Мукаддес Китап
Author: Мукаддес Китап Терҗиме Институты
Date: 2018-09-17T07:50:36.548251+00:00

Гириш

Гириш

1. Гелип чыкыш

2. Сөзлүк

Элиңиздәки Мукаддес Китап хер бир адам үчин иң ваҗып китапдыр! Бу китап аркалы адамзат өз Ярадыҗысы Худайы танап, Онуң биз үчин ниетлән аҗайып максадыны өвренер ве иман эдип, бакы яшайша эе болар. Бейик патыша болан Давут пыгамбер Худайың Сөзи барада өз мезмурларының биринде: «Сениң сөзүң – чыра аякларыма, ол – ягтылык мениң ёдама» дийип айдяр. Худайың Сөзи, догрудан-да, хер бир ынсаның дурмушы үчин чырадыр, йөрейән ёлуны ягтылдян нурдур! Гой, Худай бу китабы окаян хер бир ынсана пәхим-пайхас берип, Өз Сөзүниң уммасыз байлыгыны оңа багыш этсин!

Китапларың атлары

Мукаддес Китабың дүзүмине гирйән китапларың атлары дүрли-дүрлүдир:

- •Китап я-да онуң эсасы бөлеги белли бир адам тарапындан язылып, шол адамың ады билен атландырыляр, мысал үчин, «Сүлейманың пәхимлери».

- •Китап хайсыдыр бир адам барада язылып, шол адамың адына лайыклыкда атландырыляр, мысал үчин, «Рут».

- •Китап ысрайыл халкының тарыхының хайсыдыр бир дөврүни беян эдип, шол дөвүрдәки вакалара, ягдайлара лайыклыкда атландырыляр, мысал үчин, «Ысраыыл сердарлары». Булар барада хас гиңишлейин маглуматы алмак үчин, хер китабың башында берилйән гириш бөлүмине гөз айлаң.

Мукаддес Китабың дүзүмине гирйән китаплар шу топарлара бөлүнйәр:

- •Көне Әхт

- ◦Төврат (Гелип чыкыш – Канун таглыматы)

- ◦Ир дөвүрдәки пыгамберлер; бу китаплар топары кәвагт «Тарыхы китаплар» дийлип хем атландырыляр (Ешува – Патышалар (Икинҗи китап))

- ◦Язгылар, шейле топара Зебур ве Сүлейманың пәхимлери ялы китаплар гирйәр. (Йыл язгылары – Нагмалар нагмасы)

- ◦Бейлеки пыгамберлер (Ишая – Малакы)

- •Тәзе Әхт

- ◦Хош хабарлар. Муңа дөрт китап дегишли болуп, олар дүрли адамлар тарапындан языландыр. Олар өзлериниң шаят болан вакаларыны беян эдйәрлер.

- ◦«Ресулларың ишлери» атлы китап Лука тарапындан языландыр. Ол бу китапда Иса Месихиң гөге гөтериленден соң болан вакалары беян эдйәр.

- ◦Хатлар. Булар Павлус, Петрус ве Ёханна ялы авторларың месихи йыгнаклара язан хатларыдыр.

- ◦«Ёханна гелен аянлык» эдебиятың айратын гөрнүши болуп, онда Худайдан гелен гөрнүшлер ве аянлыклар беян эдилйәр.

Ёкарда агзалан китаплар топлумларының хер бири өзүне махсус болан жанрда языландыр. Шонуң үчин-де окыҗы китабы оканда, онуң жанр айратынлыгыны хасаба алмалыдыр.

«Көне Әхт» ве «Тәзе Әхт» китапларына гошмача сөзбашылар берилйәр. «Көне Әхтиң» дүзүмине пыгамберлериң китапларының хем гирйәндигине гарамаздан, оңа түркмен окыҗыларына гиңден таныш болан «Төврат» ве «Зебур» диен гошмача сөзбашылар берилди. «Тәзе Әхт» китабына «Инҗил» диен гошмача сөзбашы берилсе-де, онуң дүзүмине «Инҗилден» башга китаплар ве иманлылар йыгнакларына язылан хатлар гирйәр.

Худайың атлары

Көне Әхт китабы түркмен дилине асыл нусгадан, ягны еврей дилинден терҗиме эдилди. Бу китабың еврей дилиндәки асыл нусгасында Худайың бирнәче ады душ гелйәр. Онуң «Элохим» ады хас көп уланылып, ол түркмен дилине «Худай» дийип терҗиме эдилди. Онуң бейлеки ады Яхве болуп, ол хем «Худай» диймеги аңладяр. Бу ат түркмен дилине «Реб» дийип терҗиме эдилди. «Реб» сөзи Худайың әхт баглашан, Өзүни халкына аян эден я-да ынсан кешбинде пейда болан ягдайларына дегишли вакаларда уланылды. Худайың «Эл-Шаддай» ады түркмен дилине «Гудратыгүйчли» дийип, «Эл-Элён» болса «Бейик Худай» дийип терҗиме эдилди. Худайың китапда сейрек душ гелйән «Адонай» ады «Таңры» дийип терҗиме эдилди. Херекет эдйән, бейик ишлери амала ашырян Худайы суратландырмак үчин еврей дилинде утгашдырылып уланылан «Яхве Элохим» ады түркмен дилине «Худайымыз Реб» дийип терҗиме эдилди.

Тәзе Әхт китабының асыл нусгасы грек дилинде язылып, онда Худай бабатда «куриос» диен сөз уланыляр. Китабың язга гечирилен дөврүнде бу сөз «ага» я-да «хоҗайын, эе» диймеги аңладярды. Көне Әхтиң грек дилиндәки терҗимесинде Худайың «Яхве» ве «Адонай» атлары хем «куриос» дийип терҗиме эдилендир. Шонуң үчин-де, Тәзе Әхт китабында адамлар Иса Месихе «куриос» дийип йүзлененлеринде, Оны Худай хөкмүнде кабул эдендиклери әшгәр боляр. Шейле ягдайларда «куриос» сөзи түркмен дилине «Реб» дийип терҗиме эдилди. Мундан башга-да, Иса Месих өлүмден диреленден соң Оңа Куриос Иса Месих дийип йүзленилип, бу ат түркмен дилине «Реббимиз Иса Месих» дийип терҗиме эдилди.

Мукаддес Язгылар ве тарыхы вакалар

Мукаддес Язгыларда беян эдилйән вакалара долы ве догры дүшүнмек үчин, олара шол дөвүрде болуп гечен тарыхы вакалар билен умумы багланышыкда гарамалыдыр. Ашакда Мукаддес Язгыларда беян эдилен тарыхы дөвүрлериң ве империяларың ады берилйәр:

1.Ыбрайым пыгамбериң дөврүне ченли болуп гечен вакалар. Худай дүнйәни ярадяр. Ол Адам атаны ве Хов энәни ярадып, олары Эрем багында ерлешдирйәр. Эмма олар Худайың эмрини бозансоңлар, Эремден махрум эдилйәрлер. Оларың несли көпелип, ер йүзүне яйраяр, гүнә ичинде яшап, өз дурмушларына гүмра болуп, Яраданы унудяр. Худайың муңа җуда гахары гелип, тутуш адамзады ёк этмеги ниет эдинйәр. Ол Өз ниетини берҗай этмек үчин, ер йүзүне элхенч сил иберйәр-де, Нух пыгамбер билен онуң машгаласындан башга тутуш адамзады ёк эдйәр. Хава, Худай шол силде диңе Нух пыгамбери ве онуң машгаласыны халас эдйәр, себәби олар дири Худая иман эдип, Оңа сежде эдйәрдилер. Беян эдилйән вакаларың шу тапгыры Нухуң несиллериниң Бабыл минарасыны гуршы ве тутуш адамзадың несил дарагтының дөрейши билен тамамланяр.

2.Ыбрайым пыгамбер барадакы вакалар. Хич перзенди болмадык Ыбрайым пыгамбере Худай бир огул берҗекдигини, ондан бейик бир миллет яратҗакдыгыны вада берйәр. Мундан башга-да, Худай пыгамбере онуң неслине «бал билен сүйт акян» Кенган топрагыны-да мирас берҗекдигини вада эдйәр. Ыбрайым пыгамбер вада берлен юрда гөчүп, ол ерде чадырда бир чарвадар кимин яшаяр. Худай Ыбрайымың агтыгы Якуба «Ысрайыл» дийип ат берйәр. Ысрайылың он ики оглы болуп, олар тутуш халкың несилбашылары боляр. Ысрайылың Юсуп атлы сөйгүли оглы доганлары тарапындан Мүсүр гулчулыгына сатылса-да, Худай оны ялңыз гоймаяр. Юсуп пыгамбер Худайың көмеги билен тутуш Мүсүр юрдунда икинҗи дереҗели адам боляр. Ол ачлык дөврүнде тутуш юрды ве өз атасының машгаласыны халас эдйәр. Онуң несли Мүсүрде җуда көпелйәр, эмма Юсуп пыгамбер арадан чыкандан соң, олар Мүсүр юрдунда гул болярлар.

3.Мүсүрден чыкыш ве вада эдилен топрагы эелемек барадакы вакалар:

а.Муса Ысрайылың неслини мүсүр гулчулыгындан азат эдйәр. Ысрайылың огулларындан дөрән тирелер чөлде Худая эерип, Ондан Мукаддес Кануны кабул эдйәрлер. Худай олара леви тиресини руханычылыга беллемеги ве Өзи үчин мукаддес чадыры ясамагы буюряр. Бу чадыр Худая сежде этмек үчин ниетлененди.

б.Ешува ысрайыллары Ыбрайым пыгамбере вада берлен топрага – Кенгана гетирйәр. Олар бу топрагы шол ерде яшап йөрен тирелерден басып алярлар. Бу тирелериң аглаба бөлеги Нух пыгамбериң Хам ве Яфес атлы огулларының несиллериди. Ыбрайым пыгамбер болса Нух пыгамбериң новбахар оглы Самың неслиди. Ысрайылың душманлары болан аммонлар ве моваплар болса Лутуң несиллериди. Басылып алнан юрт он ики бөлеге бөлүнип, ысрайыл тирелериниң арасында биҗе боюнча пайланыляр. Юсубың ики оглундан ики тире эмеле гелйәр, себәби Ысрайыл пыгамбер дүнйәден өтмәнкә олары өз огуллары хөкмүнде кабул эдип, ак пата берипди. Шонуң үчин-де, он ики бөлеге бөлүнен топрак Ысрайылың он бир оглуның несиллериниң арасында мүлк хөкмүнде пайланыляр. Ысрайылың Леви оглуның несиллери болса руханычылыга беллененсоңлар, топракдан хич мүлк алмаярлар, себәби Ысрайыл Худайы Реббиң Өзи оларың мүлкүди.

4.Он ики тирәниң бир патышалыгы эмеле гетириши барадакы вакалар:

а.Шавул патыша Ысрайылың илкинҗи патышасы боляр. Соңра Давут пыгамбер Ысрайыла патыша боляр ве он ики тирәни бирлешдирип, бир миллети эмеле гетирйәр--де, өз чәклерини гиңелдйәр.

б.Сүлейман пыгамбер Реббе сежде этмек үчин дүнйәде деңи-тайы болмадык ыбадатхананы гуряр.

5.Патышалыгың бөлүнмеги барадакы вакалар. Сүлейман пыгамбер арадан чыкандан соң, онуң ики оглуның арасында уруш башланяр. Юрдуң демиргазыгындакы он тире Сүлейманың огулларының бирини голдап, Ысрайыл патышалыгыны эмеле гетирйәр. Яхуда ве бенямин тирелери болса Сүлейманың бейлеки оглуны голдап, юрдуң гүнортасында Яхуда патышалыгыны эмеле гетирйәр. Яхуда ве Ысрайыл патышалыклары пыгамберлериң язгыларында көп ятланыляр. Демиргазык патышалыгы бабыллылар тарапындан басылып алыняр, илаты болса Бабыла сүргүн эдилйәр.

6.Сүргүнлик дөври ыбадатхана вейран эдилйәр, гүнорта патышалыгы болан Яхуданың абрайлы ве гөрнүкли адамлары, машгалалары бабыллылар тарапындан есир алыняр.

7.Дикелдиш дөври – Парс империясы дөрәнден соң яхудылара өз ватанына, Ысрайыла доланмак ругсат эдилйәр. Олар өз юрдуна доланып, шәхери ве ыбадатхананы дикелдйәрлер.

8.Көне ве Тәзе Әхтиң аралыгындакы дөвүр – Македония империясы. Ортаер деңзи македониялылар тарапындан басылып алыняр. Македонлар грек дилини яйрадып, билим улгамыны өсдүрип яйбаңландырярлар.

9.Иса Месихиң дурмушы ве хызматы. Шол дөвүрде яхудылар Рим империясына гарашлы болуп, онуң беллән патышаларының голастында яшаярдылар. Шейле патышаларың бири-де Хирод болуп, ол Рим императорына долы гарашлы болупдыр.

10.Илкинҗи месихилер йыгнагы. Иса Месих гөге гөтериленден соң, Оңа иман эденлериң саны барха артяр. Гүйчли ызарланмалара, сөгүлмелере ве эҗирлере гарамаздан, оларың саны барха көпелйәр. Месихи йыгнаклар Орта Гүндогардан Рим империясының Азия велаятына (хәзирки Түркие), хатда Европа юртларына ченли яйраяр.

Мукаддес Язгыларың жанрлары

Мукаддес Язгыларың терҗимесинде үч дүрли жанр: кысса (беян этме), гошгы (я ак гошгы) ве гошгы жанрында язылан проза уланылды. Гошгы жанрында язылан проза долы капыя эе болмаса-да, гошгы ялы окаляр. Шонуң үчин-де, шейле жанрда язылан пыгамберлик китаплары терҗиме эдиленде, олар гошгы гөрнүшде реҗеленди. Еврей шыгрыетинде «параллелизм» усулы гиңден уланыляр. Шейле усулда язылан гошгуларың биринҗи сетиринде беян эдилйән пикир икинҗи сетиринде гайталанып, манысы хас гиңишлейин дүшүндирилйәр.

Голязмалар

Көне Әхт китабы түркмен дилине еврей дилинде язылан Масоретик текстлеринден терҗиме эдилди. Бу Масоретик текст Библия Хебрайиканың соңкы неширинде чап эдилди. Зерурлыгың дөрән ягдайларында шу нешириң теклип эден алтернатив дүшүндирмелеринден хем угур алнып, олара дегишли чыкгытлар берилди. Тәзе Әхт китабы грек дилиндәки голыазмадан (Бирлешен Мукаддес китап җемгыети, 4‑нҗи нешири) терҗиме эдилди. Бу гөрнүшдәки аятларың Текстус Ресептус билен тапавутлы болан ягдайларында олара хем дегишли чыкгытлар берилди.

Чыкгытлар

Терҗимеде чыкгытларың бирнәче гөрнүшлери уланылды. Оларың иң йөнекейи окыҗа дүшнүксиз я-да нәбелли болан сөзе дүшүндириш берйәр. Шейле сөзлер китабың ахырында берилйән Сөзлүкде хем ерлешдирилендир. Чыкгытларың ене бир гөрнүши терҗиме эдилен асыл нусгадакы аятларың башга гөрнүшиниң бардыгыны хем гөркезйәр. Шейле аятларың арасындакы тапавут җикме-җик гөркезилмесе-де, хайсы асыл нусгадан алнандыгы мәлим эдилйәр.

Өлчег бирликлери

Мукаддес Язгыларың терҗимесинде өлчег бирликлерини аңлатмак үчин мысгал, гадак, батман ялы гадымы көне түркмен өлчег бириклери уланылды. Оларың хәзирки дөвүрдәки такмынан өлчегини гөркезмек үчин дегишли чыкгытлар берилди. Шейле-де, чыкгытларда көне еврей ве грек өлчеглери уланылды. Сиз бу өлчег бирликлерини китабың ахырында берилйән таблисада гөрүп билерсиңиз.

Салгыланма аятлары

Тәзе Әхтиң китапларында Көне Әхтден мысал гетириленде, онуң хайсы китапдан алнандыгыны гөркезмек үчин салгыланма аятлары берилйәр. Бу окыҗа аядың я-да бабың асыл мазмуныны тапмагы еңиллешдирмек максады билен эдилди.

Мукаддес Язгыларың стили

Мукаддес Язгыларың стили өзболушлыдыр. Себәби онуң асыл нусгасының язылан дөврүндәки дурмуш ягдайларының, дәп-дессурларының кәбирлери түркмен дурмушы ве медениети үчин нәтанышдыр. Шоңа гөрә-де, терҗимечилер асыл нусганың манысының түркмен окыҗысына дүшнүкли болмагы үчин бу ише өрән сересаплы чемелешдилер. Олар асыл нусганың манысының үйтгедилмегине я-да тесвирленмегине ёл бермезлик үчин, оны сөзме-сөз терҗиме этмекден я-да диңе манысыны терҗиме этмекден гача дурдулар. Өңде гойлан меселәниң кын боландыгына гарамаздан, терҗиме адаты окыҗа дүшнүкли болуп, манысының арасса, анык ве тебигы болмагы үчин сада дилде эдилди. Терҗиме стилиниң дүрли болмагы терҗимелериң хем дүрли боляндыгыны аңладяр. Шонуң үчин-де, хайсыдыр бир терҗимәни башга терҗиме билен деңешдирип, онуң нәдогры эдилендигини айтмак ерликсиздир. Терҗимелериң бирмеңзеш болуп, адалгаларың я-да җүмлелериң башгача, окыҗа хас дүшнүкли тәрде берилмеги ахмалдыр. Мундан башга-да, терҗимелериң хеммеси белли бир дереҗеде дүшүндирмелере эедир. Терҗимәниң довамында душ гелен икиманылы сөзлемлериң аглаба бөлегиниң дүшүндирилмелери окыҗының пайына галдырылды. Йөне манысы өрән чылшырымлы ве айдың болмадык аятларың кәбирлери садалашдырылып, окыҗа дүшнүкли болар ялы терҗиме эдилди. Шейле аятларың терҗимесинде көп алымлар тарапындан бу бабатда кабул эдилен дүшүндиришлерден угур алынды.

Мукаддес Китап Терҗиме институты

Көне Әхт

Гелип чыкыш

Гелип чыкыш

Гириш

- 1
- 2
- 3
- 4
- 5
- 6
- 7
- 8
- 9
- 10
- 11
- 12
- 13
- 14
- 15
- 16
- 17
- 18
- 19
- 20
- 21
- 22
- 23
- 24
- 25
- 26
- 27
- 28
- 29
- 30
- 31
- 32
- 33
- 34
- 35
- 36
- 37
- 38
- 39
- 40
- 41
- 42
- 43
- 44
- 45
- 46
- 47
- 48
- 49
- 50

Гелип чыкыш Төврадың илкинҗи китабыдыр. Онуң гадымы голязмасы еврейче языландыр. Китабың еврейче ады «гелип чыкыш» я-да «башда» диймеги аңладып, ол китабың илкинҗи сөзүдир. Бу китапда дүнйәниң ярадылышы, тутуш адамзадың, шол санда ысрайыл халкының гелип чыкышы беян эдилйәр.

Гелип чыкышың биринҗи бөлүминде (1 – 11‑нҗи баплар) Ыбрайым пыгамбериң дөврүне ченли болуп гечен вакалар ве шол дөвүрде яшан адамлар хакында гүррүң берилйәр.

Худайың ярадан затларының әхлиси аҗайыпды. Эмма илкинҗи ынсанлар: Адам ата ве Хов эне Ребби диңлемән, гүнәниң дүнйә аралашмагына себәп болдулар. Адамларың эдйән гүнәси гитдигисайы артып, Худайың сабыр кәсеси пүрепүр болансоң, Ол тутуш адамзады сил аркалы ёк этмеги йүрегине дүвди. Реб тутуш адамзатдан диңе Нух пыгамбери ве онуң машгаласыны аман галдырмак иследи, себәби олар Реббе ыбадат эдип, догручылдылар. Худай олара өзлерини, хайванларың ве гушларың хер гөрнүшинден бир җүбүтини халас этмек үчин, улы гәми ясамагы буюрды. Гәми тайяр боландан соң, хениз гөрлүп-эшидилмедик сил гелип, ер йүзүндәки әхли адамлары, җанлы--җандарлары ёк этди.

Силден соң Нух пыгамбериң несли ене-де ер йүзүне яйрады. Йөне оларың көпүси Реббе ыбадат этмеклерини бес этдилер.

Китабың галан бөлегинде (12 – 50‑нҗи баплар) Ыбрайым пыгамбер ве онуң машгаласы барадакы тарыхы вакалар беян эдилйәр. Ыбрайым пыгамбер Реббе иман эдип, өрән догручыл адамды. Ол Худайың гөркезен юрдуна – Кенган юрдуна өз машгаласы билен гөчди. Худай ондан бир бейик халк яратҗакдыгыны, бу халка шол юрды мирас берҗекдигини, онуң несли аркалы тутуш адамзады ялкаҗакдыгыны вада эдип, онуң билен әхт баглашды. Ыбрайым хем өзүниң хич перзендиниң ёкдугына гарамаздан, Худайың берен бу вадасына ынанды.

Йыллар гечйәрди, эмма Ыбрайым пыгамбер билен Сараның хениз-де чагалары ёкды. Шонда Сара өз гырнагы Хаҗары Ыбрайыма аяллыга берйәр. Шейдип, хезрети Ысмайыл дүнйә инйәр. Ыбрайым бу вада берлен огулдыр өйдүп, өрән бегенйәр. Эмма Худай вада берлен оглуң Ыбрайымың өз аялындан, ягны Сарадан догулҗакдыгыны ене-де бир гезек айдяр. Вагт гечип, вада эдилен огул, ягны хезрети Ысхак дүнйә инйәр. Эмма Худай сөйгүли оглуңы гурбанлык бер дийип, Ыбрайымың иманыны сынап гөрмекчи боляр. Ыбрайым Худайың сөзүнден чыкман, Ысхагы Оңа гурбанлык бермек үчин ханҗары ёкары галдыран пурсадында, Ол онуң иманының нәдереҗеде гүйчлүдигини гөрүп, гурбанлык үчин бир гоч берйәр. Ыбрайымың шейле иманы Худайың назарында догрулык сайыляр. Худай Ыбрайыма берен вадасыны берҗай эдип, онуң оглы Ысмайыл пыгамберден арап халкыны, оглы Ысхак пыгамберден болса еврей халкыны ярадяр.

Булардан башга-да, китапда Ыбрайым пыгамбериң оглы Ысхак ве агтыгы Якуп пыгамберлериң дурмушлары җикме-җик беян эдилйәр.

Ёкарда агзалып гечилен «әхт» дүшүнҗеси илкинҗи гезек Гелип чыкыш китабында душ гелйәр. Ата-бабалар берлен әхте миннетдар болансоңлар, Худая хөвес билен ыбадат эдйәрдилер, Оңа якма гурбанлыкларыны берйәрдилер. Ол Өзүни олара аян эден Худайдыр. «Якма гурбанлыгы» ве шулар ялы бирнәче гурбанлык адалгалары, хайванлар бабатдакы «харам» ве «халал» диен дүшүнҗелер хем илки Гелип чыкышда душ гелйәр.

Худай хезрети Ысмайыла-да, хезрети Ысхага-да бирнәче тирелериң несилбашылары болҗакдыкларыны вада эдйәр. Ол Ыбрайым пыгамбериң агтыгы Якуба «Ысрайыл» (Ысрайыл пыгамбер) дийип ат берйәр. Ысрайылың көрпе оглы Юсуп пыгамбер доганлары тарапындан Мүсүре гул эдилип сатыляр. Эмма Худайың берен акылдарлыгы ве башарҗаңлыгы аркалы Юсуп Мүсүриң хәкими боляр. Кенган юрдуна дүшен ачлык зерарлы Якубың доганлары Мүсүре гелип, ол ерде орнашярлар. Юсуп өз ата-бабаларының юрдунда узакда яшамалы боляндыгына гарамаздан, Худайың Өз халкына берен вадасыны бир гүн берҗай этҗекдигини билйәрди.

«Мениң санаглым долуп баряр, йөне Худай хөкман сизиң дадыңыза етишер. Худай сизи Мүсүрден чыкарып, Ыбрайыма, Ысхага ве Якуба вада эден топрагына элтер».

50:24

Мазмуны

- Дүнйәниң ве адамзадың ярадылышы 1:1–2:25

- Гүнәниң ве зорлугың башы 3:1-24

- Адам атадан Нух пыгамбере ченли болан дөвүр 4:1–5:32

- Нух пыгамбер ве сил 6:1–10:32
- Бабыл минарасы 11:1-9
- Самың несиллери 11:10-32

- Ата-бабалар: Ыбрайым, Ысхак, Якуп 12:1–35:29

- Ысавың несиллери 36:1-43
- Юсуп ве онуң доганлары 37:1–45:28
- Ысрайыллар Мүсүрде 46:1–50:26

1‑нҗи бап

Худай дүнйәни ве адамзады ярадяр

1^1Башда Худай гөги ве ери яратды+. 2Дүнйә шекилсиз бошлукды, сувларың йүзи түм-гараңкылык билен өртүленди. Сувуң йүзүнде Худайың Рухы перваз урярды.

3Худай: «Ягтылык болсун!» дийди. Ягтылык пейда болды. 4Худай ягтылыгың говудыгыны гөрүп, оны түмлүкден бөлүп айырды. 5Худай ягтылыгы гүндиз, түмлүги болса гиҗе дийип атландырды. Шейдип, гиҗе гечип, даң атды. Бу илкинҗи гүнди.

6Худай: «Сувларың аралыгында гүммез болсун ве ол сувы сувдан бөлүп айырсын!» дийди. 7Шейдип, Худай гүммез яратды. Ол гүммезиң астындакы сувы ёкарсындакы сувдан бөлүп айырды. 8Худай гүммези асман дийип атландырды. Шейдип, гиҗе гечип, даң атды. Бу икинҗи гүнди.

9Худай: «Асманың астындакы сувлар бир ере җемленсин ве гуры ер эмеле гелсин!» дийди. Бу шейле-де болды. 10Худай гуры ери ер, бир ере җемленен сувлары болса деңиз дийип атландырды. Худай мунуң говудыгыны гөрди. 11Соңра Худай: «Ерде хер дүрли өсүмликлер эмеле гелсин. Тохум берйән хер дүрли өсүмликлер ве тохумы мивесиниң ичинде болан хер дүрли мивели агачлар өссүн. Соңра оларың тохумларындан дүрли өсүмликлер ве агачлар гөгерсин» дийди. Бу шейле-де болды. 12Шейдип, ер тохум берйән хер дүрли өсүмликлери ве тохумы мивесиниң ичинде болан хер дүрли мивели агачлары өндүрди. Худай мунуң говудыгыны гөрди. 13Шейдип, гиҗе гечип, даң атды. Бу үчүнҗи гүнди.

14Худай: «Гүндизи гиҗеден айырмак үчин асманда шамчыраглар болсун. Гой, олар байрамчылыклары, гүнлери ве йыллары гөркезсин. 15Шамчыраглар асманың гүммезинде болуп, ер йүзүне ягты сачсынлар!» дийди. Бу шейле-де болды. 16Шейдип, Худай ики саны бейик шамчырагы – гүндизи доландырмак үчин улы шамчырагы, гиҗәни доландырмак үчин кичи шамчырагы хем-де йылдызлары дөретди. 17-18Ериң йүзүне ягтылык бермек, гүндиз билен гиҗәни доландырмак ве ягтылыгы гараңкылыкдан тапавутландырмак үчин, Худай олары асманда ерлешдирди. Ол мунуң говудыгыны гөрди. 19Шейдип, гиҗе гечип, даң атды. Бу дөрдүнҗи гүнди.

20Худай: «Гой, сув җанлы-җандарлардан долуп-дашсын ве гушлар хем асманың гүммезинде учсунлар» дийди. 21Шейдип, Худай әпет деңиз аждарларыны, сувда йүзйән дүрли сув җандарларыны ве дүрли гуш-гумрулары яратды. Ол мунуң говудыгыны гөрди. 22Худай: «Деңиз җандарлары өрңәң, көпелиң, деңизлери долдурың, ер йүзүндәки гушлар көпелиң» дийип, олара пата берди. 23Шейдип, гиҗе гечип, даң атды. Бу бәшинҗи гүнди.

24Худай: «Ер өз гөрнүшлерине гөрә җандарлары: маллары, сүйрениҗилери хем-де хайванлары өндүрсин» дийди. Бу шейле-де болды. 25Худай ер йүзүнде дүрли хайванлары, маллары хем-де сүйрениҗилери дөретди. Ол мунуң говудыгыны гөрди.

26Онсоң Худай: «Инди Өз кешбимизде, Өзүмизе меңзеш ынсаны ярадалың. Гой, олар балыкларың, гушларың, малларың, бүтин ер йүзүндәки хайванларың[*] ве әхли сүйрениҗилериң үстүнден хөкүм сүрсүнлер!» дийди.

27Шейдип, Худай Өз кешбинде ынсаны яратды,
хава, Худай оны Өз кешбинде яратды,
олары эркек ве аял эдип яратды+.

28Худай эркеге ве аяла: «Өрңәп, көпелип, ер йүзүни долдурың ве оңа эечилик эдиң; балыкларың, гушларың ве ер йүзүнде херекет эдйән бүтин җандарларың үстүнден хөкүм сүрүң» дийип пата берди. 29Худай олара: «Инди Мен сизе ер йүзүнде тохум берйән өсүмликлери ве тохумы мивесиниң ичинде болан мивели агачлары берйәрин, олар сизе иймит болар. 30Ердәки хайванларың, гөкдәки гушларың хеммесине ве бурнунда дирилик непеси болан ер йүзүнде херекет эдйән бүтин җандарлара әхли гөк отлары иймит үчин берйәрин» дийди. Бу шейле-де болды. 31Худай Өз ярадан затларының җуда говудыгыны гөрди. Шейдип, гиҗе гечип, даң атды. Бу алтынҗы гүнди.

2‑нҗи бап

2^1Шейдип, тутуш әлем-җаханың ве ондакы әхли затларың ярадылышы тамамланды. 2Худай единҗи гүнде әхли ишини тамамлап, шол гүн дынч алды. 3Худай единҗи гүни айратын гүн хөкмүнде ялкады, себәби Ол шол гүн әхли ярадыш ишлерини тамамлап, дынч алды.

Адам ата билен Хов эне Эрем багында

4Худайымыз Реб гөги ве ери яраданда болуп гечен вакалар шулардыр:

Худайымыз Реб ери ве гөги яраданда, 5-6ер йүзүнде хениз гырымсы агач ёкды, гөк от хем битмәнди, чүнки Худайымыз Реб ере ягыш ягдырманды ве ери беҗермек үчин энтек хич кими яратманды, эмма ериң астындан чыкан сув тутуш топрагы суварарды. 7Худайымыз Реб топракдан адам[*] ярадып, онуң бурнуна дирилик непесини үфледи. Шейдип, адам җанлы барлык болды+.

8Худайымыз Реб гүндогарда ерлешен Эремде[*] баг отурдып, адамы шол ерде ерлешдирди. 9Худайымыз Реб ол ерде сүйҗи, дүрли-дүрли овадан мивели агачлары гөгертди. Багың ортарасында ики саны дарагт: яшайыш дарагты хем-де ягшыны-яманы сайгарыш дарагты барды+.

10Эрем багыны суварян деря Эремиң ичинден акып гечип, багың гутаран еринде дөрт деря бөлүнйәр. 11-12Биринҗи деряның ады Пишондыр; ол деря алтына бай болан бүтин Хавыла юрдуның ичинден акып гечйәр. Ол ерде сап алтын, бдолах хем-де хакык диен гымматбаха дашлар бар+. 13Икинҗи деряның ады Гихондыр. Ол тутуш Куш юрдуның ичинден акып гечйәр. 14Үчүнҗи деряның ады Тигрдир. Ол Ашурың гүндогарындан акып гечйәр. Дөрдүнҗи болса Евфрат дерясыдыр+.

15Эрем багыны ишләп беҗерери ве оңа гөзегчилик эдери ялы, Худайымыз Реб адамы ол багда ерлешдирди. 16Худайымыз Реб адама шейле эмр этди: «Сен багдакы ислән агачларың мивесинден аркайын ийип билерсиң. 17Йөне ягшыны-яманы сайгарыш дарагтының мивесинден иймегин, чүнки шондан иен гүнүң сен хөкман өлерсиң».

18Худайымыз Реб: «Адама екелик ягшы дәл, оңа өзүне лайык көмекчи ярадайын» дийди.

19Худайымыз Реб әхли хайванлары, гушлары топракдан дөретди ве адамың олары атландырышыны гөрмек үчин, олары онуң янына гетирди. Адам әхли җанлы--җандарлара нәме ат берен болса, шол-да оларың ады болды. 20Шунлукда, адам әхли маллара, гушлара, әхли хайванлара ат берди. Йөне адамың өзүне лайык көмекчи тапылмады.

21Худайымыз Реб адамы агыр ука гидерди; адам укудака, Реб онуң бир гапыргасыны алып, бошап галан ерини эт билен өртди+. 22Худайымыз Реб адамың беденинден алан шол гапыргасындан аял яратды ве оны адамың янына гетирди. 23Адам оны гөрүп: «Ине, сүеги өз сүегимден, тени өз тенимдендир; ол аял болар, чүнки ол эркекден[*] алнандыр» дийди. 24Шол себәпден хем эркек ата-энесини ташлап, аялы билен биригйәр ве оларың икиси бир тен боляр+.

