# Мукъаддес Китап

Институт перевода Библии

## Мукъаддес Китап: Башланув

## Мукъаддес Китап акъкъында


Мукъаддес Китап акъкъында

«Мукаддес Китап» деген ад текликте къулланылса да, аслында, бу, китаплар джыйынтыгъыдыр. Бу китапларнынъ джыйынтыгъы – Алланынъ Сёзюдир (къ. юн. библиа сёзю «китаплар» манасыны анълата; шу сёзнен Мукъаддес Китапнынъ ады бутюн дюнья тиллеринде пейда олды). Бу китапны адет-узьре эки къысымгъа болелер: Эски Васиет (Иса пейгъамбер догъмаздан эвель язылгъан китаплар) ве Янъы Васиет (Иса пейгъамбернинъ яшайышынен багълы олгъан заман акъкъында ве Онынъ олюми ве тирилювинден сонъраки девир акъкъында язылгъан китап ве мектюплер).

Мукъаддес Китап башкъа тюрлю де болюне, бу неширде биз тамам шу усулны къулланамыз. Мукъаддес Китапнынъ биринджи джыйынтыгъы Теврат эди. Шу адны Мукъаддес Китапнынъ биринджи беш китабы ташыйлар. Оларнынъ башкъа ады Мусанынъ Беш Китабы я да Мусанынъ Къануны. Булардан сонъ Тарихий китаплар келе, мында Ханаан топрагъына кирген сонъ, Исраиль девлетининъ ильк тарихий вакъиалары тасвир этиле, девлетнинъ мейдангъа келюви ве Исраильнинъ биринджи падишалары акъкъында, озь топрагъындан сюргюн этильген халкънынъ фаджиасы ве сонъраки къайтувы акъкъында айтыла. Бундан сонъ кельген Зебур ве икмет китаплары адлы джыйынтыкъта еудий халкъынынъ шахсий ве ичтимаий литургиясы, эм де земаневий ве осеяткъан несильни огретюв ичюн муим олгъан насиатлар ер ала. Бундан сонъ Пейгъамберлернинъ китаплары келе, оларны бизге Исраиль ве Ехуда девлетлерининъ пйгъамберлери къалдыргъандыр. Бу пейгъамберлер халкъкъа Алланынъ Сёзюни кетире, халкъны арткъа, озь Яратыжысына къайтара ве агъыр мусибетлер вакътында джесарет бере эдилер. Шуны къайд этмек керек ки, юкъарыда айтылгъан китапларнынъ чокусы хронологик тертипте дегиль, адет-узьре мевзулар шекильде ерлештирильгендир. Китаплардаки вакъиалар ве пейгъамберлернинъ хызмети акъкъында тафсилятлыджа хронологик малюмат алмакъ ичюн, Сизлерни хронологик джедвеллерге мураджаат этмеге риджа этемиз, оларны неширимизнинъ сонъунда тапа билесиз. Юкъарыда айтылгъан джыйынтыкълар умумий оларакъ 39 китапны къаплап ала, олар миляттан эвель бир бучукъ бинъ йыл девамында еудий ве арамий тиллеринде чешит муэллифлер тарафындан язылгъандыр. Оларнынъ эсас вазифеси – Алла ве еудий халкъынынъ арасындаки мунасебетлер, сонъра да бутюн инсаниетнен мунасебетлер акъкъында айтып бермектир.

Сонъра кельген 27 китап, эксериетинен къадимий юнанджа язылып, ичине энъ эвеля Инджиль джыйынтыгъыны алалар. Инджильге кирген китаплардан дёрт китап Иса Пейгъамбернинъ аяты, талиматы, олюми ве тирилюви акъкъында икяе этелер. Биринджи бакъышта бу дёрт китап айны вакъиалар акъкъында язылгъан, ве оларнынъ бир чокъ ерлери текрарлана, деген фикир догъмакъ мумкюн. Бир тарафтан бу догърудыр, лякин дёрт айры-айры икяе башкъа-башкъа муэллифлер тарафындан язылып, тек бир дане аятнынъ шаатлары олып келелер ве шунынънен бирликте, олып кечкен вакъиаларнынъ энъ толу тасвирини алмагъа ярдым этелер. Шу дёрт китапнен (бирисининъ догърудан-догъру девамы олгъан) Эльчилернинъ фаалиети китабы сыкъы багълыдыр. Мында Исанынъ кокке котерильгенинден сонъ, месихчилер джемиетининъ биринджи йыллары акъкъында ве Онынъ шегиртлери Рим империясынынъ сакинлери арасында Къуванчлы Хаберни даркъатып башлагъанлары акъкъында айтыла. Къалгъан китаплар Эльчилернинъ язылары адында топланып, озюнинъ ичине Иса Пейгъамбернинъ шегиртлери иманлылар джемиетине ве айры адамларгъа иманларыны пекитмек ве догъру ёлгъа къоймакъ ниетинен, агъыр сынавлардан кечмеге ярдым этмек ичюн язгъан мектюплерни топлай. Джыйынтыкъны Юханнынъ Сырларнынъ ачылувы китабы екюнлей; мында символик бир тиль ярдымынен Алланынъ Онъа къаршы тургъан кучьлерге къаршы гъалебеси тасвирлене.


Мукъаддес Китапнынъ къырымтатар тилине терджимесининъ тарихы

Шимдики заманда, 2016 сенесине къадар, Мукъаддес Китап дюньянынъ бир чокъ тиллерине терджиме этильди. Толусынен беш юз тильден чокъ тиллерге терджимеси бар (шимди дюньяда аман-аман еди бинъ тиль бар деп эсаплана), Китапнынъ базы къысымлары исе эки бинъ тильден зияде тиллерге терджиме этильди.

Бизге белли олгъан къырымтатар тилинде биринджи терджимелер XIV-юнджи асыргъа аиттир. Энъ белли къадимий ядикярлыкъта Кодекс Куманикусте къыпчакъ-къуман-половец тилине биринджи кере терджиме этильген Алланынъ Он Эмирини, Сулейманнынъ Икметли сёзлер китабындан парчаларны, Инджильден алынгъан парчаларны, «Бизим Бабамыз» дувасыны ве Зебурдан алынгъан бир сыра йырларны тапмакъ мумкюн. XVIII-инджи асырнынъ ортасына Марк, Юхан, Матта, Луканен берильген Инджиль аиттир (Къаракъоба метинлери). Бу метинлер шимдики вакъыткъадже толу шекильде келип етмедилер, лякин оларнынъ базы парчалары сакъланып къалгъан. XX-нджи асырнынъ 70-инджи сенелеринде Мукъаддес Китапнынъ къырымтатар тилине терджимесини «Мукъаддес Китапны терджиме институты» башлады. О заман Юнус пейгъамбернинъ китабы терджиме этильди (1978 с.), сонъра Маттанен берильген Инджиль терджиме этилип, нешир этильди (1985 с.). Иш 1990-ынджы сенелери девам эттирильди; о заман 1996 сенеси Озьбекистанда «Эйи Хабер» китабы нешир этильди, онынъ ичине Юхан, Луканен берильген Инджиль, Эльчилернинъ фаалиети ве Якъупнынъ мектюби кирди. Сонъра иш XXI-инджи асырда Къырымда девам этти; бир-бири артындан «Иса Месих акъкъында риваетлер» (2002 с.), «Алланынъ пейгъамберлери» (2005 с.), «Маттанен берильген Инджиль» (2006 с.), «Сулейманнынъ икмети» (Икметли сёзлер ве Джемаат башы, 2008 с.), «Инджиль» (Матта, Марк, Лука, Юхан ве Эльчилернинъ фаалиети, 2008 с.), «Теврат» (Башланув, Чыкъыш, Къануннынъ текрары, 2009 с.) ве «Зебур» (2011 с.) китаплары басылды.

2002-нджи сенесинден башлап 2015-инджи сенесине къадар бу терджименинъ устюнде «Мукъаддес Китапны терджиме институты»нынъ хадимлер группасы «Мукъаддес Китапны биринджи оларакъ терджиме эткенлер» тешкилятынынъ мутехассысларынен берабер иш бирлик яптылар. Терджиманлар группасынынъ огюнде тургъан эсас макъсат – къадимий еудий, арамий ве юнан тиллеринде язылгъан асыл метиннинъ манасыны догъру акс этмек эди.

Бу терджиме япылгъанда, эсас менба оларакъ шимдики заманда энъ нуфузлы деп эсаплангъан метинлернинъ нешири ве тенкъидий аппарат къулланылгъандыр. Къадимий еудий тили ичюн – бу Biblia Hebraica Stuttgartensia, 5-инджи нешир; мында Ленинград Кодекси шеклиндеки Масора метини такъдим этильгендир, бу метин къарарнен м. с. 1000-инджи йылы битирилип, сонъра бир чокъ даа да къадимий олгъан метинлернен тенъештирильди ве догъуртылды. Къадимий юнанджа язылгъан метинлер ичюн исе бойле менба оларакъ Greek New Testament (UBS, 4-юнджи нешир) къулланылды, бу метин толусынен Novum Testamentum Graece, Nestle-Aland 27-нджи неширинен айныдыр. Бу метин бир чокъ къадимий эльязмаларгъа эсасланып тизильди, оларнынъ арасында IV-V асырларгъа аит Синай, Александрия ве Ватикан Кодекслеринден япылды. Бу кодекслерге еудий китапларынынъ (Эски Васиетнинъ) терджимелери де кирди; бу терджимелерге Септуагинта деген ад берильди.

Юкъарыда къайд этильген менбалардан гъайры, терджиманлар озь ишинде эллеринде олгъан Мукъаддес Китапларнынъ башкъа тиллерге япылгъан терджимелеринен иш туттылар, бу терджимелер арасында рус, украин, озьбек, тюрк ве башкъа тиллерге япылгъан терджимелер. Бойле ишнинъ макъсады – метинни даа да яхшы анъламакъ ве терджимелернинъ башкъа вариантларынен таныш олмакъ эди. Бизим базы окъуйыджыларымыз 1876 сенесининъ Синодаль терджимеси деп адландырылгъан ве кениш даркъалгъан Мукъаддес Китапнынъ рус тилине япылгъан терджимесинен таныш олмакъ мумкюнлер. Бизлер терджимелеримизде бу терджимеге мураджаат эткен олсакъ да, оны темель оларакъ къулланмадыкъ. Озюнинъ къыйметине бакъмадан, бу терджиме 150 йыл эвельси япылды; о заманларда терджименинъ башкъа принциплери ишлетиле эди, ве о заманларда базы къадимий менбалар эльде ёкъ эди. Бизим терджимемизде дикъкъат айры бир терджимеге дегиль де, энъ эвеля къадимий менбаларгъа берильди. Лякин сизни ишандырмакъ истеймиз ки, бизим терджимемиз ве Синодаль терджимеси арасында мана джеэттен фаркълар олса биле, бу фаркълар минималь олып, метиннинъ умумий менимсевине тесир этмей.

Метиннинъ мана ве шекли бир къач этаптан ибарет олгъан эр тарафлама тешкерювлерден кечти. Асыл мананынъ догърулыгъындан гъайры, группа бу мананы земаневий, окъуйыджыларгъа анълайышлы олгъан, яхшы эдебий тильде акс эттирмеге гъайрет этти. Биринджи басамакъта, тафсилятлы азырлыкъ ишлери этильген сонъ, къырымтатар тилине терджиме япылды. Сонъ теологик муаррирнинъ тарафындан терджеме къадимий эльязмаларнен тенъештирильди. Экинджи басамакъта Къырымнынъ чешит ерлеринде яшагъан къырымтатарлар да, къадын ве эркеклер, эсли башлы ве яшлар, бильгили ве къырымтатар тилинде агъзавий шекильде субетлешкенлер, терджимени тешкермеге ярдым эте эдилер. Учюнджи басамакъта терджименен филолигик муаррир чалышты. Эр бир басамакъта терджимеге янъы тюзетмелер къошулды. Ишнинъ нетиджесинде терджименинъ эр бир къысмы эльязмаларнен чокъ йыл чалышкъан ве зенгин терджиманлыкъ теджрибеси олгъан консультант тарафындан козетильди.

Мукъаддес Китапнынъ къырымтатар тилине терджимеси он учь йылгъа къадар девам этти.


Ярдымджы материаллар

Бу терджиме ярдымджы материалларнен берабер бериле. Бу материаллар Мукъаддес Китапнынъ асыл метинининъ бир къысмы дегиллер, амма окъуйыджылар даа да яхшы анъласын деп, къошулгъанлар.

Эр бир китаптан эвель кучюк сёз башы кирсетиле, мында тарихий контекст акъкъында, эсас мевзулар акъкъында малюмат, ве сыкъ-сыкъ китапнынъ къыскъа планы бериле. Айры китаплар манаджа къысымларгъа болюнген ве бу къысымларнынъ серлевасы къайд этильгендир, бу серлевалар икяенинъ мевзусы акъкъында къыскъа хабер берелер. Йылдызчыкънен (*) къайд этильген базы сёзлер, фразалар ве аетлерге саифенинъ сонъунда сноскалар бериле; мында анълашылмагъан адлар, сёзлер, медений хусусиетлернинъ манасы анълатыла, я да аетнинъ башкъа манасы бериле. Китапнынъ сонъунда къыскъа сёзлюк бериле; мында базы муим терминлер, анъламлар, базы ад ве джогърафия адлары да анълатыла. Сёзлюктен гъайры, тасвирий менба оларакъ, Ибраим атанынъ несиллер джедвели де бардыр. Къадимий ольчюлерни тасавур этмек ве оларны шимдики ольчюлернен тенъештирмек ичюн, биз ольчюлер джедвелини де кетиремиз. Бундан да гъайры, тасвирий васта оларакъ къадимий дюньянынъ хронология джедвели ве къадимий дюньянынъ хариталары теклиф этиле. Бунъа къошма оларакъ, башкъа материаллар да бардыр. Бу материаллар Сизлерге окъугъан шейлеринъизни даа да яхшы анъламагъа ярдым этер деген умюттемиз.


Нетидже

Мукъаддес Китап – инсаниетнинъ тарихында буюктен-буюк китаптыр, медениет ве иджат этюв сааларынынъ чокъусына тесир эткен дюнья эдебиятынынъ классикасыдыр. Лякин о, энъ эвеля, Алланынъ ве инсаниетнинъ арасында олгъан мунасебетлер тарихыдыр, Онынъ Озю акъкъында вахийи ве Онынъ истегени акъкъындадыр. Биз умют этемиз ки, бу терджиме къырымтатар халкъына бу хазинени ана тилинде ачаджакъ ве инсанларгъа Алланынъ къанунларына коре яшамагъа ярдым этеджектир.

«Мукъаддес Китапны терджиме институты» ве «Мукъаддес Китапны биринджи оларакъ терджиме эткенлер» тешкилятлары терджиманларгъа ве муаррирлерге, бу неширни басып чыкъармагъа ярдым эткенлернинъ эписине озь буюк миннетдарлыгъыны бильдирелер.

Урьмет иле,

«Мукъаддес Китапны терджиме институты» ве «Мукъаддес Китапны биринджи оларакъ терджиме эткенлер»нинъ ишдешлери


Къыскъарувлар

ас. | асыр
б. | баб, я да баблар
бакъ. | бакъынъыз
къ. арам. | къадимий арамий тилинде
къ. еуд. | къадимий еудий тилинде
къ. юн. | къадимий юнан тилинде
къыяс. | къыясланъыз
Мас. | Масора, къадимий еудий эльязма
м. с. | миляттан сонъ, я да Иса пейгъамбер догъмаздан сонъ
м. э. | миляттан эвель, я да Иса пейгъамбер догъмаздан эвель
рус. | рус тилинде
с. | сене, я да сенелер
Септ. | Септуагинта, къадимий юнан терджиме эльязмасы

## Теврат

### Теврат

Теврат


Башланув


Башланув

«Теврат» серлевасы Мукъаддес Китапнынъ биринджи беш китапларына аит. Бу китаплар еудийлерде башта «Къанун» манасыны ташыгъан Тора (Теврат) я да Мусанынъ Китабы деп адлангъан бир китапны теркип эте эдилер. Бу китапларда Исраиль халкъы пейда олгъаны ве Алла оларгъа васиет бергени акъкъында икяе этиле. Къадимий еудийлерде Мусанынъ бу бирлешкен эсерининъ беш болюги эр болюкнинъ башында кельген сёзлернен адлана эди. Амма сонъундан Мусанынъ эр китабы озь мундериджесине коре адланды: Башланув, Чыкъыш, Левийлилер, Сайылар ве Къануннынъ текрары.

### Башланув

#### Башланув

Башланув


[1]

[2]

[3]

[4]

[5]

[6]

[7]

[8]

[9]

[10]

[11]

[12]

[13]

[14]

[15]

[16]

[17]

[18]

[19]

[20]

[21]

[22]

[23]

[24]

[25]

[26]

[27]

[28]

[29]

[30]

[31]

[32]

[33]

[34]

[35]

[36]

[37]

[38]

[39]

[40]

[41]

[42]

[43]

[44]

[45]

[46]

[47]

[48]

[49]

[50]


Мукъаддес Китапнынъ энъ биринджи китабы къадимий еудий тилинде «Башта» деп адлана, бизим тилимизде исе – «Башланув».

Бу китапнынъ биринджи он бир бабы – бутюн дюньянынъ тарихына кириштир. Алла бу дюньяны ве адамны яратты, амма адам Алланен берабер яшамагъа истемеди, озь ёлуны озю сайлады. Шунынъ ичюн инсаниетнинъ тарихы энъ башындан джинаетлерге ойле толу олды ки, Алла инсаниетни къырып ташламагъа истеди. Ялынъыз инсафлы Нухнынъ къорантасы къала, ондан да янъы адам несили асыл ола.

12-нджи бабдан башлап, Алла сайлагъан адамлар акъкъында икяе башлай. Оларнынъ ярдымынен Алла инсаниетке къуртулышкъа алып баргъан ёлны ачмагъа истеди. Еудий халкъынынъ несиль башлыкълары олгъан Ибраим, Исхакъ, Якъуп ве онынъ он эки огълу акъкъындаки икяеде биз Алланынъ Озь халкъына берген ваделерини тапамыз: эвлятлары чокъ сайылы оладжакъ, олар Алла ваде эткен топракъта ерлешеджеклер ве бутюн инсаниетке акъикъатны ачаджакълар. Олар мукеммель адамлар дегиль эдилер – олар гунакяр олып, чокъ етишмемезликлерге малик олдылар. Амма, онъа бакъмадан, Алланынъ чагъырувына иман иле джевап берип, Онынъ эмирлерине бойсундылар.

Алла дюньяны алты кунь ичинде ярата (1–2 б.). Биринджи адамлар, Адем ве Ава, гуна къазанып, Эдем багъчасыны терк этмеге меджбурлар (3 б.). Хаин Хабильни ольдюре. Адамлар ер юзюнде даркъалалар (4–5 б.). Нух сандыкъ къура. Алла ер юзюни бутюн дюнья сув ташкъынынен джезалай. Нух озь къорантасынен ве чешит тюрлю айванларнен сандыкъта джанларыны къуртара (6–8 б.). Алла Нух ве онынъ эвлятларына васиет бере (9–10 б.). Вавилон къуллесининъ къурулувы. Тиллернинъ болюнюви ве адамларнынъ бундан сонъ ер юзюнде ерлешюви (11 б.). Алла Ибрамны Ханаан топрагъына чагъыра, эвлятларыны ве оларнынъ вастасынен ер юзюндеки бутюн адамларгъа берекетли багъышламагъа сёз бере (12 б.). Лут ве Ибрам (13 б.). Ибрамнынъ Мелкиседекнен корюшюви (14 б.). Алла Ибрамгъа васиет бере (15 б.). Исмаил – Ибрамнынъ Хагъардан олгъан огълу (16 б.). Сюннет – васиетнинъ бельгиси. Алла Ибраимге онынъ Сареден огълу оладжагъына сёз бере (17 б.). Ибраимнинъ учь акъайнен корюшюви. Содом ве Гомора (18–19 б.). Саре ичюн олгъан Ибраим ве Авимелекнинъ давасы (20 б.). Ибраимнинъ огълу Исхакънынъ догъулувы. Алла, Ибраим озь огълуны къурбан чалсын деп, онъа риджа эте (21–22 б.). Саренинъ олюми (23 б.). Исхакъ Рефикъагъа эвлене (24 б.). Ибраимнинъ эвлятлары. Исав ве Якъуп (ангисини Алла Исраиль деп адландыра) – Исхакънынъ огъуллары. Исав озюнинъ биринджи догъгъан акъкъыны Якъупкъа сата (25 б.). Рефикъа ичюн олгъан Исхакъ ве Авимелекнинъ давасы (26 б.). Якъуп ялан ёлунен бабасы Исхакънынъ багъышлавыны ала (27 б.). Якъуп ве онынъ эки апайы: Рахель ве Леа. Якъупнынъ он эки огълу – Исраильнинъ он эки къабилесининъ башлыкълары (28–30 б.). Якъуп Лаванны къалдырып, Ханаангъа къайта. Якъупнынъ агъасы Исавнен корюшюви (31–33 б.). Дина – Якъупнынъ къызы (34 б.). Алла Якъупны багъышлай (35 б.). Исавнынъ эвлятлары (36 б.). Якъупнынъ огъуллары озь къардашыны Юсуфны къуллукъкъа саталар (37 б.). Юсуфнынъ агъасы Ехуда (38 б.). Юсуф Мысырда. Юсуф Потифаргъа хызмет эте. Юсуфны апске алалар. Юсуф эсирлернинъ ве фыравуннынъ тюшлерини тарифлей (39–41 б.). Бутюн ер юзюнде ачлыкъ. Юсуфнынъ агъалары Мысыргъа отьмек алмакъ ичюн келелер. Якъупнынъ къорантасы Мысыргъа коче (42–48 б.). Якъуп озь огъулларыны багъышлай. Якъупнынъ олюми (49–50 б.).

#### 1


Алла дюньяны ярата

1[+]Башта Алла[†] коклерни ве ерни яратты. 2Ер юзю шекильсиз ве бош эди, теренликни къаранлыкъ къаплай эди, ве сувларнынъ устюнден Алланынъ Руху учып юре эди. 3Алла:

– Ярыкъ олсун! – деди.

Ве ярыкъ олды. 4Алла ярыкънынъ насыл яхшы олгъаныны корьди ве оны къаранлыкътан айырды. 5Алла ярыкъны «куньдюз», къаранлыкъны исе «гедже» деп адландырды. Акъшам тюшти, саба ачылды – бу, бир кунь сайылды.

6Сонъ Алла:

– Сувларнынъ арасында къуббе олсун, ве о, сувларны сувлардан айырсын, – деди.

7Алла къуббени яратты ве къуббе тюбюндеки сувларны къуббе устюндеки сувлардан айырды. Ойле де олды. 8Алла къуббени «кок» деп адландырды. Акъшам тюшти, саба ачылды – бу, экинджи кунь эди.

9Сонъ Алла:

– Коклер тюбюндеки сувлар бир ерге топлансынлар, ве къуру топракъ пейда олсун, – деди.

Ойле де олды. 10Алла топракъны «ер» деп адландырды, сув топламыны исе «денъиз» деп адландырды. Алла буны насыл яхшы олгъаныны корьди.

11Сонъ Алла:

– Топракъ осюмликлерни: урлугъыны берген отларны ве чешитине коре урлугъы ичинде олгъан махсул берген мейва тереклерини осьтюрсин, – деди.

Ойле де олды. 12Топракъ осюмликлерни: чешитине коре урлугъыны берген отларны ве чешитине коре урлугъы ичинде олгъан махсул берген тереклерни осьтюрди. Алла буны насыл яхшы олгъаныны корьди. 13Акъшам тюшти, саба ачылды – бу, учюнджи кунь эди.

14Сонъ Алла:

– Кок къуббесинде ярыкъ менбалары пейда олсунлар. Олар куньдюзни геджеден айырсынлар ве заманларны, куньлерни ве йылларны бельгилесинлер[†]. 15Олар ер юзюни ярыкълатмакъ ичюн, кок къуббесинде ярыкъ менбалары олсунлар, – деди.

Ойле де олды. 16Алла эки балабан ярыкъ менбасыны яратты: куннинъ сабысы олсун деп, балабанджа ярыкъ менбасыны, гедженинъ сабысы олсун деп, уфакъча ярыкъ менбасыны, ве йылдызларны яратты. 17-18Ер юзюни ярыкълатмакъ, куньдюз ве геджени идаре этмек ве ярыкъны къаранлыкътан айырмакъ ичюн, Алла оларны кок къуббесине къойды. Алла буны насыл яхшы олгъаныны корьди. 19Акъшам тюшти, саба ачылды – бу, дёртюнджи кунь эди.

20Сонъ Алла:

– Сув тири джанларгъа, махлюкъларгъа толсун; кок къуббесинде ер юзю устюнден къушлар учсунлар, – деди.

21Алла балабан денъиз аждерхаларыны, сувда толу олгъан чешитине коре эр бир сюйрелип юрген тири джанларны ве союна коре чешит тюрлю къанатлы къушларны яратты. Алла буны насыл яхшы олгъаныны корьди. 22О, оларны:

– Чокъ балалар догъып чокълашынъыз, денъиздеки сувларны толдурынъыз. Учкъан махлюкълар исе ер юзюнде чокълашсынлар, – деп багъышлады. 23Акъшам тюшти, саба ачылды – бу, бешинджи кунь эди.

24Сонъ Алла:

– Топракътан чешитине коре тири джан: сойларына коре айванлар, сюйрелип юрген махлюкълар ве ер юзюндеки кийик айванлар чыкъсынлар, – деди.

Ойле де олды. 25Алла сойларына коре ер юзюндеки кийик айванларны, сойларына коре эв айванларыны ве сойларына коре ер юзюндеки эписи сюйрелип юрген махлюкъларны яратты. Алла буны насыл яхшы олгъаныны корьди.

26Сонъ Алла:

– Бизим къыяфетимизге коре, Бизге ошагъан адамны ясайыкъ, – деди. – Олар денъиздеки балыкъларгъа, коклердеки къушларгъа ве айванларгъа – бутюн ер юзюне ве ер юзюнде бутюн сюйрелип юрген махлюкъларгъа падишалыкъ этсинлер.

27[+]Алла Озюнинъ къыяфетине коре адамны яратты, оны Алланынъ корюнишине коре яратты: оларны эр киши ве къадын оларакъ яратты. 28Алла оларны багъышлап:

– Чокъ балалар догъып чокълашынъыз, ер юзюни толдурынъыз ве оны озюнъизге бойсундырынъыз. Денъиздеки балыкъларгъа, коклердеки къушларгъа ве ер юзюнде юрген эр бир махлюкъларгъа ве айванларгъа падишалыкъ этинъиз, – деди.

29– Сизге аш олсун деп, Мен сизге бутюн ер юзюнде олгъан, урлугъыны берген эписи отларны бердим, махсул ичиндеки урлугъы олгъан эписи тереклерни де бердим. 30Ер юзюндеки эписи айванларгъа, коклердеки эписи къушларгъа ве ер юзюнде сюйрелип юрген эписи махлюкъларгъа, – ичинде тири джаны олгъан эписине исе Мен бутюн ешиль осюмликлерни ашамакъ ичюн бердим, – деди Алла.

Ойле де олды. 31Сонъ Алла Озю яраткъан эр бир шейге бакъты, ве о, керчектен де пек яхшы эди.

Акъшам тюшти, саба ачылды – бу, алтынджы кунь эди.

#### 2

1Бойле этип, коклер ве ер, ве яратмаларнынъ бутюн сафы ясалды. 2Единджи кунюне Алла[†] Озюнинъ япкъан ишлерини битирген эди. Единджи куню О, Озюнинъ япкъан эписи ишлеринден раатланды. 3Бу куню Алла Озю яраткъан ве япкъан эписи ишлеринден раатлангъаны ичюн, О, единджи кунни багъышлады ве мукъаддес[†] этип айырды.


Эдем багъчасы

4Мына, кокнинъ ве ернинъ яратылгъан вакътында оларнынъ несили.

РАББИ-Тааля ер юзю ве кокни яраткъанда, 5ер юзюнде не бир тарла чалысы, не бир тарла оту бар эди. РАББИ-Тааля ер юзюне ягъмур даа ягъдырмагъан эди, ве топракъны бакъмакъ ве ишлемек ичюн адамлар ёкъ эди. 6Ялынъыз ер ичинден чыкъкъан дерья ер юзюни сувгъа тойдура эди.

7[+]РАББИ-Тааля топракъ тозундан адамны яратып, бурнунынъ тешиклерине яшайыш нефесини уфюрип киргизди, ве адам тири джан олды. 8РАББИ-Тааля шаркъта олгъан Эдемде багъча осьтюрип, Озю яраткъан адамны анда ерлештирди. 9[+]Багъчада РАББИ-Тааля козьге гузель ве ашкъа ляйыкъ чешит тюрлю махсуллары олгъан тереклерни осьтюрди. Багъчанынъ ортасында омюр терегини ве яхшылыкънен яманлыкъны айырып таныткъан терекни де сачты.

10Эдемден дерья акъып чыкъа ве багъчаны сувгъа тойдура эди. Бу дерья дёрт озенге болюне эди. 11[+]Олардан бири Пишон деп адлана. О, алтыны олгъан Хавила мемлекетининъ четинден айланып акъа. 12О мемлекеттеки алтын яхшыдыр. Анда даа бедолах[*] ве шохам деген къыйметли ташлар бардыр. 13Экинджи озен – Гихон. О, Хуш мемлекети бою акъа. 14[+]Учюнджи озеннинъ ады – Хиддекель. О, Ашшурнынъ шаркъ тарафына акъа. Дёртюнджи озен – Фират[*]. 15Эдем багъчасынынъ топрагъыны бакъып-ишлеп, сакълап-къорчаламакъ ичюн, РАББИ-Тааля адамны алып, Эдем багъчасына ерлештирди.

16РАББИ-Тааля адамгъа:

– Багъчада олгъан эр бир терегининъ махсулыны ашамакъ мумкюнсинъ. 17Лякин яхшылыкънен яманлыкъны айырып таныткъан теректен ашамакъны Мен санъа ясакъ этем. Шу теректен махсул ашагъан куню оледжексинъ, – деп эмир этти.

18Сонъ РАББИ-Тааля Озь-Озюне:

– Адамгъа янъгъызлыкъ ярашмаз. Мен онъа келишкен бир ярдымджы яратайым, – деди.

19РАББИ-Тааля чешит тюрлю айванларны ве къушларны топракътан яратып, адам оларгъа насыл адлар къояджагъыны бакъмакъ ичюн, онынъ алдына кетирди; адам айванларгъа насыл ад[†] берген олса, оларнынъ ады ойле де къалсын. 20Адам бутюн эв айванларына, бутюн кок къушларына, бутюн кийик айванларгъа ад къойды. Амма оларнынъ арасындан озюне келишкен ярдымджы тапалмады.

21[+]О вакъыт РАББИ-Тааля адамны къатты юкъугъа далдырып, къабургъаларынынъ бирини алды ве о ерни вуджутнен къапатты. 22Шу къабургъадан РАББИ-Тааля къадынны яратты ве адам алдына кетирди. 23Адам:

– Бу, меним кемигимден къопкъан кемиктир, джан-джигеримден къопкъан парчамдыр. О, акъайдан алынгъаны ичюн, апай[*] деп адланаджакъ, – деди.

24[+]Шу себептен акъай, ана-бабасыны къалдырып, апайына япыша, ве олар бир вуджут олалар.

25Олар экиси: эм Адем, эм онынъ апайы чыплакъ олсалар да, утанмай эдилер.

#### 3


Адамнынъ ильк гунасы

1[+]РАББИ-Тааля[†] яраткъан бутюн тарла айванларындан энъ айнеджи йылан эди. Йылан апайдан:

– Бу багъчанынъ бир тюрлю махсулыны ашамагъа Алла сизге разылыкъ бермегени догърумы? – деп сорады. 2Апай:

– Бизге махсулларны ашамагъа мумкюн, – деп джевап къайтарды. 3[+]– Амма Алла бизге: «Ольмемек ичюн, ялынъыз багъчанынъ ортасында тургъан теректеки махсулларны ашаманъыз, оларгъа токъунманъыз», – деди.

4– Олмайджакъ шей! Ольмезсинъиз, – деди йылан. 5– Анджа Алла биле ки, сиз оларны ашагъан куню козьлеринъиз ачылып, яхшылыкънен яманлыкъны айырып таныгъан Алла дайын оладжакъсынъыз.

6[+]Апай бу терекнинъ махсуллары ашкъа ляйыкъ, гузель, козьге яхшы корюнгенини ве бильги ваде бергенини корьди. Махсулны узьди ве ашады. Янында олгъан акъайына да берди. Акъайы да ашады. 7Оларнынъ козьлери ачылды, ве олар, бири-бирининъ чыплакъ олгъанларыны корип, инджир япракъларындан озьлерине бель къушанмалары яптылар.

8Акъшам салкъыны тюшкенинен, Адем апайынен РАББИ-Таалянынъ багъча бойлап юргенини эшиттилер. РАББИ-Тааля оларны корьмесин деп, тереклер артына сакъландылар. 9РАББИ-Тааля адамны чагъырып, ондан:

– Къайдасынъ? – деп сорады.

10– Мен Сенинъ багъча бойлап юргенинъни эшиттим ве, чыплакъ олгъаным ичюн, къоркъып сакъландым, – деп джевап къайтарды адам.

11– Сен чыплакъ олгъанынъны санъа ким айтты? – деп сорады РАББИ. – Мен махсулларыны ашамагъа ясакъ эткен теректен ашамадынъмы?

12– О махсулларны манъа Сен берген апайынъ берди, ве мен ашадым, – деди адам.

13РАББИ-Тааля апайдан:

– Не яптынъ сен?! – деп сорады.

– Мени йылан алдатып ёлдан урды, ве мен ашадым, – деп джевап къайтарды апай.


Алланынъ джезасы

14РАББИ-Тааля йылангъа:

– Япкъан ишинъ ичюн сен лянет оладжакъсынъ, дюньядаки бутюн эв ве кийик айванлардан ред этиледжексинъ! Къурсакъ устюнде сюйрекленеджексинъ ве омюр-билля тоз ашайджакъсынъ.

15[+]Сен ве Адемнинъ апайы бири-биринъизни корьмеге козюнъиз олмайджакъ. Сенинъ баланъ ве апайнынъ баласы бири-бирине эр вакъыт душман оладжакълар. Апайнынъ огълу башынъа уджюм этеджектир, сен исе онынъ табанына уджюм этеджексинъ, – деди.

16[+]Апайгъа РАББИ:

– Юклю олгъан вакътынъны зияде дертли этеджегим. Къыйналып бала тападжакъсынъ. Сен акъайынъны арзулайджакъсынъ, амма о, сенинъ эфендинъ оладжакътыр, – деди.

17Адамгъа исе РАББИ:

– Апайынъны динълединъ; Мен, ондан махсул ашама деп, ясакъ эткен теректен ашадынъ! Шимди сенинъ ичюн ер юзю лянет олсун! Омюр-билля чекишип, махсулларыны дертнен ашайджакъсынъ. 18Ер юзю санъа тикенли чалы осьтюреджек, ве сен тарладаки отнен кечинеджексинъ. 19[+]Къан-теринъе батып, озюнъе нимет къазанаджакъсынъ. Ахыр-сонъу, къара ерден алынып, къара ерге кери киреджексинъ. Сен тозсынъ, тозгъа да чевириледжексинъ, – деди.

20Адам озь апайына Ава[*] деген ад[†] берди. О, эписи яшагъан адамларнынъ анасы оладжакъ эди.

21РАББИ-Тааля териден Адемнен апайы ичюн урба япып, оларны кийиндирди.


Рабби Адемни ве Аваны Эдем багъчасындан къувалай

22[+]РАББИ-Тааля:

– Адам, Мен дайын, яхшылыкънен яманлыкъны айырып таныгъан олды. Барып да, адам къолуны узатып, омюр терегинден махсул ашап, эбедиен яшап башламагъайды, – деди.

23РАББИ-Тааля адамны Эдем багъчасындан къувалады. Барсын, озю асыл олунгъан топракъны ишлеп бакъсын. 24Адамны къувалагъан сонъ, Эдем багъчасынынъ янындаки, шаркътаки омюр терегине алып баргъан ёлны къорчаламакъ ичюн, Керувларны[†][*] ве эписи тарафларгъа ургъан атешли къылычны къойды.

#### 4


Хаин ве Хабиль

1Адам озь апайы Аванен ятты. Ава юкке къалып, Хаинни догъды ве:

– Мен адамны РАББИден мульк киби алдым[*]! – деди.

2Сонъ онынъ къардашыны Хабильни догъды. Хабиль къой-эчки бакъа эди, Хаин исе топракъны ишлей эди.

3Бир къач вакъыт кечкен сонъ, Хаин топракънынъ махсулларындан РАББИге бахшыш берди. 4Хабиль де озь сюрюсининъ бир къач биринджи догъгъан, энъ яхшы ве семиз къой-эчкилерини кетирди. РАББИ[†] Хабильни ве онынъ бахшышыны алгъышлады. 5Хаинни ве онынъ бахшышыны исе алгъышламады. Хаин пек ачувланды, онынъ чырайы бозулды.

6– Сен не ичюн ачувландынъ? – деп сорады РАББИ Хаинден. – Не ичюн чырайынъ бозулды? 7[+]Эгер яхшылыкъ япсанъ, башынъны котермейсинъми? Яхшылыкъ япмасанъ, босагъанънынъ янына гуна ятмакътадыр. О, сени истей, сен исе онынъ эфендиси ол.

8Сонъ Хаин озь къардашы Хабильнен лаф этти. Олар тарлада олгъанда, Хаин озь къардашы Хабильге къаршы чыкъып, оны ольдюрди.

9РАББИ Хаинден:

– Сенинъ къардашынъ Хабиль къайда? – деп сорады.

– Бильмейим, – деди Хаин. – Мен не, къардашыма къаравулыммы?

10Сонъ РАББИ:

– Не яптынъ сен? Къардашынъ къанынынъ сеси Манъа топракътан къыямет къопара. 11Энди сен лянетсинъ, къолунъдан тёкюльген къардашынънынъ къаныны къабул эткен топракътан ред этильгенсинъ. 12Топракъны ишлегенинъде, топракъ санъа озь кучюни башкъа бермейджек. Сен ер юзюнде долашкъан къачакъ оладжакъсынъ, – деди.

13Хаин РАББИге:

– Джезам котергисиз. 14Мына шимди Сен мени топракътан къувасынъ. Сенинъ юзюнъден мен сакъланырым ве ер юзюнде долашкъан къачакъ олурым. Ким манъа расткельсе, мени ольдюрир, – деди. 15[+]РАББИ онъа:

– Ким Хаинни ольдюрсе, онынъ акътыманы еди къат алынаджакътыр, – деди.

РАББИ, Хаинге расткельген ич бир ким оны ольдюрмесин деп, онъа нишан къойды. 16Сонъ Хаин РАББИнинъ юзю огюнден кетип, Эдемден шаркъта яткъан Нод мемлекетинде ерлешти.


Хаиннинъ эвлятлары

17Хаин озь апайынен ятты. Апайы юкке къалып, Ханокъны догъды. Сонъ Хаин шеэр къурды ве о шеэрни огълунынъ адынен – Ханокъ – деп адландырды. 18Ханокънынъ Ирад деген огълу олды. Ираднынъ – Мехуяэл, Мехуяэлнинъ – Метушаэл, Метушаэлнинъ исе Ламех деген огълу олды. 19Ламех озюне эки апай алды: бирисининъ ады Ада эди, экинджисининъ – Цилла. 20Ада Явалны догъды; о, чадырларда яшагъан ве чобанлыкъ эткен адамларнынъ бабасы-дедеси олды. 21Явалнынъ Ювал деген къардашы бар эди; о, къавал[†] ве сантыр чалгъан эписининъ бабасы-дедеси олды. 22Цилла Тувал-Къаинни догъды; о, демирджи олып, бакъыр ве демирни дёге эди. Тувал-Къаиннинъ Наама деген къызкъардашы бар эди.

23Ламех озь апайларына бойле деди:

– Ада ве Цилла, айткъанымны динъленъиз.
Ламехнинъ апайлары, сёзлериме къулакъ асынъыз:
Эгер акъай мени яраласа, оны ольдюририм,
огълан урса, оны да ольдюририм!
24Эгер Хаин ичюн еди къат акътыман алынса,
Ламех ичюн етмиш кере еди къат акътыман алынаджакътыр.


Шет ве Энош

25Адем кене апайынен ятты. Апайы огълан бала тапты ве, «Хаин ольдюрген Хабильнинъ ерине Алла манъа башкъа бала берди», деп, онынъ адыны Шет[*] къойды. 26Шетнинъ де огълу олды. Шет онъа Энош деген ад[†] къойды.

О замандан башлап, адамлар РАББИге дува этип башладылар.

#### 5


Адемнинъ эвлятлары

1Мына, Адемнинъ эвлятлары акъкъында ривает.

Алла[†] адамны яраткъанда, оны Аллагъа ошатып ясады. 2[+]О, оларны эр киши ве къадын киши оларакъ яратты ве оларны багъышлады. Оларны яраткъан куню О, оларгъа «адам» деген ад[†] къойды.

3[+]Адем 130 яшында олгъанда, онынъ озюне ве къыяфетине ошагъан огълу олды. О, огълуна Шет деген ад къойды. 4Шет догъгъан сонъ, Адем даа 800 йыл яшады, ве онынъ даа огъуллары ве къызлары бар эди. 5Адем эписи олып 930 йыл яшады, сонъ о кечинди.

6Шет 105 яшында олгъанда, онынъ Энош деген огълу олды. 7Энош догъгъан сонъ, Шет 807 йыл яшады, ве онынъ даа огъуллары ве къызлары бар эди. 8Шет эписи олып 912 йыл яшады, сонъ о кечинди.

9Энош 90 яшында олгъанда, онынъ Кенан деген огълу олды. 10Кенан догъгъан сонъ, Энош 815 йыл яшады, ве онынъ даа огъуллары ве къызлары бар эди. 11Энош эписи олып 905 йыл яшады, сонъ о кечинди.

12Кенан 70 яшында олгъанда, онынъ Махалалэл деген огълу олды. 13Махалалэл догъгъан сонъ, Кенан 840 йыл яшады, ве онынъ даа огъуллары ве къызлары бар эди. 14Кенан эписи олып 910 йыл яшады, сонъ о кечинди.

15Махалалэл 65 яшында олгъанда, онынъ Еред деген огълу олды. 16Еред догъгъан сонъ, Махалалэл 830 йыл яшады, ве онынъ даа огъуллары ве къызлары бар эди. 17Махалалэл эписи олып 895 йыл яшады, сонъ о кечинди.

18Еред 162 яшында олгъанда, онынъ Ханокъ деген огълу олды. 19Ханокъ догъгъан сонъ, Еред 800 йыл яшады, ве онынъ даа огъуллары ве къызлары бар эди. 20Еред эписи олып 962 йыл яшады, сонъ о кечинди.

21Ханокъ 65 яшында олгъанда, онынъ Метушелах деген огълу олды. 22Метушелах догъгъан сонъ, Ханокъ Алланынъ юзю огюнде 300 йыл яшады, ве онынъ даа огъуллары ве къызлары бар эди. 23Ханокъ эписи олып 365 йыл яшады. 24[+]Ханокъ Алланынъ юзю огюнде яшай эди, сонъ о, ёкъ олды, чюнки Алла оны Озюне алды.

25Метушелах 187 яшында олгъанда, онынъ Ламех деген огълу олды. 26Ламех догъгъан сонъ, Метушелах 782 йыл яшады, ве онынъ даа огъуллары ве къызлары бар эди. 27Метушелах эписи олып 969 йыл яшады, сонъ о кечинди.

28Ламех 182 яшында олгъанда, онынъ огълу олды. 29[+]Ламех: «О, бизге ишимизден, РАББИ къаргъагъан топракъта агъыр хызметимизден раатлыкъ берер», – деди ве онъа Нух[†][*] деген ад къойды.

30Нух догъгъан сонъ, Ламех 595 йыл яшады, ве онынъ даа огъуллары ве къызлары бар эди. 31Ламех эписи олып 777 йыл яшады, сонъ о кечинди.

32Нух 500 яшында олгъанда, онынъ учь огълу олды: Шем, Хам ве Яфет.

#### 6


Адам несилининъ ёлдан урулувы

1Адамлар ер юзюнде чокълашып башладылар. Оларда къызлар догъа эдилер. 2[+]Адамларнынъ къызлары дюльбер олгъанларыны корип, Алланынъ огъуллары, ким къайсы союны сайлап алса, оларны озьлерине апай этип ала эдилер.

3[+]РАББИ[†]:

– Меним нефесим адамда эбедий къалмайджакъ. О – вуджут, онынъ куньлери 120 йыл олсун, – деди.

4[+]О куньлерде ве олардан сонъ ер юзюнде нефиллер[*] бар эдилер. Алланынъ огъуллары адамларнынъ къызларына келип башладылар, ве къызлар оларгъа бала тапа эдилер: олар кучьлю къараманлар, эвель-эзельден намлы адамлар ола эдилер.

5[+]РАББИ адамларнынъ ер юзюнде яманлыгъы чокъ олгъаныны, оларнынъ эписи тюшюнджелери ве юреклерининъ ынтылувлары эр вакъыт тек яман олгъанларыны корьди. 6[+]РАББИ ер юзюнде адамны ясагъанына пешман этти, Онынъ юреги янды.

7Сонъ РАББИ деди:

– Озюм яраткъан адамларны ер юзюнден къырарым: адамдан башлап айванларгъа, сюйрелип юрген махлюкъларгъа ве кок къушларына баргъандже къырарым. Мен оларны ясагъаныма пешман эттим.

8Нух[†] исе РАББИнинъ алгъышына малик олды.


Нух

9[+]Мына, Нух ве онынъ эвлятлары акъкъында ривает.

О заман яшагъан адамларнынъ арасында тек Нух къусурсыз ве инсафлы адам эди. О, Алланынъ козю огюнде ачыкъ яшай эди. 10Нухнынъ учь огълу бар эди: Шем, Хам ве Яфет.

11Алланынъ козю алдында ер юзю харап олды. Ер юзю акъсызлыкъкъа синъип толды. 12Алла ер юзюне бакъты, ве о, керчектен де харап эди. Ер юзюнде эр бир тири джан юрген ёлуны харап этти. 13Алла Нухкъа:

– Мен ер юзюндеки эр бир тири джанны ёкъ этерим. Эр бир тири джан ер юзюни акъсызлыкъкъа толдурды. Мен оларны ве оларнен берабер ер юзюни де ёкъ этерим, – деди. 14– Лякин сен озюнъе гофер[*] терегинден бир сандыкъ яп да, ичини одаларгъа болип, ичини ве тышыны зифтнен зифтле. 15Онынъ узунлыгъы 150 метр, кенълиги 25 метр, юксеклиги де 15 метр[*] олсун. 16Таваны тёпесинден ярым метр[*] юкъары котерильсин. Бир тарафындан къапу ач. Сандыкънынъ ичинде биринджи, экинджи ве учюнджи къатларыны яп. 17Мен ер юзюни сувгъа гъаркъ этерим ве онынъ устюндеки эр бир ичинде аз-бучукъ руху олгъан джанларны ёкъ этерим. Ер юзюнде яшагъан эр бир тири джан гъайып оладжакътыр. 18Лякин санъа Меним васиетим[†] оладжакъ. Сандыкъкъа огъулларынъ, къадынынъ ве келинлеринънен берабер кир, 19янынъа, сеннен сагъ къалсынлар деп, эр бир джанлы махлюкътан эркек-ыргъачыны чифтлеп ал. 20Сеннен сандыкъкъа эписи къушлар, айванлар ве уфакъ махлюкъларнынъ эр бир чешити, сагъ къалмакъ ичюн, чифт-чифт кирсинлер. 21Озюнъе ве оларгъа аш ве емнинъ эр бир чешитини алып азырла. О озюнъе аш, оларгъа ем олур.

22Алла насыл эмир эткен олса, Нух ойле де япты.

#### 7


Сув ташкъыны

1РАББИ[†] Нухкъа:

– Бутюн къорантанъны алып, сандыкъкъа кир. Озь несилинъде тек сен инсафлы олгъанынъны корьдим. 2Янынъа элял[†] айванлардан эркек-ыргъачыларыны едишер чифт, арам айванлардан эркек-ыргъачыларыны бирер чифт 3ве кок къушларынынъ эписи сойларындан эркек-ыргъачыларыны едишер чифт ал. Ер юзюнде оларнынъ эвлятлары сакълансын. 4Еди куньден сонъ Мен ер юзюне 40 кунь ве 40 гедже девамында ягъаджакъ ягъмур ягъдырырым, ер юзюнден яраткъанларымнынъ эписини силерим, – деди.

5Нух[†] РАББИнинъ бутюн эмир эткенлерини япты.

6Сув ташкъыны ер юзюне кельгенде, Нух 600 яшында эди. 7Нух, огъуллары, къадыны, келинлеринен берабер сув ташкъынындан сакъланмакъ ичюн сандыкъкъа кирдилер. 8-9Алла эмир эткени киби, онъа эписи элял ве арам айванлар, къушлар ве эр бир джанлы махлюкъларнынъ бутюн сойларындан эркек-ыргъачы чифт-чифт кельдилер.

10Еди куньден сонъ ташкъын сувлары ер юзюне келе башладылар.

11Нух 600 яшыны толдургъан йылында, экинджи айнынъ 17-нджи кунюне ер ярылды да, буюк теренликтен сув урып ташты, кок къапулары да ачылды, 12ве 40 кунь ве 40 гедже девамында ер юзюне ягъмур ягъды. 13Тамам шу куню Нух, Нухнынъ огъуллары Шем, Хам ве Яфет, Нухнынъ къадыны ве учь келини сандыкъкъа кирдилер. 14Оларнен берабер сандыкъкъа чешит сойлардан эписи кийик айванлар ве эв айванлары, чешит сойлардан ер юзюнде булунгъан бутюн махлюкълар, чешит сойлардан эписи къушлар ве учкъан махлюкълар кирдилер. 15Ичинде аз-бучукъ руху олгъанларнынъ эписи, 16эр бир союндан эркек-ыргъачы, Алла Нухкъа эмир эткени дайын, онынъ сандыгъына кирдилер. Сонъ РАББИ Нухнынъ артындан къапуны япты.

17Сув ташкъыны 40 кунь девам этти. Сув кучьлешип, артып башлагъанда, сандыкъны котерди, ве сандыкъ ялдап кетти. 18Сув эп артты ве ер юзюни къаплады. Сандыкъ сув устюнде ялдай эди. 19Сув кок тюбюнде олгъан энъ юксек байырларнынъ тёпелерини къапатмагъандже, эп юкъары котерильди. 20Оларнынъ устюне еди бучукъ метр[*] котерилип, байырларны къапатты. 21Ер юзюнде къыбырдагъан эр бир тири джан: эм къушлар, эм айванлар, эм махлюкълар, ве эписи адамлар ёкъ олдылар. 22Топракъ устюнде эписи ичинде аз-бучукъ руху олгъанлар гъайып олдылар. 23Ер юзюни толдургъан, ичинде джаны олгъан эр бир махлюкъ къырылды: эм адамлар, эм айванлар, эм джанаварлар, эм кок къушлары – эписи ер юзюнден силиндилер. Ялынъыз Нух ве онен берабер сандыкъта олгъанлар сагъ къалдылар. 24Ер юзю 150 кунь сувгъа гъаркъ олды.

#### 8


Сув ташкъынынынъ сонъу

1Алла[†] Нухны, онен берабер сандыкъта олгъан эписи кийик айванларны ве эписи эв айванларыны акъылында тута эди. Алла ельни уфюртти, ве сувлар кери къайтты. 2Буюк теренликнен кок къапулары къапалып, коктен ягъмур ягъмагъа токътады. 3150 кунь кечкен сонъ, сув яваш-яваш ер юзюнден кери къайтмагъа ве эксильмеге башлады. 4[+]Единджи айнынъ 17-нджи кунюне сандыкъ Арарат дагъларында ерге тийип токътады. 5Йылнынъ онунджы айынадже сув даима эксиле эди; онунджы айнынъ биринджи куню исе байыр тёпелери корюне башладылар.

