

4Авели, хъугъувал ади, Аллагьдиз КаиндитӀан ужуб гъурбан гъабхну. Дугъу гъабхи гъурбан Аллагьди, дугъан хъугъувализ дилигну, кьабул гъапӀну ва гьаддиинди думу гьякьра гъапӀну. Дугъан хъугъувалин мисал, гьеле думу учв чӀивиди имдаршра, гъира кмиди ухьуз метлеб ади гъубзрахьуз[+].

5Енох, хъугъувал ади, чӀивидимиди гьаму дюнʼяйиан гъурхнийи. Думу агури гъахьнушра, гьич сабишваъкьан гъидихъундайи, гьаз гъапиш Аллагьди думу Чахьна гъурхнийи. Хъа гьадмугандиз, гьаму дюнʼяйиан учв гъадагъайиз дугъу хъугъну, Аллагьдиз ккуниси апӀуйи, ва дугъʼин Думу разира гъахьнийи[+]. 6Хъугъувал адарди Аллагьдиз ккуниси апӀуз шлуб дар, гьаз гъапиш Дугъахьна гъюру гьарсар кас, Аллагь айивалихъ ва Учв агруриз Дугъу пешкеш туврувалихъ хъугъну ккунду.

7Нюгьдиз[†] улубкьуз ккайибдикан, чаз думу фу-вуш рябкъяйизра, улихьмиди хабар дебккнийи ва дугъу, хъугъувал ади, Аллагьдихъ хъебехъну, дюнʼя ккапӀру штарихьан чан хизан уьбхюз гими гъапӀнийи. Аьхирки дюнʼя жазайикк ккипуз гьял гъапӀнийи, хъа думу чан хъугъувализ гъилигу гьякьвал гъурубкьу ирсчи гъахьнийи[+].

8Хъугъувал ади, Ибрагьим,[†] Аллагьди чаз дих гъапӀубси, Дугъаз мютӀюгъ духьну, фила-вуш ирсди жил тувдиза, кӀуру гафниин элеъну, гьеле дугъаз учв наана гъягъюрашкьан аьгъдарди, гьадина гъушнийи[+]. 9Хъугъувал ади, думу, Аллагьди гаф тувну гъурубкьу жилиин, жара йишвʼан удучӀвну гъафи адмиси, чадрарикк яшамиш хьуз хъюгъну. Дугъахъди чадрикк Исакьра,[†] Якьубра[†] яшамиш гъахьну. Тувнайи гафниинди жил гьадраризра дурубкьну ккундийи[+]. 10Фицики Ибрагьим ижми бинайиин диврайи шагьриз ккилигурайи. Думу шагьур фициб шулуш, капӀрур ва апӀрур Учв, Аллагь вуйи[+].

11Хъугъувал ади, Ибрагьимдикан чан шив Сарайик,[†] гьеле думу бицӀидар даршлур вуйишра ва кьюридра лап кьабидар вушра, бицӀир киршнийи, фицики Ибрагьимдин миж чаз гаф туву Аллагьдик кади гъабхьну[+]. 12Ва гьациб жюрейиинди сар адмийикан, учвра беден кьаби-кьюци дубхьнайирикан, завуъ хядаркьан ва гьюлихъ[†] гъумкьан гизаф инсанар гъахьну[+].

13Вари гьадму адмийир, хъугъну ва, чпиз гаф тувнайиб улубкьайиз, гъийихну. Дурариз думу гаф тувнайи уьлке ярхлаан гъябкънийи ва рази гъахьнийи. Дурариз, чпи му дюнʼяйиъ гъурабйирди айиб ва вахтназтӀан даруб аьгъю гъабхьнийи[+].

14Чпи гьацдар вуйиб гьисаб апӀурайидари, гьаддиинди чпин Ватан абгурайивал улупура. 15Эгер дурари чпи дипну гъушу ватандикан фикир апӀури гъахьнийиш, дурариз дина кьяляхъ хътакузра мумкинвал айи. 16Хъа, дугъридан, дурар ужубтӀан-ужуб ватандихъ хъчӀарккурайидар вуйи – аьршаринубдихъ. Гьаддиз Аллагьдиз, Узу дурарин Аллагь вуза, пуз начди дар, фицики Дугъу дурариз шагьур гьязур дапӀна[+].

17-18Хъугъувал ади, Ибрагьимди Аллагьди учв ахтармиш апӀурайи вахтари чан бай гъурбанди гъахнийи. Дугъаз гаф тувнайи ва думу, гьеле Аллагьди чаз, «Исакьдилантина увуз насил хьибдивуз» дупнайишра, хъайи-хъадру сар бай гъурбан апӀуз гьязур гъахьнийи[+]. 19Ибрагьимди Аллагьдихьан дукӀнайирра чӀиви апӀуз шул, кӀури, хиял дапӀнайи, ва, гьаци кӀури гъабшиш, дугъриданра, Исакь дукӀнайидаригъян кьяляхъ гъадагънура вуйи[+].

20Хъугъувал ади, Исакьди чпин ярхи уьмрариъ Якьубдизна Исавдиз, Аллагьдин ужувлар ишричвуз, гъапнийи[+].

21Хъугъувал ади, йикӀурайи Якьубди Юсуфдин баяриз жа-жаради Аллагьдин ужувлар ишричвуз, гъапнийи, хъа чан маргълин кюмекниинди Аллагьдиз икрам гъапӀнийи[+].

22Хъугъувал ади, чан уьмур ккудубкӀурайиган, Юсуфди израилар Египетдиан удучӀвну гъягъбакан гъапнийи ва йикӀбалан кьяляхъ гъузру чан кӀурбарин гьякьнаан васият гъапӀнийи[+].

23Хъугъувал ади, Мусайин[†] абйир-бабари думу, бабкан гъахьиси, шубуб вазлин айитӀ гьитӀикӀну гъюрхнийи, гьаз гъапиш дурариз думу гьадмукьан уччвурди гъяркънийики, абйир-бабариз паччагьдин буйругънахьан гучӀ гъабхьундайи[+].

24Хъугъувал ади, аьхю гъахьи Муса, учв фараондин шуран бай ву, кӀурайивалихьан гьудучӀвнийи. 25Дугъу, Аллагьдин халкьдихъди[†] сабси, цӀиб вахтназтӀан дару гунагь ляхнарикан кефер ктагъайиз, аьзабарикк ккахъуб ктабгънийи[+]. 26Дугъаз, чаз фициб пешкеш ккилибгураш, гъябкънийи, гьаддиз Месигь[†] бадали учв аскан апӀуб Египетдин вари девлетартӀан багьади гъабхьнийи[+]. 27Хъугъувал ади, думу, фараондин хъюлхьан, гучӀ ктарди, Египетдиан удучӀвнийи. Дугъу, чан улихь Дярякърур рякъюри, вари аьгь гъапӀнийи. 28Хъугъувал ади, дугъу израилариз Пасхайин[†] машквар апӀинай, сифте бабкан гъахьидар йихури гъючӀвнайи пуч апӀрури дурарик ктручбан бадали, урчӀарикан ифи кадатай, гъапнийи.

29Хъугъувал ади, халкь, жилиланси, Уьру гьюллантина гъушнийи; хъа египтаризра гьаци апӀуз ккун гъабхьиган, дурар вари ккахьну гъарагънийи.

30Израиларин хъугъувалиинди Ерихон шагьрилан илтӀикӀнайи зурба цалар, душвлан ургуд йигъан хъади-хъади илтӀикӀган, гьарагъну ахьнийи.

31Кьяппади лихурайи Рахав, хъугъувал ади, душмандин тереф ахтармиш апӀурайи израилар мясляаьтниинди кьабул гъапӀган, хътругърударихъди тӀанкь гъахьундайи[+].

32Артухъ хъана фу кӀуза? Узуз Гедеондикан, Варакайикан, Самсондикан, Ефтайикан, Давуддикан,[†] Самуиликан ва пайгъамбрарикан[†] пуз вахт адарзуз[+]. 33Дурари, хъугъувал ади, гьюкуматар дисуйи, дугъривал ипуйи, гаф тувнайиб дурарихьна рубкьуйи, асланарин ушвар хъяркьюйи,[+] 34гъизгъин цӀа ктӀубшвуйи, учӀру ханжларихьан чпи уьрхюйи. Дурарин зяифвал кьувватназ илтӀибкӀуйи, дурар дявдиъ кьувватлу шуйи ва алжагънайи къушмар гьергну гъягъюз гъитуйи[+]. 35Дишагьлийирихьна, чӀиви духьну, чпин дийихнайи багахьлуйир кьяляхъ гъюйи. ГьацӀарикан, чпиз улупу азадвалихьан думутӀан лап ужуб уьмриз чпи чӀиви шлуб аьгъяди гьудучӀвган, йикӀру гьялнахъна хру аьзабар кчӀюкьюйи[+]. 36Гьатмундари чпиин аьлхъюри хьувалар ва урччвувалар, хъа гьацира зунжрар ва дустгъар аьгь апӀуйи,[+] 37жарариин гъвандин жвар уьлюбхюйи, кьюб йишвʼина парчйир апӀуйи, ханжларихьди йихуйи, сасдар марччаринна цӀигьарин гъидкьариъди уьлкйириъ ахъуз мажбур шуйи, сасдариз фукӀара гьубкӀну адайи, сасдарихъ хъергуйи ва сасдарикан, рихшанд апӀури, зивзивар кчӀюкьюйи[+]. 38Хъа саспидар, чпи вари дюнʼятӀан багьа вуйидар, ичӀи чюллериъ, дагълариъ, хьарариъ ва чӀуру гъярариъ уьргъну ими[+].

39Дурар варидарикан, чпин хъугъувализ дилигну, Аллагь рази гъахьнийи. Дурариз саризра чӀивидимиди чпиз гаф тувну рубкьруб гъурубкьундайи, 40гьаз гъапиш Аллагьди ухьузра кади, гьадрарихъди ухьура гьуркӀувалихъна гъюбан бадали, фу-вуш лап ужуб гьязур дапӀна[+].

#### 12


«Аллагь учвуз Чан баяризси лигури шулу»

1Лигай, ухьлан, дифаркьан, шагьидар илтӀикӀна! Гьаддиз гъачай, ухьлан ухьуз гьергуз машат апӀурайиб ва гьацира ухьу алдакуз гъитрайи гунагь вари илдипурхьа ва сабурлуди ухьуз кадабтӀнайи манзил ккадапӀурхьа[+]. 2Зат ктӀатӀарццди Исайиз лигури гъузурхьа. Думу, ихь хъугъувалин ккергъубра ва ккудукӀубра ву. Дугъу, гъюз ккайи шадвал бадали, беябурваликкди хачриин аьзиятар аьгь гъапӀну ва гьамус Думу, Аллагьдин тахтнан арччул терефнахъинди деъна[+].

3Гьамциб даккнивал гунагькрарин терефнаан аьгь ГъапӀурикан сацӀиб фикир апӀинай. Миди учвуз, ичв юкӀв-рюгь усалвалиъ адрабхъуз ва рюгь дурубгуз кюмек апӀидичвуз[+].


Аллагь Адашдиз ухшар ву

4Учвуз сабан гунгьихъди ифи ктипайиз элегуб алабхъундарчвуз[+]. 5Учвуз Жвуван веледаризси дупнайи аьшкь капӀру гьамцдар гафар кӀваълан гьархначвуз:

«Йиз бай, Аллагьди увуз жаза адабтӀурайивал ибак апӀури апӀин,
Думу увуз хъжагъруган, мукуцухан[+].
6Фицики Аллагьди жаза Чан юкӀв алидариз адабтӀури шулу ва
Чан байди кьабул дапӀнайириз
йивури шулу».

7Учву аьгь апӀурайи жазйир учву вердиш апӀурайивалин саб пай ву. Аллагь учвуз Чан баяризси лигури шулу. Адашди жаза тутрувру бай шлуб вуйин[+]? 8Эгер учвуз жаза адабтӀури гъахьундарш, – хъа гьарсариз жаза адабтӀури шулу, – учву бичди гъахьидар вучва, гьякь баяр дарчва. 9Ухьухъ варидарихъ му жилиин жаза адабтӀу адшар гъахьунхьухъ, ва дурарин ухьу гьюрмат уьбхюйхьа. Хъа яшамиш хьуз, фукьан артухъ ухьу ихь рюгьярин Адашдихъ хъпехърудар духьну ккунду! 10Ихь адшари ухьу саб вахтназтӀан вердиш гъапӀундар – думура ккабхъубси. Хъа Аллагьди, ухьура Чан гирамивалин иштиракчйир хьпан бадали, ухьуз ужʼвал ибшри, кӀури, вердиш апӀурахьу. 11Ухьуз фициб жюре жаза вушра, шадвал хруси ваъ, хъа иццрушназ вуйибси гьугъубжвурахьуз. Хъасин, жазайиинди вердиш дапӀнайири, дугъривалинна мясляаьтнан бегьер ккадабцӀури шулу.

12Гьаддиз амансуз хилар ва зяиф кьамкьар ижми апӀинай. 13Дюз рякъюъди, ликуриз зиян шлуси ваъ, хъа сагъ шлуси, гъарахай[+].


Аллагьдихьан ярхла махьанай

14Вари адмийирихъди мясляаьт ади яшамиш хьуз ва гирамидар хьуз ял апӀинай – гирамивал адарди, гьич сарихьанра Агъа рякъюз хьидар[+]. 15Лигайки, гьич сарра Аллагьдин ужувлахъ мягьрум даришри ва кьутӀкьли кьаблиси зарар-зиян тувруси дарибшри, гьацдарилантина чиркин даришри[+]. 16Лигай, учвкан сарира кьяппавал мапӀанай ва, саб гъаб ипӀрубдихъ хизандиъ аьхю бализ айи ихтиярар масу туву Исавси, Аллагьдихьан гьадмукьан ярхлади махьанай[+]. 17Учвуз аьгъячвуз, хъасин Исавдиз чан ихтиярар кьяляхъ апӀуз ккун гъабхьнийи, аммаки думу тина гъапӀнийи. Дугъхьан, чпин адашди гьял гъапӀуб, гьеле уларилан рубзури гьаддикан ккун гъапӀнийишра, дигиш апӀуз гъабхьундайи[+].

18Учву хил кучуз даршлу ва цӀа алабхъну убгурайи дагъдихьна, мучӀувалихьна, пашманвалихьна ва тӀурфнахьна дуфнадарчва. 19Зурнайин сеснахьна ва улхурайи дихнахьна дуфнадарчва. Думу дих гъеебхьдари чпикди улхуб давам дарапӀуз миннат апӀуйи. 20Инсанарихьан чпиз дебкку гьамциб табшуругъ аьгь апӀуз шулдайи: «Эгер гьяйванат гьаму дагъдик кубкьиш, думу, йивури гъванар, йибкӀну ккунду». 21Думу шиклихьан гьадмукьан гучӀ айики, гьеле Мусайира[†] кмиди гьамци гъапнийи: «Узу гукӀнишин кабхъну йикӀуразу».

22Ваъ! Учву Сион дагъдихьна, чӀиви Аллагьдин шагьрихьна, Аьршарин Ерусалимдихьна дуфначва! Учву шадвалин мяракайиз уч духьнайи агъзрариинди малайикарихьна дуфначва[+]. 23Учву, аьршариъ ччвурар дидикӀнайи, сарпидар вуди бабкан гъашидарин мяракайиз дуфначва. Учву вари халкьарин суд апӀру Аллагьдихьна ва гьуркӀу дугъридарин рюгьярихьна дуфначва[+]. 24Учву, Исайихьна, ЦӀийи Йикьрар Дерккурихьна, Авелин ифитӀан ужуди улхурайи кибчру Дугъан ифдихьна дуфначва[+].

25Лигай, учвухьна илтӀикӀурайи Аллагь тина мапӀанай. Израиларихьан гьаму жилиин гафар апӀурайирихъ хъпебехъган гьадабтӀу жазайиккан кӀул ккадабгъуз дархьиган, дидлан артухъ аьршариан гафар АпӀурайирихьан гьудучӀвиш, ухьхьанра кӀул ккадабгъуз хьибдар[+]. 26Думуган Дугъан дихну жилар тӀурччвуйи, хъа гьамус Дугъу гаф тувна: «Узу саб ражарисана жилар тӀурччвидиза, неинки жилар, хъа гьацира аьршарра». 27«Саб ражарисана» кӀуру му гафар: вари халкь дапӀнайибдикан вари ккадабшвруб ва саб вахтназтӀан даруб дубгди, хъа ккадабшвуз даршлуб гъубзди, кӀурайидар ву.

28Гьаци вуйиган ухьуз ккадабшвуз даршлу Паччагьлугъ рубкьурайиган, чухсагъул кӀури гъуздихьа, гьюрматлудина гукӀунди Аллагьдиз икрам апӀури гъуздихьа,[+] 29гьаз гъапиш ихь Аллагь – вари хътӀюбкьру цӀа ву.

#### 13


Аьхиримжи насигьятар

1Учву гъардшарси чиб-чпи ккун апӀинай[+]. 2Рякъюъ айидар кьабул апӀруваликан кӀваълан магьарханай. Гьаци апӀрудари, чпизра аьгъдарди, малайикар хялижв апӀури шулу[+]. 3Дустгъариъ айидар, гьадрарихъди дустгъариъ айидар учву вуйибси, кӀваин алаури апӀинай. Улуржурайидар, гьадрарихъди аьзабариъ учвура айибси, кӀваин алаури апӀинай[+].

4Нюкягь гьюрматлуб ва марцциб дубхьну ккун. Аллагьди, чан жилир вая хпир гъитну, гъирагъдиъ ул айир ва кьяппавал апӀрур жазайиз тувди[+].

5Пул ккун апӀувалихьан шлубкьан азадди гъузай. Учвуз айибдиин разиди гъузай, фицики Аллагьди гъапну:

„Узу уву сарди гъитдарза ва гатӀахьдарза“[+].

6Гьаци вуйиган ухьхьан саб шак адарди пуз шулухьхьан:

„Агъа – йиз Кюмекчи вуйиз,
узуз сабдихьанра гучӀ адарзуз.
Инсандихьан узуз гьапӀуз шул?“

7КӀваин апӀинай учвуз Аллагьдин гаф улупдар: дурарин уьмриз ва аьжализ лигури, гьадрарин хъугъувал учвуъра ади гъузай[+]. 8Иса Месигь[†] накьра, гъира, гьаммишанра зат дигиш шлур дар.

9Ужувлан хабарназ[†] къаршу гьар жюре каламари учву гьякьʼвалихьан гьадауз мигъитанай. ЮкӀвар, фициб хураг ипӀуруш, гьаддин къайдйириинди мюгькам дарапӀди (дурар тамам апӀрудариз дурари хайир гъабхундар), хъа Аллагьдин ужувлиинди апӀуруш, ужу шул[+]. 10Ухьуз ихь хусуси гъурбнар хрушв ахьуз. Душвʼан гирами Чадриъ гъуллугъ апӀурайидариз хураг ипӀуз ихтияр адар.

11Аллагьдин заан гъуллугъчийи „Лап Гирамишваз“ гьяйванатарин ифи хура – му гъурбан гунгьарихъанди вуйи – хъа жандкар чӀатанишваъ ургура. 12Гьаци Исайира, шагьрин урнарин чӀатанди, Чан ифдиинди халкь гирами апӀбан бадали, аьзаб гъизигнийи[+]. 13Гьаддиз гъачай ухьура, Гьадму ккахъу беябурвал ухьура пай апӀруси, Дугъахьна шагьрин урнарин чӀатинди удучӀвидихьа[+]. 14Ухьуз му жилиин гьаргандин шагьур адархьуз, ухьу гъюз ккайи шагьриз ккилигурайидар вухьа.

15Гьаммишан Аллагьдиз, Дугъан ччвур рабгъури, ушвниан удучӀвурайи тярифнан гъурбнар Исайилантина хидихьа. 16Ужʼвал апӀуз ва гьудрубкӀрудариз тувуз кӀваълан магьарханай – мицдар гъурбнар Аллагьдиз кабалгрудар ву.

17Учвуз аькьюл-насигьят туврайидарихъ хъпехъури, мютӀюгъ йихьай. Дурар, ул иливну даърахди, ичв юкӀварин гъайгъушнаъ а, гьаз гъапиш дурариз чпи Аллагьдин улихь жаваб тувруб аьгъя. Дурари чпиин али гъуллугъ, гъагъи бала алиси, тямягь хътру саягъ тамам апӀруси мапӀанай, фицики дидкан учвуз айи хайир адар, хъа разивалиинди кӀулиз адабгъруси, ичв терефнаан кюмек апӀинай.

18Учу бадали ккарагури йихьай. Ич намус марцци вуйивалик ич саб шак кадарич, ва варибдиъ дугъриди гъузуз ккундучуз[+]. 19Хъа гизафна-гизафси узу учвухьна ухди хъадакну гъюз ккарагай.

20Гъит, мясляаьтнан Аллагьди, марччарин зурба Марччлихъан вуйи, Чан ифдиинди гьаммишандиз вуйи Гирами Йикьрариин печать гъиву ихь Агъа Иса чӀиви ГъапӀури,[+] 21учву Чан ният тамам апӀру гьарсаб ужуб ляхнихъ хъаъри. Ва, гъит, Иса Месигьдилантина Дугъу ухьу, Чаз ккуниб апӀруси, гъитри. Хъа Иса Месигьдин, гъит, гьаммишандиз ад ибшри. Амин.

22Гъардшар, узу учвуз миннат апӀураза, учвук юкӀв капӀрайи гьаму гафар сабурлуди кьабул апӀинай, фицики му йиз кагъаз думукьан ярхиб дар.

23Аьгъю йибхьай, ихь гъардаш Тимофей азад гъапӀну. Эгер думу багарихьди мина гъафиш, узу учвухьна гьадмура хъади гъидиза[+].

24Ичв вари аьхюдариз ва Аллагьдин гирами вари халкьдиз – саламар. Италияйианра Иса Месигьдин терефкрари учвуз саламар хътаура.

25Гъит ужʼвал учвухъ варидарихъди гъубзри!

### Якьубдин

#### Якьубдин

Якьубдин


Якьубдин

[1]

[2]

[3]

[4]

[5]


#### Якьубдин


Вари хъугърудариз Якьубдин кагъаз

Чпин диндин аьдатар уьмриз кечирмиш апӀурча, кӀури хъюгъну, аьхю читинвалариъ ахьу хъугънайидариз Гирами Рюгьну Агъайин чве вуди гьисаб апӀурайи Якьубдихьди гьаму кагъаз бикӀуз гъитру. Исайихъ сифте хъугъдарин хасиятнаъ алахьру саспи суалариин Якьуб хъайи-хъайиси дийигъура. Дурарикан сакьюдар, чпиз айи девлетниин элеъну, касибарин улихь чпи заанди дисуйи. Сакьюдари, футна гъабхури, жарадарилан улхури, гизаф пис ляхнар гъапӀнийи, хъюхъ хъазабгну лицуйи, жарадариз къаршу чӀуру ниятар кӀваъ дисуйи. Гирами Рюгьну хъугъвал ляхнииндитӀан улупуз шлуб дар ва, гьаддиз, инсанра гьаци уьрхиди кӀурайи. Дугъу дурарин улихь гьамциб суал дивра: «Йиз гъардшар, фу тӀяаьм ахъа, эгер шли, хъугъраза, кӀураш, хъа ужувлан ляхнар апӀдарш?» (2:14). Мушваъ Гирами Рюгьну хъугърударикан Месигьди улупнайи рякъюъди гъягъюз юкӀв хътру касариз кӀура. КӀваантӀан Аллагьдихъ хъугънайири, саб шак адарди, Гьадгъаз ккуниб апӀуру.

#### 1


Хъугъвал ва аькьюл

1Аллагьдин ва Агъа Иса Месигьдин[†] лукӀ Якьубдихьан[†] вари дюнʼя вуйибси дарагънайи Израилин йицӀикьюб тухмин Аллагьдин адмийириз – саламар![+]

2Йиз гъардшар, учвʼин гьар жюре читинвалар алахьруган, учву лап бахтлу касарси гьисаб апӀинай,[+] 3фицики, ичв хъугъувал читинвалариантина удубчӀвруган, сабурлувал арайиз гъюруб аьгъячвуз[+]. 4Ва гьамциб сабурлували чан ляхин кӀулиз адабгъну ккунду, гьамдиинди учву гьуркӀдар ва тамамдар шулачва, учвуъ камивал хьибдар[+].

5Эгер учвкан шлиз аькьюл гьубкӀрадарш, дугъу, гьяйиф ктарди багъиш апӀру ва камивалар дарагру Аллагьдикан тӀалаб апӀри ва Аллагьди дугъаз тувди[+]. 6Хъа учву хъугъвал ади тӀалаб дапӀну ккунду, саб шак адарди, фицики, шаклу шлур, микӀру гьипнайи ва ибикьурайи гьюлин[†] лепейиз ухшар ву[+]. 7Мицир касди, Агъайихьан фукӀа-мукӀа шулиз кӀури, фикир дарапӀри[+]. 8Шаклу вуйири кьюбдикан фикир апӀури шулу, думу чан ляхнариъ ижмир шулдар.


Гьякь девлетнакан

9Касибвалиъ айи гъардаш Аллагьдин улихь учв заан вуйивалиин фурслуди ккунду[+]. 10Хъа девлетлур чан мютӀюгъвалиин фурслуди ккунду, гьаз гъапиш, думу, чӀурдин кюкюси, жвартӀ хьиди. 11Ригъ гьудубчӀвуру ва убцрушин абхъру. Убцрушнаан укӀ чубхуру, дидин кюкю алдабхьуру ва дидин уччвувал йибкӀуру. Гьамдиз ухшарди девлетлуйирра, чпин вари ляхнарра хъади, терг хьиди[+].

12Читинвалариъ ахърур хушбахтавар ву. Читинвалариан Аллагь ккунди удучӀвуриз, Аллагьдихьан, Чав Гаф тувнайиси, гьаргандин уьмрин таж рубкьиди[+]. 13Читинвалариъ ахъру сарира «Му читинвалар Аллагьди гьаънайидар ву» дупну ккундар, фицики Аллагьдин писваларихъди вуйиб гьич фукӀара адар ва саризра читинвалар гьаъдар. 14Хъа гьарсар кас чан тямягьяри зигура, хъа ккаъра ва дючӀюркьну гъитра. 15Тямягьну, дишагьлийикси, гунагь кибшру ва апӀуру, хъа гунгьи, ликриин гъабшиган, аьжал хуру[+].

16Йиз масан гъардшар, учву учвуз кучӀлар апӀрубси мапӀанай[+]. 17Гьарсаб ужувлаз апӀурайи ляхин ва гьубкӀну вуйи хъуркьвал заълан, Аллагьдихьан, аьршарин акв арайиз гъабхи Адашдихьан вуйиб ву. Аллагь гьаммишан сабсир ву ва гьюдюхрур дар[+]. 18Дугъу Чан гьякь вуйи Гафналантина, Чав халкь гъапӀубдик варибдик варитӀан заан вуйидар хьпан бадали, ухькан Чаз веледар ктаъну.

Хъпехъуз ва кӀул ккивуз аьгъю йибхьай[+].

19Йиз масан гъардшар, гьаммишан гафар апӀузтӀан – кӀурубдихъ хъпехъуз гьяракатнаъ йихьай ва хъял кубчӀвуз гьялак махьанай,[+] 20даршиш, инсандик хъял кайивали Аллагьдиз ккуни дугъривал хурдар. 21Гьаци вуйиган, учву апӀурайи ляхнариъ писваларихьанна гьякьсузваларихьан ярхла йихьай ва ичв кӀваъ урзурайи Аллагьдин аьгъювалар мютӀюгълуди кьабул апӀинай, фицики гьаму аьгъювалари ичв рюгьяр уьрхиди[+]. 22Аллагьдин гаф тамам апӀинай, хъа эгер учву думу деебхьнутӀан гъибтдарш, учву учвуз кучӀлар апӀурачва[+]. 23Эгер шли, Аллагьдин аьгъювалариъ кӀурайидар дарапӀри, деерхьнутӀан гъитрадарш, думу гюзгдиан чан маш рябкъюрайириз ухшар ву. 24Думу чаз дилигну гьудучӀвиди ва гьадму гагьди, учв фицир вуш, кӀваълан гьархди. 25Хъа, азадвал хру варитӀан заан вуйи Аллагьдин закон кӀваантӀан аьгъю апӀрур ва кӀваълан гьадрапӀри гьаддихъди чан ляхнар кӀулиз адагърур, чан ляхнариъ бахтлу хьиди[+]. 26Эгер шли учв дугъри вуза кӀури фикир апӀураш, хъа чан мелзнан эйсивал апӀуз аьгъдарш, дугъу чав чаз кучӀлар апӀура ва дугъан дугъривал файдасуз ву[+]. 27Аллагьдизна Аьршарин Адашдиз ккуни чиркин дару марцци дугъривал – касибвалиъ айи ачӀни хпаризна йитимариз кюмек апӀувал ва жвув гьаму дюнʼяйин чиркинвалариккан уьрхювал ву[+].

#### 2


Ичв багахь хьайидар ккун апӀинай

1Йиз гъардшар, ихь адлу вуйи Агъа Иса Месигьдихъ[†] хъугъри, адмийир ккунидаризна даккнидариз жара мапӀанай[+]. 2Мисалназ, учву уч духьнайишваз багьа палат али ва гъизилин тӀублан хъайи адми гъюру, гьацира – йирси палат али касибра. 3Учву багьа палат алириз, артухъ гьюрмат апӀури, гьамци кӀурачва: «Уву гьаму ужударсдар йишварикан гьамунубдиин деъ». Хъа касибдиз кӀурачва: «Гьатушвахьинди гьудучӀв», ясана, «Йиз ликарихъинди деъ». 4Учву гьапӀрачва? Учву сарин улихь сар заан апӀурачва ва ичв дюз дару хияларихьди, фунур артухъур вуш, гьял апӀурачва. 5Хъебехъай, йиз масан вуйи гъардшар! Аллагьди гьаму дюнʼяйин улихь касиб вуйидар кадагънадаринхъа, чпин хъугъувалиъ мюгькам ва, Учв ккунидариз гаф тувнайиси, Чан Паччагьлугъдин ирс рубкьрудар хьпан бадали[+]? 6Хъа учву касибар гьясбикк апӀурадарчва! Девлетлуйир даринхъа учвлан гъидикь алдабхъурайидар. Учву судариз хъчӀюхюрайидар гьадрар даринхъа? 7Гьадрар даринхъа, учву Чазди кадагънайи Месигьдин ччвур беябур апӀурайидар?! 8Эгер учву дугъриданра, Гирами китабариъ[†] улупнайи: «Багахь хьайир жвуваз жвувси ккун апӀин» кӀуру паччагьвалин закондиъ айиси апӀураш, учву дюзди апӀурачва. 9Хъа эгер учву сартӀан сар артухъди дисураш, гунагьариъ ахърачва, ва учвуз, закон гъючӀюбгъдаризси, жаза гьадабтӀиди. 10Гьаз гъапиш, шли, Къанундиъ[†] улупнайиб вари тамам апӀури, хъа душвʼан саб фукӀа-мукӀа тамам дарапӀди гъибтиш, дицир кас вари Къанун чӀюбгъбаъ тахсиркар ву[+]. 11Фицики «кьяппавал мапӀан» гъапи Аллагьди «миликӀан» гъапундаринхъа? Ва гьаддиз, эгер уву кьяппавал апӀурадарш, хъа йивну йикӀураш, Къанун чӀюбгъюрава. 12Азадвал тувру Къанундиинди суд апӀурайи адмийинсдар гафар ва ляхнар апӀин[+]. 13Фицики Аллагьдин судди жарариз ужʼвал дарапӀрурин язухъ апӀидар. Ужʼвал судтӀан зиина ву![+]


Хъугъувал ва ужувлан ляхнар

14Йиз гъардшар, фу тӀяаьм ахъа, эгер шли, хъугъраза, кӀураш, хъа ужувлан ляхнар апӀдарш? Мициб хъугъували думу уьрхидар, гьаци дарин? 15Эгер чвуччвуз, ясана чуччуз алабхьуз палат, ясана ипӀуз уьл адарш, 16хъа учвкан сари: «Гъарах мясляаьтниинди. Яшамиш йихь манишнаъ ва тухъди!» – дупну, фукӀа-мукӀа дугъаз адрубдикан тутрувиш, мушваъ фу шул[+]? 17Ари гьамци, эгер хъугъувал лайикь вуйи ляхнариинди улупдарш, хъугъувал дубкӀнайи[†] гьисаб ву.

18Сари пуз мумкин ву: «Увуз хъугъувал авуз, хъа узуз – ляхнар! Ляхнар дарди яв хъугъувал гьан, улуп узуз! Хъа узу увуз йиз ляхнариъ рябкъюрайи йиз хъугъувал улупидизавуз»[+].

19Уву Аллагь сар вуйивалихъ хъугърана? Ужуйи апӀурава! Гьеле жинарра хъугъра ва гукӀунди йихура[+].

20Эй ичӀи инсан! Увуз ляхнариинди дару хъугъувал файдасуз вуйивал аьгъю дубхьну ккундийвуз? 21Хъа ихь абйирин аба Ибрагьим,[†] чан бай Исакь,[†] гъурбан апӀрушвʼина[†] гъахиган, чан ляхнариинди гьякь гъапӀундайинхъа[+]? 22Рябкъюрайвуз, дугъан хъугъувал ляхнариинди шуйи ва ляхнарин кюмекниинди дугъан хъугъувал гьубкӀуб гъабхьну[+]. 23Ва гьамци, Гирами бикӀбариъ дибикӀнайиб тамам гъабхьну: «Ибрагьим Аллагьдихъ хъугънийи ва, чан хъугъувализ дилигну, думу гьякь гъапӀнийи» ва гьаддиз, дугъаз Аллагьдин дуст гъапнура вуйи[+]. 24Рябкъюрайчвуз, Аллагьдин улихь адми, неинки саб хъугъвалиинди, хъа чан ляхнариинди гьякь апӀура. 25Гьаци гъабхьну качʼвал кайи Раавдихъдира. Дугъу, чпин шагьур ахтармиш апӀури гъафидар, кьабул дапӀну, жара рякъди гьаиган, думу чан ляхнариз дилигну, гьякь гъапӀундайинхъа?! 26Ари гьамци, рюгь адру беден фици дубкӀну шулуш, хъугъувалра, ляхнар даруган, дубкӀна.

#### 3


Мелз ва гафар

1Йиз гъардшар, вари мялимар хьуз мюхъюгъянай. Ихь, мялимарин, суд ижмиди апӀруб аьгъячвузки,[+] 2фицики ухьу варидари гагь-гагь лайикьсуз тӀулар апӀурахьа. Чан мелзниинди чӀуруб даркӀрур гьуркӀу кас ву ва дугъаз чан бедендин эйсивал апӀузра кьувват а[+]. 3Эгер гьяйвнин сппаригъ ухьу фури гъипиш, думу ухьуз мютӀюгъ шулу, дидин вари жандин эйвал апӀурхьа[+]. 4Гьадмукьан аьхю гимйирра магьа гьаци, пис микӀари гьирчнайидар, саб бицӀи рулиинди хъапӀрури чаз ккунишвахъинди хъапӀра. 5Гьамци ихь мелзра, учв ихь бедендин бицӀи пайтӀан даршра, дидхьан зурба ляхнар апӀуз шулу. ЦӀюмгъял кабхъиш, гьадму бицӀи цӀи зурба яркур убгуру! 6Мелз – цӀа ву. Ихь жандин имбу паярик гъилигган, дидиъ варитӀан гизаф писвал а. Диди вари жан чиркин апӀура; дидик жегьеннемдин цӀикан цӀа кабхъра ва ихь уьмур убгура[+]. 7Адмийи гьубкьу жюрейин гьяйванатар, жакьвар, улчвурхури гъягърудар ва гьюлерин[†] гьяйванатар вердиш дапӀна ва апӀурира а. 8Хъа гьич сарихьанра мелз вердиш апӀуз шулдар. Му дебккуз даршлу, агъуйи абцӀнайи завал ву. 9Гьамдиинди ухьу ихь Адаш Агъайин тярифар апӀури шулхьа ва гьамдиинди Аллагьдиз ухшар ади халкь дапӀнайи адмийириз агьрарра апӀури шулхьа[+]. 10Саб ушвниан удучӀвуру ужувлан гафарра, агьрарра. Йиз гъардшар, дици дубхьну ккундар. 11Саб булагъдиан марцци штарра, кьилзи штарра удучӀвури хьуз мумкин вуйинхъа? 12Йиз гъардшар, шулин ари, инжирин гьаригъ хифар гъиршри, ясана тӀумтӀарин ширариин инжирар илиршури? Гьаци кьилзи булагъдиан марцци шид удубчӀвуб мумкин дар!


Гьякь вуйи аькьюл ва кучӀал

13Ичв арайиъ фужкӀа дугъридан фагьумлу ва варибдин гъавриъ айи кас адарин? Эгер дицир аш, дугъу чан фагьумлувал гьякь уьмриинди улупну ккунду, фагьумлуйириси кӀул ис дапӀну ккунду[+]. 14Хъа эгер ичв юкӀвариъ пис бахилвал аш, ва иблисвалиинди жвуваз хайир абгураш, фурслу махьанай ва гьякьнакан кучӀал макадапӀанай. 15Мициб фагьум заълан гъюруб дар, думу му дюнʼяйинуб ву; рюгьниинди вуйиб дар, иблисдихьан гъюрайиб ву[+]. 16Наан бахилвал ва жвувтӀан даккнивал аш, гьадушваъ къайдасузвал ва гьарсаб пис ляхин а. 17Заълан гъюрайи фагьумлувал, сифте нубатнаъ, марцциб ву, гьацира мясляаьт хурайиб ву, аькьюллуб ву, аьлакьайихъна хруб ву, рягьимлувалихьди ва ужувлан ляхнарихьди абцӀна, диди адмийир ккунидаризна даккнидариз жара апӀдар ва машназ лигдар. 18Ислягьвал бадали мясляаьтниинди лихрудари гьякьвалин бегьер ккадабцӀиди[+].

#### 4


Аллагьдиз бахш йихьай

1ГьапӀрудар ву ичв гъярхьбарна гьюжатар? Ичв жанариъ урхьурайи тямягьярилан гъюрайидар даринхъа[+]? 2Учвуз фу-вуш ккундучвуз, хъа думу шуладарчвуз, гьаддиз чиб-чпигъ гъярхьну йихурачва. Учву гужназ хъюгърачва, хъа фукӀара шуладарчвухьан, ва гьаддиз, гьюжатар апӀурачва ва гъярхьрачва. Учвуз ккуниб шуладарчвуз, гьаз гъапиш Аллагьдикан ккун апӀурадарчва. 3Учву ккун апӀурашра, ккун апӀурайиб тамам шуладаричв, гьаз гъапиш учву ужудар ниятариз ккун апӀурадарчва, хъа – ичв тямягьяр гьуркӀбахъди[+]. 4Дюз дарудар, учвуз аьгъдарди айчвуз, гьаму файдасуз дюнʼяйихъди хьувал – Аллагьдихъди апӀурайи дяви вуйиваликан? Шлиз гьаму файда ктру дюнʼяйихъди дуст духьну ккундуш, думу Аллагьдиз душманди удучӀвура[+]. 5Гирами бикӀбариъ гьавайиди гьамци дибикӀна кӀуранчва?

«Ухьуъ учӀвнайи Рюгьназ
ухьу анжагъ ЧазтӀан духьну ккундар»[+].

6Хъа Дугъу ухьуз мутӀан артухъ ужʼвал улупну. Магьа гьаддиз, Гирами бикӀбариъ дупна:

«Аллагь фурсачйириз къаршуди удучӀвуру,
хъа кьисматниин рази вуйидар ккун апӀуру»[+].

7Гьаддиз, Аллагьдиз мютӀюгъ йихьай! Иблисдиз къаршу удучӀвай – думу учвхьан гьебгди[+]. 8Аллагьдихьна багахь йихьай – Аллагьра учвухьна багахь хьиди. Хилар жикӀай, гунагькрар, юкӀвар марцц апӀинай, кью-кьюб юкӀв айи адмийир![+] 9Дердер апӀинай, гьарай ипай, ишай! Ичв аьлхъбар ишбариз илтӀибкӀрийичв, шадвал – пашманвализ. 10Агъайин улихь учву исди дисай, ва Дугъу учву за апӀиди.

11Сар-сариз чӀуру гафар мапӀанай, гъардшар. Шли чан гъардшиз чӀуру гафар апӀуруш ва тахсир кипруш, дугъу Къанундиз[†] къаршуди кӀура ва Къанун тахсир апӀура. Хъа уву гьамци Къанундик тахсир кипраш, уву Къанундиъ улупнайиб тамам апӀрур дарва, хъа – судьявал апӀурава[+]. 12Аммаки, Къанун Туврур ва судьявал АпӀрур сартӀан адар, уьрхюз Шлур, ясана терг АпӀрур. Хъа уву гьацир фуж вува, яв багахь хьайирин суд апӀуз[+]?

13Гьамус учву узухъ хъебехъай, гьамци кӀурудар: «Гъи-закур саб фунуб-вуш шагьриз сад йисазди, ариш-вериш апӀури, гизаф пул гъазанмиш апӀуз гъягъидихьа». 14Учвуз, гьеле закур учвкан фу шулушра, аьгъдарчвуз! Ичв уьмур фу вухъа? Учву, сацӀиб ачмиш духьну, дургру дифарси вучва[+]. 15Учву, мидин ерина, гьарган гьамци дупну ккунду: «Эгер Агъайиз ккун дубхьну, ухьу сагъди гъузиш, гьамци-гьамци апӀидихьа»[+]. 16Хъа учву, учвʼин элеъначва ва ултӀурччвру гафар апӀурачва. Гьарсаб гьамциб фурс чӀуруб ву. 17Ва гьаддиз, учвуз дюзвал фу-вуш аьгъядишра, гьаци дарапӀрур гунгьин тахсиркар ву[+].

#### 5


Жвуваз жвувтӀан даккни девлетлуйириз жаза хьибди

1Хъа гьамус хъебехъай, учву, девлетлуйир! Ишай ва гьарай ипай учвʼин улукьуз ккайи бедбахтвалариин[+]. 2Ичв девлет гъутӀну, ичв палат сурари гъипӀну[+]. 3Ичв гъизилизна арсраз гандриж гъивну! Гьадму гандрижи учвуз къаршуди шагьидвал апӀиди ва ичв беден, цӀиси, ипӀиди. Учву ичв аьхиримжи йигъариз учвуз девлет уч дапӀначва![+] 4Ичв хутӀлариъ бегьер уч апӀрудариз кьимат тутрувди, учвуз гъибтунчва, дурари Аллагьдиз гьарйир апӀура, ва хутӀлиъ айидарин агьрар Саваоф Агъайин ибарихьна дурукьна. (Саваоф – Аллагьдин ччвурарикан саб, аьршарин кьушмарин аьхюр кӀуру гаф ву). 5Учву жилиин девлетниин уьлюрхну яшамиш гъахьунчва, кефер апӀури гъахьунчва, урккру йигъаз ичв жанар гваназ гъюрхюнчва. 6Учву тахсир ктрудар тахсиркрар апӀуйчва ва йивну йихуйчва, хъа дурар учвуз гъаршу гъудужвдайи.


Сабур апӀинай ва ккарагай

7Гьаци вуйиган, сабур апӀинай, гъардшар, Агъа кьяляхъ гъюру йигъ хьайизкьан! Лигай, нежбер фукьан сабурлуди ккилигури шулуш, дубзнайи жили багьа бегьер хайиз фици думу чвлин ва хьадукран мархьариз ккилигури шулуш. 8Учвура сабурлувалиинди ккилигури гъузай, юкӀвар мюгькам апӀинай, гьаз гъапиш, Агъа гъюру йигъар сарун багахь хьа[+]. 9Гъардшар, Аллагьди учвуз жаза гьададабтӀуз, чиб-чпилан мулханай. Лигай, Судья гьамустӀанра урчӀарихъ дийигъна![+] 10Гъардшар, сабур апӀбаъ ва мюгькамвалиъ Аллагьдин ччвурнахъан гъапи пайгъамбрарихъан[†] мисал гъадабгъай[+]. 11Учвуз аьгъячвуз, аьхиризкьан мюгькамди гъуздариз учу бахтаврар кӀурача. Учвуз Аюбдин ижмиваликан гъеебхьунчвуз ва, Агъайи дугъаз чан уьмриъ фициб аьхир тувнуш, аьгъячвуз, гьаз гъапиш Агъа рягьимлур ву ва язухъ Зигрур ву[+]. 12Сифтена-сифте, йиз гъардшар, я завариинди, я жилариинди ху мапӀанай, я жараси гьич саб жюрейиинди ху мапӀанай. Гъит ичв анжагъ «ав» кӀурушваъ «ав» ибшри, «ваъ» кӀурушваъ «ваъ» ибшри, учвуз жаза дархьбан бадали[+].

13Учвкан фуж балайикк ккахъиш, гъит ккарагри, фуж шадвали ацӀнаш, гъит Аллагьдиз мяълийир апӀри[+]. 14Учвкан фуж иццураш, хъугърударин жямяаьтдин аьхюриз дих апӀри ва, Агъайин ччвурнахъ ччим кадатну, гъит, гьадгъан зиин ккарагри[+]. 15ГьубкӀну хъугъвал айи ккарагували иццурайир сагъ апӀиди ва Агъайи думу ликриин апӀиди. Хъа эгер дугъу гунагь дапӀнаш, хил алдабгъиди. 16Гьаддиз чиб-чпин улихь жвувкан ктахьу гунгьар кӀулʼин дисай ва, Агъайи учву сагъ апӀбан бадали, чиб-чпихъанди ккарагай. Гьякь уьмур хъапӀрайирин ккарагбаъ гизаф кьувват а![+] 17Илʼяс ухьусир адми вуйи. Думу лап ижмишнаан мархь дурубгъбан бадали ккарагнийи, ва шубуд йисанна гьацӀаъ гъубгъундайи[+]. 18Думу хъана ккарагнийи, ва аьршариан мархь гъубгънийи, жили бегьер гъабхнийи[+]. 19Йиз гъардшар, эгер учвкан фуж, гьякь рякълан улдугну, шли-вуш хъана алаънуш,[+] 20аьгъю йибхьай, гунагькар кучӀлин рякъхъан хътаури думу аьжалихьан уьрхюра ва гизаф гунгьар апӀуваликкан азад апӀура[+].

### Петрин-1

#### Петрин-1

Петрин-1


Петрин-1

[1]

[2]

[3]

[4]

[5]


#### Петрин-1


Вари хъугърудариз Петрин сабпи кагъаз

Гирами Рюгьну Петрин хилариинди бикӀуз гъиту гьаму сабпи кагъаз, БицӀи Азияйиъ Исайихъ сабпидарди хъугъдар, чпин хъугъувалиан кялхъюваларилан, рихшанд апӀуваларилан ва сабра дарди ктукьури балайикк ккитуваларилан гъагъи гьялнаъ ахьдариз кӀури дибикӀнайиб ву. Дурар саб суалну архаинди гъитрадайи: чпи айи йишваъ арайиз дуфнайи гьяларихъди аьлакьайиъ шулуш, даршсан гьюкумдрариз къаршу гъедергуруш. Петри дурариз, чпин хъугъувалилантина аьзабариъ ахъдичва, кӀура, гьаз гъапиш Исайихъ хъугънайидар имбударигъян жа-жаради аьгъю шулу, дурарин уьмур цӀийивализ дигиш дубхьна. Кагъзиъ, гьамцдар дюшюшариъ ахъу Исайихъ хъугърудари гьапӀну ккундуш улупури, гьаму кӀулин суаларилан гъайри, мянфяаьтлу насигьятарра а. Вари хъугърудари фикир тувру варитӀан аьхю умуд, Гирами Рюгьнан насигьятарин мюгькам бина ву. Исайин вакили кагъаз урхрудариз гьамци кӀура: «Хъа гьамци, Месигьдин аьзабариъ иштирак учвура шулайивалиин шад йихьай, Дугъан ад ачмиш гъабхьи вахтнара шадвали ацӀдичва ва гьарай ипдичва» (4:13).

#### 1


ЧӀиви умуд

1-2Иса Месигьдин[†] вакил Петрихьан гъурабйирди жара жилариин Понтдиъ, Галатдиъ, Каппадокияйиъ, Азияйиъ ва Вифанияйиъ[†] дарагънайи, Аллагьди Чан рябкъювалиинди кадагънайи хъугънайидариз, учву, Рюгьну гирами дапӀнайидар, Иса Месигьдихъ хъпехъбан ва Дугъан ифдиинди марцц хьпан бадали, учвуз гьуркӀну вуйи ужʼвал ва мясляаьт ибшричвуз![+][+]

3Ихь Агъа Иса Месигьдин Адаш ужувлиинди ишричав. Дугъу, Иса Месигь чӀиви апӀбиинди Чан зурба вуйи ужʼвал улупну, ухьу заълан бабкан гъахну ва цӀийи уьмрихъ хъаъну[+]. 4Гьамдиинди ухьук, я аьжалихьан, я камиваларихьан, я вахтнахьан чӀур апӀуз даршлу, чӀиви миж кивунхьук. Ихь миж кайи «девлет» ухьуз аьршариъ уьбхюра[+]. 5Учвуз, ичв хъугъувализ дилигну, Аллагьдин кьудратнакк ккайидар, гъиямат йигъахъна аьхиримжи вахтари ачмиш шлу уьрхювал рубкьидичвуз[+]. 6Гьаци вуйиган, гьеле сацӀиб вахтари гьаржюре читинвалариъ учӀврушнар кчӀикьуб алабхъурушра, гьамдиин шад йихьай[+]. 7Аьгъю йибхьайки, гъизилра цӀиинди таза алапӀурайиб. ЦӀихьан гьеле думу зат имдарди деебцӀну гъядапӀузра шулу, хъа ичв хъугъувал гъизилтӀан лап артухъ багьа ву, ва думу, гьякьди вуйиб вуш, ясана – дарш, Иса Месигь кьяляхъ гъафи вахтна гъиямат йигъан жвуван тяриф, ад ва заанвал жвувахьна рубкьбан бадали, ахтармиш дапӀну ккундарин?![+] 8Думу (Иса) ккундучвуз, гьеле учвуз гъяркъюндаршра, учву Дугъахъ хъугърачва, гьеле гьаму ражари Думу ичв уларикк ккадаршра. Учву улупуз даршлу аьжайиб шадвали ацӀну урхьурачва,[+] 9гьаз гъапиш ичв хъугъувалин метлеб кӀулиз удубчӀвурайичв – ичв уьрхювал.

10Гьаму уьрхюваликан чпин вахтари гьеле пайгъамбрари[†] чпихьан удукьрубкьан ужуйи ахтармишʼвалар гъахури гъахьнийи, ва улихьмиди Аллагьдин гъянивалиан учвуз тувнайи багъишдикан гъапнийи[+]. 11Дурари, Месигьдин Рюгьну фуну вахтнакан кӀураш, фицдар гьялариъ Месигьдин аьзабар шулуш, ва гьадму аьзабарин кьяляхъ шлу Дугъан аднакан аьгъю апӀуз ккунди, ахтармишʼвалар гъухнийи[+]. 12Пайгъамбрариз чпи чпин – ваъ, хъа – ичв гъайгъушин бадали гъилихуваликан ачмиш гъабхьнийи. Дурари аьршариан гьаънайи Гирами Рюгьну дебкку Ужувлан хабарнакан[†] хабар дебккнийи – гьаму ражари рабгъурайи Ужувлан хабар. Гьаму сир аьгъю апӀуз ккунди, гьеле аьршарин малайикарра кмиди тямягьну йихура[+]. 13Гъит, гьаддиз ичв фагьум фагьмихъ хъади ибшри, ва ляхнар апӀуз гьаммишан гьязурди гъузай. Вари ичв умуд Аллагьдин гъянивалиин илипай, хъа гъиямат йигъан Иса Месигь гъафиган, учвуз ичв умуд кайиб вари багъиш апӀиди[+].


Гирами уьмрихъна дих

14Хъпехъру бицӀидарси, учву Аллагьдихъна гъяйиз айи ичв тямягьяр фицдар вуйиш, гьадрарихьди ичв уьмур хъапӀуз мигъитанай[+]. 15Хъа гьатци, учвуз дих ДапӀнайир фици Гирамир вуш, учвура гьаци гирамидар йихьай ва ичв хасиятра гирами вуйиб ибшри[+]. 16Гьаддиз БикӀбариъ дупна:

«Гирамидар йихьай, гьаз гъапиш Узу Гирамир вуза».

17Эгер учву сабдизра дилигди, вари адмийирин суд АпӀруриз Адаш кӀураш, му дюнʼяйиъ имиди Дугъхьан гучӀʼвал кади яшамиш йихьай[+]. 18Аьгъю йибхьайки, ичв абйирихьан дурубкьнайи гьаму файдасуз уьмриккан учву, гъизилна арсси чӀур дубхьну гъябгърубдихъ кьимат тувну гъадагъну азадвалиъ тӀаънадар,[+] 19хъа гьич саб жюрейин зиян, я скаш ктру ччилан ифдихъси, варитӀан багьа вуйи Месигьдин ифдихъ гъадагъну, азадвалиъ тӀаънайидар вучва. 20Иса, дюнʼя арайиз хайиз, учву бадали Кадагънайир вуйи, ва гьаму аьхиримжи йигъари Думу жилиина гъафну[+]. 21Учву Думу гъачӀидаригъян чӀиви гъапӀу ва Дугъаз ад туву Аллагьдихъ, Гьадгъулантина хъугъначва. Гьаци вуйиган, ичв хъугъвал ва миж Аллагьдиъ авучв.

22Учвуз ичв хъугънайи гъардшар, жвув гьякьвалихъ хъебехъну марцц гъахьиган, кью-кьюб маш гъидривру масанвалиинди, марцци юкӀвариинди ва жандин вари кьувватниинди ккун гъахьунчвуз![+] 23Учвуз цӀийи уьмур тувру тум алаур йибкӀру тум даричв, аьхир, хъа – дирибкӀру тум. Думу тум чӀиви ва гьаммишандиз вуйи Аллагьдин Гаф ву[+]. 24Гьаддиз Гирами китабариъ[†] дупна:

«Инсаният укӀси ву,
дурарин усппагьивал – хутӀлин кюкюси.
УкӀ ебццуру – кюкюра алдабхьуру.
25Агъайин гаф
аьсрариан-аьсрариз гъубзра».

Агъайин гьадму Гаф, учвуз гъурубкьу Ужувлан хабар ву![+]

#### 2


ЧӀиви гъван ва гирами халкь

1Гьаци вуйиган, гьарсаб чӀуруб, гьарсаб кучӀал, кью-кьюб маш гъивнайивал, маш ккадарди хьувал, гьар жюрейин футнийир гатӀахьай[+]. 2Тазади бабкан духьну имбу бицӀидарси, рюгьнан тӀяаьмлу никкдихъ, гьаддин кюмекниинди аьхю хьуз ва уьрхювал гъазанмиш апӀуз, тямягь хъивай[+]. 3ИкибаштӀан, Агъа фици ужур вуш, учвуз аьгъю гъабхьунчвуз. 4Гьадгъахьна гъачай – чӀиви Гъвандихьна, адмийири тина гьадапӀубдихьна, хъа Аллагьди ктабгъубдихьна, Дугъан уларихь багьа вуйибдихьна[+]. 5Учвура, чӀиви гъванарикан хал диврайиси, ичв учвкан рюгьвалин хал тикмиш апӀинай. Гьадмуган, гирами вуйи гъуллугъчйир хьпан кьяляхъ, Месигьдиланмина[†] Аллагьдиз кьабул вуйи, Рюгьниинди вуйи гъурбнар апӀидичва[+]. 6Гьаз гъапиш, Гирами китабариъ[†] гьаци кӀура:

«Магьа, Узу Сион дагъдиин
мурччван гъван дивдиза – кадабгънайиб, багьа вуйиб.
Дугъахъ хъугъру гьич саркьан биябур хьидар»[+].

7Гьаци вуйиган, учвуз, хъугърудариз, Думу зурба хазна ву, хъа хътругърудариз –

«Устайи тина гъапӀу гъван
мурччвануб гъабхьну»,[+]

8ва

«Му Гъван хъарсру гъван ву.
Му Гъвандихъ хъарсу адмийир
алдакуру».

Магьа, дурар хъарсну, гьаз гъапиш Ужувлан хабарнахъ[†] хъугърадар. Дурарихъди гьаци шулайиб ву[+].

9Хъа учву, кадабгънайи жинс, Паччагьдин гъуллугъчйир, гирами халкь, Аллагьдин хусусият, мучӀушнаан Чан аьжайиб аквнаъ хьуз учвуз Шли дих дапӀнаш, Гьадгъан зурба ляхнарикан хабар дебккбан бадали, гъядягънайидар вучва[+].

10«Саб вахтна,
халкь ву дупну – халкь дарудар,
хъа гьамус – Аллагьдин халкь.[†]
Улихьди – ужʼвал дархьидар,
хъа гьамус
думу учвуз гъабхьунчвуз»[+].

11Йиз багьа вуйидар, гьаму дюнʼяйиин улукьуз дуфну, кьяляхъ гъягъюри рякъʼин алидарси, кӀвахьди дяви гъабхурайи жандин тямягьярихьан ярхлади гъузуб учвкан ккун апӀураза[+]. 12Гъит, ичв хасият Аллагьдихъ хътругърударин арайиъ марцциб ибшри. Ва гьадмуган, гьаму ражари учвуз, пис касар ву, кӀури люкьнар апӀурайидари, учву апӀурайи ужувлан ляхнар рякъюри, Аллагь гъафи гъиямат йигъан, Дугъан ад апӀиди[+].


Гьюкумдариз мютӀюгъ йихьай

13Агъа бадали мютӀюгъ йихьай адмийири дерккнайи вари гьюкмариз,[+] 14гьюкум гъабхурайидариз, гьаз гъапиш дурари тӀафларизна тӀарашчйириз жазйир гьадатӀуру ва ужувлар апӀрудариз пешкешар тувру[+]. 15Даршуз Аллагьдин ният гьациб ву: ужувлар апӀрудари, абдларин чӀуруди улхру ушварихь, ужудар ляхнар апӀбариинди гьитӀибшвну ккунду. 16Хъа учву, азад адмийир вуйивализ дилигну, ахмакь ляхнар ккеркуз ичв азадвал ишлетмиш мапӀанай – учву Аллагьдин лукӀар вучва, аьхир[+]. 17Варидариз гьюрмат апӀинай, гъардшар ккун апӀинай, Аллагьдихьан гучӀ апӀинай, паччагь гьисабназ гъадагъай[+]. 18ЛукӀар, ичв агъйириз хай гъюру жюрейиинди гучӀʼвал кади, неинки гъянириз ва гъюдлириз, хъа учӀвру хасият хъайириз вушра, мютӀюгъ йихьай[+]. 19Тяриф хьибди, чан аьзабар аьгь апӀрурин, гьаз гъапиш дицир Аллагьдин ниятнан гъавриъ айир ву; думу лайикь дарди бедбахтваларикк ккахъна[+]. 20Хъа эгер, тахсир дапӀну, учву урччвураш, ичв фициб ад шул? Хъа учву ужʼвал апӀури, аьзабар сабурлуди аьгь апӀуруш, Аллагьдин улихь ичв аваза за хьибди. 21Учвуз, учву гьамци хьуз, дих дапӀначвуз, аьхир, гьаз гъапиш Месигь учвхъанди аьзабарикк ккахъну ва Дугъу дурар аьгь гъапӀну. Дугъу учвуз, Чан шилнаъди гъюз, мисал гъибтну[+].

22Дугъу «гунагь гъапӀундар ва Дугъан ушвниин кучӀал илибшундар».

23Учв биябур апӀруган, Дугъу Чавра адмийир биябур апӀуз хъюгъюндар. Учв аьзабарикк ккахънайиган, Дугъу гучӀар ккаундар, хъа Дугъу Учв гьякь вуйи Судʼяйин хилиз тувнийи[+]. 24Дугъу Чав, ухьу гунгьариз дийихнайидарси хьуз ва гьякьвал бадали яшамиш хьуз, Чан хусуси бедендиъди ихь гунгьар хачриина гъухну. Учву Дугъан зийнариинди сагъ гъахьунчва[+]. 25Учву саб фила-вуш, марччарси, улдугнайчва, хъа гьамус учву ичв Марччлихънихьна – гъайгъу Зигрурихьна кьяляхъ хътакунчва[+].

#### 3


Жиларин ва хпарин гьякьнаан

1Учвура, хпар, ичв жилариз гьаци мютӀюгъ йихьай. Дурарикан шли Аллагьдин Гаф кьабул апӀурадарш, чпин хпарилантина,[+] 2ичв марцци ва Аллагьдихьан гучӀру уьмур уларикк ккади рябкъюрайибдиинди, саб гаф адарди, дурарра хъугъвалихъна гъиди. 3Гъит ичв усппагьивал, гьар жюре аьжайиб кӀюлгънар апӀбиинди, гъизиларихьди балгбиинди, ясана уччвудар палтариинди чӀатлануб дарибшри, 4хъа – айтӀануб: чӀур даршлу усппагьивал улупру хъпехъувалиинди ва гьюжатариз ададапӀру рюгьниинди кӀваан вуйиб ибшри – гьамциб ву Аллагьдин улихь багьавал[+]. 5Фила-вуш садар вахтари, Аллагьдиин хъугъвал али дишагьлийири, чпи гьамцдариинди балгуйи, аьхир! Дурар чпин жиларихъ хъпехъуйи. 6Мисалназ, Сара, варибдиъ Ибрагьимдихъ[†] хъпехъуйи ва дугъаз чан агъа кӀуйи. Учвура Сарайин[†] шубар вучва – эгер учву ужувлар апӀуруш ва гучӀури хьуваликк кӀул ккивруш[+].

7Ари гьамци, сатӀлан вуйи уьмриъ жиларра чпин хпарихьна лайикь вуйибси духьну ккунду. Дурарин гьюрмат дюбхну ккунду, гьаз гъапиш, гьеле дурар цӀибди зяифдар вушра, жиларихьди сабси ужувлан багъишдин ирсчйир ву. Гьаддиз, учву ккарагруган, гьич сарихьанра машат апӀуз хьибдарчвуз[+].


Гьякь ляхин апӀузди алабхъру аьзабнакан

8Аьхирки, гъит ичв сабсдар фикрар ва гьиссар ишри, ичв гъардшарихьна вуйи саб масанвал ибшри, язухъ зигуб ва фурс ктрувал ибшри[+]. 9Писвализ – писвалиинди, биябурвализ – биябурвалиинди жаваб мутуванай, хъа жараси, ужʼвал апӀбиинди жаваб тувай, гьаз гъапиш, учвуз гьаддиз дих дапӀна ва учвузра, ирс вуди, ужʼвал дебккуз гаф тувна[+].

10«Шлиз бахтаварвалиинди яшамиш духьну
ва ужудар йигъар дяркъну ккундуш,
гъит, мелз чӀурубдихьан уьбхри,
хъа ушв – кӀучӀлихьан.
11Гъит, писвалихьан ярхла ишри,
гъит, ужʼвал апӀри;
гъит, мясляаьт абгри,
гъит, ислягьвал арайиз хури,
12фицики Агъайин улар гьякьлудариин ал
ва ибар
дурарин ккарагбарихъ хъивна.
Хъа писвалар апӀурайидарихьинди лигруган,
Агъайин машнак хъял кубчӀвру».

13Хъа шлихьан учвуз зарал тувуз шидихъа, эгер ужʼвал апӀузтӀан ичв тямягь хътарш? 14Гьеле учву, ичв гьякьвализ дилигну, балйирикк ккахънашра, бахтаврар вучва! Дурариз гучӀурайибдихьан гучӀ мапӀанай ва гучӀʼвалиъ мугъузанай![+] 15Хъа Агъа Месигьдин[†] гьюрмат ичв юкӀвариъ гирамиди уьбхяй. Учвуъ яшамиш шулайи умуд фтиин биналамиш дубхьна, кӀури, гьерхруриз, ккунириз жаваб тувуз шлубси гьязурди гъузай;[+] 16анжагъ аькьюллудина гьюрматлудитӀан жаваб мутуванай. Учву яшамиш шулайи ичв гъяни уьмур кьабул дарди, люкьнар апӀру адмийириз, Месигьдихъ хъугъиган, чпин гъапӀу гафарихьан нач шлуси, ичв намус марцциди уьбхяй[+]. 17ЧӀуруб дапӀну, аьзабнакк ккуркьайиз, эгер Аллагьдин ният вуш, ужуб дапӀну аьзабнакк ккахъуб хъа ужуйи даринхъа![+] 18Гьаци Месигьра, ухьу гъапӀу гунгьарихъанди, сабан ва гьаргандиз, Гьякьлур гьякьсузарихъанди, учву Аллагьдихьна хпан бадали, ккахъундаринхъа! Дугъан беден аьжализ тувну гъабкӀну, хъа Рюгь уьмрихъна кьяляхъ хътакну[+]. 19-20Иса гьадму Рюгьнаъди, мучӀушнаъ айи рюгьяриз Ужувлан хабарнакан[†] ктибтури, гъушну. Думу рюгьяр, дюнʼя, шид илипну, ккапӀуз ккунди, Нюгьди[†] гими апӀайиз Аллагь сабурлуди ккилигурайи вахтна, Аллагьдихъ хъпебехъу адмийирин рюгьяр ву. Нюгьдихъди штуин али гимдиъди сакьюдартӀан гъюрхюндайи – анжагъ миржир кас[+]. 21Думу шид, цӀийи хьуз, штуан хьувалин лишан ву. Думу лишан гъира кмиди учву уьбхюрайиб ву. Штуан хьувал – му ичв жандилан чиркшин алдапӀувал дар, хъа ичв марцци кӀвахьан Аллагьдиз тувнайи гаф ву, Иса Месигь чӀиви хьубʼинди учву уьрхюрайи[+]. 22Завариина за духьну, Думу гьамус Аллагьдин арччул хилихъинди хъа. Дугъаз вари малайикар, гьюкмар ва кьудратар мютӀюгъ гъахьну[+].

#### 4


Уьмриъ дигишʼвалар

1Гьаци вуйиган, беден аьзабарикк ккабхъбиинди Месигьди[†] фици аьзиятар гъизигнуш, учвура гьацдар фикрар гьисабназ гъадагъай. (Гьаз гъапиш, беден аьзабарикк ккабхърури гунгьар апӀуб гъибтру)[+]. 2Гьацдар фикрар гьисабназ гъадагънайиган, гъюз имбу уьмур – инсандиз ккуниси ваъ, хъа Аллагьдин ниятнаккди хъапӀуз шулу[+]. 3Дарди хьуз, Аллагь кӀулʼин алдрударси, мяна адру уьмур тямягьяриъна пиянвалариъ, кьяппавалариъна намусузвалариъ ипну, гьар жюре аллагьаризна идолариз икрам апӀури, учву бегьем вахт гьавайиди гьапӀунчва. 4Хъа гьамус дурариз учву, чпихъди чпи айи аьгьвалиъ имдруган, аьжайибди гъугъубжвура ва ушвнихъна гъафиб вари кӀурачвуз[+]. 5Аммаки дурар багарихьди чӀивидаринна гъийихдарин суд апӀуз Гъюрурин улихь чпи гъапибдинна гъапӀубдин жаваб тувуз мажбур хьиди[+]. 6Магьа гьаддиз, гьеле чпи адмийирди имиди бедендиинди жаза дурариз гьадабтӀундаршра – хъа думу жазайиккан дурарихьан ккудучӀвуз хьибдар – хъа чпин рюгьнииндикьан Аллагьдин уьмрихъна гъюбан бадали, Ужувлан хабар[†] гъийихдаризра дебккнийи.

7Варибдин аьхир багахь шула. Гьаддиз ачухъ фикир айидар йихьай, фагьум апӀинай, хъа гьадмуган ккарагуз хьибдичвухьан[+]. 8Сифтена-сифте вари кӀваантӀан чиб-чпи ккун апӀинай, гьаз гъапиш масанвали гизаф гунгьар ккеркру[+]. 9Мурмрар дарапӀди, хялар кьабул апӀури йихьай[+]. 10Учвкан гьарсариз жарариз дарубсиб хъуркьвал дурубкьначвуз, гьаци вуйиган Аллагьди учвуз багъиш дапӀнайи гьаму гьарсаб жюре хъуркьувалар, чиб-чпин гъайгъушнаъ шлуси, мянфяаьтлуди ишлетмиш апӀинай[+]. 11Эгер шлиз гафар апӀувалин хъуркьувалар аш, гъит, дугъу Аллагьдин хабарнакан гаф рабгъри; шлиз гъуллугъ апӀбаъ хъуркьувалар аш, гъит, Аллагьди туврайи кьувватнаъ учв мюгькам ишри. Гъит, варидари Иса Месигьдилантина Аллагьдин ад бадали жафа зигри! Гьадгъаз ибшри аьсрариан-аьсрариз ад ва кьудрат, амин![+]


Хъугърударин сабурлуваликан

12Йиз багьаллуйир, учвухъди фу-вуш саб аьжайиб шула, кӀури, учвʼин алахьурайи гъагъи аьзабариин-аьзиятариин мюгьтал махьанай[+]. 13Хъа гьатцидарихъинди, учву Месигьдин аьзабариъ иштирак шулачва ва, гьаддиз, шад йихьай, хъа гъиямат йигъан, Иса Чан аднаъди гъафиган, шадвали ацӀдичва ва гьарай ипдичва[+]. 14Эгер учву Месигьдин ччвурналантина биябур апӀураш, учву бахтаврар вучва, му гьадму кӀуру гаф вуки, Аллагьдин Рюгь Чан вари аднаъди учвуъ архаин духьна[+]. 15Эгер учвкан сар фуж аьзабнаъ аш, гъит, думу аьзаб йивну йикӀбалан, ясана гьитӀибкӀбалан, ясана законсузваларилан, ясана футна апӀувалилантина вуйиб дарибшри. 16Учву Месигьдихъ хъугънайивалилантина аьзиятариъ ахьнаш, гъит, дицири нач дарапӀри, хъа, гъит: «му Исайихъ хъугърур ву», – кӀуруган, Аллагьди учвуз гьациб ужʼвал дебккнайивализ дилигну, гьацири Дугъан ад апӀри![+]

17Гьаз гъапиш Суд апӀру йигъ багахь хьа. Хъа думу Аллагьдин хуландарилан ккебгъди. Хъа думу ухьлан ккебгърайиган, Аллагьдин Хабар кьабул дарапӀрайидарин аьхир фициб шуйкӀан?![+]

18«Эгер гьякь вуйирихьан
саб нуфтдитӀан жвув уьрхюз шулдарш,
хъа фу шул
кацӀнайидарикан ва гунагькрарикан?»[+]

19Гьаддиз Аллагьдин ниятниинди аьзабнакк ккайидар, гъит, гьуркӀну чпи вариб халкь ГъапӀурин ихтиярнаъ учӀври – Думу гьарган аьгьтлур ву – ва чпин фикрар ужудар ляхнариина жалб апӀри[+].

#### 5


Аллагьдин лиж

1Гьаци вуйиган, гьамус узу ичв аьхюдарихьна илтӀикӀураза. Даршуз узура йиз марччарин – хъугърударин аьхюр вуза. Мидлан гъайри, Месигьдикан[†] кчӀикьу аьзабарин шагьид вуза ва, магьа, гьамус – хъа дюнʼяйиз гъиямат йигъ хьади гъюрайи Дугъан ад рубкьрударикан сар духьназа[+]. 2Ичв ихтиярназ тувнайи Аллагьдин лиж уьбхяй, дидин гъайгъушнаъ учву буржлу вуйивалиан мишанай, хъа Аллагь ихь гъайгъушнаъ айиганси, учвура ичв аьшкьниинди гъайгъушнаъ йихьай; учвуз му дюнʼяйикан хайир ктабгъуз ккунди ваъ, хъа ичв гьякь тямягь хъайивалиинди гъайгъушнаъ йихьай;[+] 3гьякимари Аллагьди чпин хилиъ ивнайи адмийирин зиин агъавал апӀурайиганси ваъ, хъа вари лижаз мисал вуди гъуллугънаъ шлуганси гъайгъушнаъ йихьай;[+] 4ва, Аьхюну Марччлихъан гъафиган, гьич зат дучрубхру адлувалин кунцӀ рубкьидичвуз[+].

5Учвура, жигьилар, аьхюдарихъ хъпехъури апӀинай; чиб-чпин гъайгъушнаъ духьну, разивалиъ кӀул ипай, гьаз гъапиш,

«Аллагь фурсачйириз къаршу удучӀвуру,
хъа разивал улупрудариз
Думу рягьим апӀрур ву»[+].

6Гьаддиз, Аллагьдин кьудратлу хилин улихь разивалиинди икрам апӀинай, Дугъу учвура Чан вахтна заъди. 7Ичв вари гъайгъушнар Гьадгъуин иличай – Думу ичв гъайгъушнаъ а![+]

8Ичв фагьмихъ гъузай, мааханай! Учвуз къаршу вуйир, иблис, гашу удубтӀнайи асланси, учвкан хътӀюкьюз ужур агури либцура[+].

9Учву ичв мюгькам хъугъвалиинди, дюнʼяйиъ вари ичв гъардшари учвуси гьамцдар аьзабар аьгь апӀурайиб аьгъяди, дидиз къаршу удучӀвну ккунду[+]. 10Аммаки учвуз аьгь апӀуз сацӀибтӀан имдар! Иса Месигьдиъ сатӀиди духьну дих дапӀну, гьарсаб ужувлан булагъ айи Аллагьди Чан гьаммишандин Ад учвухъди пай апӀиди, учву дюз алаиди, ижми апӀиди, кьувватлу апӀиди, йишвʼин мюгькам апӀиди[+]. 11Дугъан кьувват аьсрариан-аьсрариз ибшри, амин![+]


Аьхиримжи насигьят

12Узу гьаму бицӀи кагъаз Силван гъардшин кюмекниинди гъибикӀунза. Узуз дугъан хъугъувал ужуйи аьгъязуз. Узу му кагъаз учвуз, мушваъ улупнайиб Аллагьдин ужувлан гьякь багъиш ву, кӀури, учву рази ктаъбан бадали, гъибикӀунзачвуз. Ижмишнаан гьамдихъан хъичӀихай[+].

13Учвуси Аллагьди кадагънайи Вавилондиан[†] вуйи чуччура учвуз саламар хътаура, ва гьацира – йиз бай Маркдира[+]. 14Чиб-чпиз чвевалин масанвалин мак апӀбиинди салам туври апӀинай. Вари Месигьдиндариз, учвуз, мясляаьт ибшри![+]

### Петрин-2

#### Петрин-2

Петрин-2


Петрин-2

[1]

[2]

[3]


#### Петрин-2


Варихъугърудариз Петрин кьюбпи кагъаз

Кьюбпи кагъазра Гирами Рюгьну Петриинди БицӀи Азияйиъ Исайихъ хъугърудариз дибикӀнайиб ву. Душваъ кучӀлин вакилар ачмиш духьнайи, ва дурарин фурслу улхбар-рахбари хъугърудар гьаму дюняйин тямягьярихьна зигурайи, дурар буш апӀурайи. Дурари Исайихъ хъугърудариз тувнайи азадвал чпин чӀуру ниятариз ишлетмиш апӀурайи. Дурари гьаци Исайин ччвур биябур апӀурайи ва Аллагьдикан кучӀлях ктаурайи. Чахъ хъугърудар Чахъди гъахуз Иса кьюбпи ражарира гъиди кӀури, Аллагьди тувнайи гаф дурари ибак апӀурадайи. Гирами Рюгьназ БицӀи Азияйиъ Аллагьдихъ хъугърайидар кучӀлин вакиларихьан уьрхюз ва дурарин каламариз аьхир дивуз ккунди айи. Дугъу хъугърудариз шаклу дархьуз дих апӀура, гьаз гъапиш кӀвахънивалари хъугъвал ебцӀуз гъитру. Гьамусдихъантина, Аллагьдиз ккуни уьмур хъапӀри, дурари чпин умуд Месигьдик кади гъибтри.

#### 1


Аллагьди ухьуз лазим вуйиб вари тувна

1ЛукӀвал апӀурайи Иса Месигьдин[†] вакил Петрихьан – Аллагьди гьякь апӀбиинди ва Уьрхрурин – Иса Месигьдин кюмекниинди ухьуз гъабхьибсиб багьа хъугъувал гъабхьидариз – саламар[+].

2Учвуз Аллагь ва ихь Агъа Иса аьгъю апӀувалилантина гизаф ужувлар ва мясляаьтар ишричвуз![+]

3Исайин[†] Аллагьвалин кьувватну ихь уьмриз гьарсаб лазим вуйиб ва лап кӀваантӀан Аллагьдин гьюрмат уьбхрувал тувнахьуз. Му Чан хусуси адниинди ва Чав ужувлан ляхнар апӀбиинди Учв ухьуз аьгъю хьувалилантина гъурубкьунхьуз. 4Гьаму Касдиланмина ухьуз, гаф тувнайиси, варитӀан багьа ва варитӀан зурба ужувлар дурукьнахьуз. Дурар ухьуз, гьаму дюнʼяйин тямягьяриланмина гъюру аьжалнахьан гьадрарин кюмекниинди учву ярхла духьну, Аллагьдин хасиятнак ктикьбан бадали, багъиш дапӀнайидар вухьуз[+].

5-7Гьаму себеб вуди, ичв хъугъувал – ужудар ляхнариинди, ужудар ляхнар – аьгъювалариинди, аьгъювалар – аьгь апӀбиинди, аьгь апӀуб – ижмишниинди, ижмишин – ужуб гьюрматниинди, ужуб гьюрмат – чвевалин дуствалиинди, дуствал – масанвалиинди мюгькам апӀбан бадали, ичв вари кьувват жалб апӀинай[+][+]. 8Эгер учвуъ гьамцдар хасиятар аш ва учву дурар зарб апӀуруш, ихь Агъа Иса Месигьдикан вуйи ичв аьгъювалар дурари мянфяаьтсузди ва бегьерсузди гъитдар[+]. 9Хъа гьацдар хасиятар кадрур улихьишв дярябкърайир ва кур ву, чан мугагьназ кайи гунгьарихьан марцц духьнайивал кӀваълан гьапӀнайир ву[+]. 10Магьа гьамдиз, гъардшар, хъана аьхю кьувватниинди учвуз дих дапӀнайивал ва учву кадагънайивал тасдикь апӀинай. Гьамци апӀури гъашиш, гьич саркьан алдакидарчва![+] 11Гьадмуган учвуз ихь Агъа ва Уьрхрур Иса Месигьдин гьаммишандиз вуйи Паччагьлугъдиъ учӀвуз ихтияр жумартлуди багъиш дапӀну хьибди, аьхир[+]. 12Магьа гьаддиз йиз ният вуйиз учвуз гьамдикан гьаммишан кӀваин алапӀуз, гьеле учвуз гьаму варибдикан аьгъяшра ва учвуз дурубкьнайи гьаму гьякьвалиин учву мюгькам духьнашра[+].


Месигьдин аднан шагьидар

13Сабан узу йиз гьаму бедендин халиъ яшамиш шули имбукьан гагьди, ичв фагьмиз мидкан кӀваин алапӀури, думу гьарган уягъ апӀуз узу йиз буржи вуди гьисаб апӀураза. 14Узуз аьгъязуз, аьхир, гьаму йиз хал узхъан хътибтру вахт багахь шула – му узуз ихь Агъа Иса Месигьди ачмиш гъапӀунзуз[+]. 15Узу гъушхъантинара ккуни вахтна учвхьан, гьамдикан кӀваин алапӀуз шлуганси, узу йиз хилʼан удубкьруб вари апӀидиза.

16Учу учвуз, ихь Агъа Иса Месигь кьудрат хъади кьяляхъ гъиди, гъапиган, учу шлин-вуш аьмалдар махъвар текрар гъапӀундайча. Ваъ, Дугъан зурбавал учуз ич улариинди гъябкъюнчуз![+] 17Дугъахьна «Му Йиз масан Бай вуйиз, Гьадгъаъ Йиз шадвал айиз» кӀуру зурбавалин Аднан дих гъабхьиган, Дугъу Аллагь Адашдихьан гьюрмат ва ад кьабул гъапӀну[+]. 18Ва гьаму дих завариан гъафнийи – учуз, Дугъахъди гирами дагъдиин алиган, ич ибариинди гъеебхьунчуз. 19Миди ухьуз пайгъамбри гъапи гафар дюз вуйивал хъана артухъди улупура. Учву дурарин гафарихьна, Йигъ аку дубхьну ичв юкӀвариъ гвачӀиндин Хяд гьудудубчӀвкьан гагьди мучӀушнакк убгурайи чирагъдихьнаси янашмиш шулаш, ужуб апӀурачва[+]. 20Хъа сифтена-сифте кӀваин гъибтну ккундуки, Гирами бикӀбарин гьич сабкьан гъюз имбубдикан гаф адмийи ачмиш апӀуз хъюгъну ккундар, 21фицики адмийин ниятниинди гьич саб вахтнара пайгъамбрарихьан[†] вуйи гъюз имбубдикан гафар гъахьидар дар. Ваъ, адмийири Аллагьдихьан гъюруб кӀуйи ва дурар гьаддихъна Гирами Рюгьну хуйи[+].

#### 2


КучӀлин мялимар

1Мидлан савайи, халкьдин арайиъ кучӀлин пайгъамбрар[†] ачмиш гъахьиганси, ичв арайиъра кучӀлин мялимар ачмиш хьидивучв. Дурарихьан аьжалихъна гъахру чпин кучӀлин каламар арайиз адагъуз хьиди. Дурари чпи азадвал бадали кадагънайи Гьюкумдар (Агъа) тина апӀиди. Дурар, Агъа кьабул дарапӀбиинди, багарихьди чпи тӀанкь апӀувалихъна гъиди[+]. 2Гизафдари дурари апӀрусдар ягьсуз ва намуссуз тӀулар апӀуз дубгъиди ва гьацдариинди гьякь рякъ биябур апӀуз йишв тувди. 3Дурар ацӀру касар дар. Дурар чпин иблис ва аьмалдар каламариинди учвлантина гизаф девлетлу хьиди. Аммаки, дурариз ухдитӀан жаза гьадабтӀну гьязурди а, диди кьан апӀидар, ва дурарин аьжал даабхнадар![+]

4Аллагьди гьеле малайикаркьан гьяйиф гъапӀундар; дурари гунагь гъапӀиган, жегьеннемдиъ дурар уржнийи ва гьаммишандин мучӀушнан зунжрарихьди суддин Йигъ гъяйиз дитӀнийи[+]. 5Дугъу лап кюгьне дюнʼяра гьяйиф гъапӀундар; гьякьʼваликан хабар дебккри гъахьи Нюгьдилан[†] ва дугъахъди хъайи ургур касдилан гъайри, гьюрмат адрударин дюнʼя штухьди ккапӀнийи[+]. 6Содом[†] ва Гомора шагьрарра, гъюз ккимбу гьюрматсузариз мисал вуди, ккидирчну, рюкъдиз илтӀикӀну[+]. 7Хъа Дугъу дугъривалиинди яшамиш шулайи, ягьсуз уьмур хъапӀрайи законсузариккан аьсси духьнайи Лут, гъюрхну[+]. 8Гьаму гьялал касдиз, гьамгъан дугъри гъяназ гьадрари апӀурайи тӀулар ерхьуб ва рякъюб гьар йигъан чакан кчӀикьурайи зивзиварси гьугъужвуйи[+]. 9Намус ва гъирʼят айи касар Агъайиз читинвалариккан уьрхюз аьгъя, хъа гьякьсузар – суд апӀру Йигъаз жаза адабтӀуз уьрхюз аьгъя[+]. 10Дурарикан гизафна-гизафси, Агъайин гьюкум гьясбикк ккадарди, чпин жанариз ккунибси апӀру чиркин тямягьярихъди гъягърударин язухъ ву!

Гьясбикк ккадру тӀулар апӀрудар ва эдеб адрудар, чпи аьршарин кьудратар биябур апӀурайивалихьан гукӀнидикьан адар[+]. 11Агъайин улихь тахсрар кирчри, дурарилан улхурайи малайикарикьана, гьеле дурар адмийиртӀан фукьан гизаф кьувватлудар ва удукьрудар вушра, дурар биябур апӀурадар. 12Дурар сабдизтӀан хай дару – дисуз ва йихуз пну бабкан шлу, чпин нефстӀан аьгъдру фагьумсуз гьяйванатарсдар ву. Дурари варибдиз чпин фагьмихьан аннамиш апӀуз даршлу агьрар апӀуру. Гьадму гьяйванатарси дурарра йихиди[+]. 13Дурарин чпи гъапӀу чӀурувалариз – чӀурувалʼинди тувди. Дурариз йигъандин аквнахьди кефер хъауз меэлди ву. Дурар чпи ву кфирвал ва ужузвал. Дурари, учвуз кучӀлин чулар ургъбиинди учвухъди саб суфрайихъ деъну, кьукьар апӀура. 14Дишагьли гъяркъюбси, дурарин улар кьяппавали ацӀра, ва гьациб гунагьнахьан гьудучӀвуз ккундар. Дурари, чпин дисру рукьариъ итуз, зяиф гъян айидар хъчӀюхюри шулу. Дурарин юкӀвар иблисвалихьди дидиржна. Дурарин кьисмат – пуч хьувал ву. 15Дурар диш рякълан улдучӀвну ва ургну. Дурар гунагькар ляхнар апӀузди тувру пешкешнаъ ул абхъну гъушу Боросдин бай Валаамдин рякъюъди гъушну[+]. 16Думу Валаам, писвалар апӀурайиган, чӀал аьгъдру дажди, инсандин чӀалназ дуфну, гъидиснийи, ва гьадму пайгъамбрин фагьумсузвал дебккнийи.

17Дурар дерццнайи булагъар ву. Дурар, гужал микӀари гьирчнайи кӀару кьюкь-дифар ву! Дурариз гьаммишандин жегьеннемдин мучӀушин ккилибгура[+]. 18Дурари чпин кьил ктру гафариинди, ичӀи улхбариинди, гьуркӀну удудукьру жандиз ккуни тямягьярин кюмекниинди, кучӀлариъди яшамиш шулайидарихьан ярхла хьуз хъюгънайидар, чпихьна хъчӀюхюру ва чпин бацаригъ чӀюркьюру[+]. 19Дурари, чпи пуч шулайи лукӀʼвалиъ ахънайидари, дурариз азадвал тувуз гаф туври шулу. Фуж фтиз мютӀюгъ шулаш, думу гьаддин лукӀ шула[+]. 20Эгер ихь Агъа ва Уьрхрур – Иса Месигь[†] аьгъю хьувалиинди гьаму дюнʼяйин чиркинваларихьан гьудучӀвнайидар хъана гьадму чиркинвалариъ ахьиш, дурар хъана гьадрарин лукӀʼвалиъ ахьра. Сифте чпин чиркинвалариъ айибтӀан, гьамус хъадахъну ахъуб – хъа яман ляхин ву[+]. 21Дурариз, гьякь Рякъкан аьгъю дубхьну, чпин хилиъ ивнайи гирами табшуругъарихьан гьудучӀвайиз, дидкан зат аьгъю гъабхьундайиш ужу хьибдийи![+] 22Дурарихъди гъабхьибди гьаму мисалнаъ дупнайиб дюз вуйиб улупура:

«Ху хъана чан ибичубдихьна хътабкуру»

ва

«Сил жибкӀ – думу хъана батӀриан идибгъиди»[+].

#### 3


Иса кьяляхъ гъиди

1Йиз ккунидар, узу бикӀурайи кагъаз кьюбпиб вуйиз. Гьадму кагъзариъ узуз учву марцци фикрарихъна хуз ккунди азуз[+]. 2Гьаци гъабхьиган, саб фила-вуш гирами пайгъамбрари[†] гъапи гафар ва ичв вакилари[†] учвухьна дурубкьнайи Агъайин ва Уьрхрурин табшуругъ кӀваинди уьрхидичва[+].

3Сифтена-сифте учвуз аьгъю дубхьну ккундуки, аьхиримжи йигъари чпин хусуси тямягьярихъди гъягъру рихшанд апӀувалар арайиз гъиди. 4Дурари, кялхъри, пиди: «Набши Дугъан, гаф тувнайиси, гъюрайивал? Магьа ич абйирра кивну архаин гъахьну, хъа вариб дюнʼя халкь гъапӀхъанмина чан гьаци ими». 5Дурариз саб фила-вуш Аллагьдин Гафниинди жилар ва аьршар штукан ва штуинди халкь гъапӀубдикан кӀваълан гьархна[+]. 6Гьадму штариинди ккапӀну дюнʼя терг гъапӀнийи[+]. 7Хъа гьамусдин аьршарна жилар, Аллагьдин гьадму Гафниинди цӀа йивну ккидирчуз ва Месигьдихъ[†] хътругъдар йихуз, суддин Йигъ хьайиз уьрхюра.

8Йиз ккунидар, магьа фу учву кӀваълан гьархну ккундарш: Агъайиз сад йигъ – агъзур йисси ву ва агъзур йис – сад йигъси. 9Агъайи Чав гъапиб тамам апӀуз, гьеле сакьюдари кьан апӀура кӀурашра, кьан апӀидар. Гьатци, Думу ухьуз гъилигиган гизаф сабур айир ву, Дугъаз ухькан фужкӀа дукӀну ккундар, хъа вари, чпи гъапибдиин ва гъапӀубдиин швумал духьну, Чахьна илтӀикӀну ккунду[+]. 10Хъа Агъайин Йигъ, тӀафалси, хабарсузди гъибди. Гьадму йигъан аьршар-завар рахру гъугърумарин дихарихъди дургди; заварин табиаьтар даргъиди ва ургиди; дюнʼяра, чан ляхнар улихь гьаъну, тахсирназ хибди[+]. 11Ва эгер вари гьамци ккадахьуруш, хъа учву фицдар духьну ккунду, фициб гирамиб ва Аллагьдиз бахш дапӀнайиб вуди ккунду ичв уьмур?![+] 12ЦӀа алабхънайи аьршар ккадахьруган ва завариъ айи ригъар-хядар цӀиъ ерцӀруган, аьгь дарапӀди ва тямягьниинди Аллагь гъюру Йигъаз, учву, гьацдар, фици ккилигуз ккачва?![+] 13Ухьу, Дугъу гаф тувиганси, дугъривалтӀан адру цӀийи аьршариз ва цӀийи дюнʼяйиз ккилигурахьа[+].