25Адам-да, онуң аялы-да ялаңачдылар, олар хениз утанманы билмейәрдилер.

3‑нҗи бап

Адам ата билен Хов эне Реббиң табшырыгыны бозярлар

3^1Худайымыз Реб тарапындан ярадылан хайванларының арасында иң мекири йыланды. Йылан аялдан: «Догруданам, Худай сизе багдакы агачларың хич биринден иймәң дийдими?» дийип сорады+. 2Аял йылана шейле җогап берди: «Багдакы агачларың мивелеринден иймәге бизиң ыгтыярымыз бар. 3Йөне Худай: „Сиз багың ортасындакы агаҗың мивесинден иймелем дәлсиңиз, оңа дегмелем дәлсиңиз, ёгсам өлерсиңиз“ дийди»+. 4Йылан аяла шейле дийди: «Ёк, ёк! Өлмерсиңиз. 5Шол агаҗың мивесинден дадан гүнүңиз, Худай сизиң гөзүңизиң ачылҗакдыгыны ве эдил Худай кимин болҗакдыгыңызы хем-де ягшыны-яманы сайгарҗакдыгыңызы билйәр». 6Аял бу агаҗың мивесиниң иймит үчин говудыгыны, гөзе якымлыдыгыны ве онуң акыл-пайхас берйәндигини гөрүп, ондан алып ийди. Янындакы адамсына-да берди, ол хем ийди+. 7Оларың гөзлери ачылды ве өзлериниң ялаңачдыкларыны билдилер. Олар инҗир агаҗының япракларыны бири-бирине бирлешдирип, өзлерине өртги эдиндилер.

8Салкын аралашанда, адам аялы билен багда гезмеләп йөрен Худайымыз Реббиң сесини эшидип, багдакы агачларың арасында Онуң хузурындан гизлендилер. 9Худайымыз Реб адамы чагырып: «Сен ниреде?» дийди. 10Адам: «Мен багда, Сениң сесиңи эшидип, горкуп гизлендим, чүнки мен ялаңачдым» дийди. 11Бейик Худай ондан: «Ялаңачдыгыңы саңа ким айтды? Ийме дийип гадаган эден агаҗымың мивесинден ийдиңми?» дийип сорады. 12Адам: «Мивәни Сениң маңа берен аялың алып берди. Мен хем ийдим» дийди. 13Худайымыз Реб аялдан: «Бу нәме этдигиң болды?!» дийип сорады. Аял: «Йылан маңа алдап ийдирди» дийди.

14Худайымыз Реб йылана:

«Шейле эдениң үчин,
әхли малларың ве хайванларың
иң нәлет сиңени сен боларсың.
Гарныңың үстүнде сүйренип гезерсиң сен,
өмүрбойы топракдан иймитленерсиң сен.
15Сениң билен аялың,
сениң тохумың билен аялың тохумының арасына,
душманчылык саларын Мен.
Ол сениң келләңи оврадар,
сен болса онуң дабанындан чакарсың» дийди+.

16Бейик Худай аяла шейле дийди:

«Гөврелилик дөврүңдәки хасратыңы хас артдырарын,
агыр бургы билен дограрсың чагаларыңы сен,
сен әриңе мейилли боларсың[*],
эмма ол хөкүм сүрер сениң үстүңден»+.

17Адама болса Бейик Худай шейле дийди:

«Сен аялыңың гепине гитдиң,

„Ийме“ дийип, гадаган эден агаҗымың мивесинден ийдиң.

Сениң эден ишиң себәпли, Мен топрагы нәлетләндирин.

Сен топракдан өмүрбойы мушакгатлык билен иймитленерсиң.

18Топрак саңа акбаш-яндак өндүрип берер.

Сен мейдан отларыны иерсиң.

19Сен ерден алнансың ве ере доланянчаң,
наны маңлай дериңи дөкүп иерсиң.

Чүнки топраксың сен ве ене-де топрага өврүлерсиң»+.

20Адам аялына Хов[*] дийип ат дакды, себәби Хов әхли яшаянларың энеси болды. 21Худайымыз Реб адам билен онуң аялына дериден эшиклер эдип, олары гейиндирди.

22Худайымыз Реб: «Ине, адам ягшыны-яманы сайгарып, Бизиң Биримиз кимин болды. Олар инди яшайыш дарагтына эл узадып, онуң мивесинденем ийип, эбеди яшаймасынлар» дийди+. 23Шоңа гөрә өз алнан топрагыны ишләп беҗерери ялы, Худайымыз Реб адамы Эрем багындан чыкарды. 24Ол адамы багдан ковды; соңра Ол яшайыш дарагтына барян ёлы горамак үчин, багың гүндогарында керуплар[*] хем-де айланып дуран ялынлы гылыҗы гойды.

4‑нҗи бап

Кабыл билен Хабыл. Илкинҗи ганхорлык

4^1Адам аялы Хова янашды. Хов хамыла болуп, Кабылы догурды. Хов: «Реббиң көмеги билен мен бир огул дүнйә индердим[*]» дийди. 2Соңра ол Кабылың доганы Хабылы догурды. Хабыл гоюн чопаны, Кабыл болса дайхан болуп етишди. 3Бирнәче вагтдан соң Кабыл топрагың мивесинден Реббе садака гетирди. 4Хабыл хем өз сүрүсиниң илкинҗи догланларының семизлеринден Реббе садака гетирди. Реб Хабылы ве онуң садакасыны кабул этди. 5Эмма Реб Кабылы ве онуң садакасыны кабул этмеди. Кабылың муңа гаты гахары гелип, йүзүни саллады. 6Реб Кабыла шейле дийди: «Нәме үчин гахарланяң? Нәме йүзүңи саллаярсың? 7Эгер сен догры иш этсең, кабул эдилмезмиң нәме? Эгер сен нәдогры иш этсең, гүнә босагада пейләп ятандыр; гүнәниң сениң үстүңден хөкүм сүреси гелер. Йөне сен гүнәниң үстүнден агалык этмелисиң!»+

8Кабыл өз доганы Хабыла: «Йөр, четрәге чыкалы»[*] дийди. Мейданда Кабыл Хабыла топулып, оны өлдүрди. 9Реб Кабылдан: «Доганың Хабыл ниреде?» дийип сорады. Ол: «Хабарым ёк, мен нәме доганымың сакчысымы?» дийди. 10Реб Кабыла шейле дийди: «Сен нәмелер этдиң?! Доганыңың ганы топракдан Маңа перят эдйәр. 11Инди сен нәлетлендиң ве доганыңың сениң элиң билен дөкүлен ганыны өзүне сиңдирен топракдан махрум болдуң. 12Сен нәче җан чексең-де, ер саңа хасыл бермез, сен ер йүзүнде гачгак хем сергездан боларсың». 13Кабыл Реббе: «Җезам чекерден агыр. 14Ине, бу гүн Сен мени мес топраклы ерден ковдуң. Мен Сениң хузурыңдан гизленип, ер йүзүнде гачгак ве сергездан боларын. Маңа душан, мени өлдүрер» дийди. 15Эмма Реб оңа: «Ёк! Кабылы өлдүрен адамдан еди гезек өч алнар» дийди. Реб Кабыла душаның оны өлдүрмези ялы, оңа беллик гойды+. 16Соңра Кабыл Реббиң хузурындан гидип, Эремиң гүндогарындакы Нот[*] юрдунда месген тутды.

17Кабыл аялына янашды. Онуң аялы хамыла болуп, Ханогы догурды. Кабыл гала бина эдип, оңа оглы Ханогың адыны дакды. 18Ханокдан Ират, Иратдан Мехуяйыл, Мехуяйылдан Метушаел, Метушаелден Лемек догулды. 19Лемек ики аял алды: оларың бириниң ады Ада, бейлекисиниңки болса Силлады. 20Ада Ябалы догурды. Ябал чадырда яшаян малдарларың атасыды. 21Онуң доганының ады Юбалды. Юбал лира ве түйдүк чалянларың атасыды. 22Силла Тубал-Кабылы догурды. Тубал-Кабыл бүрүнчден ве демирден дүрли гураллары ясаярды. Онуң Нагама атлы аял доганы барды.

23Лемек аялларына шейле дийди:

«Эй, Ада ве Силла,
маңа гулак асың!

Аялларым, сөзүми диңләң!

Мени яралан адамы өлдүрерин,
мени уран җуван йигиди өлдүрерин.

24Кабыл үчин еди гезек өч алынса,

Лемек үчин етмиш еди гезек өч алнар».

25Адам ене аялына янашды. Хов бир огул догурды. Ол: «Кабылың элинден өлен Хабылың дерегине Реб маңа башга бир огул берди» дийип, онуң адына Шис[*] дакды. 26Шисден хем бир огул догулды; ол онуң адына Энош дакды. Шол вагтдан башлап адамлар Реббе ыбадат эдип башладылар.

5‑нҗи бап

Адам атаның несиллери

5^1Адамың несиллери барадакы тарыхы язгылар шейледир. Худай ынсаны яраданда, оны Өз кешбинде яратды. 2Худай олары эркек ве аял эдип яратды; онсоң олара пата берип, олары «ынсан» дийип атландырды+. 3Адам йүз отуз яшындака, ондан өз кешбинде, өзүне меңзеш бир огул дүнйә инди. Ол оглуның адына Шис дакды+. 4Шис догландан соң, Адам секиз йүз йыл яшады ве ондан энчеме огул--гыз дүнйә инди. 5Шейдип, Адам җеми докуз йүз отуз йыл яшап дүнйәден өтди.

6Шис йүз бәш яшындака, ондан Энош догулды. 7Энош догландан соң, Шис секиз йүз еди йыл яшады ве ондан энчеме огул-гыз дүнйә инди. 8Шейдип, Шис җеми докуз йүз он ики йыл яшап дүнйәден өтди. 9Энош тогсан яшындака, ондан Кейнан догулды. 10Кейнан догландан соң, Энош секиз йүз он бәш йыл яшады ве ондан энчеме огул-гыз дүнйә инди. 11Шейдип, Энош җеми докуз йүз бәш йыл яшап дүнйәден өтди. 12Кейнан етмиш яшындака, ондан Махалалел догулды. 13Махалалел догландан соң, Кейнан секиз йүз кырк йыл яшады ве ондан энчеме огул-гыз дүнйә инди. 14Шейдип, Кейнан җеми докуз йүз он йыл яшап дүнйәден өтди. 15Махалалел алтмыш бәш яшындака, ондан Ерет догулды. 16Ерет догландан соң, Махалалел секиз йүз отуз йыл яшады ве ондан энчеме огул-гыз дүнйә инди. 17Шейдип, Махалалел җеми секиз йүз тогсан бәш йыл яшап дүнйәден өтди. 18Ерет йүз алтмыш ики яшындака, ондан Ханок догулды. 19Ханок догландан соң, Ерет секиз йүз йыл яшады ве ондан энчеме огул-гыз дүнйә инди. 20Шейдип, Ерет җеми докуз йүз алтмыш ики йыл яшап дүнйәден өтди. 21Ханок алтмыш бәш яшындака, ондан Метушела догулды. 22Метушела догландан соң, Ханок ене үч йүз йыл яшады ве Худайың хузурында гезди. Ондан энчеме огул-гыз дүнйә инди. 23Шейдип, Ханогың яшан гүнлери үч йүз алтмыш бәш йыл болды. 24Ханок Худайың хузурында гезди; соңра ол бирденкә гайып болды, себәби Худай оны Өз янына алыпды+. 25Метушела йүз сегсен еди яшындака, ондан Лемек догулды.

26Лемек догландан соң, Метушела еди йүз сегсен ики йыл яшады ве ондан энчеме огул-гыз дүнйә инди. 27Шейдип, Метушела җеми докуз йүз алтмыш докуз йыл яшап дүнйәден өтди. 28Лемек йүз сегсен ики яшындака, ондан бир огул дүнйә инди. 29Лемек: «Реббиң топрагы нәлетләндиги себәпли, биз агыр зәхмет чекмели болярыс. Бу чага бизиң элимизе агыр зәхмет чекмекден теселли берер» дийип, онуң адына Нух[*] дакды+. 30Нух догландан соң, Лемек бәш йүз тогсан бәш йыл яшады ве ондан энчеме огул--гыз дүнйә инди. 31Шейдип, Лемек җеми еди йүз етмиш еди йыл яшап дүнйәден өтди. 32Нух бәш йүз яшындака, ондан Сам, Хам ве Яфес дүнйә инди.

6-нҗы бап

Адамзадың бетпәллиги

6^1Бүтин дүнйәде адамлар көпелип башлап, олардан энчеме гызлар дүнйә инди. 2Ылахы барлыклар[*] бу ынсан гызларының оваданлыгыны гөрүп, олардан өз халанларыны аяллыга алдылар+. 3Шол себәпли Реб: «Мен адамзады эбедилик яшатмарын, чүнки олар тендир; онуң өмри йүз йигрими йыл болар» дийди+. 4Шол заманда хатда ондан гиҗрәкки дөвүрлерде-де, дүнйәде нефиллер[*] барды. Олар ылахы барлыклар билен ынсан гызларының несиллериди. Нефиллер гадым эйямдан бәри белли, ат-абрайлы гахрыманларды+.

5Реб бүтин дүнйәдәки адамзадың бетпәллигиниң җуда чөкдердигини, оларың калбындакы ой-пикирлериниң ве ниетлериниң хемише писликден долудыгыны гөрди+. 6Ол адамзады ярадандыгына өкүнди ве йүрекден гынанды+. 7Реб «Өз ярадан ынсанларымы хайванлар, сүйрениҗилер ве гушлар билен бирликде ер йүзүнден сүпүрип ташларын. Чүнки Мен олары ярадандыгыма өкүнйәрин» дийди. 8Йөне Нух Реббиң назарында мерхемет тапды.

Нух

9Нухуң машгаласының кыссасы шейледир. Нух өз дөвүрдешлериниң арасында догручыл хем таква адамды. Ол Худайың хузурында гезди+. 10Нухуң Сам, Хам, Яфес атлы үч оглы барды.

11Худайың назарында ер йүзи азгынчылыкдан ве зулумдан долуды. 12Худай ер йүзүндәки әхли җанлы-җандарларың азгынчылыга йүз урандыгыны гөрди. 13Худай Нуха шейле дийди: «Мен бүтин җанлы-җандарларың соңуна чыкҗак, чүнки олар зерарлы ер йүзи зулумдан долды. Мен олары ер билен биле ёк этҗек. 14Өзүңе серви агаҗындан бир гәми яса; онда отаглар ясап, гәмә ичинден хем дашындан шепбик чал. 15Гәмини шейле ясамалы: онуң узынлыгы үч йүз, гиңлиги элли ве бейиклиги отуз тирсек болсун. 16Оңа үчек-де[*] яса, үчегиң бойы бир тирсек болсун; гәминиң гапысыны гапдалдан ач. Гәмини ашакы, ортакы ве үстки гатлардан ыбарат эдип яса. 17Ине, Мен болса ер йүзүне сил гөндерип, гөклериң астындакы бурнунда дирилик непеси болан җанлы-җандарларың әхлисини ёк этҗекдирин; ер йүзүндәки затларың барысы өлер. 18Эмма Мен сениң билен әхт баглашарын. Сен огулларың, аялың хем гелинлериң билен гәмә мүнерсиң. 19Дири галмаклары үчин, бир эркек, бир уркачы эдип, җандарларың-да хер гөрнүшинден бир җүбүтини гәмә алып мүн. 20Дири галмак үчин гушларың, малларың ве сүйрениҗилериң херси өз тайы билен җүбүт-җүбүт болуп, сениң билен гәмә мүнерлер. 21Шейле хем сен өзүңе хем әхли хайванлара иймит болар ялы өз яның билен дүрли-дүмен азык-овкат алып мүн». 22Нух Худайың буйран затларының хеммесини ерине етирди.

7‑нҗи бап

Нух гәмә мүнйәр

7^1Реб Нуха шейле дийди: «Әхли машгалаң билен гәмә мүн, чүнки Мен сениң дөвүрдешлериңиң ичинден диңе сениң догручыл адамдыгыңы гөрдүм. 2-3Хайванларың тохумларыны ер йүзүнде дири сакламак үчин, оларың халал гөрнүшлериниң эркегинден ве уркачысындан еди җүбүт, харам гөрнүшлериниң эркегинден ве уркачысындан бир җүбүт, шейле хем гушларың эркегинден ве уркачысындан еди җүбүт ал. 4Чүнки Мен еди гүнден кырк гиҗе-гүндизләп ере ягыш ягдырып, Өз ярадан җанлы-җандарларымың әхлисини ер йүзүнден сүпүрип ташлаҗакдырын». 5Нух Реббиң буйран затларының хеммесини берҗай этди. 6Ере сил геленде, Нух алты йүз яшындады. 7Нух, онуң огуллары, аялы ве гелинлери силден гутулмак үчин гәмә мүндүлер. 8-9Худайың Нуха буйрушы ялы, халал ве харам хайванлар, гушлардыр сүйрениҗилер эркек ве уркачы җынсында җүбүт-җүбүт болуп, Нух билен гәмә мүндүлер. 10Еди гүнден соң ер йүзүни сил алды.

11Нухуң өмрүниң алты йүзүнҗи йылының икинҗи айының он единҗи гүни – хут шол гүн дүйпсүз чуңлугың әхли чешмелери бөвсүлди, асман сув бентлери кимин ачылды. 12Кырк гиҗе-гүндизләп, ер йүзүне дынман ягыш ягды. 13Шол гүн Нух, онуң огуллары Сам, Хам, Яфес, Нухуң аялы хем-де гелинлери гәмә мүндүлер. 14-15Әхли хайванлар, маллар, сүйрениҗилер ве гушлар – әхли ганат-перлилер херси өз тайына гөрә, бурнунда дирилик непеси болан җанлы-җандарларың хеммеси җүбүт-җүбүт болуп, Нух билен гәмә мүндүлер. 16Әхли эркек хем уркачы җанлы-җандарлар Худайың Нуха буйрушы ялы гәмә мүндүлер. Онсоң Реб гәминиң гапысыны япды. 17Ер йүзүнде сил кырк гүн довам этди. Сув гитдигисайы җошды ве гәми ерден ёкары гөтерилди. 18Ерде сув җошуп, җуда көпелди; гәми сувда йүзүп йөрди. 19Сув ерде шейле бир җошды велин, хатда ер йүзүндәки бар белент даглар-да сувуң ашагында галды. 20Сув дагларың депесинден он бәш тирсек ёкары галды; дагларың үсти сув билен өртүлди. 21Ер йүзүнде херекет эдйән җанлы-җандарларың әхлиси, гушлар-да, маллардыр хайванлар-да, сүйрениҗилердир ынсанлар-да ёк болдулар. 22Гуры ердәки бурнунда дирилик непеси болан җанлы--җандарларың хеммеси өлди. 23Реб ер йүзүндәки әхли җанлы-җандарлары сүпүрип ташлады; ынсанлар, маллар, хайванлар, сүйрениҗилер ве гушлар ер йүзүнден сүпүрилип ташланды. Диңе Нух ве онуң янындакылар дири галдылар. 24Тутуш ер йүзүни йүз элли гүнләп сил алды.

8‑нҗи бап

Нух гәмиден чыкяр

8^1Нух хем-де онуң билен гәмиде болан хайванлардыр малларың әхлисини Худай ятдан чыкарманды. Худай ерде шемал өвүсдирди; сув чекилмәге башлады.

2Дүйпсүз чуңлугың чешмелери бекленди,
Гөклериң пенҗирелери япылды,
Гөкдәки ягыш диңди.

3Сув ер йүзүнден кем-кемден чекилди; йүз элли гүнден соң сув песелди. 4Гәми единҗи айың он едиси гүни Арарат дагларында сакланды+. 5Онунҗы ая ченли сув песелмегини довам этди; онунҗы айың бири гүни дагларың башы гөрүнди.

6-7Кырк гүнден соң Нух өз ясан гәмисиниң пенҗиресини ачды-да, бир гарганы чыкарып, учурып гойберди; гарга тә ер гураянча учуп гезиберди. 8Соңра сувуң ерден долы чекилендигини я-да чекилмәндигини билмек үчин Нух бир кепдерини учурып гойберди. 9Кепдери гонара ер тапман, онуң янына гәмә доланып гелди, чүнки ериң йүзи энтек хем сув билен өртүленди. Нух элини узадып кепдерини тутды-да, оны өз янына гәмә алды. 10Нух еди гүн гарашандан соң, ене-де кепдерини учурып гойберди. 11Кепдери агшам онуң янына доланып гелди. Бу гезек онуң агзында зейтун агаҗының тәзе ёлнан япрагы барды. Нух сувуң ерден чекилендигине гөз етирди. 12Ол ене еди гүн гарашандан соң, кепдерини үчүнҗи гезек иберди. Кепдери бу сапар ызына доланмады.

13Нухуң өмрүниң алты йүз биринҗи йылының илкинҗи айының бирине сув ерден чекилипди. Нух гәминиң үчегини сөкүп, даш-төверегине серетди; ериң йүзи сарыгыпды. 14Икинҗи айың йигрими едисине ер бүтинлей гурады. 15-17Реб Нуха: «Аялың, огулларың ве гелинлериң билен гәмиден чык. Яныңда бар болан җанлы-җандарларың әхлисини – әхли хайванлары: гушлары, маллары, сүйрениҗилери өзүң билен гәмиден алып чык. Гой, олар ериң йүзүне яйрап, өрңәп көпелсинлер» дийди+. 18Нух аялы, огуллары ве гелинлери билен гәмиден чыкды. 19Әхли хайванлар, әхли сүйрениҗилер, әхли гушлар – ер йүзүнде херекет эдйән бүтин җандарлар өз гөрнүшлери билен гәмиден чыкдылар. 20Нух Реббе гурбанлык сыпасыны гурды; ол халал хайванлардыр гушларың бирнәчесини алды-да, олары гурбанлык сыпасының үстүнде гоюп, Реббе якма гурбанлык берди+. 21Реб якымлы ысы алып, Өз янындан шейле дийди: «Мундан бейләк ер хич хачан ынсан зерарлы нәлетленмез, чүнки онуң калбындакы пәли-ниети яшлыгындан бәри писдир. Мен инди хич хачан бүтин җанлы-җандарлары шу эдишим ялы хеләклемерин+. 22Индиден бейләк ерде экишдир орумың, аңзакдыр җөвзаның, томусдыр гышың хем-де гиҗе-гүндизиң өмүрбойы ызы үзүлмез».

9-нҗы бап

Худай Нух билен әхт эдйәр

9^1Худай Нуха хем-де онуң огулларына шейле пата берди: «Өрңәң, көпелиң, ер йүзүни долдурың+. 2Әхли хайванлар, гушлар, сүйрениҗилер ве балыклар сизден җуда горкуда яшарлар; оларың хеммеси сизиң ыгтыярыңыза берилйәр. 3Җанлы-җандарларың әхлиси сизе иймит болар; эдил гөк өсүмликлери бершим ялы, оларың хеммесини Мен сизе берйәрин+. 4Йөне оларың этини ганы билен иймәң. Җан гандадыр+. 5Сизиң ганыңызы дөкене өлүм җезасыны берерин. Адам өлдүрен ислендик хайвана я-да ынсана Мен җеза берерин. 6Кимде-ким бир ынсаның ганыны дөксе, онуң ганы хем ынсан тарапындан дөкүлсин. Чүнки Худай ынсаны Өз кешбинде ярадандыр+. 7Сиз өрңәп, көпелиң ве ер йүзүне яйраң».

8Худай Нуха ве онуң огулларына йүзленип, шейле дийди: 9-10«Мен инди сиз ве сизден соңкы гелҗек неслиңиз билен, шейле хем сизиң билен гәмиден чыкан әхли җандарлар: гушлар, маллар ве ер йүзүндәки хайванларың бары билен әхт баглашярын. 11Мен сизиң билен әхт баглашярын. Инди хич хачан бүтин җанлы-җандарлар сил билен хеләкленмез ве тутуш ер йүзүни вейран этҗек сил гелмез. 12Мениң сиз хем-де сизиң билен болан әхли җандарлар билен несилден-несле эдйән эбедилик әхтимиң нышаны шудур: 13булутларың арасында ерлешдирен әлемгошарым Мениң дүнйә билен эден әхтимиң нышаны болар. 14-15Ериң йүзүни булут өртүп, булутларың арасында әлемгошар гөрненде, Мен сизиң ве әхли җанлы-җандарлар билен эден әхтими ятларын. Мундан бейләк Мен хич хачан бүтин җанлы-җандарлары сил билен хеләклемерин. 16Булутларда әлемгошар пейда болан махалы оны гөрүп, Мен ер йүзүниң әхли җанлы-җандарлары билен эден бакы әхтими ятларын». 17Худай Нуха: «Ер йүзүндәки әхли җанлы-җандарлар билен Мениң баглашан әхтимиң нышаны, ине, шудур» дийди.

Нух ве онуң огуллары

18Сам, Хам, Яфес Нухуң гәмиден чыкан огулларыды. (Хам Кенганың атасыды.) 19Нухуң үч оглы шуларды. Тутуш ер йүзүниң ынсанлары шулардан яйрады. 20Нухуң өзи дайханды. Ол илки билен үзүм агачларыны отуртды. 21Ол шерап ичип, ондан серхош болуп, өз чадырының ортарасында ялаңач ятырды+. 22Кенганың какасы Хам өз какасының ялаңачдыгыны гөрүп, муны бейлеки ики доганына хабар берди+. 23Сам билен Яфес гейим алып, оны омузларына атдылар ве еңселейин йөрәп барып, какаларыны гейиндирдилер. Олар йүзлерини башга тарапа өврүп, какаларының ялаңачлыгыны гөрмедилер. 24Нух серхошлыгындан ачылансоң, көрпе оглуның өзүне нәме эдендигине гөз етирип шейле дийди:

25«Кенгана нәлет сиңсин,
ол доганларының элинде,
гулларың гулы болсун.

26Самың Худайы Реббе алкыш болсун!

Кенган Сама гул болсун.

27Худай Яфеси өрңетсин[*],

Яфесиң несиллери Самларың чадырларында яшасын,

Кенган Яфесе гул болсун».

28Нух силден соң ене үч йүз элли йыл яшады. 29Ол җеми докуз йүз элли яшап дүнйәден өтди.

10-нҗы бап

Нухдан дөрән миллетлер

10^1Нухуң огуллары Самың, Хамың хем-де Яфесиң несиллери шулардыр. Силден соң олардан шу чагалар догулды.

2Яфесиң несиллери: Гомер, Магок, Мадай, Яван, Тубал, Мешек ве Тирас. 3Гомериң несиллери: Ашкеназ, Рипат ве Тогарма. 4Яваның несиллери: Элиша, Таршыш, Китим ве Доданым+. 5Булардан деңиз якасында яшаян миллетлер яйрады. Ине, Яфесиң несиллери шуларды. Оларың херси өз миллетлерине гөрә, өз юртларында месген тутуп, хер тирәниң өзүне махсус болан дили барды.

6Хамың несиллери: Куш, Мүсүр, Пут ве Кенган. 7Кушуң несиллери: Себа, Хавыла, Сабта, Рагама ве Сабтека. Рагаманың несиллери: Шеба ве Дедан+. 8Кушдан ене Нимрот догулды; ол ер йүзүнде илкинҗи эдермен уршуҗыды. 9Нимрот Реббиң хузурында батыр авчы болуп етишди. Шол себәпден хем ил арасында: «Реббиң хузурындакы Нимрот ялы батыр авчы» дийилйәр. 10Башда Нимродың шалыгы Шингар юрдундакы Бабыл, Эрек, Акат хем Калне галаларының дөрдүсини өз ичине алярды. 11-12Нимрот ол юртдан Ашура чыкып, Ниневәни, Рехоботири, Каланы хем-де Ниневе билен бейик гала болан Каланың аралыгындакы Ресени бина этди+. 13-14Мүсүр лутларың, анамларың, лехабларың, наптухларың, патрусларың, каслухларың ве капторларың атасыды; каслухлардан хем пилиштлилер гелип чыкды. 15-18Кенгандан онуң новбахар оглы Сидон, соңра Хет догулды. Кенган ябусларың, аморларың, гиргашларың, хивилериң, аркларың, синлериң, арватларың, семарларың ве хаматларың хем атасыды. Соңра Кенган тирелери думлы-душа яйрадылар. 19Оларың арачәги Сидондан Герара хем-де Газа ченли, Газадан Содома, Гомора, Адма, Себойыма ве Лаша ченли барып етди. 20Ине, Хамың несиллери шуларды. Оларың херси өз миллетлерине гөрә, өз топракларында месген тутуп, хер тирәниң өзүне махсус болан дили барды.

21Яфесиң агасы Самдан-да энчеме огул дүнйә инди. Ол еврейлериң[*] атасыды+. 22Эйлам, Ашур, Арпакшат, Лут ве Арам Самың несиллеридир. 23Ус, Хул, Гетер ве Маш Арамың несиллеридир. 24Арпакшатдан Шела, Шеладан Эбер догулды. 25Эберден ики огул дүнйә инди, оларың бириниң ады Пелекди, онуң дөврүнде дүнйәдәки халк бөлүнипди[*]; онуң доганының ады Ёктанды. 26Ёктандан Алмодат, Шелеп, Хасармавет, Ера, 27Хадорам, Узал, Дикла, 28Обал, Абымайыл, Шеба, 29Опыр, Хавыла ве Ёбап догулды. Буларың хеммеси Ёктаның несиллеридир+. 30Олар Меша билен Сепар аралыгындакы гүндогар дагларда месген тутдулар. 31Ине, Самың несиллери шуларды. Оларың херси өз миллетлерине гөрә өз топракларында месген тутуп, хер тирәниң өзүне махсус болан дили барды.

32Нухуң огулларындан миллетлери боюнча эмеле гелен тирелер шулардыр. Силден соң олардан энчеме миллетлер дөрәп, олар тутуш ер йүзүне яйрадылар.

11‑нҗи бап

Бабыл минарасы

11^1Тутуш ер йүзүнде бир дил, бирмеңзеш сөзлер барды. 2Адамлар гүндогардан гөчүп баряркалар, Шингар юрдунда бир дүзлүгиң үстүнден гелип, шол ерде месген тутдулар+. 3Олар бири-бирлерине: «Гелиң, керпич ясап, оны говы биширелиң» дийишдилер. Олар гурлушык үчин дашың ерине керпич, палчыгың ерине болса шепбик уландылар. 4Соңра олар: «Ер йүзүне дагаман, өзүмизден бир ат галдырарымыз ялы, гелиң, бир гала ве депеси гөге етип дуран минара гуралың» дийишдилер. 5Реб ынсанларың гурян галасыны хем-де минарасыны гөрмек үчин ашак инди. 6Реб: «Гөрсене, олар бир халк, оларың диллери-де бир. Бу оларың ниетиниң башлангыҗыдыр; олар инди өз гөвүнлерине гелен затларыны этмекден сакланмазлар. 7Гелиң, ашак инелиң-де, бири-бириниң гепине дүшүнмез ялы, оларың дилини гарышдыралың» дийди. 8Шейдип, Реб ынсанлары бүтин ер йүзүне даргатды; олар гала гурмаларыны бес этдилер+. 9Шоңа гөрә-де, шол гала Бабыл дийип ат дакылды, чүнки Реб шол ерде әхли ынсанларың дилини гарҗашдырып[*], олары бүтин ер йүзүне даргадыпды.

Самың несиллери

10Самың несиллери шулардыр. Силден ики йыл соңра, Сам йүз яшындака, ондан Арпакшат догулды. 11Арпакшат догландан соң, Сам ене бәш йүз йыл яшады ве ондан энчеме огул-гыз дүнйә инди. 12Арпакшат отуз бәш яшындака, ондан Шела догулды. 13Арпакшат Шела догландан соң ене дөрт йүз үч йыл яшады ве ондан энчеме огул-гыз дүнйә инди. 14Шела отуз яшындака, ондан Эбер догулды. 15Шела Эбер догландан соң ене дөрт йүз үч йыл яшады ве ондан энчеме огул-гыз дүнйә инди. 16Эбер отуз дөрт яшындака, ондан Пелек догулды. 17Пелек догландан соң Эбер ене дөрт йүз отуз йыл яшады ве ондан энчеме огул-гыз дүнйә инди. 18Пелек отуз яшындака, ондан Регув догулды. 19Регув догландан соң Пелек ене ики йүз докуз йыл яшады ве ондан энчеме огул-гыз дүнйә инди. 20Регув отуз ики яшындака, ондан Серук догулды. 21Серук догландан соң Регув ене ики йүз еди йыл яшады ве ондан энчеме огул-гыз дүнйә инди. 22Серук отуз яшындака, ондан Нахор догулды. 23Нахор догландан соң Серук ене ики йүз йыл яшады ве ондан энчеме огул-гыз дүнйә инди. 24Нахор йигрими докуз яшындака, ондан Тера догулды. 25Тера догландан соң Нахор ене йүз он докуз йыл яшады ве ондан энчеме огул-гыз дүнйә инди. 26Тера етмиш яшындака, ондан Ыбрам, Нахор хем-де Харан догулды.

Тераның несиллери

27Тераның несиллери шулардыр. Терадан Ыбрам, Нахор ве Харан догулды. Харандан Лут догулды. 28Харан өз догдук меканында, бабыллыларың Ур галасында какасы Тера дирикә арадан чыкды. 29Ыбрам билен Нахор өйлендилер; Ыбрамың аялының ады Серай, Нахорыңкы болса Милкады. Милка Хараның гызыды. Харан Исканың хем какасыды. 30Серай өнелгесизди; онуң чагасы ёкды. 31Тера оглы Ыбрамы, агтыгы Хараның оглы Луты, гелни болан Ыбрамың аялы Серайы өз янына алып, Кенган топрагына гитмек үчин бабыллыларың Ур галасындан чыкып гайтды. Олар Харана гелип, шол ерде месген тутдулар. 32Тера ики йүз бәш яшында Харанда арадан чыкды.

