# Библия на бежтинском

Институт перевода Библии

## Библия на бежтинском


Библия на бежтинском

## Аᴴкълова

### Аᴴкълова

Аᴴкълова


[1]

[2]

[3]

[4]

[5]

[6]

[7]

[8]

[9]

[10]

[11]

[12]

[13]

[14]

[15]

[16]

[17]

[18]

[19]

[20]

[21]

[22]

[23]

[24]

[25]

[26]

[27]

[28]

[29]

[30]

[31]


СУЛАЙБАН


АВАРАГЛИС


АᴴКЪЛОВА


Библия таржама йогьцас Институт


Москва


2005

Сулайбан авараглис аᴴкълова

Автор перевода – М.Ш. Халилов

Богословский редактор – Я.Г. Тестелец

Филологический редактор – П.М. Абдулмеджидова

ISBN 5-93943-071-6

© Библия таржама йогьцас Институт, 2005


Аьᴴйда̄йаже

Хирияв инсан! Гьуна ми хъовал кōъ йокчийо «Сулайбан авараглис аᴴкъловалӀо» нисойо тӀек. Гьолълъо тӀеклиъ гей тели аᴴкъилабла кицийана пайдаябла аᴴкъло-малъийана. ЖугьутӀ халкъиланна христиалла̄нна (насранияллинна) хирияб тӀек – Библиялис гьоᴴс итӀино бутӀа гей вагьли. ЖугьутӀ мицагъа чахийо вагьли тӀек йуьᴴхонна гей батӀ-батӀаябла халкъила̄ла гьōᴴ-гьоᴴсчӀитӀ мица̄гъа. Же бежкьала мицагъа йуьᴴхолло вагьди гьикматаб тӀек йеᴴгьена аьᴴйда̄ гунна гей мина.

Израиллила халкъилаъ эᴴдо бахъийа̄ аᴴкъилабла аьдамла̄ аᴴкълова̄сна кицийа̄сна вагьди тӀек къацӀокӀал муьхобалъийо желагъа къона гьазайна лъиначӀитӀ лӀӣгъана аьᴴйда̄. ВагьалӀо тӀеклиъ гаьгьийа̄ телида̄с аᴴкъилабла йаьжбо Давуд авараглила оьждис – Сулайбанис гейлӀо нийасос зукъойо. Сулайбан авараг Израиллил пачалъилаъ зукъойо илос эра йоᴴкъал аьᴴйда̄ ацӀонасла асрулаъ. Сулайбан машгьур ахъна зукъойо йилӀа аᴴкъилаб сукӀолӀо нисона, вагьди тӀекна нитоназу гьолцос тӀеклӀо нисос зукъойо.

Библиялиъ чахна гей: дул йатӀийосинаб нилӀаллӀо Сулайбан авараглихъа Аллагьли нисолъ, гьолцо Аллагьлихъа гьарзи йогьна гей, дибола халкъилал битӀараб гьоькмо бованна, кӀетӀо-цаццо гьацокӀал аᴴкъилаб къаьмна нилӀа дибола лагълиллӀо нисона. Аллагьли Сулайбан авараглихъа нисона гей: «Бихало омрона, бечелъина, тушмалла̄кьа бийажейолъина гьарзи йойчӀе, ми гьарзи йōс битӀараб гьоькмо бовал аᴴкъиллъи, – вагьло дибо гьари къабул богьна, гьуна до дул ницца аᴴкъилаб къаьм. Дӯгъа аьᴴйда̄на ахъеэш милъийо аᴴкъил, дӯгъа мугъатта̄на ахъассаъ. Гьолълъокьа кьодо ми гьарзи йойэшна нилӀал – бечелъина нилӀал, дибо ца̄на тӀибизийовал. Бихало омрона нилӀал до дул, дибо або Давудцой, мина диела гьидлакьа̄ эᴴкье-гогьда, дие амрона тӀубази богьда». Аллагьлиъкьа̄ аᴴкъиллъи йиᴴхъона муьгъатта̄, Сулайбан авараг ахъийо вагьалӀо дуниялликьа ба̄хъийа̄ъ эᴴдо бишшун аᴴкъилаб сукӀо.

ТӀек йогьна гей лади асрула̄ла замалла̄ъ къацӀобакӀийа̄на сидкьас гьоᴴсо ча̄хийана лади мажмуъла̄с. Вагьла̄ вагьалӀо тӀеклиъ нийалӀна гей Агурисна Лемуэл парчагьлисна аᴴкъилабла йаьжла̄с къона итӀино мажмуъна. БатӀ-батӀаябла мажмуъла̄с къацӀобакӀна йōйо тӀек гаьлълъо, гьоᴴсо аᴴкъилабла йаьжбо кӀа̄-кӀахна ча̄хна йиᴴйахъос.

Библия таржама йогьцала Институтли бōва комаклиъкьа̄ рес бахъийо «Сулайбан авараглис аᴴкъловалӀо» нисойо тӀек Дагъисталлила бадло мица̄кьана йуьᴴхолал. Вагьди тӀек бежкьала мицагъад йуьᴴхолло филологияб илмолас доктор, профессор Халилов Мажиди. ТӀек басмалаъ йагъова̄с кул гей вагьалӀо тӀекли бежкьала халкъилала руьгьанияб оьмролаъ эᴴдо гьоᴴс кӀетӀо маьче бохцалакьа.

Библия таржама йогьцас Институт

### Сулайбан авараглис аᴴкълова


Байбикил

1Давудила оьждис, Израиллиъ ханлъилаъ зукъова Сулайбанис, аᴴкъилабла йаьжбо гей вагьаддōл[+].

2Гьоддōл ча̄хна гей аьдамла̄л аᴴкъло мокъанна,
цӀодорлъилаъна адло-тадбирлиъна гьоллōл муьхо-маьханна,
аᴴкъилабла йаьжла̄ш гьоллол маьъна бикъанна.
3Вагьаддōл ча̄хна гей аьдамла̄ъ адло-тадбир телилъанна,
къацӀцӀо гьаькъабна, ритӀухъабна, бацӀадабна гьоллола йакӀкьа йеᴴцанна[+].
4Аᴴкъло гаьчча̄л аᴴкъло мокъанна,
оьлохъаллил илмо-лъайна бичӀна михъанна[+].
5Вагьаддōл йаьжбо аьᴴдалаъ йеᴴйагьда,
аᴴкъиллис лъайна телилъас,
цӀодораблис цӀодорлъи-аᴴкъиллъи кӀетӀлъас.
6Кици-бицеллис маьънана каламна бикъанна,
аᴴкъилабла̄ла йаьжла̄ъ гаьгьийо балъголъи йикъанна
ча̄хна гей вагьаддōл аᴴкълова.


Абола малъилахъа энекзи ахъ!

7БетӀергьан Аллагьлихъа гьичӀейолъи – вагьли гей илмо-лъайлис бигъа.
Аᴴкълована насигьатлана йа̄тӀаъцаса ба̄хъца аьбдалла[+].


Кьодда̄с аᴴкъло-лъай


Мунагьликьас инкар бōйолъи

8Ми энекзи ахъ, дие оьжо, абола малъилахъа,
ийос нисойона йугъола̄къа[+].
9Дибола къаьмил къиматаб матӀайиᴴцо йахъца гьули,
билъалъил кӀетӀо тетенана йахъца гьули[+].

10Йе дие оьжо, мунагь-гьаькълила агьлола гьидедой кьисада,
эᴴкьа̄къа муьгъалӀ[+].
11Гьолло дӯхъа нисас:
«Тос илогъой, гьинона йохна гьоᴴс пуланаб сукӀо икьал.
Аьйиб гаьччо сукӀо икьал гьаьй йохал тос.
12Боваханна бовахна вагьаллийа̄ аьдамла иле,
журжагьлицой, къацӀцӀа̄ мийаълал,
шуналицой къацӀца̄ мизаъ мийахъолал.
13Илол михъас батӀ-батӀаяб хазина,
илосзу билӀована бечедабли давлалис йилӀа йовацӀлал.
14Мина илогъой къацӀо цӀула йагъос,
окколас кисана илос къацӀос бахъца!»

15Вере, дие оьжо, ми гьоллола гьид эᴴкьа̄къа,
гьоллола гьиддойс ми ата̄ боха дибо хаьба[+].
16Гьоллос хаьба̄ кешлъилал чӀанабагъос,
гьеᴴ къе̄ мейал бохойбалъечӀе гей гьоллōл[+].
17Пайда гаьъа къӣ тӀутӀийас,
йогбаццала мигьна̄нна йеганна.
18Гьидесзу гьеᴴ къе̄ мейал гьоллōл гьинона йохна бечена гей,
гьидесзу руьгь бугъолцас гей гьоллōл.
19Гьаьрамаб давла батӀийас гей вагьаллийо гьино,
вагьло давла кōъ михъōйо сукӀона угъолца гьолълъо[+].


Аᴴкъиллъи аьдамчой йикълашеш


Къабул йовагьеэса малъийа

20Аᴴкъиллъила къатӀлиъкьа̄ аьгьи богьцас гей,
будакӀаллиъкьа̄ гьокӀ йагъона илӀеш гьолълъо,[+]
21Хъуй-гьай тели гаьгьийа мицаъ илӀелацас гей,
шагьарбала кавлидой йечена,
аᴴкъиллъила вагьаддийа̄ йаьжбо нийасоцас гей:
22«Йа, кьолла̄ аьдамла, нитокцалди мизол вагьли аьнтлъи хира йахъца?
Йа, йаьгь-ламус гаьчча̄ аьдаьмла, нитокцалди миже кеп йокчиш кӀетӀосинабликьа лъоᴴвабана?
Йа, аьбдалла, нитокцалди мизол илмо-лъай цӀодоло бегас[+]?
23Дие йаьжбо аьᴴдалаъна йеᴴйагьна, миже кантӀизи ба̄хъда,
до мизокьа гуъал диела йакӀиъ гаьгьийосинаб жо,
дие йаьжбона йеᴴйагьал мизол.
24До илӀела̄йо – миже энекзи ба̄хъеэш,
до кō гуцӀолло – лъона гьули йохеэш.
25Миже йовахеэш къацӀцӀа̄ дие аᴴкълова,
дие малъийана мизола йакӀил оьвалеэш.
26Вагьалълъобза дона лъоᴴва̄л мизокьа балагь мокъа̄лъо,
дона кеп йокчал мизокьа йукъо гьинкъи кьодо йоᴴкъа̄лъо.
27Мизокьа гьасаъас гьолошиги-болоцой йукъо гьинкъи кьодо йоᴴкъа̄лъо,
йилӀа йукъо залӀоцой балагь кьодо мокъа̄лъо,
акъуба-къарилъила билӀабакъонна боваха̄лъо,
28миже дӣхъа илӀелаба̄л муьхобалъдана, до энекзи йахъаъас,
до йиᴴзал муьхобалъдана, мизол до йиᴴхъаъас,
29илмо-лъайна мизол батӀаъалъ,
БетӀергьаллиъкьа̄ мокъоцас гьинкъина къабул боваъалъ,
30Дие аᴴкъло-насигьатлана аьᴴдалаъ йеᴴйагьаъалъ,
дие малъна бохаъалъ.
31Гьидела лъаькъейа̄ ишла̄ла хоьхкьа гуцӀойо чикейо пихъ йуьᴴхъча гьолло,
гьидела чикейа̄ пикрова̄ оᴴхана йовацӀилца гьолло,
32кьолла̄ аьдамла̄ла гьинода̄ гьоллōл бувагъоллъо,
аьбдалла̄слъийо пикро гаьччолъила гьоллōл пасад бовагьлъо.
33Амма дӣхъа энекзи ахъцас сукӀо сагъ-саламатлъилаъ гьихлъас,
балагьлихъа гьичӀечӀе гьули раьгьатлъилаъ ахъас».

### 2 къаьм


КӀетӀа̄ гьинода

1Йе дие оьжо, дие йаьжбо аьᴴдалаъ йеᴴйагьда,
гьула̄зу дие амро-насигьатлана ми дибола йакӀиъ йовахда,[+]
2Аᴴкъиллъилахъа энекзи йахъал аьᴴгъана жухъна зогъда,
аᴴкъло михъаллакьа йакӀис кулна зогъда,
3Аᴴкъло-насигьатна ми дудой илӀеда,
аᴴкъло-лъайна дудой бокӀда,
4Окколас аьᴴгачой ми гьулина йиᴴзда,
мизаъ йиᴴхъолло хазиналгъацой, ми гьолълъогъой муьгъалӀна эᴴкьеда,[+]
5БетӀергьаллихъа гьичӀейолъи сийо жо йахъцасна йикъеш дул,
Аллагьлила илмолакьана оᴴкъас ми[+].
6БетӀергьаллийа̄ъ аьᴴкъиллъи ницца,
Гьолцоъкьа̄йа̄ъ цӀодорлъина лъайна михъос.

7ЙакӀо йаᴴцова̄ аьдамла̄л кō гуцӀолал нитоназу гьаьдураб гей Гьули,
гьаьлаллъилаъ мекье-гугьцалал къейо тил тухъинна эчеш Гьули[+].
8РитӀухълъилаъ эᴴкье-гогьцалас гьинодана цӀуми йовагьца Гьолцо,
гьинила муъмин-сукӀос гьинодана гьинкъи гаьчча̄ йовагьца.
9Дӣхъа энекзи ахълъо, йакӀо йаᴴцōлъина, битӀараблъина, гьаьлалаблъина – вагьли сийо йахъцана дул йикъеш,
гьула̄зу дибо къацӀцӀа̄ гьинодана кӀетӀа̄ йа̄хъца[+].
10Дул аᴴкъиллъи йиᴴхъолъ,
илмо-лъайна дибола руьгьлил ахо бахъца.
11Бета кӀетӀо-цаццо гьацокӀал йикъейа жойла ми цӀуми овас,
цӀодорлъила ми тиса уьᴴхолаш.
12Чикейа̄ аьдаьмла̄ла гьидсо ми аᴴкъиллъила цӀуми овас,
мекъаб-тӀекъаб нисоцала̄кьасна хъосар овас.

13КолӀлӀа̄ гьинода̄кьа̄ мекьал ба̄тӀна,
гьолло кӀетӀо гьино йечанне̄ш.
14Кешлъи йōвакьа рази ба̄хъца гьоллōл,
чикейа пасадлъилакьана гьоллос йакӀода цӀийабалӀос[+].
15Гьоллос гьинодана чӀикӀ-чӀекӀдийа̄ гей,
гьоллокьалакьа̄ мекьейа̄сна гьино кьичӀеш[+].

16Аᴴкъиллъила цӀуми ōс ми сукӀола ахъакьасна,
гьолълъола бихха мицакьасна[+].
17Оьлохъанлъилаъ зукъойо гьудул эчанне̄йо гьолълъо,
гьинила Аллагьли халкъилал нилӀийо йаьжена амрона шоъилло гьолълъо.
18Гьолълъола билӀо-къайлина ми хелликьа оᴴкъолца,
гьолълъос гьинона бувагъова̄дой эᴴкьецас гьино гей[+].
19Гьолълъодой гьицакийо гьоᴴсна сукӀо кьа̄ь оᴴкъаъас,
цӀиддаса оьмролаш гьинона гьоллол йиᴴхъаъас.
20Вагьалълъобза ми кӀетӀа гьидкьа̄ эᴴкье-гогь,
муъмилла̄с гьинона ми йоха.

21ЙакӀо йаᴴцова̄ аьдамла вагьалӀо Аллагьли нилӀийа мицакьа ба̄хъца,
мунагьла гаьчча̄на ракьликьа кьодо гьихбалъос.
22ЙакӀо чикейа̄ аьдамлана дунналикьас бовахна тӀувацца,
хийанатлъи йогьцас аьдамлана мицакьас хемухаъасзу боваъилца[+].

### 3 къаьм


Дие малъ-хъайлана шоваъла̄къа

1Йе дие оьжо, дие малъ-хъайлана шоваъла̄къа,
дие амрована йакӀиъ йоваха[+].
2Гьолло дибо оьмро бихалокӀца,
дул сагъ-саламатлъина насиб йōс[+].
3Гургьел-цӀобна божилъина тӀутӀа̄къа,
гьоллол билъалъ абоцацой йеᴴйахела,
йакӀила лӀибакьана ча̄ха[+].
4Гьолълъогъа муьгъатта̄ Аллагьна аьдамлана рази ба̄хъца дӯкьа,
кӀетӀо ца̄на гулца дӯкьа.

5ЙакӀо йоᴴкъонна БетӀергьалликьа ми бож,
дибола аᴴкъло-лъайликьа божна эᴴкье-гова̄къа.
6Нӣйо гьино йохдана, Аллагь икъелал икье-аькье ми –
дул кӀетӀо гьино йегалца Гьолцо[+].
7Мизу дул аᴴкъил гейлӀо гицӀа̄къа.
БетӀергьаллихъа гьичӀе, кешлъиладойс ата̄к;[+]
8Дибола магъол дарулъилаъ йахъца гьули,
дибо бицодана къуватабла йовагьца гьолълъо.
9БоцӀи-ризкъилас бутӀана, гьула̄зу мицалъ гуцӀойо аьᴴйдда̄ш муькъона
ми БетӀергьаллил назро йова.
10Бета дибо баькьла муькъодаш йовацца,
кӀейана ицӀцӀа гъинолис нитоназу гъоьдо богьна боцца.
11БетӀергьаллис адло-тадбир ми боха, дие оьжо,
Гьолцо дӯкьа аьйиб гуллъо ми данде эца̄къа.
12Гьинил аццала сукӀол бōс БетӀергьалли адло;
абол аццала оьждисцой гьолцос тӀалабна бōс.

13Гьардараб гаьъад аᴴкъиллъи гьинил йиᴴхъойо сукӀо,
гьула̄зу гьинил аᴴкъло-лъай михъойо сукӀона!
14Аᴴкъиллъи йиᴴхъōлъи кӀетӀо гей йаᴴцойо окколас аьᴴга михъовагъа,
йаᴴцова меседлигъа кӀетӀо гей гьолълъоъкьа̄ йиᴴхъоцас жона[+].
15Жавгьар-якъутлигъана[*] багьаяб гей гьули,
дул йакӀил йаццас къацӀцӀо жо гьолълъол данде йоᴴкъойхъаъас[+].
16Гьолълъола кӀетӀакьала каъ гей оьмролаш йихалолъи,
оᴴкьакьала каъ гей бечелъина къадро-къиматна[+].
17ЙакӀил раьгьат бахъцас кӀетӀа̄ гьинода гей гьолълъос,
къацӀцӀола гьолло гьинода̄на рекъеллила гьид бейажеш.
18Аᴴкълолакьа муьхо-маьхецала̄л оьмролаш хоьхо гей гьоло,
гьолълъол михъа̄ тил тухъилла̄на талигьабла гей[+].

19Аᴴкъиллъилаъкьа̄ БетӀергьалли вагьалӀо ракьлил бигъа гулло,
аᴴкълолаъкьа̄ гьасна йилӀакъолло[+].
20Гьолцола лъайлиъкьа̄ мицакьа эᴴхейа йеᴴйагьийо,
гьаса-мусаъкьа̄ мицакьа водо гуйиллийо.

21Йе дие оьжо, къона жо гьаьгъа аьᴴйда̄ш йолъола̄къа ми –
аᴴкълолакьа оᴴкъо-тохъийолъина кӀетӀо-цаццо батӀа йовал йикъейолъина:
22вагьли йахъца дибола оьмролал чӀаголъи,
гьула̄зу билъалъ йеᴴхелцас кӀетӀо тетена.
23Гьолълъогъа муьгъатта̄ ми гьоᴴсна гьичӀечӀе эᴴкьеш дибола гьидлакьа̄,
хаьбана хаьлӀе муьхъаъаш дибо[+].
24УтӀал аᴴко эᴴкьелъна ми гьицӀаъас,
утӀна йоᴴкъойо малӀона кӀетӀо йахъца.
25ЙакӀкьа гаьчӀел мокъова балагьлихъана гьицӀа̄къа,
мунагьла тели гаьгьийа̄кьа йоᴴкъоцала къарилъилахъана гьицӀа̄къа.
26БетӀергьан Аллагь ахъца дул михъа̄ тигъа тухълал йоᴴсоцой,
дибо хаьба къорлиъ михъанна мейаъас Гьолцо.
27Дӯхъа йогьна йахъцас кӀетӀослъина,
вере, рес гаьчча сукӀол йойчӀе йечаннейа̄къа.
28Гьицала мадугьаллил йатӀийо жо дӯхъа зогъда,
гьолцохъа ниса̄къа ми же ата̄ олъолӀо,
бета гогьлӀо, хиса нилӀаллӀо нисона.
29Дӯъ божилъи гаьгьийа мадугьаллил кешлъилал иᴴгьолда̄къа.
30Дул кешлъи йойэшла сукӀогъой аьдада даьъба бова̄къа.
31Зулмо-сукӀол йахъийакьа ми йакӀо йагъолла̄къа,
гьолцола гьинода̄ъас гьоᴴсна кьодос гьино гьакӀа̄къа[+].
32Мекълъи-тӀекълъи йогьцас сукӀо БетӀергьаллил атӀаъас,
валийа Гьолцо гьиндой гьицадаба̄кӀца.
33Кешлъи йогьцала сукӀола билӀокьа БетӀергьаллис наьъана мокъос,
муъмилла̄ла билӀо-аᴴхакьа Гьолцо баркат мокъолца[+].
34КӀетӀосинабликьа лъоᴴвабацала аьдамла̄кьа Гьули лъоᴴвас,
мутӀиъ бахъийа̄кьа Гьули рази ахъца.
35Аᴴкъилла̄л ирслиъ къадро-къимат михъос,
аьбдалла̄л инжитлъи-гьаькъирлъи телилъца.

### 4 къаьм


Абос насигьатла

1Абола малъилахъа энекзи ба̄хъ, оьжда,
ахо энекзи ба̄хъ, мизолзу аᴴкъло мокъалъгъа[+].
2КӀетӀа̄ аᴴкълова до мизол нийацца.
Дие амрона миже шоъла̄къа.

3До зукъойо диела абос итӀино оьжо,
диела ийос гьоᴴс гаьгьийо атӀийо къована.
4Або дил аᴴкъло нилӀна, гьолцо дӣхъа ниса̄гьийо:
Дие йаьжбо йакӀиъ йеᴴйагьа;
диела амролакьа уьᴴхо-аьᴴхеда, чӀаго гьихлъас ми.
5Аᴴкъиллъи тӀалаб йова, аᴴкъло-насигьат тӀалаб бова.
Диела сикӀаъкьа̄ гувагьийа̄ йаьжбо шоваъла̄къа,
до малъзи йōва жойлакьас тарзи ахъа̄къа.
6Аᴴкъиллъи тӀутӀна йечаннейа̄къа, гьолълъо ми цӀуми ōс;
дул гьули йатӀ, гьолълъо ми цӀуми ōс.

7Аᴴкъиллъилас авал йахъца аᴴкъло бокӀоллолъи,
дибо бечелъина йиᴴсона, ми аᴴкъло-насигьат боха.
8Аᴴкъиллъилас ми гьуьрмат бова, гьолълъо мина кьодда̄кӀца;
ми гьолълъол аᴴлъо йоцӀа, гьолълъо дибо къадро-къимат кьодда̄кӀца.
9Дибола къаьмкьа кьодо кӀетӀо матӀайиᴴцо гулца гьолълъо,
кьухъийо тажна[*] ницца дул[+].

10Йе дие оьжо, дӣхъа энекзи ахъ ми,
дие йаьжбо аьᴴдалаъ йеᴴйагьа –
гьолълъохъа дибо оьмро бихалолъца[+].
11До дул йегалца аᴴкъиллъилас гьино,
йаᴴкъойцӀойо шагьейалаъкьа̄ йежеш до ми.
12Эᴴкьешлаъ, хаьба багъал загьмат бахъаъас дул,
чӀанагъона эᴴкьешлаъна хаьба къе̄ мехаъас[+].
13Малъ-хъайла̄хъа энекзи ахъ, гьоллōл йакӀиъ цӀуми йовагьа –
вагьли дибо чӀаголъи гей[+].
14Лъаькъейа̄ аьдамла̄ла гьидна ми хаьба гухъла̄къа,
чикейа̄ сукӀоба̄ла гьидкьалакьа̄на эᴴкье-гова̄къа[+].
15Вагьли гьино ата̄ йоха,
гьолълъокьа кьодолакьа̄на эᴴкьа̄къа,
гьули гаьлъгъа йечаннегьна, шеблаъкьа̄ эᴴкье.
16Кешлъи йоваъда гьоллос гьаьйда йиᴴйабацаъас,
гьоᴴсдана сукӀо къаьм лӀийода̄ эклаъда, гьоллос малӀо йоᴴкъаъас!
17Кешлъи йōс гьолло баьба муьхъчалаъцой,
Зулму бōс гьолло гъино хулӀослаъцой!