14Магьа гьаддиз, йиз ккунидар, учву Аллагьдихъди мясляаьтнаъ хьпан бадали, гьамци шлувализ ккилигбиинди марццидар ва гаф ктрудар хьуз чара зигай[+]. 15Хъанара, Аллагьдин гьадмукьан зурба сабур – учву уьрхюз мумкинвал туврайивал – ичв хайирназ вуди гьисаб апӀинай. Мидкан Аллагьди чаз тувнайи фагьумлувалиинди вари чан кагъзариъ ихь масан гъардаш Павелира гъапнийи[+]. 16Дугъу мидкан чан вари кагъзариъ гъибикӀнийи. Дурариъ гъавриъ ахъуз читин шейʼарра а. Дицдар йишвар аькьюлсуз ва мюгькам дару адмийири, Гирами бикӀбарин имбуну йишварси, чпин аьжалназ, айтӀлан апӀуру[+]. 17Хъа, йиз ккунидар, учвуз мидкан мугагьназра хабар айиган, намус адру адмийирин кучӀлари учву чпихьинди хъчӀючӀюхюз ва ичв ижми бин ккидидипуз, ихтиятди гъузай. 18АйибтӀан артухъ ихь Агъа, Уьрхрур – Иса Месигь, ва Дугъан ужʼвал аьгъю апӀури, гьаддиъ аьхю йихьай. Дугъан ад ибшри гьамусси, гьаммишандин Йигъ гъафиганра. Амин![+]

### Югьандин-1

#### Югьандин-1

Югьандин-1


Югьандин-1

[1]

[2]

[3]

[4]

[5]


#### Югьандин-1


Югьандин сабпи кагъаз

Гирами Рюгьну Югьандиинди му кагъаз шлин вая фужарин-вуш ччвурнахъ дибикӀнадар. Гьаддиз, му кагъаз гьадму вахтназ хъугъу варидариз кайиб ву. Сабпи варж йис ккудубкӀури, Месигьдикан Ужувлан хабар ва варитӀан цӀийи хъугъувал кубкьу йишвариъ жара жюрейин каламарра яркьуди рагъуз хъюгънайи. Гьеле хъугърударин арайиъра каламар, гьич саб бин адаршра, кьабул апӀурайи. Мисалназ, сакьюдар кучӀлин мялимари, Аллагьдин Бай вуйи Иса Месигь гьаму дюнʼяйин адмисир дар, кӀурайи. Гьаддиз Исайин вакил Югьанди, гьякьди Исайихъ хъугънайидари хъугъувалин бин ва метлеб фицдар лишнариинди аьгъю апӀуруш, хъайи-хъайиси кӀурайи: Аллагьдикан Адми духьну, Чан уьмур ухьхъанди гъурбан дапӀну, Дугъу Чан масанвал ухьуз улупну. Хъугърудари гьадму масанвал кьабул гъапӀну, ва думу жарадаризра багъиш апӀура. Гирами Рюгьну, масанвал кьабул дапӀну, Аллагьдихьна илтӀикӀдарин гъяни ляхнарикан кӀваин апӀура: «Шли, Аллагьдиз ккуниси яшамиш шулаза, кӀураш, думу Исаси яшамиш духьну ккунду» (2:6).

#### 1


Иса Месигь – уьмрин гаф

1Дюнʼя ккебгъхъанмина Айирикан, учуз Гъеебхьурикан, ич улариинди учуз Гъяркъюрикан, учу лигури Гъахьирикан, учу ич хилариинди кучри Гъахьирикан, яна уьмрин Гафнакан – Исайикан учу ктибтурача[+]. 2Му вари – учуз гъябкъюнчуз, мидин шагьидар – учу вуча. Му – учуз гъяркъю уьмрин Гаф, Адаш Аллагьдихь хьайи. Дугъу Думу учуз улупну ва учу учвуз мидкан хабар дебккрача[+]. 3Учуз гъябкъюбдикан ва гъеебхьубдикан, гьамус учвура учук ктикьбан бадали, учвуз хабар дебккрача. Хъа учу Адаш Аллагьдик ва Дугъан Бай Иса Месигьдик[†] кидикьнайидар вуча[+]. 4Учу му, учуз гьубкӀу шадвал хьпан бадали, бикӀурача[+].


Аквнаъди гъягъюб

5Магьа учуз Аллагьдикан гьамциб хабар гъеебхьунчуз: «Аллагь – акв ву. Дугъаъ гьич саб жюрейин мучӀушин адар»[+]. 6Эгер ухьу, Дугъак ктикьунхьа кӀураш, хъа мучӀувалиъди гъяраш, ухьу кучӀлар апӀурахьа ва гьякьвалиъди яшамиш шуладархьа[+]. 7Эгер, Аллагь аквнаъ айиси, ухьура аквнаъди яшамиш шулаш, ихь арайиъ аьлакьйирра хьиди, ва ихь гьарсаб гунагьнахьан Дугъан Балин – Исайин[†] ифди марцц апӀура[+].

8Эгер ухьу, гунагь ктарчук кӀураш, ухьу ухьуз кучӀлар апӀурахьа ва ухьуъ гьякьвал адар[+]. 9Эгер ухьу ачухъди ихь гунгьар кӀулʼин дисуруш, Дугъу, Гьякьлури, хъугъвал Алири, ихь гунгьарилан хил алдабгъиди ва ихь гьарсаб гьякьсузвалихьан ухьу марцц апӀиди[+]. 10Хъа эгер ухьу, гунгьар гъапӀундархьа кӀураш, ухьу Аллагь кучӀлях вуйирси дерккрахьа ва Дугъан Гаф кьабул апӀурадархьа[+].

#### 2


Аллагьдин цӀийи табшуругъ – масанвал

1Йиз веледар, узу му, учву гунагь дарапӀбан бадали, бикӀураза. Хъа эгер шли аьгъдарди гунагь гъапӀишра, Адашдин улихь ухьхъан гаф Йиврур хьа. Думу – Иса Месигь,[†] дугъри Кас ву[+]. 2Ари Гьадму гъурбан духьну, ихь гунгьариккан, неинки ихь, хъа гьацира вари дюнʼяйин гунгьариккан ккадауз Гъитур ву[+].

3Дугъан табшуругъар тамам апӀури гъашиш, ухьуз Аллагь дугъридан аьгъю гъахьунхьуз дупну, архаин хьуз шулухьхьан[+]. 4Шли: «Узуз Думу аьгъязуз» кӀураш, хъа Дугъан табшуругъар тамам апӀдарш, дугъу кучӀлар апӀура ва дугъаъ гьякьвал адар[+]. 5Хъа фуж Аллагьдин аьгъюваларихъ хъпехъураш, думу дугъриданра Аллагьдин масанвали ацӀна. Магьа гьамци ухьу Аллагьдикди кидикьнайивал аьгъю апӀуз шулу[+]. 6Шли Аллагьдиз ккуниси яшамиш шулаза кӀураш, думу Исаси духьну ккунду.

7Йиз масан вуйи дустар, узу учвуз таза табшуругънакан бикӀурадарза, хъа – учвуз сифте бинайиан тувнайибдикан. Му кюгьне табшуругъ учвуз ухдихъанмина деебхьнайи гаф ву[+]. 8Хъа жара терефнаан, узу учвуз бикӀурайиб, цӀийи табшуругъ ву, гьаз гъапиш, му гьякьвал Иса Месигьдин ва ичв уьмри улупура, миди мучӀушназ кьяляхъ йивура, ва гьякьвалин аквну гьамустӀанра нурар рагъура[+].

9Шли, чав аквнаъ аза кӀури, гъардаш ккун дапӀнадарш, думу мегьел мучӀушнаъ ами[+]. 10Шлиз чан гъардаш ккундуш, думу аквнаъ а, ва дугъаъ фукӀара учв алдакруб хьибдар[+]. 11Гъардаш даккнир мучӀушнаъ а. Думу мучӀушнаъ яшамиш шула ва дугъаз, учв наанди гъягъюраш, аьгъдар, фицики мучӀушну думу кур дапӀна.

12Узу учвуз, йиз ккуни веледар,
ичв гунгьарилан
Иса Месигьдилантина
хил алдабгъну, кӀури,
бикӀураза[+].
13Узу учвуз, абйир-бабар,
дюнʼя-бина хьайиз Айир
аьгъю гъахьунчвуз, кӀури,
бикӀураза.
Узу учвуз, жигьилар,
Писубдиин
гъалиб гъахьунчва, кӀури,
бикӀураза[+].
14Узу учвуз, бицӀидар,
Адаш аьгъю гъахьунчвуз, кӀури,
гъибикӀнийза.
Узу учвуз, абйир-бабар,
дюнʼя-бина хьайиз Айир
аьгъю гъахьунчвуз, кӀури,
гъибикӀнийза.
Узу учвуз, жигьилар,
кьувватлу вучва,
Аллагьдин Гаф учвуъ яшамиш шула
ва Писубдиин
гъалиб гъахьунчва, кӀури,
гъибикӀнийза.

15Му дюнʼя ва дидиъ айиб ккун мапӀанай. Эгер шлиз дюнʼяйинуб ккундуш, дугъан кӀваъ Адашдихьна вуйи масанвал адар[+]. 16Гьаз гъапиш му дюнʼяйиъ айи варибдихъ ихь гунагькар жандин тямягь хъа. Ихь уларин тямягь хъайиб ва гьаму уьмриъ адмийири фурс ва дамах апӀурайиб вари – гьич фукӀара Адашдихьан вуйиб дар. Хъа му вари – дюнʼяйихьан ву. 17Му дюнʼя ва инсандин тямягь зибгруб – вари гъюдубчӀвну гъябгъруб ву, хъа Аллагьдин ниятар тамам апӀруризтӀан гьаргандин уьмур хьибдар[+].


Аьхиримжи вахтарин аллагьдин душмнар

18Баяр-шубар, аьхиримжи вахтар улукьура! Учвуз гъеебхьиганси, Месигьдиз Къаршур гъиди, дупна. Лигуруш, дурар, ихь Месигьдиз къаршу касар, гизаф духьна. Магьа гьаддиз ухьуз, аьхиримжи сяаьт улубкьнайиб рябкъюрахьуз[+]. 19Месигьдиз къаршу вуйи гьадму касар ихь арайиан удучӀвдар вуйи, хъа дугъридан дурар ухьукди кидикьнайидар дайи. Эгер дурар дугъриданра ухьукди кидикьнайидар вуйиш, дурар ихь арайиъ гъуздийи. Аммаки дурар вари гьергну, гьамди дурарин ухьук кидикьну адрувал улупура[+].

20Учвуз Гирамири Чав, туву багъиш ачвуз ва варидариз, аьгъювалар фу вуш, аьгъю гъабхьунчвуз[+].

21Узу учвуз, гьякьвал аьгъдарчвуз, кӀури, бикӀурадарза, хъа думу учвуз аьгъюган ва диди кучӀал арайиз дархиган, бикӀураза.

22Фуж ахъа сарун, Иса – Месигь дар, кӀуруртӀан кучӀлях? Гьацир кас Месигьдиз къаршу ву. Дицири я Адаш, я Бай кьабул апӀурадар[+]. 23Шли Бай кьабул апӀурадарш, дугъу Адашра кьабул апӀурадар. Шлиз Бай аьгъяш, дугъаз Адашра аьгъя[+].

24Сифте бинайиан гъеебхьубдихъди гъузай. Эгер учву, учвуз сифте бинайилан гъеебхьубдихъди гъузиш, Балихъди ва Адашдихъди хьидичва[+]. 25Ухьуз Бали туву гаф – магьа гьаму ву: гьаргандин Уьмур!

26Узу му учвуз, учву алдатмиш апӀрударикан бикӀураза[+]. 27Хъа учвуз кайиб: Месигьдихьан учвуз дурубкьнайи багъиш учвухьди гъубзди, ва, гьаддиз, учву, шлин-вуш дарсариз ккилигурайидар дарчва. Гирамирихьан учвухьна гъафи Рюгьну учвуз гьякьвалин дарсар кивра, ва гьич саб вахтнара Дугъу учвуз кучӀал апӀидар. Гьаци вуйиган, Гьадгъу улупурайибси апӀинай, ва Аллагьдиъди гъузай[+].


Аллагьдин бицӀидар

28Гьаци вуйиган, Месигьди кӀуруб гьаци апӀинайки, йиз веледар, Думу хъадакну гъафиган, Дугъан улихь учвхьан, я гучӀʼвал, я начʼвал адарди, дугъужвуз шлуганси![+]

29Эгер учвуз Думу дугъри вуйиб аьгъяш, учвуз гьацира аьгъячвузки: дугъривалиинди яшамиш шулайидар Аллагьдин веледар вуйибра[+].

#### 3

1Ихь Адашди ухьуз Чан – Аллагьдин веледар пубʼинди фукьан зурба вуйи масанвал улупнуш, учву фикир апӀинай. Ухьу гьаци хьузра вухьа! Му дюнʼяйиндари ухьу кьабул апӀурадар, гьаз гъапиш дурари Думу кьабул гъапӀундар[+]. 2Йиз ккунидар, гьаму ражари ухьу Аллагьдин веледар вухьа, хъа гъюру вахтари ухькан фужар шулуш, сабан мялум дар. Саб аьгъяхьуз, Иса Месигь[†] хъана жилариина гъафиган, ухьу Гьадгъаз ухшар хьидихьа, фицики Думу Учв фицир вуш, гьацирди рякъидихьуз![+] 3Ва шли чан миж Гьадгъак кивраш, дугъу, марцци Месигьдиз ухшар вуди, чан уьмурра марцц апӀура[+].

4Шли гунагь апӀураш, дугъу законсузвал апӀура, фицики гунагь – законсузвал ву. 5Учвуз аьгъюганси, Месигь инсанарин гунгьар Чаина гъадагъуз Гъафир ву. Дугъак гунагь ктар[+]. 6Дугъахъди яшамиш шлу гьич сарира гунагь апӀидар. Хъа гунагь апӀуб давам апӀурайириз Думу я гъяркъюндар, я аьгъю гъахьундар[+].

7Багьалу вуйи веледар, лигайки, учву гьякь рякъхъан хътаърударин кучӀларихъ мехъебехъанай. Гьякьʼвали тӀалаб апӀурайиси апӀрур Месигьси гьякь кас ву[+]. 8Гунгьар апӀрур иблисдинур ву, фицики иблисдира, чан сифте бинайианмина гунгьар апӀуйи. Аллагьдин Бай жилариина магьа гьамциб метлеб ади гъафир ву: иблисдин тӀулар терг апӀуз[+]. 9Аллагьдин веледар гъахьидарикан гьич сарира гунгьар давам апӀдар, гьаз гъапиш дицир касдиъ Аллагьдин тум а. Гьаддиз дицирихьан гунагь тӀулар апӀури гъузуз шулдар, гьаз гъапиш думура Аллагьдин веледарикан сар духьна[+]. 10Фуж – Аллагьдин, хъа фуж иблисдин велед вуш, магьа гьамци аьгъю апӀуз шулвухьан: гьякьвалиинди дарапӀрур ва чан гъардаш даккнир Аллагьдихьан дар[+].


Сари-сар ккун апӀинай

11Магьа учвуз сифте бинайиан деебхьнайи гаф: сар-сарихьна масанди йихьай[+]. 12Ухьу иблисдин тереф дибисну, чан чве йивну гъакӀи Каиндиз ухшар духьну ккундар. Дугъу думу гьаз гъакӀну? Гьаз гъапиш дугъан ляхнар писдар вуйи, хъа чан чвуччвун – ужудар[+].

13Чвйир, мюгьтал махьанай, эгер учву му дюнʼяйиз ккундарш[+]. 14Ухьуз аьгъяхьуз ухьу аьжалнахьан гьаргандин уьмрихьна дуфнайиб, фицики ухьуз ихь гъардшар ккундухьуз. Хъа шлиз ккундарш, думу, чан дукӀнайир, дукӀну гъузди[+]. 15Гьарсар, чан гъардаш даккнир, адми йивну гъачӀир гьисаб ву, хъа учвуз аьгъячвуз, адми йивну гъакӀириз гьаргандин уьмур даршлуб[+].

16Масанвал фу вуш, ухьуз, магьа, наънан аьгъяш: Месигьди ухьхъанди Чан уьмур тувну. Ухьура гьаци ихь гъардшарихъанди ихь уьмрар тувну ккунду[+].

17Эгер шли, девлет ади, хъа чан гъардаш аьжузди яшамиш шулайиб рябкъюри, кюмек апӀдарш, дицириъ Аллагьдин масанвал фици шул[+]? 18Йиз веледар, ихь ккунивал садар гафарииндина улхбариинди дубхьну ккундар, хъа – ляхниинди, ва якьин вуйиб дубхьну ккунду[+].

19-20Ухьу гьякьвалин рякъюъ айиб гьамци аьгъю шулу: гьеле ихь намус сикинди даршра, ухьхьан Аллагьдин улихь архаинди хьуз шулухьхьан, фицики Аллагь ихь намустӀан артухъ ву ва Дугъаз вари аьгъя. 21Йиз ккунидар, эгер ихь намус сикинди вуш, ухьхьан гучӀ адарди Аллагьдиз багахь хьуз шулухьхьан[+]. 22Гьаддиз Аллагьди, Чаз ккарагну Чакан фу тӀалаб гъапӀиш, гьадму тамам апӀурухьуз, фицики Дугъан табшуругъарихъди гъярахьа, ва Дугъаз ккуни ляхнар апӀурахьа[+]. 23Магьа ухьуз Аллагьди фициб табшуругъ дебккнаш: ухьу Дугъан Бай – Иса Месигьдихъ хъугъну ккунду, ва Исайи ухьуз табшурмиш гъапӀиганси, ухьу сари-сар ккун дапӀну ккунду[+]. 24Шли Аллагьдин табшуругъар тамам апӀураш, гьадму кас Аллагьдиъ яшамиш шула ва гьадму касдиъ Аллагь яшамиш шула. Наънан аьгъяхъа ухьуз, ухьуъ Аллагь яшамиш шулайиб? – Дугъу ухьуз багъиш гъапӀу Рюгьналанмина аьгъяхьуз[+].

#### 4


Гьякьвалин ва кучӀлин рюгь

1Йиз ккунидар, фунуб рюгьнахъ вушра, яна адмийихъ мехъебехъанай. Хъа дурар Аллагьдихьан вуйин – дарин, гьарган ахтармиш апӀури йихьай, фицики дюнʼяйиз бегьем кучӀлин пайгъамбрар[†] ачмиш духьна[+].

2Магьа фици Аллагьдихьан вуйи Рюгь аьгъю апӀуз шулуш: Иса Месигь[†] Аллагьдихьан жилиина инсандин суратнаъди гъафну, кӀуру гьарсар рюгь Аллагьдихьан вуйир ву[+]. 3Хъа Иса кьабул дарапӀру рюгь – думу Аллагьдихьан вуйир дар. Мицдари Месигьдиз Къаршур рази ктаура. Къаршур гъиди, кӀури, учвуз деебхьнайчвуз ва магьа думу сарун му дюнʼяйиъ а[+].

4Йиз веледар, учву Аллагьдиндар вучва, кучӀлин пайгъамбрариин гъалиб духьначва, гьаз гъапиш, учвуъ айи Аллагь му дюнʼяйин эйсивал апӀурайиртӀан кьудратлу ву. 5Ари гьадрар – му дюнʼяйиндар ву. Гьаддиз дурари кӀурайибра гьаму дюнʼяйикан ву ва дюнʼяйиндар гьадрарихъ хъпехъурира ву[+]. 6Хъа ухьу Аллагьдиндар вухьа ва шлиз Аллагь аьгъяш, думу ухьухъ хъпехъуру. Хъа фуж Аллагьдинур дарш, ухьухъ хъпехъидар. Магьа гьамци ухьхьан гьякьвал хру Рюгь кучӀлин рюгьнахьан жара апӀуз шулу[+].


Аллагьдин масанвал

7Багьалу вуйи дустар, гъачай чиб-чпи ккун апӀухьа, гьаз гъапиш масанвал Аллагьдихьан гъюрайиб ву. Масанвал айи гьарсар касди гьаци апӀуру, гьаз гъапиш думу Аллагьдин веледарикан сар гъахьну ва Аллагь дугъаз аьгъя[+].

8Шлиъ ккунивал адарш, дугъаз Аллагь аьгъдар, фицики Аллагь Учв масанвал ву. 9Магьа фици Аллагьди Чан масанвал ухьухьна улупнуш: Дугъу Чан айина-адру сар Бай, Гьадгъулантина ухьуз гьаргандин уьмур хьпан бадали, гьаму дюнʼяйиз гьаъну[+].

10Дугъри вуйи ккунивал, ухьу Аллагь ккун гъапӀну кӀури, гьаддиъ адар, хъа Аллагьди Чав ухьу ккун гъапӀну ва Чан Бай ухьу гъапӀу гунгьарихъанди гъурбан хьуз гьаъну – магьа гьякь вуйи ккунивал[+].

11Йиз ккунидар, Аллагьдиз ухьу масанди вуйиган, ухьура чиб-чпи ккун дапӀну ккунду. 12Гьич саризра Аллагь зат гъяркъюр дар, хъа эгер ухьуз сар-сар ккундуш, Аллагь ухьуъ яшамиш шула, ва Дугъан масанвал ухьуъ гьубкӀну артмиш хьибди[+].

13Ухьхьан, ухьу Дугъаъ ва Думу ухьуъ яшамиш шулайиб ухьухъди пай гъапӀу Гьадгъан Рюгьниинди аьгъю апӀуз шулу[+]. 14Му вари учуз гъябкъюнчуз ва Адашди Чан Бай дюнʼя уьбхюз гьаувалин шагьидар гъахьунча[+]. 15Эгер фуж Иса Аллагьдин Бай вуйивалихъ хъугъраш, гьадму касдиъ Аллагь яшамиш шула, ва учвра Аллагьдиъ гъузра[+]. 16Учуз Аллагьдин ухьухьна вуйи му масанвал аьгъю гъабхьунчуз, ва думу кьабул гъапӀунча.

Аллагь – масанвал ву. Масанвали ацӀнайир Аллагьдиъ гъузра, ва Аллагьра гьадму касдиъ яшамиш шула.

17Ухьуъ бегьем гъабхьи масанвалиинди, ухьхьан гъияматдин йигъ хъугъвал алди кьабул апӀуз шулу, гьаз гъапиш гьаму дюнʼяйиъ ухьу, Месигьди фици гъапӀнуш, гьаци апӀурахьа[+]. 18Масанвал гьич саб жюрейинра гучӀ айиб дар. ГьубкӀу масанвали гучӀ утӀубккуру. ГучӀ жазайихъди аьлакьа айиб ву, ва гучӀруриз бегьем гьубкӀу масанвал адар.

19Аллагьди ухьу сифте ккун дапӀнайиган, ухьура Думу ккун апӀурахьа. 20«Узуз Аллагь ккундузуз» кӀуруриз чан гъардаш даккунди вуш, думу кучӀлях ву, гьаз гъапиш, улариз рякъюрайи чан гъардаш даккнирихьан, улариз дярякърайи Аллагь ккун апӀуз даршул![+]

21Месигьди учуз гьамциб насигьят тувунчуз: Аллагь ккунири чан гъардашра ккун дапӀну ккунду[+].

#### 5


Варибдин аьхюр – Аллагьдин Бай ву

1Иса – Аллагьдин Месигь[†] вуйивалихъ хъугънайидарикан Аллагьдин веледар ктучӀвура. Адаш ккунириз, Гьадгъулантина гъахьирра ккунду[+]. 2Ухьуз Аллагьдин веледар ккунивал магьа гьамци аьгъю апӀуз шулу: Аллагь ккун дапӀну, Гьадгъан табшуругъар тамам апӀруриз Дугъан веледарра ккун шулу[+]. 3Аллагьдихьна вуйи ихь масанвал Дугъан табшуругъар тамам апӀбиинди улупурайиб вуйиштӀан. Хъа Дугъан табшуругъар тамам апӀуб думукьан читин ляхин дар[+]. 4Гьаз гъапиш, Аллагьдихьан вуйи гьарсар му дюнʼяйиин гъалиб хьиди. Хъа дюнʼяйиин гъалиб гъабхьи кьувват ихь хъугъувал ву[+]. 5Дюнʼяйин зиин гъалиб фуж шулу? Иса Аллагьдин Бай вуйивалихъ хъугърур[+].

6Ари Гьаму ву штииндина ифдиинди гъафи Иса Месигь. Думу, штииндиси, жарасира, ифдииндира гъафну. Мидин шагьид Рюгь ву, фицики Рюгь – гьякь ву[+]. 7Гьаз гъапиш, дидин шубур шагьид а: 8Рюгь, шид ва ифи – гьамрари варидари саб кӀура. 9Ухьу адмийирин шагьидвал кьабул апӀури шулхьа, хъа Аллагьдин шагьидвал хъана зиина ву, гьаз гъапиш му шагьидвал Аллагьди Чан Балкан кӀурайи шагьидвал ву[+]. 10Аллагьдин Балихъ хъугърайири му шагьидвал чан кӀваъ дибисна. Хъа Аллагьдихъ хътругърайири Аллагь кучӀляхиз илтӀикӀура, гьаз гъапиш, Чан Балкан вуйи Аллагьдин шагьидвалихъ дурар хъугърадар[+]. 11Магьа думу шагьидвал: Аллагьди ухьуз гьаргандин уьмур тувну, ва думу уьмур – Дугъан Балиъ а[+]. 12Шлиз Бай аш, дугъаз гьадму уьмурра а. Хъа шлиз Аллагьдин Бай адарш, дугъаз гьадму уьмурра адар.


Ухьуз гьаргандин уьмур багъиш дапӀна

13Гьаму варибдикан узу учвуз, Аллагьдин Балихъ хъугънайидар, учву вари, гьаргандин уьмрин эйсйир вуйибдикан аьгъю хьпан бадали, бикӀуразачвуз[+]. 14Аллагьдикан, гучӀ ктарди, тӀалаб апӀуз шулухьхьан: эгер ухьу, Гьадгъан ниятнахьди гъюруб, фу вушра, Дугъкан тӀалаб гъапӀиш, Дугъаз ебхьуру[+]. 15Эгер ухьуз, ухьу фу ккун гъапӀишра, Дугъаз ебхьруб аьгъяш, ухьуз гьацира, ухьу ккун гъапӀуб вари туврубра, аьгъяхьуз.

16Эгер шлиз чан гъардши йикӀрувалихьна дару гунагь апӀури гъяркъиш, гьадгъухъанди думу ккарагри, ва дугъаз уьмур тувди. Узу аьжалихъна дархру гунгьариъ ахъурикан кӀураза. Аьжалихъна гъахру гунагьра а, ва узу учвуз гьацдар гунгьарихъанди ккарагай кӀурадарза[+]. 17Гьарсаб чӀуру ляхин – гунагь ву, хъа аьжалихъна дархру гунагьра а.

18Ухьуз аьгъяхьуз, Аллагьдин велед гъахьир гунгьарихьан ярхла шула. Думу Аллагьдин Бали уьрхюра ва иблисдихьан дугъак кучуз шулдар[+]. 19Гьеле вари дюнʼя иблисдин гьюкмикк ккашра, ухьу Аллагьдиндар вуйиб аьгъяхьуз[+]. 20Ухьуз, Аллагьдин Бай гъафиваликан ва гьякь Аллагь аьгъю хьуз ухьу гъаврикк ккауваликанра аьгъяхьуз. Ухьу гьякь Вуйириъ айибра аьгъяхьуз, фицики ухьу Дугъан Бай – Иса Месигьдиъ ахьа. Думу – гьякь вуйи Аллагь ву. Думу – гьаргандин уьмурра ву[+]. 21Йиз веледар, идоларихьан ярхла йихьай[+].

### Югьандин-2

#### Югьандин-2

Югьандин-2


Югьандин-2

[1]


#### Югьандин-2


Югьандин кьюбпи кагъаз

Гирами Рюгьну Югьандиинди му жикъи кьюбпи кагъазра ччвур дибисну дибикӀнадар. Мушваъра хъугърудариз каламарихьан ихтият йихьай кӀури, дих апӀура. Сабпи кагъзиъ гьял апӀурайистар месэлйирикан кьюбпибдиъра гьацдар месэлйир гьял апӀура. Гьаддиз мушваъ гизафна-гизафси хъугънайидариз варитӀан Аьхюр Фуж вуш, яни Месидикан, Аллагьдин Бай гъахьи Адмийикан кӀура.

#### 1

1Яшлу аьхюрихьан – Аллагьди кадагънайи агъа-ханумдиз – хъугърударин жямяаьтдиз ва дугъан бицӀидариз. Узу учву вари гьякьвалиъди ккун гъапӀунзачву. Гьацира, гьякьвалин гъавриъ ахъу вариди учву ккун гъапӀну,[+] 2фицики ухьуъ гьякьвал яшамиш шула. Му гьякьвал ухьухъди гьаммишандиз хъайиб ву. 3Учвуз Аллагь Адашдихьан ва Дугъан Бай Иса Месигьдихьан[†] гьякьвалиъди ва масанвалиъди ужʼвал, рягьимлувал ва мясляаьт ибшричвуз[+].


Масанваликан насигьят

4Яв саб кьадар бицӀидар, ихь Адашди табшурмиш дапӀнайиганси, гьякьвалин рякъюъди гъягъюри гъяркъган, гизаф шад гъахьунза[+].

5Хъа магьа гьамус узу, багьалу вуйи агъа-ханум, саб ккун апӀураза (му насигьят цӀийиб даршра, сифте бинайианмина ухьуз тувнайиб ву): гъач, сари-сар масанди дисурхьа![+] 6Масанвал магьа гьаму ву: ухьу Аллагьдин табшуругъарихъди яшамиш духьну ккунду. Му табшуругъ учвуз сифте бинайиан деебхьнайиб ву, ва гьаддихъди яшамишра духьну ккунду[+].


Месигьдиз аьгьтлуди гъузай

7Ихь арайиан дюнʼяйиз гизаф кучӀляхяр душна. Дурари Иса Месигь, инсан духьну, жилиина гъювал кьабул апӀурадар. Дицир адми кучӀлях ва Месигьдиз къаршур ву[+]. 8Лигай гьа, учву фу бадали гъилихнуш, гьадму ичв дубгруси дарибшри гьа, хъа ичв пешкеш гьубкӀну учвухьна рубкьруганси апӀинай[+].

9Месигьдин аьгъювалар чӀюргъруриз ва дурар тамам дарапӀруриз Аллагь аьгъдар. Хъа Месигьдин аьгъювалар тамам апӀруриз Адашра, Байра аьгъя[+]. 10Гьамцдар аьгъювалар хьади дяргърур гьич зат кьабул мапӀанай, я ичв хулаз гъюз мигъитанай, я дугъаз салам мутуванай[+]. 11Гьацир кьабул апӀрур дугъан чӀуру ляхнарик ктикьура.

12Узуз хъана гизафубдикан учвуз бикӀуб лазим вуйи, хъа узу кагъзииндина чернилиинди бикӀуб ужу вуди гьисаб апӀурадарза. Мидин ерина, учвухъди машна-машди улхбан бадали ва ихь шадвал гьубкӀуб хьпан бадали, багарихьди учву рякъюр пну, умуд кайиз[+]. 13Аллагьди кадагънайи яв чуччун веледари саламар хътаура.

### Югьандин-3

#### Югьандин-3

Югьандин-3


Югьандин-3

[1]


#### Югьандин-3


Югьандин шубубпи кагъаз

Вакил Югьанди жикъи шубубпи кагъзиъ чан дуст Гайикан Ужувлан хабар рабгъури сиягьятназ удучӀвнайидариз кюмек апӀуб ккун апӀурайи. Югьанди гьаму чан тӀалабнаъ, кӀваантӀан Исайихъ хъугънайир, тмуну хъугърурихь тевиган, жвув заанди дидисну даккнивал улупура. Хъугърудар чпин вари ляхнариъ, иллагьки Иса Месигьдикан Ужувлан хабар рабгъбаъ, чиб-чпиз кюмек дапӀну ккунду, кӀуру фикир му Гирами Рюгьнан кагъзиъ кӀулинуб ву.

#### 1

1Яшлу аьхюрихьан – узуз гьякьвалиъди ккун гъахьи, йиз багьа вуйи дуст Гайдиз[+].

2Йиз масан дуст, увуз варибдиъ хъуркьувалар ва мюгькам сагъвал хьпан бадали ккарагураза, хъа уву Рюгьниинди сагъ вуйивал узуз аьгъязуз. 3Гьамина гъафи гъардшари увкан, гьякьвализ яв аьгьтлу вуйиваликан ва яв дугъри уьмрикан ктибтиган, узу гизаф шад гъахьунза. 4Узуз йиз веледар гьякь рякъюъди гъярайиваликан ебхьубтӀан артухъ жара шад хабар адарзуз[+].


Пешкеш ва тягьна

5Йиз масан дуст, уву гъардшарихъ зигурайи зегьметну, гьеле дурарин арайиъ мушвʼан дарудар ашра, яв дугъриваликан кӀура[+]. 6Гъардшари яв масанваликан хъугънайидарин жямяаьтдин улихь ктибтнийи. Уву ужуб ляхин апӀидийва, эгер дурарихьди чпин рякъ давам апӀуз Аллагьдиз лайикь вуйи рякъʼин алаънийиш.

7Дурар Месигьдин[†] ччвур бадали рякъюъ учӀвна, ва хътругърударихьан фукӀара кьабул гъапӀундар. 8Гьаци вуйиган, гьацдар касариз, гьякьвалин гъуллугънаъ хьпан бадали, ухьу хил гьачӀабккну ккунду[+].

9Узу хъугърударин жямяаьтдиз кагъаз гъибикӀунза, хъа дурарин аьхюр хьуз ккуни Диотрефди, учу кӀурайиб кьабул апӀурадар. 10Гьаддиз, эгер узу гъафиш, дугъу гьапӀраш, ктибтидиза. Дугъу кьутӀкьли гафариинди учук тахсрар кирчра, аммаки мидканра дугъаз гьубкӀрадар. Дугъу ихь гъардшар хяларди кьабул апӀурадар ва апӀуз ккунидарихьди гъитрадар, дурар хъугърударин жямяаьтлугъдианра кмиди утӀурккура!

11Багьа вуйи дуст, писвалихьна магьачӀаккан, хъа – ужувлахьна. Ужувлан ляхнар апӀрур Аллагьдинур ву. Шли чӀурувал апӀураш, думу зат Аллагь аьгъю гъахьир дар[+].

12Деметрикан варидари, гьякь рякъʼин аливаликанра, ужуйи кӀура. Гьацдар гафар дугъкан учура кӀурача, хъа ич шагьидвал, увуз аьгъюганси, гьякь вуйич[+].

13Хъана гизафубдикан узхьан увуз ктибтуз шуйзухьан, хъа кьалмииндина чернилиинди дици апӀуз ккундарзуз[+]. 14Багарихьди уву машна-машди рякъюр кӀури умуд кайиз, ва гьадмуган гафар апӀидихьа. 15Саламат ишриву. Вари дустари увуз саламар хътаура. Увура, ччвурар дидисну, вари дустариз саламар йип.

### Ягьудайин

#### Ягьудайин

Ягьудайин


Ягьудайин

[1]


#### Ягьудайин


Вари хъугърудариз Ягьудайин кагъаз

Гирами Рюгьну му кагъаз Ягьудайихьди фила ва шлин ччвурнахъ дибикӀнайиб вуш аьгъдаршра, дидиъ улупнайи мяна ухьуз агъяхьуз. Исайихъ хъугънайидарикан сакьюдари чпин гъайгъу зигури ва Аллагьдин рягьимлуваликан улхури, чпин хъапӀрайи гъулайсуз ва аькьюлсуз уьмур ккебкуз чарйир зигурайи. Ари гьацдарихъди Ягьудайи, юкӀв хъипну, Аллагьдихъ хъугънайидариз дикъатлу йихьай кӀура. Дурарихьан, чпин уткан дапӀнайи улхбар-рахбариинди сакьюдар чпин терефназди хъчӀюхюзра гъахьнийи. Гьаддиз Гирами Рюгьну алдакувалихьан чпи уьрхюз ва марцци шадлугънаъ Чан гирами нурарихь чпи дерккуз удукьру Аллагьдиин чпин вари умудар илирчуз ва Гьадгъаз аьгьтлуди гъузуз дих апӀура.

#### 1


КучӀлар деетрудариз жаза ккилибгура

1Иса Месигьдин[†] гъуллугънаъ айи Якьубдин[†] гъардаш Ягьудайи Адаш Аллагьдиз масан вуйи ва Иса Месигьди уьрхюрайи дих дапӀнайидариз саламар хътаура[+].

2Ужʼвал, мясляаьт ва масанвал гьубкӀну ибшричвуз![+]

3Йиз ккунидар, гьеле узуз ихь сатӀлан вуйи уьрхюваликан бикӀуз гизаф ккунди ашра, саб ражари ва гьаргандиз Аллагьдин гирами халкьдиз тувнайи хъугъвалиан женг гъабхуз аьшкь капӀру кагъаз учвуз бикӀуб лазим вуди гьисаб апӀураза[+]. 4Суддин йигъаз ухдихъанмина кадагънайи адмийир ичв арйириъ жиниди учӀвра. Гьадму аллагьсузари[†] ихь Аллагьдин ужʼвал чпин чиркинвалариз дюз гъюрубси илбицура ва гьамци дурари Иса Месигьдихьан, сар ихь Гьюкумдарихьан ва Агъайихьан маш гьибицура[+].

5Узуз кӀваин апӀуз ккундузуз, учвуз гьацира вари аьгъяшра: Агъайи Чан халкь саб вахтна, Египетдин жиларилан алдаъну, гъюрхнийи, хъасин дурарикан хътругърудар пуч гъапӀнийи[+]. 6Узуз гьацира малайикариканра кӀваин апӀуз ккундузуз: дурарихьан чпиз туву гьюкум уьбхюз гъабхьундайи ва чпи яшамиш шулайишвар гатӀахьнийи. Агъайи дурар, суд апӀру зурба Йигъ гъяйиз, гьаммишандин зунжрарихьди мучӀушнаъ уьрхюра[+]. 7Гьаму малайикарси, Содомна[†] Гомора, дурарин гъирагъарихъ хъайи жара шагьрарси, гизаф кьяппйирра ва ягьсузарра гьаргандин цӀиъ ургру жазайиз, гъи ухьуз дарс хьпан бадали, тувдар вуйи[+].

8Чпин нивкӀариин элеъну, чпин жанар чиркин апӀурайидарра гьацдар адмийириз ухшар ву. Дурари Агъайин гьюкум тина апӀура ва аьршарин кьудратариз люкьнар апӀура[+]. 9Гьеле аьхюну малайик Жабраиликьана, иблисдихъди Мусайин[†] бедендикан гьюжатар апӀурайи вахтна, дидиз люкьнар гъапӀундайи. Дугъу дидиз, анжагъ гьамцитӀан гъапундайи: «Гъит Агъайи увуз жаза гьадабтӀри!»[+] 10Хъа гьаму касари чпи гъавриъ адрубдиз люкьнар апӀура. Дурариз саб аьгъя – чпин табиаьт. Вари гьамди дурар, фагьумсуз гьяйванатарси, пуч апӀура[+]. 11Дердна хажалат ибшри чпиз! Дурар Каиндин рякъюъди гъушну. Девлет ккунди дурар, Баламси, улдугнийи. Корей кӀули ади къаршу гъедергдар фици пуч гъапӀнийиш, дурарра гьаци йихиди[+]. 12Ичв масанвалин шадлугъариъ му касар ккеънайи сулариз барабар ву. Дурар гьич саб гучӀ адарди, суфрайихъ, чпин гъайгъушнаътӀан адарди, деъру. Мурар микӀари гьирчнайи мархь ктру дифарси ву. Чвну, бегьер дархури, ерццру, хъа кьабарианзина кчӀюгъру, кьюб ражари пуч шлу гьарарси ву[+]. 13Гьюлин[†] вягьши лепйирси, дурар, чпин ягьсуз ляхнар, чиркин кафси, зиина алдаърудар ву. Дурар аьсрариан-аьсрариз пис мучӀушназ гьязур дапӀнайи, улдугну завариъ уьргънайи хядар ву.

14Адамдихъанмина ургурпи насилди гъаши Енухди гьамрарикан гъапнийиштӀан гьамцдар пайгъамбарвалин гафар:

«Магьа, Агъа гъафну.
Дугъахъди агъзрар-агъзрариинди
гирамидарра хъа[+].
15Дугъу варидарин суд апӀиди,
вари аллагьсузари
гъапӀу аллагьсуз ляхнар
ашкар апӀиди,
ва, Исайиз къаршуди гъапи
нягьякь гафариз дилигну,
аллагьсуз гунагькрарин
суд апӀиди».

16Думу адмийирин ушв рабхбакан сикин дар. Дурар чпин кьисматнакк аьсси духьна. Дурар чпин тямягьярин хилиъ аьжуз духьна. Дурар, чпин авазйир апӀури, гъючӀвру ва чпиз хайирнахъди, сар шлин-вушра тярифар апӀури, хъюгъру[+].

17Хъа учву, йиз ккунидар, ихь Агъа Иса Месигьдин вакилари[†] улихьмиди гъапи гафар кӀваин апӀинай[+]. 18Дурари учвуз гъапнийи:

«Аьхиримжи вахтари кялхърудар,
намуссуз тямягьяр ади, ккуниб апӀури,
арайиз удучӀвиди».

19Гьамрари адмийир жара апӀиди. Гьамрар жандин хилиъ аьжуз духьнайидар ву. Мурариз Рюгь адар[+]. 20Хъа учву, йиз ккунидар, ичв гирами хъугъувал артмиш апӀинай, Гирами Рюгьнаъди ккарагай[+]. 21Ихь Агъа Иса Месигьди Чан ужувлиинди ухьуз тувру гьаргандин уьмриз ккилигури, Аллагьдин масанвалиъ гъузай[+].

22Шаклу духьнайидариз ужувлар апӀинай; 23саспидар, цӀигъян гъючӀюгъюри, уьрхяй; хъа тмундариз ичв рягьимлу юкӀвар улупай, аммаки, дурарин тӀулари чиркин гъапӀу палтарра кмиди даккун апӀури, ихтиятди гъузай[+].

24Учву алдакуз Гъидритруриз, Чан улихь учву марцциди ва лап шадди дерккуз Шлуриз –[+] 25сар Аллагьдиз, ихь Агъа Иса Месигьдиланмина ухьу Гъюрхюриз, гъит, ад, зурбавал, кьудрат ва гьюкум, дюнʼя ккебгъайизра, гьамусра, ва гьамусдихъантина гьаммишандиз ибшри! Амин.

### Ачмиш

#### Ачмиш

Ачмиш


Ачмиш

[1]

[2]

[3]

[4]

[5]

[6]

[7]

[8]

[9]

[10]

[11]

[12]

[13]

[14]

[15]

[16]

[17]

[18]

[19]

[20]

[21]

[22]


#### Ачмиш


Ачмиш апӀувал

Аьхиримжи йицӀуд йистӀан зиина чан уьмур Югьанди Эфесдиъ хъугърударин гъуллугънаъ хьуз бахш гъапӀнийи. Думу вахтна Рим вилаятдин паччагь Домициан вуйи. Дугъу учв Аллагь вуза кӀурайи, варидари чав Аллагьси гирамиди дисуб ккун апӀуйи ва, саб тикикьан язухъ дарапӀди, Исайихъ хъугърудар терг апӀуйи. Исайин вакил Югьанра гьадму хъергуваларикк ккахънийи. Думу Патмос островдиина алдаънийи. Ари гьадушвʼин дугъаз Аллагьдихьан аьдати дару хабар гъафнийи. Гьадму хабар бикӀбалан кьяляхъ дидиз «Ачмиш апӀувал» кӀуру ччвур тувнийи. Гьадму китабдиъ дебккнайи хабар, сабпи нубатнаъ, БицӀи Азияйиъ Исайихъ хъугънайидариз вуйи. Му вари «Ачмиш апӀували» хъерграйи ва аьзабар зигурайи йигъари хъугърудариз ижмиди дийигъуз дих апӀура. Китабдиъ кучӀалди Исайихъ хъугънайи мялимарихьан ихтиятди гъузну ккуниваликанра кӀура. Аьзабариъ айидар саб важиблу суалну архаинди гъитрадайи: сацӀиб вахтназ хъергбар алахьурайи Исайихъ хъугърударин аьхир фициб хьибдикӀан? Китабди думу суалназ жаваб тувра: Иса Месигь Аллагьдиз къаршу гъудужвдариин гьубкӀну гъалиб хьиди. Гьадму ву паччгьарин Паччагь ва гьюкумдрарин Агъа. Югьанди гъибикӀу китабдин Исайихъ хъугърудариз вуйи важиблувал гьич саб вахтнара дубгруб дар. Дурариз китаб, чпихьинди душмнаризси лигруганра ва хъергруганра, ккарцрубди ва чпин терефкарди гъубзра. Ухьу Югьандиланмина ктикьурайи кӀулин хабар Иса Месигь ву. Думу му дюнʼяйиз хъана гъиди, му ражари Гъалибчиди. Китаб гьамциб гаф тувбиинди ккудубкӀура: «Ав, Узу багарихьди гъидиза!» (22:20).

#### 1


Фтикан ву гьаму китаб

1Иса Месигьдин[†] ачмиш апӀувал, Чан гъуллугъчйириз багарихьди хьуз ккайиб вари улупбан бадали, Дугъаз Аллагьди тувнайиб ву. Мидкан хабар дебккбан бадали, Чан гъуллугънаъ айи Югьандихьна Исайи малайик гьаънийи[+].

2Югьанди чаз гъябкъюб вари: Аллагьдин Гаф ва Иса Месигьдин шагьидвал – тасдикь апӀура[+].

3Хушбахтавар ву Аллагьди гьаънайи гьаму пайгъамбарвалин гафар урхурайир, дурарихъ хъпехъурайир ва мушваъ дибикӀнайиб тамам апӀрур. Гьаз гъапиш вахт хъубкьна[+].


Хъугънайидарин жямяаьтдихьна вуйи гафар

4Асия вилаятдиъ айи хъугънайидарин ургуб жямяаьтдиз Югьанди кӀура: учвуз гьарган Айирихьан, Гъахьирихьан ва Гъюрурихьан, гьацира Дугъан тахтнахь хьайи ургур рюгьнахьан,[+] 5Иса Месигьдихьанра – гьякь Шагьид вуйирихьан, гъийихдарик сарпирди чӀиви Гъахьирихьан ва дюнʼяйин паччгьарин зиин агъавал АпӀурайирихьан ужʼвал ва мясляаьт ибшричвуз.

Ухьу Ккунириз, Чан ифдиинди ухьу ихь гунгьарихьан азад ГъапӀуриз, 6саб паччагьлугъдиз уч гъапӀу ухькан Чан Адашдин – Аллагьдин гъуллугънаъ шлудар Ктауриз зат ккудудукӀру аьсрариз ад ва кьудрат ибшри. Амин![+]

7Магьа гьамус Думу дифар хъади гъиди ва гьарсариз Думу рякъиди, гьеле Дугъан мурглин тӀуларигъянзина жида гъюбччвдаризра кмиди. Дугъан улихь дюнʼяйиин али вари миллетари суза зигиди. Ав, дугъриданра гьаци ву! Амин[+].

8«Узу вуза, – кӀура Агъа Аллагьди, – Эвелра, Аьхирра гьарган Айирра, Гъахьирра, Гъюрурра ва вари хилиъ Дибиснайирра».

9Узу, Югьан, ичв гъардаш, Месигь Исайиъди саб вуди, учвухъди Дугъан бедбахтвалар, паччагьлугъвал ва сабурлувал пай апӀурайир, Аллагьдин Гаф ва Иса Месигьдихъан шагьидвал бадали Патмос кӀуру островдиин гъахьунза[+].

10Элгьет йигъан узуз, Рюгьнан гьюкмиъ ахънайириз, зурнайианси чӀигъ апӀури, йиз кьялхъян аьхю дих гъеебхьунзуз[+]. 11Диди гъапи: «Вари увуз рябкъюрайиб кагъзик бикӀ ва Эфесдиъ, Смирнайиъ, Пергамдиъ, Фиатирайиъ, Сардисдиъ, Филаделфияйиъ ва Лаодикияйиъ айи ургбиб жямяаьтариз хъадапӀ».

12Узукди гьаму гафар апӀурайи дих шлинуб вуйкӀан, кӀури, кьяляхъ илдицуриз, гъизилин акв апӀру ургуб алат гъябкъюнзуз. 13Гьадму акв апӀрударин арайиъ, ярхи палат алди, мухрилан гъизилин чӀул идибтӀнайи, Инсаниятдин Бализ ухшар айирсир кас гъяркъюнзуз[+]. 14Дугъан кӀул ва кушар лизи хьаси ва йифси вуйи. Дугъан улар убгурайи цӀаси вуйи,[+] 15хъа ликар пичраъ крабчӀури убгурайи рукьси вуйи, Дугъан дихра ягъли гъарзарилан урсрайи штарин гъугъси вуйи[+].

16Дугъан арччул хилиъ ургуб хяд айи. Дугъан ушвниан, кьюбиб терефарихъанди мурзар али учӀру ханжал удубчӀвнайи. Дугъан маш яманди ичӀибгнайи ригъси айи[+].

17Думу гъяркъиган, дукӀнайирси, Дугъан ликарикк дахъунза, хъа Дугъу, Чан арччул хил йиз гъюниин иливну, гъапи:

– ГучӀ мапӀан! Узу вуза Сарпирра, КкудукӀрурра[+]. 18Яшамиш шулайир Узу вуза. Узу гъакӀнийза, хъа магьа Узу хъана аьсрариан-аьсрариз яшамиш шулаза. Узухь хьазухь аьжалин ва жегьеннемдин ачар[+]. 19Гьаци вуйиган, увуз гъябкъюб бикӀ: гьаму ражари шулайиб ва хъасин хьуз ккайиб. 20Магьа, увуз Йиз арччул хилиъ гъяркъю ургуб хядран ва ургуб чирагъдин сир: ургуб хяд – мурар ургбиб жямяаьтарин малайикар ву, хъа ургуб чирагъ – мурар ургуб жямяаьт ву.

#### 2


Эфесдин хъугънайидариз

1Эфесдин хъугънайидарин малайикдиз бикӀ:

«Магьа арччул хилиъ ургуб хяд Дидиснайири ва гъизилин ургуб акв апӀру алатаригъ Лицурайири фу кӀураш:[+]

2Яв ляхнар, яв гъагъи жафа ва яв сабурлувал Узуз аьгъязуз. Аьгъязуз, уву нягьякь ва чӀуру адмийир аьгь дарапӀруб; Исайин[†] вакилар[†] вуча кӀурайидар уву ахтармиш гъапӀунва ва дурар кучӀляхяр вуйиб аьгъю гъабхьунвуз[+]. 3Уву ижмир вува, Йиз ччвур бадали уву гизаф читинвалариъ ахъунва ва зяифвалиъ кӀул ипундарва. 4Амма, Йиз увуз къаршуди кӀуру саб айиз: увуз яв сифтейин масанвал кӀваълан гьархнавуз. 5КӀваин апӀин, уву фициб ягълишналан ахънуш, швумал йихь, ухдийин ляхнар давам апӀин. Эгер уву, швумал духьну, гьаци дарапӀиш, Узу увухьна гъидиза ва яв акв туврайиб йишвлан илдипидиза. 6Хъа саб увуз авуз – Узуз даккни николитарин[*] ляхнар дяркъну ккундарвуз.

7Шлик хъпехъру ибар каш, гъит хъугънайидарин жямяаьтариз Рюгьну фу кӀураш, ебхьри! Гъалиб гъахьириз Узу Аллагьдихь женнетдиъ айи уьмрин гьаргъян йимишар итӀуз гъитдиза»[+].


Смирнайин хъугънайидариз

8Смирнайин хъугънайидарин малайикдиз бикӀ:

«Гьамци кӀура Сарпири ва КкудукӀрури, ГъачӀири ва хъана яшамиш Шулайири:[+] 9Узуз яв аьзабарикан ва касибваликан аьгъязуз, хъа уву девлетлу вува! Аьгъязуз уву беябур апӀурайи, жугьдар вуча, кӀурайидариканра, хъа дугъридан дурар иблисдин мярака ву[+]. 10Увʼин улукьуз ккайи аьзабарихьан гучӀ мапӀан. Магьа багарихьди иблисди учвкан сакьюдар ахтармиш апӀуз, кӀури, дустагъдиъ ирчди, ва йицӀуд йигъан учву аьзабар зигидичва. ЙикӀайизкьан вафалуди гъуз ва Узу увуз уьмрин паччагьвалин таж тувдиза[+].

11Шлик хъпехъру ибар каш, гъит хъугънайидарин жямяаьтариз Рюгьну фу кӀураш, ебхьри! Гъалиб гъахьириз кьюбпи аьжал айиб дар»[+].


Пергамдин хъугънайидариз

12Пергамдин хъугънайидарин малайикдиз бикӀ:

«Гьамци кӀура кьюбиб мурзарра учӀру ханжал хьайири:[+] 13Узуз аьгъязуз, уву иблисдин тахт алишвʼин яшамиш шулайиб. Аммаки уву Йиз ччвурнахъан ижмиди хъичӀихнава. Уву Узухъ хъугъувалихьан иблис яшамиш шулайи ичв шагьриъ Йиз дугъри вуйи шагьид Антип гъакӀи йигъанра гьудучӀвундарва. 14Гьаци вушра, Узуз увуз къаршу вуйибра азуз: увуъ Балам пайгъамбрин каламарихъди гъярайидар а. Думу каламари чан вахтна Валак паччагьди Израилин халкь гунагьарихъна хуз гъитнийи. Дугъу дурар, идолариз гъурбан гъапӀуб ипӀуз хъаънийи; дурариз намуссузвалиинди уьмур гьапӀуз улупнийи[+]. 15Увуз гьацира николитарин каламарихъди гъягърударра авуз[+]. 16Гьаддиз, швумал духьну, хъадакай! Эгер хътадакиш, Узу багарихьди гъидиза ва дурарихъди Йиз ушвнин ханжлихьди дяви гъабхидиза[+].

17Шлик хъпехъру ибар каш, гъит хъугънайидарин жямяаьтариз Рюгьну фу кӀураш, ебхьри! Гъалиб гъахьириз Узу, гирамиди уьбхюрайи ва сир айи манна[†][*] тувдиза, гьацира, ччвур кайи лизи гъван тувдиза. Душвак дибикӀнайи ччвур, думу гъурубкьурилан гъайри, сарун гьич саризра аьгъю хьибдар»[+].


Фиатирайин хъугънайидариз

18Фиатирайин хъугънайидарин малайикдиз бикӀ:

«Гьамци кӀура Аллагьдин Бали, гъизгъин цӀаси улар айири ва крабчӀурайи рукьстар ликар ккайири:[+] 19Узуз аьгъязуз яв ляхнар ва масанвал, хъугъувал, гъуллугънаъ хьувал ва мюгькамвал. Яв аьхиримжи ляхнар сифтейиндартӀан гизаф вуйибра аьгъязуз. 20Хъа магьа увуз къаршуди Йиз фу аш: пайгъамбар вуза, кӀурайи Изавел кӀуру дишагьли аьгь апӀурава. Дугъу Йиз гъуллугънаъ айидар улдугуз гъитра: дурар кьяппавалихъинди илтӀикӀура ва идолариз багъиш гъапӀуб ипӀуз улупура[+]. 21Узу дугъаз чан тӀулар дирчуз вахт тувунза, хъа дугъаз чан намуссузвалиин швумал хьуз ккунди адар[+]. 22Гьаддиз Узу думу уьзрарихь гьахъуз гъитдиза, эгер чпин ляхнариин швумал духьну, хътадакиш, дугъахъди кьяппавал апӀури гъашидарра зурба бедбахтвалихь гьирчдиза. 23Дугъан бицӀидарра аьжалихь гьирчдиза. Гьадмуган вари жямяаьтариз аьгъю хьибди: ичв юкӀвариъ ва фагьмариъ жиниди уьбхюрайиб вари аьгъюр Узу вуйиб, ва гьарсариз Узу, чан ляхнариз дилигну, тувдиза[+]. 24Хъа Фиатирайиъ имбудариз, гьадму каламарихъди дяргърудариз ва иблисдин фендигарвалар аьгъю дарапӀдариз Узу кӀураза: „Узу учвʼин артухъ гъагъ илипдарза“, 25эгер учву, тап Узу гъяйиз, ичв айибдиинди, гьадму уьбхюри гъузиш[+]. 26-27Хъа аьхиризкьан, Узу кӀуруб вари тамам апӀури, гъалиб гъахьириз, халкьарин зиин Узуз Йиз Адашдихьан гъурубкьганси, гьюкум тувдиза. Гьацири дурарин зиин рукьан чумакъихьди гьюкум гъабхиди ва, ругдин гъабар фици тикйир шулуш, гьаци дурар уьргъиди![+]

28Гъалиб гъахьириз Узу гвачӀиндин хядра тувдиза. 29Шлик хъпехъру ибар каш, гъит, хъугънайидарин жямяаьтариз Рюгьну фу кӀураш, ебхьри!»[+]

#### 3


Сардисдин хъугънайидариз

1Сардисдиъ айи хъугънайидарин малайикдиз бикӀ:

«Гьамци кӀура Аллагьдин ургуб рюгь ва ургуб хяд Хьайири: яв ляхнар Узуз аьгъязуз; гьеле уву чӀивидарин жергйириъ ашра, уву дукӀнайир вуйиб аьгъязуз[+]. 2Уягъ йихь ва мюгькам апӀин уву имбу гьамус-хъа йибкӀру гьялнаъ айиб. Яв ляхнар Йиз Аллагьдиз хуш шлударстар вуди гъяркъюндарзуз. 3Гьаци вуйиган, кӀваин апӀин, увуз фу гъурубкьнуш ва фу гъеебхьнуш! Гьадму тамам апӀин, яв ляхнар гъит ва швумал йихь! Хъа эгер уву уягъ дархьиш, Узу тӀафалси хабарсузди гъидиза. Уву, Узу увухьна фуну вахтна гъюруш, аьгъю хьибдарвуз[+]. 4Аммаки увуз Сардисдиъ чпин палтар ктрацӀу сакьюдар адмийир авуз, ва дурар Узухъди лизибдиъди гъягъиди, гьаз гъапиш дурар лайикьлу ву[+]. 5Гъалиб гъахьирра лизи палтар алахьну хьиди, ва Уьмрин китабдикан Узу дугъан ччвур ктӀубшвидарза, Узу думу, Йиз Адашдин ва Дугъан малайикарин улихь кьабул апӀидиза[+]. 6Шлик хъпехъру ибар каш, гъит, хъугънайидарин жямяаьтариз Рюгьну фу кӀураш, ебхьри!»[+]


Филаделфияйин хъугънайидариз

7Филаделфияйин хъугънайидарин малайикдиз бикӀ:

«Гьамци кӀура Гирамири, Гьякьлури, Давудрин[†] ачар Хьайири – Дугъу абццхъанмина, гьич сарихьанра хъябкьюз хьибдар, Дугъу хъябкьхъанмина, гьич сарихьанра абццуз хьибдар: 8Узуз яв ляхнар аьгъязуз – магьа яв улихь Узу урчӀар арццунза ва гьич сарихьанра дурар хъяркьюз хьибдар, гьаз гъапиш, гьеле яв кьувват цӀибди вушра, уву Йиз Гаф гъюбхюнва ва Йиз ччвурнахьан гьудучӀвундарва. 9Гьаддиз магьа, Узу увуз иблисдин мяракайиан жугьдар вуча кӀурайидар, амма дугъри дарудар, кучӀляхяр тувдизавуз – Узу дурар увухьна гъюруси ва яв ликарикк икрам апӀури дахьруганси апӀидиза. Хъа дурариз, Узуз уву ккуниб, аьгъю хьибди[+]. 10Узу увуз, мюгькамди гъуз, гъапиган, уву гьаци гъузунва, гьаддиз вари адмийир ахтармиш апӀуз дюнʼяйиина гъюру бедбахтваларин вахтна, Узу увура уьрхидизаву[+].

11Узу багарихьди гъидиза. Гьич сарихьанра яв паччагьвалин таж тадабгъуз даршлуси, увуз айибдихъан ижмиди хъичӀихну гъуз[+]. 12Гъалиб гъахьирикан Узу Йиз Аллагьдин хулан мурхьул ктаидиза ва думу душваъ аьсрариз гъузди. Узу дугъак Йиз Аллагьдин ччвур, Йиз Аллагьдихьан завариан гъюру Йиз Аллагьдин шагьрин – цӀийи Ерусалимдин ччвур, ва Йиз цӀийи ччвур бикӀидиза[+]. 13Шлик хъпехъру ибар каш, гъит, хъугънайидарин жямяаьтариз Рюгьну фу кӀураш, ебхьри!»[+]


Лаодикияйин хъугънайидариз

14Лаодикияйин хъугънайидарин малайикдиз бикӀ:

«Гьамци кӀура Амин ччвур алири, Дугъри ва Гьякь Шагьидди, Аллагьди халкь гъапӀу варибдин Аьхюри:[+] 15Узуз яв ляхнар аьгъязуз, уву я мичӀлир, я урцрур дарувалра аьгъязуз. Увуз ужу хьибди, эгер уву я мичӀлир, ясана урцрур вуди гъахьнийиш! 16Хъа уву я мичӀлир, я урцрур дарди, хъа анжах мани вуди хьпаз дилигну, Узу уву Йиз ушвниан тутуси идипидизаву! 17Уву: „узу девлетлу вуза, узу девлетлу гъахьунза, узуз сарун фукӀара ккимбуб имдариз“ – кӀураш, увуз, уву фукьан бахтсуз, аьжуз, касиб, кур ва гъяцӀал вуш, аьгъдарвуз[+]. 18Узу увуз саб насигьят тувраза: уву девлетлу хьуз, Узхьан цӀиъ марцц гъапӀу гъизил ва яв гъяцӀливалин нач ккебкуз алабхьру лизи палат гъадабгъ. Гьацира увуз уларикан ктатуз ва рябкъюри хьуз ччимра гъадабгъ[+]. 19Узу Узуз масан вуйи касариз жаза гьадабтӀурза ва дурарин жини ляхнар арайиз адагъурза, гьаци вуйиган, юкӀв хъип, ва швумал духьну, яв фурсар дирч[+]. 20Магьа, Узу дийигъназа урчӀарихъ ва кучраза. Шлиз Йиз дих ебхьураш, гьадгъу Узуз урчӀар арццди, Узу гьадму касдихьна учӀвдиза ва учу, сатӀиди деъну, хябяхъдин уьл ипӀидича[+].

21Гъалиб гъахьириз Узу Узухъди тахтниин деуз йишв улупидиза, гьаз гъапиш, Узура гъалиб гъахьунза ва Йиз Адашдин гъвалахъ Дугъан тахтниин деунза[+]. 22Шлик хъпехъру ибар каш, гъит, хъугънайидарин жямяаьтариз Рюгьну фу кӀураш, ебхьри!»[+]

#### 4


Югьандиз аьршариъ гъябкъюб

1Гьамдин кьялхъян узуз завариъ урчӀар арццну гъяркъюнзуз ва гьадму сифте гъеебхьу зурнайинсиб дих гъеебхьунзуз. Дих узухъди, гьамци кӀури, улхуз хъюбгъю: «Мина удучӀв, Узу увуз багарихьди хьуз ккайиб улупурзавуз»[+].

2Узу гьадму сяаьт Рюгьну ацӀунзу. Фу лигурва, аьршариъ тахт дебккна, хъа тахтниин Деънайир ал[+]. 3Хъа Деънайирилан сердоликна яшма кӀуру багьа гъванариланси нур рабгъурайи, ва тахт вуйибси заъланмина изумруддин рангарин дерккучӀимирсиб илбицнайи. 4Гьадму тахтнахъди, илтӀикӀну, къабна юкьуб тахтсана хъайи. Дурариин кьарна юкьур аьхюр, лизи палат алабхьну, деънайи; дурарин кӀулариин гъизилин тажар алийи[+]. 5КӀулинуб тахтнахьан кьюркьлин цӀийир, гьарйир ва завар рахрустар сесер гьудучӀвуйи. Думу тахтнан улихь цӀа алди ургурайи акв тувру ургуб алат хьайи – мурар Аллагьдин ургур рюгь вуйи[+]. 6Тахтнан гъаншариъ хрусталсиб гюзгдин гьюлиз[†] ухшар вуйи фу-вуш айи. ГьацӀна – гьацӀ кьялаъ, тахтнан юкьуб тереф вуйибси илтӀикӀну, улхьандира ва кьялхъяндира кьадар адрубкьан улар айи, гьяйванатарстар юкьур чӀивидар айи[+]. 7Сарпи гьяйванатсир – аслансир вуйи; кьюрпир – жигьил йицсир; шубурпирин маш адмийинсиб вуйи, хъа юкьурпир завуъ уьбхнайи люкьраз ухшар айир вуйи. 8Гьадму юкьрид гьяйванатарстарик гьарсардик йи-йирхьуб хлинцц кайи. Хлинццар вари терефарихъанди: айтӀандира, зиъландира – уларихьди алацӀнайи. Юкьрид гьяйванатарстари, зат дийийигъди, йишвнура ва йигънура гьарйир апӀурайи:

«Гирами, гирами, гирами ву Агъа Аллагь

вари хилиъ Дибиснайир,

гьарган Айир, Гъахьир ва Гъюрур!»

9Гьадму юкьрид гьяйванатарстари тахтниин Деънайириз – гьарган яшамиш Шулайириз, чухсагъул кӀури имиди, Дугъан ад апӀури имиди ва заанвал улупури имиди, 10къарна юкьур аьхюри тахтниин Деънайирин улихь, ис алахъури, гьарган яшамиш Шулайириз икрам апӀуйи ва, тахтнан улихь чпин тажар диври, гьамци кӀуйи:

11«Уву лайикь вува, Агъа, ич Аллагь,
ад, заанвал ва кьувват кьабул апӀуз,
гьаз гъапиш, Уву вува вариб арайиз Гъабхир;
Яв амриинди вари гъабхьну
ва арайиз гъафну!»[+]

#### 5


Дибиржнайи кагъаз ва Ччил

1Тахтниин Деънайирин арччул хилиъ узуз китаб – турбаси дибиржнайи кагъаз гъябкъюнзуз. Дидин айтӀандира, зиъландира варишвар алацӀну, дибикӀнайи, ва думу ургуб печатдиинди хъябкьнайи[+]. 2Аьхю дихниинди гьамци кӀурайи кьудратлу малайикра гъяркъзуз: «Фуж лайикь ву му китаб ачмиш апӀуз ва мидлан печатар алдагъуз?»

3Гьич сарихьанра: я завариин, я жилариин, я жиларикк ккайидарихьан – китаб ачмиш апӀуз гъабхьундайи, гьеле дидихьинди лигузкьан дурарихьан удубкьундайи. 4Китаб ачмиш апӀуз ужур, дидихьинди лигузкьан удубкьрур арайиз удудучӀвган, узу бегьем гъишза. 5Хъасин гьадму аьхюдарикан сари гъапизуз: «Мишан! Лиг, Ягьудайин тухмиан Аслан гъалиб гъахьну, Давудрин[†] машгьур вуйи насил! ГьадгъухьантӀан шулдар ургуб печать али китаб ачмиш апӀуз»[+].

6Узуз тахтнахь, гьацӀ кьялаъ, Ччил гъяркъюнзуз. Думу гъурбан апӀуз духнайирси айи. Дугълан гьадму юкьрид гьяйванатарстарна аьхюдар илтӀикӀнайи. Гъурбан апӀуз Духнайириз ургуб кӀарчна, ургуб ул айи – мурар Аллагьдин ургуб рюгь вуйи. Дугъан мурар дюнʼяйиина гьаърудар вуйи[+]. 7Дугъу, багахь духьну, тахтниин Деънайирин арччул хилиъ айи дибиржнайи китаб гъибису. 8Дугъу думу гъибисган, юкьрид гьяйванатарстарна къарна юкьрид аьхюдар Ччилан улихь икрам апӀури дахьу. Дурарин гьарсарин хилиъ чюнгюр ва кӀулихьди ацӀнайи, ицци ниар хъайи ургру ччимар ади, гъизилин гъабар айи – му ччимар Аллагьдин гирами халкьдин ккарагбар ву[+]. 9Дурари цӀийи мяъли апӀурайи:

«Уву лайикь вува китаб бисуз
ва дидлан печатар алдагъуз,
гьаз гъапиш, Уву духьну гъурбан,
Яв ифдиинди Уву Аллагьдиз адмийир гъадагъунва
гьарсаб тухмиан ва чӀалнаан,
гьар жюре миллетарикан ва халкьарикан[+].
10Уву гъапӀунва дурарикан
ихь Аллагьдиз гирами гъуллугъчйир ва паччгьар –
дурари дюнʼяйиинра
паччагьвал апӀиди!»[+]

11Узуз юкьрид гьяйванатарстаринна гьадму аьхюдарин тахтналан илтӀикӀнайи гизаф малайикар гъяркъзуз ва дурарин дихар гъеерхьзуз. Дурарин кьадар ктухузкьан шлуб дайи – агъзрар-агъзрариинди вуйи[+]. 12Дурари аьхю дихниинди кӀуйи:

«Гъурбан гъахьи Ччил лайикь ву
кьувват, девлет, аькьюл ва кьудрат,
заанвал, ад ва ужʼвал
кьабул апӀуз!»[+]

13Узуз гъеебхьунзуз, вари арайиз дубхнайибди – завариинра, жилариинра, жилариккра ва гьюлериъра[†] – варишвариъ варибди фици гьарай апӀуйиш:

«Тахтниин Деънайиризна Ччилаз –
ужʼвал, заанвал,
ад ва кьудрат
гьаммишандиз!»[+]

14Ва юкьрид гьяйванатарстарира кӀуйи:

«Амин!»[*]

Аьхюдар жилиина ахьуйи ва икрам апӀуйи[+].

#### 6


Сабпи йирхьуб печать алдабгъбакан

1Ччилу ургуб печатдикан саб фици алдабгънуш, гъябкъзуз ва юкьрид гьяйванатарстарикан сари фици: «Мина гъач!» кӀури, завун гъугърумаринсиб чӀигъ гъапӀнушра, гъеебхьунзуз[+]. 2Хъа лизи гьяйван гъябкъзуз. Дидʼин чӀимирра хьайи атлу алийи. Дугъаз таж тувнади шулу, ва думу гъалибвал гъадабгъуз, гъалиб гъахьирси, рякъʼин шулу.

3Ччилу кьюбпи печать алдабгъиган, узуз, юкьрид гьяйванатарстарикан кьюрпири, мина гъач, кӀури, гъеебхьзуз.

4Хъа цӀаси убгурайи уьру гьяйван удубчӀвури гъябкъзуз. Му гьяйвниин али атлуйиз, зурба ханжал тувну, адмийир чиб-чпигъ гъярхьну йихбан бадали, дюнʼяйиан мясляаьтвал адабгъуз шлу ихтияр тувнийи[+].

5Ччилу шубубпи печать алдабгъиган, узуз юкьрид гьяйванатарстарикан шубурпири: «Мина гъач!» кӀури гъеебхьзуз. Хъа хъютси кӀару гьяйван гъябкъзуз, дидʼин элеънайирин хилиъ ярчврар айи.

6Хъасин гьадму юкьрид гьяйванатарстарин арайиъ гьамци кӀурайи дихсиб гъеебхьзуз:

«Ярхи йигъан гъилихубдихъ саб сеъ дяхинтӀан дяргърубси хьибди, ясана шубуб сеъ мухтӀан дяргърубси хьибди! Аммаки я ччимдиз, я чяхриз зарар мутуван!»[+]

7Дугъу юкьубпи печать алдабгъиган, юкьрид гьяйванатарстарикан юкьурпири кӀурайи дих гъеебхьунзуз: «Мина гъач!»

8Хъа узуз, зяиф-гъатху рангнан гьяйван гъябкъзуз. Дидʼин элеънайирин ччвур Аьжал вуйи, дидихъди вари жегьеннем гъюрайи. Мидиз дюнʼяйин юкьубпи пайниин ханжлиинди, гашʼвалиинди, уьзрариинди ва юкьбиб вягьши гьяйванатариинди адмийир йихуз шлу гьюкум тувнайи.

9Дугъу хьубпи печать алдабгъиган, узуз гъурбнар апӀрушван кӀанакк Аллагьдин Гафналантина ва дурари гъапӀу шагьидвалилантина гъийиху адмийирин рюгьяр гъяркъзуз[+]. 10Дурари зурба гьарай идипу:

«Гирами ва Гьякьлу Гьюкумдар! Уву гьаз гьамусра дюнʼяйин адмийирин суд апӀурадарва ва дурариз, ич удубзу ифдихъанди, жаза гьаз гьадабтӀурадарва?»[+]

11Гьадмуган дурарикан гьарсариз лизи палат тувнийи ва сацӀибсана сабур апӀуб ккун гъапӀнийи, гьаз гъапиш дурарин кьадар гьуркӀну шайиз, чписи, Месигь[†] Аллагьдин гъуллугънаъ айи гъардшарра йихайиз, ккилигну ккундийи[+].

12Узуз Дугъу йирхьубпи печать алдабгъури гъябкъзуз. Гьадмуган лап яманди жилар гъутӀурччву; ригъ – маллайин чухаси кӀару, хъа вари ваз ифиси гъабхьи,[+] 13гужал микӀ хъивну гъядябхъру дурубжу инжирси, хядар, завариан адахьну, жилиина ахьу. 14Зав кагъазси илбижну дубгу; вари дагъларна островар чпин йишварихьан гьудучӀву[+]. 15Дюнʼяйин паччгьарра, гьякимарра, кьушмарин аьхюдарра, девлетлу ва кьудратлу адмийирра, лукӀарра ва азадди уьмур хъапӀрударра – вари дагълариъ айи гъарзаригъ ва дюрхъяриъ гьитӀикӀнийи. 16Хъа дурари дагъларизна гъарзариз кӀуйи: «Учʼина ахьай, тахтниин Деънайирихьан ва Ччилан хъял кайивалихьан учу гьитӀикӀай[+]. 17Дурарин хъял алдабгъру Йигъ дуфна. Шлихьан мидккан ккадархьуз хьиди?!»

#### 7


Израилиан 144000 кас

1Хъасин узуз дюнʼяйин юкьбиб терефариъ дийигънайи юкьур малайик гъяркъзуз. Дурари, я жилиина, я гьюлʼина,[†] я гьарариина хъивуз гъидритди, дюнʼяйиина хъивру юкьуб микӀ дидиснайи[+]. 2Узуз ригъ гьудубчӀвру терефнахъан чӀиви Аллагьдин печать дибиснайи сарсана малайик за шули гъяркъюнзуз. Дугъу зурба дихниинди жилизна гьюлериз бедбахтвалар хуз гьюкум тувнайи юкьбиб малайикариз гъапи:

3«Сабан я жилариз, я гьюлериз, я гьарариз, ухьу ихь Аллагьдин гъуллугънаъ айидарин машар печатдиинди жара дарапӀкьан гагьди, зарар мутуванай!»[+]

4Ва узуз, печать йивну жара гъапӀдарин кьадар варжна ягъчӀвурна юкьуд агъзур кас вуйиб, гъеебхьунзуз. Израилин баярин вари тухмариан печатдихьди жара гъапӀдар гьадмукьан вуйи.

5Ягьудайин тухмиан печатдихьди лишанлу гъапӀдар йицӀикьюд агъзур кас вуйи;

Рувимдин тухмиан – йицӀикьюд агъзур;

Гаддин тухмиан – йицӀикьюд агъзур;

6Ашерайин тухмиан – йицӀикьюд агъзур;

Нефталимдин тухмиан – йицӀикьюд агъзур;

Манасдин тухмиан – йицӀикьюд агъзур;

7Симеондин тухмиан – йицӀикьюд агъзур;

Левийин тухмиан – йицӀикьюд агъзур;

Исахардин тухмиан – йицӀикьюд агъзур;

8Забулундин тухмиан – йицӀикьюд агъзур;

Юсуфдин тухмиан – йицӀикьюд агъзур;

Вениаминдин тухмиан – йицӀикьюд агъзур.

9Хъасин узуз сарихьанкьан ктухуз даршлукьан гьар жюре халкьарикан, миллетарикан, тухмарикан ва чӀаларикан вуйи адмийирин зурба гъварч, тахтнан ва Ччилан улихь лизи палтарикди ва пальмайин кюлер хилиъ ади дийигъну, гъяркъзуз[+]. 10Дурари аьхю дихариинди гьарай ипнайи:

«Уьрхювал тахтниин деънайи ихь Адашдин ва Ччилан хилиъ а!»[+]

11Хъа тахтналан, аьхюдарилан ва юкьрид гьяйванатарстарилан илтӀикӀнайи вари малайикари, тахтнан улихь жилиина ахьну, Аллагьдиз икрам гъапӀу[+]. 12Дурари варидари гьамци кӀуйи:

«Амин!

Дугъриданна ужʼвал ва ад, аькьюл, чухсагъулвал, заанвал, кьувват ва кьудрат гьарсариз аьсрариан аьсрариз ихь Аллагьдихь хьа. Амин»[+].

13Думу аьхюдарикан сари узхьан гьерхнийи: «Гьаму лизи палат али адмийир фужар ву ва наънан гъафидар ву?»

14«Йиз аьхюр, думу увуз ужуди аьгъявуз!» – жаваб тувза. Дугъу гъапизуз:

«Мурар зурба бедбахтвалариккан ккудучӀвдар ву. Дурари чпин палтар, Ччилан ифдиъ дурччну, лизи гъапӀну,[+] 15гьаддиз дурар Аллагьдин тахтнан улихь хьа ва Дугъан Хулаъ дурар йишвди-йигъди Дугъан гъуллугънаъ а, хъа тахтниин Деънайири дурарин зиин Чан чадур алтӀабцциди, 16ва дурариз гьич зат я къурагьвал, я гашʼвал аьгъю хьибдар, я ригъди дурар ургидар, я пис манишнан ялавну ккагъидар, 17гьаз гъапиш тахтниин али Ччилу дурар уьрхиди, ва уьмур хру штун булагъарихъна гъахиди. Аллагьди дурарин уларилан гьарсаб нивгънан цӀадал марцц апӀиди»[+].

#### 8


Ургубпи печать алдабгъуб

1Дугъу ургубпи печать алдабгъиган, гьацӀ сяаьтнасикьан аьршариъ сессузвал абхъру[+]. 2Узуз Аллагьдин улихь ургур малайик дийигъну гъяркъзуз. Дурарихьна ургуб зурна тувну шулу[+].

3Жара малайик гъюру. Думу гъурбнар ургрушван гъвалахъ, кум ккапӀру гъизилин гъабсибра хьади, дугъужвуру. Дугъахьна, Аллагьдин вари халкьдин ккарагбарихъди, тахтнан улихь хьайи гъизилин гъурбнар ургрушвʼина хпан бадали, бегьемди ицци ниар хъайи, ургру ччимарра тувру[+]. 4Хъа малайикдин хилиъ айи гъизилин гъабсибдиан Аллагьдин улихь, Дугъан халкьдин ккарагбарихъди сабси, ицци ниъ хъайи кум за шулу[+]. 5Малайикди кум ккапӀру гъабразди, гъурбнар ургрушвлан цӀа гъадабгъну, кабхьуз ипру, хъа думу дюнʼяйиинди гатӀабхьуру, хъасин душвʼин завар рахуру, гьарай утӀубччвуру, кьюркьлин цӀийир кричуру ва жилар тӀурччвуру[+].


Ургуб зурна

6Хъа ургуб зурна дидиснайи ургур малайик зурнийир рахуз гьязур духьнайи.

7Сарпири гъарабху – ва ифдихьди гъибикьнайи мирккна цӀа абхьу ва жилиин дабхьу. Дюнʼяйин шубубпи пай жилар гъургу, шубубпи пай гьарар ва вари чру укӀ гъубгу.

8Кьюрпи малайикди зурна гъарабху – убгурайи зурба дагъсиб гьюлеризди[†] абхьу. Хъа гьюлерин шубубпи пай шид ифдиз илтӀибкӀнийи[+]. 9Гьюлериъ шубубпи пай чӀивишин гъирмиш гъабхьнийи ва шубубпи пай гимйир ккахьнийи.

10Шубурпи малайикди зурна гъарабху – завʼан чирагъси убгурайи зурба хяд абхъу. Думу шубубпи пай нирариина ва штарин булагъариина абхънийи[+]. 11Думу хядраз КьутӀкьли Кьал кӀуйи. Вари штарин шубубпи пай кьалси кьутӀкьли гъабхьнийи ва гизаф адмийир гьациб штуан гъийихнийи, гьаз гъапиш штар кьутӀкьли гъахьнийи.

12Юкьурпи малайикди зурна гъиву – ригъдин ва вазлин шубубпи пай ва шубубпи пай хядар пуч гъапӀу. Дурарин шу-шубубпи паяр гъидису ва, акв адарди, йишвандин шубубпи пайси, шубубпи пай йигъандинра мучӀуди гъабхьи.

13Узуз аьршарикк тӀибхурайи люкь гъябкъюнзуз. Диди зурба дихниинди кӀурайиб гъеебхьунзуз:

«Гьамус имбуну шубур малайикди хъаъру зурнайин дихарихьан дюнʼяйиин яшамиш шулайидарин язухъийкӀана, язухъийкӀана, язухъийкӀана!»

#### 9

1Хьубпи малайикди зурна гъиву, ва узуз завʼан жилиина хяд абхъри гъябкъзуз. Дидиз кӀан ккадру гъуйдин ачар тувнайи[+]. 2Диди кӀан ккадру гъуйдикан жюлгер ктахьу ва душвʼан, зурба пичраанси, кум утӀубччву. КӀан ккадру гъуйдиан утӀубччву кумру ригъ ва гьава ккапӀу. 3Кумруан жилиина елгнагарин гъварчар адахьу. Жилиин аькьрабариз айи гьюкум думу елгнагаризра тувнайи. 4Елгнагариз, я чру укӀаз, я чрушназ, я гьарариз зарар тутрувди, унтӀʼин Аллагьдин печатдин лишан алдру адмийириз зарар тувуз, амур дапӀнайи[+]. 5Елгнагариз думу адмийир йихуз ваъ, хъа хьуб вазлин арайиъ сузайикк гъитуз буйругъ тувнайи. Хъа дурарин сузайин учӀврушин, аькьрабари кьацӀ гъапӀиганси, писуб вуйи. 6Думу йигъари адмийир аьжал абгури хьиди, хъа бихъури хьибдар, дурар аьжалихъ мягьрум хьиди, хъа аьжал дурарихьан гьебгди.

7Думу елгнагар дявдиз гьязур духьнайи эскрарин гьяйвнарси рякъюйи. Думу гьяйвнарин кӀулариин гъизилин тажарстар алийи, хъа машар адмийинстар,[+] 8кушар дишагьлийинси ярхидар, сппар асландин кӀанччарстар вуйи. 9Дурариин, гар али гъюбариинси, рукьанстар, фукӀа ктидипру палтар алийи. Дурарин хлинццарин дих дявдиз ккажаргъурайи аьхючӀве гьяйвнарин аьрабйирин гъугъсиб вуйи. 10Дурарин галамар айи рижвар аькьрабаринстар вуйи; адмийириз хьуб вазлиъ зарар тувру кьувват дурарин рижвариъ айи. 11Дурарин паччагь кӀан ккадрушван малайик ву; думу паччагьдиз жугьуд чӀалниинди Аббадан, хъа грек чӀалниинди Аполлион кӀуру.

12Сабпи дерд гьудубчӀвуру. Мегьел мидихъди кьюбсана дерд гъюри ими![+]

13Йирхьурпи малайикдира зурна гъарабху. Узуз Аллагьдин улихь хьайи, гъизилин гъурбнар ургрушвʼин али юкьуб кӀарчнаан гъюрайи дих гъеебхьзуз. 14Дихну зурна хьайи йирхьурпи малайикдиз гъапи: «Зурба вуйи Ефрат нирихъ дитӀнайи юкьрид малайикар дудурч»[+].

15Юкьрид малайикарра дудурчуру – дурар гьязурди, гьаму сяаьтназ, йигъаз, вазлиз ва йисаз (ккилигури), вари халкьарин шубубпи пай йибхбан бадали, дерккнайидар вуйи. 16Гьяйвнин къушмарин кьадар кьюдварж миллион вуйи; му кьадар узуз гъеебхьунзуз. 17Магьа йиз рякъбариан узуз гьяйвнарна дурариин элеънайидар фици гъяркънуш: дурариин али фукӀа ктрипру палат цӀаси уьруб, укӀуб ва гугутси гъатхуб вуйи; кӀулар асландин музмузарстар вуйи; дурарин ушвниан цӀа, кум ва гугурт утӀубччвурайи. 18Гьаму шубуб бедбахтвали дурарин ушвниан удубчӀвурайи цӀихьан, кумрухьан ва гугуртдихьан вари адмийирин шубубпи пай гъийибхнийи. 19Гьаз гъапиш гьяйвнарин кьувват дурарин ушвариъна рижвариъ айи, дурарин рижвар битӀариз ухшар вуйи, дурариин кӀулар алийи ва гьадму кӀуларихьди зарар тувуйи.

20Гьадму бедбахтвалариккан гъирмиш дархьиди ккудуччву адмийир, чпин хиларин ляхнарихьан, швумал духьну, гьудучӀвундайи: дурари шейтӀнаризна гъизиликанна, арсраканна, йифриканна, гъвандиканна, гакӀвликан дапӀнайи ва каънайи, я рябкъюз, я ерхьуз, я гъягъюз даршлу идолариз гьюрмат апӀуб дипундайи[+]. 21Дурар гьацира чпин я йивну йихувалар, я фалчивалар, я кьяппавалар, я тӀафалвалар дирчну, швумал гъахьундайи[+].

#### 10


Дибиржнайи китаб хьайи малайик

1Узуз дифариъди завариансина гъюрайи сарсана кьудратлу малайик гъяркъзуз. Дугъан кӀулʼин дерккучӀимир алийи, машну ригъдиси нур туврайи, хъа ликар цӀин бурузарстар вуйи[+]. 2Дугъан хилиъ, саб кьадар ачмиш дапӀнайи кагъаз айи. Дугъу арччул лик гьюлериин[†] диву, хъа гагул лик – жилариин, 3ва зурба дихниинди, аслан арабхруганси, гьарай гъапӀу! Дугъу гьарай гъапӀиган, завар рахрустар, ургуб гъугъруми гафар апӀуз хъюгъю. 4Ургбиб гъугърумари гафар гъапӀиган, узу бикӀуз гьязур гъахьиза. Аммаки узуз завариан гьамци кӀурайи дих гъеебхьзуз: «Ургбиб гъугърумари гъапиб жиниди уьбх. Думу гафар мидикӀан!»[+]

5Узуз гьюлʼинна жилиин дийигъну гъяркъю малайикди арччул хил завариз за гъапӀу, 6ва аьсрариан аьсрариз гьарган яшамиш Шулайириинди, завар ва душваъ айиб, жилар ва душвʼин алиб арайиз Гъабхуриинди, сарун вахт имдар кӀури, ху гъапӀу!

7Хъа гьадму йигъари, ургурпи малайикдин зурна гъарабхган, Аллагьдин сир, Дугъу Чан гъуллугънаъ гъаши пайгъамбрариз[†] хабар дебккганси, вари тамам хьибди[+].

8Узуз завариан гъеебхьу дихну, узухьинди илтӀикӀну гъапизуз: «Душну, гьюлʼинна жилиин дийигънайи малайикдихьан ачмиш дапӀнайи китаб бис».

9Узу, багахь духьну, малайикдихьан гьадму китаб узухьна тувуб ккун гъапӀза. Хъа дугъу узуз гъапи: «Ма, му ипӀин, фуниъ кьутӀкьлишин абхъдияв, хъа ушв йиччвси меъли хьибдияв».

10Узу думу китаб, малайикдин хилʼан дибисну, гъипӀза ва йиз ушвниъ, йиччв гъипӀганси, меълишин абхъу, хъа фуниъ – ктирсуз даршлу кьутӀкьлишин. 11Хъа узуз гъапи: «Уву аьхючӀвеъ халкьарикан, миллетарикан, чӀаларикан, ва паччгьарикан пайгъамбарвалин гафар хъана пуз буржлу вува».

#### 11


Кьюр шагьид

1Узухьна жилар ерцрубсиб маргъ тувнийи ва гъапнийи: «Душну Аллагьдин хал[†] ва гъурбнар ургрушв ебц, хъа гьадму Хулаъ икрам апӀрударин кьадар гьисаб апӀин[+]. 2Аммаки Хулахъди хъайи чӀатан гьяят гъидип, думу меебцан, гьаз гъапиш душвайишв аллагьсузариз[†] тувна, дурари гирами шагьур ягъчӀвурна кьюб вазли ликриккан апӀиди[+]. 3Узу Йиз кьюр шагьид тувдиза: дурар, чӀуру ирин палат алабхьну, агъзурна кьюдваржна йирхьцӀуд йигъан, пайгъамбрарси,[†] пайгъамбарвалин гафар кӀури гъузди». 4Му пайгъамбрар – жилин Агъайин улихь дийигънайи оливайин кьюб гьарна, акв тувру кьюб алат ву. 5Эгер шлизкӀа дурариз чӀуруб апӀуз ккун гъабшиш, дурарин ушвниан цӀа утӀубччвиди ва душмнар ургиди. Дурариз писвал апӀуз саризра ккун хьибдар, гъапӀиш, гьаци йикӀиди[+]. 6Дурариз зав хъябкьюз гьюкум а; дурарихьан чпин пайгъамбарвалин гъуллугъниин али вахтна мархь дурубгъри гъитуз шулу; дурариз шид ифдиз илтӀибкӀуз шлу гьюкум тувна; дурарихьан, чпиз фициб ккундуш, гьациб бедбахтвалихьди жил алабцӀуз шулу[+].

7Дурарин шагьидвал апӀру вахт ккудубкӀган, кӀан ккадрушвʼанзина удубчӀву вягьши гьяйванат гьадму кьюрид пайгъамбрарихъди дявдиз удубчӀвиди, гьяйванат гъалиб хьибди ва дурар йихиди[+]. 8Дурарин майтар аьхю шагьрин кючейиъ дирчну хьиди. Жара жюрейиинди думу шагьриз, дурарин Агъа хачрак карсу йишваз, Содом[†] ва Египет кӀури шулу. 9Дурарин майтариз, вари халкьаригъян, тухмариан, чӀалариан ва миллетаригъян адмийир шубуд йигъанна гьацӀаъ лигури гъузди ва дурар кивуз гъитдар. 10Дюнʼяйиин али адмийир шад хьиди, мяракйир ачмиш апӀиди, чиб-чпиз пешкешар апӀиди, гьаз гъапиш гьадму кьюрид пайгъамбрари дюнʼяйин халкьар аьзабнакк ккитнийи. 11Шубуд йигъна гьацӀ улдубчӀвган, Аллагьдихьан уьмрин рюгь майтариъ убчӀвди, ва пайгъамбрар чпин ликриина гъудужвиди, хъа дурариз лигурайидарик зурба гучӀ кабхъди[+].

12Пайгъамбрариз завариан чпиз: «Мина удучӀвай!» – кӀурайи зурба дих гъеебхьнийи. Душмнариз рякъюри, дурар дифриинди завариз за шулу[+]. 13Гьадму вахтна лап яманди жилар тӀурччвуру ва шагьрин йицӀубпи пай дарабгъну абхъру. Жилар гъутӀурччвган, ургуд агъзур кас гъийихнийи, хъа имбудариз гучӀ гъабхьнийи ва дурари Аьршарин Аллагьдин ад за апӀуз хъюгънийи[+].

14Кьюбпи дерд гьудубчӀвнийи. Хъа магьа шубубпи дерд гъюз гьялакди а![+]


Ургубпи зурна

15Ургурпи малайикди зурна хъапӀу, ва завариъ гьамци кӀурайи зурба дихар арайиз гъафи:

«Гьаму дюнʼяйин паччагьлугъ ич Агъайин ва Дугъан Месигьдин[†] Паччагьлугъ гъабхьну. Дугъу гьаргандиз, аьсрариан аьсрариз паччагьвал апӀиди!»[+]

16Аллагьдин улихь тахтариин деънайи къарна юкьур аьхюр, жилиина ахьну, Аллагьдиз, вари хилиъ Дибиснайириз, икрам гъапӀу[+]. 17Хъа гьамци кӀури, гьарай идипу:

«Чухсагъул Увуз, Агъа Аллагь, вари хилиъ Дибиснайир, гьарган Айир ва Гъахьир,
гьаз гъапиш, Уву Яв зурба вуйи кьувват ва паччагьвал хилиз гъибисунва[+].
18Аллагьсузар аргъарди гъадагъна, хъа гьамус Увукра хъял кубчӀвнавук:
дийихнайидарин суд апӀру ва дюнʼя чӀур апӀурайидар пуч апӀру,
ва Яв лукӀарди гъахьи пайгъамбрариз,
Яв гирами халкьдиз,
Яв ччвурназ гьюрмат гъапӀу бицӀи касаризси,
зурба вуйидаризра
лайикьлу пешкешар тувру вахт дуфна»[+].

19Аьршариъ Аллагьдин хал абццру ва Душваъ Дугъан Йикьрар айи сундух рябкъюри шулу. Хъасин кьюркьлин цӀийир кричуру, гьарай абхъру, гъугърумарин гъугъ абхъру, жилар тӀурччвуру ва гужли миркк убгъуру[+].