6Къыркъ кунь кечкен сонъ, Нух[†] сандыкънынъ таванында олгъан пенджерени ачып, 7тышарыгъа къаргъаны йиберди, къаргъа исе, ер къурумагъандже, де учып кетип, де артына къайтып айлана эди. 8Сонъра Нух, ер юзюнден сув кеткенини бильмек ичюн, тышарыгъа гогерджинни йиберди. 9Лякин гогерджин, ер юзю аля сув астында олгъаны ичюн, къонмагъа ер тапалмайып, артына къайтты. Нух, къолуны узатып, гогерджинни сандыкъкъа алды. 10Даа еди кунь беклеп, о, гогерджинни бир даа йиберди. 11Гогерджин, агъзында зейтюн япрагъынен, акъшам артына къайтты. Бойлеликнен Нух, ер юзюнден сув кеткенини бильди. 12Нух, даа еди кунь беклеп, кене гогерджинни йиберди, ве бу сефер гогерджин кери къайтмады.

13Нух 601 яшында олгъанда, биринджи айнынъ биринджи кунюне сув джыйылды. Нух, сандыкънынъ таванында олгъан пенджерени ачып, ер юзю деерлик къуру олгъаныны корьди.

14Экинджи айнынъ 27-нджи кунюне ер устю бутюнлей къуруды.

15Алла Нухкъа:

16– Сандыкътан къадынынънен, огъулларынънен, келинлеринънен берабер чыкъ. 17[+]Янынъдаки эр бир тири джанны: къушлар, айванлар, ер юзюндеки бутюн махлюкъларны – эписини чыкъар. Олар дагъылып ер юзюни толдурсынлар ве ер устюнде догъып артсынлар, – деди.

18Нух огъулларынен, къадынынен ве келинлеринен берабер сандыкътан чыкъты, 19артларындан чешит сойларындан эписи кийик айванлар, уфакъ-тюфек махлюкълар ве къушлар – дюньяда яшагъанларнынъ эписи сыра-сыра чыкътылар.

20[+]Нух РАББИге къурбан ерини[†] азырлады, эписи элял[†] айванлардан ве къушлардан алып къурбан чалды ве бутюнлей якъты. 21[+]Къурбанларнынъ мис къокъуларыны алып, РАББИ Озю-Озюне:

– Энди адамлар ичюн ер юзюни къаргъамайджагъым. Оларнынъ фикирлери яшлыкътан ярамайлыкъкъа ынтылгъанына бакъмадан, Мен ер юзюнде яшагъанларнынъ эписини бир даа къырмайджагъым, – деди.

22Энди дюнья тургъандже,
сачкъан ве оргъан вакъытлары, сувукъ ве сыджакъ,
яз ве къыш, кунь ве гедже битмейджеклер, – деди.

#### 9


Алла Нухкъа ве онынъ эвлятларына Озь васиетини бере

1[+]Алла[†] Нухны ве огъулларыны бойле деп багъышлады:

– Догъып чокълашынъыз ве ер юзюни толдурынъыз. 2Ер юзюндеки бутюн айванлар, кок къушлары, ердеки махлюкълар ве денъиздеки эписи балыкълар сизден къоркъсун ве сизинъ огюнъизде титресинлер: олар эписи сизинъ къолунъыздадырлар. 3[+]Эвель сизге ер юзюнде оськен эр бир шейни бергеним дайын, бутюн айванларны ашамагъа разылыкъ берем. 4[+]Лякин ичинде джаны, демек къаны олгъан этни ашаманъыз. 5Сизинъ къанынъызны, демек джанынъызны алгъанлары ичюн, къан тёккенлерни джезаларым. Эм айванны, эм озь къардашынынъ джаныны алгъан адамны джезаларым. 6[+]Адам Алланынъ къыяфетине коре яратылгъаны ичюн, эгер бирев адамнынъ къаныны тёксе, онынъ къаныны да адам тёксюн. 7Сизлер догъып артынъыз ве ер юзюнде ерлешип чокълашынъыз.

8Сонъ Алла Нухкъа ве онынъ огъулларына:

9-10– Сизге ве сизинъ несилинъизге, эписи сандыкътан чыкъкъан ичинде джаны олгъан махлюкъларгъа: къушлар, айванлар ве кийик айванларгъа – бутюн дюньядаки махлюкъларгъа Меним васиетим[†] бар. 11Васиетим будыр: энди ташкъын сувларындан дюньядаки эписи тири джан къырылмайджакъ, ер юзюни бошаткъан сув ташкъыны бир даа олмайджакъ, – деди.

12-13– Ер сакинлерине берген васиетимнинъ бельгиси[†] оларакъ Мен Озь яйымны – кок къушагъыны – булутларда астым. Бу сизге ве бутюн яшагъан махлюкъларгъа эбедиен васиетимнинъ бельгисидир. 14Кокте булутларны топлагъанымда, булутлар арасында кок къушагъы пейда олур. 15О заман Меним акъылыма сизге ве бутюн махлюкъларгъа берген васиетим келир, ве эр бир джанны ёкъ эткен сув ташкъыны бир даа текрарланмаз. 16Булутларда кок къушагъы пейда олур, ве Мен оны корип, ер сакинлерине эбедий берген васиетимни хатырларым, – деди Алла.

17Даа Алла Нухкъа:

– Бу Меним ер юзюнде яшагъанларнынъ эписине берген васиетимнинъ бельгисидир, – деди.


Нух ве онынъ огъуллары

18Сандыкътан чыкъкъан Нухнынъ огъуллары Шем, Хам ве Яфет эдилер. (Хам Ханааннынъ бабасы олды.) 19Бу учеви Нухнынъ огъуллары эдилер, ве олардан бутюн ер юзю толдурылды.

20Нух[†] топракъны ишлемеге башлады ве юзюм багъыны сачты. 21[+]Шарап ичип сархошланды ве озь чадырында чыр-чыплакъ ята эди. 22[+]Ханааннынъ бабасы олгъан Хам бабасынынъ чыплакълыгъыны корьди ве чыкъып эки агъа-къардашларына икяе этти. 23Шем ве Яфет урба алып ве омузларына къойып, арт-артына кеттилер ве бабаларынынъ чыплакълыгъыны къапаттылар. Башкъа тарафкъа бакъып, олар бабаларынынъ чыплакълыгъыны корьмедилер. 24Нух шараптан айынып, онынъ кичик огълу Хам онен нелер япкъаныны билип, 25бойле деди:

– Ханаан лянет олсун! Озь агъаларында о, къулларнынъ къулу олсун.

26Сонъ даа бойле деди:

– Шемнинъ Алласына, РАББИге шукюрлер олсун! Ханаан онынъ къулу олсун! 27Алла Яфетнинъ ерлерини кенълештирсин[*]. Яфет Шемнинъ чадырларында яшасын. Ханаан исе онынъ къулу олсун.

28Сув ташкъынындан сонъ Нух 350 йыл яшады. 29Нух эписи олып 950 йыл яшады, сонъ о кечинди.

#### 10


Нух огъулларынынъ эвлятлары

1Мына Нух[†] огъуллары олгъан Шем, Хам ве Яфетнинъ эвлятлары акъкъында ривает.

Сув ташкъынындан сонъ оларнынъ балалары олдылар.

2Яфетнинъ огъуллары: Гомер, Магог, Мадай, Яван, Тувал, Мешек ве Тирас.

3Гомернинъ огъуллары: Ашкеназ, Рифат ве Тогъарма.

4[+]Яваннынъ огъуллары: Элиша ве Таршиш, Киттим ве Доданим.

5Булардан ялы боюнда ве адаларда яшагъан миллетлер пейда олдылар; эр кеснинъ озь ери, озь тили ве озь миллетнинъ къабилелери бар эдилер.

6Хамнынъ огъуллары: Хуш, Мицраим, Пут[†] ве Ханаан.

7[+]Хушнынъ огъуллары: Сева, Хавила, Савта, Раама ве Савтекъа.

Рааманынъ огъуллары: Шева ве Дедан.

8Хушнынъ даа Нимрод деген огълу олды. О, ер юзюнде биринджи пельван эди. 9РАББИнинъ юзю огюнде о, къудретли авджы эди. Онынъ ичюн къудретли авджылар акъкъында: «О, Нимрод киби, РАББИнинъ юзю огюнде къудретли авджы», – деп айталар. 10Башта онынъ падишалыгъына Вавилон[†], Эрек, Акъкъад ве Шинар мемлекетинде олгъан Къалне деген шеэрлер кире эдилер. 11[+]Бу мемлекеттен чыкъып, о, Ашшур мемлекетине кетти ве анда Ниневе, Реховот-Ир ве Къалах шеэрлерни къурды. 12Эм де Ниневе ве Къалах арасында Ресен деген шеэрни къурды; бу буюк шеэр эди.

13Мицраимден лудлылар, анамлылар, лехавлылар, нафтухлылар, 14патруслылар, къаслухлылар (булардан фелестинлилер чыкътылар) ве къафторлылар асыл олдылар.

15Ханаандан Сидон (Ханааннынъ биринджи догъгъан огълу) ве Хет, 16эм де евуслылар, аморлылар, гиргашлылар, 17хивлилер, аракълылар, синлилер, 18арвадлылар, цемарлылар ве хаматлылар дюньягъа кельдилер. Сонъундан ханаанлыларнынъ къабилелери кенъ дагъылдылар. 19Ханаанлыларнынъ сынъырлары Сидондан башлап Герар[†] тарафына Гъазагъадже, ве Содом, Гомора, Адма ве Цевоим тарафына Лашагъадже эдилер. 20Бу, къабилелерине ве тиллерине коре, топракъларында ве миллетлеринде олгъан Хамнынъ эвлятлары.

21[+]Шемнинъ де балалары бар эди. О, Эвер огъуллары эписининъ бабасы-дедеси, Яфетнинъ буюк агъасы эди.

22Шемнинъ огъуллары булардыр:

Элам, Ашшур, Арпакъшад, Луд ве Арам.

23Арамнынъ огъуллары булардыр:

Уц, Хул, Гетер ве Маш.

24Арпакъшаднынъ Шелах деген огълу бар эди, Шелахнынъ исе Эвер деген огълу бар эди. 25Эвернинъ эки огълу олды: бирисининъ ады Пелег[*] эди, чюнки тамам о, олгъан заманда ер айырылгъан эди. Къардашынынъ ады исе Ёкътан эди.

26Ёкътаннынъ Алмодад, Шелеф, Хацармавет, Ерах, 27Хадорам, Узал, Дикла, 28Овал, Авимаэл, Шева, 29[+]Офир, Хавила ве Ёвав деген огъуллары бар эди.

Булар эписи Ёкътаннынъ огъулларыдыр. 30Оларнынъ яшагъан топракълары Мешадан башлап шаркъ дагъы олгъан Сефаргъа баргъандже эди.

31Бу, къабилелерине ве тиллерине коре, топракъларында ве миллетлерине коре олгъан Шемнинъ эвлятлары.

32Нух огъулларындан башта эвлятлар, эвлятлардан исе миллетлер айырылдылар. Бу, Нух огъулларындан пейда олгъан къабилелердир. Булардан, сув ташкъынындан сонъ, ер юзюндеки миллетлер чыкътылар.

#### 11


Вавилон къуллеси

1О заманда бутюн ер юзюнде бир тиль эди, сёзлер де бир эдилер. 2[+]Шаркъ тарафтан баргъанда, адамлар Шинар мемлекетиндеки вадийни таптылар ве анда ерлештилер.

3Олар бир-бирлерине бойле айттылар:

– Келинъ, кирпичлерни япайыкъ да, оларны атеште пиширейик.

Оларда таш ерине тола, киреч иринтиси ерине зифт эди.

4Сонъ олар бойле дедилер:

– Келинъ, озюмизге шеэр ве башы кокке тийген къулле къурайыкъ; бутюн ер юзюнде дагъылмайыкъ деп, озюмизге нам къазанайыкъ.

5РАББИ[†], адам огъуллары къургъан шеэрге ве къуллеге бакъмакъ ичюн энди. 6РАББИ деди ки:

– Иште, бир халкъ ве эр кесте бир тиль. Мына не япып башлайлар олар! Эм де ниетлеринден къайтмазлар. 7Келинъ, тюшейик де, бири башкъасынынъ тилини анъламасын деп, анда оларнынъ тилини къарыштырайыкъ.

8[+]РАББИ оларны андан къувып, бутюн ер юзюнде дагъытты, ве олар шеэр къурмакъны токътаттылар. 9Бу шеэрге Вавилон[†][*] деген ад[†] берильди. Анда РАББИ бутюн ер юзюндеки тильни къарыштырды, андан халкъны къувып, бутюн ер юзюнде дагъытты.


Шемнинъ эвлятлары

10Мына Шем ве онынъ эвлятлары акъкъында ривает.

Сув ташкъынындан эки йыл кечкен сонъ, Шем 100 яшында олгъанында, онынъ Арпакъшад адлы огълу олды. 11Арпакъшад догъгъан сонъ, Шем даа 500 йыл яшады, ве онынъ даа огъуллары ве къызлары бар эди.

12Арпакъшад 35 яшында олгъанда, онынъ Шелах адлы огълу олды. 13Шелах догъгъан сонъ, Арпакъшад 403 йыл яшады, ве онынъ даа огъуллары ве къызлары бар эди.

14Шелах 30 яшында олгъанда, онынъ Эвер адлы огълу олды. 15Эвер догъгъан сонъ, Шелах 403 йыл яшады, ве онынъ даа огъуллары ве къызлары бар эди.

16Эвер 34 яшында олгъанда, онынъ Пелег адлы огълу олды. 17Пелег догъгъан сонъ, Эвер 430 йыл яшады, ве онынъ даа огъуллары ве къызлары бар эди.

18Пелег 30 яшында олгъанда, онынъ Реу адлы огълу олды. 19Реу догъгъан сонъ, Пелег 209 йыл яшады, ве онынъ даа огъуллары ве къызлары бар эди.

20Реу 32 яшында олгъанда, онынъ Серуг адлы огълу олды. 21Серуг догъгъан сонъ, Реу 207 йыл яшады, ве онынъ даа огъуллары ве къызлары бар эди.

22Серуг 30 яшында олгъанда, онынъ Нахор адлы огълу олды. 23Нахор догъгъан сонъ, Серуг 200 йыл яшады, ве онынъ даа огъуллары ве къызлары бар эди.

24Нахор 29 яшында олгъанда, онынъ Терах адлы огълу олды. 25Терах догъгъан сонъ, Нахор 119 йыл яшады, ве онынъ даа огъуллары ве къызлары бар эди.

26Терах 70 яшында олгъанда, онынъ Ибрам, Нахор ве Харан адлы огъуллары олдылар.


Терахнынъ эвлятлары

27Мына Терах ве онынъ эвлятлары акъкъында ривает.

Терахнынъ Ибрам, Нахор ве Харан адлы огъуллары бар эди. Хараннынъ Лут адлы огълу олды. 28Харан, даа онынъ бабасы Терах сагъ олгъанда, озю догъгъан ерде, къасдийлилернинъ Ур деген шеэринде кечинди. 29Ибрам ве Нахор эвлендилер. Ибрам апайынынъ ады Сарей[†] эди. Нахор апайынынъ ады исе Милкъа эди; о, Хараннынъ къызы эди. Харан Милкъанынъ ве Искъанынъ бабасы эди. 30Сарей бала тапып оламай эди, онынъ баласы ёкъ эди.

31Терах, къасдийлилернинъ Ур шеэринден чыкъып, Ханаан топрагъына кетмек ичюн ёл алды. О, огълу Ибрамны, Хараннынъ огълу олгъан Лут торуныны ве огълу Ибрамнынъ апайы олгъан Сарей келинини янына алды. Лякин Харан шеэрине келип, анда ерлештилер. 32Терах 205 йыл яшады, сонъ Харанда кечинди.

#### 12


Рабби Ибрамны чагъыра

1[+]РАББИ[†] Ибрамгъа:

– Озь юртунъдан чыкъып, сой-сопларынъны ве баба эвини къалдыр да, Мен санъа косьтереджек ерге кет.

2Мен сенден буюк халкъ асыл этерим, сени багъышларым, адынъны намлы этерим.
Сен озюнъ Алланынъ бахшышы ол!
3[+]Сени багъышлагъанларны багъышларым, сени къаргъагъанларны къаргъарым.
Сенинъ ярдымынънен ер юзюндеки бутюн халкълар эйилик тападжакълар! – деди.

4Ибрам, РАББИ айткъаны киби, ёлгъа чыкъты. Ибрамнен берабер Лут да кетти. Харан шеэринден чыкъкъанда, Ибрам 75 яшында эди. 5Ибрам къадыны Сарейни[†], огълан къардашынынъ огълу Лутны, озюнинъ Харандаки бутюн ишлеп тапылгъан мал-мулькюни ве эписи хызметчилерини янына алып, Ханаан мемлекетине ёл алды ве анда кельди.

6Ибрам Ханаан топрагъында бой-бойгъа кочип юрген сонъ, Шекем шеэринедже Морэ деген терек янына кельди. Бу ерде о заман ханаанлылар яшай эдилер.

7РАББИ Ибрамгъа келип:

– Бу ерни сенинъ эвлятларынъа береджегим, – деди.

Алдында пейда олгъан РАББИге Ибрам къурбан ерини[†] къурды. 8Сонъра Бет-Эльден шаркъта яткъан байырларгъа тараф узакъ ёлгъа чыкъты ве анда озь чадырларыны ойле къойды ки, Бет-Эль ондан гъарпта, Ай шеэри исе шаркъта олдылар. Анда да Ибрам къурбан ерини къурып, РАББИге дува этти. 9Сонъра Ибрам тургъан еринден кочип, дженюп тарафындаки Негев деген ерге ёлуны девам эттирди.


Ибрам Мысырда

10[+]О заманда мемлекетте ачлыкъ эди. Мемлекетте агъыр ачлыкъ олгъаны себебинден, Ибрам яшамагъа Мысыргъа[†] кетти. 11Мысыргъа якъынлашкъанда, апайы Сарейге:

– Сен дюльбер апай олгъанынъны билем, – деди. 12– Мысырлылар сени корип: «Бу онынъ апайыдыр», – дерлер, мени ольдюрирлер, сени исе сагъ къалдырырлар. 13[+]Манъа яхшы олсун ве сенинъ ярдымынънен джаным къуртулсын деп, оларгъа къызкъардашым олгъанынъны айт.

14Ибрам Мысыргъа кельген сонъ, мысырлылар Сарей пек дюльбер олгъаныны корьдилер. 15Фыравуннынъ башлыкълары да Сарейни корип, оны фыравунгъа макътадылар, ве Сарей фыравуннынъ сарайына алынды. 16Сарейнинъ хатири ичюн Ибрамнынъ ишлери яхшы юрип башладылар: онынъ эм къой-эчкилери, эм туварлары, эм эшеклери, эм хызметчи къызлары ве къуллары, эм девелери бар эдилер. 17Амма РАББИ Ибрамнынъ апайы Сарей ичюн фыравуннынъ башына ве онынъ эвине мушкюль белялар йиберди. 18Фыравун Ибрамны чагъыртты ве онъа бойле деди:

– Сенинъ меннен япкъанынъ недир? Не ичюн Сарей сенинъ апайынъ олгъаныны айтмадынъ манъа? 19Не ичюн: «О, меним къызкъардашым ола», – дединъ? Бунынъ ичюн мен оны озюме апай этип алдым. Энди мына сенинъ апайынъ, ал оны да, кет.

20Фыравун адамларына Ибрамнынъ акъкъында эмир берди, ве олар оны апайынен ве бутюн мал-мулькюнен берабер йибердилер.

#### 13


Ибрам Луттан айырыла

1Мысырдан[†] Ибрам къадынынен ве малы-мулькюнен Негевге къайтты. Оларнен берабер Лут да къайтты. 2Энди Ибрам эм малгъа, эм кумюшке, эм алтынгъа пек зенгин эди. 3-4Негевден о, Бет-Эльгедже, Бет-Эль ве Ай шеэрлери арасында ерлешкен, эвель чадырларны къойгъан ве къурбанлыкъ къургъан еринедже кочип барды. Анда о, РАББИге дува этти.

5Ибрамнен берабер кочип юрген Лутнынъ да озь къой-эчкилери, туварлары ве чадырлары бар эди. 6Мал-мульклерининъ чокълугъы ве яшамакъ ичюн ернинъ азлыгъы себебинден, олар берабер яшап оламай эдилер. 7Ибрам ве Лутнынъ чобанлары арасында давалар башланды. О заман бу ерде ханаанлылар ве перизлилер яшай эдилер.

8[+]Ибрам Луткъа:

– Бизим арамызда ве чобанларымызнынъ арасында дава олмасын. Биз тувгъанмыз да! 9Бутюн топракъ козюнъ огюндедир. Айды, менден айырыл. Эгер сен солгъа кетсенъ, мен онъгъа ёл алырым, сен онъгъа ёл алсанъ, мен солгъа кетерим, – деди.

10[+]Лут чевре-четине бакъып, бутюн Иордан вадийи Цоар шеэрине къадар РАББИнинъ багъчасына ошагъаныны ве Мысыр топрагъы дайын сувгъа тойгъаныны абайлады. Бу вакъиа, РАББИ[†] Содом ве Гомора шеэрлерини ёкъ этмезден эвель олгъандыр. 11Лут Иордан вадийини сайлап алды ве шаркъ тарафкъа ёнеди. Иште, олар тараф-тараф кеттилер. 12Ибрам Ханаан топрагъында ерлешти; Лут исе вадий шеэрлеринде яшап башлады, чадырларыны Содом шеэри янында ерлештирди. 13[+]Содом сакинлери исе пек къара юрекли адамлар эдилер. Олар РАББИнинъ козьлеринде чокъ гуна къазана эдилер.


Ибрам Хевронгъа коче

14Лут Ибрамдан башкъа тарафкъа кеткен сонъ, РАББИ Ибрамгъа:

– Чевре-четинъе бакъ! Тургъан еринъден шималь ве дженюп, шаркъ ве гъарп тарафларына бакъ. 15[+]Бутюн бу корьген топракъны Мен эбедиен санъа ве эвлятларынъа береджегим. 16[+]Сенинъ эвлятларынъны Мен тоз дайын чокъ сайылы этерим: ер юзюнде тоз данелерини саймагъа имкян олмагъаны дайын, эвлятларынъны да саймагъа чареси олмаз.

17Тур да, бутюн Мен санъа берген ернинъ энине ве боюна кеч. Мен оны санъа береджегим, – деди.

18Ибрам тургъан еринден кочьти ве Хевронда олгъан Мамре деген эмен орманы янына барып ерлешти. Анда РАББИге къурбан ерини[†] къурды.

#### 14


Ибрам Лутны къуртара

1Шинар падишасы Амрафел, Элласар падишасы Арьёкъ, Элам падишасы Кедорлаомер ве Гоим падишасы Тидал падишалыкъ эткен заманларда 2дженк олды. Олар Содом падишасы Бера, Гомора падишасы Бирша, Адма падишасы Шинав, Цевоим падишасы Шемевер ве Беланынъ, я да Цоарнынъ, падишасына къаршы чыкътылар. 3[+]Булар эписи, я да беш падиша, Сиддим вадийинде, яни Олю денъиз еринде бирлештилер. 4Он эки йыл олар Кедорлаомерге бойсуна эдилер, он учюнджи йылына исьян котердилер. 5[+]Он дёртюнджи йылы Кедорлаомер ве онен олгъан падишалар келип, Аштерот-Къарнаимде рефалыларны, Хамда зузлыларны, Шаве-Кирьятаимде эмлилерни, 6Сеир деген дагълы топрагъында хорлуларны урдылар, сонъ ёлларыны сахранынъ четинде олгъан Эль-Парангъадже девам эттилер. 7[+]Андан къайтып, Эн-Мишпат, я да Къадеш янына кельдилер ве амалеклилернинъ бутюн мемлекетини ве Хацецон-Тамарда яшагъан аморлыларны урып йыкътылар. 8-9[+]Содом падишасы, Гомора падишасы, Адма падишасы, Цевоим падишасы ве Беланынъ, я да Цоарнынъ, падишасы оларнынъ къаршыларына чыкътылар ве Элам падишасы Кедорлаомернен, Гоим падишасы Тидалнен, Шинар падишасы Амрафелнен ве Элласар падишасы Арьёкънен Сиддим вадийинде дженк этип башладылар. Дёрт падиша беш падишагъа къаршы чыкътылар.

10Сиддим вадийинде зифт чукъурлары пек чокъ эди. Содом ве Гоморанынъ падишалары къачып башлагъанда, бу чукъурларгъа тюштилер, къалгъанлары дагъларгъа тараф къачып кеттилер. 11-12Гъалип чыкъкъанлар Содом ве Гоморанынъ бутюн мал-мулькюни ве бутюн ашайтларыны алып, Содомда яшагъан, Ибрам къардашынынъ огълу олгъан Лутны да малы-мулькюнен алып кеттилер. 13Сагъ къалгъанлардан бири келип, Ибрам Еудийни[†] хабердар этти. Ибрам о заман Мамре адлы аморлынынъ эмен орманы янында яшай эди. Мамренинъ Эшкъол ве Анер агъа-къардашлары бар эдилер. Олар Ибрамнынъ тарафдарлары эдилер. 14[+]Ибрам, озюнинъ сою эсирге алынгъаныны эшитип, эвинде догъгъан 318 ишанчлы аскерини чагъырды ве душманларны Дангъадже къувалады. 15Болюшип, озю ве аскерлери оларгъа геджесинен уджюм этип, оларны урып йыкъты ве Дамаскнынъ шималь тарафында яткъан Ховагъадже къувалады. 16Ибрам бутюн мал-мульклерини басып алды, сою Лутны ве онынъ мал-мулькюни, апайларыны ве адамларыны басып алды.


Ибрам ве Мелкиседек

17[+]Кедорлаомерни ве онен берабер олгъан падишаларны енъгенинден сонъ къайткъанда, Шаве вадийинде, я да Падиша вадийинде, Ибрамнынъ къаршысына Содом падишасы чыкъты.

18[+]Салимнинъ падишасы Мелкиседек[†] де отьмекнен шарап алып чыкъты. О, Юдже Алланынъ руханийи эди. 19О, Ибрамны бойле сёзлернен багъышлады:

– Кок ве ернинъ Яратыджысы олгъан Юдже Алла[†] Ибрамны багъышласын! 20[+]Душманларынъны сенинъ къолунъа берген Юдже Аллагъа шукюрлер олсун!

Сонъ Ибрам Мелкиседекке эписининъ он пайда бир пайыны[†] берди.

21Содом падишасы Ибрамгъа:

– Адамларны манъа къайтар, мал-мулькни исе озюнъе къалдыр, – деди. 22Амма Ибрам Содом падишасына бойле деди:

– РАББИге, Юдже Аллагъа, коклернинъ ве ернинъ Яратыджысына къолумны котерип, 23ант этем: сен сонъундан: «Мен Ибрамны бай эттим», – айтма деп, сенинъ мал-мулькюнъден йип ве аякъкъап къайышы биле алмайджагъым. 24Адамларым ашагъанындан гъайры ве меннен баргъан Анер, Эшкъол ве Мамре адамларынынъ пайындан гъайры ич бир шей алмайджагъым. Олар озь пайларыны алсынлар.

#### 15


Алла Ибрамгъа Озь васиетини бере

1[+]Сонъра Ибрамгъа руя олды. Ибрам РАББИнинъ:

– Къоркъма, Ибрам. Мен – сенинъ къалкъанынъдырым, аркъа-къаянъдырым. Мукяфатынъ пек бол-берекетли оладжакътыр, – дегенини эшитти. 2Ибрам:

– РАББИ[†]-ТААЛЯм! Мен бала-чагъасыз ольсем, Сенинъ мукяфатларынъ манъа не керек? Олюмимден сонъ бутюн мал-мулькюмни Мешек (Дамаск дегени) огълу Элиэзер аладжакъ, – деди. 3– Бакъ, Сен манъа бала бермегенинъ ичюн, мирасчым эвимде яшап тургъан огълан оладжакътыр! – деп девам этти о.

4Ибрам РАББИнинъ бойле сёзлерини эшитти:

– О, сенинъ мирасынъны алмайджакъ. Сенинъ мирасчынъ ялынъыз сенден догъгъан бала оладжакътыр.

5[+]РАББИ Ибрамны чадырдан чыкъарды ве онъа:

– Кокке бакъып, йылдызларны сай: сайып оладжакъсынъмы? – деди. – Эвлятларынъ да бойле оладжакътыр!

6[+]Ибрам РАББИге иман этти, ве РАББИ тарафындан бу онъа инсафлыкъ[†] деп сайылды.

7РАББИ Ибрамгъа:

– Мен – РАББИм. Бу топракъны санъа бермек ичюн, Мен сени къасдийлилернинъ Ур шеэринден чыкъардым, – деди.

8[+]– РАББИ-ТААЛЯм! – деди Ибрам. – Мен бу топракънынъ саиби оладжагъымны къайдан билейим?

9РАББИ онъа:

– Манъа учь яшлы тана, учь яшлы эчки, учь яшлы къочкъар, бир гогерджин ве бир яш къушны алып кель, – деди.

10[+]Ибрам айванларны алып кельди, экиге болип кести ве бир къысмыны экинджи къысмынынъ къаршысында къойды. Къушларны исе экиге больмеди. 11Йыртыджы къушлар учып келип, беденлерге эндилер, амма Ибрам оларны къувды. 12[+]Кунь баткъанда, Ибрамны къатты юкъу сарды, дешетли буюк къаранлыкъ басты. 13[+]РАББИ Ибрамгъа бойле деди:

– Биль ки, сенинъ эвлятларынъ гъурбетликте кельмешек оладжакъ; оларны къул этип, 400 йыл зулум этеджеклер. 14[+]Амма Мен оларны къул эткен миллетни суд этеджегим. Бундан сонъ эвлятларынъ андан буюк мал-мулькнен кетеджеклер. 15Сен исе сагъ-селямет[†] озь баба-деделеринъе къошулып, баягъы яшта олгъан къарт олып дефн этиледжексинъ. 16[+]Аморлыларнынъ яманлыгъы озь къарарына даа етмегени ичюн, мында тек дёртюнджи неслинъ къайтаджакъ.

17Кунь батып, къаранлыкъ тюшкен сонъ, иште, болюнген айванларнынъ арасындан тютеген атеш къазаны ве атеш алеви кечти.

18[+]Бу куню РАББИ Ибрамгъа бойле васиет[†] берди:

– Мысыр[†] дерьясындан башлап, буюк Фират дерьясынадже бутюн бу ерни сенинъ эвлятларынъа бердим. 19Кенлилернинъ, кенизлилернинъ, къадмонлыларнынъ, 20хитлилернинъ, перизлилернинъ, рефалыларнынъ, 21аморлыларнынъ, ханаанлыларнынъ, гиргашлыларнынъ ве евуслыларнынъ бутюн топракъларыны да эвлятларынъа бердим.

#### 16


Исмаилнинъ догъувы

1Ибрамнынъ апайы Сарей[†] онъа бала тапмай эди. Онынъ Хагъар адлы мысырлы[†] хызметчи къызы бар эди, 2ве Сарей Ибрамгъа:

– Бакъса, РАББИ[†] манъа бала тапмакъ къысмет этмей. Хызметчи къызымнен ят, бельки, мен ондан бала корерим, – деди.

Ибрам Сарейни динъледи. 3Ибрамнынъ апайы Сарей озь хызметчи къызыны, мысырлы Хагъарны акъайы Ибрамгъа апай этип берди. Ибрам о заман Ханаан топрагъында энди он йылдан берли яшай эди. 4Ибрам Хагъарнен ятты, ве Хагъар юкке къалды. Юкке къалгъаныны корип, Хагъар саибесине олгъан сайгъысыны джойып башлады. 5[+]Сонъ Сарей Ибрамгъа бойле деди:

– Манъа япкъан акъсызлыгъында сен къабаатлысынъ. Мен сенинъ къолларынъа озь хызметчимни бердим, о, исе юкке къалгъан сонъ, манъа олгъан сайгъысыны джойды. Бизим ишимизни РАББИ суд этсин.

6– Мына, хызметчинъ сенинъ къолунъда, – деди Ибрам Сарейге. – Онен не истесенъ, оны яп.

Сарей Хагъарны ойле азарлап башлады ки, тап Хагъар ондан къачып кетти. 7[+]РАББИнинъ Мелеги оны сахрадаки сув чокърагъы янында тапты. Бу сув чокърагъы Шургъа кеткен ёлда ерлешкен эди. 8Мелек ондан:

– Хагъар, Сарейнинъ хызметчиси! Сен къайдан кельдинъ ве къайда кетесинъ? – деп сорады.

– Мен саибем олгъан Сарейден къачам, – деди Хагъар.

9РАББИнинъ Мелеги онъа:

– Саибенъе къайт да, онынъ япкъанларына сабыр эт, – деди.

10РАББИнинъ Мелеги онъа даа бойле деди:

– Сенинъ эвлятларынъны о къадар чокъ этерим ки, тап онынъ микъдарыны саймакънынъ чареси олмаз.

11Даа РАББИнинъ Мелеги онъа бойле деди:

– Мына, сен юклюсинъ. Сен огълан бала тападжакъсынъ ве онъа Исмаил[*] деген ад[†] къояджакъсынъ, чюнки РАББИ сенинъ чеккен азабынъны корьди.

12О, кийик эшек дайын оладжакъ: о, эр кеске къаршы, эр кес де онъа къаршы оладжакътыр.
О, агъаларынен душманлыкъта яшайджакъ.

13Онен лакъырды эткен РАББИге Хагъар Эл-Рои[*] деген ад берди. О: «Керчектен де, мында мени Корьгенни корьдим», – деди. 14Онынъ ичюн бу чокъракъ Беэр-Лахай-Рои[*] деп адлана. О, Къадеш ве Беред арасында ерлешкендир.

15Хагъар Ибрамгъа огълан бала тапты, ве Ибрам онъа, Хагъардан олгъан огълуна, Исмаил деген ад берди. 16Хагъар Ибрамгъа Исмаилни тапкъанда, Ибрам 86 яшында эди.

#### 17


Сюннет – васиетнинъ бельгисидир

1Ибрам 99 яшында олгъанда, онъа РАББИ[†] келип:

– Мен – Къудретли Алладырым. Козюм огюнде ачыкъ яшап, къусурсыз ол. 2О вакъыт Мен васиетимни[†] беджеририм ве эвлятларынъны чокълаштырырым, – деди.

3Ибрам седждеге къапанды. Алла девам этип:

4– Меним санъа васиетим будыр: сен чокъ халкъларнынъ бабасы-дедеси оладжакъсынъ, – деди. 5[+]– Энди адынъ «Ибрам» дегиль, «Ибраим[†]» оладжакъ. Мен сени сайысыз халкъларнынъ бабасы-дедеси этеджегим.

6Сенинъ бала-чагъанъны чокъ сайылы этерим.
Сенден халкълар асыл олурлар.
Сенден падишалар да асыл оладжакълар!

7Санъа ве эвлятларынъа берген васиетимни эбедиен сакълайджагъым. Эбедий васиетим будыр: «Мен сенинъ Алланъ ве эвлятларынънынъ Алласы оладжагъым. 8Санъа ве эвлятларынъа шимди сен кочип юрген бу ерни – бутюн Ханаан топрагъыны эбедиен къулланмагъа береджегим. Мен оларнынъ Алласы оладжагъым».

9Алла Ибраимге:

– Эм сен, эм сенден сонъ несильден несильге олгъан эвлятларынъ Меним васиетимни тутунъыз, – деди. 10– Сиз ве сизден сонъ олгъан эвлятларынъыз бу васиетимни тутмагъа борджлусынъыз: акъайларынъызнынъ эписи сюннет этильсин. 11Тери парчанъызны кесип сюннет этинъиз. Бу сизге васиетимнинъ бельгиси[†] оладжакътыр. 12[+]Сизде несильден несильге эр бир секиз куньлюк огъланчыкъ сюннет этильсин: эм эвинъде догъгъан сою, эм эвлятларынъ олмагъан, амма насылдыр ябанджыдан кумюшке сатын алынгъан сою. 13Экиси де: эм эвинъде догъгъан, эм кумюшинъе сатын алынгъан огълан мытлакъа сюннет этильсинлер. Бойле этип, беденинъизде олгъан васиетим эбедий васиет оладжакътыр. 14Сюннет этильмеген эр киши, тери парчасыны кесип сюннет этмеген адамнынъ джаны озь халкъындан айырылсын. О, васиетимни бозды.


Ибраимге Сареден огълу оладжагъы акъкъында ваде

15Алла Ибраимге:

– Апайынъ Сарейге[†] «Сарей» деп айтма. Онъа «Саре» деген ад[†] бериледжек, – деди. 16– Мен оны багъышларым, ве санъа ондан огълан бала берерим. Сарени багъышларым, ве ондан миллетлер ве халкъ падишалары асыл олурлар.

17Ибраим бет устюне йыкъылды ве кулип, озю-озюне: «Юз яшлы къарттан огълан бала олурмы, аджеба? Эм де докъсан яшына кельген Саре догъармы, аджеба?» – тюшюнди.

18Ибраим Аллагъа:

– Ич олмагъанда, Исмаил Сенинъ огюнъде яшасын! – деди.

19Алла исе Ибраимге бойле деди:

– Санъа огълан баланы апайынъ Саре догъаджакъ. Сен баланынъ адыны Исхакъ деп къояджакъсынъ. Меним онъа этеджек васиетим сенден олгъан эвлятларгъа эбедий васиет оладжакъ. 20Исмаил акъкъындаки риджанъны да эшиттим. Мен оны мытлакъа багъышларым, онъа чокъ бала берерим ве онынъ эвлятларыны пек чокъ сайылы этерим. Ондан он эки башлыкъ догъаджакъ, ве Мен ондан улу халкъ асыл этерим. 21Лякин Меним васиетимни Исхакъкъа этеджегим. Саре оны санъа келеджек йылы тамам бу вакъытта догъаджакъ.

22Сонъ Ибраимнен лакъырды этмекни токътатып, Алла ондан кетти.

23Ибраим огълу Исмаилни, эписи эвинде догъгъан ве эписи онынъ кумюшине сатын алынгъан адамларны, озь эвиндеки бутюн кишилерни алды ве, Алла айткъаны дайын, тамам о куню тери парчасыны кесип, оларны сюннет эттирди. 24Сюннет этильген вакъытта Ибраим докъсан докъуз яшында эди. 25Огълу Исмаил сюннет этильгенде, он учь яшында эди. 26Ибраим ве онынъ огълу Исмаил бир куньде сюннет этильген эдилер. 27Оларнен берабер эвиндеки эписи акъайлар: эм эвинде догъгъанлары, эм ябанджылардан кумюшке сатын алынгъанлары сюннет этильген эдилер.

#### 18

1Уйле сыджагъында Ибраим[†] чадырнынъ къапусы огюнде, Мамре деген эмен орманы янында отургъанда, онъа РАББИ[†] пейда олды. 2Ибраим бакъып, огюнде учь ёлджу тургъанларыны корьди. Оларнынъ къаршысына атылып турып, седждеге къапанды ве:

3– Эфендим, эгер урьметинъе малик олгъан олсам, огюмден кечме. 4Сизге аякъ ювмагъа сув кетирирлер. Терек тюбюне отурып раатланынъыз. 5[+]Сизге къапынмакъ ичюн, отьмек кетиририм. Сонъ кетерсинъиз, эписи бир огюмден, къулунъызнынъ огюнден кечесинъиз, – деди.

– Яхшы, – дедилер олар, – ойле де яп.

6Ибраим чадыргъа чапып кирди ве Сареге[†]:

– Тез-тез учь буюк савут[*] энъ яхшы ун ал да, хамыр басып, пите пишир, – деди.

7Сонъ Ибраим сюрю тарафкъа чапып кетти, яш, яхшы бакъылгъан бузавчыкъны алып, къулуна берди. Къулу оны тез-тез азырламагъа ашыкъты. 8Ибраим мусафирлернинъ оглерине къаймакъ, сют, пишкен бузав этини къойды да, озю терек тюбюнде турып, оларнынъ ашагъанларыны бекледи.

9Олар Ибраимден:

– Къадынынъ Саре къайдадыр? – деп сорадылар.

– Мында, чадырда, – деп джевап къайтарды Ибраим.

10[+]Олардан бири деди ки:

– Келеджек йылы тамам бу вакъытта Мен кене санъа келирим. О вакъыт Сареде энди огълан бала догъаджакъ.

Саре о вакъыт онынъ аркъасында, чадырнынъ къапусы артында динълеп турмакъта эди. 11Олар экиси: эм Саре, эм Ибраим энди баягъы яшта къарт адамлар эдилер, ве адетиндже къадынларда олгъан шей Сареде токътагъан эди. 12[+]Саре ичинден кулип:

– Манъамы, къартайгъанымда, бу къуванчкъа саип олмакъ? Эфендим де энди къарт, – деп тюшюнди.

13РАББИ Ибраимге:

– Саренинъ: «Манъа, къарт къадынгъа, бала тапмакъмы?» – деп кульгени недир? 14[+]РАББИ ичюн къыйын ве япып оламайджакъ шей бармы? Келеджек йылы, кесильген куню Мен санъа келирим, ве о заман Сареде энди огълан бала олур, – деди.

15– Мен кульмедим, – деп ялан айтты къоркъкъан Саре.

– Ёкъ, – деди онъа РАББИ, – сен кульдинъ.


Ибраим Содом шеэри ичюн Аллагъа ялвара

16Акъайлар, ёлларыны девам этмек ичюн, ерлеринден турдылар ве Содомгъа ёл алдылар. Оларны озгъармакъ ичюн, Ибраим оларнен кетти.

17[+]РАББИ: «Япаджакъларымны Ибраимден гизлейджегимми? 18[+]Ибраимден улу ве кучьлю халкъ асыл оладжакътыр; Ибраим вастасынен ер юзюндеки бутюн халкълар эйилик тападжакълар. 19Ибраим балаларына ве эписи несиллерине адалетли ве инсафлы яшайышны огретсин деп, РАББИнинъ ёлунда[†] юрмеге эмир этсин деп, Мен оны сайлап алдым. Онъа бутюн ваде эткенлеримни япарым», – деп тюшюнди.

20[+]– Содом ве Гомора тарафларындаки къыямет кучьленди, – деди РАББИ. – Гуналары пек агъырдыр. 21Тюшейим де, манъа келип еткен къыямет дайын, олар тамам ойле япалармы-ёкъмы, бакъайым. Сонъ билирим.

22Акъайлар айланып, Содом тарафкъа кеттилер. Ибраим исе эп РАББИнинъ алдында турмакъта эди. 23Онъа якъынджа келип, Ибраим:

– Сен ярамай адамларнен берабер инсафлы адамларны ёкъ этерсинъми? 24Бельки бу шеэрде элли инсафлы адам тапылыр. Аджеба Сен бу шеэрни андаки элли инсафлы адамларнынъ хатири ичюн афу этмейип, къырарсынъмы? 25[+]Олмайджакъ шей! Сен ойле япмазсынъ! Ярамай адамларнен берабер инсафлы адамларны ёкъ этмезсинъ. Эм ярамай, эм инсафлы адамнынъ такъдири бир олмаз. Сенден оладжакъ шей дегиль! Бутюн ер юзюнинъ Къадысы адалетсизлик япармы? – деди.

26[+]РАББИ:

– Эгер Мен Содом шеэринде элли инсафлы адам тапсам, оларнынъ хатири ичюн бутюн шеэрни афу этерим, – деди.

27– Мен тоз ве куль олсам да, – деп девам этти Ибраим, – Эфендимден сорамагъа джесюрлик таптым. 28Эгер эллиге беш инсафлы адам етмесе, аджеба бу етишмеген беши ичюн Сен бутюн шеэрни къырарсынъмы?

– Ёкъ, эгер Мен анда къыркъ беш инсафлы адам тапсам, къырмам, – джевап къайтарды РАББИ.

29– Эгер анда тек къыркъ инсафлы адам тапылса? – сёзюни девам этип сорады Ибраим.

– Къыркънынъ хатири ичюн де япмам, – деди РАББИ.

30– Эфендим, айткъанларыма гъазапланма. Я тек отуз инсафлы адам олса? – деди Ибраим.

– Эгер анда отуз инсафлы адам олса биле, буны япмам, – деди РАББИ.

31– Сенден, Эфендим, сорамагъа джесюрлик таптым. Эгер анда тек йигирми инсафлы адам олса? – деди Ибраим.

– Йигирмининъ хатири ичюн де къырмам, – деп джевап къайтарды РАББИ.

32– Эфендим, гъазапланма! Меним даа бир суалим бар. Эгер анда тек он инсафлы адам тапылса? – деп сорады Ибраим.

– Оннынъ хатири ичюн де къырмам, – деп джевап къайтарды РАББИ.

33Ибраимнен лафыны битирген сонъ, РАББИ кетти. Ибраим исе озюнинъ ерине къайтты.

#### 19


Содом шеэрининъ гунасы

1Эки Мелек Содомгъа акъшам кельдилер. Лут Содом шеэрининъ араба къапулары огюнде отурмакъта эди. Лут оларны корип, оларны къаршыламакъ ичюн еринден турды ве бель букип:

2[+]– Эфендилерим, динълесенъиз! Къулунъызнынъ эвине киринъиз ве анда геджеленъиз, аякъларынъызны да ювунъыз. Саба эрте турып, ёлунъызны девам эттирирсинъиз, – деди.

Лякин олар:

– Ёкъ, биз мейданда геджелермиз, – дедилер.

3Лут исе оларгъа пек ялваргъан сонъ, олар онъа тараф ёл алып, онынъ эвине кирдилер. Лут оларгъа софра къойды ве маясыз пите пиширди. Олар ашадылар. 4Олар ятмаздан эвель, шеэр акъайлары, Содом акъайлары – яшы-къарты, эписи четлерден кельген бутюн халкъ – эвнинъ этрафларыны сарып алдылар. 5[+]Олар Лутны чагъырып, онъа:

– Санъа геджелемеге кельген акъайлар къана? Оларны бизге чыкъар, биз оларнынъ намусына токъунайыкъ, – деди.

6Лут босагъагъа чыкъты ве артындан къапуны къапатып, 7оларгъа:

– Къардашларым, яманлыкъ этменъиз! 8Мына, акъай корьмеген эки къызым бар. Мен оларны сизге чыкъарайым да, оларнен истегенинъизни япынъыз. Лякин бу адамларгъа бир шей этменъиз. Олар меним эвиме кельдилер, – деди.

9– Кет мындан, – дедилер олар. – Энди биз санъа олардан даа бетер шейлер япармыз.

Бири-бирине исе: «О, кельмешек, мында вакътынджа яшамакъ ичюн кельди; о, бизни суд этмеге истейми?» – дедилер.

Сонъ олар Лутны сыкъып башладылар ве, къапуны урып чыкъармакъ ичюн, якъынлаштылар. 10О заман о акъайлар къолларыны узатып, Лутны ичериге, эвге кирсеттилер ве къапуны къапаттылар. 11[+]Эвнинъ къапусы янында олгъан акъайларнынъ, яшы-къартынынъ козьлерини кёр эттилер, ве къапуны къыдырып, оларнынъ эслери кетти. 12Ичеридеки акъайлар Луткъа:

– Сенинъ даа киминъ бар мында? Киевлеринъми, огъулларынъмы, къызларынъмы, шеэрде киминъ олса, эписини бу ерден алып кет. 13Биз бу ерни ёкъ этеджекмиз. РАББИге котерильген шу шеэрнинъ сакинлерине къаршы олгъан къыямет къуветленди, ве РАББИ[†] бизни оны ёкъ этмек ичюн ёллады, – дедилер.

14Сонъ Лут чыкъып, онынъ къызларына нишанлангъан киевлерине бойле деди:

– Тез бу ерден кетинъиз. РАББИ бу шеэрни ёкъ этеджек.

Лякин киевлери, Лут шакъа эте, деп белледилер.


Лут Содомдан чыкъып кете

15Саарь вакъытта Мелеклер[†] Лутны ашыкътырып:

– Гунакяр шеэр къырылгъанда, сен де онен берабер гъайып олмамакъ ичюн, тез-тез бу ерден къадынынъны ве эки къызынъны алып кет! – дедилер.

16Лут исе, эп вакъыт созып, ашыкъмай эди. РАББИнинъ Луткъа олгъан мерамети ичюн, акъайлар Лутны, къадыныны ве эки къызыны къолларындан тутып, шеэрден тышары алып чыкътылар. 17Тышары чыкъаргъан сонъ, олардан бири Луткъа:

– Джанынъны къуртар! Артынъа айланып бакъма! Бу дживарларда эгленмейип, байырларгъа тараф чап. Олмаса, гъайып олурсынъ, – деди.

18– Ёкъ, Эфендим, – деди Лут. 19– Сен манъа, къулунъа, о къадар эйилик яптынъ! Мераметинъ манъа буюктир: Сен меним джанымны къуртардынъ! Лякин байырларгъадже мен чапып етамам, белягъа огърап гъайып олурым. 20Анавы шеэр исе якъын, мен анда чапып етиштиририм. О, уфакътыр. О, уфакъ олгъаны ичюн, мен анда чапайым да, джанымны къуртарайым.

21– Яхшы, – деди О. – Мен буны сенинъ хатиринъ ичюн япарым, сен айткъан шеэринъни йыкъмам. 22Лякин анда тез-тез чап. Сен анда кельмегендже, Мен ишлеримни башлап оламайджагъым.

Бундан сонъ бу шеэр Цоар[*] деп адландырылды.

23Кунь догъгъанда, Лут Цоар шеэрине кельди.


Содом ве Гомора шеэрлери гъайып ола

24[+]РАББИ коктен Содом ве Гоморанынъ устюне атеш ве кукюртни ягъмур дайын ягъдырды 25ве эки шеэрни, бутюн дживарларны, бу шеэрлерде яшагъан бутюн сакинлерни, ер юзюнде олгъан бутюн осюмликлерни де къырып ёкъ этти. 26Лутнынъ къадыны исе артына айланып бакъты ве туз диреги олып къалды.

27Саба эрте Ибраим[†], РАББИнинъ алдында эвель тургъан ерге келип, 28Содом ве Гоморагъа ве бутюн дживарларнынъ этрафларына бакъты. Ер юзюнден тютюн, собадан чыкъкъан дайын, котерильгенини корьди.

29Бойлеликнен, дживардаки шеэрлерни ёкъ эткенде, Алла Ибраимни акъылында тута эди. Алла Лут яшагъан шеэрлерни йыкъкъанда, Лутны йыкъаджакъ ерлеринден къуртарды.


Моавлылар ве аммонлыларнынъ келип чыкъувы

30Цоарда яшамагъа къоркъкъаны себептен, Лут шеэрден чыкъып кетти ве дагъларда ерлешти. Эки къызы да онен эди. Лут эки къызынен берабер бир къобада яшай эди.

31Лутнынъ буюк къызы кичигине бойле деди:

– Бабамыз энди къарт, ве бутюн ер юзюнинъ адети боюнджа бизге эвленмек ичюн ер юзюнде адам ёкъ. 32Кель, бабамызгъа шарап ичирейик, онен ятайыкъ. Бойле этип, бабамызгъа эвлят багъышлап, онынъ несилини сакълап къалырмыз.

33О геджеси олар бабаларына шарап ичирдилер. Сонъ биринджи догъгъан къызы кирип, бабасынен ятты. Бабасы исе, къызы не вакъыт ятып, не вакъыт тургъаныны бильмеди. 34Айланыр куню буюги кичигине:

– Мына, мен тюневин бабамнен яттым. Онъа бу гедже де шарап ичирейик. Сен кир де, онен ят. Бойле этип, бабамызгъа эвлят багъышлап, онынъ несилини сакълап къалырмыз, – деди.

35Бу геджеси де олар бабаларына шарап ичирдилер. Кичиги кирип, бабасынен ятты; бабасы исе, къызы не вакъыт ятып, не вакъыт тургъаныны бильмеди. 36Бойлеликнен, Лутнынъ эки къызы озь бабаларындан юклю олдылар. 37Буюги огълан бала тапты ве онынъ адыны Моав[*] къойды. О, бу куньгедже моавлыларнынъ бабасы-дедесидир. 38Кичиги де огълан бала тапты ве онынъ адыны Бен-Амми[*] къойды. О, бу куньгедже аммонлыларнынъ бабасы-дедесидир.

#### 20


Ибраим ве Авимелек

1Ибраим[†] андан чыкъып, Негев деген ерге ёл алды ве Къадешнен Шур арасында яшап башлады. Сонъ вакътынджа Герар[†] шеэринде ерлешти. 2[+]Озюнинъ апайы олгъан Саре акъкъында Ибраим: «О, меним къызкъардашым», – деди. Сонъ Герарнынъ падишасы Авимелек адамларны ёллап, Сарени[†] озюне алды. 3Амма геджеси Алла[†] Авимелекке тюшюнде келип, онъа:

– Динъле, сен алгъан о апай ичюн оледжексинъ, чюнки онынъ акъайы бар, – деди.