18Муъмилла̄с гьино йеᴴлъейо йахъца бихъола канлъилалъ,
хискьалакьа̄ лӀобакьал гьули йилӀа бабалолъца.
19Лъаькъейа̄ аьдамла̄ш гьино гьаьъ хаьлӀейо колӀлӀо йахъца,
на̄ хаьба гьидеш мехецасна бикъаъас гьоллол.

20Йе дие оьжо, дие йаьжбо аьᴴдалаъ йеᴴйагьа,
диела каламлихъана энекзи ахъ.
21Ми гьаьгъа аьᴴйда̄ш гьоллōл йоваъла̄къа,
йакӀила оᴴкьаъ цӀуми йовагьа.
22Вагьаллōл йаьжбо гьидел йиᴴйахъова̄л чӀаголъи йиᴴхъос,
гьоллола магъол дарулъилаъна йа̄хъца[+].
23Дибола хазиналгъана ахо цӀуми йова дибо йакӀо,
гьулиъкьа̄йаъ гувагьца чӀаголъилас лъӣбо.
24СикӀас гьилла-макро дудойс цацакӀзи йова,
мицас мекълъи-тӀекълъина дудойс ата̄кӀа[+].
25Дибо гьаьйда йаᴴкъойцӀо гувабацӀала,
дибо говацӀōлъина йаᴴкъойцӀо аьᴴйда̄ говацӀōлъи йахъала.

26Дибола гьид аᴴкъойцӀо эᴴкьеда,
бадло къацӀцӀола гьинода̄кьана гьичӀейолъи гьаъа дул.
27Йа кӀетӀакьалаъда̄, йа оᴴкьакьалаъда̄ кӀаьй уьᴴха̄къа ми;
дибозу хаьба кешлъиладойс ата̄кӀа.

### 5 къаьм


Хъаьгьбаябли аьдамлидой гьицака̄къа

1Йе дие оьжо, энекзи ахъ диела аᴴкълолахъа,
до нисоцала жойлас маьънана бова[+].
2Гьолълъоъкьа̄ ми бичӀи-лъай гаьгьийо ахъас,
дибола сикӀала каламлиъ илмо-лъайна бахъас.

3СукӀола ахъала сикӀаъкьа̄ нуцо гӯс, йеᴴлъ йеᴴхеллаълъийо бахъца гьолълъо нисоцас хабарна[+].
4Амма гьолълъодда̄ла йахъцас жона хаьчӀи-бохлъийо никъа̄йо йахъца,
балъайлъийо тушойона йахъца.
5Гьолълъола хаьбала̄ хеллиъ бейажеш,
журжагьлиъ йеᴴйакьецас йа̄хъца гьолълъос хаьба̄на[+].
6Гьинила оьмролала гьинолис пикрона боваъас гьолълъо,
чӀикӀ-чӀекӀдийа̄ гьинода̄кьа йеᴴкьецас гей гьоло гьинилзу йикъечӀе.

7Гьаᴴже, дие оьжда, миже дӣхъа энекзи ба̄хъ,
диела сикӀаъкьа̄ гувагьийа̄ йаьжбона ата̄ йоваха̄къа.
8Гьолълъо аьдаьмлидойс ата̄кӀа дибо гьино,
гьолълъола аᴴцлидойна гьицака̄къа,
9дибо къуват сукӀол мекьечӀе гьихлъанна,
гургьел гаьччал дибо оьмролаш лӀӣбо йеᴴйакьечӀе гьихбалъанна йадда;
10дибола боцӀи-ризкъила сукӀола аьдамла̄ш оᴴха йовацӀлечӀе гьихлъанна,
дул загьматлъи йегана йōйо жо сукӀола билӀоъ йеᴴкьечӀе гьихлъанна йатӀна зогъда.
11Бетана ми угъаллакьа зигардизи ахъца –
къуватна гикьа мокъова, магъона заип бахъийа мехлаъ.
12Бета ми нисас: «Малъ-хъайна аᴴкълона дил ригьзи бахъийас куц,
кантӀизи ахъийолъина диела йакӀи гьаькъир йогьцас зукъойо куц!
13Дил малъ-хъай богьцала̄с калам аьᴴдалаъ мейэш до,
аᴴкъло-насигьат ниццала̄хъана энекзи ахъеэш.
14Халкъиладойна жамаъатлидойна аьᴴйда̄
дӣкьа букъо балагь мокъал бахъца».
15Дибола лъикьас гугьцасна,
гьула̄зу дибола таьгьризлиъис йоᴴкъоцасна лъи хулӀа.
16Дибола мокӀиъис лъи къатӀла̄ъ йеᴴкьал нуцӀаъас,
майдалла̄кьа, эᴴхейа йа̄хъна, тор йеᴴкьал нуцӀаъас гьули.
17Гьоᴴс ми бетӀергьанаб йахъал нуцӀос гьули лъи,
бадлос къацӀос йахъал нуцӀаъас.
18-19Дибо лъи гуцӀова мицал баркат гулала,
анталаъ йоᴴкъова ахъа рази овала.
Дул хирияб билъона гьоло,
гьайбатаб жайранна гьоло!
Гьолълъола берцинлъила нитоназу йакӀо йоцӀлала дибо,
гьолълъола рокьиланна нитоназу мутӀиъ ахъна гьихлъала ми.

20Ми суд, дие оьжо, сукӀола ахъал мутӀиъ ахъал нуцӀона,
сукӀола ахъал аᴴлъо йоцӀал нуцӀона.
21БетӀергьаллила гьаьйда̄дой аьᴴйда̄ гей инсаллис оьмро,
инсаллис къацӀцӀа̄ гьинодана йийакъеш гьолцол.
22Лъаькъейо сукӀо гьинила чикейа ишла̄ къази огьна охца,
гьинила мунагьла̄ гьули кӀиц гунна иᴴцос.
23Нисойо йоваъалъ гьули угъас,
гьинила аьнтлъила къоссина овас.

### 6 къаьм


Гьаьликатабна къаьдарабна сукӀо ата̄ оха

1Йе дие оьжо, мадугьаллидда̄ла гьогцо нилӀал нуцӀойо оккона ми дӯкьа кьодо йохда,
сукӀола сукӀодда̄ла къотӀи богьна кōна йилӀакъонна йохда,
2дибола сикӀаъас гӯва йаьжи ми къорлиъ иᴴхъолца,
ми нилӀийа йаьжи илӀакъонна охца.
3Ми мадугьаллила каъ кези ахълъо, гьолълъо къорлиъис, сийо йогьнана эццакал аьмал бова, дие оьжо.
Эᴴкьанна эᴴкьена, инжитаб гьаьлълъилакьа гьолцо мадугьаллидой аьᴴйда̄на эчена, гьардизи ахъ.
4Дудойс малӀо йоцӀа,
милӀал гьаьйда йиᴴйацолал йеᴴйагьа̄къа.
5Билъохъаллихъас мецакал жайралли валатӀо богьцалаъцой,
мигьна̄ йовахцала сукӀохъас кōъос меццакал лӀаха-маче мигьнали бикьецалаъцой,
мизу хъосар ахъал аьмал бова.

6Йа кӀаъаб сукӀо, дулзу аᴴкъло мокъал,
ми гьуᴴцалдой эᴴкье, гьоло муьхо-маьхецалахъана говацӀо[+].
7Гьолълъос йа гьаьким гаьъа,
йа гьолълъокьа кьодо голло хъаравул гаьъа,
йа хан гаьъа.
8Амма гьолълъо азодо гьинил йуьᴴхъал оьлло жо йōс,
муькъо-бох йокӀолцола замаллиъ йуьᴴхъал жона йокӀолца[+].

9Йа кӀаъаб сукӀо, нитокцалди ми уьча̄хена эчеш?
Нитод ми милӀалъцо лъуьълӀош[+]?
10Даьгьабба̄жана уьча̄хаш,
даьгьабба̄жана гьаьйда йиᴴйацолас,
кōдана сидкьа гьоᴴсо гуванна йоькькьаша̄жана утӀна эцас ми.
11Вагьалълъо мехлаъ къачагъцой йоᴴкъас дудой мискинлъи,
лъаькъейо сукӀоцой йоᴴкъос дудой йазихлъина[+].

12Мекъабла йаьжла̄ш сикӀона йоцӀинна
эᴴкье-гōс гьаьликатабна къаьдарабна сукӀо[+].
13Дӯхъа оᴴтӀоласлаъ, гьолцо гьаьй йаькьелца,
хаьба къе̄ баькьелца, зокьла̄д ишара бōс[+].
14Гьолцола йакӀиъ инжитлъи-къабигьлъи гей;
нитоназу кешлъи йовал иᴴгьолдас гьули,
нитоназу аьдамла даьъба-йаьжла̄ъ ме̄ш гьолцо.
15Амма йакӀкьа гаьчӀел хел мокъос гьолцокьа,
гелокьасзу угъос гьули – гьолцол комак михъаъас.

16Гьула БетӀергьаллил йатӀаъцас илъна жо,
гьула̄зу Гьолцол йакӀил йатӀаъцас алӀнасна жо:[+]
17букъа аьмалликьа говацӀōлъи,
гьереси нисоцас миц,
багьана-аьйиб гаьчӀел гьеᴴ къе̄ мегьцас кōда,[+]
18чикейо къас гаьгьийо йакӀо,
кешлъи йовал чӀанабагъоцас хаьба̄,[+]
19сидилъ гьоᴴсо йеᴴхенна гьереси нисоцас отӀолаги-нуьъ,
гьула̄зу исна̄ъ эᴴдо даьъба-йаьже йогьцас сукӀона.

20Йе дие оьжо, абос амро-насигьат цӀуми бова,
ийос нисōна йова[+].
21Вагьли къацӀцӀо ми нитоназу йакӀкьа йохна йечаннейа,
билъалъна йеᴴхенна йечаннейа[+].
22Ми на̄ди эᴴкьедана, гьолълъо гьино йегалца дул,
утӀал эᴴкьейаъна гьолълъо ми цӀуми ōс,
милӀалъсо лъуьълӀона муьгъатта̄на гьоло дӯгъой бикълаше-хъогьна бахъца.
23Вагьло амрона – лампа гей,
насигьатна – нур гей,
аᴴкъло-малъила кантӀизи ōйолъина – чӀаголъилас гьино гей[+].
24Чикейа йоᴴтӀолацала аьдамликьасна,
сукӀола миц бихха ахъхъакьасна
цӀуми ōс ми гьолло[+].
25Гьолълъола берцинлъилад йакӀо йагъал йеᴴйла̄къа ми,
гьолълъо гьаьй йаькьенналӀона
гьолълъогъой муьгъалӀна эᴴкьа̄къа.
26КӀаьйлӀочала ийодда̄ла аьдамли ми баьба-хокӀалиъис маьгьрум ōс,
сукӀола ахъхъалӀо нисода, дул хирияб дибо оьмро бугъолца!
27ЦӀо милъинаъ гулда, мухун йекӀечӀе гьихлъосди?
28Гъадрилакьа кьодолакьа̄ эᴴкье-гōвас хаьба̄ йеᴴйакӀечӀе гьихбалъосди?
29СукӀола ахъхъадой гьицакийона,
гьолълъол кō йеᴴхелло сукӀона
тамбигьлиъис тиса уьᴴхаъаш.
30Нукона гьихлъоваъ гьинис оᴴх йоцӀаллъид жо йуᴴцодана,
гигьлагина вагьла̄ нуькучӀ оваъас.
31Амма гигьликьа иᴴхъона муьгъатта̄,
алӀовахна йуьᴴкъонна йоцӀал нуцӀос гьолцо,
билӀоъ гаьгьийо-гаьччона нилӀал нуцӀос.
32СукӀола ахъхъагъой кӀаьйлӀоцас сукӀо – аᴴкъло гаьччо сукӀо гей.
Гьолцо гьинис оьмро бугъолца.
33Аькьенна икьейолъина, рогьо-ницна насибаб гей гьолцол.
Гьаькъирлъина нитоназу кьодос йеᴴкьаъас гьолцокьас.
34ГьоглӀола бетӀергьаллис шаклъина чикейа симас боцӀийо бахъца,
къисас бокчицала водиъ гьолцол гургьел-рагьмона боваъас[+].
35Ласо тели окко-месед нилӀдана, гьолцо гьули йохаъас,
лади тели сайгъатла ми йа̄къодана, дӯкьа гьули гургьизи ахъаъас.

### 7 къаьм

1Йе дие оьжо, дие йаьжбо аьᴴдалаъ йеᴴйагьа,
гьулазу дие амро-насигьатна ми дибола йакӀиъ йоваха[+].
2Дие амро-насигьат цӀуми богьда, ми чӀаго гьихлъос.
До малъзи йōйо жона гьаьъаш наьницой цӀуми йова[+].
3Дибола зокьла̄лъ йеᴴйахела гьоллōл,
йакӀила лӀиба̄кьа чахна йечабаннейа гьоллōл[+].
4Аᴴкъиллъилахъа ми ниса, ми дие иси гейлӀо нисона,
аᴴкълолахъа ниса дие хирияблӀо нисона.
5Аᴴкъиллъила цӀуми ōс ми сукӀола ахъакьасна,
гьолълъола бихха мицакьасна[+].


Аᴴкъло-лъай гаьччо оьлохъанна кӀаьйлӀочаш ийодда̄с аьдамна

6Гьаᴴкъкъас до жугъуъкьа̄ говацӀос зукъойо.
До жугъуъла килла̄ъкьа̄ гиса говацӀойо.
7Дил эга̄йо аьнтабла оьлохъалла̄ъ эᴴдо
гьоᴴс аᴴкъло гаьччо оьлохъан[+].
8Гьоᴴс сукӀола ахъала билӀогъа аьᴴйда̄кьа̄
къатӀ багъона эᴴкьецас зукъойо гьули.

9Бохъ тӀикейо, марчӀокӀолъийо, нишекийо.
10Гьула гьолцол данде гисакна гигьцас гей
кӀаьйлӀочала̄ш лъицӀо лъичӀейо,
сагьирлъи йакӀиъ гаьгьийо аьдам.
11Хъуй-гьай тели богьцас,
гьула̄зу жу йохал йогъо гаьччо аьдам гей гьоло.

БилӀогъа гьоло нигъади-судийа̄ъ йахъаъас.
12Гьаᴴкъкъа гисакна,
будакӀаллиъ йеᴴкьена,
шибаб букьакьа гьино йохна йечена йахъца гьоло[+].
13Гьула къази огьна охийо гьолълъо гьули оьлохъан,
гьолцол баъда̄л йуьᴴхолъийо,
матӀаъ ниц гаьчӀел нисойо гьолълъо:
14«До жейса къурбан мухоллийо,
гьолълъос хона гей билӀогъа.
Вагьла̄ дие назру тӀубази бōйо до жейса.
15Вагьалълъобза до дӯгъой муьгъалӀ гӣйо,
ми иᴴзал гисакийо.
Гьула иᴴхъойо ми дил.

16БекӀейа говатона,
Мисрийаллиъис[*] йакъойо кьухъийо гъечӀе тор йеᴴгьна,
къачӀази богьна гей до дие мукӀол.
17Мирраялис, алойлис, гьула̄зу дарчинлис[*] маьгьла
йовагьийо до мукӀолаъ.
18Эᴴдок, хискьакцал иле рокьилас кеп йокчал,
рокьилала эᴴхеъ лъийабацӀал.
19Дие бетӀергьан билӀогъа гаьъа.
ЦӀихода̄ сапарлиъ эᴴкьена гьули.
20Окколас боцӀийо кисана къацӀо бежена,
боцо балӀо биццал кьа̄ь оᴴкъаъас гьули».
21ГьоглӀола сикӀаъкьа̄ гувагьцала вагьаллийа̄ ругьунабла йаьжла̄ йакӀо йагъойо гьолцос,
бихха мицад кōъ окчийо гьолълъо гьули[+].

22Вагьаллиъисзу гьолълъогъой муьгъалӀ эᴴкьейо гьули оьлохъан.
Эᴴкьейо, мухал бежеллицас оᴴсцой.
Эᴴкьейо, жу бохал гулла къорлил данде билъо мекьейаъцой.
23Йикьейа цӀулали пийтӀи аьᴴгькӀис гьолълъо билъолис.
Хеллис къор гаьгьийолъи йикъечӀе,
гьинил къӣ гулла мицаъ эдеъзи бахъийо мигьнацой эᴴкьейо гьули.

24Гьаᴴже, дие оьжда, миже дӣхъа энекзи ба̄хъ,
диела сикӀаъкьа̄ гувагьцала йаьжла̄хъа энекзи ба̄хъ.
25Мизос йакӀода гьолълъола гьид кьисаба̄къала,
гьолълъола гьинолкьалкьа̄ мекье-гува̄къа миже.
26Лади сукӀо угъолло,
гьолълъо бийакьейа̄на йилӀа тели гей!
27Гьолълъола билӀоъ гей журжагьлиъ бейажецас гьино,
гьолълъола гьинокьалакьа̄ бейажеш бувагъова̄с агьло гаьгьийа мицаъ[+].

### 8 къаьм


Аᴴкъиллъила гьинил рец бōлъи

1Аᴴкъиллъи гаьъади илӀелацас,
аᴴкълола гаьъади аьгьи богьцас[+]?
2Гьинолила гомдийа мицакьана йечена,
гьула̄зу гьинода йийаццала мица̄кьана йечена гей гьули аᴴкъиллъи.
3Шагьарлила кавлидойна йечена,
шибаб билӀола маьгьакьана йечена илӀелацас гей гьули:
4«Мизохъа̄ъ, аьдамла до илӀелацас гей,
къацӀцӀо халкъилахъа̄ъ до гьокӀ йагъоцас гей!
5Йе жагьилабла аьдамла, мизол илмо-лъай бокӀола!
Йе аьбдалла, дие аᴴкъло боха![+]

6Дӣхъа энекзи ба̄хъ миже,
пайда гаьгьийо жо нисаллӀона гей до мизохъа,
битӀараб жо нисал дил сикӀо йеᴴгьелал йатӀна гей.
7Боважаъцас йаьже гуваъас диела сикӀаъкьа̄,
гьересина гей диела сикӀал сурукъаб жо.
8Диела сикӀаъкьа̄ гувагьийа̄ йаьжбо битӀарабла йа̄хъца.
Гьиллана, мекълъи-тӀекълъина йахъаъас гьолло йаьжла̄ъ.
9Биджи йахъцала сукӀол битӀарабла йаьжбо гей вагьаллōл,
лъай гаьгьийа̄л ритӀухъаблана гей.
10Окко-меседлила мицаъ дие аᴴкъло-малъи миза,
цӀудда меседлила мицаъ дие илмо-лъай тӀалаб бова[+].
11Жавгьар-якъутлигъана кӀетӀо гей до,
гьула̄зу дул йатӀийосинаб жона дил данде йоᴴкъойхъаъас[+].
12До гей аᴴкъиллъи. Дӣъ гей цӀодорлъина,
гьула̄зу дие илмо-лъайна гикьа мокъойо гей.
13БетӀергьан Аллагьлихъа гьичӀейолъи – вагьли йахъца кешлъи йатӀеэшлъи.

Дил – аᴴкъиллъилал – йатӀаъцас жо гей букъо аьмал бōйолъи,
гьула̄зу кешлъиладойс гьинона, йоᴴтӀолацас сикӀона[+].
14Аᴴкъло нилӀнана бахъца дӣхъа, комак богьнана бахъца дӣхъа.
Дӣъ аᴴкъло-насигьатна гей, дӣъ къуват-гучна гей.
15Дӣъкьа̄ъйа̄ъ пача̄ гьидес ханлъи йōс,
гьаькимла̄ битӀараб гьоькмо бōс.
16Дӣъкьа̄ъйа̄ъ халла̄ ханлъи йōс,
къацӀцӀола наибла̄ ритӀухъаб гьоькмона бōс.
17До йаццала̄л динна ба̄цца,
до йиᴴзал муьхобалъийа̄л йиᴴхъос до!
18Дӣкьа̄ йиᴴхъос бечелъина къадро-къиматна,
гьоᴴсна болъаъцас боцӀи-ризкъина, кӀетӀо бетӀербахъина[+].
19Дӣкьа̄ йиᴴхъоцас жо цӀудда меседлигъана кӀетӀо гей,
дӣкьа̄ йахъцас жо окко-меседлигъа кӀетӀо гей[+].
20До йеᴴкьеш ритӀухълъилала гьидкьа̄,
ритӀухъабли гьоькмолала гьидкьа̄.
21До йатӀийа̄л нилӀал бечелъина гей дие,
гьоллос гъамасбана до хазиналис йовацӀилца.

22Бишун аьᴴйдда̄ до йōйо БетӀергьалли,
йилӀа аьᴴйда̄ла замалла̄ъзу зукъойо до.
23Лъингъана аьᴴйда̄ – гьинила замаллиъ йахъийо до,
дунийал бахъал аьᴴйда̄жу бижжи йахъна.
24До йахъийа мехлаъ, ралъадба зувакъеэш,
лъи тели гаьгьийа̄ эᴴхейа зувакъеэш.
25Ма̄ьда-бизода йа̄хъал аьᴴйда̄ до йахъна.
26Ракьна, гьулиъ муькъо-бохна,
мицас аьᴴйдда̄ш къакъа̄на БетӀергьалли йа̄хълал аьᴴйда̄ зукъойо до.
27Гьолцо гьаса гувалцалаъ, до гьулиъ зукъойо.
Аьᴴйдда̄ ралъадбакьа вагьдо дунийал бахълал маче мизцалаъ,
Гьолцо гор богьна гьуч багъослаъзу, до зукъойо[+].
28Гьолцо гьасаъ гьаса-муса йовагьцалаъ,
аьᴴйдла̄ла ралъадбаъас эᴴхейа-кӀа̄ьда йеᴴйагьцалаъзу,
до зукъойо.
29Гьинис амро бугъонна, ралъад гиса богицӀечӀе бецалъгъа,
Гьолцо оьрхъи гулло, гьула̄зу мицал бигъа гулцалаъзу,
до зукъойо.
30Вагьалълъо мехлаъ до зукъойо Гьолцол йогьдацас устарлъилаъна, шибаб водиъ Гьолцол рохеллъилаъна
зукъойо.
Нитоназу Гьолцоъкьа̄ рази йахъна йахъа̄гьийо дона.
31ВагьалӀо дунийалликьа йакӀо цӀилӀона йахъа̄гьийо до,
Гьолцо бахъилла дунийаллила аьламатликьа рази йахъна йахъа̄гьийо до.

32Верейа, аьдаьмла, гьаᴴже дӣхъа энекзи ба̄хъ:
гьардарабла гаьъад дие гьинода цӀуми йовагьийа̄ аьдамла.
33Энекзи ба̄хъ диела малъ-хъайла̄хъа,
гьоллōл йечабаннейа̄къа,
аᴴкъилабла ба̄хъ.
34Гьардараб гаьъад воддиъ диела кавлидой аьгъиъна эчена,
гьула̄зу диела маьгьакьа къаравуллъилаъ эчена,
дӣхъа энекзи ахъцас сукӀо.
35До гьидел йиᴴхъова̄ сукӀол чӀаголъи йиᴴхъос,
БетӀергьанна рази ахъца гьолцокьа[+].
36Дидой шеблаъкьа̄ эᴴкьейа гьинилзу зарал бōс;
до йатӀеэшшинабла̄л хел бацца».