12‑нҗи бап

Реб Ыбрамы сайлаяр

12^1Реб Ыбрама шейле дийди: «Өз юрдуңы, ковумдашларыңы ве атаңың хоҗалыгыны ташла-да, Мениң саңа гөркезҗек үлкәме гит+.

2Сенден бейик миллет ярадып,
Мен сени ялкарын,
адыңы арша гөтерерин,
башгалар сен аркалы ялканарлар
бири-бирлерине пата берерлер.
3Сени ялканы ялкарын,
сени нәлетләни-де нәлетләрин;
Ер йүзүндәки әхли миллетлер
сен аркалы пата аларлар»+.

4Ыбрам Реббиң айдышы ялы ёла дүшди. Лут хем онуң билен биле гитди. Харандан чыкып гайданда, Ыбрам етмиш бәш яшындады. 5Ол аялы Серайы, доганының оглы Луты хем-де Харандакы әхли мал-мүлкүни ве гулларыны алып, Кенган юрдуна тарап ёла дүшди. Олар Кенгана гелдилер. 6Ыбрам Кенганың ичи билен Шекемиң голайындакы Моредәки дуб агаҗына ченли гитди. Ол дөвүрлерде кенганлар шол ерде яшаярдылар.

7Реб Ыбрама гөрнүп: «Мен шу юрды сениң неслиңе берҗек» дийди. Ыбрам ол ерде өзүне гөрнен Реббе гурбанлык сыпасыны ясады. 8Соңра ол ерден Бейтелиң гүндогарындакы даглыга тарап гитди. Ол гүнбатардакы Бейтел ве гүндогардакы Ай галаларының арасында өз чадырыны дикди. Ыбрам ол ерде Реббе гурбанлык сыпасыны ясап, Реббе ыбадат этди. 9Соңра ол бир ерден башга ере гөчүп-гонуп, гүнорта тарап ёлуны довам этдирди.

Ыбрам билен Серай Мүсүрде

10Кенганда газаплы ачлык башланды. Шоңа гөрә, ачлык гутарянча, Ыбрам вагтлайын Мүсүре гитди+. 11Олар Мүсүре голайланларында, Ыбрам аялы Серая: «Мен сениң җуда овадан аялдыгыңы билйәрин. 12Мүсүрлилер сени гөрүп: „Бу онуң аялы“ диерлер; онсоң олар мени өлдүрерлер, сени болса дири галдырарлар. 13Оларың сен үчин маңа ягшылык эдерлери ве сениң үстүң билен мениң җанымың халас болары ялы, сен олара: „Мен онуң аял доганы“ дий» дийди+.

14Ыбрам Мүсүре геленде, мүсүрлилер Серайың җуда овадандыгыны гөрдүлер. 15Серайы гөрен фараоның көшк эмелдарлары фараона Серайың гөзеллигини тарыпладылар. Хатын көшге әкидилди. 16Серайың хатырасына фараон Ыбрама ягшылык этди. Ол Ыбрама доварлар, өкүзлер, эшеклер, гул-гырнаклар ве дүелер берди. 17Реб Ыбрамың аялы Серай себәпли фараон ве онуң көшгүндәки адамлара элхенч кеселлер билен эҗир чекдирди. 18Шонда фараон Ыбрамы янына чагырып: «Мени нә гүнлере салдың?! Серайың өз аялыңдыгыны нәме үчин маңа айтмадың? 19Нәме үчин сен „Ол мениң аял доганым“ дийдиң? Мен Серайы өзүме аяллыга алдым-а! Ине, сениң аялың, оны ал-да, гүмүңи чек!» дийди. 20Фараон Ыбрам барада өз адамларына буйрук берди. Олар Ыбрамы аялыдыр бар эмләги билен Мүсүрден өз ёлуна угратдылар.

13‑нҗи бап

13^1Ыбрам аялыны хем әхли эмләгини алып, Мүсүрден чыкып, Негеп чөлүне гитди. Лут хем онуң янындады.

Ыбрам билен Лут бири-биринден айрылышярлар

2Ыбрам җуда байды. Онуң сүри-сүри овнуклы-ирили маллары, алтын-күмүшлери барды. 3-4Ыбрам Негеп чөлүнден гайтды ве бир ерден башга ере гөчүп-гонуп, Бейтеле етди. Ол Бейтел билен Айың аралыгындакы өңки чадыр дикен ерине барды ве өңки ясан гурбанлык сыпасының янында Реббе ыбадат этди.

5Ыбрам билен биле гелен Лутуң хем овнуклы-ирили маллары ве чадырлары барды. 6Маллары җуда көп болансоң, олара өри дарлык этди. Шол себәпли хем олар биле яшап билҗек дәлдилер. 7Шейдип, Ыбрамың чопанлары билен Лутуң чопанларының арасында дава-җенҗел турды. Шол дөвүрлерде кенганлар билен перизлер хем Кенган топрагында яшаярдылар. 8Шонда Ыбрам Лута: «Өз арамызда-да, чопанларымызың арасында-да дава-җенҗел болмасын. Биз гарындашдырыс+. 9Ине, тутуш юрт сениң өңүңде яйылып ятыр. Биз айрылышалы. Сен сага гитсең, мен сола гидерин, сен сола гитсең, мен сага гидерин» дийди.

10Лут даш-төверегине гөз айлап, Иордан дересиниң Согара ченли эдил Реббиң багы, Мүсүр топрагы ялы, бу ериң бол сувдан ганандыгыны гөрди. Бу Реббиң Содомы ве Гомораны вейран этмезинден өңди+. 11Лут өзүне Иордан дересини сайлап алып, гүндогара тарап ёла рована болды. Шейдип, олар айрылышдылар. 12Ыбрам Кенганда, Лут болса Иордан дересиндәки галаларда дүшледилер. Лут чадырыны Содомың четинде дикди. 13Содомың халкы пис ишлери билен Реббе гаршы улы гүнә этдилер+.

Ыбрам Хеброна гөчйәр

14Лут айрылып гиденден соң, Реб Ыбрама шейле дийди: «Хәзирки отуран ериңден демиргазыга ве гүнорта, гүндогара ве гүнбатара гөзүңи айла. 15Гөрйән тутуш юрдуңы Мен саңа хем-де сениң неслиңе эбедилик берҗекдирин+. 16Сениң неслиңи эдил ериң чәгелери кимин сан-саҗаксыз эдерин. Эгер ериң чәгелери саналып билинйән болса, онда сениң неслиң-де саналып билнер+. 17Бар, өзүңе берилҗек топрага бойдан-баша айланып чык. Мен оны саңа берҗек».

18Шейдип, Ыбрам гөчүп, Хеброның голайындакы Мамрәниң дуб токайҗыгына гелди ве шол ерде дүшләп, Реббе гурбанлык сыпасыны ясады.

14‑нҗи бап

Ыбрам Луты халас эдйәр

14^1Омрапел Шингарың, Арёк Эласарың, Кедорлагомер Эйламың, Тидал болса Гойимиң патышасыды. 2Булар Содом шасы Бераның, Гомора шасы Биршаның, Адма шасы Шинабың, Себойым шасы Шемебериң ве Согар дийип атландырылян Бала шасының гаршысына урша башладылар. 3Олар Сиддим дересинде, ягны Өли деңизде өз гүйчлерини бирлешдирдилер+. 4Бу шалар он ики йыллап, Кедорлагомере гуллук этдилер, он үчүнҗи йыл болса оңа гаршы баш гөтердилер. 5-6Он дөрдүнҗи йылда Кедорлагомер ве онуң билен бирлешен шалар, Аштероткарнайымда рапалары, Хамда зузылары, Шавекирятайымда эймимлери ве чөл этегиндәки Эйлпарана ченли узалып гидйән Сегир дагларында хорылары дерби-дагын этдилер+. 7Олар Сегир дагларындан ызларына өврүлип, Эйнмишпат (ягны Кадеш) галасына гелдилер ве амалеклериң тутуш топрагыны басып алып, Хасесон Тамарда яшаян аморлары-да еңлише сезевар этдилер+. 8-9Онсоң Содом, Гомора, Адма, Себойым ве Бала, ягны Согар шалары сөвеш мейданына чыкдылар ве бәш ша болуп, Сиддим дересинде дөрт шаның: Эйлам шасы Кедорлагомериң, Гойим шасы Тидалың, Шингар шасы Омрапелиң, Эласар шасы Арёгың гаршысына сөвеше гирдилер+.

10Сиддим дереси ичи шепбикли чукурлардан долуды. Содом билен Гомора шалары гачып баряркалар, оларың адамларындан кәбирлери шол чукурлара йыкылдылар, бейлекилери болса даглара гачдылар. 11Дөрт ша болса Содомы ве Гомораны талап, олҗа алан әхли мал-мүлкүдир азыкларыны алып гитдилер. 12Олар Ыбрамың доганының оглы Луты-да әхли мал-мүлки билен биле әкитдилер. Ол хем Содомда яшаярды.

13Гачып гутуланлардан бири гелип, болан ваканы Ыбрам еврее хабар берди. Шол вагтлар Ыбрам Эшкол билен Анериң доганы амор Мамрәниң дуб токайҗыгының гапдалында яшаярды. Олар Ыбрамың аркадашларыды.

14Өз доганының оглы Лутуң есир дүшендигини эшидип, хоҗалыгында доглуп, сөвеше түргенлешдирилен үч йүз он секиз саны эсгериң өңүне дүшүп, Ыбрам Дана ченли шол дөрт шаның ызындан ковды+. 15Ыбрам эсгерлерини топарлара бөлүп, гиҗе шаларың үстүне чозуп, олары дерби-дагын этди. Соңра Ыбрам олары ене Дамаскдан демиргазыкда ерлешен Хобаха ченли ковды. 16Ыбрам олҗа алан әхли мал-мүлкүни, доганының оглы Луты, онуң әхли эмләгини, аяллары хем халкы ызына гайтарып гетирди.

Мәликсадык Ыбрама пата берйәр

17Ыбрам Кедорлагомери ве онуң янындакы шалары дерби-дагын эдип геленден соң, Содом шасы оны гаршыламак үчин Шаве дересине, ягны ша җүлгесине гитди+. 18Бейик Худайың руханысы болан Салим шасы Мәликсадык Ыбрама чөрек билен шерап гетирди+. 19Ол Ыбрама пата берип:

«Ери-гөги ярадан Бейик Худай Ыбрамы ялкасын!

20Душманларыны онуң элине берен

Бейик Худая алкыш болсун!» дийди.

Ыбрам әхли задың ондан бирини Мәликсадыга берди+. 21Онсоң Содом шасы Ыбрама: «Мениң адамларымы ызына бер, әхли мал-мүлки болса өзүң ал» дийди. 22-23Ыбрам Содом шасына шейле дийди: «„Ыбрамы мен гурпландырдым“ диймезиң ялы, саңа дегишли затларың хич бирини, хатда бир гушаҗыгы я-да сапаҗыгы хем алмаҗакдыгыма Ери-гөги ярадан Бейик Худайың – Реббиң адындан ант ичйәрин. 24Йөне йигитлериң иен иймитлери муңа дегишли дәлдир. Шейле хем мениң билен гиден Анер, Эшкол ве Мамре хем өз пайларыны алсынлар».

15‑нҗи бап

Реб Ыбрам билен әхт эдйәр

15^1Шу вакалардан соң Ыбрама гөрнүш аркалы Реббиң сөзи аян болды. Реб оңа шу сөзлери айтды: «Ыбрам, горкма! Мен сениң галканыңдырын, сениң сылагың җуда улы болар»+. 2Ыбрам: «Эй, Хөкмүрован Реб, Сен маңа нәме берҗек? Мениң хениз-де перзендим ёк. Хоҗалыгым дамасклы Элигезере мирас галар. 3Сен маңа перзент бермәнсоң, хоҗалыгымдакы гулум маңа мирасдар болар» дийди. 4Ыбрама Реббиң шу сөзи аян болды: «Ол сениң мирасдарың болмаз, өз билиңден өнҗек сениң мирасдарың болар». 5Соңра Реб Ыбрамы дашары чыкарып: «Асмана серет. Сен шол гөрүнйән йылдызлары санап билсең санай. Сениң шонча-да неслиң болар» дийди+. 6Ыбрам Реббе иман этди ве Реб оны догры хасаплады+.

7Реб Ыбрама: «Шу юрда эе болмагың үчин, сени бабыллыларың Ур галасындан чыкаран Реб Мендирин» дийди. 8Ыбрам: «Эй, Хөкмүрован Реб! Өзүмиң шу топрагың эеси болҗакдыгымы мен нәдип билерин?» дийди+. 9Реб оңа: «Маңа үчяшар гөле, үчяшар гечи, үчяшар гоч, гумры хем-де яш кепдери гетир» дийди. 10Ыбрам гетирип, оларың херсини ики бөлеге бөлди ве хер бөлеги бейлеки бөлегиниң гаршысында гойды. Йөне ол гушлары бөлмеди+. 11Ыбрам ләшлериң үстүнде айланышян чайкеллери ковды.

12Гүн яшып барярка, Ыбрамы агыр укы басмарлады; онуң үстүне элхенч горкы ховпы абанды+.

13Реб Ыбрама шейле дийди: «Сен шуны билип гойгун: сениң неслиң ят топракда гелмишек хем гул болуп яшар ве шол ериң халкы олары дөрт йүз йыллап эзер+. 14Эмма Мен сениң неслиңи гул эден миллетиң җезасыны берерин. Шондан соң олар уммасыз мал-мүлки билен ол ерден чыкарлар+.

15Сен болса узак яшарсың, асудалыкда өлүп, ата-бабаларыңа говшарсың. 16Неслиңиң дөрдүнҗи аркасы бу ере доланып гелер, чүнки аморларың гүнәси хениз җеза алмак дереҗесине етенок»+.

17Гүн яшып, гараңкы дүшенде, түссели оҗак хем-де ялынлы чыра гөрнүп, булар хайван бөлеклериниң арасындан гечипмиш.

18-21«Мүсүр дерясындан тә бейик Евфрат дерясына ченли узалып гидйән шу юрды: кейнлериң, кенизлериң, кадмонларың, хетлериң, перизлериң, рапаларың, аморларың, кенганларың, гиргашларың ве ябусларың яшаян юрдуны Мен сениң неслиңе берйәндирин» дийип, хут шол гүн Реб Ыбрам билен әхт эдишди+.

16-нҗы бап

Хаҗар ве Ысмайыл

16^1Ыбрамың аялы Серай оңа чага догруп бермеди. Серайың Хаҗар атлы мүсүрли бир гырнагы барды. 2Бир гүн Серай Ыбрама: «Серед-ә, Реб мени чага догурмакдан саклады. Сен мениң гырнагым билен ят. Белки, ол маңа чага догруп берер» дийди. Ыбрам Серайың сөзүне гулак асды. 3Шейдип, Серай мүсүрли гырнагы Хаҗары өз адамсы Ыбрама аяллыга берди. (Бу вака болуп геченде, Ыбрам Кенганда он йыл яшапды.)

4Ыбрам Хаҗар билен ятды ве Хаҗар гөврели болды. Хаҗар өзүниң гөврелидигини биленден соң, өз бикесине йигренч билен серетди. 5Серай Ыбрама: «Мениң мертебәмиң песелмегине сен себәп болдуң! Өз гырнагымы сениң гойнуңа берен мендирин. Ол өзүниң гөврелидигини билени бәри маңа йигренч билен середйәр. Икимизден хайсымызың мамладыгымызы, гой, Реб чөзсүн» дийди+.

6Ыбрам Серая: «Гырнагың өз элиңде. Сен оңа ислән задыңы эт» дийди. Шунлукда, Серай Хаҗара җуда ёвуз дарашып уграды. Хаҗар ондан гачып гитди.

7-8Реббиң перишдеси Хаҗары чөл ичиндәки, Шур ёлундакы сув гөзбашындан тапды. Ол ондан: «Эй, Серайың гырнагы Хаҗар, ниреден гелип, нирә барярсың?» дийип сорады. Хаҗар: «Бикәм Серайдан гачып барярын» дийип җогап берди+. 9Реббиң перишдеси Хаҗара: «Бикәң янына долан-да, оңа табын бол» дийди. 10Реббиң перишдеси сөзүни довам эдип, Хаҗара: «Сениң неслиңи шейле бир көпелдерин велин, хатда олары санап-да болмаз.

11Сен хәзир гөврели; сениң бир оглуң болар.

Сен онуң адына Ысмайыл дакарсың,
чүнки Реб сениң ахы-налаңы эшитди[*].

12Ол гулан ялы бир адам болар.

Ол хер кесе, хер кес хем оңа гаршы болар.

Ол өз доганларының хич бири билен оңушмаз».

13«Мен, хакыкатдан-да, өзүме үнс берйән Худайы гөрдүм» дийип, Хаҗар өзи билен геплешен Ребби «Гөрйән Худай» дийип атландырды. 14Шоңа гөрә-де Кадеш билен Бередиң арасындакы ол гуйы «Беер-лахайрой»[*] дийип атландырыландыр.

15Хаҗар Ыбрама бир огул догруп берди. Ыбрам оглуның адына Ысмайыл дакды. 16Хаҗар Ысмайылы догранда, Ыбрам сегсен алты яшындады.

17‑нҗи бап

Ыбрайым сүннетленйәр

17^1Ыбрам тогсан докуз яшындака, Реб оңа гөрнүп, шейле дийди: «Мен Гудратыгүйчли Худайдырын. Сен Мениң назарымда гез ве таква бол. 2Мен сениң билен әхт эдерин ве саңа җуда көп несил берерин». 3-4Шол вагт Ыбрам Онуң өңүнде йүзин дүшди. Худай оңа шейле дийди: «Сениң билен эдйән әхтим, ине, шудур: сен көп миллетлериң атасы боларсың; 5индиден бейләк сениң адың Ыбрам дәл-де, Ыбрайым болар, чүнки Мен сени көп миллетлериң атасы[*] эдйәрин+. 6Мен сени җуда өрңедерин. Сенден миллетлер хем шалар дөрәр. 7Мен сениң билен ве сениң неслиң билен несилден-несле довам этҗек эбедилик әхт баглашарын. Мен сениң хем-де сениң неслиңиң Худайы боларын. 8Хәзирки гелмишек болуп яшап йөрен ериң болан Кенган юрдуны тутушлыгына Мен саңа хем-де неслиңе эбедилик мүлк эдип берерин. Мен оларың Худайы боларын».

9Худай сөзүни довам эдип, Ыбрайыма шейле дийди: «Сен ве сениң неслиң несилден-несле Мениң әхтими берҗай этмелисиңиз. 10Сиз Мениң сен ве сениң гелҗекки неслиң билен эдйән әхтимиң шертлерини берҗай этмелисиңиз. Араңыздакы эркеклериңизиң әхлисини сүннетлемелисиңиз. 11Уҗыдыңызың пүрчүгини кесдирип, сүннетлениң. Сүннет сиз билен Мениң арамдакы әхтиң нышаны болар. 12Мундан бейләк өз неслиңизден, шейле хем өзүңизден болман, кесекилерден сатын алан гулларыңыздан доглан эркек чагаларың хеммеси секиз гүнлүккә сүннетленмелидир+. 13Сениң өз хоҗалыгыңда доглан гулларың-да, сатын алан гулларың-да сүннетленмелидир. Шейле этмек билен, сизиң тениңиз Мениң сиз билен эден әхтимиң бакыдыгыны гөркезер. 14Уҗыдының пүрчүгини кесдирип, сүннетленмедик эркек әхти бозан адам хөкмүнде өз халкының арасындан чыкарылсын».

15Худай Ыбрайыма: «Инди аялыңың адыны Серай дийип тутма. Мундан бейләк онуң ады Сара[*] болар. 16Мен Сараны ялкарын; ондан саңа бир огул хем берерин. Мен Сараны ялкарын; ол энчеме миллетлериң энеси болар. Онуң неслинден шалар дөрәр» дийди. 17Ыбрайым Онуң өңүнде йүзин дүшди; соңра ол гүлүп, ичинден: «Йүз яшындакы адамданам, хей, чага доглармы?! Тогсан яшындакы Сара-да бир чага догруп билерми?!» дийди. 18Соңра Ыбрайым ене Худая: «Ысмайылы мирасдарым хөкмүнде кабул этседиң!» дийди. 19Худай шейле дийди: «Ёк! Хут өз аялың Сара саңа бир огул догруп берер. Сен онуң адына Ысхак[*] дакарсың. Мен онуң өзи ве тутуш несли билен эбедилик әхт баглашарын. 20Мен сениң Ысмайыл хакда айданыңы-да эшитдим. Мен Ысмайылы ялкап, өрңедип, оны җуда көпелдерин. Ондан он ики саны тиребашы дөрәр. Мен Ысмайылдан улы миллет дөредерин. 21Эмма Мен Өз әхтими гелҗек йылың хут шу пурсадында Сарадан догулҗак Ысхак билен баглашарын». 22Худай Ыбрайым билен эден гүррүңини тамамлап ёкары гөтерилди.

23Ыбрайым Худайың өзүне буйрушы ялы, хоҗалыгындакы эркеклериң хеммесини, оглы Ысмайылы, өз хоҗалыгында доглан гуллары ве сатын алан гулларыны хут шол гүнүң өзүнде сүннетледи. 24Ыбрайым тогсан докуз яшында сүннетленди. 25-26Онуң оглы Ысмайыл он үч яшында сүннетленди. Ыбрайым билен онуң оглы Ысмайыл бир гүнде сүннетленди. 27Ыбрайымың хоҗалыгындакы эркеклериң әхлиси, онуң хоҗалыгында доглан гуллары-да, кесекилерден сатын алан гуллары-да онуң билен биле сүннетлендилер.

18‑нҗи бап

Үч мыхман

18^1Бир гүн Гүнүң җокрама ыссы вагтында Ыбрайым Мамрәниң дуб токайҗыгының янындакы чадырының агзында отырка, оңа Реб гөрүнди. 2Ыбрайым төверегине середип, аңырракда үч кишиниң дурандыгыны гөрди. Ыбрайым олары гөрен бадына, гаршыламак үчин чадырының агзындан олара тарап ылгады. Ол ики бүкүлип, олара тагзым этди. 3Ыбрайым шейле дийди: «Эй, җенабым, эгер мен сизиң гөвнүңизден туран болсам, онда өз гулуңызың душундан совлуп гечмәң. 4Мен сизе аягыңызы ювар ялы сув гетирдейин. Шу агаҗың ашагында дем-дынҗыңызы алайың. 5Сизе гүйч-кувват берер ялы бир бөлек нан гетирейин, чүнки ёлуңыз бендәңизиң үстүнден дүшди ахырын! Соңра ёлуңызы довам этдирерсиңиз». Олар: «Айдышың ялы эдәй» дийдилер+. 6Ыбрайым ховлукмач чадыра, Сараның янына гелди-де, оңа: «Деррев үч керсен оңат ундан хамыр югур-да, нан яп» дийди. 7Соңра Ыбрайым малларына тарап ылгады-да, сүрүден яш хем семиз бир гөләни сайлап, оны хызматкәр йигиде берди. Онсоң хызматкәр дессине нахар тайярламага гиришди. 8Ыбрайым гатык, сүйт хем биширилен гөләниң этини гетирип, адамларың өңүнде гойды. Мыхманлар нахарландылар. Ыбрайымың өзи болса оларың янында агаҗың ашагында дурды.

9Адамлар Ыбрайымдан: «Аялың Сара ниреде?» дийип сорадылар. Ыбрайым: «Сара ол тайда, чадырда» дийип җогап берди. 10Оларың бири: «Индики йыл шу вагтлар мен сениң яныңа ене доланып гелерин ве оңа ченли аялың Сарадан бир огул болар» дийди. Сара онуң аркасындакы чадырың агзында буларың гүррүңини диңләп дурды+. 11Ыбрайым билен Сараның икисиниң-де яшлары бирчене барыпды; олар өрән гаррапдылар. Сарада айбашы гелмеси кесилипди. 12Шоңа гөрә Сара ичинден гүлүп: «Мен-де, адамым-да гарры; шу яшдан соң мен бейле шатлыга эе болуп билеринми?!» дийди+. 13Шонда Реб Ыбрайымдан: «Нәме үчин Сара „Шу яшдан соң мен, хей, чага догруп билеринми?!“ дийип гүлди?» дийип сорады. 14«Реббиң башармаҗак зады бармы?! Белленен вагтда, индики йыл шу вагтлар яныңа доланып геленимде, Сараның бир оглы болар» дийди+. 15«Мен гүлмедим» дийип, Сара горкусына боюн алмады. Реб: «Ёк, сен гүлдүң» дийди.

Ыбрайым Содом үчин ялбаряр

16Адамлар туруп, Содома тарап ёла дүшдүлер. Ыбрайым хем олары угратмак үчин олар билен биле гитди. 17Реб шейле дийди: «Этҗек болян ишими Ыбрайымдан гизләйинми?!+
18Ыбрайымдан бейик хем гүйчли бир миллет дөрәр. Ер йүзүниң әхли миллетлери Ыбрайымдан пата аларлар+. 19Догручыллык хем адалатлылык билен Реббиң ёлундан йөремеклиги огулларына ве несиллерине табшырсын дийип, Мен Ыбрайымы сайладым. Эгер олар Мениң айданларымы берҗай этселер, онда Мен Ыбрайыма берен вадаларымың хеммесини ерине етирерин». 20Соңра Реб Ыбрайыма: «Халкың Содом билен Гомораның гаршысына эдйән ахы-наласыны эшитдим; оларың гүнәлери җуда агырдыр+. 21Мен ашак дүшүп гөрейин. Оларың этмиши, хакыкатдан-да, Маңа етиши ялы эрбетмикә? Мен аныклайын» дийди.

22Шейдип, адамлар ол ерден гайдып, Содома тарап ёла дүшдүлер. Ыбрайым болса Реббиң хузурында дурды. 23Ол Реббе голайлашып, Оңа шейле дийди: «Сен бейтсең, гүнәлиниң одуна бигүнә-де янмазмы?! 24Айдалы, галада элли саны бигүнә бар. Шол элли саны бигүнә адамың хакы үчин оңа хайпың гелмезми? Сен шонда-да галаны вейран эдермиң? 25Гүнәли билен бигүнәниң арасына парх гойман, бигүнәни гүнәлилер билен биле өлдүрмәвери! Бейле иш этмеклик Сенден дашда болсун! Бүтин Ер йүзүниң Казысы – Сен адалатлы херекет этмели ахырын!»+
26Реб: «Эгер-де Содом галасындан элли саны бигүнә адам тапсам, онда Мен оларың хатырасына тутуш галаны дири галдырарын» дийди+. 27Ыбрайым оңа шейле йүзленди: «Сениң өңүңде тоздур күл кимин болсам-да, мен Сен Таңрым билен геплешмәге йүрек эдйән. 28Эгер галадакы бигүнәлериң саны кырк бәш болайса, шонда нәдерсиң? Бәш адамың кемтерлик эдйәндиги үчин Сен тутуш галаны вейран эдермиң?» Ол Ыбрайыма: «Эгер-де Мен ол ерден кырк бәш саны бигүнәни тапсам, онда оны вейран этмерин» дийип җогап берди. 29Ыбрайым Ондан ене-де: «Айдалы, галадан диңе кырк санысы тапыляр, онда нәме?» Ол: «Эгер Мен ол ерден кырк саны бигүнә тапсам, онда оны вейран этмерин» дийди. 30Онсоң Ыбрайым Таңра йүзленип: «Эй, Таңрым, геплесем маңа гахарың гелмесин. Айдалы, галадан отуз санысы тапыляр, онда нәме?» дийди. Реб: «Эгер ол ерден отуз саны бигүнә тапсам, онда Мен оны вейран этмерин» дийди. 31Ыбрайым ене-де йүзленип: «Мен Сен Таңрым билен геплешмәге йүрек эдйән. Айдалы, галада йигрими саны бигүнә бар» дийди. Таңры: «Йигрими саны бигүнәниң хатырасы үчин Мен галаны вейран этмерин» дийди. 32Ыбрайым: «Эй, Таңрым, маңа гахарың гелмесин! Мен иң соңкы гезек Саңа йүз тутярын. Айдалы, галада бары-ёгы он саны бигүнә бар» дийди. Таңры: «Он бигүнәниң хатырасы үчин Мен оны вейран этмерин» дийип җогап берди.

33Реб Ыбрайым билен гүррүңини тамамландан соң, онуң янындан гитди. Ыбрайым болса өйүне доланып гелди.

19-нҗы бап

Содом ве Гомора вейран эдилйәр

19^1Агшамара хәлки ики перишде Содом галасына гелди. Лут галаның дервезесинде отырды. Ол перишделериң гелйәнини гөрүп, еринден туруп, оларың өңлеринден чыкып, олара ики бүкүлип тагзым этди. 2Лут: «Эй, җенаплар, аягыңызы ювуң-да, бу гиҗе өйүме мыхман болуң. Эртир ир билен туруп, ёлуңызы довам этдирерсиңиз!» дийди. Олар: «Ёк, биз гиҗәни мейданчада гечирерис» дийдилер+. 3Лут йүрегинден сыздырып ялбарансоң, олар онуң өйүне совулдылар. Ол перишделери хеззетләп, олара петир биширип берди. Олар нахарландылар. 4Олар ятмаздан өң, Содомың яшу-гарры әхли эркек адамлары Лутуң өйүниң дашыны габадылар. 5Олар Лута: «Шу гиҗе өйүңе гелен адамлар ниреде? Олары бизиң янымыза чыкар, биз олар билен ятҗак» дийип гыгырышдылар+. 6-7Лут дашары чыкып, гапыны дашындан япды ве йыгнанан адамлара: «Эй, доганлар, габахатлыкдан эл чекиң. 8Мениң ики саны бой гызым бар. Мен шолары сизиң элиңизе берейин. Сиз олара ислән задыңызы эдәйиң, йөне бу адамлара дегмәң. Олар мениң өйүми пеналап гелдилер» дийди. 9Эмма олар Лута: «Айрыл гапыдан» дийдилер. Олар соңра: «Гелмишек халыңа бизе акыл өвретҗек боляңмы? Инди биз сени олардан хем бетер эдерис» дийшип, гапыны дөвмек үчин Лута топулдылар. 10Эмма ичердәки адамлар гапыны ачып, Луты ичери салдылар-да, гапыны япдылар. 11Олар гапының агзында дуранларың улудан-кичә әхлисиниң гапыны тапып билмезлери ялы гөзлерини көр этдилер+.

12Адамлар Лута шейле дийдилер: «Сениң бу ерде ене кимиң бар? Огул-гызыңмыдыр, гиевиңмидир, гараз, галадакы өзүңе дегишли адамларың әхлисини ал-да, бу ерден чык. 13Биз Содомы вейран этҗекдирис. Реб бу ериң халкына гаршы эдилйән улы ахы-налалары эшидип, бизи Содомы вейран этмәге иберди». 14Лут өзүне гиев болҗакларың янына барып олара: «Басым бу ерден чыкың, Реб галаны вейран этҗекдир» дийди. Эмма олар Лут дегишйәндир өйтдүлер. 15Даң атандан соң перишделер: «Гала вейран эдиленде хеләк болмазыңыз ялы, аялың билен яныңдакы ики гызыңы хем ал-да, бу ерден чык!» дийип, Луты гыссап башладылар. 16Эмма Лут икирҗиңленди. Шол вагт адамлар Лутуң, онуң аялының хем ики гызының элинден тутуп, Реббиң мерхемети билен олары аман-саг галадан алып чыкдылар. 17Галадан чыканларындан соң адамларың бири: «Инди гач-да, башыңы гутар. Ызыңа гарама! Дүзлүкде аяк чекме, гөни дага гач, ёгсам гала билен биле хеләк боларсың» дийди.

18Йөне Лут оңа шейле дийди: «Ёк, ёк җенабым! 19Гулуңыз сениң назарыңда эййәм мерхемет тапды. Сен мени өлүмден халас эдип, маңа ягшылык этдиң. Эмма мен даглара гачып билмерин; мен бетбагтчылыга ёлугып, өлерин дийип горкярын. 20Шу голайда кичиҗик бир гала бар. Ол кичи ахырын. Өзүми шол ере атмага маңа ыгтыяр этсең, мен өлүмден халас боларын». 21Ол Лута: «Боляр, сениң хайышыңы ерине етирерин. Мен шол диййән галаңы вейран этмерин. 22Сен басым гач, чүнки сен ол ере барып етйәнчәң, мен хич зат эдип билмерин» дийди. Шоңа гөрә-де ол гала Согар[*] дийлип атландырылды.

23Гүн доганда, Лут Согара гелип етди. 24-25Шол вагт Реб Содом билен Гомора галаларының үстүне гөкден отлы күкүрт ягдырып, бу ики галаны даш-төвереги, әхли илатыдыр өсүмликлери билен биле вейран этди+. 26Лутуң аялы ызына гарады ве шол бада дуз сүтүнине өврүлди.

27Ыбрайым даң билен туруп, өзүниң Реббиң хузурында дуран ерине гитди. 28Ыбрайым Содома, Гомора ве тутуш дүзлүге тарап ашак середип, ол юртдакы асмана гөтерилйән түссәниң эдил оҗакдан чыкян ялыдыгыны гөрди.