#### 12


Дишагьли ва аждагьа

1Хъа завариин зурба лишан арайиз гъюру: ригъ алабхьнайи дишагьли, дугъан ликарикк – ваз, хъа кӀулʼин – йицӀикьюб хядракан вуйи таж[+]. 2Дишагьлийик бицӀир ка ва аьзиятариан чӀигъар апӀура; думу бицӀир апӀуз ктӀерццуз хъюгънайи.

3Завариин жара лишанра арайиз гъюру: зурба цӀаси уьру аждагьа, ургуб кӀул али, йицӀуб кӀарч али ва кӀулариин ургуб таж али[+]. 4Дидин рижвну завʼан шубубпи пай хядар илжикуру ва жилиинди ахьру. Аждагьа, бицӀир апӀурайи дишагьлийиз къаршуди дугъу бицӀир гъапӀубси, итӀуз ккепӀну дийибгънайи[+]. 5Дугъу бай гъапӀу. Думу Бали рукьан чумакъихьди вари халкьариин гьюкум гъабхиди. Дугъан бицӀир Аллагьдихьна, Дугъан тахтнахьна гъахуру[+]. 6Хъа дишагьли ичӀи чюлиз гьергру. Душваъ дугъаз Аллагьди йишв ккабалгнайи. Дина дугъаз агъзурна кьюдваржна йирхьцӀур йигъан хураг гъабхиди[+].

7Хъа завариин Мукаил малайикдина дугъан малайикари аждагьайихъди дяви ккебгъру. Аждагьайи дяви чан малайикар хъади апӀурайи,[+] 8хъа дурарихьан гъалиб хьуз гъабхьундайи ва завариъ дидин йишв гъудубгнийи. 9Хъасин зурба аждагьа, дегь заманайин битӀ, иблис вая Сатана, вари дюнʼя улдубгуз гъибтрайиб, завариан жилиина ипнийи. Дидихъди чан малайикарра идирчнийи[+].

10Хъа узуз аьршариъ гьамци кӀури зурба дих гъеебхьзуз:

«Магьа хъубкьна уьрхювал ва кьувват,
васана ич Аллагьдин Паччагьлугъ,[†] ва Дугъан ччим Кадатнайирин гьюкум,
гьаз гъапиш ихь чвйирин футнакар идипну,
Аллагьдин улихь йишвди-йигъди дурарилан футнийир апӀурайиб.
11Ихь чвйир аждагьайиин,
Ччилан ифдиинди
ва чпин шагьидвалариинди гъалиб гъахьну.
Дурари аьжалин улихь чпин уьмур гьяйиф гъапӀундар[+].
12Гьаци вуйиган шадвалин сес ипай, аьршар ва душван агьлар!
Язухъ ву жилин ва гьюлин![†]
Учвухьна яман хъял ади,
чан вахт хъубкьнайиб аьгъяди, иблис дуфна».

13Аждагьайиз учв жилиина илдипну гъябкъиган, думу бай гъапӀу дишагьлийихъ хъебгру. 14Дишагьлийиз чаз ичӀи чюлиъ улупнайи йишваз, аждагьа дяргърушваз ва шубуд йисна гьацӀаъ хураг хрушваз тӀирхуз, люкьран кьюб аьхю хлинцц тувру[+]. 15Дишагьлийин кьяляхъди, думу ккахъбан бадали, аждагьайи чан ушвниан зурба нир деебтуру. 16Хъа жили дишагьлийиз кюмек апӀуру: диди чан ушвар арццру ва аждагьайи чан ушвниан деебту нир убхъуру. 17Аждагьайиз дишагьлийикан яман хъял гъюру ва думу гъитну, дугъан имбу бицӀидарихъди, Аллагьдин табшуругъар уьрхрударихъди ва Исайикан шагьидвал апӀрударихъди дяви гъабхуз гъябгъюру[+]. 18Хъа аждагьа гьюлин гъирагъдихъ дугъубжвуру.

#### 13


Гьюлʼан гьяйванат

1Узуз гьюлʼан,[†] йицӀуб кӀарч али, ургуб кӀул али, кӀарчариин йицӀуб таж али, хъа кӀуларик Аллагьдиз люкьнар кайи вягьши гьяйванат удубчӀвури гъябкъюнзуз[+]. 2Узуз гъябкъю вягьши гьяйванат леопарддиз ухшар вуйи, хъа ушв – асландинсиб. Аждагьайи дидиз чан кьувват, тахт ва зурба гьюкум тувнийи[+]. 3Дидин кӀуларикан сабнубдиз йибкӀрубсиб зиян дубхьну рябкъюйи, аммаки думу зиян сагъ гъабхьнийи, ва вари дюнʼя, мюгьтал дубхьну, гьадму вягьши гьяйванатдихъди гъубшнийи. 4Хъа адмийири, аждагьайи чан гьюкум вягьши гьяйванатдиз тувиган, дидиз икрам гъапӀу, хъасин, гьамци кӀури, дурари вягьши гьяйванатдизра икрам апӀуру: «Фуж шулу гьаму гьяйванатдихь тевуз, шлихьан шул мидихъди элегуз?»

5Дидиз, дамагъ кайи ва Аллагьдиз люкьнар апӀру гафар пуз, ихтияр тувнайи ва дидиз гьюкумра ягъчӀвурна кьюд йигъаз тувнайи[+]. 6Диди Аллагьдиз люкьнар апӀуз чан ушв абццру – люкьнар Дугъан ччвурназ, Думу яшамиш шулайишваз ва Аьршарин агьлариз апӀуру. 7Дидиз Аллагьдин гирами халкьдихъдира дяви гъабхуз ва гъалиб хьуз ихтияр тувнайи. Дидиз гьацира гьарсаб тухмин, халкьдин, чӀалнан ва миллетдин зиин гьюкум тувнайи[+]. 8Дюнʼя арайиз хайиз гъурбан апӀуз гьязурди айи Ччилахь хьайи уьмрин китабдик ччвурар ктру жилин вари адмийири дидиз икрам апӀиди[+].

9Шлик ерхьру ибар каш, гъит ебхьри![+]

10Шли йисирар дисураш, думу учв йисирди дисиди.

Шли ханжли йикӀураш, думу учв ханжлихьан йикӀиди.

Гьамдиинди Аллагьдин гирами халкьдиз чпин мюгькамвал ва хъугъувал уьбхюз дих апӀура![+]


Жилиан гьяйванат

11Хъасин узуз жилиан удубчӀвурайи жара вягьши гьяйванат гъябкъзуз. Дидʼин, Ччилʼинси, кьюб кӀарч алийи, амма диди аждагьайиси гафар апӀуйи. 12Дидиз сабпи вягьши гьяйванатдинсиб гьюкум тувнайи. Диди сабпи вягьши гьяйванатдиз варибдиъ кюмек апӀуйи. Диди дюнʼяйиин вари адмийирихьди йибкӀрубсиб зиян сагъ дубхьнайи сабпи вягьши гьяйванатдиз икрам апӀуз гъитуйи. 13Диди зурба аьламатар улупуйи: адмийирин улихь завариан жилариина цӀа гъюз гъитуйи[+]. 14Сабпи вягьши гьяйванатдин ччвурнахъан аьламатар улупури, диди дюнʼяйин адмийир улдугуз гъитуйи. Диди ханжал йивну зиян гъапӀу ва, хъана сагъ гъабхьи сабпи вягьши гьяйванатдин гьюрматназ сурат балгуз, буйругъ гъапӀу[+]. 15Гьадму суратну гафар апӀбан ва диди чаз икрам дарапӀрудар йихбан бадали, вягьши гьяйванатдин суратниин ил алапӀнийи; дидиз гьаци ил алапӀуз удукьрувал тувнайи[+]. 16Диди варидариз: гъулугъчйириз ва гъулугънахь хьтрудариз, девлетлуйириз ва касибариз, лукӀариз ва азаддариз – арччул хлик, ясана унтӀак лишан капӀуз гъитуйи. 17Дициб лишан (вягьши гьяйванатдин ччвур, ясана число) кадрурихьди мутму я гъадабгъуз, я масу тувуз гъитри гъахьундар. 18Мушваъ аькьюл лазим ву: фикирлу кас гъит, вягьши гьяйванатдин числойиъ айи мянайин гъаври ахъри. Думу число адмийиринуб ву, магьа дидин число: 666.

#### 14


Сион дагъдиин цӀийи мяъли

1Хъа узуз гъяркъюнзуз: магьа, Сион дагъдиин Ччил дийигъна, Дугъахъди – гьадму варжна ягъчӀвурна юкьуд агъзур, унтӀʼин Исайин[†] ччвур ва Дугъан Адашдин ччвур дидикӀнайидар[+].

2Хъа узуз завариан, ягъли гъарзарилан убсрайи нирин гъугъсиб ва завар рахбан гъугърумарстар дихар гъеерхьунзуз. Узуз гъеерхьу дихар гьацдар, мукьмар йивурайи чюнгринстар вуйи[+].

3Дурари тахтнан улихь ва юкьрид гьяйванатарстаринна къарна юкьур аьхюдарин улихь цӀийи мяъли апӀурайи. Думу мяъли, дюнʼяйин тухмигъян гъядягънайи гьадму варжна ягъчӀвурна юкьуд агъзур касдихьантӀан гъайри, сарун гьич сарихьанра кӀваъланди дубгъуз шулдайи[+].

4Дурар дишагьлийирихъди чиркин дархьидар, хъа чпин марццишин гъюбхдар ву; дурар, Ччил наанди гъушиш, Гьадгъахъди гъягърудар ву. Дурар имбу инсаниятдигъян гъядягънайидар ву. Дурар Ччилаз ва Аллагьдиз бин ва ккебгъувал вуди кадагънайидар ву[+]. 5Дурарин мелзназ кучӀал аьгъдайи, дурар кацӀдар дар.


Шубур малайик

6Хъасин узуз, аьршарикк, гьаргандин Ужувлан хабар[†] хьади, жилариин гьарсаб миллетдиз, тухмиз, чӀалназ ва халкьдиз дидкан хабар дебккри, тӀирхурайи жара малайик гъяркъюнзуз. 7Дугъу аьхю дихниинди гьарай гъапӀу:

«Аллагьдихьан гучӀ апӀинай ва Дугъан ад за апӀинай!

Гьаз гъапиш Дугъу суд апӀру сяаьт хъубкьна!

Гьаддиз зав, жил, гьюл[†] ва булагъар яратмиш ГъапӀуриз икрам апӀинай!»

8Сарсана, кьюрпи малайикра, сарпирин кьяляхъди тӀирхури, гъафи ва гьарай гъапӀу:

«Ккадабхъну, ккадабхъну, ккадабхъну Вавилон,[†]
машгьур меркез,
чан кьяппавалин чяхрихьди вари халкьар тухъ гъапӀу шагьур!»[+]

9Сарсана, шубурпи малайикра, кьюрпирин кьяляхъди, зурба дихниинди чӀигъар апӀури, гъафи:

«Эгер шли вягьши гьяйванатдиз ва дидин суратназ икрам апӀураш ва хилʼин, ясана унтӀʼин дидин лишан капӀнаш,[+] 10гьадгъу Аллагьдин хъял айи захʼан фукӀа кпибикьди гьязур гъапӀу чяхир убгъиди. Дицирикан, цӀиъ ва гугуртдиъ, гирами малайикарин ва Ччилан улихь, зивзивар кчӀюкьиди[+].

11Дурарикан кчӀюкьюрайи зивзиварин кум гьаргандиз аьсрариан аьсрариз завариз удубчӀвура. Я йигъну, я йишвну сикинвал адар вягьши гьяйванатдиз, дидин суратназ, ва дидин ччвурнахъ лишан жандиин алапӀнайидариз». 12Гьамдиинди Аллагьдин гирами халкьдиз, Аллагьдин табшуругъар тамам апӀурайидариз ва Исайиз аьгьтлу вуйидариз мюгькам хьуз дих апӀура[+].

13Мидхъан узуз завариан гьамци кӀурайи дих гъеебхьзуз:

«БикӀ: „Хушбахтаврар ву, Иса Месигьдихъ[†] хъугъну, гъийихдар“, „Ав, думу гьаци ву, – кӀура Рюгьну, – дурари, чпин гъагъишнариккан ккудучӀвну, рягьятвал гъадабгъура, гьаз гъапиш дурари гъапӀу ляхнар гьадрарихъди гъягъиди“»[+].


Хъугъувалин иган

14Ва магьа узуз лизи диф гъябкъзуз, хъа дифриин фуж-вуш Инсаниятдин Бализ ухшар алир деъна. Дугъан кӀулʼин гъизилин таж ал, хъа хилиъ учӀру дагьур а[+]. 15Хъа сарсана малайик Аьршарин хулʼан дифриин деънайириз аьхю дихниинди чӀигъ апӀури, удучӀву:

«Яв дагьур гьапӀ ва убг!

Гьаз гъапиш иган убгру вахт хъубкьна –

дюнʼяйин мягьсул хъубкьна!»[+]

16Дифриин деънайири, хил хъапӀну, чан дагьур жилиина гатӀабхьуру, ва жилин вари иган дубгну шулу.

17Хъасин Аьршарин Хулʼан жара малайик удучӀвуру, дугъахьра учӀру дагьур хьайи.

18Сарсана цӀин аьхювал хьайи малайикди, гъурбнар ургрушвлан гъедергну, учӀру дагьур хьайи малайикдиз аьхю дихниинди кӀуру:

«ГьапӀну яв дагьур,
дюнʼяйиин али тӀумтӀарин багъдиан
тӀумтӀарин кабар ккудутӀ,
гьаз гъапиш дурар хъуркьна».

19Малайикди чан дагьур дюнʼяйиинди гатӀабхьуру ва тӀумтӀар ккудутӀуру, хъасин дурар, Аллагьдин хъял айи кчӀюкьрушвазди ахьру[+]. 20Хъа кабар шагьрин гъирагъдихъ, ликариккан апӀури, кчӀюкьюру, ва кчӀюкьрушван даргарилан ифи улдубзуз хъюбгъру. Удубзу ифди, дийибгънайи гьяйвнин фурийиккнакьан ягъалди, юкьуб аьтраф шубудварж километрин манзилназ жил алабцӀуру.

#### 15


Ургур малайик ургуб бедбахтвал хьади

1Хъасин завариин узуз сабсана зурба ва аьжайиб лишан гъябкъюнзуз: ургур малайикдихь ургуб аьхиримжи бедбахтвал хьа. Гьамрариинди Аллагьдин хъял ккудубкӀурайи[+]. 2Узуз цӀихьди дибикьнайи гюзгдиз ухшар али гьюл[†] гъябкъзуз. Гьадму гюзгдин гьюлихъ вягьши гьяйванатдиин, дидин суратниин ва дидин ччвурнан числойиин гъалиб гъахьидар дугъужвнайи. Дурар Аллагьдин чюнграр хьади дугъужвнайи[+]. 3Дурари, Аллагьдин гъуллугъчи Мусайин[†] мяъли ва Ччилан мяъли апӀурайи:

«Зурба ва аьжайиб вуяв ляхнар, Агъа Аллагь, вари хилиъ Дибиснайир!
Дугъри ва гьякь вуяв рякъяр, халкьарин Паччагь!
4Шлиз, Агъа, Увхьан гучӀ хьибдар,
ва шли Яв ччвур адлу апӀидар?!
Гьаз гъапиш Уву сар вува, Гирамир!
Ва Яв улихь дахьди икрамназ!
Гьаз гъапиш Яв гьякьвал ачухъ гъабхьну!»

5Хъасин узуз гъябкъюнзуз: завариъ Аллагьдин Хал[†] ачмиш дапӀну – Шагьидвалин Чадур,[†][+] 6хъа душвʼан, ургуб бедбахтвал хьади, ургур малайик удучӀву. Дурариин марцци крабчӀру палат алийи ва дурари юкьвʼан гъизилин чӀулар идитӀнайи[+]. 7Гьадму юкьрид гьяйванатарстарикан сари ургрид малайикарихьна, аьсрариан аьсрариз яшамиш шулайи Аллагьдин хъюлу ацӀнайи ургуб гъизилин гъаб туву[+]. 8Хъа, Аллагьдин адлувалиан ва Дугъан кьудратнаан кумрахьди Аьршарин Хал абцӀру. Душвазди, сабан ургрид малайикарихь хьайи ургуб бедбахтвал ккудудукӀкьан гагьди, гьич сарихьанра учӀвуз гъабхьундайи[+].

#### 16


Аллагьдин хъял айи зах

1Хъасин узуз, Аьршарин Хулʼан аьхю дихниинди ургрид малайикариз кӀурайи дих гъеебхьунзуз:

«Гъарахай, ургуб гъабраъ айи Аллагьдин хъял дюнʼяйиина удубзай!»[+]

2Сарпир удучӀвну, дюнʼяйиина чан гъаб удубзуру ва бухь ккайи учӀвру ва мурдал зийнар хуру. Дурар вягьши гьяйванатдин лишан кайи ва дидин суратназ икрам апӀру адмийириин алаънийи[+].

3Кьюрпири чан гъаб гьюлериинди[†] удубзуру, ва шид майтин ифдиз илтӀибкӀуру – вари гьюлиъ айи чӀивишин йибкӀуру[+].

4Шубурпири чан гъаб нирариинди ва булагъариинди удубзуру, ва дурарра ифдиз илтӀикӀуру. 5Хъа штарин малайикди гъапиб гъеебхьзуз:

«Уву гьякь вува,
эй Айир,
Гъахьир
ва Гирамир,
гьамци жаза гьадабтӀбаз:[+]
6дурари гирамидарин ва пайгъамбрарин[†]
ифи удубзну,
гьаддиз Уву
дурариз убхъуз
ифи тувунва –
дурар лайикь ву!»[+]

7Хъа узуз, гъурбнар ургру йишвура фици кӀуйиш гъеебхьзуз:

«Ав,
Агъа Аллагь,
вари хили Дибиснайир,
дугъри ва гьякь ву
Яв адабтӀурайи жаза!»[+]

8Юкьурпири чан гъаб ригъдиинди улубзуру, ва ригъдиз чан цӀиинди адмийир ургуз гъитру кьувват тувру. 9Яман убцрушнаан адмийир ургуйи ва гьацдар бедбахтвалар гьау Аллагьдин ччвурназ агьрар апӀуйи. Аммаки дурар, чпин тӀулар гъитну, швумал гъахьундайи ва Дугъан ад гъапӀундайи[+].

10Хьурпири чан гъаб вягьши гьяйванатдин тахтниинди удубзнийи ва дидин паччагьлугъ мучӀушнаъ абхънийи. Адмийири, иццрушнаан чпин мелзариин кьацӀар алахьуйи,[+] 11ва бедбахтваларна иццрушнар гьаъну кӀури Аьршарин Аллагьдиз агьар апӀуйи. Аммаки дурари чпин тӀулар дирчундайи, я гардандиъ гъидисундайи.

12Йирхьурпири чан гъаб машгьур нир Ефратдиинди удубзуру ва дидиъ айи шид, ригъ гьудубчӀвру терефариъ айи паччгьариз рякъ ачмиш хьуз, ебццуру[+]. 13Узуз, аждагьайин ушвниан, вягьши гьяйванатдин ушвниан ва кучӀлин пайгъамбрин ушвниан чру гъюбариз ухшар айи шубуб чиркин рюгьяр удучӀвури гъяркъзуз[+]. 14Мурар, аьламатар улупру жинарин рюгьяр ву: дурар, Аллагьдин, вари хилиъ Дибиснайирин зурба гъиямат йигъаз дявдиз гьязур йихьай кӀури, дюнʼяйин вари паччгьарихьна гъягъюру[+].

15«Магьа, Узу тӀафалси, хабарсузди гъидиза. Хушбахтавар ву ккилигурайир ва чан палтар уьрхюрайир, дицир гъяцӀалди гъягъидар, ва гьич саризра дугъан аьйибнан йишвар рякъидар!»[+]

16Ва дурари паччгьар жугьуд чӀалниинди Армагедон кӀуру йишвʼина уч апӀуру.

17Хъа ургурпи малайикди чан гъаб гьавайизди удубзуру. Аьршарин Хулаъ, тахтнахьан гьамци кӀурайи зурба дих гъюру: «Тамам гъапӀну!»

18Хъа кьюркьлин цӀйир, гьарйир, гъугърумар ва жилар тӀурччвувалар шулу. Гьамкьан яманди жилар тӀурччвувал дюнʼяйиин адми гъахьихъанмина гъахьундайи[+]. 19Машгьур вуйи шагьур шубуб йишваз гъутӀубкӀнийи, Аллагь гьясбикк ккадрурарин шагьрар ккадахьнийи. Машгьур вуйи Вавилон[†] кӀуру меркез Аллагьди кӀваин гъапӀнийи ва дидиз Дугъу Чан пис хъял айи чяхрин зах тувнийи[+]. 20Хъа вари островар гъудургнийи, дагълар дихъури имдайи![+] 21Завариан адмийириина йирхьцӀур килакьан айи мирккар гъургънийи. Гьамциб миркклин бедбахтвал гьапӀу Аллагьдиз адмийири хъа яман агьрар апӀуйи, гьаз гъапиш му бедбахтвал гизаф аьхюб вуйи![+]

#### 17


Вавилондин суд

1Ургуб гъаб хьайи ургур малайикдикан сар узухьна гъафнийи ва узухъди гъулхнийи:

«Лиг, фициб жазайиз ккилигураш гизаф нирариин али Машгьур Кьяппа[+]. 2Дюнʼяйин паччгьари дугъахъди кьяппавал гъапӀнийи, ва дугъан кьяппавалин чяхрихьди дюнʼяйин адмийир тухъ гъахьнийи»[+].

3Хъасин узу Гирами Рюгьну ацӀнийзу ва ичӀи чюлиз гъухнийзу. Узуз душваъ, Аллагьдиз дидикӀнайи люкьнарихьди алабцӀнайи уьру вягьши гьяйванатдиин деъну, дишагьли гъяркъзуз. Думу вягьши гьяйванатдиин ургуб кӀул ва йицӀуб кӀарч алийи[+]. 4Дишагьлийиин лап уьру ва ал рангнан палат алийи. Дугъан къашкъамат гъизилиинди, багьа гъванариинди дабалгнайи. Хилиъ дугъу чан кьяппавалин чиркишнари ва аьйибну абцӀнайи гъизилин зах дибиснайи. 5Дугъан унтӀʼин жини сир айи гьамциб ччвур дибикӀнайи: «Вавилон[†] – машгьур меркез, дюнʼяйин аьйибнанна кьяппаваларин дада».

6Узуз думу дишагьли, Аллагьдин халкьдин[†] ифи ва Исайикан шагьидвал апӀрударин ифи дубгъну, пиян духьну, гъяркъзуз. Узуз думу гъяркъиган, гъах гъахьир, узу йиз фикрихъна гъюрадайза[+]. 7Малайикди узуз гъапи:

«Уву гьаз мюгьтал гъахьива? Узу увуз дишагьлийикан ва думу элеъну гъягъюрайи, ургуб кӀулна йицӀуб кӀарч али вягьши гьяйванатдикан сир ктибтидизавуз. 8Увуз гъябкъю вягьши гьяйванат саб вахтна айи, хъа думу сарун имдар. Гьамус, багарихьди думу, кӀан ккадрушвʼан аьжал хъудубкьнайиб, удубчӀвиди. Дюнʼя халкь апӀайиз Уьмрин китабдик ччвурар дидикӀну адру дюнʼяйин вари адмийир, думу вягьши гьяйванат гъябкъиган, мюгьтал хьиди, гьаз гъапиш саб вахтна думу айи, хъа гъудубгнийи, хъа гьамус хъана ачмиш хьибди[+]. 9Мушваъ гъавриъ ахъуз фагьум ва аькьюл лазим ву. Ургуб кӀул – мурар, дишагьли деънайи ургуб тепе ву. 10Дурар (ургуб кӀул) – ургур паччагь ву; гьамусдиз хьур гъийихну, сар ими, хъа имбур мегьел дуфнадар, ва, думу гъафиган, дугъан думукьан йигъар хьидар. 11Фила-вуш чӀивиди айи вягьши гьяйванат, гьам сяаьтна дубкӀнайиб[†] – му гьадму ургур паччгьарси миржирпи паччагьра ву, думу чан аьжалнахьна гъяра. 12Увуз гъяркъю йицӀуб кӀарч, мегьел паччагьвал ккубкьнадру паччгьар ву, амма дурариз вягьши гьяйванатдихъди сатӀиди цӀиб вахтназ паччагьвал ккубкьди[+]. 13Дурарин сабстар метлебар ву, думу паччгьари чпин кьувватна гьюкум вягьши гьяйванатдихьна тувди. 14Дурари Ччилахъди дяви гъабхиди, Ччил дурариин гъалиб хьиди, гьаз гъапиш Думу агъйирин Агъа ва паччгьарин Паччагь ву. Дугъахъди сатӀиди, Чав дих дапӀнайидар, Чав кадагънайидар ва Дугъахъ хъугърайидар, аьгьтлу вуйидар хьиди»[+].

15Хъа малайикди узуз гъапи:

«Увуз рякъюрайи Кьяппа деънайи нирар – мурар халкьар, адмийирин аьхю гъварчар, миллетар ва чӀалар ву». 16Увуз гъябкью йицӀуб кӀарчназ ва вягьши гьяйванатдиз думу Кьяппа даккун хьиди ва дугъхьан вари девлет тадабгъну, фукӀа илимдарди гъяцӀал апӀиди. Дурари дугъан жандак ипӀиди ва цӀигъ убгиди[+]. 17Гьамци дурарихьди апӀуз гъитур Аллагь ву. Агъайин ният гьациб вуйи. Аллагьди, Чан гафар тамам хьайизкьан, дидин хилиз гьюкум гъюз гъитнайи. 18Хъа увуз гъяркъю дишагьли – му вари дюнʼяйин паччгьарин зиин паччагьвал гъабхурайи зурба ва машгьур шагьур ву.

#### 18


Вавилон ккадабхъуб

1Хъасинси узуз завариан гъюрайи, хилиъ зурба гьюкум айи жара малайик гъяркъзуз. Дугъан адлувалиан жил нурлу гъабхьнийи. 2Дугъу кьудратлу дихниинди гъапи:

«Ккадабхъну, ккадабхъну машгьур меркез Вавилон![†]
Думу шейтӀнар диргрушв ва гьар бабат чиркин рюгьярин мугъара,
гьар бабат чиркин жакьварин мукь,
гьар бабат чиркин ва хяви вягьши гьяйванатарин макан ву;[+]
3гьаз гъапиш думу кьяппайи чан качʼвалин яман чяхир вари халкьарихьди убгъуз гъитнийи;
дугъахъди дюнʼяйин вари паччгьари кьяппавал гъапӀнийи;
дугъан хазнайин кьадар адрувалилантина ариш-веришчйири чпиз девлет уч гъапӀнийи»[+].

4Хъа узуз завариан кӀурайи жара дих гъеебхьзуз:

«Йиз халкь,
дугъан гунгьарин иштракчйир учву дархьбан бадали
дугъан бедбахтвалар учвук ктрукӀбан бадали,
дугъхьан ярхла йихьай.
5Гьаз гъапиш дугъан гунгьар завариккна ккудукьна,
ва Аллагьди дугъан алчагъ ляхнар кӀваин алаура[+].
6Гьаддиз дугъаз,
дугъу учвуз гъапӀуб апӀинай,
кьюб ражари артухъ дугъан ляхнариз кьимат тувай;
кьюб ражари артухъ ижми чяхир дугъан захаъ убзай!
7Дугъан фукьан ад ади ва дугъу фукьан кефер апӀури гъахьнуш,
гьадмукьан аьзабар ва дерд тувай дугъаз!
Гьаз гъапиш дугъан кӀваан гьаму гъябгъюра:
„Узу падишагь-ханумси деъназа,
узу ачӀнир дарза ва дерд узуз гъябкъюндарзуз!“
8Магьа гьаддиз, сабхилди дугъʼина бедбахтвалар гъиди: аьжал, дерд, гашʼвал,
гьацира думу цӀигъ ургиди.
Гьаз гъапиш, дугъан суд гъапӀу Агъа Аллагь
кьудратлу ву»[+].

9Дугъак кабхъну цӀана кум гъябкъиган, дугъахъди алчагъʼвалариъди ва гъизилиан идиргъури яшамиш гъаши дюнʼяйин паччгьар дугъахъ ишиди ва дердер зигиди. 10Дугъан аьзабариз гъирагъдихъ дийигъну лигури ва гукӀнишну гъадагъну, дюнʼяйин паччгьари пиди:

«Язухъ вуда, язухъ вуда яв, эй Вавилон,
машгьур вуйи меркез, кьудратлу вуйи меркез.
Саб гагьди увʼина яв кьазйир гъафида!»

11-13Ариш-вериш апӀрударра дугъахъ ишуйи ва гъам зигуйи, гьаз гъапиш сарун дурарин мутмйир: гъизилин, арсран, багьа гъванарин ва жемчугдин, назук ирин, къириб-жюржюрин, шелкдин ва ал рангнан парчйирин, лимондин гьарарин гъагъар; флин кӀурбин гьаржюре шейʼарин ва багьа гакӀвликан, бронзайикан, рукькан ва мармардашдикан ктау гъабарин гъагъар; хурагнак кахьру гьарарин гъеерццу галарин, гъеерццу укӀарин, ицци ниар хъайи ччимарин, мирра ва ладан аьтрарстар ягъарин; чяхрарин, оливкйирин ва ччимарин, уччвуди гъярягъю хюйин, дяхнарин, йицарин ва марччарин, гьяйвнарин, аьрабйирин, лукӀарин гъагъар сарира гъадагъури имдайи.

14«Яв кӀван тямягь хъайи йимишар сарун увуз имдар;

яв нурлувал ва девлет вари пуч гъабхьну.
Сарун гьич зат дурар увухъ хьидар!»

15Гьамцдар мутмйириинди ариш-вериш апӀрудар ва Вавилондин падишагь-ханумдилантина девлетар уч гъапӀдар, дугъан аьзабар гъяркъган, мяхъ кивну, гъирагъдихъ дийигъиди ва дурари, ишури, жан гъадабгъури, 16пиди:

«Язухъ вуда, язухъ вуда, машгьур меркез,
назук ирин палатдиъ убчӀвнайиб,
лап уьру ва ал рангнан парчйириъ айиб,
гъизилин, багьа гъванарин ва якьут-мержандин нур туврайи шагьур!
17Фициб девлет саб гагьди пуч гъабхьундарин!»

Хъа вари гьюлериин[†] гимйир хъаърудар, вари гимйириъ айидар, вари гимйириин ляхин апӀурайидар ва вари гьюлериин чпиз девлетнахъ хъайидар гъирагъдихъ дийигънийи, 18ва дурари, меркездик кабхъу цӀин кумрахьинди лигури, ишларин гьарайниинди кӀуйи:

«Фу тевуз шул машгьур меркездихь?» 19Хъасин дурари чпин кӀулариин дерднаан рюкъ алабхьуйи, хъа, ишури, гьарай илипуйи:

«Язухъ вуда, язухъ вуда яв, машгьур меркез!
Гьюлʼин гимйир хъаърайидар
вари гьамгъан девлетналан арбаб гъахьну.
Саб гагьди душв ичӀи чюлиз илтӀибкӀну!»
20«Аммаки уву, зав, шадвал хъапӀ!
Шадвал хъапӀай, гирамидар, вакилар[†] ва пайгъамбрар,[†]
дугъу учвʼан удубзу ифдилантина
Аллагьди дугъаз завал гъядябхъюз гъитну!»

21Хъасин кьудратлу малайикди, рягънин ахалсиб зурба гъван гъадабгъну, гьюлизди гатӀабхьну, кӀуру:

«Гьамциб кьувватниинди илдипну Вавилон,
машгьур меркез!
Думу сарун арайиз гъибдар!
22Мукьмарин сесер сарун хьидар,
саризра ерхьидар чюнгюр йиврудар,
швутӀрам ва зурна йиврудар.
Я шейʼар апӀрудар,
я шейʼар апӀрушвар
сарун увуъ хьидар.
Рягъярин ахларин сесер
сарун саризра ерхьидар.
23Шагьриъ акв апӀру алатдин акв
сарун саризра рябкъидар.
Швушв хурайиринна швушван сесер
сарун саризра ерхьидар.
Гьаз гъапиш, яв ариш-вериш гъабхрудар дюнʼяйиъ зурба касар вуйи;
гьаз гъапиш, вари халкьар уву яв тӀилисимдиинди кучӀлин рякъюхъна гъахунва;
24гьаз гъапиш, пайгъамбрарин ва гирами касарин ифи,
дюнʼяйиин вари йивну гъийихдарин ифи
гьаму шагьриъ а!»[+]

#### 19


Халкьди аьршариъ Аллагьдиз мяълийир апӀура

1Хъасин узуз аьршариъ зурба гъварч адмийирин шадвалин гьарайнан гъугъ гъеебхьунзуз:

«Аллилуя!
Уьрхювал, ад ва кьудрат
ихь Аллагьдихь хьа,[+]
2гьаз гъапиш, дугъридар ва гьякьлудар ву Дугъан жазйир:
Дугъу Машгьур Кьяппайин, диван гъапӀну,
вари дюнʼяйиин чан алчагъвал артмиш гъапӀиган;
Дугъу дугъаз,
Чан лукӀарин ифдиз дилигну,
жаза адабтӀну!»[+]

3Хъанара адмийирин гъварчну гьарай гъапӀу:

«Аллилуя!
Думу алчагърин кум аьсрариан аьсрариз завариз удубчӀвури хьибди!»[+]

4Къарна юкьур аьхюр ва юкьрид гьяйванатарстар, Аллагьдиз икрам апӀури, тахтниин Деънайирин улихь гьамци кӀури, жилиина ис ахьу:

«Амин! Аллилуя!»[+]

5Ва тахтналан гьамци кӀурайи дих гъабши:

«Ихь Аллагьдин тяриф апӀинай,
вари Дугъан гъуллугъчйир,
вари Аллагьдиз гьюрмат апӀрудар,
цӀиб вуйидар ва машгьур вуйидар!»

6Узуз адмийирин зурба гъварчнан гъугъ, ясана урсрайи штарин гъугъ, ясана кьудратлуди завар рахурайи гъугърумарин гъугъсиб дих гъеебхьунзуз:

«Аллилуя! Агъа, ихь Аллагь,
вари хилиъ Дибиснайир, паччагьди дийигъну![+]
7Шад хьидихьа ва шадвалин гьарай ипдихьа,
Дугъан ад за апӀидихьа,
гьаз гъапиш Ччилан сумчир а!
Дугъан швушв гьязур духьна:[+]
8швушваз назук ирин нурлу ва марцци палат тувна!

Назук ир – му Аллагьдин гирами халкьдин гьякь ляхнар ву»[+].

9Хъасин малайикди узуз кӀуру:

«БикӀ: „Хушбахтаврар ву Ччилахьна сумчрин гешт хъапӀуз дих дапӀнайидар!“

Ва, давам апӀури, малайикди гъапизуз:

„Магьа Аллагьдин гьякь гафар!“»

10Узу, му малайикдиз икрам апӀарза кӀури, дугъан ликариккна ис алахъза, хъа дугъу узуз гъапи:

«Лиг, мици мапӀан! Узура, увуси ва яв гъардшарси, Исайикан шагьидвал апӀурайи лукӀ вуза! Аллагьдиз икрам апӀин! Гьаз гъапиш гьаму пайгъамбарвалин гафарин мяна Исайикан шагьидвал апӀуб ву»[+].


Лизи гьяйвниин элеънайир

11Хъасинси узуз зав атӀабццну гъябкъзуз: магьа лизи гьяйван ва дидʼин Элеънайир. Дугъаз Дугъри ва Гьякь Кас кӀуйи, Дугъу гьякьʼвалиинди дяви ва суд апӀуру. 12Дугъан улар убгурайи цӀаси ву, Дугъан кӀулʼин гизаф тажар ал. Дурарик, Дугъаз ЧазтӀан гъайри, саризра аьгъдру ччвур дибикӀна[+]. 13Дугъʼин ифдик кипнайи валжагъ алийи. Дугъан ччвур: «Аллагьдин Гаф» вуйи[+]. 14Лизи гьяйвнариинди, назук ирин лизи ва марцци палат алди, Дугъахъди аьршариан кьушум хъайи. 15Аллагьдин Гафнахъ хътругърудар пуч апӀуз Дугъан ушвниан учӀру ханжал удубчӀвурайи. Дугъу дурар рукьан чумакъикк ккаъди: Дугъу чяхир кчӀюбкьрушваъ Аллагьдин, вари хили Дибиснайирин, яман хъялнан чяхир кчӀюбкьюра[+]. 16Дугъан валжгъиин ва жвукьриин «паччгьарин Паччагь ва агъйирин Агъа» ччвур дибикӀнайи.

17Узуз, ригъдиин дийигъну, заварикк тӀирхурайи вари жакьвариз зурба дихниинди чӀигъ апӀурайи малайик гъяркъзуз:

«Эй, гьамина, Аллагьдихьна, хябяхъдин машгьур хураг ипӀуз уч йихьай! 18Паччгьарин, кьушмарин аьхюдарин, кьудратлударин, гьяйвнарин ва дурариин элеънайидарин, лукӀарин ва азадкрарин, цӀиб ва зурба вуйидарин жандкарин йикк ипӀидичва».

19Хъа узуз, лизи гьяйвниин Элеънайирихъдина Дугъан кьушмарихъди дявдиз удубчӀвнайи вягьши гьяйванат гъябкъзуз[+]. 20Вягьши гьяйванатна кучӀлин пайгъамбар гъидису. КучӀлин пайгъамбри вягьши гьяйванатдин гьюрматназ аьламатар улупуйи. Дугъу гьадму аьламатариинди вягьши гьяйванатдин лишан капӀнайидар ва дидин суратназ икрам апӀурайидар алдатмиш гъапӀнийи. Дурар кьюридра чӀивиди имиди убгурайи гугуртдин дагриъ ирчу[+]. 21Имбудар лизи гьяйвниин Алирин ушвниан удубчӀвурайи ханжлихьди гъийихнийи, ва вари жакьвар дурарин майтарин йиккарихьди ацӀнийи[+].

#### 20


Агъзур йис

1Хъа гьадмуган, кӀан ккадрушван ачар хьади ва хилиъ аьхю зунжур ади, завариан гъюрайи малайик гъяркъзуз[+]. 2Дугъу аждагьа, дегь заманайин битӀ, яни иблис вая Сатана, дибисну агъзур йисазди йибтӀну,[+] 3кӀан ккадрушвазди ипру ва, халкьар алдатмиш дарапӀбан бадали, агъзур йис гъябгъяйизкьан, хъябкьну, зиълан печать йивуру. Хъасин думу сацӀиб вахтназ деебтуб лазим вуйи[+].

4Хъа узуз, суд апӀуз гьюкум тувнайидар деънайи тахтар ва, Исайикан шагьидвал дапӀну ва Аллагьдин Гафналантина ккахъну, кӀулар алдатӀу рюгьяр гъяркъзуз. Мурар вягьши гьяйванатдиз, я дидин суратназ икрам дарапӀдар ва унтӀʼин, ясана хилʼин дидин лишан капӀуз гъидритдар ву. Дурар чӀиви гъахьнийи, ва дурари Месигьдихъди[†] агъзур йисан паччагьвал апӀиди[+]. 5Хъа имбу дийихнайидар, агъзур йис гъябгъяйиз, чӀиви хьидар. Му сабпи чӀиви хьувал ву. 6Хушбахтаврар ва гирамидар ву сабпидарди чӀиви гъашидар! Мурарин зиин кьюбпи аьжализ гьюкум адар. Дурарикан Аллагьдин ва Месигьдин гъуллугъчйир хьиди, ва дурари Гьадрарихъди агъзур йисан паччагьвал апӀиди[+].


Иблисдиз жаза

7Агъзур йис гъубшиган, иблис дустагъдиан деебтиди, 8ва диди, дюнʼяйин юкьуб терефназ дубшну, яни Гогдинна Магогдин йишвариз дубшну, халкьар алдатмиш апӀури, дурар дявдиз уч апӀиди. Дурарин кьадар гьюлихъ[†] гъумкьан ву[+]. 9Вари жил дибисну дуфну, дурари Аллагьдин гирами халкьар айишв ва Аллагьдин ккуни шагьур кьялаъ тӀапӀу. Хъа, завариан цӀа дубгъну, Иблисдин кьушум вари тӀанкь гъапӀу[+]. 10Дурар алдатмиш гъапӀу Иблис гугурт убгурайи цӀин дагризди – вягьши гьяйванатна кучӀлин пайгъамбар айи йишвазди – ипру. Дурарикан йишвди – йигъди, аьсрариан аьсрариз зивзивар кчӀюкьюри хьиди[+].


Гъийихдарин суд

11Хъа узуз, зурба лизи тахт ва дидʼин Деънайир гъяркъзуз. Дугъан машнахьан вари жил ва зав гьергнийи, дурар дихъури имдайи! 12Узуз гъийихдар, машгьур ва цӀиб вуйидар тахтнан улихь дийигъну гъяркъзуз. Китабар арццу, хъасин сабсана китаб абццу. Му Уьмрин китаб вуйи. Хъасин гъийихдарин суд, китабариъ дибикӀнайиси, чпин ляхнариинди гъапӀу[+]. 13Гьюлери чпиъ айи дийихнайидар тувнийи, аьжали ва жегьеннемди чпиъ айи дийихнайидар тувнийи, ва гьарсар касдин, чав гъапӀу ляхнариз дилигну, суд гъапӀу[+]. 14Хъасин аьжална жегьеннем цӀин дагризди ирчнийи. Ари гьаму кьюбпи аьжал ву – цӀа алди, убгурайи дагар. 15Уьмрин китабдик дидикӀну адрудар цӀин дагризди гатӀахьнийи[+].

#### 21


ЦӀийи Ерусалим

1Хъа узуз цӀийи зав ва цӀийи жил гъябкъзуз. Гьаз гъапиш сифтейин заварна жилар гьаргандиз гъудургнийи ва гьюлер[†] сарун имдайи[+]. 2Узуз Гирами Шагьур – цӀийи Ерусалим гъябкъзуз. Думу завариан Аллагьдихьан, жилириз ккилигурайи швушвси кабалгну, ис гъабхьнийи[+]. 3Узуз тахтналан кӀурайи аьхю дих гъеебхьзуз:

«Магьа Аллагь дуланмиш шлу йишв,
Думу адмийирихъди сатӀиди яшамиш хьиди!
Дурар Гьадгъан халкьди хьиди!
Ва Аллагь гьадрарихъди хьиди, ва гьадрариз Думу Аллагь хьиди.
4Дугъу дурарин уларилан гьарсаб нивгъ марцц апӀиди.
Аьжал сарун хьибдар,
сарун дердер, ишлар, иццрушнар хьидар,
гьаз гъапиш, муганайиздинуб вари гьаргандиз гъубшну»[+].

5Тахтниин Деънайири гъапи:

«Лиг, Узу вари цӀийиб арайиз хураза!» Хъа гъапи:

«БикӀ, му гафар вари гьякь ва дугъри ву»[+].

6Дугъу гъапизуз:

«Тамам гъабхьну! Узу – Альфа ва Омега, Эвел ва Аьхир вуза. Гъах духьнайириз уьмрин булагъдиккан Узу чӀанади шид убхъуз гъитдиза[+]. 7Гъалиб гъахьириз Узхьан гьаму вари ирсди рубкьиди. Гьацириз Узу Аллагь хьидиза, хъа думу Узуз бай хьиди[+]. 8Хъа гучӀбяхярин, масу туврударин, намуссузарин, йивну йихрударин, кьяппйирин, фалчйирин, идолариз икрам апӀрударин ва вари кучӀляхярин йишв цӀииндина гугутдиинди убгурайи дагар ву. Му кьюбпи аьжал ву»[+].

9Хъасин ккудукӀру ургуб бедбахтвалар айи захар хьайи ургур малайикарикан сар малайик гъюру ва узухъди улхуру:

«Лиг, узу увуз швушв улупидизавуз – Ччилан шив!»[+]

10Хъа дугъу узу, Гирами Рюгьну ацӀнайир, зурба ягъли дагъдиина гъурху ва узуз завариан Аллагьдихьан ис шулайи Гирами Шагьур – Ерусалим улупу[+]. 11Думу Аллагьдин адну нурлу дапӀнайи. Шагьрин крабчӀурайивал багьа гъванаринсиб, яшмайихъна гъубшубсиб, хрусталси марцциб вуйи. 12Дидлан, йицӀикьюр урар алди, зурба ягъли бару илтӀибкӀнайи. Хъа урнарихъ – йицӀикьюр малайик. Урнариин ччвурар дидикӀнайи – му ччвурар Израилин баярин йицӀикьюб тухмин ччвурар вуйи. 13Шубуд урнар ригъ гьудубчӀвру терефнахъинди лигурайи, шубуд – кафарийихъинди, шубуд – кьиблайихъинди, шубуд – ригъ алабхъру терефнахъинди. 14Шагьрин цал йицӀикьюб шибритӀиин дивнайи. Дурариин Ччилан йицӀикьюр марцци вакиларин[†] ччвурар алийи[+].

15Узухъди гафар апӀурайи малайикдихь, шагьур, дидин урнар ва цалар ерцуз гъизилин маргъ хьайи[+]. 16Шагьур юкьуб мурччвнануб вуйи, дидин ягълишинна яркьушин саб вуйи. Малайикди маргълихьди шагьур гъеебцу ва ярхишин кьюд агъзур километртӀан зиина удубчӀву, хъа дидин яркьушинна ягълишин, дидин ярхивалин кьадар айидар вуйи. 17Дугъу цал гъеебцу, дидин ягъливал, малайикди ктухубси, инсанарин гьисабариинди, йирхьцӀур метр удубчӀвнийи. 18Цал яшма кӀуру багьа гъвандикан дапӀнайи, хъа шагьур – чаантина рябкъру шюшесиб марцци гъизиликан. 19Шагьрин шибритӀар гьамцдар гьар жюре багьа гъванарихьди дабалгнайи: сабпи багьа гъван – яшма, кьюбпиб – сапфир, шубубпиб – халцедон, юкьубпиб – изумруд, 20хьубпиб – сардоникс, йирхьубпиб – сердолик, ургубпиб – хризолит, миржибпиб – берилл, урчӀвубпиб – топаз, йицӀубпиб – хризопраз, йицӀисабпиб – бирюза, йицӀикьюбпиб – аметист. 21ЙицӀикьюд урнар – йицӀикьюб жемчугдикан, гьарсар урнар сабди вуйи жемчугдикан дапӀнайи. Шагьрин кӀулин кюче чаантина рябкъру шюшеси марцци гъизиликан вуйи.

22Узуз шагьриъ Аллагьдин Хал[†] гъябкъюндарзуз, гьаз гъапиш Учв, Агъа Аллагь, вари хилиъ Дибиснайир ва Ччил – гьадрар Чпи Хал вуйи. 23Шагьур аку апӀуз я ригъдин, я вазлин акв лазим дайи, гьаз гъапиш шагьур Аллагьдин аднахьди аку дубхьнайи, ва Ччил – дидиз акв Туврур вуйи[+]. 24Халкьар Дугъан аквнаъди гъягъиди ва дюнʼяйин паччгьари душваз чпин заанвал хибди. 25Дидин урнар вари йигъан арццну хьиди, хъяркьну хьидар – душваъ йишв мучӀу шлуб дар. 26Душваз халкьарин заанвал ва гьюрмат хибди. 27ФукӀара чиркинуб душвазди убчӀвидар, душвазди алчагъвал ва кучӀал апӀрур учӀвидар. Душваъ анжагъ Ччилахь хьайи Уьмрин китабдиъ дидикӀнайидартӀан учӀвидар.

#### 22


Уьмрин нир

1Хъасин малайикди узуз хрусталси нур туврайи уьмрин штун нир улупзуз. Думу нир Аллагьдинна Ччилан тахтнаккан ккудубчӀвурайи 2ва кӀулин кючейиансина гъябгъюрайи. Нирин кьюбиб гъирагъарихъди уьмрин гьар хъайи. Дидигъ йисан йицӀикьюб ражари йимишар гъиршру, гьар вазли мейва хуру, дидин кӀажар халкьар сагъ апӀуз вуйидар ву[+]. 3Мушваъ агь-суза кайибра гьич фукӀара хьибдар. Гьаму Шагьриъ хьибди Аллагьдинна Ччилан тахт, ва Дугъан гъуллугъчйир Гьадгъан гъуллугънаъ хьиди. 4Дурариз Аллагьдин маш рябкъиди, ва Дугъан ччвур дурарин машниин хьибди[+]. 5Душваъ сарун мучӀу шлуб дар, дурариз сарун акв тувру алатдин акв, я ригъдин акв лазим хьибдар, гьаз гъапиш дурариз акв Агъа Аллагьди апӀиди. Дурари паччагьвал аьсрариан аьсрариз апӀиди[+].

6Малайикди гъапизуз:

«Му гафар дугъридар ва гьякьлудар ву. Чан Рюгь пайгъамбрариз[†] тувру Агъа Аллагьди Чан гъуллугънаъ айидариз багарихьди хьуз ккайиб улупуз Чан малайик гьаъну»[+].


Гъюрур – Иса

7«Магьа, Узу багарихьди гъидиза!

Хушбахтавар ву гьаму китабдин пайгьамбарвалин гафар тамам апӀрур!»[+]

8Узуз, Югьандиз, гьаму вари гъябкъюнзуз ва гъеебхьунзуз. Узуз гъеебхьиган ва гъябкъиган, узуз гьаму вари улупу малайикдин ликариккна, дугъаз икрам апӀуз кӀури, ис алахъза[+]. 9Хъа малайикди гъапизуз:

«Лиг, мици мапӀан! Узура гьаму увуси, яв гъардшарси, пайгъамбрарси ва гьаму китабдин гафар тамам апӀрударси, лукӀ вуза. Аллагьдин улихь икрам апӀин!»

10Хъа дугъу гъапизуз: «Гьаму китабдин пайгъамбарвалин гафар мииликан! Гьаз гъапиш вахт сарун хъудубкьна[+]. 11Гъит, ахмакь адми чан ахмакьʼвалар апӀури гъузри, гъит, алчагъри чан алчагъвалар апӀри, гъит, ужури ужувлар апӀри, ва гирами вуйир гирамиди гъузри»[+].

12«Магьа, Узу багарихьди гъидиза! Ва гьардиз, чав гъапӀу ляхнариз дилигну, тувру Йиз кьимат Узухьди хьазухь[+]. 13Узу вуза Альфа ва Омега, Сарпир ва КкудубкӀрур, Эвел ва Аьхир»[+].

14Хушбахтаврар ву чпин палтар урччурайидар! Дурариз уьмрин гьарихьна ихтияр а, дурарихьан Шагьриъ урнарианмина учӀвуз шулу[+]. 15Амма хуйир, фалчйир, кьяппйир, йивну йихрудар, идолариз икрам апӀрудар, кучӀал ккунидар ва думу арайиз хрудар вари Шагьрин чӀатинди гъузди[+].

16«Узу, Исайи, учвуз гьаму шагьидвал тувну, жямяаьтарин улихь ктибтуз Йиз малайик гьаунза. Узу вуза Давудрин[†] Ччив ва Кюл. Узу вуза гвачӀиндин аку Хяд»[+].

17Рюгьнура ва швушвура кӀура: гъач!

Хъпехъурайирира, гъит, йипри: гъач!

Дахаргнайирра, гъит, гъюри!

Шлиз ккундуш, гъит, уьмрин шид чӀанади гъадабгъри![+]

18Гьаму китабдин пайгъамбарвалин гафар ерхьурайидариз узу улихьмиди кӀураза: эгер шли гьаму гафариин фукӀа-мукӀа иливиш, дугъʼин Аллагьдира гьаму китабдиъ ктитурайи бедбахтвалар иливиди;[+] 19хъа эгер шли гьаму пайгъамбарвалин китабдикан фукӀа-мукӀа ктабгъиш, гьаму китабдиъ ктитурайи уьмрин гьаркан ва Гирами Шагьрикан Аллагьди дугъан пай ктабгъиди.

20Шли гьамдикан шагьидвал апӀураш, Дугъу кӀура:

«Ав, Узу багарихьди гъидиза!»

Ав гьаци ибшри, гъач, Агъа Иса![+]

21Агъа Исайин[†] ужʼвал варидариз ибшри!

## Ччвурар (Паччагьлугъарин китабар)

### Ччвурар (Паччагьлугъарин китабар)

Ччвурар (Паччагьлугъарин китабар)


Паччагьлугъарин китабар


Астарта

Ашера

Баал

Бут

Вариубгбан гъурбан

Гюрюшнан (РАББИЙИН) Чадур

Дандихъан Беэр-Шевайихъна

Демдин гъурбан

Дявдин фургъун

Заанурин/РАББИЙИН гъуллугъчи

Заанурин/РАББИЙИН Хал

Заанурин/РАББИЙИН (Йикьрарин) сундух

Заварин Кьувватарин Аьхюр

Левитар

Малайик-херувим

Улгьани

Чархачи

Ччим ктатуб


Ччвурар

### Астарта

Астарта – бегьерлувалин бут-дишагьли, дидиз ханаанари икрам апӀури гъахьну. Кюгьне вахтари Багагь Ригъ удубчӀвру терефнаъ Астартайиз икрам апӀру йишвариъ гакӀвлин дестгар дурснади гъахьну, мумкин ву, бут-дишагьлийин адатӀнайи шиклар кади. Саспи нагълариъ Астарта Илу бутдин ясана Баал бутдин (варитӀан заану бутдин) хпир ва «вари бутарин дада» вуди гъахьну. (лиг гьацира: Баал)

### Ашера

Ашера – Ашера Ханаандин бегьерлуварин бут вуйи. Думу мурхьулси улупуйи.

### Баал

Баал – ханаанарин кӀулин бут, чаз кюгьне вахтари ханаанари икрам апӀури гъахьи завар рахбан бут. Думу гафнан мяна – «агъа, эйси».

### Бут

Бут – думу гъвандикан, металликан, ясана гакӀвликан ктапӀуйи. Дурар заанурарси гьисаб апӀуйи, дурариз ибадат апӀуйи.

### Вариубгбан гъурбан

Вариубгбан гъурбан – гъурбан апӀбан саб жюре. Убккбахъан гьяйванат гъурбан апӀрушвʼин тамамди убгури гъахьну. Гъурбан апӀбан жара жюрйириъ гъурбан апӀру гьяйванатдин тялукь пай убгури, хъа имбуб ипӀури гъахьну. (лиг гьацира: Демдин гъурбан)

### Гюрюшнан (РАББИЙИН) Чадур

Гюрюшнан (РАББИЙИН) Чадур – Заанурин регьберваликкди жугьдари тикмиш гъапӀу саб йишвхьан жара йишвахьна гъабхру ибадатхана. Ибадатханайиъ садакьайин уьлер ва садакьйир хпаъ лазим вуйи алатар али стол, хъа гьацира иццидар ниар адаъбан гъурбан апӀрушв ва лампа ади гъахьну.

Заанурин амриинди израилари Гюрюшнан Чадур тикмиш гъапӀну ва, чпи гъумран буш чюлиъ лицруган, думу чпихьди гъабхури гъахьну. Гюрюшнан Чадриъ Йикьрарин сундух уьбхюйи. Лишнариинди Гюрюшнан Чадур израиларин бинайиин Заанурин Хал вуди гъабхьну. Гюрюшнан Чадрин улихь Заануриз икрам апӀури ва гьаригъан, Сулейманди Ерусалимдиъ Ибадатхана тикмиш апӀайизкьан, гъурбнар апӀури гъахьну.

Израиларихьан Гюрюшнан Чадрин гьяятдиъ учӀвуз шули гъабхьну, хъа Гирамишваъ учӀвуз анжагъ Заанурин гъуллугъчйирихьан шули гъабхьну; гьаддихъди сабси, Гирамидарик Гирами йишваъ хьуз анжагъ Заанурин сарпи гъуллугъчийихьан шули гъабхьну, думура анжагъ йискьубак саб ражну.

Израилар Гюрюшнан Чадрикк Заанур ккайивалихъ хъугъри гъахьну. (лиг гьацира: Заанурин/РАББИЙИН гъуллугъчи, Заанурин/РАББИЙИН Хал, Заанурин/РАББИЙИН (Йикьрарин) сундух)

### Дандихъан Беэр-Шевайихъна

Дандихъан Беэр-Шевайихъна – Дан кафарийиъ, Беэр-Шева кьиблайиъ айи шагьрар гъахьну, му вари Израилиъ кӀуру гаф ву.

### Демдин гъурбан

Демдин гъурбан – ислягьвалин гъурбан. Му жюре гъурбан Заанурихъди дюз аьлакьйир уьрхюз ва Дугъахъди албагбан ва цӀийикӀултӀан аьлакьйир хьпан шадлугъар демдиинди къайд апӀуз апӀури гъахьну. Убккбахъан гьяйванатдин тялукь пай гъурбан апӀрушвʼин убгуйи; хъа имбу пай гъурбан гъапӀу касди, дугъан хизанди ва Заанурин гъуллугъчийи ипӀури гъахьну. (лиг гьацира: Заанурин/РАББИЙИН гъуллугъчи)

### Дявдин фургъун

Дявдин фургъун – гьяйвнар ккитӀру, кьюб чарх ккайи аьрабасиб. Думу дявдиъ ясана эъну гъягъюз ишлетмиш апӀуйи.

### Заанурин/РАББИЙИН гъуллугъчи

Заанурин/РАББИЙИН гъуллугъчи – Гюрюшнан Чадрикк диндин рякъяр-ражар ва ибадатвал апӀуз махсус ихтияр айи инсан. Мусайин Къанундиинди Израилиъ Заанурин гъуллугъчйир хьуз Мусайин аьхюну чве Гьарундин насларихьантӀан шули гъахьундар, гьаз гъапиш Гьарун гьадму гъуллугъ апӀуз Заанури ктагъну. Заанурин гъуллугъчйири Заануриз ибадатвал апӀбан, гъурбан апӀбан, диндин рякъяр-ражар ва мажлисар гъахбан ляхнарин жаваб туври гъахьну. Чпин гъуллугънаъ дурариз левитари кюмек апӀури гъахьну. Анжагъ Заанурин гъуллугъчйирихьан Гюрюшнан Чадрин, хъасин Заанурин Хулан, гирамишваъ учӀвуз шули гъахьну. (лиг гьацира: Гюрюшнан Чадур, Заанурин/РАББИЙИН Хал, Левит)

### Заанурин/РАББИЙИН Хал

Заанурин/РАББИЙИН Хал – му Заануриз ибадатвал апӀуз тяйин дапӀнайи дарамат вуйи. Душваъ Учв Заанур, дярякъри, шуйи. Инсанар дина Дугъаз икрам апӀуз гъюйи.

1 Пачч. китабдиъ (1:7, [9]; 3:15) дици Заанурихъди Йикьрарин сундух айи дараматдиз кӀуйи. Хъасин Сулейман паччагьди тикмиш гъапӀу Хулаз гьаци кӀуйи (лиг 3 Пачч. 6).

### Заанурин/РАББИЙИН (Йикьрарин) сундух

Заанурин/РАББИЙИН (Йикьрарин) сундух – израиларин асас гирами шейъ, гакӀвликан кадапӀнайи ва гъизилихъди дабалгнайи ишикӀ. Дидиъ Заанури, Израилин халкьдихъди йикьрар йибтӀруган, Синай дагъдиин Муса пайгъамбриз туву 10 табшуругъ утӀурчнайи гъвандин кьюб шиб айи. Сундхин гъапгъиин гъизиликан кадаънайи хлинццар гьатӀарццнайи кьюб малайик-херувим алийи. (лиг гьацира: Малайик-херувим).

### Заварин Кьувватарин Аьхюр

Заварин Кьувватарин Аьхюр – Заварин Кьувватар – малайикар вая хядар. Думу ччвурну Заанури вари аьлам идара апӀурайивал улупуру.

### Левитар

Левитар – Якьубдин (Израилин) шубурпи бай Левийин наслар. Муса пайгъамбрин вахтари Заанури Левийин наслиан вуйи Гьарундин наслар Чан гъуллугъчйирди ктагънийи. Левийин имбу вари наслар (ари гьадрариз левитар кӀуру) Гюрюшнан Чадрикк, Чан гъуллугъчйириз кюмек апӀури, дилихну ккундийи Ччвурар. Думу жилин эйсйир дару Израилин ялгъуз саб тухум вуйи, гьаз гъапиш дурарин ляхин Гюрюшнан Чадрикк, хъасин Заанурин Хулаъ, гъуллугъ апӀуб вуйи. (лиг гьацира: Гюрюшнан Чадур, Заанурин/РАББИЙИН гъуллугъчи, Заанурин/РАББИЙИН Хал)

### Малайик-херувим

Малайик-херувим – завуъ айи хлинццар кайи чӀиви шейʼар. Гъизиликан кадаънайи дурарин кьюб уюгъ Йикьрарин сундхиин алийи. (лиг гьацира: Заанурин/РАББИЙИН (Йикьрарин) сундух)

### Улгьани

Улгьани – Заанурин гъуллугъчийи гъурбан апӀру вахтна юкьвнаан идибтӀруб. Заанурин аьхюну гъуллугъчийин улгьанийиъ кьюб гирами гъван ади гъахьну. Заанурин амур аьгъю апӀбан бадали думу гъванарихъди тупут гьипри гъахьну. (лиг гьацира: Заанурин/РАББИЙИН гъуллугъчи)

### Чархачи

Чархачи – табшуругъ хьади гьаънайир.

### Ччим ктатуб

Ччим ктатуб – кюгьне вахтарианмина жугьдарин зейтундин ччим ктатувалиинди инсанар асас гъуллугъназ адауб аьдат ади гъабхьну. Гьадму гьисабнаан, Раббийин амриинди думу паччгьариз, Заанурин гъуллугъчйириз ва пайгъамбрариз аид вуди гъабхьну. (лиг гьацира: Заанурин/РАББИЙИН гъуллугъчи)

## Читин гафар

### Читин гафар

Читин гафар


ЦӀийи Йикьрар


А

В

Г

Д

З

И

К

Л

М

Н

П

С

У

Ф

Х

Ш


Читин гафар

### Аллагьдин Агълиж

Аллагьдин Агълиж – Иса Месигьдин ччвурарикан саб, фицики гьарсар касдин гунгьарихъанди Думу, агълижси, хачриин гъурбан гъахьну.

### Аллагьдин Паччагьлугъ

Аллагьдин Паччагьлугъ – Аллагьдин гьюкмин девир. Аллагьдин Паччагьлугъдиъ учӀвуб – Аллагь чпин паччагь вуди хьуб. Жараси – женнет.

### Аллагьдин хал

Аллагьдин хал – Ерусалимдиъ ади гъабхьи Гирами дарамат. Анжагъ гьадушваътӀан жугьдари Аллагьдиз гъурбнар хури гъахьундар ва гьацира машкврариз гьадушвазтӀан уч шули гъахьундар. Сифте думу Дарамат ихь девир гъяйиз 10-пи аьсриъ Сулейман паччагьдин девриъ дивну. Хъасин, ихь девир гъяйиз 5-пи аьсриъ, жугьдар Вавилондиан йисирвалиан гъафиган, дарабгънайиб тазатӀан дивнийи. Ихь деврин 1-пи аьсриъ Гьирод паччагьди Дарамат жараси тикмиш гъапӀнийи. Исайи улихь ккимиди дупнайиси, ихь деврин 70-пи йисан му дарамат Римдин кьушмари ккидипнийи ва дидхъанмина таза алапӀундайи.

### Аллагьсузар (Аллагь аьгъдрудар)

Аллагьсузар (Аллагь аьгъдрудар) – Иса жилиина гъяйиз, Аллагь садар жугьдаризтӀан аьгъяди гъахьундар, гьаз гъапиш Аллагьди Учв дурариз Къанундилантина аьгъю гъапӀну, имбуну халкьариз аьгъяди гъахьундар, я Аллагь аьгъяди ккунди гъахьундар, аьгъяди ккунидар жугьуд халкьдик ктикьури гъахьну.

### Аьлимар

Аьлимар – лигай: къанунчйириз.

### Аьхюну малла

Аьхюну малла – жугьдарин диндин кӀулин гъуллугъчи. Кюгьне Йикьрарин вахтари дурари халкьди гъапӀу гъурбнар кьабул апӀуйи ва Аллагьдиз ургуйи.

### Вакилар

Вакилар – Аллагьди кадагънайи ва гьаънайи адмийир. Исайи гьамци, Чав ктагъу ва Чахъди лицури гъахьи 12 ученикдиз кӀуйи. Дурари инсанарихьна Ужувлан хабар рубкьну ккундийи.

### Гирами китабар

Гирами китабар – Гирами Рюгьниинди дидикӀнайи вари китабар: Мусайин хьуб китаб, Пайгъамбрарин китаб, Мяълийирин китаб ва ЦӀийи Йикьрарин китаб.

### Гирами чадур, Шагьидвалин чадур

Гирами чадур, Шагьидвалин чадур – Аллагьдиз хал дивайиз Дугъаз икрам апӀрушв ва гъурбнар хрушв. Думу, Аллагьди гъапибси, дапӀнайиб вуйи. Му мици Кюгьне Йикьрарин вахтари гъабшиб вуйи.

### Гунгьар гардандиъ дисуб

Гунгьар гардандиъ дисуб – Аллагьдин улихь жвуван гунгьарин гъавриъ ахъуб ва цӀийи, гунгьар ктру уьмур ккебгъуб.

### Гъурбан апӀрушв

Гъурбан апӀрушв – жилихьан ягъалди, гъвандикан, батӀрикан ясана рукькан дапӀнайишв. Гъурбан гъапӀуб гьадушвʼин дипуйи ва Аллагьдиз убгуйи. Иса жилиина дуфнайи вахтна, гъурбан апӀрушв Аллагьдин хулаъ айи. Душвʼин гъурбан гъапӀуб убгуз Аллагьдин гъуллугъчйиризтӀан (маллйир) ихтияр ади гъабхьундар.

### Давудрин Насил

Давудрин Насил – Месигьдиз гьаци кӀуйи. Думу Давуд паччагьдин насларикан духьну ккундийи.

### Динар (динарий)

Динар (динарий) – улихь вахтари сад йигъандин зегьметнахъ тувру кьимат.

### Заан диванхана (синедрион)

Заан диванхана (синедрион) – жугьдарин диван апӀру гьюкум айи заан мажлис. Думу 70 касдикан ибарат вуйи. Иса жилиин ва жугьдар Рим вилаятдин гьюкмикк ккайи вахтна, заан диванханайин кӀулин къарар, анжагъ жугьдарин жилариин али Рим гьюкмин ихтияр гъабхьиган, кьувватнаъ убчӀвуйи.

### Зилотар

Зилотар – жугьдарин диндин саб десте. Дурариз жара миллетарихьан жугьдарин дин марцциди уьбхюз ва Римдин гьюкмиккан Израиль дявдиинди азад апӀуз ккундийи.

### Инсаниятдин Бай

Инсаниятдин Бай – Кюгьне йикьрарин китабариъ Месигьдиз гьаци кӀуйи. Исайи, Чаз гьамци кӀури, Учв Месигь вуйиб улупнийи. Сакьюдар Гирами китабариъра Месигьдиз гьаци кӀура.

### Къанун

Къанун – Муса пайгъамбриз Аллагьди туву табшуругъар айи Гирами китабарин кюгьне саб пай. Дидиз Таврат, Тора вая Мусайин хьуб китаб кӀури шулу.

### Къанун тамам апӀуб

Къанун тамам апӀуб – вари жугьдарин буржи. Думу Къанундиъ, адми фици яшамиш духьну ккундуш, уьмриъ фу гъадагъа вуш, жара гьюкуматдиндарихъди фици духьну ккундуш, мидланна гъайри, гизаф кьадар аьдатарикан, хурагарикан ва жара гизафубдикан дибикӀна.

### Къанунчйир

Къанунчйир – инсанариз Къанундин къайдйир улупру гъуллугъчйир. Жугьдарин дурариз аьхю гьюрмат айи.

### Лавшарин машквар

Лавшарин машквар – Пасха машкврихъан дишла ургуд йигъан тебрик апӀру машквар. Думу вахтна анжагъ дун ктру уьлтӀан (лавшартӀан) дитӀну ккундайи.

### Левитар

Левитар – дурар Аллагьдин гъулугъчйир (маллйир) даршра, дурари, Аллагьдин хулаъ мукьмар йивури, Аллагьдин ад за апӀури, гъурбан апӀурайи гьяйванатар ургуз ва жара ляхнариз кюмекчйир гъахьну. Мидланра гъайри, дурари Къанундин дарсар туври гъахьну ва халкьдин арайиъ дурар мялимарси вуйи. Мици Левийин тухмиан вуйи адмийиризтӀан апӀуз ихтияр ади гъабхьундар.

### Маллйир

Маллйир – Ерусалимдиъ айи Аллагьдин хулан гъуллугъчйир. Дурарин вазифа, Къанундиъ улупнайиганси, гъурбнар хуб, ургуб вуйи.

### Манна

Манна – Мусайин хиликкди гъумран чюллериъ Израиль халкь уьгънайи вахтари Аллагьди дурариз завʼан гьапӀри гъабхьи хураг.

### Месигь

Месигь – Гирами китабариъ улупнайиси, инсанар уьрхбан бадали Аллагьдихьан Дуфнайир.

### Мист

Мист – Гирами китабар урхбан ва гьацира ккарагбан бадали жугьдар уч шлу хал. Жугьдарин мистаъ гьар султ йигъан уч шуйи. Мистариъ Кюгьне йикьрар урхуз ва дурарин мяна ктибтуз гьар жугьуддиз ихтияр ади гъабхьну. Жугьдар яшамиш шлу гьар шагьриъ, гъулаъ мистар ади гъахьну. Аьдат вуйиси, дурарин яшайиш гьаддилан илтӀибкӀнайи, ва мистан аьхюрра варитӀан гьюрматлу кас шули гъахьну.

### Мяълийирин китаб

Мяълийирин китаб – Гирами китабарикан саб. Дидиз 150 мяъли дахил шула. Дурари Аллагьдин аднакан, аьжаликкан адмийир уьрхюзди Аллагьдиз баркаллагьнакан, Аллагьдин зурбаваликан, Аллагьдиз ккарагбакан кӀура.

### Налукар уч апӀрур

Налукар уч апӀрур – Къанун дюрюбхди, Римдин хазнайиз пул уч апӀру жугьдар. Дурар тмуну жугьдариз лап даккни инсанар вуйи.

### Пайгъамбрар

Пайгъамбрар – Аллагьдин гафар деерхьну, дурар адмийириз ктитрудар. Пайгъамбрар Иса гъяйиз ади гъахьну. Аллагьдин пайгъамбар жугьуд адмийикантӀан шлуб дар, гьаз гъапиш Аллагьди гьадму Чан халкьдигъянтӀан пайгъамбрар гъядягъюри гъахьундар, фицики дурари Аллагьдин Къанун хъапӀуз улупури гъахьну. Пайгъамбрарин китабар Кюгьне йикьрарин пайназ дахил шула.

### Пасха

Пасха – Египетдин лукӀʼваликкан ата-бабйир азад хьувал кӀваина хру жугьдарин кӀулин машквар. Пасхайин машквар гьар хьадукра апрелиъ Ерусалимдиъ къайд апӀуйи. Пасхайин хурагназ, аьдат вуйиси, агълиж дубккну ккундийи.

### Саддукйир

Саддукйир – жугьдарин диндин саб десте. Дурари КъанундизтӀан гъуллугъ апӀури гъахьундар. Гьаддиз лигну, дурар гъачӀидар чӀиви хьувалихъ хъугъри гъахьундар, фицики, чпи фикир апӀурайиси, Къанундиъ дидкан дибикӀну адруган.

### Султ йигъ

Султ йигъ – гирами ва гьяфтайин аьхиримжи йигъ. Му йигъ марцци йигъ вуди гьисаб апӀурайи. Къанундиз лигну, султ йигъан лихуз гъадагъа апӀурайи. Жугьдарин ригъ алабхъбан кьяляхъ закурин йигъ ккебгъуйи. Гьаддиз, жвуми йигъан ригъ алабхъбалан кьяляхъ тап султ йигъан ригъ алабхъайизкьан лихуз ихтияр ади гъабхьундар, думу йигъ Аллагьдиз бахш дапӀну ккундийи.

### Ужувлан хабар

Ужувлан хабар – Аллагьди тувнайи Гаф. Гьадму Гаф уьмриз Аллагьди Иса Месигьдилантина арайиз гъабхну. Гьадгъулантина вари инсаниятдиз чпи уьрхюз рякъ ачмиш гъабхьну – магьа Аллагьдихьан дуфнайи Ужувлан хабар жилариин гьарсар касдиз.

### Ученикар (Исайин)

Ученикар (Исайин) – Исайихъ хъугънайидар, Дугъан терефкрар, Дугъан гаф агъю апӀурайидар ва Дугъан рякъ дибиснайидар.

### Фарисйир

Фарисйир – жугьдарин диндин саб десте. Дурари Къанундиъ улупнайиб гьярф-гьярфнаъди тамам апӀуйи. Халкьдин арайиъ дурарин аьхю гьюрмат айи. Дурар, чпин аьгъювализ лигну, гизаф фурс кайидар вуйи.

### Хач

Хач – иливбан ишараси чиб-чпик китӀнайи кьюб хамхар. Дурарикан сабунуб жилиъ убсуйи, хъа гьатмунуб дидик кабсуйи. Рим гьюкми тахсиркрар гьацдар хачарик карсуйи. Адмийирикан аьзабар кчӀюкьбан бадали, дурари дурар хачрак кьумар йивну карсуйи ва йикӀайизкьан гьаци кирхну гъитуйи.

### Хъугърударин мажлис, ясана хъугърудар

Хъугърударин мажлис, ясана хъугърудар – му гаф кьюб мянайиинди ишлетмиш апӀури шулу: 1) Саб йишвахь уч шлу Иса Месигьдихъ хъугъру адмийир. 2) Вари дюнʼя вуйибси яшамиш шулайи Исайихъ хъугъру адмийир.

### ХьуцӀурарин машквар (Бегьер ккадабцӀбан машквар)

ХьуцӀурарин машквар (Бегьер ккадабцӀбан машквар) – бегьер ккадабцӀбалан кьяляхъ апӀру машквар. Жугьдари думу машквар, Азадвалин (Пасхайин) машкврихъан хьцӀурпи йигъан тебрик апӀури шулу.

### Штуан апӀуб

Штуан апӀуб – гунгьар гардандиъ дисбан ва гунгьарихьан марцц хьпан лишан вуди, штукк ккеркну, таза беден хъибшу мисал вуди, ккудучӀвуб. Мици, Аллагьди дупну, Исайин терефкрари апӀури шулу, гьаз гъапиш Исайихъ хъугърур гъашигантӀан женнетагьли хьуз шлуб дар. Му аьдатну инсан Аллагьдиз бахш гъахьивал ва цӀийи уьмур ккебгъувал улупура.

## Ччвурар (ЦӀийи Йикьрар)

### Ччвурар (ЦӀийи Йикьрар)

Ччвурар (ЦӀийи Йикьрар)


ЦӀийи Йикьрар


Аюб

Вавилон

Гоморра

Гьарун

Гьирод

Давуд

Ибрагьим

Ильяс

Исакь

Мелхиседек

Муса

Нюгь

Сарай

Содом

Сулейман

Юнус

Якьуб


Ччвурар

### Аюб

Аюб – аьгь апӀуз даршлу аьзабар аьгь гъапӀу кас. Дугъкан, «Кюгьне Йикьрарин» «Аюб» китабдиъ дибикӀна.

### Вавилон

Вавилон – Иса Месигь гъяйиз улихьна вахтари Вавилон вилаят жугьуд халкьдин лап яман душман вуди гъабхьну. ЦӀийи Йикьрарнаъ «Вавилон» кӀуру гаф саспи йишвариъ иблисдин вая шейтӀнин гьюкум вуди ишлетмиш апӀура.

### Гоморра

Гоморра – ДубкӀнайи (Мертвое) гьюлин гъирагъдихъ хъади гъахьи хьуб шагьрикан кьюбдиз Гоморра ва Содом кӀуйи. Гьадму шагьрариъ яшамиш шули гъахьи адмийири апӀури гъахьи гунгьариз дилигну, Аллагьди завʼан мархьси цӀана гугут дубгъну, гьадму кьюбиб шагьрар гъургну.

### Гьарун

Гьарун – Муса пайгъамбрин аьхюну гъардаш. Аллагьдин гъуллугънаъ хьуз ва Аллагьдиз Израиль халкьдихъанди гъурбнар хуз, анжагъ Гьарундиз ва дугъан насларизтӀан ихтияр ади гъабхьундар.

### Гьирод

Гьирод – хъади-хъади гъахьи юкьур паччагьдиин алди гъабхьи ччвур. 1. Зурба Гьирод – вари Палестина уьлкейин паччагьвал апӀури гъахьи жугьдарин паччагь. Гьадгъу паччагьвал апӀурайиган, Иса Месигь бабкан гъахьну. 2. Гьирод Антипа – Галилей уьлкейин паччагь, Зурба Гьироддин бай. 3. Гьирод Агрипа – Зурба Гьироддин балин бай (хтул). Дугъу Палестинайин аьхювал апӀурайи вахтна, Исайихъ хъугърударихъ думу ижмиди хъергри гъахьну.

### Давуд

Давуд – Ягьудайин тухмиан гъахьи Израилин варитӀан машгьур паччагь. Пайгъамбрари, гьякьди дюнʼяйиин паччагьвал апӀру Месигь Давудрин насларикан хьиди, кӀури, улихьмиди кӀури гъахьну.

### Ибрагьим

Ибрагьим – Аллагьди гьаму пайгъамбрихъди йикьрар гъийитӀнийи. Израиль халкь гьамгъулантина ккебгъра. Ибрагьим Аллагьдихъ хъпехърур, Аллагьдиин хъугъʼвал алир вуйи, ва Аллагьди думу дугъри кас вуди гьисаб гъапӀну.

### Ильяс

Ильяс – Кюгьне йикьрарнан вахтари гирамидарикан сар ва адлу пайгъамбар. Думу чӀивидимиди аьршариз гъурхну. Израиль гьюкуматдин аьхюр вуйи Ахавдина дугъан хпири кучӀлин аллагьариз икрам апӀурайиган, Ильясди дурариз Аллагьдин гафар гъапнийи. Гьаму дюнʼяйиз гъюз Месигь гьязур гъапӀур Ильяс ву.

### Исакь

Исакь – Ибрагьимдинна Сарайин бай.

### Мелхиседек

Мелхиседек – Салим кӀуру йишван паччагь, Аллагьдин гъуллугънаъ айир. Ибрагьим пайгъамбри дугъаз, дявдиъ гъалиб духьну гъюрури, чахь хьайибдикан йицӀубпи пай тувнийи. Гьаддин кьяляхъ, Ибрагьимдиз ужʼвал апӀин кӀури, Мелхиседек Аллагьдиз ккарагнийи.

### Муса

Муса – пайгъамбар, жугьдарин варитӀан машгьур кас, дурарин аьхюр. Дугъу чан халкь, жугьдар, Египетдин йисирваликкан ккадаъну. Дугъу Аллагьди туву Къанун чан халкьдихьна гъурубкьну.

### Нюгь

Нюгь – пайгъамбар. Аллагьди, гьадмугандин дюнʼя, илипну шид, ккидипайиз, Нюгьдиз гими апӀин гъапну. Гьадиъди думу ва дугъан хизан Аллагьдихъ хъугъувалилантина аьжалнаккан гъюрхну.

### Сарай

Сарай – Ибрагьим пайгъамбрин хпир, Исакьдин дада.

### Содом

Содом – лигай: Гоморрайиз.

### Сулейман

Сулейман – Давудрин бай. Давудрин кьяляхъ Израиль уьлкейин паччагь. Сулейман паччагь вуйиган, Израиль гьюкумат гизаф девлетлу ва кьувватлу шулу. Сулейманди Ерусалимдиъ Аллагьдиз сабпи хал (дарамат) дивру.

### Юнус

Юнус – пайгъамбар, шубуд йигъан балугъин фуниъ ади гъашир.

### Якьуб

Якьуб – Исакьдин бай, дугъаз Израилра кӀури шулу.

## Жугьдарин улихь вахтарин сакьюдар аьдатар


Эвел

Жугьдарин улихь вахтарин сакьюдар аьдатар

Аьдат | Гъавриъ ккауб | Наан каш
Заануриз, Дугъан ччвурнан ерина, РАББИ («йиз Аьхюр») кӀури гъахьну | Заанурин ччвур пуб гъадагъа вуди гъабхьну. | 2:4 ва душвхъантина
гъараваш дишагьли жвуван жилириз тувуб | Ригъ гьудубчӀвру терефнаъ айи уьлкйирин гьамциб аьдат ади гъабхьну: бицӀидар даршулайи хпири чахъди хъайи гъараваш дишагьли чан жилириз тувуйи. Хъа чан жилирикан думу гъараваш дишагьлийиз гъахьи бицӀидар хпири чан ликрихъ хъитӀуйи. | 16:2
урнарихъ деуб | Шагьрин айитӀинди учӀвру урнарихъишв жямяаьтдин гим вуди гъабхьну, гьадушвахъ чпин сударра кмиди апӀури гъахьну. | 23:10
бакьбакьикк хил ккивуб | Ижми ху апӀбан аьдат. | 24:2; 47:29
аьхюнурвал | Аьхюнурвал – чвйирин арайиъ аьхюну бализ гьюрмат хьувал ва, ирс пай апӀруган, артухъди ирс рубкьувал ву. | 25-пи кӀул
адашди, берекет хьуб ккун апӀуб | ЙикӀури ахниъ айи адашди чан аьхюну бализ дих апӀуйи ва Заанурикан, дугъан хизандиз берекет хьуб ккун апӀуйи ва чаллантина гъубзнайи ирснан аьхювал дугъан хилиъ ивуйи. | 27-пи кӀул
гирамиб вуди гъван дубсуб | Улихь вахтари, му йишв гирамиб ву кӀури улупбан бадали гъван вая гъванарин кӀеле дубсуйи. | 28:18
оливкйирин ччим улубзуб | Гирамиб (гирамир) вуди жара апӀбан ва Заануриз бахиш вуди дебккбан (дерккбан) аьдат. | 28:18
чвуччву чан гъакӀи чвуччвун хпир дитуб | БицӀир дархьиди гъакӀи чвуччун хпир, тмуну чвуччвуз дитри гъахьну. Мици, чан чвуччвуз наслар ишри кӀури апӀуйи. | 38-пи кӀул

## Кьадар улупбан уьлчмйир


Эвел

Кьадар улупбан уьлчмйир

гъагънан, манзилнан ва бушлугънан кьадар улупру кюгьне жугьдарин уьлчмйир | кюгьне уьлчмйириз барамбар гьамусдин кьадар
(жугьдарин) саб луху | фукьан убшруш улупру уьлчме, 7 литритӀан цӀиб артухъ убшруб
бека | гъагъишин улупру уьлчме, 6 грамсиб гъагъишин
кесита | мялум дару кюгьне пулин кьадар улупру уьлчме
хъуршил | ярхишин улупру уьлчме, 50 сантиметркьансиб
шекел | гъагъишин улупру уьлчме, гьацира пулин кьадар улупруб (арсран гъагъ), 11,5 граммсиб

## Кюгьне жугьдарин календарь


Кюгьне жугьдарин календарь

Кюгьне жугьдарин календарь вазлинна-ригъдинуб гъабхьну.

Йискьубан сабпи ваз нисан вуди гъабхьну.

Исихъ Эстерин китабдиъ чпикан дибикӀнайи асас гьядисйир гъийин деврин календариинди тувна.

Ихь эрайиз 486 йис улихьна – Ксеркс I (Ахашʼверуш) Персияйин паччагьлугъдин тахтниина гъювал.

3:12 – сабпи вазлин йицӀишубудпи йигъ ихь эрайиз улихьна 474-пи йисандин 17-пи апрелихъди дюзди гъюру.

8:9 – шубубпи вазлин къанна шубудпи йигъ – ихь эрайиз улихьна 474-пи йисан 25-пи июнь.

9:1 – йицӀикьюбпи вазлин, яни адарин, йицӀишубудпи йигъ – ихь эрайиз улихьна 473-пи йисан 7-пи март.

9:15 – адар вазлин йицӀиюкьудпи йигъ – ихь эрайиз улихьна 473-пи йисан 8-пи март.

## «Эстер» ва «Даниял» китабарик кайи


Эстер • Даниял

«Эстер» ва «Даниял» китабарик кайи гьядисйирин хъайи-хъайибси вахт «Эстер» ва «Даниял» китабарик кайи…

Ихь девриз улихьна 605-562-пи йисар | Вавилондин паччагь Навухаднасарин паччагьвал.
Ихь девриз улихьна 597-пи йис | Навухаднасари Ерусалим гъибисну. Аллагьдин Хал тӀараш ва чиркин гъапӀну. Иудеяйин паччагь Йихуяким ва халкьдин аьхюбсиб пай йисирвализ гъадагъну.
Ихь девриз улихьна 586-пи йис | Навухаднасари Ерусалим дармадагъин гъапӀну. Вавилондин йисирвал.
Ихь девриз улихьна 558-530-пи йисар | Персияйин паччагь Кирин паччагьвал.
Ихь девриз улихьна 539-пи йис | Кири Вавилон гъибисну. Вавилон паччагьлугъдин аьхир.
Ихь девриз улихьна 538-пи йис | Аллагьдин Хал цӀийикӀултӀан тикмиш апӀбан ва жугьтар кьяляхъ апӀбан гьякьнаан Кирин указ. Йисирарин саб пай Иудеяйиз кьяляхъ гъюру.
Ихь девриз улихьна 515-пи йис | Аллагьдин цӀийи Хал тикмиш дапӀну ккудубкӀувал ва гирами апӀувал.
Ихь девриз улихьна 522-486-пи йисар | Персияйин паччагь Дари Ӏ-рин паччагьвал.
Ихь девриз улихьна 486-465-пи йисар | Персияйин паччагь Ксеркс Ӏ-рин (гьадму Ахашʼверуш ву) паччагьвал. «Эстер» китабдик кайи гьядисйир.

## Персия


Эстер • Даниял

Персия

## Эвел заманайин карта


Эвел

Эвел заманайин карта


Картйир ва шиклар

## Картйир ва шиклар

### Картйир ва шиклар

Картйир ва шиклар


Паччагьлугъарин китабар


Израилин тухмари йишвар

Саул, Давуд, Сулейман паччгьари идара апӀури гъахьи йишвар

Израилин ва Ягьудайин паччагьлугъарин йишвар

Вавилондин паччагьлугъ

Сулейман паччагьди тикмиш гъапӀу РАББИЙИН Хал

Аьхю зах хъади кемшрин аьраба

РАББИЙИН (Йикьрарин) сундух

Дявдин фургъун


### Израилин тухмари йишвар

Израилин тухмари йишвар

### Саул, Давуд, Сулейман паччгьари идара апӀури гъахьи йишвар

Саул, Давуд, Сулейман паччгьари идара апӀури гъахьи йишвар

### Израилин ва Ягьудайин паччагьлугъарин йишвар

Израилин ва Ягьудайин паччагьлугъарин йишвар

### Вавилондин паччагьлугъ

Вавилондин паччагьлугъ

### Сулейман паччагьди тикмиш гъапӀу РАББИЙИН Хал

Сулейман паччагьди тикмиш гъапӀу РАББИЙИН Хал

### Аьхю зах хъади кемшрин аьраба

Аьхю зах хъади кемшрин аьраба

### РАББИЙИН (Йикьрарин) сундух

РАББИЙИН (Йикьрарин) сундух

### Дявдин фургъун

Дявдин фургъун


Картйир

## Картйир

### Картйир

Картйир


ЦӀийи Йикьрар


Палестина Месить Иса жилиин алигандин девриъ

Ерусалим Месить Иса жилиин алигандин девриъ

Месить Иса жилиин алигандин девриъ Ерусалимди айи Аллагьдин хулан план

Вакил Павели Ужувлан хабар рабгъуб: Шубубни сиягьат

Вакил Павели Ужувлан хабар рабгъуб: Кьюбни сиягьат

Вакил Павели Ужувлан хабар рабгъуб: Сабпи сиягьат

Вакил Павели Ужувлан хабар рабгъуб: Юкьубни сиягъат - Рим шагьриз


### Палестина Месить Иса жилиин алигандин девриъ

Палестина Месить Иса жилиин алигандин девриъ

### Ерусалим Месить Иса жилиин алигандин девриъ

Ерусалим Месить Иса жилиин алигандин девриъ

### Месить Иса жилиин алигандин девриъ Ерусалимди айи Аллагьдин хулан план

Месить Иса жилиин алигандин девриъ Ерусалимди айи Аллагьдин хулан план

### Вакил Павели Ужувлан хабар рабгъуб: Шубубни сиягьат

Вакил Павели Ужувлан хабар рабгъуб: Шубубни сиягьат

### Вакил Павели Ужувлан хабар рабгъуб: Кьюбни сиягьат

Вакил Павели Ужувлан хабар рабгъуб: Кьюбни сиягьат

### Вакил Павели Ужувлан хабар рабгъуб: Сабпи сиягьат

Вакил Павели Ужувлан хабар рабгъуб: Сабпи сиягьат

### Вакил Павели Ужувлан хабар рабгъуб: Юкьубни сиягъат - Рим шагьриз

Вакил Павели Ужувлан хабар рабгъуб: Юкьубни сиягъат - Рим шагьриз


Шиклар

## Шиклар

### Шиклар

Шиклар


ЦӀийи Йикьрар


ЕРУСАЛИМ: ЕЛИОН ДАГЪДИЛАН РЯБКЪЮРАЙИБ

ЕРУСАЛИМ ВА ЕЛИОН ДАГЪ

СИНАЙ ДАГЪ

КЬИЛЗИ (ДУБКӀНАЙИ) ГЬЮЛ

ФАВОР ДАГЪ

НАЗАРЕТ

ВИФЛЕЕМ

ЯРДАН

КАПЕРНАГЬУМ

ГАЛИЛЕЙИН КАНА

ЯГЬУДИЯЙИАН САМАРИЯЙИЗ ВУЙИ РЯКЪ

ГЕННИСАРЕТ ДАГАР (ГАЛИЛЕЙ ГЬЮЛ)

ВИФАНИЯ

РИМДИН КОЛИЗЕЙ


### ЕРУСАЛИМ: ЕЛИОН ДАГЪДИЛАН РЯБКЪЮРАЙИБ

ЕРУСАЛИМ: ЕЛИОН ДАГЪДИЛАН РЯБКЪЮРАЙИБ

Сулейманди диву Аллагьдин хал алди гъабхьишв. Гьамус мушв'ин Уьмран мист ал.