### 9 къаьм


Аᴴкъиллъина аьнтлъина

1Аᴴкъиллъила гьинил билӀо йōйо,
гьолълъо билӀол алӀна гьем къаьлӀлӀōйо.
2Гьулиъ гьаьйман мухойо, гъино гитӀийо,
истӀоллийакьа кьодо кен гулло.
3Гьолълъо гъаьрабашла ме̄йо,
шагьарлила бишун гьоъова мицакьана мекьена:[+]
4«Кьолла̄ сукӀоба, кӀаьйна муьхона, гугьу гьотта̄», – лӀо нисона илӀал.
Аᴴкъло гаьчча̄хъа аᴴкъиллъила нисойо:
5«ГьолӀоъ гугьна, диела истӀолийакьас баьбана муьхъа,
до гитӀийо гъинона хулӀа.
6Аьнтлъина йечаннегьна, бова миже оьмро,
аᴴкъло-насигьатлила гьидлакьа̄ мекье-гугь миже!»
7Йаьгь-ламус гаьччо сукӀо кантӀизи овал уьᴴхолъда,
гьолцоъкьа̄ йаьже йиᴴхъос,
лъаькъейо сукӀо кӀетӀа гьид оᴴкъолал уьᴴхолъда,
гьолцоъкьа̄ чикейо йаьже йиᴴхъос.
8Йаьгь-ламус гаьччо сукӀо кантӀизи ова̄къа –
гьолцол ми цӀодоло эгас;
аᴴкъилаб сукӀо кантӀизи ова – дибо къимат бōс.
9Аᴴкъилаблил аᴴкъло нилӀа – гьули йилӀазу аᴴкъилаб ахъас,
муъмин-сукӀо цӀодор ова – гьолцос лъай телилъас.
10БетӀергьан Аллагьлихъа гьичӀейолъи – аᴴкъиллъилас бигъа гей,
Кьодда̄л йакӀо нилӀийолъи – цӀодорлъи гей[+].
11Дӣдда̄ла – аᴴкъиллъиладда̄ла дибо оьмролаш водбо телибалъца,
дибо оьмро бихалолъца[+].
12Ми аᴴкъилаб зогъда, гьули аᴴкъиллъина дулзу пайдалил гей,
йаьгь-ламус гаьччо сукӀо ми зогъда гьолълъос акъуба-къарилъина дулзу гей.

13Аьнтлъи гей аᴴкъло гаьччо ийодда̄с аьдамлъийо жо,
йилӀа хъуй-гьайлиъ йахъцас, жу йохал йогъо гаьччо гьула̄зу аᴴкъло-лъай гаьччо аьдам[+].
14Аьнтлъи гьинила кавлила маьгьакьа гисда̄ къе̄на йечена,
шагьарлила бишун гьоъова мицакьана йеᴴкьена:
15-16«Кьолла̄ сукӀоба, кӀаьйна муьхона, гугьу гьотта̄», – лӀо нисона илӀеш гьолълъо гьинила гьид мекьецала аьдамла̄хъана,
гьула̄зу йаᴴкъойцӀова гьидлакьа̄ мекьецала сукӀоба̄хъана.
Аᴴкъло гаьчча̄хъа гьолълъо нисос:
17«Йуᴴцойо кен нийа̄ йахъца,
бегалечӀе муьхъийо баьбана гемояб бахъца», – лӀо[+].
18Кьолла̄ аьдамла̄л йикъаъас
аьнтлъила билӀоъ эᴴдобакда бувагъоцаслъи,
гьулиъ эᴴдобакийа̄на журжагьлила оᴴкьаъ гей.

### 10 къаьм


Сулайбан авараглис кицийа

1Сулайбанис кицийа:

ЦӀодорабли оьжди або рази ōс,
аьнтабли оьжди ийос йакӀо кӀокӀолца[+].
2Гьаьрамабли хазинали хайир нилӀаъас,
ритӀухълъила хеллиъис тиса муьвахолча[+].
3Муъмилла БетӀергьалли нуко-ахъаба̄л мейаъас,
лъаькъейа сукӀол йатӀийо жо Гьолцо нилӀаъас[+].
4КӀаъабла кōда̄ аьдам мискиндокӀца,
йикье-йа̄ькьецала кōда̄ бечед ōс[+].
5Азодо муькъо-бох йокӀолцас сукӀо цӀодораб оьжо гей,
муькъо йуьгьчалаъ утӀна эчейо нуькучӀ ахъца.
6Муъмин-сукӀола къаьмкьа баркат мокъос,
лъаькъейа сукӀола йажла̄ъ зулмо муцона бахъца.
7Муъмин-сукӀо акӀкьа оᴴкъолда баркат гулца,
лъаькъейа сукӀос ца̄на йугъос.
8Аᴴкъилабли кӀетӀо амро йакӀо йоᴴкъонна къабул бōс,
амма аьнтаб балагьлиъ кези ахъца.
9ЙакӀо йаᴴцона уьᴴхо-аьᴴхейал гьицӀал жо гаьъа,
чикейо гьино гьакӀийо охна эжеш[+].
10ЦӀодоло йакӀона йохна гьаьй йаькьелло сукӀо пашманлъи йоᴴкъолца,
йакӀиъ йуцечӀе аьйиб бегалла аьдамла рекъеллиъ бейажеш[+]
11Муъмилла̄ла сикӀаъас маулхӀаят[*] гӯс,
лъаькъейа сукӀола йаьжла̄ъ зулмо муцона бахъца[+]
12Тушманлъила кьаллиъ бейажеш,
рокьила къацӀцӀа̄ мунагьла йуᴴвацос.
13ЦӀодораблила сикӀаъ аᴴкъиллъи йиᴴхъос,
лъай гаьчча̄л михъа̄ъ баькьелал цӀицӀо михъос[+].
14Аᴴкъилаблила йакӀи илмо-лъай цӀуми бōс,
аьбдаллила сикӀа пасалъи кьодо кьисас[+].
15Бечедаблис боцӀи-ризкъи – вагьли йахъца гьолцос билӀа̄ хъала,
амма мискин-сукӀо гьинила язихлъила угъолца[+].
16Муъмиллила бетӀербахъила гьолцол чӀаголъи ницца,
лъаькъейа сукӀол йиᴴхъова хайирли гьули тамбигьлиъ эжеш[+].
17Малъзи йōйо аьᴴдалаъ йеᴴгьцас сукӀо чӀаго гьихлъос,
кантӀизи ōйолъи къабул йоваъцала сукӀос гьино кьичӀеш[+].
18Тушманлъи йакӀиъ йуᴴцова сукӀос сикӀаъ отӀола̄лъи йахъца,
миц богьна икълашецас сукӀона аьбдал ахъца.
19Йаьже тели ниса̄цо мунагь бахъечӀе гьихлъаъас,
гьинила сикӀакьа раьгьай гуллона цӀодораб сукӀо ахъца[+].
20Муъмиллис сикӀаъас миц йаᴴцойо окко-меседлъийо гей,
лъаькъейа сукӀос йакӀо къимат гаьччо йахъца.
21Муъмиллила сикӀа лади сукӀо кикзи ōс,
аьбдалла гьидес аᴴкъло йоькькьа бахъийахъа бувагъос.
22БетӀергьаллила баркатли бечед бовагьца,
баркат гаьгьийа сукӀол ургъелна къарилъина йикъаъас.
23Аьбдал чикейа аьмалликьа цӀилӀос,
аᴴкъил цӀодорлъилакьа рази ахъца[+].
24Лъаькъейа сукӀокьа гьичӀеголцас жо гьинкьазу кьодо йоᴴкъос,
муъмин-сукӀол йатӀийосинаб йиᴴхъос.
25Йукъо залӀо йикьелъ, лъаькъейо сукӀо гьолълъо окчина эжеш,
муъмин-сукӀолӀо нисода илӀакъона эчеш[+].
26Сила̄л къанцӀалъийо, гьаьйда̄л хъолъийо жо гей
кӀаъаб сукӀо сийоди жойлагъой муьгъалӀ э̄ᴴйолъи[+].
27БетӀергьаллихъа гьичӀейас оьмро бихалолъца,
лъаькъейа сукӀоба̄с оьмро маьшелъца[+].
28Муъмин-сукӀос кул бахъийоназу рохел-разилъи йоᴴкъос,
лъаькъейа сукӀос кул аьдада бахъца[+].
29БетӀергьаллис гьино – гьули гей йакӀо йаᴴцова сукӀос билӀа̄ хъала,
кешлъи йогьцалас гьули чӀодан гей.
30Муъмин-сукӀо гьаᴴкъкъана хих тӀотӀна экаъас,
лъаькъейо сукӀона мицакьа кьодо гьихлъаъас[+].
31Муъмин-сукӀола сикӀаъас аᴴкъиллъи гӯс,
йатӀеэш жо нисоцас миц буьчӀна тӀуцца[+].
32Муъмиллила сикӀал йикъеш йакӀил йаццас йаьже нисал,
лъаькъейа сукӀола сикӀа къацӀцӀо къаьмлӀийода̄ гулца.

### 11 къаьм

1Гьилла-макролас сайцӀорийа БетӀергьаллил рихарабла гей,
ахо йаᴴсалабацас гирийа Гьолцол йа̄цца[+].
2Букъа аьмаллил инжитлъи-гьаькъирлъи йиᴴхъос,
гьеренлъи-гьаьлимлъилал аᴴкъиллъи йоᴴкъос[+].
3Гьидела йакӀо йаᴴцōлъила ритӀухъабла сукӀоба кӀетӀа гьид бейажеш,
боважал ба̄хъаъцала̄ла хийанатлъила жувōлзу гьалаг бовагьца[+].
4БетӀергьаллис симо бӣйа водиъ, бечелъила комак боваъас,
ритӀухълъила хеллиъис тиса уьᴴхолча[+].
5ЙакӀо йаᴴцова сукӀос ритӀухълъила гьино биджи йōс,
лъаькъейа̄ аьдамлана гьидела кешлъила бувагъолца[+].
6Муъмин-сукӀола ритӀухълъила гьули хъосар ōс,
хиянатабла аьдамла йакӀиъ гаьгьийа гьавали гьалаг бовагьца[+].
7Лъаькъейо сукӀо угъолъ, гьолцос зукъойо кул-къас аьдада бахъца,
гьинила къуват-жанлиъкьа̄ йиᴴхъал йакӀкьа гаьгьийо жо йолъона йеᴴкьеш[+].
8Муъмин-сукӀо балагьлиъис тиса уьᴴхош,
лъаькъейо сукӀо гьолцола мицаъ балагьлиъ кези ахъца[+].
9Капураблила сикӀа мадугьал угъолца,
Аллагь икъелцала илмола муъмин-сукӀо хъосар ōс.
10Муъмин-сукӀокьа гьарзалъи-баркат кьодо йоᴴкъолъ,
шагьарзу рази бахъца, лъаькъейо сукӀо угъолъ, рохел бахъна, илӀелабас[+].
11Муъмилла̄ла баркатликьалакьа̄ шагьар машгьур бахъца,
лъаькъейа сукӀоба̄ла сикӀа̄ гьоло бугъолца[+].

12Аᴴкъло гаьччо сукӀо мадугьалликьа лъоᴴвас,
аᴴкъил сикӀо йиᴴцонна эчеш.
13Мицахъалли сукӀола аьдамла̄ш божилъи йугъолца,
божилъи гагьийа сукӀо балъголъи гьиниъ йохца[+].
14Насигьатла зовагъаъда халкъ пасад бахъца,
аᴴкъилла дӣсбалъийодола тушмалла̄кьас мокъоцас гьинкъи даьгьаб гей[+].
15СукӀоллабза гьинкьа кьодо сукӀос жо йохда гьолцо гьинилзу кешлъи йōс,
кō йохна йаьже нилӀийолъи йатӀеэшлал гьинкъи гаьъа.
16ЙакӀо кӀетӀа ийодда̄ла аьдамлил кӀетӀо ца̄ᴴ-рец йиᴴхъос,
йакӀо чикейа бикинчийал гьоᴴс бечелъи йиᴴхъос.
17ЙакӀо кӀетӀа сукӀо гьинил пайда-хайир насиб бōс,
йакӀо чикейа сукӀо гьинкьа кьодо балагь кьисас.
18Кешлъилаъкьа̄ михъойо гьаьрамаб хайир божи гаьччо бахъца,
ритӀухълъи йиᴴжецала̄с муькъо тели йахъцалакьа божал ахъца.
19ЙакӀо йоᴴкъойо ритӀухъаб сукӀо чӀаго гьихлъос,
кешлъилагъой муьгъалӀ эᴴкьейал хел кьодо мокъос[+].
20ЙакӀиъ гьилла-макро гаьгьийо сукӀо БетӀергьаллил цӀодоло эгас,
йакӀо йаᴴцона уьᴴхо-аьᴴхейакьа Гьули рази ахъца.
21ЙакӀо йоᴴкъонна нисона йахъца чикейо сукӀо тамбигьлиъис эᴴццакаъаслӀо нисона,
амма муъмин-сукӀо хъосар ахъца[+].
22Кьухъийо, амма аᴴкъло-пикро гаьччо ийодда̄с аьдам, йеᴴлъейо йахъца
булӀила ма̄ᴴлъ мехелла меседлила кӀоьййалъ.
23Муъмилла̄ гьаьракат багъос гьоᴴс кӀетӀослъи йовал,
лъаькъейа сукӀоба̄ла бикье-баькьейолъила БетӀергьаллис симо бийиллис.

24Сид сукӀо кō йеᴴцакӀна нилӀца садакъалил ниццас жо,
гьула̄зу гьолцос бечелъи жена телилъца,
бацосола кō йилӀакъонна йохца – гьинил мискинлъилал[+].
25Сахаватаб сукӀос кӀетӀо оьмро бахъца,
бадлос оᴴх йоцӀилла сукӀосна оᴴх йоцца.
26Букъо багьа бахъаллъид баьба муьгъатта̄ цӀуми бōва сукӀол халкъила наьъана ницца,
амма гьоло мисоцала сукӀола матӀакьа баркатлис мугьро бахъца.
27КӀетӀослъи йовал икье-аькьецас сукӀо ахъца Аллагьлиъкьа̄ баркат мизцас сукӀо,
амма кешлъи йиᴴзцала сукӀокьа кьодо кешлъи йоᴴкъос[+].

28Бечелъилал михъа̄ тил тухъилло сукӀо лӀийода̄ экца,
муъмин-сукӀола мицалъ боцӀийо кьоᴴва бахъца.
29Гьинис хъизан бугъоллал залӀо насиб йахъца,
аьбдаллилӀо нисода аᴴкъиллил лагълъи йовас.
30Муъмин-сукӀос аьмал оьмролаш хоьхо гей,
аᴴкъилабли сукӀо аьдамла̄ш йакӀода гьиндойда̄ кьисабас[+].
31Муъмин-сукӀол дунналликьа шапакъат михъос,
лъаькъейа сукӀоба̄нна мунагьла йовагьцала̄нна гьидел мехейо азаб-акъуба михъос.

### 12 къаьм

1Насигьат баццалал илмо-лъайна бацца,
кантӀизи ōйолъи йатӀеэшна аьбдал гей[+].
2КӀетӀа сукӀокьа БетӀергьан рази ахъца,
симо-шайтӀан гаьгьийал Гьолцо тамбигь бōс.
3Лъаькъейа сукӀола хоьхи хемуха йеᴴйагьаъас,
муъмилла̄ла хоьхиш хемуха йилӀа̄ йа̄хъца[+].
4Аьмал кӀетӀо гаьгьийо ахъо гьинила бетӀергьаллила къаьмкьа гулцас таж йахъца,
йаьгь-ламус гаьччо ахъо гьолцос лӀоьᴴва̄ кӀовакӀолцас унти бахъца[+].
5Муъмин-сукӀос къас-ният ритӀухълъилаъ муьхойо бахъца,
лъаькъейа̄ ишла̄ъ гьилла-макро бахъца.
6Лъаькъейа сукӀола сикӀас калам аьдамла̄ш гьеᴴ къе̄ мегьцас жо гей,
муъмилла̄ла сикӀа аьдамла хъосар бōс[+].
7Лъаькъейо сукӀо къаьм лӀийода̄ экца,
гьолцос иш болъос, муъмин-сукӀола билӀос бигъа билӀа̄ бахъца.
8Инсан кӀетӀо гейлӀо нисос гьолцос цӀодорлъи йегана,
йакӀиъ гьилла-макрона, хиянатлъина гаьгьийо халкъилаъ нуькучӀ ахъца.
9Гьинилзу жу лӀийода̄на эгана,
гьинизу жу лагълъилаъ икъеллолъи ахо гей,
баьбалаш лукӀмана гаьчӀел букъо аьмал бōвагъалгъа.
10Муъмин-сукӀол йикъеш гьинила саконелийал йаццас жо,
лъаькъейа сукӀос йакӀо цӀоцӀойо йахъца.
11Гьинис маьче богьдагулцалал оᴴх йоцӀлал оьлло баьба михъос,
йочӀчӀа̄ хиялла̄кьа оьмро богьцас сукӀо аᴴкъло гаьччо сукӀо гей[+].
12Лъаькъейа сукӀоба̄с хъала мосона гугьцас мисо гей,
муъмилла̄ла хоьхис хемух билӀа̄ мизаъ бахъца.
13Лъаькъейа сукӀол гьинила мунагьла гаьгьийа сикӀа къор гулца,
муъмин-сукӀо балагьлис тиса уьᴴхош[+].
14Кōда йикье-йаькье гуванна михъоваъцой,
сикӀала каламлиъкьа̄ михъос инсаллил боцӀи-ризкъи[+].
15Аьбдаллил гьинис гьино гицца йаᴴкъойцӀойо гейлӀона,
цӀодораб сукӀо бацола аᴴкълолахъа энекзи ахъца[+].
16Аьбдалли йаьже нисослаъзу йегалца жу рази ахъеэшлъи,
аᴴкъилли жу нукучӀ ōвал жавабна нилӀаъас[+].

17РитӀухъабли нуьъли битӀараб нисос,
оᴴтӀолаги нуьъ оᴴтӀолас[+].
18Ургъизи ахъечӀе нисова йаьжи, балъай йаькьеллаъцой, лъукъзи ōс,
аᴴкъилабла̄ла сикӀаъас дару гӯс[+].
19КӀетӀо йаьже нитоназу гьихлъос,
оᴴтӀола̄лъи гьоᴴс лагьзатлиъ йикъеш[+].
20Кешлъилал иᴴгьолдабаца̄ла гьиделзу гьилла-макро бōс,
маслаъатлъи йогьцала сукӀоба̄ла йакӀиъ рохел бахъца.
21Муъмин-сукӀокьа балагь мокъаъас,
лъаькъейа̄ сукӀоба балагьлиъ багъойба̄цӀна ба̄хъца.
22ЙоᴴтӀолацас сикӀо БетӀергьаллил йатӀаъас,
ритӀухъабла сукӀоба̄кьа Гьули рази ахъца[+].
23ЦӀодорабли гьинис илмо-лъай муцос,
аьбдаллила йакӀи аьнтлъи гиса чӀалӀеш[+].
24Йикье-йаькьецас кō ханлъилаъ йахъца,
кӀаълъила лагълъилаъ кези бовагьца.
25Ургъеллихъа аьдамли къаьм йохолца,
кӀетӀа йаьжи гьули рази ōс.
26Муъмин-сукӀо мадугьаллил гьино йегалца,
лъаькъейа сукӀоба̄ла аьмал-хасиятли жувōлзу къосси бовагьца.
27КӀаъаб сукӀо гьинила билъолис хо зиза̄ъас,
кӀаълъи гаьччал боцӀи-ризкъи ками бахъаъас.
28РитӀухълъилас гьино чӀаголъилас гьино гей,
чикейа гьиноли хеллиъ бейажеш.

### 13 къаьм

1Аᴴкъилабли оьжди або нисойо йōс,
йаьгь-ламус гаьччо сукӀо кантӀизи огьдана нисō йохаъас[+].
2Гьинила кӀетӀа каламлиъкьа̄ инсаллил кӀетӀослъи йиᴴхъос,
хиянат-сукӀола йакӀиъ кешлъи йахъца[+].
3СикӀо цӀуми йōва руьгьна цӀуми бōс,
ургъизи ахъечӀе икълашейо пасад ахъца[+].
4КӀаъаблила йакӀил тели жо йацца, амма гьоьшшона йиᴴхъаъас,
кӀаълъи гаьчча йакӀил йатӀийо жо йиᴴхъос[+].
5Муъмин-сукӀол оᴴтӀола̄лъи йатӀаъас,
лъаькъейо сукӀо инжитлъилаъна къабигьлъилаъна эᴴкье-гōс.
6ЙакӀо йаᴴцойо инсан ималли сапарлиъна цӀуми ōс,
лъаькъейо сукӀо мунагьли лӀийода̄ экилца[+].

7Гьоᴴс сукӀо жу бечедаб гейлӀо нисона эчеш,
гьинис гьоьшшона йахъаъдана,
бадисо ласо йукъо бечелъи гьинис йахъдана,
гьоьшшона гаьъалӀо нисона эчеш[+].
8Инсаллис бечелъи гьолцола оьмролахъаш багъоцас магъало гей,
мискин-сукӀол гьолълъос гьинкъи йахъаъас.
9Муъмин-сукӀокьа кьодо нур йечена йахъца,
лъаькъейа сукӀос канлъи йедна йолъос.
10Букъа аьмаллидда̄ла даьъба-йаьже йахъца,
аᴴкълова йовахийо аᴴкъилаб ахъца[+].
11Бигьа йиᴴхъойо бечелъи гьех йолъос,
гьаьтеэчена йокӀолло бечелъи – телилъца.
12Кул бахъийо жо йиᴴхъаъда йакӀо кӀокӀос,
йакӀкьа гаьгьийо жо йиᴴхъойолъи оьмролаш мокӀлъилаъ йикъелца[+].
13Насигьат аьᴴдалаъ мейэшлал азаб михъос,
амрова тӀубази йовагьийал кири чахча.
14Аᴴкъилаблис насигьат – маулхӀаятлис мокӀ гей,
хеллила кӀицлиъисна гьолълъо тиса ба̄гъос![+]
15Аᴴкъло камилаб бахъийодола, къимат кьодда̄кца,
хиянат-сукӀос гьино йилӀа загьматаб йахъца.
16ЦӀодораб сукӀо илмо-лъайлигъой муьгъалӀ эᴴкьеш,
аьбдалли гьинис аьнтлъи гиса йагъос.
17Лъаькъейа чапарли балагьлиъ бейажеш,
божи гаьгьийо вакил унтилал даруцой ахъца[+].
18Насигьатла йовахаъцала̄кьа кьодо мискинлъина инжитлъина йоᴴкъос,
нисойо йохна эᴴкье-гогьцалас гьуьрмат бōс[+].
19Мурадлиъ оᴴкъолъ йакӀо рази йахъца,
аьбдалла̄ нуькучӀаб жолъилаъ йикъелца жувōл кантӀизи бовал муьхобалъийолъи.
20Аᴴкъиллигъой къацӀо эчейал аᴴкъло мокъос,
аьбдаллигъой ваццалъи йōвал зарал бахъца.
21Мунагь бōвал муьгъалӀ балагьна мокъос,
муъмин-сукӀол шапакъатлил бечелъи йиᴴхъос.
22КӀетӀа сукӀо къовала къовал муьгъатта̄ ирс бечанне̄ш,
мунагьабли сукӀо боцӀи-ризкъи муъмилла̄л гьихлъал бокӀолца[+].
23Мискиллис муькъо-бох йоцӀийо йахъца,
гьилла-макроли мицалъ йахъийо муькъо-бох залӀиъ йе̄ᴴш.
24ЦӀицӀакьа йакӀо йугъоцас сукӀо – гьинис оьжо атӀаъцас сукӀо ахъца,
оьжо аццала – гьули цӀицӀолилъ агъечӀе эчаннейаъас[+].
25Муъмилла оᴴха йоваццал бейасца,
апаракӀла̄с оᴴх нукона гьихлъос[+].