4Авимелек исе онъа даа токъунмагъан эди ве:

– Эфендим, аджеба, Сен къабаатсыз миллетни ольдюрирсинъми? – деди. – 5Бу адам озю манъа: «О, меним къызкъардашым», – деп айтмадымы? Апай да: «О, меним агъамдыр», – деди. Мен буны темиз юрекнен ве къабаатсыз эльнен яптым.

6Алла онынъ тюшюнде бойле деди:

– Сен буны темиз юрекнен япкъанынъны Мен билем. Онынъ ичюн, Меним огюмде гуна япма деп, санъа о апайгъа токъунмагъа ёл бермедим. 7[+]Шимди апайны акъайына къайтар, чюнки о пейгъамбер[†]. О, сенинъ ичюн дува этер, ве сен сагъ-селямет[†] къалырсынъ. Эгер къайтармасанъ, биль ки, сен мытлакъа оледжексинъ. Сен ве бутюн сенинъ эвинъдекилеринъ оледжеклер.

8Саба танъда турып, Авимелек озь хызметчилерини чагъыртты ве оларгъа бутюн бу шейни айтып берди. Олар пек къоркътылар. 9Сонъ Авимелек Ибраимни озюне чагъыртып, бойле деди:

– Недир бу сенинъ бизге япкъанынъ? Санъа къаршы мен насыл гуна яптым ки, сен мени ве падишалыгъымны бу буюк гунагъа батырдынъ? Сен манъа олмайджакъ шейлер яптынъ.

10Сонъ даа къошты Авимелек Ибраимге:

– Бу ишни япкъанда, акъылынъда не тута эдинъ?

11– Белледим ки, керчектен де бу ерде Алладан къоркъмайлар ве апайым ичюн мени ольдюрирлер, – деди Ибраим. 12– Ондан гъайры о, керчектен де меним къызкъардашым: анамнынъ къызы олмайып, о, бабамнынъ къызыдыр. О меним апайым олды. 13Алла манъа бабамнынъ эвинден кетмеге буюргъанда, мен Сареге айттым: «Ялварам санъа, манъа бир эйилик яп: къайда кельмесек де, мен сенинъ агъанъ олгъанымны айт».

14Авимелек къой-эчкилер, туварлар, хызметчи къызлар ве къуллар алып, Ибраимге берди, апайы Сарени де къайтарды. 15Сонъ Авимелек деди ки:

– Бакъ, бутюн ерим сенинъ огюнъде: къайда истесенъ, анда яша.

16Сареге исе бойле деди:

– Мен агъанъа бинъ кумюш бердим. Бу, санъа якъын адамларнынъ[†] козюнде ашалангъанынънынъ устюни къаплар, ве эр кеснинъ огюнде сен темиз олурсынъ.

17[+]Ибраим Аллагъа дува этти, ве Алла Авимелекни, онынъ апайыны ве хызметчи апайларыны тедавийледи. Олар кене бала тапып башладылар. 18Эвель исе Ибраимнинъ апайы олгъан Саре ичюн, РАББИ Авимелекнинъ эвинде олгъан эписи апайларгъа бала догъмагъа къысмет этмей эди.

#### 21


Исхакънынъ догъувы

1РАББИ[†] айткъаны дайын, Сарени[†] унутмады, айткъаныны япты.

2Саре юклю олды ве къарт Ибраимге[†], Алла айткъан вакътында, огълан бала тапты. 3[+]Ибраим озюнинъ Сареден догъгъан огълуна Исхакъ[*] деген ад[†] къойды. 4[+]Секизинджи куню, Алла эмир эткени киби, Ибраим Исхакъ огълуны сюннет эттирди. 5Исхакъ догъгъанда, Ибраим юз яшында эди. 6Саре:

– Алла мени кульмеге меджбур этти. Ким меним акъкъымда эшитсе – куледжектир, – деди ве: 7– Ибраимге, онынъ Сареси баланы кокюснен эмиздиреджегини, ким айтып олур эди? Амма, иште, къартлыгъында Ибраимге менден огълан бала корьмеге насип олды! – деп къошты.

8Бала осьти ве кокюстен кестирильди. Исхакъ кокюстен кестирильген куню Ибраим буюк той япты.


Ибраим Хагъарны ве Исмаилни къувалай

9[+]Мысырлы[†] Хагъар Ибраимге тапкъан огълан Исхакънынъ устюнден кульгенде, Саре буны корьди де, 10[+]Ибраимге:

– Бу къул апайны огълунен берабер айдап йибер. Бу къул апайнынъ огълу меним огълум Исхакъ киби мирас алмайджакъ, – деди.

11Озь огълу акъкъында айтылгъан бу лафлар Ибраимни пек гъамландырды. 12[+]Лякин Алла Ибраимге бойле деди:

– Къул апайынъ ве огълунъ ичюн гъамлы олма. Саре санъа не айтса, оны динъле. Сенинъ эвлятларынъ оларакъ Исхакътан чыкъкъанлар сайыладжакълар. 13Хызметчи апайнынъ огълундан да халкъ асыл этерим, чюнки о да, сенинъ эвлядынъ.

14Ибраим саба эрте турып, отьмек ве сувгъа толу мешин торба алып, Хагъаргъа берди ве онынъ омузларына къойды. Огълуны да онъа берди ве: «Кет», – деди. Хагъар кетип, Беэр-Шева сахрасында долашты. 15Мешин торбадаки сув биткен сонъ, Хагъар огълуны чалы тюбюнде къалдырды. 16Озю исе барып, «Баланынъ оледжегини корьмеге истемейим», – деп, бир яй атышы узакълыгъында отурды. Отурып, къыямет къопарды ве окюр-окюр агълады.

17Алла огъланнынъ сесини эшитти. Алланынъ Мелеги коктен Хагъарны чагъырып, бойле деди:

– Не олды санъа, Хагъар? Къоркъма. Алла огъланнынъ сесини о олгъан еринде эшитти. 18Тур, огъланны котер да, оны къолундан тут. Мен ондан буюк миллет асыл этеджегим.

19Алла онынъ козьлерини ачты, ве Хагъар суву олгъан къуюны корьди. Барып, мешин торбаны сувгъа толдурды ве огълангъа ичирди.

20Алла огъланнен эди. Бала осьти, сахрада яшап башлады ве яйдан аткъан окъчу олды. 21[+]О, Паран сахрасында яшай эди. Анасы онъа Мысыр топрагъындан апай алды.


Ибраим Авимелекнен анълашма тизе

22О заман Авимелек озюнинъ аскербашы Пикъолнен берабер Ибраимге деди:

– Алла санъа эр бир туткъан ишинъде ярдым эте. 23Шимди мында Алланынъ Адынен манъа емин эт ки, сен не манъа, не балаларыма, не эвлятларыма хаинлик япмазсынъ. Насыл мен санъа яхшылыкъ япкъан олсам, сен де ойле манъа ве вакътынджа яшагъан топрагъынъа яхшылыкъ япарсынъ.

24– Емин этем, – деди Ибраим.

25Сонъ Ибраим Авимелекни опькеледи, чюнки онынъ хызметчилери Ибраимден сувгъа толу къуюны тутып алгъан эдилер.

26– Буны ким япкъаныны бильмейим, – деди Авимелек. – Сен де манъа бир шей айтмадынъ. Бу иш акъкъында мен шимдигедже эшитмедим.

27Ибраим къой-эчкилерининъ ве туварларынынъ бир къысмыны алып, Авимелекке берди, ве олар экиси анълашма тиздилер. 28Сонъ Ибраим къой сюрюсинден еди къойны алып, оларны айры къойды. 29Авимелек Ибраимден:

– Бу, сен айры къойгъан еди къойларынъ негедир? – деп сорады.

30– Бу еди къойны элимден ал. Олар бу къуюны мен къазгъаныма шаатлыкъ олсунлар, – деди Ибраим.

31[+]Ибраим бу ернинъ адыны Беэр-Шева[*] къойды, чюнки олар экиси мында емин эттилер.

32Бойлеликнен, олар Беэр-Шевада анълашма тиздилер. Сонъ Авимелек ве онынъ аскербашы Пикъол барып, фелестинлилернинъ топрагъына къайттылар. 33Ибраим исе Беэр-Шевада тамариск терегини сачты ве анда РАББИге, Эбедий Аллагъа дува этти.

34Сонъ Ибраим фелестинлилернинъ топрагъында даа чокъ вакъыт яшады.

#### 22


Алла Ибраимни сынай

1[+]Бу вакъиалардан сонъ, бир кунь Алла[†] Ибраимни[†] сынады.

– Ибраим! – деди Алла.

– Мен мындам, – деди о.

2[+]– Озь севимли, бирден-бир огълунъ Исхакъны ал да, Мория топрагъына бар. Анда Мен санъа айтаджакъ байырларнынъ биринде огълунъны къурбан чалып, бутюнлей якъ, – деди Алла.

3Ибраим саба эрте турды, эшегини екти, янына эки хызметчи огъланыны ве озь огълу Исхакъны алды. Чалынаджакъ къурбанны бутюнлей якъмакъ ичюн одун парлап, онъа Алла айткъан ерге ёл алды. 4Учюнджи куню Ибраим о ерни узакъта корьди.

5– Эшекнен мында къалып турунъыз, – деди Ибраим хызметчи огъланларгъа. – Мен исе огъланнен берабер анда барып, ибадет этермиз ве сизге къайтырмыз.

6Ибраим чалынаджакъ къурбанны бутюнлей якъмакъ ичюн одунларны алып, огълу Исхакънынъ аркъасына къойды. Озю исе къолуна пычакъ ве атешни алды. Бойлеликнен, олар экиси берабер кеттилер.

7– Бабам, – деди Исхакъ бабасына.

– Не, огълум? – деп джевап берди Ибраим.

– Мына атеш ве одунлар, амма къурбан айваны къайда я? – деди Исхакъ.

8– Огълум, Алла Озюне къурбан айванны тапар, – деди Ибраим.

Сонъ олар экиси берабер ёлны девам эттирдилер, 9Алла Ибраимге айткъан ерге кельдилер. Анда Ибраим къурбан ерини[†] къурды, одунларны азырлады ве, огълу Исхакъны багълап, къурбан ери устюне, одунлар тёпесине къойды. 10Сонъ, огълуны соймакъ ичюн, къолуны узатып, пычакъ алды. 11Лякин РАББИнинъ Мелеги коктен оны:

– Ибраим, Ибраим! – деп чагъырды.

– Мен мындам, – деди Ибраим.

12– Огълангъа къаршы къолунъны котерме, онъа асыл бир шей япма. Энди Мен билем ки, сен Алладан къоркъасынъ. Бирден-бир огълунъны Манъа бермеге аджымадынъ, – деди Мелек.

13Ибраим бакъып, артында, чалы-чырпы ичинде бойнузларындан сарылып къалгъан къочкъарны корьди. Ибраим барып, къочкъарны алды ве огълу ерине оны къурбан чалып бутюнлей якъты.

14Ибраим о ернинъ адыны Яхве-Ире[*] къойды. Онынъ ичюн шимди де: «РАББИнинъ байырында тапылыр», – деп айталар.

15РАББИнинъ Мелеги Ибраимни экинджи кере коктен чагъырып, 16онъа бойле деди:

– РАББИнинъ сёзлери будыр:

Озюмнен ант этем ки, сен бу ишни бойле япкъанынъ ичюн, бирден-бир огълунъны Манъа бермеге аджымагъанынъ ичюн, 17[+]санъа мытлакъа бол эйиликни берерим, эвлятларынъны кок йылдызлары дайын, денъиз ялысындаки къум дайын, мытлакъа чокъ сайылы этерим.

Сенинъ эвлятларынъ душманларыны енъеджеклер ве бойсундыраджакълар.
18[+]Мени динълегенинъ ичюн, эвлятларынъ ярдымынен ер юзюндеки эписи халкълар яхшылыкъ кореджеклер.

19Сонъ Ибраим хызметчи огъланларына къайтты, ве олар берабер Беэр-Шевагъа кеттилер. Ибраим Беэр-Шевада ерлешти.


Нахорнынъ эвлятлары

20Бу вакъиалардан сонъ, бир кунь Ибраимге бойле хабер кетирдилер:

– Мына Милкъа Нахор къардашынъа огълан балаларны тапты: 21Уцны – бу биринджи догъгъан огълу, Бузны – онынъ къардашы, Кемуэлни – Арамнынъ бабасы, 22Кеседни, Хазоны, Пилдашны, Йидлафны ве Бетуэлни. 23[+]Бетуэлнинъ Рефикъа адлы къызы олды. Ибраимнинъ къардашы олгъан Нахоргъа Милкъа мына бу секиз огълан баланы тапты. 24Нахорнынъ джариеси олгъан Реума онъа Тевах, Гъахам, Тахаш ве Маакъа адлы балаларны тапты.

#### 23


Саренинъ олюми ве дефн этильмеси

1Саре[†] 127 йыл яшады; будыр онынъ яшайыш йыллары. 2[+]Саре Кирьят-Арбада, я да Хевронда, Ханаан топрагъында кечинди. Ибраим[†] барып, Саре артындан окюр-окюр яныкълап агълады. 3Сонъ кечинген апайындан кери чекилип, Хетнинъ огъулларына бойле деди:

4– Мен сизинъ аранъызда кельмешек олып, вакътынджа яшагъан адамым. Кечинген апайымны мезаргъа къоймакъ ичюн, аранъызда манъа мульк оларакъ мезарлыкъ ери беринъиз.

5Хет огъуллары Ибраимге бойле джевап бердилер:

6– Эфендимиз, бизни динълесе. Сен бизим арамызда Алланынъ мырзасысынъ. Кечинген апайынъны энъ яхшы къабирлеримизден биринде дефн эт. Кечинген апайынъны дефн этмек ичюн, бизим арамыздан ич биримиз санъа къабир бермеге «ёкъ» демез.

7Ибраим турып, о ернинъ халкъына – Хет огъулларына – бель букти 8ве оларгъа:

– Эгер кечинген апайымны мезаргъа къояджагъыма разы олсанъыз, ялварам, меним адымдан Цохарнынъ огълу Эфрондан соранъыз, 9о манъа тарласынынъ четинде олгъан Макъпела къобасыны берсин, оны сизинъ огюнъизде кумюшнен яхшы фияткъа сатсын. Дефн этмек ичюн, къоба меним мулькюм олсун, – деди.

10Эфрон Хет огъулларынынъ арасында отурмакъта эди. Бу хитли Эфрон, Хет огъулларына, шеэри араба къапусына кельген эписи адамларгъа эшиттирип, Ибраимге бойле джевап берди:

11– Ёкъ, эфендим! Мени динълесе: мен санъа тарланы берейим, устюндеки къобаны да санъа берейим, халкъымнынъ козю огюнде оны санъа бахшыш этейим. Кечинген апайынъны дефн эт.

12Ибраим о ернинъ халкъына бель букип, 13оларнынъ эписине эшиттирип, Эфронгъа бойле деди:

– Мени динълесе! Мен санъа бу тарла ичюн кумюш берейим. Оны менден ал, ве мен анда озь кечинген апайымны дефн этейим.

14Эфрон Ибраимге бойле джевап берди:

15– Эфендим, динълесе! Бу ер 400 кумюш[*] тура – бизим арамызда бу акъча олурмы? Дефн эт кечинген апайынъны.

16Ибраим Эфроннынъ айткъанларына разы олды, ве Хет огъуллары эшиткенлерине коре, Эфрон не къадар айткъан олса, о къадар кумюш, базиргянларда юрген ольчюге коре, 400 кумюш ольчеп, Эфронгъа берди. 17Бойлеликнен, Мамре къаршысындаки, Макъпела янындаки Эфроннынъ тарласы: тарласы ве устюндеки къоба, тарланынъ этрафындаки сынъырларында ве тарлада олгъан эписи тереклер 18шеэр араба къапусына кельген эписи Хет огъулларынынъ козю огюнде Ибраимнинъ мулькю олды.

19Бундан сонъ Ибраим озь апайы Сарени Ханаан топрагъында, Мамре – я да Хеврон – къаршысында, Макъпеладаки тарланынъ къобасында дефн этти. 20Бойле этип, тарла ве устюндеки къоба мезарлыкъ мулькю оларакъ Хет огъулларындан Ибраимге кечтилер.

#### 24


Исхакънынъ эвленмеси

1Ибраим[†] энди къарт ве баягъы яшта эди. РАББИ[†] Ибраимге эр шейде берекет берди.

2Ибраим эвиндеки энъ къарт олгъан, онынъ бутюн барлыгъынен идаре эткен хызметчисине бойле деди:

– Янбашымнынъ тюбюне къолунъны къой, 3РАББИнен, коклернинъ Алласынен ве ер юзюнинъ Алласынен емин эт ки, араларында мен яшагъан ханаанлыларнынъ къызларындан огълума апай алмайджакъсынъ, 4амма меним топрагъыма, сой-сопларыма барып, огълум Исхакъкъа андан апай аладжакъсынъ.

5– Бельки, о апай меннен бу ерге къайтып кельмеге истемез. Огълунъны сен чыкъкъан топракъкъа къайтармагъа керекимми? – деди хызметчи.

6Ибраим онъа бойле деди:

– Ёкъ! Огълумны анда къайтарма. 7Бабамнынъ эвинден ве сой-сопларымнынъ еринден мени алгъан, манъа: «Бу ерни эвлятларынъа береджегим», – деген ве ант эткен РАББИ, коклернинъ Алласы, сенинъ огюнъде Озюнинъ мелегини ёллайджакъ, ве сен андан огълума апай аладжакъсынъ. 8Эгер о апай сеннен къайтып кельмеге истемесе, сен бу еминимден бошсынъ. Тек огълумны анда къайтарма.

9Хызметчи Ибраим-эфендиси янбашынынъ тюбюне къолуны къойып, емин этти, 10эфендисининъ девелеринден он деве алып кетти. Янында эфендисининъ тюрлю яхшы бахшышлары да бар эди. Хызметчи Арам-Нахараим топрагъына, Нахор шеэрине кетти. 11Акъшам устю, апайлар сув чекмеге чыкъкъан вакъытта, о, шеэрге якъынлашып, бир къую янына келип, девелерни токътатты 12ве бойле деди:

– Я РАББИ, Ибраим-эфендимнинъ Алласы! Бугунь манъа къысмет эт, Ибраим-эфендиме мерамет эйле. 13Мына, мен сув чокърагъы янында турам, ве шеэр сакинлерининъ къызлары сув чекмеге чыкъалар. 14Мен олардан бирине: «Гугюминъден манъа сув ичмеге берсе», – деп айтарым. Эгер о: «Ич! Девелеринъе де сув берейим», – деп айтса, демек къулунъ Исхакъкъа бу къызны апай олып тайинлединъ. Сонъ билирим ки, Сен Ибраим-эфендиме мерамет эйлединъ.

15О, лафыны даа битирмезден эвель, омузында гугюм кетирген Рефикъа пейда олды. О, Милкъанынъ огълу Бетуэлнинъ къызы эди. Милкъа Ибраимнинъ къардашы Нахорнынъ апайы эди. 16Рефикъа яш, пек дюльбер, акъай корьмеген къыз эди. О, ашагъы чокъракъ янына тюшти ве гугюмни толдурып, тёпеге котерилип башлады. 17Ибраимнинъ хызметчиси онынъ къаршысына чапып барды ве онъа:

– Гугюминъден манъа ичмеге бираз сув берсе, – деди.

18– Ич, эфендим, – деди о ве деръал гугюмини омузындан тюшюрип, онъа сув ичмеге берди. 19Оны сувгъа тойдургъан сонъ, къыз:

– Девелеринъе де сувгъа тойгъандже, сув чекип берейим, – деди.

20Тез-тез гугюминдеки сувны ашлавгъа тёкип, сув чекмек ичюн къуюгъа тараф чапып кетти ве онынъ эписи девелерине сув чекип берди. 21Хызметчи, РАББИ онынъ ёлуны багъышлагъанмы-ёкъмы экен анъламакъ ичюн, сусып къызгъа бакъып тура эди. 22Девелер сувгъа тойгъан сонъ, хызметчи, агъырлыгъы беш грамм[*] олгъан, бурунгъа такъылгъан алтын купе ве къызнынъ къолларына эки дане, агъырлыгъы юз грамм[*] олгъан алтын билезлик алып, 23ондан:

– Сен кимнинъ къызы оласынъ? – деп сорады. – Айтса, бабанънынъ эвинде бизге геджелемек ичюн ер тапылырмы экен?

24– Мен Нахор ве Милкъанынъ огълу олгъан Бетуэлнинъ къызым, – деди о. 25Ве даа къошты: – Бизде тобаннен ем чокъ. Геджелемеге де ер тапылыр.

26Хызметчи седждеге къапанып, РАББИге ибадет этти 27ве бойле деди:

– Озюнинъ мераметини эфендиме эйлеген ве ишанчлы олгъан РАББИге, Ибраим-эфендимнинъ Алласына бинъ шукюрлер олсун! РАББИ мени дос-догъру ёлнен эфендимнинъ къардашынынъ эвине кетирди.

28Къыз чапып кетти ве бу шейлер акъкъында анасынынъ эвинде айтып берди. 29Рефикъанынъ Лаван адлы агъасы бар эди. О, чокъракъ янына, бу адамгъа чапып барды. 30Купени ве къардашынынъ къолларында билезликлерни корип, къардашы Рефикъанынъ: «Бу адам манъа буны деди», – деген сёзлерини эшитип, Ибраимнинъ хызметчисине барды ве оны девелеринен чокъракъ янында тургъаныны корьди. О, бойле деди:

31– РАББИден багъышлангъан адам, хош кельдинъ! Сен не ичюн тышары турасынъ? Мен сенинъ ичюн эв, девелеринъ ичюн ер азырладым.

32Хызметчи эвге кирди. Лаван девелернинъ эгерлерини чыкъарды ве оглерине тобаннен ем къойды. Ибраимнинъ хызметчисине ве онен олгъан адамларгъа аякъ ювмагъа сув кетирдилер 33ве софра къойдылар. Лякин хызметчи:

– Насыл ишнен кельгенимни айтмагъандже ашамайджагъым, – деди.

– Айт, – деди Лаван.

34– Мен Ибраимнинъ къулу олам, – айтып башлады хызметчи. – 35РАББИ меним эфендиме баягъы берекет берди, ве о, буюк адам олды: РАББИ онъа къой-эчкилер ве туварлар, кумюш ве алтын, хызметчи къызлар ве къуллар, девелер ве эшеклер берди. 36Эфендимнинъ апайы Саре[†] къартайгъанында, онъа огълан бала тапты, ве эфендим озюндеки бутюн барлыгъыны огълуна берди. 37Эфендим манъа: «Топракъларында мен яшагъан ханаанлыларнынъ къызларындан огълума апай алма. 38Бабамнынъ эвине ве халкъыма барып, огълума апай андан ал», – деп, мени емин эттирди.

39Мен эфендиме: «Бельки, о апай меннен къайтып кельмез», – дедим. 40О, исе манъа бойле деди: «Мен РАББИнинъ козю огюнде яшайым. О, сеннен Озюнинъ мелегини ёллайджакъ ве ишинъни онъундан кетиреджек. Сен огълума халкъымдан, бабамнынъ эвинден апай аладжакъсынъ. 41Меним халкъыма барсанъ, бу емининъден бош олурсынъ. Олар санъа къыз бермеселер биле, емининъден бошсынъ».

42Бугунь чокъракъ янына келип, мен дедим: «Я РАББИ, Ибраим-эфендимнинъ Алласы! Япмагъа ниетленген ишимни онъундан кетирсе! 43Мына мен шимди сув чокърагъы янында турам. Сув чекмек ичюн мында бир къыз кельгенде, мен онъа: “Гугюминъден манъа азчыкъ сув ичмеге берсе”, – деп айтарым. 44Эгер о манъа: “Ич! Девелеринъе де сув ичмеге берейим”, – деп айтса, демек, эфендимнинъ огълуна РАББИ тайинлеген апай будыр».

45Мен даа тюшюнип битирмезден эвель, омузында гугюм кетирген Рефикъа пейда олды. О, чокъракъкъа тараф тюшип, сув чекип башлагъанда, мен онъа: «Манъа сув ичмеге берсе», – дедим. 46О, деръал гугюмини омузындан тюшюрди ве: «Ич! Девелеринъе де сув ичмеге берейим», – деди. Мен ичтим, ве о, девелерге де сув ичмеге берди. 47Мен ондан: «Сен кимнинъ къызы оласынъ?» – деп сорадым. О манъа: «Нахор ве Милкъанынъ огълу олгъан Бетуэлнинъ къызы олам», – деди. Сонъ мен бурнуна купе ве къолларына билезликлер бердим. 48Озюм исе РАББИге седждеге къапанып ибадет эттим ве РАББИге, Ибраим-эфендимнинъ Алласына бинъ шукюрлер эттим. О, мени эфендимнинъ огълуна эфендимнинъ къардашынынъ къызыны алмакъ ичюн дос-догъру ёлнен кетирген эди. 49Эфендиме мерамет япаджакъсынъызмы ве онъа ишанчлы оладжакъсынъызмы, шимди манъа айтынъыз. Ёкъ олса биле, эписи бир айтынъыз. Сонъ онъа коре иш корерим.

50Лаваннен Бетуэл онъа бойле джевап бердилер:

– Бу иш РАББИдендир. Бизим къолумызда не бар? 51Рефикъа огюнъдедир, ал оны да кет. РАББИ айткъаны киби, о, эфендинънинъ огълуна апай олсун.

52Буны эшиткен Ибраимнинъ хызметчиси РАББИге ерге къадар бель букти. 53Сонъ кумюш ве алтын бахшышларнен берабер дюльбер урбаларны Рефикъагъа берди, онынъ агъасынен анасына да къыйметли бахшышлар берди. 54Бундан сонъ о ве онынъ ёлдашлары ашадылар-ичтилер ве анда геджеледилер. Сабадан турып, Ибраимнинъ хызметчиси:

– Манъа эфендиме кетмеге разылыкъ беринъиз, – деди.

55Лякин агъасынен анасы онъа:

– Къыз бизнен даа он кунь къадар олсун да, сонъ кетерсинъиз, – дедилер.

56– Мени ёлдан къалдырманъыз, – деди хызметчи. – РАББИ ишимни онъундан кетирди. Манъа кетмек ичюн разылыкъ беринъиз де, мен эфендиме къайтайым.

57– Къызны чагъырып, озюнден сорайыкъ, – дедилер олар.

58Рефикъаны чагъырдылар ве ондан:

– Бу адамнен кетеджексинъми? – деп сорадылар.

– Кетеджегим, – деди о.

59О заман олар къызкъардашы Рефикъаны, онынъ даясыны, Ибраимнинъ хызметчисини ве онынъ ёлдашларыны йибердилер. 60Рефикъагъа эляллыкъ[†] берип, онъа бойле дедилер:

– Къызкъардашымыз! Сенден бинълер, онар бинълер эвлят олсун! Эвлятларынъ душманларыны енъсин ве бойсундырсынлар!

61Рефикъа ве онынъ къыз хызметчилери девелерге минип, Ибраимнинъ хызметчиси пешинден кеттилер. Бойле этип, Ибраимнинъ хызметчиси Рефикъаны алып, эвине къайтып кетти.

62О вакъыт Исхакъ Беэр-Лахай-Роиден кетип, Негевде яшай эди. 63Акъшам устю, Исхакъ тюшюнджелерини ерли-ерине кетирмек ичюн, тарлагъа чыкъты. Козьлерини котерип бакъса – иште, девелер келелер. 64Рефикъа бакъып, Исхакъны корьди. Деведен тюшип, о, Ибраимнинъ хызметчисинден:

65– Тарла бою бизге тараф кельген бу адам кимдир? – деп сорады.

– Меним эфендим, – деди хызметчи.

О заман Рефикъа орьтю алды да, орьтюльди.

66Хызметчи Исхакъкъа бутюн олгъан шейлерни айтып берди. 67Сонъ Исхакъ Рефикъаны анасы Саренинъ чадырына кирсетти ве онъа эвленди. Бойле о, онынъ апайы олды. Исхакъ Рефикъаны севди, ве анасына олгъан яныгъы кечти.

#### 25


Ибраимнинъ Кетурадан олгъан эвлятлары

1Ибраим[†] даа бир кере эвленди, апайынынъ ады Кетура эди. 2О, Ибраимге Зимран, Ёкъшан, Медан, Мидьян, Ишбакъ ве Шуах адлы огълан балаларны тапты. 3Ёкъшаннынъ Шева ве Дедан адлы балалары олды. Деданнынъ огъуллары: Ашшурим, Летушим ве Леуммимдир. 4[+]Мидьяннынъ огъуллары будыр: Эфа[†], Эфер, Ханокъ, Авида ве Элдаа. Олар эписи Кетуранынъ эвлятларыдыр.

5Ибраим бутюн олгъан барлыгъыны огълу Исхакъкъа берди. 6Джариелеринден олгъан огъулларына исе Ибраим, даа сагъ олгъанда, бахшышлар берип, оларны огълу Исхакътан четке, шаркъкъа, шаркъ топракъларына ёллады.


Ибраимнинъ олюми ве дефн этильмеси

7Эписи олып, Ибраим 175 йыл яшады. 8О, баягъы яшта олгъан къарт олып, яшайышкъа тойып кечинди ве баба-деделерине къошулды. 9Огъуллары Исхакъ ве Исмаил Ибраимни Мамренинъ къаршысында, Цохар огълунынъ хитли Эфроннынъ тарласындаки Макъпела къобасында дефн эттилер. 10[+]Бу тарланы Ибраим Хетнинъ огъулларындан сатын алгъан эди. Анда Ибраим ве онынъ апайы Саре[†] дефн этильгенлер. 11Ибраим кечинген сонъ, Алла[†] онынъ огълу Исхакъны багъышлады. Исхакъ Беэр-Лахай-Рои янында яшай эди.


Исмаилнинъ эвлятлары

12Мына Ибраимнинъ огълу Исмаил (оны Ибраимге Саренинъ хызметчиси мысырлы[†] Хагъар тапты) ве онынъ эвлятлары акъкъында ривает.

13Буюгинден башлап кичкенесине баргъандже, Исмаил огъулларынынъ адлары будыр: Невайот (Исмаилнинъ биринджи догъгъан огълу), Кедар, Адбеэл, Мивсам, 14Мишма, Дума, Масса, 15[+]Хадад, Тема, Етур, Нафиш ве Кедма. 16Бу Исмаилнинъ огъуллары ве он эки халкъ башлыкъларынынъ адлары. Оларнынъ адлары койлерининъ ве къасабаларынынъ адлары олдылар.

17Исмаил эписи олып, 137 йыл яшады. Сонъ о кечинди ве баба-деделерине къошулды. 18[+]Онынъ эвлятлары Ашшургъа тараф Мысыр огюнде олгъан Хавиладан башлап Шургъадже ерлештилер. Олар озь агъа-къардашларынен душманлыкъта яшай эдилер.


Исав ве Якъупнынъ догъувы

19Мына Ибраимнинъ огълу Исхакъ ве онынъ эвлятлары акъкъында ривает.

Ибраимнинъ Исхакъ адлы огълу олды. 20Исхакъ къыркъ яшында олгъанда, о, Паддан-Арамдан олгъан арамлы Бетуэлнинъ къызы Рефикъагъа эвленди. Рефикъа, арамлы Лаваннынъ къызкъардашы эди. 21Апайы бала тапып оламагъаны ичюн, Исхакъ РАББИге дува этти. РАББИ Исхакънынъ дувасыны эшитти, ве апайы Рефикъа юклю олды. 22Онынъ ичинде олгъан огъуллары талашып башладылар, ве Рефикъа: «Бу манъа не ичюн олды?» – деп тюшюнди ве барып, РАББИден сорады. 23[+]РАББИ онъа бойле деди:

– Къурсагъынъда эки миллет бар. Ичинъден эки тюрлю халкъ пейда оладжакълар. Олардан бир халкъы башкъасындан кучьлюдже оладжакъ, ве кичкенесине буюги хызмет этеджек.

24Онъа догъмагъа вакъыт кельди. Мына, къурсагъында эгизлер эди. 25Биринджиси бутюн къырмызы ве юньлю урба киби чыкъты; онынъ адыны Исав къойдылар. 26Артындан, Исавнынъ табаныны къолунен тутып, къардашы чыкъты. Онъа Якъуп[†][*] деген ад[†] къойдылар. Олар догъгъанда, Исхакъ алтмыш яшында эди.


Исав озюнинъ биринджилигини сата

27Балалар буюдилер. Исав уста авджы, тарла адамы олды. Якъуп исе чадырларда яшагъан юваш адам олды. 28Ав этини бегенип, Исхакъ Исавны севе эди. Рефикъа исе Якъупны севе эди.

29Бир кунь Якъуп аш пиширгенде, Исав тарладан болдурып-узюлип къайтты. 30Исав Якъупкъа:

– Манъа анавы къырмызыдан ашамагъа берчи, – деди. – Мен болдурдым.

(Бунынъ ичюн онъа Эдом[*] деген лагъап бердилер.)

31[+]Якъуп Исавгъа:

– Сен манъа биринджи догъгъан акъкъынъны сат, – деди.

32– Мен ачтан олерим, – деди Исав. – Биринджи догъгъанымнынъ акъкъындан манъа не файда?

33– Башта емин эт, – деди Якъуп.

Исав емин этти ве Якъупкъа биринджи догъгъанынынъ акъкъыны сатты. 34[+]Сонъ Якъуп Исавгъа отьмек ве берджимек шорбасыны берди. Исав ашап ичти ве сонъ турып кетти. Бойле этип, Исав биринджи догъгъанынынъ акъкъыны козь огюне биле алмады.

#### 26


Исхакънынъ Герар шеэринде яшайышы

1[+]Ибраимнинъ[†] куньлеринде олгъан биринджи ачлыкътан гъайры, мемлекетте даа бир ачлыкъ олды. Исхакъ Герар[†] шеэрине, фелестинлилернинъ падишасы Авимелекке кетти. 2Исхакъкъа РАББИ[†] пейда олды ве бойле деди:

– Мысыргъа[†] барма, Мен санъа айтаджакъ мемлекетте ерлеш. 3[+]Бу мемлекет бою долашып юр. Мен сеннен олурым ве сени багъышларым: санъа ве сенинъ эвлятларынъа эписи бу топракъларны берерим ве бабанъ Ибраимге берген антымны ерине кетиририм. 4[+]Эвлятларынъны кок йылдызлары дайын чокъ сайылы этерим, оларгъа эписи бу топракъларны берерим. Эвлятларынъ ярдымынен ер юзюндеки эписи халкълар яхшылыкъ кореджеклер. 5Чюнки Ибраим Меним айткъанларымны динъледи ве онъа буюргъан эмирлеримни, низамнамелеримни ве къанунларымны[†] беджере эди.

6Исхакъ Герар шеэринде ерлешти. 7[+]О ернинъ адамлары ондан апайы акъкъында сорагъанларда, о:

– О, меним къызкъардашымдыр, – деди.

«Бу ернинъ адамлары мени Рефикъанынъ дюльберлиги ичюн ольдюрирлер», – тюшюнип, Исхакъ Рефикъа онынъ апайы олгъаныны айтмагъа къоркъты.

8Лякин анда яшагъанына баягъы вакъыт кечкен сонъ, фелестинлилернинъ падишасы Авимелек пенджереге бакъып, Исхакъ апайы Рефикъанен ойнашкъаныны корьди. 9Авимелек Исхакъны чагъыртты ве онъа:

– Керчектен де, о, сенинъ апайынъдыр. Насыл олып да, сен: «О, меним къызкъардашымдыр», – дединъ? – деди.

– Мени онынъ ичюн ольдюрирлер, деп тюшюндим, – деди онъа Исхакъ.

10– Сен бизнен япкъанынъ недир? – деди Авимелек. – Халкъымдан бири апайынънен яткъан олса, сен бизни къабаатлы этер эдинъ!

11Сонъ Авимелек бутюн халкъкъа эмир берди:

– Бу адамгъа я да онынъ апайына токъунгъан эр ким ольдюриледжектир.

12О топракъта Исхакъ ашлыкъ сачты, ве о йылы онынъ берекети юз къат чокъ олды. Онъа РАББИ берекет берди. 13Исхакъ зенгин олып, даа зияде зенгин адам олмагъандже, эп зенгинлеше эди. 14Исхакънынъ сюрюнен къой-эчкилери, туварлары, эм къуллары чокъ олдылар. Фелестинлилер оны пахыллап башладылар. 15[+]Олар даа Ибраим сагъ олгъанда, Ибраимнинъ къуллары къазгъан эписи къуюларны йыкъып, топракъкъа толдургъанлар. 16Сонъ Авимелек Исхакъкъа:

– Кет бизим арамыздан. Сен чокъ къудретли олдынъ, – деди.

17Исхакъ андан кетти, Герар вадийинде чадырларынен ерлешти ве анда яшап башлады. 18Даа бабасы Ибраим сагъ олгъанда къазылгъан ве Ибраим кечинген сонъ фелестинлилер йыкъкъан сув къуюларыны Исхакъ кене къазды, бу къуюларны кене бабасы берген адларнен адландырды.

19Исхакънынъ къуллары вадийде ер къазгъанда, анда сув чокърагъыны таптылар. 20Амма Герар чобанлары Исхакънынъ чобанларынен: «Бу бизим сувумыз», – деп къавгъа[†] эттилер. Къую «Къавгъа» деп адландырылды, чюнки чокъракъ ичюн Исхакънен къавгъа олды. 21Башкъа къую къаздылар, онынъ ичюн де къавгъа олды, ве онъа «Душманлыкъ» деген ад[†] къойдылар. 22О заман Исхакъ мындан даа узакъ кетти ве башкъа къую къазды. Бу къую ичюн энди къавгъа олмады, ве Исхакъ: «РАББИ бизге бол ер берди, ве биз ер юзюнде чокълашаджакъмыз», – деп, онъа «Бол Ер»[*] деген ад къойды. 23Андан Исхакъ Беэр-Шевагъа барды. 24О геджеси онъа РАББИ корюнди ве бойле деди:

– Мен бабанъ Ибраимнинъ Алласыдырым. Къоркъма, Мен сеннен. Мен сени багъышларым, къулум олгъан бабанъ Ибраимнинъ хатири ичюн эвлятларынъны чокъ сайылы этерим.

25Анда Исхакъ къурбан ерини[†] къурды ве РАББИге дува этти. Сонъ Исхакъ чадырыны къойды, ве онынъ къуллары къую къазып башладылар.


Исхакъ Авимелекнен анълашма тизе

26Сонъ Исхакъкъа Герардан везири Ахуззатнен ве аскербашы Пикъолнен берабер Авимелек кельди.

27– Мени козьден чыкъарып къувгъан сонъ, манъа неге кельдинъиз? – деп сорады олардан Исхакъ.

28– Сеннен РАББИ олгъаныны биз ачыкъ-айдын корьдик, – дедилер олар. – Онынъ ичюн бойле айттыкъ: арамызда емин олсун. Айды, анълашма тизейик. 29[+]Бизге ич бир тюрлю яманлыкъ этмейджегинъе емин эт. Биз санъа бир тюрлю яманлыкъ япмайып, тек яхшылыкъ япа эдик ве сени эсен-аман тынч йибердик. Шимди РАББИнинъ багъышлавы сеннен.

30Исхакъ оларгъа зияфет япты, ве олар ашап-ичтилер. 31Саба эрте турып, бири-бирлерине емин эттилер. Сонъ Исхакъ оларны йиберди, ве олар ондан эсен-аман кеттилер. 32Шу куню де Исхакънынъ къуллары онъа келип, къазгъан къуюларындан сув чыкъкъаныны хабер эттилер.

33Исхакъ бу къуюнынъ адыны Шива деп къойды. Онынъ ичюн бу куньгедже шу шеэрнинъ ады – Беэр-Шева.


Исавнынъ апайлары

34[+]Исав къыркъ яшында олгъанда, хитли Беэрийнинъ къызы Ехудитни ве хитли Элоннынъ къызы Басематны апай этип алды. 35Олар экиси Исхакъ ве Рефикъа ичюн агъырлыкъ эте эдилер.

#### 27


Якъуп Исхакъны багъышлай

1Исхакъ къартайгъанда, козьлери ярамай корип башлагъанда, о, озюнинъ буюк огълу Исавны чагъырды.

– Огълум! – деди онъа Исхакъ.

– Мен мындам, – деди онъа огълу.

2– Мен энди къартайдым, – деди Исхакъ. – Даа не къадар яшайджагъымны бильмейим. 3[+]Озь алетлеринъни, яйынъны ве окълугъынъны алып, тарлагъа авгъа чыкъ. 4Мен севген леззетли ашны азырла ве манъа кетир. Сонъ мен ашарым, ве ольмезден эвель джаным сени багъышлар.

5Рефикъа исе Исхакънынъ огълу Исавгъа айткъанларыны эшитти. Исав ав этинден кетирмек ичюн тарлагъа авгъа чыкъкъан сонъ, 6Рефикъа огълу Якъупкъа[†] бойле деди:

– Мен бабанънынъ Исав агъанъа: 7«Манъа ав этинден кетирип, леззетли аш азырла да, мен ашарым ве олюмимден эвель РАББИнинъ огюнде сени багъышларым», – деп айткъаныны эшиттим. 8Шимди, огълум, мен санъа буюргъан шейни динъле. 9Къой-эчкилер сюрюсине бар да, манъа андан эки яхшы бакъылгъан улакъ кетир. Мен олардан бабанъ севген леззетли ашны азырларым. 10Сен оны бабанъ огюне алып кетерсинъ; о, ашар ве ольмезден эвель сени багъышлар.

11– Агъам Исав юньлю адамдыр, – деди Якъуп анасы Рефикъагъа. – Меним терим исе тегиз. 12Барып да, бабам мени тутып бакъса, мен онынъ юзю огюнде яланджы олып, башыма багъышлав дегиль, къаргъыш къазанырым!

13Лякин анасы онъа:

– Огълум, сенинъ къаргъышынъ манъа олсун, тек айткъанымны динъле. Бар да, сорагъанымны кетир, – деди.

14Якъуп барып, улакъларны алды ве анасына кетирди. Анасы онынъ бабасы севген леззетли ашны азырлады. 15Сонъ Рефикъа эвинде олгъан буюк огълу Исавнынъ энъ яхшы урбаларыны алып, кичик огълу Якъупнынъ устюне кийдирди, 16къолларыны ве тегиз бойнуны улакъларнынъ терисинен сарды. 17Сонъ азырлагъан леззетли ашнен отьмекни огълу Якъупнынъ къолуна берди. 18Якъуп бабасына кирип:

– Бабам! – деди.

– Мен мындам, – деди бабасы. – Огълум, сен кимсинъ?

19– Мен Исав, сенинъ биринджи догъгъан огълунъ, – деди бабасына Якъуп. – Сен манъа насыл айттынъ, мен ойле де яптым. Отурып, ав этинден аша. Сонъ джанынъ мени багъышласын.

20– Огълум, – деди бабасы. – Не о къадар тез тапып кельдинъ я?

– РАББИ[†], сенинъ Алланъ, манъа къысмет этти, – деди Якъуп.

21– Кельчи яныма, огълум, – деди Исхакъ Якъупкъа. – Мен сени тутып бакъайым, огълум Исав сен экенсинъми-ёкъмы?

22Якъуп бабасы Исхакънынъ янына барды. Исхакъ Якъупны тутып бакъты ве:

– Сеси Якъупнынъ, къоллары Исавнынъ, – деди.

23Якъупнынъ къоллары агъасы Исавнынъ къоллары киби юньлю олгъанлары ичюн, Исхакъ Якъупны танымайып, багъышлады.

24Исхакъ:

– Керчектен де, сен меним огълум Исавсынъмы? – деп сорады.

– Эбет, мен, – деди Якъуп.

25– Манъа ав этинден ашамагъа бер, огълум, – деди Исхакъ. – Сонъ джаным сени багъышлар.

Якъуп бабасына ашнен шарапны алып берди, ве о, ашап-ичти. 26Сонъ бабасы Исхакъ онъа:

– Огълум, яныма келип, мени опь, – деди.

27Якъуп бабасынынъ янына келип, оны опьти. Исхакъ онынъ урбасындан кельген къокъуны алып, оны багъышлап, бойле деди:

– Мына, меним огълумнынъ къокъусы – РАББИ багъышлагъан тарладан кельген къокъу дайын.

28[+]Алла санъа кок чыкъыны, ернинъ энъ яхшы махсулларыны ве ашлыкънен шарапнынъ бол-берекетини берсин.
29Санъа халкълар хызмет этсинлер, миллетлер бель буксюнлер.
Агъаларынъа акимдарлыкъ эт, ананънынъ огъуллары санъа бель буксюнлер.
Сени къаргъагъан адамлар къаргъышлы олсун,
сени багъышлагъан адамлар багъышлангъан олсунлар!


Исав багъышлав истей

30Исхакъ огълу Якъупны багъышлагъан сонъ, Якъуп бабасы Исхакънынъ юзю огюнден чыкъкъан сонъ, онынъ агъасы Исав авдан къайтты. 31О да леззетли ашны азырлады ве бабасына келип:

– Тур, бабам, огълунъ кетирген ав этинден аша. Сонъ мени багъышла, – деди.

32Бабасы Исхакъ ондан:

– Сен кимсинъ? – деп сорады.

– Мен сенинъ огълунъ! – деди Исав. – Сенинъ биринджи догъгъан огълунъ Исавым!

33Исхакъ къоркъусындан чокъ титреп башлады ве бойле деди:

– Я, сен кельмезден эвель манъа ав этинден кетирип ашаткъан ве мен оны багъышлагъан ким эди? Энди о, багъышлангъан оладжакъ.

34Исав, бабасынынъ сёзлерини эшитип, буюк ве аджджы толу къыямет къопарды ве бабасына:

– Бабам! Мени де багъышла, – деди.

35Лякин бабасы онъа:

– Сенинъ къардашынъ айнеджиликнен келип, багъышлавынъны алды, – деди.

36[+]– Тевеккель онынъ адыны Якъуп[*] деп къоймадылар, – деди Исав. – О энди эки кере мени алдатты. Башта биринджи догъгъан акъкъымны алды, шимди исе багъышлавымны алды!

Ве даа къошты:

– Аджеба, сен манъа багъышлав къалдырмадынъмы?

37– Мен оны сенинъ устюнъе акимдар этип къойдым, эписи агъа-къардашларыны да онъа къуллукъкъа бердим, – деп джевап берди Исхакъ Исавгъа. – Ашлыкънен шарапны да онъа бердим. Сен ичюн мен не япып олурым, огълум?

38Лякин Исав бабасына:

– Бабам, аджеба, сенинъ тек бир дане багъышлавынъ бар эдими? Бабам, мени де багъышла, – деди ве юксек сеснен агълап башлады. 39Сонъ бабасы Исхакъ онъа бойле джевап берди:

– Динъле! Яшагъан ерлеринъ кок чыкъындан ве берекетли ерден узакъ оладжакътыр.
40[+]Къылычынъ не тапса, онен яшайджакъсынъ ве къардашынъа хызмет этеджексинъ.
Лякин вакъыт келир, сен исьян котерип, онынъ зулумыны бойнунъдан алып ташлайджакъсынъ.

41Якъуп бабасындан багъышлавны алгъаны ичюн, Исавнынъ оны корьмеге козю ёкъ эди, ве Исав юрегинде: «Бабама янып агълайджакъ куньлеримиз якъынлаша. Сонъ мен къардашым Якъупны ольдюририм», – деди. 42Лякин буюк огълу Исавнынъ сёзлерини Рефикъагъа етиштирдилер. Рефикъа кичик огълу Якъупны чагъырттып, онъа бойле деди:

– Агъанъ Исав сени ольдюрмеге истей. 43Огълум, айткъанларымны динъле: Харангъа, меним агъам Лавангъа къач. 44-45Агъанънынъ гъазабы кечип, санъа къаршы олгъан ачувы ятышып, агъанъ сен япкъанынъны унутмагъандже, бир къач вакъыт анда яшап тур. Сонъ мен адам ёлларым ве сени андан алырым. Бир куньде экинъизни джоймагъа истемейим.


Исхакъ Якъупкъа Лавангъа кетмеге буюра

46[+]Рефикъа Исхакъкъа:

– Бу хитли къызларындан яшайышым козюме корюнмей, – деди. – Эгер Якъуп бу ернинъ хитли къызларындан бирини апай этип алса, манъа яшайыш не керек?

#### 28

1Исхакъ Якъупны[†] чагъырып, оны багъышлады ве бойле огют берди:

– Ханаан къызларындан озюнъе апай алма. 2[+]Тур да, Паддан-Арамгъа, ананънынъ бабасы Бетуэлнинъ эвине бар. Озюнъе андан, дайынъ Лаваннынъ къызларындан апай ал. 3Къудретли Алла[†] сени багъышласын, сени арттырсын ве чокъ сайылы этсин. Сенден пек чокъ халкъ асыл олсун. 4[+]Сен вакътынджа яшагъан, Алла Ибраимге[†] берген топракъкъа саип ол, Ибраимге берген багъышлавны Алла санъа ве эвлятларынъа берсин.

5Сонъ Исхакъ Якъупны йиберди. Якъуп Паддан-Арам топрагъына, арамлы Бетуэлнинъ огълу олгъан Лавангъа, Якъупнынъ ве Исавнынъ анасы Рефикъанынъ агъасына кетти.


Исавнынъ апайы олгъан Махалат

6Исав хабер алды ки, Исхакъ Якъупны багъышлады, Якъупны багъышлап, апай алмакъ ичюн Паддан-Арамгъа ёллады, «Ханаан къызларындан апай алма», – деген огют берди, 7ве Якъуп ана-бабасынынъ айткъанларыны динълеп, Паддан-Арамгъа кетти. 8О вакъыт Исав Ханаан къызлары бабасы Исхакънынъ юрегине ятмагъанларыны анълады. 9[+]Исмаилге барып, Ибраимнинъ огълу Исмаилнинъ къызы Махалатны, Невайотнынъ къызкъардашыны озюне даа бир апай этип алды.


Якъупнынъ тюшю

10Якъуп Беэр-Шевадан чыкъып, Харангъа ёл алды. 11Бир ерге келип, кунеш къавушкъаны[†] ичюн, анда геджелемеге токътады. О ернинъ ташларындан бирини алды да, башынынъ тюбюне къойып, анда ятты 12ве бойле тюш корьди: ер устюнде мердивен тура, онынъ тёпеси коклерге тие, ве Алланынъ мелеклери[†] онынъ устюнден котериле ве эне эдилер. 13[+]Онынъ устюнде РАББИ турып, Якъупкъа: «Мен – РАББИм, деденъ Ибраимнинъ Алласы ве Исхакънынъ Алласыдырым, – деди. – Сен яткъан топракъны санъа ве эвлятларынъа береджегим. 14[+]Эвлятларынъ топракъ тозу дайын чокъ сайылы оладжакъ, гъарп ве шаркъкъа, шималь ве дженюпке даркъалып яшайджакъ. Сенинъ ярдымынънен ве эвлятларынънынъ ярдымынен бутюн ер юзюндеки халкъларны багъышларым. 15Мен сеннен оладжагъым. Къайда бармасанъ, эр ерде сени къорчаларым ве сени бу ерге къайтарырым. Санъа айткъанымны япмагъандже, сени къалдырмайджагъым».

16Якъуп юкъудан уянды ве:

– Керчектен де бу ерде РАББИ бар! Мен исе бильмей эдим я! – деди. 17Къоркъып, о: – Не къадар къоркъунчлы экен бу ер. Бу – Алланынъ Эвидир, башкъа бир шей дегиль. Кок къапуларыдыр бу! – деди.

18[+]Саба эрте турып, Якъуп башынынъ тюбюне къойгъан ташны алып, оны абиде этип, догъру тиклеп къойды ве устюне зейтюн ягъы тёкти. 19[+]Бу ернинъ адыны Якъуп Бет-Эль[*] деп къойды, эвель исе о шеэр Луз деп адлана эди.

20[+]Сонъ Якъуп бойле сёз берди:

– Эгер Алла меним янымда олса, кеткен ёлумда мени къорчаласа, ашамакъ ичюн отьмек ве киймек ичюн урба берсе, 21эгер мен эсен-аман бабамнынъ эвине къайтсам ве РАББИ меним Аллам олса, 22[+]мына бу мен абиде этип къойгъан таш Алланынъ Эви олур. Сен береджек эр бир шейинъден мен Санъа он пайда бир пайыны[†] береджегим.