29Шейдип, Худай дүзлүкдәки ики галаны вейран эденде, Ыбрайымы ятдан чыкармады; Лутуң месген тутан галаларыны вейран эденде, Худай Луты ол бетбагтчылыкдан халас этди.

Мовапларың ве аммонларың гелип чыкышы

30Лут Согарда галмакдан горкуп, ики гызыны-да алып, бу ерден чыкды. Ол дагда месген тутуп, гызлары билен биле бир говакда яшаберди. 31Бир гүн гызларың улусы уясына: «Какамыз гаррап баряр; дүнйә адатына гөрә бизиң янымыза гирер ялы ер йүзүнде хич бир эркек киши ёк. 32Гел, какамыза шерап ичирип, онуң билен яталы. Шейдип, биз өз какамыздан перзентли боларыс» дийди.

33Гызлар шол гиҗе какаларыны серхош этдилер. Шейдип, гызларың улусы өз какасының янына гирип, онуң билен ятды. Лут гызының хачан ятып, хачан тураныны-да билмеди. 34Эртеси гүн ене гызларың улусы өз доганына: «Мен өтен агшам какам билен ятдым. Гел, бу гиҗе-де оны серхош эдели; сен хем онуң билен ят. Шейдип, биз өз какамызың үсти билен перзентли боларыс» дийди. 35Гызлар бу гиҗе хем какаларыны серхош этдилер. Бу гезек гызларың кичиси өз какасының янына гирип, онуң билен ятды. Лут онуң-да хачан ятып, хачан тураныны билмеди.

36Шейдип, Лутуң ики гызы-да өз какасындан гөврели болды. 37Гызларың улусы бир огул догурды ве онуң адына Мовап[*] дакды. Ол хәзирки мовапларың несилбашысыдыр. 38Гызларың кичиси-де бир огул догурды ве онуң адына Бенамы[*] дакды. Ол хәзирки аммонларың несилбашысыдыр.

20‑нҗи бап

Ыбрайым ве Абымелек

20^1Ыбрайым ол ерден Негеп чөлүне гөчүп, Кадеш билен Шуруң аралыгында дүшледи. Соңра ол Герарда гелмишек болуп яшады. 2Ыбрайым өз аялы Сара «Ол мениң аял доганым» дийди. Герарың шасы Абымелек адам иберип, Сараны гетиртди+.

3Худай Абымелегиң дүйшүне гирип, оңа: «Әрли аялы яныңа алдырдандыгың себәпли сен өлерсиң» дийди. 4Эмма Абымелек Сара хениз якынлашманды. Абымелек: «Эй, Таңры! Сен бигүнә халкы-да ёк этҗекми?! 5Ыбрайымың өзи: „Бу мениң аял доганым“ дийип айтмадымы нәме?! Аялың өзи-де: „Ол мениң эркек доганым“ дийди ахырын. Мен бу иши пәк йүрек ве ынсап билен этдим» дийди.

6Худай Абымелеге дүйшүнде шейле дийди: «Сениң муны пәк йүрекден эдендигиңи Мен билйәрин. Сени Өзүме гаршы гүнә этмекликден саклан Мендирин. Шонуң үчин сениң оңа эл урмагыңа ыгтыяр бермедим. 7Инди болса сен аялы өз адамсына гайтарып бер, чүнки онуң адамсы пыгамбердир. Ол сениң үчин дилег эдер. Шейдип, сен дири галарсың. Аялы ызына гайтармасаң, сен ве сениң әхли адамларың хөкман өлерсиңиз»+.

8Абымелек даң билен турды ве әхли эмелдарларыны чагырып, олара дүйшүни гүррүң берди. Олар гаты горкдулар. 9Абымелек Ыбрайымы чагырып, оңа: «Бу нәме этдигиң болды?! Сениң мени ве мениң патышалыгымы бейле улы гүнә билен языклы эдериң ялы, мениң саңа гаршы эден гүнәм нәме?! Сен маңа асла эдилмели дәл иши этдиң» дийди. 10Абымелек ене-де Ыбрайымдан: «Сен нәме максат билен бейле этдиң?» дийип сорады.

11Ыбрайым оңа шейле җогап берди: «Бу ерде Худайдан горкян ёкдур өйтдүм ве аялым себәпли өзүми өлдүрерлер дийип пикир этдим. 12Онсоңам ол мениң, хакыкатдан-да, аял доганым. Икимиз атабир энебашга догандырыс, ол соң мениң аялым болды. 13Худай мени атамың өйүнден Өз сайлан юрдуна гитмәге чагыранда, мен Сара: „Сен маңа вепалы бол. Мен барада соран хер кишә бу мениң эркек доганым дий“ дийдим».

14Абымелек Ыбрайыма овнуклы-ирили маллар, гуллардыр гырнаклар берди; аялы Сараны хем оңа гайтарып берди. 15Абымелек Ыбрайыма: «Ине, тутуш юрдум сениң өңүңде яйылып ятыр. Сен ислән ериңде яша» дийди. 16Абымелек Сара-да: «Доганыңа мүң теңңе күмүш бердим. Бу яныңдакылара сениң бигүнәдигиңи гөркезер. Сен долы акланансың» дийди. 17-18Ыбрайымың аялы Сара себәпли Реб Абымелегиң көшгүндәки аялларың әхлисиниң ятгысыны баглапды. Ыбрайым Худая дилег этди. Худай Абымелегиң өзүни-де, аялыдыр гырнакларыны-да чага дограрлары ялы сагалтды+.

21‑нҗи бап

Ысхак догуляр

21^1Реб эдил айдышы ялы, Сара берен вадасыны берҗай этди. 2Сара гөврели болуп, Ыбрайымың гарран чагында оңа бир огул догруп берди. 3Ыбрайым өзүниң Сарадан болан оглуның адына Ысхак дакды+. 4Худайың буйрушы ялы, Ыбрайым Ысхагы секиз гүнлүккә сүннетледи+. 5Оглы Ысхак догланда, Ыбрайым йүз яшындады. 6Сара: «Худай маңа бегенч хем гүлки гетирди. Оглумың боландыгыны эшиден хер киши мениң билен биле гүлшер. 7Ыбрайыма Сара чага эмдирер диен болса, муңа ынанан тапылармыды?! Эмма, ине, ол гоҗалансоң, мен оңа огул догруп бердим» дийди. 8Чага улалды, оны сүйтден айырдылар. Шол гүн, ягны Ысхагың сүйтден айрылан гүни Ыбрайым улы той тутды.

Хаҗар билен Ысмайыл ковулярлар

9Аслы мүсүрли Хаҗарың Ыбрайымдан болан оглуның өз оглы Ысхагың үстүнден гүлйәнини Сара гөрди+. 10Ол Ыбрайыма: «Бу гырнагы оглы билен биле чыкарып ков. Гырнагың оглы оглум Ысхак билен мирасымызы пайлашмаз» дийди+. 11Эмма оглы барадакы бу меселе Ыбрайыма җуда агыр дегди. 12Худай Ыбрайыма шейле дийди: «Сен оглуң ве гырнагың үчин гамланма. Сара нәме эт дийсе, шоны-да эт, чүнки сениң адың Ысхагың несли аркалы довам эдер+. 13Гырнагыңдан болан оглуңдан хем бир миллет ярадарын, чүнки ол-да сениң перзендиңдир». 14Ыбрайым даң билен турды-да, бираз нан хем бир мешик сув алып, олары Хаҗарың эгнине атды. Ол огланы Хаҗарың гөзегчилигине берип, оны гойберди. Хаҗар гидип, Беершебаның чөлүнде эсли вагт энтеди.

15Мешикдәки сув түкенди. Хаҗар огланы бир гырымсы агаҗың ашагында ташлап гитди. 16«Оглумың өленини бир гөрмәйин» дийип, гидип, оглундан окъетим узаклыкда отурып, ичигип-ичигип аглады. 17-18Худай огланың сесини эшитди. Худайың перишдеси гөкден Хаҗары чагырып: «Хаҗар, нәме болды? Горкма, Худай огланың сесини эшитди. Бар, огланы еринден галдыр-да, элинден тут. Мен ондан бир бейик миллет ярадарын» дийди. 19Худай Хаҗарың гөзүни ачды ве ол бир сувлы гуйыны гөрди. Ол барып, гуюдан мешигини долдурды-да, ондан оглуна ичирди.

20Худай ол оглан билен биледи. Ол улалып, чөлде яшап, өкде кеманчы болуп етишди. 21Оглан Паран чөлүнде яшаярды. Эҗеси оны мүсүрли бир гыза өерди+.

Ыбрайым билен Абымелек әхт эдишйәрлер

22Шол дөвүрде Абымелек патыша өз харбы серкердеси Пикол билен биле Ыбрайымың янына барып, оңа: «Әхли ишде Худай сениң билен биледир. 23Сен маңа мениң тохум-тиҗиме бивепалык этмеҗекдигиңе, мениң саңа вепалы болшум ялы, сениң-де маңа ве өз гелмишек болуп яшаян юрдуңа вепалы болҗакдыгыңа сен Худайдан ант ич» дийди. 24Ыбрайым: «Ант ичйәрин» дийди.

25Соңра Абымелегиң гулларының өзүнден сувлы гуйыны зор билен аландыклары үчин Ыбрайым оңа нәразылык билдирди. 26Абымелек оңа: «Муны мен шу вагт эшидйәрин. Оны кимиң эдендигинден хабарым ёк. Сен муны маңа хабар бермедиң» дийди. 27Ыбрайым Абымелеге овнуклы-ирили мал берди. Олар өзара әхт баглашдылар. 28Ыбрайым еди саны гузыны сүрүден чыкарып, айры гойды. 29Патыша Ыбрайымдан: «Нәме үчин бейдйәрсиң?» дийип сорады. 30Ол: «Сен шу еди гузыны менден ал. Шейле этмек билен сен шол гуйыны мениң газдырандыгыма шаятлык эдерсиң» дийди. 31Олар бу гуйыны Беершеба[*] дийип атландырдылар, чүнки бу ерде олар өзара ант ичишипдилер+. 32Олар Беершебада әхт баглашанларындан соң, Абымелек өз харбы серкердеси Пикол билен ол ерден өз юрдуна, пилиштлилериң топрагына доланды. 33Ыбрайым Беершебада бир саны йылгын экип, ол ерде Бакы Худай Реббе ыбадат этди. 34Ыбрайым пилиштлилериң юрдунда узак вагтлап гелмишек болуп яшады.

22‑нҗи бап

Худай Ыбрайымы сынаяр

22^1Шол вакалардан соң Худай Ыбрайымы сынады. Худай оңа: «Ыбрайым!» дийип сесленди. Ыбрайым Оңа: «Лепбей» дийип җогап берди+. 2Худай: «Оглуңы, ялңыз оглуңы, сөйгүли оглуң Ысхагы ал-да, Морыя юрдуна бар ве Мениң саңа гөркезҗек дагымың үстүнде Ысхагы Худая якма гурбанлыгы хөкмүнде хөдүр эт» дийди+. 3Ыбрайым даң билен туруп, эшегини гаңңалады. Өз хызматкәрлеринден икисини хем-де Ысхагы янына алды; якма гурбанлыгы үчин одун дөвүшдирди ве Худайың өзүне айдан ерине гитди. 4Үчүленҗи гүн Ыбрайым ол ери узакдан гөрди. 5Ыбрайым хызматкәрлерине: «Сиз шу ерде, эшегиң янында галың. Оглум икимиз бейлерәге гидип, сежде эдип, онсоң ызымыза доланып гелерис» дийди. 6-7Ол якма гурбанлыгы үчин ниетленен одунлары оглы Ысхагың омзуна гойды, от билен пычагы болса Ыбрайымың өзи гөтерди. Шейдип, икиси тиркешип гитдилер. Олар гидип баряркалар, Ысхак бирден: «Кака!» дийип, Ыбрайыма йүзленди. Ыбрайым: «Нәме, оглум?» дийди. Ысхак: «От-да, одун-да бар, йөне якма гурбанлыгы үчин җанлы ниреде?» дийди. 8Ыбрайым: «Якма гурбанлык җанлысы билен Худайың өзи үпҗүн эдер, оглум» дийип җогап берди. Олар ёлларыны довам этдирдилер.

9Олар Худайың Ыбрайыма гөркезен ерине гелип етдилер. Ыбрайым ол ерде гурбанлык сыпасыны ясады. Одунлары онуң үстүне үйшүрди ве оглы Ысхагы даңып, оны одунларың үстүнде ятырды. 10Соңра оглуны гурбан этмек үчин пычагыны элине алды. 11Онсоң Реббиң перишдеси оңа гөкден: «Ыбрайым! Ыбрайым!» дийип гыгырды. Ыбрайым Оңа: «Лепбей» дийип җогап берди. 12Перишде: «Оглана эл гатма, оңа хич зат этме. Инди Мен сениң Худайдан горкяндыгыңы билйәрин. Сен өз ялңыз оглуңы Менден гайгырмадың» дийди. 13Шол вагт Ыбрайым башыны галдырып, аңырракда гырымсы агачларың гүр шахаларына шахы чолашан бир гочуң дурандыгыны гөрди. Ыбрайым барып гочы тутды ве оны оглуның дерегине Реббе якма гурбанлык эдип берди. 14Ыбрайым бу ере «Яхве йире[*]» дийип ат гойды. (Хәзирки айдылян «Реббиң дагында үпҗүн эдилйәр» диен сөз хем шондан галандыр.)

15Реббиң перишдеси гөкден Ыбрайымы икинҗи гезек чагырып, 16оңа: «Реб шейле диййәр: „Мен Өз адымдан ант ичйәрин. Сениң бу иши эдендигиң үчин, ягны өз ялңыз оглуңы Менден гайгырмандыгың үчин, 17Мен хакыкатданам сени ялкап, сениң неслиңи асман йылдызларыдыр деңиз якасының чәгелери дей көпелдерин. Сениң неслиң өз душманларындан үстүн чыкар+. 18Мениң сөзүме гулак асандыгың үчин, ер йүзүниң әхли миллетлери сениң несиллериң аркалы пата аларлар“» дийди+.

19Ыбрайым хызматкәрлериниң янына гайдып гелди. Олар ол ерден Беершеба гайтдылар. Ыбрайым Беершебада яшады.

20Шол вакалардан соң Ыбрайыма шейле хабар гелди: «Доганың Нахорың аялы Милка оңа энчеме огул догруп берди. 21Онуң новбахар оглуның ады Ус, ондан кичиси Бүз, соңра Кемувал, (бу Арамың какасыдыр), 22Кесет, Хазо, Пилдаш, Йидлап хем Бетувел. 23Бетувелден Ребека догулды». Милка шу секиз оглы Ыбрайымың доганы Нахора догруп берди+. 24Онуң Ревума атлы гырнак аялы-да Тебаны, Гахамы, Тахашы хем-де Магаканы догурды.

23‑нҗи бап

Сараның өлүми

23^1Сара йүз йигрими еди яшады; шу онуң өмүр сүрен йылларыды. 2Сара Кенган юрдундакы Кирятарбада, ягны Хебронда дүнйәден өтди. Ыбрайым Сара үчин матам тутуп, яс багламага гелди+. 3Ол Сараның җесединиң янындан турды ве хетлериң янына барып, олара: 4«Мен сизиң араңызда яшаян бир гелмишекдирин. Маңа өз араңыздан аялымы җайлар ялы ер бериң» дийди. 5-6Хетлер Ыбрайыма: «Бизи диңле агам, биз саңа Худайың хорматлаян адамы хөкмүнде гараярыс. Сен аялыңы бизиң иң говы гонамчылыгымызда җайла. Бизиң хич биримиз өз гонамчылыгымызы сенден гайгырмарыс ве мерхумыңы җайламакдан сакламарыс» дийдилер. 7Ыбрайым еринден туруп, ол юрдуң халкы болан хетлере тагзым этди. 8-9Ол олара йүзленип, шейле дийди: «Эгер-де мениң мерхумымы өз араңызда җайламагыма разы болсаңыз, онда Сохарың оглы Эпроның мүлкүниң четиндәки Макпела говагыны маңа мүлк хөкмүнде долы бахасындан сатмагыны хайыш эдип бериң» дийди. 10Шол вагт хетлериң арасында Эпрон хем отырды. Эпрон хетлере, гала дервезесиндәкилериң хеммесине эшитдирип, гаты сес билен: 11«Ёк, җенабым, маңа гулак ас. Мен шол мүлк ери өз ковумдашларымың өңүнде говагы билен биле саңа мугт берйәрин. Аркайын мерхумыңы җайлабер» дийди.

12-13Ыбрайым хетлериң өңүнде тагзым этди ве ол халайык эшидер ялы эдип, Эпрона: «Онда диңле, мен шол мүлк ериң хакыны саңа төләрин, сен оны ал-да, маңа ол ерде мерхумымы җайламага ыгтыяр эт» дийди. 14-15Эпрон Ыбрайыма: «Җенабым, маңа гулак ас. Мүлк ериң бахасы дөрт йүз күмүш теңңедир. Икимизиң арамызда бу бир улы зат дәл-ле. Гит-де, мерхумыңы җайлабер» дийди. 16Ыбрайым Эпрон билен ылалашды ве Эпроның хетлере эшитдирип айдан мукдарында, сөвдагәрлериң арасындакы өлчеге гөрә өлчәп, оңа күмүш берди.

17-18Шунлукда, Эпроның Мамрәниң гүндогарында ерлешйән Макпеладакы мүлки говагыдыр әхли баглары билен биле Ыбрайымың эечилигине гечди. Хетлер-де, гала дервезесинде отуран яшулулар-да муны ыкрар этдилер. 19Шондан соң Ыбрайым өз аялы Сараны Мамрәниң, ягны Хеброның гүндогарында ерлешен Макпеладакы мүлкүндәки говакда, Кенган юрдунда җайлады. 20Шейлеликде, хетлериң шол мүлки ондакы говак билен биле Ыбрайыма гонамчылык үчин берилди.

24‑нҗи бап

Ысхак ве Ребека

24^1Ыбрайым җуда гаррапды. Реб оны әхли затда ялкапды. 2-3Ыбрайым өйүниң иң улусына, өзүниң әхли ишлерини доландырян хызматкәрине шейле дийди: «Элиңи уйлугымың астында гой-да, оглума хәзирки яшаян еримдәки халкдан, Кенган гызларындан гелинлик тапмаҗакдыгыңа Гөгүң ве Ериң Худайы Ребден ант ич. 4Мениң догдук меканыма, гарындашларымың арасына гит-де, оглум Ысхага гелинлиги шол ерден тапып гетир». 5Хызматкәр Ыбрайымдан: «Эгер-де гыз мениң билен биле бу ере гелмек ислемесе, онда сениң оглуңы чыкып гайдан догдук меканыңа алып гидейинми?» дийип сорады. 6Ыбрайым оңа шейле дийди: «Оглумы ол ере әкидәйме. 7Мени атамың өйүнден алып гайдып: „Бу ери сениң неслиңе берҗек“ дийип, вада эден Гөгүң Худайы Реб Өз перишдесини сениң өңүңден иберер. Шейдип, сен ол ерден оглум үчин бир гыз тапарсың. 8Эгер ол гыз сениң билен гайтмак ислемесе, онда сен ичен антыңдан азат боларсың. Йөне хергиз оглумы ол ере әкидәймегин». 9Хызматкәр элини Ыбрайымың уйлугының астында гоюп ант ичди.

10Хызматкәр Ыбрайымың дүелеринден онусыны хем-де онуң гымматбаха совгатларындан алып, Месопотамиядакы Нахорың яшаян галасына тарап ёла дүшди. 11Ол гала барып етди ве онуң дашындакы гуйының башында дүелерини чөкерди; агшам чагларыды, галаның гыз-гелинлериниң сув алмага чыкян вагтларыды. 12Соңра ол шейле дилег этди: «Эй, мениң җенабым Ыбрайымың Худайы Реб! Җенабым Ыбрайыма мерхемет эт-де, мениң ишими оң эт. 13Ине, мен гуйының башында дурун. Галаның гызлары гуюдан сув чекмәге гелйәрлер. 14Мен бир гыза: „Күйзәңи эгниңден дүшүр-де, маңа биразаҗык сув берсене, ичейин-ле“ диерин. Эгер ол гыз маңа: „Ал, ич, мен сениң дүелериңи-де сува якайын“ дийсе, ол Сениң гулуң Ысхак үчин сайлан гызың болар. Шонда мен Сениң җенабыма мерхемет эдендигиңи билерин».

15Ыбрайымың хызматкәри хениз дилег эдип отырка, Ребека эгни күйзели галадан чыкып гелйәрди. Ол Ыбрайымың иниси Нахор ве онуң аялы Милканың оглы Бетувелиң гызыды. 16Ол хениз эркек эли дегмедик гөрмегей, бой гызды. Ребека ашак гуя инип, күйзесини сувдан долдурды-да, ызына доланды. 17Хызматкәр ылгап, онуң өңүнден чыкып: «Күйзәңдәки сувдан биразаҗык ичейин-ле» дийди. 18Ол: «Ичиң, мениң җенабым» дийди-де, дессине күйзесини эгнинден дүшүрип, оңа сув берди. 19Ребека Ыбрайымың хызматкәрине сув беренинден соң: «Мен сизиң дүелериңизи-де ганянча сува якарын» дийди. 20Ол дессине күйзесиндәки сувы нова гуйды-да, сув чекмек үчин гуя тарап ылгады. Ол онуң дүелериниң әхлиси үчин гуюдан сув чекди. 21Ыбрайымың хызматкәри өз ёлуны Реббиң ачандыгыны я-да ачмандыгыны билҗек болуп, сесини чыкарман гызы сынлап дурды. 22Дүелер сувдан гананларындан соң, Ыбрайымың хызматкәри агырлыгы бир мысгалдан говрак болан тылла бурун халкасыны ве хер тайы он мысгал болан гоша тылла билезиги гыза берди. 23Соңра ол гыздан: «Сен кимиң гызы? Атаң өйүнде маңа ве мениң ёлдашларыма гиҗәни гечирер ялы ер тапылмазмыка?» дийип сорады. 24Гыз оңа: «Мен Нахорың ве Милканың оглы Бетувелиң гызыдырын. 25Бизде саман-да, от-да көп, ятар ялы ер хем бар» дийип җогап берди. 26Ыбрайымың хызматкәри баш эгип, Реббе сежде этди. 27Ол: «Җенабым Ыбрайымың Худайы Реббе алкыш болсун, чүнки Ол Өз садык сөйгүсини мениң җенабымдан гайгырмады. Ол мени җенабымың гарындашының өйүне гөни алып гелди» дийди. 28Гыз өйлерине бакан ылгады ве барып, өйүндәкилере болан ваканы гүррүң берди. 29-30Ребеканың Лабан диен эркек доганы барды. Лабан өз гыз доганы Ребеканың бурун халкасыны, билегиндәки билезиклерини гөрүп, Ребекадан ол адамың нәмелер диенини эшидип, гуя тарап ылгады. Ол гуйының башына геленде, яңкы адам хениз хем дүелериниң янында дурды. 31Лабан: «Нәме үчин бу ерде дурсуң? Йөр, өе гидели, эй, Реббиң ялканы, йөр өе гидели. Мен сениң үчин җай, дүелериң үчин хем ер тайынладым» дийди. 32Шейдип, Ыбрайымың хызматкәри ичери гирди. Лабан дүелериң йүкүни дүшүрип, оларың өңүне самандыр от дөкди. Ол Ыбрайымың хызматкәрине ве онуң ёлдашларына аякларыны юварлары ялы сув гетирип берди. 33Онуң өңүне нахар гоюлды, йөне ол адам: «Хабарымы алянчаңыз, нахарланҗак дәл» дийди. Лабан оңа: «Бейле болса, хабарыңы берәй» дийди.

34Ыбрайымың хызматкәри шейле дийди: «Мен Ыбрайымың хызматкәридирин. 35Реб мениң җенабыма көп берекет берди. Ол мениң җенабымы баядып, оңа овнуклы-ирили маллар, алтын-күмүш, гул-гырнаклар хем-де дүелердир эшеклер берди. 36Җенабымың аялы Сара гаррандан соң, ол Ыбрайыма огул догруп берди. Ыбрайым әхли эмләгини оглуна берди. 37-38Җенабым: „Оглума яшаян ерим болан Кенгандан гыз алма. Мениң өз догдук меканыма, гарындашларымың янына гит-де, оңа шол ерден гелинлик тапып гетир“ дийип, маңа ант ичирди. 39Мен җенабыма: „Тапан гызым мениң билен гайтмаса нәдейин?“ дийдим. 40Җенабым: „Назарында гезйән Реббим Өз перишдесини сениң өңүңден иберип, ишиңи оң эдер. Шейдип, сен мениң догдук меканымдан, гарындашларымың арасындан оглума гелинлик тапарсың. 41Мениң гарындашларымың арасына бараныңда, шонда сен маңа ичен антыңдан азат боларсың; хатда олар саңа гыз бермеселер-де, сен маңа ичен антыңдан азат боларсың“ дийди. 42Ине, шейдип, мен гуйының башына гелип, шейле дилег этдим: „Эй, җенабым Ыбрайымың Худайы Реб! Сен мениң ишими оң эт. 43-44Ине, мен гуйының башында дурун. Гуюдан сув чекмәге гелен гызлардан бирине: ‘Күйзәңдәки сувдан биразаҗык ичәейин’ диенимде, ол маңа: ‘Ал, ич, мен сениң дүелериңи-де сува якайын’ дийсе, гой, ол мениң җенабымың оглы үчин сайлан гызың болсун“ дийдим. 45Мен хениз ичимден эдйән дилегими соңламанкам, Ребека эгни күйзели галадан сув алмага чыкып гелйәрди. Ол гуя барып, ондан сув чекди. Мен оңа: „Маңа сув берсене“ дийдим. 46Ол дессине күйзесини эгнинден дүшүрди-де: „Ал, ич. Мен сизиң дүелериңизи-де сува якайын“ дийди. Шейдип, мен сув ичдим, ол дүелери-де сува якды. 47Мен ондан: „Сен кимиң гызы?“ дийип сорадым. Ол: „Мен Нахорың ве Милканың оглы Бетувелиң гызыдырын“ дийип җогап берди. Мен оңа бурун халкасы билен билезик бердим. 48Соңра мен баш эгип, Реббе сежде этдим. Ысхак үчин җенабымың гарындашының гызыны алмага гөни ёл гөркезен җенабым Ыбрайымың Худайы Ребби алкышладым. 49Инди сиз мениң җенабыма мерхемет эдиң-де, садыклыгыңызы гөркезиң ве болҗагыны я-да болмаҗагыны маңа айдың. Онсоң мен нәме этмелидиги барада белли карара гелерин». 50Лабан билен Бетувел оңа шейле җогап бердилер: «Бу Реббиң ишидир. Муны биз чөзйән дәлдирис. 51Ребека шу ерде, оны ал-да гидибер. Гой, ол Реббиң айдышы ялы, сениң җенабыңың оглуна аял болсун». 52Ыбрайымың хызматкәри бу сөзлери эшиденде, дыза чөкүп, Реббе сежде этди. 53Ол Ребека алтындыр күмүш, шай-сеплер ве гейимлер чыкарып берди, онуң эҗеси билен эркек доганына-да гымматбаха совгатлар этди. 54Соңра Ыбрайымың хызматкәри өз янындакы адамлар билен ийип-ичди ве олар гиҗәни шол ерде гечирдилер. Ирден туранларындан соң ол: «Инди мени ёла салың, мен өз җенабымың янына доланайын» дийди. 55Эмма гызың эҗеси билен доганы: «Гой, Ребека хич болмаса он гүн янымызда болсун, онсоң гидиберсин» дийдилер. 56Ыбрайымың хызматкәри булара: «Реб мениң ишими оң этди. Сиз мени эглемәң; маңа ругсат бериң, мен өз җенабымың янына доланайын» дийди. 57Олар: «Гызы чагырып, онуң өзүнден сорап гөрелиң» дийдилер. 58Олар Ребеканы чагырып, ондан: «Сен шу адам билен гитҗекми?» дийип сорадылар. Ребека: «Хава, гитҗек» дийип җогап берди. 59Шунлукда, олар уясы Ребеканы, онуң энекесини, Ыбрайымың хызматкәри билен онуң адамларыны угратдылар. 60Олар Ребека пата берип, шейле дийдилер:

«Эй, уямыз!

Гой, сенден мүңләп-мүңләп перзентлер дүнйә инсин;

Неслиң өз душманларының галаларыны басып алсын!»

61Ребека билен онуң гырнаклары дүелере мүнүп, Ыбрайымың хызматкәриниң ызына дүшдүлер. Ыбрайымың хызматкәри Ребеканы алып, ёла рована болды. 62Бу вагт Ысхак Беер-лахайройдан гайдып гелип, Негеп чөллүгинде дүшләпди. 63Ол бир гүн агшам дашарда гезмелемәге чыкды. Ысхак башыны галдырып, бирнәче дүйәниң гелйәндигини гөрди. 64-65Ребека Ысхагы гөрүп, дүеден дүшди ве Ыбрайымың хызматкәринден: «Бизиң өңүмизден гелйән адам ким?» дийип сорады. Хызматкәр: «Ол мениң җенабым» дийип җогап берди. Ребека бүренҗегини алып, йүзүни бүреди. 66Хызматкәр башдан гечиренлериниң барыны Ысхага гүррүң берди. 67Ысхак Ребеканы эҗеси Сараның яшан чадырына алып барды. Ысхак Ребека өйленди ве оны сөйди. Шейдип, Ысхак эҗесиниң өлүми үчин чекйән хасратындан көшешди.

25‑нҗи бап

Ыбрайымың өлүми

25^1Ыбрайым ене-де Кетура атлы бир аяла өйленди. 2Кетура Ыбрайыма Зимраны, Ёкшаны, Меданы, Мидяны, Йишбакы ве Шуваны догруп берди. 3Ёкшандан Шеба ве Дедан догулды. Дедандан ашурлар, латушлар ве лагумлар дөреди. 4Мидяның огуллары: Эйпа, Эпер, Ханок, Абыда ве Элдага. Буларың хеммеси Кетураның несиллериди+.

5Ыбрайым өзүниң әхли эмләгини Ысхага берди. 6Гырнак аялларындан болан огулларына болса Ыбрайым өзи дирикә совгатлар берип, олары Ысхакдан айрып, гүндогар топрагына иберди.

7-8Ыбрайым йүз етмиш бәш йыл өмүр сүрүп, гаррап, өз дурмушындан разы болуп, дүнйәден өтди ве ата-бабаларына говушды. 9-10Огуллары Ысхак билен Ысмайыл Ыбрайымы Макпела говагында, хет Сохарың оглы Эпроның мүлкүнде, Мамрәниң гүндогарында ерлешйән Ыбрайымың хетлерден сатын алан еринде җайладылар. Шунлукда, Ыбрайым билен онуң аялы Сара икиси-де шол ерде җайланды+. 11Ыбрайым өленден соң Худай онуң оглы Ысхагы ялкады. Ысхак Беер-лахайройың голайында дүшледи.

Ысмайылың несиллери

12Ыбрайымың аялы Сараның Хаҗар атлы мүсүрли гырнагы барды. Ыбрайымың бу гырнак аялындан болан оглы Ысмайылың несиллери шулардыр. 13-15Улудан кичә Ысмайылың огулларының атлары шунуң ялыдыр: новбахар оглы Небаёт, соңра Кедар, Адбеел, Мибсам, Мишма, Дума, Маса, Хадат, Тейма, Етур, Напыш ве Кедема+. 16Шулар Ысмайылың несиллериниң обаларына ве дүшелгелерине гөрә атларыдыр. Олар он ики тиребашыдырлар. 17Ысмайыл йүз отуз еди йыл өмүр сүрүп, дүнйәден өтди ве ата-бабаларына говушды. 18Ысмайылың несиллери Ашур тарапда, Мүсүриң голайында, Хавыладан Шура ченли болан аралыкда яшадылар. Олар Ыбрайымың бейлеки несиллеринден айра яшадылар+.

Ысав ве Якуп

19Ыбрайымың оглы Ысхагың несиллери шулардыр. 20Ысхак Ребека өйлененде, ол кырк яшындады. Ребека Паданарамдакы месопотамиялы Бетувелиң гызы, месопотамиялы Лабаның аял доганыды. 21Ребекадан перзент өнмейәрди. Ысхак аялы үчин Реббе дилег этди. Реб Ысхагың дилегини эшитди ве Ребека гөврели болды.

22Гөвредәки экиз чага бири-бири билен итеклешйәрди. Ребека: «Нәме үчин бу эҗир мениң башыма дүшди?» дийип, Ребден сорады.

23Реб оңа шейле җогап берди:

«Гөврәңде ики миллет бар,
сенден ики бәсдеш халк дөрәр.

Бири бейлекисинден рүстем чыкар,
улусы кичисине гул болар»+.

24Вагты долуп, Ребека экиз огул догурды. 25Оларың илкинҗи догланының йүзи гызыл ве тени эдил поссун гейнен ялы түйлекди. Оңа Ысав[*] дийип ат гойдулар. 26Соңра онуң өкҗесинден япышып, экиз тайы дүнйә инди. Шонуң үчинем онуң адына Якуп[*] дакдылар. Чагалар догланда, Ысхак алтмыш яшындады.

27Огланлар улалып, Ысав өкде авчы ве мейдан адамы, Якуп болса юваш хем өйдечи адам болуп етишди. 28Ысхак Ысавы сөййәрди, чүнки Ысхак онуң гетирйән ав этлерини халаярды. Ребека болса Якубы сөййәрди.