### 14 къаьм

1Аᴴкъилабли ахъа билӀо йōс,
аьнтабли гьули гьинила кōда̄д йугъолца.
2КӀетӀа гьидкьа̄ эᴴкьецас сукӀо БетӀергьаллихъа гьичӀеш,
чӀикӀ-чӀекӀдийа гьидкьа̄ эᴴкьецала Гьули эᴴлъана оваъас[+].
3Аьбдаллила сикӀа гьинила михъа̄ъ баькьелал цӀицӀо михъолца,
аькъилаблила сикӀа жу цӀуми ōс[+].
4Оᴴсо гаьчча̄с гьиᴴсо йоьчӀчӀо йахъца, оᴴсо йогьдабагулцала̄с –
муькъо-бохас йоцӀийо йахъца.
5БитӀараб нуьъ оᴴтӀола̄ъас,
оᴴтӀолацала нуьъли сидилъ гьоᴴсо йеᴴхенна гьереси нисос[+].
6Йаьгь-ламус гаьчча сукӀо аᴴкъиллъи йиᴴзца, амма йиᴴхъаъас,
цӀодораблил илмо-лъай бигьазу михъос[+].
7Аьнтаб сукӀодойс ата̄к,
гьолцола йаьжиъ аᴴкъиллъи йиᴴхъаъцаслъи йикъе дул.

8Суд аᴴкъилла цӀодорабла гей?
СудлӀо нисода гьоллол гьидеш гьино йикъеш.
Суд аьбдалла̄ш аᴴкъло гаьъа?
СудлӀо нисода гьолло гьилла-макролас гьино йиᴴзца.
9Аьбдалла, мунагьла̄дойс бовачоцала аьдамла̄кьа лъоᴴвабас,
кӀетӀа̄ аьдамла̄ла билӀокьа баркат гулца.
10ЙакӀилзу йикъеш гьиниъ гаьгьийо пашманлъи-къарилъи,
йакӀиъ гаьгьийа рохеллиъ сукӀос сукӀо алӀо эᴴкьаъас.
11Лъаькъейа сукӀос билӀо йугъос,
муъмин-сукӀос къай кӀетӀлъис[+].

12Гей гьино инсаллил йаᴴкъойцӀōлӀо гиццас,
амма ахирна гьолълъо хеллиъ бейажеш[+].
13Лъоᴴваслаъна кӀокӀал йахъца аьдамлис йакӀо,
рохелна пашманлъилаъ йуьᴴхал йахъца[+].
14Капурабла̄ла ишла̄л тамбигь насиб бахъца,
кӀетӀа̄ сукӀоба̄ла ишла̄л кири бахъца.
15Аᴴкъло-лъай гаьччо сукӀо лъинкьаназу божча,
цӀодорабли сукӀо шибаб хаьба масана багъос.
16Аᴴкъил, кешлъилахъа гьичӀена, гьолълъодойс ата̄ эчеш,
аьбдал сидхъана гьицӀаъас,
гьула̄зу гьоᴴссидихъана йахъаъас гьолцол йогъо йеᴴхенна.
17Симахъоцала сукӀо аьнтаб жо йōс,
кешлъилал иᴴгьолдацас халкъилал атӀаъас.
18Кьолла̄ аьдамла̄л аьнтлъи насиб йахъца,
цӀодорабла̄л илмо-лъайлис таж йиᴴхъос.
19Чикейа̄ аьдамла̄, кӀетӀа̄ сукӀоба̄дой аьᴴйда̄ ахирна къаьм йуьᴴкъолча;
лъаькъейа̄ сукӀоба̄на муъмилла̄ла кавлидой къаьм йуьᴴкъолча.
20Мискиллидойс мадугьанна очош,
бечедаблис вацца̄на тели ба̄хъца[+].
21Мискинаб мадугьал охаъцалал мунагь бахъца,
гьардараб гаьъад мискилла̄кьа йакӀо йугъоцас сукӀо![+]
22Кешлъилал иᴴгьолдабацас сукӀоба къосси ба̄хъна гаьъад?
Амма кӀетӀослъи йогьцас сукӀо аьдамла̄л ацца,
гьула̄зу гьолцокьа божилъина йōс.
23Шибаб гьаьлтӀи-пишалис пайда-хайир бахъца,
наьгьакъда йикълашецала сикӀа гьоᴴс мискинлъи йоᴴкъолца[+].
24Аᴴкъилабла̄с бечелъи – гьидела къаьмкьа гулцас таж йахъца,
аᴴкъло гаьчча̄ла муьхо-маьхейолъила жуьвōл гьоᴴс аьнтлъилаъ бейажеш.
25ОᴴтӀолаъца̄ла нуьъли аьдамла хъосар бовагьца,
оᴴтӀолацала нуьъли ми иᴴсос.

26БетӀергьан Аллагьлихъа гьичӀецас инсан эᴴлъейо ахъца тушмаллихъа багъона бахъаъцала хъалалилъ,
гьолцола къованна гьолълъо хъалалиъ гьичӀейолъи гаьъа.
27БетӀергьан Аллагьлихъа гьичӀейолъи – маулхӀаятлис мокӀ гей,
хеллила кӀицлиъисна тиса ба̄гъос[+].
28Халкъ телилъда – халлис къимат кьодда̄кца,
аьдамла даьгьбалъда – гьули пасад ахъца.
29Сабру букъо гаьгьийо гьинила аᴴкълола кьодда̄кӀца,
симо гьех бигьцала гьинис аьнтлъи гиса йагъос[+].
30ЙакӀила сабрула магъол чӀаголъи ницца,
сукӀол йахъийа жойлакьа йакӀо йагъола̄лъи лӀоьᴴйш унти гей[+].
31Мискилла̄л зулмо богьцала̄ гьоллōл ба̄хъилло Аллагь какзи ōс,
пакъирла̄кьа йакӀо йугъоцала̄ Гьолцос ца̄ᴴ кьодда̄кӀца[+].
32Лъаькъейа сукӀоба гьидела кешлъила лӀуьвабахолча,
муъмилла гьидела кӀетӀослъила хъосар бовагьца.
33Аᴴкъиллъи аᴴкъилабла сукӀоба̄ъ гей,
гьоᴴсолаъ гьули аьбдалла̄ъна йиᴴхъос.
34РитӀухълъила халкъ кьоддаба̄кӀца,
мунагьли шибаб къавмалил рогьо-ниц бōс.
35ЦӀодорабли лагъли хан рази ōс,
йаьгь-ламус гаьчча лагъли гьолцос симо бийиллис.

### 15 къаьм

1Гьеренаб жавабли симо болъолца,
хъачӀабли йаьжи симо йилӀа бийиллис.
2Аᴴкъилабла̄ла сикӀаъкьа̄ илмо-лъай гӯс,
аьбдалла̄ла сикӀаъкьа̄ аьнтаб йаьже гӯс.
3БетӀергьаллис гьаьй йоᴴкъаъцас маьче гаьъа:
чикейа̄на бегабас, кӀетӀа̄на бегабас.
4СикӀас гьеренлъи – чӀаголъилас хоьхо гей,
йоᴴтӀолацала сикӀа пасад бōс[+].
5Аьбдалли абос малъи-хъай гьица мейаъас,
кантӀизи ōйолъи йохийал аᴴкъло мокъос.
6Муъмин-сукӀос билӀо хазиналис йоцӀна йахъца,
лъаькъейа сукӀоба̄ла боцӀи-ризкъила балагь кьодо мокъолца.
7ЦӀодораблила сикӀа илмо-лъай мите ме̄ш,
аьбдалла̄с йакӀода гьолълъодойс ата̄ йовачош.
8Лъаькъейа сукӀоба̄с къурбан БетӀергьаллил батӀаъас,
муъмилла̄ла гьари-доьъалкьа Гьули рази ахъца[+].
9Лъаькъейа сукӀос гьино БетӀергьаллил йатӀаъас,
ритӀухълъи тӀалаб йогьцас сукӀо Гьолцол ацца.
10Гьинолкьас тарзи ахъийа сукӀол тамбигь букъо бахъца,
нисойо йоваъцас сукӀона хеллиъ эᴴкьеш[+].

11Журжагьна Жагьандаманна БетӀергьаллидой гьаьгъа аьᴴйда̄ гей,
аьдамла̄ла йакӀиъ гаьгьийо жо Гьолцол йилӀазу ахо йикъаъасди![+]
12Йаьгь-ламус гаьчча сукӀол йатӀаъас жу кантӀизи ахълал,
аькъилабла̄дой гьицана эᴴкьаъас гьули.
13ЙакӀиъ рохел зогъда мотӀо цӀилӀона бахъца,
йакӀкьа мокъова ургъелли йакӀо йугъолца[+].
14ЦӀодораблила йакӀи илмо-лъай тӀалаб бōс,
аьбдалла̄ла сикӀа йуьᴴхъчаш жо – аьнтлъи йахъца[+].
15Мискин-пакъирлил къацӀцӀа̄ водбо чикейа̄ йа̄хъца,
йакӀо цӀилӀова̄л нитоназу бейтен йахъца.
16Йоькькьана йахъна БетӀергьаллихъа гьичӀейолъи ахо гей,
тели бечелъина йиᴴхъона, гьолълъола ургъеллиъ ахъийагъа[+].
17Дул атӀийа сукӀогъой йуьᴴхъийо чӀагьбаш кен ахо гей,
йакӀиъ симона бахъна мухал бегъакӀийа оᴴсис хо йуьᴴхъийагъа[+].
18Симо гьех бигьцала тушманлъилас цӀо лъишелца,
сабру гаьгьийасола даьъба-йаьже йолъолца[+].
19КӀаъаблис гьино зазлис йоцӀийо йахъца,
муъмиллис гьино йаᴴкъойцӀойо йахъца[+].
20ЦӀодорабли оьжди або рази ōс,
аьнтабли – ийо нуькучӀ йōс[+].
21Аьнтаб гьинила аьнтлъилакьа рази ахъца,
цӀодораб сукӀо йаᴴкъойцӀойо гьидлакьа̄ эᴴкьеш[+].
22Аᴴкъло-насигьат зогъаъда мурадлиъ оᴴкъаъас,
аᴴкъло ниццас телибалъда мурад гикьа мокъос[+].
23Гьинила сикӀала кӀетӀа жавабли инсан рази ōс,
нисал нуцӀа̄цо, нисойо йаьже ахо гаьъад![+]
24ЦӀодорабли сукӀола гьиноли кьодда̄ бейажеш,
гигъа гаьгьийа журжагьлиъис гьули хъосар ахъца.
25Йукъо йакӀо гаьгьийа сукӀос билӀо БетӀергьалли къаьм лӀийода̄ йекилца,
къоролайлила маче-бохас оьрхъи Гьолцо гаьлълъа̄чо йечанне̄ш.
26Чикейа сукӀоба̄с ният-къас БетӀергьаллил батӀаъас,
кӀетӀа сукӀола каламликьа Гьули рази ахъца[+].
27Гьаьрамаб боцӀи-ризкъи йакӀо йоцӀечӀе бокӀоллас билӀо йугъолца,
ришват батӀеэшла̄с – чӀаго гьихлъолца[+].
28Муъмилли йаьже пикро богьна нисос,
лъаькъейа сукӀола сикӀа кешлъи чӀалӀеш[+].
29Лъаькъейа сукӀодойс БетӀергьан ата̄ эчеш,
муъмиллис гьари-доьъа Гьолцол тухъца.
30ЙакӀо аваданлъилаъ гаьгьийахъа гувабацӀова̄с йакӀо рази йахъца,
кӀетӀа хабалли лӀоьᴴва йилӀакъолца[+].
31Аᴴкъилабла̄ъ эᴴдо иᴴхъос бетӀербахъи
кӀетӀлъицасна насигьатлихъа энекзи ахъцасна сукӀо.
32Нисойо жо аьᴴдалаъ йеᴴйаъцала сукӀо гьинис оьмро инжит-гьаькъир бōс,
насигьатлихъа энекзи ахъийал аᴴкъло мокъос[+].
33БетӀергьаллихъа гьичӀейолъила аᴴкъиллъилаъна адлолаъна уьᴴхо-аьᴴхелца,
ца̄ᴴ йеᴴкьал аьᴴйда̄ аьдамлис сабру-мутӀиълъи телилъца[+].

### 16 къаьм

1ЙакӀис пикро-хиял инсаллис гей,
сикӀас жаваб БетӀергьаллис гей[+].
2Инсаллил гицца гьинис ният-къас мацойо гейлӀона,
БетӀергьалли масана шибабли ругьлис пикро-хиял[+].
3Дибозу ишла, БетӀергьалликьа боважна, йечабаннейагьда,
йакӀкьа гаьгьийо жо тӀубази йахъца.
4Гьоᴴсдана мурад гаьчӀел гьоьшшона жо йахъинна гаьъа БетӀергьалли,
лъаькъейа сукӀобана ба̄хъинна Гьолцо балагьлила водла̄л.
5БетӀергьаллил букъо аьмал гаьгьийа̄ ба̄тӀаъас,
гьоллōл тамбигьлиъис тиса муьвахаъчалакьа йакӀо йоᴴкъос[+].
6Гургьел-рагьмолана божилъилана мунагьла чурзи йовагьца,
БетӀергьаллихъа гьичӀейолъила кешлъи муьгъатта̄ тӀуцца.
7Инсаллила ишла̄кьа БетӀергьан рази ахъда,
гьолцола тушмалла̄гъойна рекъел бахъилца Гьолцо.
8Гьаьла-бацӀадса йиᴴхъойо йоькькьа жо ахо гей,
оᴴтӀолана йиᴴхъова телилагъа[+].
9Инсалли гьинил эᴴкье-говал гьино кьодос гьакӀца,
гьолълъо гьид гьули БетӀергьалли эжеллис[+].
10Аллагьлила сикӀад пача икълашеш,
пачали битӀараб гьоькмо богьцалаъ, гьолцола мицана мунагь боваъас.
11Ахо йаᴴсалабацас сайцӀорийана, сайцӀорийа̄с хаьтӀа̄на БетӀергьаллиъкьа̄ гей,
базаргаллила боьъоъ гаьгьийа гирийана Гьолцо йовагьийа̄ гей[+].
12Кешлъи йōйолъи пача̄л йатӀаъас,
ритӀухълъила гьоллос ханлъи йилӀакъолца![+]
13ЙоᴴтӀола̄ъцас сикӀо пачалил йацца,
оᴴтӀола̄ъцала сукӀос къиматна бōс гьолцо[+].
14Пачалис симо хеллис чапар гей,
амма аᴴкъилаб сукӀохъа гьолцос къаьм лӀийода̄ йуьᴴхонна йахъца[+].
15Пачалис мотӀо мацойо зогъда, рагӀиятлис[*] йакӀо гигъа йеᴴкьеш,
гьули рази ахъийолъи йеᴴлъейо гей эмеда̄ла гьасалъ.
16Аᴴкъиллъи йиᴴхъойолъи месед йиᴴхъовагъа кӀетӀо гей,
аᴴкъло-насигъат михъойолъина ахо гей окко-месед йиᴴхъовагъана[+].
17Мацова аьдамла̄ш гьино кешлъилаъас бовачойолъи гей;
гьинисзу гьино цӀуми йōйо сукӀо хъосар ахъца.
18Пасадлъилас аьᴴйда̄ш жо – чӀугьи-пахрулъи гей,
къаьм лӀийода̄ йекийа̄с – букъо аьмал бахъийолъи гей[+].
19Мискилла̄ъ эᴴдо сабру-мутӀиълъилаъ ахъийолъи ахо гей,
чӀугьарабла̄с давла биццас ахъцалагъа.
20БетӀергьаллис йаьже йохийа̄л кӀетӀослъи йиᴴхъос,
гьардарабла гаьъад Гьолцокьа йакӀо йоᴴкъона боважийа̄[+].
21Къаьмиъ аᴴкъло гаьгьийахъа цӀодораблӀо нисос,
кӀетӀа каламлид икълашецалас илмо-лъайна дӣслъис.
22ЦӀодорабла̄л аᴴкъло-малъи – маулхӀаят гей,
аьбдалла̄л тамбигь гьидесзу аьнтлъи гей[+].
23Аᴴкъилаблила йакӀиъ гаьгьийона гей гьолцола сикӀа нисоцас жо,
гьолцола сикӀаъаслӀо нисода аᴴкъло-насигьат гӯс.
24Нийа̄ калам тӀотӀис нуцолъийо гей,
йакӀил лазатна ницца гьолълъо,
лӀоьᴴва̄л даруна гей гьоло[+].
25Гей гьино инсаллил йаᴴкъойцӀойолӀо гиццас,
амма ахирна гьолълъо хеллиъ бейажеш[+].
26Нуковахъа сукӀо огьдас,
гьолцола оᴴха икье-аькье голцас гаьлълъоха гьули.
27Гьаликатаб-къадараб сукӀо кешлъилал иᴴгьолдас,
гьолцола мицаъкьа̄ цӀо гӯс[+].
28Мекъабли сукӀо даьъба-йаьже йиᴴте йе̄ᴴш,
мицахъалли сидил-гьоᴴсо вацца̄на атаба̄кӀца[+].
29Зулмолалъда̄ гьаьй гаьгьийа гьинис гьицас сукӀо къосси ōс,
чикейа гьидна эжеш[+].
30Гьаьй йаькьенна говацӀойо сукӀо гьилла-макролал иᴴгьолдас,
сикӀо чӀекӀдокӀцалас йакӀиъна кешлъи йуᴴцона йахъца.
31Гьаьлдийо кеᴴйа – кьухъийо таж гей,
ритӀухълъилаъ оьмро ме̄йал, гьулина гуцӀос[+].
32Сабру букъо гаьгьийо – багьадурлигъана кӀетӀо гейлӀо нисос,
гьинис тавакал гаьгьийона – шагьар кōъ бокчийагъа кӀетӀолӀо нисос[+].
33ЦӀула аьдамла̄ милъинаъ йагъос,
амма лъōкьади цӀула йоᴴкъōлъина БетӀергьаллиъкьа̄ гей.

### 17 къаьм

1Раьгьат-гьаьлкилаъ муьхъчаш хъохъова баьбалаш лукӀма ахо гей,
даьъба-йаьжиъ бесал билӀо йоцӀийо зиза̄ хологъана[+].
2Ōвакьа оᴴкъеэшла оьждигъана цӀодораб лагъ кьодда̄слӀо нисос,
исна̄ъ балӀо битӀийа ирслис бутӀана михъослӀо гьолцол[+].
3Окколас гьаьл бикъелца цӀойла пирали,
меседлис гьаьл бикъелца цӀойла кутакли,
инсаллила йакӀис гьаьл БетӀергьалли бикъелца[+].
4Чикейо сукӀо чикейа сикӀахъа энекзи ахъца,
оᴴтӀолаги сукӀона кӀортӀон-миц аьᴴдалаъ ме̄ш.
5Мискилла̄кьа лъоᴴвацас сукӀо ахъца гьоллōл ба̄хъилло Аллагь охаъцас сукӀо,
сукӀокьа балагь мокъовакьа рази ахъийо сукӀона тамбигьлиъис тиса уьᴴхаъаш[+].
6Ицила̄с къаьмкьаш – таж гьолцола къовас къова гей,
къовас къадро-къимат – ийо-або гей.
7Аьбдаллила сикӀаъ пасигьабла йаьжбо кьувахъаъас,
гьаькимла̄кьана кӀортон-миц йилӀазу кьухъаъас[+].
8Ришват ниццала сукӀол пикро бахъца ришватлихъа йогьна йахъаъцас жо гаьъалӀо гицӀна,
гьули на̄ йежена йеᴴкьедана, гьолълъохъа мурад тӀубази бахъцалӀо[+].
9Лъоди гьинис йакӀо йугъоллолъи йуᴴцоцала сукӀо гьиниъ божи-рокьи дӣскӀис,
бета йакӀо йугъōлъи йакӀкьа йоᴴкъолцала гьалмагълъи йугъолца.
10Аᴴкъилликьа аьйиб гуллаъкьа̄ бахъийо асар тели гей,
гьоᴴсчӀитӀ кӀобала баькьенна аьбдаллил бахъийа асарлигъа.
11Чикейо сукӀо питна баьгъиълал иᴴгьолда̄зу ахъца,
амма лъаькъейо наиб оᴴкъосса̄ъ гьолцокьа кьодо.
12КӀапӀейа йагъоллийо сӣᴴгъой кези ахъийолъи ахо гей,
аьнтлъила аᴴлъо йоцӀийо аьбдал кези ахъийагъа.
13КӀетӀослъилал кешлъи йогьцала билӀоъос кешлъи йолъал рес гаьъа.
14Даьъба-йаьже йахъийолъи йеᴴлъейо гей мосийа кӀа̄ьъаш гиса йогицӀал гьаьдур йахъийа эᴴхелъ;
даьъба-йаьже йолъола йуьᴴхолъал аьᴴйда̄[+].

15БетӀергьаллил йатӀаъцас къона жо гей –
аьйиб гаьгьийо ритӀухъ ōйолъина
аьйиб гаьччал тамбигь бōйолъина[+].
16Аьбдаьллила кōъ окко сийо йовалди?
Аᴴкъиллъи йохалди?
Гьолълъонна аᴴкъло оьлаъаш гьолцос.
17Гьалмагълис рокьи кӀетӀо-цаццо йōслаъ загьир йахъца,
къарилъи кьодо йоᴴкъолъ мийахъал ба̄цца иснана[+].
18Аᴴкъло гаьчча сукӀо йаькьенна кōна йохна аманат бōс,
сукӀос нагьлъи йоцӀослӀо нисона йаьжена ницца.
19Даьъба-йаьже йахъал йатӀийо сукӀо –
мунагь бовал баццас сукӀо гей.
ЧӀугьзи ахъна кав гьоъокьакӀцас сукӀо –
гьинизу жу лӀийода̄кӀцас сукӀо гей[+].
20ЙакӀиъ чикейо къас гаьгьийа̄л талигьаб водо йоᴴкъаъас;
кӀортон миц баькьелцала̄нна балагь мокъос.
21Аьнтаб оьжо къайбакьа зогъда къарилъи кьодос йолъаъас,
аᴴкъло гаьчча оьждина або рази оваъас[+].
22ЙакӀо аваданлъи – инсан сагъ огьцас дару гей,
йакӀо къарид йахъда лӀоьᴴва хъохъос[+].
23Лъаькъейа сукӀол ришват аᴴгъаъас бокчина ницца,
гьолцо мекъаб гьоькмо боваллъид[+].
24ЦӀодораб сукӀо аᴴкъойцӀо аᴴкъиллъи гаьлъа̄чо говацӀона ахъца,
аьбдаллис гьаьйда гьуги-гьотта̄ гувабацӀона йа̄хъца.
25Аьнтаб оьжо – абос йакӀис унти гей,
гьули ōва ийола йакӀил – пашманлъина гей[+].
26Аьйиб гаьччал тамбигь бōйолъи лъаькъейо жо гей,
вагьалла̄зу чикейо гей йакӀо йаᴴцō гаьгьийадда̄ла гьаькимла лӀуьручӀбад ба̄ькьеллолъи.
27Илмо-лъай гаьгьийа йаьже пикро богьна нисос,
цӀодораб сукӀона гьинил жу йогъодакьа ахъца[+].
28ГьокӀ йоъинна эчецас аьбдална аᴴкъиллъилаъ икъелца,
сикӀо йиᴴхъона эчеда цӀодораблъилаъна бикӀзи ōс.

### 18 къаьм

1Ата̄ огицӀна эчейо сукӀо гьинил пайда мизцас сукӀо гей;
бадло нисойо жо гьолцо гьоᴴсна аьᴴдалаъ йеᴴйаъас.
2Биджи йахъанна йикъанна йатӀаъас аьбдаллил,
гьолцол йацца йакӀиъ гаьгьийо жо гиса йагъал.
3Иман гаьччолъиладда̄ла муьгъалӀ гьаькъирлъи йоᴴкъос,
инжитабла ишла̄гъа муьгъалӀ рогьо-ницна мокъос.
4Инсаллила сикӀаъ аᴴкъилабла йаьжбо гилъилло ралъадлъилаъ йийакъелца,
аᴴкъиллъина зарпилаъ йеᴴкьецас эᴴхеш лъилъилаъ йикъелца[+].
5Гьоькмо бōслаъ, аьйиб гаьгьийона иженна,
аьйиб гаьччо уьволлолъи кӀетӀо жо гаьъа[+].
6Аьбдаллила мица даьъба-йаьжиъ бейажеш,
сикӀадда̄ла гьолцола михъа̄л кӀобала̄на йеᴴйахеш[+].
7Аьбдаллила сикӀаъас миц – жу угъолцас жо гей,
гьолцола порова̄ нисойона гьули эᴴдо экилцас хъаранди гей[+].
8Мицахъаллис йаьжбо энекзи ахъцалал – бисун кӀетӀо кен гей,
лазатликьа йаьᴴчиба̄цӀилца гьолцо гьоллōл[+].
9КьодтуцӀо билӀо йогьцас сукӀо ахъца гьули йугъолцала̄с ис.