#### 29


Якъуп Рахельнен корюше

1Ёлуны девам этип, Якъуп[†] шаркъ огъулларынынъ топрагъына кельди. 2Бакъып, тарлада къуюны ве онынъ янында къой-эчкилерининъ учь сюрюси яткъаныны корьди. Бу къуюдан адамлар сюрюлерге сув бере эдилер. Къуюнынъ агъзы балабан ташнен япылгъан эди. 3Анда бутюн сюрюлер топлангъан сонъ, ташны четке юварлатып къоя эдилер ве къой-эчкилерге сув бере эдилер. Сонъ ташны кене озюнинъ ерине, къуюнынъ агъзына къоя эдилер.

4– Агъаларым, сиз къайдансынъыз? – деп сорады чобанлардан Якъуп.

– Харанданмыз, – деп джевап бердилер олар.

5– Сиз Нахорнынъ торуны Лаванны билесинъизми? – деп сорады олардан Якъуп.

– Билемиз, – дедилер олар.

6– Сагъ-селяметми[†] о? – деди Якъуп.

– Сагъ-селямет, – дедилер олар. – Мына онынъ къызы Рахель къой-эчкилерни айдап келе.

7– Кунь даа ярыгъа етмеди, айванларны топламагъа вакъыт кельмеди, – деди Якъуп чобанларгъа. – Къой-эчкилерге сув беринъиз де, барып отлатынъыз.

8Лякин олар:

– Сув берип оламаймыз. Эписи сюрюлер топлангъан сонъ, адамлар ташны къуюнынъ агъзындан четке юварлатырлар да, биз къой-эчкилеримизге сув берермиз, – дедилер.

9Олар лакъырды этип тургъанда, бабасынынъ къой-эчкилеринен берабер Рахель кельди. О, оларны отлата эди. 10Дайысы Лаваннынъ къызы Рахельни ве къой-эчкилерини корип, Якъуп якъынлашты, къуюнынъ агъзындан ташны алып четке юварлатты, дайысынынъ къой-эчкилерине сув берди. 11Сонъ Якъуп Рахельни опьти ве окюр-окюр агълап, 12онынъ сой-сопы, Рефикъанынъ огълу олгъаныны айтты. Рахель чапып кетти ве эписини бабасына айтты. 13Лаван татасынынъ огълу Якъуп акъкъында эшиткен сонъ, онынъ къаршысына чапып чыкъты, оны къучакълап опьти ве эвине алып кетти. Якъуп Лавангъа бутюн олгъан шейни айтып берди. 14Лаван онъа:

– Керчектен де, сен меним кемигим, меним вуджудымсынъ! – деди.

Якъуп онда бир ай отурды.


Якъуп Рахель ве Леагъа хызмет эте

15Сонъ Лаван Якъупкъа бойле деди:

– Аджеба, сен меним союм олгъанынъ ичюн, манъа бес-бедава хызмет этеджексинъми? Насыл акъ тёлейим санъа, айт.

16Лаваннынъ эки къызы бар эди: буюгининъ ады Леа, кичигининъ исе Рахель эди. 17Леанынъ козьлери зайыф эди, Рахель исе эм тюз эндамлы, эм дюльбер эди. 18Якъуп Рахельге севда олды ве Лавангъа:

– Сенинъ кичик къызынъ Рахель ичюн санъа еди йыл хызмет этеджегим, – деди.

19– Яхшы, – деди Лаван. – Оны башкъасына бергендже, санъа бергеним яхшы. Менде къала бер.

20Якъуп Рахель ичюн еди йыл хызмет этти. Амма, Рахельни севгени ичюн, олар онынъ козюне бир къач кунь дайын корюндилер. 21Ахыры-сонъу Якъуп Лавангъа:

– Хызметимнинъ вакъты битти. Манъа апайымны бер, мен онъа эвленмеге истейим, – деди.

22Лаван о ернинъ эписи адамларыны топлап, той япты. 23Акъшам исе Лаван къызы Леаны алды, Якъупкъа кирсетти, ве Якъуп онен ятты. 24(Хызмет этмек ичюн, Лаван Леагъа озь хызметчиси Зилпаны берген эди.)

25Саба кельген сонъ, Рахельнинъ ерине Леа олгъаны ачылды!

– Меннен япкъанынъ недир? – деп сорады Якъуп Лавандан. – Мен санъа Рахель ичюн хызмет этмедимми? Не ичюн сен мени алдаттынъ?

26– Бизим тарафларда биринджи догъгъан къыз акъайгъа чыкъмагъандже, кичигини бермеге адет ёкъ, – деди Лаван. 27[+]– Леанынъ той афтасы кечсин. Сонъ даа еди йыл хызметинъ ичюн, биз санъа Рахельни де берермиз.

28Якъуп ойле де япты. Той афтасы кечкен сонъ, Лаван къызы Рахельни онъа акъайгъа берди. 29Лаван къызы Рахельге, онъа хызмет этмек ичюн, озь хызметчисини Билханы берди. 30[+]Якъуп Рахельнен ятты. О, Рахельни Леадан зияде севе эди. Сонъ Якъуп Лавангъа даа еди йыл хызмет этти.


Якъупнынъ балалары

31[+]РАББИ[†] Якъупнынъ Леаны корьмеге козю олмагъаныны корьди ве онынъ къурсагъыны бала-чагъалы этти; Рахель исе бала тапып оламай эди. 32Леа юклю олып, огълан бала тапты ве: «РАББИ меним кедеримни корьди. Энди акъайым мени север», – деп, баланынъ адыны Рубен[*] къойды. 33Леа кене юклю олды ве огъул тапты. «РАББИ акъайымнынъ мени корьмеге козю олмагъаныны эшитти, манъа бу баланы да берди», – деп, онынъ адыны Шимеон[*] къойды. 34Кене юклю олып, огълан бала тапты ве: «Энди акъайым манъа япышыр, чюнки мен онъа учь огълан таптым», – деди. Бунынъ ичюн онынъ адыны Левий[*] къойды. 35Сонъ кене юклю олып, кене огълан тапты ве: «Бу сефер РАББИни макътарым!» – деди. Онынъ ичюн огълунынъ адыны Ехуда[*] къойды. Бундан сонъ бала тапмакъны токътатты.

#### 30

1Рахель Якъупкъа[†] бала тапып оламагъаныны корип, татасыны пахыллап башлады ве Якъупкъа:

– Манъа бала бер, – деди. – Эгер бермесенъ, мен олерим.

2Якъуп Рахельге ачувланып, онъа:

– Мен санъа бала бермеген Алла[†] дегилим! – деди.

3– Мына меним хызметчим Билха, – деди Рахель. – Онен ят. Ондан балалы олайым деп, о, манъа бала тапсын.

4Рахель хызметчиси Билханы онъа апай оларакъ берди, ве Якъуп онен ятты. 5Билха юклю олып, Якъупкъа огълан бала тапты.

6– Алланынъ козю догъру, – деди Рахель. – Керчектен де О, мени эшитип, манъа огълан бала берди.

Онынъ ичюн огъланнынъ адыны Дан[*] къойды. 7Рахельнинъ хызметчиси Билха кене юклю олды ве Якъупкъа даа бир огълан тапты.

8– Алланынъ кучюнен мен татамнен курештим ве гъалип чыкътым, – деп, Рахель огъланнынъ адыны Нафталий[*] къойды.

9Леа исе, озю бала тапмакъны токътаткъаныны корип, Зилпаны алып, Якъупкъа апай оларакъ берди. 10Сонъ Леанынъ хызметчиси Зилпа Якъупкъа огълан бала тапты.

11– Не къадар къысмет! – деп, Леа баланынъ адыны Гъад[*] къойды.

12Сонъ Леанынъ хызметчиси Зилпа Якъупкъа экинджи огълан баланы тапты.

13– Бу меним бахтыма! Энди апайлар мени бахтлы деп саярлар, – деди Леа ве баланынъ адыны Ашер[*] къойды.

14Бир заманда, богъдай орулгъан вакъытта Рубен барып, тарлада мандрагор[*] махсулларыны тапты ве оларны анасы Леагъа кетирди. Рахель Леагъа:

– Огълунъ кетирген мандрагорлардан манъа берсе, – деди.

15[+]– Акъайымны менден тутып алгъанынъ аз олдымы санъа? – деди Леа. – Энди огълум кетирген мандрагорларны да алмагъа истейсинъми?

– Эгер огълунънынъ мандрагорларыны манъа берсенъ, – деди Рахель, – акъайым бугунь гедже сеннен ятар.

16Акъшам Якъуп тарладан къайткъанда, Леа онынъ къаршысына чыкъып:

– Бугунь манъа кир. Мен сени огълум кетирген мандрагорларгъа сатын алдым, – деди. О геджеси Якъуп Леанен ятты. 17РАББИ Леаны эшитти. Леа о геджеси кене юклю олды ве Якъупкъа бешинджи огълан баланы тапты.

18– Бу, – акъайыма хызметчимни бергеним ичюн манъа Алланынъ мукяфатыдыр, – деп, Леа баланынъ адыны Йиссакъар[*] къойды.

19Леа кене юклю олды ве Якъупкъа алтынджы огълан баланы тапты.

20– Алла манъа аджайип бахшыш берди. Энди акъайым манъа урьмет этеджек, чюнки мен онъа алты огълан бала таптым, – деди Леа ве огълунынъ адыны Зевулун[*] къойды.

21Сонъ Леа къыз бала тапты ве онынъ адыны Дина къойды. 22Сонъ Алла Рахельни хатырлады, оны эшитти ве къурсагъыны бала-чагъалы этти. 23Рахель юклю олды ве огълан бала тапып:

– Алла меним масхаралыгъымдан азат этти, – деди. 24Рахель баланынъ адыны Юсуф[*] къойды ве:

– РАББИ манъа даа бир огълан бала берсин, – деди.


Якъуп ве Лаван арасындаки анълашма

25Рахель Юсуфны догъгъан сонъ, Якъуп Лавангъа бойле деди:

– Манъа озь ериме, озь топрагъыма кетмеге разылыкъ бер; мен къайтайым. 26Апайларымнен балаларыма да меннен кетмеге разылыкъ бер. Мен олар ичюн санъа хызмет эттим. Насыл чалышкъанымны озюнъ билесинъ.

27– Сенинъ козюнъде урьмет къазангъан олсам, мени динъле, – деди онъа Лаван. – Фалда чыкъкъанына коре, РАББИ мени сенинъ хатиринъ ичюн багъышлады. 28Озюнъе насыл мукяфат истесенъ, санъа берерим.

29– Насыл чалышкъанымны ве мен олгъанда айванларынъ насыл яхшы олгъанларыны озюнъ билесинъ, – деди Якъуп. – 30Мен кельгенде, айванларынъ аз эди, энди исе чокъ олды! Меним келювимнен РАББИ сени багъышлады. Лякин озь эвим ичюн мен не вакъыт чалышаджагъым?

31– Не берейим санъа? – деди Лаван.

– Манъа сенден бир шей керекмей, – деди Якъуп. – Айткъанымны япсанъ, мен кене сенинъ къой-эчкилеринъни бакъарым ве къорчаларым. 32Бугунь эписи къой-эчкилерни айланып чыкъайым да, олардан эписи бенекли ве чубар айванларны, къозулардан эписи къара сойларыны, улакълардан да эписи чубар ве бенекли сойларыны айырып алырым. Бу меним мукяфатым олур. 33Сонъра мукяфатымны бакъмагъа кельгенинъде, санъа догърулыгъым джевап берер: менде бенексиз ве чубар олмагъан улакъны, я да къара олмагъан къозуны корьсенъ, демек, мен оны сенден хырсызладым.

34– Келиштик, – деди Лаван. – Айткъанынъ дайын олсун.

35О куню Лаван сырлы ве чубар текелерни, эписи бенекли ве чубар эчкилерни, эписи беяз лекели ве эписи къара къозуларны айырып алды ве огъулларына берди, 36оларны Якъуптан учь куньлюк ёлгъа ёллады. Якъуп Лаваннынъ къалгъан къой-эчкилерини бакъа эди. 37Якъуп тазе сельби, бадем ве платаннынъ пытакъларыны алып, оларнынъ къабугъыны кесип, беяз агъач ёлакъларыны ачты. 38Сыдырылгъан пытакъларны сув ашлавларына, сув ичкен къой-эчкилерининъ огюне къойды. Къой-эчкилер мында ичмеге келе эдилер ве къача эдилер. 39Къой-эчкилер къачкъанда, ёлакълы пытакъларгъа бакъа ве сырлы, бенекли ве чубар къой-эчкилер догъа эдилер. 40Якъуп къозуларны айыра, къой-эчкилерни исе Лаваннынъ сырлы ве эписи къара къой-эчкилерине къаршы къоя эди. Озюнинъ сюрюлерини о айры тута эди, оларны Лаваннынъ къой-эчкилеринен берабер къошмай эди. 41Эр вакъыт, сагълам къой-эчкилер къачкъанда, айванлар пытакъларгъа бакъып къачсынлар деп, Якъуп ашлавларгъа, къой-эчкилернинъ козьлери огюне пытакъларны къоя эди. 42Зайыф къой-эчкилер къачкъанда исе, къоймай эди. Бойлеликнен, зайыф айванлар Лаваннынъки, сагълам айванлар исе Якъупнынъки ола эдилер. 43Якъуп пек зенгин адам олды, онынъ пек чокъ къой-эчкилери, хызметчи къызлары ве къуллары, девелери ве эшеклери бар эдилер.

#### 31


Якъуп къачып кете

1Якъуп[†] Лаваннынъ огъуллары бойле деп айткъанларыны эшитти:

– Якъуп бабамызнынъ бутюн барлыгъыны алды, бабамызнынъ байлыгъынен бай олды.

2Якъуп, Лаван энди онъа чырай сыткъаныны озю де корип башлады.

3РАББИ[†] Якъупкъа:

– Баба-деделеринънинъ топрагъына, сой-сопларынъа къайт, – деди. – Мен сеннен олурым.

4Якъуп, озюнинъ къой-эчки сюрюлери отлангъан тарлагъа Рахель ве Леаны чагъыртты 5ве оларгъа:

– Бабанъыз энди манъа чырай сыткъаныны корем, – деди. – Лякин бабамнынъ Алласы эр вакъыт меннен эди. 6Бабанъызгъа олгъан кучь-къуветимнен хызмет эткенимни озюнъиз билесинъиз. 7О, исе мени алдатып, он кере къадар мукяфатымны денъиштирди. Амма Алла онъа манъа яманлыкъ япмагъа ёл бермеди. 8Бабанъыз: «Бенекли айванлар мукяфатынъ оладжакъ», – дегенде, эписи къой-эчкилер бенекли догъа эдилер. «Сырлы айванлар мукяфатынъ оладжакъ», – дегенде де, эписи къой-эчкилер сырлы догъа эдилер. 9Бойлеликнен, Алла бабанъызнынъ айванларыны тутып алып, манъа берди.

10Бир кере, къой-эчкилер къачкъанда, мен тюшюмде къой-эчкилер устюне чыкъкъан эписи текелер ве къочкъарлар сырлы, бенекли ве чешит ренкли олгъанларыны корьдим.

11«Якъуп!» – деп чагъырды мени тюшюмде Алланынъ Мелеги.

«Мен мындам», – дедим мен.

12О, манъа:

«Бакъса, къой-эчкилер устюне чыкъкъан эписи текелер ве къочкъарлар сырлы, бенекли ве чешит ренкли, чюнки Мен Лаван сеннен нелер япкъаныны корем. 13[+]Мен Бет-Эльде санъа корюнген Алладырым. Анда сен таш абиденинъ устюне зейтюн ягъы тёктинъ ве анда Манъа сёз бердинъ. Шимди бу ерден чыкъып кет де, сой-сопларынънынъ топрагъына къайт», – деди.

14Рахель ве Леа Якъупкъа бойле джевап бердилер:

– Бабамызнынъ эвинде мирасымыз ве барлыгъымыз ёкъ. 15О, бизлерни огей киби коре: о бизни сатты ве биз ичюн берильген акъчаны масраф этти. 16Керчектен де, Алла бабамдан тутып алгъан бутюн барлыгъы бизимки ве балаларымызнынъкидир. Шимди Алла санъа айткъанынынъ эписини яп.

17Сонъ Якъуп балаларынен апайларыны девелер устюне отуртты, 18бутюн айванларыны ве бутюн ишлеп тапкъан барлыгъыны, озюнинъ Паддан-Арамда ишлеп тапкъан айванларыны алды ве бабасы Исхакънынъ топрагъы Ханаангъа ёл алды. 19Лаван къойларны къыркъмагъа кеткенде, Рахель бабасынынъ путларыны хырсызлады. 20Бойле этип, Якъуп арамлы Лаванны алдатты: озюнинъ кеткени акъкъында бир шей айтмайып, 21бутюн барлыкъ-вариетинен къачты. Дерьядан кечип, Гилад байырларына тараф кетти.


Лаван Якъупны излей

22Учюнджи куню Лавангъа Якъуп къачкъаны акъкъында етиштирдилер. 23Лаван сой-сопларыны янына алып, Якъупнынъ артындан еди кунь къувалады, Гилад байырларында онъа якъынлашты. 24Лякин о геджеси Алла арамлы Лавангъа тюшюнде келип, онъа:

– Бакъ, мукъайт ол, Якъупкъа къаршы бир къыйыш лаф айтма! – деди.

25Лаван Якъупнынъ артындан етти. Якъуп чадырыны байырларда къойды, Лаван да озь сой-сопларынен берабер чадырларыны Гилад байырларында къойды. 26Лаван Якъупкъа деди:

– Не яптынъ сен? Сен мени алдаттынъ, къызларымны дженкте туткъан эсирлер дайын алып кеттинъ! 27Не ичюн сен мени алдатып, манъа бир шей айтмайып, менден гизли къачтынъ? Мен сени зевкъ-сефанен, тюркюлернен, даре ве сантырны чалдырып озгъарыр эдим. 28Сен манъа торунларымнен къызларымны опьмеге биле бермединъ. Сен ахмакълыкъ яптынъ. 29Меним сизге яманлыкъ япмагъа къуветим бар, лякин бабанъызнынъ Алласы кечкен гедже манъа: «Бакъ, мукъайт ол, Якъупкъа къаршы бир къыйыш лаф айтма!» – деди. 30[+]– Сонъ девам этип: – Яхшы. Бабанъ эвине къайтмагъа пек истегенинъ ичюн кеткенсинъ, я путларымны не ичюн хырсызладынъ? – деди.

31– Къызларынъны менден къайтарып алырсынъ, деп къоркътым, – деп джевап берди Якъуп Лавангъа. 32– Лякин путларынъны кимден тапсанъ, о, сагъ къалмаз. Сойларымызнынъ козю огюнде шейлеримнинъ бутюнини бакъып чыкъ да, озюнъкини ал.

Путларны Рахель хырсызлагъанындан Якъупнынъ хабери ёкъ эди.

33Лаван Якъупнынъ, Леанынъ ве эки хызметчи апайынынъ чадырларыны бакъып чыкъты, лякин тапалмады. Леанынъ чадырындан чыкъып, Рахельнинъ чадырына кирди. 34Рахель исе путларны алып, девенинъ эгери тюбюне къойды ве озю эгер устюне отурды. Лаван бутюн чадырны акътарып чыкъты, лякин бир шей тапмады. 35Рахель бабасына:

– Эфендим, къаршынъа турып оламагъаным ичюн, манъа ачувланма: устюм кирли, – деди.

Лаван эр ерни акътарып чыкъты, лякин путларны тапмады. 36Энди Якъупнынъ ачувы чыкъты, ве о, Лаваннен давалашып башлады. Якъуп Лавангъа деди:

– Меним не къабаатым бар? Сен мени пешимден къайсы гунам ичюн къувалайсынъ? 37Меним бутюн шейлеримни акътарып чыкътынъ, озюнъ шейлеринъден не таптынъ? Оны сой-сопларымнынъ ве сой-сопларынънынъ козю огюнде косьтер, олар бизни суд этсинлер. 38Мен сеннен йигирми йыл эдим: къойларынъ ве эчкилеринъ ичини ташламай эдилер, сюрюнънинъ къочкъарларыны мен ашамай эдим. 39Кийик айван парчалагъан къой-эчкини санъа кетирмей эдим – бу меним зарарым эди. Куньдюз гъайып ола эдими, гедже гъайып ола эдими, фаркъы ёкъ, сен менден сорай эдинъ. 40Куньдюз – сыджакъ, гедже – сувукъ мени къыйнай эди, юкъум да менден къачып кете эди. 41Эвинъде олгъан йигирми йылым бойле эдилер. Эки къызынъ ичюн мен санъа он дёрт йыл хызмет эттим, къой-эчкилеринъ ичюн даа алты йыл чалыштым, сен исе мукяфатымны он кере денъиштирдинъ. 42Эгер бабамнынъ Алласы, Ибраимнинъ[†] Алласы ве Исхакънынъ Дешети меннен олмагъан олса, сен мени бош къолумнен йиберер эдинъ. Лякин Алла меним белямны ве къолларымнынъ ишини корьди ве тюневин сени суд этти.


Якъупнынъ Лаваннен бирлешмеси

43Лаван Якъупкъа бойле джевабыны берди:

– Къызлар – меним къызларым, балалар – меним балаларым, къой-эчкилер де – меним къой-эчкилеримдир. Мында сен корьген эр бир шей – менимкидир. Амма озь къызларым я да олар догъгъан балалар ичюн мен шимди не япа билем? 44Айды, анълашма тизейик; о, бизге шаат олсун.

45[+]О заман Якъуп бир таш алып, оны абиде этип, тиклеп къойды. 46Якъуп сой-сопларына:

– Ташларны джыйынъыз, – деди.

Олар ташларны кетирип, бир тёпе яптылар, ве о тёпенинъ устюнде ашап-ичтилер. 47Лаван бу тёпенинъ адыны Егар-Сахадута деп къойды, Якъуп исе оны Гъал-Эд[*] деп адландырды. 48Лаван Якъупкъа:

– Бугунь бу тёпе – бизге шааттыр, – деди.

Онынъ ичюн бу ернинъ адыны Гъал-Эд деп къойдылар. 49Бу ерге Мицпа[*] деген ад[†] да къойдылар, чюнки Лаван:

– Биз бири-биримизден узакълашкъанымызда, РАББИ экимизнинъ япкъанларымызны корьсюн. 50Эгер сен къызларымнынъ джанларыны агъырттырсанъ, я да олардан гъайры озюнъе даа апай алсанъ, бакъ, арамызда адам олмаса да, бизге Алла шааттыр, – деди.

51Лаван Якъупкъа даа:

– Мына бу тёпе ве мына арамызгъа къоюлгъан абиде. 52Бу тёпе шааттыр, бу абиде де шааттыр. Мен санъа яманлыкъ япмакъ ичюн тёпенинъ о бир тарафына кечмейджегим, сен де абиденинъ ве тёпенинъ бу тарафына манъа яманлыкъ япмакъ ичюн кечме. 53[+]Ибраимнинъ Алласы, Нахорнынъ Алласы, баба-деделерининъ Алласы бизге къады олсун, – деди.

Якъуп бабасы Исхакънынъ Дешетинен емин этти. 54Сонъ Якъуп байыр тёпесинде къурбан чалды ве ашамакъ ичюн сой-сопларыны чагъырды. Олар ашадылар ве байыр тёпесинде геджеледилер.

55Саба эрте Лаван турды ве къызларынен торунларыны опип, оларгъа эйилик тиледи ве озь эвине къайтты.

#### 32


Якъуп Исавнен корюшмек ичюн азырлана

1Якъуп[†] исе озь ёлунен кете берди. Онынъ къаршысына Алланынъ мелеклери[†] чыкътылар. 2Оларны корип, Якъуп:

– Бу, Алланынъ ордусы, – деди ве о ернинъ адыны Маханаим[*] деп къойды.

3Якъуп Эдом мемлекетине, Сеир топрагъында олгъан агъасы Исавгъа хаберджилерни йиберди, 4оларгъа эмир берди:

– Эфендим Исавгъа бойле айтынъыз: «Къулунъ Якъупнынъ айткъанлары будыр: “Мен вакътынджа Лаванда яшай эдим, шимдигедже анда отура эдим. 5Энди огюзлерим, эшеклерим, къой-эчкилерим, хызметчи къызларым ве къулларым бар. Козюнъ огюнде мерамет къазанайым деп, мен санъа, эфендиме, бу хаберни ёллайым”».

6Хаберджилер Якъупкъа къайтып:

– Биз сенинъ агъанъ Исавгъа бардыкъ. О, сенинъ къаршынъа келе, онен берабер дёрт юз адам келелер, – дедилер.

7Якъуп пек къоркъты ве шашмалады. Онен олгъан адамларны, къой-эчкилерни, туварларны ве девелерни болип, эки ордунен къойды.

8«Эгер Исав бир ордугъа уджюм этип, урса, – деп тюшюнди Якъуп, – ич олмагъанда, экинджи орду къачып къуртарылыр».

9[+]Сонъ Якъуп ялварды:

– Дедем Ибраимнинъ[†] Алласы, бабам Исхакънынъ Алласы, манъа: «Сенинъ топрагъынъа, сой-сопларынъа къайт, Мен санъа яхшылыкъ япарым», деген РАББИ[†]! 10Манъа, къулунъа косьтерген бутюн мераметинъе ве ишанчлыгъынъа мен ляйыкъ дегилим. Иордан дерьясыны мен къолумда бир таякънен кечтим, шимди исе эки ордум бар. 11Мени агъамнынъ къолундан, Исавнынъ къолундан къуртар. Мен къоркъам ки, о, мында келип, мени апайларымнен ве балаларымнен берабер ольдюрир. 12[+]Сен бойле дединъ: «Керчектен де, Мен санъа яхшылыкъ япарым, сенинъ эвлятларынъны саймагъа чареси олмагъан денъиз къуму дайын чокъ сайылы этерим».

13О геджеси Якъуп анда геджеледи. Сонъ озюнинъ барлыгъындан агъасы Исавгъа бахшыш оларакъ 14200 эчки, 20 теке, 200 къой, 20 къочкъар, 15боталарынен берабер 30 сагъылгъан ыргъачы деве, 40 сыгъыр, 10 огюз, 20 ыргъачы эшек, 10 эркек эшек айырып къойды. 16Оларны о, эр бир сюрю айры олсун деп, айры къулларына берди ве оларгъа:

– Сюрюлернинъ араларында ер къалдырып, огюмден кетинъиз, – деди. 17Якъуп сюрюджилерининъ биринджисине буюрды:

– Агъам Исавгъа расткельгенинъде, о, сенден: «Сен кимнинъ къулусынъ? Къайда кетесинъ? Кимнинъ бу айванлары?» – деп сорагъанда, 18онъа: «Бу эфендим Исавгъа ёллангъан, къулунъ Якъупнынъ бахшышыдыр. О озю артымыздан келе», – айт.

19Экинджиге, учюнджиге ве сюрюлерининъ артындан кельген эписи сюрюджилерге де о, бойле буюрды: «Исавгъа расткельгенде, айны шуны айтынъыз 20ве мытлакъа: “Мына, къулунъ Якъуп артымыздан келе”, – денъиз». Якъуп: «Огюме йиберильген бахшышларнен Исавнынъ ачувыны ятыштырайым, – деп тюшюнди. – Сонъундан онынъ огюне озюм корюнирим. Бельки о, мени яхшы къаршылап алыр». 21Бахшышларны огюнден йиберип, Якъуп ордуда геджелемеге къалды.

22Лякин о геджесинен турып, Якъуп эки апайыны, эки хызметчи апайыны ве он бир огълуны янына алды, сай еринден Яббокъ озенини кечти. 23Оларны алып, озенден кечирген сонъ, озюнинъ бутюн барлыгъыны да акъымдан кечирди.


Якъуп Алланен куреше

24Якъуп бир озю къалды. Сонъ танъ аткъандже Якъупнен Кимдир курешти. 25Якъупны енъип оламагъаныны корип, О, курешип, Якъупнынъ янбаш бугъумындан урды, ве онынъ янбаш кемиги пертильди. 26О, Якъупкъа:

– Мени йибер, энди танъ ата, – деди.

– Мени багъышламагъанынъдже, сени йибермем, – деди Якъуп.

27– Адынъ недир? – деп сорады О.

– Якъуп, – деди Якъуп. 28[+]О вакъыт О, Якъупкъа:

– Бугуньден сонъ сенинъ адынъ Якъуп дегиль де, Исраиль[†][*] оладжакъ. Сен Алланен ве адамларнен курештинъ ве енъдинъ, – деди.

29[+]– Манъа Адынъны айтса, – деп ялварды Якъуп.

– Менден Адымны не сорайсынъ? – деди О. Сонъ анда Якъупны багъышлады.

30[+]Якъуп: «Мен Алланы юзьме-юзь корьдим, ве джаным сагъ къалды», – деп, о ернинъ адыны Пениэл[*] деп къойды. 31Якъуп Пенуэлден кеткенде, кунь догъгъан эди. О, янбашы ичюн топаллай эди. 32Курешкен Бири Якъупнынъ янбаш дамарына токъунгъаны ичюн, Исраиль огъуллары бу куньгедже янбаш дамарларыны ашамайлар.

#### 33


Якъуп Исавнен корюше

1Якъуп[†] бакъып, Исавны ве онен берабер 400 адам кельгенлерини корьди. Якъуп Леанынъ, Рахельнинъ ве эки хызметчи апайларынынъ балаларына аналары янларында турмагъа буюрды. 2Хызметчи апайларыны балаларынен берабер огге къойды, оларнынъ артындан Леаны балаларынен берабер, Рахельнен Юсуфны энъ арттан къойды. 3Якъуп озю огге чыкъты ве, агъасынынъ янына бармаздан эвель, еди кере ерге къадар бель букти. 4Исав Якъупнынъ къаршысына чапты, оны къучакълады, бойнуна сарылды ве оны опьти. Олар экиси агъладылар. 5Апайларнен балаларыны корип, Исав:

– Булар санъа ким олалар? – деди.

– Бу – Алла[†] манъа, сенинъ къулунъа багъышлагъан балалардыр, – деди Якъуп. 6Хызметчи апайлары озь балаларынен Исавнынъ янына келип, бель буктилер. 7Сонъ Леа озь балаларынен якъынлашып, бель букти, ве энъ сонъунда Рахельнен Юсуф келип, бель буктилер.

8– Я бу, манъа расткельген сюрюлер неге? – деп сорады Исав.

– Эфендимнинъ козюнде мерамет къазанмакъ ичюн, – деди Якъуп.

9– Къардашым, бойле менде де чокъ, – деди Исав. – Сенинъ малынъ сенде къалсынъ.

10– Ёкъ, – деди Якъуп, – эгер мен сенинъ козюнъде мерамет къазангъан олсам, берген бахшышларымны ал. Сенинъ бетинъни, Алланынъ бетини корьген дайын олдым. Сен мени пек яхшы къаршыладынъ. 11Мен санъа кетирген багъышлавымны ал. Алла мени багъышлады, ве меним эр шейим бар.

Якъуп Исавгъа пек ялварды, ве Исав бахшышларны алмагъа разы олды. 12Сонъ о, деди:

– Юр, кеттик. Мен огюнъден кетерим.

13– Эфендим, озюнъ балалар назик олгъанларыны билесинъ. Къой-эчкилерим ве туварларым да сагъылалар. Оларны бир кунь ичинде айдасам, эписи айванлар олерлер. 14Сен, эфендим, меним огюмде кетсе. Мен исе санъа, эфендиме, Сеир топрагъына барып чыкъмагъанымдже, огюмде кеткен айванлар киби, балалар кеткенлери дайын, яваш-яваш кетерим, – деди онъа Якъуп.

15– Янымда олгъан бир къач адамны сеннен къалдырайым, – деди Исав.

– Бунынъ не кереги бар? – деди Якъуп. – Сенинъ манъа мераметинъ пек буюктир!

16О куню Исав озь ёлунен Сеир топрагъына къайтты. 17Якъуп исе Сукъкъоткъа ёл алды. Анда о, озюне эв къурды, айванларына чалашлар япты. Онынъ ичюн бу ернинъ адыны Сукъкъот[*] деп къойдылар. 18[+]Якъуп Паддан-Арамдан къайтып, Ханаан топрагъында олгъан Шекем шеэрине эсен-аман келип чыкъты ве шеэрнинъ янында ерлешти. 19[+]Озь чадырларыны къойгъан тарла къысмыны Шекемнинъ бабасы олгъан Хаморнынъ огъулларындан 100 кумюшке[*] сатын алды. 20Анда къурбан ери[†] къурып, оны «Алла – Исраильнинъ[†] Алласы»[*] деп адландырды.

#### 34


Динанынъ намусына токъунув

1Леанынъ Якъупкъа[†] тапкъан къызы Дина ерли къызларгъа мусафирликке барды. 2О ернинъ акимдары Хаморнынъ огълу хивли Шекем оны корьди, оны алып онен ятты ве намусына токъунды. 3Якъупнынъ къызы Дина онынъ юрегине ятты, о, онъа севда олды ве назик сёзлер айтты. 4Шекем бабасы Хаморгъа:

– Мени бу къызгъа эвлендир, – деди.

5Къызы Динанынъ намусына токъунгъанларындан Якъупнынъ хабери олды. Онынъ огъуллары о вакъыт айванларнен тарлада эдилер, бунынъ ичюн олар кельмезден эвель, о, сусып турды. 6Шекемнинъ бабасы Хамор Якъупнен лакъырды этмек ичюн кельди. 7[+]Якъупнынъ огъуллары тарладан келип, олгъан шей акъкъында билип ачувландылар, оларнынъ гъазабы пек къайнады. Шекем Якъупнынъ къызынен ятып, Исраильде[†] масхаралыкъ эткен, ойле япмагъа ич олмай эди. 8[+]Хамор оларгъа бойле айтып башлады:

– Огълум Шекем къызынъызгъа севда олды. Оны огълума апай оларакъ беринъиз. 9Айдынъыз, сой олайыкъ: бизге къызларынъызны беринъиз, озюнъизге къызларымызны алынъыз. 10Бизнен берабер яшасанъыз, бу топракъ козюнъизнинъ огюнде ачыкъ олур. Мында сербест яшанъыз, кочип юрюнъиз, топракъкъа саип олунъыз.

11Шекем Динанынъ бабасына ве агъа-къардашларына бойле деди:

– Козюнъизде мерамет къазанмакъ истейим. Айткъан эр бир шейинъизни берерим. 12[+]Энъ балабан мукяфат ве энъ къыйметли бахшышлар соранъыз – эписи айткъанларынъызны берерим. Ялынъыз бу къызны манъа апай оларакъ беринъиз.

13Шекем оларнынъ къардашлары Динанынъ намусына токъунгъаны ичюн, Якъупнынъ огъуллары онъа ве бабасы Хаморгъа айнеджиликнен джевап бердилер.

14[+]– Биз буны япып оламаймыз, – дедилер оларгъа. – Къардашымызны сюннетсиз акъайгъа бермек бизге масхаралыкътыр. 15Эгер сиз эписи акъайларынъызны сюннет эттирип, биз дайын олсанъыз, тек о заман биз разы олурмыз. 16Сонъ сизге къызларымызны берип, къызларынъызны алырмыз. О заман сизлернен берабер яшармыз ве бир халкъ олурмыз. 17Айткъанларымызгъа къулакъ асмайып сюннет этмесенъиз, биз къардашымызны алып кетермиз.

18Бу сёзлер Хаморнынъ ве онынъ огълу Шекемнинъ юреклерине ятты. 19Огълан Якъупнынъ къызыны пек истегени ичюн, вакъыт джоймайып бу шейни япты. Бабасынынъ эвинде о, энъ урьметли адам эди. 20Хамор ве онынъ огълу Шекем шеэрнинъ араба къапулары огюнде турып, шеэр сакинлерине бойле дедилер:

21– Бу адамлар бизге яхшы бакъалар. Бизим топрагъымызда яшасынлар ве сербест долашсынлар. Олар ичюн ер чокъ. Оларнынъ къызларыны озьлеримизге апай оларакъ алырмыз ве озь къызларымызны оларгъа берермиз. 22Тек бизге, олар дайын, эписи акъайларымызны сюннет эттирмек керек. О заман олар бизнен берабер яшамагъа ве бир халкъ олмагъа разы олурлар. 23Сонъ оларнынъ сюрюлери, барлыкъ-вариетлери ве эписи айванлары бизимки олур. Айдынъыз, оларнен разы олайыкъ да, олар бизнен берабер яшасынлар.

24Шеэрнинъ араба къапуларындан чыкъкъан эписи сакинлер Хамор ве огълу Шекемнинъ айткъанларынен разы олдылар, ве эписи акъайлар, шеэрнинъ араба къапуларындан чыкъкъан эписи сакинлер озьлерини сюннет эттирдилер. 25Учюнджи куню исе, олар эписи даа хаста олып яткъанларында, Якъупнынъ эки огълу, Динанынъ агъа-къардашлары Шимеон ве Левий къылычларыны алып, шеэрге къаршылыкъсыз кирип, эписи акъайларны ольдюрдилер. 26Хаморнен огълу Шекемни де къылычнен ольдюрди ве Шекемнинъ эвинден Динаны алып чыкъып кеттилер.

27Сонъ Якъупнынъ огъуллары ольдюрильгенлернинъ ерлерине келип, къызкъардашларынынъ намусына токъунгъанлары ичюн шеэрнинъ эписи шейлерини хырсызлап, дарма-дагъын эттилер. 28Къой-эчкилерини, туварларыны, эшеклерини ве эм шеэрде, эм тарлада эписи олгъанларыны алдылар. 29Бутюн барлыкъ-вариетини запт эттилер ве эписи балалары ве апайларыны эсирге алып, эписи эвлерини чайпадылар.

30Якъуп Шимеоннен Левийге:

– Бу ерде яшагъан ханаанлыларнынъ ве перизлилернинъ огюнде яхшы адымызны аякъ асты эттинъиз, меним башыма беля кетирдинъиз. Адамларым аз – олар топлашып, манъа къаршы чыкъып, мени ве меним эвимни ёкъ этерлер, – деди.

31Олар исе дедилер:

– Къызкъардашымыз ороспу дегиль, онен ойле япмагъа олмаз.

#### 35


Рабби Якъупны Бет-Эль шеэринде багъышлай

1[+]Алла[†] Якъупкъа[†] бойле деди:

– Барып, Бет-Эльге кет ве анда ерлеш. Анда агъанъ Исавдан къачкъанынъда санъа корюнген Аллагъа къурбан ери[†] яп.

2Якъуп озь эвиндекилерине ве онен олгъан эписи адамларына бойле деди:

– Сизде олгъан эписи башкъа аллаларны ташлап кетинъиз, элялланынъыз[†] ве урбаларынъызны денъиштиринъиз. 3Биз Бет-Эльге кетермиз. Анда башым белягъа къалгъанда манъа джевап берген ве мен юрген ёлларда янымда олгъан Аллагъа къурбан ери япаджагъым.

4[+]Олар Якъупкъа эписи башкъа аллаларыны бердилер, къулакъларындаки купелерни де чыкъарып онъа бердилер. Якъуп оларны эписини Шекем шеэри янында олгъан эмен тереги тюбюнде комип къойды.

5Сонъ олар ёлгъа чыкътылар. Этрафтаки шеэрлернинъ сакинлери Алладан къоркъкъанлары ичюн, Якъупнынъ огъулларыны къуваламадылар. 6Якъуп эписи адамларынен Ханаан топрагъындаки Луз шеэрине, я да Бет-Эль шеэрине кельди ве 7[+]анда къурбан ери къурды. О, бу ернинъ адыны Эль-Бет-Эль[*] деп къойды. Якъуп агъасындан къачкъанда, Алла онъа мында пейда олгъан эди.

8[+]Сонъ Рефикъанынъ даясы Девора кечинди. Оны Бет-Эльнинъ янында эмен тереги тюбюнде дефн эттилер. Якъуп бу эменнинъ адыны Агълав Тереги[*] деп къойды.

9Якъуп Паддан-Арамдан къайткъан сонъ, онъа Алла корюнди ве оны багъышлады. 10[+]Алла:

– Сенинъ адынъ Якъуп. Лякин илериде адынъ Якъуп олмайджакъ, адынъ «Исраиль[†]» оладжакътыр, – деди.

Бойле этип, Алла Якъупнынъ адыны Исраиль къойды. 11[+]Сонъ даа бойле деди:

– Мен – Къудретли Алладырым! Догъып арт ве чокъ сайылы ол! Сенден халкъ, пек чокъ халкълар асыл оладжакъ, падишалар да сенден асыл оладжакълар! 12Ибраимге[†] ве Исхакъкъа берген топракъларны Мен санъа берерим, сенден сонъ оладжакъ эвлятларынъа да берерим.

13Якъупкъа шуны айтып, Алла о ерден кетти. 14[+]Якъуп анда бир ташны абиде этип тиклеп къойды ве устюне шарапнен зейтюн ягъы тёкти. 15[+]Бу ернинъ, онен Алла лакъырды эткен ернинъ адыны Якъуп Бет-Эль деп къойды.


Рахельнинъ олюми

16Бет-Эльден чыкъып кетип, Эфрат шеэри янына кельгенлеринде, Рахель бала тапты. Онынъ догъувы агъыр эди. 17[+]Рахель догъып къыйналгъанда, эбанай онъа:

– Къоркъма, – деди. – Сенинъ даа бир огълунъ олды.

18Рахель кечинеяткъанда, сонъки нефесинен огълунынъ адыны Бен-Они къойды, лякин бабасы онъа Биньямин[*] деген ад[†] берди.

19[+]Рахель кечинди. Оны Эфрат шеэрине, я да Вифлеем шеэрине кеткен ёлнынъ боюнда дефн эттилер. 20Якъуп онынъ къабрининъ устюне баш таш къойды. Рахельнинъ баш ташы шу куньгедже тура.

21Исраиль ёлуны девам этти ве чадырларыны Мигдал-Эдер артында ерлештирди.


Якъупнынъ огъуллары

22[+]Исраиль о топракъта олгъанда, Рубен бабасынынъ джариеси Билханен ятты, ве бабасы бу акъкъында эшитти.

Якъупнынъ он эки огълу бар эди.

23Леанынъ огъуллары: Якъупнынъ биринджи огълу Рубен, ондан сонъ Шимеон, Левий, Ехуда, Йиссакъар ве Зевулун.

24Рахельнинъ огъуллары: Юсуф ве Биньямин.

25Рахельнинъ хызметчиси Билханынъ огъуллары: Дан ве Нафталий.

26Леанынъ хызметчиси Зилпанынъ огъуллары: Гъад ве Ашер.

Бу – Якъупнынъ Паддан-Арамда догъгъан огъуллары.


Исхакънынъ олюми

27[+]Якъуп Мамреде, Кирьят-Арбада, яни Хевронда яшагъан бабасы Исхакъкъа кельди. Мында бир заманда Ибраим ве Исхакъ вакътынджа яшай эдилер.

28Исхакъ 180 йыл яшады. 29[+]О, баягъы къарт олып, яшайышкъа бутюнлей тойып кечинди ве баба-деделерине къошулды. Огъуллары Исав ве Якъуп оны дефн эттилер.

#### 36


Исавнынъ эвлятлары

1[+]Мына Исав, я да Эдом, ве онынъ эвлятлары акъкъында ривает.

2Исав ханаанлы къызларындан озюне апайлар алды: хитли Элоннынъ къызы Аданы ве хивли Цивоннынъ къыз торуны, Ананынъ къызы Охоливаманы. 3[+]Исав Исмаилнинъ къызы, Невайотнынъ татасы Басематкъа да эвленди.

4Ада Исавгъа Элифазны догъды, Басемат – Реуэлни, 5Охоливама – Еуш, Ялам ве Къорахны догъды.

Бу – Исавнынъ Ханаан топрагъында догъгъан огъуллары.

6Исав озюнинъ апайларыны, огъулларыны, къызларыны, эвиндеки эписи адамларны, эписи сюрюлерни, эписи айванларны ве Ханаан топрагъында ишлеп тапкъан бутюн барлыкъ-вариетини алып, къардашы Якъуптан[†] башкъа мемлекетке кетти. 7Оларнынъ барлыкъ-вариети пек чокъ олды, ве оларгъа берабер яшамакъ ичюн ер тарлыкъ этти. Сюрюлери буюк олгъанлары ичюн, олар долашкъан ер оларны сыгъдырамай эди.

8Исав яшамакъ ичюн Сеир деген дагълы топрагъында ерлешти. Исав – бу Эдом.

9Мына эдомлыларнынъ бабасы-дедеси олгъан, Сеир деген дагълы топрагъында яшагъан Исав ве онынъ эвлятлары акъкъында ривает.

10Мына Исав огъулларынынъ адлары. Исавнынъ апайы Аданынъ огълу Элифаз ве Исавнынъ апайы Басематнынъ огълу Реуэл.

11Элифазнынъ огъуллары: Теман, Омар, Цефо, Гъатам ве Кеназ. 12[+]Тимна Исавнынъ огълу Элифазнынъ джариеси эди, онъа Амалекни догъды. Бу – Исавнынъ апайы Аданынъ огъуллары.

13Мына Реуэлнинъ огъуллары: Нахат, Зерах, Шамма ве Мизза. Бу – Исавнынъ апайы олгъан Басематнынъ огъуллары.

14Мына Цивоннынъ къыз торуны, Ананынъ къызы Охоливаманынъ, Исавнынъ апайынынъ огъуллары: Еуш, Ялам ве Къорах. Охоливама оларны Исавгъа догъды.

15Мына Исав огъулларынынъ къабилелери. Исавнынъ биринджи догъгъан огълу Элифазнынъ огъуллары будыр: Теман къабилеси, Омар къабилеси, Цефо къабилеси, Кеназ къабилеси, 16Къорах къабилеси, Гъатам къабилеси ве Амалек къабилеси. Бу Эдом топрагъында олгъан Элифазнынъ къабилелери. Мына Аданынъ огъуллары.

17Мына Исавнынъ огълу Реуэлнинъ огъуллары: Нахат къабилеси, Зерах къабилеси, Шамма къабилеси ве Мизза къабилеси. Бу – Эдом топрагъында олгъан Реуэлнинъ къабилелери, олар Исавнынъ апайы Басематнынъ огъулларыдыр.

18Мына Исавнынъ апайы Охоливаманынъ огъуллары: Еуш къабилеси, Ялам къабилеси ве Къорах къабилеси. Булар – Исавнынъ апайы, Ананынъ къызы олгъан Охоливаманынъ къабилелери.

19Будыр Исавнынъ, я да Эдомнынъ, огъуллары ве будыр – оларнынъ къабилелери.


Сеирнинъ эвлятлары

20[+]Мына бу – топракъта яшагъан хорлу Сеирнинъ огъуллары: Лотан, Шовал, Цивон, Ана, 21Дишон, Эцер ве Дишан. Бу – Эдом топрагъында олгъан Сеир огъулларынынъ, хорлуларнынъ къабилелери.

22Лотаннынъ огъуллары: Хорий ве Хомам. Лотаннынъ къызкъардашы Тимна эди.

23Шовалнынъ огъуллары: Алван, Манахат, Эвал, Шефо ве Онам.

24Цивоннынъ огъуллары: Айя ве Ана. Бу анавы, бабасы Цивоннынъ эшеклерини бакъкъанда сахрада сыджакъ сув тапкъан Анадыр.

25Ананынъ балалары: Дишон ве Ананынъ къызы Охоливама. 26Дишоннынъ огъуллары: Хемдан, Эшбан, Йитран ве Керан.

27Эцернинъ огъуллары: Билхан, Зааван ве Акъан.

28Дишаннынъ огъуллары: Уц ве Аран.

29Хорлуларнынъ къабилелери будыр: Лотан къабилеси, Шовал къабилеси, Цивон къабилеси, Ана къабилеси, 30Дишон къабилеси, Эцер къабилеси ве Дишан къабилеси. Будыр – Сеир топрагъында олгъан, къабилелерине коре хорлуларнынъ къабилелери.


Эдомнынъ падишалары

31Исраиль[†] огъулларынынъ падишалары падишалыкъ эткенлеринден эвель, Эдом мемлекетинде падишалыкъ эткен падишалар будыр:

32Эдомда Беорнынъ огълу Бела падишалыкъ эте эди, онынъ шеэри Динхава деп адлана эди. 33[+]Бела кечинген сонъ, онынъ ерине Боцрадан олгъан, Зерахнынъ огълу Ёвав падиша олды. 34[+]Ёвав кечинген сонъ, онынъ ерине теманлыларнынъ мемлекетинден олгъан Хушам падиша олды. 35Хушам кечинген сонъ, онынъ ерине Бедаднынъ огълу олгъан, Моав топрагъында мидьянлыларны ургъан Хадад падиша олды, онынъ шеэри Авит деп адлана эди. 36Хадад кечинген сонъ, онынъ ерине Масрекъадан олгъан Самла падиша олды. 37Самла кечинген сонъ, онынъ ерине дерьянынъ ялысындаки Реховоттан олгъан Шаул падиша олды. 38Шаул кечинген сонъ, онынъ ерине Акъборнынъ огълу Баал-Ханан падиша олды. 39Акъборнынъ огълу Баал-Ханан кечинген сонъ, онынъ ерине Хадар падиша олды. Онынъ шеэри Пау деп адлана эди. Онынъ апайы, Ме-Захавнынъ къыз торуны, Матреднинъ къызы Мехетавель эди.

40[+]Мына сойларына, яшагъан ерлерине ве адларына коре Исав къабилелерининъ адлары: акъсакъал[†] Тимна, акъсакъал Алва, акъсакъал Етет, 41Охоливама къабилеси, Эла къабилеси, Пинон къабилеси, 42Кеназ къабилеси, Теман къабилеси, Мивцар къабилеси, 43Магдиэл къабилеси ве Ирам къабилеси.

Будыр – олар саип олгъан топракъларында, яшагъан ерлерине коре Эдомнынъ къабилелери.

Будыр Исав, эдомлыларнынъ бабасы-дедеси.

#### 37


Юсуф ве онынъ агъа-къардашлары

1Якъуп[†] онынъ бабасы вакътынджа яшагъан мемлекетте, Ханаан топрагъында ерлешти.

2Мына, Якъуп ве онынъ эвлятлары акъкъында ривает.

Юсуф он еди яшында эди. О, яш бир бала олып, озюнинъ агъаларынен ве бабасынынъ апайлары Зилпа ве Билханынъ огъулларынен берабер айван бакъып юре эди. Оларнынъ япкъанлары акъкъында бабаларына етиштире эди. 3Юсуф догъгъанда, Исраиль[†] баягъы яшта олгъаны ичюн, Исраиль Юсуфны башкъа огъулларындан зияде севе эди. Эм де Якъуп онъа чешит ренкли урба тикип берди. 4Агъалары, Якъуп Юсуфны олардан зияде севгенини корип, Юсуфны корьмеге козьлери ёкъ олды; олар онен достане лаф этип оламай эдилер.

5Бир вакъыт Юсуф тюш корьди ве оны агъаларына айтып берди, олар исе онъа къаршы даа зияде нефретлендилер. 6Юсуф оларгъа:

– Корьген тюшюмни динъленъиз, – деди. 7– Мына биз тарлада багъ багълагъанымызда, меним багъым дос-догъру турды. Сизинъ багъларынъыз меним багъымнынъ этрафыны сарып, онъа седжде эттилер!

8Агъалары онъа:

– Сен бизге падишалыкъ этеджексинъми, аджеба? Бизге башлыкъ оладжакъсынъмы, аджеба? – дедилер ве Юсуфнынъ бу сёзлери ве корьген тюшлери ичюн онъа даа зияде нефретлендилер.

9Юсуф исе бир даа тюш корьди ве кене оны агъаларына айтып берди:

– Мына мен даа бир тюш корьдим: кунеш, ай ве он бир дане йылдыз манъа седжде эттилер!

10Бу тюшни бабасына ве агъаларына айтып бергенинден сонъ, бабасы оны сёгди:

– Не дайын тюштир бу сенинъ корьгенинъ? Мен, ананъ ве агъаларынъ сенинъ къаршынъа келип, санъа седжде этеджекмизми?

11Агъалары Юсуфны пахылладылар, амма бабасы онынъ икяесини акъылында къалдырды.