ЕРУСАЛИМ. ЕЛИОН ДАГЪДИЛАН РЯБКЪЮРАЙИБ (ригъгьудубчӀврушвхъан)

### ЕРУСАЛИМ ВА ЕЛИОН ДАГЪ

ЕРУСАЛИМ ВА ЕЛИОН ДАГЪ

Хьа Ерусалимдиз багагь гьашиган, дидиз лигури, Иса гъишу. (Лк. 19:41)

ЕРУСАЛИМ ВА ЕЛИОН ДАГЪ

### СИНАЙ ДАГЪ

СИНАЙ ДАГЪ

Агъа зав'ан Синай дагъдиина, дидин кӀакӀниина гъафи. Агъайи Мусайизра душв'ина дих гьапӀу. Аскканзина думура ккудучӀву. (Адаувал 19:20 )

СИНАЙ ДАГЪ

### КЬИЛЗИ (ДУБКӀНАЙИ) ГЬЮЛ

КЬИЛЗИ (ДУБКӀНАЙИ) ГЬЮЛ

Дурар вари Сиддим дерейиъ кдикьнийи. Гъамус душвайишв Кьилзи гьюли ккапӀна. (Хьувал 14:3)

КЬИЛЗИ (ДУБКӀНАЙИ) ГЬЮЛ

### ФАВОР ДАГЪ

ФАВОР ДАГЪ

Кафарира къиблара Уву яратмиш гьапӀунва; Фавор ва Ермон дагъарра Яв Черниин жадвалия а. (Мяыл, 13)

ФАВОР ДАГЪ

### НАЗАРЕТ

НАЗАРЕТ

Хьа йиргьубли ваз улубкьиган, Аллагьди, Галилей уьлкейиъ айи Назарет кӀуру шагьриз, Давудрин тухмиан вуйи Юсуф кӀуру касдиз хъирснайи шурагьна Жабраил малайик гьаъру. Шуран ччвур Мар'ям вуйи. (Лк. 1:26,[27])

НАЗАРЕТ

### ВИФЛЕЕМ

ВИФЛЕЕМ

«Увура, Вифлеем, Ягьудия юрднан шагьрарин арайиъ сабдииндира бицӀиб дарва, фицики ув'ан удучӀвиди Йиз Израилин халкь уьрхру Аьхюр». (Матт. 2:6)

ВИФЛЕЕМ

### ЯРДАН

ЯРДАН

Гьадму вахтна Ягь'яйихьна Галилей уьлкейиан Иса гъюру. (Матт. 3:13)

ЯРДАН

### КАПЕРНАГЬУМ

КАПЕРНАГЬУМ

Думу, Назаредиан удучӀвну, Забулун ва Нафталим кӀуру юрдарин аьтрафариъ айи Галилей гьюлин гъирагъдихь хьайи Кафернагьумдиъ дергру. (Матт. 4:13)

КАПЕРНАГЬУМ

### ГАЛИЛЕЙИН КАНА

ГАЛИЛЕЙИН КАНА

Кьюд йигълан Галилей уьлкейин Кана шагьриъ сумчир шулу. Душваъ Исайин дадара айи. (Югь. 2:1)

ГАЛИЛЕЙИН КАНА

### ЯГЬУДИЯЙИАН САМАРИЯЙИЗ ВУЙИ РЯКЪ

ЯГЬУДИЯЙИАН САМАРИЯЙИЗ ВУЙИ РЯКЪ

Ягьудия уьлке гъибтну, Агъа хъана Галилей уьлкейиз гъягьюру. Дугъан рякъ Самария юрднаантина вуйи. (Югь. 4:3,[4])

ЯГЬУДИЯЙИАН САМАРИЯЙИЗ ВУЙИ РЯК

### ГЕННИСАРЕТ ДАГАР (ГАЛИЛЕЙ ГЬЮЛ)

ГЕННИСАРЕТ ДАГАР (ГАЛИЛЕЙ ГЬЮЛ)

Сабан, Аллагьдин гаф ебхьбан бадали, халкь Исайилан илтӀишуру, хъа Думу Учв Генисарет гьюлихъ дийигьну... (Лк. 5:1)

ГЕННИСАРЕТ ДАГАР (ГАЛИЛЕЙ ГЬЮЛ)

### ВИФАНИЯ

ВИФАНИЯ

Пасхайин машквар ккебгъуз йирхьуд йигъ ккимиди, Иса, Чав чӀиви гъапӀу Лазар яшамиш шулайи Вифанияйиз гъюру. (Югь. 12:1)

ВИФАНИЯ

### РИМДИН КОЛИЗЕЙ

РИМДИН КОЛИЗЕЙ

МЕСИГЬДИН ТЕРЕФКРАРИЗ АБЗАБ-АБЗИЯТАР ТУВНУ, ГЪИРМИШ ГЪАПШУ ЙИШВ.

Хьа узуз... Исайикан шагьидвал дапӀну ва Аллагьдин Гафналантина ккахьну, кӀулар алдатӀнайи рюгьяр гъяркъзуз. Мурар, вягьши гьяйванатдиз, я дидин су- ратназ икрам дарапӀдар ва унтҐин, ясана хил'ин лишан капӀуз гъидритдар ву. (Ачмиш. 20:4)

РИМДИН КОЛИЗЕЙ

Астарта – бегьерлувалин бут-дишагьли, дидиз ханаанари икрам апӀури гъахьну. Кюгьне вахтари Багагь Ригъ удубчӀвру терефнаъ Астартайиз икрам апӀру йишвариъ гакӀвлин дестгар дурснади гъахьну, мумкин ву, бут-дишагьлийин адатӀнайи шиклар кади. Саспи нагълариъ Астарта Илу бутдин ясана Баал бутдин (варитӀан заану бутдин) хпир ва «вари бутарин дада» вуди гъахьну. (лиг гьацира: Баал)

Ашера – Ашера Ханаандин бегьерлуварин бут вуйи. Думу мурхьулси улупуйи.

Баал – ханаанарин кӀулин бут, чаз кюгьне вахтари ханаанари икрам апӀури гъахьи завар рахбан бут. Думу гафнан мяна – «агъа, эйси».

Бут – думу гъвандикан, металликан, ясана гакӀвликан ктапӀуйи. Дурар заанурарси гьисаб апӀуйи, дурариз ибадат апӀуйи.

Вариубгбан гъурбан – гъурбан апӀбан саб жюре. Убккбахъан гьяйванат гъурбан апӀрушвʼин тамамди убгури гъахьну. Гъурбан апӀбан жара жюрйириъ гъурбан апӀру гьяйванатдин тялукь пай убгури, хъа имбуб ипӀури гъахьну. (лиг гьацира: Демдин гъурбан)

Гюрюшнан (РАББИЙИН) Чадур – Заанурин регьберваликкди жугьдари тикмиш гъапӀу саб йишвхьан жара йишвахьна гъабхру ибадатхана. Ибадатханайиъ садакьайин уьлер ва садакьйир хпаъ лазим вуйи алатар али стол, хъа гьацира иццидар ниар адаъбан гъурбан апӀрушв ва лампа ади гъахьну.

Заанурин амриинди израилари Гюрюшнан Чадур тикмиш гъапӀну ва, чпи гъумран буш чюлиъ лицруган, думу чпихьди гъабхури гъахьну. Гюрюшнан Чадриъ Йикьрарин сундух уьбхюйи. Лишнариинди Гюрюшнан Чадур израиларин бинайиин Заанурин Хал вуди гъабхьну. Гюрюшнан Чадрин улихь Заануриз икрам апӀури ва гьаригъан, Сулейманди Ерусалимдиъ Ибадатхана тикмиш апӀайизкьан, гъурбнар апӀури гъахьну.

Израиларихьан Гюрюшнан Чадрин гьяятдиъ учӀвуз шули гъабхьну, хъа Гирамишваъ учӀвуз анжагъ Заанурин гъуллугъчйирихьан шули гъабхьну; гьаддихъди сабси, Гирамидарик Гирами йишваъ хьуз анжагъ Заанурин сарпи гъуллугъчийихьан шули гъабхьну, думура анжагъ йискьубак саб ражну.

Израилар Гюрюшнан Чадрикк Заанур ккайивалихъ хъугъри гъахьну. (лиг гьацира: Заанурин/РАББИЙИН гъуллугъчи, Заанурин/РАББИЙИН Хал, Заанурин/РАББИЙИН (Йикьрарин) сундух)

Дандихъан Беэр-Шевайихъна – Дан кафарийиъ, Беэр-Шева кьиблайиъ айи шагьрар гъахьну, му вари Израилиъ кӀуру гаф ву.

Демдин гъурбан – ислягьвалин гъурбан. Му жюре гъурбан Заанурихъди дюз аьлакьйир уьрхюз ва Дугъахъди албагбан ва цӀийикӀултӀан аьлакьйир хьпан шадлугъар демдиинди къайд апӀуз апӀури гъахьну. Убккбахъан гьяйванатдин тялукь пай гъурбан апӀрушвʼин убгуйи; хъа имбу пай гъурбан гъапӀу касди, дугъан хизанди ва Заанурин гъуллугъчийи ипӀури гъахьну. (лиг гьацира: Заанурин/РАББИЙИН гъуллугъчи)

Дявдин фургъун – гьяйвнар ккитӀру, кьюб чарх ккайи аьрабасиб. Думу дявдиъ ясана эъну гъягъюз ишлетмиш апӀуйи.

Заанурин/РАББИЙИН (Йикьрарин) сундух – израиларин асас гирами шейъ, гакӀвликан кадапӀнайи ва гъизилихъди дабалгнайи ишикӀ. Дидиъ Заанури, Израилин халкьдихъди йикьрар йибтӀруган, Синай дагъдиин Муса пайгъамбриз туву 10 табшуругъ утӀурчнайи гъвандин кьюб шиб айи. Сундхин гъапгъиин гъизиликан кадаънайи хлинццар гьатӀарццнайи кьюб малайик-херувим алийи. (лиг гьацира: Малайик-херувим).

Заварин Кьувватарин Аьхюр – Заварин Кьувватар – малайикар вая хядар. Думу ччвурну Заанури вари аьлам идара апӀурайивал улупуру.

Левитар – Якьубдин (Израилин) шубурпи бай Левийин наслар. Муса пайгъамбрин вахтари Заанури Левийин наслиан вуйи Гьарундин наслар Чан гъуллугъчйирди ктагънийи. Левийин имбу вари наслар (ари гьадрариз левитар кӀуру) Гюрюшнан Чадрикк, Чан гъуллугъчйириз кюмек апӀури, дилихну ккундийи Ччвурар. Думу жилин эйсйир дару Израилин ялгъуз саб тухум вуйи, гьаз гъапиш дурарин ляхин Гюрюшнан Чадрикк, хъасин Заанурин Хулаъ, гъуллугъ апӀуб вуйи. (лиг гьацира: Гюрюшнан Чадур, Заанурин/РАББИЙИН гъуллугъчи, Заанурин/РАББИЙИН Хал)

Малайик-херувим – завуъ айи хлинццар кайи чӀиви шейʼар. Гъизиликан кадаънайи дурарин кьюб уюгъ Йикьрарин сундхиин алийи. (лиг гьацира: Заанурин/РАББИЙИН (Йикьрарин) сундух)

Улгьани – Заанурин гъуллугъчийи гъурбан апӀру вахтна юкьвнаан идибтӀруб. Заанурин аьхюну гъуллугъчийин улгьанийиъ кьюб гирами гъван ади гъахьну. Заанурин амур аьгъю апӀбан бадали думу гъванарихъди тупут гьипри гъахьну. (лиг гьацира: Заанурин/РАББИЙИН гъуллугъчи)

Чархачи – табшуругъ хьади гьаънайир.

Аллагьдин Агълиж – Иса Месигьдин ччвурарикан саб, фицики гьарсар касдин гунгьарихъанди Думу, агълижси, хачриин гъурбан гъахьну.

Аллагьдин Паччагьлугъ – Аллагьдин гьюкмин девир. Аллагьдин Паччагьлугъдиъ учӀвуб – Аллагь чпин паччагь вуди хьуб. Жараси – женнет.

Аллагьдин хал – Ерусалимдиъ ади гъабхьи Гирами дарамат. Анжагъ гьадушваътӀан жугьдари Аллагьдиз гъурбнар хури гъахьундар ва гьацира машкврариз гьадушвазтӀан уч шули гъахьундар. Сифте думу Дарамат ихь девир гъяйиз 10-пи аьсриъ Сулейман паччагьдин девриъ дивну. Хъасин, ихь девир гъяйиз 5-пи аьсриъ, жугьдар Вавилондиан йисирвалиан гъафиган, дарабгънайиб тазатӀан дивнийи. Ихь деврин 1-пи аьсриъ Гьирод паччагьди Дарамат жараси тикмиш гъапӀнийи. Исайи улихь ккимиди дупнайиси, ихь деврин 70-пи йисан му дарамат Римдин кьушмари ккидипнийи ва дидхъанмина таза алапӀундайи.

Аллагьсузар (Аллагь аьгъдрудар) – Иса жилиина гъяйиз, Аллагь садар жугьдаризтӀан аьгъяди гъахьундар, гьаз гъапиш Аллагьди Учв дурариз Къанундилантина аьгъю гъапӀну, имбуну халкьариз аьгъяди гъахьундар, я Аллагь аьгъяди ккунди гъахьундар, аьгъяди ккунидар жугьуд халкьдик ктикьури гъахьну.

Аьлимар – лигай: къанунчйириз.

Аьхюну малла – жугьдарин диндин кӀулин гъуллугъчи. Кюгьне Йикьрарин вахтари дурари халкьди гъапӀу гъурбнар кьабул апӀуйи ва Аллагьдиз ургуйи.

Вакилар – Аллагьди кадагънайи ва гьаънайи адмийир. Исайи гьамци, Чав ктагъу ва Чахъди лицури гъахьи 12 ученикдиз кӀуйи. Дурари инсанарихьна Ужувлан хабар рубкьну ккундийи.

Гирами китабар – Гирами Рюгьниинди дидикӀнайи вари китабар: Мусайин хьуб китаб, Пайгъамбрарин китаб, Мяълийирин китаб ва ЦӀийи Йикьрарин китаб.

Гирами чадур, Шагьидвалин чадур – Аллагьдиз хал дивайиз Дугъаз икрам апӀрушв ва гъурбнар хрушв. Думу, Аллагьди гъапибси, дапӀнайиб вуйи. Му мици Кюгьне Йикьрарин вахтари гъабшиб вуйи.

Гъурбан апӀрушв – жилихьан ягъалди, гъвандикан, батӀрикан ясана рукькан дапӀнайишв. Гъурбан гъапӀуб гьадушвʼин дипуйи ва Аллагьдиз убгуйи. Иса жилиина дуфнайи вахтна, гъурбан апӀрушв Аллагьдин хулаъ айи. Душвʼин гъурбан гъапӀуб убгуз Аллагьдин гъуллугъчйиризтӀан (маллйир) ихтияр ади гъабхьундар.

Динар (динарий) – улихь вахтари сад йигъандин зегьметнахъ тувру кьимат.

Заан диванхана (синедрион) – жугьдарин диван апӀру гьюкум айи заан мажлис. Думу 70 касдикан ибарат вуйи. Иса жилиин ва жугьдар Рим вилаятдин гьюкмикк ккайи вахтна, заан диванханайин кӀулин къарар, анжагъ жугьдарин жилариин али Рим гьюкмин ихтияр гъабхьиган, кьувватнаъ убчӀвуйи.

Инсаниятдин Бай – Кюгьне йикьрарин китабариъ Месигьдиз гьаци кӀуйи. Исайи, Чаз гьамци кӀури, Учв Месигь вуйиб улупнийи. Сакьюдар Гирами китабариъра Месигьдиз гьаци кӀура.

Къанун – Муса пайгъамбриз Аллагьди туву табшуругъар айи Гирами китабарин кюгьне саб пай. Дидиз Таврат, Тора вая Мусайин хьуб китаб кӀури шулу.

Къанунчйир – инсанариз Къанундин къайдйир улупру гъуллугъчйир. Жугьдарин дурариз аьхю гьюрмат айи.

Лавшарин машквар – Пасха машкврихъан дишла ургуд йигъан тебрик апӀру машквар. Думу вахтна анжагъ дун ктру уьлтӀан (лавшартӀан) дитӀну ккундайи.

Левитар – дурар Аллагьдин гъулугъчйир (маллйир) даршра, дурари, Аллагьдин хулаъ мукьмар йивури, Аллагьдин ад за апӀури, гъурбан апӀурайи гьяйванатар ургуз ва жара ляхнариз кюмекчйир гъахьну. Мидланра гъайри, дурари Къанундин дарсар туври гъахьну ва халкьдин арайиъ дурар мялимарси вуйи. Мици Левийин тухмиан вуйи адмийиризтӀан апӀуз ихтияр ади гъабхьундар.

Маллйир – Ерусалимдиъ айи Аллагьдин хулан гъуллугъчйир. Дурарин вазифа, Къанундиъ улупнайиганси, гъурбнар хуб, ургуб вуйи.

Манна – Мусайин хиликкди гъумран чюллериъ Израиль халкь уьгънайи вахтари Аллагьди дурариз завʼан гьапӀри гъабхьи хураг.

Месигь – Гирами китабариъ улупнайиси, инсанар уьрхбан бадали Аллагьдихьан Дуфнайир.

Мист – Гирами китабар урхбан ва гьацира ккарагбан бадали жугьдар уч шлу хал. Жугьдарин мистаъ гьар султ йигъан уч шуйи. Мистариъ Кюгьне йикьрар урхуз ва дурарин мяна ктибтуз гьар жугьуддиз ихтияр ади гъабхьну. Жугьдар яшамиш шлу гьар шагьриъ, гъулаъ мистар ади гъахьну. Аьдат вуйиси, дурарин яшайиш гьаддилан илтӀибкӀнайи, ва мистан аьхюрра варитӀан гьюрматлу кас шули гъахьну.

Мяълийирин китаб – Гирами китабарикан саб. Дидиз 150 мяъли дахил шула. Дурари Аллагьдин аднакан, аьжаликкан адмийир уьрхюзди Аллагьдиз баркаллагьнакан, Аллагьдин зурбаваликан, Аллагьдиз ккарагбакан кӀура.

Налукар уч апӀрур – Къанун дюрюбхди, Римдин хазнайиз пул уч апӀру жугьдар. Дурар тмуну жугьдариз лап даккни инсанар вуйи.

Пайгъамбрар – Аллагьдин гафар деерхьну, дурар адмийириз ктитрудар. Пайгъамбрар Иса гъяйиз ади гъахьну. Аллагьдин пайгъамбар жугьуд адмийикантӀан шлуб дар, гьаз гъапиш Аллагьди гьадму Чан халкьдигъянтӀан пайгъамбрар гъядягъюри гъахьундар, фицики дурари Аллагьдин Къанун хъапӀуз улупури гъахьну. Пайгъамбрарин китабар Кюгьне йикьрарин пайназ дахил шула.

Пасха – Египетдин лукӀʼваликкан ата-бабйир азад хьувал кӀваина хру жугьдарин кӀулин машквар. Пасхайин машквар гьар хьадукра апрелиъ Ерусалимдиъ къайд апӀуйи. Пасхайин хурагназ, аьдат вуйиси, агълиж дубккну ккундийи.

Саддукйир – жугьдарин диндин саб десте. Дурари КъанундизтӀан гъуллугъ апӀури гъахьундар. Гьаддиз лигну, дурар гъачӀидар чӀиви хьувалихъ хъугъри гъахьундар, фицики, чпи фикир апӀурайиси, Къанундиъ дидкан дибикӀну адруган.

Султ йигъ – гирами ва гьяфтайин аьхиримжи йигъ. Му йигъ марцци йигъ вуди гьисаб апӀурайи. Къанундиз лигну, султ йигъан лихуз гъадагъа апӀурайи. Жугьдарин ригъ алабхъбан кьяляхъ закурин йигъ ккебгъуйи. Гьаддиз, жвуми йигъан ригъ алабхъбалан кьяляхъ тап султ йигъан ригъ алабхъайизкьан лихуз ихтияр ади гъабхьундар, думу йигъ Аллагьдиз бахш дапӀну ккундийи.

Ужувлан хабар – Аллагьди тувнайи Гаф. Гьадму Гаф уьмриз Аллагьди Иса Месигьдилантина арайиз гъабхну. Гьадгъулантина вари инсаниятдиз чпи уьрхюз рякъ ачмиш гъабхьну – магьа Аллагьдихьан дуфнайи Ужувлан хабар жилариин гьарсар касдиз.

Ученикар (Исайин) – Исайихъ хъугънайидар, Дугъан терефкрар, Дугъан гаф агъю апӀурайидар ва Дугъан рякъ дибиснайидар.

Фарисйир – жугьдарин диндин саб десте. Дурари Къанундиъ улупнайиб гьярф-гьярфнаъди тамам апӀуйи. Халкьдин арайиъ дурарин аьхю гьюрмат айи. Дурар, чпин аьгъювализ лигну, гизаф фурс кайидар вуйи.

Хач – иливбан ишараси чиб-чпик китӀнайи кьюб хамхар. Дурарикан сабунуб жилиъ убсуйи, хъа гьатмунуб дидик кабсуйи. Рим гьюкми тахсиркрар гьацдар хачарик карсуйи. Адмийирикан аьзабар кчӀюкьбан бадали, дурари дурар хачрак кьумар йивну карсуйи ва йикӀайизкьан гьаци кирхну гъитуйи.

Штуан апӀуб – гунгьар гардандиъ дисбан ва гунгьарихьан марцц хьпан лишан вуди, штукк ккеркну, таза беден хъибшу мисал вуди, ккудучӀвуб. Мици, Аллагьди дупну, Исайин терефкрари апӀури шулу, гьаз гъапиш Исайихъ хъугърур гъашигантӀан женнетагьли хьуз шлуб дар. Му аьдатну инсан Аллагьдиз бахш гъахьивал ва цӀийи уьмур ккебгъувал улупура.

Вавилон – Иса Месигь гъяйиз улихьна вахтари Вавилон вилаят жугьуд халкьдин лап яман душман вуди гъабхьну. ЦӀийи Йикьрарнаъ «Вавилон» кӀуру гаф саспи йишвариъ иблисдин вая шейтӀнин гьюкум вуди ишлетмиш апӀура.

Гоморра – ДубкӀнайи (Мертвое) гьюлин гъирагъдихъ хъади гъахьи хьуб шагьрикан кьюбдиз Гоморра ва Содом кӀуйи. Гьадму шагьрариъ яшамиш шули гъахьи адмийири апӀури гъахьи гунгьариз дилигну, Аллагьди завʼан мархьси цӀана гугут дубгъну, гьадму кьюбиб шагьрар гъургну.

Гьарун – Муса пайгъамбрин аьхюну гъардаш. Аллагьдин гъуллугънаъ хьуз ва Аллагьдиз Израиль халкьдихъанди гъурбнар хуз, анжагъ Гьарундиз ва дугъан насларизтӀан ихтияр ади гъабхьундар.

Гьирод – хъади-хъади гъахьи юкьур паччагьдиин алди гъабхьи ччвур. 1. Зурба Гьирод – вари Палестина уьлкейин паччагьвал апӀури гъахьи жугьдарин паччагь. Гьадгъу паччагьвал апӀурайиган, Иса Месигь бабкан гъахьну. 2. Гьирод Антипа – Галилей уьлкейин паччагь, Зурба Гьироддин бай. 3. Гьирод Агрипа – Зурба Гьироддин балин бай (хтул). Дугъу Палестинайин аьхювал апӀурайи вахтна, Исайихъ хъугърударихъ думу ижмиди хъергри гъахьну.

Давуд – Ягьудайин тухмиан гъахьи Израилин варитӀан машгьур паччагь. Пайгъамбрари, гьякьди дюнʼяйиин паччагьвал апӀру Месигь Давудрин насларикан хьиди, кӀури, улихьмиди кӀури гъахьну.

Ибрагьим – Аллагьди гьаму пайгъамбрихъди йикьрар гъийитӀнийи. Израиль халкь гьамгъулантина ккебгъра. Ибрагьим Аллагьдихъ хъпехърур, Аллагьдиин хъугъʼвал алир вуйи, ва Аллагьди думу дугъри кас вуди гьисаб гъапӀну.

Исакь – Ибрагьимдинна Сарайин бай.

Мелхиседек – Салим кӀуру йишван паччагь, Аллагьдин гъуллугънаъ айир. Ибрагьим пайгъамбри дугъаз, дявдиъ гъалиб духьну гъюрури, чахь хьайибдикан йицӀубпи пай тувнийи. Гьаддин кьяляхъ, Ибрагьимдиз ужʼвал апӀин кӀури, Мелхиседек Аллагьдиз ккарагнийи.

Муса – пайгъамбар, жугьдарин варитӀан машгьур кас, дурарин аьхюр. Дугъу чан халкь, жугьдар, Египетдин йисирваликкан ккадаъну. Дугъу Аллагьди туву Къанун чан халкьдихьна гъурубкьну.

Нюгь – пайгъамбар. Аллагьди, гьадмугандин дюнʼя, илипну шид, ккидипайиз, Нюгьдиз гими апӀин гъапну. Гьадиъди думу ва дугъан хизан Аллагьдихъ хъугъувалилантина аьжалнаккан гъюрхну.

Сарай – Ибрагьим пайгъамбрин хпир, Исакьдин дада.

Содом – лигай: Гоморрайиз.

Сулейман – Давудрин бай. Давудрин кьяляхъ Израиль уьлкейин паччагь. Сулейман паччагь вуйиган, Израиль гьюкумат гизаф девлетлу ва кьувватлу шулу. Сулейманди Ерусалимдиъ Аллагьдиз сабпи хал (дарамат) дивру.

Юнус – пайгъамбар, шубуд йигъан балугъин фуниъ ади гъашир.

Якьуб – Исакьдин бай, дугъаз Израилра кӀури шулу.

Саул, Давуд, Сулейман паччгьари идара апӀури гъахьи йишвар

СИНАЙ ДАГЪ - Агъа зав'ан Синай дагъдиина, дидин кӀакӀниина гъафи. Агъайи Мусайизра душв'ина дих гьапӀу. Аскканзина думура ккудучӀву. (Адаувал 19:20 )

СИНАЙ ДАГЪ

КЬИЛЗИ (ДУБКӀНАЙИ) ГЬЮЛ - Дурар вари Сиддим дерейиъ кдикьнийи. Гъамус душвайишв Кьилзи гьюли ккапӀна. (Хьувал 14:3)

КЬИЛЗИ (ДУБКӀНАЙИ) ГЬЮЛ

НАЗАРЕТ - Хьа йиргьубли ваз улубкьиган, Аллагьди, Галилей уьлкейиъ айи Назарет кӀуру шагьриз, Давудрин тухмиан вуйи Юсуф кӀуру касдиз хъирснайи шурагьна Жабраил малайик гьаъру. Шуран ччвур Мар'ям вуйи. (Лк. 1:26,[27])

НАЗАРЕТ

ВИФЛЕЕМ «Увура, Вифлеем, Ягьудия юрднан шагьрарин арайиъ сабдииндира бицӀиб дарва, фицики ув'ан удучӀвиди Йиз Израилин халкь уьрхру Аьхюр». (Матт. 2:6)

ВИФЛЕЕМ

ЯРДАН - Гьадму вахтна Ягь'яйихьна Галилей уьлкейиан Иса гъюру. (Матт. 3:13)

ЯРДАН

ГЕННИСАРЕТ ДАГАР (ГАЛИЛЕЙ ГЬЮЛ) - Сабан, Аллагьдин гаф ебхьбан бадали, халкь Исайилан илтӀишуру, хъа Думу Учв Генисарет гьюлихъ дийигьну... (Лк. 5:1)

ГЕННИСАРЕТ ДАГАР (ГАЛИЛЕЙ ГЬЮЛ)

ВИФАНИЯ - Пасхайин машквар ккебгъуз йирхьуд йигъ ккимиди, Иса, Чав чӀиви гъапӀу Лазар яшамиш шулайи Вифанияйиз гъюру. (Югь. 12:1)

ВИФАНИЯ

+ 1:1 Югь. 1:1

+ 1:27 Матт. 19:4, Марк 10:6

* 2:4 Заанури Муса пайгъамбриз Чан ччвур ачмиш гъапӀну. Заанурихьна вуйи гьюрматнаан жугьдари думу ччвур кӀури гъахьундар. Дидин ерина дурари «рабби», яни «йиз аьхюр» кӀури гъахьну. Думу ччвур фици кӀуйиш дюзди аьгъдар, гьаддиз дидин ерина РАББИ бикӀура.

+ 2:7 Коринф-1 15:45

+ 2:9 Эвел 3:22, Ачмиш 2:7, Ачмиш 22:2

+ 2:11 1 Пачч. 15:7

+ 2:14 Даниял 10:4, Эвел 10:11-12

+ 2:21 Эвел 15:12, 1 Пачч. 26:12

* 2:23 Жугьуд чӀалнаъ жилижви – «иш» ва дишагьли – «ишша».

+ 2:24 Матт. 19:5, Марк 10:7, Коринф-1 6:16, Эфес 5:31

+ 3:1 Матт. 10:16

+ 3:3 Эвел 2:17

+ 3:6 Рим 5:12, Коринф-1 15:21-22

+ 3:15 Рим 16:20

+ 3:16 Эфес 5:21, Колосс 3:18

* 3:20 «Адам» жугьуд чӀалниинди «адми» кӀуру гаф ву.

* 3:20 «Гьава» жугьуд чӀалниинди «уьмур» кӀуру гаф ву.

+ 3:22 Эвел 2:9, Ачмиш 2:7, Ачмиш 22:2

+ 4:7 Эвел 3:16

+ 5:2 Эвел 1:27

+ 5:3 Коринф-1 15:49

+ 5:24 4 Пачч. 2:11, Жугьдариз 11:5

+ 5:29 Эвел 3:17

* 6:2 Заанурин баяриз гъапиган, мушваъ фици фикирназ гъадабгъуруш дугъриди ачухъ дар, хъа саспиган, малайикаризра гьаци кӀури шулу.

+ 6:5 Насигьятар 6:18, Матт. 12:34

+ 6:6 1 Пачч. 15:10-11

* 6:15 Ярхишин варжна хьуцӀур метркьан, яркьушин къанна хьуб метркьан ва ягълишинра йицӀихьуб метркьан аьхюди.

* 6:16 ГьацӀ метркьан аьхюди.

* 7:20 Ургуб метрна гьацӀкьан ягъалди.

+ 8:4 4 Пачч. 19:37,

+ 8:17 Эвел 1:22

* 8:20 Думуган, гьялал гьяйванатар урккури, фукӀа гъидритди цӀигъ ургури гъурбан апӀру аьдат ади гъабхьну.

+ 8:21 Эвел 6:5

+ 9:1 Эвел 1:22

+ 9:3 Эвел 1:29

+ 9:4 Ляхнар 15:20, Ляхнар 15:29

+ 9:6 Эвел 1:26-27

+ 9:21 Насигьятар 20:1

+ 9:22 Насигьятар 30:17

+ 10:4 Юнус 1:3

+ 10:7 Эвел 2:11

+ 10:11 Эвел 2:14

+ 10:29 Эвел 2:11

+ 11:2 Эвел 10:10, Даниял 3:1

+ 12:1 Ляхнар 7:4

+ 12:3 Эвел 18:18, Эвел 22:18, Эвел 26:4, Эвел 28:14, Галат 3:8

+ 12:10 Эвел 41:54

+ 12:13 Эвел 20:2, Эвел 20:12

+ 13:10 Эвел 2:10, Эвел 19:24

+ 13:13 Эвел 18:20

+ 13:16 3 Пачч. 3:8

+ 14:17 2 Пачч. 18:18

+ 14:20 Эвел 28:22, Жугьдариз 7:1-2

+ 15:1 2 Пачч. 22:3,

+ 15:5 Эвел 22:17, Рим 4:18

+ 15:6 Рим 4:3, Галат 3:6, Якьубдин 2:23

+ 15:8 Лк. 1:18

+ 15:12 Эвел 2:21, 1 Пачч. 26:12,

+ 15:13 Ляхнар 7:6

+ 15:14 Ляхнар 7:7

+ 15:16 3 Пачч. 21:26

+ 15:18 3 Пачч. 4:21,

* 16:3 Думу вахтари жилириз, хпарилан гъайри, хъана лукӀ-хпар ади шуйи.

+ 16:5 Эвел 18:25, Эвел 31:53, 1 Пачч. 24:13, 1 Пачч. 24:16,

* 16:7 Мушваъ малайикди РАББИЙИН ччвурнахъан кӀура.

+ 17:5 Рим 4:17

* 18:6 Яни къабна кьюб литр (йицӀиюкьуб килакьан хю).

+ 18:10 Рим 9:19

+ 18:12 Петрин-1 3:6

+ 18:14 Матт. 19:26, Лк. 1:37, 4 Пачч. 4:16

+ 18:18 Эвел 12:3

+ 18:20 Эвел 13:13

+ 18:25 Эвел 16:5,

+ 19:11 4 Пачч. 6:18

+ 19:24 Лк. 17:29

+ 20:2 Эвел 12:10-20

+ 20:7 Якьубдин 5:16

* 20:16 ЙицӀисаб килана гьацӀкьан арс.

+ 20:17 Якьубдин 5:16

+ 21:3 Эвел 17:19

+ 21:4 Эвел 17:12-13

+ 21:9 Галат 4:29

+ 21:10 Югь. 8:35, Галат 4:30

+ 21:12 Рим 9:7

* 21:17 Мушваъ малайикди РАББИЙИН ччвурнахъан кӀура.

+ 21:21 3 Пачч. 11:18

+ 21:31 Эвел 26:33

+ 22:1 Ляхнар 9:10

* 22:2 Дубккну убгру гъурбан – Заануриз вафалувал улупру гъурбан.

* 22:11 Мушваъ малайикди РАББИЙИН ччвурнахъан кӀура.

+ 22:17 Эвел 15:5, 3 Пачч. 4:20, Жугьдариз 6:13-14

+ 22:18 Эвел 12:3, Эвел 26:4, Ляхнар 3:25

+ 22:23 Эвел 24:24

* 23:10 Думу вахтари жямяаьтдин гим шагьрин урнарихъ шуйи.

* 23:15 Юкьуб килана гьацӀкьан арс.

* 24:2-4 Думу вахтари гьамциб аьдатниинди ху апӀури шуйи.

* 24:22-23 Йирхьуб грамкьан гъизил.

* 24:22-23 Варжна йицӀихьуб грамкьан гъизил.

+ 25:10 Эвел 23:16-20

+ 25:18 1 Пачч. 15:7

+ 25:23 2 Пачч. 8:14, Рим 9:12

+ 25:34 Жугьдариз 12:16

+ 26:1 Эвел 12:10, Эвел 20:2

+ 26:3 Эвел 22:16-18,

+ 26:4 Эвел 12:3, Эвел 22:18, Ляхнар 3:25

+ 26:7 Эвел 12:13, Эвел 20:1-2

+ 26:15 Эвел 21:30

+ 26:29 Насигьятар 16:7

+ 26:34 Эвел 36:2-3

+ 27:3 Эвел 25:27-28

* 27:36 Ччвурнан жара мяна: «аьмалдар».

+ 27:36 Эвел 25:33

+ 27:40 2 Пачч. 8:14, 4 Пачч. 8:20-22

+ 27:46 Эвел 26:35

+ 28:2 Эвел 22:23, Эвел 24:29-30

+ 28:9 Эвел 25:13, Эвел 36:3

+ 28:14 Эвел 12:3, Эвел 13:16, Эвел 22:18, Эвел 26:4

+ 28:18 Эвел 35:14, 1 Пачч. 7:12

+ 28:19 Эвел 35:6, Эвел 35:15, Эвел 48:3

+ 28:20 1 Пачч. 1:11, 2 Пачч. 15:8

+ 28:22 Эвел 14:20,

+ 29:31 1 Пачч. 1:19-20

* 30:14 Мандрагорин кьабар жилириз хпирихьна тямягь зигрудар ва дишагьлийиз гизаф бицӀидар хуз кюмек апӀрудар вуди гьисаб апӀуйи.

* 31:11 Мушваъ малайикди РАББИЙИН ччвурнахъан кӀура.

+ 31:13 Эвел 28:20-22

* 31:19 Заанурси гьисаб апӀури гъахьир.

+ 31:45 Эвел 28:18, Эвел 35:14,

* 31:47 Арамей чӀалниинди: Шагьидвалин тепе.

* 31:47 Кюгьне жугьуд чӀалниинди: Шагьидвалин тепе.

+ 31:53 Эвел 16:5

+ 32:9 Эвел 31:3

+ 32:12 Эвел 28:14-15

+ 32:28 Эвел 35:10

+ 32:30 Югь. 1:18

+ 33:18 Эвел 12:6

* 33:19 Кесита – кюгьне вахтарин му уьлчме фукьан гъагъишан вуш ясана пулин кьадар вуш, мялум дар.

+ 34:7 2 Пачч. 13:12

+ 34:12 1 Пачч. 18:25

+ 35:1 Эвел 28:10-22

+ 35:7 Эвел 28:19

+ 35:8 Эвел 24:59

+ 35:10 Эвел 32:28

+ 35:11 Эвел 17:6

+ 35:14 Эвел 28:18, Эвел 31:45

+ 35:15 Эвел 28:19

+ 35:17 1 Пачч. 4:20

+ 35:19 Рут 1:2,

+ 35:22 Эвел 49:4,

+ 35:27 Эвел 13:18, Эвел 23:2

+ 35:29 Эвел 25:8

+ 36:1 Эвел 25:30

+ 36:3 Эвел 26:34, Эвел 28:9

+ 36:20 Эвел 14:6,

+ 36:34 Эвел 36:15,

+ 37:13 Эвел 33:18

+ 37:14 1 Пачч. 17:18

+ 37:17 4 Пачч. 6:13

+ 37:27 Эвел 25:12-16

* 37:28 Кьюдварж грамкьан арс.

+ 39:1 Эвел 37:36

+ 39:21 Даниял 1:10

+ 40:8 Даниял 2:28

+ 40:20 Марк 6:21

+ 40:22 Эстер 7:10

+ 41:8 Даниял 2:1-2

+ 41:12 Даниял 1:17

+ 41:16 Даниял 2:30

+ 41:30 4 Пачч. 8:1

+ 41:38 Даниял 4:5, Даниял 5:11

+ 41:40 Эстер 10:3

+ 41:42 Эстер 3:10, Эстер 8:2

+ 41:45 Эвел 46:20,

+ 41:54 Эвел 12:10

+ 42:6 Насигьятар 11:26

+ 42:9 Эвел 37:5-11

+ 42:22 Эвел 37:21-22

+ 43:32 Эвел 46:34

+ 44:20 Эвел 37:3

* 45:22 Шубуб килана гьацӀкьан арс.

* 45:23 Хпи дажйир жили дажйиртӀан багьади вуйи.

+ 46:1 Эвел 26:33

+ 46:4 Эвел 50:13

+ 46:12 Эвел 38,

+ 46:20 Эвел 41:45,

+ 46:34 Эвел 43:32,

* 47:29 Думу вахтари гьамциб аьдатниинди ху апӀури шуйи.

+ 47:30 Эвел 50:13

+ 47:31 3 Пачч. 1:47

+ 48:4 Эвел 28:12-15, Эвел 35:9-12

+ 48:7 Эвел 35:19, Рут 1:2

+ 49:4 Эвел 35:22,

+ 49:5 Эвел 34:25-29

+ 49:9 Ачмиш 5:5,

+ 49:16 Эвел 30:6

+ 49:31 Эвел 23:16-19, Эвел 35:29

+ 50:13 Эвел 23:16

[197] Жугьтарин Аллагьдиз вуйи жини ччвур айи. Думу ччвур пуб гъадагъа вуйи. Думу ччвурнан ерина дурари «РАББИ» кӀуйи.

* 1:11 БицӀидар дархьиди аьхю чве гъакӀиган, дугъан хпир тмуну чвуччву гъадагъру аьдат айи.

* 1:15 Гизаф аллагьар айи диндиъ аллагьарикан сар.

+ 1:17 2 Пачч. 15:21, 1 Пачч. 3:17, 1 Пачч. 25:22, 2 Пачч. 19:13, 3 Пачч. 2:23

+ 1:22 2 Пачч. 21:9

+ 2:10 1 Пачч. 25:23

+ 2:12 1 Пачч. 24:20

+ 2:13 1 Пачч. 1:18

* 2:20 Мусайин Къанундиинди гьарсар касдихъ гъайгъу зигру багахьлу духьну ккундийи. Эгер бицӀидар хъадру кас гъакӀиш, гъайгъу зигру багахьлуйи дугъан тум давам дапӀну ккундийи. Думу ачӀни гъахьи хпир чаз дитуз буржлу вуйи. Думу дишагьлийикан гъахьи сарпи бай гъакӀирин бай вуди гьисаб апӀуйи. Хъа эгерки сар кас чан хутӀил касибвалиан масу тувуз мажбур шули гъабхьиш, гъайгъу зигру багахьлуйи думу гъадабгъну ккундийи.

+ 3:11 Насигьятар 31:10

+ 4:1 2 Пачч. 15:2, 2 Пачч. 18:4, 2 Пачч. 19:8

+ 4:11 Эвел 29:31, Рут 1:2

+ 4:12 Эвел 38:27-29,

+ 4:13 Эвел 29:31

+ 4:15 1 Пачч. 1:8

• 4:18 Матт. 1:3-6

+ 4:18 Эвел 38:29

* 1:3 Заварин Кьувватарин Аьхюр: яни Заанур. Заварин Кьувватар – малайикар вая хядар.

* 1:3 Заанурин гъуллугъчйир: му Заанури гъядягънайи, инсанарин ва Заанурин арайиъ айи ксар ву. Дурари Заануриз гъурбан апӀуру ва Заанурин къанунар тамам апӀувал гюзчиваликк гъибтру.

* 1:5 РАББИ: Заанури Муса пайгъамбриз Чан ччвур ачмиш гъапӀну. Заанурихьна вуйи гьюрматнаан жугьдари думу ччвур кӀури гъахьундар. Дидин ерина дурари «РАББИ», яни «йиз Аьхюр» кӀури гъахьну. Думу ччвур фици кӀуйиш, дюзди аьгъдар, гьаддиз дидин ерина РАББИ бикӀура.

+ 1:8 Рут 4:15

* 1:9-10 Дем: ипӀруб-убхъруб гьивувал.

+ 1:9 1 Пачч. 12:7, 1 Пачч. 15:20

* 1:11 Куш алдапӀидар: куш алдадапӀуб РАББИЙИЗ гаф тувбан лишан вуйи.

+ 1:11 Эвел 28:20

+ 1:18 Рут 2:13

* 1:19 Рама: дидиз Раматаим-Цуфим шагьурра кӀури гъахьну (лиг 1:1).

* 1:24 Эфа: тахминан 22 литр, яни тахминан 10 килограмм.

+ 2:1 Лк. 1:46-55,

+ 2:8 Насигьятар 8:29,

+ 2:9 Насигьятар 2:8, Насигьятар 4:19,

* 2:10 Ччим ктатур: паччагь. Кюгьне вахтарианмина жугьдарин зейтундин ччим ктатувалиинди инсанар асас гъуллугъназ адаъру аьдат ади гъабхьну.

+ 2:10 1 Пачч. 7:10,

* 2:15 Хюл убгайизра: гъурбан апӀруган, РАББИЙИН гьюрматназ сифте хюл убгури, хъасин йикк убхьури гъахьну.

* 2:18 Улгьани: Заанурин гъуллугъчйири алабхьрударикан саб. Заанурин аьхюну гъуллугъчийин улгьанийиъ кьюб гирами гъван ади гъахьну. РАББИЙИН амур аьгъю апӀбан бадали думу гъванарихъди тупут ипри гъахьну.

* 2:22 Гюрюшнан Чадур: Заанурин амриинди Муса пайгъамбри тикмиш гъапӀу ибадат апӀрушв. Сулейман паччагьди РАББИЙИН Хал тикмиш апӀайиз, думу чадурин улихь Заануриз гъурбнар апӀуйи. Анжагъ Заанурин гъуллугъчйиризтӀан думу чадрин айитӀ учӀвуз ихтияр адайи.

+ 2:26 Лк. 2:52

+ 2:27 3 Пачч. 13:1,

+ 2:30 Насигьятар 4:8,

+ 2:31 3 Пачч. 2:27

+ 2:34 1 Пачч. 4:11

+ 2:35 3 Пачч. 2:35

+ 3:1 Насигьятар 29:18,

* 3:3 Заанурин сундух: израиларин асас гирами шейъ, гакӀвликан кадапӀнайи ва гъизилихъди дабалгнайи ишикӀ. Дидиъ Заанури, Израилин халкьдихъди йикьрар йибтӀруган, Синай дагъдиин Мусайиз туву 10 табшуругъ утӀурчнайи гъвандин кьюб шиб айи. Сундхин гъапгъиин гъизиликан кадаънайи хлинццар гьатӀарццнайи кьюб малайик-херувим алийи.

+ 3:11 4 Пачч. 21:12,

+ 3:17 Рут 1:17

+ 3:18 2 Пачч. 10:12, 2 Пачч. 15:26

+ 3:19 1 Пачч. 9:6

* 3:20 Дандихъан Беэр-Шевайихъна: Дан кафарийиъ, Беэр-Шева кьиблайиъ айи шагьрар гъахьну, му вари Израилиъ кӀуру гаф ву.

* 4:4 Малайикар-херувимар: завуъ айи хлинццар кайи чӀиви шейʼар.

+ 4:11 1 Пачч. 2:34

+ 4:15 3 Пачч. 14:4

* 4:16 Къутармиш хьуз: уьрхюз.

* 4:17 Чархачи: табшуругъ хьади гьаънайир.

+ 4:20 Эвел 35:17

* 5:2 Бут: думу гъвандикан, металликан, ясана гакӀвликан ктапӀуйи. Дурар заанурарси гьисаб апӀуйи, дурариз ибадат апӀуйи.

* 5:5 Гъира: китаб гъибикӀу вахтнакан кӀура.

* 6:9 Бет-Шемеш: думу шагьур филистимариз варитӀан багахь вуйи.

* 6:15 Левитар: Левийин наслиан вуйидар, Заанурин гъуллугъчйирин кюмекчйир. Левий Якьубдин (Израилин) шубурпи бай вуйи.

* 6:18 Гъира: китаб гъибикӀу вахтнакан кӀура.

+ 7:1 2 Пачч. 6:3,

* 7:3 Астарта: бегьерлувалин бут-дишагьли, дидиз ханаанари ибадат апӀури гъахьну. Астартайиз ибадат апӀру йишвариъ гакӀвлин дестгар дурснади гъахьну, мумкин ву, бут-дишагьлийин адатӀнайи шиклар кади.

+ 7:3 3 Пачч. 8:48,

* 7:4 Баал: ханаанарин кӀулин бут, чаз кюгьне вахтари ханаанари ибадат апӀури гъахьи завар рахбан бут. Думу гафнан мяна – «агъа, эйси».

+ 7:6 2 Пачч. 14:14, 2 Пачч. 23:16,

+ 7:10 1 Пачч. 2:10,

+ 7:12 Эвел 28:18, Эвел 35:14,

+ 8:11 1 Пачч. 14:52

+ 8:14 3 Пачч. 21:1-16

+ 8:18 Насигьятар 1:28,

+ 9:1 1 Пачч. 14:51,

+ 9:4 4 Пачч. 4:42

+ 9:6 1 Пачч. 3:19

* 9:8 Шекелин юкьуб пайнакан саб пай: тахминан 3 грамм.

+ 9:12 3 Пачч. 3:2

* 9:16 Зейтундин ччим кадат: Ччим кадатбиинди инсан тялукь гъуллугъназ бахш апӀуйи. Гьациб аьдат пайгъамбар, паччагь ва Заанурин гъуллугъчи хьуз апӀуйи.

+ 10:1 1 Пачч. 9:16, 1 Пачч. 16:13, 2 Пачч. 2:4, 3 Пачч. 1:34, 4 Пачч. 9:3

+ 10:2 Эвел 35:19

* 10:8 Демдин гъурбнар: Му жюре гъурбнар Заанурихъди дюз аьлакьйир уьрхюз ва Дугъахъди албагбан ва цӀийикӀултӀан аьлакьйир хьпан шадлугъар ипӀбар-ухбариинди къайд апӀуз апӀури гъахьну. Убккбахъан гьяйванатдин тялукь пай гъурбан апӀрушвʼин убгуйи; хъа имбу пай гъурбан гъапӀу касди, дугъан хизанди ва Заанурин гъуллугъчийи ипӀури гъахьну.

+ 10:12 1 Пачч. 19:24

+ 10:24 2 Пачч. 16:16, 3 Пачч. 1:25, 3 Пачч. 1:31, 3 Пачч. 1:39, 4 Пачч. 11:12,

+ 11:1 1 Пачч. 31:11-13

+ 11:6 1 Пачч. 10:10

+ 11:8 1 Пачч. 15:4, 2 Пачч. 24:9

+ 11:14 1 Пачч. 10:8

+ 12:1 1 Пачч. 8:5, 1 Пачч. 10:24

+ 12:8 Эвел 46:6-7,

* 12:10 Баалинна Астартайин бутар: Баал – ханаанарин кӀулин бут, чаз кюгьне вахтари ханаанари ибадат апӀури гъахьи завар рахбан бут. Думу гафнан мяна – «агъа, эйси». Астарта – бегьерлувалин бут-дишагьли, дидиз ханаанари ибадат апӀури гъахьну. Астартайиз икрам апӀру йишвариъ гакӀвлин дестгар дурснади гъахьну, мумкин ву, бут-дишагьлийин адатӀнайи шиклар кади.

+ 12:11 1 Пачч. 7:10

+ 12:12 1 Пачч. 11:1, 1 Пачч. 8:19

+ 12:21 Коринф-1 8:4

+ 12:22 Рим 11:2

+ 12:23 3 Пачч. 8:36,

+ 13:8 1 Пачч. 10:8

* 13:13 РАББИЙИН, яв Заанурин, Дугъу увуз гъапӀу амур чӀур гъапӀунва: Саулин гунагь вариубгбан гъурбан апӀуб вуйи, думу гъурбан апӀуз Заанурин гъуллугъчйиризтӀан ихтияр адайи.

+ 13:13 2 Пачч. 24:10,

+ 13:14 Ляхнар 13:22

* 13:21 Шекел арснан шубуб пайнак кьюб пай: тахминан 8 грамм.

* 14:3 Улгьани: Заанурин гъуллугъчйири алабхьрударикан саб. Заанурин аьхюну гъуллугъчийин улгьанийиъ кьюб гирами гъван ади гъахьну. РАББИЙИН амур аьгъю апӀбан бадали, думу гъванарихъди тупут гьипри гъахьну.

+ 14:3 1 Пачч. 2:18, 1 Пачч. 22:1, 1 Пачч. 1:3

+ 14:11 1 Пачч. 13:6

* 14:31 Михмасдихъан Айялондихъна: думу шагьрарин арайиъ 25 километр айи.

+ 14:33 Эвел 9:4,

+ 14:37 1 Пачч. 28:6

+ 14:42 Юнус 1:7

+ 14:45 2 Пачч. 14:11, 3 Пачч. 1:52, Лк. 21:18, Ляхнар 27:34

+ 14:47 2 Пачч. 8:3, 2 Пачч. 10:6

+ 14:48 1 Пачч. 15:3, 1 Пачч. 15:7

+ 14:49 1 Пачч. 31:2, 1 Пачч. 18:17-28, 1 Пачч. 19:11-17, 2 Пачч. 3:13-16, 2 Пачч. 6:16-23

+ 14:50 2 Пачч. 2:8

+ 14:51 1 Пачч. 9:1,

+ 14:52 1 Пачч. 8:11

+ 15:1 1 Пачч. 9:16, 1 Пачч. 10:1

+ 15:4 1 Пачч. 11:8

+ 15:7 Эвел 2:11, Эвел 25:18

+ 15:10 Эвел 6:6

+ 15:22 Насигьятар 21:3, Жугьдариз 10:6

+ 15:23 1 Пачч. 13:14

+ 15:27 3 Пачч. 11:30-31

+ 15:28 1 Пачч. 13:14, 1 Пачч. 28:17

+ 15:29 Титдиз 1:2

+ 15:35 1 Пачч. 19:24

+ 16:1 1 Пачч. 9:16, 1 Пачч. 10:1

+ 16:6 1 Пачч. 17:13,

+ 16:7 3 Пачч. 8:39, Насигьятар 21:2,

+ 16:9 2 Пачч. 13:3, 2 Пачч. 21:21,

+ 16:13 1 Пачч. 10:1,

* 16:16 Лира: симар али аьхю дару мукьмар йивру алат.

+ 16:17 4 Пачч. 3:15

* 17:4 Йирхьуб юкӀна саб чӀиб: тахминан 3 метр.

* 17:5 Хьуд агъзурихьна шекел: тахминан 55 килограмм.

* 17:7 Йирхьудварж шекел: тахминан 7 килограмм.

+ 17:7 2 Пачч. 21:19,

+ 17:8 1 Пачч. 8:17

+ 17:13 1 Пачч. 16:6-10,

* 17:17 Эфа: тахминан 22 литр, яни тахминан 10 килограмм.

+ 17:18 Эвел 37:14

+ 17:25 1 Пачч. 18:17-19

+ 17:46 3 Пачч. 18:36

+ 17:50 2 Пачч. 23:21

+ 17:54 2 Пачч. 5:6

+ 17:55 1 Пачч. 14:51, 2 Пачч. 2:8

+ 18:1 1 Пачч. 20:17, 2 Пачч. 1:26

+ 18:7 1 Пачч. 21:11, 1 Пачч. 29:5

+ 18:10 1 Пачч. 16:14

+ 18:14 2 Пачч. 7:9

+ 18:17 1 Пачч. 14:49, 1 Пачч. 17:25, 1 Пачч. 25:28

+ 18:18 1 Пачч. 9:21, 2 Пачч. 7:18

+ 18:19 2 Пачч. 21:8

+ 18:25 Эвел 34:12, 2 Пачч. 3:14

+ 19:5 1 Пачч. 17:48-49

+ 19:9 1 Пачч. 16:14, 1 Пачч. 18:10

+ 19:11 1 Пачч. 14:49, 1 Пачч. 18:20-28, 2 Пачч. 6:16-23

+ 19:12 Ляхнар 9:25

+ 19:18 1 Пачч. 7:17

+ 19:24 1 Пачч. 10:11-12

+ 20:1 1 Пачч. 7:17

+ 20:8 2 Пачч. 14:32

+ 20:15 2 Пачч. 9:1, 2 Пачч. 21:7

+ 20:17 1 Пачч. 18:1, 2 Пачч. 1:26

* 20:24 Дем: ипӀруб-убхъруб гьивувал.

+ 20:25 1 Пачч. 14:50-51

* 20:26 Марцциди адар: суфрайихъ РАББИЙИЗ ибадат апӀузси марцциди вуйидартӀан деъри гъахьундар.

* 21:4 РАББИЙИЗ гъурбан дапӀнайи уьл: РАББИЙИН улихь гьарсад шембе йигъан йицӀикьюб уьл диври гъахьну. Думу уьлер саб гьяфтайиъ дивну гъитуйи, хъасин Заанурин гъуллугъчйириз тувуйи, хъа дурарин ерина тазадар дивуйи.

+ 21:6 Матт. 12:3, Марк 2:25, Лк. 6:3

+ 21:7 1 Пачч. 22:9,

+ 21:9 1 Пачч. 2:18, 1 Пачч. 17:51

+ 21:10 1 Пачч. 27:2, 3 Пачч. 2:39

+ 21:11 1 Пачч. 18:7, 1 Пачч. 29:5

+ 22:1 2 Пачч. 23:13,

+ 22:5 2 Пачч. 24:11,

* 22:7 Вениаминлуйир: Саул Вениаминдин тухумдиан, хъа Давуд Ягьудайин тухумдиан вуйи. Давуд паччагь гъахьиш, чан тухумдиан аьхюрар дерккрувал Саули кӀваин апӀура.

+ 22:8 1 Пачч. 18:3

+ 22:9 1 Пачч. 21:7,

+ 22:10 1 Пачч. 21:6, 1 Пачч. 21:9

* 22:18 Гинбин ирин улгьани: Заанурин гъуллугъчийи алабхьрударикан саб.

+ 22:18 1 Пачч. 2:18

+ 22:20 1 Пачч. 23:6

+ 22:23 3 Пачч. 2:26

* 23:6 Улгьани: Заанурин гъуллугъчийи алабхьрударикан саб. Заанурин аьхюну гъуллугъчийин улгьанийиъ кьюб гирами гъван ади гъахьну. Давуддиз, РАББИЙИН амур аьгъю апӀбан бадали, думу гъванарихъди тупут гьипуз ккундийи.

+ 23:6 1 Пачч. 22:20, 1 Пачч. 2:18

+ 23:9 1 Пачч. 30:7

+ 23:13 1 Пачч. 22:2, 1 Пачч. 25:13, 1 Пачч. 27:2

+ 23:17 1 Пачч. 24:21

+ 23:18 1 Пачч. 18:3, 1 Пачч. 20:8

+ 23:19 1 Пачч. 26:1,

• 24:1 1 Пачч. 26

+ 24:6 2 Пачч. 24:10

+ 24:7 1 Пачч. 26:9, 2 Пачч. 1:14

+ 24:13 Эвел 16:5

+ 24:20 Рут 2:12

+ 24:21 1 Пачч. 23:17

+ 25:1 1 Пачч. 7:17, Эвел 21:21,

+ 25:22 1 Пачч. 3:17

+ 25:23 Рут 2:10

+ 25:24 2 Пачч. 14:9

+ 25:26 2 Пачч. 18:32, Даниял 4:16

+ 25:28 1 Пачч. 18:17

+ 25:43 1 Пачч. 27:3, 1 Пачч. 30:5, 2 Пачч. 2:2, 2 Пачч. 3:2,

+ 25:44 2 Пачч. 3:14-15

• 26:1 1 Пачч. 24:1-22

+ 26:1 1 Пачч. 23:19,

+ 26:5 1 Пачч. 14:50, 1 Пачч. 17:55

* 26:6 Церуя: Давуд паччагьдин багахьлу дишагьли.

+ 26:6 2 Пачч. 2:18

+ 26:9 1 Пачч. 24:7,

+ 26:10 1 Пачч. 31:6

+ 26:12 Эвел 2:21, Эвел 15:12

+ 26:21 1 Пачч. 15:24

+ 26:23 2 Пачч. 22:21,

+ 27:2 1 Пачч. 23:13, 1 Пачч. 21:10, 3 Пачч. 2:39

+ 27:3 1 Пачч. 25:43

* 27:6 Гъира: китаб гъибикӀу вахтнакан кӀура.

+ 27:8 1 Пачч. 15:7

+ 27:10 1 Пачч. 30:29

+ 28:3 1 Пачч. 25:1,

+ 28:4 1 Пачч. 31:1

+ 28:6 1 Пачч. 14:37, 2 Пачч. 22:42,

+ 28:14 1 Пачч. 2:19, 1 Пачч. 15:27

+ 28:15 1 Пачч. 18:12

+ 28:17 1 Пачч. 15:28

+ 28:18 1 Пачч. 15:29

+ 28:19 1 Пачч. 31:2, 1 Пачч. 31:4

+ 29:5 1 Пачч. 18:7, 1 Пачч. 21:11

+ 29:9 2 Пачч. 14:17, 2 Пачч. 14:20, 2 Пачч. 19:27, Галат 4:14

+ 30:1 1 Пачч. 27:6-7

+ 30:5 1 Пачч. 25:43

* 30:7 Улгьани: Заанурин гъуллугъчийи алабхьрударикан саб. Заанурин аьхюну гъуллугъчийин улгьанийиъ кьюб гирами гъван ади гъахьну. РАББИЙИН амур аьгъю апӀбан бадали, думу гъванарихъди тупут гьипри гъахьну.

+ 30:7 1 Пачч. 22:20, 1 Пачч. 23:6, 1 Пачч. 2:18, 1 Пачч. 23:9

+ 30:9 1 Пачч. 23:13

+ 30:14 2 Пачч. 8:18, 2 Пачч. 15:18, 2 Пачч. 20:7, 2 Пачч. 20:23, 3 Пачч. 1:38, 1 Пачч. 27:10,

* 30:25 Гьамусдизкьан: китаб гъибикӀу вахтнакан кӀура.

+ 30:29 1 Пачч. 27:10

+ 31:1 1 Пачч. 28:4

+ 31:2 1 Пачч. 14:49,

+ 31:4 2 Пачч. 1:10

+ 31:9 2 Пачч. 1:20

* 31:10 Астарта: бегьерлувалин ва дявдин бут-дишагьли, дидиз ханаанари ибадат апӀури гъахьну. Астартайиз ибадат апӀру йишвариъ гакӀвлин дестгар дурснади гъахьну, мумкин ву, бут-дишагьлийин адатӀнайи шиклар кади.

+ 31:11 1 Пачч. 11:1-11, 2 Пачч. 21:10

+ 31:12 2 Пачч. 21:12,

+ 1:1 1 Пачч. 31:4, 1 Пачч. 30:17-20

+ 1:6 1 Пачч. 31:1-4,

+ 1:11 2 Пачч. 13:31

+ 1:14 1 Пачч. 24:7

* 1:20 Гъат, Ашкелон: мурар филистимарин шагьрар ву.

+ 1:20 1 Пачч. 31:9

* 1:21 Ччим ктатури имдру гъалхан: гъалхан гъидкьикан апӀури гъахьну. Думу пуч дархьуз ччим ктатуйи.

+ 1:21 1 Пачч. 31:1

+ 1:26 1 Пачч. 18:1, 1 Пачч. 20:17

* 2:2 Кармилиан вуйи Навалин ачӀни хпир Авигаил: Наваликан ва дугъан аьяндар хпирикан ихтилат 1 Пачч 25-пи кӀулиъ а.

+ 2:2 1 Пачч. 25:43

+ 2:3 1 Пачч. 27:2-3

+ 2:4 1 Пачч. 16:13, 1 Пачч. 31:11-13

* 2:8 Авнер: Саулин эмдин бай (лиг 1 Пачч. 14:50-51).

+ 2:8 1 Пачч. 14:50-51,

+ 2:11 2 Пачч. 5:5, 3 Пачч. 2:11,

* 2:13 Церуя: Давуд паччагьдин багахьлу дишагьли.

+ 2:18 1 Пачч. 26:6, 2 Пачч. 3:30, 2 Пачч. 3:39, 2 Пачч. 16:9-10, 2 Пачч. 19:22, 2 Пачч. 23:18,

+ 3:2 1 Пачч. 25:43

+ 3:3 2 Пачч. 13:37

+ 3:4 3 Пачч. 1:5

+ 3:7 2 Пачч. 21:8, 2 Пачч. 21:10

+ 3:9 1 Пачч. 15:28, 1 Пачч. 16:13, 1 Пачч. 28:17

* 3:10 Дандихъан Беэр-Шевайихъна: Дан кафарийиъ, Беэр-Шева кьиблайиъ айи шагьрар гъахьну, му вари Израилиъ кӀуру гаф ву.

+ 3:13 1 Пачч. 14:49

* 3:14 Чархачи: табшуругъ хьади гьаънайир.

* 3:14 Лиг 1 Пачч. 18:20-27.

+ 3:14 1 Пачч. 18:25

+ 3:15 1 Пачч. 25:44

* 3:20 Дем: ипӀруб-убхъруб гьивувал.

+ 3:27 2 Пачч. 20:10, 2 Пачч. 2:23

+ 3:30 1 Пачч. 26:6, 2 Пачч. 2:18, 2 Пачч. 2:23

+ 3:39 2 Пачч. 2:18, 2 Пачч. 16:9-10, 2 Пачч. 19:22

* 4:2-3 Гъийин йигъазкьан: китаб гъибикӀу вахтнакан кӀура.

+ 4:4 2 Пачч. 9:3, 2 Пачч. 9:6

+ 4:9 3 Пачч. 1:29

+ 4:10 2 Пачч. 1:1-16

+ 5:2 1 Пачч. 18:13,

+ 5:4 3 Пачч. 2:11,

+ 5:5 2 Пачч. 2:11

+ 5:9 3 Пачч. 9:15, 3 Пачч. 9:24, 3 Пачч. 11:27,

+ 5:10 Эстер 9:4

+ 5:11 3 Пачч. 5:1

+ 5:18 2 Пачч. 23:13

* 5:21 Бутар: Заанурси гьисаб апӀури гъахьидар.

+ 5:24 4 Пачч. 7:6

* 6:2 Заанурин сундух: израиларин асас гирами шейъ, гакӀвликан кадапӀнайи ва гъизилихъди дабалгнайи ишикӀ. Дидиъ Заанури, Израилин халкьдихъди йикьрар йибтӀруган, Синай дагъдиин Мусайиз туву 10 табшуругъ утӀурчнайи гъвандин кьюб шиб айи. Сундхин гъапгъиин гъизиликан кадаънайи хлинццар гьатӀарццнайи кьюб малайик-херувим алийи.

* 6:2 Малайикар-херувимар: завуъ айи хлинццар кайи чӀиви шейʼар.

+ 6:3 1 Пачч. 7:1

* 6:14 Гинбин ирин улгьани: Заанурин гъуллугъчийи алабхьрударикан саб.

+ 6:16 1 Пачч. 14:49, 1 Пачч. 18:20-28, 1 Пачч. 19:11-17

* 6:17 Демдин гъурбнар: Му жюре гъурбнар Заанурихъди дюз аьлакьйир уьрхюз ва Дугъахъди албагбан ва цӀийикӀултӀан аьлакьйир хьпан шадлугъар ипӀбар-ухбариинди къайд апӀуз апӀури гъахьну. Убккбахъан гьяйванатдин тялукь пай гъурбан апӀрушвʼин убгуйи; хъа имбу пай гъурбан гъапӀу касди, дугъан хизанди ва Заанурин гъуллугъчийи ипӀури гъахьну.

+ 6:18 3 Пачч. 8:14

+ 6:21 1 Пачч. 15:28

* 7:2 Чадур: Заанурин амриинди Муса пайгъамбри тикмиш гъапӀу ибадат апӀрушв. Сулейман паччагьди РАББИЙИН Хал тикмиш апӀайиз, думу чадурин улихь Заануриз гъурбнар апӀуйи. Анжагъ Заанурин гъуллугъчйиризтӀан думу чадурин айитӀ учӀвуз ихтияр адайи.

+ 7:2 2 Пачч. 12:1, 3 Пачч. 1:8,

+ 7:8 1 Пачч. 16:11-13,

+ 7:9 1 Пачч. 18:14

+ 7:10 1 Пачч. 12:11

+ 7:12 3 Пачч. 2:10

+ 7:13 3 Пачч. 8:19

+ 7:14 Коринф-2 6:18, Жугьдариз 1:5,

+ 7:16 Югь. 7:42

+ 8:3 1 Пачч. 14:47, 3 Пачч. 11:24

+ 8:7 4 Пачч. 11:10,

+ 8:11 3 Пачч. 7:51

+ 8:13 4 Пачч. 14:7

+ 8:14 Эвел 25:23, Эвел 27:40,

• 8:15 2 Пачч. 20:23-26,

+ 8:15 3 Пачч. 10:9

+ 8:16 2 Пачч. 2:13, 3 Пачч. 4:3

+ 8:17 2 Пачч. 15:24, 2 Пачч. 20:25,

* 8:18 Керетар ва пелетар: му халкьарикан вуйидари паччагь уьрхюйи. Керетар Крит къураматдилан хьуз мумкин ву.

+ 8:18 2 Пачч. 23:20, 3 Пачч. 2:35, 3 Пачч. 4:4

+ 9:1 1 Пачч. 18:3, 1 Пачч. 20:15

+ 9:2 2 Пачч. 16:1-4, 2 Пачч. 19:17

+ 9:3 2 Пачч. 4:4

+ 9:4 2 Пачч. 17:27

+ 9:6 2 Пачч. 16:4, 2 Пачч. 19:24,

+ 9:10 2 Пачч. 19:17

+ 10:1 1 Пачч. 11:1

+ 10:6 2 Пачч. 8:3,

+ 10:12 1 Пачч. 3:18

+ 10:16 3 Пачч. 11:23

+ 11:1 3 Пачч. 20:22,

+ 11:3 2 Пачч. 23:34, 2 Пачч. 23:39,

+ 11:14 3 Пачч. 21:8

+ 12:1 2 Пачч. 7:2,

+ 12:7 1 Пачч. 16:13

+ 12:11 2 Пачч. 16:21-22

+ 12:13 2 Пачч. 24:10,

+ 12:16 2 Пачч. 13:31

+ 12:22 Юнус 3:9

* 12:30 Саб талант: тахминан 34 килограмм.

+ 13:3 1 Пачч. 16:9, 2 Пачч. 13:3

+ 13:12 Эвел 34:7,

* 13:13 Къаршу хьидар: кюгьне Израилин къанурариинди чвйирин ва чйирин арайиъ нюкягь йибтӀуб гъадагъа апӀуйи.

* 13:27 Дем: ипӀруб-убхъруб гьивувал.

+ 13:31 2 Пачч. 1:11, 2 Пачч. 12:16

+ 13:32 2 Пачч. 13:3

+ 13:37 2 Пачч. 3:3,

+ 14:4 4 Пачч. 6:26

+ 14:9 1 Пачч. 25:24

+ 14:11 1 Пачч. 14:45, 3 Пачч. 1:52, Лк. 21:18, Ляхнар 27:34

+ 14:14 1 Пачч. 7:6, 2 Пачч. 23:16

+ 14:17 1 Пачч. 29:9, 2 Пачч. 19:27

+ 14:20 1 Пачч. 29:9, 2 Пачч. 19:27

+ 14:23 2 Пачч. 13:38

* 14:26 Кьюдварж шекел: тахминан 2,3 килограмм.

+ 14:27 2 Пачч. 13:1

+ 14:32 1 Пачч. 20:8

+ 15:1 3 Пачч. 1:5

+ 15:2 Рут 4:1, 2 Пачч. 18:4, 2 Пачч. 19:8

+ 15:8 Эвел 28:20

* 15:12 Ахитофел: Давудди дявдиз гьаъну гъакӀи Урияйин хпир Батшевайин аьхю аба вуйи.

+ 15:13 2 Пачч. 12:11

+ 15:16 2 Пачч. 16:21-22, 2 Пачч. 20:3

* 15:18 Керетар ва пелетар: му халкьарикан вуйидари паччагь уьрхюйи. Керетар Крит къураматдилан хьуз мумкин ву.

+ 15:18 1 Пачч. 30:14, 2 Пачч. 8:18

+ 15:21 Рут 1:17

+ 15:23 3 Пачч. 15:13, 4 Пачч. 23:4

* 15:24 Левитар: Левийин наслиан вуйидар, Заанурин гъуллугъчйирин кюмекчйир.

+ 15:24 2 Пачч. 8:17, 1 Пачч. 22:20, 2 Пачч. 8:17, 2 Пачч. 20:25

+ 15:26 1 Пачч. 3:18

+ 15:27 3 Пачч. 1:42

+ 15:30 Марк 1:11, Ляхнар 1:12, Эстер 6:7

+ 15:31 2 Пачч. 16:23, 2 Пачч. 17:14

+ 15:33 2 Пачч. 19:35

+ 15:34 2 Пачч. 17:5-14

+ 15:36 2 Пачч. 17:17

+ 16:1 2 Пачч. 9:2-13

+ 16:2 2 Пачч. 17:29

+ 16:3 2 Пачч. 9, 2 Пачч. 19:27

+ 16:9 2 Пачч. 2:18

+ 16:10 2 Пачч. 3:39, 2 Пачч. 19:22

+ 16:16 2 Пачч. 15:34, 1 Пачч. 10:24

+ 16:21 2 Пачч. 15:16, 2 Пачч. 20:3

* 16:22 Дидкан Натан пайгъамбри улихь ккимиди гъапну (лиг 2 Пачч. 12:11-12).

+ 16:22 2 Пачч. 12:11-12

+ 17:5 2 Пачч. 15:32

+ 17:8 Насигьятар 17:12,

* 17:11 Дандихъан Беэр-Шевайихъна: Дан кафарийиъ, Беэр-Шева кьиблайиъ айи шагьрар гъахьну, му вари Израилиъ кӀуру гаф ву.

+ 17:14 2 Пачч. 15:31, 2 Пачч. 15:34

+ 17:17 2 Пачч. 15:36,

+ 17:23 2 Пачч. 15:12, Матт. 27:5

+ 17:25 2 Пачч. 19:13, 2 Пачч. 20:9-10,

+ 17:27 2 Пачч. 12:26, 2 Пачч. 12:29, 2 Пачч. 9:4, 2 Пачч. 19:31-32, 3 Пачч. 2:7,

+ 17:29 2 Пачч. 16:2

+ 18:2 2 Пачч. 15:19-22

* 18:11 ЙицӀуб шекел: тахминан 115 грамм.

* 18:12 Агъзур шекел: тахминан 11 килограмм.

* 18:18 Гъира: китаб гъибикӀу вахтнакан кӀура.

+ 18:18 Эвел 14:17, 2 Пачч. 14:27

+ 18:27 3 Пачч. 1:42

+ 18:32 1 Пачч. 25:26, Даниял 4:16

+ 19:8 Рут 4:1, 2 Пачч. 15:2, 2 Пачч. 18:4

+ 19:9 2 Пачч. 5:20

+ 19:11 2 Пачч. 15:29

+ 19:13 2 Пачч. 17:25, 2 Пачч. 8:16, Рут 1:17

+ 19:16 2 Пачч. 16:5

+ 19:17 2 Пачч. 9:2-13, 2 Пачч. 16:1-4

+ 19:19 2 Пачч. 16:5-13

+ 19:21 2 Пачч. 16:9

+ 19:22 2 Пачч. 3:39, 2 Пачч. 16:10

+ 19:23 3 Пачч. 2:8, 3 Пачч. 2:36-46

+ 19:24 2 Пачч. 9

+ 19:27 2 Пачч. 16:3, 1 Пачч. 29:9, 2 Пачч. 14:17, 2 Пачч. 14:20

+ 19:28 2 Пачч. 9:7

+ 19:32 2 Пачч. 17:27-29

+ 19:35 2 Пачч. 15:33

+ 19:37 3 Пачч. 2:7

+ 20:1 3 Пачч. 12:16,

+ 20:3 2 Пачч. 15:16, 2 Пачч. 16:21-22

+ 20:4 2 Пачч. 17:25, 2 Пачч. 19:13

* 20:7 Керетар ва пелетар: му халкьарикан вуйидари паччагь уьрхюйи. Керетар Крит къураматдилан хьуз мумкин ву.

+ 20:7 1 Пачч. 30:14, 2 Пачч. 8:18

+ 20:10 2 Пачч. 3:27

+ 20:14 4 Пачч. 15:29

• 20:23 2 Пачч. 8:15-18,

+ 20:23 1 Пачч. 30:14

+ 20:24 3 Пачч. 4:6, 3 Пачч. 5:14, 3 Пачч. 12:18

+ 20:25 2 Пачч. 15:24, 2 Пачч. 19:11

+ 21:6 1 Пачч. 10:26

+ 21:7 1 Пачч. 20:15

+ 21:8 2 Пачч. 3:7, 1 Пачч. 18:19

+ 21:9 Рут 1:22

+ 21:12 1 Пачч. 31

* 21:16 Рефаимар: зурба жанар хъайи инсанар гъахьну.

* 21:16 Шубудварж шекел: тахминан 3,5 килограмм.

+ 21:17 3 Пачч. 11:36, 3 Пачч. 15:4, 4 Пачч. 8:19,

+ 21:19 1 Пачч. 17:7

+ 21:21 1 Пачч. 16:9, 2 Пачч. 13:3,

+ 22:3 Эвел 15:1

+ 22:5 Юнус 2:4

+ 22:7 Юнус 2:8

+ 22:14 1 Пачч. 2:10,

+ 22:15 1 Пачч. 7:10

+ 22:21 1 Пачч. 26:23,

+ 22:24 Эвел 6:9,

+ 22:31 Матт. 5:48, Насигьятар 30:5, Эвел 15:1

+ 22:32 4 Пачч. 5:15, Даниял 2:47

+ 22:42 1 Пачч. 28:6, Насигьятар 15:29

+ 22:50 Рим 15:9

+ 22:51 2 Пачч. 7:16

+ 23:2 Ляхнар 2:30, Петрин-2 1:21

+ 23:3 2 Пачч. 22:3, Насигьятар 16:12

+ 23:5 2 Пачч. 7:15-16,

+ 23:13 1 Пачч. 22:1, 2 Пачч. 5:18

+ 23:16 1 Пачч. 7:6

+ 23:18 2 Пачч. 2:18

+ 23:20 2 Пачч. 8:18

+ 23:21 1 Пачч. 17:50

+ 23:24 2 Пачч. 2:18-23

+ 23:34 2 Пачч. 15:12, 2 Пачч. 11:3

+ 23:39 2 Пачч. 11:3-17

+ 24:9 1 Пачч. 11:8

+ 24:10 1 Пачч. 24:6, 2 Пачч. 12:13, 1 Пачч. 13:13

+ 24:11 1 Пачч. 22:5

+ 24:16 4 Пачч. 19:35, Ляхнар 12:23, Юнус 3:10

+ 24:22 3 Пачч. 19:21

* 24:24 ХьцӀур шекел: тахминан 550 грамм.

* 24:25 Демдин гъурбнар: Му жюре гъурбнар Заанурихъди дюз аьлакьйир уьрхюз ва Дугъахъди албагбан ва цӀийикӀултӀан аьлакьйир хьпан шадлугъар ипӀбар-ухбариинди къайд апӀуз апӀури гъахьну. Убккбахъан гьяйванатдин тялукь пай гъурбан апӀрушвʼин убгуйи; хъа имбу пай гъурбан гъапӀу касди, дугъан хизанди ва Заанурин гъуллугъчийи ипӀури гъахьну.

+ 1:5 2 Пачч. 3:4, 2 Пачч. 15:1

* 1:7 Церуя: Давуд паччагьдин багахьлу дишагьли.

+ 1:7 2 Пачч. 2:18, 2 Пачч. 8:16, 1 Пачч. 22:20, 1 Пачч. 23:6

+ 1:8 2 Пачч. 20:25, 2 Пачч. 8:18, 2 Пачч. 7:2, 2 Пачч. 23:8-39

+ 1:9 2 Пачч. 17:17

+ 1:10 2 Пачч. 12:24

* 1:12 Къутармиш апӀуб: балайихьан уьрхюб.

+ 1:25 1 Пачч. 10:24

+ 1:29 2 Пачч. 4:9

+ 1:31 Даниял 2:4

+ 1:33 Эстер 6:7-8,

* 1:34 Зейтундин ччим кадатри: Лиг 1 Пачч. 9:16.

+ 1:34 1 Пачч. 10:1, 2 Пачч. 15:10, 4 Пачч. 9:13

* 1:38 Керетар ва пелетар: Давуд паччагьдин ихтибарлу эскрар.

+ 1:38 1 Пачч. 30:14, 2 Пачч. 8:18

* 1:39 РАББИЙИН Чадур: Заанурин амриинди Муса пайгъамбри тикмиш гъапӀу ибадат апӀрушв. Сулейман паччагьди РАББИЙИН Хал тикмиш апӀайиз, думу чадурин улихь Заануриз гъурбнар апӀуйи. Анжагъ Заанурин гъуллугъчйиризтӀан думу чадрин айитӀ учӀвуз ихтияр адайи.

* 1:41 Дем: ипӀруб-убхъруб гьивувал.

+ 1:42 2 Пачч. 15:27, 2 Пачч. 18:27

+ 1:44 1 Пачч. 30:14, 2 Пачч. 8:18

+ 1:47 Эвел 47:30

* 1:50 Гъурбан апӀрушван кӀарчар: дурар йифрикан дапӀнайидар ва юкьуб мурччвахъ дивнайидар вуйи. Дурарихъан хъичӀихнайирик кучуз гъадагъа вуйи.

+ 1:50 3 Пачч. 2:28

+ 1:52 1 Пачч. 14:45, 2 Пачч. 14:11, Лк. 21:18, Ляхнар 27:34

+ 2:4 2 Пачч. 7:16, 3 Пачч. 9:5,

+ 2:5 2 Пачч. 18:5, 2 Пачч. 18:14, 2 Пачч. 3:27, 2 Пачч. 20:10

+ 2:7 2 Пачч. 19:37-38, 2 Пачч. 17:27-29

+ 2:8 2 Пачч. 16:5-13, 2 Пачч. 19:23

+ 2:10 Ляхнар 2:29

+ 2:11 2 Пачч. 2:11, 2 Пачч. 5:4-5,

+ 2:17 3 Пачч. 1:1-4

* 2:22 Дугъаз паччагьлугъра тӀалаб апӀин: Давуддин хпир гъахьи Авишаг хпирди гъадагъбиинди Адонияйиз паччагь хьуз ккундийи.

+ 2:22 2 Пачч. 16:21-22

+ 2:24 2 Пачч. 7:11-13,

+ 2:25 2 Пачч. 8:18

* 2:26 Заанурин сундух: израиларин асас гирами шейъ, гакӀвликан кадапӀнайи ва гъизилихъди дабалгнайи ишикӀ. Дидиъ Заанури, Израилин халкьдихъди йикьрар йибтӀруган, Синай дагъдиин Мусайиз туву 10 табшуругъ утӀурчнайи гъвандин кьюб шиб айи. Сундхин гъапгъиин гъизиликан кадаънайи хлинццар гьатӀарццнайи кьюб малайик-херувим алийи.

+ 2:26 1 Пачч. 22:20, 2 Пачч. 15:24, 1 Пачч. 23:6

* 2:27 Лиг 1 Пачч. 2:27-36.

+ 2:27 1 Пачч. 2:27-36, 1 Пачч. 3:12-14

+ 2:28 2 Пачч. 17:25, 2 Пачч. 18:14-15, 3 Пачч. 1:50

* 2:31 Муса пайгъамбрин Къанунди бязи дюшюшариъ, мисалназ, кьаст ади инсан йивну гъакӀиш, гъурбан апӀрушван кӀарчарихъан хъичӀихнайирра йивну йикӀуз ихтияр тувуйи.

+ 2:32 2 Пачч. 3:27, 2 Пачч. 20:10

+ 2:35 3 Пачч. 4:4,

+ 2:36 2 Пачч. 16:5-13

+ 2:37 2 Пачч. 15:23

+ 2:39 1 Пачч. 21:10, 1 Пачч. 27:2

+ 2:44 2 Пачч. 16:5-13

+ 2:45 Насигьятар 25:5

+ 3:1 3 Пачч. 7:8, 3 Пачч. 9:16, 3 Пачч. 7:1, 3 Пачч. 6:38, 3 Пачч. 9:15, 3 Пачч. 2:10

+ 3:3 3 Пачч. 22:43

+ 3:5 3 Пачч. 9:2

+ 3:8 Эвел 13:16

+ 3:9 Насигьятар 2:3-6, Якьубдин 1:5

+ 3:12 3 Пачч. 4:29-31, 3 Пачч. 5:12, 3 Пачч. 10:23,

+ 3:13 3 Пачч. 10:14-29,

* 3:15 Демдин гъурбнар: Му жюре гъурбнар Заанурихъди дюз аьлакьйир уьрхюз ва Дугъахъди албагбан ва цӀийикӀултӀан аьлакьйир хьпан шадлугъар ипӀбар-ухбариинди къайд апӀуз апӀури гъахьну. Убккбахъан гьяйванатдин тялукь пай гъурбан апӀрушвʼин убгуйи; хъа имбу пай гъурбан гъапӀу касди, дугъан хизанди ва Заанурин гъуллугъчийи ипӀури гъахьну.

+ 3:15 Эвел 40:20, Эстер 1:3, Эстер 2:18, Даниял 5:1, Марк 6:21

+ 3:28 Насигьятар 16:10

+ 4:3 2 Пачч. 8:16,

+ 4:4 3 Пачч. 2:35, 2 Пачч. 8:18, 2 Пачч. 20:25,

* 4:5 Сардар: паччагьди гьюкум апӀуз вилаятарикан сабдиъ дерккнайир.

+ 4:6 2 Пачч. 20:24, 3 Пачч. 5:14, 3 Пачч. 12:18

* 4:13 Рагъ: урнар хъяркъюз хъипру алат.

+ 4:13 3 Пачч. 22:3,

+ 4:20 Эвел 22:17

+ 4:21 Эвел 15:18,

* 4:25 Дандихъан Беэр-Шевайихъна: Дан кафарийиъ, Беэр-Шева кьиблайиъ айи шагьрар гъахьну, му вари Израилиъ кӀуру гаф ву.

+ 4:26 3 Пачч. 10:26,

+ 4:30 3 Пачч. 3:12

+ 4:32 Насигьятар 1:1,

+ 4:34 3 Пачч. 10:1,

+ 5:1 2 Пачч. 5:11,

+ 5:5 2 Пачч. 7:13,

+ 5:12 3 Пачч. 3:12

+ 5:13 3 Пачч. 9:15,

+ 5:14 3 Пачч. 4:6

* 6:1 Ихь эрайиз улихьна тахминан 966-пи йисан хьадукра.

* 6:2 Саб юкӀ тахминан 50 см ву. Яни РАББИЙИН Хал ярхишнаъ 30 м, яркьушнаъ 10 м ва ягълишнаъ 15 м алиб вуйи.

+ 6:12 2 Пачч. 7:13, 2 Пачч. 7:16

+ 6:16 3 Пачч. 6:33

+ 6:18 3 Пачч. 7:24

+ 6:36 3 Пачч. 7:12,

+ 7:1 3 Пачч. 9:10,

* 7:2 Саб юкӀ тахминан 50 см ву. Яни Сулеймандин гъала ярхишнаъ 50 м, яркьушнаъ 25 м ва ягълишнаъ 15 м алиб вуйи.

+ 7:2 3 Пачч. 10:17-21

+ 7:8 3 Пачч. 3:1,

+ 7:12 3 Пачч. 6:36

+ 7:15 4 Пачч. 25:16-17,

+ 7:23 4 Пачч. 16:17

+ 7:24 3 Пачч. 6:18

* 7:26 Кьюд агъзур бат: тахминан 44 агъзур литр.

* 7:27 Кемшрин аьраба: 405-пи машнак кайи шиклиз лиг.

* 7:38 ЯгъчӀвур бат: тахминан 800 литр.

+ 7:47 4 Пачч. 25:16,

+ 7:51 2 Пачч. 8:11-12,

+ 8:1 2 Пачч. 5:7-9

* 8:2 Пажарин машквар: му жугьдарин асас машкврарикан саб ву. Думу машкврин вахтна жугьдар саб гьяфтайиъ пажарикк яшамиш шуйи. Диди дурариз Египетдиан Ханаандиз гъюруган чиб яшамиш шули гъахьи пажар кӀваин апӀуйи. Гьацира думу машквариинди чпиз бегьер тувбан жугьдари Заануриз аферин кӀуйи.

* 8:2 Этаним: чвлин эвелин ваз.

* 8:4 Гюрюшнан Чадур: аанурин амриинди Муса пайгъамбри тикмиш гъапӀу ибадат апӀрушв. Сулейман паччагьди Раббийин Хал тикмиш апӀайиз, думу чадурин улихь Заануриз гъурбнар апӀуйи. Анжагъ Заанурин гъуллугъчйиризтӀан думу чадурин айитӀ учӀвуз ихтияр адайи.

* 8:4 Левитар: Заанурин гъуллугъчйирси, думу инсанарра Левийин наслиан вуйи.

+ 8:7 3 Пачч. 6:27,

* 8:8 Гъира: китаб гъибикӀу вахтнакан кӀура.

+ 8:10 Ачмиш 15:8

+ 8:14 2 Пачч. 6:18

+ 8:16 2 Пачч. 7:6-8,

+ 8:17 2 Пачч. 7:2,

+ 8:19 2 Пачч. 7:12-13

+ 8:25 2 Пачч. 7:16, 3 Пачч. 2:4

+ 8:27 Ляхнар 7:48, Ляхнар 17:24

+ 8:35 3 Пачч. 17:1,

+ 8:36 1 Пачч. 12:23

+ 8:39 Ляхнар 1:24

+ 8:46 Насигьятар 20:9, Якьубдин 3:2, Югьандин-1 1:8-10, Рим 3:23

+ 8:47 Даниял 9:4-5

+ 8:54 2 Пачч. 6:18

* 8:63 Демдин гъурбан: Му жюре гъурбнар Заанурихъди дюз аьлакьйир уьрхюз ва Дугъахъди албагбан ва цӀийикӀултӀан аьлакьйир хьпан шадлугъар ипӀбар-ухбариинди къайд апӀуз апӀури гъахьну. Убккбахъан гьяйванатдин тялукь пай гъурбан апӀрушвʼин убгуйи; хъа имбу пай гъурбан гъапӀу касди, дугъан хизанди ва Заанурин гъуллугъчийи ипӀури гъахьну.

+ 9:2 3 Пачч. 3:5

+ 9:5 3 Пачч. 2:4

* 9:6 Бутар: Заанурси гьисаб апӀури гъахьидар.

+ 9:10 3 Пачч. 6:38, 3 Пачч. 7:1

* 9:14 Варжна къаб талант: тахминан 4 тонн.

+ 9:15 3 Пачч. 5:13, 3 Пачч. 7:1, 3 Пачч. 7:51, 2 Пачч. 5:9

+ 9:16 3 Пачч. 3:1, 3 Пачч. 7:8

+ 9:19 3 Пачч. 4:26, 3 Пачч. 10:26,

* 9:21 Гъира: китаб гъибикӀу вахтнакан кӀура.

+ 9:22 3 Пачч. 5:13

+ 9:24 3 Пачч. 3:1, 3 Пачч. 7:8, 2 Пачч. 5:9

+ 9:26 3 Пачч. 22:48

+ 9:27 3 Пачч. 10:11

* 9:28 Юкьуд варжна къаб талант: тахминан 14 тонн.

+ 9:28 Эвел 10:29,

+ 10:1 3 Пачч. 4:34

+ 10:2 Матт. 12:42, Лк. 11:31

+ 10:9 2 Пачч. 8:15

* 10:10 Варжна къаб талант: тахминан 5 тонн.

+ 10:11 3 Пачч. 9:27-28

* 10:12 Арфйир ва лирйир: мукьмар йивру алатар.

* 10:14 Йирхьудваржна йирхьцӀурна йирхьуб талант: тахминан 23 тонн.

* 10:16 Йирхьудварж шекел: тахминан 7 килограмм.

* 10:17 Гьарсабдиз шубуб мина: тахминан килограмна гьацӀ.

+ 10:17 3 Пачч. 14:26, 3 Пачч. 7:2

+ 10:21 3 Пачч. 7:2

* 10:22 Таршиш жюрейин гимйир: ярхлаз гъягъюз ва гизаф вахтна шитʼин гъузуз шлу гимйир.

+ 10:22 Юнус 1:3

+ 10:23 3 Пачч. 3:12-13,

+ 10:24 3 Пачч. 4:34, 3 Пачч. 10:1,

+ 10:26 3 Пачч. 4:26, 3 Пачч. 9:19

* 10:29 Йирхьудварж шекел: тахминан 7 килограмм.

* 10:29 Варжна хьуцӀурихъ шекел: тахминан 2 килограмм.

+ 11:4 3 Пачч. 15:4,

+ 11:7 4 Пачч. 23:13

+ 11:9 3 Пачч. 3:5, 3 Пачч. 9:2

+ 11:10 3 Пачч. 9:6

+ 11:11 3 Пачч. 11:31

+ 11:15 2 Пачч. 8:13,

+ 11:23 2 Пачч. 10:16

+ 11:24 2 Пачч. 8:3, 2 Пачч. 10:18

+ 11:27 2 Пачч. 5:9, 3 Пачч. 9:24

+ 11:29 3 Пачч. 12:15, 3 Пачч. 14:2, 3 Пачч. 15:29,

+ 11:30 1 Пачч. 15:27

+ 11:31 3 Пачч. 11:11

+ 11:33 4 Пачч. 23:13

+ 11:36 2 Пачч. 21:17, 4 Пачч. 8:20

+ 11:38 2 Пачч. 7:16

+ 11:40 3 Пачч. 14:25,

+ 12:2 3 Пачч. 11:26, 3 Пачч. 11:40

+ 12:4 3 Пачч. 4:7, 3 Пачч. 4:22, 3 Пачч. 9:15

+ 12:13 Насигьятар 15:1

+ 12:15 3 Пачч. 11:31

+ 12:16 2 Пачч. 20:1

+ 12:18 3 Пачч. 4:6, 3 Пачч. 5:14

+ 12:28 4 Пачч. 10:29, 4 Пачч. 17:16,

* 12:32 Муса пайгъамбрин Къанундиз асас, Израилин халкьди, 7-пи вазлин 15-пи йигълан хъюгъну, Пажарин машквар къайд дапӀну ккундийи. Яравамди дици халкь Ерусалимдиз гьадму машквриз дурубшбан бадали гъапӀнийи.