29Гүнлериң бир гүни Якуп мерҗимек чорбасыны биширип йөркә, Ысав гаты ядав хем ач халда мейдандан гелди. 30Ол Якуба: «Гызыл, шол гызыл чорбаңдан маңа-да берсене. Мен ач өлдүм» дийди. (Шол себәпден хем оңа Эдом[*] дийип ат дакдылар.) 31Якуп оңа: «Илки өз новбахар огуллык хакыңы маңа сат» дийди+. 32Ысав: «Мен ачлыгымдан өлүп барярын, новбахар огуллык хакы мениң нәмәме деркар» дийди. 33Якуп оңа: «Онда ант ич» дийди. Ысав ант ичип, өз новбахар огуллык хакыны Якуба сатды. 34Якуп Ысава нан хем гызыл мерҗимек чорбасыны берди. Ысав ийип-ичип боландан соң, туруп гитди. Ине, шейдип, Ысав өзүниң новбахар огуллык хакына бипервай гарады+.

26-нҗы бап

Ысхак Герарда месген тутяр

26^1Юрда Ыбрайымың дөврүндәки ялы башга бир ачлык дүшди. Ысхак Герара, пилиштлилериң шасы Абымелегиң янына гитди+. 2-3Реб Ысхага гөрнүп, оңа шейле дийди: «Сен Мүсүре гитмән, Мениң саңа гөркезҗек юрдумда гелмишек болуп яшабер. Мен сениң билен боларын ве сени ялкарын. Шу юрды тутушлыгына Мен саңа хем сениң неслиңе берҗекдирин ве атаң Ыбрайыма эден вадамы ерине етирҗекдирин+. 4-5Ер йүзүниң әхли миллетлери сениң несиллериңден пата аларлар. Ыбрайымың Маңа гулак асандыгы, Мениң өзүне берен буйрукларымы, табшырыкларымы, дүзгүнлерими ве канунларымы ерине етирендиги үчин, Мен сениң несиллериңи асман йылдызлары дей көпелдерин. Бу юрды тутушлыгына Мен сениң несиллериңе берерин»+.

6Шейдип, Ысхак Герарда дүшледи. 7Ол ериң адамлары Ысхакдан онуң аялы хакында соранда, ол «бу мениң аялым» диймәге горкуп, олара «бу мениң аял доганым» дийди. Ысхак Ребека себәпли бу ериниң халкы өзүни өлдүрер өйдйәрди, чүнки Ребека җуда оваданды+. 8Онуң бу ерде яшап йөренине эсли вагт болупды. Бир гүн пилиштлилериң патышасы Абымелек, Ысхагың аялы Ребека билен ойнашып дурандыгыны пенҗиреден гөрди. 9Абымелек Ысхагы өз янына чагырып, оңа: «Бу сениң аялың ахырын! Сен нәме үчин оңа „аял доганым“ дийдиң?» дийип сорады. Ысхак Абымелеге: «Ол мениң аялым дийсем, мен өлдүрилерин өйтдүм» дийип җогап берди. 10Абымелек оңа: «Нәме үчин сен бейтдиң? Бизиң адамларымыздан бири сениң аялыңа янашаян болса, онда сен бизи гүнә гоярдың» дийди. 11Соңра Абымелек: «Шу адама я-да онуң аялына дегениң башы өлүмлидир» дийип, тутуш халка дуйдурыш берди. 12Ысхак ол юртда экин экип, шол йылда хем йүз эссе артык бугдай хасылыны алды, чүнки Реб оны ялкапды. 13Ысхак гитдигисайы баяп, дөвлетли адам болды. 14Онуң сүри-сүри овнуклы-ирили маллары ве көп санлы хызматкәрлери барды. Шол себәпли хем пилиштлилер Ысхага гөрүбилмезчилик этдилер. 15Какасы Ыбрайымың өз дөврүнде гулларына газдыран әхли гуюларыны пилиштлилер топракдан долдурып, гөмүп ташладылар+. 16Онсоң Абымелек Ысхага: «Бу ерден гит, чүнки сен бизден зор чыкдың» дийди. 17Ысхак ол ерден гидип, Герар җүлгесине барып, шол ерде чадырыны дикип орнашды. 18Ысхак какасы Ыбрайымың дөврүнде газылып, ол өленден соң пилиштлилер тарапындан гөмлен гуюлары тәзеден газып, олары какасының дакан атлары билен атландырды. 19-20Эмма Ысхагың гуллары җүлгеде гуйы газып, ол ерде бир гөзбашыны тапанларында, Герарың чопанлары «сув бизиңки» дийип, Ысхагың чопанлары билен давалашдылар. Шейдип, Ысхак гуйыны Эсек[*] дийип атландырды, чүнки олар Ысхак билен бәсдешлик этдилер. 21Соңра олар башга бир гуйы газдылар. Ол-да давалы болды. Ол гуйыны Ысхак «Ситна»[*] дийип атландырды. 22Ысхак ол ерден гөчди ве ене-де бир гуйы газды, йөне оңа дава эден болмады, шол себәпден хем ол: «Ахырсоңы Реб бизе гиң мейдан берди, инди биз бу юртда өрңәрис» дийип, соңкы гуйының адына Рехобот[*] дакды. 23Ысхак ол ерден Беершеба гитди. 24Шол гиҗе Реб Ысхага гөрнүп: «Мен сениң атаң Ыбрайымың Худайыдырын. Горкма, Мен сениң билен биледирин. Мен Өз гулум Ыбрайымың хатырасына саңа пата берерин хем сениң неслиңи көпелдерин» дийди. 25Ысхак ол ерде гурбанлык сыпасыны ясап, Реббе ыбадат этди. Шол ерде чадырыны дикди. Онуң гуллары болса гуйы газдылар. 26Онсоң Ысхагың янына Герардан Абымелек, Абымелегиң маслахатчысы Ахузат хем онуң харбы серкердеси Пикол гелди. 27Ысхак олара: «Сиз мени йигренип, өз юрдуңыздан ковуп гойберип, ене мениң яныма гелйәрмисиңиз?» дийди. 28-29Олар Ысхага шейле җогап бердилер: «Реббиң сениң билен биледигине бизиң гөзүмиз етди. Шоңа гөрә бизиң саңа ягшылыкдан башга хич зат этмән, эл гатман, сени парахатлык билен гойберишимиз ялы, сениң-де бизе яманлык этмезлигиң үчин өзара ант ичишип, шертнама баглашалы дийдик. Инди Реб сени ялкасын»+. 30Ысхак мыхманлары хеззетледи. Олар ийип-ичдилер. 31Олар ир билен туруп, өзара ант ичишдилер. Ысхак олары угратды. Мыхманлар Ысхагың янындан разы болуп гайтдылар. 32Шол гүн Ысхагың хызматкәрлери онуң янына гелип, өз газан гуюлары хакында оңа гүррүң бердилер. Олар Ысхага: «Биз сув тапдык» дийдилер. 33Ысхак гуя «Шеба»[*] дийип ат дакды. Шоңа гөрә-де бу галаның адына шу гүнки гүне ченли Беершеба[*] дийлип гелинйәр.

Ысавың кесеки аяллары

34Ысав кырк яшына етенде, хет Беериниң гызы Ехудыт ве хет Эйлоның гызы Босмата өйленди+. 35Бу гелинлер Ысхак билен Ребеканы җанындан доюрдылар.

27‑нҗи бап

Ысхак Якуба пата берйәр

27^1Ысхак гаррап, гөзден галыпды. Ол өз улы оглы Ысавы янына чагырып, оңа: «Оглум!» дийди. Ысав: «Нәме, кака?» дийди. 2Ысхак: «Мен инди гаррадым, хачан өлҗегим белли дәл. 3Инди сен ав энҗамларыңы – сагдакдыр яйыңы ал-да, мейдана гидип, маңа ав авлап гетир+. 4Ондан мениң халаян тагамлы нахарымы биширип бер; иейин-де, өлмезимден өң саңа пата берейин» дийди.

5-6Ысхагың оглы Ысава айдан сөзлерини Ребека диңләп дурды. Ысав мейдана ава гиденде, Ребека оглы Якуба шейле дийди: «Какаң доганың Ысава: 7„Ав авлап гел-де, ондан мениң халаян тагамлы нахарымы биширип бер; мен ондан иейин-де, өлмезимден өң Реббиң хузурында саңа пата берейин“ диенини эшитдим. 8-9Инди маңа гулак ас-да, мениң табшырыгымы ерине етиргин, оглум. Гит-де, сүрүден ики саны семиз овлак гетир, мен олардан какаңың халаян тагамлы нахарыны биширейин. 10Сен оны какаңа иймәге элтип берерсиң, ол болса өлмезинден өң саңа пата берер». 11Якуп эҗесине шейле җогап берди: «Доганым Ысав түйлек адам, мениң дерим болса түйсүз. 12Эгер какам мени элләп гөрәйсе, онда ол мениң өзүни алдаяндыгымы билер. Мен пата алмагың дерегине нәлете галарын». 13Эҗеси Якуба: «Шол нәлет, гой, маңа гелсин, оглум. Сен маңа гулак ас-да, гидип овлаклары гетир» дийди. 14Шейдип, Якуп гидип, эҗесине ики саны овлак гетирип берди. Эҗеси Ысхагың халаян тагамлы нахарыны биширди. 15Соңра Ребека улы оглы Ысавың өйдәки гымматбаха эшиклерини алып, олары кичи оглы Якуба гейдирди. 16Онуң эллерини ве бойнуның түйсүз ерлерини овлак дериси билен өртди. 17Соңра Ребека биширен тагамлы нахарыны өз биширен наны билен биле оглы Якубың элине тутдурды.

18Якуп какасының янына гелип: «Кака!» дийди. Ысхак: «Хава! Сен ким, оглуммы?» дийди. 19Якуп какасына: «Мен новбахар оглуң Ысавдырын. Мен сениң айдышың ялы эдендирин. Инди дик отур-да, гетирен ав этимден ийип, маңа пата берәй» дийди. 20Ысхак оглундан: «Авы нәдип бейле чалт тапып билдиң?» дийип сорады. Якуп: «Худайың Реб маңа тапмага көмек этди» дийип җогап берди. 21Ысхак Якуба: «Голайрагыма сүйш, оглум. Сени элләп гөрейин, сениң, хакыкатдан-да, оглум Ысавдыгыңы я-да дәлдигиңи бир билейин» дийди. 22Якуп какасы Ысхагың алкымына барды. Ол оглуны элләп гөрди-де: «Сес Якубың сеси, йөне эллер Ысавың эллери» дийди. 23Якубың эллери эдил Ысавыңкы ялы түйлек болансоң, Ысхак оны танаман, оңа пата берди. 24Соңра Ысхак ондан: «Сен, хакыкатдан-да, мениң оглум Ысавмы?» дийип сорады. Якуп: «Хава, мен шол» дийип җогап берди. 25Ысхак оңа: «Оглум, ав этиңи гетир, иейин-де, саңа пата берейин» дийди. Якуп нахары онуң өңүнде гойды; Ысхак ийди, Якуп шерап гетирди, Ысхак ичди. 26Ысхак Якуба: «Гел, оглум, мени огша» дийди. 27Якуп какасының алкымына барып, оны огшады. Ысхак онуң гейимлериниң ысыны алды ве оңа пата берди:

«Ине, оглумың бу ысы
Реббиң берекет берен
мейданың ысы ялыдыр.
28Худай саңа
Гөгүң чыгындан,
мес топраклы ерден,
бол галла хем шерап берсин+.
29Халклар саңа хызмат этсинлер,
ил-улуслар саңа боюн эгсинлер.
Баштутан бол сен өз доганларыңа,
доганларың саңа боюн эгсинлер.
Сени нәлетлән, нәлетленсин,
сени ялкан, ялкансын!»

Ысав Ысхакдан пата сорап ялбаряр

30Ысхак Якуба пата берип, ол какасының янындан чыкан дессине, доганы Ысав авдан гайдып гелди. 31Ол хем какасына тагамлы нахар биширип гетирди-де: «Кака, дик отур-да, гетирен ав этимден ийип, маңа пата бер» дийди. 32Ысхак оңа: «Сен ким?» дийди. Ол: «Мен сениң новбахар оглуң Ысав» дийип җогап берди. 33Ысхак тутуш гөвреси билен саңңылдап: «Онда сениң өң яныңдан маңа ав этинден нахар биширип гетирен кимди? Мен нахарың барыны ийип, оңа пата бердим-ә. Ол инди паталы болар!» дийди. 34Ысав какасының сөзлерини эшидип, дады-перят этди. Ол какасына: «Эй, кака, маңа-да пата бер, маңа-да!» дийип зарынлады. 35Ысхак оңа: «Саңа берилмели патаны доганың алды, ол мени алдан экен» дийди. 36Ысав какасына: «Оңа Якуп[*] ады йөне ере дакылмандыр. Ол мени икинҗи гезек алдады. Ол башда новбахар огуллык хакымы алды, ине, бу гүн болса ол маңа берилмели патаны алды» дийди. Онсоң Ысав: «Сен маңа хич пата сакламадыңмы?» дийип, какасына өзеленди+. 37Ысхак оңа: «Мен оны саңа баштутан этдим, әхли доганларыңы оңа хызматкәр эдип бердим. Оңа нандыр шерап бердим. Инди мен саңа нәме берейин, оглум!» дийди. 38Эмма Ысав какасына: «Кака, сенде бары-ёгы еке пата бармыды нәме, маңа-да пата бер-дә!» дийип, ичигип-ичигип аглады. 39Какасы Ысхак оңа шейле җогап берди:

«Серет, сениң месген тутҗак ериңде гөкден чыг дүшмез,
ол мес топраклы ерден узак болар.

40Гылыҗыңа даянып яшарсың,
доганыңа хызмат эдерсиң.

Вагт гелер, гаршылык гөркезерсиң.

Онуң зулумындан дынарсың»+.

41Какасындан алан патасы үчин Ысав Якубы йигренйәрди. Ол өз янындан: «Какамың өлүм пурсады голайлап гелйәр. Какамың яс гүнлери геченден соң, мен Якубы өлдүрерин» дийип ойланярды. 42Улы оглы Ысавың сөзлери Ребека барып етди. Онсоң Ребека кичи оглы Якубы чагыртды-да, оңа шейле дийди: «Доганың Ысав сенден ар алмак үчин сени өлдүрмегиң күйүне дүшүп йөр. 43Инди маңа гулак ас, оглум! Эгленме-де, Харана, мениң эркек доганым Лабаның янына гач! 44-45Доганың гахары ятышянча, эден ишиң онуң ядындан чыкышянча, бирселлем шол ерде яша. Соң мен адам иберип, сени ол ерден өзүм алдырарын. Бир гүнүң ичинде икиңизден хем махрум боласым геленок».

46Соңра Ребека Ысхагың янына гелип, оңа: «Мен Ысавың хет аялларындан халыс ирдим. Эгер Якуп шу хет гызларындан бирине өйленәйсе, онда мен нәдип яшарын?!» дийди+.

28‑нҗи бап

28^1Ысхак Якубы өз янына чагырып, оңа пата хем табшырык берип, шейле дийди: «Сен хет гызларына өйленме! 2Сен Паданарама, бабаң Бетувелиң өйүне гит-де, шол ерде дайың Лабаның гызларындан бирине өйлен+. 3Гой, Гудратыгүйчли Худай сени ялкап, өрңедип, көпелтсин. Гой, Ол сенден энчеме халклар дөретсин. 4Худайың Ыбрайыма берен юрдуны өзүмизиң хәзирки гелмишек болуп яшап йөрен юрдумызы эелемегиң үчин, гой, Ол саңа ве сениң несиллериңе Ыбрайыма берен патасыны берсин!»+
5Шондан соң Ысхак Якубы иберди. Якуп Бетувел месопотамиялының оглы, Якубың ве Ысавың эҗеси Ребеканың доганы Лабаның янына Паданарама гитди.

Ысав башга аяла өйленйәр

6-7Ысхагың Якуба пата берип, Паданарамдан бирине өйленери ялы, оны ол ере иберендигини ве «кенган гызларына өйленме!» дийип, Якуба табшырык берендигини ве онуң какасыдыр эҗесиниң сөзүне гулак асып, Паданарама гидендигини Ысав эшитди. 8-9Ысав Кенган гызларыны какасының халамаяндыгыны билип, Ысмайылың янына гитди ве бейлеки аялларының үстүне Ыбрайымың оглы Ысмайылың гызы, Небаётың аял доганы Махалата өйленди+.

Якуп Бейтелде дүйш гөрйәр

10Якуп Беершебадан чыкып, Харана тарап гитди. 11Гүн яшанда, ол бир ерде дүшледи. Ол бир дашы яссанып, шол ерде ятды. 12Якуп дүйшүнде ерден асмана узалып гидйән басганчаклары гөрди. Худайың перишделери шол басганчаклардан ёкары чыкып, ашак дүшүп йөрмүшлер. 13Басганчакларың чүр башында дуран Реб шейле диййәр: «Атаң Ыбрайымың ве Ысхагың Худайы Реб Мендирин. Шу ятан топрагыңы Мен саңа ве сениң неслиңе берерин+. 14Сениң неслиң ер йүзүниң чәгелери кимин сан-саҗаксыз болар. Олар гүндогара, гүнбатара, демиргазыга хем-де гүнорта яйрарлар. Ер йүзүниң әхли халклары сен аркалы хем-де неслиң аркалы пата аларлар+. 15Мен хемише сениң билен биледирин. Сен ниреде болсаң-да, Мен сени горарын ве сени ене-де шу юрда гайтарып гетирерин. Мен сени терк этмерин ве саңа берен вадамы ерине етирерин». 16Якуп оянып: «Хакыкатдан-да, Реб шу ерде. Мен муны билмәндирин!» дийди. 17Ол горкуп: «Бу нәхили горкунч ер! Бу Худайың өйи, гөгүң дервезеси» дийди. 18Якуп даң билен турды ве келлесиниң ашагына гоюп ятан улы дашыны алып, оны ядыгәрлик хөкмүнде дикди ве онуң үстүне зейтун ягыны гуйды+. 19Якуп бу ере «Бейтел»[*] дийип ат дакды. Бу гала озал Луз дийип атландырылярды+. 20-21Ол соңра ант ичип, шейле дийди: «Эгер Худай мениң ене-де саг-аман атамың өйүне доланып гелерим ялы, мениң билен биле болуп, мени ёлда горап, маңа иймәге нан, геймәге эшик берсе, онда Реб мениң Худайым болар+. 22Ядыгәрлик дикен бу дикме дашымы Худайың өйи дийип хасапларын. Эй, Худай, Сениң маңа берен хер бир задың ондан бирини мен Саңа берерин»+.

29-нҗы бап

Якуп Лабаның янына баряр

29^1Соңра Якуп ёлуны довам этдирип, гүндогар халкың юрдуна гелди. 2Ол башыны галдыранда, онуң гөзи ачык мейдандакы бир гуя дүшди. Гуйының башында үч сүри гоюн ятырды. Бу гоюн сүрүлери шол гуюдан сува якылярды. Гуйының агзында уллакан бир даш барды. 3Чопанлар сүрүлериң барыны гуйының башына йыгнанларындан соң, дашы айрып, доварларыны сува якардылар-да, ене-де дашы гуйының агзына гоярдылар.

4Якуп ол ердәки адамлардан: «Доганлар, сиз ниреден?» дийип сорады. Олар: «Биз харанлы» дийдилер. 5Якуп олардан: «Сиз Нахорың агтыгы Лабаны танаярмысыңыз?» дийип сорады. Олар: «Танаярыс» дийдилер. 6Якуп ене-де олардан: «Ол саг-саламатмыдыр?» дийип сорады. Олар: «Хава, ол саг-гургундыр. Ханха, онуң гызы Рахел доварыны сүрүп гелйәр» дийдилер. 7Соңра Якуп: «Энтек гүнортан чагы ахырын; энтек доварлары йыгнардан ир; олары сува якың-да, әкидип бакың» дийди. 8Олар: «Чопанлар сүрүлери йыгнаянча, биз доварлары сува якып билмерис; гуйының агзындакы даш айрыландан соң, доварлары сува якып билерис» дийдилер.

9Якуп олар билен геплешип дурка, Рахел какасының доварларыны гуя гетирди. Рахел чопанды. 10Якуп Рахели өз дайысы Лабаның сүрүси билен гөренде, ол гуйының янына барды-да, онуң агзындакы дашы айрып, дайысы Лабаның доварларыны гуюдан сува якды. 11Соңра ол Рахели огшап, ичигип-ичигип аглады. 12Якуп өзүниң Рахелиң какасы билен гарындашдыгыны, өзүниң Ребеканың оглудыгыны Рахеле айтды. Рахел ылгап гидип, какасына хабар берди. 13Лабан өз егени Якубың гелендигини эшидип, ылгап онуң өңүнден чыкды. Ол Якубы гуҗаклап огшады; оны өйүне алып гайтды. Якуп Лабана болуп гечен вакаларың хеммесини гүррүң берди. 14Лабан оңа: «Сен мениң өз сүегим, өз тенимсиң» дийди.

Якуп Рахеле ве Лея өйленйәр

Якуп Лабаның өйүнде бир ай яшандан соң, 15Лабан оңа: «Гарындашым дийип, сен маңа шейдип, мугт хызмат этҗек йөрҗекми? Саңа нәче зәхмет хак төлемели? Айт!» дийди. 16Лабаның ики гызы барды. Улусының ады Лея, кичисиниң ады болса Рахелди. 17Леяның гөзлери мылайымды, Рахел болса сыратлыды ве оваданды. 18Якуп Рахели сөйди. Ол Лабана: «Кичи гызың Рахел үчин мен еди йыл хызматыңы эдейин» дийди. 19Лабан: «Оны башга бирине беренден, саңа береним говудыр. Мениң янымда болубер» дийди. 20Якуп Рахел үчин еди йыллап Лабаның хызматыны этди. Рахели җуда сөййәндигине гөрә, еди йыл онуң үчин еди гүн ялы болуп гечип гитди.

21Бир гүн Якуп Лабана: «Мөхлетим долды, гелинлигими маңа бер, мен онуң янына гирейин» дийди. 22Шейдип, Лабан төверек-дашыны чагырып, той тутды. 23Эмма шол гиҗе Лабан Рахелиң дерегине улы гызы Леяны Якубың янына алып барды; Якуп Лея янашды. 24(Лабан хызматкәри Зилпаны гызы Лея гырнак эдип берипди.) 25Даң атды, ине, гөрсе бу Лея экен. Якуп Лабана: «Бу нәме этдигиң болды? Мен саңа Рахел үчин хызмат этмәнмидим нәме? Сен нәме үчин мени алдадың?» дийди. 26Лабан оңа: «Улусы отырка, кичиси дурмуша чыкарылмаз. Бу бизиң илимизиң дәбидир. 27Бир хепделик той дабарасы гечсин, саңа Рахели-де берерин, йөне онуң үчин ене еди йыл хызматымы этмели боларсың» дийди+. 28Якуп Лабан билен ылалашды. Бир хепделик той дабарасы геченден соң, Лабан кичи гызы Рахели-де Якуба берди. 29(Лабан хызматкәри Билханы Рахеле гырнак эдип берипди.) 30Якуп Рахеле хем янашды. Ол Рахели Леядан артык сөййәрди. Ол Лабана ене-де еди йыл хызмат этди+.

Якубың чагалары

31Реб Леяның сөйүлмейәндигини гөрүп, онуң ятгысыны ачды. Рахелден болса чага догмаярды+. 32Лея гөврели болуп, бир огул догурды. Ол оглуна Рубен дийип ат гойды, чүнки ол: «Реб мениң бетбагтлыгымы гөрди[*], инди мени адамым халар» дийди. 33Ол ене-де гөврели болды ве бир огул догурды. Ол: «Реб мениң сөйүлмейәндигими эшидип, маңа бу оглы хем берди» дийди. Лея оглуның адына Шимгон[*] дакды. 34Лея үчүнҗи гезек гөврели болуп, ене-де бир огул догурды. Ол: «Адамымың йүреги инди маңа багланса герек, чүнки мен оңа үч огул догруп бердим» дийди. Шол себәпден хем ол үчүнҗи оглуның адына Леви[*] дакды. 35Лея ене-де гөврели болуп, бир огул догурды. Ол: «Инди мен Реббе алкыш айдарын» дийип, оглуның адына Яхуда[*] дакды. Соңра ол чага догмакдан галды.

30-нҗы бап

30^1Рахел Якуба чага догруп бермәндигини гөренде, ол өз аял доганына гөриплик этди. Ол Якуба: «Маңа-да чага бер, ёгсам, мен өлерин» дийди. 2Якубың муңа гахары гелип: «Худай сени чагадан махрум эдйәр. Мен Худаймы нәме?!» дийди. 3Рахел оңа: «Гырнагым Билха билен ят. Гой, ол маңа сенден огул догруп берсин. Шейдип, Билханың үсти билен мен хем чагалы болайын» дийди. 4Ол өз гырнагы Билханы Якуба аяллыга берди; Якуп онуң билен ятды. 5Билха гөврели болуп, Якуба бир огул догруп берди. 6Онсоң Рахел: «Худай мени аклады, Ол, хакыкатданам, мениң дилегими эшидип, маңа бир огул берди» дийип, огланың адына Дан[*] дакды. 7Рахелиң гырнагы Билха ене-де гөврели болуп, Якуба икинҗи огул догруп берди. 8Рахел: «Доганым билен җуда чынлакай гөрешдим ве еңдим» дийип, оглуның адына Нафталы[*] дакды.

9Лея өзүниң догурмакдан галандыгына гөз етирип, өз гырнагы Зилпаны Якуба аяллыга берди. 10Леяның гырнагы Зилпа Якуба бир огул догруп берди. 11Лея: «Мениңки шовуна болды» дийип, оглуның адына Гат[*] дакды. 12Леяның гырнагы Зилпа Якуба икинҗи огул догруп берди. 13Лея: «Мен багтлыдырын! Гызлар маңа багтлы диерлер» дийип, икинҗи оглуның адына Ашер[*] дакды.

14Бугдай орагы дөврүнде бир гүн Рубен экин мейданына гитди ве ол ерден селмелек көклерини[*] тапды. Рубен оны эҗеси Лея гетирип берди. Рахел Леяның янына гелип, оңа: «Оглуңың гетирен селмелек көклеринден маңа-да бер» дийди. 15Лея оңа: «Әрими элимден аланыңы аз гөрүп, инди оглумың гетирен селмелек көклерини-де алсам диййәрмиң?» дийди. Рахел оңа: «Боляр, селмелек көклериниң дерегине Якуп шу гиҗе сениң билен ятайсын» дийди+. 16Агшамара Якуп мейдандан гайдып гелйәркә, Лея онуң өңүнден чыкып: «Сен бу гиҗе мениң яныма гир. Оглумың гетирен селмелек көклери билен сениң шу гиҗелик кирейиңи төледим» дийди. Якуп шол гиҗе Лея янашды. 17Худай Леяның дилегини эшитди. Лея гөврели болуп, Якуба бәшинҗи огул догруп берди. 18Лея: «Бу – өз гырнагымы адамыма береним үчин, Худайың маңа берен муздудыр» дийип, огланың адына Ысакар[*] дакды. 19Лея ене гөврели болуп, Якуба алтынҗы огул догруп берди. 20Лея: «Худай маңа аҗайып совгат этди. Инди адамым маңа хормат гояр, чүнки мен оңа алты огул догруп бердим» дийип, алтынҗы оглуның адына Зебулун[*] дакды. 21Ол соңра бир гыз догурды ве онуң адына Дина дакды. 22Худай Рахели ятдан чыкарманды. Ол Рахелиң дилегини эшидип, онуң ятгысыны ачды. 23Рахел гөврели болуп, бир огул догурды. Ол: «Худай мениң айыбымы айырды. 24Гой, Реб маңа ене-де огул берсин!» дийип, онуң адына Юсуп[*] дакды.

Якуп Лабан билен сөвдалашяр

25Юсуп догландан соң, Якуп Лабана шейле дийди: «Мени гойбер, мен өз меканыма, өз юрдума гидейин. 26Мениң саңа нәхили хызмат эдендигими сениң өзүң билйәнсиң. Мен аялларымдыр чагаларым үчин зәхмет чекдим. Шонуң үчин сен олары маңа бер. Инди мен гидейин». 27Лабан оңа: «Мен саңа бир зат айдайын. Мен Реббиң өзүми сен себәпли берекетли эдендигини пал үсти билен билдим. 28Саңа нәче төлемелидигини айт, мен төләрин» дийди. 29Шонда Якуп оңа шейле дийди: «Мениң саңа нәхили хызмат эдендигими, доварларыңың мениң дөврүмде нәхили көпелендигини сен өзүң билйәнсиң. 30Мениң гелмезимден өң, сениң доварларың саны азды, олар мен геленимден соң көпелди. Мениң аяк басан еримде[*], Реб саңа берекет берди. Инди мен өз хоҗалыгым үчин хачан ишләйин?» 31Лабан оңа: «Мен саңа нәме берейин?» дийди. Якуп: «Маңа хич зат герек дәл. Эгер сен мениң шу маслахатымы алсаң, онда мен сениң доварларыңы ене-де бакып, олара гөз-гулак боларын. 32Шу гүн сен әхли сүрүлере айланып, тегмилтли я-да менекли гоюнлары, гечилери, гара гузулары сүрүден айыр. Олар мениң хызмат хакым болар. 33Соң сен шол беренлериңи гөрмәге гелениңде, мениң догручылдыгымы гөрерсиң. Эгер мениң сүримде тегмилтсиз я-да менексиз гечилер ве гара дәл гоюнлар тапылайса, шонда сен олары огурлык хасаплап билерсиң». 34Лабан: «Боляр, гой, сениң дийшиң ялы болсун» дийди. 35Эмма шол гүнүң өзүнде Лабан ала-мула ве менекли эркечлериң, тегмилтли ве менекли, шейле хем ак гатышыгы болан гечилериң әхлисини ве гара гоюнларың барыны сүрүден чыкарып, өз огулларының гөзегчилигине берди. 36Соңра Лабан үч гүнлүк ёла барабарлыкда Якупдан араны ачды. Якуп Лабаның бейлеки галан сүрүсини бакмагыны довам этдирди.

37Якуп дерек, бадам хем-де чынар агачларының өл чыбыкларыны алып, оларың габыгыны ёл-ёл айранда ак золаклар пейда болды. 38-39Ол золаклы чыбыклары доварларың өңүнде сув ичйән новаларына салып гойды. Доварлар новалардан сув ичмәге геленлеринде, чыбыкларың өңүнде гоча гелип, богаз болдулар ве ала-мула, тегмилтли хем-де менекли овлак-гузулары гузладылар. 40Якуп гузуларыны айры саклап, олары Лабаның ала-мула ве гара доварларының гаршысында бакярды. Шейдип, Якуп өзүне сүри эдинди ве оны Лабаның сүрүсине гошмады. 41Сагдын доварлар гоча геленлеринде, чыбыкларың өңүнде гоча гелерлери ялы, Якуп чыбыклары хемише оларың өңүнде новаларда гоярды. 42Хор доварлар гоча геленде болса Якуп оларың өңүнде чыбык гоймаярды. Шунлукда, сагдын доварлар Якубыңкы, хор доварлар Лабаныңкы болярды. 43Шейдип, Якуп җуда баяды. Инди онуң сүри-сүри доварлары, гул-гырнаклары, дүелери хем эшеклери барды.

31‑нҗи бап

Якуп Лабаның янындан гидйәр

311-2Якуп Лабаның огулларының: «Якуп бизиң какамызың әхли эмләгине эе болды. Ол өзүниң бүтин байлыгыны какамызың хасабына газанды» диен гүррүңини эшитди. Якуп Лабаның хем өзүне болан гарайшының өңкүси ялы дәлдигини гөрди. 3Онсоң Реб Якуба: «Ата-бабаңың меканына, өз гарындашларыңың арасына долан, Мен сениң билен биле боларын» дийди. 4-5Шоңа гөрә Якуп Рахел билен Леяны мейдана, доварларың янына чагырып, олара шейле дийди: «Гөрйәрин велин, какаңызың маңа гарайшы өңкүси ялы дәл. Йөне какамың Худайы мениң билендир. 6Какаңыза мениң җанымы аяман хызмат эдендигими сиз билйәнсиңиз. 7Какаңыз болса мени алдап, зәхмет хакымы он гезек үйтгетди, йөне Худай оңа маңа зелел етирмәге ёл бермеди. 8Лабан маңа: „Тегмилтли доварлар сениң хакың болсун“ диенде, доварлар учдантутма тегмилтли гузулары гузладылар. Ол: „Ала-мула доварлар сениң хакың болсун“ диенде болса, доварлар учдантутма ала-мула овлак-гузулары гузладылар. 9Шейдип, Худай какаңызың доварларыны ондан алып, маңа берди.

10Доварларың хөвре гелйән мөвсүминде мен бир дүйш гөрдүм. Дүйшүмде чакышян текелердир гечилер диңе ала-мула, тегмилтли ве халлымыш. 11Шонда дүйшүмде Худайың перишдеси маңа: „Якуп!“ дийип йүзленди. Мен Оңа: „Лепбей!“ дийип җогап бердим. 12Перишде: „Серет, чакышян текелердир гечилер диңе ала-мула, тегмилтли ве халлыдыр. Лабаның саңа эдйән затларының әхлисини Мен гөрдүм. 13Мен Бейтел Худайыдырын. Сен ол ерде бир дикме дашың үстүне зейтун ягыны гуюпдың ве ант ичипдиң. Инди сен бу юртдан гит-де, өз догдук меканыңа долан» дийди+.