Юсуфны къуллукъкъа саталар

12Бир кунь Юсуфнынъ агъалары бабаларынынъ айванларыны Шекем шеэрининъ дживарларында бакъмагъа кеттилер. 13[+]Исраиль Юсуфкъа:

– Агъаларынъ Шекем янында айванларны бакъалар. Айды, мен сени оларгъа ёллайым, – деди.

– Мен азырым, – деп джевап берди бабасына Юсуф.

14[+]– Агъаларынъ сагъ-селяметлерми[†], айванлар да яхшылармы, барып бакъса. Джевабыны манъа келип айт, – деди онъа бабасы ве оны Хеврон вадийинден ёллады.

Юсуф Шекемге кельди. 15Бир адам онынъ тарлада ёлны шашырып юргенини корьди. Бу адам:

– Сен нени къыдырасынъ? – деп сорады.

16– Агъаларымны къыдырам, – деди Юсуф. – Ялварам, олар айванларны къайда бакъкъанларыны айт манъа.

17[+]– Олар мындан кеттилер, – деди о адам. – Мен оларнынъ: «Дотангъа кетейик», – дегенлерини эшиттим.

Юсуф агъаларынынъ артындан кетти ве оларны Дотанда тапты. 18Агъалары оны узакътан корьдилер, ве о, оларнынъ янына кельмезден эвель, оны ольдюрмек ичюн, озьара гизлиден сырлашмагъа башладылар. 19Олардан бири башкъаларына:

– Ана тюш эфендиси келе, – деди. 20– Айдынъыз, шимди барайыкъ да, оны ольдюрейик, къуюгъа атайыкъ, сонъ: «Оны кийик айван ашады», – деп айтайыкъ. Тюшлеринден не олып чыкъаджагъыны корермиз.

21Рубен буны эшиткен сонъ:

– Оны ольдюрмейик, – деп, Юсуфны олардан къуртарды. 22Юсуфны къардашларынынъ къолларындан къуртармакъ ве бабасына къайтармакъ ичюн, Рубен оларгъа:

– Къан тёкменъиз. Юсуфны сахрадаки бир къуюгъа ташланъыз. Озь къолларынъызнен оны ольдюрменъиз, – деди.

23Юсуф агъаларынынъ янларына кельгенинен, олар онынъ устюндеки чешит ренкли урбасыны йыртып алдылар, 24[+]Юсуфнынъ озюни тутып, къуюгъа аттылар. Къую исе бош эди, анда сув ёкъ эди.

25Агъалары аш ашамагъа отургъанда, козьлерини котерип, Гилад тарафындан кельген исмаиллилернинъ керваныны корьдилер. Керван девелери тюрлю тереклерден алынгъан къокъулы сакъызларны алып кете эдилер, буларны Мысыргъа[†] алып бара эдилер. 26Ехуда озь агъа-къардашларына:

– Озь къардашымызны ольдюрип, онынъ тёкюльген къаныны гизлегенимизде не файда? 27[+]Келинъ, оны исмаиллилерге сатайыкъ, бизим къолумыздан ольмесин. Насыл да олса, о, бизим къардашымыз, джан-джигеримиздир, – деди. Агъа-къардашлары онынъ сёзюне къол туттылар.

28Мидьян базиргянлары янларындан кечкенде, агъалары Юсуфны къуюдан чыкъарып, оны исмаиллилерге йигирми кумюш акъчагъа саттылар. Исмаиллилер Юсуфны Мысыргъа алып кеттилер.

29Рубен къую янына келип, бакъса, Юсуф анда ёкъ эди. Рубен устюндеки урбаларыны йыртты 30ве къардашларына къайтып:

– Огълан ёкъ. Я мен? Мен къайда кетейим? – деди.

31Агъалары Юсуфнынъ урбасыны алдылар ве улакъны сойып, урбаны улакънынъ къанына батырдылар. 32Бу урбаны алып, бабаларына кетирдилер ве:

– Биз буны таптыкъ. Бакъ, огълунънынъ урбасыны таныйсынъмы? – дедилер. 33О, урбасыны таныды ве:

– Бу, огълумнынъ урбасы. Оны кийик айван ашагъан. Керчектен де Юсуф парчалангъан, – деди.

34[+]Якъуп урбаларыны йыртты, къаба токъулгъан басмадан белине къушанма япты ве чокъ куньлер девамында огълу артындан яныкълап агълады. 35Якъупнынъ эписи огъуллары ве эписи къызлары онынъ гонълюни алмакъ ичюн топландылар, амма Якъуп теселли тапмагъа истемеди:

– Эфкярланып, огълум артындан о бир дюньягъа кетерим, – деди.

Юсуфнынъ артындан бабасы бойле яныкълап агълай эди.

36Мидьянлылар исе Юсуфны Мысырда фыравуннынъ[*] везири ве сакъчыларнынъ башлыгъы олгъан Потифаргъа саттылар.

#### 38


Ехуда ве Тамар

1О заман Ехуда озь агъа-къардашларындан кетип, Хира адлы бир адулламлы янында яшамакъ ичюн ерлешти. 2Анда Шуа адлы бир ханаанлынынъ къызыны корип, Ехуда онъа эвленди ве онен ятты. 3О, юклю олды ве огълан бала тапты; Ехуда онынъ адыны Эр деп къойды. 4О, кене юклю олды ве огълан бала тапты; онынъ адыны Онан деп къойды. 5Сонъ даа бир огълан бала тапты ве онынъ адыны Шела деп къойды. Апайы бала тапкъанда, Ехуда Кезив шеэринде эди. 6Ехуда озюнинъ биринджи догъгъан огълу Эрге апай алып берди, онынъ ады Тамар эди. 7Лякин Ехуданынъ биринджи догъгъан огълу Эр РАББИнинъ козю огюнде яман эди, ве РАББИ[†] оны ольдюрди. 8[+]Ехуда Онангъа:

– Агъанънынъ апайына кирип, онъа къайын киби эвлен ве агъанъа эвлят берип, онынъ несилини сакълап къал, – деди.

9Лякин Онан оладжакъ эвлят онынъки сайылмайджагъыны биле эди ве онынъ ичюн дудусынен яткъанда, агъасына эвлят бермемек ичюн, урлугъыны ерге тёке эди. 10Онынъ япкъанлары РАББИнинъ козю огюнде яманлыкъ эди, ве О, оны ольдюрди. 11Сонъ Ехуда келини Тамаргъа:

– Огълум Шела осип буюгендже, бабанънынъ эвинде тул апай олып яша, – деди. О: «Буюклерининъ артындан кичигим де ольмегейди», – деп тюшюнди.

Тамар, бабасынынъ эвине къайтып, анда яшап башлады.

12Чокъ вакъыт кечти ве Шуанынъ къызы, Ехуданынъ апайы кечинди. Матем куньлери кечкен сонъ, Ехуда досту адулламлы Хиранен Тимна шеэрине, озюнинъ къойларыны къыркъкъан адамларгъа кетти.

13Тамаргъа: «Ана, къайнатанъ Тимна шеэрине озь къойларыны къыркъмагъа кете», – деген хабер кетирдилер. 14Тамар туллукъ урбаларыны чыкъарып, бетини орьтюнен къапатты ве сармаланып, Тимна ёлунда яткъан Энаим шеэрининъ араба къапусы огюнде отурды. О, Шела осип буюгенини, амма оны онъа эвлендирмегенлерини коре эди. 15Тамар бетини къапаткъаны ичюн, Ехуда онъа бакъып, оны фаише деп белледи. 16Онынъ янына барды ве:

– Мен сеннен ятаджагъым, – деди. Бу, онынъ келини олгъанындан онынъ хабери ёкъ эди.

– Сен меннен яткъанынъ ичюн манъа не береджексинъ? – деп сорады Тамар.

17– Санъа къой-эчкилеримден бир улакъны ёлларым, – деди Ехуда.

– Ёлламагъанынъдже пей къалдырырсынъмы? – деди Тамар.

18– Санъа насыл пей къалдырайым? – деп сорады Ехуда.

– Сыджымынен мууринъни ве къолунъдаки таякъны, – деди онъа Тамар.

Ехуда онъа бутюн сорагъанларыны берди ве онен ятты. Тамар ондан юклю олды.

19Сонъ Тамар кетип, бетиндеки орьтюни чыкъарып, кене озюнинъ туллукъ урбаларыны кийди.

20Ехуда, апайдан пейини алмакъ ичюн, адулламлы достунен улакъны ёллагъанында, досту оны тапмады 21ве о ернинъ сакинлеринден:

– Ёлнынъ четинде отургъан Энаимдеки фаише къайда? – деп сорады. Лякин онъа:

– Анда фаише ёкъ эди, – деп джевап бердилер.

22Досту Ехудагъа къайтты ве:

– Мен оны тапмадым. О ернинъ сакинлери: «Мында фаише ёкъ эди», – дедилер, – деди.

23Ехуда:

– Айды, шейлерни озюне къалдырсын, тек устюмизден кульмесинлер. Мына, мен онъа бу улакъны ёлладым, амма сен оны тапмадынъ, – деди.

24[+]Учь ай къадар кечкен сонъ, Ехудагъа:

– Келининъ Тамар ороспулыкъ эткен. О, ороспулыкътан энди юклю, – дедилер.

– Оны тышкъа чыкъарынъыз да, – деди Ехуда, – якъынъыз!

25Лякин Тамарны тышкъа чыкъаргъанларда, о, къайнатасына бойле деп айтмаларыны риджа этти:

– Бу кимнинъ шейлери олса, мен ондан юклюдирим. – Ве: – Бу муурь, сыджым ве таякъны бакъса, кимнинъ олгъаныны билесинъми? – деди.

26[+]Ехуда шейлерини таныды ве:

– О, менден акълы, – деди. – Мен оны огълум Шелагъа бермедим.

Ехуда онен бир даа ятмады.

27Тамар бала тапкъанда, къурсагъында эгизлер олгъаны ачылды. 28Догъып башлагъанында ве тышары къолчыкъ чыкъкъанында, эбанай онъа къырмызы йипчик багълады ве:

– Бу биринджи чыкъты, – деди.

29Лякин бала къолуны арткъа чекип алды, ве иште, онынъ къардашы чыкъты.

– Сен насыл этип биринджи чыкътынъ? – деп сорады эбанай.

Онынъ ичюн баланынъ адыны Перец[*] деп къойдылар. 30Сонъ къолунда къырмызы йипи олгъан агъасы да чыкъты. Онынъ адыны Зерах[*] деп къойдылар.

#### 39


Юсуф ве Потифарнынъ апайы

1[+]Юсуфны Мысыргъа[†] кетирдилер. Оны мында кетирген исмаиллилернинъ къолундан Потифар адлы мысырлы сатын алды. Потифар – фыравуннынъ везири ве сакъчыларнынъ башлыгъы эди. 2РАББИ[†] Юсуфнен олгъаны ичюн, онынъ ишлери онъундан келе эдилер. Юсуф мысырлы эфендисининъ эвинде яшай эди. 3Онынъ эфендиси, РАББИ Юсуфнен берабер олгъаныны ве эписи япкъан ишлерини РАББИ онъундан кетиргенини корьди. 4Юсуф онынъ козьлеринде мерамет къазанды ве онъа хызмет этип башлады. Эфендиси Юсуфны озь эвине башлыкъ этип къойды ве онынъ эли астына бутюн барлыкъ-вариетини берди. 5Мысырлы озь эвине ве барлыкъ-вариетине Юсуфны башлыкъ этип къойгъан сонъ, РАББИ Юсуфнынъ хатири ичюн мысырлынынъ эвини багъышлады. Онынъ эвинде ве тарласында олгъан эписи шейлерде РАББИнинъ багъышлавы бар эди. 6Мысырлы бутюн барлыкъ-вариетини Юсуфнынъ эли астына берди, ашап-ичмектен гъайры ич бир шейнен озюнинъ иши ёкъ эди.

Юсуф бой-къыяфетли ве дюльбер эди. 7Эфендисининъ апайы онъа козь ташлады ве:

– Меннен ят, – деди.

8Лякин Юсуф ред этти ве эфендисининъ апайына:

– Мен олгъанымда, эфендим бир шей ичюн къасевет этмей. О, бутюн олгъан барлыкъ-вариетини меним элим астына берди. 9[+]Бу эвде менден буюк кимсе ёкъ. О, манъа, сенден гъайры, эписи шейлерни берди. Сен онынъ апайысынъ да! Насыл олып да, мен бу буюк хиянетликни япып, Алланынъ огюнде гуна къазанайым? – деди.

10Апай эр кунь Юсуфны къандыра эди, амма Юсуф онен ятмагъа ве онен олмагъа разы олмай эди.

11Куньлернинъ биринде Юсуф ишини япмакъ ичюн эвге кирди, эвде исе эвдекилерден кимсе ёкъ эди. 12Эфендисининъ апайы оны урбасындан тутты ве:

– Меннен ят, – деди.

Лякин Юсуф озь урбасыны онынъ къолларында къалдырып къачты ве тышары чапып кетти. 13Апай исе, Юсуф озь урбасыны онынъ къолунда къалдырып, эвден тышары къачкъаныны корип, 14эвдекилерини чагъырды ве оларгъа бойле деди:

– Бакъынъыз, анавы бизим устюмизден кульсюн деп, бизге еудийни[†] кетирди. О, меннен ятмакъ ичюн кельди. Амма мен юксек сеснен къычырдым. 15[+]Мен къыямет котерип къычыргъаным ичюн, о, урбасыны менде къалдырды, къачып, тышары чапып кетти.

16Апай Юсуфнынъ урбасыны эфендисининъ эвге кельмесине къадар озюнде къалдырды. 17Эфендисине айны сёзлерни айтып берди:

– Сен бизге кетирген еудий деген къул, устюмден кульмек ичюн, манъа кельди. 18Лякин мен къыямет котерип къычыргъанымда, о, урбасыны менде къалдырып, тышары чапып кетти.

19Апайынынъ: «Сенинъ къулунъ меннен бойле япты», – деген сёзлерини эшиткен сонъ, Юсуфнынъ эфендиси гъазапланды, 20Юсуфны алды ве падишанынъ эсирлери отургъан зиндангъа ташлады. Шай этип, Юсуф анда, зиндангъа тюшти. 21[+]Амма РАББИ Юсуфнен эди. О, онъа мераметини эйледи, онъа зиндан башлыгъынынъ козьлеринде урьметни багъышлады. 22Зиндан башлыгъы Юсуфнынъ эли астына зинданда яткъан эписи эсирлерни берди. Юсуф оларнынъ бутюн эткен ишлерине реберлик япа башлады. 23РАББИ Юсуфнен олгъаны, онынъ бутюн эткен ишлерини РАББИ онъундан кетиргени ичюн, зиндан башлыгъы Юсуфнынъ эли астында олгъан бир шейге асла мукъайт олмай эди.

#### 40


Юсуф эсирлернинъ тюшлерини тарифлей

1Бираз вакъыт кечкен сонъ, Мысыр[†] падишасынынъ сакиси[*] ве фурунджысы озьлерининъ эфендиси Мысыр падишасынынъ козю огюнде къабаат ишледилер. 2Фыравун озь эки везири олгъан баш сакиге ве баш фурунджыгъа ачувланды 3ве оларны сакъчылар башлыгъынынъ эвинде олгъан зиндангъа къапатты. Бу зинданда Юсуф да къапалгъан эди. 4Сакъчыларнынъ башлыгъы Юсуфны оларгъа хызмет этмеге тайинледи. Везирлер сакъчыларнынъ къолунда бир къач вакъыт олдылар.

5[+]Куньлерден биринде зиндангъа къапалгъан Мысыр падишасынынъ сакиси ве фурунджысы тюшлер корьдилер. Эр бири озь тюшюни корьди. Экиси бир геджеде корьдилер. Эр бири хусусий мана ташыгъан тюш корьди. 6Саба эрте оларгъа Юсуф кельди ве оларнынъ къасеветленгенлерини корьди. 7Юсуф онен берабер эфендисининъ сакъчылары къолунда отургъан фыравуннынъ везирлеринден:

– Сизинъ чырайларынъыз бугунь не ичюн кедерли? – деп сорады. 8[+]Олар онъа:

– Биз тюш корьдик, амма оларны тарифлемеге адам ёкъ, – дедилер. Юсуф оларгъа:

– Тарифлер Алладан дегильми? Манъа икяе этсенъиз, – деди.

9Баш саки Юсуфкъа озь тюшюни икяе этти. О, Юсуфкъа:

– Мен тюшюмде огюмде олгъан юзюм чубугъыны корьдим. 10Чубукъ устюнде учь пытакъ. Устьлеринде бурьлер пейда олды, олар филиследилер, чечеклер ачылды, ве емишлер пиштилер. 11Къолумда фыравуннынъ къадеси эди. Мен юзюмни алып, фыравуннынъ къадесине сыкътым ве къадени фыравуннынъ къолуна бердим, – деди. 12Юсуф онъа:

– Онынъ тарифи будыр: учь пытакъ – учь куньдир. 13Учь кунь ичинде фыравун башынъны юксельтир ве сени озь еринъе къайтарыр. Эвельде, саки олгъан вакътынъда киби, фыравуннынъ къадесини онынъ къолуна берерсинъ. 14Ялварам, санъа яхшы олгъанда, мени хатырла ве манъа эйилик яп: меним акъкъымда фыравунгъа айт ве мени бу зиндандан чыкъар. 15Мени еудийлернинъ[†] топрагъындан хырсызладылар. Эм мында, мени зиндангъа ташламакъ ичюн, бир шей япмадым, – деди.

16Баш фурунджы, яхшы тариф олгъаныны корип, Юсуфкъа:

– Мен де тюш корьдим, – деди. – Мына, башымнынъ устюнде беяз отьмекке толу учь сепет. 17Энъ юкъары сепет ичинде фурунджы фыравунгъа пиширген тюрлю емектир. Оны башым устюндеки сепеттен къушлар чокъуй эдилер.

18Юсуф джевап берип:

– Мына онынъ тарифи. Учь сепет – учь куньдир. 19Учь кунь ичинде фыравун башынъны сенден юксельтип, сени терек устюне асаджакътыр. Сонъ къушлар сенинъ вуджудынъны чокъуйджакълар, – деди.

20[+]Учюнджи куню фыравуннынъ догъгъан куню эди. О, озюнинъ эписи хызметчилери ичюн зияфет берди ве озь хызметчилери арасында баш сакининъ башыны ве баш фурунджынынъ башыны юксельтти. 21-22[+]Юсуф тарифлегени киби, фыравун баш сакини эвельки ерине къайтарды, ве саки фыравуннынъ къолуна къадени берди. Баш фурунджыны исе асты. 23Амма баш саки Юсуфны акъылына кетирмеди. О, оны унутты.

#### 41


Юсуф фыравуннынъ тюшлерини тарифлей

1Эки йыл кечкен сонъ, фыравун тюш корьди. Иште, о, дерья четинде тура эди. 2Дерьядан гузель корюмли ве семиз еди баш сыгъыр чыкъты ве къамышлыкъта отлады. 3Олардан сонъ дерьядан башкъа, чиркин корюмли ве арыкъ еди баш сыгъыр чыкъты. Дерьянынъ ялысында анавы биринджи чыкъкъан сыгъырларнынъ янына турдылар. 4Чиркин корюмли ве арыкъ сыгъырлар гузель корюмли ве семиз олгъан еди сыгъырны ашадылар. Фыравун уянды, 5сонъ кене юкълап къалды. Экинджи тюш корьди: иште, бир сапта еди толу ве яхшы башакъ осьти. 6Амма, иште, олардан сонъ еди дане бош ве шаркъий ель къуруткъан башакъ осьти. 7Бош башакълар еди дане толу ве яхшы башакъларны юттылар. Фыравун уянды. Иште, бойле тюш.

8[+]Сабасына джаны сыкъылгъаны ичюн, фыравун Мысырнынъ[†] эписи тылсымджыларыны ве икметли адамларыны озюне чагъыртты. Фыравун оларгъа озь тюшюни айтып берди. Амма фыравунгъа оны тарифлеп бермеге кимсе тапылмады. 9Сонъ баш саки фыравунгъа:

– Бугунь мен гуналарымны хатырладым, – деди. 10– Бир кунь фыравун озь къулларына ачувланды, мени ве баш фурунджыны сакъчылар башлыгъынынъ эвинде сакъчылар къолуна берди. 11Биз экимиз бир геджеде бир тюш корьдик. Эр биримиз хусусий маналы тюш корьдик. 12[+]Анда бизнен берабер сакъчылар башлыгъынынъ къулу, яш еудий[†] бар эди. Биз корьген тюшлеримизни онъа айтып бердик, ве о, эр биримизге тюшюмизни тарифледи. 13О, бизге насыл тарифлеген олса, ойле де олды. Мен ериме къайтарылдым, фурунджыны исе астылар.

14Фыравун Юсуфны чагъырмакъ ичюн адамларны ёллады. Оны ашыкъып, зиндандан алып чыкътылар. Юсуф сачыны алды, урбасыны денъиштирди ве фыравунгъа кельди. 15Фыравун Юсуфкъа:

– Мен тюш корьдим, лякин оны кимсе тарифлеп оламай. Сен тюш тарифлемеге билесинъ, деп эшиттим, – деди. 16[+]Юсуф фыравунгъа:

– Мен дегиль, фыравуннынъ эйилигине Алла[†] джевапны берер, – деди. 17Фыравун Юсуфкъа:

– Тюшюмде, мен дерьянынъ четинде тура эдим. 18Мына, дерьядан гузель корюмли ве семиз еди баш сыгъыр чыкъты ве къамышлыкъта отлады. 19Олардан сонъ, бакъсам, башкъа, пек чиркин ве арыкъ еди баш сыгъыр чыкъты. Бутюн Мысыр топрагъында мен ойле, олар дайын, арыкъ олгъанларны корьмедим. 20Арыкъ ве чиркин сыгъырлар биринджи еди семиз сыгъырны ашадылар. 21Семизлери оларнынъ къурсакъларына кирдилер. Амма олар арыкъларнынъ къурсакъларына киргенлери козьге корюнмей эди. Олар, башындаки киби, эп арыкъ эдилер. Сонъ мен уяндым.

22Бир даа тюш корьдим. Иште, бир сапта еди дане толу ве яхшы башакъ котерильди. 23Амма олардан сонъ, бакъсам, индже, бош ве шаркъий ель къуруткъан еди дане башакъ осьти. 24Бош башакълар еди яхшы башакъны юттылар. Мен буны тылсымджыларгъа икяе эттим, амма кимсе манъа тарифлеп оламады, – деди.

25Юсуф фыравунгъа:

– Фыравун тюшлерининъ манасы бирдир, – деди. – Алла не япаджагъыны фыравунгъа эвельден бильдирди. 26Еди яхшы сыгъыр – еди йылдыр. Еди яхшы башакъ да еди йылдыр: тюш бирдир. 27Олардан сонъ чыкъкъан еди арыкъ ве чиркин сыгъыр да еди йылдыр. Бош ве шаркъий ель къуруткъан еди башакъ – ачлыкънынъ еди йылыдыр. 28Мына не себептен мен фыравунгъа: «Алла не япаджагъыны фыравунгъа эвельден косьтерди», – дедим. 29Бутюн Мысыр топрагъында буюк бол-берекетининъ еди йылы башлай. 30[+]Олардан сонъ еди йыл ачлыкъ оладжакъ. Мысыр топрагъында олгъан бол-берекетлик унутылыр. Ачлыкъ топракъны къурутыр. 31Ачлыкъ пек агъыр оладжагъы ичюн, ер юзюнде олгъан эвельки бол-берекетлик сонъундан кельген ачлыкъ ичюн козьге корюнмез. 32Тюшнинъ фыравун ичюн эки кере текрарланувы – Алланынъ сёзю акъикъий ве Алла буны тезден япаджагъы демектир.

33Шимди фыравун акъыллы ве икметли бир адамны сайлап алсын да, Мысыр мемлекетине башлыкъ этип къойсун. 34Фыравун бутюн Мысыр мемлекетине незаретчилерни къоймагъа ве бол-берекетининъ еди йылында Мысыр топрагъынынъ беш пайда бир пайыны джыймагъа эмир этсин. 35Олар бу келеджек яхшы йылларнынъ эписи ашларны алсынлар ве шеэрлерде фыравуннынъ анбарларына ашлыкъ джыйып къорчаласынлар. 36Бу аш Мысыр топрагъында оладжакъ еди йыллыкъ ачлыкъта, мемлекетнинъ къыйын куньлеринде емек олур. Сонъ мемлекет ачлыкътан гъайып олмаз.


Юсуф – Мысырнынъ укюмдары

37Буны фыравун ве эписи хызметчилери бегендилер. 38[+]Фыравун хызметчилерине:

– Ичинде Мукъаддес[†] Руху олгъан, бунъа ошагъан адамны тапармызмы? – деди. 39Сонъ фыравун Юсуфкъа:

– Алла бунынъ эписини санъа ачкъаны ичюн, сен киби акъыллы ве икметли адам ёкътыр. 40[+]Эвиме башлыкъ оладжакъсынъ. Бутюн халкъым сёзюнъни тутаджакъ, мен сенден ялынъыз тахтнен буюк олурым, – деди.

41– Иште, мен сени бутюн Мысыр топрагъына акимдар этем, – деди фыравун Юсуфкъа.

42[+]Фыравун, озюнинъ къолундан юзюкни чыкъарып, Юсуфнынъ къолуна кийдирди. Устюне индже кетенден тикильген урбалар кийдирди, бойнуна алтын зынджыр такъты. 43Озюнинъ экинджи арабасында оны алып юрмеге ве огюнден «Аврех!»[*] – деп къычырмагъа эмир этти. Бойлеликнен, фыравун Юсуфны бутюн Мысыр топрагъынынъ башлыгъы этти. 44Сонъ фыравун Юсуфкъа:

– Мен фыравуным. Амма сенсиз бутюн Мысыр топрагъында кимсе не къолуны, не аягъыны къыбырдатмаз, – деди.

45[+]Фыравун Юсуфкъа Цафнат-Панеах деген ад[†] къойды ве Он шеэриндеки руханий Поти-Перанынъ къызы Аснаткъа эвлендирди. Сонъ Юсуф Мысыр топрагъы бою кетти.

46Мысыр падишасы фыравуннынъ юзю алдына кельгенде, Юсуф отуз яшында эди. Юсуф фыравундан кетип, бутюн Мысыр топрагъыны айланып чыкъты. 47Еди бол-берекетли йыл девамында топракъ номай махсул берди. 48Мысырда еди йыл джыйгъан бутюн ашны Юсуф шеэрлерде топлады. Эр бир шеэрде онынъ этрафында олгъан тарлалардан джыйгъан ашны къойды. 49Юсуф денъиз къуму дайын пек чокъ захире топлады. Тап саймакъны да токътатты, чюнки саймакънынъ чареси ёкъ эди.

50Ачлыкъ йыллары башламадан, Юсуфнынъ эки огълу олды. Оларны онъа Он шеэрининъ руханийи олгъан Поти-Перанынъ къызы Аснат догъды. 51«Алла манъа эписи гъам-къасеветлеримни ве бабамнынъ бутюн эвини унуттырды», – деп, Юсуф биринджи огълунынъ адыны Менашше[*] къойды. 52Экинджисине исе Эфраим[*] деген ад берди, чюнки о: «Мен къыйналгъан топракъта Алла мени махсулдар этти», – деп айта эди.

53Мысыр топрагъында олгъан бол-берекетликнинъ еди йылы кечти. 54[+]Юсуф айткъаны дайын, ачлыкънынъ еди йылы башланды. Эписи мемлекетлерде ачлыкъ эди. Бутюн Мысыр мемлекетинде исе захире бар эди. 55Мысыр топрагъында ачлыкъ башлангъанда, халкъ фыравундан отьмек сорап, къыямет къопарды. Фыравун эписи мысырлыларгъа:

– Юсуфкъа барынъыз да, онынъ сизге айткъанларыны япынъыз, – деди.

56Ачлыкъ бутюн ер юзюнде эди. Юсуф ашлыкъ анбарларыны ачты ве ашлыкъны мысырлыларгъа сатып башлады.

Ачлыкъ Мысыр топрагъында эп арта эди. 57Ачлыкъ бутюн ер юзюнде кучьлю олгъанындан, Юсуфтан ашлыкъ сатын алмакъ ичюн, Мысыргъа эписи мемлекетлернинъ адамлары келе башладылар.

#### 42


Юсуфнынъ агъа-къардашлары Мысырда

1Якъуп[†] Мысырда[†] ашлыкъ олгъаныны бильди ве огъулларына:

– Не бакъып отурасынъыз? – деди. 2– Мына, Мысырда ашлыкъ бар экен, деп эшиттим. Анда барынъыз да, бизге яшамакъ ве ольмемек ичюн, андан ашлыкъ сатын алынъыз.

3Юсуфнынъ он агъасы, Мысырдан ашлыкъ сатын алмакъ ичюн, кеттилер. 4Юсуфнынъ къардашыны Биньяминни исе, Якъуп: «Онен бир къаза олмасын», – деп тюшюнип, агъаларынен йибермеди.

5Ачлыкъ бутюн Ханаан топрагъында олгъаны ичюн, Исраильнинъ[†] огъулларынен берабер башкъа адамлар да отьмек сатын алмагъа кеттилер.

6[+]О вакъыт мемлекетнинъ акимдары Юсуф эди. Бутюн ер юзюндеки халкъкъа ашлыкъны о, сата эди. Юсуфнынъ агъалары онъа келип, седжде эттилер. 7Юсуф агъаларыны корип, оларны таныды. Лякин оларгъа дуйдурмайып, оларнен серт лакъырды этип башлады.

– Сиз къайдан кельдинъиз? – деп сорады о олардан.

– Ханаан топрагъындан, – дедилер олар. – Аш сатын алмакъ ичюн.

8Юсуф агъаларыны таныды, лякин олар оны танымадылар. 9[+]Юсуф олар акъкъында корьген тюшлерини хатырлады ве оларгъа:

– Сиз джасуссынъыз, – деди. – Бу мемлекетнинъ зайыф ерлерини бильмек ичюн кельдинъиз.

10– Ёкъ, эфендимиз, – дедилер олар. – Биз, сенинъ къулларынъ, аш сатын алмагъа кельдик. 11Биз эпимиз бир адамнынъ балаларымыз. Биз намуслы адамлармыз. Биз, сенинъ къулларынъ, ич бир заман джасус олмадыкъ.

12– Ёкъ, – деди о, оларгъа. – Мемлекетнинъ зайыф ерлерини бильмек ичюн кельдинъиз.

13– Бизлер, сенинъ къулларынъ, он эки агъа-къардашмыз, – дедилер олар. – Ханаан топрагъындан олгъан бир адамнынъ огъуллары оламыз. Мына, кичигимиз шимди бабамызнен. Даа бири исе энди ёкъ.

14– Айткъаным киби, сиз джасуссынъыз, – деди оларгъа Юсуф. 15– Биз сизни сынармыз. Фыравуннынъ яшайышынен ант этем, эгер сизинъ кичик къардашынъыз мында кельмесе, сиз мындан чыкъмазсынъыз. 16Аранъыздан бирини алып ёлланъыз, о, барсын да, къардашынъызны кетирсин. Сиз исе къапалы олурсынъыз. Сонъ айткъанынъызнынъ догърулыгъы ачылыр. Ёкъ десенъиз, фыравуннынъ яшайышынен ант этем, сиз джасуссынъыз.

17Ве оларны учь куньге сакъчыларнынъ къолуна берди. 18Учюнджи куню Юсуф оларгъа:

– Меним айткъанларымны япсанъыз, сагъ къалырсынъыз. Мен Алладан къоркъам. 19Эгер сиз намуслы адамлар олсанъыз, биринъиз сиз къапалгъан эвде отурсын. Къалгъанлары исе, ачлыкъ чеккен къоранталарына ашлыкъ алып кетсинлер. 20Лякин айткъанынъызнынъ догърулыгъыны исбатламакъ ве сизге ольмемек ичюн, кичик къардашынъызны манъа кетиринъиз, – деди.

Олар ойле де яптылар. 21Олар бири-бирине:

– Керчектен де, къардашымызгъа къаршы гуна къазангъандырмыз. О, бизге ялваргъанда, биз онынъ джан азабыны корьдик, амма оны динълемедик. Онынъ ичюн башымызгъа бу беля тюшти, – дедилер. 22[+]Рубен исе оларгъа джевап берип:

– Огълангъа къаршы гуна этменъиз деп, мен сизге айтмадыммы? Амма сиз динълемединъиз. Мына, онынъ къаны ичюн одемедир[†], – деди.

23Олар Юсуфнынъ анълагъаныны бильмей эдилер, чюнки о, оларнен терджиман ярдымынен лакъырды эте эди. 24Юсуф олардан четке чекильди ве агълап башлады. Сонъ оларгъа къайтты ве кене оларнен лакъырды этти. Олардан Шимеонны сайлады ве агъаларынынъ козьлери огюнде оны багъламагъа буюрды.


Юсуфнынъ агъа-къардашлары Ханаангъа къайталар

25Юсуф оларнынъ чувалларыны ашлыкъкъа толдурмагъа, эр бирининъ чувалы ичине кумюшлерини къайтармагъа ве ёлгъа аш бермеге эмир этти. Оларгъа бойле де япылды. 26Олар озь ашлыкъларыны озьлерининъ эшеклери устюне юкледилер ве андан кеттилер. 27Геджелемек ичюн токътагъанда, олардан бири, эшекке ем бермек ичюн, чувалыны ачты. Чувалнынъ агъзында кумюшини корип, 28агъа-къардашларына:

– Кумюшим къайтарылгъан. Мына о, чувалым ичинде, – деди. Олар шаштылар, титреп, бири-биринден:

– Бу бизнен Алланынъ япкъаны недир? – деп сорадылар.

29Олар Ханаан топрагъына, озь бабалары Якъупкъа кельген сонъ, оларнен олгъан шейлер акъкъында онъа бойле икяе эттилер:

30– О ернинъ акимдары бизнен серт лакъырды этти. Бизни джасуслар деп сайды. 31Биз онъа: «Биз намуслы адамлармыз, джасус дегильмиз. 32Биз он эки агъа-къардашмыз, бир бабанынъ огъулларымыз, бири энди ёкъ, кичиги исе шимди Ханаан топрагъында бабамызнен», – дедик. 33О ернинъ акимдары бизге: «Сиз намуслы адамлар олгъанынъызны мен бойле билирим: агъа-къардашларынъыздан бирини менде къалдырынъыз, сиз исе ашлыкъны алып, къоранталарынъыз ачлыкъ чеккенлери ичюн къайтынъыз. 34Лякин кичик къардашынъызны манъа кетиринъиз. О заман мен, сиз джасус олмайып, намуслы адам олгъанларынъызны билирим. Агъанъызны сизге къайтарырым ве сизлерге бу ерде алыш-веришнен огърашмагъа разылыкъ берерим», – деди.

35Чувалларыны бошаткъанда, эр бирининъ чувалындан кумюшке толу киселери чыкъты. Олар озьлерининъ кумюшке толу киселерини корьдилер; олар ве бабалары корьдилер ве къоркътылар. 36Оларнынъ бабалары Якъуп оларгъа:

– Сиз мени балаларымдан марум эттинъиз: Юсуф ёкъ, Шимеон да ёкъ, энди Биньяминни де алмагъа истейсинъиз – эписи белялар манъа! – деди. 37Рубен бабасына:

– Эгер мен Биньяминни арткъа къайтарып кетирмесем, эки огълумны ольдюр. Оны манъа бер. Мен оны санъа къайтарырым, – деди.

38– Огълум сизнен бармайджакъ, – деди бабасы. – Онынъ агъасы ольди, ве о, бир озю къалды. Эгер сиз чыкъаджакъ ёлда онен бир беля олса, сизинъ ичюн мен, чал къарт, кедерден о бир дюньягъа кетерим.

#### 43


Биньямин агъа-къардашларынен берабер Мысырда

1Ер юзю устюндеки ачлыкъ кучьленди. 2Юсуфнынъ агъалары Мысырдан[†] кетирген ашны ашап битирген сонъ, бабалары оларгъа:

– Кене барынъыз ве бираз ашлыкъ сатын алынъыз, – деди. 3Ехуда онъа:

– О адам бизге: «Эгер къардашынъыз сизнен олмаса, козюм огюне корюнменъиз», – деп кесен-кес айтты. 4Эгер бизнен къардашымызны йиберсенъ, биз барып, санъа ашлыкъ сатын алырмыз. 5Эгер йибермесенъ, бармамыз. О адам бизге: «Эгер къардашынъыз сизнен олмаса, козюм огюне кельменъиз», – деди де, – деди. 6Исраиль[†]:

– Не ичюн о адамгъа, сизде даа бир къардашынъыз олгъаныны айтып, башыма беля кетирдинъиз? – деди.

7– О адам бизден бизим акъкъымызда: «Бабанъыз даа сагъмы? Къардашынъыз бармы?» – деп сорады, – дедилер олар. – Биз онынъ суаллерине коре джевап бердик. «Къардашынъызны кетиринъиз», – дейджегини биз билип олур эдикми?

8Сонъ Ехуда бабасы Исраильге:

– Меннен огъланны йибер де, биз кетейик. О заман эм биз, эм сен, эм бизим балаларымыз сагъ къалырмыз ве ольмемиз. 9Онынъ ичюн джевабыны мен берерим. Оны менден талап этерсинъ. Эгер мен оны санъа кетирмесем ве алдынъа къоймасам, сенинъ огюнъде омюр-билля гуналы олурым. 10Биз вакъыт созмагъан олсакъ, энди эки кере барып къайтар эдик, – деди. 11Бабалары Исраиль оларгъа:

– Ойле олса, бойле япынъыз: янынъызгъа бу ернинъ энъ яхшы махсулларыны савутларгъа алып, о адамгъа бираз тюрлю тереклерден алынгъан къокъулы сакъызлар ве бал, фыстыкъ ве бадемлерни бахшыш оларакъ беринъиз. 12Янынъызгъа кумюшни эки къат чокъ алынъыз. Чувалларынъызнынъ агъызларына къайтарылып къоюлгъан кумюшни озь къолларынъызнен къайтарып беринъиз: бельки бу, хатадыр. 13Къардашынъызны алынъыз, ашыкъып, кене о адамгъа барынъыз. 14О, эм къардашынъызны, эм Биньяминни сизнен йиберсин деп, Къудретли Алла[†] сизге бу адамнынъ мераметини тапмагъа ярдым этер. Манъа исе баласыз олмагъа къысмет олса, баласыз олайым, – деди.

15Акъайлар бу бахшышларны ве эки къат чокъ кумюшни къолларына, Биньяминни янларына алдылар ве ашыкъып Мысыргъа кеттилер, Юсуфнынъ алдына кельдилер. 16Юсуф оларнынъ арасында Биньяминни корип, озь башлыгъына:

– Бу адамларны эвиме алып кет ве айванлардан бирини сойып, аш азырла. Бугунь уйледе бу адамлар меннен ашайджакълар, – деди.

17Башлыкъ Юсуфнынъ айткъаны киби япты, агъа-къардашларны Юсуфнынъ эвине алып кетти. 18Агъа-къардашлар Юсуфнынъ эвине келип, къоркътылар ве:

– Бизни мында чувалларымызгъа къайтарылгъан кумюш ичюн алып кельдилер. Шимди бизге илишеджек ве уджюм этеджеклер, бизни къул япаджакъ ве эшеклеримизни аладжакълар, – дедилер.

19Эвнинъ къапусы янында олар Юсуфнынъ башлыгъы алдына барып, онъа:

20– Эфенди, динъле! Аш сатын алмакъ ичюн, биз бир кере мында кельдик. 21Арткъа къайткъанымызда, геджелемек ичюн токътадыкъ. Чувалларымызны ачтыкъ, эр биримизнинъ чувалы агъзында онынъ тамам одемек[†] ичюн берильген кумюши тургъаныны корьдик. Шимди биз оны озь къолумызнен къайтарамыз. 22Аш сатын алмакъ ичюн, биз башкъа кумюш кетирдик. Чувалларымызгъа бизим кумюшимизни ким къойгъаныны биз бильмеймиз, – деп айтмагъа башладылар.

23– Раатсыз олманъыз, къоркъманъыз, – деди о. – Чувалларынъызгъа хазинени сизинъ Алланъыз ве бабанъызнынъ Алласы къойгъандыр. Кумюшинъиз манъа келип етти.

Сонъ оларгъа Шимеонны алып кельди. 24Агъа-къардашларны Юсуфнынъ эвине кирсетти, оларгъа сув берди. Олар аякъларыны ювдылар. Сонъ эшеклерине ем берди. 25Агъа-къардашлар, анда аш ашайджакълары акъкъында хабердар олып, Юсуфнынъ уйледе келювине бахшышларыны азырладылар. 26Юсуф эвине кирди. Агъа-къардашлар онъа бахшышларыны берип, седждеге къапандылар. 27Юсуф олардан ал-хатир сорап:

– Сиз айткъан къарт бабанъыз сагъ-селяметми[†]? О даа сагъмы? – деди.

28– Бабамыз, сенинъ къулунъ, сагъ-селямет, – дедилер олар. – Даа сагъ.

Олар башларыны эгип, кене седждеге къапандылар. 29Юсуф бакъты да, анасынынъ огълу олгъан Биньямин къардашыны корьди ве деди:

– Сиз манъа айткъан кичик къардашынъыз бумы? Алла санъа мераметлик эйлесин, огълум!

30Сонъ Юсуф ашыкъып кетти, чюнки къардашына севгинен толды ве о, агълайджакъ къарарына кельди. О, ички одагъа кирди ве анда агълады. 31Сонъ бетини ювып чыкъты ве озюни тутып:

– Ашны къоюнъыз, – деди.

32[+]Эм Юсуфкъа, эм оларгъа, эм Юсуфнен берабер ашагъан мысырлыларгъа ашны айры-айры софраларгъа къойдылар. Мысырлылар еудийлернен[†] берабер ашамайлар. Бу, мысырлылар ичюн арамдыр. 33Агъа-къардашлары Юсуфнынъ къаршысына сыранен отурдылар: биринджи огъул, биринджи догъгъанына коре, биринджи отурды, олардан кичиги исе, онынъ кичиклигине коре сонъ отурды. Агъа-къардашлар бири-бирине тааджипли бакъышлар ата эдилер. 34Юсуф оларгъа озюнинъ софрасындан ашлар ёллай эди, Биньяминнинъ пайы исе, башкъаларына бакъкъанда, беш къат чокъ эди. Олар даа ички ичтилер ве Юсуфнен берабер сархошландылар.

#### 44


Савутнынъ гъайып олувы

1Юсуф эвнинъ башлыгъына:

– Бу акъайларнынъ чувалларыны, алып кеткенлери къадар, ашкъа толдур. Эр бирининъ чувал агъзына онынъ кумюшини къайтарып къой. 2Кичикнинъ чувал агъзына исе, о сатын алгъан ашкъа тёлеген кумюшнен берабер меним къадемни, кумюш къадени къой, – деди. О, Юсуф эмир эткени киби япты.

3Саба, танъ аткъанда, акъайларны ве оларнынъ эшеклерини йибердилер. 4Олар даа шеэрден узакъ кетип етиштиралмагъанда, Юсуф эвнинъ башлыгъына:

– Бар, оларнынъ артларындан ет. Артларына еткен сонъ, бойле айт: «Сиз не ичюн яхшылыкъкъа яманлыкъ япасынъыз? 5Не ичюн эфендимнинъ къадесини хырсызладынъыз? О, ондан иче ве фал бакъа да! Сиз ярамай яптынъыз», – деди.

6Эвнинъ башлыгъы оларнынъ артларына етти ве бу сёзлерни айтты. 7Олар онъа:

– Не себептен эфендимиз бойле сёзлер айта? Ёкъ, сенинъ къулларынъ ойле шей япмазлар. 8Мына, чувалларымызнынъ агъызларында тапылгъан кумюшни биз Ханаан топрагъындан санъа къайтарып кетирдик. Насыл этип де биз эфендинънинъ эвинден кумюш я да алтынны хырсызлап олурмыз? 9Къулларынънынъ къайсында тапылса, о ольсюн; биз исе эфендимизге къуллукъ этермиз, – дедилер.

10– Яхшы, – деди о. – Айткъанынъыз дайын олсун: кимде тапылса, о манъа къуллукъ этер; сиз исе къабаатсыз олурсыз.

11Олар ашыкъып, чувалларыны ерге тюшюрдилер ве эр бири чувалыны ачтылар. 12Башлыкъ сыранен, буюгинден башлап кичигинедже къыдырып чыкъты. Къаде Биньяминнинъ чувалында тапылды. 13Агъалар озь урбаларыны йырттылар, эр бири эшегине юкни юклеп, шеэрге къайттылар. 14Ехуда ве онынъ агъа-къардашлары Юсуфнынъ эвине кельгенде, Юсуф даа анда эди. Олар онъа седжде эттилер.

15– Сизинъ эткенинъиз недир? – деди оларгъа Юсуф. – Мен дайын адам фал бакъмагъа уста олгъаныны бильмей эдинъизми, аджеба?

16– Эфендимизге не айтайыкъ? – деди Ехуда. – Не дейик? Насыл этип акъланайыкъ? Алла[†] къулларынънынъ къабаатыны чыкъарды. Иште, биз эфендимизге къуллукъ япаджакъмыз. Эм биз, эм анавы къолунда къаде тапылгъан сою.

17– Ёкъ, – деди о. – Мен буны япмам. Кимнинъ къолунда къаде тапылгъан олса, о, меним къулум оладжакътыр. Сиз исе бабанъызгъа тынч-муаббет къайтынъыз.


Ехуда Биньямин акъкъында риджа эте

18Ехуда Юсуфнынъ янына кельди ве:

– Эфендим, афу эт. Сен фыравунгъа тенъсинъ, лякин къулунъа, къулакъларынъа бир сёз айтмагъа разылыкъ бер ве къулунъа гъазапланма. 19Эфенди къулларындан: «Сизинъ бабанъыз я да къардашынъыз бармы?» – деп сорады. 20[+]Биз эфендиге: «Бизим къарт бабамыз ве онынъ кичик огълу бар. О, онынъ къартлыгъында догъгъан огълудыр. Кичик огълунынъ агъасы ольди, ве о, анасындан бир озю къалды. Бабасы оны севе», – дедик. 21Сонъ сен къулларынъа: «Мен оны корьмек ичюн, оны мында кетиринъиз», – дединъ. 22Биз эфендиге: «Огълан бабасыны къалдырып оламай, эгер о, бабасыны къалдырса, бабасы олер», – дедик. 23Лякин сен къулларынъа: «Эгер сизнен кичик къардашынъыз кельмесе, бир даа алдыма кельменъиз», – дединъ.

24Биз сенинъ къулунъа, бабамызгъа кельгенимизде, онъа эфендимнинъ сёзлерини айттыкъ. 25Сонъ бабамыз бизге: «Кене барып, бираз аш сатын алынъыз», – деди. 26Бизге кетмеге мумкюн олмагъаныны айттыкъ: «Эгер бизнен кичик къардашымыз олса, барармыз. Эгер бизнен кичик къардашымыз олмаса, бизге о адамнынъ юзюни корьмеге мумкюн дегиль». 27Къулунъ бабамыз бизге бойле деди: «Апайым манъа эки огъул тапкъаныны билесиз. 28Бириси менден кетти. Мен: “Оны керчектен йырткъанлар”, – тюшюндим. Башкъа мен оны корьмедим. 29Буны да козюм огюнден алсанъыз, о да бир белягъа огъраса, сизинъ ичюн мен, чал къарт, кедерден о бир дюньягъа кетерим».

30Шимди мен къулунъа бабама кельсем, янымызда бабамнен джаннен багълы олгъан огълан олмаса, 31о, огъланнынъ олмагъаныны корип, олер. Сенинъ къулларынъ ичюн, чал къарт олгъан къулунъ бабамыз о бир дюньягъа кетер. 32Мен, къулунъ олып, бабамнынъ огюнде огълан ичюн джевап береджегимни бойнума алдым: эгер оны бабама алып бармасам, бабамнынъ алдында омюр-билля гуналы олурым. 33Мен, къулунъ, огъланнынъ ерине эфендиме къуллукъ япып къалырым, огълан исе агъаларынен берабер кетсин. 34Огълан меннен олмаса, мен бабама насыл этип барайым? Бабамнынъ башына тюшкен беляны насыл корейим?

#### 45


Юсуф агъа-къардашларына ким олгъаныны айта

1Янында тургъанларнынъ огюнде озюни артыкъ къолда туталмайып, Юсуф:

– Эр кес чыкъып кетсин! – деп къычырды.

Юсуфнынъ янында кимсе къалмагъан сонъ, о, агъа-къардашларына ачылды. 2О, ойле окюр-окюр агълады ки, тап мысырлылар[†] эшиттилер, фыравуннынъ эви де эшитти. 3Юсуф агъа-къардашларына:

– Мен – Юсуфым, – деди. – Бабам даа сагъмы?

Амма агъа-къардашлары шашып, джевап къайтарып оламай эдилер. 4Юсуф агъа-къардашларына:

– Келинъиз яныма, – деди. Олар кельдилер. – Мен – сиз Мысыргъа саткъан къардашынъыз Юсуфтырым, – деди о. 5– Амма мени мында саткъанынъызгъа кедерленменъиз ве пешман этменъиз. Чокъ адамларнынъ яшайышыны сакъламакъ ичюн, Алла[†] мени сизден огюне ёллады. 6Ер юзюндеки ачлыкънынъ девамы мына энди эки йыл. Даа беш йыл не ер сюреджеклер, не де ораджакълар. 7Сизни ер юзюнде къалдырмакъ, яшайышынъызны аджайип шекильде сакъламакъ ичюн, Алла мени сизден эвель ёллады. 8Демек, мени ёллагъан сиз дегильсинъиз, амма Алладыр. О, мени фыравунгъа – баба, онынъ эвине – эфенди ве бутюн Мысыр топрагъына – акимдар этип къойгъандыр. 9Тез-тез бабама барынъыз, онъа огълу Юсуфнынъ сёзлерини айтынъыз: «Алла мени бутюн Мысырнынъ эфендиси этти. Вакъыт созмайып, манъа кель. 10Гошен топрагъында яшайджакъсынъ. Эм сен, эм огъулларынъ, эм торунларынъ, эм айванларынъ, эм туварларынъ, эм бутюн сенинъ мал-мулькюнъ янымда оладжакълар. 11Сен, къорантанъ ве бутюн сенинъ мал-мулькюнъ фукъарелешмесин деп, сени анда бакъарым. Ачлыкъ даа беш йыл девам этеджектир». 12Иште, сиз ве Биньямин къардашым бу сизнен мен лакъырды эткенимни озь козьлеринъизнен коресинъиз, – деди о. 13– Бабама бутюн корьгенлеринъизни ве Мысырда олгъан бутюн шуретим акъкъында айтынъыз. Тез-тез бабамны мында алып келинъиз.

14Юсуф озь къардашы Биньяминнинъ бойнуна сарылды ве агълай башлады. Биньямин де онынъ бойнунда агълады. 15Юсуф эписи агъаларыны опе ве агълай эди. Сонъ агъа-къардашлары онен лакъырды этмеге башладылар.

16Юсуфнынъ агъа-къардашлары кельгени акъкъындаки хабер фыравуннынъ эвине барып етти. Фыравун ве онынъ хызметчилери къувандылар. 17Фыравун Юсуфкъа:

– Агъа-къардашларынъа айт: «Буны япынъыз: эшеклеринъизни юклеп, Ханаан топрагъына барынъыз. 18Бабанъызны ве озь къоранталарыны мында кетирип, манъа келинъиз. Мен Мысыр топрагъында энъ яхшысыны сизге берерим – бу мемлекеттеки энъ яхшысыны ашайджакъсынъыз. 19Сизге бу эмирдир, оны япынъыз: балалар ве апайлар ичюн Мысыр топрагъындан арабаларны алып, бабанъызны алып келинъиз. 20Мал-мульклеринъизге исе языкъсынманъыз[†], чюнки бутюн Мысыр топрагъынынъ энъ яхшысы сизге олур», – деди.

21Исраильнинъ[†] огъуллары ойле де яптылар. Фыравуннынъ эмирине бинаен, Юсуф оларгъа арабалар берди. Ёллукъ ашыны да берди. 22Эр бирине янъы урба берди, Биньяминге исе 300 кумюш ве беш янъы урба берди. 23Бабасына он эшекнинъ устюне Мысырнынъ энъ яхшысыны ве он ыргъачы эшек устюне бабасы ичюн ёллукъ олгъан ашлыкъ, отьмек ве башкъа азыкъ юклеп ёллады. 24Сонъ агъа-къардашларыны йиберди, ве олар кеттилер.