+ 13:1 4 Пачч. 23:17

+ 13:2 4 Пачч. 23:15-16,

+ 13:6 Марк 3:5, Якьубдин 5:16

+ 13:24 3 Пачч. 20:36

+ 13:34 3 Пачч. 14:10

+ 14:2 3 Пачч. 11:29-31

+ 14:3 1 Пачч. 9:7-8

+ 14:7 3 Пачч. 16:2

+ 14:8 3 Пачч. 11:31

+ 14:9 3 Пачч. 12:28,

+ 14:10 3 Пачч. 15:29, 3 Пачч. 21:21, 4 Пачч. 9:8

+ 14:11 3 Пачч. 16:4, 3 Пачч. 21:24

+ 14:14 3 Пачч. 15:27-30

* 14:15 Ашерайиз мурхьлар: Ашера Ханаандин бегьерлуварин бут вуйи. Думу мурхьулси улупуйи.

* 14:24 Кьяппа-жилижвуварра Жилижвувари кьяппавал апӀуб бегьерлувалин бутариз гъуллугъ апӀбан аьдатарикан саб вуйи.

+ 14:25 3 Пачч. 11:40

+ 14:26 3 Пачч. 10:17

+ 15:3 3 Пачч. 11:4

+ 15:4 2 Пачч. 21:17, 3 Пачч. 11:36

+ 15:5 2 Пачч. 11:3-17

+ 15:12 3 Пачч. 14:24

+ 15:13 4 Пачч. 23:4, 4 Пачч. 23:6, 4 Пачч. 23:12

+ 15:15 3 Пачч. 7:51

+ 15:18 3 Пачч. 14:26, 4 Пачч. 12:18

+ 15:24 3 Пачч. 22:2

+ 15:25 3 Пачч. 14:20

* 15:29 Ахия пайгъамбри дидкан улихь ккимиди гъапнийи (лиг 3 Пачч. 14:7-11).

+ 15:29 3 Пачч. 14:10-11, 3 Пачч. 14:14, 3 Пачч. 21:21

+ 16:2 3 Пачч. 14:7

+ 16:3 3 Пачч. 15:29, 3 Пачч. 16:12

+ 16:4 3 Пачч. 14:11, 3 Пачч. 21:24

+ 16:9 4 Пачч. 9:31

+ 16:12 3 Пачч. 16:3

+ 16:15 3 Пачч. 15:27

* 16:24 Кьюб талант: тахминан 72 килограмм.

+ 16:30 3 Пачч. 21:25

* 16:31 Баал: ханаанарин кӀулин бут, чаз кюгьне вахтари ханаанари ибадат апӀури гъахьи завар рахбан бут. Думу гафнан мяна – «агъа, эйси».

+ 16:31 Ачмиш 2:20,

+ 16:32 4 Пачч. 10:21

* 16:34 Нундин бай Гьисайин мелзналан РАББИЙИ гъапи гафниинди: Муса пайгъамбрихъна регьбер гъахьи Нундин бай Гьисайи, Ерихон шагьур шли цӀийикӀултӀан тикмиш апӀури гъахьиш, думу чан баярихъ мягьрум шлуваликан улихь ккимиди гъапнийи.

+ 17:9 Лк. 4:26

+ 17:21 4 Пачч. 4:34-35, Ляхнар 20:10

+ 18:4 4 Пачч. 9:7

+ 18:12 4 Пачч. 2:16, Ляхнар 8:39

* 18:19 Ашера: Ашера Ханаандин бегьерлуварин бут вуйи. Думу мурхьулси улупуйи.

+ 18:21 4 Пачч. 17:41,

+ 18:22 3 Пачч. 19:10, 3 Пачч. 19:14, 3 Пачч. 19:18

+ 18:29 4 Пачч. 4:31

+ 18:31 Эвел 32:28, Эвел 35:10, 4 Пачч. 17:34

+ 18:36 1 Пачч. 17:46

+ 18:40 4 Пачч. 10:25

+ 18:45 Якьубдин 5:18

+ 18:46 4 Пачч. 3:15,

* 19:2 Чархачи: табшуругъ хьади гьаънайир.

+ 19:3 Эвел 21:31

+ 19:4 Юнус 4:3, Юнус 4:8

* 19:8 Заанурин дагъ Хурив: Му дагъдиин (дидиз Синай дагъра кӀуру) Заанури израилин халкьдиз Муса пайгъамбрихьна Къанун тувну.

+ 19:10 3 Пачч. 18:4, Рим 11:3

+ 19:14 3 Пачч. 18:22

+ 19:15 4 Пачч. 8:13-15

+ 19:16 4 Пачч. 9:1-6, 4 Пачч. 2:9-15

+ 19:17 4 Пачч. 2:24,

+ 19:18 Рим 11:4

+ 19:20 Лк. 9:61-62

+ 19:21 2 Пачч. 24:22

+ 20:1 3 Пачч. 15:18, 4 Пачч. 6:24, 4 Пачч. 8:7, 3 Пачч. 16:24

+ 20:7 4 Пачч. 5:7

+ 20:22 2 Пачч. 11:1,

+ 20:26 1 Пачч. 29:1

+ 20:34 3 Пачч. 15:20

+ 20:36 3 Пачч. 13:24

* 20:39 Талант: тахминан 34 килограмм.

+ 20:39 4 Пачч. 10:24

+ 20:40 Лк. 9:22

+ 21:2 1 Пачч. 8:14

+ 21:4 3 Пачч. 20:43

+ 21:8 2 Пачч. 11:14

+ 21:17 3 Пачч. 17:1

+ 21:19 3 Пачч. 22:38, 4 Пачч. 9:24-26

+ 21:21 4 Пачч. 9:8, 4 Пачч. 10:7

+ 21:22 3 Пачч. 15:29, 3 Пачч. 16:11

+ 21:23 4 Пачч. 9:10, 4 Пачч. 9:36

+ 21:24 3 Пачч. 14:10, 3 Пачч. 16:4

+ 21:25 3 Пачч. 16:31, Ачмиш 2:20

+ 21:26 Эвел 15:16, 4 Пачч. 21:11

+ 21:29 4 Пачч. 9:25, 4 Пачч. 10:1-7

+ 22:2 3 Пачч. 15:24

+ 22:4 4 Пачч. 3:7

+ 22:6 3 Пачч. 18:19

+ 22:7 4 Пачч. 3:11

+ 22:19 Даниял 7:9, Ачмиш 4:2

+ 22:25 3 Пачч. 20:30

+ 22:30 4 Пачч. 5:22

+ 22:38 3 Пачч. 21:19

+ 22:41 3 Пачч. 15:24

+ 22:43 3 Пачч. 3:3, 3 Пачч. 15:14

+ 22:46 3 Пачч. 15:12

+ 22:47 2 Пачч. 8:14, 4 Пачч. 8:20

* 22:48 Таршиш жюрейин гимйир: ярхлаз гъягъюз ва гизаф вахтна штуин гъузуз шлу гимйир.

+ 22:48 3 Пачч. 9:28,

+ 1:1 3 Пачч. 22:37, 2 Пачч. 8:2, 4 Пачч. 3:5

* 1:2 Чархачи: табшуругъ хьади гьаънайир.

+ 1:2 Ляхнар 20:9, Матт. 10:25, Матт. 12:24, Марк 3:22, Лк. 11:15, 4 Пачч. 8:8

* 1:3 Бут: Заанурси гьисаб апӀури гъахьир.

* 1:3 Баал-Зевув: китабдин автори, кялхъбан бадали, аьхириъ саб гьярф гьюдюхбиинди бут Баал-Зевуликан (эйси-агъа) «мизмизарин агъа» гъапӀну.

+ 1:3 3 Пачч. 17:1, 3 Пачч. 21:17

+ 1:8 Матт. 3:4, Марк 1:6

+ 1:10 Лк. 9:54

+ 2:1 Эвел 5:24, 3 Пачч. 19:19-21,

+ 2:4 3 Пачч. 16:34

+ 2:12 4 Пачч. 6:17, 4 Пачч. 13:14

+ 2:16 3 Пачч. 18:12, Ляхнар 8:39

* 2:22 Гъийин йигъазра: китаб гъибикӀу вахтнакан кӀура.

+ 2:25 3 Пачч. 18:20

* 3:2 Баал: ханаанарин кӀулин бут, чаз кюгьне вахтари ханаанари ибадат апӀури гъахьи завар рахбан бут. Думу гафнан мяна – «агъа, эйси».

+ 3:2 3 Пачч. 16:31, 4 Пачч. 10:26

+ 3:3 3 Пачч. 12:28-32

+ 3:5 4 Пачч. 1:1

+ 3:7 3 Пачч. 22:4

+ 3:9 3 Пачч. 22:47

+ 3:11 3 Пачч. 22:7

+ 3:13 3 Пачч. 18:19, 3 Пачч. 22:6

+ 3:15 1 Пачч. 10:5, 1 Пачч. 16:17, 3 Пачч. 18:46

+ 4:1 Матт. 18:25

+ 4:12 4 Пачч. 5:20-27, 4 Пачч. 8:4-5

+ 4:16 Эвел 18:14

+ 4:27 Матт. 28:9, Эвел 18:17,

+ 4:29 3 Пачч. 18:46, Лк. 10:4

+ 4:31 3 Пачч. 18:29, Югь. 11:11

+ 4:33 Якьубдин 5:16

+ 4:34 3 Пачч. 17:21, Ляхнар 20:10

+ 4:37 Жугьдариз 11:35

+ 4:38 4 Пачч. 2:1

+ 4:42 1 Пачч. 9:4, Матт. 14:16-21, Матт. 15:32-38, Марк 6:37-44, Марк 8:4-9, Лк. 9:13-17, Югь. 6:5-13

+ 5:1 Лк. 4:27,

* 5:5 ЙицӀуб талант: тахминан 340 килограмм.

* 5:5 Йирхьуд агъзур шекел: тахминан 70 килограмм.

+ 5:7 3 Пачч. 20:7

+ 5:15 Даниял 2:47

+ 5:16 Даниял 5:17

+ 5:20 4 Пачч. 4:12, 4 Пачч. 8:4-5

* 5:22 Саб талант: тахминан 34 килограмм.

+ 6:13 Эвел 37:17

+ 6:18 Эвел 19:11

+ 6:22 Насигьятар 25:21, Рим 12:20

* 6:23 Дем: ипӀруб-убхъруб гьивувал.

+ 6:24 3 Пачч. 15:18, 3 Пачч. 20:1, 4 Пачч. 8:27

* 6:25 МиржцӀур шекел арс: тахминан 1 килограмм.

* 6:25 Хьуб шекел: тахминан 60 грамм.

+ 6:26 2 Пачч. 14:4

* 6:30 Ирин ккуртт: думу ккуртт яснаъ айивалин лишан вуйи.

* 7:1 Сат: тахминан 10 килограмм.

* 7:1 Саб шекел: тахминан 11 грамм.

+ 7:2 4 Пачч. 7:17

+ 7:6 2 Пачч. 5:24, 4 Пачч. 6:17

+ 7:17 4 Пачч. 7:2

+ 8:1 4 Пачч. 4:35-37, Эвел 41:27

+ 8:4 4 Пачч. 4:12, 4 Пачч. 5:20-27

+ 8:7 4 Пачч. 6:24

+ 8:8 3 Пачч. 19:15, 3 Пачч. 19:17, 1 Пачч. 9:7, 4 Пачч. 1:2

* 8:9 Яв бай: му гафари пайгъамбрихьна гьюрмат улупуру.

+ 8:12 4 Пачч. 10:32, 4 Пачч. 12:17, 4 Пачч. 13:22,

+ 8:13 3 Пачч. 19:15, 3 Пачч. 19:17

+ 8:18 3 Пачч. 12:28-30, 3 Пачч. 16:31-33

+ 8:19 2 Пачч. 21:17, 3 Пачч. 11:36

+ 8:20 Эвел 27:40, 3 Пачч. 22:47

* 8:22 Гьамусра: китаб гъибикӀу вахтнакан кӀура.

+ 8:26 4 Пачч. 11:1

+ 8:28 4 Пачч. 8:15, 3 Пачч. 22:3

+ 9:1 4 Пачч. 8:28

+ 9:2 3 Пачч. 19:16

+ 9:3 1 Пачч. 10:1

+ 9:7 3 Пачч. 18:4

+ 9:9 3 Пачч. 14:10, 3 Пачч. 15:29, 3 Пачч. 16:11, 3 Пачч. 21:21-22

+ 9:10 3 Пачч. 21:23, 4 Пачч. 9:36

+ 9:13 Матт. 21:8, Марк 11:8, 2 Пачч. 15:10, 3 Пачч. 1:34

+ 9:14 4 Пачч. 8:28-29

+ 9:21 3 Пачч. 21:1

+ 9:26 3 Пачч. 21:19

+ 9:28 4 Пачч. 23:30

* 9:31 Зимри: Израилин паччагь Эла йивну гъакӀи ва дугъан ерина паччагь гъахьи кас (лиг 3 Пачч. 16:9-20).

+ 9:31 3 Пачч. 16:9-13

+ 9:34 3 Пачч. 16:31

+ 9:36 3 Пачч. 21:23, 4 Пачч. 9:10

+ 10:1 3 Пачч. 16:24

+ 10:7 3 Пачч. 21:21, 4 Пачч. 9:8

+ 10:10 3 Пачч. 21:19, 3 Пачч. 21:21, 3 Пачч. 21:29

+ 10:17 3 Пачч. 21:19, 3 Пачч. 21:21, 3 Пачч. 21:29

* 10:18 Баал: ханаанарин кӀулин бут, чаз кюгьне вахтари ханаанари ибадат апӀури гъахьи завар рахбан бут. Думу гафнан мяна – «агъа, эйси».

+ 10:18 3 Пачч. 16:31-32

+ 10:19 3 Пачч. 18:19, 3 Пачч. 22:6

+ 10:21 3 Пачч. 16:32

+ 10:24 3 Пачч. 20:39

+ 10:25 3 Пачч. 18:40

+ 10:26 4 Пачч. 3:2

* 10:27 Гъира: китаб гъибикӀу вахтнакан кӀура.

+ 10:27 4 Пачч. 23:14

+ 10:29 3 Пачч. 12:28

+ 10:30 4 Пачч. 15:12

+ 10:32 4 Пачч. 8:12

+ 11:1 4 Пачч. 8:26, 4 Пачч. 9:27,

+ 11:10 2 Пачч. 8:7,

+ 11:12 1 Пачч. 10:24

+ 11:14 4 Пачч. 23:3,

+ 11:18 4 Пачч. 10:27

+ 12:3 3 Пачч. 15:14, 3 Пачч. 22:43

+ 12:9 Марк 12:41, Лк. 21:1

+ 12:15 4 Пачч. 22:7

+ 12:17 4 Пачч. 8:12

+ 12:18 3 Пачч. 15:18

+ 13:1 4 Пачч. 11:2

+ 13:2 3 Пачч. 12:28, 3 Пачч. 14:16

+ 13:3 4 Пачч. 8:12

* 13:6 Ашерайин мурхьул: Ашера Ханаандин бегьерлуварин бут вуйи. Думу мурхьулси улупуйи.

+ 13:6 3 Пачч. 16:33

+ 13:11 3 Пачч. 12:28, 3 Пачч. 14:16

+ 13:12 4 Пачч. 14:8-15

+ 13:14 4 Пачч. 2:12, 4 Пачч. 6:17

+ 13:17 3 Пачч. 20:26

+ 13:22 4 Пачч. 8:12

* 13:23 Гьамусра: китаб гъибикӀу вахтнакан кӀура.

+ 13:25 4 Пачч. 13:19

+ 14:1 4 Пачч. 12:21

+ 14:4 4 Пачч. 12:3

+ 14:5 4 Пачч. 12:20

* 14:7 Гъира: китаб гъибикӀу вахтнакан кӀура.

+ 14:7 2 Пачч. 8:13,

* 14:13 Юкьудварж хъуршил: тахминан 180 метр.

+ 14:14 3 Пачч. 7:51, 4 Пачч. 12:18

+ 14:15 4 Пачч. 13:12

* 14:21 Азария: Мушвхъантина китабдиъ дугъаз Уззия кӀуру (лиг 4 Пачч. 15:3).

+ 14:22 3 Пачч. 9:26

+ 14:24 3 Пачч. 12:28, 3 Пачч. 14:16

+ 14:25 3 Пачч. 8:65, Юнус 1:1

+ 14:26 4 Пачч. 9:8, 4 Пачч. 13:23

+ 15:1 4 Пачч. 14:21

+ 15:4 3 Пачч. 15:14, 3 Пачч. 22:43

+ 15:9 3 Пачч. 12:28, 3 Пачч. 14:16

+ 15:12 4 Пачч. 10:30

* 15:13 Уззия: Муганаз дугъаз китабдиъ Азария кӀуйи (лиг 4 Пачч. 14:21).

+ 15:14 3 Пачч. 14:17

+ 15:18 3 Пачч. 12:28, 3 Пачч. 14:16

* 15:19 Пулл: дугъаз гьацира Тиглат-Паласар кӀуру (лиг 4 Пачч. 15:29).

* 15:19 Агъзур талант: тахминан 34 тонндихьна.

* 15:20 ХьцӀур шекел: тахминан гьацӀ килограмм.

+ 15:24 3 Пачч. 12:28, 3 Пачч. 14:16

+ 15:28 3 Пачч. 12:28, 3 Пачч. 14:16

* 15:29 Тиглат-Паласар: Муганайиз дугъаз Пулл кӀуйи (лиг 4 Пачч. 15:19).

+ 15:32 4 Пачч. 15:7

+ 15:35 3 Пачч. 15:14, 3 Пачч. 22:43,

+ 15:37 4 Пачч. 16:5,

+ 16:3 3 Пачч. 12:28-30,

+ 16:5 4 Пачч. 15:37,

* 16:6 Гъира: китаб гъибикӀу вахтнакан кӀура.

+ 16:6 4 Пачч. 14:22

+ 16:7 4 Пачч. 15:19, 4 Пачч. 15:29

+ 16:8 4 Пачч. 12:18

* 16:13 Демдин гъурбнар: Му жюре гъурбнар Заанурихъди дюз аьлакьйир уьрхюз ва Дугъахъди албагбан ва цӀийикӀултӀан аьлакьйир хьпан шадлугъар ипӀбар-ухбариинди къайд апӀуз апӀури гъахьну. Убккбахъан гьяйванатдин тялукь пай гъурбан апӀрушвʼин убгуйи; хъа имбу пай гъурбан гъапӀу касди, дугъан хизанди ва Заанурин гъуллугъчийи ипӀури гъахьну.

+ 16:17 3 Пачч. 7:27-39, 3 Пачч. 7:23-26

+ 17:1 4 Пачч. 15:30

* 17:3 Шалманасер: думу Ашурдин паччагь Тиглат-Паласарин бай вуйи.

+ 17:5 4 Пачч. 18:9-12,

+ 17:9 4 Пачч. 18:8

+ 17:15 Рим 1:21,

* 17:16 Баал: ханаанарин кӀулин бут, чаз кюгьне вахтари ханаанари ибадат апӀури гъахьи завар рахбан бут. Думу гафнан мяна – «агъа, эйси».

+ 17:16 3 Пачч. 12:28, 3 Пачч. 14:15, 3 Пачч. 16:33, 4 Пачч. 21:3, 4 Пачч. 23:5

+ 17:20 4 Пачч. 13:3, 4 Пачч. 15:29

+ 17:21 3 Пачч. 11:11, 3 Пачч. 11:31, 3 Пачч. 12:20, 3 Пачч. 12:28-30

* 17:23 Гъира: китаб гъибикӀу вахтнакан кӀура.

+ 17:28 3 Пачч. 12:29

+ 17:32 3 Пачч. 12:29

+ 17:34 Эвел 32:28, Эвел 35:10

+ 17:41 3 Пачч. 18:21

* 18:4 Ашерайин мурхьлар: Ашера Ханаандин бегьерлуварин бут вуйи. Думу мурхьулси улупуйи.

+ 18:5 4 Пачч. 23:25

+ 18:8 4 Пачч. 17:9

+ 18:9 4 Пачч. 17:3-7,

* 18:14 Шубудварж талант: тахминан 10 тонн.

* 18:14 СумчӀур талант: тахминан саб тонн.

+ 18:15 3 Пачч. 15:18, 4 Пачч. 12:18

* 18:17 Аьхюнур чяхирчи: паччагьдин багахь гъуллугъ апӀурайидарикан сар, аьхюну насигъятчи.

+ 18:22 4 Пачч. 18:4,

+ 18:26 Даниял 2:4

+ 18:31 3 Пачч. 4:25

+ 18:34 4 Пачч. 17:24,

+ 18:35 Даниял 3:15, 4 Пачч. 19:12,

+ 19:4 2 Пачч. 16:12

+ 19:12 Эвел 11:31

+ 19:13 4 Пачч. 18:33-34

* 19:15 Малайикар-херувимар: завуъ айи хлинццар кайи чӀиви шейʼар.

+ 19:15 3 Пачч. 18:39,

+ 19:16 Даниял 9:18

* 19:21 Сиондин марцци риш: Гирами БикӀбариъ саспиган Ерусалим шагьриз гьаци кӀуйи.

* 19:32 Думу бисуз руг хъабхьидар: кюгьне вахтари, кьялаъ тӀапӀнайи шагьур бисбан бадали, дидин цаларихъ руг хъабхьуйи ва цалариин улучӀвуйи.

+ 19:32 2 Пачч. 20:15

+ 19:35 2 Пачч. 24:16,

+ 19:36 Эвел 10:11, Юнус 1:2

+ 19:37 Эвел 8:4,

+ 20:3 4 Пачч. 18:3

+ 20:6 4 Пачч. 19:34

+ 20:17 4 Пачч. 24:13,

+ 20:18 4 Пачч. 24:12, 4 Пачч. 25:7,

+ 21:3 4 Пачч. 18:4, 3 Пачч. 16:32-33, 4 Пачч. 17:16, 4 Пачч. 23:5,

+ 21:4 3 Пачч. 18:29,

+ 21:5 3 Пачч. 6:36, 3 Пачч. 7:12

+ 21:8 3 Пачч. 9:3,

+ 21:11 Эвел 15:16, 3 Пачч. 21:26

+ 21:12 1 Пачч. 3:11,

+ 21:13 3 Пачч. 21:21, 4 Пачч. 17:6

+ 21:16 4 Пачч. 24:4

+ 21:18 4 Пачч. 21:26, Югь. 19:41,

+ 21:21 4 Пачч. 21:2-7

+ 21:26 4 Пачч. 21:18

+ 22:4 4 Пачч. 12:9-15

+ 22:7 4 Пачч. 12:15

+ 22:14 Лк. 2:36, Ляхнар 21:9, Коринф-1 11:5,

+ 22:20 4 Пачч. 23:24,

+ 23:3 4 Пачч. 11:14,

* 23:4 Баал, Ашера: Баал – ханаанарин кӀулин бут, чаз кюгьне вахтари ханаанари ибадат апӀури гъахьи завар рахбан бут. Думу гафнан мяна – «агъа, эйси». Ашера Ханаандин бегьерлуварин бут вуйи. Думу мурхьулси улупуйи.

+ 23:4 4 Пачч. 21:3, 3 Пачч. 15:13

+ 23:5 4 Пачч. 17:16, 4 Пачч. 21:3

+ 23:7 3 Пачч. 14:24

+ 23:12 4 Пачч. 21:4-5

+ 23:13 3 Пачч. 11:5-7

+ 23:14 4 Пачч. 10:27

+ 23:15 3 Пачч. 12:28

+ 23:16 3 Пачч. 13:2

+ 23:17 3 Пачч. 13:30-31

* 23:18 Мушваъ улхуб Заанурин инсан кьяляхъ гъапӀу пайгъамбрикан гъябгъюра. Думу Заанурин инсандин гюмбтиъ кивнийи (3 Пачч. 13:11-32). Самария мушваъ вари Израил паччагълугъдиз кӀура.

+ 23:20 3 Пачч. 13:2

* 23:21 Песах машквар: жугьдарин асас машкврарикан саб вуйи му машквар Израилин халкь Египетдиан удучӀвувалихъди аьлакьалу ву. Думу гьарсад йисан хьадукра къайд апӀуру. Думу машквриз жугьдар Ерусалимдиз дуфну ккундийи.

* 23:22 Паччгьар хьайиз Израилиъ диванбегари регьбервал тувуйи. Диванбегар Израилин кьушмарин аьхюрарра вуйи.

+ 23:25 4 Пачч. 18:5

+ 23:26 4 Пачч. 21:11,

+ 23:27 4 Пачч. 21:4

+ 23:30 4 Пачч. 9:28, 1 Пачч. 10:1

+ 23:31 4 Пачч. 24:18

* 23:33 тахминан 3400 килограмм.

* 23:33 тахминан 34 килограмм.

+ 23:34 4 Пачч. 24:17, Даниял 1:7,

+ 24:1 Даниял 1:1

+ 24:2 4 Пачч. 20:17, 4 Пачч. 21:12-14, 4 Пачч. 23:27

+ 24:3 4 Пачч. 21:2-7, 4 Пачч. 21:16, 4 Пачч. 21:23-26

+ 24:12 4 Пачч. 20:18,

+ 24:13 4 Пачч. 20:17, Даниял 1:2

+ 24:17 4 Пачч. 23:34, Даниял 1:7

+ 24:18 4 Пачч. 23:31

+ 25:6 4 Пачч. 23:33,

+ 25:7 4 Пачч. 20:18

+ 25:13 3 Пачч. 7:15-37,

+ 25:14 3 Пачч. 7:45, 3 Пачч. 7:50

* 25:16 Лиг 3 Пачч. 7:15-47.

+ 25:16 3 Пачч. 7:47

* 25:17 ЙицӀимиржиб юкӀ: тахминан 9,5 метр.

* 25:17 Шубуб юкӀ: тахминан 1,5 метр.

+ 25:17 3 Пачч. 7:15-22

+ 25:22 4 Пачч. 22:12,

+ 25:27 4 Пачч. 24:12, 4 Пачч. 24:15,

+ 1:1 Эстер 8:9, Эстер 9:30

+ 1:10 Эстер 7:9

+ 1:19 Эстер 8:8, Даниял 6:8

+ 1:20 Эфес 5:33

+ 2:1 Эстер 1:19-20

+ 2:6 4 Пачч. 24:14-15,

* 2:7 Хадасса жугьуд чӀалнаан мирт кӀуру гафнакан арайиз гъафну, хъа мирт – му ицци ниъ хъайи гьар жюре набатат ву. Эстер фарс чӀалниинди аку хяд кӀуру гаф ву.

+ 2:15 Эстер 9:29

+ 2:23 Эстер 6:2, Эстер 10:2

* 3:4 Жугьтар Аллагьдин улихьтӀан кьамкьариина ис духьну ккундар.

+ 3:7 Эстер 9:24, Эстер 9:26,

+ 3:8 Ляхнар 16:20

+ 3:10 Эвел 41:42, Эстер 8:2

+ 3:12 Эстер 8:9

+ 3:13 Эстер 8:10,

+ 3:15 Эстер 8:14

+ 4:3 Даниял 9:3

+ 4:7 Эстер 3:9

+ 4:8 Эстер 3:14

+ 4:11 Даниял 2:9

+ 5:1 Эстер 4:16

+ 5:2 Эстер 4:11

+ 5:3 Эстер 7:2, Марк 6:23

+ 5:8 Эстер 7:3

+ 5:9 Эстер 3:1

+ 5:10 Эстер 6:13

+ 5:11 Эстер 9:7-10, Эстер 3:1

+ 5:14 Эстер 6:4, Эстер 7:9-10

+ 6:1 Эстер 2:23, Эстер 10:2

+ 6:2 Эстер 2:21-22

+ 6:4 Эстер 5:14, Эстер 7:9-10

+ 6:7 3 Пачч. 1:33

+ 6:12 2 Пачч. 15:30

+ 6:13 Эстер 5:10

+ 7:1 Эстер 5:3, Марк 6:23

+ 7:3 Эстер 5:8

+ 7:4 Эстер 3:9

+ 7:6 Эстер 3:10

* 7:8 ЙикӀуз жаза адабтӀнайидарин маш гъебкри гъахьну.

+ 7:9 Эстер 1:10, Эстер 5:14, Эстер 6:4, Насигьятар 11:5, Даниял 6:24

+ 7:10 Эвел 40:22

+ 8:2 Эвел 41:42, Эстер 3:10

+ 8:3 Эстер 3:1

+ 8:4 Эстер 5:2

+ 8:8 Эстер 3:12

+ 8:9 Эстер 1:1, Эстер 3:12, Эстер 1:22

+ 8:10 Эвел 41:42, Эстер 3:10, Эстер 3:13

+ 8:14 Эстер 3:15

+ 8:15 Насигьятар 11:10

+ 9:1 Эстер 3:13

+ 9:4 2 Пачч. 5:10,

+ 9:12 Эстер 5:6, Эстер 7:2

+ 9:24 Эстер 3:7

+ 9:29 Эстер 2:15

+ 9:30 Эстер 1:1, Эстер 8:9

+ 9:31 Эстер 4:3

+ 10:2 Эстер 2:23, Эстер 6:1-2

+ 10:3 Эвел 41:40,

+ 1:1 3 Пачч. 4:31, Насигьятар 10:1, Насигьятар 25:1,

+ 1:3 Насигьятар 2:9

+ 1:4 Насигьятар 8:5

* 1:7 Заанури Муса пайгъамбриз Чан ччвур ачмиш гъапӀну. Заанурихьна вуйи гьюрматнаан жугьдари думу ччвур кӀури гъахьундар. Дидин ерина дурари «рабби», яни «йиз аьхюр» кӀури гъахьну. Думу ччвур фици кӀуйиш дюзди аьгъдар, гьаддиз дидин ерина РАББИ бикӀура.

+ 1:7 Насигьятар 8:13, Насигьятар 9:10, Насигьятар 16:6

+ 1:8 Насигьятар 6:20

+ 1:9 Насигьятар 4:9

+ 1:10 Насигьятар 16:29

+ 1:15 Насигьятар 4:14, Насигьятар 24:1

+ 1:16 Насигьятар 6:18, Рим 3:15

+ 1:19 Насигьятар 15:27

+ 1:20 Насигьятар 8:1, Насигьятар 9:3

+ 1:22 Насигьятар 8:5, Насигьятар 21:24

+ 1:28 1 Пачч. 8:18,

+ 2:1 Насигьятар 1:8

+ 2:4 Насигьятар 3:14

+ 2:5 Насигьятар 1:7

+ 2:6 3 Пачч. 3:9-12, Якьубдин 1:5

+ 2:7 Насигьятар 30:5

+ 2:8 1 Пачч. 2:9,

+ 2:9 Насигьятар 1:3

+ 2:14 Насигьятар 10:23, Насигьятар 15:21,

+ 2:15 Насигьятар 14:2

+ 2:16 Насигьятар 6:24, Насигьятар 7:5, Насигьятар 23:27

+ 2:18 Насигьятар 5:5, Насигьятар 7:27

+ 2:21 Матт. 5:5

+ 2:22 Насигьятар 10:30

+ 3:1 Насигьятар 1:8

+ 3:2 Насигьятар 3:16, Насигьятар 4:10, Насигьятар 9:11, Насигьятар 10:27

+ 3:3 Насигьятар 6:21, Насигьятар 7:3

+ 3:6 Насигьятар 11:5

+ 3:7 Насигьятар 12:15,

+ 3:12 Коринф-1 11:32, Жугьдариз 12:6, Ачмиш 3:19

+ 3:14 Насигьятар 8:19, Насигьятар 16:16

+ 3:15 Насигьятар 8:11

+ 3:16 Насигьятар 3:2, Насигьятар 4:10, Насигьятар 9:11, Насигьятар 10:27, Насигьятар 8:18, Насигьятар 22:4

+ 3:18 Эвел 2:9, Эвел 3:22, Насигьятар 11:30, Насигьятар 13:12, Насигьятар 15:4

+ 3:19 Насигьятар 8:27,

+ 3:20 Эвел 7:11,

+ 3:23 Насигьятар 10:9, Насигьятар 4:12

+ 3:27 Галат 6:10

+ 3:31 Насигьятар 23:17, Насигьятар 24:1, Насигьятар 24:19

+ 3:33 Насигьятар 14:11

+ 3:34 Якьубдин 4:6, Петрин-1 5:5

+ 4:1 Насигьятар 1:8

+ 4:8 1 Пачч. 2:30

+ 4:9 Насигьятар 1:9

+ 4:10 Насигьятар 3:2, Насигьятар 3:16, Насигьятар 9:11, Насигьятар 10:27

+ 4:12 Насигьятар 3:23

+ 4:13 Насигьятар 3:18

+ 4:14 Насигьятар 1:15

+ 4:18 Даниял 12:3, Матт. 13:43

+ 4:19 1 Пачч. 2:9, Югь. 12:35

+ 4:22 Насигьятар 14:30

+ 4:24 Насигьятар 6:12

+ 4:26 Жугьдариз 12:13

+ 5:1 Насигьятар 4:20

+ 5:3 Насигьятар 2:16,

+ 5:5 Насигьятар 2:18, Насигьятар 7:27

+ 6:6 Насигьятар 10:26, Насигьятар 18:9

+ 6:8 Насигьятар 30:25

+ 6:9 Насигьятар 19:15

+ 6:11 Насигьятар 13:4, Насигьятар 24:33-34,

+ 6:12 Насигьятар 16:27

+ 6:13 Насигьятар 10:19

+ 6:16 Насигьятар 30:18

+ 6:17 Насигьятар 16:5, Насигьятар 21:4, Насигьятар 12:22, Насигьятар 17:7,

+ 6:18 Эвел 6:5, Насигьятар 15:26, Насигьятар 1:16, Рим 3:15

+ 6:20 Насигьятар 1:8

+ 6:21 Насигьятар 3:3

+ 6:23 Насигьятар 10:17

+ 6:24 Насигьятар 2:16

+ 6:25 Матт. 5:28

+ 6:34 Насигьятар 27:4,

+ 7:1 Насигьятар 2:1

+ 7:2 Насигьятар 4:4

+ 7:3 Насигьятар 3:3

+ 7:5 Насигьятар 2:16

+ 7:7 Насигьятар 1:4

+ 7:10 Эвел 38:14-15

+ 7:12 Насигьятар 23:28

* 7:14 шадлугънан гъурбан – РАББИЙИЗ шадлугъназ вуди гъурбан гъапӀу гьяйванатдин саб пай убгури, хъа тмуну пай шадлугъариз гьадабгъури гъахьну.

+ 7:21 Насигьятар 5:3, Насигьятар 6:24

+ 7:27 Насигьятар 2:18, Насигьятар 5:5

+ 8:1 Насигьятар 1:20-21, Насигьятар 9:3

+ 8:5 Насигьятар 1:4, Насигьятар 1:22

+ 8:10 Насигьятар 3:14

+ 8:11 Насигьятар 3:15

+ 8:13 Насигьятар 1:7, Насигьятар 9:10, Насигьятар 16:6, Насигьятар 4:24, Насигьятар 6:17

+ 8:17 Югь. 14:21, Матт. 7:8

+ 8:18 Насигьятар 3:16, Насигьятар 22:4

+ 8:19 Насигьятар 3:14, Насигьятар 16:16

+ 8:22 Ачмиш 3:14

+ 8:27 Насигьятар 3:19

+ 8:28 Эвел 1:6

+ 8:29 Эвел 1:9, Эвел 1:10, 1 Пачч. 2:8,

+ 8:35 Насигьятар 3:18, Насигьятар 4:22, Насигьятар 18:22

+ 9:3 Насигьятар 1:20, Насигьятар 8:1

+ 9:5 Югь. 7:37

+ 9:9 Матт. 13:12, Марк 4:25

+ 9:10 Насигьятар 1:7

+ 9:11 Насигьятар 3:2, Насигьятар 3:16, Насигьятар 4:10, Насигьятар 10:27

+ 9:13 Насигьятар 7:11

+ 9:17 Насигьятар 5:15, Насигьятар 20:17

+ 10:1 Насигьятар 1:1, Насигьятар 25:1, Насигьятар 15:20, Насигьятар 29:3, Насигьятар 17:21, Насигьятар 17:25

+ 10:2 Насигьятар 11:4, Насигьятар 11:6

+ 10:3 Насигьятар 13:25

+ 10:4 Насигьятар 21:5

+ 10:9 Насигьятар 3:23, Насигьятар 28:18

+ 10:10 Насигьятар 6:13

+ 10:11 Насигьятар 13:14, Насигьятар 14:27, Насигьятар 16:22

+ 10:12 Якьубдин 5:20, Петрин-1 4:8

+ 10:13 Насигьятар 19:29, Насигьятар 26:3

+ 10:14 Насигьятар 18:7

+ 10:15 Насигьятар 18:11

+ 10:16 Насигьятар 11:19

+ 10:17 Насигьятар 6:23

+ 10:19 Матт. 12:36, Насигьятар 17:27,

+ 10:23 Насигьятар 2:14,

+ 10:25 Матт. 7:27, Насигьятар 12:3

+ 10:26 Насигьятар 6:6

+ 10:27 Насигьятар 3:2, Насигьятар 3:16, Насигьятар 4:10, Насигьятар 9:11,

+ 10:28 Насигьятар 11:7

+ 10:30 Насигьятар 2:21-22

+ 10:31 Насигьятар 15:28

+ 11:1 Насигьятар 16:11, Насигьятар 20:10, Насигьятар 20:23,

+ 11:2 Насигьятар 16:18, Насигьятар 18:12, Насигьятар 29:23

+ 11:3 Насигьятар 13:6

+ 11:4 Насигьятар 10:2

+ 11:5 Насигьятар 3:6, Эстер 7:9, Даниял 6:24

+ 11:6 Насигьятар 13:6

+ 11:7 Насигьятар 10:28

+ 11:8 Насигьятар 21:18

+ 11:10 Эстер 8:15, Насигьятар 29:2

+ 11:11 Насигьятар 29:8

+ 11:13 Насигьятар 20:19

+ 11:14 Насигьятар 15:22, Насигьятар 20:18, Насигьятар 24:6

+ 11:18 Галат 6:8

+ 11:19 Насигьятар 10:16

+ 11:21 Насигьятар 16:5,

+ 11:24 Насигьятар 13:7, Коринф-2 9:6

+ 11:26 Эвел 42:6

+ 11:27 Эстер 7:9, Насигьятар 26:27, Даниял 6:24

+ 11:30 Эвел 2:9, Эвел 3:22, Насигьятар 3:18, Насигьятар 13:12, Насигьятар 15:4

+ 11:31 Петрин-1 4:18

+ 12:1 Насигьятар 15:10

+ 12:3 Насигьятар 10:25

+ 12:4 Рут 3:11, Насигьятар 18:22, Насигьятар 31:10, Насигьятар 14:30

+ 12:5 Матт. 12:35

+ 12:6 Насигьятар 14:3

+ 12:11 Насигьятар 28:19

+ 12:13 Насигьятар 18:7, Насигьятар 21:23

+ 12:14 Насигьятар 13:2, Насигьятар 18:20,

+ 12:15 Насигьятар 3:7

+ 12:16 Насигьятар 29:11

+ 12:17 Насигьятар 14:5

+ 12:18 Насигьятар 4:22

+ 12:19 Насигьятар 19:9

+ 12:22 Насигьятар 6:17

+ 12:23 Насигьятар 13:16

+ 13:1 Насигьятар 1:22,

+ 13:2 Насигьятар 12:14, Насигьятар 18:20

+ 13:3 Насигьятар 12:13, Насигьятар 21:23

+ 13:4 Насигьятар 6:9-11, Насигьятар 21:25

+ 13:6 Насигьятар 11:6, Насигьятар 11:3, Насигьятар 19:3

+ 13:7 Насигьятар 11:24

+ 13:10 Насигьятар 28:25

+ 13:12 Эвел 2:9, Эвел 3:22, Насигьятар 3:18, Насигьятар 11:30, Насигьятар 15:4

+ 13:14 Насигьятар 10:11

+ 13:17 Насигьятар 25:13

+ 13:18 Насигьятар 15:31-32,

+ 13:22 Насигьятар 28:8

+ 13:24 Насигьятар 19:18, Насигьятар 22:15, Насигьятар 23:13, Насигьятар 29:17

+ 13:25 Насигьятар 10:3

+ 14:2 Насигьятар 2:15

+ 14:3 Насигьятар 12:6

+ 14:5 Насигьятар 12:17

+ 14:6 Насигьятар 15:14

+ 14:11 Насигьятар 3:33

+ 14:12 Насигьятар 16:25

+ 14:13 Лк. 6:25

+ 14:19 Эвел 42:6, 1 Пачч. 2:36

+ 14:20 Насигьятар 19:7, Насигьятар 19:4

+ 14:21 Насигьятар 29:7

+ 14:23 Насигьятар 21:5

+ 14:27 Насигьятар 10:11, Насигьятар 13:14

+ 14:29 Насигьятар 15:18, Насигьятар 16:32, Насигьятар 19:11,

+ 14:30 Насигьятар 4:22, Насигьятар 12:4

+ 14:31 Насигьятар 17:5

+ 15:1 3 Пачч. 12:13-17

+ 15:4 Эвел 2:9, Эвел 3:22, Насигьятар 3:18, Насигьятар 11:30, Насигьятар 13:12

+ 15:8 Насигьятар 21:27, Насигьятар 28:9,

+ 15:10 Насигьятар 12:1

+ 15:11 Насигьятар 27:20, Ляхнар 1:24

+ 15:13 Насигьятар 17:22, Насигьятар 18:14

+ 15:14 Насигьятар 14:6

+ 15:16 Насигьятар 16:8,

+ 15:17 Насигьятар 17:1

+ 15:18 Насигьятар 28:25, Насигьятар 29:22, Насигьятар 14:29

+ 15:19 Насигьятар 19:24, Насигьятар 22:5, Насигьятар 22:13

+ 15:20 Насигьятар 10:1, Насигьятар 29:3

+ 15:21 Насигьятар 2:14, Насигьятар 10:23,

+ 15:22 Насигьятар 11:14, Насигьятар 20:18, Насигьятар 24:6

+ 15:23 Насигьятар 25:11

+ 15:24 Колосс 3:1-2

+ 15:26 Насигьятар 6:18, Насигьятар 16:24

+ 15:27 Насигьятар 1:19, Насигьятар 23:4, Тимофейиз-1 6:9, Насигьятар 17:23

+ 15:28 Насигьятар 10:31

+ 15:30 Насигьятар 25:25

+ 15:32 Насигьятар 13:18,

+ 15:33 Насигьятар 18:12, Насигьятар 29:23

+ 16:1 Насигьятар 16:9, Насигьятар 19:21, Матт. 10:19, Лк. 12:12

+ 16:2 Насигьятар 21:2, Насигьятар 24:12

+ 16:4 Рим 9:22

+ 16:5 Насигьятар 6:17, Насигьятар 11:21, Насигьятар 28:20

+ 16:6 Даниял 4:24

+ 16:7 Эвел 26:28

+ 16:8 Насигьятар 15:16

+ 16:9 Насигьятар 16:1, Насигьятар 19:21, Насигьятар 20:24

+ 16:10 3 Пачч. 3:28

+ 16:11 Насигьятар 11:1, Насигьятар 20:10, Насигьятар 20:23,

+ 16:12 2 Пачч. 23:3, Насигьятар 25:5, Насигьятар 29:14

+ 16:13 Насигьятар 22:11

+ 16:14 Насигьятар 19:12, Насигьятар 20:2

+ 16:16 Насигьятар 3:14, Насигьятар 8:19

+ 16:18 Насигьятар 11:2, Насигьятар 18:12, Насигьятар 29:23

+ 16:20 Насигьятар 19:8,

+ 16:22 Насигьятар 10:11, Насигьятар 13:14, Насигьятар 14:27

+ 16:24 Насигьятар 15:26

+ 16:25 Насигьятар 14:12

+ 16:27 Насигьятар 6:12, Якьубдин 3:6

+ 16:28 Насигьятар 26:20

+ 16:29 Насигьятар 1:10

+ 16:31 Насигьятар 20:29

+ 16:32 Насигьятар 14:29

+ 16:33 Ляхнар 1:26

+ 17:1 Насигьятар 15:17

+ 17:2 Насигьятар 19:26

+ 17:3 Насигьятар 27:21,

+ 17:5 Насигьятар 14:31, Насигьятар 24:18

+ 17:7 Насигьятар 6:17

+ 17:8 Насигьятар 18:16, Насигьятар 21:14

+ 17:12 2 Пачч. 17:8,

+ 17:14 Насигьятар 20:3, Насигьятар 25:8, Фессалоник-1 4:11

+ 17:15 Насигьятар 24:24,

+ 17:17 Насигьятар 18:24, Насигьятар 27:10

+ 17:19 Насигьятар 29:23

+ 17:21 Насигьятар 10:1, Насигьятар 19:13

+ 17:22 Насигьятар 15:13

+ 17:23 Насигьятар 15:27,

+ 17:25 Насигьятар 10:1

+ 17:27 Насигьятар 10:19,

+ 18:4 Насигьятар 20:5

+ 18:5 Насигьятар 24:24,

+ 18:6 Насигьятар 10:13, Насигьятар 19:29, Насигьятар 26:3

+ 18:7 Насигьятар 10:14, Насигьятар 12:13,

+ 18:8 Насигьятар 26:22

+ 18:11 Насигьятар 10:15

+ 18:12 Насигьятар 11:2, Насигьятар 16:18, Насигьятар 15:33, Насигьятар 29:23

+ 18:14 Насигьятар 15:13

+ 18:16 Насигьятар 17:8

+ 18:20 Насигьятар 12:14, Насигьятар 13:2

+ 18:22 Насигьятар 12:4, Насигьятар 19:14, Насигьятар 8:35

+ 18:24 Насигьятар 17:17

+ 19:1 Насигьятар 28:6

+ 19:2 Насигьятар 21:5, Насигьятар 28:20

+ 19:3 Насигьятар 13:6

+ 19:4 Насигьятар 14:20

+ 19:5 Насигьятар 21:28, Насигьятар 24:28, Насигьятар 25:18

+ 19:6 Насигьятар 29:26

+ 19:7 Насигьятар 14:20

+ 19:8 Насигьятар 16:20

+ 19:10 Насигьятар 26:1,

+ 19:11 Насигьятар 14:29

+ 19:12 Насигьятар 16:14, Насигьятар 20:2, Насигьятар 28:15

+ 19:13 Насигьятар 17:21, Насигьятар 21:9, Насигьятар 27:15

+ 19:14 Насигьятар 12:4, Насигьятар 18:22

+ 19:15 Насигьятар 6:9, Насигьятар 20:4, Насигьятар 20:13

+ 19:16 Насигьятар 13:13

+ 19:17 Насигьятар 22:9, Насигьятар 28:27, Матт. 5:7

+ 19:18 Насигьятар 13:24

+ 19:21 Насигьятар 16:1, Насигьятар 16:9,

+ 19:23 Насигьятар 10:16, Насигьятар 11:19

+ 19:24 Насигьятар 15:19, Насигьятар 22:13, Насигьятар 26:15

+ 19:25 Насигьятар 21:11

+ 19:29 Насигьятар 10:13, Насигьятар 18:6, Насигьятар 26:3

+ 20:1 Эвел 9:21, Насигьятар 23:29-32, Насигьятар 31:4, Эфес 5:18

+ 20:2 Насигьятар 16:14, Насигьятар 19:12

+ 20:4 Насигьятар 19:15

+ 20:5 Насигьятар 18:4

+ 20:9 3 Пачч. 8:46, Якьубдин 1:21, Югьандин-1 1:8-10, Рим 3:23

+ 20:10 Насигьятар 11:1, Насигьятар 16:11, Насигьятар 20:23,

+ 20:13 Насигьятар 19:15

+ 20:16 Насигьятар 22:26-27, Насигьятар 27:13

+ 20:17 Насигьятар 9:17

+ 20:18 Насигьятар 11:14, Насигьятар 15:22, Насигьятар 24:6

+ 20:19 Насигьятар 11:13

+ 20:20 Насигьятар 30:11, Насигьятар 30:17

+ 20:21 Насигьятар 13:11

+ 20:22 Насигьятар 24:29, Рим 12:19,

+ 20:23 Насигьятар 11:1, Насигьятар 16:11, Насигьятар 20:10,

+ 20:24 Насигьятар 16:1, Насигьятар 16:9, Насигьятар 19:21

+ 20:27 Коринф-1 2:11

+ 20:29 Насигьятар 16:31

+ 21:2 Насигьятар 16:2, Насигьятар 24:12, Лк. 16:15

+ 21:3 1 Пачч. 15:22,

+ 21:4 Насигьятар 6:17

+ 21:5 Насигьятар 14:23, Насигьятар 10:4

+ 21:6 Насигьятар 20:21

+ 21:9 Насигьятар 19:13, Насигьятар 21:9, Насигьятар 25:24, Насигьятар 27:15

+ 21:11 Насигьятар 19:25

+ 21:13 Югьандин-1 3:17

+ 21:14 Насигьятар 17:8

+ 21:18 Насигьятар 11:8

+ 21:19 Насигьятар 19:13, Насигьятар 25:24, Насигьятар 27:15

+ 21:23 Насигьятар 12:13, Насигьятар 13:3

+ 21:24 Насигьятар 1:22

+ 21:25 Насигьятар 13:4

+ 21:26 Матт. 5:42

+ 21:27 Насигьятар 15:8,

+ 21:28 Насигьятар 19:5

+ 21:30 Коринф-1 1:20, Коринф-1 3:19

+ 22:2 Насигьятар 29:13

+ 22:3 Насигьятар 27:12

+ 22:4 Насигьятар 3:16, Насигьятар 8:18

+ 22:5 Насигьятар 15:19

+ 22:6 Эфес 6:4

+ 22:8 Галат 6:7

+ 22:9 Насигьятар 19:17

+ 22:10 Насигьятар 26:20

+ 22:11 Насигьятар 16:13

+ 22:13 Насигьятар 15:19, Насигьятар 19:24, Насигьятар 26:13

+ 22:14 Насигьятар 2:16, Насигьятар 23:27,

+ 22:15 Насигьятар 13:24

+ 22:16 Насигьятар 28:22

+ 22:17 Насигьятар 5:1, Насигьятар 24:23

+ 22:23 Насигьятар 23:11

+ 22:27 Насигьятар 20:16

+ 22:28 Насигьятар 23:10

+ 23:4 Насигьятар 28:20, Матт. 6:19, Тимофейиз-1 6:9-10, Жугьдариз 13:5

+ 23:5 Насигьятар 27:24, Тимофейиз-1 6:17

+ 23:10 Насигьятар 22:28

+ 23:11 Насигьятар 19:25, Насигьятар 22:23

+ 23:13 Насигьятар 13:24, Насигьятар 19:18, Насигьятар 22:15

+ 23:17 Насигьятар 3:31, Насигьятар 24:1

+ 23:18 Насигьятар 24:14

+ 23:20 Насигьятар 20:1, Эфес 5:18

+ 23:22 Насигьятар 1:8

+ 23:27 Насигьятар 22:14, Насигьятар 2:16,

+ 23:28 Насигьятар 7:12

+ 23:31 Насигьятар 20:1

+ 24:1 Насигьятар 1:15, Насигьятар 3:31, Насигьятар 4:14, Насигьятар 23:17, Насигьятар 24:19

+ 24:4 Лк. 16:11

+ 24:5 Насигьятар 21:22

+ 24:6 Насигьятар 11:14, Насигьятар 15:22, Насигьятар 20:18

+ 24:9 Насигьятар 3:34, Насигьятар 21:24

+ 24:10 Жугьдариз 12:3

+ 24:12 Насигьятар 16:2, Насигьятар 21:2, Рим 2:6

+ 24:14 Насигьятар 23:18

+ 24:18 Насигьятар 17:5

+ 24:19 Насигьятар 23:17, Насигьятар 24:1

+ 24:20 Насигьятар 13:9

+ 24:21 Петрин-1 2:17

+ 24:23 Насигьятар 18:5, Насигьятар 28:21

+ 24:24 Насигьятар 17:15,

+ 24:28 Насигьятар 19:5, Насигьятар 25:18

+ 24:29 Насигьятар 20:22

+ 24:34 Насигьятар 6:10-11,

+ 25:1 Насигьятар 1:1, Насигьятар 10:1, 4 Пачч. 18:5-7

+ 25:5 3 Пачч. 2:44-45, Насигьятар 16:12

+ 25:6 Лк. 14:8-11

+ 25:11 Насигьятар 15:23

+ 25:13 Насигьятар 13:17

+ 25:14 Ягьудайин 1:12

+ 25:16 Насигьятар 27:7

+ 25:18 Насигьятар 12:18, Насигьятар 19:5, Насигьятар 24:28

+ 25:21 4 Пачч. 6:22, Матт. 5:44

+ 25:22 Рим 12:20

+ 25:24 Насигьятар 19:13, Насигьятар 21:9, Насигьятар 21:19

+ 25:25 Насигьятар 15:30

+ 26:1 Насигьятар 17:7, Насигьятар 19:10, Насигьятар 26:8

+ 26:3 Насигьятар 10:13, Насигьятар 19:29

+ 26:5 Матт. 21:24-27

+ 26:8 Насигьятар 26:1

+ 26:11 Петрин-2 2:22

+ 26:12 Насигьятар 28:11, Насигьятар 29:20

+ 26:13 Насигьятар 22:13

+ 26:15 Насигьятар 15:19, Насигьятар 19:24

+ 26:20 Насигьятар 16:28, Насигьятар 22:10

+ 26:22 Насигьятар 18:8

+ 26:23 Матт. 23:27

+ 26:27 Эстер 7:9, Даниял 6:24

+ 27:1 Лк. 12:19-20, Якьубдин 4:13-14

+ 27:4 Насигьятар 6:34

+ 27:5 Насигьятар 28:23

+ 27:7 Насигьятар 25:16

+ 27:10 Насигьятар 17:17

+ 27:12 Насигьятар 22:3

+ 27:13 Насигьятар 20:16

+ 27:15 Насигьятар 19:13, Насигьятар 21:9, Насигьятар 25:24

+ 27:18 Коринф-1 9:7

+ 27:20 Насигьятар 15:11,

+ 27:21 Насигьятар 17:3

+ 27:24 Насигьятар 23:5, Тимофейиз-1 6:17

+ 28:1 4 Пачч. 7:7, 1 Пачч. 17:32

+ 28:2 3 Пачч. 16:8-28, 4 Пачч. 15:8-15

+ 28:3 Матт. 18:30

+ 28:6 Насигьятар 19:1

+ 28:8 Насигьятар 13:22

+ 28:9 Насигьятар 15:8

+ 28:10 Насигьятар 26:27

+ 28:11 Насигьятар 26:12

+ 28:12 Насигьятар 11:10, Насигьятар 28:28, Насигьятар 29:2

+ 28:13 Югьандин-1 1:9

+ 28:15 Насигьятар 19:12

+ 28:17 Эвел 4:12, Эвел 9:6

+ 28:18 Насигьятар 10:9

+ 28:19 Насигьятар 12:11

+ 28:20 Насигьятар 19:2, Насигьятар 21:5, Насигьятар 23:4

+ 28:21 Насигьятар 18:5, Насигьятар 24:23,

+ 28:22 Насигьятар 22:16

+ 28:23 Насигьятар 29:5, Насигьятар 27:5

+ 28:25 Насигьятар 13:10, Насигьятар 15:18

+ 28:27 Насигьятар 19:17

+ 28:28 Насигьятар 28:12

+ 29:1 Насигьятар 1:25, Насигьятар 6:15

+ 29:2 Насигьятар 11:10, Насигьятар 28:12, Насигьятар 28:28

+ 29:3 Насигьятар 10:1, Насигьятар 15:20, Лк. 15:13, Лк. 15:30

+ 29:5 Насигьятар 28:23

+ 29:8 Насигьятар 11:11

+ 29:10 Эвел 4:5, Эвел 4:8

+ 29:11 Насигьятар 12:16

+ 29:13 Насигьятар 22:2

+ 29:14 Насигьятар 16:12

+ 29:15 Насигьятар 10:1, Насигьятар 17:25

+ 29:17 Насигьятар 13:24

+ 29:18 1 Пачч. 3:1,

+ 29:20 Насигьятар 26:12

+ 29:22 Насигьятар 15:18

+ 29:23 Насигьятар 11:2, Насигьятар 16:18, Насигьятар 18:12, Насигьятар 15:33, Насигьятар 18:12

+ 29:25 Лк. 12:4

+ 29:26 Насигьятар 19:6

+ 30:4 Югь. 3:13,

+ 30:5 Насигьятар 2:7

+ 30:6 Ачмиш 22:18

+ 30:8 Матт. 6:11, Тимофейиз-1 6:8

+ 30:11 Насигьятар 20:20

+ 30:12 Насигьятар 16:2

+ 30:17 Эвел 9:22, Насигьятар 20:20

+ 30:18 Насигьятар 6:16

+ 30:22 Насигьятар 19:10

+ 30:25 Насигьятар 6:6-8

* 30:26 Ближний Востокдиъ шлу, гъарзариъ мукьар апӀру гьяйванатар.

+ 31:3 3 Пачч. 11:1-4, Насигьятар 7:26

+ 31:4 Насигьятар 20:1, Эфес 5:18

+ 31:10 Рут 3:11, Насигьятар 12:4, Насигьятар 3:15

+ 31:15 Насигьятар 20:13

+ 31:20 Насигьятар 22:9

+ 31:31 Насигьятар 11:16

+ 1:1 4 Пачч. 24:1,

* 1:2 Аллагьди Муса пайгъамбриз Чан ччвур ачмиш гъапӀну. Аллагьдихьна вуйи гьюрматнаан жугьдари думу ччвур кӀури гъахьундар. Дидин ерина дурари «рабби», яни «йиз аьхюр» кӀури гъахьну. Думу ччвур фици кӀуйиш дюзди аьгъдар, гьаддиз дидин ерина РАББИ бикӀура.

+ 1:2 4 Пачч. 24:13,

* 1:6 Даниял ччвурну жугьуд чӀалниинди «Аллагь йиз диванбеги ву» кӀуру мяна улупуру.

+ 1:7 4 Пачч. 23:34, 4 Пачч. 24:17

+ 1:9 Эвел 39:21

+ 1:12 Рим 14:2

+ 1:17 Эвел 41:12

+ 1:20 Эвел 41:8, Эвел 41:24

+ 1:21 Даниял 6:28, Даниял 10:1

+ 2:1 Эвел 41:8

+ 2:4 3 Пачч. 1:31, Даниял 3:9, Даниял 5:10, Даниял 6:6, Даниял 6:21

+ 2:5 Даниял 3:29

+ 2:6 Даниял 5:7, Даниял 5:16

+ 2:9 Эстер 4:11

+ 2:12 Даниял 3:13, Даниял 3:19

+ 2:17 Даниял 1:6

+ 2:21 Даниял 5:20

+ 2:22 Коринф-1 4:5

+ 2:28 Эвел 40:8, Даниял 10:14

+ 2:30 Эвел 41:16

+ 2:37 Ачмиш 17:14

+ 2:40 Даниял 7:7, Даниял 7:23

+ 2:44 Жугьдариз 12:28

+ 2:46 Ляхнар 10:25, Ляхнар 16:29, Ляхнар 14:13

+ 2:47 4 Пачч. 5:15

+ 3:1 Эвел 11:2

+ 3:6 Ачмиш 13:15

+ 3:8 Даниял 6:12-13

+ 3:9 3 Пачч. 1:31

+ 3:12 Даниял 2:49

+ 3:13 Даниял 2:12

+ 3:15 4 Пачч. 18:35

+ 3:19 Даниял 2:12

+ 3:26 Ляхнар 16:17

+ 3:29 Даниял 2:5

+ 3:31 Даниял 6:25, Петрин-1 1:2, Петрин-2 1:2

+ 3:33 Даниял 2:44

+ 4:2 Даниял 2:1, Даниял 7:15

+ 4:4 Даниял 2:2, Даниял 2:10-11

+ 4:5 Даниял 1:7, Эвел 41:38, Даниял 5:11, Даниял 5:14

+ 4:7 Марк 4:32

* 4:10 Мушваъ, рябкъру гьялариан, малайикдикан кӀура.

+ 4:15 Эвел 41:8

+ 4:16 1 Пачч. 25:26, 2 Пачч. 18:32

+ 4:24 Насигьятар 16:6, Ляхнар 8:22, Тимофейиз-2 2:25

+ 4:31 Даниял 2:44, Даниял 6:26

+ 5:1 Даниял 7:1, Даниял 8:1, Эвел 40:20, Эстер 1:3, Эстер 2:18, Марк 6:21

+ 5:2 Даниял 1:2

+ 5:7 Даниял 2:2, Даниял 4:6

+ 5:8 Эвел 41:8

+ 5:10 3 Пачч. 1:31, Даниял 2:4

+ 5:11 Эвел 41:38, Даниял 4:5, Даниял 2:48

+ 5:12 Даниял 1:7, Даниял 4:5, Даниял 1:17

+ 5:17 4 Пачч. 5:16

+ 5:20 Даниял 4:27-30

+ 5:21 Даниял 4:31

+ 5:23 Ляхнар 12:23, Ачмиш 16:9

* 5:28 ПЕРЕС – У-ПАРСИН гафнан ялгъуз кьадар.

+ 5:31 Даниял 9:1

+ 6:3 Эвел 41:40, Эстер 10:3

+ 6:6 3 Пачч. 1:31, Даниял 2:4

+ 6:8 Эстер 1:19, Эстер 8:8

+ 6:10 3 Пачч. 8:48,

+ 6:13 Даниял 3:8

+ 6:17 Матт. 27:66, Ачмиш 20:3

+ 6:21 3 Пачч. 1:31, Даниял 2:4

+ 6:23 Даниял 3:25

+ 6:24 Эстер 7:9, Насигьятар 11:5

+ 6:25 Даниял 3:31

+ 6:26 Даниял 4:31

+ 6:27 Даниял 3:33

+ 7:1 Даниял 5:1, Даниял 8:1

+ 7:2 Ачмиш 7:1

+ 7:3 Ачмиш 12:18-Ачмиш 13:2

+ 7:6 Ачмиш 13:2

+ 7:7 Ачмиш 12:3, Ачмиш 17:3, Ачмиш 17:12

+ 7:8 Даниял 8:9, Ачмиш 9:7, Ачмиш 13:5

+ 7:9 Ачмиш 20:4, 3 Пачч. 22:19, Ачмиш 4:2, Ачмиш 1:14

+ 7:10 Ачмиш 5:11, Ачмиш 20:12

+ 7:11 Ачмиш 19:20

+ 7:13 Ачмиш 1:13, Матт. 26:64, Марк 14:62, Ачмиш 1:7, Ачмиш 14:14

+ 7:14 Матт. 28:18, Даниял 7:27, Лк. 1:33, Коринф-1 15:24, Ачмиш 11:15

+ 7:15 Даниял 4:2

+ 7:18 Матт. 25:34

+ 7:21 Даниял 8:24, Ачмиш 13:7

+ 7:23 Даниял 2:43

+ 7:27 Даниял 7:14

+ 7:28 Лк. 2:19, Лк. 2:51

+ 8:1 Даниял 5:1, Даниял 7:1

+ 8:2 Эстер 1:2

+ 8:7 Даниял 11:11

+ 8:8 Даниял 7:3

+ 8:9 Даниял 7:8

+ 8:10 Ачмиш 12:4

+ 8:11 Даниял 11:31, Даниял 12:11

+ 8:13 Даниял 12:6

+ 8:16 Даниял 9:21, Лк. 1:19, Лк. 1:26

+ 8:17 Ачмиш 1:17,

+ 8:18 Даниял 10:9,

+ 8:19 Даниял 11:36

+ 8:21 Даниял 11:3

+ 8:24 Даниял 7:21, Ачмиш 13:7

+ 8:26 Даниял 10:14

+ 9:1 Даниял 5:31, Даниял 6:1, Даниял 11:1

+ 9:3 Эстер 4:3

+ 9:4 3 Пачч. 8:47,

+ 9:18 4 Пачч. 19:16,

+ 9:19 Лк. 18:13,

+ 9:21 Даниял 8:16, Лк. 1:19, Лк. 1:26,

+ 9:23 Даниял 10:11, Даниял 10:19

+ 9:24 Матт. 4:5, Матт. 27:53

+ 9:26 Матт. 24:6-14

+ 9:27 Даниял 11:31, Даниял 12:11, Матт. 24:15, Марк 13:14

+ 10:1 Даниял 1:7, Даниял 4:5

+ 10:4 Эвел 2:14

+ 10:5 Ачмиш 1:13

+ 10:6 Матт. 28:3, Ачмиш 1:14, Ачмиш 19:12, Ачмиш 1:15

+ 10:7 Ляхнар 9:7

+ 10:9 Даниял 8:18, Югь. 18:6, Ачмиш 1:17

+ 10:11 Даниял 9:23, Даниял 10:19

+ 10:12 Даниял 9:23

+ 10:13 Даниял 10:21, Даниял 12:1, Ягьудайин 1:9, Ачмиш 12:7

+ 10:14 Даниял 2:28, Даниял 8:26,

+ 10:19 Даниял 9:23, Даниял 10:11

+ 10:20 Даниял 12:1

+ 11:1 Даниял 5:31, Даниял 6:1, Даниял 9:1

+ 11:2 Даниял 10:21

+ 11:3 Даниял 7:6, Даниял 8:5, Даниял 8:21

+ 11:11 Даниял 8:7

+ 11:16 Даниял 8:9

+ 11:31 Даниял 8:11, Даниял 9:27, Матт. 24:15, Марк 13:14

+ 11:33 Даниял 12:3, Даниял 12:10

+ 11:36 Фессалоник-2 2:4, Даниял 2:47, Ачмиш 13:5, Даниял 8:19

+ 12:1 Даниял 10:13, Ягьудайин 1:9, Ачмиш 12:7, Матт. 24:21, Марк 13:19, Ачмиш 16:18, Даниял 10:21, Ачмиш 20:12

+ 12:2 Матт. 25:46, Югь. 5:28-29, Ляхнар 24:15

+ 12:3 Даниял 11:33, Даниял 12:10, Матт. 13:43, Насигьятар 4:18,

+ 12:4 Ачмиш 5:1, Ачмиш 10:4, Ачмиш 22:10

+ 12:6 Даниял 10:5, Даниял 8:13

+ 12:10 Даниял 11:35, Ачмиш 22:11, Даниял 11:33, Даниял 12:3,

+ 12:11 Даниял 8:11, Даниял 9:27, Даниял 11:31

+ 1:1 4 Пачч. 14:25

* 1:2 Ниневия Израилихъди гьарган душманвалиъ айи Ассирияйин меркез ву.

* 1:3 Таршиш Ниневияйиз къаршу терефнаъ, Испанияйиъ айи шагьур ву.

+ 1:3 3 Пачч. 10:22,

* 1:5 Гизаф аллагьар айи диндиъ аллагьарикан сар.

+ 1:5 Ляхнар 27:18

+ 1:6 Юнус 3:9

+ 1:7 1 Пачч. 14:41-42

+ 2:1 Матт. 12:40, Матт. 16:4

+ 3:2 Юнус 1:1-2

+ 3:9 2 Пачч. 12:22, Юнус 1:6

+ 3:10 2 Пачч. 24:16,

+ 4:3 3 Пачч. 19:4,

• 1:1 Лк. 3:23-28

+ 1:1 Эвел 22:18, 2 Пачч. 7:12-13

+ 1:2 Эвел 21:3, Эвел 25:6, Эвел 29:35

+ 1:3 Эвел 38,

+ 1:4 Рут 4:18-22

+ 1:6 1 Пачч. 17:12, 2 Пачч. 11:3, 2 Пачч. 12:24

+ 1:11 4 Пачч. 24:14-15

+ 1:16 Лк. 1:27

• 1:18 Лк. 2:1-7

+ 1:18 Лк. 1:27, Лк. 1:35

+ 1:21 Лк. 1:31, Ляхнар 4:12, Ляхнар 13:38

+ 1:22 Матт. 2:14, Матт. 4:14, Матт. 21:4, Матт. 26:56, Марк 14:49, Югь. 19:36,

+ 2:1 Лк. 1:5, Лк. 2:4-7, Югь. 7:42

+ 2:6 2 Пачч. 5:2,

+ 2:11 Югь. 19:39

+ 2:12 Эвел 20:6

+ 2:15 Матт. 1:22

+ 2:17 Матт. 27:9

+ 2:23 Лк. 1:26, Лк. 2:39, Югь. 1:45

• 3:1 Марк 1:1-8, Лк. 3:1-9, Лк. 3:15-17, Югь. 1:19-28

+ 3:1 Лк. 1:80, Югь. 1:6

+ 3:2 Марк 1:15

+ 3:4 4 Пачч. 1:8, 1 Пачч. 14:26

+ 3:6 Ляхнар 19:18

+ 3:7 Матт. 12:34, Матт. 23:33, Рим 5:9, Фессалоник-1 1:10

+ 3:9 Югь. 8:33

+ 3:10 Матт. 7:19

+ 3:11 Югь. 1:15, Ляхнар 2:3

+ 3:12 Матт. 13:30, Жугьдариз 6:8

• 3:13 Марк 1:9-11, Лк. 3:21-22

+ 3:16 Ляхнар 7:56, Югь. 1:32-33

+ 3:17 Марк 9:7, Югь. 12:28, Матт. 17:5, Петрин-2 1:17

• 4:1 Марк 1:12-13, Лк. 4:1-13

+ 4:2 3 Пачч. 19:8, Матт. 21:18

+ 4:3 Фессалоник-1 3:5

+ 4:6 Югь. 7:4

+ 4:10 Матт. 16:23,

+ 4:11 Лк. 22:43

• 4:12 Марк 1:14-15, Лк. 4:14-15

+ 4:12 Матт. 14:3

+ 4:13 Матт. 2:23, Марк 1:21

+ 4:14 Матт. 1:23

• 4:18 Марк 1:16-20, Лк. 5:1-11

+ 4:18 Югь. 1:40-42

+ 4:19 Матт. 13:47

+ 4:20 Матт. 19:27

• 4:23 Лк. 6:17-19

+ 4:23 Марк 1:39

+ 4:24 Лк. 2:2

+ 4:25 Марк 5:20, Марк 7:31

• 5:3 Лк. 6:20-23

+ 5:4 Коринф-2 7:10, Ачмиш 21:4

+ 5:5 Насигьятар 2:21

+ 5:6 Югь. 7:37

+ 5:7 Насигьятар 19:17, Лк. 6:36

+ 5:8 Югьандин-1 3:2, Жугьдариз 12:14, Ачмиш 22:4

+ 5:9 Якьубдин 3:18, Тимофейиз-2 2:22, Югь. 1:12, Югьандин-1 3:1, Югьандин-1 5:1, Рим 8:14

+ 5:11 Якьубдин 1:2, Петрин-1 4:14

+ 5:12 Ляхнар 5:41, Якьубдин 1:2, Рим 5:3, Коринф-2 12:10, Жугьдариз 10:34

• 5:13 Марк 9:50, Лк. 14:34-35

+ 5:14 Эфес 5:8

+ 5:15 Марк 4:21, Лк. 8:16, Лк. 11:33

+ 5:16 Петрин-1 2:12, Коринф-2 9:13

+ 5:17 Рим 3:31, Рим 10:4

+ 5:18 Лк. 16:17

+ 5:19 Матт. 11:11, Матт. 18:4

+ 5:20 Югь. 3:5

+ 5:22 Югьандин-1 3:15

+ 5:25 Насигьятар 25:8, Лк. 12:58-59

+ 5:28 Насигьятар 6:25

+ 5:30 Матт. 18:8-9, Марк 9:43-44

• 5:31 Матт. 19:9, Марк 10:11-12, Лк. 16:18

+ 5:32 Рим 7:3, Коринф-1 7:10-11

+ 5:34 Ляхнар 7:49

+ 5:37 Якьубдин 5:12

• 5:38 Лк. 6:27-36

+ 5:39 Петрин-1 2:23, Рим 12:17, Коринф-1 6:7

+ 5:42 Насигьятар 21:26

+ 5:44 Рим 12:20, Лк. 23:34, Ляхнар 7:60, Петрин-1 3:9, Рим 12:14

+ 5:45 Ляхнар 14:17

+ 5:48 Матт. 19:21, Якьубдин 1:4, Эфес 5:1, Колосс 1:28

+ 6:1 Югьандин-1 2:29

+ 6:2 Лк. 6:24

• 6:5 Лк. 11:2-4

+ 6:5 Лк. 18:11

+ 6:6 4 Пачч. 4:33

+ 6:7 3 Пачч. 18:26,

+ 6:10 Матт. 26:42

+ 6:11 Насигьятар 30:8

+ 6:13 Матт. 26:41, Югь. 17:15, Фессалоник-2 3:3

+ 6:14 Марк 11:25-26, Эфес 4:32, Колосс 3:13

+ 6:15 Матт. 18:35, Якьубдин 2:13

• 6:19 Лк. 11:34-36, Лк. 12:22-34

+ 6:19 Насигьятар 23:4, Тимофейиз-1 3:3, Тимофейиз-1 6:9, Жугьдариз 13:5, Якьубдин 5:2-3

+ 6:20 Матт. 19:21, Петрин-1 1:4

+ 6:24 Лк. 16:13

+ 6:25 Филипп 4:6, Петрин-1 5:7

+ 6:26 Матт. 10:31, Матт. 12:12

+ 6:29 3 Пачч. 10:4-7

+ 6:30 Матт. 8:26, Матт. 14:31, Матт. 16:8

• 7:1 Лк. 6:37-38, Лк. 6:41-42

+ 7:1 Рим 14:10, Коринф-1 4:5, Якьубдин 4:12

+ 7:2 Марк 4:24, Рим 2:1

+ 7:6 Матт. 15:26

• 7:7 Лк. 11:9-13

+ 7:8 Насигьятар 8:17, Матт. 18:19, Матт. 21:22, Марк 11:24, Югь. 14:13-14, Югьандин-1 3:22, Югьандин-1 5:14

+ 7:11 Эвел 6:5, Матт. 12:34

+ 7:12 Лк. 6:31, Матт. 22:40, Галат 5:14

• 7:13 Лк. 13:24

• 7:15 Лк. 6:43-44, Лк. 13:25-27

+ 7:15 Матт. 24:11, Марк 13:22, Ляхнар 13:6, Петрин-2 2:1, Югьандин-1 4:1, Ляхнар 20:29

+ 7:16 Якьубдин 2:18

+ 7:17 Матт. 12:33-35

+ 7:19 Матт. 3:10

+ 7:22 Матт. 25:11, Лк. 6:46, Югь. 13:13, Марк 9:38, Лк. 9:49

+ 7:23 Матт. 25:41

• 7:24 Лк. 6:47-49

+ 7:27 Насигьятар 10:25

+ 7:29 Марк 1:22, Лк. 4:32

• 8:1 Марк 1:40-45, Лк. 5:12-16

+ 8:2 4 Пачч. 5:1, Марк 9:22

+ 8:4 Матт. 9:30, Матт. 17:9, Марк 1:34, Лк. 17:14

• 8:5 Лк. 7:1-10

+ 8:10 Ляхнар 10:2

+ 8:11 Лк. 13:29, Лк. 16:23, Эфес 3:6

+ 8:12 Матт. 13:42, Матт. 22:13, Матт. 22:30, Матт. 24:51, Матт. 25:13, Лк. 13:28

+ 8:13 Матт. 9:29, Югь. 4:53

• 8:14 Марк 1:29-34, Лк. 4:38-41

+ 8:14 Коринф-1 9:5

+ 8:15 Марк 5:41, Марк 9:27, Ляхнар 3:7, Ляхнар 9:41

• 8:18 Лк. 9:57-62

+ 8:18 Марк 4:35, Лк. 8:22

• 8:23 Марк 4:35-41, Лк. 8:22-25

+ 8:26 Матт. 6:30,

• 8:28 Марк 5:1-20, Лк. 8:26-39

+ 8:29 Марк 1:23-24, Лк. 4:34

+ 8:34 Лк. 5:8, Ляхнар 16:39

• 9:1 Марк 2:1-12, Лк. 5:17-26

+ 9:1 Матт. 4:13

+ 9:2 Марк 6:55, Матт. 8:10, Марк 10:52, Лк. 7:48

+ 9:3 Матт. 26:65, Югь. 10:33

• 9:9 Марк 2:13-17, Лк. 5:27-32

+ 9:11 Матт. 11:19, Лк. 15:2

+ 9:13 Лк. 15:7, Тимофейиз-1 1:15

• 9:14 Марк 2:18-22, Лк. 5:33-39

+ 9:14 Матт. 11:2, Матт. 14:12, Лк. 11:1, Югь. 1:35, Лк. 18:12

+ 9:15 Матт. 25:1-13, Югь. 3:29, Ачмиш 19:7, Ачмиш 21:2, Марк 14:7, Лк. 17:22, Югь. 16:20

• 9:18 Марк 5:21-43, Лк. 8:40-56

+ 9:21 Марк 3:10

+ 9:22 Марк 10:52, Лк. 7:50, Эфес 2:8

+ 9:24 Югь. 11:11

+ 9:25 Ляхнар 9:40, Марк 1:31, Марк 9:27, Ляхнар 3:7, Ляхнар 9:41

+ 9:27 2 Пачч. 7:12-16, Матт. 22:42, Лк. 1:32, Матт. 20:29-34

+ 9:29 Матт. 8:13

+ 9:30 Матт. 8:4, Матт. 12:16, Матт. 17:9, Марк 1:44

+ 9:31 Марк 1:45, Марк 7:36

+ 9:34 Матт. 10:25, Матт. 12:24

+ 9:36 Марк 8:2, 3 Пачч. 22:17, Марк 6:34

+ 9:38 Лк. 10:2, Югь. 4:35

• 10:1 Марк 3:13-19, Марк 6:7-13, Лк. 6:12-16, Лк. 9:1-6, Лк. 10:1-12

+ 10:6 Матт. 15:24, Петрин-1 2:25

+ 10:7 Матт. 3:2, Матт. 4:17

+ 10:8 Матт. 8:2, Ляхнар 20:35

+ 10:10 Тимофейиз-1 5:18

+ 10:14 Ляхнар 13:51

+ 10:15 Эвел 18:20, Эвел 19:24,

• 10:16 Марк 13:9-13, Лк. 12:2-12, Лк. 21:12-17

+ 10:16 Лк. 10:3, Эвел 3:1

+ 10:18 Ляхнар 17:6, Ляхнар 18:12, Ляхнар 24:1, Ляхнар 25:6,

+ 10:20 Насигьятар 16:1

+ 10:21 Матт. 24:10

+ 10:22 Матт. 24:9, Югь. 15:18, Якьубдин 5:11, Галат 6:9, Ачмиш 2:10

+ 10:23 Ляхнар 8:1, Ляхнар 14:6

+ 10:24 Лк. 6:40, Югь. 13:16

+ 10:25 4 Пачч. 1:2, Матт. 9:34, Матт. 12:24

+ 10:26 Марк 4:21, Лк. 8:17, Лк. 12:2

+ 10:28 Насигьятар 29:25,

+ 10:31 Матт. 6:26, Матт. 12:12

+ 10:32 Рим 10:9, Ачмиш 3:5

+ 10:33 Матт. 25:12, Югьандин-1 2:23, Тимофейиз-2 2:12

• 10:34 Лк. 12:51-53, Лк. 14:26-27

+ 10:34 Ляхнар 14:4

* 10:38 Яна чаин улукьру аьзабар аьгь апӀрур.

+ 10:38 Матт. 16:24-25, Марк 8:34-35, Лк. 9:23

+ 10:39 Югь. 12:25

+ 10:40 Матт. 25:40, Лк. 10:16, Югь. 12:44, Югь. 13:20, Галат 4:14

+ 10:41 3 Пачч. 17:10-15, 4 Пачч. 4:8

+ 10:42 Марк 9:41, Жугьдариз 6:10

• 11:1 Лк. 7:18-35

+ 11:2 Матт. 14:3, Лк. 3:19-20, Югь. 3:24, Югь. 4:25, Югь. 6:14, Югь. 11:27

+ 11:6 Югь. 6:61, Югь. 16:1

+ 11:7 Матт. 3:1

+ 11:9 Матт. 14:5, Матт. 21:26

+ 11:10 Марк 1:2

+ 11:11 Лк. 1:15

+ 11:12 Лк. 16:16

+ 11:14 Матт. 17:12-13, Лк. 1:17

+ 11:15 Ачмиш 2:7

+ 11:18 Матт. 3:4, Лк. 1:15

+ 11:19 Югь. 2:1, Югь. 12:2, Матт. 9:10-11

• 11:20 Лк. 10:13-15

+ 11:21 Марк 6:45, Марк 8:21, Марк 3:7

+ 11:22 Матт. 15:21

• 11:25 Лк. 10:21-22

+ 11:27 Югь. 13:3, Югь. 17:2, Югь. 6:46, Югь. 7:29, Югь. 8:19, Югь. 10:15

+ 11:28 Югь. 7:37

+ 11:30 Югьандин-1 5:3

• 12:1 Марк 2:23-28, Лк. 6:1-5

+ 12:3 1 Пачч. 21:1-6

+ 12:6 Матт. 12:41

• 12:9 Марк 3:1-6, Лк. 6:6-11

+ 12:10 Лк. 11:54, Лк. 20:20

+ 12:12 Матт. 6:26, Матт. 10:31

+ 12:13 3 Пачч. 13:6

+ 12:16 Матт. 8:4, Матт. 9:30

• 12:22 Марк 3:20-30, Лк. 11:14-23

+ 12:23 2 Пачч. 7:12-16, Матт. 9:27

+ 12:24 4 Пачч. 1:2, Матт. 9:34, Матт. 10:25

+ 12:27 Марк 9:38, Ляхнар 19:13

+ 12:30 Марк 9:40

+ 12:31 Марк 3:29, Лк. 12:10

+ 12:33 Матт. 7:17-20, Лк. 6:43-45

+ 12:34 Матт. 3:7, Матт. 23:33, Эвел 6:5, Матт. 7:11, Матт. 15:18, Якьубдин 3:6

+ 12:35 Насигьятар 12:5

+ 12:36 Насигьятар 10:19, Рим 14:12

+ 12:37 Матт. 5:22, Якьубдин 3:2-12

• 12:38 Марк 8:11-12, Лк. 11:29-32

+ 12:38 Коринф-1 1:22

+ 12:39 Матт. 16:4

+ 12:40 Юнус 2:1

+ 12:41 Рим 2:27, Юнус 3:5, Матт. 12:6

+ 12:42 3 Пачч. 10:1-13

• 12:43 Лк. 11:24-26

+ 12:45 Петрин-2 2:20

• 12:46 Марк 3:31-35, Лк. 8:19-21

+ 12:46 Матт. 13:55, Югь. 2:12, Югь. 7:3, Ляхнар 1:14, Коринф-1 9:5, Галат 1:19

+ 12:50 Югь. 15:14, Жугьдариз 2:11

• 13:1 Марк 4:1-9, Лк. 8:4-8

+ 13:9 Матт. 11:15

• 13:10 Марк 4:10-12, Лк. 8:9-10

+ 13:11 Матт. 19:11

+ 13:12 Насигьятар 9:9, Матт. 25:29

+ 13:15 Югь. 12:40, Ляхнар 28:26-27

+ 13:16 Лк. 10:23-24

+ 13:17 Жугьдариз 11:13, Петрин-1 1:10-12

• 13:18 Марк 4:13-20, Лк. 8:11-15

+ 13:21 Галат 1:6, Жугьдариз 6:4

+ 13:22 Матт. 6:25, Марк 10:23, Тимофейиз-1 6:10

+ 13:23 Югь. 15:5

+ 13:30 Матт. 3:12

• 13:31 Марк 4:30-34, Лк. 13:18-21

+ 13:32 Матт. 17:20, Лк. 17:6, Даниял 4:9

+ 13:33 Коринф-1 5:6, Галат 5:9

+ 13:38 Югь. 8:44

+ 13:39 Ачмиш 14:15-16

+ 13:41 Матт. 24:31

+ 13:42 Даниял 3:6, Югь. 15:6, Ачмиш 20:15, Матт. 8:12

+ 13:43 Насигьятар 4:18, Даниял 12:3, Матт. 11:15

+ 13:47 Матт. 4:19

+ 13:48 Югь. 21:11

+ 13:49 Матт. 25:32

+ 13:50 Даниял 3:6, Матт. 8:12

• 13:53 Марк 6:1-6, Лк. 4:16-30

+ 13:54 Матт. 2:23, Лк. 2:39, Лк. 4:23, Марк 1:21

+ 13:55 Югь. 6:42, Матт. 12:46

+ 13:57 Матт. 11:6, Югь. 4:44

• 14:1 Марк 6:14-29, Лк. 9:7-9

+ 14:2 Матт. 16:14

+ 14:3 Матт. 4:12, Матт. 11:2, Лк. 3:19-20, Югь. 3:24

+ 14:5 Матт. 11:9, Матт. 21:26

+ 14:7 Эстер 5:3, Эстер 7:2

+ 14:12 Матт. 9:14

• 14:13 Марк 6:30-44, Лк. 9:10-17, Югь. 6:1-14

+ 14:16 4 Пачч. 4:42-44

+ 14:21 Матт. 15:38

• 14:22 Марк 6:45-56, Югь. 6:15-21

+ 14:23 Марк 1:35, Лк. 4:42, Лк. 5:16

+ 14:26 Лк. 24:37

+ 14:31 Матт. 6:30

+ 14:33 Лк. 1:35

+ 14:34 Марк 6:53, Лк. 5:1

• 15:1 Марк 7:1-23

+ 15:2 Лк. 11:38

+ 15:3 Галат 1:14

+ 15:7 Матт. 23:13, Ляхнар 28:25

+ 15:9 Колосс 2:22

+ 15:11 Ляхнар 10:15

+ 15:13 Ягьудайин 1:12

+ 15:14 Матт. 23:16, Лк. 6:39

+ 15:18 Матт. 12:34, Якьубдин 3:6

+ 15:19 Галат 5:19-21, Коринф-1 6:9-10

• 15:21 Марк 7:24-30

+ 15:22 2 Пачч. 7:12-16, Матт. 9:27, Лк. 1:32

+ 15:24 Матт. 10:6, Петрин-1 2:25

+ 15:26 Матт. 7:6

• 15:29 Марк 7:31

+ 15:32 Матт. 9:36

+ 15:33 4 Пачч. 4:42-44

+ 15:38 Матт. 14:21

• 16:1 Марк 8:11-13, Лк. 12:54-56

+ 16:1 Матт. 3:7, Коринф-1 1:22

+ 16:4 Юнус 2:1, Матт. 12:39

• 16:5 Марк 8:14-21

+ 16:6 Лк. 12:1, Коринф-1 5:7-8

+ 16:8 Матт. 6:30

+ 16:9 Матт. 14:13-21

+ 16:10 Матт. 15:36-37

• 16:13 Марк 8:27-30, Лк. 9:18-21

+ 16:14 Матт. 14:2, 3 Пачч. 17:1,

+ 16:17 Коринф-1 2:13

+ 16:18 Марк 3:16, Югь. 1:42, Эфес 2:20

+ 16:20 Матт. 9:30

• 16:21 Марк 8:31, Лк. 9:22-27

+ 16:21 Лк. 17:25, Марк 9:31, Марк 10:34, Югь. 2:19

+ 16:23 Матт. 4:10, Филипп 3:19

+ 16:24 Матт. 10:38-39

+ 16:25 Матт. 19:29

+ 16:27 Даниял 7:13, Матт. 24:30, Матт. 25:31, Фессалоник-1 4:16, Ачмиш 2:23

+ 16:28 Матт. 24:34, Югь. 21:22

• 17:1 Марк 9:2-13, Лк. 9:28-36

+ 17:1 Марк 5:37, Марк 14:33

+ 17:2 Даниял 7:9, Ачмиш 1:16

+ 17:5 Матт. 3:17, Петрин-2 1:17

+ 17:9 Матт. 8:4, Матт. 9:30, Марк 1:44

+ 17:13 Матт. 11:14, Лк. 1:17

• 17:14 Марк 9:14-29, Лк. 9:37-43

+ 17:18 Марк 1:26, Ляхнар 8:7

+ 17:20 Матт. 13:31, Лк. 17:6, Марк 11:23

* 17:21 Грекарин саспи БикӀбариъ гьамци кӀура: «Му жин анжагъ ушвар дисбииндина ккарагбииндитӀан утӀубккуз шлуб дар».

• 17:22 Марк 9:30-32, Лк. 9:43-45

+ 17:23 Матт. 16:21, Матт. 20:19

+ 17:24 Марк 9:33, Матт. 22:17

+ 17:27 Рим 13:7

• 18:1 Марк 9:33-37, Марк 9:42-48, Лк. 9:46-48, Лк. 17:1-2

+ 18:3 Коринф-1 14:20, Матт. 19:16

+ 18:5 Матт. 10:40, Лк. 10:16, Югь. 13:20

+ 18:7 Матт. 26:24

+ 18:8 Матт. 5:30, Матт. 25:41, Ачмиш 20:10

+ 18:9 Матт. 5:29

• 18:10 Лк. 15:3-7

* 18:11 Грекарин саспи БикӀбариъ гьамци кӀурира абхъна: «Инсаниятдин Бай вари улдубгнайиб уьбхюз Дуфнайир ву».