14Рахел билен Лея Якуба шейле җогап бердилер: «Атамызың өйүнде бизе не пай, не-де мирас бар. 15Ол бизи кесеки хасапламаярмы нәме?! Чүнки ол бизи сатды, биз үчин төленен күмүшлери-де сатып ийди. 16Худайың какамызың элинден алан әхли байлыгы бизе хем бизиң чагаларымыза дегишлидир. Инди сен Худайың диенини ерине етир».

17-18Шейдип, Якуп чагаларыдыр аялларыны дүелере мүндүрип, әхли малларыны – Паданарамда топлан әхли мал-мүлкүни алып, өз какасы Ысхагың янына – Кенган юрдуна тарап ёла дүшди. 19Лабан өз доварларыны гыркмага гиден вагты, Рахел какасының өй бутларыны огурлады. 20Якуп болса өзүниң бу ерден гачяндыгыны Лабан месопотамиялыдан гизлемек билен, оны алдава салды. 21Шейдип, Якуп әхли эмләгини алып, ол ерден гачды. Ол Евфрат дерясындан гечип, Гилгат даглыгына тарап йөнелди.

Лабан Якубы ызарлаяр

22Үчүнҗи гүн Якубың гачандыгы хакдакы хабар Лабана гелип етди. 23Лабан гарындашларыны янына алып, еди гүнләп Якубың ызындан ковуп, Гилгат даглыгында онуң ызындан етди. 24Шол гиҗе Худай Лабан месопотамиялының дүйшүнде оңа: «Гулак ас! Якуба ягшыдан-ямандан зат дийме» дийди. 25Лабан Якубың ызындан етенде, Якуп даглыкда өз чадырыны дикипди. Лабан хем өз гарындашлары билен Гилгат даглыгында өз чадырларыны дикди.

26Лабан Якуба шейле дийди: «Бу нәме этдигиң болды? Нәме үчин мени алдадың ве гызларымы сөвешде эле салнан есирлер ялы эдип алып гайтдың? 27Нәме себәпден сен гайтҗакдыгыңы менден яшырдың? Мен сени шады-хоррамлык хем айдым билен, депрек ве лира[*] билен уградардым. 28Сен хатда маңа агтыкларымдыр гызларымы огшамага-да мүмкинчилик бермедиң. Сен акмаклык этдиң. 29Саңа яманлык этмәге мениң гүйҗүм етйәр. Эмма сениң атаңың Худайы өтен агшам маңа: „Гулак ас! Якуба ягшыдан-ямандан зат дийме“ дийип табшырды. 30Бар, сениң гайданың хич диели. Мен сениң атаң өйүндәкилериң дидарына гаты зар боландыгыңы билйәрин. Йөне мениң худайларымы огурлап гайтмаң нәме?»+
31Якуп Лабана шейле җогап берди: «Гызларыңы элимден аларсың өйдүп горкдум. 32Йөне сениң худайларыңы огурлап гайдан дири галмаз. Гарындашларымызың гөзүниң алнында әхли гошлары барлап чык-да, өзүңе дегишли нәме тапсаң, ал-да гидибер». Худайлары Рахелиң огурландыгындан Якуп бихабарды.

33Лабан Якубың, Леяның ве ики гырнагың чадырыны барлады, йөне бутлары тапмады. Ол Леяның чадырындан чыкып, Рахелиңкә гирди. 34Рахел бутлары алыпды ве олары дүйәниң ховудының ашагында гизләп, өзи-де онуң үстүнде отурыпды. Лабан чадырың әхли ерини барлап чыкды, йөне олары тапмады. 35Рахел какасына: «Кака, сениң яныңда еримден турмаянлыгым үчин мени багышла, чүнки хәзир мен гөрүм гөрйәрин» дийди. Лабан хернәче агтарса-да, бутлардан дерек тапып билмеди. 36Якуп гахарланып, Лабана шейле дийди: «Бейле ызарларың ялы, мениң нәме этмишим, нәме гүнәм бар? 37Сен мениң әхли затларымы дөрүп чыкдың, эмма өй гошларыңдан, хей, тапан задың болдумы? Эгер бир зат тапан болсаң, ханы, онда оны өзүңиң ве мениң гарындашларымың өңүнде гой, хайсымызың мамладыгымызы, гой, оларың өзи чөзсүн. 38Ине, йигрими йыллап мен сениңкиде боланымда, сениң гоюнларыңдыр гечилериң гузы я овлак дүшүрен дәлдир. Мен сениң сүрүлериңден екеҗе гоч-да иен дәлдирин. 39Йыртыҗы хайванларың парчалан малларыны мен сениң яныңа гетирип хем дурмадым; мен хемише йитенлери өз бойнума алдым. Гүндиз огурланандыгы-да, гиҗе огурланандыгы-да белли болмадыклары сен менден талап этдиң. 40Гүндиз җөвзадан, гиҗе аңзакдан эҗир чекердим. Гиҗелери чирим этмән гечирердим. 41Өйүңде яшан йигрими йылым, ине, шейле гечди. Ики гызың үчин он дөрт йыл, доварларың үчин алты йыл хызматыңы этдим. Эмма сен мениң зәхмет хакымы он гезек үйтгетдиң. 42Эгер атам Ыбрайымың Худайы ве какам Ысхагың Хедер Эдйәни мениң билен биле болмадык болса, онда сен хәзир хем мени бош ковуп гойберердиң. Худай мениң чекен эзъетлерими хем зәхметими гөрүп, өтен агшам саңа дуйдурыш берди».

Якуп билен Лабан ылалашярлар

43Онсоң Лабан Якуба: «Аялларың мениң гызларым, чагаларың мениң чагаларым, доварларың мениң доварларым. Ине, шу гөрйән затларың әхлиси мениңкидир. Йөне мен өз гызларымы хем оларың чагаларыны ызына алып билмен ахырын. 44Гел, икимиз өзара әхт эдишели. Бу әхт икимизе шаят болсун» дийди. 45Якуп бир улы дашы алды-да, оны дикди+. 46Соңра ол өз гарындашларына: «Даш топлаң» дийди. Олар йыгнан дашларындан бир үйшмек ясап, онуң гапдалында нахарландылар. 47Ол үйшмеги Лабан Ягар-сахадута[*], Якуп болса Галет[*] дийип атландырды. 48Лабаның: «Шу даш депеси бизе шаят болсун» диендигине гөрә, ол ере Галет диен ат галды. 49Бу улы даша Миспа[*] дийип ат дакылды, чүнки Лабан: «Бири-биримизден узак дүшен махалымыз, Реб бизи гөзден салмасын» дийди. 50-51Лабан Якуба ене-де шейле дийди: «Эгер гызларыма азар берәйсең я-да оларың үстүне аял алайсаң, онда билип гойгун, аралыкда адам болмаса-да, бизе Худайың Өзи шаятдыр. Ине, шу даш үйшмеги билен шу дикме даш бизиң әхтимизе шаятлык этсин. 52Бири-биримизиң тарапымыза яман ниет билен гечмели дәлдигимизе, гой, ине, шу үйшмек билен шу дикме даш шаятлык этсин. 53Ыбрайымың Худайы ве Нахорың худайы (оларың аталарының худайлары) бизиң давамызы чөзсүнлер!» дийди. Соңра Якуп өз какасы Ысхагың Хедер Эдйәнинден ант ичди+. 54Якуп дагың үстүнде гурбанлык берип, гарындашларыны нахара чагырды. Олар нахарландылар ве гиҗе дагда ятдылар. 55Лабан даң билен туруп, агтыкларыдыр гызларыны огшап, олара пата берип, өз меканына гайтды.

32‑нҗи бап

Якуп Ысав билен душушыга тайынланяр

32^1Якуп өз ёлы билен гидип барярка, Худайың перишделери оны гаршылады. 2Якуп олары гөрүп: «Бу Худайың дүшелгеси» дийди. Шейдип, Якуп ол ери Маханайым[*] дийип атландырды.

3-4Якуп Эдом юрдуның Сегир дийилйән ерине, доганы Ысавың янына хабарчы ёллап: «Мениң җенабым Ысава шейле дийиң» дийип, өз хабарчыларына шу сөзлери айтмаклыгы буюрды: «Сениң гулуң Якуп шейле диййәр: „Мен Лабаныңкыда шу вагта ченли гелмишек болуп яшадым. 5Мен энчеме өкүзли, эшекли, доварлы хем гул-гырнаклы болдум. Сениң гөвнүңи тапарым ялы, мен саңа хабар ёллаярын“». 6Хабарчылар Якубың янына гайдып гелдилер. Олар: «Биз сениң доганың Ысавың янына бардык. Ол сени гаршыламага гелйәр. Онуң янында дөрт йүз адам бар» дийдилер. 7-8Муны эшидип, Якуп җуда горкды. Ол өз янындан: «Эгер Ысав бир топарың үстүне чозуп, оны басып алаянда-да, бейлеки топар гутулар» дийип, өз адамларыны, овнуклы-ирили малларыны хем дүелерини ики топара бөлди.

9Соңра Якуп шейле дилег этди: «Эй, маңа: „Өз юрдуңа, өз доган-гарындашларыңың арасына долан, Мен саңа ягшылык эдерин“ диен Реббим, атам Ыбрайым билен какам Ысхагың Худайы!+
10Мен Сениң садык сөйгиңе ве вепалылыгыңа мынасып дәлдирин. Иордан дерясындан геченимде, элимдәки хасамдан башга задым ёкды. Инди болса мен ики топарың эеси болдум. 11Ялбарярын, мени өз доганым Ысавың элинден халас эт! Мен онуң гелип, бизиң хеммәмизи, чагалары хем оларың эҗелерини өлдүреринден горкярын. 12Сен маңа: „Мен саңа ягшылык эдерин, сениң неслиңи деңиз якасындакы сан-саҗаксыз чәгелер дей көпелдерин“ дийипдиң»+.

13-15Якуп ол гиҗәни шол ерде гечирди. Өзүнде бар болан маллардан ики йүз гечи билен йигрими эркеҗи, ики йүз гоюн билен йигрими гочы, отуз саны көшекли саглык дүйәни, кырк сыгыр билен он өкүзи ве йигрими саны уркачы эшек билен он саны эркек эшеги өз доганы Ысава совгат этмек үчин сайлап алды. 16Якуп олары айры-айры сүрүлер эдип, өз гулларының өңүне салды ве олара: «Менден өңде йөрәң ве хер сүриниң арасында чәк саклаң» дийип табшырды. 17-18Якуп оларың илкинҗисине шейле табшырык берди: «Доганым Ысав өңүңден чыкып: „Сен кимиң адамы? Угруң нирә? Өңүңдәки сүри кимиңки?“ дийип сораса: „Булар гулуң Якубыңкы. Якуп булары өз җенабы Ысава совгат иберди. Ызымыздан онуң өзи-де гелйәр“ дийиң». 19Якуп икинҗи, үчүнҗи гулуна, сүрүлериң ызына дүшүп гиден әхли гулларына-да шол бир табшырыгы берип: «Ысава душаныңызда, хут шол бир сөзлери айдарсыңыз. 20Шейле хем сиз: „Гулуң Якуп-да ыздан гелйәр“ диерсиңиз» дийди. Чүнки Якуп өз янындан: «Шу өңден уградян совгатларым билен мен Ысавың йүрегини юмшадарын. Соңра мен онуң билен йүзбе-йүз гөршерин. Ол, белки, мени кабул эдер» дийип ойланды. 21Шейдип, Якуп совгатлары өзүнден өң иберип, шол гиҗәни дүшелгеде гечирди.

Якуп гөреш тутяр

22Шол гиҗе Якуп туруп, ики аялыны, ики гырнагыны хем-де он бир чагасыны алып, Ябок дерясының гүзеринден гечди. 23Олары деряның аңырсына гечиренден соң, Якуп янындакы мал-мүлклериниң әхлисини хем деряның аңырсына иберди. 24Якубың еке өзи галды. Тә даң шапагы догянча, бир киши билен гөреш тутды. 25Якубың баш бермейәндигини гөренсоң, ол киши Якубың уйлугының ойҗугына уруп, онуң уйлугыны яздырды. 26Ол Якуба: «Даң шапагы догуп гелйәр, мени гойбер!» дийди. Якуп оңа: «Тә маңа пата берйәнчәң, мен сени гойбермерин» дийди. 27Ол адам Якупдан: «Адың нәме?» дийип сорады. Ол: «Якуп» дийип җогап берди. 28Ол адам Якуба: «Инди сениң адың Якуп дәл-де, Ысрайыл болар, чүнки сен Худай хем адамлар билен гөреш тутушып[*], олардан үстүн чыкдың» дийди+. 29Якуп ондан: «Сениң адың нәме?» дийип сорады. Ол: «Мениң адымы нәме үчин сораярсың?» дийип, шол ерде Якуба пата берди+. 30Якуп ол ери «Пениел»[*] дийип атландырды. Якуп: «Чүнки мен Худайы йүзбе-йүз гөрүбем, дири галдым» дийди+. 31Якуп Пениелден[*] чыкып барярка, Гүн догды. Ол уйлугына деглендиги себәпли агсаярды. 32(Ысрайыллар хенизе ченли уйлукдакы сиңри иймейәрлер, чүнки Худай Якубың уйлугындакы сиңре дегипди.)

33‑нҗи бап

Якуп Ысав билен душушяр

33^1Якуп төверегине середип, Ысавың дөрт йүз адам билен биле гелйәндигини гөрди. Шейдип, ол чагаларыны Леяның, Рахелиң ве ики гырнагының арасында бөлди. 2Гырнакларыны өз чагалары билен биле өңде, Леяны өз чагалары билен биле оларың ызындан, Рахел билен Юсубы болса хеммесиниң ызындан гойды. 3Якубың өзи болса тутуш машгаласының өңүне дүшүп, доганына голайлашянча, оңа еди гезек ики бүкүлип тагзым этди. 4Эмма Ысав Якуба тарап ылгады; ол Якубың бойнундан гуҗаклап, оны огшады. Олар аглашдылар. 5Соңра Ысав төверегине середип, аяллары хем чагалары гөрди. Ол: «Яныңдакылар ким?» дийип сорады. Якуп Ысава: «Булар Худайың өз гулуңа мерхемет билен берен чагаларыдыр» дийип җогап берди. 6-7Онсоң гырнаклар өз чагалары билен, соңра Лея өз чагалары билен гелип, оңа тагзым этдилер. Иң соңундан болса Рахел билен Юсуп гелип, оңа тагзым этдилер. 8Ысав Якупдан: «Мен мал сүрүси билен гелйән адамлара душдум. Олары нәме үчин ибердиң?» дийип сорады. Якуп оңа: «Олары мен сен җенабымың гөвнүни тапмак үчин ибердим» дийип җогап берди. 9Ысав оңа: «Доган, мениң өзүмиңки өзүме етерлик, сениң өз задың өзүңки болсун» дийди. 10Шонда Якуп оңа: «Ёк, бейтме. Эгер мен сениң гөвнүңден туран болсам, онда сен мениң совгатларымы кабул эт. Мен сениң йүзүңи гөрүп, хут Худайың йүзүни гөрен ялы болдум. Сен мени ачык йүз билен гаршы алдың. 11Иберен совгатларымы кабул эт. Худай мени ялкады. Менде хемме зат бар» дийди. Шейдип, Якуп Ысавы совгатларыны кабул этмәге ырды; Ысав олары кабул этди.

12Соңра Ысав Якуба: «Инди бу ерден угралың, мен сизиң гапдалыңыздан йөрәрин» дийди. 13Якуп оңа шейле җогап берди: «Чагаларың нәзикдигини, сагылян овнуклы-ирили малларың маңа алададыгыны, мениң җенабым билйәндир. Эгер доварлары гаты гыссасак, оларың бары харам өлер. 14Шоңа гөрә-де, җенабым, сен өз гулуңың өңүнден гидибер. Мен малларың хем чагаларың аягына йөрәп, гыссанман барыберерин. Җенабым, сениң билен Сегирде душушарыс».

15Ысав оңа: «Мен хем өз адамларымдан бирнәчесини сениң яныңда галдырайын» дийди. Эмма Якуп оңа: «Бейтмек нәмә герек? Җенабым маңа эййәм етерлик мерхемет этди» дийип җогап берди. 16Ысав өңден гайдып, шол гүн Сегире тарап ёла дүшди. 17Эмма Якуп Сукода тарап гитди. Ол ерде өзүне өй гурды, малларына болса агыллар ясады. Шол себәпден-де ол бу ери «Сукот»[*] дийип атландырды.

18Якуп Паданарамдан Кенгандакы Шекем галасына саг-аман гелди. Ол галаның этегинде дүшледи+. 19Якуп чадырыны дикен ериндәки бир бөлек ери, Шекемиң атасы Хаморың огулларындан йүз күмүш теңңә сатын алды+. 20Соңра Якуп бу ерде гурбанлык сыпасыны ясап, оны Эл-Элохе-Ысрайыл[*] дийип атландырды.

34‑нҗи бап

Дина билен Шекем

34^1Леяның Якуба догруп берен гызы Дина ерли халкың гызларыны гөрмәге гитди. 2Бу юрдуң беги, хивилерден болан Хаморың оглы Шекем Динаны гөрүп, оны тутды, зорлап, намысына дегди. 3Шекем гыза йүрекден ашык болды. Ол гызы сөйди ве онуң гөвнүни тапҗак болярды. 4Шекем какасы Хамора: «Шу гызы маңа алып бер» дийди.

5Хаморың оглуның Динаны биабрай эдендигини Якуп эшитди. Онуң огуллары болса мейданда малларың үстүндеди. Якуп огуллары гелйәнчә сесини чыкармады.

6-7Якубың огулларының мейдандан гайдып гелйән вагты, Шекемиң какасы Хамор Якуп билен геплешмек үчин онуң янына гитди. Огланлар бу хабары эшидип, газап донуны гейдилер. Чүнки Шекем Якубың гызы билен ятып, ысрайыл халкыны иле рысва эдипди+. 8Хамор Якуба шейле дийди: «Мениң оглум Шекем сизиң гызыңыза өлемен ашык. Гызыңызы мениң оглума аяллыга берәйиң+. 9Гарындашлык ачалың, гыз алшып-бершелиң. 10Сиз шу юртда биз билен биле месген тутуп, ислән ериңизде яшап, сөвда-сатык эдиң ве өзүңизе мүлк эдиниң». 11Соңра Шекем сөзе гошулып, Динаның какасына ве доганларына шейле дийди: «Маңа мерхемет эдиң, онсоң мен сизе ислән задыңызы берерин. 12Галыңмы, гымматбаха серпайлармы, гараз, дилиңизиң геплән задыны мен сизе берерин, маңа диңе шол гызы аяллыга берсеңиз боляр»+. 13Эмма Якубың огуллары өз уялары Динаны биабрай эден Шекеме ве онуң какасына мекирлик билен җогап бердилер. 14Олар шейле дийдилер: «Уямызы сүннетсизе бермерис. Бу бизиң үчин намыс болар+. 15Диңе шу шерт билен ылалашарыс: сизиң әхли эркеклериңиз бизиң ялы сүннетленсин. 16Шейтсеңиз, онда биз сизиң билен гыз алшып-беришмәге-де, сиз билен биле бир ерде мекан тутмага-да, бир халк болмага-да тайярдырыс. 17Эгер-де сиз бизиң сөзүмизе гулак асып, сүннетленмесеңиз, онда гызымызы алып гидерис».

18Бу шерт Хамор билен онуң оглы Шекеме ярады. 19Шекем бу иши эглемеди, чүнки ол Якубың гызыны сөййәрди. Шекем машгалада иң хорматланяныды. 20Хамор билен Шекем икиси гала дервезесиндәки душушык гечирилйән ере гелип, халка шейле йүзлендилер: 21«Ол адамлар бизиң достларымыздыр. Гой, олар шу юртда месген тутуп, сөвда-сатык этсинлер. Юрдумыз гиң ахырын, ол бизе-де, олара-да етер. Олар билен гыз алшып-бершелиң. 22Бу адамлар диңе шу шерт билен – бизиң әхли эркеклеримизиң өзлери ялы сүннетленмек шерти билен бизиң арамызда яшап, бизиң билен бир халк болмага разылашарлар. 23Олар билен разылашалың, гой, олар бизиң билен биле отурсынлар. Онсоң оларың әхли маллары ве мал-мүлклери бизиңки болар!» 24Хамор билен онуң оглы Шекемиң сөзүни кабул эдип, галаның әхли эркеклери сүннетлендилер.

25Үч гүн гечипди. Эркеклер хениз сүннетиң ызасыны чекйәрдилер. Якубың ики оглы, Динаның агалары Шимгон билен Леви гала дуйдансыз хүҗүм эдип, ол ердәки эркеклериң әхлисини учдантутма гылычдан гечирдилер. 26Хамор билен онуң оглы Шекеми-де өлдүрип, Динаны Шекемиң өйүнден алып гайтдылар. 27Якубың бейлеки огуллары өлдүриленлериң янына гелдилер ве өз уяларының биабрай эдилендиги үчин галаны таладылар. 28-29Олар овнуклы-ирили маллары, эшеклери, галаның ичиндәки хем мейдандакы әхли затлары ве оларың әхли байлыкларыны олҗа алдылар; аялларыны ве оглан-ушакларыны есир алдылар ве өйлериндәки бар затлары таладылар. 30Якуп Шимгон билен Левә: «Сиз бу юрдуң илаты болан кенганлардыр перизлери маңа душман эдип, башымы бела сокдуңыз. Биз азлык эдйәндирис. Олар бизе гаршы баш гөтерип, мени бүтин хоҗалыгым билен билеликде гыргына берерлер» дийди. 31Огуллары Якуба: «Уямыза лолы хөкмүнде гаралмагына ёл берип болмаз ахырын» дийдилер.

35‑нҗи бап

Худай Бейтелде Якуба пата берйәр

35^1Худай Якуба: «Бейтеле гит-де, шол ерде месген тут. Доганың Ысавдан гачып баряркаң, өзүңе гөрнен Худая гурбанлык сыпасыны яса» дийди+. 2Шейдип, Якуп машгаласына ве янындакылара йүзленип: «Кесеки худайларыңызы ташлаң, тәмизлениң ве гейимлериңизи чалшырың. 3Гелиң, Бейтеле гиделиң. Ол ерде хасратлы гүнүмде маңа көмек эден ве гиден еримде мениң билен болан Худая гурбанлык сыпасыны ясайын» дийди. 4Шондан соң олар өз кесеки худайларыны ве гулакхалкаларыны Якуба бердилер. Якуп олары Шекемиң голайындакы дуб агаҗының ашагында гизледи+.

5Соңра олар ёла дүшдүлер. Якубың огулларыны хич ким ызарламаз ялы, төверекдәки галаларың әхлисиниң илатыны Худайың горкусы гаплады. 6Якуп өз адамлары билен Кенгандакы Луза, ягны хәзирки Бейтеле гелди. 7Якуп ол ерде гурбанлык сыпасыны ясап, ол ери «Бейтелиң Худайы» дийип атландырды, себәби Якуп доганындан гачып барярка, Худай Өзүни шол ерде оңа аян эдипди+. 8Ребеканың энекеси Дебора арадан чыкды ве ол Бейтелиң голайындакы дуб агаҗының дүйбүнде җайланды. Шейдип, бу агач Алон-бакут[*] дийлип атландырылды+.

9Якуп Паданарамдан гайдып геленден соң, Худай Өзүни Якуба ене-де аян эдип, оңа пата берди. 10Худай Якуба: «Сениң адың хәзир Якуп, йөне мундан бейләк сениң адың Якуп дәл-де, Ысрайыл болар» дийди. Шейдип, Ол онуң адына Ысрайыл дакды+. 11Соңра Худай ене: «Мен Гудратыгүйчли Худайдырын. Өрңәң, көпелиң. Сенден миллет ве биртопар миллетлер дөрәр, сениң несиллериңден шалар чыкар+. 12Ыбрайыма, Ысхага берен юрдумы саңа ве сениң неслиңе берерин» дийди. 13Соңра Худай Якуп билен сөзлешен еринден ёкары гөтерилип гитди. 14Якуп Худайың өзи билен геплешен еринде улы даш дикди ве онуң үстүне ичги садакасыны хем-де зейтун ягыны гуйды+. 15Якуп Худайың өзи билен геплешен ерини Бейтел[*] дийип атландырды+.

Рахелиң өлүми

16Олар Бейтелден уградылар. Эфрат велаятына етмәге санлыҗа мензил галанда, ёлда Рахелиң чагасының болмалы пурсады гелип, оны агыр бургы тутуп уграды. 17Агыр бургы тутярка, гөбегене оңа: «Горкма, ине, сениң муның-да огул!» дийди+. 18Җаны чыкып барян Рахел оглуна Беноны[*] дийип ат дакды. Йөне какасы онуң адына Бенямин[*] гойды. 19Шейдип, Рахел дүнйәден өтди. Ол Эфрата, ягны Бейтуллахама гидилйән ёлуң гырасында җайланылды+. 20Якуп Рахелиң губурының үстүнде бир улы даш дикди. (Шол даш Рахелиң губурының үстүнде шу гүне ченли хем дур.) 21Ысрайыл ене ёлуны довам этдирди. Ол Эдер диңиниң аңырсында өз чадырыны дикди. 22-23Ысрайыл Эдерде яшаярка, онуң оглы Рубен өз какасының гырнак аялы Билха билен ятды. Ысрайыл муны эшитди.

Ысрайылың он ики оглы барды. Онуң Леядан болан огуллары: Рубен (новбахар оглы), Шимгон, Леви, Яхуда, Ысакар, Зебулун;+
24онуң Рахелден болан огуллары: Юсуп, Бенямин; 25онуң Рахелиң гырнагы Билхадан болан огуллары: Дан, Нафталы; 26онуң Леяның гырнагы Зилпадан болан огуллары: Гат ве Ашер. Бу Якубың Паданарамда доглан огулларыды.

Ысхагың өлүми

27Якуп Ыбрайым билен Ысхагың гелмишек болуп яшан ери болан Мамрә, ягны Кирятарба (Хеброна) какасы Ысхагың янына гелди+. 28Ысхак йүз сегсен йыл өмүр сүрди. 29Ол гаррап дүнйәден өтүп, ата-бабаларына говушды. Огуллары Ысав билен Якуп оны җайлады+.

36-нҗы бап

Ысавың несиллери

36^1⚫Ысавың, ягны Эдомың несиллери шулардыр+. 2-3Ысав Кенган гызларына өйленди. Ол хет Эйлоның гызы Ада, хиви Сибгоның оглы Ананың гызы Охолыбама хем-де Ысмайылың гызы, Небаётың аял доганы Босмата өйленди+. 4Ада Ысава Элипазы, Босмат Регувалы, 5Охолыбама болса Егушы, Ягламы ве Кораны догруп берди. Ине, шулар Ысавың Кенган юрдундака доглан огулларыдыр.

6Ысав аялларыны, огул-гызларыны, хоҗалыгындакыларың әхлисини, малларыны хем-де Кенганда газанан әхли эмләгини алып, доганы Якубың янындан айрылып, башга ере гитди. 7Оларың малы җуда көпди. Шейле болансоң, олар бир ерде яшап билҗек дәлдилер, оларың доварларына өри дарлык эдйәрди. 8Ысав, ягны Эдом Сегир даглыгында яшады. 9Сегир даглыгындакы эдомларың атасы болан Ысавың несиллери шулардыр. 10Оларың атлары шейледир: Ысавың аялы Ададан болан оглы Элипаз, Ысавың аялы Босматдан болан оглы Регувал. 11Элипазың огуллары: Тейман, Омар, Сепо, Гатам ве Кеназ. 12Тимна Ысавың оглы Элипазың гырнак аялыды. Ол Элипаза Амалеги догруп берди. Булар Ысавың аялы Ададан болан несиллеридир+. 13Регувалың огуллары: Нахат, Зера, Шамма ве Миза. Булар Ысавың аялы Босматдан болан несиллеридир. 14Ысавың аялы Охолыбама Сибгоның агтыгы, Ананың гызыды. Охолыбама Ысава шу огуллары: Егушы, Ягламы ве Кораны догруп берди.

15-16Ысавың несиллеринден дөрән уругбашылар шулардыр: Ысавың новбахар оглы Элипазың огуллары: Тейман, Омар, Сепо, Кеназ, Кора, Гатам ве Амалек. Шулар Элипазың Эдом юрдундакы огулларыдыр; олар Ысавың Ададан болан огулларыдыр. 17Ысавың оглы Регувалың огуллары шулардыр: уругбашылар Нахат, Зера, Шамма, Миза. Булар Регувалың Эдом юрдундакы огулларыдыр. Олар Ысавың аялы Босматдан болан огулларыдыр. 18Ысавың аялы Охолыбамадан болан огуллары: Егуш, Яглам, Кора. Булар Ысавың Ананың гызы Охолыбамадан болан огулларыдыр. 19Буларың хеммеси Ысавың, ягны Эдомың огулларыдыр. Олар уругбашылардыр.

20-21⚫Хоры тиресинден Сегириң огуллары шулардыр: Лотан, Шобал, Сибгон, Ана, Дишон, Эсер ве Дишан. Олар юрдуң яшайҗыларыдыр ве хорыларың уругбашыларыдыр. Булар Сегириң Эдом юрдундакы огулларыдыр+. 22Лотаның огуллары шулардыр: Хоры, Хомам. Тимна Лотаның аял доганыды. 23Шобалың огуллары: Алван, Манахат, Эйбал, Шепо, Онам. 24Сибгоның огуллары: Ая, Ана (ол какасының эшеклерини бакып йөркә, чөлде гызгын сувлы чешмелери тапды). 25Ананың чагалары: Дишон ве гызы Охолыбама. 26Дишоның огуллары: Хемдан, Эшбан, Йытран, Керан. 27Эсериң огуллары: Билхан, Загаван, Акан. 28Дишаның огуллары: Ус, Аран. 29-30Сегир юрдундакы уругларына гөрә хоры уругбашылары шулардыр: Лотан, Шобал, Сибгон, Ана, Дишон, Эсер, Дишан.

Эдом патышалары

31⚫Ысрайыллара хич бир патыша шалык этмезден өң Эдом юрдунда хөкүм сүрен патышалар шу ашакдакылардыр. 32Бегорың оглы Бала Эдомда патышалык этди. Онуң пайтагт галасының ады Динхабады. 33Бала дүнйәден өтүп, онуң ерине Босра галасындан болан Зераның оглы Ёбап патыша болды+. 34Ёбап дүнйәден өтүп, онуң ерине тейманлы Хушам патыша болды+. 35Хушам дүнйәден өтүп, онуң ерине Мовап топрагында мидянлары еңен, Бедатың оглы Хадат патыша болды. Онуң пайтагт галасының ады Авытды. 36Хадат дүнйәден өтүп, онуң ерине масрекалы Самла патыша болды. 37Самла дүнйәден өтүп, онуң ерине Евфрат дерясының боюндакы Рехоботдан болан Шавул патыша болды. 38Шавул дүнйәден өтүп, онуң ерине Акборың оглы Багалханан патыша болды. 39Акборың оглы Багалханан дүнйәден өтенден соң онуң ерине Хадар патыша болды. Ол Пагу галасынданды. Хадарың аялының ады Мехейтабелди. Ол Матредиң гызы, Мейзахабың агтыгыды.

40-43Уруглары, юртда месген тутян ерлери хем атлары боюнча Ысавдан дөрән эдом уругбашылары шулардыр: Тимна, Алва, Етет, Охолыбама, Эла, Пинон, Кеназ, Тейман, Мибсар, Магдыел, Ирам. Бу уругларың хеммеси Ысавдан дөредилер+.

37‑нҗи бап

Юсуп ве онуң доганлары

37^1Якуп өз какасының гелмишек болуп месген тутан юрды болан Кенганда яшаярды. 2Якубың машгаласының кыссасы шейледир.

Он еди яшлы Юсуп, өвей эҗелери Билхадан ве Зилпадан болан доганлары билен биле сүри бакярды. Юсуп доганларының эден ишлерини какасына шугуллаярды. 3Ысрайыл Юсубы бейлеки огулларындан хас говы гөрерди, чүнки ол Якубың гарран вагты доглупды. Якуп оңа үйтгешик дон[*] тикипди. 4Юсубың доганлары өз какаларының Юсубы өзлеринден хас илери тутяндыгыны гөрдүлер. Шоңа гөрә-де, олар Юсубы йигренердилер ве онуң билен сөзлери алышмазды.

5Бир гүн Юсуп дүйш гөрди. Ол дүйшүни доганларына гүррүң беренде, олар Юсубы өңкүлеринденем бетер йигрендилер. 6Юсуп олара шейле дийди: «Диңләң, мен шейле дүйш гөрдүм. 7Биз экин мейданында дессе богярмышык. Бирденкә мениң дессәм еринден галып, дикелип дурярмышын; сизиң десселериңиз болса онуң дашына айланып, оңа баш эгйәрмишлер». 8Доганлары Юсуба: «Бәх, сен бизиң үстүмизден хөкүмдарлык эдәермикәң, бизи доландыраярмыкаң?» дийдилер. Шейдип, олар Юсубы дүйши хем-де өзлери барада айдан сөзлери үчин хас-да бетер йигрендилер.

9Юсуп ене бир дүйш гөрди ве ол оны-да доганларына гүррүң берди. Ол: «Мен ене бир дүйш гөрдүм. Онда Гүн, Ай хем-де он бир саны йылдыз маңа баш эгйәрмишлер» дийди. 10Юсуп муны какасына-да, доганларына-да гүррүң берди. Какасы оңа кәйәп: «Бу нәхили дүйш болдугы? Бәх, мен, эҗең, доганларың – хеммәмиз саңа ики бүкүлип тагзым этмели болаярмыкак?» дийди. 11Шейдип, доганлары Юсуба гөриплик эдйәрдилер, йөне бу сөзлер онуң какасыны оя батырды.