– Ёл бою къавгъа[†] этменъиз, – деди оларгъа Юсуф.

25Олар Мысырдан кеттилер ве бабалары Якъупкъа[†], Ханаан топрагъына кельдилер. 26Бабаларына:

– Юсуф сагъ. О, шимди бутюн Мысыр топрагъына акимдарлыкъ эте, – деп хабер эттилер.

Якъупнынъ нефеси токътады, чюнки оларгъа инанмады. 27Агъа-къардашлар бабаларына Юсуфнынъ оларгъа бутюн айткъанларыны айтып бердилер. Оны алып кетмек ичюн Юсуф ёллагъан арабаларыны корьгенде, Якъупнынъ руху котерильди.

28– Етер, – деди Исраиль. – Демек, огълум Юсуф сагъ! Мен ольмезден эвель, барып онен корюшейим.

#### 46


Якъуп Мысыргъа кочип кете

1[+]Исраиль[†] бутюн озь мал-мулькюнен ёлгъа чыкъты. Беэр-Шева шеэрине келип, о, бабасы Исхакънынъ Алласына къурбан чалды. 2Геджеси тюшюнде Алла[†] Исраильге:

– Якъуп[†]! Якъуп! – деди.

– Мен мындам, – деди о.

3– Мен – Аллам, бабанънынъ Алласыдырым, – деди Алла. – Мысыргъа[†] бармагъа къоркъма. Анда Мен сенден буюк халкъ асыл этерим. 4[+]Мен сеннен Мысыргъа барарым, Мен де сени андан чыкъарырым. Юсуф озь къолунен козьлеринъни къапатыр.

5Сонъ Якъуп Беэр-Шевадан кетти. Фыравун оны алып кельмек ичюн ёллагъан арабалар устюнде Исраильнинъ огъуллары бабалары Якъупны, балаларыны ве апайларыны алып кеттилер. 6Ханаан топрагъында ишлеп тапкъан мал-мулькюни ве айванларны озьлеринен алдылар. Шай этип, Якъуп ве бутюн онынъ эвлятлары Мысыргъа кельдилер. 7Якъуп озюнен берабер огъулларыны ве торунларыны, къызларыны ве къыз торунларыны, – бутюн эвлятларыны Мысыргъа кетирди.

8[+]Мысыргъа кельген Исраиль огъулларынынъ адлары будыр:

Якъуп ве онынъ огъуллары. Якъупнынъ биринджи огълу Рубен. 9[+]Рубеннинъ огъуллары: Ханокъ, Паллу, Хецрон ве Къармий. 10[+]Шимеоннынъ огъуллары: Емуэл, Ямин, Охад, Якин, Цохар ве ханаанлы къызнынъ огълу Шаул. 11[+]Левийнинъ огъуллары: Гершон, Кехат ве Мерарий. 12[+]Ехуданынъ огъуллары: Эр, Онан, Шела, Перец ве Зерах, амма Эр ве Онан Ханаан топрагъында ольдилер. Перецнинъ огъуллары: Хецрон ве Хамул. 13[+]Йиссакъарнынъ огъуллары: Тола, Пува, Йов ве Шимрон. 14[+]Зевулуннынъ огъуллары: Серед, Элон ве Яхлеэл. 15Бу – Паддан-Арамда догъгъан, Дина къызынен берабер, Леанынъ Якъупкъа тапкъан огъулларыдыр. Онынъ огъуллары ве къызлары эписи олып отуз учь джандыр.

16[+]Гъаднынъ огъуллары: Цифион, Хаггий, Шуний, Эцбон, Эрий, Ародий, Арелий. 17[+]Ашернинъ огъуллары: Йимна, Йишва, Йишвий ве Бриа. Оларнынъ къызкъардашы Серах. Брианынъ огъуллары: Хевер ве Малкиэл. 18Бу – Лаван Леа къызына берген Зилпанынъ огъуллары. О, Якъупкъа он алты бала догъды.

19Якъупнынъ апайы олгъан Рахельнинъ огъуллары: Юсуф ве Биньямин. 20[+]Мысыр топрагъында Юсуфнынъ Менашше ве Эфраим огъуллары догъдылар. Оларны онъа Поти-Пера деген Он шеэриндеки баш руханийнинъ[†] Аснат къызы тапты. 21[+]Биньяминнинъ огъуллары: Бела, Бекер, Ашбел, Гера[†], Нааман, Эхий, Рош, Муппим, Хуппим ве Ард. 22Бу – Якъупнынъ Рахельден олгъан несили – он дёрт джан.

23[+]Даннынъ огъуллары: Хушим. 24[+]Нафталийнинъ огъуллары: Яхцеэл, Гуний, Ецер ве Шиллем. 25Бу – Лаван Рахель къызына берген Билханынъ огъуллары. О, Якъупкъа еди бала догъды.

26Якъупнен берабер, ондан асыл олгъанлар, келинлеринден гъайры, Мысыргъа эписи олып алтмыш алты джан кельдилер. 27[+]Мысырда догъгъан Юсуфнынъ огъуллары эки джаннен берабер, Мысыргъа кочькен Якъупнынъ эвлятлары эписи олып етмиш джандыр.


Якъуп фыравунны багъышлай

28Юсуфкъа, Гошенге ёлны косьтермек ичюн, Якъуп озюнден эвель Ехуданы ёллады. Олар Гошен топрагъына кельгенде, 29Юсуф озь арабасыны ектиртти ве, бабасы Исраильни къаршыламакъ ичюн, Гошенге кетти. Оны корьген сонъ, бойнуна сарылды ве онынъ бойнунда чокъ вакъыт агълады. 30Исраиль Юсуфкъа:

– Энди, сенинъ юзюнъни, сен даа сагъ олгъанынъны корьген сонъ, манъа ольмек мумкюн, – деди.

31Юсуф агъа-къардашларына ве бутюн бабасынынъ эвине:

– Мен барып, фыравунгъа бу хаберни айтайым: «Манъа Ханаан топрагъындан агъа-къардашларым ве бабамнынъ къорантасы кельдилер. Олар къой-эчки бакъып, чобанлыкъ этелер. 32Олар къой-эчкилернен туварларны ве оларда олгъан бутюн барлыкъ-вариетни алып кельдилер», – деди. 33– Эгер фыравун сизлерни чагъырып, ненен огърашкъанынъызны сораса, 34[+]сизлер: «Биз сенинъ къулларынъ, яшлыгъымыздан айванасравджылыкънен огърашамыз, эм биз, эм бабаларымыз», – деп айтынъыз. О заман сизни Гошен топрагъында ерлештирирлер. Эр къой чобаны мысырлылар ичюн арамдыр.

#### 47

1Юсуф, фыравунгъа келип:

– Бабам ве агъа-къардашларым къой-эчкилеринен ве туварларынен ве бутюн оларда олгъан малы-мулькюнен Ханаан топрагъындан кельдилер. Шимди олар Гошен топрагъындалар, – деди.

2Юсуф агъа-къардашларындан беш адам алып, оларны фыравунгъа такъдим этти. 3Фыравун агъаларындан ненен огърашкъанларыны сорады, ве олар онъа:

– Къулларынъ – къой-эчки чобанларыдыр, эм биз, эм бабаларымыз, – дедилер. 4– Биз бу ерге яшамакъ ичюн кельдик, – деп къоштылар олар. – Ханаан топрагъында кучьлю ачлыкъ олгъаны ичюн, бизге, къулларынъа, къой-эчки отлатмагъа ер ёкъ. Иште, къулларынъа Гошен топрагъында ерлешмеге разылыкъ бер.

5Фыравун Юсуфкъа:

– Санъа бабанънен агъа-къардашларынъ кельдилер. 6Мысыр[†] топрагъы козюнъ огюндедир. Топракънынъ энъ яхшы еринде бабанънен агъа-къардашларынъны ерлештир. Гошен топрагъында яшасынлар. Эгер араларында къабилиетли адамлар олгъаныны бильсенъ, оларны меним айванларымны бакъмагъа къой, – деди.

7Сонъ Юсуф бабасы Якъупны[†] алып кельди ве фыравунгъа такъдим этти. Якъуп фыравунны багъышлады. 8Фыравун Якъуптан:

– Къач яшындасынъ? – деп сорады. 9[+]Якъуп фыравунгъа:

– Ер юзюндеки яшайышыма 130 йылдыр. Кочебе яшайышымнынъ куньлери аз ве ямандыр, эм де деделеримнинъ ер юзюндеки кочебе яшайыш йылларына еталмайлар, – деди. 10Сонъ Якъуп фыравунны багъышлады ве фыравундан чыкъып кетти.

11[+]Юсуф, фыравун эмир эткени дайын, бабасыны ве агъа-къардашларыны ерлештирди, Мысыр топрагъында, топрагъынынъ энъ яхшы къысмында, Раамсес топрагъында оларгъа топракъ пайыны берди.


Ачлыкъ

12Юсуф бабасыны ве бутюн бабасынынъ эвлятларыны эр бир къорантанынъ керегине коре ашнен теминлей эди.

13Ачлыкъ пек кучьлю олгъаны ичюн, бутюн мемлекетте аш битти. Мысыр топрагъынен Ханаан топрагъы ачлыкътан пек къыйнала эдилер. 14Сатылгъан отьмек ичюн Юсуф Мысыр ве Ханаан топракъларында олгъан бутюн кумюшни джыйып алды ве фыравуннынъ эвине кирсетти. 15Мысыр ве Ханаан топракъларында кумюш биткен сонъ, эписи мысырлылар Юсуфкъа келип, онъа:

– Бизге аш бер, – дедилер. – Кумюшимиз биткени ичюн, козюнъ огюнде ольмеге керекмизми, аджеба?

16– Айванларынъызны айдап келинъиз, – деди Юсуф. – Кумюшинъиз биткен олса, сизге аш берип, айванларынъызны алырым.

17Олар озь айванларыны айдап кельдилер, ве Юсуф ашны атларгъа, къой-эчкилерге, туварларгъа ве эшеклерге алмаштыра эди. О йылы оларнынъ бутюн айванларыны алып, оларны ашнен теминледи. 18Бу йыл кечти. Кельген йылы олар кене Юсуфкъа келип, онъа:

– Эм кумюшимиз биткенини, эм айванларымыз сюрюлеринен санъа, эфендимиз, кечкенини сенден сакъламайджакъмыз, – дедилер. – Эфендимизнинъ огюнде беденлеримизнен топракъларымыздан гъайры бизде бир шей къалмады. 19Биз ве топракъларымыз козюнъ огюнде гъайып олмакъ керекми, аджеба? Аш ичюн бизни ве топракъларымызны сатын ал, ве биз топракъларымызнен берабер фыравуннынъ къуллары олайыкъ. Сен исе, биз сагъ къалып ольмейик деп ве топрагъымыз бошамасын деп, бизге урлукъ бер.

20Сонъ Юсуф фыравунгъа бутюн Мысыр топрагъыны сатын алды. Мысырлылар ачлыкътан пек къыйналгъанлары ичюн, эр бири озь тарласыны сатты. Бойлеликнен, бутюн топракъ фыравуннынъ мал-мулькю олды. 21Халкъны исе Юсуф Мысырнынъ бир уджундан о бир уджуна къадар алып, шеэрлерге ерлештирди. 22Ялынъыз руханийлернинъ[†] топракъларыны Юсуф сатын алмады. Руханийлерге фыравундан ер пайы берильген эди, ве олар фыравун оларгъа берген ер пайынен кечине эдилер, онынъ ичюн де озь топракъларыны сатмадылар.

23Юсуф халкъкъа бойле деди:

– Мына мен сизни топракъларынъызнен берабер фыравунгъа сатын алдым. Мына сизге урлукъ, топракъларынъызгъа сачынъыз. 24Ормагъа вакъыт кельгенде, беш пайда бир пайыны фыравунгъа беринъиз, дёрт пайы исе сизге тарлаларынъызгъа сачмагъа ве сизнен эвдекилеринъизге ве балаларынъызгъа ашамакъ ичюн къалсын.

25– Сен бизим джанларымызны къуртардынъ, – дедилер олар. – Эфендим, козюнъде мерамет къазанайыкъ ве фыравуннынъ къуллары олайыкъ.

26Шай этип, Юсуф Мысыр топрагъында атта бу куньгедже кутюльген къанун[†] къойды: беш пайда бир пайы фыравуннынъ олсун. Тек руханийлернинъ топракълары фыравуннынъ олмады.


Юсуфнынъ емини

27Исраиллилер Мысырда Гошен топрагъында яшап, топракъларгъа саип олдылар, догъып арттылар ве чокъ сайылы олдылар.

28Якъуп Мысыр топрагъында 17 йыл яшады. Аслында исе онынъ яшайышы 147 йыл эди.

29Исраильге[†] ольмеге вакъыт кельгенде, о, огълу Юсуфны чагъыртты ве онъа бойле деди:

– Эгер мен козюнъде мерамет къазангъан олсам, къолунъны янбашымнынъ тюбюне къойып, манъа мераметли ве ишанчлы оладжагъынъа, мени Мысырда дефн этмейджегинъе сёз бер. 30[+]Мен баба-деделериме кеткен сонъ, мени Мысырдан алып кет ве баба-деделеримнинъ къабринде дефн эт.

– Айткъанынъ киби япарым, – деди Юсуф.

31[+]– Манъа емин эт, – деди Якъуп.

Юсуф онъа емин этти, ве Исраиль тёшекнинъ башында ибадет этти.

#### 48


Юсуф Эфраимни ве Менашшени багъышлай

1Бу шейлерден бир къач вакъыт кечкен сонъ, Юсуфкъа:

– Бабанъ хаста, – деп хабер эттилер. О, эки огълуны Менашше ве Эфраимни алып кетти.

2– Огълунъ Юсуф кельди, – дедилер Якъупкъа[†]. Исраиль[†] такъатыны топлап, тёшекке отурды. 3Якъуп Юсуфкъа бойле деди:

– Ханаан топрагъында, Лузда манъа Къудретли Алла[†] корюнди ве мени багъышлады. 4[+]О, манъа: «Мен сени арттырырым, чокъ сайылы этерим. Сенден чокъ халкъ асыл этерим, бу топракъны сенден сонъ олгъан эвлятларынъа эбедий къулланмакъ ичюн берерим», – деди. 5[+]Шимди, мен Мысыргъа[†] кельмезден эвель Мысыр топрагъында догъгъан сенинъ эки огълунъ Эфраим ве Менашше, огъулларым Рубен ве Шимеон киби, менимки оладжакълар. 6Олардан сонъ олгъан балаларынъ исе сенинъки оладжакълар, агъаларынынъ адларынен адланаджакълар ве оларнынъ пайындан мирас аладжакълар. 7[+]Мен Паддандан кельгенимде, Рахелим Ханаан топрагъында, Эфраткъа етмезден ёл бою кечинди. Мен оны Эфраткъа, я да Вифлеемге алып кеткен ёлнынъ янында дефн эттим.

8Юсуфнынъ огъулларыны корип, Исраиль:

– Булар кимдир? – деп сорады.

9– Бу – Алла манъа мында берген огъулларымдыр, – деди Юсуф бабасына.

– Оларны яныма алып кель, – деди Якъуп. – Мен оларны багъышлайым.

10Исраильнинъ козьлери къартлыкътан ярамай корип башладылар, о яхшы коралмай эди. Юсуф балаларыны Исраильнинъ янына алып кельди, ве Исраиль оларны опип къучакълады. 11Сонъ Исраиль Юсуфкъа:

– Мен сенинъ бетинъни корьмеге умют этмей эдим, амма, бакъ сен, Алла манъа балаларынъны да корьмеге къысмет этти.

12Сонъ Юсуф балаларыны бабасынынъ тизлеринден четке алды ве бабасына ерге къадар бель букти. 13Юсуф эки огълуны къолуна алды: Эфраимни Исраильнинъ сол къолуна къаршы кельген онъ къолуна, Менашшени исе Исраильнинъ онъ къолуна къаршы кельген сол къолуна, ве оларны бабасынынъ янына кетирди. 14Лякин Исраиль озь онъ къолуны узатып, Эфраим кичик олгъанына бакъмадан, онынъ башына къойды, сол къолуны исе Менашшенинъ башына къойды. Менашше биринджи догъгъанына бакъмадан, къолларыны аселет ойле къойды.

15Исраиль Юсуфны бойле сёзлернен багъышлады:

– Алла, кимнинъ козю огюнде баба-деделерим Ибраим[†] ве Исхакъ юре эдилер,
догъгъанымдан берли бугуньгедже манъа чобанлыкъ эткен Алла,
16мени эр бир яманлыкътан къуртаргъан Мелек бу огъланларны багъышласын!
Олар ичюн адамлар меним адымны хатырлайджакълар,
баба-деделерим Ибраим ве Исхакънынъ адларыны да хатырлайджакълар!
Олар ер юзюнде чокъ сайылы олып артсынлар!

17Юсуф, бабасы онъ къолуны Эфраимнинъ башына къойгъаныны корип, буны бегенмеди. О, Эфраимнинъ башындан Менашшенинъ башына къоймакъ ичюн, бабасынынъ къолуны алды.

18– Ойле дегиль, бабам, – деди Юсуф. – Мына бу биринджи догъгъан огълум, онъ къолунъны онынъ башына къой.

19[+]Лякин бабасы разы олмады ве:

– Мен билем, огълум, билем, – деди. – Ондан да халкъ асыл оладжакъ, о да буюк оладжакътыр. Лякин онынъ кичик къардашы ондан буюк оладжакъ, ве онынъ эвлятларындан чокъ халкълар асыл оладжакълар.

20Исраиль оларны о куню ойле сёзлернен багъышлады:

– Исраиллилер: «Алла санъа Эфраимнен Менашшенинъ къысметини берсин», – деп, сенинъ адынънен багъышлайджакълар.

Бойле этип, Исраиль Эфраимни Менашшеден буюк этти.

21Сонъ Исраиль Юсуфкъа бойле деди:

– Мен о бир дюньягъа кетем, лякин Алла сизнен оладжакъ ве сизни баба-деделеринъизнинъ топрагъына къайтараджакъ. 22Санъа мен агъа-къардашларынъдан чокъча бир ер пайыны берем. Мен оны аморлылардан яй ве къылычнен енъип алдым.

#### 49


Якъуп озь огъулларыны багъышлай

1Якъуп[†] огъулларыны чагъырып, бойле деди:

– Топлашынъыз, сизлернен келеджекте не оладжагъыны сизге хабер этеджегим. 2Якъупнынъ огъуллары, топланынъыз, бабанъыз Исраильни[†] динъленъиз!

3Рубен! Сен меним биринджи догъгъан огълум,
меним такъатымсынъ,
акъайлыгъымнынъ ильк козьайдыны,
дегер ве къудретнинъ юкъары нокътасысынъ.
4[+]Сен сувлар дайын къутургъан оласынъ.
Эндиден сонъ энъ буюк олмайджакъсынъ,
чюнки сен бабанънынъ тёшегинде яттынъ
ве тёшегини арамладынъ.

5[+]Шимеон ве Левий керчектен де агъа-къардашлардыр;
оларнынъ къылычлары – мераметсиз алетлердир!
6Оларнынъ япкъан ишлерине мен къошулмайым,
топлашувларына шуретим даркъалмасын.
Олар гъазапларында акъайларны ольдюрдилер,
бош истеклерине коре бузавларны сойдылар.
7[+]Оларнынъ гъазабы, шефкъатсыз олгъаны ичюн, лянет олсун,
афакъанлары, дешетли олгъаны ичюн, лянет олсун!
Якъупнынъ огъуллары арасында оларны болерим,
Исраиль огъуллары арасында дагъытып сеперим.

8[+]Ехуда! Агъа-къардашларынъ сени макътарлар.
Сенинъ къолунъ душманларынънынъ бойнунда олур.
Агъа-къардашларынъ санъа къатланаджакълар.
9[+]Ехуда огълум, сен яш арслансынъ,
гъаниметинънинъ устюнден котерилесинъ.
О, арслан дайын, ер устюнде пысып отурды –
оны раатсыз этмеге кимнинъ джесарети етер?
10[+]Ехуданынъ къолундан акимиет таягъы тюшмез,
аякъларынынъ янындан акимдарнынъ таягъы кетмез.
Сонъ Шило келеджек,
ве халкълар онъа боюн эгеджеклер.
11О, эшегини юзюм чубугъына багълай,
эшек баласыны энъ яхшы юзюм чубугъына багълай.
Урбаларыны шарап ичинде юва,
кийимлерини – салкъымларнынъ къанында.
12Козьлери шараптан къара,
тишлери сюттен бем-беязлар.

13[+]Зевулун денъиз ялысында яшар,
гемилер искелеси олур.
Сынъыры Сидон шеэринедже олур.

14Йиссакъар юклер арасында узанып яткъан сагълам эшек.
15Раатлыкъ яхшы олгъаныны
ве бу топракъ хош кельгенини корип,
сыртыны юк тюбюне эгди ве къул олды.

16[+]Дан озь халкъына акимдарлыкъ этеджек,
Исраильнинъ башкъа къабилелери киби оладжакъ.
17[+]Дан ёлда яткъан йылан олур,
атлы аттан йыкъылып кетсин деп,
атнынъ аягъыны чакъкъан,
ёл четиндеки зеэрли йылан оладжакъ.

18[+]РАББИм, Сенинъ къуртарувынъа умют этем!

19Гъадны бир сюрю ёлбасар басаджакълар,
о исе, оларны басып, пешлеринден къувалайджакъ.

20Ашернинъ ашы берекетли олур,
о, падишанынъ софрасына ляйыкъ ашларны еткизеджек.

21Нафталий – сербест сыгъын кибидир.
О, аджайип балалар асыл эте.

22Юсуф – махсулдар терекнинъ пытагъыдыр,
чокъракъ устюнден оськен махсулдар терекнинъ пытагъыдыр.
Онынъ пытакълары дивар устюнден осип кетелер.
23Окъчулар онъа душманлыкъ этип
ве окълар атып, уджюм эттилер.
24[+]Лякин онынъ яйы даима къавий[†] къала эди.
Къолларынынъ къавийлиги –
Якъупнынъ Кучьлю Алласындандыр,
Чобаннынъ адындан ве Исраильнинъ Къаясындандыр,
25баба-деделеринънинъ Алласындандыр!
О, санъа ярдым этер!
О – Къудретли Алла[†],
О, сени юкъарыдаки коклернинъ багъышлавларынен,
ашагъыдаки буюк теренликнинъ багъышлавларынен,
эмчек ве къурсакънынъ багъышлавларынен багъышлар!
26[+]Бабанънынъ багъышлавлары
эбедий дагъларнынъ багъышлавларындан
ве къадимий тёпелернинъ яхшылыкъларындан буюктир.
Олар Юсуфнынъ башында,
агъа-къардашларынынъ арасындан сечилип алынгъан
Юсуф башынынъ тёпесинде олсун[*].

27[+]Биньямин – йыртыджы къашкъыр,
саба о, туткъаныны ашай,
акъшам исе гъаниметини боле.

28Будыр – исраиллилернинъ он эки къабилеси ве бабаларынынъ оларгъа айткъан шейлери. Оларнынъ бабасы Исраиль оларны багъышлады, эр бирини айры багъышлады.

29Сонъ Якъуп огъулларына бойле эмир берди:

– Мен о бир дюньягъа, озь халкъыма кетем. Мени хитли Эфроннынъ тарласында олгъан къобада баба-деделеримнен берабер дефн этинъиз. 30Бу къоба Ханаан топрагъында, Мамренинъ янында, Макъпела тарласындадыр. Бу къобаны ве тарланы Ибраим[†] мезар ери оларакъ хитли Эфрондан сатын алды. 31[+]Анда Ибраим ве онынъ апайы Саре[†] дефн этильгенлер, анда Исхакъ ве апайы Рефикъа дефн этильгенлер, анда мен Леаны да дефн эттим. 32Бу тарла ве устюндеки къоба Хет огъулларындан сатын алынгъандыр.

33Огъулларына эмирини берген сонъ, Якъуп аякъларыны тёшегине къойды ве кечинип, озь халкъына, о бир дюньягъа кетти.

#### 50


Якъупнынъ дефн этилюви

1Юсуф бабасынынъ устюне тюшип, оны опип окюр-окюр агълады. 2Сонъ Юсуф озь хызметчи-экимлерине бабасыны бальзамламагъа эмир этти, ве экимлер Исраильни[†] бальзамладылар. 3Къыркъ кунь кечти. Бальзамламакъ ичюн о къадар вакъыт керек эди. Мысырлылар[†] онъа янып, етмиш кунь агъладылар. 4Матем куньлери кечкен сонъ, Юсуф фыравуннынъ хызметчилерине бойле деди:

– Эгер козьлеринъизде мерамет къазангъан олсам, фыравунгъа айтсанъыз: 5«Бабам мени емин эттирип, бойле деди: “Мен о бир дюньягъа кетем. Мени Ханаан топрагъында олгъан, озюме эвельден азырлап къойгъан къабримде дефн эт. Мени анда дефн эт”. Шимди мен кетип, бабамны дефн этмеге ве сонъ къайтып кельмеге разылыкъ сорайым».

6Фыравун деди:

– Бар, бабанъ сени емин эттиргени киби, оны дефн эт.

7Сонъ Юсуф бабасыны дефн этмеге кетти. Онен берабер фыравуннынъ эписи хызметчилери, эвининъ акъсакъаллары[†] ве Мысыр топрагъынынъ эписи акъсакъаллары, 8Юсуфнынъ бутюн эви, агъа-къардашлары ве бабасынынъ эви кеттилер. Гошен виляетинде тек балаларыны, къой-эчкилерини ве туварларыны къалдырдылар. 9Юсуфнен берабер арабалар ве атлылар да кеттилер. Бойлеликнен, бу орду пек буюк эди.

10Иорданнынъ артында олгъан Атад арманына барып чыкъкъан сонъ, олар анда аджджы ве кучьлю агълап башладылар. Еди кунь Юсуф бабасына матем тутты. 11О ерде яшагъан ханаанлылар Атад арманында олгъан матемни корип:

– Мысырлылар не къадар аджджы агълайлар! – дедилер.

Онынъ ичюн Иорданнынъ артында олгъан бу ернинъ адыны «Мысырлыларнынъ Матеми»[*] къойдылар.

12Якъупнынъ[†] огъуллары, о, оларгъа насыл эмир берген олса, онен ойле де яптылар: 13[+]огъуллары, кечинген бабаларыны Ханаан топрагъына кетирдилер ве Мамренинъ янында олгъан, Макъпела тарласындаки къобада оны дефн эттилер. Бу къобаны ве тарланы Ибраим[†] бир заманда мезарлыкъ ери ичюн хитли Эфрондан сатын алгъан эди. 14Бабасыны дефн эткен сонъ, Юсуф, агъа-къардашлары ве эписи онен берабер бабаларыны дефн этмек ичюн кеткенлер Мысыргъа къайттылар.


Юсуф агъа-къардашларына мерамет эте

15Юсуфнынъ агъалары бабаларынынъ ольгенини корип:

– Эгер Юсуф бизге къаршы нефретленсе ве, биз онъа япкъан бутюн яманлыкълар ичюн, бизден интикъам алмагъа истесе, не япармыз? – деп тюшюндилер. 16-17Олар Юсуфкъа бойле деп айтмагъа ёлладылар:

– Бабанъ ольмезден эвель: «Юсуфкъа бойле деп айтынъыз: “Ялварам санъа, агъаларынънынъ санъа яманлыкъ япкъанлары ичюн, къабаатларыны ве гуналарыны багъышла”», – деп эмир этти. Шимди бабанънынъ Алласы къулларына къабаатларыны багъышла.

Юсуф, онъа буны айткъанда, агълай башлады. 18Агъалары озьлери келип, онъа седжде эттилер ве:

– Иште, биз сенинъ къулларынъмыз, – дедилер.

19– Къоркъманъыз, – деди Юсуф. – Мен Алла[†] дегилим. 20Сиз манъа къаршы яманлыкъ япмагъа истединъиз, амма Алла, шимди олгъаныны япмакъ ичюн, чокъ адамларнынъ яшайышларыны сакъламакъ ичюн, бундан эйилик япмагъа истеди. 21Иште, къоркъманъыз: мен сизни ве балаларынъызны бакъарым.

Юсуф оларгъа теселли берди, ве онынъ айткъанлары агъа-къардашларынынъ юреклерине ятты.


Юсуфнынъ олюми

22Юсуф бабасынынъ союнен берабер Мысырда яшай эди. Юсуф 110 йыл яшады, 23[+]Эфраимнинъ балаларыны учюнджи несильгедже корьди. Менашшенинъ огълу Макирнинъ огъуллары да Юсуфнынъ тизлеринде догъдылар.

24[+]Юсуф агъа-къардашларына:

– Мен о бир дюньягъа кетем, – деди. – Лякин Алла мытлакъа сизге ярдымгъа келир ве сизни бу ерден чыкъарып, Ибраимге, Исхакъкъа ве Якъупкъа емин эткен ерге алып кетер.

25[+]Сонъ Юсуф Исраиль огъулларына:

– Алла сизге ярдымгъа кельгенде, меним кемиклеримни мындан алып кетинъиз, – деп емин эттирди.

26Юсуф 110 яшында кечинди. Оны бальзамладылар ве Мысырда дюрбеге къойдылар.

## Алланынъ Адлары

Алланынъ Адлары

Мезкюр неширде Алланынъ Адлары Эски Васиетнинъ (Теврат ве Зебурнынъ) къ. еуд. асыл нусхасы ве Янъы Васиетнинъ (Инджильнинъ) къ. юн. асыл нусхасы эсасында арды-сыралы терджиме этильген эдилер.

Ильк сефер Алла Мусагъа ве Исраиль халкъына Озь יהוה Адынен ачылды. Бу Ад дёрт арифтен ибарет олгъаны ичюн, оны базыда «тетраграмматон» деп адландыралар. Бу Адны сес чыкъарып теляффуз этмеге ясакъ эди, амма О, теляффуз этильгенде, «Яхве» оларакъ айтыла эди. Бу Аднынъ манасыны насыл этип анъламагъа кереклиги акъкъында Алла Озю Чыкъыш китабында (3.14) айта; Оны бойле сёзлернен терджиме этмек мумкюн: «Мен Барым», я да «Мен – бу Мендирим, Мен барлыкъны берем». Яни, Яхве – бу «бар олгъан сою», «барлыкъны берген сою», «даима олгъан сою»; буларнынъ эписи Алла табиаты ве хусусиетининъ даимийлигини акс этелер.

Окъугъанда, теляффуз этильмеси ясакъ олгъан бу Ад расткельгенде, агъзавий шекильде къ. еуд. Адонай сёзю къулланыла эди («рабби, акимдар, укюмдар» манасында). Кечче асыл нусханынъ метининде бу ал созукъ сеслерни косьтерген диакритик ишаретлер ярдымынен акс олунгъан эди. Къ. еуд. Адонай сёзюне къ. юн. Кюриос сёзю тенъ келе. Сёзлернинъ экиси де ялынъыз Аллагъа нисбетен дегиль де, падиша, акимдар, сераскерлерге нисбетен де къулланмалары мумкюн эди; къуллар да шорбаджыларына бойле мураджаат эте эдилер. Къ. юн. Кюриос базыда мертебели адамгъа мураджаатнынъ урьметли шекили оларакъ къулланыла эди (къырымтатар тилинде бойле маналарда «эфенди, саип» сёзлери чыкъалар.)

Асыл нусхадаки Яхве тетраграмматоны ве Адонай сёзю арасында олгъан фаркъны языда косьтермек ичюн, терджимеде тетраграмматонны биз бутюн сёзни буюк арифлернен беремиз – РАББИ, Адонай сёзюни исе тек биринджи буюк арифинен – Рабби.

Эм тетраграмматон, эм Адонай чокъусы алларда Алланынъ башкъа Адлары ве эпитетлеринен берабер кельмелери мумкюн:

РАББИ-ТААЛЯ – сёзю-сёзюне, къ. еуд. Адонай-Яхве.

РАББИ-Тааля – сёзю-сёзюне, къ. еуд. Яхве-Элохим. Мезкюр сёз бирикмеси мулькиет конструкцияларында баягъы сыкъ расткеле ве я «РАББИ-Таалямыз, РАББИ-Таалянъ» деп, терджиме этиле, я да бираз кенъ шекильде – «РАББИ олгъан Алланъ(ыз), РАББИ олгъан Алласы, РАББИ олгъан Алламыз» ве иляхре.

Ордуларнынъ РАББИси – сёзю-сёзюне, къ. еуд. Яхве-Цеваот. «Цеваот» сёзю «ордулар, арбий кучьлер» маналарыны бильдире, бу я коктеки кяинат кучьлерининъ ордусына аит, я да мукъаддес дженкке чыкъкъан исраиллилернинъ арбий къысымларына аиттир.

Рабби-Тааля – сёзю-сёзюне, къ. еуд. Адонай-Элохим, я да къ. юн. Кюриос-Теос.

Юкъарыда къайд этильген сёзлерден гъайры, асыл нусхада дюнья Яратыджысына нисбетен къ. еуд. Эль, Элохим, Элоах, къ. арам. Элах ве къ. юн. Теос сёзлери де сыкъ къулланылалар. Къырымтатар тилине бу сёзлер Алла сёзю ярдымынен терджиме этилелер. Эм еудий, эм юнан тилинде бу сёзлер эм Екяне Аллагъа нисбетен, эм путперестлернинъ аллаларына нисбетен (бойле алда биз бу сёзни уфакъ арифнен беремиз) къулланылмалары мумкюн эди.

Терджимеде Алла сёзюни тюрлю эпитетлернен бириккенини расткетирмек мумкюн, меселя:

Юдже Алла – сёзю-сёзюне, къ. еуд. Эль-Элион, къ. юн. Теос-Хюпсистос.

Къудретли Алла – сёзю-сёзюне, къ. еуд. Эль-Шаддай.

Эбедий Алла – сёзю-сёзюне, къ. еуд. Эль-Олам.

Тири Алла – сёзю-сёзюне, къ. еуд. Элохим-Хаййим.

## Сёзлюк

### Сёзлюк

Сёзлюк


Б

В

Г

Д

Е

Ё

И

К

Л

М

Н

О

П

Р

С

Т

Ф

Х

Ч

Ш

Э

Ю

Я


Сёзлюк

### Абдест

Абдест – Эски Васиетте, бутюнлей сувнен ювунып (бой абдест) я да эль-аякъ ювып темизленюв адети. Еудийлер эр бир арам шейге ве арамлангъан адамгъа тийген сонъ, къолларыны, чанакъларыны, урбаларыны ве башкъа шейлерни юва эдилер.

### Ад

Ад – къадимий заманларда еудийлер адамнынъ адынен онынъ барлыгъыны багълай эдилер. Алланынъ Адыны айтмайып, Онъа сыкъ «Ад» (къ. еуд. Шем), дей эдилер. Шегиртлер бир шейни «Месихнинъ Адынен» япкъанларда, шуны Онынъ истегине коре ве Онынъ кучюнен япа эдилер.

### Азиз

Азиз – бакъ. Мукъаддес.

### Акъсакъал

Акъсакъал – (къ. юн. пресбютерой) сёзю-сёзюне «къарт адам». Эвельде месихчилер джемиетинде акъсакъаллар рухий башлыкъ ве ребер вазифесини беджере эдилер. Эксерий алларда бир джемиетте бир къач акъсакъал бар эди. Эльчилер (я да оларнынъ издешлери) акъсакъалларнынъ башына къолларыны къойып, дува окъуй ве мувафакъиетли хызметлери ичюн Мукъаддес Рухнынъ эйилигини бере эдилер.

### Алланынъ Къозусы

Алланынъ Къозусы – Алла исраиллилерге Мусанен берген Къанунгъа бойсунып, руханийлер эр саба ве эр акъшам Аллагъа бир къозуны къурбан чала эдилер. Къозунынъ къаны адамларны Алланен муаббетлештире, ве бу адетнен исраиллилернинъ гуналары багъышлана эди. Исагъа «Алланынъ Къозусы» деп, Ягъя Исанынъ бутюн халкъ ичюн къурбан оладжагъыны эвельден айтты.

### Алланынъ Огълу

Алланынъ Огълу – Исанынъ унванларындан бири, амма бу, Алланынъ апайдан олгъан огълуны анълатмай. Эски заманларда «Алланынъ огълу» Исраильнинъ падишаларына дей эдилер (бакъ. 2 Пад 7.14; Збр 2.6-7). Бу ад бекленильген Месихни, Алладан кельген инсафлы Падишаны, яни Иса Месихни де бильдире эди (бакъ. Юх 1.49; 11.27; 20.31). Бу ибаре Иса Месих ве Онынъ коктеки Бабасынен олгъан мунасебетлерини, оларнынъ табиатларынынъ якъынлыгъы ве бирлигини косьтере. Иса Бабанынъ ердеки векили олып, Оны адамларгъа ача. Бундан гъайры, эписи иманлылар Алланынъ балаларыдыр, чюнки олар Аллагъа Баба дейлер, Оны севелер ве ирадесини беджермеге тырышалар (бакъ. 1 Юх 2.23).

### Алланынъ Падишалыгъы (Кок Падишалыгъы)

Алланынъ Падишалыгъы (Кок Падишалыгъы) – бу ибаре Алланы озь Падишасы сайып, Онен къонушып яшагъан адамларнынъ Алланен мунасебетлерини анълата. Алланынъ Падишалыгъы толу дереджеде Исанынъ экинджи келишинден сонъ оладжакъ: о вакъытта Алла халкъынынъ душманлары енъиледжек, эски дюнья ёкъ оладжакъ, онынъ ерине янъы дюнья пейда оладжакъ, анда эр шей эбедий севгиге толаджакъ ве яманлыкъ олмайджакъ. Амма Алланынъ Падишалыгъы тек келеджекте дегиль, о шимди де, адамлар Алланынъ ирадесини беджерген ве бир-бирини севген эр бир ерде де бар. Алланынъ Падишалыгъы Иса Месихнинъ, Ягъянынъ ве эльчилернинъ огретювинде эсас ерни ала.

### Алланынъ Сарайы

Алланынъ Сарайы – Исраильнинъ пайтахты Ерусалимдеки мукъаддес биналарнынъ топламыдыр. Сулейман падиша оны еудийлер Мусанынъ заманындан берли Аллагъа ибадет эткен Чадырнынъ ерине къурды. М. э. 586 с. Сулейманнынъ Сарайыны вавилонлылар виран этти. Бир къач он йыллыкътан сонъ Сарай гъайрыдан тикленди. Сонъ Буюк Ирод Сарайны баягъы кенълештирди. Алланынъ Сарайы Исраиль яшайышынынъ меркези эди: къурбанлар тек анда чалына эди, мемлекетнинъ бутюн четлеринден ве тышындан кельген еудийлер мында муим байрамларны (Песах, Афталар Байрамы, Чалашлар Байрамы) къайд эте эдилер. Сарайнынъ эсас одасы Энъ Мукъаддес Ер эди. Анда йылда бир кере тек баш руханий кирип, айры ибадет эте эди. Бу ерни Мукъаддес Ерден буюк перде айыра эди. Мукъаддес Ерге тек руханийлер кире биле. Сарайнынъ бу эки къысымлары Алланынъ Эви оларакъ сайыла, анда адий адамларгъа кирмек ясакъ эди, олар тек Сарайнынъ азбарларында Аллагъа ибадет эте эдилер. Азбарларнынъ четлериндеки эйванларда адамлар топланып, тюрлю ишлернен огъраша эдилер. Иса Месих пейгъамберлик япкъанына коре, м. с. 70 с. римлилер Сарайны бутюнлей ёкъ эттилер, ве ондан сонъ Сарай гъайрыдан тикленмеди.

### Алланынъ Шурети

Алланынъ Шурети – бу ибаре дюньяда япкъан ишлеринде косьтерильген Алланынъ улулыгъыны бильдире. Мукъаддес Китаптан корюне ки, базы вакъытта Алланынъ Шурети исраиллилерге кучьлю ярыкъ киби корюнди. Амма Алланынъ Шурети Раббиге инангъан инсафлы адамларнынъ яшайышларында да корюнди. Энъ эвеля О, Иса Месихнинъ яшайышында, аджайип ишлеринде ве хусусан Онынъ хач устюнде олюминде ве тирилювинде косьтерильди.

### Алоэ

Алоэ – бакъ. Къокъулы шейлер.

### Альфа ве Омега

Альфа ве Омега – юнан элифбесининъ биринджи ве сонъки арифлери (къырымтатар элифбесиндеки А ве Я арифлери киби). «Альфа ве Омега» ибареси «башы ве сонъу» манасыны ачып, толулыкъны, сонъунадже чыкъмакъны анълата. Сырларнынъ ачылувы китабынынъ контекстинде бу ибаре дюньянынъ яратылмасындан сонъки кунюне къадар тарихыны косьтере.

### Алямет

Алямет – бакъ. Бельги.

### Аманлыкъ (селямет)

Аманлыкъ (селямет) – Янъы Васиетте бу сёз тек дженк олмагъаныны дегиль, тынчлыкъ-аманлыкъны да бильдире. Еудийлер бир-бирини: «Селям алейкум!» (къ. еуд. шалом алейхем), деп къаршылай эдилер.

### Амин

Амин – къ. еуд. «акъикъий» я да «акъикъат» манасыны анълата. Бу сёзнен вааз я да дува эм башланмакъ, эм битмек мумкюн.

### Арес-тёпе

Арес-тёпе – (къ. юн. Арео Пагос) акъсакъалларнынъ шурасы топлашкъан Афинанынъ меркезинде ерлешкен тёпелик. Шуранынъ озюни де бу тёпеликнинъ адына коре адландыра эдилер (бакъ. Фаал 17).

### Афталар Байрамы

Афталар Байрамы – бакъ. Байрамлар.

### Ахирет куню

Ахирет куню – бу дюньянынъ тарихы битеджек кунь. Чокъусы еудийлер шу куню эвель ольген адамлар тириледжегине инана эдилер. О вакъытта эписи адамлар Алланынъ судуна барып, озьлерининъ яшайышларына эсабат береджеклер. Инджиль китабына коре бу судда ич бир адам озюнинъ инсафлы ишлеринен акъланып оламайджакъ. Тек Иса Месихнинъ къурбанлыгъыны къабул эткен адамлар акъланып оладжакълар.

### Аштан-сувдан вазгечюв

Аштан-сувдан вазгечюв – къадимий заманларда къыскъа бир вакъыт ичинде, адетиндже бир кунь девамында, аштан ве сувдан вазгече эдилер. Бойлеликнен, адам озюни Аллагъа ишандыра, шунынънен Онъа олгъан садыкълыгъыны косьтере ве тёвбе этип ярдым сорай эди. Бир йылда бир кунюнде – Одеме Куню (еуд. Йом-Киппур) – эр бир адам мытлакъ аштан вазгечмек керек эди, еудийлер эписи озь гуналары ичюн Аллагъа тёвбе эте эдилер. Бу, Мукъаддес Язынынъ эмири эди. Базылары исе, энъ эвеля фериселер, даа башкъа куньлерде аштан-сувдан вазгече эдилер. Бирде-бир иманлылар джемиети айры бир себептен дува окъумакъ ичюн аштан-сувдан вазгечип ола эдилер.

### Байрамлар

Байрамлар – исраиллилер эсас учь байрамны къайд эте эдилер: Мысырдан чыкъкъанларыны хатырлаткъан Песах Байрамы, Биринджи Махсул Байрамы (Афталар Байрамы, я да Берекет Байрамы) (махсул джыймагъа башлагъанларында) ве Чалашлар Байрамы (махсул джыймакъны битиргенлеринде). Ондан гъайры олар даа Одеме Кунюни къайд эте эдилер. Шу куню бутюн халкъ аштан вазгечип Алладан озь гуналарынынъ багъышланмасыны сорай эдилер. Песах Байрамы – (къ. еуд. Песах) еудийлернинъ энъ муим байрамы, еудийлерни Мысыр къуллугъындан къуртулгъанларыны анъдыра. Бу байрам Нисан айында 15-инджи кунюнде (март-апрель айында) отькериле эди. Къадимий заманларда еудийлер бутюн Исраиль мемлекетинден ве башкъа топракълардан Песах Байрамыны къайд этмек ичюн Ерусалимге келип, Аллагъа ибадет эте эдилер. Песахтан сонъ еди кунь девам эткен Маясыз Пишкен Пите Байрамы башлана эди. Бир афта ичинде еудийлер тек маясыз пишкен отьмек ашай эдилер. Инджильде бу эки байрам бир байрам сайыла. Шу куньлери Иса Месих хачкъа мыхланып ольдюрильди ве тирильди. Ондан сонъ Песах месихчилернинъ энъ буюк байрамы – Исанынъ Тирилюв Байрамы олды. Песах ашы олгъан къурбан къозусына да «песах» дей эдилер. Чалашлар Байрамы – (къ. еуд. Сукъкъот) баба-деделерининъ сахрада юрген вакъытта чалашларда яшагъанларнынъ хатырасына багъышланып отькерильген байрам. Байрам Тишри айынынъ 15-бешинджи куню (кузьнинъ башы) башланып, еди кунь девам эте эди. Ондан сонъ секизинджи кунь – байрам раатлыгъы келе эди. Биринджи Махсул Байрамы (Афталар Байрамы, Берекет Байрамы) – (къ. юн. Пентэкостэ, сёзю-сёзюне «эллинджи кунь») Песах Байрамындан еди афта кечкен сонъ кечириле эди. Бу байрамны «Синай дагъында берильген Къанун» байрамы киби къайд эте эдилер. Шу куню тек Фелестинде яшагъан дегиль, башкъа ерлерден де бутюн еудийлер Ерусалимге кельмеге арекет эте эдилер. Исанынъ биринджи шегиртлери Берекет Байрамында Мукъаддес Рухкъа толдылар.

### Баш руханий

Баш руханий – бакъ. Руханийлер.

### Бельги (алямет)

Бельги (алямет) – бирде-бир шейни исбатламакъ я да тасдыкъламакъ ичюн бельги оларакъ Алла япкъан муджизе. Инджильнинъ муэллифлеринден бири Юханнынъ язгъанына коре, бельгилер – Иса япкъан, Кок Падишалыгъынынъ келеяткъаныны косьтерген аджайип шейлердир.

### Берекет Байрамы

Берекет Байрамы – бакъ. Байрамлар.

### Беэльзебул

Беэльзебул – бакъ. Шейтан.

### Биринджи Махсул Байрамы

Биринджи Махсул Байрамы – бакъ. Байрамлар.

### Вавилон

Вавилон – Фират ве Хиддекель дерьясы арасында (земаневий Ирак топрагъында) ерлешкен, къоджаман империянынъ пайтахты олгъан, Якъын Шаркънынъ энъ буюк шеэридир. Вавилонда чокъ аллаларгъа табына эдилер. М. э. 587 с. вавилонлылар (къасдийлилер) Ерусалим шеэрини йыкътылар ве еудийлернинъ чокъусыны эсирге алып кеттилер. Янъы Васиетнинъ заманларында Вавилон шеэри энди виран этильген эди. Инджильде «Вавилон» сёзю Шейтаннынъ падишалыгъыны анълата. Бесе-белли, мында Рим шеэри козьде тутула эди. О заманда Рим Ерусалимни запт эткен янъы империясынынъ баш шеэри, путперест медениети ве тюрлю бозукълыкъларнынъ меркези эди.

### Васиет

Васиет – Синай дагъында Алла Мусанен бутюн еудий халкъына васиет этти, еудийлерге яхшылыкъ япмагъа, оларны душманлардан къорчаламагъа сёз берди. Еудийлер Аллагъа садыкъ олып, Къанунда язылгъан Онынъ истегенини беджермек керек эдилер. Бу васиетке, онынъ япылмасы акъкъында тариф эткен китаплар топламына киби, «Эски Васиет» дейлер. Пейгъамберлер Алла адамларгъа янъы васиет береджеги акъкъында айта эдилер. Инджиль китабына коре, бу янъы васиет Иса Месихнинъ олюми ве тирилюви ярдымынен япылды. Энди Алланынъ халкъы – догъгъан ерине бакъмайып, Месихке иман эткен, Онынъ огретювине коре яшагъан адамларнынъ эписидир. Бу васиетке, Иса ве Онынъ биринджи издешлери акъкъында тариф эткен китапларнынъ джыйынтыгъына да «Янъы Васиет» дейлер. Бу джыйынтыкъны м. с. I-инджи асырында чешит адамлар язды. Эски Васиетнен бирликте Янъы Васиет Мукъаддес Китапны тешкиль эте.

### Васиет Сандыгъы

Васиет Сандыгъы – исраиллилернинъ эсас азизлиги: агъачтан япылып алтыннен къаплангъан мукъаддес Сандыкъ. Сандыкънынъ ичинде васиетнинъ таш левалары сакълана эдилер. Сандыкъ башта Мескеннинъ сонъунда, Сарайнынъ Энъ Мукъаддес Еринде тура эди. Исраиллилер оны, устюнде санки де Рабби отургъан, падишанынъ тахты ерине коре эдилер.

### Васиетнинъ таш левалары

Васиетнинъ таш левалары – устьлеринде Он Эмир (Исраиль халкъына Алладан берильген эсас эмирлер) язылгъан таш левалардыр. Оларны Рабби Синай дагъында, Исраильге васиет бергенде, Мусагъа берди.

### Галилея

Галилея – Фелестиннинъ шимали. Чокъ асырлар девамында башкъа халкъларнынъ къолунда олгъаны ичюн, Галилеяда тюрлю халкъларнынъ адамлары чокъ эди. Еудиенинъ сакинлери галилеялыларгъа юкъарыдан бакъа эдилер. Галилеянынъ Назарет шеэрчигинде Исанынъ яшлыгъы ве генчлиги кечти. Мында О, чокъ аджайип шейлер япты.

### Давут

Давут – Шаулдан сонъ Исраильнинъ экинджи ве энъ намлы падишасы. О, тахткъа м. э. 1010 с. отурды. Давут Исраильни буюк девлет ве Ерусалим шеэрини Исраильнинъ пайтахты япты. О, кучьлю аскер ве улу шаир эди. Давут Зебур китабынынъ (Аллагъа айтылгъан йырлар ве дувалар) муэллифлеринден бири эди. О, Аллагъа ишанчлы олгъаны ичюн, Алла Исраиль тахтыны тек онынъ эвлятларына береджегини сёз берди. Еудий пейгъамберлерине коре, келеджекте бутюн дюньянынъ Падишасы оладжакъ Месих Давутнынъ сою оладжакъ. Шунынъ ичюн Исагъа даа «Давутнынъ Огълу» дей эдилер.

### Давутнынъ Огълу

Давутнынъ Огълу – Давут падишанынъ дос-догъру эвляды. Иса Месих Давутнынъ эвляды олгъаныны билип, еудийлер Онъа «Давутнынъ Огълу» дей эдилер.

### Денъиз хавузы

Денъиз хавузы – Мескеннинъ азбарында тургъан буюк бакъыр савут. Аллагъа хызметлерини башламаздан эвель руханийлер шу савутта абдест ала эдилер.

### Дженнет

Дженнет – (къ. юн. Парадейсос; къ. еуд. Эден; рус. Эдем) Башланув китабында (2 б.) пек дюльбер багъча тасвир олуна, анда биринджи адамлар Алланен къонушып яшай эдилер. Бу багъчагъа «дженнет» дейлер. Адамлар Алланынъ Сёзюни тутмагъан сонъ, багъчадан къувулдылар ве энди агъыр иш япып ве ольдюриджи хасталыкъларгъа огърап яшамагъа меджбур олдылар. Дженнет акъкъында айткъан Месих бу аджайип ве гъамсыз яшайышкъа къайтмакъны ве Алланен бирликте эбедиен къалмакъны козьде тута эди.

### Джеэннем

Джеэннем – бакъ. Олюлернинъ дюньясы.

### Дин къардашлары

Дин къардашлары – иманлылар эксериетнен бир-бирине «дин къардашлары» дейлер, бойле этип, оларнынъ бир Алла Бабасы олгъаныны косьтерелер. Олар бир-бирини къайгъырып, бир къорантада киби, муаббет яшайлар.

### Еудие

Еудие – Фелестин дженюбиндеки виляет, онынъ ады исраилли къабилелеринден бирининъ бабасы Ехуда адынен багълы.

### Еудий

Еудий – бу сёзю (менбаа метинде – «иврий») биринджи кере Ибраимге (Баш 14.13), сонъ Юсуфкъа (Баш 39.14) ве Якъупнынъ (Исраильнинъ) бутюн эвлятларына нисбетен къулланылды. Сонъ Исраиль халкъына аит олгъан эр кесни ойле адландырып башладылар. Къырымтатарджа бир «еудий» сёзю къулланылса да, къ. еуд. «иврий» сёзю этник аитликни, «еудий» сёзю исе диний аитликни косьтере.