+ 18:14 Югь. 6:39

• 18:15 Лк. 17:3

+ 18:15 Якьубдин 5:19, Галат 6:1

+ 18:16 Коринф-2 13:1

+ 18:17 Матт. 5:46-47, Титдиз 3:10

+ 18:19 Матт. 7:7-8

+ 18:21 Лк. 17:4

+ 18:25 4 Пачч. 4:1,

+ 18:30 Насигьятар 28:3

+ 18:35 Матт. 6:15, Якьубдин 2:13

• 19:1 Марк 10:1-12

+ 19:4 Эвел 1:27

+ 19:5 Эвел 2:24, Эфес 5:31

+ 19:6 Коринф-1 6:16, Коринф-1 7:10

+ 19:9 Матт. 5:32, Коринф-1 7:10

+ 19:11 Марк 4:11, Коринф-1 7:7, Тимофейиз-1 5:14

• 19:13 Марк 10:13-16, Лк. 18:15-17

+ 19:14 Матт. 18:3

• 19:16 Марк 10:17-31, Лк. 18:18-30

+ 19:16 Лк. 10:25

+ 19:17 Рим 10:5, Галат 3:12

+ 19:20 Филипп 3:6

+ 19:21 Матт. 5:48, Лк. 12:33, Матт. 6:20, Петрин-1 1:4

+ 19:26 Эвел 18:14, Марк 14:36

+ 19:27 Матт. 4:20-22

+ 19:28 Матт. 16:27, Матт. 25:31, Даниял 7:9, Лк. 22:30, Коринф-1 6:2, Ачмиш 3:21

+ 19:29 Матт. 16:25

+ 19:30 Матт. 20:16, Лк. 13:30

+ 20:16 Матт. 19:30, Лк. 13:30

• 20:17 Марк 10:32-34, Лк. 18:31-34

+ 20:19 Матт. 16:21, Матт. 17:23

• 20:20 Марк 10:35-45

+ 20:20 Матт. 10:2, Марк 1:19

+ 20:21 Матт. 19:28

+ 20:22 Матт. 26:39, Югь. 18:11

+ 20:26 Петрин-1 5:3, Матт. 23:11, Марк 9:35

+ 20:28 Югь. 13:4-5, Югь. 11:51, Петрин-1 1:18-19, Рим 4:25, Галат 1:4, Тимофейиз-1 2:6, Титдиз 2:14

• 20:29 Марк 10:46-52, Лк. 18:35-43

+ 20:29 3 Пачч. 16:34

+ 20:30 2 Пачч. 7:12-16, Матт. 9:27-31

+ 20:34 Лк. 7:13

• 21:1 Марк 11:1-11, Лк. 19:28-38, Югь. 12:12-19

+ 21:1 2 Пачч. 15:30, Ляхнар 1:12

+ 21:4 Югь. 12:15, Матт. 1:23, Матт. 26:56, Югь. 19:36

+ 21:8 4 Пачч. 9:13

+ 21:9 2 Пачч. 7:12-16, Матт. 9:27, Матт. 23:39

+ 21:11 Лк. 7:16

• 21:12 Марк 11:15-19, Лк. 19:45-48, Югь. 2:13-22

+ 21:12 Лк. 2:24

+ 21:15 2 Пачч. 7:12-16, Матт. 9:27

+ 21:16 Лк. 19:39,

+ 21:17 Лк. 19:29, Лк. 24:50, Югь. 11:18

• 21:18 Марк 11:12-14, Марк 11:20-24

+ 21:18 Матт. 4:2

+ 21:19 Матт. 24:32, Лк. 13:6

+ 21:21 Матт. 17:20, Якьубдин 1:6, Коринф-1 13:2

+ 21:22 Матт. 7:8, Матт. 17:20, Коринф-1 13:2

• 21:23 Марк 11:27-33, Лк. 20:1-8

+ 21:23 Ляхнар 4:7

+ 21:25 Матт. 3:6, Лк. 7:30

+ 21:26 Матт. 11:9, Матт. 14:5

+ 21:32 Лк. 7:29

• 21:33 Марк 12:1-12, Лк. 20:9-19

+ 21:33 Марк 13:34

+ 21:35 Матт. 22:6, Матт. 23:34, Жугьдариз 11:36-37

+ 21:37 Матт. 3:17, Жугьдариз 1:1

+ 21:38 Жугьдариз 1:2

+ 21:39 Жугьдариз 13:12

+ 21:41 Ляхнар 13:46

+ 21:42 Ляхнар 4:11, Петрин-1 2:7

+ 21:46 Марк 11:18, Марк 11:32

• 22:1 Лк. 14:15-24

+ 22:1 Матт. 13:34

+ 22:2 Матт. 25:10, Ачмиш 19:7, Ачмиш 21:2

+ 22:6 Матт. 21:35, Матт. 23:34, Жугьдариз 11:36-37

+ 22:7 Матт. 21:41

+ 22:8 Матт. 10:11, Ляхнар 13:46, Ачмиш 3:4

+ 22:13 Матт. 8:12

• 22:15 Марк 12:13-17, Лк. 20:20-26

+ 22:15 Лк. 11:54

+ 22:16 Колосс 3:25

+ 22:17 Матт. 17:24-25

+ 22:18 Марк 7:6, Лк. 12:1

+ 22:21 Рим 13:7

• 22:23 Марк 12:18-27, Лк. 20:27-40

+ 22:23 Ляхнар 4:1, Ляхнар 23:8

+ 22:24 Эвел 38:8,

• 22:34 Марк 12:28-34, Лк. 10:25-28

+ 22:39 Матт. 19:19

+ 22:40 Матт. 7:12, Галат 5:14

• 22:41 Марк 12:35-37, Лк. 20:41-44

+ 22:42 2 Пачч. 7:12-16, Матт. 9:27

+ 22:44 Ляхнар 2:34-35

+ 22:46 Лк. 20:40

• 23:1 Марк 12:38-40, Лк. 11:37-52, Лк. 20:45-47

+ 23:3 Рим 2:17-23

+ 23:6 Лк. 14:7-8

+ 23:8 Якьубдин 3:1, Лк. 22:32, Филимондиз 1:16

+ 23:11 Матт. 20:26, Марк 9:35, Марк 10:43

+ 23:12 Лк. 14:11, Лк. 18:14

+ 23:13 Матт. 15:7

* 23:14 Грекарин саспи БикӀбариъ гьамци кӀура: «Ичв пис гьял хьибди, кьюб маш гъяйи къанунчйирна фарисйир, фицики учву ачӀни дишагьлийирин хулар хътитӀури, кьюб маш гъивну, ярхи гъудгнар апӀурачва ва гьаддиз аьхю жаза гьадабтӀидичвуз».

+ 23:16 Матт. 15:14

+ 23:27 Ляхнар 23:1, Насигьятар 26:23

+ 23:30 Ляхнар 7:52

+ 23:33 Матт. 3:7, Матт. 12:34

+ 23:34 Матт. 21:35, Матт. 22:6, Жугьдариз 11:36-37, Матт. 10:17, Марк 13:9, Лк. 21:12

+ 23:35 Эвел 4:8, Югьандин-1 3:12, Жугьдариз 11:4, Ачмиш 18:24

• 23:37 Лк. 13:34-35

+ 23:37 Ляхнар 7:52, Рут 2:12,

+ 23:39 Матт. 21:9

• 24:1 Марк 13:1-13, Лк. 21:5-19

+ 24:2 Лк. 19:44

+ 24:4 Югьандин-1 3:7, Колосс 2:8, Фессалоник-2 2:3

+ 24:7 Ачмиш 6:4, Ляхнар 11:28, Ачмиш 6:8, Ачмиш 6:12

+ 24:9 Матт. 10:22, Югь. 15:18

+ 24:10 Матт. 10:21

+ 24:11 Матт. 7:15

+ 24:13 Якьубдин 5:11, Ачмиш 2:10

+ 24:14 Матт. 28:19, Рим 10:18, Колосс 1:6, Колосс 1:23

• 24:15 Марк 13:14-23, Лк. 21:20-24

+ 24:15 Даниял 9:27, Даниял 11:31, Даниял 12:11

+ 24:17 Лк. 17:31

+ 24:19 Лк. 23:29

+ 24:21 Даниял 12:1, Ачмиш 16:18

+ 24:22 Лк. 18:7

+ 24:23 Лк. 17:23

+ 24:24 Фессалоник-2 2:9, Ачмиш 13:13, Ачмиш 16:14

+ 24:25 Югь. 13:19, Югь. 14:29

+ 24:27 Лк. 17:24

+ 24:28 Лк. 17:37

• 24:29 Марк 13:24-27, Лк. 21:25-28

+ 24:29 Ляхнар 2:20, Ачмиш 6:13

+ 24:30 Даниял 7:13, Матт. 16:27,

+ 24:31 Коринф-1 15:52, Фессалоник-1 4:16, Ачмиш 11:15, Матт. 13:41, Фессалоник-2 2:1

• 24:32 Марк 13:28-31, Лк. 21:29-33

+ 24:34 Матт. 16:28

+ 24:35 Петрин-2 3:10

• 24:36 Марк 13:32-37, Лк. 12:38-40, Лк. 17:26-30, Лк. 17:34-36

+ 24:37 Эвел 6:5

+ 24:39 Эвел 7:21

+ 24:42 Матт. 25:13

+ 24:43 Петрин-2 3:10, Фессалоник-1 5:2

+ 24:44 Ачмиш 3:3, Ачмиш 16:15

• 24:45 Лк. 12:42-48

+ 24:46 Матт. 25:21, Югь. 13:17

+ 24:48 Матт. 25:5

+ 24:51 Матт. 8:12

+ 25:1 Матт. 9:15, Югь. 3:29, Ачмиш 19:7, Ачмиш 21:2

+ 25:5 Матт. 24:48

+ 25:10 Матт. 22:2

+ 25:11 Матт. 7:22, Лк. 6:46, Лк. 13:25

+ 25:12 Матт. 10:33

+ 25:13 Коринф-1 16:13, Матт. 24:36, Матт. 24:42

• 25:14 Лк. 19:12-27

+ 25:19 Рим 14:12

+ 25:21 Лк. 16:10, Жугьдариз 12:2

+ 25:26 Насигьятар 20:4

+ 25:29 Матт. 13:12

+ 25:30 Матт. 8:12

+ 25:31 Даниял 7:13, Матт. 16:27, Матт. 19:28

+ 25:32 Коринф-2 5:10, Матт. 13:49

+ 25:34 Даниял 7:18, Ачмиш 21:7

+ 25:35 Лк. 3:11, Якьубдин 2:15-16

+ 25:36 Тимофейиз-2 1:16-18

+ 25:40 Матт. 10:40

+ 25:41 Матт. 7:23, Марк 9:43-44, Ягьудайин 1:7, Ачмиш 20:10

+ 25:45 Лк. 10:16

+ 25:46 Даниял 12:2

• 26:1 Марк 14:1-2, Лк. 22:1-2, Югь. 11:45-53

• 26:6 Марк 14:3-9, Лк. 7:36-50, Югь. 12:1-8

+ 26:6 Матт. 21:17, Югь. 11:1, Югь. 11:18,

+ 26:11 Матт. 9:15, Югь. 7:33

+ 26:12 Югь. 19:40

+ 26:13 Матт. 24:14

• 26:14 Марк 14:10-11, Лк. 22:3-6

+ 26:14 Югь. 13:2, Ляхнар 1:16

• 26:17 Марк 14:12-21, Лк. 22:7-14, Лк. 22:21-23, Югь. 13:21-30

+ 26:21 Югь. 13:18

+ 26:24 Матт. 18:7

• 26:26 Марк 14:22-26, Лк. 22:15-20, Коринф-1 11:23-25

+ 26:26 Югь. 6:51, Коринф-1 10:16, Жугьдариз 10:10

+ 26:30 Лк. 22:39

• 26:31 Марк 14:27-31, Лк. 22:31-34, Югь. 13:36-38

+ 26:31 Югь. 16:32

+ 26:32 Матт. 28:7

+ 26:35 Югь. 11:16, Югь. 21:19

• 26:36 Марк 14:32-42, Лк. 22:39-46

+ 26:37 Марк 5:37, Марк 9:2

+ 26:38 Югь. 12:27

+ 26:39 Жугьдариз 5:7, Марк 10:38, Югь. 18:11, Югь. 5:30, Югь. 6:38, Галат 1:4

+ 26:41 Матт. 6:13, Петрин-1 4:7

+ 26:42 Матт. 6:10

+ 26:45 Югь. 2:4, Матт. 16:21, Матт. 17:22, Матт. 20:18

• 26:47 Марк 14:43-50, Лк. 22:47-53, Югь. 18:3-12

+ 26:47 Ляхнар 1:16

+ 26:51 Лк. 22:38

+ 26:52 Ачмиш 13:10

+ 26:55 Матт. 21:23, Лк. 21:37

+ 26:56 Матт. 1:22-23, Матт. 21:4, Югь. 19:36, Матт. 26:31, Югь. 16:32

• 26:57 Марк 14:53-65, Лк. 22:54-55, Лк. 22:63-71, Югь. 18:13-14, Югь. 18:19-24

+ 26:61 Марк 15:29, Югь. 2:19

+ 26:62 Матт. 27:13

+ 26:64 Даниял 7:13, Матт. 16:27, Матт. 24:30, Жугьдариз 1:13

+ 26:65 Ляхнар 14:14, Матт. 9:3, Югь. 10:36

• 26:69 Марк 14:66-72, Лк. 22:56-62, Югь. 18:15-18, Югь. 18:25-27

+ 26:75 Матт. 26:34

• 27:1 Марк 15:1, Лк. 23:1-2, Югь. 18:28-32

+ 27:2 Лк. 3:1, Лк. 13:1, Ляхнар 3:13, Тимофейиз-1 6:13

• 27:3 Ляхнар 1:18-19

+ 27:5 2 Пачч. 17:23

+ 27:6 4 Пачч. 12:9, Марк 12:41, Югь. 8:20

+ 27:9 Матт. 2:17

• 27:11 Марк 15:2-5, Лк. 23:3-5, Югь. 18:33-38

+ 27:11 Матт. 2:2

+ 27:13 Матт. 26:62

• 27:15 Марк 15:6-15, Лк. 23:13-25, Югь. 18:39

+ 27:18 Югь. 12:19

+ 27:20 Ляхнар 3:14

+ 27:23 Лк. 23:41, Жугьдариз 4:15

+ 27:25 Фессалоник-1 2:16

+ 27:26 Матт. 20:19

• 27:27 Марк 15:16-20, Югь. 19:2-3

+ 27:30 Матт. 20:19

• 27:32 Марк 15:21-32, Лк. 23:26-43, Югь. 19:17-27

+ 27:40 Марк 14:58, Югь. 2:19, Матт. 4:3-6

+ 27:42 Югь. 10:18, Югь. 1:49, Югь. 12:13, Югь. 20:29

• 27:45 Марк 15:33-41, Лк. 23:44-49, Югь. 19:28-30

+ 27:46 Ляхнар 3:1,

+ 27:52 Даниял 12:2, Югь. 5:21, Югь. 5:25

+ 27:56 Лк. 8:2, Матт. 20:20

• 27:57 Марк 15:42-47, Лк. 23:50-56, Югь. 19:38-42

+ 27:63 Матт. 16:21, Матт. 17:23, Матт. 20:19

+ 27:66 Даниял 6:17, Ачмиш 20:3

• 28:1 Марк 16:1-8, Лк. 24:1-12, Югь. 20:1-10

+ 28:1 Лк. 8:2, Матт. 27:61

+ 28:2 Матт. 27:60

+ 28:3 Даниял 7:9, Даниял 10:6, Марк 9:3, Ляхнар 1:10

+ 28:4 Ачмиш 1:17

+ 28:7 Матт. 26:32

+ 28:9 Югь. 20:19, Югь. 20:21, 4 Пачч. 4:27, Матт. 28:17, Лк. 24:52

+ 28:10 Матт. 12:50, Югь. 20:17, Рим 8:29, Жугьдариз 2:11

• 28:16 Марк 16:14-18, Лк. 24:36-49, Югь. 20:19-23

+ 28:17 Югь. 20:25

+ 28:18 Даниял 7:13-14, Матт. 11:27, Югь. 17:2

+ 28:19 Коринф-2 13:13, Югь. 4:1-2, Ляхнар 8:13, Колосс 1:23

+ 28:20 Югь. 14:15, Матт. 13:39

• 1:1 Матт. 3:1-12, Лк. 3:1-9, Югь. 1:19-28

+ 1:2 Матт. 11:10, Лк. 7:27

+ 1:4 Лк. 1:80, Югь. 1:6

+ 1:5 Ляхнар 19:18

+ 1:6 4 Пачч. 1:8, 1 Пачч. 14:26

• 1:9 Матт. 3:13, Лк. 3:21-22, Лк. 4:1-13

+ 1:9 Матт. 2:23, Лк. 2:39

+ 1:10 Ляхнар 7:56, Югь. 1:32-33

+ 1:11 Марк 9:7, Югь. 12:28, Марк 9:7, Петрин-2 1:17

+ 1:13 Фессалоник-1 3:5, Лк. 22:43

• 1:14 Матт. 4:18-22, Лк. 5:1-11

+ 1:14 3 Пачч. 9:11,

+ 1:15 Галат 4:4, Матт. 3:2

+ 1:16 Матт. 14:34, Марк 6:53, Югь. 1:40-42

+ 1:17 Матт. 13:47

+ 1:18 Марк 10:28

• 1:21 Лк. 4:31-41

+ 1:21 Матт. 4:13

+ 1:22 Матт. 7:28-29

+ 1:24 Марк 5:7, Ляхнар 19:15, Югь. 6:69

+ 1:26 Марк 9:20, Ляхнар 8:7

+ 1:27 Ляхнар 17:19

+ 1:30 Коринф-1 9:5

+ 1:31 Марк 5:41, Марк 9:27, Ляхнар 3:7, Ляхнар 9:41

+ 1:34 Матт. 12:16, Марк 3:12

• 1:35 Лк. 4:42-44

+ 1:35 Матт. 14:23, Лк. 5:16

• 1:40 Матт. 8:1-4, Лк. 5:12-16

+ 1:40 4 Пачч. 5:1, Марк 9:22

+ 1:42 Лк. 17:14

+ 1:43 Матт. 9:30

+ 1:44 Лк. 17:14

+ 1:45 Марк 7:36

• 2:1 Матт. 9:1-8, Лк. 5:17-26

+ 2:1 Матт. 4:13, Марк 1:21

+ 2:4 Марк 6:55

+ 2:5 Матт. 8:10, Марк 10:52, Лк. 7:48

+ 2:7 Марк 14:64,

• 2:13 Матт. 9:9-13, Лк. 5:27-32

+ 2:16 Лк. 15:2

+ 2:17 Лк. 15:7, Тимофейиз-1 1:15

• 2:18 Матт. 9:14-17, Матт. 12:1-8, Лк. 5:33

+ 2:18 Матт. 11:2, Лк. 11:1, Югь. 1:35, Лк. 18:12

+ 2:19 Матт. 25:1-13, Югь. 3:29, Ачмиш 19:7, Ачмиш 21:2

+ 2:20 Марк 14:7, Лк. 17:22

+ 2:25 1 Пачч. 21:1-6

+ 2:26 1 Пачч. 22:20, 2 Пачч. 8:17,

• 3:1 Матт. 12:9-14, Лк. 6:6-11

+ 3:1 Марк 1:21

+ 3:2 Лк. 14:1, Лк. 20:20

+ 3:4 Лк. 14:3

+ 3:5 Эфес 4:18, 3 Пачч. 13:6

+ 3:7 Матт. 11:21

+ 3:10 Марк 5:28

+ 3:11 Матт. 14:33, Марк 1:24

+ 3:12 Матт. 12:16, Марк 1:34

• 3:13 Матт. 10:1-4, Лк. 6:12-16

+ 3:16 Матт. 16:18, Югь. 1:42

+ 3:17 Марк 1:19

+ 3:18 Матт. 9:9

+ 3:19 Марк 14:10, Марк 14:44

• 3:20 Матт. 12:22-32, Лк. 11:14-23, Лк. 12:10

+ 3:20 Марк 6:31

+ 3:21 Коринф-2 5:13

+ 3:22 4 Пачч. 1:2, Матт. 9:34, Матт. 10:25

+ 3:29 Лк. 12:10, Югьандин-1 5:16, Жугьдариз 10:26, Жугьдариз 10:29

• 3:31 Матт. 12:46-50, Лк. 8:19-21

+ 3:31 Марк 6:3, Югь. 2:12, Югь. 7:3, Ляхнар 1:14, Коринф-1 9:5, Галат 1:19

+ 3:35 Югь. 15:14, Жугьдариз 2:11

• 4:1 Матт. 13:1-23, Лк. 8:4-15

+ 4:9 Матт. 11:15, Ачмиш 2:7

• 4:10 Матт. 13:18-23, Лк. 8:11-15

+ 4:11 Матт. 19:11, Коринф-1 5:12-13

+ 4:12 Югь. 12:40, Ляхнар 28:26-27

+ 4:14 Ляхнар 8:4

+ 4:17 Галат 1:6, Жугьдариз 6:4

+ 4:19 Матт. 6:25, Марк 10:23, Тимофейиз-1 6:10

+ 4:20 Югь. 15:5

• 4:21 Лк. 8:16-18

+ 4:21 Матт. 5:15, Лк. 11:33

+ 4:22 Матт. 10:26, Лк. 12:2

+ 4:23 Матт. 11:15, Марк 4:9

+ 4:24 Матт. 7:2

+ 4:25 Насигьятар 9:9

+ 4:29 Матт. 13:38, Ачмиш 14:15

• 4:30 Матт. 13:31-35, Лк. 13:18-19

+ 4:31 Матт. 17:20, Лк. 17:6

+ 4:32 Даниял 4:9

• 4:35 Матт. 8:23-27, Лк. 8:22-25

+ 4:35 Матт. 8:18, Лк. 8:22

+ 4:37 Ляхнар 27:14

• 5:1 Матт. 8:28-34, Лк. 8:26-39

+ 5:7 Марк 1:24

+ 5:17 Лк. 5:8, Ляхнар 16:39

+ 5:20 Матт. 4:25, Марк 7:31

• 5:21 Матт. 9:18-26, Лк. 8:40-56

+ 5:22 Лк. 13:14, Ляхнар 13:15, Ляхнар 18:8

+ 5:28 Марк 3:10

+ 5:30 Лк. 5:17, Лк. 6:19

+ 5:34 Марк 10:52

+ 5:37 Марк 9:2, Марк 14:33

+ 5:39 Югь. 11:11

+ 5:41 Марк 1:31, Марк 9:27, Ляхнар 3:7, Ляхнар 9:41, Лк. 7:14

+ 5:43 Марк 1:44, Марк 9:9

• 6:1 Матт. 13:53-58, Лк. 4:16-30

+ 6:1 Матт. 2:23, Лк. 2:39, Лк. 4:23

+ 6:2 Марк 1:21

+ 6:3 Матт. 11:6

+ 6:4 Югь. 4:44

• 6:7 Матт. 10:1, Матт. 10:5-15, Лк. 9:1-6

+ 6:7 Марк 3:13-18

+ 6:11 Ляхнар 13:51

+ 6:12 Марк 1:15

+ 6:13 Якьубдин 5:14

• 6:14 Матт. 14:1-12, Лк. 9:7-9

+ 6:14 Марк 8:28

+ 6:15 Матт. 21:11

+ 6:17 Матт. 11:2, Лк. 3:19-20, Югь. 3:24

+ 6:21 Эвел 40:20, Эстер 1:3

+ 6:23 Эстер 5:3, Эстер 7:2

+ 6:29 Марк 2:18

• 6:30 Матт. 14:13-21, Лк. 9:10-17, Югь. 6:1-14

+ 6:30 Марк 6:7

+ 6:31 Марк 3:20

+ 6:34 3 Пачч. 22:17, Матт. 9:36

+ 6:37 4 Пачч. 4:42-44

• 6:45 Матт. 14:22-36, Югь. 6:15-21

+ 6:45 Матт. 11:21, Марк 8:22

+ 6:46 Лк. 6:12, Лк. 9:28

+ 6:49 Лк. 24:37

+ 6:52 Марк 6:41, Марк 8:17, Югь. 12:40, Коринф-2 3:14

+ 6:53 Матт. 14:34, Лк. 5:1

+ 6:55 Марк 2:4, Ляхнар 5:15

+ 6:56 Марк 5:27

• 7:1 Матт. 15:1-20

+ 7:3 Галат 1:14

+ 7:4 Жугьдариз 9:10

+ 7:5 Лк. 11:38

+ 7:6 Матт. 23:13

+ 7:7 Колосс 2:22

+ 7:15 Ляхнар 10:15, Титдиз 1:15

* 7:16 Грекарин саспи БикӀбариъ гьамци кӀура: «Ибар кайириз гъит ебхьри».

+ 7:19 Ляхнар 10:15, Ляхнар 11:9, Титдиз 1:15

+ 7:20 Матт. 12:34, Якьубдин 3:6

+ 7:21 Галат 5:19-21, Коринф-1 6:9-10

• 7:24 Матт. 15:21-28

+ 7:26 Ляхнар 21:2-3

+ 7:27 Матт. 7:6

+ 7:31 Марк 8:24, Марк 5:20, Марк 1:9

+ 7:33 Марк 8:23, Югь. 9:6

+ 7:36 Марк 1:44-45

• 8:1 Матт. 15:32-39

+ 8:2 Матт. 9:36

+ 8:4 4 Пачч. 4:42-44

• 8:11 Матт. 16:1-4

+ 8:11 Лк. 11:16, Коринф-1 1:22

• 8:14 Матт. 16:5-12

+ 8:15 Лк. 12:1, Коринф-1 5:7-8

+ 8:17 Марк 6:52, Марк 7:18

+ 8:19 Марк 6:41-43

+ 8:20 Марк 8:8

+ 8:22 Марк 6:45

+ 8:23 Марк 7:33, Югь. 9:6

• 8:27 Матт. 16:13-20, Лк. 9:18-21

+ 8:28 Марк 6:14, 3 Пачч. 17:1,

+ 8:29 Марк 14:61-62, Югь. 11:27

+ 8:30 Матт. 9:30

• 8:31 Матт. 16:21-28, Лк. 9:22-27

+ 8:31 Лк. 17:25, Марк 9:31, Марк 10:34, Югь. 2:19

+ 8:32 Югь. 16:25

+ 8:33 Матт. 4:10, Филипп 3:19

+ 8:34 Матт. 10:38-39

+ 8:35 Марк 10:29

+ 8:36 Лк. 12:20

+ 8:38 Рим 1:16, Тимофейиз-2 1:8, Даниял 7:13,

+ 9:1 Марк 13:30, Югь. 21:22

• 9:2 Матт. 17:1-13, Лк. 9:28-36

+ 9:2 Марк 5:37, Марк 14:33

+ 9:3 Даниял 7:9

+ 9:7 Петрин-2 1:17

+ 9:9 Марк 1:44, Марк 5:43

+ 9:13 Матт. 11:14, Лк. 1:17

• 9:14 Матт. 17:14-20, Лк. 9:37-43

+ 9:17 Лк. 11:14

+ 9:20 Марк 1:26

+ 9:22 Марк 1:40

+ 9:23 Матт. 17:20-21

+ 9:26 Марк 1:26

+ 9:27 Марк 1:31, Марк 5:41, Ляхнар 3:7, Ляхнар 9:41

• 9:30 Матт. 17:22-23, Лк. 9:43-45

+ 9:31 Марк 8:31, Марк 10:32-34

+ 9:32 Марк 6:52

• 9:33 Матт. 18:1-9, Лк. 9:46-50, Лк. 22:24-30

+ 9:33 Матт. 17:24

+ 9:35 Марк 10:43-44

+ 9:36 Марк 10:16

+ 9:37 Матт. 10:40, Лк. 10:16, Югь. 13:20

+ 9:38 Матт. 7:22, Матт. 12:27, Ляхнар 19:13,

+ 9:40 Матт. 12:30, Лк. 11:23

+ 9:41 Матт. 10:42

+ 9:42 Лк. 17:2

+ 9:43 Матт. 5:30, Матт. 25:41, Ачмиш 20:10

* 9:44,[46] Грекарин саспи БикӀбариъ гьамци кӀура: «Душваъ зат дийийигъди мялхъвяри итӀури шулу ва ктӀрубшвру цӀигъ ургури шулу».

+ 9:50 Матт. 5:13, Лк. 14:34, Рим 12:18, Коринф-2 13:11, Фессалоник-1 5:13

• 10:1 Матт. 19:1-12

+ 10:6 Эвел 1:27

+ 10:7 Эвел 2:24, Коринф-1 6:16, Эфес 5:31, Коринф-1 6:16

+ 10:9 Коринф-1 7:10

+ 10:12 Матт. 5:32

• 10:13 Матт. 19:13-15, Лк. 18:15-17

+ 10:15 Матт. 18:3

+ 10:16 Марк 9:36

• 10:17 Матт. 19:16-30, Лк. 18:18-30

+ 10:17 Лк. 10:25

+ 10:19 Коринф-1 6:8

+ 10:20 Филипп 3:6

+ 10:21 Лк. 12:33

+ 10:23 Марк 4:19

+ 10:27 Эвел 18:14, Марк 14:36, Лк. 1:37

+ 10:28 Марк 1:18-20

+ 10:29 Марк 8:35, Лк. 14:26

+ 10:30 Коринф-2 12:10

+ 10:31 Матт. 20:16, Лк. 13:30

• 10:32 Матт. 20:17-19, Лк. 18:31-34

+ 10:34 Марк 8:31, Марк 9:31

• 10:35 Матт. 20:20-28

+ 10:35 Марк 1:19

+ 10:37 Матт. 19:28

+ 10:38 Марк 14:36, Югь. 18:11, Лк. 12:50

+ 10:39 Ляхнар 12:2, Ачмиш 1:9

+ 10:43 Петрин-1 5:3, Матт. 23:11, Марк 9:35

+ 10:45 Югь. 13:4-5, Югь. 11:51, Рим 4:25, Галат 1:4, Тимофейиз-1 2:6, Титдиз 2:14, Петрин-1 1:18-19

• 10:46 Матт. 20:29-34, Лк. 18:35-43

+ 10:46 3 Пачч. 16:34

+ 10:47 2 Пачч. 7:12-16, Лк. 1:32

+ 10:52 Марк 5:34, Лк. 7:50, Лк. 17:19

• 11:1 Матт. 21:1-11, Лк. 19:28-40, Югь. 12:12-19

+ 11:1 2 Пачч. 15:30, Ляхнар 1:12, Матт. 21:17, Лк. 24:50, Югь. 11:18

+ 11:8 4 Пачч. 9:13

+ 11:10 Матт. 23:39

• 11:12 Матт. 21:18-19

+ 11:12 Матт. 4:2

+ 11:13 Марк 13:28, Лк. 13:6

• 11:15 Матт. 21:12-17, Лк. 19:45-48, Югь. 2:13-22

+ 11:15 Лк. 2:24

+ 11:18 Матт. 21:46

+ 11:19 Лк. 21:37

• 11:20 Матт. 21:19-22

+ 11:23 Матт. 7:7, Матт. 17:20, Коринф-1 13:2

+ 11:24 Матт. 7:7, Якьубдин 1:6

+ 11:25 Матт. 6:14, Колосс 3:13

* 11:26 Грекарин саспи БикӀбариъ гьамци кӀура: «Хъа жарадарилан хил алдадабгъиш, Аьршариъ айи ичв Адашдира ичв гунгьарилан хил алдабгъидар».

• 11:27 Матт. 21:23-27, Лк. 20:1-8

+ 11:28 Ляхнар 4:7

+ 11:30 Марк 1:4

+ 11:31 Лк. 7:30

+ 11:32 Матт. 11:9, Матт. 14:5

• 12:1 Матт. 21:33-46, Лк. 20:9-19

+ 12:1 Марк 13:34

+ 12:5 Матт. 22:6, Матт. 23:34, Жугьдариз 11:36-37, Жугьдариз 11:36-37

+ 12:6 Матт. 3:17, Жугьдариз 1:1

+ 12:7 Жугьдариз 1:2, 3 Пачч. 21:19

+ 12:8 Жугьдариз 13:12

+ 12:9 Ляхнар 13:46

+ 12:11 Ляхнар 4:11, Петрин-1 2:7

+ 12:12 Марк 11:18, Марк 11:32

• 12:13 Матт. 22:15-22, Лк. 20:20-26

+ 12:13 Лк. 11:54

+ 12:14 Матт. 17:24-25

+ 12:15 Марк 7:6, Лк. 12:1

+ 12:17 Рим 13:7

• 12:18 Матт. 22:23-33, Лк. 20:27-40

+ 12:18 Матт. 3:7, Ляхнар 23:8

+ 12:19 Эвел 38:8,

• 12:28 Матт. 22:34-40, Лк. 10:25-28

+ 12:31 Матт. 19:19

+ 12:33 3 Пачч. 15:22,

+ 12:34 Лк. 20:40

• 12:35 Матт. 22:41-46, Лк. 20:41-44

+ 12:35 2 Пачч. 7:12-16, Марк 10:47, Лк. 1:32

+ 12:36 Ляхнар 2:34-35

+ 12:37 Марк 6:20

• 12:38 Матт. 23:1-36, Лк. 20:45-47

+ 12:39 Лк. 11:43

• 12:41 Лк. 21:1-4

+ 12:41 4 Пачч. 12:9, Матт. 27:6

+ 12:44 Коринф-2 8:1-3, Коринф-2 8:12

• 13:1 Матт. 24:1-14, Лк. 21:5-19

+ 13:2 Лк. 19:44

+ 13:5 Югьандин-1 3:7, Колосс 2:8, Фессалоник-2 2:3

+ 13:8 Ачмиш 6:4, Ляхнар 11:28, Ачмиш 6:8, Ачмиш 6:12

+ 13:9 Ляхнар 17:6, Ляхнар 18:12, Ляхнар 24:1, Ляхнар 25:6

+ 13:10 Матт. 28:19, Рим 10:18, Колосс 1:6

+ 13:11 Ляхнар 4:8

+ 13:12 Матт. 10:35-36

+ 13:13 Матт. 10:22, Югь. 15:18, Якьубдин 5:11, Ачмиш 2:10

• 13:14 Матт. 24:15-28, Лк. 21:20-24

+ 13:14 Даниял 9:27, Даниял 11:31, Даниял 12:11

+ 13:15 Лк. 17:31

+ 13:17 Лк. 23:29

+ 13:19 Даниял 12:1, Ачмиш 16:18

+ 13:20 Лк. 18:7

+ 13:21 Лк. 17:23

+ 13:22 Фессалоник-2 2:9, Ачмиш 13:13, Ачмиш 16:14

+ 13:23 Югь. 13:19, Югь. 14:29

• 13:24 Матт. 24:29-31, Лк. 21:25-28

+ 13:25 Ляхнар 2:20, Ачмиш 6:13

+ 13:26 Даниял 7:13, Матт. 16:27

+ 13:27 Матт. 13:41

• 13:28 Матт. 24:32-35, Лк. 21:29-33

+ 13:30 Марк 9:1

+ 13:31 Петрин-2 3:10

• 13:32 Матт. 24:36-44, Лк. 17:26-30, Лк. 17:34-36

+ 13:33 Эфес 6:18, Фессалоник-1 5:6, Матт. 25:13

+ 13:34 Марк 12:1

+ 13:35 Матт. 25:13, Петрин-2 3:10, Фессалоник-1 5:2

+ 13:36 Матт. 25:1-13

• 14:1 Матт. 26:1-5, Лк. 22:1-2, Югь. 11:45-53

+ 14:1 Югь. 11:53

• 14:3 Матт. 26:6-13, Лк. 7:36-50, Югь. 12:1-8

+ 14:3 Матт. 21:17, Югь. 11:1, Югь. 11:18,

+ 14:7 Марк 2:20, Югь. 7:33

+ 14:8 Югь. 19:40

+ 14:9 Матт. 24:14

• 14:10 Матт. 26:14-16, Лк. 22:3-6

+ 14:10 Югь. 13:2, Ляхнар 1:16

• 14:12 Матт. 26:17-30, Лк. 22:7-23, Югь. 13:21-30

+ 14:12 Коринф-1 5:7

+ 14:18 Югь. 13:18

+ 14:21 Матт. 18:7

• 14:22 Матт. 26:26-30, Лк. 22:15-20, Коринф-1 11:23-25

+ 14:22 Югь. 6:51, Коринф-1 10:16

+ 14:26 Лк. 22:39

• 14:27 Матт. 26:31-35, Лк. 22:31-34, Югь. 13:36-38

+ 14:27 Югь. 16:32

+ 14:28 Марк 16:7

• 14:32 Матт. 26:36-46, Лк. 22:39-46

+ 14:33 Марк 5:37, Марк 9:2

+ 14:34 Югь. 12:27

+ 14:35 Жугьдариз 5:7

+ 14:36 Марк 10:27, Марк 10:38, Югь. 18:11, Югь. 5:30, Югь. 6:38

+ 14:38 Матт. 6:13, Петрин-1 4:7

+ 14:41 Югь. 2:4, Марк 9:31, Марк 10:33

• 14:43 Матт. 26:47-56, Лк. 22:47-53, Югь. 18:3-12

+ 14:43 Ляхнар 1:16

+ 14:47 Лк. 22:38

+ 14:49 Марк 11:27, Матт. 1:22-23, Матт. 21:4, Югь. 19:36

+ 14:50 Марк 14:27, Югь. 16:32

• 14:53 Матт. 26:57-68, Лк. 22:54-55, Лк. 22:63-71, Югь. 18:13-14, Югь. 18:19-24

+ 14:58 Коринф-2 5:1, Марк 15:29, Югь. 2:19

+ 14:60 Марк 15:4-5

+ 14:62 Даниял 7:13, Матт. 16:27, Матт. 24:30, Жугьдариз 1:13

+ 14:63 Ляхнар 14:14

+ 14:64 Марк 2:7, Югь. 10:36,

+ 14:65 Марк 10:34

• 14:66 Матт. 26:69-75, Лк. 22:56-62, Югь. 18:15-18, Югь. 18:25-27

+ 14:72 Марк 14:30

• 15:1 Матт. 27:1-2, Матт. 27:11-14, Лк. 23:1-5, Югь. 18:28-38

+ 15:1 Лк. 3:1, Лк. 13:1, Ляхнар 3:13, Ляхнар 4:27, Тимофейиз-1 6:13

+ 15:2 Матт. 2:2

+ 15:4 Марк 14:60-61

• 15:6 Матт. 27:15-26, Лк. 23:13-25, Югь. 18:39

+ 15:10 Югь. 12:19, Ляхнар 5:17

+ 15:11 Ляхнар 3:14

+ 15:14 Лк. 23:41, Жугьдариз 4:15

+ 15:15 Марк 10:34

• 15:16 Матт. 27:27-31, Югь. 19:2-3

+ 15:19 Марк 10:34, Марк 14:65

• 15:21 Матт. 27:32-44, Лк. 23:26-43, Югь. 19:17-27

+ 15:21 Рим 16:13

* 15:28 Грекарин саспи БикӀбариъ гьамци кӀура: «Гьамци Гирами бикӀбариъ дибикӀнайиб тамам гъабхьнийи: „Думу гъачгъарин арайиъ дерккнийи“».

+ 15:29 Марк 14:58, Югь. 2:19

+ 15:31 Югь. 10:18

+ 15:32 Югь. 1:49, Югь. 12:13, Югь. 20:29

• 15:33 Матт. 27:45-56, Лк. 23:44-49, Югь. 19:28-30

+ 15:40 Лк. 8:2

• 15:42 Матт. 27:57-61, Лк. 23:50-56, Югь. 19:38-42

• 16:1 Матт. 28:1-8, Лк. 24:1-12, Югь. 20:1-10

+ 16:1 Марк 15:40

+ 16:3 Марк 15:46

+ 16:7 Марк 14:28

• 16:9 Матт. 28:9-10, Матт. 28:16-20, Лк. 24:13-49, Югь. 20:11-23

+ 16:9 Лк. 8:2

+ 16:11 Лк. 24:11

+ 16:15 Ляхнар 1:8, Колосс 1:23

+ 16:16 Ляхнар 16:31, Рим 10:9, Петрин-1 3:21, Югь. 3:18

+ 16:17 Лк. 10:17, Ляхнар 5:16, Ляхнар 8:7, Ляхнар 16:18, Ляхнар 19:12, Ляхнар 2:4, Ляхнар 10:46, Коринф-1 12:10, Коринф-1 14:2

+ 16:18 Лк. 10:19, Ляхнар 28:3-5, Ляхнар 9:12, Ляхнар 28:8

+ 16:19 Лк. 24:51, Ляхнар 1:9, Тимофейиз-1 3:16, Ляхнар 7:55-56, Петрин-1 3:22, Рим 8:34, Эфес 1:20, Колосс 3:1, Жугьдариз 1:3, Жугьдариз 8:1, Жугьдариз 12:2, Ачмиш 3:21

+ 16:20 Ляхнар 5:12

+ 1:3 Ляхнар 1:1

+ 1:5 Матт. 2:1,

+ 1:6 Филипп 3:6

+ 1:7 1 Пачч. 1:2

+ 1:13 Ляхнар 10:4

+ 1:15 Лк. 7:28, Лк. 7:33, Галат 1:15

+ 1:17 Матт. 11:14, Матт. 17:12-13, Марк 1:2

+ 1:18 Эвел 15:8,

+ 1:19 Даниял 8:16, Даниял 9:21

+ 1:25 Эвел 30:23

+ 1:26 Даниял 8:16, Даниял 9:21, Матт. 2:23, Югь. 1:45, Матт. 1:16

+ 1:31 Матт. 1:20

+ 1:32 2 Пачч. 7:13, Марк 11:10

+ 1:33 Даниял 7:14, Даниял 7:27, Коринф-1 15:24, Ачмиш 11:15

+ 1:35 Матт. 18:20, Матт. 14:33

+ 1:37 Эвел 18:14, Марк 10:27

+ 1:46 1 Пачч. 2:1-10

+ 1:48 1 Пачч. 1:11, Лк. 11:27

+ 1:54 Эвел 17:19, Рим 4:13, Галат 3:16, Жугьдариз 2:16

+ 1:59 Эвел 17:12,

+ 1:69 Ляхнар 3:21, Рим 1:2, Титдиз 1:1-2

+ 1:73 Эвел 22:16-18, Эвел 26:3, Жугьдариз 6:13,

+ 1:76 Лк. 7:26, Лк. 20:6, Матт. 3:3, Марк 1:2-3

+ 1:77 Лк. 3:3

+ 1:79 Матт. 4:16

+ 1:80 Лк. 3:2

• 2:1 Матт. 1:18-25

+ 2:1 Ляхнар 5:37

+ 2:4 Лк. 1:26-27, 1 Пачч. 17:58

+ 2:9 Ляхнар 12:7

+ 2:11 Матт. 1:21,

+ 2:12 1 Пачч. 2:34, 4 Пачч. 19:29

+ 2:13 Ачмиш 5:11

+ 2:14 Лк. 19:38

+ 2:19 Даниял 7:28, Лк. 2:51

+ 2:21 Эвел 17:12-13,

+ 2:30 Югь. 8:12

+ 2:35 Югь. 19:25

+ 2:37 Ляхнар 13:2, Ляхнар 14:23

+ 2:39 Матт. 2:23, Лк. 1:26-27

+ 2:50 Лк. 9:45, Лк. 18:34

+ 2:51 Даниял 7:28, Лк. 2:19

+ 2:52 1 Пачч. 2:26

• 3:1 Матт. 3:1-12, Марк 1:1-8, Югь. 1:19-28

+ 3:1 Лк. 13:1, Лк. 23:1, Лк. 9:7

+ 3:2 Матт. 26:3, Югь. 11:49, Лк. 1:63, Лк. 1:80, Югь. 1:6-7

+ 3:7 Матт. 12:34, Матт. 23:33

+ 3:8 Лк. 16:24, Югь. 8:33

+ 3:9 Лк. 13:9, Матт. 7:19

+ 3:10 Ляхнар 2:37, Ляхнар 16:30

+ 3:11 Матт. 25:35, Якьубдин 2:15-16

+ 3:14 Лк. 19:8

+ 3:15 Югь. 1:19-20

+ 3:17 Матт. 13:30

+ 3:20 Матт. 11:2, Матт. 14:1-12, Марк 6:17-18, Югь. 3:24

• 3:21 Матт. 3:13-17, Марк 1:9-11

+ 3:21 Ляхнар 7:56

+ 3:22 Югь. 1:32-33, Марк 9:7, Югь. 12:28, Лк. 9:35, Петрин-2 1:17

• 3:23 Матт. 1:1-17

+ 3:31 2 Пачч. 5:14

+ 3:32 1 Пачч. 17:12, Рут 4:18-22

+ 3:33 Эвел 38,

+ 3:38 Эвел 5

• 4:1 Матт. 4:1-11, Марк 1:12-13

+ 4:2 Фессалоник-1 3:5, 3 Пачч. 19:8, Матт. 21:18

+ 4:6 Югьандин-1 5:19, Ачмиш 13:2

• 4:14 Матт. 13:53-58, Марк 6:1-6

+ 4:15 Марк 1:21

+ 4:16 Матт. 2:23, Лк. 2:39

+ 4:23 Матт. 11:23, Марк 2:1-12, Югь. 4:46-53

+ 4:24 Югь. 4:44

+ 4:25 3 Пачч. 17:1, 3 Пачч. 18:2, Якьубдин 5:17

+ 4:26 3 Пачч. 17:9

+ 4:27 4 Пачч. 5:1-14

+ 4:30 Югь. 8:59, Югь. 10:39

• 4:31 Марк 1:21-28

+ 4:31 Матт. 4:13

+ 4:32 Матт. 7:28-29

+ 4:34 Матт. 8:29, Марк 1:23-24, Лк. 8:28, Ляхнар 19:15

+ 4:35 Лк. 9:42, Ляхнар 8:7

• 4:38 Матт. 8:14-17, Марк 1:29-34

+ 4:38 Коринф-1 9:5

+ 4:41 Матт. 12:16, Марк 3:12

• 4:42 Марк 1:35-39

+ 4:42 Лк. 5:16

• 5:1 Матт. 4:18-22, Марк 1:16-20

+ 5:1 Матт. 14:34, Марк 6:53

+ 5:4 Югь. 21:6

+ 5:10 Матт. 13:47

• 5:12 Матт. 8:1-4, Марк 1:40-45

+ 5:12 4 Пачч. 5:1, Марк 9:22

+ 5:14 Матт. 9:30, Матт. 17:9, Марк 1:34, Лк. 17:14

+ 5:16 Матт. 14:23, Лк. 4:42

• 5:17 Матт. 9:1-8, Марк 2:1-12

+ 5:17 Лк. 6:19, Лк. 8:46

+ 5:20 Матт. 8:10, Марк 10:52, Лк. 7:48

+ 5:21 Матт. 26:65,

• 5:27 Матт. 9:9-17, Марк 2:13-22

+ 5:29 Лк. 19:6

+ 5:30 Лк. 15:2

+ 5:32 Лк. 15:7, Тимофейиз-1 1:15

• 5:33 Матт. 9:14-17, Марк 2:18-22

+ 5:33 Матт. 11:2, Лк. 11:1, Югь. 1:35, Лк. 18:12

+ 5:34 Матт. 25:1-13, Югь. 3:29, Ачмиш 19:7, Ачмиш 21:2

+ 5:35 Марк 14:7, Лк. 17:22

• 6:1 Матт. 12:1-14, Марк 2:23

+ 6:3 1 Пачч. 21:6

+ 6:6 Марк 1:21

+ 6:7 Лк. 14:1, Лк. 20:20

+ 6:9 Лк. 14:3

+ 6:10 3 Пачч. 13:6

• 6:12 Матт. 10:1-4, Марк 3:13-19

+ 6:14 Матт. 16:18, Югь. 1:42

+ 6:15 Матт. 9:9

+ 6:16 Лк. 22:47

• 6:17 Матт. 4:23

+ 6:19 Лк. 5:17, Лк. 8:46

+ 6:21 Югь. 7:37, Коринф-2 7:10

+ 6:22 Петрин-1 4:14

+ 6:23 Ляхнар 5:41, Якьубдин 1:2, Коринф-2 12:10

+ 6:24 Матт. 6:2, Якьубдин 5:1

+ 6:25 Насигьятар 14:13,

• 6:27 Матт. 5:38-48

+ 6:28 Лк. 23:34, Ляхнар 7:60, Петрин-1 3:9

+ 6:29 Петрин-1 2:23, Коринф-1 6:7

+ 6:30 Насигьятар 21:26

+ 6:31 Матт. 7:12

+ 6:36 Матт. 5:7

• 6:37 Матт. 7:1-5

+ 6:37 Рим 14:10, Коринф-1 4:5, Рим 2:1, Рим 14:10, Якьубдин 2:13

+ 6:38 Коринф-2 9:6, Марк 4:24, Рим 2:1

+ 6:39 Матт. 15:14

+ 6:40 Матт. 10:24, Югь. 13:16

• 6:43 Матт. 7:17-20, Матт. 12:33-35

+ 6:45 Насигьятар 12:5, Матт. 15:18, Якьубдин 3:6

• 6:46 Матт. 7:24-27

+ 6:46 Матт. 7:22, Матт. 25:11, Югь. 13:13

+ 6:48 Насигьятар 10:25, Насигьятар 12:3

• 7:1 Матт. 8:5-13

+ 7:4 Ляхнар 10:2

+ 7:13 Матт. 20:34

+ 7:14 Лк. 8:54

+ 7:15 3 Пачч. 17:23, 4 Пачч. 4:36

+ 7:16 Матт. 21:11

• 7:18 Матт. 11:2-19

+ 7:19 Югь. 4:25, Югь. 6:14, Югь. 11:27

+ 7:23 Югь. 6:61, Югь. 16:1

+ 7:24 Лк. 3:2

+ 7:26 Матт. 14:5, Матт. 21:26

+ 7:27 Марк 1:2

+ 7:28 Лк. 1:15

+ 7:29 Лк. 3:12

+ 7:33 Матт. 3:4, Лк. 1:15

+ 7:34 Югь. 2:1, Югь. 12:2, Лк. 5:30

• 7:36 Матт. 26:6-13, Марк 14:3-9, Югь. 12:1-8

+ 7:39 Лк. 15:2

+ 7:41 Матт. 18:28

+ 7:42 Матт. 6:14, Марк 11:25-26, Эфес 4:32, Колосс 3:13

+ 7:48 Лк. 5:20

+ 7:50 Лк. 8:48, Лк. 17:19, Лк. 18:42, Эфес 2:8

+ 8:1 Лк. 4:43

+ 8:2 Лк. 23:49, Матт. 27:56, Марк 16:9, Лк. 24:10, Югь. 19:25

+ 8:3 Лк. 24:10

• 8:4 Матт. 13:1-9, Марк 4:1-9

+ 8:8 Матт. 11:15, Ачмиш 2:7

• 8:9 Матт. 13:10-23, Марк 4:10-25

+ 8:10 Матт. 19:11,

+ 8:11 Ляхнар 8:4

+ 8:13 Галат 1:6, Жугьдариз 6:4

+ 8:14 Матт. 6:25, Марк 10:23, Тимофейиз-1 6:10

+ 8:15 Югь. 15:5

+ 8:16 Матт. 5:15, Лк. 11:33

+ 8:17 Матт. 10:26, Лк. 12:2

+ 8:18 Насигьятар 9:9

• 8:19 Матт. 12:46-50, Марк 3:31-35

+ 8:19 Марк 6:3, Югь. 2:12, Югь. 7:3, Ляхнар 1:14, Коринф-1 9:5, Галат 1:19

+ 8:21 Югь. 15:14, Жугьдариз 2:11

• 8:22 Матт. 8:23-27, Марк 4:35-41

+ 8:22 Матт. 8:18, Марк 4:35

• 8:26 Матт. 8:28-34, Марк 5:1-20

+ 8:28 Лк. 4:34

+ 8:35 Лк. 10:39

+ 8:37 Лк. 5:8, Ляхнар 16:39

• 8:40 Матт. 9:18-26, Марк 5:21-43

+ 8:41 Лк. 13:14, Ляхнар 13:15, Ляхнар 18:8

+ 8:44 Марк 3:10

+ 8:46 Лк. 5:17, Лк. 6:19

+ 8:48 Лк. 7:50, Эфес 2:8

+ 8:51 Марк 14:33, Лк. 9:28

+ 8:52 Югь. 11:11

+ 8:54 Марк 1:31, Марк 9:27, Ляхнар 3:7, Ляхнар 9:41, Лк. 7:14

+ 8:56 Марк 1:44, Марк 9:9

• 9:1 Матт. 10:5-15, Марк 6:7-13

+ 9:1 Лк. 6:12-16

+ 9:5 Ляхнар 13:51

+ 9:6 Марк 1:15

• 9:7 Матт. 14:1-12, Марк 6:14-29

+ 9:7 Лк. 3:1, Лк. 9:19

+ 9:8 3 Пачч. 17:1,

+ 9:9 Лк. 3:19-20, Лк. 23:8

• 9:10 Матт. 14:13-21, Марк 6:30-44, Югь. 6:1-14

+ 9:10 Лк. 9:2

+ 9:13 4 Пачч. 4:42-44

• 9:18 Матт. 16:13-19, Марк 8:27-29

+ 9:19 Лк. 9:7, 3 Пачч. 17:1,

+ 9:20 Лк. 22:67, Югь. 11:27

• 9:21 Матт. 16:20-28, Марк 8:30

+ 9:22 Лк. 17:25, Лк. 18:33, Лк. 24:7, Югь. 2:19

* 9:23 Исайи му гафариинди Чан уьмур хачриин фици аьзабариккна тувнуш, гьаци чан уьмур гьяйиф дарди тувуз шлуриз кӀурайиб ву.

+ 9:23 Матт. 10:38-39, Лк. 14:27

+ 9:25 Лк. 12:20

+ 9:26 Рим 1:16, Тимофейиз-2 1:8, Даниял 7:13,

+ 9:27 Лк. 21:32, Югь. 21:22

• 9:28 Матт. 17:1-8, Марк 9:2-8

+ 9:28 Марк 14:33, Лк. 8:51

+ 9:29 Даниял 7:9

+ 9:35 Лк. 23:35, Петрин-2 1:17

• 9:37 Матт. 17:14-18, Марк 9:14-27

+ 9:42 Лк. 4:35

• 9:43 Матт. 17:22-23, Марк 9:30-32

+ 9:44 Лк. 9:22, Лк. 18:32-33

+ 9:45 Лк. 2:50, Лк. 18:34

• 9:46 Матт. 18:1-5, Марк 9:33-40

+ 9:48 Матт. 10:40, Лк. 10:16, Югь. 13:20

+ 9:49 Матт. 7:22, Матт. 12:27, Ляхнар 19:13,

+ 9:50 Лк. 11:23

+ 9:51 Лк. 24:51, Ляхнар 1:9

+ 9:52 Матт. 10:5

+ 9:54 4 Пачч. 1:10, Ачмиш 13:13

• 9:57 Матт. 8:19-22

+ 9:61 3 Пачч. 19:20

• 10:1 Матт. 10:7-16

+ 10:2 Матт. 9:37-38, Югь. 4:35

+ 10:3 Матт. 10:16

+ 10:4 4 Пачч. 4:29

+ 10:7 Галат 6:6, Тимофейиз-1 5:18

+ 10:8 Коринф-1 10:27

+ 10:9 Марк 1:15

+ 10:11 Ляхнар 13:51

+ 10:12 Эвел 18:20, Эвел 19:24,

• 10:13 Матт. 11:20-24

+ 10:13 Марк 6:45, Марк 8:21, Марк 3:7

+ 10:16 Матт. 10:40, Матт. 25:45, Югь. 13:20, Галат 4:14

+ 10:17 Марк 16:17, Ляхнар 5:16, Ляхнар 8:7, Ляхнар 16:18, Ляхнар 19:12

+ 10:18 Ачмиш 9:1, Ачмиш 12:8-9

+ 10:19 Марк 16:18, Ляхнар 28:3-5

+ 10:20 Жугьдариз 12:23, Ачмиш 3:5

• 10:21 Матт. 11:25-27, Матт. 13:16-17

+ 10:22 Югь. 6:46, Югь. 7:29, Югь. 8:19, Югь. 10:15

+ 10:23 Матт. 13:16-17

+ 10:24 Жугьдариз 11:13, Петрин-1 1:10-12

+ 10:25 Лк. 18:18

+ 10:27 Матт. 22:37, Марк 12:30

+ 10:28 Рим 10:5, Галат 3:12

+ 10:33 4 Пачч. 17:34, Югь. 4:9, Югь. 8:48

+ 10:38 Югь. 11:1, Югь. 12:2

+ 10:39 Лк. 8:35

+ 10:41 Лк. 12:25

• 11:1 Матт. 6:9-15, Матт. 7:7-11

+ 11:1 Матт. 11:2, Марк 2:18, Югь. 1:35

+ 11:3 Насигьятар 30:8

+ 11:4 Матт. 26:41

+ 11:10 Насигьятар 8:17, Матт. 18:19, Матт. 21:22, Марк 11:24, Югь. 14:13-14, Югьандин-1 3:22, Югьандин-1 5:14

+ 11:13 Эвел 6:5, Матт. 12:34, Ляхнар 2:38

• 11:14 Матт. 12:22-30, Матт. 12:43-45, Марк 3:20-27

+ 11:15 4 Пачч. 1:2, Матт. 9:34, Матт. 10:25

+ 11:16 Марк 8:11, Коринф-1 1:22

+ 11:19 Лк. 9:49, Ляхнар 19:13

+ 11:23 Лк. 9:50

+ 11:26 Петрин-2 2:20

+ 11:27 Лк. 1:48

+ 11:28 Югь. 13:17, Якьубдин 1:22, Рим 2:13

• 11:29 Матт. 12:38-42, Матт. 16:1-4, Марк 8:11-13

+ 11:31 3 Пачч. 10:1-13, Матт. 12:6

+ 11:32 Юнус 3:5

• 11:33 Матт. 6:22-23

+ 11:33 Матт. 5:15, Марк 4:21, Лк. 8:16

• 11:37 Матт. 23:1-36, Марк 12:38-40, Лк. 20:45-47

+ 11:38 Марк 7:3-5

+ 11:42 Лк. 18:12

+ 11:43 Лк. 14:7, Лк. 20:46

+ 11:44 Насигьятар 26:23

+ 11:48 Ляхнар 7:51-52

+ 11:49 Матт. 21:35

+ 11:50 Ачмиш 18:24, Эвел 4:8, Югьандин-1 3:12, Жугьдариз 11:4,

+ 11:54 Лк. 20:20

+ 12:1 Матт. 16:6, Марк 8:15, Коринф-1 5:7-8

+ 12:2 Матт. 10:26, Марк 4:22, Лк. 8:17

• 12:4 Матт. 10:17-20, Матт. 10:28-33

+ 12:4 Насигьятар 29:25,

+ 12:5 Жугьдариз 10:31

+ 12:7 Матт. 6:26, Матт. 12:12

+ 12:8 Рим 10:9, Ачмиш 3:5

+ 12:9 Матт. 25:12, Югьандин-1 2:23, Тимофейиз-2 2:12

+ 12:10 Матт. 12:31-32, Марк 3:29

+ 12:12 Насигьятар 16:1

• 12:13 Матт. 6:19-21, Матт. 6:25-34

+ 12:15 Тимофейиз-1 6:6-10,

+ 12:21 Тимофейиз-1 6:18

+ 12:22 Филипп 4:6, Петрин-1 5:7

+ 12:24 Матт. 10:31, Матт. 12:12

+ 12:27 3 Пачч. 10:4-7

+ 12:28 Матт. 8:26, Матт. 14:31, Матт. 16:8

+ 12:32 Югь. 10:16, Лк. 22:29

+ 12:33 Матт. 19:21, Лк. 18:22

• 12:35 Матт. 24:45-51

+ 12:36 Ачмиш 3:20

+ 12:39 Петрин-2 3:10, Фессалоник-1 5:2

+ 12:43 Матт. 25:21, Югь. 13:17

+ 12:45 Матт. 25:5

• 12:49 Матт. 10:34-36

+ 12:50 Марк 10:38

+ 12:51 Ляхнар 14:4

• 12:54 Матт. 5:25-26, Матт. 16:2-3

+ 12:58 Насигьятар 25:8

+ 13:1 Лк. 3:1, Лк. 23:1

+ 13:4 Югь. 9:7, Югь. 9:11

+ 13:6 Матт. 21:19, Марк 11:13

+ 13:7 Матт. 7:19, Лк. 3:9

+ 13:10 Матт. 4:23, Марк 6:2

+ 13:14 Лк. 8:41, Ляхнар 13:15, Ляхнар 18:8,

+ 13:15 Лк. 14:5

+ 13:17 Петрин-1 3:16

• 13:18 Матт. 13:31-33, Марк 4:30-32

+ 13:19 Матт. 17:20, Лк. 17:6, Даниял 4:9

+ 13:21 Коринф-1 5:6, Галат 5:9

• 13:22 Матт. 7:13-14, Матт. 7:21-23

+ 13:25 Матт. 25:11-12

+ 13:28 Матт. 8:12

+ 13:29 Матт. 8:11, Эфес 3:6

+ 13:30 Матт. 19:30, Матт. 20:16, Марк 10:31

• 13:31 Матт. 23:37-39

+ 13:31 Лк. 3:1, Лк. 9:7

+ 13:34 Ляхнар 7:52, Рут 2:12,

+ 13:35 Лк. 19:38

+ 14:1 Лк. 6:7, Лк. 20:20

+ 14:3 Матт. 12:10, Марк 3:4

+ 14:5 Лк. 13:15

+ 14:7 Лк. 11:43

+ 14:8 Насигьятар 25:6-7

+ 14:11 Матт. 23:12, Лк. 18:14

+ 14:14 Коринф-1 15:23, Фессалоник-1 4:16

• 14:15 Матт. 22:1-10

+ 14:15 Ачмиш 19:9

• 14:25 Матт. 10:37-38

+ 14:26 Югь. 12:25

+ 14:27 Матт. 16:24, Лк. 9:23

+ 14:34 Матт. 5:13, Марк 9:50

+ 14:35 Матт. 11:15, Лк. 8:8, Ачмиш 2:7

• 15:1 Матт. 18:12-14

+ 15:2 Лк. 5:30, Лк. 19:7

+ 15:6 Петрин-1 2:25

+ 15:7 Лк. 5:31-32

+ 15:24 Рим 11:15, Эфес 2:1, Эфес 2:5, Колосс 2:13

+ 15:30 Насигьятар 29:3

+ 16:8 Югь. 12:36, Фессалоник-1 5:5

+ 16:10 Матт. 25:21, Лк. 19:17

+ 16:11 Насигьятар 24:4

+ 16:13 Матт. 6:24

• 16:14 Матт. 11:12-13

+ 16:14 Тимофейиз-1 6:10

+ 16:15 1 Пачч. 16:7, 3 Пачч. 8:39, Насигьятар 21:2,

+ 16:16 Матт. 3:2, Лк. 4:43, Матт. 11:12-13

+ 16:17 Матт. 5:18

+ 16:18 Матт. 5:32, Матт. 19:19

+ 16:22 Матт. 18:10, Ляхнар 12:15

+ 16:23 Матт. 11:23, Матт. 8:11

+ 16:24 Лк. 3:8

+ 16:29 Ляхнар 26:22, Ляхнар 28:23

+ 16:31 Матт. 28:11-15, Югь. 12:10-11

• 17:1 Матт. 18:6-7, Матт. 18:21-22

+ 17:1 Лк. 22:22

+ 17:2 Марк 9:42

+ 17:3 Матт. 18:15

+ 17:4 Матт. 6:14

+ 17:5 Марк 9:24

+ 17:6 Матт. 17:20, Лк. 13:19

+ 17:12 Лк. 5:11,

+ 17:14 Матт. 8:4, Марк 1:44, Лк. 5:14

+ 17:16 Лк. 5:12, 4 Пачч. 17:34, Югь. 4:9

+ 17:19 Марк 10:52, Лк. 7:50, Эфес 2:8

• 17:20 Матт. 24:23-28, Матт. 24:37-41

+ 17:20 Лк. 19:11, Ляхнар 1:6

+ 17:22 Лк. 5:35, Югь. 8:56

+ 17:23 Марк 13:21, Лк. 21:28

+ 17:25 Лк. 9:22

+ 17:26 Эвел 6:5

+ 17:27 Эвел 6:14, Эвел 7:21

+ 17:29 Эвел 19:16, Эвел 19:24, Петрин-2 2:6-8

+ 17:31 Марк 13:15

+ 17:32 Эвел 19:26

+ 17:33 Матт. 10:39

* 17:36 Грекарин саспи БикӀбариъ кӀура: «Кьюр кас хутӀлиъ хьиди, дурарикан сар гъадагъиди, тмунур гъитди».

+ 18:1 Лк. 21:36, Рим 12:12, Эфес 6:18, Колосс 4:2, Фессалоник-1 5:17

+ 18:7 Ачмиш 6:10, Марк 13:20, Рим 8:33, Колосс 3:12, Титдиз 1:1

+ 18:8 Жугьдариз 10:37

+ 18:9 Лк. 16:15

+ 18:10 Ляхнар 3:1

+ 18:11 Матт. 6:5

+ 18:12 Лк. 5:33, Лк. 11:42

+ 18:13 Даниял 9:19

+ 18:14 Матт. 23:12, Лк. 14:11

• 18:15 Матт. 19:13-15, Марк 10:13-16

+ 18:17 Матт. 18:3

• 18:18 Матт. 19:16-30, Марк 10:17-31

+ 18:18 Лк. 10:25

+ 18:21 Филипп 3:6

+ 18:22 Лк. 12:33

+ 18:27 Эвел 18:14, Марк 14:36

+ 18:28 Лк. 5:11

+ 18:29 Лк. 14:26

• 18:31 Матт. 20:17-19, Марк 10:32-34

+ 18:33 Лк. 9:22, Лк. 24:7, Югь. 2:19

+ 18:34 Лк. 2:50, Лк. 9:45

• 18:35 Матт. 20:29-34, Марк 10:46-52

+ 18:35 3 Пачч. 16:34

+ 18:38 2 Пачч. 7:12-16, Матт. 22:42, Лк. 1:32

+ 18:42 Лк. 7:50, Эфес 2:8

+ 19:1 3 Пачч. 16:34

+ 19:7 Лк. 5:30, Лк. 15:2

+ 19:8 2 Пачч. 12:6, Лк. 3:14

+ 19:9 Лк. 3:8, Югь. 8:33, Югь. 8:39

• 19:11 Матт. 25:14-30

+ 19:11 Лк. 17:20, Ляхнар 1:6

+ 19:14 Югь. 15:8

+ 19:17 Лк. 16:10

+ 19:22 3 Пачч. 20:40

+ 19:26 Матт. 13:12

+ 19:27 Матт. 22:7, Лк. 20:16

• 19:28 Матт. 21:1-11, Марк 11:1-11, Югь. 12:12-19

+ 19:29 2 Пачч. 15:30, Ляхнар 1:12

+ 19:36 4 Пачч. 9:13

+ 19:39 Матт. 21:15-16

+ 19:41 Югь. 11:35

+ 19:44 Лк. 21:6

• 19:45 Матт. 21:12-17, Марк 11:15-19, Югь. 2:13-22

• 20:1 Матт. 21:23-27, Марк 11:27-33

+ 20:2 Ляхнар 4:7

+ 20:4 Лк. 3:3

+ 20:5 Лк. 7:30

+ 20:6 Лк. 7:26, Лк. 9:8

• 20:9 Матт. 21:33-46, Марк 12:1-12

+ 20:9 Марк 13:34

+ 20:12 Лк. 11:48-49

+ 20:13 Матт. 3:17, Жугьдариз 1:1

+ 20:14 Жугьдариз 1:2

+ 20:15 Жугьдариз 13:12

+ 20:16 Ляхнар 13:46

• 20:19 Матт. 22:15-22, Марк 12:13-17

+ 20:20 Лк. 6:7, Лк. 14:1, Лк. 11:54

+ 20:22 Матт. 17:24-25

+ 20:23 Марк 7:6, Лк. 12:1

+ 20:25 Рим 13:7

• 20:27 Матт. 22:23-33, Марк 12:18-27

+ 20:27 Ляхнар 23:8

+ 20:35 Фессалоник-2 1:5

+ 20:40 Матт. 22:46

• 20:41 Матт. 22:41-46, Марк 12:35-40

+ 20:41 2 Пачч. 7:12-16, Лк. 1:32, Лк. 18:38

+ 20:42 Ляхнар 2:34-35

+ 20:46 Лк. 11:43

• 21:1 Марк 12:41-44

+ 21:1 4 Пачч. 12:9, Матт. 27:6, Югь. 8:20

+ 21:4 Коринф-2 8:1-3, Коринф-2 8:12

• 21:5 Матт. 24:1-14, Марк 13:1-13

+ 21:6 Лк. 19:44

+ 21:8 Югьандин-1 3:7, Колосс 2:8, Фессалоник-2 2:3,

+ 21:10 Ачмиш 6:4

+ 21:11 Ляхнар 11:28, Ачмиш 6:8, Ачмиш 6:12

+ 21:12 Ляхнар 4:3, Ляхнар 17:6, Ляхнар 18:12, Ляхнар 24:1, Ляхнар 25:6

+ 21:15 Ляхнар 6:10

+ 21:18 1 Пачч. 14:45, 2 Пачч. 14:11, Ляхнар 27:34

• 21:20 Матт. 24:15-21, Марк 13:14-19

+ 21:23 Матт. 27:25, Фессалоник-1 2:16

+ 21:24 Ачмиш 11:2

• 21:25 Матт. 24:29-31, Марк 13:24-27

+ 21:27 Даниял 7:13

• 21:29 Матт. 24:32-35, Марк 13:28-31

+ 21:32 Лк. 9:27

+ 21:33 Петрин-2 3:10

+ 21:36 Матт. 25:13, Фессалоник-1 5:6, Лк. 18:1, Рим 12:12, Эфес 6:18, Колосс 4:2, Фессалоник-1 5:17

+ 21:37 Матт. 21:23, Матт. 26:55

• 22:1 Матт. 26:1-5, Матт. 26:14-16, Марк 14:1-2, Марк 14:10-11, Югь. 11:45-53

+ 22:3 Югь. 13:2

+ 22:6 Ляхнар 1:16

• 22:7 Матт. 26:17-25, Марк 14:12-21, Югь. 13:21-30

+ 22:7 Коринф-1 5:7

• 22:14 Матт. 26:26-30, Марк 14:22-26, Коринф-1 11:23-25

+ 22:16 Ачмиш 19:9

+ 22:19 Югь. 6:51, Коринф-1 10:16, Коринф-1 11:24

+ 22:21 Югь. 13:18

+ 22:22 Ляхнар 2:23

• 22:24 Матт. 18:1-5, Марк 9:33-37, Лк. 9:46-50

+ 22:26 Матт. 20:26, Марк 10:43-44

+ 22:27 Матт. 20:28, Югь. 13:4-5

+ 22:28 Жугьдариз 2:18

+ 22:29 Лк. 12:32

+ 22:30 Матт. 19:28, Ачмиш 3:21

• 22:31 Матт. 26:31-35, Марк 14:27-31, Югь. 13:36-38

+ 22:32 Югь. 17:9

+ 22:33 Югь. 21:19, Ляхнар 12:4

+ 22:35 Лк. 9:3, Лк. 10:4

• 22:39 Матт. 26:36-46, Марк 14:32-42

+ 22:40 Матт. 6:13

+ 22:42 Марк 10:38, Югь. 18:11, Жугьдариз 5:7, Матт. 6:10

+ 22:43 Матт. 4:11, Марк 1:13

• 22:47 Матт. 26:47-56, Марк 14:43-50, Югь. 18:3-11

+ 22:47 Ляхнар 1:16

+ 22:49 Лк. 22:38

+ 22:53 Лк. 20:1, Эфес 6:12

• 22:54 Матт. 26:57-58, Матт. 26:69-75, Марк 14:53-54, Марк 14:66-72, Югь. 18:12-18, Югь. 18:25-27

+ 22:61 Лк. 22:34

• 22:63 Матт. 26:67-68, Марк 14:65

• 22:66 Матт. 26:59-66, Марк 14:55-64, Югь. 18:19-24

+ 22:69 Марк 16:19, Ляхнар 7:56, Жугьдариз 1:3

+ 22:71 Матт. 9:3, Югь. 10:36

• 23:1 Матт. 27:1-2, Матт. 27:11-14, Марк 15:1-5, Югь. 18:28-30

+ 23:1 Лк. 3:1, Лк. 13:1, Ляхнар 3:13, Ляхнар 4:27, Тимофейиз-1 6:13

+ 23:2 Ляхнар 17:7, Лк. 20:25

+ 23:3 Матт. 2:2

+ 23:4 Югь. 18:38, Югь. 19:4, Жугьдариз 4:15

+ 23:7 Лк. 3:1, Лк. 9:7

+ 23:8 Лк. 9:9

• 23:13 Матт. 27:15-26, Марк 15:6-15, Югь. 18:39

* 23:17 Грекарин саспи БикӀбариъ кӀура: «Гьюкумдин аьхюрин, гьар йисан Пасхайин машквраз дидиснайидарикан сар халкьдин тӀалабниинди деетру аьдат айи».

• 23:26 Матт. 27:32-44, Марк 15:21-32, Югь. 19:17-27

+ 23:29 Марк 13:17, Лк. 21:23

+ 23:30 Ачмиш 6:16

+ 23:34 Ляхнар 7:60,

+ 23:35 Лк. 9:35, Югь. 10:18

+ 23:41 Лк. 23:4, Жугьдариз 4:15

• 23:44 Матт. 27:45-56, Марк 15:33-41, Югь. 19:28-30

+ 23:46 Ляхнар 7:59

+ 23:48 Лк. 18:13

+ 23:49 Лк. 8:2

• 23:50 Матт. 27:57-61, Марк 15:42-47, Югь. 19:38-42

• 24:1 Матт. 28:1-10, Марк 16:1-8, Югь. 20:1-10

+ 24:4 Югь. 20:12

+ 24:7 Лк. 9:22, Лк. 18:33, Югь. 2:19

+ 24:8 Югь. 2:22

+ 24:10 Марк 15:40, Лк. 8:2-3

+ 24:11 Марк 16:11

• 24:13 Марк 16:12-13

+ 24:16 Югь. 20:14

+ 24:18 Югь. 19:25

+ 24:20 Ляхнар 2:23

+ 24:26 Петрин-1 1:11

+ 24:27 Эвел 3:15, Эвел 12:3, Эвел 22:8, 2 Пачч. 7:12-14, Даниял 7:13, Даниял 9:24-27, Ляхнар 8:35

+ 24:30 Лк. 9:16

+ 24:34 Коринф-1 15:5

• 24:36 Матт. 28:16-20, Марк 16:14-18, Югь. 20:19-23, Ляхнар 1:6-8

+ 24:37 Матт. 14:26, Марк 6:49

+ 24:39 Югьандин-1 1:1

+ 24:41 Югь. 21:5

+ 24:45 Ляхнар 16:14

+ 24:46 Лк. 24:27

+ 24:48 Ляхнар 1:8

+ 24:49 Югь. 14:26, Ляхнар 1:8, Ляхнар 1:4, Ляхнар 2:4

• 24:50 Марк 16:19-20, Ляхнар 1:9-11

+ 24:50 Матт. 21:17, Лк. 19:29, Югь. 11:18, Ляхнар 1:9

+ 24:52 Матт. 28:9

+ 24:53 Ляхнар 2:46, Ляхнар 3:1, Ляхнар 5:21

+ 1:1 Эвел 1:1, Ачмиш 19:13, Югь. 20:28, Югьандин-1 5:20, Филипп 2:6

+ 1:3 Коринф-1 8:6, Колосс 1:16, Жугьдариз 1:2

+ 1:4 Югь. 5:26, Югь. 11:25, Югьандин-1 1:2, Югьандин-1 5:11, Югь. 8:12, Югь. 9:5, Югь. 12:46

+ 1:6 Матт. 3:1, Марк 1:4, Лк. 1:80, Лк. 3:2

+ 1:7 Югь. 3:26, Югь. 5:33, Югь. 10:41, Югь. 20:31, Ляхнар 19:4

+ 1:9 Петрин-1 2:9

+ 1:11 Югь. 5:43

+ 1:12 Матт. 5:9, Югьандин-1 3:1, Югьандин-1 5:1, Рим 8:14

+ 1:13 Югь. 3:3, Якьубдин 1:18

+ 1:14 Югьандин-1 4:2, Югьандин-2 1:7, Тимофейиз-1 3:16, Жугьдариз 2:14

+ 1:15 Матт. 3:11

+ 1:17 Югь. 7:19, Югь. 14:6

+ 1:18 Югь. 6:46, Югьандин-1 4:12, Колосс 1:15, Тимофейиз-1 6:16

• 1:19 Матт. 3:1-12, Марк 1:2-8, Лк. 3:15-17

+ 1:20 Ляхнар 13:25

+ 1:21 Матт. 17:12-13, Лк. 1:17,

+ 1:29 Петрин-1 1:19, Югьандин-1 2:2, Югьандин-1 4:10

+ 1:31 Лк. 1:17

+ 1:32 Матт. 3:16, Марк 1:10, Лк. 3:22

+ 1:33 Ляхнар 1:5

+ 1:35 Матт. 11:2, Марк 2:18, Лк. 11:1

+ 1:36 Югь. 1:29

+ 1:38 Югь. 18:4, Югь. 18:7

+ 1:40 Матт. 4:18-20, Марк 1:16-20, Лк. 5:2-11

+ 1:41 Югь. 4:25

+ 1:42 Матт. 16:18, Марк 3:16, Галат 1:18, Коринф-1 1:12

+ 1:44 Югь. 12:21

+ 1:45 Югь. 21:2, Лк. 24:27, Матт. 2:23, Лк. 2:39

+ 1:47 Рим 9:6

+ 1:49 Матт. 27:11, Матт. 27:42, Югь. 11:27

+ 1:51 Эвел 28:12, Даниял 7:13

+ 2:1 Югь. 4:46, Югь. 21:2

+ 2:4 Марк 14:41, Югь. 7:6, Югь. 7:30, Югь. 8:20, Югь. 13:1

+ 2:6 Югь. 3:25

+ 2:12 Марк 3:31, Марк 6:3, Югь. 7:3, Ляхнар 1:14, Коринф-1 9:5, Галат 1:19

• 2:13 Матт. 21:12-13, Марк 11:15-17, Лк. 19:45-46

+ 2:13 Югь. 6:4, Югь. 11:55

+ 2:16 Лк. 2:49

+ 2:18 Югь. 4:48, Югь. 6:30, Коринф-1 1:22

+ 2:19 Марк 8:31, Марк 14:58, Марк 15:29, Югь. 10:18

+ 2:22 Лк. 24:8, Югь. 12:16

+ 2:23 Югь. 11:45

+ 3:1 Югь. 7:50, Югь. 19:39

+ 3:5 Марк 16:16, Ляхнар 2:38, Матт. 5:20, Коринф-1 15:50

+ 3:13 Насигьятар 30:4, Югь. 6:38, Коринф-1 15:47, Эфес 4:9

+ 3:14 Югь. 8:28, Югь. 12:32

+ 3:16 Рим 5:8, Эфес 2:4, Югьандин-1 3:1, Югьандин-1 4:10

+ 3:17 Югь. 8:15, Югь. 12:47

+ 3:18 Марк 16:16

+ 3:19 Югь. 1:4, Югь. 8:12, Югь. 7:7

+ 3:20 Эфес 5:13

+ 3:22 Югь. 4:1-2

+ 3:24 Матт. 11:2, Марк 6:17-18, Лк. 3:19-20

+ 3:25 Югь. 2:6

+ 3:26 Югь. 1:7, Югь. 5:33

+ 3:27 Коринф-1 4:7

+ 3:28 Марк 1:2, Югь. 1:20

+ 3:29 Матт. 9:15, Матт. 25:1-13, Ачмиш 19:7, Ачмиш 21:2, Матт. 9:15, Марк 2:19

+ 3:33 Югь. 8:26

+ 3:35 Матт. 3:17, Матт. 17:5, Югь. 5:20

+ 3:36 Югь. 5:24, Югь. 6:40, Югьандин-1 5:12-13

+ 4:2 Югь. 3:22

+ 4:3 Югь. 2:11-12

+ 4:4 Лк. 9:52-53

+ 4:5 Эвел 33:19, Эвел 48:22

+ 4:14 Югь. 7:38

+ 4:19 Югь. 9:20

+ 4:20 Эвел 12:6-7, Эвел 33:18,

+ 4:22 4 Пачч. 17:28-34, Ляхнар 13:23, Рим 3:1-2

+ 4:23 Рим 8:15, Эфес 6:18,

+ 4:24 Коринф-2 3:17

+ 4:25 Югь. 1:41, Матт. 11:2,

+ 4:26 Югь. 9:37

+ 4:34 Югь. 5:30, Югь. 6:38, Югь. 9:4, Югь. 14:31

+ 4:35 Матт. 9:38, Лк. 10:2

+ 4:36 Коринф-1 3:6-9

+ 4:42 Югь. 1:29, Югьандин-1 4:14

+ 4:44 Матт. 13:57, Марк 6:4, Лк. 4:24

+ 4:45 Югь. 2:23

+ 4:46 Югь. 2:1, Югь. 21:2, Югь. 2:12

+ 4:48 Югь. 2:18, Югь. 6:30, Коринф-1 1:22

+ 4:53 Матт. 8:13, Ляхнар 16:34, Ляхнар 18:8

+ 4:54 Югь. 2:11

+ 5:8 Матт. 9:6-7, Марк 2:11, Лк. 5:24

+ 5:16 Югь. 15:20

+ 5:18 Югь. 7:1, Филипп 2:6

+ 5:20 Матт. 3:17, Матт. 17:5, Югь. 3:35, Югь. 10:17, Югь. 15:9, Югь. 17:26

+ 5:21 Даниял 12:2, Рим 8:11, Коринф-1 15:45

+ 5:22 Югь. 17:2, Ляхнар 10:42

+ 5:23 Матт. 10:40, Лк. 10:16, Югь. 13:20, Югь. 15:23

+ 5:24 Югь. 3:36, Югь. 6:40, Югь. 20:31, Югьандин-1 5:9-13, Югьандин-1 3:14

+ 5:25 Матт. 27:52-53, Эфес 2:1, Эфес 2:5

+ 5:26 Югь. 1:4, Югь. 11:25, Югьандин-1 1:2, Югьандин-1 5:11

+ 5:27 Даниял 7:13

+ 5:28 Югь. 11:25, Югь. 11:43

+ 5:29 Даниял 12:2

+ 5:30 Марк 14:36, Югь. 6:38, Югь. 8:16

+ 5:31 Югь. 8:13

+ 5:33 Югь. 1:7, Югь. 3:26, Югь. 10:41

+ 5:35 Матт. 5:16, Петрин-2 1:19

+ 5:36 Югь. 8:18, Югь. 10:25, Югьандин-1 5:9

+ 5:39 Лк. 24:27

+ 5:41 Фессалоник-1 2:6

+ 5:43 Югь. 10:25, Югь. 12:12, Югь. 1:11, Югь. 3:11-12

+ 5:44 Югь. 12:43

• 6:1 Матт. 14:13-21, Марк 6:30-44, Лк. 9:10-17

+ 6:4 Югь. 2:13, Югь. 11:55

+ 6:5 Югь. 1:44, 4 Пачч. 4:42-44

+ 6:8 Югь. 1:40, Югь. 1:44

+ 6:11 Матт. 15:36

+ 6:14 Матт. 11:2-3, Югь. 4:25, Югь. 11:27

• 6:16 Матт. 14:22-27, Марк 6:45-52

+ 6:29 Югьандин-1 3:23

+ 6:30 Матт. 12:38, Югь. 2:18, Югь. 4:48, Коринф-1 1:22

+ 6:34 Югь. 4:15

+ 6:35 Югь. 4:14, Югь. 7:37

+ 6:37 Югь. 17:6

+ 6:38 Югь. 3:13, Коринф-1 15:47, Марк 14:36, Югь. 5:30

+ 6:39 Матт. 18:14, Югь. 10:28-29

+ 6:40 Югь. 3:35, Югь. 5:24, Югьандин-1 5:12-13

+ 6:42 Матт. 13:55

+ 6:44 Югь. 12:32

+ 6:46 Матт. 11:27, Югь. 1:18

+ 6:51 Югь. 3:13, Матт. 26:26-28

+ 6:53 Марк 14:22-24, Коринф-1 10:16, Коринф-1 11:27

+ 6:56 Югь. 15:4-5, Югьандин-1 3:24

+ 6:62 Марк 16:19, Лк. 24:51, Ляхнар 1:9

+ 6:63 Коринф-2 3:6

+ 6:64 Югь. 13:11

+ 6:69 Марк 1:24

+ 6:70 Югь. 13:2, Югь. 13:27

+ 6:71 Югь. 18:2-3

+ 7:1 Югь. 5:18, Югь. 8:37, Югь. 11:53

+ 7:3 Марк 3:31, Марк 6:3, Югь. 2:12, Ляхнар 1:14, Коринф-1 9:5, Галат 1:19

+ 7:6 Марк 14:41, Югь. 2:4, Югь. 8:20, Югь. 13:1

+ 7:7 Югь. 15:18, Югь. 3:19

+ 7:13 Югь. 19:38

+ 7:16 Югь. 8:28, Югь. 12:49, Югь. 14:10

+ 7:18 Югь. 5:41, Югь. 8:50

+ 7:19 Югь. 1:17

+ 7:20 Марк 3:22, Югь. 8:48, Югь. 10:20

+ 7:23 Матт. 12:2, Югь. 5:16

+ 7:24 Югь. 8:15

+ 7:27 Югь. 8:14, Югь. 9:29, Югь. 19:9

+ 7:29 Матт. 11:27, Югь. 8:55

+ 7:30 Югь. 10:39, Марк 14:41, Югь. 2:4, Югь. 7:6, Югь. 8:20, Югь. 13:1

+ 7:31 Югь. 8:30

+ 7:33 Марк 14:7, Югь. 14:19, Югь. 16:5

+ 7:34 Югь. 8:21-22, Югь. 13:33

+ 7:37 Матт. 11:28, Матт. 5:6, Югь. 4:14, Югь. 6:35

+ 7:39 Ляхнар 2:4

+ 7:40 Югь. 1:21

+ 7:42 2 Пачч. 7:12, 2 Пачч. 7:16, 1 Пачч. 16:1, Матт. 2:1, Лк. 2:4-7

+ 7:43 Югь. 9:16, Югь. 10:19

+ 7:48 Коринф-1 1:20, Коринф-1 2:8

+ 7:50 Югь. 3:1, Югь. 19:39

+ 7:52 4 Пачч. 14:25

+ 8:6 Лк. 11:54, Лк. 20:20

+ 8:7 Рим 2:1, Рим 2:22

+ 8:11 Югь. 5:14

+ 8:12 Лк. 2:30, Югь. 1:4, Югь. 1:9, Югь. 12:35

+ 8:13 Югь. 5:31

+ 8:14 Югь. 13:3, Югь. 16:28, Югь. 7:27

+ 8:15 Югь. 3:17, Югь. 7:24, Югь. 12:47

+ 8:16 Югь. 5:30, Югь. 16:32

+ 8:18 Югь. 5:36, Югьандин-1 5:9

+ 8:19 Матт. 11:27, Югь. 16:3

+ 8:20 Марк 14:41, Югь. 2:4, Югь. 7:6, Югь. 13:1

+ 8:21 Югь. 7:34-35, Югь. 13:33

+ 8:23 Югьандин-1 4:5, Югь. 17:14

+ 8:26 Югь. 15:15, Югь. 3:33

+ 8:28 Югь. 3:14, Югь. 12:32, Югь. 5:30, Югь. 7:16

+ 8:29 Югь. 4:34, Югь. 6:38

+ 8:30 Югь. 7:31

+ 8:32 Якьубдин 2:12, Петрин-1 2:16, Рим 6:18, Коринф-1 7:22, Коринф-2 3:17, Галат 5:1

+ 8:33 Матт. 3:9

+ 8:34 Петрин-2 2:19, Рим 6:16-20, Титдиз 3:3

+ 8:35 Эвел 21:10, Галат 4:30

+ 8:37 Югь. 5:18, Югь. 7:1, Югь. 11:53

+ 8:39 Лк. 19:9

+ 8:44 Югьандин-1 3:8, Югьандин-1 3:10, Югьандин-1 3:12, Эвел 3:4, Коринф-2 11:3, Ачмиш 12:9

+ 8:48 Марк 3:22, Югь. 7:20

+ 8:49 Югь. 5:23

+ 8:50 Югь. 5:41, Югь. 7:18

+ 8:51 Югь. 5:24, Югь. 11:26

+ 8:54 Жугьдариз 5:5, Югь. 17:1, Ляхнар 3:13, Петрин-2 1:17

+ 8:55 Югь. 7:28-29

+ 8:56 Матт. 13:17, Лк. 17:22

+ 8:59 Югь. 10:31

+ 9:4 Югь. 4:34, Югь. 11:9, Югь. 12:35

+ 9:5 Югь. 1:4, Югь. 8:12, Югь. 12:46

+ 9:6 Марк 7:33, Марк 8:23

+ 9:7 Лк. 13:4

+ 9:14 Югь. 5:9

+ 9:16 Югь. 7:43, Югь. 10:19

+ 9:17 Югь. 4:19, Югь. 6:14

+ 9:22 Югь. 7:13, Югь. 12:42, Югь. 16:2

+ 9:29 Югь. 7:27, Югь. 8:14

+ 9:31 Насигьятар 15:8, Насигьятар 28:9,

+ 9:37 Югь. 4:26

+ 9:40 Рим 2:19

+ 9:41 Югь. 15:22, Якьубдин 4:17

+ 10:6 Марк 6:52, Марк 8:17

+ 10:11 Жугьдариз 13:20, Югь. 15:13, Югьандин-1 3:16

+ 10:12 Матт. 7:15, Ляхнар 20:29

+ 10:15 Матт. 11:27

+ 10:16 Югь. 11:52, Лк. 12:32

+ 10:17 Матт. 3:17, Югь. 5:20

+ 10:18 Югь. 2:19

+ 10:19 Югь. 7:43, Югь. 9:16

+ 10:20 Марк 3:22, Югь. 7:20, Югь. 8:48,

+ 10:23 Ляхнар 3:11, Ляхнар 5:12

+ 10:24 Матт. 26:63, Югь. 1:24-25, Югь. 1:41

+ 10:25 Югь. 5:36

+ 10:28 Югь. 3:16, Югь. 17:12

+ 10:30 Югь. 17:11

+ 10:31 Югь. 8:59

+ 10:33 Матт. 9:3

+ 10:36 Югь. 3:17, Марк 2:7, Марк 14:64

+ 10:38 Югь. 14:10

+ 10:39 Лк. 4:30, Югь. 7:30

+ 10:40 Югь. 1:28

+ 10:41 Югь. 1:7, Югь. 3:26, Югь. 5:33

+ 10:42 Югь. 7:31

+ 11:1 Лк. 10:38-39

+ 11:2 Югь. 12:3

+ 11:8 Югь. 8:59, Югь. 10:31

+ 11:9 Югь. 9:4, Югь. 12:35

+ 11:11 Матт. 9:24, Марк 5:39, 4 Пачч. 4:31

+ 11:16 Матт. 10:3, Марк 3:18, Лк. 6:15, Югь. 14:5, Югь. 20:24, Югь. 21:2, Ляхнар 1:13, Югь. 13:37

+ 11:24 Лк. 14:14, Югь. 5:29, Югь. 6:39

+ 11:25 Югь. 1:4, Югь. 5:26, Югьандин-1 1:2, Югьандин-1 5:11

+ 11:26 Югь. 5:24, Югь. 8:51

+ 11:27 Матт. 11:2, Югь. 1:49, Матт. 16:16, Марк 8:29

+ 11:35 Лк. 19:41

+ 11:37 Югь. 9:6-7

+ 11:38 Матт. 27:60

+ 11:41 Югь. 17:1

+ 11:42 Югь. 3:17

+ 11:43 Югь. 5:28

+ 11:44 Югь. 5:28

• 11:45 Матт. 26:1-5, Марк 14:1-22, Лк. 22:1-2

+ 11:45 Югь. 2:23

+ 11:50 Югь. 18:14

+ 11:51 Марк 10:45

+ 11:52 Югь. 10:16, Югьандин-1 2:2

+ 11:53 Марк 14:1, Югь. 5:18, Югь. 7:1, Югь. 8:37

+ 11:55 Югь. 2:13, Югь. 6:4,

+ 11:57 Югь. 7:11

• 12:1 Матт. 26:6-13, Марк 14:3-9, Лк. 7:36-50

+ 12:1 Югь. 11:55, Матт. 21:17, Югь. 11:1, Югь. 11:18

+ 12:2 Лк. 10:38

+ 12:3 Югь. 11:2

+ 12:6 Югь. 13:29

+ 12:9 Югь. 11:44

• 12:12 Матт. 21:4-9, Марк 11:7-10, Лк. 19:35-38

+ 12:15 Матт. 21:4-5

+ 12:16 Югь. 2:22

+ 12:19 Югь. 11:47-48

+ 12:21 Югь. 1:44

+ 12:23 Югь. 2:4, Югь. 17:1

+ 12:24 Коринф-1 15:36

+ 12:25 Матт. 10:39, Лк. 14:26

+ 12:27 Марк 14:34, Югь. 13:21

+ 12:28 Марк 1:11, Марк 9:7

+ 12:29 Ляхнар 23:9

+ 12:30 Югь. 11:42

+ 12:31 Югь. 16:11, Коринф-2 4:4, Колосс 2:15

+ 12:32 Югь. 3:14, Югь. 8:28, Югь. 6:44

+ 12:33 Югь. 18:32

+ 12:35 Югь. 1:4, Югь. 8:12, Эфес 5:8, Насигьятар 4:19, Югь. 9:4, Югь. 11:9, Югьандин-1 1:6