10БетӀергьаллис ца̄ᴴ – билӀа̄ хъала гей;
муъмин-сукӀо гьулиъ эᴴдокца,
гьолцол гьоьшшона гьинкъи гаьъа.
11Бечедаблис боцӀи-ризкъи – вагьли гьолцос билӀа̄ хъала бахъца,
гьолцол йакӀил пикро бахъца гьоло гьиндой гугьна бахъаъцас кало гейлӀона[+].
12Экал аьᴴйда̄ инсаллис йукъо йакӀо йахъца,
ца̄ᴴ йеᴴкьал аьᴴйда̄ аьдамлис сабру-мутӀиълъи телилъца[+].
13Нисона гикьа йоᴴкъал аьᴴйда̄ жаваб нилӀийолъи –
аьбдаллъина инжитлъина гей.
14Инсаллила ругь-жанли унти буьволча,
амма йакӀо йекийолъи лъōхъад йохна йахца[+]?
15ЦӀодораб сукӀола йакӀил илмо-лъай михъос,
аᴴкъилаблила аьᴴгъали аᴴкъло тӀалаб бōс.
16Сайгъатла нийаццала гьинил дунийал къекъе ме̄ш,
укъа гьаькимлъилаъна оᴴкъос гьули[+].
17Суд йōслаъ, аьᴴйдда̄ икълашецас битӀараб гейлӀо гицца,
оᴴкъона гьолцол данде эчейа сукӀо суалла нийаццал.
18ЦӀула йагъова жойла даьъба-йаьже йолъолца,
ба̄хъаъаслӀо нисона бечейаъ балӀо маслаъатна бōс.
19Ишелдана симахъойо ис багъона бахъаъцала шагьарбалъ эᴴлъейо ахъца,
даьъба-йаьжена йелъейо йахъца хъалалила гъешейа кавлилъ.
20Инсаллила икълашейана оᴴхал кен йиᴴзца,
гьолцола сикӀаъкьа̄ гувагьийа йаьжла̄на гьолцол баьба-цаᴴ йиᴴхъолца[+].
21Мица аьдамна икьеш чӀагона ōс,
тели икълашецалал йикъал нуцӀос гьули.
22КӀетӀо ахъо йиᴴхъовал кӀетӀослъи йиᴴхъос,
БетӀергьаллис баркатна михъос[+].
23Мискин-сукӀо гьеренна гьалимна бовагьца,
амма бечедабли хъачӀаб жаваб ницца.
24ВаццалӀо нисоцас сукӀо ваццана ахъаъас,
амма гьоᴴсо-гьоᴴс вацца истӀигъана кӀетӀо ахъца[+].

### 19 къаьм

1Аᴴцона эᴴкье-гогьцас мискин-сукӀо кӀетӀо гей,
сикӀаъ гьилла-макрояб мицна, къаьмиъ аᴴкълона гаьчча сукӀогъа[+].
2Илмо-лъайлил гьино гаьччо къаьмна кӀетӀо гаьъа,
хаьба йилӀа багъоцас хих тӀотӀечӀена,
хаьба на̄ди мехечӀена гьихлъаъас[+].
3Гьинилазу аьнтлъила инсан угъолца,
амма гьолцола йакӀи БетӀергьалликьа симо бōс[+].
4Бечелъила вацца̄на тели бовагьца,
амма мискинлъила гьоᴴс га̄ьгьийо ваццана ата̄кӀца[+].
5ОᴴтӀолана нуьълъи йōйо сукӀо тамбигьлиъис тиса уьᴴхаъаш,
мекъаб йаьже нисоцас сукӀона хъосар ахъаъас[+].
6Телила гургьел-раьгьмо гьарзи бōс, гьаькимла̄дой аьᴴйда̄на бечена,
тели сайгъатла нийаццала̄сна гьалмагълъилаъ сукӀоназу ахъца[+].
7Мискин-сукӀо къацӀцӀола исна̄нна атӀаъас,
вацца̄на гьолцодойс йилӀазу ата̄ боьчош.
НилӀийо йаьже гьоᴴсна тӀубази йоваъцала
гьоллогъой муьгъалӀна гьихлъос гьули[+].
8Гьинил жу аццала аᴴкъло-лъай тӀалаб бōс,
гьинилзу кӀетӀослъилал аᴴкъиллъилаъна цӀодорлъилаъна эчеш гьули[+].
9ОᴴтӀолана нуьълъи йōйо сукӀо тамбигьлиъис тиса уьᴴхаъаш,
мекъаб йаьже нисоцас сукӀона хеллиъис тиса уьᴴхаъаш.
10Аьбдалликьа гьарзалъи-бечелъи кьухъаъас,
йилӀазу кьухъаъас гьаькимла̄кьа кьодо лагъли ханлъи йōйолъи[+].
11Инсаллила аᴴкълола гьолцос сабру букъкӀис,
аьйибликьас кьодос тилӀкийо инсан ца̄ᴴ йеᴴкьейо ахъца[+].
12Пачалис симо бӣйолъи йеᴴлъейо йахъца гъалбацӀлила хъаьлӀейалъ,
гьолцос кӀетӀо говацӀōйолъи йеᴴлъейо йахъца бохакьа йекийа хидалалъ[+].

13Аьнтаб оьжо ахъийолъи абос талигь бугъойолъи гей,
сикӀо чикейо ахъо – гьоᴴсна йолъечӀе кьамакьас гугьцас ахатӀо гей[+].
14БилӀо-аᴴхна маъишатна ийо-абохъас йиᴴхъойо ирс гей,
амма цӀодораб ахъо БетӀергьаллис сайгъат гей[+].
15КӀаълъила милӀаъ бовахца,
огьда̄л атӀаъцалас оᴴх нукона гьихлъос[+].
16БетӀергьаллила амролакьа уьᴴхо-аьᴴхецала гьинис руьгь цӀуми бōс,
Гьолцос гьино йохеэшна угъос[+].
17Мискиллил нилӀийо садакъа йахъца БетӀергьаллил нагьлъилаъ нилӀийо окко,
йōйо кӀетӀослъи Гьолцо йоцӀечӀе йечаннейаъас[+].

18Укълъал аьᴴйда̄ бова оьждил адло, бетана аьдада угъос гьули[+].
19Симо бигьцалал тамбигь бовал нуцӀос,
вагьаллийа сукӀокьа дибо йакӀо йугъона йилӀазу нигъади йахъда,
букъо тамбигь бовал нуцӀас.
20Нисō йоха, насигьат аьᴴдалаъ мейа,
дулзу аᴴкъло мокъал.
21Инсаллила йакӀиъ тели къасдла йа̄хъца,
амма БетӀергьалли чахийова̄ъ йахъаъас[+].
22Йолъаъцала гургьел-раьгьмоли инсаллис йакӀо рази йōс,
оᴴтӀола̄лъилагъа мискинлъизу ахо гей.
23БетӀергьаллихъа гьичӀейа оьмро цӀуми бōс,
оᴴх йоцӀнана ахъца гьули, кешлъина йеᴴхаъас гьолцолъ[+].
24КӀаъабли кō хаьтӀаъ йечаннеш,
амма кьа̄ь сикӀадой гьули йезал гьолцол загьмат йахъца[+].
25Йаьгь-ламус гаьччо сукӀо зукӀна-аькьелда кьолла̄ аьдамла цӀодорабла ба̄хъца,
аᴴкъло гаьгьийал малъзи йова – гьолцол илмо-лъай михъос[+].
26Абос адаб боваъцаласна, ийо гиса йоццаласна
оьжо инжит-гьаькъир ахъца.
27Малъилахъа энекзи ахъаъда
илмо-лъайлидойс ата̄кца, дие оьжо.
28Гьилла-макро гаьгьийо нуьъ битӀараб гьоькмо бōвакьа кьодо лъоᴴвас,
лъаькъейа сукӀос сикӀо кӀортӀолла̄с йоцӀийо йахъца.
29Йаьгь-ламус гаьчча сукӀоба̄л тамбигь-жаза кьодо йоᴴкъал гьаьдурса йахъца,
аьбдалла̄ла михъа̄кьа йаькьелал кӀобала̄на гьаьдурса йа̄хъца[+].

### 20 къаьм

1Гъино йаьгь-ламус гаьччо жо бахъца,
чӀаъа гьалагаб жо бахъца.
Гьолло къонина къосси ōвасна аᴴкъло болъос[+].
2Пачалис симо бӣйолъи йеᴴлъейо йахъца гъалбацӀлила хъаьлӀейалъ;
гьолцос симо бийиллицала сукӀона хел кьодо кьисас[+].
3Даьъба йаьжиъис ата̄ эчелъ инсаллис къадро кьодда̄кца,
амма аьбдаьллихъа гьоᴴсна йахъаъас гьинилзу йогъо гунна.
4КӀаъабли муькъо гьинила замаллиъ йиᴴзаъас,
муькъо-бох йуьгьчалаъ,
гьули муькъо йиᴴзал уьᴴхолъча, амма гьоьшшона йиᴴхъаъас[+].
5Инсаллила йакӀис ният-къас гилъилло ралъад гей, цӀодорабли сукӀол гьолълъос оᴴкьо йиᴴхъос[+].
6ЙакӀо-божи гаьгьийа̄ сукӀоба жувōл гейлӀо нисона илӀелабацас аьдаьмла тели ба̄хъца,
амма божи гаьгьийо сукӀо иᴴхъонна лъōхъад ахъца?
7Муъмин-сукӀо гьаьлаллъилаъ эᴴкье-гōс,
гьардарабла гаьъад гьолцоъкьа̄ ба̄хъийа̄ къована.
8БитӀараб гьоькмо бовал тахликьа къе̄ эчейа пачали,
гьаьй йеᴴхенна, къацӀцӀо кешлъи лъацаййацой исиъца.
9Лъōхъад нисона йахъца до дие йакӀо йаᴴцонна цӀуми йогьналӀо нисона,
до мунагьлиъис аᴴцойо гейлӀо?
10Ахо йаᴴсалаба̄ъцас гирийана, йаьᴴшекӀийо йокьна БетӀергьаллил йа̄тӀаъас[+].
11ИтӀина̄кьа бехъхъа гьолцола ишла̄хъана говацӀона йикъеш –
йаᴴцōди, ритӀухъабди гей гьолцос уьᴴхо-аьᴴхейолъи.
12Тухъал аьᴴгъана йега̄л гьаьйна БетӀергьалли йахъилло гей.
13Дул малӀо йатӀа̄къа – мизу мискин ахъца,
гьаьйда йеᴴйагьенна йечабаннейа – баьба-цаᴴ телилъца[+].
14Йиᴴсона йохцалаъ нӣйоди гейлӀо, нӣйоди гейлӀо нисос,
амма гьули йохна муьгъатта̄ кӀетӀо гейлӀо нисос.
15Меседна гей, жавгьар-якъутна тели гей,
амма цӀодораб сикӀо нигъади-судийа̄ъ йиᴴхъаъас.
16Йагъа кьодос лъицӀо сукӀола сукӀос жо кьодо йохийа сукӀохъас.
Багъа балӀо гулло къай сукӀола сукӀос жо кьодо бохийа сукӀохъас[+].
17Гьаьрамаб баьба аьдамлил нийалъца,
амма бета гьолцос сикӀо кӀаьчлис йоцца[+].
18Аᴴкъло мелъелда, мурадлиъ оᴴкъас;
аᴴкъилла̄гъой ургъизи ахъна̄ъ, рагъна бова̄къа[+].
19Мицахъалли божилъи йугъолца;
сикӀо тели йеᴴгьцаладойс ата̄ эче[+].
20Ийо-абол наьъана ниццала сукӀос
лампа бишун колӀлӀа мицаъ йедца[+].
21Гьех михъова боцӀи-ризкъилакьа ахирна баркат гулаъас[+].
22«Ми йōйо кешлъи до йоцӀал», – лӀо ниса̄къа.
БетӀергьалликьа тӀутӀна йечаннейа, Гьолцо комак бовас дул[+].
23Ахо йаᴴсалаба̄ъцас гирийана БетӀергьаллил йа̄тӀаъас,
гьилла-макрова гагьийа̄ сайцӀорийана Гьолцол йа̄тӀаъас[+].
24БетӀергьаллис амро гаьчӀел инсалли хаьба багъаъас[+].


Нигъад гьолцол йикъеш гьинила гьиноли гьули на̄ эжецасна?

25Пикро бойчӀе гьоᴴс жо БетӀергьаллил назрона йогьна,
бета до сийод йōйолӀо нисоваъкьа̄ инсаллил къор гулца.
26Аᴴкъилабли пачали лъаькъейа̄ аьдамла лъацаййацой исибаъца,
бета гьоллокьа кьодо йал йолца.
27БетӀергьалли инсаллис руьгь лампаладцой бабалокӀца,
гьолцола йакӀила оᴴкьаъ гаьгьийасна гьаьл бикъелца.
28Гургьел-рагьмолана божилъилана цӀуми ōс пача,
кӀетӀослъилана гьолцос тах цӀуми бōс.
29Оьлохъалла̄л машгьурлъи гьидела къуват-жалли йиᴴхъолца,
ицила̄на гьаьлдийа кеᴴйа̄ кьухъийа̄ бовагьца[+].
30ЗукӀна-аькьеллахъа лъаькъейо сукӀо кӀетӀлъис,
лаьхъла̄на гьолцос йакӀо йаᴴцойо йōс.

### 21 къаьм

1Пачалис йакӀо БетӀергьаллила ихтийарлиъ гей.
ЙатӀа̄цо эᴴхейа йеᴴйагьцалаъцой,
Гьолцо пачана гьинил атӀгъа уьᴴхо-аьᴴхелца.
2Шибабли сукӀол гицца гьинис гьино йаᴴкъойцӀойо гейлӀона,
амма БетӀергьалли йаᴴсас гьолцола йакӀиъ гаьгьийо жо[+].
3Къурбан муховагъана хирияб гей БетӀергьаллидой аьᴴйда̄
ритӀухълъи цӀуми йōйолъина
аᴴцогъа уьᴴхо-аьᴴхейолъина.
4Гьаьйда̄ш чӀугьина йакӀис пахрулъина –
гьула лъаькъейа сукӀоба̄с лампа, вагьлина мунагьаб гей[+].
5КӀаълъи гаьчча̄ пикро-къасла̄ пайда-хайирлиъ бейажеш,
эдеъзи ахъийолъила мискинлъилаъ бейажеш[+].
6ОᴴтӀолана бокӀолло хазина – залӀи бежена мекьецас готӀ гей.
Вагьаллийа хазинали хел кьодо кьисас[+].
7Лъаькъейа аьдамла гьидела зулмо-гьаьлли пасад бовагьца,
йаᴴкъойцӀова гьидкьа̄ мекьаъцас гаьлълъо гьоллōл.
8Аьйиб гаьгьийас гьино чӀикӀ-чӀекӀдийо йахъца,
аьйиб гаьччаш ишла кӀетӀа̄ йа̄хъца.
9Кьамала кьохъкьа оьмро бōйолъи ахо гей,
сикӀо чикейа ахъхъагъой къацӀо сид билӀоъ эчейагъа[+].
10Лъаькъейа сукӀоба̄ла йакӀиъ чикейа къасла йа̄хъца,
мадугьаллинна михъаъас гьолцоъкьа̄ гургьел-раьгьмо.
11Йаьгь-ламус гаьчча сукӀол тамбигь богьцас бегада,
кьолло сукӀона цӀодор ахъца.
ЦӀодораблила малъилахъа энекзи ахъда,
илмо-лъай михъос[+].
12Лъаькъейа сукӀола билӀоъ йахъцассинаб йегацас
ритӀухъабли Аллагьли гьули пасад ōс.
13Мискиллис аьгьи тухъечӀе бахъалъгъа аьᴴгъалакьа кō гулцас сукӀо ахирна жузу илӀела̄л уьᴴхолъча,
амма лъона гьолцол жаваб нилӀаъас.
14Бадлол бикъелечӀе нилӀийа сайгъатли симо болъолца,
аᴴгъаъна гунна бакъова ришватли симолис цӀо йедилца[+].
15БитӀараб гьоькмо бōлъ муъмилла рази ба̄хъца,
кешлъи йогьцалал гьинкъи йоᴴкъолца.
16Аᴴкъиллъила гьидсо оьчойо сукӀо бувагъова̄ла агьлолаъ эᴴдо ахъца.
17Ихтилат-кеп баццас сукӀо язихлъилаъ оᴴкъос,
гъинона маьгь кӀетӀо йеᴴлъна йаццас сукӀо бечед ахъаъас.
18Лъаькъейа сукӀолъ хуьжона муъмин-сукӀо иᴴхъас,
хийанат-сукӀолъ хуьжона ритӀухъаб сукӀо иᴴхъас[+].
19БоьчӀчӀа авлахълиъ оьмро бōйолъи ахо гей
сикӀо чикейана симахъоцалана ахъхъадой шеблаъ эчейагъа[+].
20Аᴴкъилаблила билӀоъ йокӀолло жо йолъаъцас йахъца,
аьбдаллилӀо нисода билӀоъ гаьгьийо жо залӀил йуьᴴхолча.
21РитӀухъабна гургьел гаьгьийона ахъал икье-аькьецала сукӀос
бетӀербахъи кӀетӀлъис, къадро-къимат кьодда̄кца.
22Аᴴкъилабли кьодо огицӀна багъос къуватаб тушмалла̄ш шагьар,
гьоглол билӀа̄ гейлӀо гицӀийо хъалана пасад бōс.
23Гьинис сикӀона сикӀаъ гаьгьийо мицна цӀуми бōва сукӀо,
гьинис руьгьна балагьла̄кьас цӀуми бōс[+].
24Букъо аьмална ницна гаьччо инсаллихъа̄ъ нисос йаьгь-ламус гаьччо сукӀолӀо,
оьрхъилаъас гиса гӯйо чӀугьи-пахрулъи йахъцас йикъе гьолцола йакӀиъ[+].
25Хийал-пикрула̄ кӀаъаб сукӀо угъолца,
йикье-йаькьечӀе йейачеш гьолцос кōдана[+].
26Гьаьйл йатӀийосинаб йиᴴхъассаъдилӀона пикрола̄ъ ахъца гьули хискьабехъхъа,
муъмин-сукӀо гьинил йиᴴхъōназу кō йеᴴццакна нилӀал гьаьдураб ахъца.
27Лъаькъейа сукӀоба̄с къурбан сурукъабна къаьбигьабна жо гей,
гьоло йилӀазу нигъади бахъца йакӀиъ чикейо къасна бахъна мухос зогъда[+].
28ОᴴтӀолана нуьълъи йогьцас сукӀо пана ахъца,
нуьъла̄хъа энекзи ахъна къадийа бōйо гьоькмо муьгъатта̄ гьихлъос[+].
29Лъаькъейа сукӀола мотӀолиъ ниц бахъаъас,
ритӀухъабли сукӀо пикро богьна̄ъ хаьба багъаъас.
30БетӀергьаллигъа йижецас аᴴкъиллъина гаьъа, цӀодорлъина гаьъа, ният-къасна гаьъа.
31Рагълиъ йежеллал шугōл гьаьдур йовагьца,
амма бергьенлъи БетӀергьаллиъис йахъца.

### 22 къаьм

1КӀетӀо ца̄ᴴ йукъа бечелъилагъа къиматаб гей,
адаб-гьуьрмат окко-меседлигъана кӀетӀо гей.
2Бечедаблана мискинаблана мейалъейа̄ ба̄хъца:
гьоллōл къацӀцӀа̄ БетӀергьалли ба̄хъинна[+].
3Шед-баьчдой оᴴкъолъ, цӀодораб сукӀо балӀо гьидлакьа̄ эᴴкьеш,
амма кьолло сукӀо эченоцӀечӀе аьᴴйда̄ эᴴкьеш,
бета балагьлиъна кези ахъца[+].
4Гьаьлимабна гьеренабна ми ахъда,
гьула̄зу БетӀергьаллихъана гьичӀеда,
бета дул бечелъина, адаб-гьуьрматна, чӀаголъина насиб йахъца[+].
5АпаракӀла̄ла гьинода̄кьа зазна йахъца, гьоллол гулло къорна йахъца;
гьидеш руьгь цӀуми бовал батӀийа̄ гьоллодойс ата̄ бечеш[+].
6Оьлохъан-сукӀо гьид аᴴкъойцӀо эᴴгьда,
ицлолъна муьгъатта̄на гьули гьолълъо гьидсо олъаъас.
7Бечедабли мискилла̄кьа кьодо ханлъи йōс,
нагьлъилахъна ахъца гьинил нагьлъилаъ окко нилӀийас лагълъилаъ.
8Кешлъи йиᴴжецала балагь-азаб муькъо-бохцой йуьᴴвоьш,
гьолцола симас лӀуьручӀна йишеш.
9Сахаватаб сукӀокьа баркат гулца,
гьолцо мискилла̄л баьба-цаᴴ нилӀлъо[+].
10Йаьгь-ламус гаьччо сукӀо гьицас оцӀа –
питна-йаьже ата̄кца, даьъба-йаьжена йолъос[+].
11Пачалина гьалмагълъи йōс йакӀо йаᴴцōлъи
йаццала̄гъойна сикӀас калам нийа̄ гаьгьийа сукӀогъойна[+].
12Илмо-лъай гаьгьийас БетӀергьалли тӀалаб бōс, Гьолцо божи бовал бахъаъцаса ата̄ бовахца.
13КӀаъабли нисос, гьула, гисда̄ гъалбацӀ гейлӀо,
къатӀлиъ жу гисакда икьешлӀо[+].
14СукӀола ахъхъас сикӀо-миц – гилъилло куво гей,
БетӀергьаллис симо бӣйо гьулиъ экца[+].
15Оьлохъаллила йакӀиъ аьнтлъи эᴴдокна гей,
аᴴкъло-насигьатлила цӀицӀолид гиса йоцӀал нуцӀос гьули[+].
16БоцӀи-ризкъи телилъал батӀна, мискиллил зулмо богьцас,
йана бечедаблил сайгъатла нийалӀцас сукӀо мискиндолъца[+].


Лъанайиг кици

17Аьᴴгъа йохна энекзи ахъ ми аᴴкъилабла̄ла йаьжла̄хъа,
до малъзи йогьцалагъойна йакӀона йуьᴴхола[+].
18Гьоллōл йакӀиъ цӀуми йовагьийа̄ рази ба̄хъца,
йакӀкьана йоᴴвакъос дул гьоллōл.
19БетӀергьаллил дибо михъа̄ тил тухълалъгъа,
жейсана ниццас гей до дул аᴴкъло
20Дул аᴴкъло-насигьатлил лъанайиг кици чахна зукъеэшди до.
21Дул амро богьцала̄л аᴴкъилабна битӀарабна жаваб дӯхъа нилӀна йа̄хъцаса кицийа гей гьоллōл.


Кици 1

22Мискинаб гейлӀо нисона мискин-сукӀо оᴴкьола̄къа,
судлил оᴴкъойо пакъирна къарид ова̄къа.
23БетӀергьан гьоллолъда̄ ахъцас йикъе,
гьоллохъас жо йагъова̄с руьгьна Гьолцова̄ъ багъос[+].


Кици 2

24Симо бигьцала̄гъойна гьалмагълъи йова̄къа,
тӀикъкъо йакӀо гаьгьийа̄гъойна къацӀо жо йова̄къа.
25Гьоллос аьмална бокчина, дулзу ми къор гулалаъ.


Кици 3

26Йаьᴴкьенна кō йохна къотӀи богьцала̄лъна сукӀос жо кьодо йохна бечейа̄ аьдамла̄лъна мейалъена муьхо-маьха̄къа.
27Нагьлъи йоцӀал дибо рес зогъаъда, дӯлӀ лӀийос мокӀолна багъас[+].


Кици 4

28Умумалли гулло оьрхъи-бигъа бадōцо хуьжа̄къа[+].


Кици 5

29Гьинисзу махшел ахо бикъецас сукӀо эгасди дул?
Бийакъаъцала халкъилал гаьъа гьолцо хъулухъ богьцас, – пача̄л гей богьцас.