### Еудийлер

Еудийлер – башында Якъупнынъ огълу Ехуданынъ къабилесиндеки адамлар. Амма Инджильнинъ заманына бутюн чуфутларгъа «еудий» деп башладылар. Юханнен берильген Инджильде «еудий» сёзюнен сыкъ-сыкъ чуфутларнынъ башлыкъларыны адландыра эдилер.

### Ёл (Раббининъ Ёлу, Алланынъ Ёлу)

Ёл (Раббининъ Ёлу, Алланынъ Ёлу) – месихчилер джемиетининъ ве Иса Месихнинъ огретювининъ ильк адларындан бири (бакъ. Фаал 9.2; 22.4).

### Иблис

Иблис – бакъ. Шейтан.

### Ибраим

Ибраим – Исраиль халкъынынъ биринджи баба-дедеси. Онынъ тарихы Башланув китабынынъ 12-25 бабларында икяе этиле. Алла оны сайлап, онъа васиет берди, тувгъан топракътан узакъ Ханаан топрагъына кочьмеге эмир берди, шу топракъны чокъсайылы несилине бермеге ваде этти. Башта онынъ ады Ибрам эди, амма сонъундан Алла онъа янъы «Ибраим» адыны берди. Ибраим ве онынъ апайы Саре Исхакъ огълунынъ догъувыны чокъ вакъыт бекледилер ве чокъ сынавлардан кечтилер. Ибраим исраиллилернинъ ве базы башкъа халкъларнынъ дедеси олды. Мукъаддес Китапта о – тюрлю агъыр алларда Алланынъ бутюн эмирлерини беджермеге азыр олгъан, Раббиге ишанч толу орьнектир.

### Иманлылар топлашувы

Иманлылар топлашувы (иманлылар джемиети) – бир ерде яшагъан, даима топлашып, Аллагъа ибадет эткен ве Языны огренип, къонушкъан джемиетнинъ ады. Бу сёз тек ерли джемиетни дегиль, бутюн дюньяда Иса Месихке иман эткенлерни де анълата биле.

### Император

Император – Рим империясынынъ баш укюмдары. Онъа айры виляетлернинъ акимлери ве падишалары (меселя, Пилат ве Ирод) бойсуна эдилер. Биринджи императорнынъ ады Юлий Цезар олгъаны ичюн, башкъаларына да «кесар» дей эдилер.

### Инджиль

Инджиль – бакъ. Къуванчлы Хабер.

### Инсан Огълу

Инсан Огълу – еудий тилинде бу ибаренинъ биринджи манасы «адам» эди. Даниял пейгъамбер шойле келеджек Падишагъа дей эди. Онынъ айткъанына коре, Алла бу Падишагъа бутюн халкълар устюнде укюм береджек (Дан 7.13-14). Иса бойле ибаренен сыкъ-сыкъ Озюни адландыра эди.

### Инсафлыкъ

Инсафлыкъ – Алла инсафлыдыр, демек, Онынъ бутюн арекетлери акъикъаткъа ве адалетке эсаслана. Мукъаддес Китапкъа коре, Алла адамнынъ гуналарыны багъышласа, адам инсафлы ола. Адам Алланынъ истегенини беджерип, озь арекетлеринен инсафлыкъкъа ынтылмакъ керек.

### Ирод

Ирод – падишаларнынъ сюлялеси. Бу сюляле биринджи падиша Буюк Ироднынъ адынен адлана эди. Буюк Ирод – еудийлернинъ падишасы, м. э. 37-4 с. къадар бутюн Фелестин топрагъында акимлик япты. О, Исанынъ догъгъаны акъкъында эшитип, Вифлеемде янъы догъгъан балаларны ольдюрмеге эмир этти. Ирод Антипа – Буюк Ироднынъ огълу, м. э. 4 с. – м. с. 39 с. къадар Галилеяда акимлик япты. Ягъя оны къанунсыз эвленгенинде къабаатлагъаны ичюн, Ирод Антипа Ягъяны якъалап джезаламагъа эмир этти. Бундан гъайры, Ирод Антипа Исанен судда корюшти. Ирод Агриппа I – Буюк Ироднынъ торуны ве Ирод Антипа къардашынынъ огълу, м. с. 39-44 с. къадар Фелестинде акимлик япты. О, месихчилерни мераметсиз джезалап башлады. Онынъ эмиринен эльчи Якъуп ольдюрильди ве эльчи Пётр зиндангъа атылды. Фаалиет китабы Ирод Агриппанынъ олюмини бойле тасвирлей: путперест хызметчилери оны алла ерине корип, шерефлеп башладылар, ве о, шу шерефлерни къабул этти. Шу вакъыт Алланынъ мелеги Иродны азаплы хасталыкънен урды, ве Ирод шу хасталыкътан кечинди. Ирод Агриппа II – Ирод Агриппа I огълу. Эльчи Павел денъиз янындаки Кайсарея шеэринде онынъ алдында чыкъышта булунды. Ирод Агриппа II м. с. 44-70 с. къадар Фелестиннинъ бир къач виляетинде акимлик япты. Сонъ о, Римге кочип, анда м. с. 100 с. къадар яшады.

### Иса

Иса – (къ. еуд. Ешу, Ешуа; Ехошуа адынынъ къыскъартылгъан шекили) еудий адларындан бири. Онынъ манасы – «РАББИ къуртара».

### Исраиль

Исраиль – бакъ. Якъуп.

### Керувлар

Керувлар – мелеклернинъ хусусий бир чешити. Мукъаддес Китапта керувлар Аллагъа якъын ве Онынъ тахты янында хызмет эткен неснелерни киби тасвирленелер. Онынъ ичюн Мескенде ве Сарайда керувларнынъ ресимлери бар эди.

### Кинаели икяе

Кинаели икяе – кенълешкен къыяславдыр, о, эр вакъыт тапмаджа, тасавур этюв усуллары къулланыла. Еудийлернинъ адетинде тек акъыл огреткен къыскъа икяе дегиль де, аталар сёзлери, айтымлар, тапмаджалар, къанатлы сёзлер, икметли сёзлер, аллегорияларгъа да «кинаели икяе» дей эдилер. Кинаели икяени анъламакъ ичюн башыны чалыштырмакъ керек. Кинаели икяелер Шаркъта кенъ даркъалгъан эди. Оларны уйдургъан ве анълагъан адамларгъа «икметли» дей эдилер.

### Кок Падишалыгъы

Кок Падишалыгъы – бакъ. Алланынъ Падишалыгъы.

### Корюшюв Чадыры

Корюшюв Чадыры – бакъ. Мескен.

### Къадимий арамий тили

Къадимий арамий тили – къадимий еудий тилине ве аз дереджеде арап тилине сойдаш тили. Бу тильде Даниял ве Узеир китабынынъ бир къач бабы язылды. Фелестинде, Иса Месихнинъ яшагъан вакъытта, бу еудийлернинъ лакъырды тили эди.

### Къадимий еудий тили

Къадимий еудий тили – бу тильде деерлик бутюн Эски Васиет язылгъан. Янъы Васиет язылгъан заманында, Фелестин сакинлери онъа сойдаш олгъан арамий тильде лаф эте эдилер, башкъа халкъ векиллеринен исе сыкъ-сыкъ къадий юнан тилинде къонуша эдилер.

### Къадимий юнан тили

Къадимий юнан тили – Эскендер Зулькарнайннынъ запт этмелеринден сонъ, юнан тили шаркъий Акъ денъиз ялысында халкъара тиль олды. Янъы Васиет, чокъча адам окъуп олсун деп, юнан тилинде язылды.

### Къандиль

Къандиль – Мескеннинъ ве сонъундан Сарайнынъ ичини ярыкълатмакъ ичюн къулланылгъан еди ягълы чыракълы лампа (бакъ. Чыкъ 25). Къандиль

### Къанун (Мусанынъ Къануны, Теврат)

Къанун (Мусанынъ Къануны, Теврат) – Муса пейгъамбер вастасынен Исраиль халкъына берильген Алланынъ Къануны. Мукъаддес Китапнынъ биринджи беш китабына (Тевраткъа) да «Къанун» дейлер, чюнки анда эм къанун, эм онынъ берильген тарихы бардыр. Къанун исраиллилерге тафсилятлы огютлер бере, оларнынъ диний ве ичтимаий яшайышыны бельгилей, яхшылыкъ ве адалет къаиделери тайинлей эди. Къанунда адамларгъа Алланынъ ирадеси ачыла. Амма озю озюнден Къанун оны бозгъан адамларны гуна джезасындан къорчалап оламай. Онынъ ичюн Янъы Васиетте Къанун хайыргъа къаршы къоюла.

### Къанун оджалары

Къанун оджалары – Мукъаддес Языны ве биринджиден Мусанынъ Къануныны теренден огренип анълаткъан адамлар. Олар Къанунны язып ала, огрене, анълата, къуллана ве адамларгъа огрете эдилер. Бойле адамларны еудий джемиетинде буюк урьмет эте эдилер.

### Къокъулы шейлер. Алоэ

Къокъулы шейлер. Алоэ – осюмлик, онынъ япракъларындан къыйметли къокъулы ягъ япа эдилер. Дефн этмезден эвель олю сарылгъан басмагъа бу къокъулы ягъны синъдире эдилер. Либан – экзотик осюмликнинъ къурутылгъан сакъызы. Оны якъкъанда къокъулы тютюн чыкъа эди. Либан тютетюви башта Чадырда, сонъ Ерусалим Сарайында бахшыш кетирювнинъ бир чешити эди. Мюр – паалы къокъулы ягъ, дженюбий тереклернинъ сакъызындан азырлана. Оны тиббиетте азапларны эксильтмек ве олюни дефн эткенде ягъламакъ ичюн къуллана эдилер.

### Къуванчлы Хабер

Къуванчлы Хабер – (къ. юн. эвангелион) Эски Васиетте анъылгъан, Иса Месихнинъ ер юзюне кельгенинен илян этильген хабер. Онынъ манасы шунда ки, Алла адамларны севгени ичюн, Озь Огълуны ерге ёллады, Онынъ хачта ольгени ве тирильгенинен бутюн адамларгъа гуналардан ве эбедий олюмден къуртулыш ёлу ачылды. Бу хабер месихчилер иманынынъ эсасы олды. «Эвангелион» сёзюнен «Инджиль» сёзюнинъ пейда олувы да багълы. Кечче бу сёзнен Иса Месих акъкъында икяе эткен дёрт китапны адландырып башладылар.

### Къурбан ери

Къурбан ери – бир тёпелик, онынъ устюнде къурбан чалынгъан айванларнынъ бутюнини я да бир къысмыны якъа эдилер. Къурбан ери эксериетнен ташларнен япыла эди, амма Корюшюв Чадырында еринден авуштырмагъа мумкюн олгъан, тахтадан япылып маденнен къаплангъан сою бар эди. Ондан гъайры, къокъулы отларны якъмакъ ичюн, маденден япылгъан кучюк къурбан ерлери де бар эди. Къурбан ери

### Къурбан чалув ве бахшыш кетирюв

Къурбан чалув ве бахшыш кетирюв – Мусанынъ къануны боюнджа еудийлер Аллагъа къурбан кетире эдилер. Айванны сойып, оны бутюнлей я да къысмен къурбан ерине къойып якъа эдилер. Эгер эт къалса, оны адамлар озьлери ашай эдилер. Мусанынъ заманындан башлап, Алла къурбанлар тек бир ерде кетирильгенини талап этти: башта Корюшюв Чадырында, сонъ Алланынъ Сарайында. Къурбан чалмагъа тек руханийлернинъ акъкъы бар эди. Айванлардан гъайры, бахшыш оларакъ отьмек, шарап, зейтюн ягъы, берекетнинъ биринджи мейваларыны кетире эдилер. Къурбанларнынъ ве бахшышларнынъ бир къач чешити бар эди: япылгъан гуна ичюн къурбан, Алланынъ яхшылыкълары ичюн бахшыш, берильген адакъ ичюн къурбан, озь истегинен кетирильген къурбан я да бахшыш. Бойле къурбанлар ве бахшышлар Алланен бирликте адамнынъ ашагъан ашы киби эди. Исраиллилер Аллагъа кетирген къурбанлар ве бахшышларнынъ бир къысмы руханийлерге ве левийлилерге бериле эди. Янъы Васиетке коре, Месихнинъ хач устюндеки олюми – бутюн инсаниетнинъ гуналары ичюн кетирильген къурбандыр.

### Къуртарыджы

Къуртарыджы – бакъ. Къуртулыш.

### Къуртулыш

Къуртулыш – Мукъаддес Китапта бу сёз Алла адамгъа я да бутюн халкъкъа япкъан ярдымыны, оларны телюке ве душманлардан къуртаргъаныны анълата. Амма баш манада къуртулыш – иманлыларнынъ бутюн гуналарындан къуртулышы, Алланен мунасебетте булунув ве эбедий омюрдир. Янъы Васиетке коре, адамларгъа бу имкянны Иса Месихнинъ хач устюнде ольгени ве тирильгени бере, ве эр бир адам Месихке иман этип къуртулыш ала. Эски Васиетте Исраиль халкъыны Мысыр эсиринден къуртаргъан Аллагъа «Къуртарыджы» дей эдилер. Месихчилер бу адны Иса Месихке де берелер, чюнки О, Озюнинъ къурбанлыкъ олюминен Онъа иман эткенлерни гуна ве олюм укюмдарлыгъындан къуртарды.

### Лепра хасталыгъы

Лепра хасталыгъы – бакъ. Тери хасталыгъы.

### Либан

Либан – бакъ. Къокъулы шейлер.

### Маясыз Пишкен Пите Байрамы

Маясыз Пишкен Пите Байрамы – бакъ. Байрамлар.

### Мелеклер

Мелеклер – Аллагъа хызмет эткен рухлар. Олар адамларгъа Алланынъ эмирлерини бильдирелер ве ярдым этелер. Мукъаддес Китапта базы энъ белли мелеклернинъ адлары бар – Микъаиль, Джебраиль. Бир заманларда мелеклернинъ бир къысмы Аллагъа къаршы чыкътылар ве Иблиснинъ тарафыны алып, Аллагъа ибадет этмектен вазгечтилер. Ойле мелеклерге «тюшкен мелеклер» деп айталар.

### Мелкиседек

Мелкиседек – Салим шеэрининъ падишасы ве руханийи. Ибраим онъа арбий гъаниметнинъ он пайындан бир пайыны берген сонъ, Мелкиседек оны багъышлады (Баш 14.17-20). Еудийлерге мектюпте Мелкиседекнинъ руханийлиги Месихнинъ руханийлигине тенъ къоюла (Еуд 5.6).

### Месих

Месих – (къ. еуд. Машиах; къ. юн. Христос) сёзю-сёзюне «ягънен сюртюльген» манасыны анълата. Къадимий Исраильде Алла Озь хызметине сайлагъан руханийлер, пейгъамберлер ве падишалар зейтюн ягъынен сюртюле эдилер. Пейгъамберлернинъ ярдымынен еудийлерге айткъанына коре, Алла дюньягъа Месихни ёлламагъа сёз берди. О, Исраиль халкъыны къуртарып, дюньянынъ халкъларына эбедиен падишалыкъ этеджек эди. Исанынъ вакътында еудийлер кергинликнен Къуртарыджынынъ келеджегини беклей эдилер. Оларнынъ умют эткенине коре, О, оларны эджнебий баскъынджылар – римлилерден азат этип, Исраильнинъ эвельки шуретини тиклейджек эди. Амма дюньягъа кельген Къуртарыджы – Иса Месих – даа чокъ шей япты. О, бутюн инсаниетни гуна къуллугъындан ве олюмден къуртарды. Онынъ ярдымынен Алла адамларгъа янъы эбедий васиетни берди.

### Месихнинъ душманы

Месихнинъ душманы – (къ. юн. антихристос) яманлыкъ озю олгъан шахыс. О, дюньягъа Месихнен дженк этмек ичюн келеджек, амма сонъунда Месих оны енъеджек. Юхан Месих акъкъында ялан айткъанларгъа ве шунынънен Къуванчлы Хаберге къаршы чыкъкъанларгъа да «Месихнинъ душманлары» дей. Иса сонъки вакъытларда пейда оладжакъ «ялан месихлер» (къ. юн. текликте псевдохристос) акъкъында эвельден хабер бере.

### Месихчи

Месихчи – Иса Месихнинъ тарафдары, Оны озь Къуртарыджысы киби къабул эткен ве Онынъ огретювине коре яшамагъа тырышкъан адам.

### Мескен (Корюшюв Чадыры)

Мескен (Корюшюв Чадыры) – ерини денъиштирмеге мумкюн олгъан буюк Мукъаддес Чадыр. Алланынъ эмирине бойсунып, исраиллилер оны ясап, сахрада юрген вакътында озьлеринен ташый эдилер. Чадырда Васиет Сандыгъы сакълана эди. Исраиллилернинъ ордусында бу ер Алланынъ Эви сайыла эди. Чадыр огюнде еудийлер Аллагъа ибадет эте ве къурбан чала эдилер. Сулейман Ерусалимде Алланынъ Сарайыны къургъан сонъ, Мукъаддес Чадыр анда кочьти. Мескен (Корюшюв Чадыры)

### Мукъаддес (азиз)

Мукъаддес (азиз) – бу сёз биринджиден Алланы анълата. Алла ичюн айырылгъан эр шей де мукъаддестир, булар: Алланынъ Сарайы, Аллагъа хызмет этмек ичюн къулланылгъан шейлер ве Онъа ибадет эткен адамлар (Тевратта – Исраиль халкъы, Инджильде – иманлылар топлашувы). Инджильде бутюн месихчилер озьлерининъ дегиль, лякин Мукъаддес Алланынъки олгъанлары ичюн, «азизлер» деп адландырдылар. Ондан гъайры, бу сёз шахсий ве рухий темизликни косьтермек мумкюн.

### Мукъаддес Рух

Мукъаддес Рух – Алланынъ Руху. Онъа эм Бабасына, эм Огълуна Алланынъ бутюн хусусиетлери менсюптир. Инджиль китабына коре, Иса Месихке иман эткен адамлар Мукъаддес Рухны къабул этелер. О, оларны огрете ве кучь бере.

### Мысыр

Мысыр – Египет, Фелестинден дженюбий гъарп тарафында ерлешкен мемлекет. Къадимий еудийлер анда 400 йыл яшадылар. Мысырлыларнынъ зулумы чокълашкъанда, Рабби еудийлерни андан азатлыкъкъа алып чыкъты.

### Мюр

Мюр – бакъ. Къокъулы шейлер.

### Нух

Нух – къадимий заманда Алла бозукъ инсаниетни ёкъ этмеге истеди. Тек бир инсафлы олгъан Нухны ве онынъ къорантасыны къалдырмагъа разы олды. Нух, Алланынъ эмирини алып, буюк бир сандыкъ къурды да, бутюн къорантасыны анда алды. Олар сандыкъкъа киргенинен, бутюн дюньяда сув ташкъыны башланды. Бу ташкъындан тек Нухнынъ къорантасы къуртулды. Сонъ олардан янъы инсаниет догъды (бакъ. Баш 6–9).

### Одев (одеме)

Одев (одеме) – пара тёлеп, бир адамнынъ я да бутюн халкънынъ къуллукътан я да эсирден азат этилюви. Иса Месихнинъ къурбан оларакъ берильген джаны Онъа иман эткенлерни гуна ве эбедий олюмнинъ къуветинден къуртаргъан одев олды.

### Одеме Куню

Одеме Куню – бакъ. Байрамлар.

### Олюлернинъ дюньясы

Олюлернинъ дюньясы (къ. еуд. Шеол; къ. юн. Гадес) – Тевратта язылгъанына коре, адам ольген сонъ олюлернинъ дюньясына тюше. Олюлер дюньясыны косьтермек ичюн даа бир сёз къулланыла эди – джеэннем. Инджильде джеэннем олюлер гуналары ичюн джезагъа огъратылгъан ер, деп сайыла. Келип чыкъышынен бу сёз Ерусалим янында олгъан Хинном вадийинен (къ. еуд. Ге-Хинном) багълы. Шу ерде эр вакъыт чёплюк ве къалымты якъа эдилер. Шунынъ ичюн джеэннем сёзюнинъ манасы гуналыларнынъ олюминден сонъ азап чекеджек ерини анълата.

### Он пайда бир пай

Он пайда бир пай – берекетнинъ он пайда бир пайы. Исраиллилер оны руханийлерге Раббиге бахшыш оларакъ бермек керек эдилер. Бу пай Сарайнынъ кечинмесине, руханийлернинъ тамакъларына ве озьлери озьлерини бакъып оламагъан адамларгъа ярдым оларакъ масраф этиле эди.

### Пейгъамбер

Пейгъамбер – Алланынъ ирадесини илян этмек ичюн, Рабби сайлагъан адам. Мукъаддес Рухнынъ тесиринде лаф эткен пейгъамберлер келеджекте оладжакъ вакъиаларны ачмакътан гъайры, огретиджи ве къабаатлайыджы олып, адамларны тёвбе этмеге ве Аллагъа чевирильмеге чагъыра эдилер. Пейгъамберлер, Месих даа догъмаздан эвель, Онынъ келеджеги акъкъында айта эдилер. Эски Васиетте чокъ пейгъамберлер акъкъында тариф этиле ве оларнынъ пейгъамберликлери косьтериле; Эски Васиетнинъ чокъусы китаплары оларнынъ адынен адлангъан. Пейгъамберлер Янъы Васиетте де анъыла – бу, Мукъаддес Рухнынъ кучюнен лаф эткен ве Алла оларгъа ачкъаныны башкъаларына огреткен иманлылар.

### Песах

Песах – бакъ. Байрамлар.

### Понтий Пилат

Понтий Пилат – римли аким, Иса джезалангъан вакъытта Еудиенинъ акими (м. с. 26-36 с.). Онынъ разылыгъыны алмайып, адамны джезаламагъа олмай эди. Тек Понтий Пилат олюм джезасыны тасдыкълай эди. Еудий башлыкъларынен яхшы мунасебетте олмаса да, исьян котермесинлер деп, эксериетнен оларнынъ талапларыны беджере эди.

### Пут

Пут – халкълар табынгъан, бирде-бир аллагъа ошагъан эйкель я да даа башкъа бир шей.

### Раатлыкъ куню

Раатлыкъ куню – (къ. еуд. шаббат) джумаэртеси, исраиллилернинъ мукъаддес куню. Шу кунни олар бир тюрлю иш япмайып, Аллагъа багъышламакъ керек эдилер. Инджиль заманында раатлыкъ куню шеэр диварындан бир километрден зияде узакълыгъына кетмек ясакъ этиле эди. Единджи йыл да хусусий олып, шу йылы топракъ ишленильмейджек эди. Еди кере еди йыл кечкен сонъ, эллинджи йыл Юбилей йылы деп илян этиле эди. Шу йылы борджлар багъышлана эди, топракъ исе эвельки сабыларгъа къайтарыла эди.

### Равви (Раввуни)

Равви (Раввуни) – къ. еуд. сёзю-сёзюне «меним улу». Бойле сёзнен урьметли адамларгъа, эксериетнен оджаларгъа дей эдилер.

### Рим

Рим – Янъы Васиетте тасвир олунгъан вакъыткъа къадар Рим шеэри Акъ денъиз этрафындаки чокъ мемлекетлерни, шу джумледен Фелестин топракъларыны да бойсундырды ве буюк империянынъ пайтахты олды. Фелестин топрагъында, башкъа ерлерде киби, римлилер озь ордусыны къалдырып, эр бир къаршылыкъны таш юрекнен ёкъ эте эдилер. Бунынънен берабер, буюк империягъа менсюплик, икътисадият ве тюрлю къысымлар арасында фикир денъишювге ёл ача эди. Рим империясынынъ гражданларына (оларнынъ бири эльчи Павел де олды) бутюн империяда айры акъ-укъукъ бериле эди. Меселя, судда олар императорнынъ укюмини талап этип ола эдилер.

### Руханийлер

Руханийлер – Мескенде ве сонъунда Ерусалимнинъ Сарайында къурбанлар ве бахшышлар ичюн джевапкяр олгъан, Аллагъа хызмет эткен адамлар. Тек Харуннынъ эвлятлары руханий олмакъ мумкюн эдилер. Руханийлер он эки болюкке айырылып, невбетнен хызмет эте эдилер. Олар Къанунда къайд этильген махсус урбаны кие эдилер. Бу урбанынъ эсас къысмы эфод эди. Онынъ огдеки ве арттаки къысмы бар эди. Бу къысымлар бир-бирине четлеринен къайышларнен пекитиле эди. Руханийлернинъ башында баш руханий олды; о, Алланынъ огюнде Исраиль халкъынынъ векили эди. Онынъ урбасы бунынъ темсили эди, хусусан устюнде он эки дегерли ташы олгъан оглюгидир. Шу ташлар устюнде он эки Исраиль къабилесининъ адлары язылгъан эди. Руханийлер эфод

### Саддукийлер

Саддукийлер – Янъы Васиет девринде еудийлернинъ эки диний фыркъасындан бири эди. Юксек Шуранынъ чокъусы азалары, баш руханийлер ве оларгъа якъын адамлар саддукийлер эди. Башкъа, ферисе фыркъасына, бакъкъанда, олар тек Мукъаддес Языны таный ве агъзавий риваетлерге инанмай эдилер. Меселя, къыямет куню эписи олюлер тирилип, Алланынъ огюнде тураджакъларына инанмай эдилер.

### Салым топлайыджы

Салым топлайыджы – Фелестинде Рим империясынынъ хазинесине берги топлагъан, ерли халкътан олгъан бир мемур. Олар Рим акимиетине хызмет эткенлери ичюн (бойле хызмет Къанунгъа къаршы эди), еудийлер бу мемурларны севмей эди, чюнки салым топлайыджылар халкътан арткъач акъча топлап, озьлерине къалдыра эдилер.

### Самарие

Самарие – Ерусалим шималинде, Галилеянынъ дженюбинде ерлешкен Фелестин виляети. Ассурие (Ашшур) укюмдарлыгъы заманында Исраильнинъ шималий къабилелеринден ве башкъа мемлекетлерден кочип кельген халкълар бу ерге сюргюн этильдилер. Мемлекетте къалгъан еудийлернинъ эвлятлары ве кочип кельген халкълар самариелилер олдылар. Еудийлер киби, самариелилер Мусанынъ Къануныны къабул эте, амма чокъ шейни башкъаджа анълай эдилер. Меселя, олар Аллагъа Ерусалимде дегиль, Геризим дагъында ибадет эте эдилер, анда оларнынъ баш ибадет ери бар эди. Еудийлер ве самариелилер бир-бирини имансыз сайып, къонушмай эдилер.

### Саре

Саре – Ибраимнинъ апайы, Алла оны акъайынен берабер сайлады. Сайланмаздан эвель онынъ ады Сарей эди, сайлагъан сонъ Алла онъа Саре адыны берди. О, Аллагъа садыкъ олып ве Онынъ вадесини беклеп, акъайынен сеяат агъырлыкъларыны больди. Бутюн омюри баласыз олып, къартайгъан сонъ, Ибраимге Исхакъ огълуны догъурды.

### Синагога

Синагога – Языны окъумакъ, дува этмек ве диний адетлерни огренмек ичюн еудийлернинъ топлашувы, эм де бойле топлашувлар ичюн эв. Синагогада топлангъанда, адий иштиракчининъ биле Языдан парчаны окъумагъа ве окъугъан парчаны топлашувгъа анълатмагъа акъкъы бар эди. Сарайгъа бакъкъанда, синагогаларда къурбан чалынмай эди. Еудийлер яшагъан эр бир шеэрде ич олмадым бир синагога бар эди.

### Синай

Синай – сахрадаки (земаневий Мысырда) дагънынъ ады. Шу дагънынъ устюнде Алла Мусагъа Он Эмирни багъышлады. Корюнгени киби, бу дагъ къадимий заманларда Хорев деп адлана эди, бугунь исе Джебель-Муса деп адлана.

### Сион

Сион – Ерусалим шеэри ерлешкен байырнынъ ады. Шунынъ ичюн «Сион» дегенде, эксериетнен Ерусалим козьде тутула. Кочьме манада бу сёз Алланен бирликте инсафлылар яшагъан коктеки Ерусалим шеэрини козьде тута.

### Сувгъа батырылып чыкъув

Сувгъа батырылып чыкъув – (къ. юн. баптисма) энъ муим диний мерасимлернинъ бири; диний джемиетке алынувны косьтере. Янъы Васиетте сувгъа батырылып чыкъувнынъ эки чешити косьтериле. Башта Ягъя, озьлерини Аллагъа багъышламакъ ве гуналарындан тёвбе этмеге истеген адамларны сувгъа батырып чыкъара эди. Иса Месихнинъ олюми ве тирилювинден сонъ сувгъа батырылып чыкъув даа терен мана ала: адам эвельки гуналы яшайышындан вазгечип, санки оле, амма Месихнен бирликте янъы омюрге тириле. Бойле сувгъа батырылып чыкъувдан сонъ адам Мукъаддес Рухны къабул эте. Кочьме манада Янъы Васиет Исанынъ «сувгъа батырылып чыкъувы»ны Онынъ азапларына къошулувны киби анълата, «Рухкъа батырылып чыкъув» акъкъында айткъанда, Мукъаддес Рухны къабул этювни козьде тута.

### Сулейманнынъ Эйваны

Сулейманнынъ Эйваны – Сарайнынъ шаркъ тарафындаки къапалы колонналы бина. Анда чокъ адам топлаша биле эди.

### Теврат

Теврат – бакъ. Къанун.

### Теклиф пителери ичюн стол

Теклиф пителери ичюн стол – башта Мескеннинъ, сонъунда Сарайнынъ ичинде тургъан стол. Руханийлер онынъ устюне даима Раббиге бахшыш оларакъ, он эки пите къоя эдилер.

### Тери хасталыгъы (лепра хасталыгъы)

Тери хасталыгъы (лепра хасталыгъы) – Мукъаддес Китапта адлангъан чешит тюрлю тери хасталыгъы. Бойле хасталыкъ адамны арамлай эди, ве о, бутюнлей тедавийленмегендже, башкъа адамлардан айры яшамакъ керек эди.

### Тёвбе этюв

Тёвбе этюв – адам эвельки яшайышы гуналы ве Алла онен разы олмагъаныны анълап, Алладан, гуналары ичюн афу сорай, келеджекте гуна япмайып, Аллагъа хызмет этмеге сёз бере.

### Фериселер

Фериселер – Янъы Васиет девринде еудийлернинъ эки диний фыркъасындан бири. Башкъа, саддукийлер фыркъасына, бакъкъанда, олар тек Мукъаддес Язынынъ дегиль де, чокъ ягъзавий риваетлернинъ талапларыны да дикъкъатнен беджермеге тырыша эдилер. Къыямет куню олюлер тирилип, Алланынъ огюнде тураджакъларына да инана эдилер. Олар элял темизликни беджерип, халкъ арасында буюк итибарнен файдалана, диний ве къатты къаиделеринен гъурурлана, диний къаиделерини къатты тутмагъан адамларны исе севмей эдилер.

### Хайыр

Хайыр – Янъы Васиетнинъ эсас диний терминлеринден бири. Бу сёзнинъ манасы – Алладан адамгъа берильген хайырлы бахшыш. Алла оны бирде-бир ишлер ичюн дегиль де, Озь истегинен бере. Шунынъ ичюн хайыр Къанундан фаркъ эте. Къанун адалетликке коре Алланен адам арасында ве адамлар арасында олгъан мунасебетлерни тертипке къоя: эр бир адам озь акъкъыны ала. Энъ буюк хайыр – иманлыларгъа ачылгъан Алланен эбедий омюрдир.

### Хач

Хач – Рим императорлыгъында Иса Месихнинъ вакътында энъ агъыр джинает япкъанларны хач устюне мыхлап, олюм джезасына огърата эдилер. Хачны, ерге сокъулгъан дирекке къалын бир тахта мыхлап, япа эдилер. Джезалангъанларны хачкъа мыхлап, я да багълап, чекишип ольмеге къалдыра эдилер. Бойле джеза энъ къоркъунчлы ве масхаралыкъ джезасы эди. Джинаетчи озь тахтасыны джезаланаджакъ ерине озю алып бара эди. О вакъытта «озь хачыны ташымакъ» ибареси пейда олды. Иса Месих хачкъа мыхлангъан сонъ, бу алет Иса берген къуртулыш ве омюрнинъ бельгиси олды.

### Чалашлар Байрамы

Чалашлар Байрамы – бакъ. Байрамлар.

### Шейтан (Иблис, Беэльзебул)

Шейтан (Иблис, Беэльзебул) – Мукъаддес Китапта Алланынъ эсас душманына нисбетен бир къач сёз къулланыла. Къ. еуд. сатан сёзю (бундан «Шейтан» сёзю келип чыкъты) «душман» манасыны анълата. Къ. юн. диаболос (бельки, бу сёзден «Иблис» сёзю келип чыкъты) «алдатыджы, ийлекяр» манасыны ташый. Арам рухларнынъ башына нисбетен Беэльзебул ады да къулланыла. Шейтан ве онъа бойсунгъан рухлар адамларны алдата, оларгъа Аллагъа кельмеге кедер этелер, оларны эбедий олюмге кетирмеге тырышалар. Аллагъа къаршы чыкъкъан адамлар Шейтаннынъ тесирине огърайлар. Сырларнынъ ачылувы китабында, бир кунь ола, Шейтан бутюнлей енъиледжеги ве ёкъ этиледжеги акъкъында тариф этиле.

### Эбедий омюр

Эбедий омюр – Мукъаддес Китапкъа коре, бу дюньяда олюмсиз булунув дегиль де, Алланен бирликте янъы дюньядаки къасеветсиз омюрдир. Иманлылар ичюн оларнынъ Алланен бойле аралары артыкъ бу дюньяда башлана. Амма керчек эбедий омюр тек ердеки омюрлери биткен сонъ башлана.

### Эзов оту

Эзов оту – еудийлернинъ диний мерасимлеринде къулланылгъан от. Руханийлер эзов отунынъ япрагъы я да пытагъыны шингенликке (меселя, къурбаннынъ къанына) батырып, адамгъа я да бир шейге септирип, оны элялладылар ве азиз эттилер.

### Эльчи

Эльчи – къ. юн. апостолос «бирде-бир вазифенен ёлланылгъан адам, хаберджи» манасыны анълата. Инджильде бу, Иса Месих сайлап Къуванчлы Хаберни даркъатмакъ ичюн, ёллагъан адамдыр. Эльчи унваны адам ичюн буюк месулиет эди: Месих коктеки Падиша олгъаны киби, эльчи – Онынъ ер юзюнде олгъан векилидир. Биринджи эльчилер Исанынъ энъ якъын шегиртлери эди. Олар эр вакъыт Онынъ янында эдилер. Месих олип, тирильген сонъ, айны хызметке чагъырылгъан Павел де озюне «эльчи» деди. Къуванчлы Хаберни даркъаткъан башкъа адамларны да, меселя, Барнабаны, ойле адландырмакъ мумкюн эдилер.

### Элял

Элял – Мусанынъ Къанунына коре, исраиллилер дикъкъатнен арамны элялдан айырмакъ керек эдилер. Базы айван, къуш, балыкълар ве чешит шейлер ве ашлар арам сайыла эди. Базы алларда адамлар да арам сайылды. Меселя, лепра хасталыгъынен хаста олгъан, олюге тийген адам, я да къан акъувнен чекишкен я да якъынларда бала тапкъан къадын арам ола эдилер. Арам олгъан адамларгъа диний мерасимлерде иштирак этмеге ве элял шейлерге тиймеге мумкюн олмай эди. Арамлыкънынъ себеби ёкъ этильген сонъ, элял олмакъ ичюн, адам белли мерасимлерни кутьмеге ве темизленмеге керек эди.

### Эски Васиет

Эски Васиет – бакъ. Васиет.

### Эфод

Эфод – бакъ. Руханийлер.

### Юбилей йылы

Юбилей йылы – бакъ. Раатлыкъ куню.

### Юксек Шура

Юксек Шура – (къ. юн. Синедрион; къ. еуд. Санхедрин) руханийлер, къанунджылар ве башкъа урьметли адамларнынъ топлумына Юксек Шура дей эдилер. Онынъ эркянына етмиш адам кире эди. Юксек Шурада тек диний дегиль, башкъа меселелер де чезиле эди; бу шура еудий халкъыны римлилер огюнде такъдим этип, юксек укюм вазифесини де беджере эди. Янъы Васиет вакътында шуранынъ муим къарарларыны Рим акимиети тасдыкълай эди.

### Ягълав

Ягълав – бир диний мерасим. Адамнынъ башына ягъ якъылып я да силинип, адамны Алла сайлап бир муим хызметке чагъыргъаныны косьтере эди. Бундан сонъ адам падиша, руханий, базы вакъытта пейгъамбер олып, онъа берильген вазифелерни беджермеге башлай эди. Кочьме манада «ягълав» сёзю бир адам Алланынъ хызметине сайлангъаныны ве багъышлангъаныны анълата.

### Язы (Язылар)

Язы (Язылар) – Янъы Васиетте Эски Васиетке «Язы» я да «Язылар» дей эдилер. Янъы Васиет язылгъан сонъ, Оны да Языгъа кирсеттилер.

### Якъуп

Якъуп – Исхакъ ве Рефикъанынъ эки огъулларындан бири. Якъуп озь эгиз агъасы Исавдан сонъ догъгъанына бакъмадан, Алла оны сайлап, биринджи огъул акъкъыны берди. Якъупнынъ он эки огълундан еудий халкъынынъ он эки къабилеси пейда олды. Алла онъа Исраиль адыны берди. Сонъ онынъ бутюн огъулларына – еудий халкъына «Исраиль» дей башладылар. Якъуп адыны башкъа адамлар да, меселя, эльчилерден экиси ташыдылар.

### Якъын адам

Якъын адам – сёзю-сёзюне «янында олгъан бирев». Тевратта айны койнинъ сакини, джемиетнинъ азасы, къабиледештир. Оларгъа нисбетен белли къаиделерни кутьмек керек эди. Янъы Васиетте Иса «якъын» сёзюнинъ манасыны кенълештирди ве таныш олмагъан адам биле якъын олмакъ мумкюнлигини косьтерди.

### Янъы Васиет

Янъы Васиет – бакъ. Васиет.


Теврат ве башкъа тарихий китапларда къулланылгъан ольчюлер

Къадимий заманларда чешит халкъларда узунлыкъ, агъырлыкъ ве шингенлик ольчемек ичюн тюрлю системалар къулланыла эдилер. Бугуньки куньге базы ольчюлер меселесинде алимлер аля даа екяне бир фикирге кельмедилер.

Метиннинъ къолай къабул этильмеси ичюн, бу терджимеде биз ольчюнинъ земаневий метрик системасыны къулландыкъ. Эгер къадимий метинде ольчюлер къарарнен берильсе, биз оларны земаневий эквивалентине якъынлаштырдыкъ. Бунен берабер сноскаларда къадимий метиндеки ольчюлерни де бердик.

## Узунлыкъ ольчюлери

Узунлыкъ ольчюлери

Аммах (Баш 6.15) – тирсектен башлап орта пармакънынъ уджунадже олгъан узунлыкъ, къарарнен 45-50 сантиметр. (Бир аммах – бир тирсек узунлыгъы, я да ярым метр.)

Зерет (Чыкъ 28.16) – керильген къолнынъ баш пармагъынынъ уджундан чинатий пармакънынъ уджунадже олгъан узунлыкъ, къарарнен 23-25 сантиметр. (Бир зерет – бир къарыш, я да метрнинъ дёртте бири, я да черик метр.)

Тофах (Ехез 40.5) – авуч кенълиги, къарарнен 7,5-9 сантиметр.

Эцба (Йрм 52.21) – баш пармакънынъ кенълиги, къарарнен 2 сантиметр.

1 аммах = 2 зерет = 6 тофах = 24 эцба

## Сепильген шейлернинъ ольчюлери

Сепильген шейлернинъ ольчюлери

Хомер (Лев 27.16) – бесе-белли, бу сёзнинъ башлангъыч манасы – бир эшекнинъ юкю; къарарнен 220 литрге тенъ кельген ольчю. (Бир хомер – беш чувал.)

Летек (Хош 3.2) – бесе-белли, хомернинъ ярысы; къарарнен 110 литрге тенъ кельген ольчю. (Бир летек – эки бучукъ чувал.)

Эфа (Чыкъ 16.36) – Тевраттаки сепильген шейлернинъ эсас ольчюси, къарарнен 20-22 литрге тенъ кельген ольчю. (Бир эфа – бир буюк къопкъа, я да ярым чувал.)

Сеа (Баш 18.6) – эфанынъ учьте бир къысмы, къарарнен 7 литрге тенъ кельген ольчю. (Бир сеа – бир буюк савут.)

Омер (Чыкъ 16.16, 36) – эфанынъ онда бир пайы, эки литрге тенъ кельген ольчю. (Бир омер – бир чанакъ.)

Къав (4 Пад 6.25) – къарарнен, эфанынъ йигирмиде бир пайы, бир литрге якъын кельген ольчю. (Бир къав – ярым чанакъ.)

1 хомер = 2 летек = 10 эфа = 30 сеа = 100 омер = 200 къав

## Шингенлик ольчюлери

Шингенлик ольчюлери

Кор (3 Пад 4.22) – эм шинген, эм сепильген шейлернинъ ольчюси. Бир кор, къарарнен, бир хомерге (200-220 литрге) тенъ келе эди. (Бир кор – беш чувал, я да беш чапчакъ.)

Бат (3 Пад 7.26) – Тевраттаки шинген шейлернинъ эсас ольчюси. Ехезкель китабында 45.11 бат эфагъа тенъ келе. Бу ольчю, къарарнен, 20-22 литрге якъын эди. (Бир бат – бир буюк къопкъа.)

Хин (Чыкъ 29.40) – бесе-белли, батнынъ алтыда бир пайы, я да 3,7 литр. (Бир хин – эки чанакъ.)

Лог (Лев 14.10) – хиннинъ он экиде бир пайы, къарарнен 300 мл этрафында шинген шейлернинъ уфакъ ольчюси. (Бир лог – бир кучюк бардачыкъ.)

1 хомер = 1 кор = 10 эфа = 10 бат = 60 хин = 720 лог

## Агъырлыкъ ольчюлери

Агъырлыкъ ольчюлери

Къадимий заманларда пара ёкъ эди, эсаплашкъанда исе ольчюге коре я алтын, я даа эксериетнен кумюш тёлей эдилер. Окъумагъа къолай олсун деп, буюк микъдарларны косьтермек ичюн, метрик системасынынъ эквивалентлерини къулланалар. Эсас кумюш акъчаны (шекельни) бельгилемек ичюн, терджимеде «кумюш» сёзю къулланыла. Сноскаларда къадимий метиннинъ догърудан-догъру сёзлери бериле.

Киккар (Чыкъ 38.25) ве шекель – Теврат заманларындаки Сурие ве Фелестинде олгъан эсас ольчюлер. Бир киккар – 30 килодан бираз зияде, бир шекель –10 граммдан бираз зияде эди. Чешит ерлерде там эквивалентлер бири-биринден фаркъ этмек мумкюн эди, шунынъ ичюн бир киккарда къач шекель олгъаныны догъру тайинлемек къыйындыр, умумий оларакъ 3 000 – 3 600. (Бир киккар – бир чувал; бир шекель – бир кумюш.)

Мане (3 Пад 10.17; Узеир 2.69) – орта бир ольчю, бесе-белли, Вавилондан келе, къарарнен 0,5-0,6 килограмм.

1 киккар = 60 мане = 3 000 шекель

Шекель гъает къыйметли мадделерни ольчегенде, даа да кучюк парчаларгъа болюне эди:

Бека (Баш 24.22) – ярым шекель.

Гера (Чыкъ 30.13) – шекельнинъ 1/20 къысмы.

1 шекель = 2 бека = 20 гера

## Эски Васиет деври хронологиясы

Эски Васиет деври хронологиясы

Эски Васиет деври хронологиясы (м.э. 2300 – 1050 с.)

Эски Васиет деври хронологиясы (м.э. 1050 – 400 с.)

## Ибраим ве агъа-къардашларынынъ эвлятлары

Ибраим ве агъа-къардашларынынъ эвлятлары

Ибраим ве агъа-къардашларынынъ эвлятлары

## Теврат ве Зебур китапларында олгъан Иса Месих акъкъында базы пейгъамберликлер ве оларнынъ беджерилюви

Теврат ве Зебур китапларында олгъан Иса Месих акъкъында базы пейгъамберликлер ве оларнынъ беджерилюви

Пейгъамберликлер |  | Пейгъамберликлернинъ беджерилюви
Баш 18.18 Ибраимден улу ве кучьлю халкъ асыл оладжакътыр; Ибраим вастасынен ер юзюндеки бутюн халкълар эйилик тападжакълар. | Иса, Ибраимнинъ эвляды олып, бутюн халкъларгъа хайыр этеджек | Фаал 3.25 Сиз исе пейгъамберлернинъ эвлятларысынъыз ве Алла баба-деделеринъизге берген васиетнинъ мирасчыларысынъыз. Алла Ибраимге айткъанына коре, ер юзюндеки бутюн халкълар онынъ эвляды ичюн яхшылыкъ кореджеклер.
Микъа 5.2 Сен де, Вифлеем-Эфрата, Ехуданынъ баш шеэрлери арасында кичик олсанъ да, сенден Мен ичюн Исраильнинъ Башлыгъы чыкъаджакъ. Онынъ тамырлары заманларнынъ башындан, эбедийликтен келип чыкъа. | Исанынъ догъгъан ери | Мт 2.1 Иса Еудие виляетининъ Вифлеем шеэринде догъгъан сонъ, шаркътан Ерусалимге тылсымджы алимлер кельдилер. (Лк 2.4-7 бакъ.)
Еш 7.14 Мына, Рабби Озю сизге алямет береджек. Бакъынъыз, къыз юклю олып, огъул догъаджакъ, адыны Иммануэл къояджакълар. | Исанынъ къыздан догъулувы | Мт 1.18 Иса Месих бойле догъды: Онынъ анасы Мерьем Юсуфкъа нишанлы эди. Амма оларнынъ никяхларындан эвель Мерьемнинъ Мукъаддес Рухтан бала беклегени белли олды. (Лк 1.26-35 бакъ.)
Йрм 31.15 РАББИ бойле дей: – Рама шеэринде бир сес эшитиле, агълав ве аджджы къыямет! Балалары артындан Рахель агълай, тынчланмагъа истемей; онынъ балалары ёкъ энди! | Сабийлернинъ ольдюрилюви | Мт 2.16 Ирод исе, тылсымджы алимлер оны алдаткъанларыны корип, пек ачувланды ве, олардан билип алгъан вакъыткъа коре, Вифлеемде ве онынъ этрафында эки яшына етмеген эписи огълан балаларны ольдюрмек ичюн аскер ёллады. (Мт 2.18 бакъ.)
Еш 9.1-2 Кечкен заманда Зевулун ве Нафталий топрагъы ашаланды, амма келеджек заманда денъиз ёлу, Иорданнынъ башкъа тарафында яткъан мемлекет ве халкълар яшагъан Галилея шуретли оладжакъ. Къаранлыкъта юрген халкъ буюк ярыкъ корьди! Олюм топрагъында, олюм кольгесинде яшагъан адамлар ичюн ярыкъ парылдады. | Исанынъ Галилеядаки хызмети | Мт 4.12-16 Иса Ягъянынъ апске алынгъаныны эшитип, Галилеягъа къайтып кельди. Назарет шеэринден кетип, Зевулун ве Нафталий топракъларында, Галилея голю янындаки Къафарнаум шеэринде ерлешти. Бойледже, Ешая пейгъамбернинъ сёзю эда олунды: Эй, Зевулун топрагъы ве Нафталий топрагъы, голь ёлунда, Иордан аркъасы! Чокъ миллетнинъ юрту Галилея! Къаранлыкъта яшагъан халкъ буюк ярыкъ корьди! Олюм топрагъында, олюм саесинде яшагъан адамлар ичюн ярыкъ парылдады.
Текр 18.15 Алланъ олгъан РАББИ сизинъ аранъыздан, агъа-къардашларынъыздан, сизге манъа ошагъан бир Пейгъамберни асыл этеджек. Оны динъленъиз. | Бекленильген Пейгъамбер | Юх 6.14 Адамлар, Иса косьтерген бельгини корип: – Керчектен де, бу – дюньягъа келеяткъан Пейгъамбердир, – дедилер.
Еш 53.3 Адамлар Оны ашалады, Ондан башыны чевирди. Азап чеккен, чокъ хасталыкъ корьген акъай эди. Бизлер Ондан бетимизни чевире эдик, адамлар Оны ашалады, ве биз Оны адам ерине саймай эдик. | Иса еудийлернинъ тарафындан ред этильди | Юх 1.11 О, Озюнинъкилерине кельди, лякин Озюнинъкилери Оны къабул этмеди. (Юх 5.43; Лк 4.29; 17.25; 23.18 бакъ.)
Еш 11.2 Онынъ ичинде РАББИнинъ Руху олып, Онъа акъыл ве анълав, насиат, кучь ве бильги береджек ве Алладан къоркъмагъа огретеджек. (Збр 44.8; Збр 11.3-4 бакъ.) | Исанынъ икмети | Лк 2.52 Иса осе эди. Яшы арткъанынен, икмети де арта эди. Исагъа Алланынъ ве адамларнынъ хайыры да чокълаша эди. (Лк 4.18 бакъ.)
Зек 9.9 Эй, Сион къызы, чокъ къуван! Къуванчтан къычыр, эй, Ерусалим къызы! Мына, сенинъ падишанъ санъа келе! О, къабаатсыз. О, къуртарув бере. О, алчакъгонъюлли, эшек устюнде, эшек баласы устюнде отура! (Еш 62.11 бакъ.) | Исанынъ Ерусалимге тантаналы кириши | Юх 12.13-14 Пальма терегининъ пытакъларыны алып, Оны къаршыламагъа чыкътылар ве кучьлю сеслернен къычырып башладылар: – Аллагъа шукюр! Раббининъ Ады иле Келеяткъанны, Исраильнинъ Падишасыны шуретленъиз! Иса бир яш эшекни тапып, устюне минди. (Мт 21.1-11; Юх 12.12 бакъ.)
Збр 40.10 Мен ишангъан достум биле, отьмегимни ашап, манъа къаршы табаныны котерди. | Иса достунынъ тарафындан сатылды | Мк 14.10 Шу арада, Исаны сатмагъа истеп, он эки шегиртинден бириси Иуда Искариот баш руханийлернинъ алдына барды. (Мт 26.14; Мк 14.43-45 бакъ.)
Збр 26.12 Яланджы шаатлар манъа къаршы баш котерди, агъызларындан зулум чыкъа, лякин душманларымнынъ къолуна мени берме. | Исаны яланджы шаатлар къабаатладылар | Мт 26.59-61 Исагъа олюм джезасыны бермек ичюн, баш руханийлер ве бутюн Юксек Шура Онъа къаршы ялан шаатлыкъ къыдырсалар да, чокъ адам ялан шаатлыкъ этселер де, тапып оламадылар. Сонъунда эки шаат сёзге чыкъып, бойле дедилер: – Мына бу адам: «Мен Алланынъ Сарайыны йыкъып, учь куньде кене къурып олурым», – деди.
Еш 53.7 Оны эзиетледи, къыйнадылар, О исе агъзыны ачмады. Оны къой киби соймагъа айдап кетирдилер, къозу юнь къыркъкъан адамнынъ алдында индемейип тургъан киби, О да агъзыны ачмады. | Иса Онъа къаршы айтылгъан къабаатлавларгъа джевап бермеди | Мт 26.62-63 Биринджи баш руханий еринден турып, Исагъа: – Сен не ичюн джевап къайтармайсынъ? Оларнынъ Санъа къаршы шаатларына не айтаджанъ? – деди. Иса индемеди. (Мт 27.12-14 бакъ.)
Еш 50.6 Мени ургъанларгъа аркъамны, сакъалымны алгъанларгъа янакъларымны ачтым. Ашаламакътан ве тюкюриктен бетимни къапатмадым. | Исаны котеклеп, устюне тюкюрдилер | Мк 14.65 Базылары Онъа къаршы тюкюре башладылар. Онынъ бетини къапатып, башына урдылар ве: – Пейгъамберлигинъни косьтер! – деп къычырдылар. Сонъ хызметчилер де Оны урмагъа башладылар. (Мк 15.17; Юх 19.1-3; 18.22 бакъ.)
Збр 68.5 Себепсиз мени кореджек козьлери олмагъанлар башымдаки сачлардан да чокъ олды. Манасыз манъа къаршы чыкъкъанлар, меним душманларым кучьке кирди. Мен ич бир шей алмагъан олсам да, къайтарып бермеге меджбур этелер. | Исадан себепсиз нефретлендилер | Юх 15.24-25 Эгер Мен оларнынъ арасында башкъалары асыл япып оламагъан ишлерни япмагъан олсам, оларда гуна олмаз эди. Энди исе ишлеримни корип, Мени де, Бабамны да кореджек козю олмады. Лякин себепсиз Мени кореджек козьлери къалмагъаны акъкъында Къанунында язылгъан сёзлер беджерильмек керек.
Еш 53.4-5 «О хасталыкъларымызны Озюне алды, дертлеримизни Озь омузларына къойды». Бизлер исе, Оны Алла урды ве джезалады, деп тюшюндик. Амма О гуналарымыз ичюн яраланды, къабаатларымыз ичюн урулып къырылды. Бизде тынчлыкъ-аманлыкъ олсун деп, джеза Онынъ устюне тюшти, Онынъ яраларынен бизлер яхшы олдыкъ. | Иса Озюне башкъа адамларнынъ хасталыкъларыны алды | Мт 8.16-17 Акъшам устю Исанынъ алдына джин ургъан бир талай адамларны кетирдилер. Иса Озь сёзюнен арам рухларны къувып чыкъарды ве эписи хасталарны тедавийледи. Бойледже, Ешая пейгъамбер ярдымынен айтылгъан сёзлери беджерильди: «О хасталыкъларымызны Озюне алды, дертлеримизни Озь омузларына къойды».
Еш 53.12 Шунынъ ичюн буюклернинъ арасында Онъа бир пай береджегим, кучьлю адамларнен гъаниметни болюшеджек. О, джаныны олюмге берди, джинаетчилернен бир сайылды, устюне чокъ адамларнынъ гуналарыны алды, джинаетчилер ичюн ялварды. | Исаны гуналыларнен берабер хачкъа мыхладылар | Мт 27.38 Исанен даа эки айдутны – бирисини онъ тарафында, экинджисини сол тарафында хачкъа мыхлап къойдылар.
Збр 21.17 Мына, копеклер мени сарып алды; ачувлы сюрю этрафымны сарды, олар къолларымны ве аякъларымны тештилер. | Исанынъ къолларыны ве аякъларыны тештилер | Юх 20.27 Сонъ Томагъа бакъып: – Пармагъынъны мында къой, Меним къолларыма бакъ. Къолунъны узат да, оны багърыма къой. Энди имансыз олма, иманлы ол! – деди. (Юх 19.37; 20.25-26 бакъ.)
Збр 21.7-9 Лякин мен акъай дегиль, къуртым мен; адамлар мени масхара эте, халкъ исе менден игрене. Мени корьген эр кес мени мыскъыллай, башларыны саллап, менден нефретленип, лаф этелер: «О, РАББИге ишанды! РАББИ оны сакъласын! РАББИ ондан разы олса, оны къуртарсын!» | Исаны масхара этип, акъаретледилер | Мт 27.39-40 Кечип кетеяткъанлар башларыны саллап, Исагъа куфюр сёзлер айта эдилер: – Эй, Сен, Алланынъ Сарайыны йыкъкъан ве учь кунь ичинде къургъан адам! Озюнъни къуртарса! Эгер Сен Алланынъ Огълу олсанъ, хачтан тюшсе! (Мт 27.41-44; Мк 15.29-32 бакъ.)
Зек 12.10 Давутнынъ союна ве Ерусалимде яшагъанларгъа исе мерамет ве ярдым рухуны ёллайджагъым. Олар Онъа, озьлери тешип ольдюрген инсангъа бакъаджакълар ве Онынъ ичюн, бирден-бир ольген огълу артындан агълагъанлар киби, агълайджакъ, ольген биринджи догъгъан балагъа киби янаджакъ. | Исанынъ багърыны тештилер | Юх 19.34 Лякин аскерлерден бири Исанынъ багърыны мызракънен тешти. Шу дакъкъасы Онынъ багърындан къан ве сув акъып чыкъты.
Збр 21.19 Урбаларымны озьара болелер, кийимлерим ичюн джереп чекелер. | Аскерлер джереп чекип, Исанынъ урбаларыны пайлаштырдылар | Мк 15.24 Бундан сонъ Исаны хачкъа мыхлап астылар ве, джереп чекип, ким не аладжакъ деп, Онынъ урбаларыны пайлаштырдылар. (Юх 19.24 бакъ.)
Збр 33.21 Кемиклерининъ ич бириси сынмасын деп, О, оларнынъ эписини сакълар. | Исанынъ кемиклерини сындырмадылар | Юх 19.33 Исанынъ янына барып, Онынъ энди ольгенини корьдилер ве балдырларыны сындырмадылар.
Еш 53.9 Оны яман адамларнен мезаргъа къоймагъа ниетлендилер, лякин зенгиннинъ янында джыйылгъан эди. О ич бир яман шейни япмады, агъзындан ялан чыкъмады. | Исаны зенгин адамнынъ къабринде джыйдылар | Мт 27.57-60 Акъшам Ариматея шеэринден олгъан Юсуф адлы бир зенгин адам кельди. О да Исанынъ шегирти эди. Пилатнынъ огюне барып, Исанынъ беденини сорады. Пилат беденни онъа берильмесини буюрды. Юсуф джесетни алып, темиз кетен безге сарды ве озюнинъ къаяда оюлгъан янъы къабринде дефн этти. Къабирнинъ агъзыны балабан бир ташнен къапатып, кетти.
Збр 15.10 Сен олюлер дюньясында джанымны ташлап кетмезсинъ, Озь азизинъе мезарда чюрюмеге ёл бермезсинъ. (Мт 16.21 бакъ.) | Исанынъ тирилюви | Мт 28.9 Апансыздан оларнынъ къаршысына Исанынъ Озю чыкъып: – Мерабанъыз! – деди. Къадынлар Онынъ янына чапып бардылар ве аякъларыны къучакълап, теменна эттилер. (Лк 24.36-48 бакъ.)
Збр 67.19 Сен юксекликке котерильдинъ, эсирлерни эсирге алдынъ, инсанларнынъ ве исьянджыларнынъ бахшышларыны къабул эттинъ. РАББИ-Тааля анда яшасын! | Исанынъ кокке котерилюви | Лк 24.50-51 Иса шегиртлерини шеэрден тышарыгъа чыкъарып, Бетаниягъадже алып кельди. Анда эллерини котерип, оларгъа хайыр дувасыны окъуды. Дува окъугъанда, олардан узакълашып, кокке котерильди. (Фаал 1.9 бакъ.)