12-13Бир гүн Юсубың доганлары какаларының доварларыны бакмага Шекеме гиден вагтларында, Ысрайыл Юсуба: «Доганларың Шекемде доварлары бакып йөрлер. Сен оларың янына гидип гел» дийди. Юсуп: «Боляр, гидәерин» дийди+. 14Якуп Юсуба: «Гит-де, доганларыңдан хабар ал. Җанлары сагмыка, доварлар түкелмикә, билип гел» дийип, оны Хеброн дересиниң ичи билен угратды.

Юсуп Шекеме гелди+. 15Мейданда ондан-оңа айланып йөркә, оңа бир адам душуп: «Нәме идейәрсиң?» дийип сорады. 16Юсуп: «Доганларымы идейәрин. Айтсана, олар малларыны ниреде бакяркалар?» дийди. 17Ол адам: «Олар бу ерден гитдилер, мен оларың: „Дотана гиделиң“ диенлерини эшитдим» дийди. Юсуп доганларының ызындан гидип, олары Дотандан тапды+.

18Доганлары Юсубы узакдан гөрүп, хениз якынлашманка, оны өлдүрмегиң кастына чыкдылар. 19Олар бири-бирлерине: «Ханха, дүйш гөрүҗи гелйәр. 20Гелиң, оны өлдүрип, шу гуррук гуюларың бирине ташлалың-да, оны бир йыртыҗы хайван ийипдир диелиң. Онсоң гөрели-бакалы, онуң дүйшлери чын болуп чыкаярмыка!» дийишдилер.

21Муны Рубен эшидип: «Ёк, оны өлдүрмәлиң» дийип, Юсубы халас этмәге чалышды. 22Юсубы буларың элинден халас этмек ве оны саг-аман ызына, какасының янына ибермек үчин, Рубен олара: «Оны шу чөлдәки гуя ташлаң, йөне оңа эл гатып, ганына галаймаң!» дийди. 23-24Юсуп доганларының янына геленде, олар онуң эгниндәки үйтгешик донуны сыпырдылар-да, Юсубы гуррук гуя ташладылар+.

25Олар нахарланмага отуранларында, Гилгатдан ысмайылларың кервениниң гелйәндигини гөрдүлер. Дүелере хошбой ыслы отлар, мелхем хем-де ладан йүклененди. Олар бу йүклери Мүсүре алып барярдылар. 26Яхуда доганларына: «Доганымызы өлдүрип, ганхорлыгымызы гизләнимиз билен газанян задымыз нәме?! 27Гелиң, оны ысмайыллара саталың, гой, ол бизиң элимизден җебир чекмесин, ол бизиң доганымыздыр, өз сүегимиздир» дийди. Доганлары Яхуда гулак асдылар+. 28Мидян тәҗирлери ол ерден гечип баряркалар, доганлары Юсубы гуюдан чыкарып, оны йигрими күмүш теңңә ысмайыллара[*] сатдылар. Олар болса Юсубы Мүсүре алып гитдилер. 29Рубен гуя гайдып гелди ве ол ерден Юсубы тапмансоң, якасыны йыртып зарынлады.

30Ол доганларының янына барып: «Оглан ёк, инди мен нәдейин!» дийди. 31Онсоң олар бир эркеҗи союп, Юсубың донуны онуң ганына буладылар. 32Олар Юсубың үйтгешик донуны какаларының янына элтип: «Биз бу доны тапдык, серет, бу сениң оглуңың дон-а дәлдир-дә?» дийдилер. 33Якуп доны танап: «Бу оглумың доны! Оны бир йыртыҗы хайван ийипдир; Юсуп шек-шүбхесиз парчаланыпдыр» дийип аглады. 34Якуп якасыны йыртып зарынлап, энчеме гүнләп оглуның ясыны тутды+. 35Якубың әхли огулларыдыр гызлары гелип, оңа гөвүнлик берҗек болдулар, эмма оңа гөвүнлик берип билмедилер. Якуп: «Шу хасратым билен өлүлер дүнйәсиндәки оглумың янына гитҗек» дийди. Шейдип, какасы Юсубың ясыны тутмагыны довам этдирди. 36Шол арада мидянлар Юсубы Мүсүрде фараоның җанпеналарының баштутаны Потыпара сатдылар.

38‑нҗи бап

Тамар билен Яхуда

38^1Шол вагтлар Яхуда өз доганларындан айрылып, адулламлы Хира диен бириниң янына гидип, шол ерде орнашды. 2Яхуда ол ерде Шуга диен бир кенганың гызы билен таншып, өйленип, оңа янашды. 3Аял гөврели болуп, бир огул догурды. Яхуда онуң адына Эр дакды. 4Онуң аялы икинҗи гезек гөврели болуп, ене-де бир огул догурды. Ол огланың адына Онан дакды. 5Ол соңра ене-де бир огул догурды ве онуң адына Шела дакды. Аялы соңкы оглуны догранда, Яхуда Кезипдеди.

6Яхуда новбахар оглы Эри Тамар диен гыза өерди. 7Эмма Яхуданың новбахар оглы Эри Реббиң назарында пислик эдендиги үчин, Реб оны өлдүрди. 8Яхуда Онана: «Доганыңың несли йитип гитмез ялы, сен өз гелнеҗеңе янашмага борчлусың» дийди+. 9Эмма Онан өзүнден өнҗек чагаларың өз несли болмаҗакдыгыны билйәрди. Шол себәпден-де ол хер вагт гелнеҗесине янашанда, чага галмазлыгы үчин тохумыны ере дөкерди. 10Онан Реббиң назарында пислик эдендиги үчин, Реб оны өлдүрди. 11Яхуда гелни Тамара: «Сен атаң өйүне гит-де, оглум Шела йигит чыкянча, ол ерде дуллугыңа яшабер» дийди. Чүнки Яхуда Шела-да бейлеки ики доганы ялы өлер өйдүп горкярды. Шейдип, Тамар атасы өйүне гитди.

12Эсли вагтдан соң Яхуданың аялы – Шуганың гызы арадан чыкды. Аялының матамы совлансоң, Яхуда досты адулламлы Хира билен өз гыркымчыларының янына Тимна гитди. 13Тамара: «Гайынатаң доварларыны гыркдырмага Тимна гидйәр» дийип хабар бердилер. 14Ол дуллук гейимини чалшырып, йүзүни бүрәп, дашына өртги оранып, Тимна гидилйән ёлуң угрундакы Эйнайымың дервезесиниң агзында отурды. Чүнки Тамар Шеланың йигит чыкандыгыны билйәрди, эмма ол хениз Шела берилмәнди. 15Яхуда оны гөрди ве йүзи өртүлги болансоң, ол лолудыр өйтди. 16Яхуда бу аялың өз гелнидигинден бихабар болансоң, оңа тарап өврүлип: «Мениң билен ятҗакмы?!» дийди. Ол Яхудадан: «Эгер сениң билен ятайсам, сен маңа нәме берерсиң?» дийип сорады. 17Яхуда ол аяла: «Өз сүримден бир овлак иберерин» дийип җогап берди. Ол Яхуда: «Овлагы иберйәнчәң, гирев гоюп билермиң?» дийди. 18Яхуда ондан: «Саңа гирев хөкмүнде нәме берейин?» дийип сорады. Ол аял: «Бойнуңдан асылгы мөхүриңи гайшы билен хем-де элиңдәки хасаңы бер» дийди. Шейдип, Яхуда булары оңа берип, онуң билен ятды. Шунлукда, ол аял ондан гөврели болды. 19Аял өйүне гидип, бүренҗегини айрып, ене-де дуллук гейимини гейди. 20Яхуда гиревине гоян затларыны ол аялдан алмак үчин, адулламлы достундан оңа бир овлак иберди, йөне оны тапмады. 21«Эйнайымда, ёлуң угрунда азгын аял отырды, шол ниредекә?» дийип, ол ерли адамлардан сорады. Эмма оңа: «Бу ерде хич хачан азгын аял болманды» дийип җогап бердилер. 22Ол Яхуданың янына доланып гелди ве оңа: «Мен оны тапмадым, ерли адамлар хем: „Бу ерде хич хачан азгын аял болманды“ диййәрлер» дийди. 23Яхуда: «Бизиң үстүмизден гүлмезлери ялы, гой, ол затлар шонуңкы болсун. Мен овлагы ибердим, йөне сен ол аялы тапып билмедиң» дийди.

24Үч ая голай вагт геченден соң, оңа: «Гелниң Тамар лолучылыга йүз уруп, гөврели болупдыр» дийип хабар бердилер. Яхуда: «Оны дашары чыкарың-да, якың» дийди+. 25Тамары дашары чыкаранларында, ол гайынатасына шу хабары ёллап: «Мен, ине, шу мөхүриң, гайшың хем-де хасаның эесинден гөврели болдум. Серет-де, булары танап, оларың кимиңкидигини бил!» дийип, гиревине алан затларыны гайынатасына иберди. 26Яхуда өз затларыны танап, шейле дийди: «Ол менден хас мамла, себәби мен оны оглум Шела дакмадым». Шондан соң, Яхуда хич хачан Тамар билен ятмады+. 27Айы-гүни долуп, догурмалы пурсады геленде, Тамарың гөвресинде экиз чаганың бардыгы мәлим болды. 28Ол догранда, илки бир чаганың эли чыкды. Гөбегене «Шу өң догулды» дийип, чаганың гошарына гырмызы сапак даңды. 29Йөне чага элини ене ызына чекип алды ве онуң иниси илки догулды. Гөбегене: «Сен нәдип зор билен чыкдың?» дийди. Шол себәпден хем онуң адына Перес[*] дакылды. 30Соңра эли гырмызы сапаклы чага догулды. Онуң адына Зера гоюлды.

39-нҗы бап

Юсуп Потыпара хызмат эдйәр

39^1Ысмайыллар Юсубы Мүсүре гетирип, фараоның җанпеналарының баштутаны Потыпара сатдылар+. 2Реб Юсуп билен биледи. Юсубың ишлери оңуна болды; ол мүсүрли җенабының өйүнде яшаярды. 3Мүсүрли җенап Юсубың әхли ишлерине Реббиң көмек эдйәндигине ве Онуң Юсуба әхли ишинде үстүнлик берйәндигине гөз етирди. 4Шейдип, Юсуп җенабының гөвнүни тапып, оңа хызмат этди. Ол Юсубы бүтин хоҗалыгының үстүнден баштутан эдип белләп, өз эечилигиндәки әхли затлары онуң ыгтыярына берди. 5Шондан соң Реб Юсубың хатырасы үчин бу мүсүрлиниң бүтин хоҗалыгына ве онуң өйүндәки хем мейдандакы әхли мал-мүлкүне берекет берди. 6Потыпар әхли мал-мүлкүни Юсубың ыгтыярлыгына берди. Ол инди өз дамагындан башга зада баш галдырмаярды.

Юсуп ве Потыпарың аялы

Юсуп бой-сыратлы, җуда гөрмегей йигитди. 7Арадан бирнәче вагт геченден соң, оңа Потыпарың аялының гөвни гидип: «Мениң билен ят» дийди. 8Эмма Юсуп мундан боюн гачырып, шейле дийди: «Җенабым өйүң хич бир зады үчин баш галдырмаяр. Ол өз эечилигиндәки бар затлары мениң баштутанлыгыма берди. 9Шу хоҗалыкда мениң ыгтыярым онуңкыдан ёкарыдыр. Ол хоҗалыгың сенден башга әхли задыны маңа ынанды, чүнки сен онуң аялысың. Онсоң нәдип мен бейле габахат иш эдип, Худайың өңүнде гүнә газанып билерин?!»+
10Потыпарың аялы Юсубы өзи билен ятмага хер гүн ырҗак болса-да, ол оңа гулак асмады.

11Бир гүн Юсуп өз иши билен өе гирди. Өйде хызматкәрлериң хич бири ёкды. 12Потыпарың аялы онуң эшигинден тутды-да: «Мениң билен ят» дийди. Эмма Юсуп эшигини онуң элинде галдырып, гачып дашары чыкды. 13-14Юсубың эшигини элинде галдырып гачандыгыны гөрен аял хызматкәрлерини чагырып, олара: «Гөрсеңизләң, мениң әрим бу еврейи бизи биабрай этмек үчин гетирипдир. Ол мениң билен ятҗак болуп, отагыма гелди, мен сесимиң етдигинден гыгырдым. 15Шонда ол эшигини янымда ташлап, дашары гачып гитди» дийди+. 16Соңра ол Юсубың җенабы гелйәнчә, онуң эшигини өз янында саклады. 17-18Ол Юсубың җенабына-да өз хызматкәрлерине айдан сөзлерини гайталады: «Сениң гетирен еврей гулуң мени биабрай этмек үчин отагыма гелди. Гыкылык турзанымы гөрүп, ол эшигини янымда ташлап гачып гитди».

19Аялының: «Гулуң мени, ине, шейтди» диен сөзлерини эшиденсоң, җенабың ганы депесине урды. 20Ол Юсубы тутуп, патышаның туссагларының сакланян зынданына салды. Шейдип, Юсуп зынданда отурды. 21Йөне Реб Юсуп билен болуп, оңа мерхемет этди. Юсуп зынданың башлыгының гөвнүнден турды+. 22Зынданың башлыгы ол ердәки туссагларың әхлисини Юсубың элине берди. Юсуп зынданың әхли иши үчин җогапкәрчилик чекди. 23Зынданың башлыгы Юсубың гарамагындакы затларың хич бири билен гызыкланмаярды, чүнки Реб Юсуп билен болуп, хер бир ишинде оңа үстүнлик берйәрди.

40-нҗы бап

Юсуп туссагларың дүйшүни ёряр

40^1Бирнәче вагтдан соң, Мүсүр патышасының баш сакысы билен баш нан бишириҗиси патышаның гөвнүне дегдилер. 2Бу икисине фараоның гахары гелди. 3Ол булары җанпеналарың баштутанының өйүндәки зынданда, Юсубың сакланян зынданына салды. 4Җанпеналарың баштутаны Юсубы оларың баштутаны эдип гойды; Юсуп олара хызмат этди. Олар бирнәче вагт зынданда болдулар.

5Бир гиҗе Мүсүр патышасының туссаглыкда сакланян сакысы билен нан бишириҗиси дүйш гөрдүлер. Дүйшлериң херсиниң өзүне махсус ёргуды барды+. 6Даң билен Юсуп бу икисиниң янына гелди; олар бирхили үнҗүлидилер. 7Ол бу туссаглардан: «Бу гүн нәме себәпден үнҗүли гөрүнйәрсиңиз?» дийип сорады. 8Олар Юсуба: «Биз дүйш гөрдүк, йөне оны ёруп билҗек адам ёк» дийип җогап бердилер. Юсуп олара: «Ёргут Худайдан дәлмидир нәме?! Ханы, дүйшүңизи маңа гүррүң бериң» дийди+. 9Баш сакы дүйшүни Юсуба гүррүң берди: «Дүйшүмде үзүм агаҗыны гөрдүм. 10Үзүм агаҗының үч шахасы бармыш. Ол өсүп, гүллейәрмишин-де, онда үзүм салкымлары пейда болярмыш. 11Фараоның кәсеси хем мениң элимдемиш. Мен үзүми фараоның кәсесине сыкып, кәсәни оңа узадярмышым». 12Юсуп оңа шейле дийди: «Дүйшүң ёргуды, ине, шейле: үч шаха үч гүндүр. 13Үч гүнден фараон сени зындандан чыкарып, саңа ене өңки везипәңи берер. Сен фараона ене-де эдил өңки сакылык эден вагтыңдакы ялы онуң кәсесини элине берерсиң. 14Йөне гүнүң говулашанда, мени хем ятла; маңа ягшылык эдәй. Фараоның мени-де зындандан чыкарары ялы, мен хакда оңа гүррүң бер. 15Чүнки мен еврейлериң юрдундан огурланып гетирилдим, хатда шу ерде-де, Мүсүрде зындана ташланар ялы, мен хич хили гүнә этмедим».

16Баш нан бишириҗи Юсубың дүйш ёрмага өкдедигини гөрүп: «Мен хем дүйш гөрдүм. Депәмде үч себет чөрек бармыш. 17Себетлериң иң үсткүсинде фараон үчин ундан биширилен дүрли ныгматлар бармыш, олары гушлар иййәрмиш» дийип, Юсуба дүйшүни гүррүң берди. 18Юсуп оңа: «Дүйшүң ёргуды, ине, шейле: үч себет үч гүндүр. 19Ене үч гүнден фараон сени зындандан чыкарып, дардан асар; гушлар сениң этиңи иерлер».

20Үч гүнден соң фараон өз доглан гүни мынасыбетли эмелдарлары үчин мейлис гурады ве баш сакы билен баш нан бишириҗини-де зындандан чыкардып, өз эмелдарларының өңүнде дурузды+. 21Эдил Юсубың ёршы ялы, фараон баш сакыны ене өңки везипесине белледи; ол фараона сакылык этди. 22Баш нан бишириҗини-де Юсубың айдышы ялы, патыша дардан асдырды+. 23Баш сакы болса Юсуп хакда пикир хем этмеди, ол оны ядындан чыкарды.

41‑нҗи бап

Юсуп фараоның дүйшүни ёряр

41^1Ики йылдан соң фараон бир дүйш гөрди. Ол Нил дерясының кенарында дурмушын. 2Бирденкә еди саны бакылан, семиз сыгыр дерядан чыкып, гамышлыгың ичинде отламага башлаярмыш. 3Олардан соң болса дерядан еди саны сүңклери чыкышып дуран хор сыгыр чыкып, кенарда өңкүлериң янында дурярмыш. 4Сүңклери чыкышып дуран шол хор сыгырлар бейлеки еди семиз сыгры иййәрмиш. Шол вагт хем фараон укудан оянды. 5Ол ене ука гитди ве бу гезек башга бир дүйш гөрди. Бир балдакдан еди саны док ве оңат дәне сүммүли өсүп чыкярмыш. 6Олардан соң болса гүндогар елине гуран еди саны пуч дәне сүммүли өсүп чыкярмыш. 7Соңра шол еди саны гуран пуч сүммүл бейлеки док хем дыкыз еди сүммүли иййәрмиш. Шол вагт хем фараон ене-де укудан оянды ве мунуң дүйшүдигине дүшүнди. 8Ир билен фараоның рухы үнҗүлиди. Ол Мүсүриң әхли җадыгөйлеридир акылдарларыны чагырып, олара өз дүйшүни гүррүң берди, эмма оларың хиҗиси дүйшлери ёруп билмедилер+.

9Баш сакы фараона йүзленип, оңа шейле дийди: «Шу гүн мен хата иш эдендигими боюн алярын. 10Бир гүн фараоның баш нан бишириҗи билен маңа гахары гелип, бизи җанпеналарың баштутанының өйүндәки зындана салды. 11Бир гиҗе бизиң икимиз-де дүйш гөрдүк. Дүйшлериң херсиниң өзүне лайык ёргуды болмалыды. 12Бизиң янымызда җанпеналарың баштутанының хызматкәри болан бир еврей йигит хем барды. Биз өз дүйшүмизи шоңа гүррүң бердик ве ол бизиң гөрен дүйшлеримизи оларың мазмунына гөрә ёруп берди+. 13Юсубың ёргуды догры болуп чыкды. Мен өңки везипәме доланып гелдим, баш нан бишириҗи болса дардан асылды». 14Фараон Юсубы чагыртды. Оны дессине зындандан чыкардылар. Юсуп өзүне серенҗам берди, гейимлерини чалшырды ве фараоның хузурына гелди. 15Фараон Юсуба: «Мен бир дүйш гөрдүм, йөне оны ёруп билйән ёк. Мен сен дүйш ёруп билйәрмишиң дийип эшитдим» дийди. 16Юсуп фараона: «Оны ёрян мен дәлдирин; диңе Худай фараона бәхбитли дүшүндириш берер» дийди+. 17Фараон Юсуба дүйшүни гүррүң берди: «Мен дүйшүмде Нил дерясының кенарында дурмушым. 18Бирденкә дерядан еди саны бакылан, семиз сыгыр чыкып, гамышлыгың ичинде отлап башлаярмыш. 19Оларың ызындан болса дерядан ене-де еди саны сүңклери чыкышып дуран хор сыгыр чыкярмыш. Мен шейле хор сыгырлары бүтин Мүсүрде хич хачан гөрмәндим. 20Соңра шол хор сүңклери чыкышып дуран сыгырлар өңки еди семиз сыгры иййәрмишлер. 21Эмма оларың семиз сыгырлары иендигини хич ким билип билҗек дәлди, чүнки оларың энтегем өңкүлери ялы сүңклери чыкышып дурмушын. Шол вагт хем мен ояндым. 22Соңра ене башга бир дүйш гөрдүм. Бир балдакда еди саны док ве дыкыз сүммүл гөгерйәрмиш. 23Олардан соң болса еди саны гүндогар елине гуран пуч сүммүл өсүп чыкярмыш. 24Шол пуч сүммүллер хем өңки еди док сүммүли иййәрмишлер. Мен муны җадыгөйлере гүррүң бердим, эмма муны маңа дүшүндирип билен тапылмады».

25Юсуп фараона шейле дийди: «Җенабың ики дүйшүниң хем манысы бирдир. Худай фараона Өз этҗек задыны аян эдипдир. 26Еди семиз сыгыр билен еди док сүммүл бу еди йылдыр. Бу икиси бир дүйшдүр. 27Соңкы чыкан еди хор сыгыр билен гүндогар елине гуран еди пуч сүммүл, еди йыллап довам этҗек ачлыгы аңладяр. 28Мениң айдышым ялы, Худай фараона Өз этҗек задыны гөркезипдир. 29Бүтин Мүсүр топрагында еди йыл болелинлик болар. 30Соңра еди йыл ачлык гелер. Мүсүриң өңки болчулыгы унудылар, чүнки ачлык Мүсүри эҗизледер+. 31Соңкы гелен ачлык болчулыгы унутдырар, чүнки ол җуда агыр гелер. 32Фараоның шол бир дүйши ики гезек гөрмеги ишиң Худай тарапындан кесгитленендигини ве Худайың оны тизара амала ашырҗакдыгыны аңладяр. 33Шоңа гөрә-де, фараоның дүшби, пәхим-пайхаслы адамы тапып, оны Мүсүре баштутан эдип беллемеги зерурдыр. 34Фараон бүтин Мүсүрде хәкимлер беллемелидир ве олар еди йыллык болчулыкда Мүсүр юрдуның хасылының бәшден бирини алмалыдырлар. 35Гой, олар өңлериндәки гелҗек болчулык йылларында галла топлап, оны галаларда фараоның ыгтыярлыгында сакласынлар. 36Бу галла Мүсүр ачлыкдан хеләк болмаз ялы, оңа еди йыл азык болар».

Юсуп Мүсүре хөкүмдарлыга белленйәр

37Фараона ве онуң әхли эмелдарларына бу теклип ярады. 38Фараон өз эмелдарларына: «Биз Юсупдан башга Худайың Рухы болан адамы тапып билмерис» дийди+. 39Соңра ол Юсуба: «Худай шу затларың әхлисини саңа аян этди, сениң ялы дүшби, пәхим-пайхаслы адам ёкдур. 40Сен мениң юрдумда хөкүмдарлык эдерсиң; халк саңа боюн эгер. Мен диңе ша тагтында сенден бейик боларын»+. 41Соңра фараон Юсуба: «Ине, мен сени тутуш Мүсүр топрагына хөкүмдар эдип беллейәрин» дийди. 42Фараон бармагындакы патышалык мөхүрини чыкарып, оны Юсубың бармагына дакды; оңа гымматбаха лыбаслар гейдирди ве бойнуна алтын зынҗыр дакды+. 43Соңра фараон Юсубы өзүниң везириниң ат арабасына мүндүртди; Юсубың өңүнден: «Тагзым эдиң!» дийип җар чекдирдилер. Шейдип, патыша Юсубы тутуш Мүсүр юрдуна хөкүмдар эдип белледи. 44Фараон Юсуба: «Фараон мен болсам-да, Мүсүриң хич бир еринде сенден ругсатсыз чөп башы гымылдамаз» дийди. 45Фараон Юсуба Сопнат-Пагныя дийип, мүсүрче ат дакды; оны Хелиёполыс галасының руханысы Потыпериң гызы Асенада өерди. Шейдип, Юсуп тутуш Мүсүр юрдуны доландырып башлады+. 46(Мүсүр патышасы фараона хызмат эдип башланда, Юсуп отуз яшындады.) Юсуп фараоның янындан гайдып, бүтин Мүсүре айланды. 47Еди йыллык болчулыкда топрак бол галла берди. 48Юсуп Мүсүр топрагындан еди йылың довамында өнен әхли галланы йыгнап, галаларда ерлешдирди. Ол хер галаның төверегинден йыгналан галланы шол галаның өзүнде саклады. 49Шейдип, Юсуп деңиз чәгелери дей көп галла хасылыны топлады, хатда ол соңабака олары өлчемесини-де гойды. 50Ачлык йыллары башламазындан өң, Хелиёполыс галасының руханысы Потыпериң гызы Асенада Юсуба ики огул догруп берди. 51Юсуп: «Худай маңа әхли мушакгатлыкларымы хем-де атамың өйүни унутмага ярдам этди» дийип, новбахар оглуның адына Манаша[*] дакды. 52Ол икинҗи оглы боланда: «Җебир чекен топрагымда Худай мени өрңетди» дийип, онуң адына Эфрайым[*] дакды.

53Мүсүриң еди йыллык болчулык дөври тамамланды. 54Юсубың айдышы ялы, еди йыллык ачлык башланды. Әхли юртларда ачлык болды. Эмма бүтин Мүсүрде иймит барды+. 55Ахыры ачлык Мүсүр топрагына хем аралашып уграды. Халк налыш билен фараондан азык сорап башлады. Фараон әхли мүсүрлилере: «Юсубың янына барың-да, шонуң диени билен болуң» дийди. 56Ачлык Мүсүриң әхли ерине яйрап, гитдигисайы гүйҗейәрди. Юсуп аммарлары ачып, Мүсүр халкына галла сатып башлады. 57Юсупдан галла сатын алмак үчин, Мүсүре дүнйәниң әхли күнҗеклеринден адамлар гелдилер, чүнки бүтин дүнйәде ачлык барха гүйҗейәрди.

42‑нҗи бап

Юсубың доганлары Мүсүре гелйәрлер

42^1Якуп Мүсүрде галла бардыгыны билип, өз огулларына: «Нәме бири-бириңизиң йүзүңизе середип отырсыңыз? 2Мен Мүсүрде галла бар дийип эшитдим. Ач өлесиңиз гелмейән болса гидиң-де, галла сатын алып гелиң» дийди. 3Шунлукда, Юсубың доганларындан онусы Мүсүре галла сатын алмага гитди. 4Юсубың сүйтдеш иниси Бенямини болса Якуп «бир бетбагтчылыга учраймасын» дийип, доганлары билен ибермеди. 5Мүсүре галла сатын алмага геленлериң арасында Ысрайылың огуллары-да барды, чүнки Кенганда-да ачлыкды.

6Юсуп Мүсүрде хәким болансоң, ол бүтин юрдуң халкларына галла сатярды. Юсубың доганлары гелип, оңа ики бүкүлип тагзым этдилер+. 7Юсуп доганларыны гөренден танады, йөне танамадыксыран болды. Ол: «Ниреден гелдиңиз?» дийип, олар билен хайбатлы геплешди. Олар: «Биз Кенгандан азык сатын алмага гелдик» дийдилер. 8Юсуп доганларыны танаса-да, олар оны танамадылар. 9Юсуп олар билен багланышыклы гөрен дүйшлерини ятлады ве олара: «Сиз юрдуң горагсыз ерини аңтамага гелен ичалыларсыңыз» дийди+. 10Олар Юсуба: «Ёк, җенабым, биз гулларыңыз азык сатын алмага гелдик. 11Бизиң әхлимиз бир адамың чагаларыдырыс. Биз гулларыңыз ак йүрекли адамлардырыс, ичалы дәлдирис» дийдилер. 12Юсуп олара ене: «Ёк, сиз юрдуң горагсыз ерини аңтамага гелипсиңиз» дийди. 13Олар Юсуба: «Биз гулларыңыз җеми он ики догандырыс ве Кенганда яшаян бир адамың огулларыдырыс. Көрпәмиз какамызың янында галды, бир доганымыз йитди» дийип җогап бердилер. 14Юсуп олара шейле дийди: «Ёк, айдышым ялы, сиз ичалысыңыз. 15Сиз, ине, шейле сыналарсыңыз. Мен фараоның адындан ант ичйәрин. Сизиң көрпе иниңиз шу ере гелмесе, сиз бу ерден гитмерсиңиз. 16Сизиң бириңиз гидиң-де, доганыңызы гетириң, бейлекилериңиз болса зынданда гөзегчилик астында сакланарсыңыз. Шонда сизиң догры я-да ялан сөзлейәндигиңиз белли болар. Эгер ялан сөзлейән болсаңыз, фараоның адындан ант ичйәрин, онда сизиң ичалы болдугыңыздыр». 17Шейдип, Юсуп олары үч гүнләп зынданда туссаглыкда саклады.

18Үчүленҗи гүн Юсуп олара шейле дийди: «Эгер мениң диеними этсеңиз, онда дири галарсыңыз, чүнки мен Худайдан горкярын. 19Эгер сиз, хакыкатдан-да, ак йүрекли адамлар болсаңыз, онда сизиң бириңиз шу ерде, зынданда галың, бейлекилериңиз болса ач отуран хоҗалыкларыңыза галла әкидиң. 20Онсоң көрпе доганыңызы мениң яныма гетириң. Эгер шейле этсеңиз, бу сизиң ялан сөзлемейәндигиңизи субут эдер ве сиз өлүмден гутуларсыңыз». Доганлар онуң билен разылашдылар. 21Олар бири-бирилерине шейле дийишдилер: «Биз өз доганымызың гаршысына эден гүнәмиз үчин җеза чекйәрис. Ол бизе нәхилилер ялбарыпды, эмма биз онуң чекйән хасратына писинт этмәндик. Шол себәпли-де инди биз хасрат чекйәрис». 22Рубен олара шейле дийди: «Мен сизе „оглана сүтем этмәң“ дийдим, эмма сиз маңа гулак асмадыңыз. Ине, инди бизден онуң өлүми үчин ар алыняр»+. 23Олар айдылян затлара Юсубың дүшүнйәндигини билмейәрдилер, чүнки ол олар билен дилмаҗың үсти билен геплешйәрди. 24Юсуп доганларының янындан айрылып аглады. Ол соң доланып гелип, олар билен геплешди. Ол соңра Шимгоны тутдурды ве Шимгон доганларының гөзүниң алнында даңылды.

Юсубың доганлары Кенгана доланярлар

25Юсуп оларың хорҗунларының галладан долдурылмагыны, оларың гетирен күмүш пулларының ене-де ызына, оларың чувалларына салынмагыны ве олара ёл үчин азык берилмегини буюрды. Бу шейле хем эдилди. 26Доганлар галланы эшеклерине йүкләп, ёла рована болдулар. 27Гиҗәни гечирмек үчин дүшлән ерлеринде оларың бири эшегине ийм бермек үчин чувалың агзыны ачанда, онуң агзында өз күмүш пулуның ятандыгыны гөрди. 28Ол доганларына: «Пулум ызына гайтарылыпдыр, ол, ине, чувалың ичинде ятыр» дийип сесленди. Оларың муңа йүреклери ярылды. Олар горкудан яңа титрешип, бири-бирлерине: «Худайың бизе бу нәме этдиги-кә?!» дийишдилер.

29Олар Кенгана, өз какалары Якубың янына гелип, болан ишлериң әхлисини оңа гүррүң бердилер. 30«Ол ериниң хәкими биз билен хырсыз геплешди, ол бизи ичалы хасап этди. 31Биз оңа: „Биз ак йүрекли адамлардырыс, ичалы дәлдирис. 32Биз бир атадан болан он ики догандырыс; бир доганымыз йитди, көрпәмиз болса Кенганда какамызың янында галды“ дийдик. 33Шонда ол бизе шейле дийди: „Сизиң ак йүрекли адамлардыгыңыза гөз етирмек үчин мен, ине, шейле этҗек. Сизиң бириңиз мениң янымда галарсыңыз, бейлекилериңиз болса ач отуран хоҗалыкларыңыза галла алып гидерсиңиз. 34Көрпе иниңизи мениң яныма гетириң. Шонда мен сизиң ичалы дәл-де, ак йүрекли адамлардыгыңыза ынанарын. Шондан соң сизиң доганыңызы ызына берерин ве сиз бу юртда сөвда-сатык эдип билерсиңиз“» дийип, какаларына хеммесини болшы ялы гүррүң бердилер.

35Чувалларыны бошаданларында, олар ве оларың какасы Якуп пуллы дүвүнчеклериниң чуваллардадыгыны гөрүп горкдулар. 36Якуп олара шейле дийди: «Бу затлар мениң башыма гелди: сиз мени чагаларымдан махрум этдиңиз. Юсубы-да, Шимгоны-да ёкладыңыз, индем Бенямини әкитҗек болярсыңыз». 37Рубен какасына: «Эгер оны гайтарып гетирмесем, онда мениң ики оглумы-да өлдүрәй. Бенямини мениң ыгтыярыма бер, мен оны сениң яныңа гайтарып гетирерин» дийди. 38Якуп: «Оглумы сизиң билен иберҗек дәл, чүнки онуң агасы өлүп, еке өзи галды. Эгер ёлда Бенямин бир бетбагтчылыга учрайса, сиз мени гаррылык чагымда өлүлер дүнйәсине хасрат билен иберерсиңиз» дийди.