### 23 къаьм


Кици 6

1Халлигъой къацӀо эсцалаъ, ми ахо гоцӀохъ дудой аьᴴйда̄ сийо гуллахъана.
2Оᴴх чикейо сукӀо ми зогъда, дибола йислиъ цӀитӀ хаьлӀа.
3Гьолцола бесал гулла гемоябла ниъматла̄кьа кул бова̄къа, ми оᴴтӀоцас кен гей гьули.


Кици 7

4Бечед ахъаллӀона ми икье-аькьа̄къа,
оьрхъилаъас гисакечӀе гьихлъал нуцӀос ми[+].
5Дибо гьаьй йеᴴхейоназу бечелъи аьᴴйда̄ш йоъца –
гьабода йа̄хъилца гьолълъо, цуᴴгьацойна гьасаъ йогицца[+].


Кици 8

6Гьаьй хоькӀкӀа сукӀос баьба муьхъа̄къа,
гьолцола ниъматликьана кул бова̄къа.
7Гьинхъас йеᴴкьецала харжлила пикрола̄кьа нитоназу гьули ахъца.
Йуьᴴхъ-хулӀалӀо нисос, амма гьолцос йакӀо дудойс цӀихода̄ йахъца.
8Муьхъийа баьбалаш лукӀмана бек чӀалӀена гиса гувас,
гьолцол нийасова̄ дибозу гьеренабла йаьжбона аьдада йа̄хъца.


Кици 9

9Аьбдаллихъа икълаша̄къа, –
дибо аᴴкъилабла йаьжбо гьолцо инжит-гьаькъир йовагьца.


Кици 10

10Аьᴴйд гулло оьрхъи-бигъа бадōцо хуьжа̄къа,
бестӀалла̄ла мицалъна эᴴкьа̄къа[+].
11Гьоллос рахъ бохцас Къудратаб Аллагь гей,
дул данде диваллинна аьгъиъца Гьули[+].


Кици 11

12Аᴴкъло-насигьатлидойл йакӀо эдеъзи йова,
аᴴкъилабла йаьжла̄л аьᴴгъа̄на эдеъзи йовагьа.


Кици 12

13Оьждил адло бойчӀе бечаннейа̄къа,
ми цӀицӀолид аькьеллолӀо нисона гьули угъаъас[+].
14Ми гьули цӀицӀолид аькьелца, –
гьолцос руьгьна журжагьлиъис хъосар бахъас.


Кици 13

15Йе дие оьжо! Дибола къаьмиъ аᴴкълона цӀодорлъина йахъда, дибола йакӀиъ рохелна бахъца.
16Дибола сикӀа битӀун нисослаъ, диела къацӀцӀа магъоъ рохел телилъца.


Кици 14

17Мунагьла йовагьцала̄кьа дибо йакӀо йагъола̄къа;
нитоназу БетӀергьаллихъа гьичӀена эцал гьаьракат багъа[+].
18Гьоᴴс водо йоᴴкъоцаслъи гьаькъкъаб гей,
гьолълъол гаьгьийо дибо кул аьдада бугъаъас[+].


Кици 15

19Дӣхъа энекзи ахъ, дие оьжо, цӀодорлъилаъ эᴴкье-гогь;
дибола йакӀил йатӀна, йаᴴкъойцӀō гьинона кьодос гьакӀа.
20Цихцал гъино хулӀоцала̄гъой къацӀона эца̄къа,
холод оᴴх йоцӀилцала̄гъойна къацӀо эца̄къа[+].
21Хувадагина, эсахона мискиндобалъца,
малӀо йилӀа йатӀийа̄на дӯкьа кьодо кьакь-макьало лъицӀо лъичӀелца.


Кици 16

22Дибола абохъа энекзи ахъ: гьолцохъа ахъийо оьжо гей ми,
ицлолъа̄лъо ийохъана гоцӀохъечӀе эца̄къа[+].
23РитӀухълъи ми йиᴴсона йоха,
аᴴкъиллъина, илмо-лъайна, аᴴкъло-насигьатна мисал ми уьᴴхолъа̄къа.
24Муъмин-сукӀо або йилӀа рази ōс,
цӀодораб оьжо ахълъо гьолцокьана рази ба̄хъца.
25Ийо-або рази ба̄хъала дӯкьа, ми ōва̄на рази ба̄хъала.


Кици 17

26Ми дибо йакӀо дидойда̄ йуьᴴхола, дие оьжо,
до йегалло гьинолхъа гувабацӀала дибо гьаьйда.
27Дул йикъе: хъаьгьба йахъца гилъилло хъарандилъийо аьдам,
сукӀос ахъона йахъца гилъилло куво[+]
28Гьолълъо, къачагълицой гьино йохца,
аьдамла̄ъ эᴴдо мунапикълана телибакӀца[+].


Кици 18

29Огь-агьлӀо нисона сукӀод зигардизи ахъца?
Пайда сийодлӀо нисона лъод нисос?
Даьъба-йаьже лъойсди йахъца?
Ийана макъо лъод йагъос?
Аьдада лаьхъла гувалал лъōлди йа̄цца?
Гьаьйда лъойсди цӀудобалъна йа̄хъца?
30Вагьли йахъца нише йалӀохъовадда̄кцал къе̄на бечена гъино хулӀоцала̄с,
ицӀцӀо гъино нӣйо гаьгьийона хал бовал гӯва̄с.
31Гъино дул кӀетӀо бикъа̄къа, гьоло цӀуддо бахъдана,
кӀотхолаъ гьоло бабалолъдана, бигьазу хулӀона мекьеш зогъдана[+].
32Бета гьолълъо бекелалицой сила гулца,
цӀодола бекелалицой гьолълъо загьруна чӀалӀеш.
33Дибола гьаьйда̄дой аьᴴйда̄ тамашаябла жобо йа̄хъца,
къаьмиъна йиᴴхъо-йаьхъийа̄ пикрова йоᴴвакъос.
34Ми ахъца ралъадбаъ алӀлӀода̄,
гамалила рулликьа кьодо уьча̄хейаъцой.
35«До зукӀна гей – кӀокӀоллеэш,
дил баькьенна гей – лаьхъла йийакъаъас.
Суд до хулӀоваъас лъуьълӀаъаш, дил бадина хулӀал жо йатӀна гей», – лӀо нисос.

### 24 къаьм


Кици 19

1Чикейа̄ аьдамла̄д йакӀо йагъолла̄къа,
гьоллогъой гьалмагълъина йова̄къа[+].
2Гьоллола йакӀиъ зулмова̄ъ бади жо гаьъа,
гьоллола сикӀана сукӀол кешлъиласса̄ъ бади жо нисаъас.


Кици 20

3Аᴴкъиллъила билӀо гулца,
цӀодорлъилана гьолълъол бигъа гулца.
4Илмо-лъайлина гьули батӀ-батӀаябли къиматаблина къанаъатаблина жойлас йоцӀилца[+].


Кици 21

5Аᴴкъилаб сукӀо къуватаб ахъца,
илмо-лъай гаьгьийас гуч дӣслъис[+].
6Рагълил эгъал нуцӀода, аᴴкъилабла̄хъа энекзи ахъал нуцӀос,
аᴴкъилла телибалъийодола тушмалла̄кьа бийажейолъина йикъейозу жо гей[+].


Кици 22

7Аᴴкъиллъилал аьбдаллис кō йоᴴкъойхъаъас,
будакӀаллиъ нисал хабарна гьолцос бахъаъас.


Кици 23

8Кешлъи йовал йакӀкьа гаьгьийа сукӀохъа питна-кьаллис сукӀолӀо нисос.
9Аьнтлъила бахъилла пикрола мунагьлиъ кьисабас,
йаьгь-ламус гаьччо сукӀо аьдамла̄л эга̄нна атӀаъас[+].


Кици 24

10Йукъо къарилъи-балагь йоᴴкъова водиъ чучзи ахъда,
йилӀа мукъсанабба̄ъ къуват зукъона гаьъа дӯъ.


Кици 25

11Бийакьал бейажецас аьдамла хъосар бовагьа,
бийакьецасана хеллиъис тиса ба̄гъа.
12Вагьли илол икъаъас зукъойолӀо ми нисодана,
дибола йакӀис гьаьл бикъелцалал йикъаъасди Гьули,
дибо руьгь цӀуми богьцалал йега̄ъасди,
Шибаблила ишла̄кьа гаьъад Гьолцо битӀараб гьоькмо богьцас[+].


Кици 26

13Ми, дие оьжо, нуцо йуьᴴхъа, –
тӀотӀила нуцода йис-йакӀо нийакӀца.
14Гьолълъолъ йеᴴлъеш дибола къаьмис аᴴкъиллъи.
Дул гьули йиᴴхъода, хисала водкьа гьоло дибо кулна аьдада бугъаъас,
дул йатӀийо жона йахъца[+].


Кици 27

15Къачагъцой, муъмин-сукӀола кавлидой уᴴцолана эᴴкьа̄къа,
раьгьатлиъ гьули гаьгьийа мицалъна ми кō йеᴴхела̄къа.
16АлӀовахна къе̄ экдана, муъмин-сукӀо кьа̄ь аьгъиъца,
амма лъаькъейа сукӀоба̄ букъо балагьна мокъона бейакца.


Кици 28

17Дибо тушман къе̄ экда, ми рази ахъа̄къа,
гьолцос хаьба хих тӀудда, гьоллъокьана йакӀо цӀилӀа̄къа.
18Бетана БетӀергьаллил гьули йегас, Гьолцола йакӀил оьлаъаш,
гьула̄зу дибола тушмалликьа Гьолцос зукъойо симона болъос[+].


Кици 29

19Кешлъи йогьцала̄хъа говацӀона симо бийа̄къа,
гьаькъирлъи йакӀиъ гаьгьийа̄д йакӀо йагъолла̄къа[+].
20Чикейа сукӀос хисала водкьа кул къабул бахъаъас,
лъаькъейа сукӀоба̄с канлъина йедна йолъос[+].


Кици 30

21БетӀергьаллихъа гьичӀе, дие оьжо, пачалхъана гьичӀе,
питна-сукӀоба̄гъойна къацӀо эца̄къа.
22ЙакӀкьа гаьчӀелла̄ъ питна-сукӀоба̄кьа хел мокъос,
йакӀкьа гаьчӀела мехлаъ гьоллокьа БетӀергьаллина пачалина балагь мокъолца.


Аᴴкъилабла̄с баддōнна аᴴкълова

23Гьула аᴴкъилабла̄с баддōлна аᴴкълова: суд йōслаъ аьᴴйда̄-муьгъалӀ говацӀона гьоькмо бōйолъи кӀетӀо жо гаьъа[+].
24Аьйиб гаьгьийахъа ми битӀараб гейлӀо нисоцалал халкъила наьъана ницца,
аьдамла̄на нисос гьолцол наьъана зогъалалӀо нисона[+].
25Аьйиб гаьгьийал битӀун гьоькмо богьцалас иш ахо бахъца,
кӀетӀо баркатна мокъос гьолцокьа.
26БитӀараб нисона ниццас жаваб – сикӀакьа баълӀōлъи гей.
27Аьгьбаъ гьаьлтӀина лъикъона, мицалъ муькъона йиᴴжена муьгъатта̄ гула билӀол бигъа.

28Мадугьаллил оᴴтӀолана нуьълъи йова̄къа,
дибола йаьжла̄д аьдамла моватӀа̄къа[+].
29Гьогцо дил йōйо кешлъи до гьогцолна йоваллӀо нисона,
гьокцо йōвас къисас бокчислӀо нисона ниса̄къа[+].

30До эᴴкьеш зукъойо кӀаъаб сукӀола мицадой шеблаъкьа̄,
гьула̄зу аᴴкъло гаьчча сукӀола венахийадой шеблаъкьа̄.
31Гьула вагьлиъ тӀитӀас ван йахъна гей,
на̄назу чӀагь йеᴴкьена, сōᴴгъой йōйо кьалис йоᴴсона йугъонна гей.
32Гьоллохъа говацӀона йакӀил асар бахъийо,
хал бōлъ дил гьули дарслъилаъ йахъийо.
33Даьгьабба̄жана уьча̄хаш, даьгьабба̄жана гьаьйда йиᴴйацолас,
сидкьа гьоᴴсо кōдана гуванна йоькькьаша̄жана утӀна эцас ми, –
34вагьалълъо мехлаъ, къачагъцой, йоᴴкъас дудой мискинлъи,
лъаькъейо сукӀоцой, йоᴴкъас дудой язихлъина[+].

### 25 къаьм


Сулайбан пачалис аᴴкъилабла йаьжбо

1Гьула Сулайбанис баддōнна аᴴкъилабла йаьжбо. Ягьудиялила пачалила – Гьизкъиялила аьдамла̄ бадлохъас ча̄хна гьоллол[+].

2Иле Аллагьлил рец бōс, Гьолцо балъгоябна йуᴴцона гаьлълъо;
пача̄л рец бōс, гьолло балъгоябна гиса йагъолъ.
3Гьаса̄с гьоъōлъина, мицас гилъиллолъина,
пача̄ла йакӀкьа гаьгьийо жона гьоᴴссидинна йикъаъас.
4Йуᴴцолла окколаъас учузаб кил-мих йолъолда,
устарли гьолълъос хаьтӀа бахъилца.
5Лъаькъейо аᴴкълочи пачалидойс ата̄ охда, ритӀухълъи йижеш,
гьолцос тахна билӀакъос[+].
6Пачалидой аьᴴйда̄ дибо йукъолъи йегала̄къа,
букъа̄ сукӀоба бечейа мицаъна эца̄къа[+].
7ВагьалӀоъ гогьлӀо гьолцо нисойолъи ахо гей дул,
гьулиъ гаьгьийа̄ гьаькимла̄дой аьᴴйда̄кьа̄ олъо гьолӀоъослӀо нисона гьолцо инжит-гьаькъир огьцал.

8Судлиъ мизос даьъба гиса багъал эдеъзи ахъа̄къа,
дибола дандеябли ламус огьда, сийод ми йōс?
9Мадугьаллигъой даьъба бахълъо,
мизоъ эᴴдо гаьгьийо жо гиса йагъа̄къа;
10дӯхъа энекзи ахъийа мизу инжит-гьаькъир ōслӀо нисона,
кӀетӀо ца̄на дудой тӀокӀаб кьа̄ь йоᴴкъаъаслӀо гицӀна.

11Гьинила мицаъ нисойо йаьже йеᴴлъейо йахъца окколала цӀараъбакьа кьухълал гулла меседлила гьаьйлилъ[+].
12Аᴴкъиллила аᴴкъло-малъилахъа энекзи ахъийас аᴴкъло мелъейо бахъца меседлила кӀоййалъ,
йаᴴцова меседлила рахасбалъна.
13Муькъо йуьгьчала водиъ, оᴴзила гьайрилалъ эᴴлъейаълъийо ахъца, жу э̄ᴴйа сукӀол божараб чапар.
Гьинила БетӀергьаллис йакӀо рази йōс гьолцо[+].
14Гьас-мус йоᴴкъойо, залӀо йикьейо, амма водо гуйэш –
гьолълъолъ эᴴлъейо ахъца нилӀал йакӀкьа гаьчча̄ сайгъатла нилӀаллӀо нисона икълашецас сукӀо.

15Сабруябли каламли гьаькимна бицдокӀца,
бихха мица лӀоᴴвана йишелца.
16Дул нуцо йиᴴхъода, гьули дул йуьᴴхъакъōдолас йуьᴴхъа,
бетана гьолълъо дибо йакӀо сисих йе̄ᴴш, бек чӀалӀеллис[+].
17Мадугьаллидой тели ми эᴴкье-гова̄къа,
бетана тели эᴴйакьейахъа гьолцол ми чӀаръин ахъца.
18КӀондахийалъна, балъайалъна, аᴴцӀцӀо цӀулалилъна –
вагьаллолъ эᴴлъейо ахъца мадугьаллил данде оᴴтӀолана нуьълъи йогьцас сукӀо[+].
19КӀокӀова силалилъна бишейа хаьбалалъна –
вагьаллолъ эᴴлъейо ахъца къарилъи йоᴴкъова водиъ иᴴхъаъцала сукӀокьа божийолъи.
20ЙаьчӀчӀа водиъ сукӀокьас лъицӀо йагъоцала сукӀолъна,
гьула̄зу судалиъ эᴴдо къанцӀа гитӀийа аьдамлилъна
эᴴлъейо ахъца йакӀо пашманлъилаъ гаьгьийа̄л кечӀ илӀецас сукӀо.

21Дибо тушман нукона зогъда баьба нилӀна огъа,
гьули лъи йатӀна угъос зогъда оьлчал лъи туха.
22Вагьалълъоъкьа̄ гьолцола къаьмкьа кьодо ми гъадрийа гувалца.
Бета БетӀергьалли дул гьолълъос кири чахча.
23Оᴴкъаъда̄кьа йикьецала залӀи водо йакъос,
мицахъаллила мица аьдамла̄ш мотӀова хъимабакӀца.
24Кьамала кьохъкьа оьмро бōйолъи ахо гей,
сикӀо чикейа ахъхъагъой къацӀо сид билӀоъ эчейагъа[+].
25Аᴴхъа̄йа сикӀо-йислил йаьчӀчӀо лъилъийо жо гей
цӀихода̄кьа мокъоцас кӀетӀо хабар[+].
26ГъаьгъатӀокӀийо лъӣлъ, бугъова тагьризлилъ[*]
эᴴлъейо ахъца лъаькъейа сукӀол гьино ниццас муъмин-сукӀо.
27Тели нуцо йуьᴴхъийолъина кӀетӀо жо гаьъа,
дӣс рец-бакъ гьинил мизийолъина кӀетӀо жо гаьъа.
28Сōᴴгъой гаьгьийо йоᴴсо йугъолла шагьарлилъ
эᴴлъейо ахъца гьинил йогъо гунна йахъаъцас сукӀо.

### 26 къаьм

1Азодо гӯва оᴴзилъна, муькъо йуьгьчала мехлаъ гӯва водилъна
йеᴴлъейо йахъца аьбдаллис къадро-къимат бōйолъи[+].
2Мигьна богицӀна мекьешлаъцой,
койдакӀо гьабода парбалӀонна богиццалаъцой,
вагьалла̄ аьйиб гаьчча сукӀокьа бōйо наьъана гьолцокьа кьодо бецаъас.
3Шугал – чурукь,
аᴴъул – каьчӀо,
аьбдаллила михъа̄л – цӀицӀо[+].
4Аьбдаллил гьолцола аьнтлъилакьа мелъейо жаваб нилӀа̄къа,
мизуна гьолцолъ эᴴлъейо ахъалаъ.
5Аьбдаллил гьолцола аьнтлъилакьа мелъейо жаваб нилӀа,
бетана – гьолцола йакӀил гицца жуна цӀодораб сукӀо гейлӀона.
6Аьбдаллихъа лъōлди цӀигьи йе̄ᴴйо сукӀо
эᴴлъейо ахъца гьинис хаьба̄ йуьвачӀийона балагь кьодо бокчийона сукӀолъ.
7Хаьба бишейо сукӀо лаьхъдайчӀе гьихлъаъас,
аьбдаллила сикӀаъ аᴴкъилаб кицина кьухъаъас.
8Йикьецас цӀулу-цӀаъа йиᴴцова сукӀолъ
эᴴлъейо йахъца аьбдаллис гьуьрмат богьцас сукӀо[+].
9Цихийа сукӀола каъ гаьгьийа хаьла-аьжа̄ кӀобалалилъ
мелъейо бахъца аьбдаллила сикӀаъ аᴴкъилаб кици.
10Йиᴴхъо-йаᴴхъа̄цо цӀулу тӀуццала сукӀолъ
эᴴлъейо ахъца иᴴхъо-аᴴхъийо аьбдал оьгьдаголал эжеллицас сукӀо.
11Гьинизу чӀалӀейо бек муьхъал во кьа̄ь вагьаклӀозу мицаъ гугьцалаъцой,
аьбдална гьинила аьнтлъилагъой кьа̄ь кӀаьйухона гōс.
12Гьинилзу жу аᴴкъилабна цӀодорабна гейлӀо гиццас сукӀо эга̄д дул?
Гьолцоллагъа ахо йахъца аьбдаьллил[+].
13КӀаъабли нисос къатӀлиъ гъалбацӀ гейлӀо нисона,
къатӀлиъ лъаькъейо жанавар гейлӀо нисона[+].
14Аᴴц килла̄кьа кьодо кӀаьйлӀош,
кӀаъаб сукӀо мокӀолакьа кьодо кӀаьйлӀош.
15КӀаъабли кō хаьтӀаъ йечанне̄ш,
амма кьа̄ь сикӀадой гьули йезал загьмат йахъца[+].
16КӀаъаблил йакӀил пикро бахъца
аᴴкъло нилӀна бахъцала алӀон сукӀогъа цӀодораб жу гейлӀона.
17СукӀола даьъба-йаьжиъ алӀокийо сукӀо эᴴлъейо ахъца гьицалкьа̄ лӀийахона мекьецала войс къонана аьᴴгъа̄ йовахцала сукӀолъ.
18Аьдамла̄л цӀойсна хеллисна цӀулува тӀуваццас къаьм кӀаьйлӀойо сукӀо эᴴлъейо ахъца
19мадугьал оᴴтӀоцасна бета гьоло махсара зукъойолӀо нисоцала сукӀолъ.
20Гьудо болъода цӀо йецца,
балӀо миц зогъаъда, даьъба-йаьже йолъос[+].
21Гьудо – цӀо йекӀелал гей,
гьа̄ьмо – цӀо йохал гей,
сикӀо чикейо сукӀо – даьъба-йаьже йовал гей.
22Мицахъаллис йаьжбо – энекзи ахъцалал бишун кӀетӀо кен гей,
лазатликьа йаьᴴчибацӀилца гьолцо гьоллōл[+].
23Кьей йолъойо окко кьодо йе̄ᴴйо мизалила кӀеᴴйаᴴлилъ
эᴴлъейо ахъца сикӀо нийа̄на, йакӀо цӀодолона сукӀо.
24Гьаьликатли гьинис кешлъи нийа̄ сикӀад йуᴴцос,
кешлъи эᴴдо гаьгьийо йакӀона йахъца гьолцос.
25Гьолцола бихха каламликьа божа̄къа.
АлӀна къабигьлъи-къадарлъи йахъца гьолцола йакӀиъ.
26Ми гьокцол бōва рецли симо муцона зогъда,
гьолцола йакӀиъ гаьгьийо кешлъи жамаъатлил йикъечӀе гьихлъаъас.
27СукӀол хъаранди йоьᴴтӀода жужу эᴴдо экца,
гердена кьода̄ йежеллида, кьа̄ь гаргийа̄гъа йеᴴкьейо гьули гьинилзу йеᴴхеш.
28ЙоᴴтӀолацала сукӀол йатӀаъас гьиниъкьа̄ зарал бахъцас аьдаьмла.
МатӀаъ рец богьцала сикӀа инсан лӀийо экилца.

### 27 къаьм

1ИжейцӀа̄къа хиса дул йахъцала жойлакьа,
хисас водо нӣйо йоᴴкъоцасна йикъаъас[+].
2Мизу ми вецци ова̄къа – бадло вецци овал эчаннейа,
дибола сикӀа гаьчӀел сукӀола сикӀа вецци овалалӀо ниса.
3Кьало йаькъкъо жо гей, мисона баькълъис,
амма аьбдаллидда̄ла мокъоцас балагь – бишун йаькъкъо йаькъ йахъца.
4Симо – гьалагаб жо гей, гьалаглъина – йоᴴкъойо эᴴхелъийо жо гей,
амма шаклъилаъкьа̄ бахъийа симал данде эчена ахъийо сукӀо сукӀод гей[+].