## Хариталар

### Хариталар

Хариталар


Къадимий девир

Мысырдан чыкъыш ёлу

Фелестин Иса Месих яшагъан заманда

Ерусалим Иса Месих яшагъан заманда

Ерусалимдеки Алланынъ Сарайы Иса Месих яшагъан заманда

Эльчи Павелнинъ Къуванчлы Хаберни даркъатмакъ ичюн япкъан биринджи сефери

Эльчи Павелнинъ Къуванчлы Хаберни даркъатмакъ ичюн япкъан экинджи сефери

Эльчи Павелнинъ Къуванчлы Хаберни даркъатмакъ ичюн япкъан учюнджи сефери

Эльчи Павелнинъ Римге сефери


### Къадимий девир

Къадимий девир

Къадимий девир

### Мысырдан чыкъыш ёлу

Мысырдан чыкъыш ёлу

Мысырдан чыкъыш ёлу

### Фелестин Иса Месих яшагъан заманда

Фелестин Иса Месих яшагъан заманда

Фелестин Иса Месих яшагъан заманда

### Ерусалим Иса Месих яшагъан заманда

Ерусалим Иса Месих яшагъан заманда

Ерусалим Иса Месих яшагъан заманда

### Ерусалимдеки Алланынъ Сарайы Иса Месих яшагъан заманда

Ерусалимдеки Алланынъ Сарайы Иса Месих яшагъан заманда

Ерусалимдеки Алланынъ Сарайы Иса Месих яшагъан заманда

### Эльчи Павелнинъ Къуванчлы Хаберни даркъатмакъ ичюн япкъан биринджи сефери

Эльчи Павелнинъ Къуванчлы Хаберни даркъатмакъ ичюн япкъан биринджи сефери

Эльчи Павелнинъ Къуванчлы Хаберни даркъатмакъ ичюн япкъан биринджи сефери

### Эльчи Павелнинъ Къуванчлы Хаберни даркъатмакъ ичюн япкъан экинджи сефери

Эльчи Павелнинъ Къуванчлы Хаберни даркъатмакъ ичюн япкъан экинджи сефери

Эльчи Павелнинъ Къуванчлы Хаберни даркъатмакъ ичюн япкъан экинджи сефери

### Эльчи Павелнинъ Къуванчлы Хаберни даркъатмакъ ичюн япкъан учюнджи сефери

Эльчи Павелнинъ Къуванчлы Хаберни даркъатмакъ ичюн япкъан учюнджи сефери

Эльчи Павелнинъ Къуванчлы Хаберни даркъатмакъ ичюн япкъан учюнджи сефери

### Эльчи Павелнинъ Римге сефери

Эльчи Павелнинъ Римге сефери

Эльчи Павелнинъ Римге сефери

Алланынъ Адлары - Мезкюр неширде Алланынъ Адлары Эски Васиетнинъ (Теврат ве Зебурнынъ) къ. еуд. асыл нусхасы ве Янъы Васиетнинъ (Инджильнинъ) къ. юн. асыл нусхасы эсасында арды-сыралы терджиме этильген эдилер.

Ильк сефер Алла Мусагъа ве Исраиль халкъына Озь יהוה Адынен ачылды. Бу Ад дёрт арифтен ибарет олгъаны ичюн, оны базыда «тетраграмматон» деп адландыралар. Бу Адны сес чыкъарып теляффуз этмеге ясакъ эди, амма О, теляффуз этильгенде, «Яхве» оларакъ айтыла эди. Бу Аднынъ манасыны насыл этип анъламагъа кереклиги акъкъында Алла Озю Чыкъыш китабында (3.14) айта; Оны бойле сёзлернен терджиме этмек мумкюн: «Мен Барым», я да «Мен – бу Мендирим, Мен барлыкъны берем». Яни, Яхве – бу «бар олгъан сою», «барлыкъны берген сою», «даима олгъан сою»; буларнынъ эписи Алла табиаты ве хусусиетининъ даимийлигини акс этелер.

Окъугъанда, теляффуз этильмеси ясакъ олгъан бу Ад расткельгенде, агъзавий шекильде къ. еуд. Адонай сёзю къулланыла эди («рабби, акимдар, укюмдар» манасында). Кечче асыл нусханынъ метининде бу ал созукъ сеслерни косьтерген диакритик ишаретлер ярдымынен акс олунгъан эди. Къ. еуд. Адонай сёзюне къ. юн. Кюриос сёзю тенъ келе. Сёзлернинъ экиси де ялынъыз Аллагъа нисбетен дегиль де, падиша, акимдар, сераскерлерге нисбетен де къулланмалары мумкюн эди; къуллар да шорбаджыларына бойле мураджаат эте эдилер. Къ. юн. Кюриос базыда мертебели адамгъа мураджаатнынъ урьметли шекили оларакъ къулланыла эди (къырымтатар тилинде бойле маналарда «эфенди, саип» сёзлери чыкъалар.)

Асыл нусхадаки Яхве тетраграмматоны ве Адонай сёзю арасында олгъан фаркъны языда косьтермек ичюн, терджимеде тетраграмматонны биз бутюн сёзни буюк арифлернен беремиз – РАББИ, Адонай сёзюни исе тек биринджи буюк арифинен – Рабби.

Эм тетраграмматон, эм Адонай чокъусы алларда Алланынъ башкъа Адлары ве эпитетлеринен берабер кельмелери мумкюн:

РАББИ-ТААЛЯ – сёзю-сёзюне, къ. еуд. Адонай-Яхве.

РАББИ-Тааля – сёзю-сёзюне, къ. еуд. Яхве-Элохим. Мезкюр сёз бирикмеси мулькиет конструкцияларында баягъы сыкъ расткеле ве я «РАББИ-Таалямыз, РАББИ-Таалянъ» деп, терджиме этиле, я да бираз кенъ шекильде – «РАББИ олгъан Алланъ(ыз), РАББИ олгъан Алласы, РАББИ олгъан Алламыз» ве иляхре.

Ордуларнынъ РАББИси – сёзю-сёзюне, къ. еуд. Яхве-Цеваот. «Цеваот» сёзю «ордулар, арбий кучьлер» маналарыны бильдире, бу я коктеки кяинат кучьлерининъ ордусына аит, я да мукъаддес дженкке чыкъкъан исраиллилернинъ арбий къысымларына аиттир.

Рабби-Тааля – сёзю-сёзюне, къ. еуд. Адонай-Элохим, я да къ. юн. Кюриос-Теос.

Юкъарыда къайд этильген сёзлерден гъайры, асыл нусхада дюнья Яратыджысына нисбетен къ. еуд. Эль, Элохим, Элоах, къ. арам. Элах ве къ. юн. Теос сёзлери де сыкъ къулланылалар. Къырымтатар тилине бу сёзлер Алла сёзю ярдымынен терджиме этилелер. Эм еудий, эм юнан тилинде бу сёзлер эм Екяне Аллагъа нисбетен, эм путперестлернинъ аллаларына нисбетен (бойле алда биз бу сёзни уфакъ арифнен беремиз) къулланылмалары мумкюн эди.

Терджимеде Алла сёзюни тюрлю эпитетлернен бириккенини расткетирмек мумкюн, меселя:

Юдже Алла – сёзю-сёзюне, къ. еуд. Эль-Элион, къ. юн. Теос-Хюпсистос.

Къудретли Алла – сёзю-сёзюне, къ. еуд. Эль-Шаддай.

Эбедий Алла – сёзю-сёзюне, къ. еуд. Эль-Олам.

Тири Алла – сёзю-сёзюне, къ. еуд. Элохим-Хаййим.

Ад – къадимий заманларда еудийлер адамнынъ адынен онынъ барлыгъыны багълай эдилер. Алланынъ Адыны айтмайып, Онъа сыкъ «Ад» (къ. еуд. Шем), дей эдилер. Шегиртлер бир шейни «Месихнинъ Адынен» япкъанларда, шуны Онынъ истегине коре ве Онынъ кучюнен япа эдилер.

Акъсакъал – (къ. юн. пресбютерой) сёзю-сёзюне «къарт адам». Эвельде месихчилер джемиетинде акъсакъаллар рухий башлыкъ ве ребер вазифесини беджере эдилер. Эксерий алларда бир джемиетте бир къач акъсакъал бар эди. Эльчилер (я да оларнынъ издешлери) акъсакъалларнынъ башына къолларыны къойып, дува окъуй ве мувафакъиетли хызметлери ичюн Мукъаддес Рухнынъ эйилигини бере эдилер.

Аманлыкъ (селямет) – Янъы Васиетте бу сёз тек дженк олмагъаныны дегиль, тынчлыкъ-аманлыкъны да бильдире. Еудийлер бир-бирини: «Селям алейкум!» (къ. еуд. шалом алейхем), деп къаршылай эдилер.

Баш руханий – бакъ. Руханийлер.

Бельги (алямет) – бирде-бир шейни исбатламакъ я да тасдыкъламакъ ичюн бельги оларакъ Алла япкъан муджизе. Инджильнинъ муэллифлеринден бири Юханнынъ язгъанына коре, бельгилер – Иса япкъан, Кок Падишалыгъынынъ келеяткъаныны косьтерген аджайип шейлердир.

Вавилон – Фират ве Хиддекель дерьясы арасында (земаневий Ирак топрагъында) ерлешкен, къоджаман империянынъ пайтахты олгъан, Якъын Шаркънынъ энъ буюк шеэридир. Вавилонда чокъ аллаларгъа табына эдилер. М. э. 587 с. вавилонлылар (къасдийлилер) Ерусалим шеэрини йыкътылар ве еудийлернинъ чокъусыны эсирге алып кеттилер. Янъы Васиетнинъ заманларында Вавилон шеэри энди виран этильген эди. Инджильде «Вавилон» сёзю Шейтаннынъ падишалыгъыны анълата. Бесе-белли, мында Рим шеэри козьде тутула эди. О заманда Рим Ерусалимни запт эткен янъы империясынынъ баш шеэри, путперест медениети ве тюрлю бозукълыкъларнынъ меркези эди.

Васиет – Синай дагъында Алла Мусанен бутюн еудий халкъына васиет этти, еудийлерге яхшылыкъ япмагъа, оларны душманлардан къорчаламагъа сёз берди. Еудийлер Аллагъа садыкъ олып, Къанунда язылгъан Онынъ истегенини беджермек керек эдилер. Бу васиетке, онынъ япылмасы акъкъында тариф эткен китаплар топламына киби, «Эски Васиет» дейлер. Пейгъамберлер Алла адамларгъа янъы васиет береджеги акъкъында айта эдилер. Инджиль китабына коре, бу янъы васиет Иса Месихнинъ олюми ве тирилюви ярдымынен япылды. Энди Алланынъ халкъы – догъгъан ерине бакъмайып, Месихке иман эткен, Онынъ огретювине коре яшагъан адамларнынъ эписидир. Бу васиетке, Иса ве Онынъ биринджи издешлери акъкъында тариф эткен китапларнынъ джыйынтыгъына да «Янъы Васиет» дейлер. Бу джыйынтыкъны м. с. I-инджи асырында чешит адамлар язды. Эски Васиетнен бирликте Янъы Васиет Мукъаддес Китапны тешкиль эте.

Еудий – бу сёзю (менбаа метинде – «иврий») биринджи кере Ибраимге (Баш 14.13), сонъ Юсуфкъа (Баш 39.14) ве Якъупнынъ (Исраильнинъ) бутюн эвлятларына нисбетен къулланылды. Сонъ Исраиль халкъына аит олгъан эр кесни ойле адландырып башладылар. Къырымтатарджа бир «еудий» сёзю къулланылса да, къ. еуд. «иврий» сёзю этник аитликни, «еудий» сёзю исе диний аитликни косьтере.

Еудийлер – башында Якъупнынъ огълу Ехуданынъ къабилесиндеки адамлар. Амма Инджильнинъ заманына бутюн чуфутларгъа «еудий» деп башладылар. Юханнен берильген Инджильде «еудий» сёзюнен сыкъ-сыкъ чуфутларнынъ башлыкъларыны адландыра эдилер.

Ёл (Раббининъ Ёлу, Алланынъ Ёлу) – месихчилер джемиетининъ ве Иса Месихнинъ огретювининъ ильк адларындан бири (бакъ. Фаал 9.2; 22.4).

Ибраим – Исраиль халкъынынъ биринджи баба-дедеси. Онынъ тарихы Башланув китабынынъ 12-25 бабларында икяе этиле. Алла оны сайлап, онъа васиет берди, тувгъан топракътан узакъ Ханаан топрагъына кочьмеге эмир берди, шу топракъны чокъсайылы несилине бермеге ваде этти. Башта онынъ ады Ибрам эди, амма сонъундан Алла онъа янъы «Ибраим» адыны берди. Ибраим ве онынъ апайы Саре Исхакъ огълунынъ догъувыны чокъ вакъыт бекледилер ве чокъ сынавлардан кечтилер. Ибраим исраиллилернинъ ве базы башкъа халкъларнынъ дедеси олды. Мукъаддес Китапта о – тюрлю агъыр алларда Алланынъ бутюн эмирлерини беджермеге азыр олгъан, Раббиге ишанч толу орьнектир.

Инсафлыкъ – Алла инсафлыдыр, демек, Онынъ бутюн арекетлери акъикъаткъа ве адалетке эсаслана. Мукъаддес Китапкъа коре, Алла адамнынъ гуналарыны багъышласа, адам инсафлы ола. Адам Алланынъ истегенини беджерип, озь арекетлеринен инсафлыкъкъа ынтылмакъ керек.

Исраиль – бакъ. Якъуп.

Керувлар – мелеклернинъ хусусий бир чешити. Мукъаддес Китапта керувлар Аллагъа якъын ве Онынъ тахты янында хызмет эткен неснелерни киби тасвирленелер. Онынъ ичюн Мескенде ве Сарайда керувларнынъ ресимлери бар эди.

Къанун (Мусанынъ Къануны, Теврат) – Муса пейгъамбер вастасынен Исраиль халкъына берильген Алланынъ Къануны. Мукъаддес Китапнынъ биринджи беш китабына (Тевраткъа) да «Къанун» дейлер, чюнки анда эм къанун, эм онынъ берильген тарихы бардыр. Къанун исраиллилерге тафсилятлы огютлер бере, оларнынъ диний ве ичтимаий яшайышыны бельгилей, яхшылыкъ ве адалет къаиделери тайинлей эди. Къанунда адамларгъа Алланынъ ирадеси ачыла. Амма озю озюнден Къанун оны бозгъан адамларны гуна джезасындан къорчалап оламай. Онынъ ичюн Янъы Васиетте Къанун хайыргъа къаршы къоюла.

Къурбан ери – бир тёпелик, онынъ устюнде къурбан чалынгъан айванларнынъ бутюнини я да бир къысмыны якъа эдилер. Къурбан ери эксериетнен ташларнен япыла эди, амма Корюшюв Чадырында еринден авуштырмагъа мумкюн олгъан, тахтадан япылып маденнен къаплангъан сою бар эди. Ондан гъайры, къокъулы отларны якъмакъ ичюн, маденден япылгъан кучюк къурбан ерлери де бар эди. Къурбан ери

Мелеклер – Аллагъа хызмет эткен рухлар. Олар адамларгъа Алланынъ эмирлерини бильдирелер ве ярдым этелер. Мукъаддес Китапта базы энъ белли мелеклернинъ адлары бар – Микъаиль, Джебраиль. Бир заманларда мелеклернинъ бир къысмы Аллагъа къаршы чыкътылар ве Иблиснинъ тарафыны алып, Аллагъа ибадет этмектен вазгечтилер. Ойле мелеклерге «тюшкен мелеклер» деп айталар.

Мелкиседек – Салим шеэрининъ падишасы ве руханийи. Ибраим онъа арбий гъаниметнинъ он пайындан бир пайыны берген сонъ, Мелкиседек оны багъышлады (Баш 14.17-20). Еудийлерге мектюпте Мелкиседекнинъ руханийлиги Месихнинъ руханийлигине тенъ къоюла (Еуд 5.6).

Мукъаддес (азиз) – бу сёз биринджиден Алланы анълата. Алла ичюн айырылгъан эр шей де мукъаддестир, булар: Алланынъ Сарайы, Аллагъа хызмет этмек ичюн къулланылгъан шейлер ве Онъа ибадет эткен адамлар (Тевратта – Исраиль халкъы, Инджильде – иманлылар топлашувы). Инджильде бутюн месихчилер озьлерининъ дегиль, лякин Мукъаддес Алланынъки олгъанлары ичюн, «азизлер» деп адландырдылар. Ондан гъайры, бу сёз шахсий ве рухий темизликни косьтермек мумкюн.

Мысыр – Египет, Фелестинден дженюбий гъарп тарафында ерлешкен мемлекет. Къадимий еудийлер анда 400 йыл яшадылар. Мысырлыларнынъ зулумы чокълашкъанда, Рабби еудийлерни андан азатлыкъкъа алып чыкъты.

Нух – къадимий заманда Алла бозукъ инсаниетни ёкъ этмеге истеди. Тек бир инсафлы олгъан Нухны ве онынъ къорантасыны къалдырмагъа разы олды. Нух, Алланынъ эмирини алып, буюк бир сандыкъ къурды да, бутюн къорантасыны анда алды. Олар сандыкъкъа киргенинен, бутюн дюньяда сув ташкъыны башланды. Бу ташкъындан тек Нухнынъ къорантасы къуртулды. Сонъ олардан янъы инсаниет догъды (бакъ. Баш 6–9).

Одев (одеме) – пара тёлеп, бир адамнынъ я да бутюн халкънынъ къуллукътан я да эсирден азат этилюви. Иса Месихнинъ къурбан оларакъ берильген джаны Онъа иман эткенлерни гуна ве эбедий олюмнинъ къуветинден къуртаргъан одев олды.

Он пайда бир пай – берекетнинъ он пайда бир пайы. Исраиллилер оны руханийлерге Раббиге бахшыш оларакъ бермек керек эдилер. Бу пай Сарайнынъ кечинмесине, руханийлернинъ тамакъларына ве озьлери озьлерини бакъып оламагъан адамларгъа ярдым оларакъ масраф этиле эди.

Пейгъамбер – Алланынъ ирадесини илян этмек ичюн, Рабби сайлагъан адам. Мукъаддес Рухнынъ тесиринде лаф эткен пейгъамберлер келеджекте оладжакъ вакъиаларны ачмакътан гъайры, огретиджи ве къабаатлайыджы олып, адамларны тёвбе этмеге ве Аллагъа чевирильмеге чагъыра эдилер. Пейгъамберлер, Месих даа догъмаздан эвель, Онынъ келеджеги акъкъында айта эдилер. Эски Васиетте чокъ пейгъамберлер акъкъында тариф этиле ве оларнынъ пейгъамберликлери косьтериле; Эски Васиетнинъ чокъусы китаплары оларнынъ адынен адлангъан. Пейгъамберлер Янъы Васиетте де анъыла – бу, Мукъаддес Рухнынъ кучюнен лаф эткен ве Алла оларгъа ачкъаныны башкъаларына огреткен иманлылар.

Пут – халкълар табынгъан, бирде-бир аллагъа ошагъан эйкель я да даа башкъа бир шей.

Руханийлер – Мескенде ве сонъунда Ерусалимнинъ Сарайында къурбанлар ве бахшышлар ичюн джевапкяр олгъан, Аллагъа хызмет эткен адамлар. Тек Харуннынъ эвлятлары руханий олмакъ мумкюн эдилер. Руханийлер он эки болюкке айырылып, невбетнен хызмет эте эдилер. Олар Къанунда къайд этильген махсус урбаны кие эдилер. Бу урбанынъ эсас къысмы эфод эди. Онынъ огдеки ве арттаки къысмы бар эди. Бу къысымлар бир-бирине четлеринен къайышларнен пекитиле эди. Руханийлернинъ башында баш руханий олды; о, Алланынъ огюнде Исраиль халкъынынъ векили эди. Онынъ урбасы бунынъ темсили эди, хусусан устюнде он эки дегерли ташы олгъан оглюгидир. Шу ташлар устюнде он эки Исраиль къабилесининъ адлары язылгъан эди. Руханийлер эфод

Саре – Ибраимнинъ апайы, Алла оны акъайынен берабер сайлады. Сайланмаздан эвель онынъ ады Сарей эди, сайлагъан сонъ Алла онъа Саре адыны берди. О, Аллагъа садыкъ олып ве Онынъ вадесини беклеп, акъайынен сеяат агъырлыкъларыны больди. Бутюн омюри баласыз олып, къартайгъан сонъ, Ибраимге Исхакъ огълуны догъурды.

Элял – Мусанынъ Къанунына коре, исраиллилер дикъкъатнен арамны элялдан айырмакъ керек эдилер. Базы айван, къуш, балыкълар ве чешит шейлер ве ашлар арам сайыла эди. Базы алларда адамлар да арам сайылды. Меселя, лепра хасталыгъынен хаста олгъан, олюге тийген адам, я да къан акъувнен чекишкен я да якъынларда бала тапкъан къадын арам ола эдилер. Арам олгъан адамларгъа диний мерасимлерде иштирак этмеге ве элял шейлерге тиймеге мумкюн олмай эди. Арамлыкънынъ себеби ёкъ этильген сонъ, элял олмакъ ичюн, адам белли мерасимлерни кутьмеге ве темизленмеге керек эди.

Язы (Язылар) – Янъы Васиетте Эски Васиетке «Язы» я да «Язылар» дей эдилер. Янъы Васиет язылгъан сонъ, Оны да Языгъа кирсеттилер.

Якъуп – Исхакъ ве Рефикъанынъ эки огъулларындан бири. Якъуп озь эгиз агъасы Исавдан сонъ догъгъанына бакъмадан, Алла оны сайлап, биринджи огъул акъкъыны берди. Якъупнынъ он эки огълундан еудий халкъынынъ он эки къабилеси пейда олды. Алла онъа Исраиль адыны берди. Сонъ онынъ бутюн огъулларына – еудий халкъына «Исраиль» дей башладылар. Якъуп адыны башкъа адамлар да, меселя, эльчилерден экиси ташыдылар.

Якъын адам – сёзю-сёзюне «янында олгъан бирев». Тевратта айны койнинъ сакини, джемиетнинъ азасы, къабиледештир. Оларгъа нисбетен белли къаиделерни кутьмек керек эди. Янъы Васиетте Иса «якъын» сёзюнинъ манасыны кенълештирди ве таныш олмагъан адам биле якъын олмакъ мумкюнлигини косьтерди.

Сепильген шейлернинъ ольчюлери - Хомер (Лев 27.16) – бесе-белли, бу сёзнинъ башлангъыч манасы – бир эшекнинъ юкю; къарарнен 220 литрге тенъ кельген ольчю. (Бир хомер – беш чувал.)

Летек (Хош 3.2) – бесе-белли, хомернинъ ярысы; къарарнен 110 литрге тенъ кельген ольчю. (Бир летек – эки бучукъ чувал.)

Эфа (Чыкъ 16.36) – Тевраттаки сепильген шейлернинъ эсас ольчюси, къарарнен 20-22 литрге тенъ кельген ольчю. (Бир эфа – бир буюк къопкъа, я да ярым чувал.)

Сеа (Баш 18.6) – эфанынъ учьте бир къысмы, къарарнен 7 литрге тенъ кельген ольчю. (Бир сеа – бир буюк савут.)

Омер (Чыкъ 16.16, 36) – эфанынъ онда бир пайы, эки литрге тенъ кельген ольчю. (Бир омер – бир чанакъ.)

Къав (4 Пад 6.25) – къарарнен, эфанынъ йигирмиде бир пайы, бир литрге якъын кельген ольчю. (Бир къав – ярым чанакъ.)

1 хомер = 2 летек = 10 эфа = 30 сеа = 100 омер = 200 къав

Агъырлыкъ ольчюлери - Къадимий заманларда пара ёкъ эди, эсаплашкъанда исе ольчюге коре я алтын, я даа эксериетнен кумюш тёлей эдилер. Окъумагъа къолай олсун деп, буюк микъдарларны косьтермек ичюн, метрик системасынынъ эквивалентлерини къулланалар. Эсас кумюш акъчаны (шекельни) бельгилемек ичюн, терджимеде «кумюш» сёзю къулланыла. Сноскаларда къадимий метиннинъ догърудан-догъру сёзлери бериле.

Киккар (Чыкъ 38.25) ве шекель – Теврат заманларындаки Сурие ве Фелестинде олгъан эсас ольчюлер. Бир киккар – 30 килодан бираз зияде, бир шекель –10 граммдан бираз зияде эди. Чешит ерлерде там эквивалентлер бири-биринден фаркъ этмек мумкюн эди, шунынъ ичюн бир киккарда къач шекель олгъаныны догъру тайинлемек къыйындыр, умумий оларакъ 3 000 – 3 600. (Бир киккар – бир чувал; бир шекель – бир кумюш.)

Мане (3 Пад 10.17; Узеир 2.69) – орта бир ольчю, бесе-белли, Вавилондан келе, къарарнен 0,5-0,6 килограмм.

1 киккар = 60 мане = 3 000 шекель

Шекель гъает къыйметли мадделерни ольчегенде, даа да кучюк парчаларгъа болюне эди:

Бека (Баш 24.22) – ярым шекель.

Гера (Чыкъ 30.13) – шекельнинъ 1/20 къысмы.

1 шекель = 2 бека = 20 гера

+ 1.1 Юх 1.1

+ 1.27 Мт 19.4; Мк 10.6

+ 2.7 1 Кор 15.45

+ 2.9 Баш 3.22; Сыр 2.7; 22.2

+ 2.11 1 Пад 15.7

* 2.12 Бедолах – мис къокъулы чам сакъызы.

+ 2.14 Баш 10.11-12; Дан 10.4

* 2.14 Хиддекель; Фират – Тигр ве Евфрат озенлери.

+ 2.21 Баш 15.12; 1 Пад 26.12

* 2.23 Къ. еуд. «иша» – «апай», «иш» – «акъай» демектир.

+ 2.24 Мт 19.5; Мк 10.7; 1 Кор 6.16; Эф 5.31

+ 3.1 Мт 10.16

+ 3.3 Баш 2.17

+ 3.6 Рим 5.12; 1 Кор 15.21-22

+ 3.15 Рим 16.20

+ 3.16 Эф 5.21; Кол 3.18

+ 3.19 Джем 3.10, 20

* 3.20 Ава – къ. еуд. «Хавва» (Ава) сёзю «хай» (яшайыш) сёзюнден келип чыкъа.

+ 3.22 Баш 2.9; Сыр 2.7; 22.2

* 3.24 Керувлар – Аллагъа хызмет эткен коктеки махлюкълар.

* 4.1 Хаин – къ. еуд. «Каин» адынынъ айтылувы «кана» (мульк алмакъ) сёзюнинъ айтылувына ошай.

+ 4.7 Баш 3.16

+ 4.15 Лев 26.21; Збр 78.12

* 4.25 Шет – «Шет» деген къадимий еудий адынынъ айтылувы «шат» (бермек, бахшыш бермек) еудий сёзюнинъ айтылувына ошай.

+ 5.2 Баш 1.27

+ 5.3 1 Кор 15.49

+ 5.24 4 Пад 2.11; Еуд 11.5

+ 5.29 Баш 3.17

* 5.29 Нух – къ. еуд. «Ноах» ады «нахам» (раатлыкъ бермек) сёзюнинъ айтылувына ошай.

+ 6.2 Эюп 1.6; 2.1; Збр 88.7

+ 6.3 Збр 77.39; 89.10

+ 6.4 Сай 13.34

* 6.4 Нефиллер – девлер, къ. еуд. «ашагъы тюшкенлер» деген манасыны ташый.

+ 6.5 Икм 6.18; Мт 12.34

+ 6.6 1 Пад 15.10-11

+ 6.9 Эюп 1.1

* 6.14 Гофер – чам терегине ошагъан терек.

* 6.15 150 метр; 25 метр; 15 метр – къ. еуд. «300 аммах», «50 аммах», «30 аммах».

* 6.16 Ярым метр – къ. еуд. «бир аммах».

* 7.20 Еди бучукъ метр – къ. еуд. «15 аммах».

+ 8.4 4 Пад 19.37; Йрм 51.27

+ 8.17 Баш 1.22

+ 8.20 Эюп 1.5

+ 8.21 Баш 6.5; Чыкъ 29.18; Лев 1.9

+ 9.1 Баш 1.22

+ 9.3 Баш 1.29

+ 9.4 Лев 3.17; 7.26; 17.10-11, 14; Текр 12.23-24; Фаал 15.20, 29

+ 9.6 Баш 1.26-27; Сай 35.33

+ 9.21 Икм 20.1

+ 9.22 Икм 30.17

* 9.27 Яфет – къ. еуд. «Яфет» адынынъ айтылувы «яфт» (о, кенълештирир) сёзюнинъ айтылувына ошай.

+ 10.4 Юнус 1.3

+ 10.7 Баш 2.11

+ 10.11 Баш 2.14

+ 10.21 Сай 24.24

* 10.25 Пелег – къ. еуд. «Пелег» адынынъ айтылувы «палаг» (о, больди) фиилине ошай.

+ 10.29 Баш 2.11

+ 11.2 Баш 10.10; Дан 3.1

+ 11.8 Текр 32.8

* 11.9 Вавилон – къ. еуд. «Бавел» (Вавилон) сёзюнинъ айтылувы «балал» (къарыштырмакъ) сёзюнинъ айтылувына ошай.

+ 12.1 Фаал 7.4

+ 12.3 Баш 18.18; 22.18; 26.4; 28.14; Гал 3.8

+ 12.10 Баш 41.54

+ 12.13 Баш 20.2, 12

+ 13.8 Збр 132.1

+ 13.10 Баш 2.10; 19.24

+ 13.13 Баш 18.20

+ 13.15 Ехо 21.43

+ 13.16 3 Пад 3.8

+ 14.3 Ехо 10.5

+ 14.5-6 Текр 2.10-12

+ 14.7 Сай 13.27; 2 Тар 20.3

+ 14.8-9 Текр 29.23

+ 14.14 Къад 18.29

+ 14.17 2 Пад 18.18

+ 14.18 Збр 75.3

+ 14.20 Баш 28.22; Лев 27.30; Еуд 7.1-2

+ 15.1 2 Пад 22.3; Збр 3.4

+ 15.5 Баш 22.17; Текр 1.10; 10.22; Рим 4.18

+ 15.6 Рим 4.3; Гал 3.6; Якъ 2.23

+ 15.8 Къад 6.17; Лк 1.18

+ 15.10 Лев 1.17; Йрм 34.18-19

+ 15.12 Баш 2.21; 1 Пад 26.12; Эюп 33.15

+ 15.13 Чыкъ 1.11; 12.40; Фаал 7.6

+ 15.14 Чыкъ 11.3; Фаал 7.7

+ 15.16 Текр 9.4; 3 Пад 21.26

+ 15.18 Чыкъ 23.31; Сай 34.1-12; Ехо 21.43; 3 Пад 4.21; 2 Тар 9.26

+ 16.5 Баш 18.25; 31.53; 1 Пад 24.13, 16; Къад 11.27

+ 16.7 Чыкъ 15.22

* 16.11 Исмаил – къ. еуд. «Ишмаэл» сёзю «Алла эшите» манасыны анълата.

* 16.13 Эл-Рои – къ. еуд. «мени корьген Алла» манасыны анълата.

* 16.14 Беэр-Лахай-Рои – къ. еуд. «Эбедий Яшагъаннынъ ве мени Корьгеннинъ къуюсы» манасыны анълата.

+ 17.5 Рим 4.17

+ 17.12-13 Лев 12.3

+ 18.5 Къад 6.18-19

* 18.6 Ольчю – къ. еуд. «учь сеа».

+ 18.10 Рим 9.19

+ 18.12 1 Пётр 3.6

+ 18.14 4 Пад 4.16; Эюп 42.2; Йрм 32.17; Мт 19.26; Лк 1.37

+ 18.17 Ам 3.7

+ 18.18 Баш 12.3

+ 18.20 Баш 13.13

+ 18.25 Баш 16.5; Эюп 34.10; Збр 91.16

+ 18.26 Еш 65.8

+ 19.2 Эюп 31.32

+ 19.5 Къад 19.22-24

+ 19.11 4 Пад 6.18

* 19.22 Цоар – къ. еуд. «уфакъ», «кичкене» манасыны анълата.

+ 19.24 Эюп 18.15; Збр 10.6; Ехез 20.16; 38.22; Лк 17.29

* 19.37 Моав – къ. еуд. «бабамдан» манасыны анълаткъан сёзге ошай.

* 19.38 Бен-Амми – къ. еуд. «халкъымнынъ огълу» манасыны анълата.

+ 20.2 Баш 12.10-20

+ 20.7 1 Тар 16.22; Эюп 42.8; Збр 104.15; Якъ 5.16

+ 20.17 Якъ 5.16

+ 21.3 Баш 17.19

* 21.3 Исхакъ – къ. еуд. «о куле» манасыны анълата.

+ 21.4 Баш 17.12-13

+ 21.9 Гал 4.29

+ 21.10 Юх 8.35; Гал 4.30

+ 21.12 Рим 9.7

+ 21.21 Сай 10.12; 3 Пад 11.18

+ 21.31 Баш 26.33

* 21.31 Беэр-Шева – къ. еуд. «шива» – «емин», «беэр-шева» – «емин къуюсы» демектир.

+ 22.1 Збр 10.5; Фаал 9.10

+ 22.2 2 Тар 3.1

* 22.14 Яхве-Ире – къ. еуд. «РАББИ тапар» демектир.

+ 22.17 Баш 15.5; 3 Пад 4.20; Йрм 33.22; Еуд 6.13-14

+ 22.18 Баш 12.3; 26.4; Фаал 3.25

+ 22.23 Баш 24.24

+ 23.2 Ехо 14.15; Къад 1.10

* 23.15 400 кумюш – къ. еуд. «400 шекель-кесеф», я да 400 кумюштен япылгъан шекель деп адлангъан ве пара оларакъ къулланылгъан кумюш парчалары.

* 24.22 Беш грамм – къ. еуд. «бека».

* 24.22 Юз грамм – къ. еуд. «он шекель».

+ 25.4 1 Тар 1.32-33

+ 25.10 Баш 23.16-20

+ 25.15 1 Тар 1.29-31

+ 25.18 1 Пад 15.7

+ 25.23 Сай 24.18; 2 Пад 8.14; 1 Тар 8.13; Рим 9.12

* 25.26 Якъуп – къ. еуд. «якъов» сёзюнинъ айтылувы «акев» (табан) сёзюнинъ айтылувына ошай.

* 25.30 Эдом – къ. еуд. бу сёзнинъ айтылувы «адом» (къырмызы) сёзюнинъ айтылувына ошай.

+ 25.31 Текр 21.17

+ 25.34 Еуд 12.16

+ 26.1 Баш 12.10; 20.2

+ 26.3 Баш 22.16-18; Ехо 21.43

+ 26.4 Баш 12.3; 22.18; Чыкъ 32.13; Фаал 3.25

+ 26.7 Баш 12.13; 20.1-2

+ 26.15 Баш 21.30

* 26.22 Къавгъа; Душманлыкъ; Бол Ер – къ. еуд. «эсек», «ситна», «реховот» къуюларнынъ адлары.

+ 26.29 Икм 16.7

+ 26.34 Баш 36.2-3

+ 27.3 Баш 25.27-28

+ 27.28 Текр 33.13

+ 27.36 Баш 25.33

* 27.36 Якъуп – къ. еуд. «якъов» (акев – табан) адынынъ айтылувы «якъав» (табанындан тутмакъ, я да айнеджиликнен алдатмакъ) фиилининъ айтылувына ошай.

+ 27.40 2 Пад 8.14; 4 Пад 8.20-22

+ 27.46 Баш 26.35

+ 28.2 Баш 22.23; 24.29-30

+ 28.4 Ехо 21.43

+ 28.9 Баш 25.13; 36.3

+ 28.13 Ехо 21.43

+ 28.14 Баш 12.3; 13.16; 22.18; 26.4

+ 28.18 Баш 35.14; Ехо 4.1-10; 1 Пад 7.12

+ 28.19 Баш 35.6, 15; 48.3

* 28.19 Бет-Эль – къ. еуд. «Алланынъ Эви» демектир.

+ 28.20 Сай 21.2; Къад 11.30; 1 Пад 1.11; 2 Пад 15.8

+ 28.22 Баш 14.20; Лев 27.30

+ 29.27 Къад 14.12

+ 29.30 Лев 18.18

+ 29.31 1 Пад 1.19-20

* 29.32 Рубен – къ. еуд. «Реувен» адынынъ айтылувы «раа беонйи» (о меним кедеримни корьди) ибаресининъ айтылувына ошай.

* 29.33 Шимеон – къ. еуд. бу аднынъ айтылувы «шама» (о эшитти) сёзюнинъ айтылувына ошай.

* 29.34 Левий – къ. еуд. бу аднынъ айтылувы «йиллаве» (япышыр) сёзюнинъ айтылувына ошай.

* 29.35 Ехуда – къ. еуд. бу аднынъ айтылувы «хода» (макътамакъ) сёзюнинъ айтылувына ошай.

* 30.6 Дан – къ. еуд. бу аднынъ айтылувы «дан» (козю догъру) сёзюнинъ айтылувына ошай.

* 30.8 Нафталий – къ. еуд. бу аднынъ айтылувы «нафтуле» (куреш) сёзюнинъ айтылувына ошай.

* 30.11 Гъад – къ. еуд. бу аднынъ айтылувы «гъад» (къысмет) сёзюнинъ айтылувына ошай.

* 30.13 Ашер – къ. еуд. бу аднынъ айтылувы «ошер» (бахыт) сёзюнинъ айтылувына ошай.

* 30.14 Мандрагор – Акъ денъиз янларында оськен осюмликтир. Риваетлерге коре, бу осюмликнинъ тамырлары я да махсуллары этнеджиликте къулланыла эдилер.

+ 30.15 Лев 18.18

* 30.18 Йиссакъар – къ. еуд. бу аднынъ айтылувы «сакъар» (мукяфат) сёзюнинъ айтылувына ошай.

* 30.20 Зевулун – къ. еуд. бу аднынъ айтылувы «завал» (урьмет этмек) сёзюнинъ айтылувына ошай.

* 30.24 Юсуф – къ. еуд. «Йосеф» адынынъ айтылувы «йосеф» (даа берсин) сёзюнинъ айтылувына ошай.

+ 31.13 Баш 28.20-22

+ 31.30 Къад 18.24

+ 31.45 Баш 28.18; 35.14; Ехо 24.26-27

* 31.47 Къ. арам. «Егар-Сахадута», къ. еуд. «Гъал-Эд» – «шаат тёпеси» демектир.

* 31.49 Мицпа – къ. еуд. «къаравул къуллеси» демектир.

+ 31.53 Баш 16.5

* 32.2 Маханаим – къ. еуд. «эки орду» демектир.

+ 32.9 Баш 31.3

+ 32.12 Баш 28.14-15

+ 32.28 Баш 35.10

* 32.28 Исраиль – къ. еуд. «Йисраэл» адынынъ айтылувы «сара» (курешмек) ве «Эл» (Алла) сёзлерининъ айтылувына ошай.

+ 32.29 Къад 13.18

+ 32.30 Чыкъ 24.10; 33.20; Юх 1.18

* 32.30 Пениэл – къ. еуд. «Алланынъ козю» манасыны анълата.

* 33.17 Сукъкъот – къ. еуд. «чалашлар» манасыны анълата.

+ 33.18 Баш 12.6

+ 33.19 Ехо 24.32; Эюп 42.11

* 33.19 100 кумюшке – къ. еуд. «100 кесита».

* 33.20 Къ. еуд. «Эль-Элохе-Исраэл».

+ 34.7 Къад 20.6; 2 Пад 13.12

+ 34.8 Текр 22.28

+ 34.12 1 Пад 18.25

+ 34.14 Ехо 5.9

+ 35.1 Баш 28.10-22

+ 35.4 Ехо 24.26; Къад 9.6

+ 35.7 Баш 28.19

* 35.7 Эль-Бет-Эль – къ. еуд. «Бет-Эльнинъ Алласы» демектир.

+ 35.8 Баш 24.59

* 35.8 Агълав Тереги – къ. еуд. «Аллон-Бакъут» демектир.

+ 35.10 Баш 32.28

+ 35.11 Баш 17.6

+ 35.14 Баш 28.18; 31.45

+ 35.15 Баш 28.19

+ 35.17 1 Пад 4.20

* 35.18 Бен-Они – къ. еуд. «белямнынъ огълу» демектир. Биньямин – къ. еуд. «онъ къолумнынъ огълу» демектир.

+ 35.19 Рут 1.2; Микъа 5.2

+ 35.22 Баш 49.4; Лев 20.11

+ 35.27 Баш 13.18; 23.2; Ехо 14.15; Къад 1.10

+ 35.29 Баш 25.8

+ 36.1 Баш 25.30

+ 36.3 Баш 26.34; 28.9

+ 36.12 Чыкъ 17.8

+ 36.20 Баш 14.6; Текр 2.12

+ 36.33 Еш 34.6; 63.1

+ 36.34 Баш 36.15; Эюп 2.11; Ехез 25.13

+ 36.40 1 Тар 1.51-54

+ 37.13 Баш 33.18

+ 37.14 1 Пад 17.18

+ 37.17 4 Пад 6.13

+ 37.24 Йрм 38.6; Зек 9.11

+ 37.27 Баш 25.12-16

+ 37.34 Эюп 1.20

* 37.36 Фыравун – Мысырнынъ падишасы.

+ 38.8 Текр 25.5-6

+ 38.24 Лев 21.9

+ 38.26 Лев 18.15

* 38.29 Перец – къ. еуд. «йыртып чыкъмакъ» демектир.

* 38.30 Зерах – къ. еуд. «къырмызы олмакъ» демектир.

+ 39.1 Баш 37.36

+ 39.9 Чыкъ 20.14

+ 39.15 Чыкъ 20.16

+ 39.21 Дан 1.10

* 40.1 Саки – падишанынъ къадесини шарапнен толдургъан адам.

+ 40.5 Нех 1.11

+ 40.8 Дан 2.28

+ 40.20 Мк 6.21

+ 40.21-22 Эст 7.10

+ 41.8 Дан 2.1-2

+ 41.12 Дан 1.17

+ 41.16 Дан 2.30

+ 41.30 4 Пад 8.1

+ 41.38 Дан 4.5; 5.11

+ 41.40 Эст 10.3

+ 41.42 Эст 3.10; 8.2

* 41.43 Аврех! – ачыкъ-айдын манасы белли дегиль, «Табынынъыз!» я да «Ёл беринъиз!» деп терджиме этмек мумкюн.

+ 41.45 Баш 46.20; Еш 19.18; Ехез 30.17

* 41.51 Менашше – къ. еуд. бу аднынъ айтылувы «нашшани» (унуттыртмакъ) деген сёзнинъ айтылувына ошай.

* 41.52 Эфраим – къ. еуд. бу аднынъ айтылувы «хифрани» (мени махсулдар этти) деген сёзнинъ айтылувына ошай.

+ 41.54 Баш 12.10

+ 42.6 Икм 11.26

+ 42.9 Баш 37.5-11

+ 42.22 Баш 37.21-22

+ 43.32 Баш 46.34

+ 44.20 Баш 37.3

+ 46.1 Баш 26.33

+ 46.4 Баш 50.13

+ 46.8 Чыкъ 6.14-16

+ 46.9 Чыкъ 6.14; Сай 26.5-6; 1 Тар 5.3

+ 46.10 Сай 26.13

+ 46.11 Сай 3.17; 26.57

+ 46.12 Баш 38.1-30; Сай 26.19

+ 46.13 Сай 26.23-24; 1 Тар 7.1

+ 46.14 Сай 26.26

+ 46.16 Сай 26.15

+ 46.17 Сай 26.44-46; 1 Тар 7.30-40

+ 46.20 Баш 41.45; Сай 26.28-37; Еш 19.18; Ехез 30.17

+ 46.21 Сай 26.38-41; 1 Тар 7.6-12; 8.1-5

+ 46.23 Сай 26.42

+ 46.24 Сай 26.48-49; 1 Тар 7.13

+ 46.27 Чыкъ 1.5

+ 46.34 Баш 43.32; Чыкъ 8.26

+ 47.9 Эюп 14.1; Збр 89.10

+ 47.11 Чыкъ 1.11; 12.37

+ 47.30 Баш 50.13

+ 47.31 3 Пад 1.47

+ 48.4 Баш 28.12-15; 35.9-12

+ 48.5 Ехо 14.4

+ 48.7 Баш 35.19; Рут 1.2

+ 48.19 Сай 1.33, 35; Текр 33.17; Ехо 17.14

+ 49.4 Баш 35.22; Лев 18.7; Ехез 22.10

+ 49.5 Баш 34.25-29

+ 49.7 Сай 35.2; Ехо 19.9

+ 49.8 1 Тар 28.4

+ 49.9 Сай 23.24; 24.9; Сыр 5.5

+ 49.10 Сай 24.17

+ 49.13 Ехо 19.10-16

+ 49.16 Баш 30.6

+ 49.17 Къад 18.27

+ 49.18 Збр 118.166

+ 49.24 Збр 22.1

+ 49.26 Текр 33.13-17; Хав 3.6

* 49.26 Еудий метини даа «Чечек ве башакъларнынъ багъышлавлары, къадимий дагъларнынъ багъышлавлары, эбедий тёпеликлернинъ бол бахшышы» деп терджиме этильмек мумкюн.

+ 49.27 Къад 20.21, 25

+ 49.31 Баш 23.16-19; 35.29

* 50.11 Къ. еуд. «Авел-Мицраим».

+ 50.13 Баш 23.16

+ 50.23 Сай 32.39

+ 50.24 Чыкъ 3.16-17

+ 50.25 Чыкъ 13.19