+ 12:36 Лк. 16:8, Фессалоник-1 5:5

+ 12:38 Рим 10:16

+ 12:40 Матт. 13:15, Марк 4:12, Ляхнар 28:27

+ 12:42 Югь. 3:1, Югь. 9:22, Югь. 16:2

+ 12:43 Югь. 5:44

+ 12:44 Матт. 10:40, Югь. 13:20, Югь. 14:1

+ 12:45 Югь. 14:9

+ 12:46 Югь. 1:4, Югь. 8:12, Югь. 9:5

+ 12:47 Югь. 3:17, Югь. 4:42, Югь. 8:15

+ 13:1 Югь. 12:1, Марк 14:41, Югь. 2:4, Югь. 7:6, Югь. 8:20

+ 13:2 Югь. 6:70

+ 13:3 Матт. 11:27, Югь. 17:2, Югь. 8:14, Югь. 16:28

+ 13:5 Матт. 20:28, Лк. 22:27

+ 13:8 Коринф-1 6:11, Эфес 5:26, Титдиз 3:5, Жугьдариз 10:22

+ 13:10 Югь. 15:3

+ 13:11 Югь. 6:64, Югь. 18:2

+ 13:13 Матт. 7:22, Матт. 23:8, Лк. 6:46, Филипп 2:11

+ 13:14 Тимофейиз-1 5:10

+ 13:15 Петрин-1 2:21

+ 13:16 Лк. 6:40, Югь. 15:20

+ 13:17 Матт. 24:46, Лк. 11:28, Якьубдин 1:22, Рим 2:13

• 13:18 Матт. 26:21-25, Марк 14:18-21, Лк. 22:21-23

+ 13:18 Югь. 6:70,

+ 13:19 Марк 13:23, Югь. 14:29, Югь. 16:4

+ 13:20 Матт. 10:40, Лк. 10:16, Югь. 12:44

+ 13:21 Марк 14:34, Югь. 12:27

+ 13:23 Югь. 19:26, Югь. 20:2, Югь. 21:7, Югь. 21:20

+ 13:29 Югь. 12:6

+ 13:31 Петрин-1 4:11

+ 13:32 Югь. 17:1, Югь. 17:5

+ 13:33 Югь. 7:34, Югь. 8:21

+ 13:34 Югьандин-1 2:7-8, Югьандин-1 3:11, Югьандин-2 1:5, Югь. 15:12

• 13:36 Матт. 26:31-35, Марк 14:27-31, Лк. 22:31-34

+ 13:37 Югь. 11:16, Югь. 21:19

+ 13:38 Югь. 18:27

+ 14:1 Югь. 12:44

+ 14:3 Югь. 14:1, Фессалоник-1 4:17

+ 14:5 Югь. 11:16

+ 14:6 Югь. 1:17, Югь. 11:25, Жугьдариз 10:20

+ 14:8 Югь. 1:43, Югь. 12:21

+ 14:9 Югь. 12:45

+ 14:10 Югь. 10:38

+ 14:11 Югь. 5:36

+ 14:12 Югь. 8:14, Югь. 13:3, Югь. 16:28

+ 14:14 Матт. 7:7-8, Марк 11:24, Югь. 15:16, Югь. 16:23, Югьандин-1 3:22

+ 14:15 Матт. 28:20, Югьандин-1 5:3, Югьандин-2 1:6, Рим 13:10

+ 14:16 Югь. 15:26, Югь. 16:13

+ 14:17 Коринф-1 2:14, Ляхнар 2:4

+ 14:19 Югь. 7:33

+ 14:21 Насигьятар 8:17, Югь. 16:27

+ 14:22 Лк. 6:16, Ляхнар 1:13

+ 14:23 Ачмиш 3:20

+ 14:26 Югь. 15:26, Югь. 16:13, Коринф-1 2:10, Югьандин-1 2:20, Лк. 24:49

+ 14:27 Филипп 4:7, Колосс 3:15

+ 14:28 Югь. 14:1-2, Коринф-1 11:3, Коринф-1 15:24

+ 14:29 Марк 13:23, Югь. 13:19

+ 14:30 Югь. 12:31, Эфес 2:2

+ 15:2 Матт. 3:10, Матт. 7:19

+ 15:3 Югь. 13:10

+ 15:4 Югьандин-1 2:6

+ 15:5 Рим 11:17, Югь. 6:56, Югьандин-1 3:24, Марк 4:20

+ 15:6 Матт. 13:42

+ 15:7 Югь. 14:14

+ 15:9 Матт. 3:17, Югь. 5:20

+ 15:11 Югь. 3:29, Югь. 16:24, Югь. 17:13, Югьандин-1 1:4, Югьандин-2 1:12

+ 15:12 Югь. 13:34

+ 15:13 Югь. 10:11, Югьандин-1 3:16, Рим 5:7-8, Эфес 5:2

+ 15:14 Марк 3:35

+ 15:15 Югь. 3:32, Югь. 8:26

+ 15:16 Матт. 7:7-8, Марк 11:24, Югь. 14:14, Югь. 16:23

+ 15:17 Югьандин-1 2:7, Югьандин-1 3:11, Югьандин-2 1:5

+ 15:18 Марк 13:13, Югь. 7:7, Югьандин-1 3:13

+ 15:19 Югь. 8:23, Югь. 17:14

+ 15:20 Матт. 10:24, Лк. 6:40, Югь. 13:16, Югь. 5:16, Коринф-1 4:12, Коринф-2 4:9, Фессалоник-1 2:15, Тимофейиз-2 3:12

+ 15:22 Югь. 9:41

+ 15:23 Югь. 5:23

+ 15:24 Югь. 7:31, Югь. 10:37

+ 15:26 Югь. 14:17, Югь. 16:13, Ляхнар 5:32, Югьандин-1 5:6-8

+ 15:27 Лк. 24:48, Югь. 19:35, Ляхнар 1:8

+ 16:2 Югь. 9:22, Югь. 12:42, Ляхнар 8:1, Ляхнар 9:1, Ляхнар 26:9

+ 16:3 Югь. 18:19

+ 16:4 Марк 13:23, Югь. 13:19, Югь. 14:29

+ 16:5 Югь. 7:33, Югь. 14:12

+ 16:7 Югь. 15:26

+ 16:9 Югь. 8:24

+ 16:11 Югь. 12:31, Колосс 2:15

+ 16:13 Югь. 14:17, Югь. 15:26, Югьандин-1 2:20, Коринф-1 2:10

+ 16:15 Югь. 17:10

+ 16:16 Югь. 7:33

+ 16:20 Матт. 9:15

+ 16:22 Коринф-2 6:10

+ 16:23 Матт. 7:7-8, Марк 11:24, Югь. 14:14, Югь. 15:16

+ 16:24 Югь. 3:29, Югь. 15:11, Югь. 17:13, Югьандин-2 1:12

+ 16:25 Марк 8:32

+ 16:27 Югь. 14:21

+ 16:28 Югь. 8:14, Югь. 13:3

+ 16:30 Югь. 2:24-25

+ 16:32 Матт. 26:31, Марк 14:27, Югь. 8:16

+ 16:33 Югь. 14:27, Колосс 3:15, Рим 8:37, Ачмиш 3:21

+ 17:1 Югь. 11:41, Югь. 2:4, Югь. 12:23, Югь. 8:54, Югь. 13:32

+ 17:2 Матт. 28:18, Югь. 5:22, Югь. 13:3

+ 17:5 Югь. 1:1-2

+ 17:8 Югь. 6:69

+ 17:9 Лк. 22:32

+ 17:10 Югь. 16:15,

+ 17:11 Югь. 10:30

+ 17:12 Фессалоник-2 3:3, Югь. 13:2, Югь. 10:28

+ 17:13 Югь. 3:29, Югь. 15:11, Югь. 16:24, Югьандин-2 1:12

+ 17:14 Югь. 8:23, Югь. 15:19

+ 17:15 Матт. 6:13

+ 17:18 Югь. 20:21

+ 17:22 Рим 8:30

+ 17:24 Югь. 14:3

+ 17:25 Югь. 8:55, Югь. 10:15

+ 17:26 Матт. 3:17, Югь. 5:20

• 18:1 Матт. 26:47-56, Марк 14:43-50, Лк. 22:47-53

+ 18:1 Матт. 26:36

+ 18:2 Лк. 22:39

+ 18:3 Ляхнар 1:16

+ 18:4 Югь. 13:1, Югь. 1:38, Югь. 20:15

+ 18:9 Югь. 17:12

+ 18:10 Лк. 22:38

+ 18:11 Марк 10:38, Марк 14:36

• 18:12 Матт. 26:57-58, Марк 14:53-54, Лк. 22:54

+ 18:13 Лк. 3:2, Ляхнар 4:6

+ 18:14 Югь. 11:50

• 18:16 Матт. 26:69-70, Марк 14:66-68, Лк. 22:55-57

• 18:19 Матт. 26:59-66, Марк 14:55-64, Лк. 22:66-71

+ 18:20 Югь. 7:26

+ 18:22 3 Пачч. 12:24, Ляхнар 23:2, Ляхнар 23:4

+ 18:26 Югь. 18:10

+ 18:27 Матт. 26:64, Марк 14:72, Лк. 22:60, Югь. 13:38

• 18:28 Матт. 27:1-2, Матт. 27:11-14, Марк 15:1-5, Лк. 23:1-5

+ 18:28 Ляхнар 10:28,

+ 18:29 Лк. 3:1, Лк. 13:1, Ляхнар 3:13, Ляхнар 4:27, Тимофейиз-1 6:13

+ 18:32 Марк 10:33, Югь. 12:33

+ 18:33 Матт. 2:2

+ 18:36 Югь. 8:23, Югь. 17:14

+ 18:37 Югь. 3:11, Югьандин-1 4:6

+ 18:38 Лк. 23:41, Жугьдариз 4:15

+ 18:39 Марк 15:6-7

• 19:1 Матт. 27:15-31, Марк 15:6-20, Лк. 23:13-25

+ 19:4 Лк. 23:41, Жугьдариз 4:15

+ 19:7 Югь. 10:36,

+ 19:9 Ляхнар 8:32-33

+ 19:11 Югь. 18:2, Югь. 18:14

+ 19:12 Ляхнар 3:13

• 19:17 Матт. 27:32-44, Марк 15:21-32, Лк. 23:26-43

+ 19:20 Жугьдариз 13:12

+ 19:25 Лк. 24:18, Лк. 8:2

+ 19:26 Югь. 13:23

• 19:28 Матт. 27:45-56, Марк 15:33-41, Лк. 23:44-49

+ 19:34 Югьандин-1 5:6

+ 19:35 Югь. 15:27, Ляхнар 1:8, Югьандин-1 1:1-3, Ачмиш 1:2

+ 19:36 Матт. 1:23, Матт. 21:4, Матт. 26:56

• 19:38 Матт. 27:57-61, Марк 15:42-47, Лк. 23:50-56

+ 19:38 Югь. 7:13

+ 19:39 Югь. 3:1, Югь. 7:50, Матт. 2:11

+ 19:40 Югь. 11:44

+ 19:41 4 Пачч. 21:18, 4 Пачч. 21:26

• 20:1 Матт. 28:1-10, Марк 16:1-8, Лк. 24:1-12

+ 20:1 Лк. 8:2

+ 20:2 Югь. 13:23

+ 20:9 Лк. 24:27

• 20:11 Марк 16:9-11

+ 20:12 Лк. 24:4, Ляхнар 1:10

+ 20:14 Лк. 24:16, Лк. 24:31, Югь. 21:4

+ 20:15 Югь. 1:38, Югь. 18:4

+ 20:17 Матт. 28:10, Рим 8:29, Жугьдариз 2:11

• 20:19 Матт. 28:16-20, Марк 16:14-18, Лк. 24:36-49

+ 20:21 Югь. 17:18

+ 20:22 Эвел 2:7

+ 20:23 Матт. 16:19, Матт. 18:18

+ 20:24 Югь. 11:16

+ 20:28 Югь. 1:1, Югьандин-1 5:20, Филипп 2:6

+ 20:29 Марк 15:32, Петрин-1 1:8

+ 20:30 Югь. 21:25

+ 20:31 Матт. 14:33, Лк. 1:35, Югь. 1:7, Ляхнар 19:4, Югь. 3:14-15, Югьандин-1 5:13

+ 21:1 Югь. 6:1

+ 21:2 Югь. 11:16, Югь. 14:5, Югь. 20:24, Югь. 1:45, Югь. 2:1, Матт. 4:21, Лк. 5:10

+ 21:4 Лк. 24:16, Лк. 24:31, Югь. 20:14

+ 21:5 Лк. 24:41

+ 21:6 Лк. 5:4

+ 21:7 Югь. 13:23

+ 21:14 Югь. 20:19, Югь. 20:26

+ 21:16 Ляхнар 20:28, Петрин-1 5:1

+ 21:19 Югь. 13:37, Петрин-2 1:14

+ 21:20 Югь. 13:23, Югь. 13:25

+ 21:22 Матт. 16:27, Марк 9:1

+ 21:24 Югь. 15:27, Югьандин-3 1:12

+ 21:25 Югь. 20:30

+ 1:1 Лк. 1:3, Марк 16:19, Лк. 24:51

+ 1:3 Матт. 28:17, Марк 16:14, Лк. 24:15-49, Югь. 20:19-29, Коринф-1 15:5-7

+ 1:4 Лк. 24:49

+ 1:5 Лк. 3:3,

+ 1:6 Лк. 17:20, Лк. 19:11

+ 1:7 Фессалоник-1 5:1

+ 1:8 Ляхнар 8:1, Ляхнар 8:14, Лк. 24:48-49, Марк 16:15

+ 1:9 Марк 16:19

+ 1:10 Даниял 7:9, Даниял 10:6, Марк 9:3, Югь. 20:12

+ 1:11 Матт. 16:27

+ 1:12 2 Пачч. 15:30,

+ 1:13 Матт. 10:2-4, Марк 3:17-18, Лк. 6:14-16

+ 1:14 Марк 3:31, Марк 6:3, Югь. 2:12, Югь. 7:3, Коринф-1 9:5, Галат 1:19

+ 1:16 Лк. 22:47, Лк. 22:37, Лк. 24:44

+ 1:17 Югь. 6:71, Югь. 13:21

+ 1:19 Матт. 27:8

+ 1:22 Лк. 3:3, Лк. 24:48

+ 1:23 Ляхнар 18:7, Колосс 4:11

+ 1:24 3 Пачч. 8:39, Ляхнар 15:8

+ 1:26 Насигьятар 16:33

+ 2:1 Ляхнар 20:16

+ 2:3 Матт. 3:11

+ 2:4 Ляхнар 4:31, Ляхнар 13:52, Лк. 24:49, Ляхнар 1:4-5

+ 2:11 Ляхнар 6:5, Ляхнар 13:43

+ 2:13 Коринф-1 14:23

+ 2:19 Матт. 24:30, Лк. 21:11, Ачмиш 8:7

+ 2:20 Ачмиш 6:12

+ 2:21 Рим 10:13

+ 2:22 Югь. 3:2

+ 2:23 Лк. 22:22, Лк. 23:33

+ 2:24 Лк. 24:5-6, Рим 8:11

+ 2:28 Матт. 7:14, Ляхнар 13:35

+ 2:29 3 Пачч. 2:10, Ляхнар 13:36

+ 2:30 2 Пачч. 23:2, 2 Пачч. 7:12-16,

+ 2:33 Марк 16:19, Ляхнар 7:55-56, Рим 8:34, Жугьдариз 1:3

+ 2:34 Лк. 20:42-43

+ 2:37 Лк. 3:10, Ляхнар 16:30

+ 2:38 Марк 1:4, Ляхнар 10:48, Лк. 11:13, Ляхнар 8:15

+ 2:39 Эфес 2:13

+ 2:44 Ляхнар 4:32-37

+ 3:2 Ляхнар 14:8

+ 3:6 Коринф-2 6:10

+ 3:7 Марк 1:31, Марк 5:41, Марк 9:27, Ляхнар 9:41

+ 3:8 Ляхнар 14:10

+ 3:11 Югь. 10:23, Ляхнар 5:12

+ 3:13 Югь. 8:54, Югь. 17:1, Петрин-2 1:17, Лк. 23:14, Югь. 19:12

+ 3:14 Лк. 23:18

+ 3:17 Ляхнар 13:27, Тимофейиз-1 1:13

+ 3:21 Лк. 1:69-70, Рим 1:2

+ 3:22 Матт. 17:5, Ляхнар 7:37

+ 3:24 1 Пачч. 3:19-20

+ 3:25 Эвел 22:18, Эвел 26:4

+ 4:1 Матт. 22:23, Ляхнар 23:8

+ 4:3 Лк. 21:12

+ 4:6 Матт. 26:3, Лк. 3:2, Югь. 18:13

+ 4:7 Лк. 20:2

+ 4:8 Марк 13:11, Ляхнар 6:10, Ляхнар 13:9

+ 4:9 Ляхнар 3:6-8

+ 4:11 Лк. 20:17, Петрин-1 2:7

+ 4:12 Матт. 1:21

+ 4:14 Ляхнар 3:11

+ 4:19 Ляхнар 5:29

+ 4:21 Лк. 20:6, Лк. 22:2, Ляхнар 5:26

+ 4:27 Лк. 23:1, Лк. 23:11, Ляхнар 3:13

+ 4:29 Эфес 6:19

+ 4:31 Ляхнар 2:4, Ляхнар 13:52

+ 4:32 Ляхнар 2:44

+ 4:34 Коринф-2 8:14

+ 4:36 Ляхнар 9:27, Ляхнар 13:2, Ляхнар 15:36, Галат 2:9

+ 5:12 Марк 16:20, Югь. 10:23, Ляхнар 3:11

+ 5:15 Марк 6:55, Ляхнар 19:11-12

+ 5:17 Ляхнар 4:1, Ляхнар 23:8, Марк 15:10, Ляхнар 13:45

+ 5:18 Лк. 21:12, Ляхнар 4:3

+ 5:19 Ляхнар 12:7-10, Ляхнар 16:26

+ 5:26 Лк. 20:6, Лк. 22:2, Ляхнар 4:21

+ 5:27 Матт. 10:17, Матт. 26:59

+ 5:28 Ляхнар 4:17-18, Матт. 27:25

+ 5:29 Ляхнар 4:19

+ 5:32 Лк. 24:48, Югь. 15:26

+ 5:33 Ляхнар 7:54

+ 5:34 Ляхнар 22:3,

+ 5:37 Лк. 2:2

+ 5:41 Матт. 5:12, Петрин-1 4:13-14, Коринф-2 12:10

+ 6:1 Ляхнар 9:29

+ 6:3 Тимофейиз-1 3:8

+ 6:5 Ляхнар 8:5, Ляхнар 21:8, Ляхнар 2:11, Ляхнар 13:43

+ 6:6 Тимофейиз-1 4:14, Тимофейиз-1 5:22, Тимофейиз-2 1:6

+ 6:7 Ляхнар 12:24, Ляхнар 19:20

+ 6:10 Ляхнар 4:8, Лк. 21:15

+ 6:11 3 Пачч. 21:10, Матт. 26:59

+ 6:13 Ляхнар 21:28

+ 6:14 Матт. 26:61, Югь. 2:19-22, Матт. 5:17

+ 7:2 Эвел 11:31, Эвел 12:4

+ 7:3 Эвел 12:1

+ 7:4 Эвел 11:32

+ 7:5 Эвел 15:3, Эвел 18:10, Эвел 12:7, Эвел 13:15, Эвел 15:18

+ 7:6 Эвел 15:13,

+ 7:7 Эвел 15:14,

+ 7:8 Эвел 17:9-14, Эвел 21:2-4, Эвел 25:26, Эвел 29:31-35, Эвел 30:5-24

+ 7:9 Эвел 37:11, Эвел 37:28, Эвел 39:2

+ 7:10 Эвел 41:37-43

+ 7:12 Эвел 42:1-5

+ 7:13 Эвел 43:1-15, Эвел 45:1-4

+ 7:14 Эвел 45:9-10, Эвел 46:27

+ 7:15 Эвел 46:5, Эвел 46:28, Эвел 49:33,

+ 7:16 Эвел 50:25,

+ 7:20 Жугьдариз 11:23

+ 7:37 Ляхнар 3:22

+ 7:43 3 Пачч. 11:5-7, 4 Пачч. 23:13,

+ 7:44 Ачмиш 15:5,

+ 7:46 2 Пачч. 7:1-2, 3 Пачч. 8:17

+ 7:47 3 Пачч. 6

+ 7:48 3 Пачч. 8:27, Ляхнар 17:24

+ 7:52 3 Пачч. 18:4, Матт. 23:37

+ 7:53 Галат 3:19, Жугьдариз 2:2

+ 7:54 Ляхнар 5:33

+ 7:55 Марк 16:19

+ 7:56 Марк 1:10, Даниял 7:13, Марк 16:19, Ляхнар 7:56, Жугьдариз 1:3

+ 7:58 3 Пачч. 21:13, Ляхнар 8:1, Ляхнар 22:20

+ 7:59 Лк. 23:46

+ 7:60 Лк. 22:41, Лк. 23:34

+ 8:1 Ляхнар 22:20, Югь. 16:2, Матт. 10:23

+ 8:3 Галат 1:13, Коринф-1 15:9, Филипп 3:6

+ 8:4 Марк 4:14, Ляхнар 11:19

+ 8:5 Ляхнар 6:5, Ляхнар 21:8

+ 8:7 Лк. 4:35, Марк 16:17-18

+ 8:13 Матт. 28:19, Ляхнар 16:33, Ляхнар 18:8

+ 8:14 Ляхнар 1:8

+ 8:15 Ляхнар 2:38

+ 8:16 Матт. 28:19, Ляхнар 19:5, Ляхнар 10:44, Ляхнар 11:15

+ 8:17 Ляхнар 9:17, Ляхнар 19:6

+ 8:22 Даниял 4:24, Тимофейиз-2 2:25

+ 8:25 Югь. 4:39

+ 8:26 Ляхнар 5:19, Ляхнар 10:4, Ляхнар 11:13, Ляхнар 12:7, Ляхнар 27:23

+ 8:29 Ляхнар 10:19

+ 8:31 Рим 10:14

+ 8:35 Лк. 24:27

* 8:37 Грекарин саспи БикӀбариъ кӀура: «Хъа Филипди гъапи: „Эгер уву яв вари юкӀв хъипну хъугъраш, штуан хьуз шулвухьан“. Хъа дугъу гъапи: „Узу хъугъурза – Иса Месигь Аллагьдин Бай ву“».

+ 8:39 4 Пачч. 2:16,

+ 9:1 Ляхнар 8:3, Югь. 16:2

+ 9:3 Ляхнар 22:6-11, Ляхнар 26:12-18

+ 9:7 Даниял 10:7

+ 9:10 Ляхнар 22:12, Эвел 22:1

+ 9:11 Ляхнар 21:39, Ляхнар 22:3

+ 9:15 Рим 1:5, Галат 1:15-16, Тимофейиз-1 2:7,

+ 9:16 Ляхнар 20:23, Фессалоник-1 3:3

+ 9:17 Ляхнар 8:17, Ляхнар 19:6

+ 9:19 Галат 1:17

+ 9:21 Галат 1:13, Галат 1:23

+ 9:22 Тимофейиз-1 1:12, Ляхнар 18:28

+ 9:23 Ляхнар 20:3, Ляхнар 23:30

+ 9:25 1 Пачч. 19:12, Коринф-2 11:32

+ 9:27 Ляхнар 4:36, Ляхнар 13:2, Ляхнар 15:36, Галат 2:9, Коринф-1 9:6, Галат 1:18-19

+ 9:29 Ляхнар 6:1

+ 9:30 Ляхнар 11:25

+ 9:34 Ляхнар 3:6

+ 9:36 Югь. 13:14, Тимофейиз-1 2:10, Тимофейиз-1 5:10

+ 9:40 Матт. 9:25, Ляхнар 28:8, Якьубдин 5:16

+ 9:41 Марк 1:31, Марк 5:41, Марк 9:27, Ляхнар 3:7

+ 10:2 Матт. 8:10, Лк. 7:4-5

+ 10:3 Ляхнар 3:1

+ 10:4 Ляхнар 8:26, Ачмиш 8:4

+ 10:6 Ляхнар 9:43

+ 10:9 Ляхнар 11:5-14

+ 10:15 Марк 7:15-16, Рим 14:14, Тимофейиз-1 4:4, Титдиз 1:15

+ 10:19 Ляхнар 8:29

+ 10:22 Лк. 7:4-5

+ 10:25 Даниял 2:46, Ляхнар 16:29

+ 10:26 Ачмиш 19:10, Ачмиш 22:8-9

+ 10:28 Югь. 4:9, Югь. 18:28

+ 10:34 Рим 2:11, Рим 10:12

+ 10:35 Рим 10:12

+ 10:37 Марк 1:14

+ 10:38 Матт. 3:16, Югь. 1:32-33, Матт. 4:24, Лк. 13:16

+ 10:42 Югь. 5:22, Ляхнар 17:31, Петрин-1 4:5, Тимофейиз-2 4:1

+ 10:43 Лк. 24:27, Рим 3:21

+ 10:46 Марк 16:17, Коринф-1 12:10

+ 10:47 Ляхнар 2:4

+ 10:48 Ляхнар 2:38

+ 11:2 Ляхнар 15:1, Галат 2:12

+ 11:3 Лк. 15:2, Галат 2:12

+ 11:5 Ляхнар 10:9-32

+ 11:9 Марк 7:19, Ляхнар 10:15

+ 11:12 Ляхнар 15:9

+ 11:13 Ляхнар 8:26

+ 11:15 Ляхнар 10:44

+ 11:16 Ляхнар 1:5

+ 11:17 Ляхнар 2:38

+ 11:19 Ляхнар 8:1

+ 11:22 Ляхнар 4:36, Ляхнар 9:27, Ляхнар 13:1

+ 11:24 Ляхнар 6:5

+ 11:25 Ляхнар 9:30

+ 11:27 Ляхнар 13:1, Ляхнар 15:32

+ 11:28 Ляхнар 21:10, Матт. 24:7, Ляхнар 18:2

+ 12:2 Лк. 5:10, Марк 10:39

+ 12:4 Лк. 22:33

+ 12:5 Коринф-2 1:11, Эфес 6:18

+ 12:7 Ляхнар 8:26, Ляхнар 16:26

+ 12:10 Ляхнар 5:19, Ляхнар 16:26

+ 12:11 Коринф-2 1:10

+ 12:12 Ляхнар 13:5, Ляхнар 15:37, Петрин-1 5:13, Колосс 4:10, Тимофейиз-2 4:11, Филимондиз 1:24

+ 12:15 Матт. 18:10-11, Жугьдариз 1:14

+ 12:17 Ляхнар 15:13, Ляхнар 21:18, Якьубдин 1:1, Галат 1:19, Галат 2:9

+ 12:23 Даниял 5:23, Ачмиш 16:9, 2 Пачч. 24:16, 4 Пачч. 19:35

+ 12:24 Ляхнар 6:7, Ляхнар 19:20

+ 12:25 Ляхнар 11:29-30, Ляхнар 12:12

+ 13:1 Ляхнар 11:27, Ляхнар 4:36, Ляхнар 11:22, Лк. 3:1

+ 13:2 Лк. 2:37, Рим 1:1, Галат 1:15

+ 13:5 Ляхнар 12:12, Ляхнар 15:37, Колосс 4:10

+ 13:6 Матт. 7:15

+ 13:9 Ляхнар 4:8, Ляхнар 6:10

+ 13:13 Ляхнар 15:38

+ 13:15 Лк. 8:41, Ляхнар 18:8

+ 13:19 1 Пачч. 12:11

+ 13:21 1 Пачч. 8:5, 1 Пачч. 9:1, 1 Пачч. 10:1, 1 Пачч. 13:1

+ 13:22 1 Пачч. 15:23, 1 Пачч. 13:14,

+ 13:24 Лк. 3:3

+ 13:25 Лк. 3:16, Югь. 1:20, Югь. 1:27

+ 13:27 Ляхнар 3:17, Лк. 24:26-27

+ 13:28 Лк. 23:23

+ 13:29 Лк. 23:53

+ 13:30 Лк. 24:6

+ 13:31 Ляхнар 1:3, Лк. 24:48

+ 13:32 Жугьдариз 1:5, Жугьдариз 5:5

+ 13:34 Рим 6:9,

+ 13:35 Ляхнар 2:27

+ 13:36 3 Пачч. 2:10, Ляхнар 2:29

+ 13:38 Матт. 1:21, Югьандин-1 2:12

+ 13:39 Рим 3:20, Галат 2:16, Галат 3:11, Рим 3:28

+ 13:43 Ляхнар 2:11, Ляхнар 6:5

+ 13:45 Ляхнар 5:17

+ 13:46 Ляхнар 4:30, Эфес 6:19, Матт. 10:11, Матт. 22:8, Ачмиш 3:4, Марк 12:9, Ляхнар 18:6

+ 13:47 Ляхнар 26:23

+ 13:50 Фессалоник-1 2:15

+ 13:51 Матт. 10:14, Марк 6:11, Лк. 9:5

+ 13:52 Ляхнар 2:4, Ляхнар 4:31

+ 14:1 Ляхнар 13:5

+ 14:3 Ляхнар 4:30, Эфес 6:19

+ 14:4 Матт. 10:34, Лк. 12:51

+ 14:6 Матт. 10:23

+ 14:8 Ляхнар 3:2

+ 14:9 Матт. 9:2

+ 14:10 Ляхнар 3:8

+ 14:11 Ляхнар 28:6

+ 14:13 Даниял 2:46

+ 14:14 Марк 14:63

+ 14:15 Фессалоник-1 1:9

+ 14:17 Матт. 5:45,

+ 14:19 Коринф-2 11:25

+ 14:22 Колосс 1:23, Югь. 15:20, Петрин-1 2:21, Петрин-1 5:9, Фессалоник-1 3:3, Тимофейиз-2 3:12

+ 14:23 Ляхнар 13:2, Ляхнар 20:32

+ 14:26 Ляхнар 13:3

+ 15:2 Галат 5:2

+ 15:7 Ляхнар 10:20

+ 15:8 3 Пачч. 8:39, Ляхнар 1:24, Ляхнар 10:44, Ляхнар 10:47

+ 15:9 Ляхнар 11:12,

+ 15:10 Галат 5:1

+ 15:11 Эфес 2:8, Титдиз 2:11, Титдиз 3:7

+ 15:13 Ляхнар 12:17, Якьубдин 1:1, Галат 1:19, Галат 2:9

+ 15:20 Даниял 1:8, Коринф-1 8:1, Коринф-1 10:19-20, Ачмиш 2:14,

+ 15:22 Петрин-1 5:12, Коринф-2 1:19, Фессалоник-2 1:1

+ 15:24 Галат 1:7, Галат 5:10

+ 15:28 Ляхнар 15:20

+ 15:32 Ляхнар 11:27

* 15:34 Грекарин саспи БикӀбариъ дибикӀна: «Хъа Силайи гьадушваъ гъузуз кьаст апӀуру».

+ 15:35 Ляхнар 13:1

+ 15:37 Ляхнар 12:12, Ляхнар 13:5, Колосс 4:10

+ 15:38 Ляхнар 13:13

+ 15:40 Ляхнар 15:32

+ 16:1 Рим 16:21, Коринф-1 4:17, Филипп 2:19, Колосс 1:1, Фессалоник-1 3:2, Фессалоник-2 1:1, Тимофейиз-1 1:2, Тимофейиз-2 1:2

+ 16:3 Коринф-1 9:20, Галат 2:3

+ 16:4 Ляхнар 15:28-29

+ 16:5 Ляхнар 6:7

+ 16:6 Ляхнар 18:23

+ 16:7 Филипп 1:19

+ 16:8 Ляхнар 20:5, Коринф-2 2:12, Тимофейиз-2 4:13

+ 16:12 Филипп 1:1

+ 16:14 Лк. 24:45

+ 16:15 Ляхнар 11:14, Ляхнар 16:33-34

+ 16:17 Даниял 3:26

+ 16:18 Марк 9:38

+ 16:21 Эстер 3:8

+ 16:22 Коринф-2 6:4-5, Коринф-2 11:23-25

+ 16:24 Фессалоник-1 2:2

+ 16:26 Ляхнар 4:31, Ляхнар 5:19, Ляхнар 12:7, Ляхнар 12:10

+ 16:27 3 Пачч. 20:39, Ляхнар 12:19

+ 16:29 Даниял 2:46, Ляхнар 10:25

+ 16:30 Лк. 3:10, Ляхнар 2:37

+ 16:31 Марк 16:16, Рим 10:9

+ 16:33 Ляхнар 11:14, Ляхнар 16:15

+ 16:34 Югь. 4:53, Ляхнар 18:8

+ 16:37 Ляхнар 22:25

+ 16:39 Матт. 8:34

+ 16:40 Ляхнар 16:14

+ 17:1 Филипп 4:16

+ 17:2 Ляхнар 13:5, Ляхнар 14:1

+ 17:3 Лк. 24:26-27

+ 17:5 Фессалоник-1 2:14-16

+ 17:7 Лк. 23:2

+ 17:16 Петрин-2 2:8

+ 17:19 Марк 1:27

+ 17:24 Матт. 11:25, 3 Пачч. 8:27, Ляхнар 7:48

+ 17:25 Эвел 2:7,

+ 17:26 Эвел 3:20,

+ 17:30 Петрин-1 1:14, Рим 3:25-26, Эфес 4:18

+ 17:31 Матт. 12:36, Югь. 5:22, Ляхнар 10:42, Петрин-1 4:5

+ 18:2 Рим 16:3, Коринф-1 16:19, Тимофейиз-2 4:19, Ляхнар 11:28

+ 18:4 Ляхнар 13:5

+ 18:5 Фессалоник-1 3:6

+ 18:6 Ляхнар 13:46

+ 18:8 Лк. 8:41, Ляхнар 13:15, Коринф-1 1:14, Югь. 4:53, Ляхнар 16:34

+ 18:15 Ляхнар 23:29

+ 18:18 Ляхнар 18:2, Рим 16:1,

+ 18:19 Ляхнар 19:1, Ляхнар 20:16

+ 18:21 Якьубдин 4:15

+ 18:23 Ляхнар 16:6

+ 18:24 Ляхнар 19:1, Коринф-1 1:12, Коринф-1 3:5, Коринф-1 4:6, Коринф-1 16:12, Титдиз 3:13

+ 18:25 Лк. 3:3, Ляхнар 19:3

+ 18:26 Ляхнар 4:30, Эфес 6:19

+ 18:27 Коринф-1 16:3, Коринф-2 3:1

+ 18:28 Ляхнар 9:22

+ 19:1 Ляхнар 18:21

+ 19:3 Ляхнар 18:25

+ 19:4 Лк. 3:3, Югь. 1:7

+ 19:5 Матт. 28:19, Ляхнар 8:16

+ 19:6 Ляхнар 8:17, Ляхнар 9:17, Ляхнар 10:46

+ 19:8 Ляхнар 4:30, Эфес 6:19

+ 19:12 Ляхнар 5:15

+ 19:13 Матт. 12:27, Марк 9:38, Лк. 9:49

+ 19:15 Лк. 4:34, Якьубдин 2:19

+ 19:18 Марк 1:5, Якьубдин 5:16

+ 19:20 Ляхнар 6:7, Ляхнар 12:24

+ 19:21 Рим 15:26, Коринф-1 16:5, Рим 15:23-24

+ 19:22 Ляхнар 16:1

+ 19:29 Ляхнар 19:29, Колосс 4:10, Филимондиз 1:24

+ 20:1 Ляхнар 19:21

+ 20:3 Ляхнар 9:23, Ляхнар 23:30

+ 20:4 Ляхнар 19:29, Эфес 6:21, Колосс 4:7, Тимофейиз-2 4:12, Тимофейиз-2 4:20, Титдиз 3:12

+ 20:5 Ляхнар 16:8

+ 20:6 Ляхнар 12:3

+ 20:7 Коринф-1 16:2, Ачмиш 1:10

+ 20:9 4 Пачч. 1:2

+ 20:10 3 Пачч. 17:21, 4 Пачч. 4:34

+ 20:16 Ляхнар 2:1

+ 20:18 Ляхнар 18:19, Фессалоник-1 1:5

+ 20:23 Ляхнар 9:16, Ляхнар 21:33

+ 20:24 Тимофейиз-2 4:7

+ 20:28 Югь. 21:16-17, Петрин-1 5:2, Петрин-1 1:18-19

+ 20:29 Матт. 7:15, Югь. 10:12

+ 20:30 Петрин-2 2:1, Коринф-2 11:13, Тимофейиз-1 4:1

+ 20:31 Марк 14:38

+ 20:32 Ляхнар 14:23, Петрин-1 1:4

+ 20:33 1 Пачч. 12:3, Коринф-2 7:2

+ 20:34 Ляхнар 18:3

+ 20:35 Матт. 10:8

+ 20:36 Ляхнар 21:5

+ 21:4 Ляхнар 20:23

+ 21:5 Ляхнар 20:36

+ 21:8 Ляхнар 6:5, Ляхнар 8:5

+ 21:9 4 Пачч. 22:14, Лк. 2:36, Ляхнар 2:17-18

+ 21:10 Ляхнар 11:28

+ 21:11 3 Пачч. 11:30,

+ 21:12 Матт. 16:21-23

+ 21:13 Ляхнар 20:24, Филипп 2:17

+ 21:18 Ляхнар 12:17, Якьубдин 1:1

+ 21:20 Рим 10:2

+ 21:21 Рим 2:28-29, Коринф-1 7:19

+ 21:24 Ляхнар 18:18

+ 21:25 Ляхнар 15:29

+ 21:28 Ляхнар 6:13,

+ 21:29 Ляхнар 20:4

+ 21:33 Ляхнар 20:23, Ляхнар 21:11

+ 21:34 Ляхнар 19:32

+ 21:39 Ляхнар 9:11, Ляхнар 22:3

+ 22:3 Ляхнар 9:11, Ляхнар 21:39, Ляхнар 5:34, Филипп 3:6

+ 22:4 Ляхнар 8:3

+ 22:5 Ляхнар 9:1-2

+ 22:6 Ляхнар 9:3-6, Ляхнар 26:12-18

+ 22:12 Ляхнар 9:17

+ 22:15 Ляхнар 9:15

+ 22:16 Ляхнар 9:18

+ 22:17 Ляхнар 9:26

+ 22:20 Ляхнар 7:58

+ 22:25 Ляхнар 16:37

+ 23:1 Коринф-1 4:4, Коринф-2 1:12, Тимофейиз-2 1:3, Жугьдариз 13:18

+ 23:2 Ляхнар 24:1, 3 Пачч. 12:24

+ 23:4 Югь. 18:22

+ 23:6 Ляхнар 4:1, Филипп 3:5, Коринф-1 15:13

+ 23:8 Матт. 22:23, Лк. 20:27

+ 23:9 Югь. 12:29

+ 23:11 Ляхнар 27:23

+ 23:24 Ляхнар 24:3, Ляхнар 25:14

+ 23:27 Ляхнар 21:32-33, Ляхнар 22:27

+ 23:28 Ляхнар 22:30

+ 23:29 Ляхнар 18:15

+ 23:30 Ляхнар 9:23, Ляхнар 20:3

+ 23:34 Ляхнар 21:39

+ 24:1 Ляхнар 23:2

+ 24:5 Лк. 23:2

+ 24:6 Ляхнар 21:27-29

* 24:7 Грекарин саспи БикӀбариъ дибикӀна: «Хъа думу учуз ич закондиинди жазайиъ итуз ккун гъабхьунчуз, амма къушмарин аьхюр Лисийди думу учхьан гъидисну. Дугъу думу тахсир апӀурайидариз увухьна гъягъюз буйругъ дебккнийи».

+ 24:15 Даниял 12:2, Ачмиш 20:6, Ачмиш 20:13

+ 24:16 Ляхнар 23:1, Жугьдариз 13:18

+ 24:17 Рим 15:25-28, Коринф-1 16:1, Галат 2:10

+ 24:18 Ляхнар 21:26

+ 24:21 Ляхнар 23:6

+ 24:25 Ляхнар 17:32

+ 25:3 Ляхнар 23:12

+ 25:10 Рим 13:1

+ 25:12 Ляхнар 23:11

+ 25:19 Ляхнар 18:15, Ляхнар 23:29

+ 25:24 Ляхнар 22:22

+ 25:25 Лк. 23:14, Ляхнар 23:29

+ 26:1 Матт. 10:18, Ляхнар 9:15

+ 26:4 Галат 1:13

+ 26:5 Ляхнар 23:6, Филипп 3:5

+ 26:7 Матт. 19:28, Якьубдин 1:1

+ 26:8 Коринф-1 5:12

+ 26:9 Югь. 16:2, Тимофейиз-1 1:13

+ 26:10 Ляхнар 8:3

+ 26:11 Ляхнар 9:1

+ 26:12 Ляхнар 9:3-6, Ляхнар 22:6-11

+ 26:18 Жугьдариз 2:14-15

+ 26:20 Ляхнар 9:20

+ 26:21 Ляхнар 21:27, Ляхнар 21:30

+ 26:23 Коринф-1 15:20, Колосс 1:18, Ачмиш 1:5, Ляхнар 13:47

+ 26:29 Ляхнар 21:33

+ 26:31 Ляхнар 23:29

+ 26:32 Ляхнар 25:12

+ 27:1 Ляхнар 25:12

+ 27:2 Ляхнар 19:29

+ 27:6 Ляхнар 28:11

+ 27:14 Марк 4:37

+ 27:18 Юнус 1:5

+ 27:23 Ляхнар 8:26

+ 27:24 Ляхнар 23:11

+ 27:26 Ляхнар 28:1

+ 27:34 1 Пачч. 14:45, 2 Пачч. 14:11, 3 Пачч. 1:52, Лк. 21:18

+ 27:35 Матт. 15:36

+ 27:43 Ляхнар 27:3

+ 28:5 Марк 16:18, Лк. 10:19

+ 28:6 Ляхнар 14:11

+ 28:8 Ляхнар 9:40, Якьубдин 5:16

+ 28:11 Ляхнар 27:6

+ 28:18 Ляхнар 23:29, Ляхнар 26:31-32

+ 28:23 Лк. 24:27

+ 28:25 Матт. 15:7

+ 28:27 Матт. 13:15, Марк 4:12, Югь. 12:40

+ 28:28 Лк. 3:6

* 28:29 Грекарин саспи БикӀбариъ дибикӀна: «Павели гьамци гъапихъан, жугьдар, чиб-чпин арайиъ яман гьюжатар апӀури, гъушнийи».

+ 28:31 Ляхнар 4:29, Эфес 6:19

+ 1:2 Лк. 1:69-70, Титдиз 1:1-2

+ 1:3 Матт. 1:1

+ 1:5 Ляхнар 9:15

+ 1:7 Коринф-1 1:2

+ 1:8 Рим 16:19, Филипп 1:3, Тимофейиз-2 1:3, Филимондиз 1:4

+ 1:9 Рим 9:1, Коринф-2 1:23, Филипп 1:8, Фессалоник-1 2:5

+ 1:10 Рим 15:32

+ 1:13 Рим 15:22-23, Фессалоник-1 2:18, Филипп 4:17

+ 1:14 Коринф-1 9:16

+ 1:16 Марк 8:38, Филипп 1:20, Рим 2:9-10, Коринф-1 1:18

+ 1:17 Рим 3:21, Галат 3:11, Жугьдариз 10:38

+ 1:18 Эфес 5:6, Колосс 3:6

+ 1:19 Ляхнар 14:17, Ляхнар 17:24-27

+ 1:21 4 Пачч. 17:15, Эфес 4:17-18

+ 1:22 Насигьятар 21:30, Коринф-1 1:20, Коринф-1 3:19

+ 1:26 Колосс 3:5

+ 1:31 Тимофейиз-2 3:2-4

+ 1:32 Рим 6:21

+ 2:1 2 Пачч. 12:5-7, Матт. 7:2, Лк. 6:37, Югь. 8:7

+ 2:4 Петрин-2 3:9, Петрин-2 3:15, Ачмиш 2:21

+ 2:5 Якьубдин 5:3

+ 2:6 Насигьятар 24:12

+ 2:9 Петрин-1 4:17, Рим 1:16,

+ 2:10 Петрин-1 1:7

+ 2:11 Матт. 22:16, Лк. 20:21, Ляхнар 10:34

+ 2:12 Коринф-1 9:21

+ 2:13 Лк. 11:28, Якьубдин 1:22-23

+ 2:17 Рим 3:27, Рим 9:4-5

+ 2:19 Югь. 9:40

+ 2:21 Матт. 23:3

+ 2:25 Галат 5:3

+ 2:26 Эфес 2:11

+ 2:27 Коринф-2 3:6, Матт. 12:41

+ 2:28 Рим 9:6-8, Коринф-1 7:19

+ 2:29 Эфес 2:11, Филипп 3:3, Колосс 2:11, Коринф-2 10:18

+ 3:1 Югь. 4:22

+ 3:3 Рим 9:6, Тимофейиз-2 2:13

+ 3:7 Рим 9:19

+ 3:8 Рим 6:1, Рим 6:15, Коринф-2 6:8

+ 3:9 Рим 5:12, Галат 3:22, Рим 1:18-32, Рим 2

+ 3:17 Насигьятар 1:16,

+ 3:20 Ляхнар 13:39, Галат 2:16, Галат 3:11, Рим 7:7

+ 3:21 Рим 1:17, Галат 2:16, Лк. 24:27, Ляхнар 10:43

+ 3:23 3 Пачч. 8:46, Насигьятар 20:9, Югьандин-1 1:8-10

+ 3:24 Титдиз 3:7

+ 3:25 Югь. 1:29, Югьандин-1 2:2, Ляхнар 17:30, Рим 2:4

+ 3:27 Рим 2:17, Коринф-1 1:29, Эфес 2:9

+ 3:28 Ляхнар 13:39

+ 3:29 Рим 9:24, Рим 10:12

+ 3:30 Галат 3:20, Галат 3:8

+ 3:31 Матт. 5:17

+ 4:3 Эвел 15:6, Якьубдин 2:23, Галат 3:6

+ 4:5 Рим 3:22

+ 4:8 Коринф-2 5:19

+ 4:9 Рим 3:30

+ 4:11 Эвел 15:6, Эвел 17:10

+ 4:13 Эвел 17:4-6, Галат 3:16, Жугьдариз 7:6

+ 4:14 Галат 3:17-18

+ 4:15 Коринф-1 15:56, Галат 3:10, Рим 7:7

+ 4:16 Галат 3:22

+ 4:17 Эвел 17:5, Югь. 5:21

+ 4:18 Эвел 15:5

+ 4:19 Эвел 17:17, Жугьдариз 11:12, Эвел 18:11

+ 4:22 Эвел 15:6

+ 4:24 Коринф-1 9:9-10, Рим 10:9

+ 4:25 Матт. 20:28, Галат 1:4, Коринф-2 5:21

+ 5:1 Галат 3:28

+ 5:2 Рим 8:17, Эфес 3:16, Филипп 3:21

+ 5:3 Матт. 5:11-12, Коринф-2 12:10, Якьубдин 1:3-4

+ 5:5 Ляхнар 2:17, Титдиз 3:6

+ 5:8 Югь. 3:16, Югьандин-1 4:10

+ 5:9 Рим 3:25, Матт. 3:7, Фессалоник-1 1:10

+ 5:10 Коринф-2 5:18-20, Эфес 2:16, Колосс 1:20-21

+ 5:12 Эвел 3:6, Якьубдин 1:15, Рим 6:23, Рим 3:9, Эфес 2:3

+ 5:13 Рим 3:20

+ 5:14 Коринф-1 15:45

+ 5:15 Коринф-1 15:21, Коринф-2 5:14

+ 5:17 Ачмиш 22:5

+ 5:18 Югь. 12:32

+ 5:19 Жугьдариз 5:8

+ 5:20 Галат 3:19

+ 5:21 Югь. 1:17

+ 6:2 Петрин-1 2:24, Галат 2:19, Галат 5:24, Колосс 2:20, Колосс 3:3

+ 6:4 Петрин-1 3:21, Галат 3:27, Коринф-2 5:17, Эфес 4:24, Колосс 2:12, Колосс 3:10

+ 6:5 Коринф-2 4:10, Филипп 3:10

+ 6:6 Галат 2:19-20, Галат 5:24, Галат 6:14

+ 6:7 Петрин-1 4:1

+ 6:8 Тимофейиз-2 2:11, Ачмиш 20:4

+ 6:9 Рим 14:9, Ачмиш 1:18

+ 6:10 Жугьдариз 7:27

+ 6:13 Колосс 3:5, Рим 12:1

+ 6:16 Югь. 8:34

+ 6:18 Югь. 8:32, Югь. 8:34, Якьубдин 2:12, Петрин-1 2:16, Коринф-1 7:22, Коринф-2 3:17, Галат 5:1

+ 6:22 Коринф-1 7:22

+ 6:23 Якьубдин 1:15, Рим 5:12

+ 7:2 Коринф-1 7:39

+ 7:3 Матт. 5:32

+ 7:4 Галат 5:22, Эфес 5:19, Галат 2:19, Галат 5:18, Эфес 2:15, Колосс 2:14

+ 7:6 Рим 6:4

+ 7:7 Рим 3:20, Рим 4:15,

+ 7:8 Коринф-1 15:56

+ 7:15 Галат 5:17

+ 7:16 Тимофейиз-1 1:8

+ 7:18 Эвел 6:5,

+ 7:19 Галат 5:17

+ 7:23 Петрин-1 2:11, Галат 5:17

+ 8:2 Коринф-1 15:45

+ 8:3 Жугьдариз 7:18, Филипп 2:7, Коринф-2 5:21

+ 8:4 Галат 5:16, Галат 5:25

+ 8:5 Галат 5:19-25

+ 8:7 Якьубдин 4:4, Коринф-1 2:14

+ 8:9 Коринф-1 3:16, Коринф-1 6:19, Коринф-2 6:16, Югьандин-1 3:24, Петрин-1 1:11, Ягьудайин 1:19

+ 8:11 Югь. 5:21, Ляхнар 2:24

+ 8:13 Колосс 3:5,

+ 8:14 Матт. 5:9, Югь. 1:12, Югьандин-1 3:1, Югьандин-1 5:1

+ 8:15 Тимофейиз-2 1:7, Коринф-1 2:12

+ 8:16 Югьандин-1 3:2, Галат 3:26, Эфес 1:5, Югьандин-1 3:24, Коринф-2 1:22, Эфес 1:13

+ 8:17 Галат 3:29, Галат 4:7, Эфес 3:6, Титдиз 3:7, Коринф-2 1:5, Филипп 3:10, Колосс 1:24, Петрин-1 5:1, Рим 5:2, Эфес 3:16, Филипп 3:21

+ 8:18 Коринф-2 4:17

+ 8:20 Эвел 3:17-19,

+ 8:23 Коринф-2 5:2, Галат 5:5

+ 8:24 Коринф-2 4:18, Жугьдариз 11:1

+ 8:27 1 Пачч. 16:7, 3 Пачч. 8:39, Насигьятар 21:2,

+ 8:29 Матт. 28:10, Югь. 20:17, Колосс 1:15, Жугьдариз 2:11, Югьандин-1 3:2, Коринф-2 3:18, Филипп 3:21

+ 8:30 Югь. 17:22

+ 8:32 Югь. 3:16

+ 8:33 Марк 13:20, Лк. 18:7, Колосс 3:12, Титдиз 1:1,

+ 8:34 Марк 16:19, Ляхнар 7:55-56, Югьандин-1 2:1, Рим 8:34, Жугьдариз 7:25

+ 8:36 Коринф-1 4:9

+ 8:37 Югь. 16:33, Коринф-1 15:57

+ 8:38 Петрин-1 3:22, Коринф-1 15:24, Эфес 1:21

+ 9:1 Коринф-2 11:10, Тимофейиз-1 2:7, Рим 1:9, Филипп 1:8

+ 9:3 Коринф-1 16:22, Галат 1:8

+ 9:6 Рим 3:3, Югь. 1:47, Рим 2:28

+ 9:7 Эвел 21:12, Жугьдариз 11:17

+ 9:8 Галат 4:23, Галат 4:28

+ 9:9 Эвел 18:10

+ 9:10 Эвел 25:21

+ 9:11 Эвел 25:23

+ 9:19 Рим 3:7

+ 9:21 Тимофейиз-2 2:20

+ 9:22 Насигьятар 16:4

+ 9:24 Рим 3:29

+ 9:25 Петрин-1 2:10

+ 9:30 Галат 2:16, Галат 3:24

+ 9:31 Галат 5:4, Рим 11:7, Филипп 3:9

+ 9:33 Петрин-1 2:6-8, Рим 10:11

+ 10:2 Ляхнар 21:20

+ 10:3 Рим 1:17, Рим 3:21

+ 10:4 Матт. 5:17, Галат 3:24

+ 10:5 Галат 3:12, Филипп 3:9

+ 10:7 Ачмиш 9:1

+ 10:9 Матт. 10:32, Лк. 12:8, Марк 16:16, Ляхнар 16:31

+ 10:11 Петрин-1 2:6, Рим 9:33

+ 10:12 Ляхнар 10:34-36, Рим 3:29

+ 10:13 Ляхнар 2:21

+ 10:14 Ляхнар 8:31

+ 10:16 Югь. 12:38

+ 10:17 Галат 3:2

+ 11:1 Коринф-2 11:22, Филипп 3:5

+ 11:2 1 Пачч. 12:22,

+ 11:3 3 Пачч. 19:10, 3 Пачч. 19:14

+ 11:4 3 Пачч. 19:18

+ 11:5 Рим 9:27

+ 11:7 Рим 9:31

+ 11:13 Ляхнар 9:15, Рим 15:16

+ 11:15 Лк. 15:24, Эфес 2:1, Эфес 2:5, Колосс 2:13, Ачмиш 3:1

+ 11:17 Югь. 15:5

+ 11:21 Коринф-1 10:12

+ 11:30 Эфес 2:2, Колосс 1:21, Титдиз 3:3

+ 11:33 Колосс 2:3,

+ 11:34 Коринф-1 2:16

+ 11:36 Коринф-1 8:6, Колосс 1:16, Жугьдариз 2:10, Петрин-2 3:18, Эфес 3:21

+ 12:1 Рим 6:13

+ 12:2 Эфес 5:17, Фессалоник-1 4:3, Коринф-2 4:16, Эфес 4:23

+ 12:3 Эфес 3:2,

+ 12:4 Коринф-1 12:12-14, Эфес 4:16

+ 12:5 Коринф-1 10:17, Коринф-1 12:27, Эфес 4:25

+ 12:6 Петрин-1 4:10, Коринф-1 12:4

+ 12:7 Коринф-1 12:5

+ 12:8 Тимофейиз-1 5:17, Коринф-2 9:7

+ 12:9 Петрин-1 1:22, Тимофейиз-1 1:5,

+ 12:10 Югь. 13:34, Петрин-1 1:22, Петрин-2 1:7, Фессалоник-1 4:9, Жугьдариз 13:1, Филипп 2:3

+ 12:12 Лк. 18:1, Лк. 21:36, Эфес 6:18, Колосс 4:2, Фессалоник-1 5:17

+ 12:13 Рим 15:25, Коринф-1 16:1, Тимофейиз-1 6:18

+ 12:14 Матт. 5:44, Петрин-1 3:9

+ 12:15 Коринф-1 12:26

+ 12:16 Петрин-1 3:8, Филипп 2:2

+ 12:17 Петрин-1 3:9, Фессалоник-1 5:15

+ 12:18 Марк 9:50, Коринф-2 13:11, Фессалоник-1 5:13

+ 12:19 Насигьятар 20:22, Жугьдариз 10:30

+ 12:20 4 Пачч. 6:22, Насигьятар 25:21-22, Матт. 5:44, Насигьятар 25:21-22

+ 13:1 Петрин-1 2:13, Титдиз 3:1

+ 13:4 Петрин-1 2:14,

+ 13:7 Петрин-1 2:17, Матт. 17:27, Матт. 22:21, Марк 12:17

+ 13:8 Югь. 13:34

+ 13:10 Югь. 14:15

+ 13:11 Эфес 5:14

+ 13:12 Югь. 1:9, Югь. 8:12, Югьандин-1 2:8, Эфес 5:8, Фессалоник-1 5:5, Эфес 5:11, Эфес 6:11, Фессалоник-1 5:8

+ 13:13 Фессалоник-1 4:12

+ 13:14 Галат 3:27, Якьубдин 4:1, Петрин-1 2:11, Рим 7:23, Галат 5:16, Галат 5:24

+ 14:1 Рим 15:1, Коринф-1 8:9-11, Коринф-1 9:22

+ 14:2 Даниял 1:12, Тимофейиз-1 4:3

+ 14:3 Колосс 2:16

+ 14:4 Матт. 7:1, Якьубдин 4:11

+ 14:5 Галат 4:10, Колосс 2:16

+ 14:6 Матт. 15:36, Коринф-1 10:30-31

+ 14:7 Рим 6:2, Рим 6:7, Галат 5:24, Колосс 3:3

+ 14:8 Петрин-1 4:2, Галат 2:20, Коринф-2 5:15, Филипп 1:20

+ 14:9 Фессалоник-1 5:10

+ 14:10 Матт. 7:1, Лк. 6:37, Коринф-2 5:10

+ 14:11 Филипп 2:10-11

+ 14:12 Матт. 12:36, Матт. 25:19, Галат 6:5

+ 14:13 Матт. 7:1

+ 14:14 Марк 7:15-16, Ляхнар 10:15, Коринф-1 8:8

+ 14:15 Коринф-1 8:11

+ 14:17 Колосс 2:16, Жугьдариз 9:10, Галат 5:22

+ 14:19 Тимофейиз-2 2:22

+ 14:20 Титдиз 1:15, Коринф-1 8:9-13

+ 15:1 Рим 14:1, Галат 6:2

+ 15:2 Филипп 2:4-5

+ 15:3 Филипп 2:5, Филипп 2:8,

+ 15:4 Рим 4:23-24

+ 15:5 Рим 12:16

+ 15:9 Рим 3:29, 2 Пачч. 22:50,

+ 15:16 Ляхнар 9:15, Рим 11:13

+ 15:19 Ляхнар 15:12, Коринф-2 12:12

+ 15:20 Коринф-1 3:10-11

+ 15:22 Рим 1:13, Фессалоник-1 2:18

+ 15:23 Ляхнар 19:21

+ 15:25 Ляхнар 24:17, Коринф-1 16:3, Коринф-2 9:1

+ 15:26 Ляхнар 19:21, Коринф-2 8:4

+ 15:27 Коринф-1 9:11

+ 15:31 Коринф-2 1:10-11, Фессалоник-2 3:2

+ 15:32 Рим 1:10

+ 15:33 Коринф-2 13:11, Филипп 4:9, Фессалоник-1 5:23, Фессалоник-2 3:16, Жугьдариз 13:20

+ 16:1 Ляхнар 18:18

+ 16:2 Филипп 2:29

+ 16:3 Ляхнар 18:2, Коринф-1 16:19, Тимофейиз-2 4:19

+ 16:5 Колосс 4:15

+ 16:13 Марк 15:21

+ 16:16 Петрин-1 5:14, Коринф-1 16:20, Коринф-2 13:12, Фессалоник-1 5:26

+ 16:17 Тимофейиз-1 6:3, Югьандин-2 1:10

+ 16:18 Петрин-2 2:3, Колосс 2:4

+ 16:19 Рим 1:8

+ 16:20 Рим 15:33, Эвел 3:15

+ 16:21 Ляхнар 16:1

+ 16:23 Коринф-1 1:14

* 16:24 Саспи грекарин БикӀбариъ гьамци дибикӀна: «Гъит, учвуз варидариз ихь Агъа Иса Месигьдин ужувлар ишри. Амин».

+ 16:25 Эфес 1:9, Колосс 1:26

+ 16:26 Колосс 4:3-4

+ 16:27 Ягьудайин 1:24-25

+ 1:2 Ляхнар 18:1-17, Рим 1:7

+ 1:5 Коринф-2 8:7, Коринф-2 9:11

+ 1:7 Лк. 17:30, Фессалоник-1 3:13, Фессалоник-1 4:16-18, Филипп 3:20

+ 1:8 Филипп 1:6

+ 1:9 Югь. 17:21, Югьандин-1 1:3, Фессалоник-1 5:24, Фессалоник-2 3:3, Жугьдариз 10:23

+ 1:10 Коринф-1 11:18

+ 1:11 Коринф-1 3:3

+ 1:12 Ляхнар 18:24, Ляхнар 19:1, Коринф-1 3:4-5, Коринф-1 4:6, Коринф-1 6:12, Титдиз 3:13, Югь. 1:42

+ 1:13 Эфес 4:4-5

+ 1:14 Ляхнар 18:8, Рим 16:23

+ 1:16 Коринф-1 16:15

+ 1:17 Коринф-2 10:10

+ 1:18 Коринф-1 2:1, Коринф-2 2:15, Рим 1:16

+ 1:20 Насигьятар 21:30, Рим 1:22, Коринф-1 3:19

+ 1:22 Матт. 12:38, Марк 8:11, Югь. 2:18, Югь. 4:48, Югь. 6:30

+ 1:23 Галат 5:11

+ 1:24 Коринф-1 2:7, Колосс 2:3

+ 1:28 Якьубдин 2:5

+ 1:29 Рим 3:27, Эфес 2:9

+ 1:30 Эфес 1:7, Филипп 3:9

+ 1:31 Коринф-2 10:17

+ 2:1 Коринф-1 1:18, Коринф-2 2:15

+ 2:2 Галат 6:14

+ 2:3 Коринф-2 11:30, Коринф-2 12:5, Галат 4:13

+ 2:4 Коринф-1 4:20

+ 2:5 Коринф-2 4:7, Коринф-2 6:7

+ 2:6 Филипп 3:15

+ 2:7 Колосс 2:3

+ 2:8 Югь. 7:48, Ляхнар 13:27

+ 2:10 Матт. 16:17, Югьандин-1 2:20

+ 2:11 Насигьятар 20:27

+ 2:12 Рим 8:15

+ 2:13 Коринф-2 1:12, Югь. 6:45

+ 2:14 Югь. 14:17, Рим 8:7

+ 2:16 Рим 11:34

+ 3:2 Петрин-1 2:2, Жугьдариз 5:13

+ 3:3 Коринф-1 1:10-11, Галат 5:19-20

+ 3:5 Ляхнар 18:24, Ляхнар 19:1, Коринф-1 1:12, Коринф-1 4:6, Коринф-1 16:12, Эфес 3:7, Колосс 1:25

+ 3:6 Ляхнар 18:4-11, Ляхнар 18:27-28, Югь. 4:36-38

+ 3:7 Галат 6:3

+ 3:8 Матт. 16:27, Югьандин-2 1:8

+ 3:9 Коринф-2 6:1, Эфес 2:20-22

+ 3:10 Рим 15:20

+ 3:11 Эфес 2:20, Колосс 2:7, Ачмиш 21:14

+ 3:13 Коринф-1 1:7, Коринф-1 4:5, Петрин-1 1:7

+ 3:16 Рим 8:9, Коринф-1 6:19, Коринф-2 6:16

+ 3:17 Эфес 2:21

+ 3:19 Насигьятар 21:30, Коринф-1 1:20,

+ 3:23 Коринф-2 10:7, Галат 3:29

+ 4:4 Ляхнар 23:1,

+ 4:5 Матт. 7:1, Рим 2:1, Даниял 2:22, Коринф-2 10:18

+ 4:6 Ляхнар 18:24, Ляхнар 19:1, Коринф-1 1:12, Коринф-1 3:5

+ 4:7 Югь. 3:27

+ 4:8 Ачмиш 3:17

+ 4:9 Рим 8:36

+ 4:10 Коринф-2 11:19, Коринф-2 13:9

+ 4:11 Коринф-2 11:27, Филипп 4:12

+ 4:12 Ляхнар 18:3, Матт. 5:44, Петрин-1 3:9, Рим 12:14

+ 4:14 Коринф-2 6:13

+ 4:15 Филимондиз 1:10

+ 4:16 Коринф-1 11:1, Фессалоник-1 3:7, Фессалоник-2 3:7

+ 4:17 Ляхнар 16:1, Коринф-1 16:10, Тимофейиз-1 1:2

+ 4:19 Коринф-1 11:34, Коринф-1 16:5, Коринф-2 1:15-16

+ 4:20 Коринф-1 2:4

+ 4:21 Коринф-2 10:2, Коринф-2 13:2

+ 5:1 Коринф-2 12:21,

+ 5:3 Колосс 2:5

+ 5:5 Коринф-2 2:6, Тимофейиз-1 1:20, Насигьятар 23:14

+ 5:6 Матт. 13:33, Лк. 13:21, Галат 5:9

+ 5:8 Марк 8:15, Лк. 12:1

+ 5:9 Эфес 5:11, Фессалоник-2 3:14

+ 5:11 Фессалоник-2 3:6

+ 5:12 Марк 4:11,

+ 6:1 Матт. 18:17

+ 6:2 Матт. 19:28

+ 6:5 Коринф-1 15:34

+ 6:7 Матт. 5:39-40

+ 6:9 Галат 5:21, Эфес 5:5, Жугьдариз 13:4

+ 6:10 Марк 7:21-23, Галат 5:19-21

+ 6:11 Эфес 2:2, Югь. 13:8, Эфес 5:26, Титдиз 3:5, Жугьдариз 10:22

+ 6:12 Коринф-1 10:23

+ 6:15 Эфес 5:30

+ 6:16 Эвел 2:24, Марк 10:7-8, Эфес 5:31

+ 6:17 Эфес 4:4

+ 6:18 Галат 5:19, Эфес 5:3, Фессалоник-1 4:3

+ 6:19 Рим 14:7

+ 6:20 Петрин-2 2:1, Коринф-1 7:23

+ 7:5 Матт. 4:3, Фессалоник-1 3:5

+ 7:6 Коринф-2 8:8

+ 7:7 Матт. 19:11-12, Коринф-1 12:4, Петрин-1 4:10

+ 7:9 Тимофейиз-1 5:14

+ 7:10 Марк 10:9

+ 7:11 Марк 10:11

+ 7:16 Петрин-1 3:1

+ 7:18 Ляхнар 15:1-2, Галат 5:2

+ 7:19 Рим 2:28-29, Галат 3:28, Галат 5:6, Колосс 3:11

+ 7:22 Югь. 8:32, Якьубдин 2:12, Петрин-1 2:16, Рим 6:18, Коринф-2 3:17, Галат 5:1, Филимондиз 1:16, Рим 6:22

+ 7:23 Коринф-1 6:20,

+ 7:25 Коринф-2 8:10-11

+ 7:30 Коринф-2 6:10

+ 7:31 Петрин-1 4:7, Югьандин-1 2:17

+ 7:32 Матт. 6:25, Лк. 10:41

+ 7:38 Жугьдариз 13:4

+ 7:39 Рим 7:2

+ 8:1 Ляхнар 15:20, Ляхнар 15:29, Коринф-1 13:4-13

+ 8:2 Галат 6:3

+ 8:3 Галат 4:9

+ 8:4 1 Пачч. 12:21,

+ 8:6 Эфес 4:6, Югь. 1:3, Рим 11:36, Колосс 1:16, Жугьдариз 1:2

+ 8:7 Коринф-1 10:28-29

+ 8:8 Марк 7:19, Ляхнар 10:12-15, Рим 14:14

+ 8:10 Рим 14:1, Ляхнар 15:29, Коринф-1 10:19, Ачмиш 2:14

+ 8:11 Рим 14:15

+ 8:13 Рим 14:21

+ 9:1 Фессалоник-1 2:6-7, Филимондиз 1:8, Ляхнар 9:3-6

+ 9:4 Фессалоник-2 3:8-9

+ 9:5 Марк 6:3, Югь. 2:12, Югь. 7:3, Ляхнар 1:14, Коринф-1 9:5, Галат 1:19, Марк 1:30

+ 9:6 Ляхнар 4:36, Ляхнар 13:2, Ляхнар 15:36, Галат 2:9

+ 9:7 Коринф-2 10:4, Тимофейиз-2 2:3, Насигьятар 27:18

+ 9:9 Тимофейиз-1 5:18

+ 9:10 Рим 4:23-24, Тимофейиз-2 2:6

+ 9:11 Рим 15:27, Галат 6:6

+ 9:14 Лк. 10:7, Тимофейиз-1 5:18

+ 9:15 Ляхнар 18:3

+ 9:16 Рим 1:14

+ 9:17 Галат 2:7

+ 9:18 Коринф-2 11:7, Коринф-2 11:9

+ 9:19 Коринф-2 4:5

+ 9:20 Ляхнар 16:3, Ляхнар 21:23-26

+ 9:21 Рим 2:12, Рим 2:14, Галат 2:3

+ 9:22 Коринф-2 11:29, Коринф-1 10:33

+ 9:24 Галат 5:7

+ 9:25 Петрин-1 5:4, Филипп 3:14, Тимофейиз-2 2:5

+ 10:11 Рим 4:23

+ 10:12 Рим 11:20-21

+ 10:13 Коринф-1 1:9, Петрин-2 2:9

+ 10:14 Югьандин-1 5:21

+ 10:16 Марк 14:22-23, Югь. 6:51, Коринф-1 11:23-26

+ 10:17 Рим 12:5, Коринф-1 12:12-13, Эфес 4:25

+ 10:19 Ляхнар 15:29, Коринф-1 8:4, Ачмиш 2:14

+ 10:21 Коринф-2 6:15

+ 10:23 Коринф-1 6:12

+ 10:24 Коринф-1 13:5, Филипп 2:21

+ 10:25 Коринф-1 8:7

+ 10:27 Лк. 10:8

+ 10:30 Рим 14:6

+ 10:31 Колосс 3:17

+ 10:32 Коринф-1 8:13, Рим 14:13

+ 10:33 Коринф-1 9:22, Коринф-2 12:14

+ 11:1 Коринф-1 4:16, Фессалоник-1 1:6, Фессалоник-2 3:7

+ 11:3 Эфес 1:22, Эфес 4:15, Эвел 3:16, Эфес 5:23, Югь. 14:28, Коринф-1 15:24

+ 11:5 4 Пачч. 22:14, Лк. 2:36, Ляхнар 21:9

+ 11:7 Эвел 1:26

+ 11:8 Эвел 2:21-23

+ 11:9 Эвел 2:18

+ 11:11 Галат 3:28

+ 11:18 Коринф-1 1:10-12

+ 11:19 Югьандин-1 2:19

+ 11:22 Насигьятар 17:5

+ 11:23 Галат 1:12

+ 11:24 Лк. 22:19

+ 11:25 Лк. 22:20

+ 11:27 Югь. 6:53-56

+ 11:32 Насигьятар 3:12

+ 12:1 Коринф-1 14:1

+ 12:2 Эфес 2:12

+ 12:3 Югьандин-1 4:2-3

+ 12:4 Рим 12:6, Эфес 4:4-6

+ 12:5 Рим 12:7

+ 12:6 Филипп 2:13

+ 12:9 Матт. 17:20, Коринф-1 13:2

+ 12:10 Марк 16:17, Ляхнар 2:4, Ляхнар 10:46, Коринф-1 14:2

+ 12:12 Рим 12:5, Коринф-1 10:17, Эфес 4:25

+ 12:13 Галат 5:6, Эфес 2:14, Колосс 3:11

+ 12:26 Рим 12:15

+ 12:27 Рим 12:5, Эфес 1:23, Эфес 4:12, Колосс 1:18, Колосс 1:24

+ 12:28 Ляхнар 11:27, Эфес 4:11

+ 12:31 Коринф-1 14:1, Коринф-1 14:39

+ 13:2 Ляхнар 2:18, Матт. 17:20, Марк 11:23, Коринф-1 12:9

+ 13:11 Эфес 4:14

+ 13:12 Матт. 5:8, Югьандин-1 3:2, Коринф-1 8:3, Галат 4:9

+ 14:1 Коринф-1 16:14, Коринф-1 12:1

+ 14:15 Якьубдин 5:13, Эфес 5:19

+ 14:16 Коринф-2 1:20, Ачмиш 3:14

+ 14:20 Эфес 4:14, Матт. 18:3, Коринф-1 2:6

+ 14:22 Ляхнар 2:6

+ 14:23 Ляхнар 2:13

+ 14:26 Коринф-2 12:19, Коринф-2 13:10

+ 14:29 Югьандин-1 4:1, Фессалоник-1 5:20-21

+ 14:34 Тимофейиз-1 2:11-12, Эвел 3:16, Петрин-1 3:1, Эфес 5:22, Колосс 3:18

+ 14:39 Коринф-1 12:31, Коринф-1 14:1

+ 14:40 Колосс 2:5

+ 15:2 Галат 3:4

+ 15:3 Лк. 24:27

+ 15:5 Лк. 24:34, Лк. 24:36

+ 15:7 Ляхнар 12:17, Лк. 24:50, Ляхнар 1:3-4

+ 15:8 Коринф-2 12:11

+ 15:9 Эфес 3:7-8, Ляхнар 8:3

+ 15:10 Коринф-2 11:23, Колосс 1:29

+ 15:12 Ляхнар 23:8, Тимофейиз-2 2:18

+ 15:17 Рим 4:25

+ 15:18 Фессалоник-1 4:16, Ачмиш 14:13

+ 15:20 Фессалоник-1 4:14, Тимофейиз-2 2:8, Ляхнар 26:23, Колосс 1:18, Ачмиш 1:5

+ 15:21 Рим 5:12-18

+ 15:23 Фессалоник-1 4:16

+ 15:24 Петрин-1 3:22, Рим 8:38, Эфес 1:21, Даниял 7:14, Даниял 7:27, Лк. 1:33, Ачмиш 11:15

+ 15:25 Жугьдариз 2:8

+ 15:27 Эфес 1:22

+ 15:28 Югь. 14:28, Эфес 1:23, Колосс 3:11

+ 15:30 Коринф-2 11:26

+ 15:31 Фессалоник-1 2:19

+ 15:34 Коринф-1 6:5

+ 15:36 Югь. 12:24

+ 15:42 Даниял 12:2, Филипп 3:21, Колосс 3:1

+ 15:45 Эвел 2:7

+ 15:47 Эвел 2:7, Югь. 3:13, Югь. 6:38

+ 15:49 Эвел 5:3

+ 15:51 Филипп 3:21

+ 15:52 Матт. 24:31, Фессалоник-1 4:16, Ачмиш 11:15, Фессалоник-1 4:15, Филипп 3:21

+ 15:53 Коринф-2 5:2-4

+ 15:55 Тимофейиз-2 1:10, Жугьдариз 2:14-15

+ 15:56 Рим 4:15, Рим 7:8

+ 15:57 Рим 8:37

+ 16:1 Ляхнар 24:17, Рим 15:25-28, Галат 2:10

+ 16:2 Ляхнар 20:7, Ачмиш 1:10, Коринф-2 8:3, Коринф-2 9:3

+ 16:3 Ляхнар 18:27, Коринф-2 3:1, Ляхнар 24:17, Рим 15:25-28

+ 16:5 Ляхнар 19:21, Коринф-2 1:16

+ 16:8 Ляхнар 2:1

+ 16:10 Ляхнар 16:1, Коринф-1 4:17

+ 16:12 Ляхнар 18:24, Ляхнар 19:1, Коринф-1 1:12, Коринф-1 3:5, Коринф-1 4:6

+ 16:13 Матт. 25:13, Фессалоник-2 2:15

+ 16:14 Коринф-1 14:1

+ 16:15 Коринф-1 1:16

+ 16:16 Филипп 2:29, Фессалоник-1 5:12-13, Тимофейиз-1 5:17

+ 16:19 Ляхнар 18:2, Рим 16:3, Тимофейиз-2 4:19

+ 16:20 Рим 16:16

+ 16:21 Галат 6:11, Колосс 4:18, Фессалоник-2 3:17, Филимондиз 1:19

+ 16:22 Рим 9:3, Галат 1:8, Ачмиш 22:20

+ 1:1 Ляхнар 18:1-17

+ 1:3 Петрин-1 1:3, Эфес 1:3

+ 1:5 Рим 8:17, Филипп 3:10, Колосс 1:24

+ 1:6 Тимофейиз-2 2:10

+ 1:8 Ляхнар 19:23, Коринф-1 15:32

+ 1:9 Коринф-2 4:14

+ 1:10 Ляхнар 12:11, Ляхнар 14:19-20, Ляхнар 21:32-33, Ляхнар 27:44

+ 1:11 Рим 15:31, Фессалоник-2 3:2, Ляхнар 12:5, Эфес 6:18

+ 1:12 Ляхнар 23:1, Тимофейиз-2 1:3, Коринф-1 2:4, Коринф-1 2:13

+ 1:13 Коринф-1 1:8, Фессалоник-1 4:16-18, Фессалоник-1 2:19-20

+ 1:15 Коринф-1 4:19

+ 1:16 Ляхнар 19:21, Коринф-1 16:5

+ 1:18 Коринф-1 1:9

+ 1:19 Ляхнар 15:22, Ляхнар 16:1

+ 1:20 Коринф-1 14:16, Ачмиш 3:14

+ 1:22 Коринф-2 5:5, Жугьдариз 6:11, Эфес 1:13

+ 1:23 Рим 1:9, Галат 1:20, Филипп 1:8, Фессалоник-1 2:5

+ 2:2 Коринф-2 7:8

+ 2:4 Коринф-2 7:12

+ 2:6 Коринф-1 5:4-5

+ 2:11 Петрин-1 5:8

+ 2:12 Ляхнар 16:8, Ляхнар 20:6

+ 2:13 Коринф-2 7:6, Коринф-2 8:6, Коринф-2 12:18

+ 2:14 Колосс 2:15

+ 2:15 Коринф-1 1:18, Эвел 8:21, Эфес 5:2, Филипп 4:18

+ 3:1 Ляхнар 18:27, Коринф-1 16:3

+ 3:6 Лк. 22:20, Эфес 3:7, Колосс 1:23, Рим 2:27, Югь. 6:63

+ 3:14 Марк 6:52, Ляхнар 15:21

+ 3:17 Югь. 4:24, Югь. 8:32, Якьубдин 2:12, Петрин-1 2:16, Рим 6:18, Коринф-1 7:22, Галат 5:1

+ 3:18 Югьандин-1 3:2, Рим 8:29, Филипп 3:21

+ 4:1 Коринф-2 3:6

+ 4:2 Коринф-2 2:17, Фессалоник-1 2:3

+ 4:3 Коринф-2 3:14, Коринф-2 2:15

+ 4:4 Югь. 12:31, Колосс 1:15, Жугьдариз 1:3

+ 4:5 Марк 10:43, Коринф-1 9:19

+ 4:6 Эвел 1:3

+ 4:7 Рим 9:21-22, Коринф-1 2:5

+ 4:8 Коринф-2 7:5

+ 4:9 Югь. 15:20

+ 4:10 Рим 6:5

+ 4:11 Коринф-2 6:9

+ 4:14 Фессалоник-1 4:14

+ 4:16 Рим 12:2, Эфес 4:23

+ 4:17 Рим 8:18

+ 4:18 Рим 8:24, Жугьдариз 11:1

+ 5:2 Рим 8:23

+ 5:3 Коринф-1 15:53

+ 5:5 Коринф-2 1:22, Эфес 1:14

+ 5:7 Коринф-2 4:18

+ 5:9 Колосс 1:10

+ 5:10 Матт. 25:31-32, Ляхнар 10:42, Рим 14:10

+ 5:11 Коринф-2 4:2

+ 5:12 Коринф-2 3:1, Коринф-2 11:16, Коринф-2 12:1

+ 5:13 Марк 3:21, Коринф-2 11:1

+ 5:14 Рим 5:15

+ 5:15 Петрин-1 4:2, Рим 14:7-8

+ 5:17 Рим 6:4, Ачмиш 21:5

+ 5:18 Рим 5:10-11, Колосс 1:20

+ 5:19 Рим 4:8

+ 5:20 Эфес 6:20

+ 5:21 Югь. 8:46, Петрин-1 2:22, Югьандин-1 3:5, Жугьдариз 4:15, Рим 8:3, Рим 1:17, Рим 4:25, Коринф-1 1:30

+ 6:1 Коринф-1 3:9

+ 6:4 Ляхнар 9:16, Ляхнар 16:23, Ляхнар 17:5, Коринф-2 11:23-27

+ 6:7 Коринф-2 10:4, Эфес 6:11-17

+ 6:8 Рим 3:8

+ 6:9 Коринф-2 4:11

+ 6:10 Югь. 16:22, Ляхнар 3:6

+ 6:13 Коринф-1 4:14

+ 6:14 Эфес 5:7, Югьандин-1 1:6

+ 6:15 Коринф-1 10:21

+ 6:16 Эфес 2:21, Коринф-1 3:16-17,

+ 6:18 2 Пачч. 7:14

+ 7:1 Югьандин-1 3:3

+ 7:2 Ляхнар 20:33

+ 7:3 Филипп 1:7

+ 7:4 Колосс 1:24

+ 7:5 Коринф-2 2:13, Коринф-2 4:8

+ 7:6 Коринф-2 1:4, Коринф-2 2:13, Коринф-2 8:6, Коринф-2 12:18

+ 7:8 Коринф-2 2:2-4

+ 7:10 Матт. 5:4,

+ 7:12 Коринф-1 5:1-2, Коринф-2 2:4

+ 8:2 Марк 12:44

+ 8:3 Коринф-1 16:2

+ 8:4 Рим 15:26

+ 8:6 Коринф-2 2:13, Коринф-2 7:6

+ 8:7 Коринф-1 1:5

+ 8:8 Коринф-1 7:6

+ 8:9 Якьубдин 2:5, Филипп 2:6-7

+ 8:10 Коринф-1 7:25

+ 8:12 Марк 12:43-44, Лк. 21:3

+ 8:14 Ляхнар 4:34

+ 8:24 Коринф-2 7:4

+ 9:1 Рим 15:25

+ 9:3 Коринф-2 8:6, Коринф-1 16:2

+ 9:6 Насигьятар 11:24-25, Лк. 6:38, Галат 6:7

+ 9:8 Филипп 4:19

+ 9:11 Коринф-1 1:5

+ 9:13 Матт. 5:16, Петрин-1 2:12

+ 10:1 Матт. 11:29

+ 10:2 Коринф-1 4:21, Коринф-2 13:2, Коринф-2 13:10

+ 10:4 Коринф-2 6:7, Эфес 6:11

+ 10:7 Коринф-1 3:23, Галат 3:29

+ 10:8 Коринф-2 13:10

+ 10:10 Коринф-1 1:17

+ 10:17 Коринф-1 1:31

+ 10:18 Рим 2:29, Коринф-1 4:5

+ 11:1 Коринф-2 5:13

+ 11:2 Эфес 5:27, Ачмиш 14:4

+ 11:3 Эвел 3:1, Эвел 3:4, Югь. 8:44, Тимофейиз-1 2:14

+ 11:4 Галат 1:6

+ 11:5 Коринф-2 12:11

+ 11:6 Коринф-1 1:17, Коринф-2 10:10

+ 11:7 Коринф-1 9:18

+ 11:9 Коринф-2 12:13, Филипп 4:15

+ 11:10 Рим 9:1, Тимофейиз-1 2:7

+ 11:13 Филипп 1:15, Ляхнар 20:30, Петрин-2 2:1, Ачмиш 2:2

+ 11:14 Галат 1:8

+ 11:15 Филипп 3:19

+ 11:16 Коринф-2 5:12

+ 11:18 Филипп 3:3-4

+ 11:19 Коринф-1 4:10

+ 11:20 Галат 2:4, Галат 4:3

+ 11:22 Рим 11:1, Филипп 3:5

+ 11:23 Коринф-1 15:10, Коринф-2 6:4-5

+ 11:25 Ляхнар 16:22-23, Ляхнар 14:19, Ляхнар 27:41-44

+ 11:26 Галат 2:4

+ 11:27 Ляхнар 18:3, Фессалоник-1 2:9, Фессалоник-2 3:8, Коринф-1 4:11

+ 11:29 Коринф-1 9:22

+ 11:32 Ляхнар 9:24-25

+ 12:1 Коринф-2 5:12, Коринф-2 11:16, Галат 1:12, Галат 2:2, Эфес 3:3

+ 12:10 Марк 10:30, Матт. 5:11-12, Рим 5:3

+ 12:11 Коринф-1 15:8-9, Коринф-2 11:5

+ 12:12 Ляхнар 15:12, Рим 15:19

+ 12:13 Коринф-2 11:9

+ 12:14 Коринф-2 13:1, Коринф-1 10:33

+ 12:15 Филипп 2:17, Колосс 1:24, Фессалоник-1 2:8

+ 12:16 Коринф-2 11:9

+ 12:18 Коринф-2 8:6, Коринф-2 8:18

+ 12:19 Рим 1:9, Рим 9:1, Коринф-1 14:26

+ 12:21 Коринф-1 5:1, Коринф-1 6:18

+ 13:1 Коринф-2 12:14, Матт. 18:16

+ 13:4 Рим 6:4

+ 13:9 Коринф-1 4:10

+ 13:10 Коринф-2 10:8

+ 13:11 Марк 9:50, Рим 12:18, Фессалоник-1 5:13, Рим 15:33, Рим 16:16

+ 13:12 Рим 16:16, Филипп 4:22

+ 1:1 Галат 1:11-12

+ 1:2 Филипп 4:21, Ляхнар 16:6, Ляхнар 18:23

+ 1:4 Матт. 20:28, Рим 4:25, Марк 14:36

+ 1:6 Марк 4:17, Жугьдариз 6:4, Коринф-2 11:4

+ 1:7 Ляхнар 15:24, Галат 5:10

+ 1:8 Коринф-2 11:14, Рим 9:3, Коринф-1 16:22

+ 1:10 Фессалоник-1 2:4

+ 1:12 Ляхнар 9:6, Ляхнар 26:16, Коринф-1 11:23

+ 1:13 Ляхнар 26:5, Ляхнар 8:3, Филипп 3:6

+ 1:14 Матт. 15:2, Марк 7:3

+ 1:15 Лк. 1:15, Ляхнар 9:15, Рим 1:5, Тимофейиз-1 2:7

+ 1:17 Ляхнар 9:19

+ 1:18 Югь. 1:42, Ляхнар 9:26-27

+ 1:19 Ляхнар 12:17, Ляхнар 15:13, Якьубдин 1:1

+ 1:20 Рим 1:9, Рим 9:1, Коринф-2 1:23

+ 1:23 Ляхнар 9:21

+ 2:1 Ляхнар 4:36, Коринф-2 2:13, Тимофейиз-2 4:10

+ 2:2 Галат 1:12, Эфес 3:3, Филипп 2:16

+ 2:3 Ляхнар 16:3

+ 2:4 Ляхнар 15:24, Коринф-2 11:26, Коринф-2 11:20, Галат 4:3, Галат 4:25

+ 2:7 Ляхнар 9:15, Коринф-1 9:17

+ 2:9 Ляхнар 4:36, Ляхнар 9:27, Ляхнар 13:2, Ляхнар 15:36, Коринф-1 9:6

+ 2:10 Ляхнар 24:17, Рим 15:25-28, Коринф-1 16:1

+ 2:11 Ляхнар 11:20

+ 2:12 Ляхнар 11:3, Ляхнар 11:2, Ляхнар 15:1

+ 2:14 Тимофейиз-1 5:20

+ 2:16 Галат 3:11, Ляхнар 13:39, Рим 3:21, Галат 3:11, Рим 3:20

+ 2:19 Рим 14:8, Рим 6:6, Галат 6:14

+ 2:20 Югь. 17:23

+ 3:2 Рим 10:17

+ 3:4 Коринф-1 15:2

+ 3:5 Коринф-1 12:10

+ 3:6 Эвел 15:6, Якьубдин 2:23, Рим 4:3

+ 3:8 Рим 3:30, Эвел 12:3

+ 3:10 Рим 4:15,

+ 3:11 Ляхнар 13:39, Рим 3:20, Галат 2:16, Рим 1:17, Жугьдариз 10:38

+ 3:12 Рим 10:5

+ 3:14 Ляхнар 1:5, Ляхнар 2:33

+ 3:16 Рим 4:13, Жугьдариз 7:6, Эвел 12:7, Эвел 17:19

+ 3:18 Рим 4:14

+ 3:19 Рим 4:13, Рим 5:20, Ляхнар 7:53

+ 3:20 Тимофейиз-1 2:5, Жугьдариз 8:6, Рим 3:30

+ 3:22 Рим 3:9, Рим 4:16

+ 3:24 Рим 10:4

+ 3:26 Югьандин-1 3:2, Рим 8:15-16, Эфес 1:5

+ 3:27 Рим 6:3-4, Рим 13:14

+ 3:28 Коринф-1 12:13, Эфес 6:6, Коринф-1 11:11

+ 3:29 Коринф-1 3:23, Коринф-2 10:7, Рим 8:17, Эфес 3:6

+ 4:4 Марк 1:15, Лк. 2:7, Лк. 2:27

+ 4:5 Галат 3:13

+ 4:9 Коринф-1 8:3, Колосс 2:8, Колосс 2:20, Жугьдариз 7:18

+ 4:10 Рим 14:5, Колосс 2:16

+ 4:11 Фессалоник-1 3:5

+ 4:13 Коринф-1 2:3

+ 4:14 1 Пачч. 29:9, Лк. 10:16, Фессалоник-1 2:13

+ 4:22 Эвел 16:5, Эвел 21:2

+ 4:23 Эвел 16:3-4, Эвел 17:16

+ 4:26 Жугьдариз 12:22, Ачмиш 21:2

+ 4:28 Рим 9:8

+ 4:29 Эвел 21:9

+ 4:30 Эвел 21:10

+ 5:1 Югь. 8:32, Якьубдин 2:12, Петрин-1 2:16, Рим 6:18, Коринф-1 7:22, Коринф-2 3:17, Галат 2:4, Галат 5:13, Ляхнар 15:10

+ 5:2 Ляхнар 15:1-2, Коринф-1 7:18

+ 5:3 Рим 2:25

+ 5:4 Рим 9:31

+ 5:5 Рим 8:23

+ 5:6 Коринф-1 7:19, Коринф-1 12:13, Галат 6:15, Эфес 2:14, Колосс 3:11, Якьубдин 2:18

+ 5:7 Коринф-1 9:24

+ 5:9 Матт. 13:33, Лк. 13:21, Коринф-1 5:6

+ 5:10 Ляхнар 15:24, Галат 1:7

+ 5:11 Ляхнар 16:3, Коринф-1 1:23

+ 5:13 Петрин-1 2:16, Петрин-2 2:19, Коринф-1 9:19

+ 5:14 Матт. 7:12, Матт. 22:40,

+ 5:16 Рим 8:4, Рим 13:14, Эфес 2:3

+ 5:17 Рим 7:15, Рим 7:19, Рим 7:23

+ 5:18 Рим 7:4, Эфес 2:15, Колосс 2:14

+ 5:19 Марк 7:21-23, Коринф-1 3:3, Коринф-1 6:9-10, Коринф-1 6:18, Эфес 5:3

+ 5:20 Коринф-1 11:19

+ 5:21 Коринф-1 6:9-10, Эфес 5:5

+ 5:22 Эфес 5:9

+ 5:23 Тимофейиз-1 1:9

+ 5:24 Якьубдин 4:1, Петрин-1 2:11, Рим 7:23, Рим 13:14, Рим 6:2, Рим 6:6, Галат 2:19, Колосс 2:20, Колосс 3:3