5Нисона аьйиб гуллолъи ахо гей,
лъōнна йикъаъцала рокьилагъа[+].
6Ваццаъкьа̄ лаьхъ йахъдана божилъи бугъаъас,
тушман баъдадана гьолцокьа божал ахъаъас.
7Оᴴх йоцӀийа сукӀол тӀотӀис нуцона никъалъца,
нувабакова̄л никъа̄на нийа̄ йикъеш[+].
8Сиᴴ йечаннегьна мекьейа мигьналилъ эᴴлъейо ахъца
гьинис билӀо йечаннегьна эᴴкьейо сукӀо.
9Маьгь кӀетӀа̄ бохана, магь нийа̄ йеᴴлълина йакӀо авадан йōс,
ваццас кӀетӀо йакӀо – гьолцо нилӀийа аᴴкълолаъ йикъеш.
10Дибо ваццана абос къайсадахъна бечабаннейа̄къа,
дӯкьа къарилъи йоᴴкъова водиъ истӀила къайбакьа эᴴкьа̄къа:
цӀихо гаьгьийа истӀигъа шеблаъ гаьгьийо мадугьан ижеш[+].

11Йе дие оьжо, аᴴкъилцой уьᴴхо-аьᴴхе ми, дие йакӀо рази йова.
До гъаьбахъа аькьелцала̄л жаваб нилӀна бахъца дӣхъа вагьалълъо мехлаъ.
12Шед-баьчлидой оᴴкъолъ, цӀодораб сукӀо балӀо гьидлакьа̄ эᴴкьеш,
амма кьолло сукӀо эченоцӀечӀе аьᴴйда̄ эᴴкьеш, бета балагьлиъна кези ахъца[+].
13Йагъа кьодос лъицӀо сукӀола сукӀос жо кьодо йохийа сукӀохъас;
багъа балӀо гулло къай сукӀола ахъхъас жо кьодо бохийа сукӀохъас[+].
14Хискьа къайкьа аьгъиъна, мадугьаллис раьгьатна бугъонна гьолцол баркат гулалалӀо нисона йукъо илӀела̄лъи йикъелца гьогцол наьъана нилӀийолъилаъ.

15СикӀо чикейо ахъо йеᴴлъейо йахъца
водо гугьцала водиъ гьоᴴсна йечечӀе ахатӀо гугьцала кьамалъ[+].
16Гьоло ахъо йечелал уьᴴхолъийо сукӀо эᴴлъейо ахъца
залӀо йеченуцӀлал, йана лъикко йеᴴлъ каъ йоьхал уьᴴхолъийа сукӀолъ.

17Килли кил ацӀкӀис,
инсанна инсалли ацӀцӀо ōс.
18Легъилала хоьхил хъулухъ богьцала,
гьолълъокьа кьодос пихъ йуьᴴхъча,
гьинила бетӀергьаллил хъулухълиъ эчейа
лагълисна гьуьрмат бойчӀе гьихлъаъас.

19Лъи – инсаллис эᴴдо мотӀо бегацас цӀика гей,
йакӀона – инсаллила аьмал-хасиятлис цӀика гей.
20Журжагьна Жагьандаманна йовацӀаъцас жобо гей, инсаллис гьаьйна йоцӀаъас[+].
21Окколас гьаьл бикъелца цӀойла пирали,
меседлис гьаьл бикъелца цӀойла котакли,
инсаллис гьаьл бикъелца гьолцол ца̄ᴴ-рец богьна[+].
22Цобохналиъна гонна гендуралид ишелдана аᴴциъ эжена кьодо йал йолдана, аьбдаьллиъис аьнтлъи йолъаъас.

23Дибола бикьла̄л тимар ахо бова,
дибола рехъелла̄с тӀалабна бова.
24СудлӀо нисода бечелъи нитоназу гьихлъоцас жо гаьъа,
пачалис тажна къацӀцӀо наслолал ирслиъ йиᴴхъоцас жо гаьъа[+].
25ИцӀцӀо бох цӀицӀилӀас, бох-нахо гуцӀас,
ма̄ьда̄кьаш бох йагъогьна гьаьдур йогьна муьгъатта̄,
26ЛӀилейа̄ лъицӀол лъуᴴ ницца,
тӀига̄ йиᴴйасона, аьгь-маьчейа йовагьца.
27Цанна̄с гьиᴴ оьлча дул эсанна,
билӀос агьло богъанна, гъарабашла бегъабакӀанна.

### 28 къаьм

1МуьгъалӀ гогьцас сукӀо ахъаъдана, лъаькъейо сукӀо оьчош,
муъмин-сукӀо гъалбацӀдолана гьицӀаъас.
2Улкалиъ бегъ-бувагъōлъи телилъда, гьаькимлана дӣсбалъца,
амма аᴴкъилаб-цӀодорабли сукӀо адло-низам бōс.
3Язихла̄л зулмо богьцас мискин-сукӀо
эᴴлъейо ахъца мицалъ гаьгьийосинаб муькъо-бох йугъолцала гитӀна гугьцала водилъ.
4Къанон[*] йечаннейа аьдамли лъаькъейа̄ сукӀоба вецци бōс,
Къанонликьа уьᴴхоь-аьᴴхецас сукӀо гьоллол данде эгъдас.
5Чикейа сукӀоба̄л йикъаъас сийо аьᴴхъейо-хелло гаьгьийона,
гьиде БетӀергьан иᴴзцала̄л гьули йикъеш.
6Гьаьлаллъилаъ эᴴкье-гогьцас мискин-сукӀо кӀетӀо гей,
мекъабли гьинолкьалкьа̄ эᴴкье-гогьцала бечедабли сукӀогъа[+].
7ЦӀодораб оьжо Къанонликьа уьᴴхо-аьᴴхеш,
оᴴх чикейа̄ла вацца абол рогьо-ниц бōс.
8Нагьлъилаъ нилӀийагъана окко кьодо йагъоваъкьа̄ сукӀо бечед ахъца.
ЙоцӀол окко нилӀийаъкьа̄ бечелъи телилъца.
Амма ахирна гьули мискилла̄кьа йакӀо йугъоцалал йиᴴхъал йахъца[+].

9Къанонлихъа энекзи ахъцалӀо нисона гьолълъодойс аьᴴгъа ата̄ йолъолцала сукӀос гьари-доьъана БетӀергьаллидой аьᴴйда̄ нуькучӀаб жо гей[+].
10Муъмин-сукӀо чикейа гьинолкьа уьᴴхолло сукӀо гьинизу йоьᴴтӀова хъарандийаъ экца,
амма йакӀо йаᴴцова сукӀол кӀетӀослъи йиᴴхъос[+].
11Бечедабли сукӀол гицца жу аᴴкъил гейлӀона,
цӀодорабли мискин-сукӀоллӀо нисода, гьолцоъ йалӀоъкьа̄ канлъи йегас[+].
12Муъмилла̄л бергьенлъи йиᴴхъолъ, букъо рохел кьодо мокъос,
амма лъаькъейа̄ сукӀоба кьодо мокъолъ, аьдамла̄ мувацал маьче мизца[+].
13Гьинис мунагь муцоцала сукӀол талигь нилӀаъас,
мунагьла̄кьа мукӀур ахъна, кешлъи йечаннейал Аллагьли баркат гулца.
14Гьардараб гаьъад нитоназу БетӀергьаллихъа гьичӀейо сукӀо,
гьинис йакӀо хетӀелъал йе̄ᴴйал балагь кьодо мокъос.
15ХъаьлӀецала гъалбацӀлилъна, хъантӀизи бахъийа сӣᴴлъна
эᴴлъейо ахъца заипаб халкъилакьа кьодо голло лъаькъейо хан[+].
16Аᴴкъло гаьччо гьаьким укъо зулмо-сукӀо ахъца,
гьаьрамаб боцӀи-ризкъи батӀаъцалас оьмро бихалолъца.
17СукӀо икьейадда̄ла иᴴзцас бидулав шуна̄дой оᴴкъоцал чӀанагъос,
лъōлна иᴴхъечӀе гьихлъалъгъа.
18ЙакӀо йаᴴцона, уьᴴхо-аьᴴхейал гьичӀейолъи гаьъа,
мекъаб гьидкьа̄ эᴴкье-гогьцас сукӀо, йакӀкьа гаьчӀел, къе̄ экца[+].
19Гьинис маьче богьдагулцалал оᴴх йоцӀлал оьлло баьба михъос,
пикрола̄д болӀова мица аьдам къацӀцӀо мискиндокӀца[+].
20РитӀухъаб сукӀокьа баркат гулца, бечелъина йиᴴхъос,
бечед ахъал икье-аькьецас тамбигь михъечӀе гьихлъаъас[+].
21Аьйда̄-муьгъалӀ говацӀована судлис гьоькмо бōйолъи кӀетӀо жо гаьъа,
баьбалаш лукӀмаладда̄лана сукӀо мунагь-гьаькълиъ эᴴхеш[+].
22Бахилаб сукӀол угъалдола йилӀа бечелъи йацца,
гьолцол йикъаъас гьинкьа кьодо мискинлъи йоᴴкъоцаслъи[+].
23МатӀаъ рец богьна, икълашецала сукӀогъа ахирна,
жу кантӀизи ахъал, какзи огьна, икълашецас сукӀо ацца[+].
24Гьинис ийо-або мовакьолцас,
гьолълъос мунагь бахъаъаслӀо нисоцас сукӀо ахъца пасалъи йогьцала къачагъла̄с вацца.

25ХъантӀлъила даьъба-йаьже йōс,
БетӀергьалликьа тӀутӀийал баркат гулца[+].
26Гьинил йакӀкьа йоᴴкъойо йогьцас сукӀо аьбдал гей,
аᴴкълолакьа уьᴴхо-аьᴴхейо хъосар ахъца.
27Мискиллил жо ниццас сукӀо гьоьшшона гаьчӀел гьихлъаъас,
нилӀал йатӀечӀе гьаьйда йиᴴйацолла̄л михъоцас наьъана тели бахъца[+].
28Лъаькъейа̄ сукӀоба кьодо мокъолъ, аьдамла̄ мувацал маьче мизца,
гьоллōл пасад ба̄хълъо, муъмилла телибалъца[+].

### 29 къаьм

1Лади кантӀизи огьдана, нисойо йойчӀе, болъо бегалцас сукӀо, шак гаьчӀел гьалаг ахъца,
гьолцол комак михъаъас[+].
2Муъмилла кьоддаба̄клъо, халкъ рази бахъца,
лъаькъейа сукӀоба ханлъи йōслаъ, халкъ зигардизи бахъца[+].
3Аᴴкъиллъи йаццала оьжди або рази ōс,
хъаьгьба̄гъой къацӀо эчейа – абос бечелъи пасад йōс[+].
4БитӀараб гьоькмо богьцала пачали улка йилӀакъолца, халкъилакьа кьодо гулло магъало теликӀийа улка йугъолца.
5Мадугьаллил рец богьцас сукӀо ахъца
гьогцола хаьбала̄л къор гулцас аьдам[+].
6Чикейа сукӀол гьинила мунагьла̄ къор гулца,
муъмин-сукӀо рохеллихъа илӀелацас ахъца.
7Муъмин-сукӀо икье-аькьеш мискинлил, ритӀухъаб гьоькмо бовал,
лъаькъейа сукӀол гьолълъос ургъенна бахъаъас.
8Йаьгь-ламус гаьчча̄ аьдамла̄ шагьарбаъ бегъ-бугъōлъи йōс,
амма аᴴкъилла̄ аьдамла̄ш симо болъолца[+].
9Аᴴкъилли аьбдал диваллил илӀеда аьбдалли гьулиъ гъалмагъал бōс,
йана, йилӀа лъоᴴвана, – гьоллос раьгьат бугъолца.
10Гьеᴴ къе̄ мейал батӀийал ритӀухъаб сукӀо атӀаъас,
гьолло муъмилла бийакьал бикье-бакьеш.
11Аьбдалли гьинис къацӀцӀо симо гиса чӀалӀеш,
аᴴкъиллихъа гьинил йогъо йеᴴхенна йахъца[+].
12Гьаьким кӀортоллихъа энекзи ахъца зогъда,
гьолцос къацӀцӀа̄ нукарла лъаькъебалъца.
13Мискинна зулмо-сукӀона мелъейа гей,
гьолло къонина гьаьйда̄л канлъи БетӀергьаллийа̄ъ нилӀна[+].
14Пачали мискилла̄л битӀараб гьоькмо бōс зогъда,
гьолцос ханлъи гьоᴴсна йугъаъас[+].
15Насигьатлила цӀицӀа аᴴкъло мокъолца,
эᴴлъа ойчӀе эчанне̄йа къова ийокьа рогьо-ниц бōс[+].
16Лъаькъейа аьдамла кьоддаба̄клъо, мунагьла дӣсбалъца,
амма муъмилла̄л йегас гьоллōл къаьм лӀийода̄ бийакьейо мех.
17Дибола оьждил адло бова, – гьолцо ми рази ōс,
дибо йакӀона гигъа йеᴴкьеш[+].
18Аллагьлис калам тухъеэш халкъ бадагъударлиъ бахъца,
гьардараб гаьъад Къанонликьа уьᴴхо-аьᴴхецас сукӀо.
19Малъзи йогьналӀона лагълис аьмал хужаъаш, –
ми нисойо жо гьолцол биджи йахъдана, гьолцо аьᴴдалаъ йеᴴйаъас.
20Икълашал охойлъеэш сукӀо эга̄йод дул?
Гьолцоллагъа ахо йахъца аьбдаллил[+].
21ИтӀина̄кьазу лагъ кацлӀолда, – бета гьолцо балагь мокъолца.
22Симо бӣйа сукӀо питна баьгъиъилца,
симо гьех бигьцаласна мунагьла телибалъца[+].
23Букъа аьмалли инсан лӀийода̄кӀца,
йакӀиъ гьеренлъи-гьалимлъи гаьгьийа гьуьрмат-хъатир кьодо кьисас[+].
24ЦӀогьорлигъой къацӀо эчейо сукӀо гьинилзу жу атӀаъцас сукӀо ахъца.
Суд йогьцала сукӀоба̄дой аьᴴйда̄ гьаьдаладана, гьолцо гаьлъгъа нисаъас.
25Инсаллихъа гьичӀейолъи – вагьли гьичӀейа сукӀол къор гей,
БетӀергьалликьа тӀутӀна йечанне̄йал гьичӀейолъи гаьъа[+].
26Телилал йацца даьъба-йаьжиъ гьаькимла̄ гьидес рахъ бохал,
амма ритӀухъаб гьоькмо БетӀергьаллила каъ гей[+].
27Муъмилла̄л чикейа̄ сукӀоба ба̄тӀаъас,
лъаькъейа аьдамла̄л иман гулла̄на ба̄тӀаъас.

### 30 къаьм


Агурис аᴴкъилабла йаьжбо

1Якъейис оьжо Агурис – Массаъ агьлола сукӀос йаьжбо, гьолцо Итиэллинна, гьула̄зу Итиэллинна Ухалинна бōйо калам.

2Аьдамла̄ъ эᴴдо бисун аᴴкъло-лъай гаьччо сукӀо гей до,
аьдамла̄ъ гаьгьийо бичӀи-лъайна гаьъа дӣъ.
3Аᴴкъиллъина дил йиᴴкъеэш,
Кьодда̄ла лъайлис дил илмона насиб бахъеэш.
4Гьасаъ сукӀод эᴴкьейо, кьа̄ь сукӀод лӀийо оᴴкъойо,
къиденад залӀо лъод йокӀолло,
лъōхъад мухунаъ ралъад бокӀонна бахъийо?
Дунналлил раьъал лъōхъад гунна бахъийо?
Вагьаллийа сукӀокьа сийод ца̄ᴴ гей,
гьолцола оьждикьа сийо ца̄ᴴд гей?
Дул йикъеш зогъца вагьли?

5Аллагьлис шибаб йаьже йаᴴцойо гей.
ЙакӀо йоᴴкъонна, Гьолцокьа кул бахъийа сукӀоба̄л
магъо цӀуми бовал аьᴴйда̄ йохийо кил гей Гьули[+].
6Аллагьлила йаьжла̄ъ эᴴдо ми гьоьшшона лъичӀ-хочӀла̄къа, гьолцо ми нуькучӀ ōс,
бета ми оᴴтӀолаги гаьгьийолъи икъелца.

7Йе БетӀергьан, къона жо гьарзи йōс до Дӯхъа,
до угъоцал йова Ми вагьли:
8пайда гаьччо михъо-махъийо хабарна оᴴтӀола̄лъина дидойс ата̄кӀа; йа мискинлъина, йа бечелъина нилӀа̄къа дил.
БетӀербахъи боваллабза баьба-цаᴴйа̄ъ бади жона нилӀа̄къа Ми дил.
9Дие оᴴх йоцӀна муьгъатта̄, до Дӯкьас инкар бойчӀе эцалъгъа,
БетӀергьан сукӀо ахъцана дил икъаъаслӀо нисечӀе эцалъгъа.
Мискиндолъна муьгъатта̄на, гигьла̄л уьᴴхолълъо,
до вагьла̄ йогьна Аллагьлис ца̄ᴴ чикелечӀе гьихлъалъгъа.

10Лагъ какзи огьна гьолцола бетӀергьаллихъа миц бова̄къа –
гьолцо лагъли дул наьъана ницца, бета гьолълъодда̄ла дул балагь мокъос.
11Балагь-азаб мизол, гьинила абол наьъана ниццас,
баркат гулалалӀо гьидела ийокьа нисаъцас насло![+]
12Балагь-азаб мизол, гьиделзу жувōл ма̄цова̄ гейлӀо гиццас,
амма гьидес аᴴза̄лъи ла низадана гьоᴴсна йолъаъцас насло![+]
13Балагь-азаб мизол, мизола гьайда̄ъ чӀугьи-пахрулъи гей,
гьаьйда гуцӀобахъийаъ мизос букъо аьмал гаьгьийолъина йегас.
14Балагь-азаб мизол, дунналикьа гаьгьийа̄ мискилла̄с ризкъина, ракьликьа кьодо гаьгьийа̄ язихла̄с баьба-цана йуьᴴхъанна, гьоллōл бувагъолална сила̄ балъаййа̄лъ йеᴴлъелло,
гьулазу гажода цӀитӀа̄лъ йеᴴлъелло насло!

15ЦӀурбелалис къона кид гей,
къонникьана ца̄ᴴда «нилӀа», «нилӀа» гей.
Оᴴх йоцӀийолъи йикъаъцас лъана жо гей,
оьлчалӀо гьоᴴсна нисаъцас оьᴴкъонашна гей:
16Журжагьна, къова ахъаъцас оᴴхна,
регьеллихъа боцӀаъцас ракьна,
гьула̄зу гьудо оьлчалӀо нисаъцас цӀона.
17Абокьа лъоᴴвацаласна ийо йеᴴлъа йоваъцаласна гьаьйда авлахълила гъаьди йа̄гъос,
гьоллос хона къоргийалли йуьᴴхъча![+]

18Лъана жо гей дил балъгояб,
оьᴴкъонашна гей дил йикъаъцас:[+]
19гьасаъкьа̄ богиццала цуᴴгьалис гьинона, шедилъкьа̄ мекьецала бекелалис гьинона,
ралъадбакьа кьодолакьа̄ мекьецала гамалис гьинона,
гьула̄зу къимако киббадой экьецала оьждис гьинона.
20КӀаьйлӀочала ахъхъас нӣйо аьмалди бахъца?
Йесца, сикӀо йаᴴцолца, гьула̄зу до гьоᴴсна чикейо аьмал богьна гаьъалӀо нисос гьолълъо.

21Лъана жо гей маьче лахлӀолцас,
оьᴴкъонашна гей гьолълъохъа йежена йахъаъцас:
22пачалъилаъ оᴴкъойо лагъна,
оᴴх йоццал эсал баьба-цаᴴ йиᴴхъойо аьбдална,[+]
23аьдамла̄ъ нуькучӀ йахъна ахъо йеᴴкьейо аьдамна,
гьинила бикалис маьче бохийо гъарабашна.

24ВагьалӀо дунналликьа бишун итӀина̄,
амма йилӀа цӀодорлъи-аᴴкъиллъи йиᴴхъова̄ оьᴴкъона ругьчӀаголъи гей:
25гьуᴴца̄ – гьоллōл гей тоьба̄ жобо,
амма азодо гьидел бета муьгъалӀил бесал кен йокӀолца гьолло;[+]
26бизова̄кьа йа̄хъцас аᴴкъбона лъаькъейо агьло гаьъа,
амма шед-бачла̄ъ гьидел къоьчӀова йовагьца гьолло;
27мицакьа йа̄хъцас муькъо-бох угъолцас хацӀбо –
ханлъи йовал гьоллос укъона гаьъа,
амма рагълиъ мекьецала̄слъийо михо йахъца гьоллос;
28кӀемуса̄на дӯхъа кад йовахна йа̄хъца,
амма гьоллōл пача̄ла хъала̄ъна йа̄хъца.

29Лъана жо гей вагьалӀо дунналликьа чӀугьзи йа̄хъна йеᴴкье-гугьцаса, оьᴴкъонашна –
гьинис гьеба кӀетӀо гаьгьийо:
30гъалбацӀ къацӀцӀола жанаварла̄ъ эᴴдо къуватаб гей,
гьоло гьоᴴсна муьгъатта̄ буькьаъаш,
31бета мамалина, рехъеллис букъо – билъова̄с тӀигана,
йукъа аскарлила гьазлис укъо – пачана.
32Букъа аьмаллиъкьа̄ дӯхъа гьоᴴс аьнтлъи йахъна зогъда,
йана дӯхъа гьилла-макро йахъна зогъда,
вагьалълъо саъатбаъзу дибола сикӀакьа кō гула.

33Кьодос йагъойо гьиᴴ йикьеда – йеᴴлъ йахъца,
мотӀолиъ биза баькьелда – гьеᴴ гӯс,
симо бигьда – даьъба-йаьже йахъца.

### 31 къаьм


Лемуэл пачалил ийо йовагьийа̄ насигьатла

1Массаъ къавмалис пача Лемуэллил ийо йовагьийа̄ насигьатла гей вагьаддōл.

2Дул сийоле, дие оьжо, до малъзи йовал?
Сийоле малъзи йовал, диела оᴴхас оьжо?
Сийоле малъзи йовал, дие гьари-доьъа къабул бахъна, ахъийо оьжо?
3Дибо руьгь-жан ийола̄ла каъ нилӀа̄къа,
пача̄ бувагъолцала ийола̄дна дибозу гьинода кьийачӀелла̄къа[+].
4Лемуэл, гъино пача̄л хулӀал кьухъийо жо гаьъа,
чӀаъана гьаькимла̄л хулӀал кьухъийо жо гаьъа[+].
5Цийабахна муьгъатта̄ гьоллол Къанон шоъча,
къарилъилаъ гаьгьийа халкъилал гьоллохъа битӀараб гьоькмона богьна бахъаъас.
6ЧӀаъа ми нилӀа угъоцала сукӀол,
гъинона гитӀа йакӀо къарид йахъийа сукӀол.
7Эчаннейа, гьолцо хулӀала мискинлъина шоъалъгъа,
гьинкьа гаьгьийо къарилъина йакӀкьа йоᴴкъечӀе гьихлъалъгъа.

8Ми сикӀо йеᴴгьела бикълабашал бийакъаъцала̄с рахъ бохал,
тоьба̄ сукӀоба̄с ихтиярла цӀуми йовагьал.
9Ми сикӀо йеᴴгьела битӀараб гьоькмо бовал,
мискилла̄сна язихла̄сна ихтиярла цӀуми йовагьал.