+ 5:26 Филипп 2:3

+ 6:1 Коринф-1 2:15, Якьубдин 5:19, Тимофейиз-2 2:25, Фессалоник-1 5:14

+ 6:2 Рим 15:1, Югьандин-1 4:21

+ 6:3 Коринф-1 3:7, Коринф-1 8:2

+ 6:5 Рим 14:12

+ 6:6 Лк. 10:7, Коринф-1 9:11, Тимофейиз-1 5:18

+ 6:7 Насигьятар 22:7, Коринф-2 9:6

+ 6:8 Насигьятар 11:19, Якьубдин 3:18

+ 6:9 Фессалоник-2 3:13, Матт. 10:22

+ 6:10 Насигьятар 3:27, Югьандин-3 1:5, Жугьдариз 13:1

+ 6:11 Коринф-1 16:21, Фессалоник-2 3:17, Филимондиз 1:19

+ 6:14 Коринф-1 2:2, Галат 2:19, Рим 6:6

+ 6:15 Коринф-1 7:19, Коринф-1 12:13, Галат 5:6, Эфес 2:14, Колосс 3:11

+ 1:3 Петрин-1 1:3, Коринф-2 1:3

+ 1:4 Ягьудайин 1:24, Колосс 1:22, Фессалоник-1 4:7

+ 1:5 Югьандин-1 3:2, Рим 8:15-16, Галат 3:26

+ 1:7 Колосс 1:14

+ 1:9 Рим 16:24, Эфес 3:3-5, Эфес 6:19

+ 1:10 Эфес 2:14, Колосс 1:20

+ 1:13 Эстер 8:8, Коринф-2 1:22, Эфес 4:30

+ 1:15 Колосс 1:3-4

+ 1:18 Колосс 1:27

+ 1:20 Ляхнар 7:55-56, Рим 8:34, Эфес 2:6, Колосс 3:1

+ 1:21 Петрин-1 3:22, Рим 8:38, Коринф-1 15:24, Колосс 2:10, Жугьдариз 1:4

+ 1:22 Коринф-1 15:27, Коринф-1 11:3, Эфес 5:23

+ 1:23 Эфес 4:12, Эфес 5:23, Эфес 5:30, Колосс 1:18, Коринф-1 15:28, Колосс 3:11

+ 2:1 Лк. 15:24, Рим 11:15, Колосс 1:21, Колосс 2:13

+ 2:2 Югь. 12:31, Югь. 14:30, Колосс 3:7

+ 2:3 Галат 5:16

+ 2:4 Югь. 3:16, Югьандин-1 3:1, Рим 5:8

+ 2:5 Колосс 2:13, Титдиз 3:5

+ 2:6 Эфес 1:20

+ 2:8 Лк. 7:50, Лк. 8:48, Ляхнар 15:11, Петрин-1 1:5, Титдиз 2:11, Титдиз 3:5

+ 2:9 Рим 3:27, Титдиз 3:5, Рим 3:27, Коринф-1 1:29

+ 2:10 Титдиз 2:14, Титдиз 3:8

+ 2:11 Рим 2:26, Рим 2:28, Колосс 2:11

+ 2:12 Колосс 1:21, Рим 9:4

+ 2:13 Ляхнар 2:39

+ 2:14 Эфес 1:10, Колосс 1:22

+ 2:15 Рим 7:4, Колосс 2:14

+ 2:16 Рим 5:10, Колосс 1:20, Колосс 3:15

+ 2:19 Филипп 3:20

+ 2:20 Колосс 2:7, Ачмиш 21:14,

+ 2:21 Коринф-1 3:16-17

+ 2:22 Петрин-1 2:5

+ 3:1 Филипп 1:7, Филимондиз 1:1, Тимофейиз-2 2:9

+ 3:2 Эфес 4:7, Колосс 1:25

+ 3:3 Галат 1:12, Галат 2:2

+ 3:6 Галат 3:29, Эфес 2:16, Матт. 8:11, Лк. 13:29

+ 3:7 Колосс 1:23

+ 3:8 Коринф-1 15:9

+ 3:9 Колосс 1:26

+ 3:10 Эфес 1:21

+ 3:12 Жугьдариз 4:16, Жугьдариз 10:19

+ 3:13 Тимофейиз-2 2:10

+ 3:16 Эфес 1:18, Колосс 1:27, Колосс 1:11

+ 3:17 Колосс 2:7

+ 3:19 Филипп 4:7, Колосс 2:10

+ 3:20 Ягьудайин 1:24, Рим 16:24

+ 3:21 Рим 11:36

+ 4:1 Эфес 3:1, Филипп 1:27, Колосс 1:10

+ 4:2 Филипп 2:3, Колосс 3:13

+ 4:3 Колосс 3:14

+ 4:4 Эфес 2:16, Коринф-1 6:17

+ 4:5 Коринф-1 1:13

+ 4:6 Коринф-1 12:6

+ 4:7 Рим 12:3, Эфес 3:2

+ 4:9 Югь. 3:13

+ 4:10 Жугьдариз 4:14, Жугьдариз 7:26

+ 4:11 Коринф-1 12:28

+ 4:12 Коринф-1 12:27, Эфес 1:23, Колосс 1:18

+ 4:13 Жугьдариз 5:12-13, Жугьдариз 6:1

+ 4:14 Коринф-1 13:11, Коринф-1 14:20

+ 4:15 Петрин-2 3:18, Колосс 1:10, Колосс 2:19

+ 4:17 Петрин-1 4:3-4, Колосс 3:7

+ 4:18 Рим 1:21, Марк 3:5

+ 4:19 Петрин-1 1:14, Рим 1:24-28

+ 4:22 Колосс 3:8-9

+ 4:23 Рим 12:2, Коринф-2 4:16

+ 4:24 Эвел 1:26, Рим 6:4, Колосс 3:10

+ 4:25 Колосс 3:9, Рим 12:5

+ 4:27 Якьубдин 4:7

+ 4:28 Фессалоник-1 4:11, Фессалоник-2 3:8, Фессалоник-2 3:10, Тимофейиз-1 6:18

+ 4:29 Колосс 3:8

+ 4:30 Фессалоник-1 5:19, Эфес 1:13

+ 4:31 Петрин-1 3:8, Колосс 3:8

+ 4:32 Матт. 6:14, Марк 11:25-26, Лк. 7:41-42, Петрин-1 3:8, Колосс 3:12-13

+ 5:1 Матт. 5:48

+ 5:2 Югь. 10:11, Югь. 15:13, Югьандин-1 3:16, Рим 5:7-8, Жугьдариз 8:3, Коринф-1 13:1, Колосс 3:14

+ 5:3 Коринф-1 6:18, Галат 5:19, Фессалоник-1 4:3

+ 5:4 Эфес 4:29

+ 5:5 Колосс 3:5, Коринф-1 6:9-10, Галат 5:21

+ 5:6 Марк 13:5, Колосс 2:8, Фессалоник-2 2:3, Югьандин-1 3:7, Рим 1:18, Колосс 3:6

+ 5:7 Коринф-2 6:14

+ 5:8 Эфес 2:1-2, Матт. 5:14, Югь. 12:35, Югьандин-1 2:8, Рим 13:12, Филипп 2:15, Фессалоник-1 5:5

+ 5:10 Фессалоник-1 2:4

+ 5:11 Рим 13:12

+ 5:13 Югь. 3:20-21

+ 5:14 Рим 13:11, Лк. 1:78-79

+ 5:15 Колосс 4:5

+ 5:17 Рим 12:2, Фессалоник-1 5:18

+ 5:18 Насигьятар 20:1, Насигьятар 23:20, Насигьятар 31:4, Тимофейиз-1 5:23

+ 5:19 Ляхнар 16:25, Якьубдин 5:13, Коринф-1 14:15, Колосс 3:16

+ 5:20 Колосс 2:7, Фессалоник-2 1:3, Фессалоник-2 2:13

• 5:21 Колосс 3:17

+ 5:22 Эвел 3:16, Петрин-1 3:1

+ 5:23 Эфес 1:22-23, Коринф-1 11:3

+ 5:25 Петрин-1 3:7

+ 5:26 Югь. 13:8, Коринф-1 6:11, Титдиз 3:5, Жугьдариз 10:22

+ 5:27 Коринф-2 11:2, Ачмиш 14:4

+ 5:30 Коринф-1 6:15, Эфес 1:23, Колосс 1:18

+ 5:31 Эвел 2:24, Матт. 19:5, Марк 10:7-8, Коринф-1 6:16

+ 5:33 Эстер 1:20, Петрин-1 3:1-6

+ 6:1 Насигьятар 1:8, Насигьятар 6:20, Насигьятар 23:22

+ 6:4 Насигьятар 13:24, Насигьятар 19:18, Насигьятар 22:6

+ 6:5 Петрин-1 2:18, Колосс 3:22, Тимофейиз-1 6:1, Титдиз 2:9

+ 6:6 Галат 3:28

+ 6:8 Колосс 3:24

+ 6:11 Коринф-2 6:7, Коринф-2 10:4, Петрин-1 5:8, Югьандин-1 2:13

+ 6:12 Лк. 22:53, Колосс 1:13, Эфес 1:21

+ 6:14 Фессалоник-1 5:8

+ 6:15 Рим 10:15

+ 6:16 Югьандин-1 5:4

+ 6:17 Жугьдариз 4:12

+ 6:18 Лк. 18:1, Лк. 21:36, Ягьудайин 1:20, Рим 12:12, Колосс 4:2, Фессалоник-1 5:17, Марк 13:33

+ 6:19 Ляхнар 4:29, Колосс 4:3, Фессалоник-1 5:25, Фессалоник-2 3:1

+ 6:20 Ляхнар 21:33, Ляхнар 28:20, Коринф-2 5:20

• 6:21 Колосс 4:7-8

+ 6:21 Ляхнар 20:4

+ 6:22 Колосс 2:2

+ 1:1 Ляхнар 16:1

+ 1:3 Рим 1:8, Филимондиз 1:4, Тимофейиз-2 1:3

+ 1:5 Ляхнар 16:12-40

+ 1:6 Коринф-1 1:8

+ 1:7 Коринф-2 7:3, Эфес 3:1, Колосс 4:18, Тимофейиз-2 2:9, Филимондиз 1:1, Филипп 4:14

+ 1:8 Рим 1:9, Рим 9:1

+ 1:9 Колосс 1:9, Фессалоник-1 3:12-13, Филимондиз 1:6

+ 1:13 Ляхнар 28:30

+ 1:14 Ляхнар 4:31

+ 1:15 Коринф-2 11:13

+ 1:19 Ляхнар 16:7

+ 1:20 Марк 8:38, Рим 1:16, Рим 14:8, Коринф-2 5:15

+ 1:23 Тимофейиз-2 4:6

+ 1:27 Эфес 4:1

+ 1:29 Матт. 5:11-12

+ 1:30 Колосс 1:29, Тимофейиз-1 4:10

+ 2:2 Филипп 4:2, Петрин-1 3:8, Рим 12:16

+ 2:3 Галат 5:26, Рим 12:10, Эфес 4:2

+ 2:4 Рим 15:2-3

+ 2:6 Югь. 1:1, Югь. 5:18, Югь. 10:33

+ 2:7 Матт. 20:28, Рим 8:3, Коринф-2 8:9

+ 2:8 Марк 14:36, Жугьдариз 5:8

+ 2:9 Матт. 28:18, Эфес 1:21, Жугьдариз 1:4

+ 2:10 Рим 14:11

+ 2:13 Коринф-1 12:6

+ 2:15 Ягьудайин 1:24, Матт. 5:14, Эфес 5:8

+ 2:16 Галат 2:2

+ 2:17 Ляхнар 21:13, Тимофейиз-2 4:6

+ 2:19 Ляхнар 16:1, Фессалоник-1 3:2

+ 2:21 Коринф-1 10:24, Коринф-1 13:5

+ 2:22 Коринф-1 14:7, Тимофейиз-1 1:2, Тимофейиз-2 1:2

+ 2:25 Филипп 4:18

+ 2:29 Рим 16:2, Коринф-1 16:18, Фессалоник-1 5:12-13, Тимофейиз-1 5:17

+ 3:1 Филипп 4:4

+ 3:3 Рим 2:29, Эфес 2:11, Колосс 2:11

+ 3:4 Коринф-2 11:18

+ 3:5 Эвел 17:12, Рим 11:1, Ляхнар 23:6, Ляхнар 26:5

+ 3:6 Ляхнар 8:3, Галат 1:13, Марк 10:20, Лк. 1:6, Ляхнар 22:3, Ляхнар 26:5

+ 3:9 Рим 9:30-31, Рим 10:5

+ 3:10 Рим 8:17, Коринф-2 1:5, Колосс 1:24, Петрин-1 4:13, Рим 6:5

+ 3:12 Жугьдариз 11:40

+ 3:14 Петрин-1 5:4, Коринф-1 9:24-25, Тимофейиз-2 2:5

+ 3:15 Коринф-1 2:6

+ 3:17 Петрин-1 5:3, Фессалоник-2 3:9, Тимофейиз-1 4:12, Титдиз 2:7

+ 3:19 Коринф-2 11:15, Фессалоник-1 5:3, Марк 8:33

+ 3:20 Эфес 2:19, Ляхнар 1:11, Коринф-1 1:7

+ 3:21 Коринф-1 15:35-52, Югьандин-1 3:2, Рим 8:29, Коринф-2 3:18, Колосс 3:1

+ 4:2 Филипп 2:2

+ 4:3 Ачмиш 3:5

+ 4:4 Филипп 3:1, Фессалоник-1 5:16

+ 4:5 Якьубдин 5:8

+ 4:6 Матт. 6:25, Петрин-1 5:7

+ 4:7 Югь. 14:27, Филипп 4:7, Колосс 3:15

+ 4:9 Рим 15:33, Фессалоник-2 3:16

+ 4:11 Тимофейиз-1 6:6, Тимофейиз-1 6:8

+ 4:12 Коринф-1 4:11, Коринф-2 11:27

+ 4:13 Тимофейиз-1 1:12

+ 4:14 Филипп 1:7

+ 4:16 Ляхнар 17:1

+ 4:17 Рим 1:13

+ 4:18 Филипп 2:25, Эвел 8:21,

+ 4:19 Коринф-2 9:8

+ 4:21 Галат 1:2

+ 4:22 Коринф-2 13:12

+ 1:1 Ляхнар 16:1

+ 1:3 Эфес 1:15-16

+ 1:5 Матт. 6:20, Петрин-1 1:4

+ 1:6 Матт. 24:14, Матт. 28:19, Рим 10:18, Колосс 1:6

+ 1:7 Колосс 4:12, Филимондиз 1:23

+ 1:9 Фессалоник-2 1:11, Филипп 1:9, Филимондиз 1:6

+ 1:10 Коринф-2 5:9, Эфес 4:1, Филипп 1:27, Петрин-2 3:18, Эфес 4:15

+ 1:11 Эфес 3:16

+ 1:13 Ляхнар 26:18, Эфес 6:12, Петрин-2 1:11

+ 1:14 Эфес 1:7

+ 1:15 Коринф-2 4:4, Жугьдариз 1:3, Насигьятар 8:22, Рим 8:29, Ачмиш 3:14

+ 1:16 Югь. 1:3, Рим 11:36, Коринф-1 8:6, Жугьдариз 1:2, Жугьдариз 2:10

+ 1:18 Эфес 1:22-23, Ляхнар 26:23, Коринф-1 15:20, Ачмиш 1:4-5, Ачмиш 3:14

+ 1:19 Колосс 2:9

+ 1:20 Коринф-2 5:18, Эфес 1:10, Эфес 2:14

+ 1:21 Эфес 2:1-2, Эфес 2:12

+ 1:22 Ягьудайин 1:24, Эфес 1:4, Фессалоник-1 4:7

+ 1:23 Ляхнар 14:22, Марк 16:15, Эфес 3:7

+ 1:24 Коринф-2 7:4, Коринф-2 12:15, Коринф-2 1:5, Филипп 3:10

+ 1:25 Эфес 3:2

+ 1:26 Рим 16:24, Эфес 3:9

+ 1:27 Эфес 1:18, Эфес 3:16, Колосс 2:2, Рим 5:2, Рим 8:17, Тимофейиз-1 1:1

+ 1:29 Коринф-1 15:10, Филипп 1:30, Тимофейиз-1 4:10

+ 2:2 Колосс 1:27, Эфес 6:22, Колосс 4:8

+ 2:3 Рим 11:33, Коринф-1 1:24, Коринф-1 2:7

+ 2:4 Рим 16:18

+ 2:5 Коринф-1 5:3, Коринф-1 14:40

+ 2:6 Фессалоник-1 4:1

+ 2:7 Коринф-1 3:11, Эфес 2:20, Эфес 3:17, Ачмиш 21:14, Эфес 5:20, Фессалоник-2 1:3, Фессалоник-2 2:13

+ 2:8 Марк 7:3, Галат 1:14, Галат 4:9, Марк 13:5, Югьандин-1 3:7, Эфес 5:6, Фессалоник-2 2:3

+ 2:9 Югь. 1:14, Колосс 1:19

+ 2:10 Эфес 1:21-22, Эфес 3:19

+ 2:11 Эфес 2:11, Рим 2:29, Колосс 3:9

+ 2:12 Рим 6:4

+ 2:13 Эфес 2:1, Эфес 2:5, Ляхнар 3:19

+ 2:14 Рим 7:4

+ 2:15 Коринф-2 2:14, Югь. 12:31, Югь. 16:11

+ 2:16 Рим 14:5, Галат 4:10, Рим 14:3, Рим 14:17, Жугьдариз 9:10

+ 2:17 Жугьдариз 8:5, Жугьдариз 10:1

+ 2:19 Петрин-2 3:18, Эфес 4:15-16, Колосс 1:10

+ 2:20 Рим 6:2, Колосс 3:3, Галат 4:9

+ 2:21 Тимофейиз-1 4:3

+ 2:22 Матт. 15:9, Марк 7:7

+ 3:1 Колосс 2:12, Ляхнар 7:55-56, Рим 8:34, Эфес 1:20, Насигьятар 15:24

+ 3:3 Рим 6:2, Рим 6:7, Галат 5:24, Колосс 2:20

+ 3:4 Югь. 11:25

+ 3:5 Эфес 5:5, Рим 8:13

+ 3:6 Рим 1:18, Эфес 5:6

+ 3:7 Эфес 2:2, Эфес 4:17

+ 3:8 Якьубдин 1:21, Петрин-1 1:21, Эфес 4:22, Эфес 4:31

+ 3:9 Эфес 4:25, Колосс 2:11

+ 3:10 Эвел 1:26, Эфес 4:24

+ 3:11 Рим 2:28-29, Коринф-1 7:19, Галат 3:28, Галат 5:6, Коринф-1 12:13, Галат 5:6, Эфес 2:14, Коринф-1 15:28, Эфес 1:23

+ 3:12 Лк. 18:7, Рим 8:33, Титдиз 1:1

+ 3:13 Эфес 4:2, Матт. 6:14-15, Марк 11:25-26, Лк. 7:41-42, Эфес 4:32

+ 3:14 Коринф-1 13:1, Эфес 4:3, Эфес 5:2

+ 3:15 Югь. 14:27, Югь. 16:33, Филипп 4:7, Эфес 2:16

+ 3:16 Югь. 15:3, Эфес 5:19

+ 3:17 Коринф-1 10:31

• 3:18 Эфес 5:22

+ 3:18 Эвел 3:16, Петрин-1 3:1

+ 3:19 Петрин-1 3:7

+ 3:20 Насигьятар 1:8, Насигьятар 6:20, Насигьятар 23:22

+ 3:22 Петрин-1 2:18, Тимофейиз-1 6:1, Титдиз 2:9

+ 3:24 Эфес 6:8

+ 3:25 Матт. 22:16

+ 4:2 Лк. 18:1, Лк. 21:36, Рим 12:12, Эфес 6:18, Фессалоник-1 5:17

+ 4:3 Ляхнар 4:29, Рим 16:24, Эфес 6:19-20, Филипп 1:7, Филимондиз 1:1

+ 4:5 Эфес 5:15-16

+ 4:6 Петрин-1 3:15

• 4:7 Эфес 6:21-22

+ 4:7 Ляхнар 20:4

+ 4:8 Колосс 2:2

+ 4:9 Филимондиз 1:10, Филимондиз 1:16

+ 4:10 Ляхнар 19:29, Филимондиз 1:24, Ляхнар 12:12, Ляхнар 15:37-38

+ 4:11 Ляхнар 1:23, Ляхнар 18:7

+ 4:12 Колосс 1:7, Филимондиз 1:23

+ 4:14 Тимофейиз-2 4:10-11, Филимондиз 1:24

+ 4:15 Рим 16:5

+ 4:16 Фессалоник-1 5:27

+ 4:17 Филимондиз 1:2

+ 4:18 Коринф-1 16:21, Галат 6:11, Фессалоник-2 3:17, Филимондиз 1:19

+ 1:1 Ляхнар 15:22, Петрин-1 5:12, Фессалоник-2 1:1, Ляхнар 17:1, Филипп 4:16

+ 1:2 Эфес 5:20, Фессалоник-2 1:3, Фессалоник-2 2:13

+ 1:4 Петрин-2 1:10

+ 1:5 Ляхнар 20:18

+ 1:6 Коринф-1 4:16, Коринф-1 11:1, Фессалоник-2 3:7, Ляхнар 17:5-10, Ляхнар 13:52

+ 1:9 Ляхнар 14:15

+ 1:10 Коринф-1 1:7, Фессалоник-2 1:10, Матт. 3:7, Рим 5:9, Фессалоник-1 2:16, Фессалоник-1 5:9

+ 2:2 Ляхнар 16:22-24

+ 2:3 Коринф-2 4:2

+ 2:4 Галат 2:7, Галат 1:10, Эфес 5:10

+ 2:5 Рим 1:9, Рим 9:1, Филипп 1:8

+ 2:6 Коринф-1 9:4-5, Фессалоник-2 3:9, Филимондиз 1:8

+ 2:8 Коринф-2 12:15

+ 2:9 Ляхнар 18:3, Коринф-2 11:27, Фессалоник-2 3:8

+ 2:11 Коринф-1 4:14-15

+ 2:12 Фессалоник-2 2:14

+ 2:13 Галат 4:14

+ 2:14 Фессалоник-1 1:6, Ляхнар 17:5, Фессалоник-2 1:4-5

+ 2:15 Матт. 23:34, Югь. 15:20, Ляхнар 13:50, Ляхнар 17:5

+ 2:16 Ляхнар 13:45, Ляхнар 14:2, Матт. 27:25, Лк. 21:23, Фессалоник-1 1:10

+ 2:17 Коринф-1 5:3, Колосс 2:5

+ 2:18 Рим 1:13, Рим 15:22

+ 2:19 Коринф-1 15:31, Фессалоник-2 1:4

+ 3:1 Ляхнар 17:15-16

+ 3:2 Ляхнар 16:1, Филипп 2:19

+ 3:3 Ляхнар 9:16, Ляхнар 14:22, Петрин-1 5:9

+ 3:5 Матт. 4:3, Коринф-1 7:5, Галат 4:11

+ 3:6 Ляхнар 18:5

+ 3:10 Тимофейиз-2 1:3

+ 3:11 Фессалоник-2 3:5

+ 3:12 Филипп 1:9-10, Фессалоник-2 1:3

+ 3:13 Ягьудайин 1:14, Фессалоник-2 2:17

+ 4:1 Колосс 1:10, Колосс 2:6

+ 4:3 Коринф-1 6:18, Галат 5:19, Эфес 5:3

+ 4:5 Петрин-1 4:3-4, Рим 1:26, Эфес 4:17-19

+ 4:7 Петрин-1 1:15, Ягьудайин 1:24, Эфес 1:4, Колосс 1:22

+ 4:9 Жугьдариз 13:1, Югь. 6:45

+ 4:11 Насигьятар 17:14, Ляхнар 18:3, Эфес 4:28, Фессалоник-2 3:8, Фессалоник-2 3:10

+ 4:12 Рим 13:13

+ 4:13 Эфес 2:12

+ 4:14 Коринф-1 15:20, Коринф-2 4:14

+ 4:15 Коринф-1 15:51-52

+ 4:16 Даниял 10:13, Даниял 12:1, Ягьудайин 1:9, Ачмиш 12:7, Матт. 24:31, Коринф-1 15:52, Матт. 16:27, Коринф-1 15:23

+ 4:17 Ляхнар 1:9, Ачмиш 11:12, Югь. 14:3

+ 5:1 Ляхнар 1:7

+ 5:2 Матт. 24:43, Петрин-2 3:10

+ 5:3 Лк. 21:34, Филипп 3:19

+ 5:4 Югьандин-1 2:8

+ 5:5 Лк. 16:8, Югь. 12:36, Рим 13:12

+ 5:6 Марк 13:33-36, Петрин-1 1:13, Эфес 6:18

+ 5:8 Эфес 6:14, Эфес 6:17

+ 5:9 Фессалоник-1 1:10

+ 5:10 Рим 14:9

+ 5:12 Коринф-1 16:16, Коринф-1 16:18, Филипп 2:29, Тимофейиз-1 5:17

+ 5:13 Марк 9:50, Рим 12:18, Коринф-2 13:11

+ 5:14 Фессалоник-2 3:6-10, Галат 6:1

+ 5:15 Петрин-1 3:9, Рим 12:17

+ 5:16 Филипп 4:4

+ 5:17 Лк. 18:1, Лк. 21:36, Рим 12:12, Эфес 6:18, Колосс 4:2

+ 5:18 Рим 12:2, Эфес 5:17, Эфес 5:20

+ 5:19 Эфес 4:30

+ 5:21 Югьандин-1 4:1, Коринф-1 14:29

+ 5:23 Рим 15:33, Филипп 4:9, Фессалоник-2 3:16

+ 5:24 Коринф-1 1:9, Фессалоник-2 3:3, Жугьдариз 10:23

+ 5:25 Эфес 6:19, Фессалоник-2 3:1, Жугьдариз 13:18

+ 5:26 Петрин-1 5:14, Рим 16:16

+ 5:27 Колосс 4:16

+ 1:1 Ляхнар 15:22, Петрин-1 5:12, Фессалоник-1 1:1, Ляхнар 16:1

+ 1:3 Эфес 5:20, Фессалоник-1 1:2, Фессалоник-2 2:13

+ 1:4 Фессалоник-1 2:19

+ 1:5 Лк. 20:35

+ 1:6 Ачмиш 6:10

+ 1:7 Ягьудайин 1:14

+ 1:8 Петрин-2 3:7,

+ 1:10 Коринф-1 3:13, Фессалоник-1 1:10

+ 1:11 Колосс 1:9

+ 2:1 Матт. 24:31, Фессалоник-1 4:15-17

+ 2:3 Марк 13:5, Колосс 2:8, Югьандин-1 3:7, Эфес 5:6, Даниял 7:24-25, Даниял 8:25, Ачмиш 13:4-5

+ 2:4 Даниял 11:36

+ 2:7 Югьандин-1 2:18, Югьандин-1 4:3

+ 2:8 Ачмиш 2:16

+ 2:9 Матт. 24:24, Марк 13:22, Ачмиш 13:14

+ 2:10 Коринф-1 1:18

+ 2:11 3 Пачч. 22:22,

+ 2:13 Эфес 5:20, Фессалоник-2 1:3, Якьубдин 1:18, Ачмиш 14:4

+ 2:14 Фессалоник-1 2:12

+ 2:15 Коринф-1 16:13

+ 2:16 Петрин-1 1:3

+ 2:17 Фессалоник-1 3:13

+ 3:1 Фессалоник-1 5:25

+ 3:2 Рим 15:31, Коринф-2 1:10-11

+ 3:3 Коринф-1 1:9, Фессалоник-1 5:24, Жугьдариз 10:23, Матт. 16:13, Югь. 17:12

+ 3:5 Фессалоник-1 3:11

+ 3:6 Насигьятар 6:6

+ 3:7 Коринф-1 4:16, Коринф-1 11:1, Фессалоник-1 1:6

+ 3:8 Ляхнар 18:3, Фессалоник-1 2:9-10

+ 3:9 Коринф-1 9:4-5, Фессалоник-1 2:6, Филимондиз 1:8, Петрин-1 5:3, Филипп 3:17, Тимофейиз-1 4:12, Титдиз 2:7

+ 3:10 Эфес 4:28, Фессалоник-1 4:11, Фессалоник-1 5:14

+ 3:11 Тимофейиз-1 5:13

+ 3:13 Галат 6:9

+ 3:15 Матт. 18:15

+ 3:16 Рим 15:33, Филипп 4:9, Фессалоник-1 5:23

+ 3:17 Коринф-1 16:21, Галат 6:11, Колосс 4:18, Филимондиз 1:19

+ 1:1 Колосс 1:27

+ 1:2 Ляхнар 16:1, Филипп 2:22, Тимофейиз-2 1:2, Югьандин-2 1:3

+ 1:4 Тимофейиз-1 4:7, Тимофейиз-2 4:4, Титдиз 1:14, Титдиз 3:9

+ 1:5 Рим 12:9, Тимофейиз-2 2:22

+ 1:6 Тимофейиз-1 6:21, Титдиз 1:10

+ 1:8 Рим 7:16

+ 1:9 Галат 5:23

+ 1:11 Титдиз 1:3

+ 1:12 Ляхнар 9:22, Филипп 4:13

+ 1:13 Ляхнар 8:3, Ляхнар 3:17

+ 1:14 Рим 5:20

+ 1:15 Тимофейиз-1 3:1, Тимофейиз-1 4:9, Тимофейиз-2 2:11, Титдиз 3:8, Матт. 9:13, Марк 2:17

+ 1:18 Тимофейиз-1 4:14, Коринф-2 10:4, Тимофейиз-2 2:2-4

+ 1:20 Тимофейиз-2 2:17, Тимофейиз-2 4:14, Коринф-1 5:5

+ 2:3 Тимофейиз-1 5:4

+ 2:4 Петрин-2 3:9, Титдиз 1:2, Титдиз 2:11

+ 2:5 Галат 3:20

+ 2:6 Матт. 20:28, Титдиз 1:3

+ 2:7 Ляхнар 9:15, Рим 1:5, Галат 1:15-16, Эфес 3:7-8, Тимофейиз-2 1:11, Рим 9:1, Коринф-2 11:10

+ 2:9 Петрин-1 3:3-4

+ 2:11 Титдиз 2:5

+ 2:12 Коринф-1 14:34

+ 2:13 Эвел 2:7, Эвел 2:22

+ 2:14 Эвел 3:6, Эвел 3:13, Коринф-2 11:13

+ 3:1 Тимофейиз-1 1:15, Тимофейиз-2 2:11, Титдиз 3:8

+ 3:2 Титдиз 1:6-9

+ 3:3 Титдиз 3:2, Матт. 6:19, Тимофейиз-1 6:9, Жугьдариз 13:5

+ 3:7 Тимофейиз-2 2:26

+ 3:8 Ляхнар 6:3, Петрин-1 5:2, Титдиз 1:7

+ 3:11 Титдиз 2:3

+ 3:16 Югь. 1:14, Югьандин-1 4:2, Югьандин-2 1:7, Жугьдариз 2:14, Марк 16:19, Лк. 24:51, Ляхнар 1:9

+ 4:1 Югьандин-1 2:18, Тимофейиз-2 3:1, Югьандин-1 4:6, Якьубдин 3:15, Петрин-2 2:1, Ачмиш 2:24

+ 4:3 Рим 14:2, Колосс 2:16, Колосс 2:21

+ 4:4 Эвел 1:31, Марк 7:15-16, Ляхнар 10:15, Титдиз 1:15

+ 4:5 Эвел 1:25

+ 4:7 Тимофейиз-1 1:4, Тимофейиз-2 2:16

+ 4:9 Тимофейиз-1 1:15, Тимофейиз-2 2:11, Титдиз 3:8

+ 4:10 Филипп 1:30, Колосс 1:29

+ 4:12 Титдиз 2:15, Петрин-1 5:3, Филипп 3:17, Фессалоник-2 3:9, Титдиз 2:7

+ 4:14 Тимофейиз-1 1:18, Ляхнар 6:6, Тимофейиз-1 5:22, Тимофейиз-2 1:6

+ 5:1 Титдиз 2:6

+ 5:4 Тимофейиз-1 2:3

+ 5:6 Ачмиш 3:1

+ 5:10 Югь. 13:14, Ляхнар 9:36

+ 5:13 Фессалоник-2 3:11

+ 5:14 Коринф-1 7:9, Титдиз 2:8

+ 5:17 Рим 12:8, Фессалоник-1 5:12

+ 5:18 Коринф-1 9:9, Лк. 10:7

+ 5:20 Галат 2:14, Тимофейиз-2 4:2, Титдиз 1:13, Титдиз 2:15

+ 5:22 Ляхнар 6:6, Тимофейиз-1 4:14, Тимофейиз-2 1:6, Петрин-2 3:14, Югьандин-1 5:18, Югьандин-2 1:10, Тимофейиз-1 5:22

+ 5:23 Насигьятар 20:1, Насигьятар 23:20, Насигьятар 31:4, Эфес 5:18

+ 6:1 Петрин-1 2:18, Эфес 6:5, Колосс 3:22, Титдиз 2:9

+ 6:2 Филимондиз 1:16

+ 6:3 Рим 16:17

+ 6:4 Тимофейиз-2 2:14, Тимофейиз-2 2:23, Титдиз 3:9

+ 6:5 Петрин-2 2:3, Титдиз 1:11

+ 6:6 Филипп 4:11

+ 6:8 Насигьятар 30:8

+ 6:9 Насигьятар 15:27, Насигьятар 23:4, Матт. 6:19, Лк. 12:15, Жугьдариз 13:5

+ 6:11 3 Пачч. 17:21, Тимофейиз-2 3:17

+ 6:12 Тимофейиз-2 4:7, Ягьудайин 1:3

+ 6:13 Лк. 3:1, Лк. 23:1, Ляхнар 3:13

+ 6:15 Ачмиш 17:14, Ачмиш 19:16, Югь. 1:18

+ 6:17 Насигьятар 23:5, Насигьятар 27:24

+ 6:18 Лк. 12:21, Рим 12:13, Эфес 4:28

+ 6:20 Тимофейиз-2 1:12, Тимофейиз-2 2:16

+ 6:21 Тимофейиз-1 1:6

+ 1:1 Титдиз 1:2, Жугьдариз 9:15

+ 1:2 Ляхнар 16:1, Филипп 2:22, Тимофейиз-1 1:2, Югьандин-2 1:3

+ 1:3 Фессалоник-1 3:10, Ляхнар 23:1, Коринф-2 1:12, Рим 1:8, Филимондиз 1:4

+ 1:5 Ляхнар 16:1

+ 1:6 Ляхнар 6:6, Тимофейиз-1 4:14, Тимофейиз-1 5:22

+ 1:7 Рим 8:15

+ 1:8 Марк 8:38, Рим 1:16, Тимофейиз-2 2:3, Тимофейиз-2 4:5

+ 1:9 Рим 3:27, Эфес 2:4, Эфес 2:8, Титдиз 3:5

+ 1:10 Коринф-1 15:54-55, Рим 16:24

+ 1:11 Тимофейиз-1 2:7

+ 1:12 Тимофейиз-2 2:9, Марк 8:38, Рим 1:16, Тимофейиз-1 6:20

+ 1:14 Рим 8:9

+ 1:15 Ляхнар 19:10

+ 1:16 Тимофейиз-2 4:19, Ляхнар 21:33, Ляхнар 28:20, Матт. 25:36

+ 2:3 Тимофейиз-1 1:18, Тимофейиз-2 1:8, Тимофейиз-2 4:5

+ 2:5 Коринф-1 9:25

+ 2:6 Коринф-1 9:10

+ 2:8 Коринф-1 15:20, Матт. 1:1

+ 2:9 Эфес 3:1, Филипп 1:7

+ 2:10 Петрин-1 5:10, Эфес 3:13, Коринф-2 1:6

+ 2:11 Тимофейиз-1 1:15, Титдиз 3:8, Рим 6:8, Ачмиш 20:4

+ 2:12 Матт. 10:33

+ 2:13 Рим 3:3,

+ 2:14 Тимофейиз-1 6:4, Титдиз 3:9

+ 2:16 Тимофейиз-1 4:7, Тимофейиз-1 6:20, Титдиз 3:9

+ 2:17 Тимофейиз-1 1:20

+ 2:18 Коринф-1 15:12

+ 2:20 Рим 9:21

+ 2:22 Матт. 5:9, Рим 14:19, Тимофейиз-1 1:5

+ 2:23 Тимофейиз-1 6:4

+ 2:25 Галат 6:1, Даниял 4:24, Ляхнар 8:22

+ 2:26 Тимофейиз-1 3:7

+ 3:1 Югьандин-1 2:18, Тимофейиз-1 4:1

+ 3:2 Лк. 16:14, Тимофейиз-1 6:10

+ 3:3 Рим 1:28-31

+ 3:11 Ляхнар 13:50, Ляхнар 14:5, Ляхнар 14:19,

+ 3:12 Югь. 15:20, Ляхнар 14:22, Фессалоник-1 3:3

+ 3:13 Даниял 12:10, Ачмиш 22:11

+ 3:15 Ляхнар 16:1

+ 3:16 Петрин-2 1:20-21

+ 3:17 3 Пачч. 17:21, Тимофейиз-1 6:11

+ 4:1 Югь. 5:22, Ляхнар 10:42, Ляхнар 17:31, Петрин-1 4:5

+ 4:2 Тимофейиз-1 5:20, Титдиз 1:13, Титдиз 2:15

+ 4:5 Марк 13:33-34, Петрин-1 1:13, Эфес 6:18, Фессалоник-1 5:6, Тимофейиз-2 1:8, Тимофейиз-2 2:3

+ 4:6 Ляхнар 21:13, Филипп 2:17, Петрин-2 1:14, Филипп 1:23

+ 4:7 Тимофейиз-1 6:12, Ягьудайин 1:3, Ляхнар 20:24

+ 4:8 Якьубдин 1:12

+ 4:10 Колосс 4:14, Филимондиз 1:24, Марк 4:19, Коринф-2 2:13, Галат 2:1, Колосс 4:14, Филимондиз 1:24

+ 4:11 Ляхнар 12:12, Ляхнар 15:37-38, Колосс 4:10

+ 4:12 Ляхнар 20:4, Титдиз 3:12

+ 4:13 Ляхнар 16:8

+ 4:14 Тимофейиз-1 1:20, Насигьятар 24:12

+ 4:19 Ляхнар 18:2, Рим 16:3, Коринф-1 16:19, Тимофейиз-2 1:16

+ 4:20 Ляхнар 20:4, Ляхнар 21:29

+ 1:1 Марк 13:20, Лк. 18:7, Рим 8:33, Колосс 3:12, Тимофейиз-1 2:4, Лк. 1:69-70, Рим 1:2, 1 Пачч. 15:29

+ 1:3 Тимофейиз-1 2:6, Тимофейиз-1 6:15, Тимофейиз-1 1:11

+ 1:4 Тимофейиз-1 1:2, Тимофейиз-2 1:2

+ 1:5 Ляхнар 14:23

+ 1:6 Тимофейиз-1 3:2-4

+ 1:7 Петрин-1 5:2, Тимофейиз-1 3:8

+ 1:10 Тимофейиз-1 1:6, Ляхнар 11:2, Галат 2:12

+ 1:11 Петрин-2 2:3, Тимофейиз-1 6:5

+ 1:13 Тимофейиз-1 5:20, Тимофейиз-2 4:2, Титдиз 2:15

+ 1:14 Тимофейиз-1 1:4

+ 1:15 Марк 7:15-16, Ляхнар 10:15, Рим 14:20, Тимофейиз-1 4:3-4

+ 1:16 Югьандин-1 2:4

+ 2:3 Тимофейиз-1 3:11

+ 2:5 Эвел 3:16, Петрин-1 3:1-2, Эфес 5:22, Тимофейиз-1 2:11

+ 2:6 Тимофейиз-1 5:1

+ 2:7 Петрин-1 5:3, Филипп 3:17, Фессалоник-2 3:9, Тимофейиз-1 4:12

+ 2:8 Тимофейиз-1 5:14

+ 2:9 Петрин-1 2:18, Эфес 6:5, Колосс 3:22, Тимофейиз-1 6:1

+ 2:11 Тимофейиз-1 2:4

+ 2:12 Петрин-1 4:2

+ 2:13 Петрин-2 1:1, Жугьдариз 9:28

+ 2:14 Эфес 2:10, Титдиз 3:8, Матт. 20:28

+ 2:15 Титдиз 1:13, Тимофейиз-1 4:12

+ 3:1 Петрин-1 2:13, Рим 13:1

+ 3:2 Тимофейиз-1 3:3

+ 3:3 Югь. 8:34, Петрин-2 2:19, Рим 6:16-20

+ 3:5 Рим 3:27, Эфес 2:4, Эфес 2:8, Тимофейиз-2 1:9, Югь. 13:8, Коринф-1 6:11, Эфес 5:26, Жугьдариз 10:22, Югь. 3:3, Петрин-1 1:3, Эфес 2:5

+ 3:6 Ляхнар 2:33, Ляхнар 10:45, Рим 5:5

+ 3:7 Ляхнар 15:11, Рим 3:24, Эфес 2:8, Титдиз 2:11, Рим 8:17

+ 3:8 Тимофейиз-1 1:15, Тимофейиз-2 2:11, Эфес 2:10, Титдиз 2:14

+ 3:9 Тимофейиз-1 1:4, Тимофейиз-2 2:14, Тимофейиз-2 2:16

+ 3:10 Матт. 18:15-17

+ 3:12 Ляхнар 20:4, Тимофейиз-2 4:12

+ 3:13 Ляхнар 18:24, Коринф-1 1:12

+ 3:14 Петрин-2 1:8

+ 1:1 Эфес 3:1, Филипп 1:7, Ляхнар 16:1

+ 1:2 Колосс 4:17

+ 1:4 Рим 1:8-9

+ 1:6 Филипп 1:9, Колосс 1:9

+ 1:8 Фессалоник-1 2:6-7

+ 1:10 Коринф-1 4:15, Колосс 4:9

+ 1:16 Матт. 23:8, Коринф-1 7:22, Колосс 4:9

+ 1:19 Коринф-1 16:21, Галат 6:11, Колосс 4:18, Фессалоник-2 3:17

+ 1:23 Колосс 1:7, Колосс 4:12

+ 1:24 Ляхнар 27:2, Колосс 4:10, Колосс 4:14, Тимофейиз-2 4:10

+ 1:2 Петрин-1 1:20, Марк 12:7, Югь. 1:3, Коринф-1 8:6, Колосс 1:16

+ 1:3 Коринф-2 4:4, Колосс 1:15, Марк 16:19, Ляхнар 7:55-56, Рим 8:34

+ 1:4 Эфес 1:21, Филипп 2:9

+ 1:5 Ляхнар 13:32-33, Жугьдариз 5:5, 2 Пачч. 7:14

+ 1:13 Жугьдариз 10:13

+ 1:14 Эвел 19:16

+ 2:4 Ляхнар 2:22, Ляхнар 2:43

+ 2:5 Жугьдариз 1:6

+ 2:8 Коринф-1 15:25

+ 2:9 Югь. 8:54, Югь. 17:1, Петрин-1 1:21, Петрин-2 1:17

+ 2:10 Рим 11:36, Жугьдариз 5:9

+ 2:11 Жугьдариз 13:12, Матт. 28:10, Марк 3:35, Югь. 20:17, Рим 8:29

+ 2:14 Югь. 1:14, Югьандин-1 4:2, Югьандин-2 1:7, Тимофейиз-1 3:16, Югьандин-1 3:8, Коринф-1 15:54-55

+ 2:17 Филипп 2:7

+ 2:18 Лк. 22:28

+ 4:1 Жугьдариз 12:15

+ 4:3 Жугьдариз 3:11

+ 4:4 Эвел 2:2

+ 4:6 Жугьдариз 3:19

+ 4:12 Эфес 6:17, Ачмиш 1:16

+ 4:14 Жугьдариз 2:17-18, Эфес 4:10, Жугьдариз 7:26

+ 4:15 Лк. 23:41, Югь. 8:46, Петрин-1 2:22, Югьандин-1 3:5, Коринф-2 5:21

+ 4:16 Эфес 3:12, Жугьдариз 10:19

+ 5:1 Жугьдариз 8:3

+ 5:2 Жугьдариз 7:28

+ 5:3 Жугьдариз 7:27

+ 5:5 Югь. 8:54, Ляхнар 13:32-33, Жугьдариз 1:5

+ 5:6 Жугьдариз 7:17, Жугьдариз 7:21

+ 5:7 Матт. 26:39, Марк 14:35, Лк. 22:41,

+ 5:8 Рим 5:19, Филипп 2:8

+ 5:9 Жугьдариз 2:10

+ 5:11 Петрин-2 3:16

+ 5:12 Петрин-1 2:2, Коринф-1 3:1-2

+ 5:14 Эфес 4:13

+ 6:1 Жугьдариз 9:14

+ 6:2 Ляхнар 8:17, Ляхнар 19:4-5, Ляхнар 10:42, Ляхнар 17:31

+ 6:4 Жугьдариз 10:29

+ 6:8 Матт. 13:7, Матт. 3:12

+ 6:10 Матт. 10:42

+ 6:11 Рим 5:2-5, Коринф-2 1:22, Коринф-2 5:5, Эфес 1:14

+ 6:12 Жугьдариз 13:7

+ 6:13 Лк. 1:73-75

+ 6:14 Эвел 22:17

+ 6:18 1 Пачч. 15:29

+ 6:19 Жугьдариз 9:7

+ 6:20 Жугьдариз 4:14, Жугьдариз 8:1, Жугьдариз 9:24-25

+ 7:2 Эвел 14:17-20

+ 7:6 Эвел 12:2-3, Рим 4:3, Галат 3:16

+ 7:14 Матт. 1:3, Лк. 3:3

+ 7:17 Жугьдариз 5:6

+ 7:18 Рим 8:3, Галат 4:9

+ 7:19 Жугьдариз 9:9, Жугьдариз 10:1

+ 7:21 Жугьдариз 5:6

+ 7:22 Жугьдариз 6:11

+ 7:25 Югьандин-1 2:1, Рим 8:34

+ 7:26 Эфес 4:10, Жугьдариз 4:14

+ 7:27 Жугьдариз 5:3, Жугьдариз 9:12, Жугьдариз 10:10

+ 7:28 Жугьдариз 5:2

+ 8:1 Марк 16:19, Жугьдариз 1:3

+ 8:2 Жугьдариз 9:24

+ 8:3 Жугьдариз 5:1, Эфес 5:2

+ 8:5 Колосс 2:17, Жугьдариз 10:1,

+ 8:6 Коринф-2 3:6, Жугьдариз 9:15

+ 8:7 Жугьдариз 7:11

+ 8:8 Жугьдариз 10:16-17, Лк. 22:20, Коринф-2 3:6

+ 9:4 3 Пачч. 8:9

+ 9:7 Жугьдариз 6:19

+ 9:8 Жугьдариз 10:20

+ 9:9 Жугьдариз 7:19, Жугьдариз 10:1

+ 9:10 Марк 7:4

+ 9:11 Жугьдариз 7:27, Жугьдариз 10:10

+ 9:14 Петрин-1 1:18-19, Жугьдариз 6:1, Ачмиш 7:14, Югьандин-1 1:7, Эфес 5:26

+ 9:15 Жугьдариз 8:6, Тимофейиз-2 1:1, Титдиз 1:2

+ 9:23 Жугьдариз 8:5

+ 9:24 Жугьдариз 8:2

+ 9:26 Югьандин-1 3:5, Петрин-1 3:18

+ 9:27 Матт. 16:27

+ 9:28 Петрин-1 2:24, Петрин-1 3:18, Титдиз 2:13, Ляхнар 1:11, Фессалоник-1 4:16-18

+ 10:1 Колосс 2:17, Жугьдариз 8:5, Жугьдариз 7:19, Жугьдариз 9:9

+ 10:6 1 Пачч. 15:22,

+ 10:10 Матт. 26:26, Коринф-1 11:24, Жугьдариз 7:27, Жугьдариз 9:9

+ 10:12 Марк 16:19, Жугьдариз 1:3

+ 10:13 Жугьдариз 1:13

+ 10:17 Жугьдариз 8:10-12

+ 10:19 Эфес 3:12, Жугьдариз 4:16

+ 10:20 Жугьдариз 9:8, Югь. 14:6

+ 10:22 Югь. 13:8, Коринф-1 6:11, Эфес 5:26, Титдиз 3:5

+ 10:23 Жугьдариз 4:14, Коринф-1 1:9, Фессалоник-1 5:24, Фессалоник-2 3:3

+ 10:25 Ляхнар 2:42, Рим 13:11, Коринф-1 3:13

+ 10:26 Марк 3:29, Югьандин-1 5:16

+ 10:29 Жугьдариз 6:4-6

+ 10:30 Рим 12:19

+ 10:31 Лк. 12:5

+ 10:34 Матт. 25:36, Матт. 5:12, Матт. 6:20, Матт. 19:21, Петрин-1 1:4, Колосс 1:5

+ 10:38 Рим 1:17, Галат 3:11

+ 11:1 Рим 8:24, Коринф-2 4:18

+ 11:3 Эвел 1:6-7, Петрин-2 3:5

+ 11:4 Эвел 4:3-8, Матт. 23:35, Югьандин-1 3:12

+ 11:5 Эвел 5:22-24

+ 11:7 Эвел 6:9-22

+ 11:8 Эвел 12:1-4

+ 11:9 Эвел 12:8, Эвел 13:3, Эвел 18:1

+ 11:10 Жугьдариз 12:22, Ачмиш 21:2

+ 11:11 Эвел 21:2

+ 11:12 Рим 4:19, Эвел 22:17

+ 11:13 Матт. 13:17, Лк. 10:24, Эвел 23:4

+ 11:16 Эвел 26:24, Эвел 28:13

+ 11:17 Эвел 22:1-10, Эвел 21:12, Рим 9:7

+ 11:19 Рим 4:17-19

+ 11:20 Эвел 27:27-29, Эвел 27:39-40

+ 11:21 Эвел 47:31, Эвел 48:17-19

+ 11:22 Эвел 50:24-25

+ 11:23 Ляхнар 7:20

+ 11:25 Югьандин-1 2:17

+ 11:26 Жугьдариз 13:13

+ 11:31 Матт. 1:5, Якьубдин 2:25

+ 11:32 1 Пачч. 1:20, 1 Пачч. 16:13

+ 11:33 Даниял 6:22

+ 11:34 Даниял 3:23-27, 1 Пачч. 17:51, 2 Пачч. 12:29

+ 11:35 3 Пачч. 17:22-23, 4 Пачч. 4:35-37

+ 11:36 Эвел 39:20, Матт. 21:35, Марк 16:18

+ 11:37 3 Пачч. 18:4, 4 Пачч. 1:8

+ 11:38 1 Пачч. 22:1

+ 11:40 Филипп 3:12, Жугьдариз 12:23

+ 12:1 Коринф-1 9:24

+ 12:2 Жугьдариз 2:10, Лк. 24:26, Филипп 2:8, Марк 16:19, Жугьдариз 1:3

+ 12:3 Насигьятар 24:10

+ 12:4 Тимофейиз-1 4:10

+ 12:5 Насигьятар 3:11-12,

+ 12:7 Ачмиш 3:19

+ 12:13 Насигьятар 4:26

+ 12:14 Матт. 5:8

+ 12:15 Жугьдариз 4:1,

+ 12:16 Жугьдариз 13:4, Эвел 25:29-34

+ 12:17 Эвел 27:34-38

+ 12:22 Галат 4:26, Ачмиш 14:1, Ачмиш 21:2, Даниял 7:10, Ягьудайин 1:14

+ 12:23 Лк. 10:20, Филипп 3:12, Жугьдариз 11:40

+ 12:24 Жугьдариз 8:6, Жугьдариз 9:15, Петрин-1 1:2, Эвел 4:10

+ 12:25 Жугьдариз 2:3

+ 12:28 Даниял 2:44,

+ 13:1 Югь. 13:34, Петрин-1 1:22, Петрин-2 1:7, Рим 12:10, Фессалоник-1 4:9

+ 13:2 Петрин-1 4:9, Эвел 18:3, Эвел 19:2

+ 13:3 Матт. 25:36, Жугьдариз 10:34

+ 13:4 Коринф-1 7:38, Коринф-1 6:9

+ 13:5 Насигьятар 23:4, Матт. 6:19, Матт. 6:25, Тимофейиз-1 3:1, Тимофейиз-1 6:7-9,

+ 13:7 Жугьдариз 6:12

+ 13:9 Колосс 2:16

+ 13:12 Матт. 21:39, Марк 12:8

+ 13:13 Петрин-1 4:14, Жугьдариз 11:26

+ 13:18 Эфес 6:19, Фессалоник-1 5:25, Фессалоник-2 3:1, Ляхнар 23:1, Ляхнар 24:16

+ 13:20 Рим 15:33, Югь. 10:11, Петрин-1 5:4,

+ 13:23 Ляхнар 16:1

+ 1:1 Матт. 13:55, Ляхнар 12:17, Ляхнар 15:13, Ляхнар 21:18, Галат 1:19, Галат 2:9, Лк. 22:30, Югь. 7:35, Ляхнар 26:7, Петрин-1 1:1

+ 1:2 Матт. 5:11-12, Петрин-1 1:6-7

+ 1:3 Рим 5:3

+ 1:4 Петрин-2 1:6, Матт. 5:48

+ 1:5 3 Пачч. 3:9-12, Насигьятар 2:3-6

+ 1:6 Матт. 21:21, Марк 11:24

+ 1:7 Якьубдин 4:8

+ 1:9 Коринф-1 1:31, Коринф-2 10:17

+ 1:11 Петрин-1 1:24

+ 1:12 Матт. 10:22, Марк 13:13, Якьубдин 5:11, Тимофейиз-2 4:8, Ачмиш 2:10

+ 1:15 Рим 5:12, Рим 6:23

+ 1:16 Марк 13:5, Югьандин-1 3:7, Колосс 2:8, Фессалоник-2 2:3

+ 1:17 Эвел 1:16, Югьандин-1 1:5

+ 1:18 Фессалоник-2 2:13, Ачмиш 14:4, Югь. 1:13

+ 1:19 Насигьятар 10:19, Насигьятар 14:29,

+ 1:21 Колосс 3:8

+ 1:22 Лк. 11:28, Югь. 13:17, Югьандин-1 3:18, Рим 2:13

+ 1:25 Якьубдин 2:12, Лк. 11:28

+ 1:26 Якьубдин 3:2-3

+ 1:27 Матт. 25:36, Петрин-2 3:14, Югьандин-1 5:18, Тимофейиз-1 5:22

+ 2:1 Матт. 22:16, Лк. 20:21, Рим 2:11

+ 2:5 Коринф-1 1:27-28, Коринф-2 8:9, Ачмиш 2:9

+ 2:10 Матт. 5:19, Галат 3:10

+ 2:12 Якьубдин 1:25

+ 2:13 Матт. 6:15, Матт. 18:35, Лк. 6:37

+ 2:16 Насигьятар 21:13, Матт. 25:35, Лк. 3:11, Югьандин-1 3:17-18

+ 2:18 Матт. 7:16, Галат 5:6

+ 2:19 Матт. 8:29, Марк 1:24, Марк 5:7, Ляхнар 16:17, Ляхнар 19:15

+ 2:21 Эвел 22

+ 2:22 Жугьдариз 11:17-18

+ 2:23 Эвел 15:6, Рим 4:3, Галат 3:6,

+ 3:1 Матт. 23:8

+ 3:2 3 Пачч. 8:46, Насигьятар 20:9, Югьандин-1 1:8-10, Рим 3:23, Якьубдин 1:26

+ 3:3 Насигьятар 26:3

+ 3:6 Матт. 12:34, Матт. 15:18, Насигьятар 16:27

+ 3:9 Эвел 1:26

+ 3:13 Якьубдин 2:18

+ 3:15 Тимофейиз-1 4:1, Ачмиш 2:24

+ 3:18 Матт. 5:9, Галат 6:8

+ 4:1 Петрин-1 2:11

+ 4:3 Насигьятар 10:3

+ 4:4 Югь. 15:19, Югьандин-1 2:15, Рим 8:7

+ 4:5 Коринф-1 6:19

+ 4:6 Насигьятар 3:34, Петрин-1 5:5

+ 4:7 Петрин-1 5:8-9, Эфес 4:27

+ 4:8 Якьубдин 1:7-8,

+ 4:11 Рим 14:4, Рим 14:10

+ 4:12 Якьубдин 5:9, Лк. 12:5, Матт. 7:1

+ 4:14 Насигьятар 27:1, Лк. 12:18-20,

+ 4:15 Ляхнар 18:21

+ 4:17 Югь. 9:41

+ 5:1 Лк. 6:24

+ 5:2 Матт. 6:19-20

+ 5:3 Рим 2:5

+ 5:8 Петрин-1 4:7

+ 5:9 Матт. 7:1, Якьубдин 4:12

+ 5:10 Матт. 5:12, Матт. 23:34, Ляхнар 7:52, Жугьдариз 11:32-38

+ 5:11 Матт. 10:22, Марк 13:13, Якьубдин 1:12, Ачмиш 2:10,

+ 5:12 Матт. 5:34-37

+ 5:13 Коринф-1 14:15, Эфес 5:19

+ 5:14 Марк 6:13

+ 5:16 Марк 1:5, Ляхнар 19:18, Эвел 20:17, 3 Пачч. 13:6, 4 Пачч. 4:33-34, Ляхнар 9:40, Ляхнар 28:8

+ 5:17 3 Пачч. 17:1, 3 Пачч. 18:1, Лк. 4:25

+ 5:18 3 Пачч. 18:42-45

+ 5:19 Галат 6:1

+ 5:20 Насигьятар 10:12, Петрин-1 4:8

+ 1:1 Матт. 4:18-21, Югь. 1:40-42, Якьубдин 1:1

+ 1:2 Жугьдариз 12:24, Даниял 3:31, Петрин-2 1:2, Ягьудайин 1:2

+ 1:3 Коринф-2 1:3, Эфес 1:3, Петрин-1 3:21, Югь. 3:3, Титдиз 3:5

+ 1:4 Матт. 6:20, Матт. 19:21, Колосс 1:5

+ 1:5 Эфес 2:8

+ 1:6 Матт. 5:11-12, Якьубдин 1:2-3

+ 1:7 Коринф-1 3:13, Рим 2:10

+ 1:8 Югь. 20:29

+ 1:10 Петрин-2 1:19

+ 1:11 Рим 8:9, Лк. 24:26

+ 1:12 Ляхнар 2:2-4

+ 1:13 Марк 13:33-34, Эфес 6:18, Фессалоник-1 5:6

+ 1:14 Ляхнар 17:30, Эфес 4:18-19, Рим 12:2, Титдиз 3:3

+ 1:15 Югьандин-1 3:3, Петрин-2 3:11

+ 1:17 Коринф-2 6:18

+ 1:18 Югь. 1:29, Ляхнар 20:28, Жугьдариз 9:14

+ 1:20 Жугьдариз 1:2

+ 1:22 Югь. 13:34, Рим 12:9, Жугьдариз 13:1

+ 1:23 Югь. 1:13, Жугьдариз 4:12

+ 1:25 Якьубдин 1:10-11

+ 2:1 Эфес 4:31, Колосс 3:8

+ 2:2 Матт. 18:3, Коринф-1 3:2, Жугьдариз 5:13

+ 2:4 Коринф-1 10:4

+ 2:5 Эфес 2:20-22,

+ 2:6 Рим 9:33, Рим 10:11

+ 2:7 Марк 12:11, Ляхнар 4:11

+ 2:8 Рим 9:33

+ 2:9 Ачмиш 1:6, Ачмиш 5:10, Югь. 1:9

+ 2:10 Рим 9:25

+ 2:11 Якьубдин 4:1, Рим 7:23, Рим 13:14, Галат 5:24

+ 2:12 Матт. 5:16, Коринф-2 9:13, Галат 1:24

+ 2:13 Рим 13:1, Титдиз 3:1

+ 2:14 Рим 13:3-4

+ 2:16 Югь. 8:32, Якьубдин 1:25, Якьубдин 2:12, Рим 6:18, Коринф-1 7:22, Коринф-2 3:17, Галат 5:1, Галат 5:13, Коринф-1 7:22

+ 2:17 Насигьятар 24:21, Рим 13:7

+ 2:18 Эфес 6:5, Колосс 3:22, Тимофейиз-1 6:1, Титдиз 2:9

+ 2:19 Петрин-1 3:14, Петрин-1 3:17, Петрин-1 4:16

+ 2:21 Ляхнар 14:22, Югь. 13:15

+ 2:23 Матт. 5:39, Лк. 23:46

+ 2:24 Рим 6:2, Галат 2:19, Галат 5:24,

+ 2:25 Лк. 15:6

+ 3:1 Эвел 3:16, Коринф-1 14:34, Эфес 5:22, Колосс 3:18, Титдиз 2:5

+ 3:4 Тимофейиз-1 2:9

+ 3:6 Эвел 18:12

+ 3:7 Эфес 5:25, Колосс 3:19

+ 3:8 Рим 12:16

+ 3:9 Фессалоник-1 5:15, Рим 12:17, Матт. 5:44, Рим 12:14, Коринф-1 4:12

+ 3:14 Матт. 5:10, Петрин-1 2:19-20, Петрин-1 4:14-16,

+ 3:15 Колосс 4:6

+ 3:16 Петрин-1 2:12, Лк. 13:17

+ 3:17 Петрин-1 2:20

+ 3:18 Петрин-1 2:21, Петрин-1 4:1, Жугьдариз 9:26-28

+ 3:19 Эвел 6:3-14, Эвел 7:17, Петрин-2 2:5

+ 3:21 Рим 6:4, Марк 16:16, Петрин-1 1:3

+ 3:22 Лк. 24:51, Ляхнар 1:9, Марк 16:19, Рим 8:34, Рим 8:38, Коринф-1 15:24, Эфес 1:21

+ 4:1 Петрин-1 3:18, Рим 6:2, Рим 6:7, Галат 5:24, Колосс 3:3

+ 4:2 Рим 6:14, Рим 14:7-8, Коринф-2 5:15, Титдиз 2:12

+ 4:4 Эфес 4:17-19, Петрин-1 2:12, Петрин-1 3:16

+ 4:5 Югь. 5:22, Ляхнар 10:42, Петрин-1 4:5

+ 4:7 Якьубдин 5:8, Коринф-1 7:29, Коринф-1 7:31, Марк 14:38

+ 4:8 Насигьятар 10:12, Якьубдин 5:20

+ 4:9 Жугьдариз 13:2

+ 4:10 Рим 12:6-8, Коринф-1 7:7, Лк. 12:42-43

+ 4:11 Югь. 13:31, Коринф-1 10:31, Ягьудайин 1:24-25, Ачмиш 1:6, Ачмиш 5:13

+ 4:12 Петрин-1 1:7

+ 4:13 Ляхнар 5:41, Филипп 3:11

+ 4:14 Матт. 5:11

+ 4:16 Петрин-1 2:19-20

+ 4:17 Рим 2:9,

+ 4:18 Насигьятар 11:31

+ 4:19 Лк. 23:46

+ 5:1 Лк. 24:48, Рим 8:17

+ 5:2 Югь. 21:16-17, Ляхнар 20:28, Тимофейиз-1 3:8, Титдиз 1:7

+ 5:3 Матт. 20:25-26, Филипп 3:17, Фессалоник-2 3:9, Тимофейиз-1 4:12, Титдиз 2:7

+ 5:4 Югь. 10:11, Жугьдариз 13:20, Коринф-1 9:25

+ 5:5 Насигьятар 3:34, Якьубдин 4:6

+ 5:7 Матт. 6:25, Филипп 4:6

+ 5:8 Марк 13:33-34, Петрин-1 5:8, Эфес 6:18, Фессалоник-1 5:6, Коринф-2 2:11, Эфес 6:11

+ 5:9 Якьубдин 4:7, Ляхнар 14:22, Фессалоник-1 3:3

+ 5:10 Тимофейиз-2 2:10

+ 5:11 Петрин-1 4:11

+ 5:12 Ляхнар 15:22, Ляхнар 15:40, Фессалоник-1 1:1, Фессалоник-2 1:1

+ 5:13 Ляхнар 12:12, Ляхнар 13:5, Ляхнар 15:37

+ 5:14 Рим 16:16

+ 1:1 Матт. 4:18-21, Югь. 1:40-42, Титдиз 2:13

+ 1:2 Даниял 3:31, Петрин-1 1:2, Ягьудайин 1:2

+ 1:4 Петрин-2 2:18

+ 1:6 Якьубдин 1:3-4

+ 1:7 Югьандин-1 4:16, Коринф-1 13:13, Жугьдариз 13:1

+ 1:8 Титдиз 3:14

+ 1:9 Югьандин-1 1:7, Эфес 5:26, Жугьдариз 9:14

+ 1:10 Фессалоник-1 1:4

+ 1:11 Колосс 1:13

+ 1:12 Ягьудайин 1:5

+ 1:14 Югь. 21:18-19, Тимофейиз-2 4:6

+ 1:16 Фессалоник-1 2:19, Фессалоник-1 4:16, Лк. 9:32, Югь. 1:14

+ 1:17 Матт. 3:17, Матт. 17:5, Марк 1:11, Марк 9:7, Лк. 9:35, Югь. 8:54, Югь. 17:1, Ляхнар 3:13

+ 1:19 Петрин-1 1:10, Югь. 5:35, Коринф-2 4:6

+ 1:21 Тимофейиз-2 3:16, 2 Пачч. 17:13,

+ 2:1 Матт. 7:15, Ляхнар 20:30, Коринф-2 11:13, Тимофейиз-1 4:1, Ягьудайин 1:4, Коринф-1 6:20, Коринф-1 7:23

+ 2:3 Рим 16:18, Колосс 2:4

+ 2:4 Ягьудайин 1:6

+ 2:5 Эвел 7:17, Петрин-1 3:19-20, Эвел 7:23

+ 2:6 Эвел 19:24

+ 2:7 Эвел 19:16

+ 2:8 Ляхнар 17:16

+ 2:9 Коринф-1 10:13, Ачмиш 3:10

+ 2:10 Ягьудайин 1:16, Ягьудайин 1:8-9

+ 2:12 Ягьудайин 1:10

+ 2:15 Ягьудайин 1:11, Ачмиш 2:14

+ 2:17 Ягьудайин 1:12-13

+ 2:18 Петрин-2 1:4

+ 2:19 Галат 5:13, Югь. 8:34, Рим 6:16-20, Титдиз 3:3

+ 2:20 Матт. 12:45, Лк. 11:26

+ 2:21 Рим 7:12

+ 2:22 Насигьятар 26:11

+ 3:1 Петрин-2 1:13

+ 3:2 Ягьудайин 1:17-18

+ 3:5 Эвел 1:9,

+ 3:6 Эвел 7:11, Эвел 7:21

+ 3:9 Рим 2:4, Тимофейиз-1 2:4, Тимофейиз-1 2:6

+ 3:10 Матт. 24:43, Лк. 12:39, Фессалоник-1 5:2, Марк 13:31

+ 3:11 Петрин-1 1:15

+ 3:12 Ягьудайин 1:21

+ 3:13 Ачмиш 21:1, Ачмиш 21:27

+ 3:14 Якьубдин 1:27, Югьандин-1 5:18, Тимофейиз-1 5:22

+ 3:15 Рим 2:4, Ачмиш 2:21

+ 3:16 Жугьдариз 5:10

+ 3:18 Эфес 4:15, Колосс 1:10, Колосс 2:19, Рим 11:36

+ 1:1 Лк. 24:39, Югь. 1:14, Югь. 20:27, Петрин-2 1:16

+ 1:2 Югь. 1:4, Югь. 5:26, Югь. 11:25, Югьандин-1 5:11, Югь. 15:27, Югь. 1:1, Югь. 1:18

+ 1:3 Югь. 17:21, Коринф-1 1:9

+ 1:4 Югь. 15:11

+ 1:5 Югь. 1:4, Югь. 8:12, Якьубдин 1:17

+ 1:6 Югь. 12:35, Коринф-2 6:16

+ 1:7 Эфес 1:7, Жугьдариз 9:14

+ 1:8 3 Пачч. 8:46, Насигьятар 20:9, Якьубдин 3:2, Рим 3:23

+ 1:9 Насигьятар 28:13

+ 1:10 Югьандин-1 5:10, Югь. 5:38, Югь. 8:37

+ 2:1 Югь. 14:26, Рим 8:34, Жугьдариз 7:25

+ 2:2 Югь. 1:29, Югь. 11:52, Югьандин-1 4:10, Рим 3:25-26

+ 2:3 Югь. 14:15, Югь. 15:10, Югьандин-1 5:3

+ 2:4 Титдиз 1:16

+ 2:5 Югьандин-1 4:12

+ 2:7 Югь. 13:34, Югьандин-2 1:5

+ 2:8 Югь. 13:34, Югь. 1:9, Югь. 8:12, Рим 13:12, Эфес 5:8, Фессалоник-1 5:5

+ 2:9 Югьандин-1 4:20

+ 2:10 Югь. 11:10

+ 2:12 Ляхнар 10:43, Ляхнар 13:38

+ 2:13 Эфес 6:11, Югь. 14:7

+ 2:15 Якьубдин 4:4

+ 2:17 Коринф-1 7:31

+ 2:18 Матт. 24:5, Югьандин-1 4:3, Югьандин-2 1:7, Тимофейиз-1 4:1, Тимофейиз-2 3:1

+ 2:19 Ляхнар 20:30, Коринф-1 11:19

+ 2:20 Югь. 14:26, Югь. 16:13, Коринф-1 2:10

+ 2:22 Югьандин-1 4:3

+ 2:23 Матт. 10:33

+ 2:24 Югьандин-1 3:11

+ 2:26 Марк 13:5, Югьандин-1 3:7, Колосс 2:8, Фессалоник-2 2:3

+ 2:27 Жугьдариз 8:11

+ 2:28 Югьандин-1 3:2, Фессалоник-1 2:19

+ 2:29 Матт. 6:1, Югьандин-3 1:11

+ 3:1 Югь. 3:16, Рим 5:8, Эфес 2:4, Матт. 5:9, Югь. 1:12, Югьандин-1 5:1, Рим 8:14, Югь. 16:3, Югь. 17:25

+ 3:2 Рим 8:15-16, Галат 3:26, Эфес 1:5, Рим 8:29, Коринф-2 3:18, Филипп 3:21, Коринф-1 13:12, Ачмиш 22:4

+ 3:3 Коринф-2 7:1

+ 3:5 Югь. 1:29, Жугьдариз 9:26, Петрин-1 2:22, Коринф-2 5:21, Жугьдариз 4:15

+ 3:6 Югьандин-3 1:11

+ 3:7 Марк 13:5, Югьандин-1 2:26, Колосс 2:8, Фессалоник-2 2:3

+ 3:8 Югь. 8:44, Жугьдариз 2:14

+ 3:9 Югьандин-1 5:18

+ 3:10 Югьандин-1 4:8, Югьандин-1 4:20

+ 3:11 Югь. 13:34, Югьандин-1 1:5, Югьандин-1 2:24, Югьандин-2 1:5

+ 3:12 Югь. 8:44, Эвел 4:3-8, Ягьудайин 1:11, Жугьдариз 11:4

+ 3:13 Марк 13:13, Югь. 7:7, Югь. 15:18

+ 3:14 Югь. 5:24

+ 3:15 Матт. 5:22, Ачмиш 21:8

+ 3:16 Югь. 10:11, Югь. 15:13

+ 3:17 Насигьятар 21:13, Якьубдин 2:15-16

+ 3:18 Якьубдин 1:22, Рим 2:13

+ 3:21 Югьандин-1 2:28

+ 3:22 Матт. 7:7-8, Югь. 14:13-14

+ 3:23 Югь. 6:29

+ 3:24 Югь. 6:56, Югь. 15:4-5, Рим 8:9, Рим 8:16

+ 4:1 Коринф-1 14:29, Фессалоник-1 5:20-21, Ачмиш 2:2, Матт. 7:15, Марк 13:22, Петрин-2 2:1

+ 4:2 Югь. 1:14, Тимофейиз-1 3:16, Жугьдариз 2:14, Коринф-1 12:3

+ 4:3 Югьандин-1 2:18, Югьандин-1 2:22, Югьандин-2 1:7

+ 4:5 Югь. 3:31, Югь. 8:23, Югь. 15:19

+ 4:6 Югь. 18:37, Югь. 14:17, Тимофейиз-1 4:1

+ 4:7 Коринф-1 13, Югьандин-1 3:10-11

+ 4:9 Югь. 3:16

+ 4:10 Югь. 1:29, Югьандин-1 4:10, Югь. 3:16, Рим 5:8

+ 4:12 Югь. 1:18, Тимофейиз-1 6:16, Югьандин-1 2:5

+ 4:13 Югьандин-1 3:24

+ 4:14 Югь. 3:17

+ 4:15 Матт. 14:33, Югьандин-1 5:5

+ 4:17 Югьандин-1 2:28, Югьандин-1 3:21

+ 4:20 Югьандин-1 2:9, Югьандин-1 3:10

+ 4:21 Матт. 19:19, Матт. 22:39, Марк 12:31

+ 5:1 Югь. 1:12

+ 5:2 Югьандин-1 2:5, Югьандин-1 3:24, Югьандин-1 4:13

+ 5:3 Югь. 14:15, Югьандин-2 1:6, Матт. 11:30

+ 5:4 Югь. 16:33, Эфес 6:16

+ 5:5 Матт. 14:33, Югьандин-1 4:15

+ 5:6 Югь. 14:17, Югь. 15:26

+ 5:9 Югь. 5:36

+ 5:10 Югьандин-1 1:10, Матт. 3:17

+ 5:11 Югь. 1:4, Югь. 5:26, Югь. 11:25, Югьандин-1 1:2

+ 5:13 Югь. 20:31

+ 5:14 Матт. 7:7-8, Югь. 14:13-14, Югьандин-1 3:22

+ 5:16 Матт. 12:31-32, Марк 3:29, Жугьдариз 6:4-6, Жугьдариз 10:26

+ 5:18 Югьандин-1 3:9

+ 5:19 Лк. 4:6, Галат 1:4

+ 5:20 Югь. 1:1, Югь. 20:28

+ 5:21 Коринф-1 10:7, Коринф-1 10:14

+ 1:1 Югьандин-1 3:1, Югь. 8:32

+ 1:3 Тимофейиз-1 1:2, Тимофейиз-2 1:2

+ 1:4 Югьандин-3 1:4

+ 1:5 Югь. 13:34, Югь. 15:12, Югьандин-1 3:11

+ 1:6 Югь. 14:15, Югьандин-1 5:3

+ 1:7 Югь. 1:14, Югьандин-1 4:2, Тимофейиз-1 3:16, Жугьдариз 2:14, Югьандин-1 2:18, Югьандин-1 4:3

+ 1:8 Коринф-1 3:8

+ 1:9 Югьандин-1 2:23

+ 1:10 Рим 16:17, Фессалоник-1 5:22

+ 1:12 Югь. 15:11, Югь. 16:24, Югь. 17:13, Югьандин-3 1:13-14

+ 1:1 Югьандин-1 3:18, Югьандин-2 1:1

+ 1:4 Югьандин-2 1:4

+ 1:5 Галат 6:10, Жугьдариз 13:1

+ 1:8 Тимофейиз-1 5:18

+ 1:11 Югьандин-1 2:29, Югьандин-1 3:6

+ 1:12 Югь. 21:24

+ 1:13 Югьандин-2 1:12

+ 1:1 Ляхнар 12:17, Якьубдин 1:1, Матт. 13:55

+ 1:2 Даниял 3:31, Петрин-1 1:2, Петрин-2 1:2

+ 1:3 Тимофейиз-1 6:12, Тимофейиз-2 4:7

+ 1:4 Петрин-2 2:1

+ 1:5 Петрин-2 1:12, Жугьдариз 3:17

+ 1:6 Петрин-2 2:4

+ 1:7 Петрин-2 2:6, Эвел 18:20, Эвел 19:24, Матт. 25:41

+ 1:8 Петрин-2 2:10

+ 1:9 Даниял 10:13, Даниял 12:1, Фессалоник-1 4:16, Ачмиш 12:7,

+ 1:10 Петрин-2 2:12

+ 1:11 Эвел 4:3-8, Югьандин-1 3:12, Жугьдариз 11:4, Петрин-2 2:15,

+ 1:12 Петрин-2 2:17, Матт. 15:13

+ 1:14 Эвел 5:21-24, Даниял 7:10, Ляхнар 7:53, Галат 3:19, Фессалоник-1 3:13, Жугьдариз 12:22

+ 1:16 Петрин-2 2:10

+ 1:17 Петрин-2 3:2-3

+ 1:19 Рим 8:9

+ 1:20 Эфес 6:18

+ 1:21 Петрин-2 3:12

+ 1:23 Ачмиш 3:4

+ 1:24 Филипп 2:15, Колосс 1:22, Петрин-1 4:11, Рим 11:36, Ачмиш 1:6, Ачмиш 5:13

+ 1:1 Ачмиш 22:6

+ 1:2 Югь. 19:35

+ 1:3 Ачмиш 22:7, Ачмиш 22:10

+ 1:4 Ачмиш 3:1, Ачмиш 4:5, Ачмиш 5:6, Югь. 3:11, Тимофейиз-1 6:13, Ляхнар 26:23, Коринф-1 15:20, Колосс 1:18, Петрин-1 1:18-19

+ 1:6 Петрин-1 2:9, Ачмиш 5:10, Ачмиш 20:6, Петрин-1 4:11, Ягьудайин 1:24-25, Ачмиш 5:13

+ 1:7 Даниял 7:13,

+ 1:9 Марк 10:39

+ 1:10 Ачмиш 4:2

+ 1:13 Даниял 7:13, Даниял 10:5-6, Ачмиш 15:6

+ 1:14 Даниял 7:9, Ачмиш 2:18, Ачмиш 19:12

+ 1:15 Даниял 10:6,

+ 1:16 Жугьдариз 4:12, Ачмиш 19:15, Даниял 8:17, Даниял 10:9, Матт. 17:2

+ 1:17 Матт. 28:4, Ачмиш 2:8, Ачмиш 22:13

+ 1:18 Рим 6:9, Рим 14:9, Ачмиш 9:1, Ачмиш 20:1

+ 2:1 Ачмиш 1:13, Ачмиш 1:16

+ 2:2 Коринф-2 11:13, Югьандин-1 4:1

* 2:6 Саб кучӀлин терефкрар.

+ 2:7 Матт. 11:15, Марк 4:9, Лк. 8:8, Ачмиш 3:6, Ачмиш 3:13, Ачмиш 3:22, Ачмиш 13:9, Ачмиш 3:5, Ачмиш 21:7, Лк. 23:43, Коринф-2 12:4, Эвел 2:9, Эвел 3:22, Ачмиш 22:2

+ 2:8 Ачмиш 1:17-18

+ 2:9 Якьубдин 2:5, Коринф-2 8:9, Ачмиш 3:9

+ 2:10 Ачмиш 12:11, Якьубдин 1:12, Ачмиш 3:11

+ 2:11 Ачмиш 2:7, Ачмиш 20:6, Ачмиш 21:8

+ 2:12 Ачмиш 1:16

+ 2:14 Петрин-2 2:15, Ляхнар 15:29, Коринф-1 8:10, Коринф-1 10:19

+ 2:15 Ачмиш 2:6

+ 2:16 Фессалоник-2 2:8

* 2:17 Лизи хюсиб Аллагьди туврайи хураг.

+ 2:17 Ачмиш 2:7, Югь. 6:48-50, Ачмиш 3:12, Ачмиш 19:12

+ 2:18 Ачмиш 1:14-15

+ 2:20 3 Пачч. 16:31, 3 Пачч. 21:25, Ачмиш 2:14

+ 2:21 Петрин-2 3:9, Петрин-2 3:15

+ 2:23 1 Пачч. 16:7, Матт. 16:27

+ 2:25 Ачмиш 3:11

+ 2:26 Ачмиш 12:5, Ачмиш 19:15, Ачмиш 22:16

+ 2:29 Ачмиш 2:7

+ 3:1 Ачмиш 1:4-5, Ачмиш 1:16, Рим 1:15, Эфес 2:1, Эфес 2:5, Колосс 2:13, Тимофейиз-1 5:6

+ 3:3 Матт. 24:43-44, Петрин-2 3:10, Фессалоник-1 5:2, Ачмиш 16:15

+ 3:4 Ягьудайин 1:23, Ачмиш 6:11, Ачмиш 7:9, Матт. 10:11, Матт. 22:8, Ляхнар 13:46

+ 3:5 Ачмиш 2:7, Ачмиш 21:7, Лк. 10:19, Матт. 10:32

+ 3:6 Ачмиш 2:7

+ 3:9 Ачмиш 2:9

+ 3:10 Петрин-2 2:9, Коринф-1 10:13

+ 3:11 Ачмиш 22:7, Ачмиш 22:12, Ачмиш 22:20, Ачмиш 2:25

+ 3:12 Ачмиш 2:7, 3 Пачч. 7:21, Ачмиш 2:17

+ 3:13 Ачмиш 2:7

+ 3:14 Насигьятар 8:22, Колосс 1:15, Колосс 1:18, Коринф-1 14:16, Коринф-2 1:20

+ 3:17 Коринф-1 4:8, Югь. 9:39-41

+ 3:18 Ачмиш 16:15

+ 3:19 Насигьятар 3:12, Жугьдариз 12:5-6

+ 3:20 Лк. 12:36, Югь. 14:23

+ 3:21 Югь. 16:33, Марк 16:19, Матт. 19:28, Лк. 22:30

+ 3:22 Ачмиш 2:7

+ 4:1 Ачмиш 1:10

+ 4:2 Ачмиш 1:10, 3 Пачч. 22:19, Даниял 7:9

+ 4:4 Ачмиш 3:4

+ 4:5 Ачмиш 8:5, Ачмиш 11:19, Ачмиш 16:18, Ачмиш 1:4-5,

+ 4:6 Ачмиш 15:2,

+ 4:11 Ачмиш 5:12,

+ 5:1 Даниял 12:4, Ачмиш 10:4, Ачмиш 22:10

+ 5:5 Ачмиш 22:16, Эвел 49:9

+ 5:6 Югь. 1:29, Югь. 1:36, Петрин-1 1:19, Ляхнар 8:32-33, Ачмиш 1:4-5

+ 5:8 Ачмиш 8:3-4

+ 5:9 Ачмиш 14:3, Ачмиш 7:9, Ачмиш 11:9, Ачмиш 14:6, Ачмиш 14:3-4

+ 5:10 Петрин-1 2:9, Ачмиш 1:6

+ 5:11 Даниял 7:10, Лк. 2:13

+ 5:12 Ачмиш 4:11

+ 5:13 Петрин-1 4:11, Ягьудайин 1:24-25, Ачмиш 1:6, Ачмиш 7:12

* 5:14 Дугъриданна гьаци ву!

+ 5:14 Ачмиш 4:10

+ 6:1 Ачмиш 5:1, Ачмиш 4:7, Ачмиш 14:2, Ачмиш 19:6

+ 6:4 Марк 13:8

+ 6:6 Ачмиш 7:3

+ 6:9 Ачмиш 20:4

+ 6:10 Лк. 18:7, Фессалоник-2 1:6, Ачмиш 19:2

+ 6:11 Ачмиш 3:4

+ 6:12 Марк 13:8, Ачмиш 11:13,

+ 6:14 Ачмиш 16:20

+ 6:16 Лк. 23:30

+ 7:1 Даниял 7:2

+ 7:3 Ачмиш 14:1, Ачмиш 22:4

+ 7:9 Ачмиш 3:4

+ 7:10 Ачмиш 12:10, Ачмиш 19:1

+ 7:11 Ачмиш 4:6

+ 7:12 Ачмиш 5:13-14

+ 7:14 Матт. 24:21, Жугьдариз 9:14, Ачмиш 19:8, Ачмиш 22:14

+ 7:17 2 Пачч. 5:2, Югь. 10:11, Ачмиш 21:4

+ 8:1 Ачмиш 5:1

+ 8:2 Матт. 18:10-11

+ 8:3 Ачмиш 5:8

+ 8:4 Ляхнар 10:4

+ 8:5 Ачмиш 4:5

+ 8:8 Ачмиш 11:6

+ 8:10 Ачмиш 9:1

+ 9:1 Лк. 10:18, Ачмиш 8:10, Ачмиш 12:8-9, Ачмиш 1:18

+ 9:4 Ачмиш 7:2-4

+ 9:7 Даниял 7:8

+ 9:12 Ачмиш 11:14

+ 9:14 Ачмиш 16:12

+ 9:20 Коринф-1 10:20, Даниял 5:23

+ 9:21 Ачмиш 21:8, Ачмиш 22:15

+ 10:1 Ачмиш 4:3, Ачмиш 1:15-16

+ 10:4 Даниял 8:26, Даниял 12:4, Ачмиш 5:1, Ачмиш 22:10

+ 10:7 Ачмиш 11:15

+ 11:1 Ачмиш 21:15

+ 11:2 Лк. 21:24, Ачмиш 12:6, Ачмиш 13:5

+ 11:5 4 Пачч. 1:10,

+ 11:6 3 Пачч. 17:1, Ачмиш 8:8

+ 11:7 Ачмиш 9:1, Даниял 7:21, Даниял 8:24

+ 11:11 Эвел 2:7,

+ 11:12 Ачмиш 4:1, Фессалоник-1 4:17

+ 11:13 Ачмиш 6:12

+ 11:14 Ачмиш 8:13, Ачмиш 9:12

+ 11:15 Матт. 24:31, Ачмиш 10:7, Даниял 7:14, Даниял 7:27, Лк. 1:33, Коринф-1 15:24

+ 11:16 Ачмиш 4:4

+ 11:17 Ачмиш 1:4, Ачмиш 16:5

+ 11:18 Ачмиш 20:12

+ 11:19 Ачмиш 15:5, Ачмиш 16:21

+ 12:1 Эвел 37:9

+ 12:3 Даниял 7:7, Ачмиш 12:18-Ачмиш 13:1, Ачмиш 17:3, Ачмиш 17:12

+ 12:4 Даниял 8:10

+ 12:5 Ачмиш 2:27, Ачмиш 19:15

+ 12:6 Ачмиш 11:3, Ачмиш 13:5

+ 12:7 Даниял 10:13, Даниял 12:1, Ягьудайин 1:9

+ 12:9 Эвел 3:1, Ачмиш 20:2, Лк. 10:18, Югь. 12:31

+ 12:11 Ачмиш 15:2, Лк. 14:26, Югь. 12:25, Ачмиш 2:10

+ 12:14 Даниял 7:25, Ачмиш 13:5

+ 12:17 Эвел 3:15

+ 13:1 Даниял 7:3, Ачмиш 12:3

+ 13:2 Даниял 7:4-6, Лк. 4:6

+ 13:5 Даниял 7:8, Даниял 11:36, Даниял 7:25, Ачмиш 11:2, Ачмиш 12:6

+ 13:7 Даниял 7:21, Даниял 8:24, Ачмиш 11:7, Ачмиш 12:17

+ 13:8 Ачмиш 3:5

+ 13:9 Ачмиш 2:7

+ 13:10 Ачмиш 14:12

+ 13:13 Марк 13:22, Ачмиш 16:13, Ачмиш 19:20, 4 Пачч. 1:10, Лк. 9:54

+ 13:14 Матт. 24:24, Марк 13:22, Фессалоник-2 2:9

+ 13:15 Даниял 3:6

+ 14:1 Жугьдариз 12:22, Ачмиш 3:12, Ачмиш 7:3-4

+ 14:2 Ачмиш 1:15, Ачмиш 6:1

+ 14:3 Ачмиш 5:9

+ 14:4 Коринф-2 11:2, Якьубдин 1:18, Фессалоник-2 2:13

+ 14:8 Ачмиш 18:2

+ 14:9 Ачмиш 13:15

+ 14:10 Ачмиш 14:10, Ачмиш 20:10

+ 14:12 Ачмиш 13:10

+ 14:13 Ачмиш 20:6

+ 14:14 Даниял 7:13, Даниял 10:5-6, Ачмиш 1:13

+ 14:15 Марк 4:29

+ 14:19 Ачмиш 19:15

+ 15:1 Ачмиш 16:1, Ачмиш 17:1, Ачмиш 21:9

+ 15:2 Ачмиш 4:6, Ачмиш 12:11, Ачмиш 13:17

+ 15:5 Ачмиш 11:19

+ 15:6 Ачмиш 1:13

+ 15:7 Ачмиш 4:6

+ 15:8 3 Пачч. 8:10-11,

+ 16:1 Ачмиш 15:1,

+ 16:2 Ачмиш 13:16,

+ 16:3 Ачмиш 8:8-9

+ 16:5 Ачмиш 1:4, Ачмиш 11:17,

+ 16:6 Матт. 23:35, Ачмиш 18:24,

+ 16:7 Ачмиш 6:9

+ 16:9 Даниял 5:23, Ляхнар 12:23

+ 16:10 Ачмиш 13:2,

+ 16:12 Ачмиш 9:14,

+ 16:13 Ачмиш 12:3, Ачмиш 13:11

+ 16:14 Марк 13:22, Ачмиш 13:13

+ 16:15 Матт. 24:43-44, Петрин-2 3:10, Фессалоник-1 5:2, Ачмиш 3:3, Ачмиш 3:18

+ 16:18 Даниял 12:1, Марк 13:19

+ 16:19 Ачмиш 14:10

+ 16:20 Ачмиш 6:14

+ 16:21 Ачмиш 11:19

+ 17:1 Ачмиш 15:1, Ачмиш 21:9,

+ 17:2 Ачмиш 14:8

+ 17:3 Ачмиш 12:3

+ 17:6 Ачмиш 16:6

+ 17:8 Ачмиш 9:1, Ачмиш 11:7

+ 17:12 Даниял 7:7, Даниял 7:24, Ачмиш 12:3

+ 17:14 Тимофейиз-1 6:15, Ачмиш 19:16, Даниял 2:37

+ 17:16 Ачмиш 18:8

+ 18:2 Ачмиш 14:8,

+ 18:3 Ачмиш 17:2,

+ 18:5 Юнус 1:2

+ 18:8 Ачмиш 17:16

+ 18:24 Матт. 23:35, Ачмиш 16:6, Ачмиш 17:6

+ 19:1 Ачмиш 7:10

+ 19:2 4 Пачч. 9:7, Ачмиш 6:10

+ 19:3 Ачмиш 14:11, Ачмиш 18:9

+ 19:4 Ачмиш 4:4

+ 19:6 Ачмиш 1:15, Ачмиш 6:1,

+ 19:7 Матт. 22:2, Матт. 25:10, Ачмиш 21:2

+ 19:8 Ачмиш 7:14

+ 19:10 Ляхнар 10:25-26, Ачмиш 22:8-9

+ 19:12 Ачмиш 1:14, Ачмиш 2:17

+ 19:13 Югь. 1:1

+ 19:15 Ачмиш 1:16, Ачмиш 2:27, Ачмиш 12:5, Ачмиш 14:19-20

+ 19:19 Ачмиш 16:16

+ 19:20 Ачмиш 13:11-15, Ачмиш 16:13, Даниял 7:11-12

+ 19:21 Ачмиш 1:16

+ 20:1 Ачмиш 9:1

+ 20:2 Эвел 3:1, Ачмиш 12:9

+ 20:3 Даниял 6:17

+ 20:4 Даниял 7:9, Матт. 19:28, Ачмиш 6:9, Ачмиш 13:12-16, Даниял 7:18

+ 20:6 Ачмиш 2:11, Ачмиш 14:13, Ачмиш 21:8, Ачмиш 1:6

+ 20:8 Ачмиш 16:14

+ 20:9 4 Пачч. 1:10, Ачмиш 11:5

+ 20:10 Ачмиш 19:20

+ 20:12 Даниял 7:10, Даниял 12:1, Матт. 16:27

+ 20:13 Ляхнар 24:15

+ 20:15 Матт. 13:42, Матт. 13:50

+ 21:1 Петрин-2 3:13, Ачмиш 20:11

+ 21:2 Галат 4:26, Жугьдариз 12:22, Ачмиш 19:7

+ 21:4 Ачмиш 7:17,

+ 21:5 Коринф-2 5:17

+ 21:6 Ачмиш 1:6, Ачмиш 22:13, Югь. 4:10, Югь. 7:37

+ 21:7 Ачмиш 2:7, Ачмиш 3:5, Матт. 25:34, 2 Пачч. 7:14, Коринф-2 6:18

+ 21:8 Коринф-1 6:9-10, Галат 5:19-21, Ачмиш 22:15, Ачмиш 2:11, Ачмиш 20:6

+ 21:9 Ачмиш 15:1, Ачмиш 17:1

+ 21:10 Ачмиш 17:3

+ 21:14 Эфес 2:20

+ 21:15 Ачмиш 11:1

+ 21:23 Ачмиш 22:5

+ 22:2 Эвел 2:9, Эвел 3:22, Ачмиш 2:7

+ 22:4 Матт. 5:8, Югьандин-1 3:2, Жугьдариз 12:14, Ачмиш 7:3-4

+ 22:5 Ачмиш 21:23

+ 22:6 Ачмиш 1:1

+ 22:7 Ачмиш 3:11, Ачмиш 1:3

+ 22:8 Ачмиш 19:10

+ 22:10 Даниял 12:4, Ачмиш 10:4, Ачмиш 1:3

+ 22:11 Даниял 12:10, Тимофейиз-2 3:13

+ 22:12 Матт. 16:27

+ 22:13 Ачмиш 1:8, Ачмиш 21:6

+ 22:14 Ачмиш 7:14

+ 22:15 Насигьятар 12:22, Коринф-1 6:9-10, Галат 5:19-21, Ачмиш 21:8

+ 22:16 Ачмиш 5:5, Ачмиш 2:26

+ 22:17 Ачмиш 21:2, Ачмиш 21:9, Югь. 7:37, Ачмиш 21:6

+ 22:18 Насигьятар 30:6

+ 22:20 Коринф-1 16:22