КӀетӀо аьмал гаьгьийо ахъо

10Аьмал кӀетӀо гаьгьийо ахъо на̄сди йиᴴхъос?
Жавгьар-якъутлигъана къимат гаьгьийо йахъца гьоло[+].
11БетӀергьанна гьолълъокьа йакӀо йоᴴкъонна божча,
гьолцол зарал-зиянна бахъаъас.
12Гьинила оьмролаъ гьолълъо бетӀергьаллил кӀетӀослъи йōс,
кешлъина йоваъас.
13Гьолълъо лъуна гьелӀакӀца, лъелълис кӀигьматна йōс,
букъа гъиралкьа тувабакӀца гьолълъо кōда.
14Базаргалла̄ла гамалицой, цӀихода̄кьана йоᴴкъоллис
гьолълъо баьба-цана.
15ЙалӀохъавадда̄ йаьгъиъна, билӀоъла̄л гьолълъо кенна йōс, гьула̄зу гъарабашлана богьдабагувалца[+].
16Мицахъа гичӀехъална йеᴴкьена, гьолълъо гьоло мисона бохца. Йогьдана йиᴴхъова окколалӀ венахина гулца.
17Гьолълъо тицӀийона йилӀа къази йōс,
кōда̄с къуватна гей.
18Гьинила даран-базаййал баркат гуллолъина гьолълъол йикъеш, –
гьолълъос канлъи нише йалӀохъовадда̄на йедаъас.
19Лъуᴴ гьелӀакцала гьелӀагъой гьолълъос кōда йуьᴴхо-йа̄ьᴴхецас йа̄хъца,
гьолълъола зокьла̄гъой кӀисацас аᴴкьна йахъца.
20Къедо гьолълъос мискилла̄л меццакийо бахъца,
кō гьолълъос йазихла̄л гуцӀолгъазу йахъца[+].
21Оᴴз гугьдана, билӀоъла къова-хизаллис гьолълъокьа ургъел мокъаъас, –
аьшша гъечӀиш лъицӀона лъичӀена, къацӀцӀа̄ ба̄хълӀо.
22Гьолълъо гьинилзу бекӀейа йовагьца,
гьолълъос лъицӀона лъелълила гъечӀисна хириябли гъечӀисна йахъца.
23Шагьарбала кавла̄дой машгьур йахъна гей гьолълъола бетӀергьаллис ца̄ᴴ,
улкалила букъа̄ гьаькимла̄гъой къе̄ эчегъа ахъца гьули.
24Йиᴴсал ийола̄с кьодос лъицӀона гьолълъо йаьᴴхъеш,
базаргалла̄л тицӀийа̄на йиᴴйасос.
25Магъоъ къуват-жанна гей гьолълъос,
аьдамла̄ъ эᴴдо къадро-къиматна гей.
Хисала водис ургъенна гаьъа гьолълъол.
26Аᴴкъилаб йаьжилла̄ъ сикӀона йеᴴгьелаъас,
гьолълъола мицакьас гугьцас аᴴкъло-малъина гургьел-цӀоблис йовацӀийа̄ йа̄хъца.
27Гьинила билӀо-аᴴхаъ йахъцала жойлагъой муьгъалӀ йахъца гьолълъос гьаьй,
йогьдайчӀе йиᴴхъойо баьба-цана гьолълъо йуьᴴхъаъаш.
28Къова гьоло баьгъбаъна вецци йōс,
бетӀергьаллина гьолълъол эцокьалкьа̄ рец-бакъ бōс.
29«Лади кӀетӀо ахъо зукъойо вагьалӀо мицакьа, –
гьолло къацӀцӀолагъа ми кӀетӀо гей!»

30Гьайбатлъи – божи гаьччо жо гей,
берцинлъина кьодос йеᴴкьеш,
амма БетӀергьаллихъа гьичӀецала ахъхъас ца̄ᴴ на̄назу йиᴴте йеᴴкьеш.
31Гьинил йеᴴхецас жо гьолълъол йиᴴхъал нуцӀос,
шагьарлила кавла̄дой гьолълъола кӀетӀа̄ ишла̄с хабарна мите мекьал нуцӀос[+].

+ 1:1 Прит. 10:1, Прит. 25:1,

+ 1:3 Прит. 2:9

+ 1:4 Прит. 8:5

+ 1:7 Прит. 8:13, Прит. 9:10, Прит. 16:6

+ 1:8 Прит. 6:20

+ 1:9 Прит. 4:9

+ 1:10 Прит. 16:29

+ 1:15 Прит. 4:14, Прит. 24:1

+ 1:16 Прит. 6:18,

+ 1:19 Прит. 15:27

+ 1:20 Прит. 8:1, Прит. 9:3

+ 1:22 Прит. 8:5, Прит. 21:24

+ 2:1 Прит. 1:8

+ 2:4 Прит. 3:14

+ 2:5 Прит. 1:7

+ 2:7 Прит. 30:5

+ 2:9 Прит. 1:3

+ 2:14 Прит. 10:23, Прит. 15:21,

+ 2:15 Прит. 14:2

+ 2:16 Прит. 6:24, Прит. 7:5, Прит. 23:27

+ 2:18 Прит. 5:5, Прит. 7:27

+ 2:22 Прит. 10:30

+ 3:1 Прит. 1:8

+ 3:2 Прит. 3:16, Прит. 4:10, Прит. 9:11, Прит. 10:27

+ 3:3 Прит. 6:21, Прит. 7:3

+ 3:6 Прит. 11:5

+ 3:7 Прит. 12:15,

+ 3:14 Прит. 8:19, Прит. 16:16

* 3:15 Жавгьар-якъут – бабала̄ къиматабла кьалова.

+ 3:15 Прит. 8:11

+ 3:16 Прит. 3:2, Прит. 4:10, Прит. 9:11, Прит. 10:27, Прит. 8:18, Прит. 22:4

+ 3:18 Прит. 11:30, Прит. 13:12, Прит. 15:4

+ 3:19 Прит. 8:27,

+ 3:23 Прит. 10:9, Прит. 4:12

+ 3:31 Прит. 23:17, Прит. 24:1, Прит. 24:19

+ 3:33 Прит. 14:11

+ 4:1 Прит. 1:8

* 4:9 Таж – парчагьлис ханлъилас кьакъало (корона).

+ 4:9 Прит. 1:9

+ 4:10 Прит. 3:2, Прит. 3:16, Прит. 9:11, Прит. 10:27

+ 4:12 Прит. 3:23

+ 4:13 Прит. 3:18

+ 4:14 Прит. 1:15

+ 4:22 Прит. 14:30

+ 4:24 Прит. 6:12

+ 5:1 Прит. 4:20

+ 5:3 Прит. 2:16,

+ 5:5 Прит. 2:18, Прит. 7:27

+ 6:6 Прит. 10:26, Прит. 18:9

+ 6:8 Прит. 30:25

+ 6:9 Прит. 19:15

+ 6:11 Прит. 13:4, Прит. 24:33-34,

+ 6:12 Прит. 16:27

+ 6:13 Прит. 10:19

+ 6:16 Прит. 30:18

+ 6:17 Прит. 16:5, Прит. 21:4, Прит. 12:22, Прит. 17:7,

+ 6:18 Прит. 15:26, Прит. 1:16,

+ 6:20 Прит. 1:8

+ 6:21 Прит. 3:3

+ 6:23 Прит. 10:17

+ 6:24 Прит. 2:16

+ 6:34 Прит. 27:4,

+ 7:1 Прит. 2:1

+ 7:2 Прит. 4:4

+ 7:3 Прит. 3:3

+ 7:5 Прит. 2:16

+ 7:7 Прит. 1:4

+ 7:12 Прит. 23:28

* 7:16 Мисри – Египет гьоькоматлихъа бадōлъо нисоцас ца̄ᴴ.

* 7:17 Мирра, алой, дарчин – боха̄сна, диъила̄сна ца̄ᴴда.

+ 7:21 Прит. 5:3, Прит. 6:24

+ 7:27 Прит. 2:18, Прит. 5:5

+ 8:1 Прит. 1:20-21, Прит. 9:3

+ 8:5 Прит. 1:4, Прит. 1:22

+ 8:10 Прит. 3:14

+ 8:11 Прит. 3:15

+ 8:13 Прит. 1:7, Прит. 9:10, Прит. 16:6, Прит. 4:24, Прит. 6:17

+ 8:18 Прит. 3:16, Прит. 22:4

+ 8:19 Прит. 3:14, Прит. 16:16

+ 8:27 Прит. 3:19

+ 8:35 Прит. 3:18, Прит. 4:22, Прит. 18:22

+ 9:3 Прит. 1:20, Прит. 8:1

+ 9:10 Прит. 1:7

+ 9:11 Прит. 3:2, Прит. 3:16, Прит. 4:10, Прит. 10:27

+ 9:13 Прит. 7:11

+ 9:17 Прит. 5:15, Прит. 20:17

+ 10:1 Прит. 1:1, Прит. 25:1, Прит. 15:20, Прит. 29:3, Прит. 17:21, Прит. 17:25

+ 10:2 Прит. 11:4, Прит. 11:6

+ 10:3 Прит. 13:25

+ 10:4 Прит. 21:5

+ 10:9 Прит. 3:23, Прит. 28:18

+ 10:10 Прит. 6:13

* 10:11 МаулхӀаят (араб.) – чӀаголъилас лъи.

+ 10:11 Прит. 13:14, Прит. 14:27, Прит. 16:22

+ 10:13 Прит. 19:29, Прит. 26:3

+ 10:14 Прит. 18:7

+ 10:15 Прит. 18:11

+ 10:16 Прит. 11:19

+ 10:17 Прит. 6:23

+ 10:19 Прит. 17:27,

+ 10:23 Прит. 2:14,

+ 10:25 Прит. 12:3

+ 10:26 Прит. 6:6

+ 10:27 Прит. 3:2, Прит. 3:16, Прит. 4:10, Прит. 9:11,

+ 10:28 Прит. 11:7

+ 10:30 Прит. 2:21-22

+ 10:31 Прит. 15:28

+ 11:1 Прит. 16:11, Прит. 20:10, Прит. 20:23,

+ 11:2 Прит. 16:18, Прит. 18:12, Прит. 29:23

+ 11:3 Прит. 13:6

+ 11:4 Прит. 10:2

+ 11:5 Прит. 3:6,

+ 11:6 Прит. 13:6

+ 11:7 Прит. 10:28

+ 11:8 Прит. 21:18

+ 11:10 Прит. 29:2

+ 11:11 Прит. 29:8

+ 11:13 Прит. 20:19

+ 11:14 Прит. 15:22, Прит. 20:18, Прит. 24:6

+ 11:19 Прит. 10:16

+ 11:21 Прит. 16:5,

+ 11:24 Прит. 13:7,

+ 11:27 Прит. 26:27,

+ 11:30 Прит. 3:18, Прит. 13:12, Прит. 15:4

+ 12:1 Прит. 15:10

+ 12:3 Прит. 10:25

+ 12:4 Прит. 18:22, Прит. 31:10, Прит. 14:30

+ 12:6 Прит. 14:3

+ 12:11 Прит. 28:19

+ 12:13 Прит. 18:7, Прит. 21:23

+ 12:14 Прит. 13:2, Прит. 18:20,

+ 12:15 Прит. 3:7

+ 12:16 Прит. 29:11

+ 12:17 Прит. 14:5

+ 12:18 Прит. 4:22

+ 12:19 Прит. 19:9

+ 12:22 Прит. 6:17

+ 12:23 Прит. 13:16

+ 13:1 Прит. 1:22,

+ 13:2 Прит. 12:14, Прит. 18:20

+ 13:3 Прит. 12:13, Прит. 21:23

+ 13:4 Прит. 6:9-11, Прит. 21:25

+ 13:6 Прит. 11:6, Прит. 11:3, Прит. 19:3

+ 13:7 Прит. 11:24

+ 13:10 Прит. 28:25

+ 13:12 Прит. 3:18, Прит. 11:30, Прит. 15:4

+ 13:14 Прит. 10:11

+ 13:17 Прит. 25:13

+ 13:18 Прит. 15:31-32,

+ 13:22 Прит. 28:8

+ 13:24 Прит. 19:18, Прит. 22:15, Прит. 23:13, Прит. 29:17

+ 13:25 Прит. 10:3

+ 14:2 Прит. 2:15

+ 14:3 Прит. 12:6

+ 14:5 Прит. 12:17

+ 14:6 Прит. 15:14

+ 14:11 Прит. 3:33

+ 14:12 Прит. 16:25

+ 14:13 Лук. 6:25

+ 14:20 Прит. 19:7, Прит. 19:4

+ 14:21 Прит. 29:7

+ 14:23 Прит. 21:5

+ 14:27 Прит. 10:11, Прит. 13:14

+ 14:29 Прит. 15:18, Прит. 16:32, Прит. 19:11,

+ 14:30 Прит. 4:22, Прит. 12:4

+ 14:31 Прит. 17:5

+ 15:4 Прит. 3:18, Прит. 11:30, Прит. 13:12

+ 15:8 Прит. 21:27, Прит. 28:9,

+ 15:10 Прит. 12:1

+ 15:11 Прит. 27:20,

+ 15:13 Прит. 17:22, Прит. 18:14

+ 15:14 Прит. 14:6

+ 15:16 Прит. 16:8,

+ 15:17 Прит. 17:1

+ 15:18 Прит. 28:25, Прит. 29:22, Прит. 14:29

+ 15:19 Прит. 19:24, Прит. 22:5, Прит. 22:13

+ 15:20 Прит. 10:1, Прит. 29:3

+ 15:21 Прит. 2:14, Прит. 10:23,

+ 15:22 Прит. 11:14, Прит. 20:18, Прит. 24:6

+ 15:23 Прит. 25:11

+ 15:26 Прит. 6:18, Прит. 16:24

+ 15:27 Прит. 1:19, Прит. 23:4, Прит. 17:23

+ 15:28 Прит. 10:31

+ 15:30 Прит. 25:25

+ 15:32 Прит. 13:18,

+ 15:33 Прит. 18:12, Прит. 29:23

+ 16:1 Прит. 16:9, Прит. 19:21, Лук. 12:12

+ 16:2 Прит. 21:2, Прит. 24:12

+ 16:5 Прит. 6:17, Прит. 11:21, Прит. 28:20

+ 16:8 Прит. 15:16

+ 16:9 Прит. 16:1, Прит. 19:21, Прит. 20:24

+ 16:11 Прит. 11:1, Прит. 20:10, Прит. 20:23,

+ 16:12 Прит. 25:5, Прит. 29:14

+ 16:13 Прит. 22:11

+ 16:14 Прит. 19:12, Прит. 20:2

* 16:15 РагӀият (араб.) – пачалила ханлъилаъ гаьгьийа̄ аьдамла.

+ 16:16 Прит. 3:14, Прит. 8:19

+ 16:18 Прит. 11:2, Прит. 18:12, Прит. 29:23

+ 16:20 Прит. 19:8,

+ 16:22 Прит. 10:11, Прит. 13:14, Прит. 14:27

+ 16:24 Прит. 15:26

+ 16:25 Прит. 14:12

+ 16:27 Прит. 6:12,

+ 16:28 Прит. 26:20

+ 16:29 Прит. 1:10

+ 16:31 Прит. 20:29

+ 16:32 Прит. 14:29

+ 17:1 Прит. 15:17

+ 17:2 Прит. 19:26

+ 17:3 Прит. 27:21,

+ 17:5 Прит. 14:31, Прит. 24:18

+ 17:7 Прит. 6:17

+ 17:8 Прит. 18:16, Прит. 21:14

+ 17:14 Прит. 20:3, Прит. 25:8,

+ 17:15 Прит. 24:24,

+ 17:17 Прит. 18:24, Прит. 27:10

+ 17:19 Прит. 29:23

+ 17:21 Прит. 10:1, Прит. 19:13

+ 17:22 Прит. 15:13

+ 17:23 Прит. 15:27,

+ 17:25 Прит. 10:1

+ 17:27 Прит. 10:19,

+ 18:4 Прит. 20:5

+ 18:5 Прит. 24:24,

+ 18:6 Прит. 10:13, Прит. 19:29, Прит. 26:3

+ 18:7 Прит. 10:14, Прит. 12:13,

+ 18:8 Прит. 26:22

+ 18:11 Прит. 10:15

+ 18:12 Прит. 11:2, Прит. 16:18, Прит. 15:33, Прит. 29:23

+ 18:14 Прит. 15:13

+ 18:16 Прит. 17:8

+ 18:20 Прит. 12:14, Прит. 13:2

+ 18:22 Прит. 12:4, Прит. 19:14, Прит. 8:35

+ 18:24 Прит. 17:17

+ 19:1 Прит. 28:6

+ 19:2 Прит. 21:5, Прит. 28:20

+ 19:3 Прит. 13:6

+ 19:4 Прит. 14:20

+ 19:5 Прит. 21:28, Прит. 24:28, Прит. 25:18

+ 19:6 Прит. 29:26

+ 19:7 Прит. 14:20

+ 19:8 Прит. 16:20

+ 19:10 Прит. 26:1,

+ 19:11 Прит. 14:29

+ 19:12 Прит. 16:14, Прит. 20:2, Прит. 28:15

+ 19:13 Прит. 17:21, Прит. 21:9, Прит. 27:15

+ 19:14 Прит. 12:4, Прит. 18:22

+ 19:15 Прит. 6:9, Прит. 20:4, Прит. 20:13

+ 19:16 Прит. 13:13

+ 19:17 Прит. 22:9, Прит. 28:27,

+ 19:18 Прит. 13:24

+ 19:21 Прит. 16:1, Прит. 16:9,

+ 19:23 Прит. 10:16, Прит. 11:19

+ 19:24 Прит. 15:19, Прит. 22:13, Прит. 26:15

+ 19:25 Прит. 21:11

+ 19:29 Прит. 10:13, Прит. 18:6, Прит. 26:3

+ 20:1 Прит. 23:29-32, Прит. 31:4,

+ 20:2 Прит. 16:14, Прит. 19:12

+ 20:4 Прит. 19:15

+ 20:5 Прит. 18:4

+ 20:10 Прит. 11:1, Прит. 16:11, Прит. 20:23,

+ 20:13 Прит. 19:15

+ 20:16 Прит. 22:26-27, Прит. 27:13

+ 20:17 Прит. 9:17

+ 20:18 Прит. 11:14, Прит. 15:22, Прит. 24:6

+ 20:19 Прит. 11:13

+ 20:20 Прит. 30:11, Прит. 30:17

+ 20:21 Прит. 13:11

+ 20:22 Прит. 24:29,

+ 20:23 Прит. 11:1, Прит. 16:11, Прит. 20:10,

+ 20:24 Прит. 16:1, Прит. 16:9, Прит. 19:21

+ 20:29 Прит. 16:31

+ 21:2 Прит. 16:2, Прит. 24:12, Лук. 16:15

+ 21:4 Прит. 6:17

+ 21:5 Прит. 14:23, Прит. 10:4

+ 21:6 Прит. 20:21

+ 21:9 Прит. 19:13, Прит. 21:9, Прит. 25:24, Прит. 27:15

+ 21:11 Прит. 19:25

+ 21:14 Прит. 17:8

+ 21:18 Прит. 11:8

+ 21:19 Прит. 19:13, Прит. 25:24, Прит. 27:15

+ 21:23 Прит. 12:13, Прит. 13:3

+ 21:24 Прит. 1:22

+ 21:25 Прит. 13:4

+ 21:27 Прит. 15:8,

+ 21:28 Прит. 19:5

+ 22:2 Прит. 29:13

+ 22:3 Прит. 27:12

+ 22:4 Прит. 3:16, Прит. 8:18

+ 22:5 Прит. 15:19

+ 22:9 Прит. 19:17

+ 22:10 Прит. 26:20

+ 22:11 Прит. 16:13

+ 22:13 Прит. 15:19, Прит. 19:24, Прит. 26:13

+ 22:14 Прит. 2:16, Прит. 23:27,

+ 22:15 Прит. 13:24

+ 22:16 Прит. 28:22

+ 22:17 Прит. 5:1, Прит. 24:23

+ 22:23 Прит. 23:11

+ 22:27 Прит. 20:16

+ 22:28 Прит. 23:10

+ 23:4 Прит. 28:20,

+ 23:5 Прит. 27:24,

+ 23:10 Прит. 22:28

+ 23:11 Прит. 19:25, Прит. 22:23

+ 23:13 Прит. 13:24, Прит. 19:18, Прит. 22:15

+ 23:17 Прит. 3:31, Прит. 24:1

+ 23:18 Прит. 24:14

+ 23:20 Прит. 20:1,

+ 23:22 Прит. 1:8

+ 23:27 Прит. 22:14, Прит. 2:16,

+ 23:28 Прит. 7:12

+ 23:31 Прит. 20:1

+ 24:1 Прит. 1:15, Прит. 3:31, Прит. 4:14, Прит. 23:17, Прит. 24:19

+ 24:4 Лук. 16:11

+ 24:5 Прит. 21:22

+ 24:6 Прит. 11:14, Прит. 15:22, Прит. 20:18

+ 24:9 Прит. 3:34, Прит. 21:24

+ 24:12 Прит. 16:2, Прит. 21:2,

+ 24:14 Прит. 23:18

+ 24:18 Прит. 17:5

+ 24:19 Прит. 23:17, Прит. 24:1

+ 24:20 Прит. 13:9

+ 24:23 Прит. 18:5, Прит. 28:21

+ 24:24 Прит. 17:15,

+ 24:28 Прит. 19:5, Прит. 25:18

+ 24:29 Прит. 20:22

+ 24:34 Прит. 6:10-11,

+ 25:1 Прит. 1:1, Прит. 10:1,

+ 25:5 Прит. 16:12

+ 25:6 Лук. 14:8-11

+ 25:11 Прит. 15:23

+ 25:13 Прит. 13:17

+ 25:16 Прит. 27:7

+ 25:18 Прит. 12:18, Прит. 19:5, Прит. 24:28

+ 25:24 Прит. 19:13, Прит. 21:9, Прит. 21:19

+ 25:25 Прит. 15:30

* 25:26 Тагьриз – гуцӀойо лъи йоьхчаш гилъилло хъаранди (колодец).

+ 26:1 Прит. 17:7, Прит. 19:10, Прит. 26:8

+ 26:3 Прит. 10:13, Прит. 19:29

+ 26:8 Прит. 26:1

+ 26:12 Прит. 28:11, Прит. 29:20

+ 26:13 Прит. 22:13

+ 26:15 Прит. 15:19, Прит. 19:24

+ 26:20 Прит. 16:28, Прит. 22:10

+ 26:22 Прит. 18:8

+ 27:1 Лук. 12:19-20,

+ 27:4 Прит. 6:34

+ 27:5 Прит. 28:23

+ 27:7 Прит. 25:16

+ 27:10 Прит. 17:17

+ 27:12 Прит. 22:3

+ 27:13 Прит. 20:16

+ 27:15 Прит. 19:13, Прит. 21:9, Прит. 25:24

+ 27:20 Прит. 15:11,

+ 27:21 Прит. 17:3

+ 27:24 Прит. 23:5,

* 28:4 Къанон – Муса авараглидой Аллагьли йоᴴвакъолла̄ тели амрована жугьутӀалли чара гаьчӀел йовал нуцӀоцас оьмролас йегабалла̄ къацӀцӀа̄ гьинодана.

+ 28:6 Прит. 19:1

+ 28:8 Прит. 13:22

+ 28:9 Прит. 15:8

+ 28:10 Прит. 26:27

+ 28:11 Прит. 26:12

+ 28:12 Прит. 11:10, Прит. 28:28, Прит. 29:2

+ 28:15 Прит. 19:12

+ 28:18 Прит. 10:9

+ 28:19 Прит. 12:11

+ 28:20 Прит. 19:2, Прит. 21:5, Прит. 23:4

+ 28:21 Прит. 18:5, Прит. 24:23,

+ 28:22 Прит. 22:16

+ 28:23 Прит. 29:5, Прит. 27:5

+ 28:25 Прит. 13:10, Прит. 15:18

+ 28:27 Прит. 19:17

+ 28:28 Прит. 28:12

+ 29:1 Прит. 1:25, Прит. 6:15

+ 29:2 Прит. 11:10, Прит. 28:12, Прит. 28:28

+ 29:3 Прит. 10:1, Прит. 15:20, Лук. 15:13, Лук. 15:30

+ 29:5 Прит. 28:23

+ 29:8 Прит. 11:11

+ 29:11 Прит. 12:16

+ 29:13 Прит. 22:2

+ 29:14 Прит. 16:12

+ 29:15 Прит. 10:1, Прит. 17:25

+ 29:17 Прит. 13:24

+ 29:20 Прит. 26:12

+ 29:22 Прит. 15:18

+ 29:23 Прит. 11:2, Прит. 16:18, Прит. 18:12, Прит. 15:33, Прит. 18:12

+ 29:25 Лук. 12:4

+ 29:26 Прит. 19:6

+ 30:5 Прит. 2:7

+ 30:11 Прит. 20:20

+ 30:12 Прит. 16:2

+ 30:17 Прит. 20:20

+ 30:18 Прит. 6:16

+ 30:22 Прит. 19:10

+ 30:25 Прит. 6:6-8

+ 31:3 Прит. 7:26

+ 31:4 Прит. 20:1,

+ 31:10 Прит. 12:4, Прит. 3:15

+ 31:15 Прит. 20:13

+ 31:20 Прит. 22:9

+ 31:31 Прит. 11:16