43‑нҗи бап

Юсубың доганлары Мүсүре икинҗи гезек гелйәрлер

43^1Кенганда ачлык эрбетди. 2Мүсүрден гетирилен галла гутаранда, Якуп огулларына: «Ене гидиң-де, бираз азык сатын алып гелиң» дийди. 3Яхуда оңа шейле дийди: «Ол адам бизе берк дуйдурыш берип: „Доганыңыз билен гелмесеңиз, сиз мени гөрмерсиңиз“ дийди. 4-5Бенямини бизиң билен иберсең, биз гидерис хем саңа азык сатын алып гелерис, оны ибермесең, гитмерис. Чүнки ол адам: „Доганыңыз билен гелмесеңиз, сиз мени гөрмерсиңиз“ дийди». 6Ысрайыл: «Оңа ене бир доганыңызың бардыгыны айдып, маңа бейле яманлык этмели дәл экениңиз-дә!» дийди. 7Олар: «Ол бизден „Какаңыз дирими? Башга-да доганыңыз бармы?“ дийип, биз ве бизиң машгаламыз хакында сораг барыны ягдырды. Биз хем онуң сорагларына җогап бермели болдук. Онуң: „Доганыңызы гетириң“ дийҗегини биз ниреден билели ахырын?» дийдилер. 8Яхуда какасы Ысрайыла шейле дийди: «Сен-де, биз-де, чагаларымыз-да ачлыкдан өлмән яшарымыз ялы, огланы мениң билен ибер, биз гидели. 9Мен Бенямине өз җаным билен җогап берҗекдигиме кепил гечйәрин. Оны менден талап эт. Эгер мен огланы саңа ызына гетирип, өңүңде гоймасам, онда, гой, мен өмүрбакы сениң өңүңде гүнәкәр болайын. 10Эгер биз хаял-ягаллыга салмадык болсак, биз ол ере эййәм ики гезек гидип-гелердик».

11Какалары Ысрайыл олара шейле дийди: «Боляр, гидиң, йөне яныңыз билен хәким үчин совгат хөкмүнде, шу юрдуң иң оңат нәз-ныгматларындан: бираз мелхем, бираз бал, ладан, атыр, писсе хем бадам әкидиң. 12Ики эссе көп пул алың, чувалыңызың агзында ызына гайтарылан өңки пулларыңызы болса ызына әкидиң. Белки, бир ялңышлык боландыр. 13Доганыңызы хем алың-да, ене ол адамың янына доланың. 14Гудратыгүйчли Худайың Өзи сизе ол адамың өңүнде рехим этсин; белки, ол бейлеки доганыңызы-да, Бенямини-де гойберәеди-дә. Чагасыз галмалы болсам, гой, галайын».

15Шейдип, олар совгатлары, ики эссе пул хем Бенямини алып, Мүсүре гидип, ене Юсубың хузурына бардылар. 16Юсуп оларың арасында Бенямини гөрүп, хоҗалыгының баш хызматкәрине: «Бу адамлары өе әкит; бир мал сой-да, нахар тайярла. Олар мениң билен биле гүнортанлык эдинерлер» дийди. 17Ол хызматкәр табшырылышы ялы, доганлары Юсубың өйүне алып барды. 18Доганлар горкдулар, чүнки олар Юсубың өйүне гетирилдилер. Олар: «Муны гечен гезекки чувалларымызда ызына гайтарылан пул себәпли, дарап, бизи тутуп гул эдип, элимизден эшеклеримизи алмак үчин эдйәндир» дийдилер.

19Шейдип, олар Юсубың хызматкәриниң янына барып, өйүң ишигинде дуран ерлеринден онуң билен геплешдилер. 20Олар шейле дийдилер: «Җенабым, бизе гулак ас. Биз бу ере азык сатын алмак үчин өң хем гелипдик. 21Эмма шейле бир ягдай болды. Гидишин, дүшлән еримизде чувалларымызың агзыны ачдык, гөрсек, гетирен пулларымыз шол дуршуна чувалларың агзында гойлупдыр. Олары биз ене-де гайтарып гетирдик. 22Бу гезекки сатын алҗак азыгымыз үчин болса биз гошмача пул гетирдик. Пуллары чувалымыза кимиң саландыгындан бизиң хабарымыз ёк». 23Хызматкәр олара: «Аркайын болуң, горкмаң. Пуллары чувалларыңыза сизиң ве атаңызың Худайы сизиң үчин саландыр. Пулларыңызы мен алдым» дийди. Соңра хызматкәр Шимгоны оларың янына гетирди. 24Хызматкәр олары Юсубың өйүне салып, олара аякларыны ювар ялы сув гетирди ве оларың эшеклерине ийм беришдирди. 25Доганлар болса гүнортана, Юсубың гелер вагтына ченли өз гетирен совгатларыны тайярладылар, чүнки олара Юсуп билен биле нахарланмалыдыклары айдылыпды.

26Юсуп өе геленде, доганлары Юсуба өз совгатларыны берип, оңа тагзым этдилер. 27Юсуп оларың хал-ахвалларыны сорашдырды. Соңра ол: «Гарры атаңыз саг-гургунмы? Ол аятда дирими?» дийди. 28Олар: «Гулуң какамыз саг-гургун гезип йөр» дийип, оңа дыза чөкүп тагзым этдилер. 29Соңра Юсуп олара гөз айлады ве өз сүйтдеш доганы Бенямини гөрүп: «Көрпәмиз диениңиз шумы? Худай саңа мерхемет этсин, оглум!» дийди. 30Соңра Юсуп ховлукмачлык билен ол ерден чыкды, чүнки доганының дидарыны гөрүп, онуң дамагы долды. Ол өз ички отагына гечип аглады. 31Йүз-гөзүни ювуп, өзүни дүрсәнден соң болса: «Нахар гетириң» дийип буюрды.

32Нахары Юсуба өзбашына, доганлара өзбашына ве онуң билен нахарланян мүсүрлилере өзбашына бердилер, чүнки мүсүрлилер еврейлер билен биле нахарланмаклыгы йигренч хасаплаярдылар+. 33Доганлар яш тертиби боюнча улудан-кичә, Юсубың гаршысында отурдылды. Олар муңа гең галып, бири-бирлерине середишдилер. 34Олара нахар Юсубың сачагындан берилди. Беняминиң пайы бейлекилериңкиден бәш эссе артыкды. Шейдип, олар Юсуп билен биле ийип-ичип кейп чекдилер.

44‑нҗи бап

Юсубың кәсеси

44^1Юсуп баш хызматкәрине шейле буйрук берди: «Бу доганларың чувалларыны оларың гөтерип билҗек азыкларындан долдурарсың; гетирен пулларыны-да оларың чувалларының агзында гоярсың. 2Көрпелериниң чувалына болса онуң галла төлемек үчин гетирен пулы билен мениң күмүш кәсәми саларсың». Баш хызматкәр Юсубың буйругыны ерине етирди. 3Булар даңдан эшеклери билен ол ерден уградылды. 4Олар хениз галадан узаклашманкалар, Юсуп баш хызматкәрине: «Бар, ызларындан ет-де, олара: „Ягшылыга яманлык билен җогап бермәңиз нәме? 5Бу мениң җенабымың ичйән, середип, гелҗеги билйән кәсеси ахырын. Сиз пис иш этдиңиз“ дий» дийип буюрды. 6Баш хызматкәр доганларың ызындан етип, олара Юсубың сөзлерини гайталады.

7Олар шейле дийдилер: «Нәме себәпден бизиң җенабымыз бейле диййәркә? Бейле иш этмәндигимизе биз ант ичйәрис. 8Биз өз чувалларымыздан чыкан пуллары-да Кенгандан ызына гетирдик. Онсоң биз сениң җенабыңың өйүнден алтын-күмши нәме үчин огурлалы?! 9Эгер кәсе гулларыңың биринден чыкайса, гой, шол адам өлдүрилсин. Галанларымыз болса җенаба гул боларыс». 10Баш хызматкәр: «Гой, сизиң дийшиңиз ялы болсун, йөне кәсе кимден чыкса, диңе шол маңа гул болар, бейлекилериңиз болса бошадыларсыңыз» дийди. 11Олар дессине чувалларыны ере дүшүрип, оларың агзыны ачдылар. 12Баш хызматкәр яш тертиби боюнча улудан-кичә хеммесиниң чувалыны барлады. Кәсе Беняминиң чувалындан чыкды. 13Муңа олар дады-перят этдилер. Соңра оларың херси гошларыны эшеклерине йүкләп, ызларына гала доландылар.

14Юсуп хениз өйдеди. Яхуда хем онуң доганлары Юсубың янына гелип, онуң өңүнде ере йүзин дүшүп тагзым этдилер. 15Юсуп олара: «Бу нәме этдигиңиз болды?! Мениң ялы адамың гелҗеги билип, кимиң гүнәкәрдигини билҗекдиги хакында пикир этмедиңизми?» дийди. 16Яхуда оңа шейле җогап берди: «Нәме дийип, нәме айтҗагымызы, өзүмизи нәдип аклаҗагымызы билйән дәлдирис, җенабым! Гулларыңың гүнәкәрдигини Худай аян этди. Инди бизиң барымыз өзүнден кәсе чыкан-да, бейлекилеримиз-де сизиң гулуңыздырыс». 17Эмма Юсуп олара шейле дийди: «Ёк, бейле иш этмекден Худайың Өзи сакласын. Кәсе кимден чыкан болса диңе шол маңа гул болар, галанларыңыз болса саг-саламат какаңызың янына доланарсыңыз».

Яхуда Бенямин үчин ялбаряр

18Шу сөзлерден соң Яхуда Юсубың голайына барып: «Җенабым, өз гулуңа ики агыз сөз айтмага ругсат эт. Маңа гахарланмаң; сиз фараон киминсиңиз. 19Җенабым гулларыңыздан: „Какаңыз я-да доганыңыз бармы?“ дийип сорадыңыз. 20Биз саңа гарры какамызың бардыгыны, онуң гаррандан соң болан бир көрпе оглуның бардыгыны, ол огланың болса сүйтдеш доганының өлүп, энесиниң чагаларындан диңе еке өзүниң галандыгыны, оны какасының җуда сөййәндигини айдыпдык+. 21Сиз болса өз гулларыңыза: „Оны гетириң, мен бир гөрейин“ дийдиңиз. 22Биз: „Оглан какасындан айрылып билмез, эгер ол айрылайса, онуң какасы җан берер“ дийдик. 23Йөне сиз: „Көрпе доганыңыз билен гелмесеңиз, сиз мени асла гөрмерсиңиз“ дийдиңиз. 24Гулуң какамыза сениң диенлериңи гүррүң бердик. 25Онсоң какам бизе: „Ене-де гидиң-де, бираз азык сатын алып гелиң“ дийди. 26Биз оңа: „Көрпәмизи бизиң билен иберсең, биз гидерис, ёгса гитмерис, чүнки биз көрпәмиз билен биле бармасак, хәкими гөрүп билмерис“ дийдик. 27Шонда гулуң какамыз бизе: „Аялымың маңа ики огул догруп берендигинден сизиң хабарыңыз бардыр. 28Биринден айра дүшдүм. ‘Ол парчаланыпдыр’ дийдим. Шондан соң мен оны асла гөрмедим. 29Инди муны-да алып гитсеңиз, олам ёлда бир бетбагтчылыга учрайса, сиз мени гаррылык чагымда өлүлер дүнйәсине хасрат билен иберерсиңиз“ дийди. 30Шу сөзлерден соң огланы гоюп, гулуң какамызың янына биз нәдип баралы?! Онуң җаны оглунда ахырын. 31Оглуның янымызда ёкдугыны гөрсе, ол җан берер. Шейдип, биз гарры атамызы өлүлер дүнйәсине хасрат билен иберерис. 32Үстесине-де, мен гулуң: „Эгер мен огланы саңа гайтарып гетирмесем, онда, гой, мен өмүрбакы сениң өңүңде гүнәкәр болайын“ дийип, оглана өз җаным билен җогап берҗекдигиме кепил гечдим. 33Шоңа гөрә, оглана дерек җенаба мен гул болайын, ол болса, гой, доганлары билен биле ызына долансын. 34Чүнки мен огланы бу ерде ташлап барып, какамың йүзүне нәхили середейин. Мен какамың чекҗек хасратыны гөрмекден горкярын».

45‑нҗи бап

Юсуп өз доганларына сырыны ачяр

45^1Юсуп хызматкәрлериниң өңүнде мундан артык сакланып билмән: «Хеммелери шу ерден чыкар» дийип гыгырды. Юсуп өз доганларына сырыны ачанда, онуң янында доганларындан башга адам ёкды. 2Юсуп сес эдип аглады. Онуң сеси мүсүрлилере ве фараоның көшгүндәкилере эшидилди. 3Юсуп доганларына: «Мен Юсуп, какам дирими?» дийди. Эмма онуң доганлары муны эшиденде, оларың Юсупдан горкуларындан яңа диллери тутулды. 4Юсуп олара: «Голайрагыма гелсеңизләң» дийди. Олар Юсубың голайына гелдилер. Ол сөзүни довам эдип, шейле дийди: «Мен сизиң Мүсүре сатан доганыңыз Юсупдырын. 5Сиз мени бу ере сатандыгыңыз үчин гам чекип, пушман этмәң, чүнки Худай адамларың җаныны горап сакламак үчин мени сизиң өңүңизден Мүсүре иберди. 6Чүнки ер йүзүнде ики йылдан бәри ачлык довам эдйәр. Ене-де бәш йыллап экин-тикин-де, хасыл-да болмаз. 7Ер йүзүнде сизиң несиллериңизи аман галдырмак ве сизи бейик гутулыш билен халас этмек үчин Худай мени сизиң өңүңизден иберди. 8Шоңа гөрә-де, мени бу ере сиз дәл-де, Худай иберди. Худай мени фараона ата хөкмүнде гоюп, онуң бүтин көшгүниң эеси этди. Мен тутуш Мүсүриң хөкүмдарыдырын. 9Хаял этмән гидиң-де, какамың янына барып, оңа шейле дийиң: „Оглуң Юсуп шейле диййәр: ‘Худай мени тутуш Мүсүриң хөкүмдары этди, сен эгленмән мениң яныма гел. 10Сен Гошен велаятында месген тутарсың; сен ве сениң чагаларыңдыр агтыкларың, овнуклы-ирили малларың, махласы, өзүңде бар болан әхли затларың билен мениң голайымда боларсың. 11Бу ачлык ене бәш йыла чекҗек. Сизиң хич бириңиз мәтәчлик чекмез ялы, мен ол ерде сени ве сениң хоҗалыгыңы хем әхли малларыңы зерур затлар билен үпҗүн эдерин’“. 12Мениң хакыкатдан-да Юсупдыгымы сизиң хеммәңиз ве иним Бенямин-де өз гөзүңиз билен гөрүп дурсуңыз. 13Сиз какама мениң Мүсүрдәки шан-шөхратым, бу ерде гөрен затларыңызың әхлиси хакында гүррүң бериң ве оны тизрәк шу ере алып гелиң». 14Соңра ол өз иниси Бенямини гуҗаклап аглады. Бенямин хем оны гуҗаклап аглады. 15Юсуп аглап, әхли доганларыны гуҗаклап огшады. Диңе шондан соң доганлары онуң билен геплешмәге башладылар.

16Юсубың доганларының гелендиги хакындакы хабар фараоның көшгүне барып етди. Муңа патыша-да, онуң эмелдарлары-да бегендилер. 17Фараон Юсуба шейле дийди: «Доганларыңа шейле дий: „Эшеклериңизи йүкләң-де, Кенгана доланың. 18Какаңызы хем, машгалаларыңызы хем алып, мениң яныма гелиң. Мен Мүсүриң иң сайлантгы ерини сизе берерин. Сиз мес топраклы юрдуң хасылындан ийип доярсыңыз“. 19Олара ене-де шейле дий: „Чагаларыңыз хем аялларыңыз үчин Мүсүрден арабалар алып, олары какаңыз билен биле шу ере гетириң. 20Ызыңызда галҗак гош-голамларыңызың аладасыны этмәң, чүнки бүтин Мүсүриң сайлантгы нәз-ныгматлары сизиңки болар“».

21Ысрайылың огуллары айдылышы ялы-да этдилер. Фараоның табшырыгы боюнча Юсуп олара арабалар хем ёл азыгыны берди. 22Юсуп буларың Беняминден башгасының херсине бир лай, Бенямине болса үч йүз күмүш теңңе билен бәш лай гейим-геҗим берди. 23Какасына он эркек эшеги Мүсүриң иң сайлама нәз-ныгматларындан, он уркачы эшеги болса какасына Мүсүре гайдышын ёл азыгы болар ялы галладан, чөрекден ве азыкдан йүкләп иберди. 24Онсоң Юсуп доганларыны уградып, олара: «Ёлда давалашаймаң» дийди.

25Шейдип, олар Мүсүрден гайдып, Кенгана какалары Якубың янына доланып гелдилер. 26Олар какаларына: «Юсуп дири, ол тутуш Мүсүриң хөкүмдары» дийип хабар бердилер. Якуп доңуп галды, чүнки ол эшидйән затларына ынанып билмеди. 27Эмма олар Юсубың айданларының әхлисини Якуба гүррүң беренлеринден соң ве өзүни әкитмек үчин Юсубың иберен арабаларыны гөренден соң, Якубың йүреги ерине гелди. 28Ысрайыл: «Юсубым дири, бес! Өлмәнкәм гидип, онуң дидарыны бир гөрейин!» дийди.

46-нҗы бап

Якуп ве онуң машгаласы Мүсүре гөчйәр

46^1Ысрайыл әхли затларыны алып, ёла рована болды. Ол Беершеба гелип, какасы Ысхагың Худайына гурбанлыклар берди+. 2Шол гиҗе Худай Ысрайыла гөрнүп, оңа: «Якуп! Якуп!» дийди. Ысрайыл Оңа: «Лепбей!» дийип җогап берди. 3Худай оңа шейле дийди: «Мен Худайдырын, сениң атаңың Худайыдырын. Сен Мүсүре гитмекден горкма. Мен ол ерде сенден бир бейик миллет ярадарын. 4Мен сениң билен биле Мүсүре гидерин ве сени соң ене-де өз топрагыңа гетирерин. Сен дүнйәден өтениңде, Юсуп сениң яныңда болар»+. 5Онсоң Якуп Беершебадан гайтды. Ысрайылың огуллары какалары Якубы, өз чагаларыдыр аялларыны, фараоның иберен арабаларына мүндүрдилер. 6-7Якуп әхли несиллерини: огул-гызларыны, агтыкларыдыр малларыны ве Кенганда топлан әхли мал-мүлклерини алып, Мүсүре гелди. 8⚫Ысрайылларың Якуп ве онуң билен Мүсүре гелен несиллери шулардыр. Якубың новбахар оглы Рубен+. 9Рубениң огуллары: Ханок, Паллу, Хесрон, Кармы+. 10Шимгоның огуллары: Емувел, Ямын, Охат, Якин, Сохар хем-де кенган аялындан болан оглы Шавул+. 11Левиниң огуллары: Гершон, Кохат, Мерары+. 12Яхуданың огуллары: Эр, Онан, Шела, Перес, Зера. Булардан Эр билен Онан Кенганда өлүпдилер. Пересиң огуллары: Хесрон, Хамул+. 13Ысакарың огуллары: Тола, Пува, Ёп, Шимрон+. 14Зебулуның огуллары: Сарат, Эйлон, Яхлеел+. 15Бу огуллары хем-де гызы Динаны Лея Якуба Паданарамда догруп берипди. Якубың әхли огул-гызларының җеми отуз үч саныды. 16Гатың огуллары: Сипён, Хагы, Шуны, Эсбон, Эри, Ароды, Арели+. 17Ашериң огуллары: Йимна, Йишва, Йишви, Берига хем-де гызы Сера. Берагың огуллары: Хебер, Малкыел+. 18(Булар Зилпаның огулларыдыр. Лабан Зилпаны өз гызы Лея гырнак эдип берипди. Якубың Зилпа гырнагындан болан неслиниң саны җеми он алтыдыр.) 19Якубың Рахелден болан огуллары: Юсуп, Бенямин. 20Мүсүрде Хелиёполыс галасының руханысы Потыпериң гызы Асенат Юсуба Манашаны ве Эфрайымы догруп берди+. 21Беняминиң огуллары: Бала, Бекер, Ашбел, Гера, Нагаман, Эхи, Рош, Мупым, Хупым ве Арт+. 22(Булар Якубың Рахелден болан неслидир. Олар җеми он дөртдүр.) 23Даның оглы: Хушым+. 24Нафталының огуллары: Яхсеел, Гуны, Езер, Шиллем+. 25(Булар Билханың огулларыдыр. Лабан Билханы өз гызы Рахеле гырнак эдип берипди. Билха Якуба җеми еди огул догруп берди.) 26Гелинлеринден дашары Якуба дегишли болан ве онуң билен биле Мүсүре гелен несиллери җеми алтмыш алты башды. 27Юсубың Мүсүрде доглан ики оглы билен бирликде Якубың Мүсүрдәки тутуш хоҗалыгы етмиш адамдан ыбаратды+.

Якуп машгаласы билен Мүсүрде месген тутяр

28Якуп Гошене барян ёлы Юсуба гөркезер ялы, ол Яхуданы өңден Юсубың янына иберди.

Ысрайылың машгаласы Гошен велаятына геленде, 29Юсуп арабасына мүнүп, какасы Ысрайылы гаршыламак үчин Гошене гитди; Юсуп какасыны гөрүп, оны гуҗаклап, онуң гуҗагында узак вагтлап аглады. 30Ысрайыл Юсуба: «Дидарыңы гөрдүм, инди өлсем-де арманым ёк. Сен дири экениң» дийди. 31Юсуп доганларына хем какасының тутуш хоҗалыгына йүзленип, шейле дийди: «Мен гидип, фараона хабар берейин. Оңа: „Кенгандакы доганларым хем-де какам тутуш хоҗалыгы билен мениң яныма гелдилер. 32Олар чопандырлар, чүнки олар малдарчылык билен мешгулланярлар. Олар өзлери билен овнуклы-ирили малларыны ве әхли гош-голамларыны-да гетирипдирлер“ диейин. 33Фараон сизи чагырып, сизден: „Сизиң кәриңиз нәме?“ дийип сорар. 34Шонда сиз оңа: „Биз гулларың ата-бабаларымыз ялы яшлыгымыздан бәри малдарчылык билен мешгулланып гелйәндирис“ дийип җогап берерсиңиз. Шейле дийсеңиз, ол сизе Гошен велаятында месген тутмага ругсат берер, чүнки мүсүрлилер чопанлары җуда йигренйәндирлер»+.

47‑нҗи бап

471-2Шейдип, Юсуп доганларындан бәшисини алып, Гошен велаятындан гайтды ве фараоның янына гелип, оңа: «Какам хем доганларым өзлериниң машгаласы, овнуклы-ирили маллары ве әхли гош-голамлары билен Кенгандан гелдилер. Олар хәзир Гошенде» дийди. Онсоң Юсуп доганларыны фараон билен таныш этди. 3Фараон олардан: «Кәриңиз нәме?» дийип сорады. Олар фараона: «Биз гулларың ата-бабаларымыз ялы чопандырыс» дийип җогап бердилер. 4Олар фараона: «Ёвуз ачлык зерарлы Кенганда доварларымыз үчин өри галмансоң, биз Мүсүрде гелмишек болуп яшамага гелдик. Шоңа гөрә-де, сиз өз гулларыңыза Гошен велаятында месген тутмага ыгтыяр эдиң» дийдилер.

5Фараон Юсуба шейле дийди: «Какаңдыр доганларың сениң яныңа гелипдирлер. 6Мүсүриң чар тарапы сениң үчин ачыкдыр. Олары юрдуң иң оңат еринде ерлешдир. Гой, олар Гошен велаятында месген тутсунлар. Эгер оларың арасында укыплылары бар болса, олара мениң малларыма серетдир». 7Соңра Юсуп какасыны фараоның хузурына гетирип, онуң билен таныш этди. Якуп фараона пата берди. 8Фараон Якупдан: «Нәче яшыңда?» дийип сорады. 9Якуп: «Мен гөчүп-гонуп йүз отуз йыл яшадым. Дурмушым гысга хем агыр болды. Мениң өмрүм гөчүп-гонуп яшан ата-бабаларымыңкы ялы узак болмады» дийди+. 10Якуп фараона ене-де пата берип, онуң янындан гайтды. 11Юсуп какасыдыр доганларыны Мүсүрде ерлешдирди. Юсуп фараоның өзүне буйрушы ялы эдип, олара Мүсүриң иң говы ери болан Рагмесес этрабындан мүлк берди+. 12Ол какасыны, доганларыны ве какасының әхли хоҗалыгыны – иң көрпесине ченли азык билен үпҗүн этди.

Ачлык ёвузлашяр

13Ачлык җуда ёвузлашып, хич ерде иймит ёкды. Ачлык Мүсүрдир Кенганың халкларыны халыс ысгындан гачырды. 14Юсуп галла сатып, Мүсүриң хем Кенганың әхли пулларыны сырып-сүпүрип алды. Ол пуллары фараоның көшгүне гетирди. 15Шунлукда, Мүсүриң-де, Кенганың-да пулуның соңуна чыкылансоң, әхли мүсүрлилер Юсубың янына гелип, оңа: «Бизе азык бер. Инди биз гөзүңизиң алнында өләймели боларысмы?! Пулумыздан галан зат ёк» дийдилер. 16Юсуп олара: «Эгер пулуңыз болмаса, онда азыгы мала чалшаялың» дийди. 17Шейдип, олар өз малларыны Юсуба гетирип бердилер. Юсуп хем оларың атларыны, овнуклы-ирили малларыны ве эшеклерини азыга чалышды. Шол йыл Юсуп халкың малларыны алып, олары азык билен үпҗүн этди. 18Бир йыл гечди. Индики йыл мүсүрлилер ене-де Юсубың янына гелип, оңа шейле дийдилер: «Биз җенабымыздан хич зады яшырмарыс; бар пулларымызы гутардык, малларымызы болса биз сизе бердик. Сизе берер ялы тенимизден ве мүлклеримизден башга галан зат ёкдур. 19Инди биз гөзүңизиң алнында өләймелими, мүлклеримиз чөле дөнәймелими? Бизи мүлклеримиз билен биле ал-да, бизе азык бер. Мүлклеримиз билен биле фараона гул болалы. Бизиң өлмезимиз ялы, мүлклеримизиң-де чөле дөнмези ялы, сиз бизе тохум бериң».

20Шейдип, Юсуп Мүсүриң әхли мүлклерини фараон үчин сатын алды. Әхли мүсүрлилер ёвуз ачлыга дөз гелип билмән, өз мүлклерини сатдылар. Шейлеликде, тутуш Мүсүр топрагы фараоның элине гечди. 21Юсуп Мүсүриң тутуш халкыны гула өвүрди[*]. 22Ол диңе руханыларың мүлк ерине дегмеди, чүнки руханылара фараон тарапындан белленен мөчберде хак төленилйәрди ве олар шол төленен хак билен гүзеран гөрйәрдилер. Шол себәпден хем олар өз мүлклерини сатмадылар.

23Юсуп Мүсүр халкына шейле дийди: «Фараон үчин сизи ерлериңиз билен биле сатын алдым. Ине, тохум, алың-да, экиң. 24Сиз алан хасылыңызың бәшден бир бөлегини фараона берерсиңиз, дөртден бир бөлегини болса өзүңизе тохум үчин, хоҗалыкларыңыза ве чагаларыңыза азык үчин аларсыңыз». 25Олар: «Сиз бизи халас этдиңиз; җенабымыз разы болса, биз фараона гул боларыс» дийдилер. 26Шейдип, Юсуп руханылардан башга хеммелериң хасылының бәшден бир бөлегиниң фараона берилмелидиги хакында хөкүм чыкарды. Бу хөкүм шу гүнки гүне ченли хем өз гүйҗүндедир.

Якубың иң соңкы хайышы

27Ысрайыллар Мүсүриң Гошен велаятында месген тутуп, шол велаятда өзлерине мүлк эдиндилер. Олар өрңәп, җуда көпелдилер.

28Якуп Мүсүрде он еди йыл яшады. Ол йүз кырк еди йыл яшады. 29Өлүм пурсады голайланда, Ысрайыл Юсубы янына чагырып, оңа шейле дийди: «Эгер мени сөййәниң чын болса, онда элиңи уйлугымың астында гой-да, маңа вепалы болҗакдыгыңа хем сөзүми тутҗакдыгыңа ант ич. Мени Мүсүрде җайламагын. 30Ата-бабаларымың янында ятарым ялы, мени Мүсүрден әкидип, шоларың янында җайла». Юсуп оңа: «Айдышың ялы эдерин» дийди+. 31Ысрайыл Юсуба: «Ант ич!» дийди. Юсуп ант ичди. Онсоң Ысрайыл дүшегиниң башында тагзым этди+.

48‑нҗи бап

Якуп Эфрайым билен Манаша пата берйәр

48^1Шу вакалардан соң Юсуба «Какаң хассадыр» диен хабар гелди. Юсуп ики оглуны Манаша билен Эфрайымы янына алып ёла дүшди. 2Якуба: «Оглуң Юсуп сени гөрмәге гелди» дийип хабар бердилер. Ысрайыл әхли гүйҗүни җемләп, дүшегинде дикелип отурды.

3-4Якуп Юсуба шейле дийди: «Гудратыгүйчли Худай Кенган топрагында, Лузда[*] маңа гөрнүп: „Мен сени өрңедип, көпелдип, сенден энчеме халклар дөредерин. Кенган топрагыны саңа ве сениң несиллериңе эбеди мүлк эдип берерин“ дийип пата берипди+. 5Мен Мүсүре гелмезимден өң, бу ерде доглан ики оглуң Эфрайым билен Манаша эдил Рубен билен Шимгон ялы мениң огулларымдыр+. 6Олардан соңкы догулҗак огулларың сениңки болсун. Олар Эфрайым билен Манашадан мирас аларлар. 7Паданарамдан гайдып гелйәркәм, Кенганда Эфрата[*] етмәге сәхел аралык галанда, ёлда Рахел дүнйәден өтди. Бу мени эрбет гама батырды. Мен оны Эфрата (хәзирки Бейтуллахама) гидилйән ёлуң гырасында җайладым»+.

8Ысрайыл Юсубың огулларыны гөрүп, ондан: «Булар ким?» дийип сорады. 9Юсуп какасына: «Булар мениң огулларым» дийип җогап берди. Якуп Юсуба: «Олары мениң яныма гетир, мен олара пата берейин» дийди. 10Гаррылыкдан яңа Ысрайылың гөзлери күтелишипди ве ол говы гөрүп билмейәрди. Онсоң Юсуп огулларыны какасының алкымына гетирди. Якуп олары гуҗаклап огшады.

11Ысрайыл Юсуба: «Мен сениң дидарыңы гөрмекден умыдымы үзүпдим, йөне Реб маңа сениң чагаларыңы-да гөркезди» дийди. 12Юсуп огулларыны какасының өңүнден алып, оңа ики бүкүлип тагзым этди. 13Соңра Юсуп Эфрайымы сагына алып, Ысрайылың чеп тарапына, Манашаны болса чепине алып, Ысрайылың саг тарапына голай гетирди. 14Йөне Ысрайыл эллерини чалшырып, кичи агтыгы Эфрайымың башына саг элини, улы агтыгы Манашаның башына болса чеп элини гойды. 15Ысрайыл Юсуба пата берип, шейле дийди:

«Ата-бабаларым Ыбрайымың хем Ысхагың назарында гезен Худайы,
өмүрбойы тә шу гүне ченли маңа гарашык эдип гелен Худай,

16мени әхли яманлыкдан горан перишде
бу огланлары-да ялкасын!

Гой, мениң адым, ата-бабаларым Ыбрайымың хем Ысхагың ады
шу огланларың үсти билен довам этсин!

Гой, олардан көп несиллер дөресин!»

17-18Какасының саг элини Эфрайымың башына гоймагы, Юсуба ярамады. Юсуп: «Кака, бейле дәл. Новбахар оглум, ине, будур, Манашадыр. Саг элиңи онуң башына гой» дийип, какасының элини Эфрайымың башындан айрып, оны Манашаның башына гойҗак болды. 19Йөне какасы бейле этмеди. Ол Юсуба: «Билйән, оглум, билйән. Манаша хем бейик болар ве онуң несиллеринден хем бейик халк дөрәр. Эмма онуң иниси Эфрайым, агасындан хас бейик болар ве онуң несиллеринден җуда көп миллетлер дөрәр» дийди+. 20Шол гүн Ысрайыл олара пата берип, шейле дийди:

«Ысрайыл халкы кимдир бирине пата беренде:

„Худай сизи эдил Эфрайымы хем Манашаны ялкайшы ялы ялкасын“ –
дийип, сизиң адыңыз билен пата берер».

Шейдип, Ысрайыл Эфрайымың адыны Манашаның адындан өңе гечирди.

21Соңра Ысрайыл Юсуба: «Мениң санаглым долуп баряр. Эмма Худай сизиң билен биле болар ве сизи ене-де өз ата-бабаларыңызың меканына элтер. 22Инди мен Шекеми[*] доганларыңа дәл-де, саңа берйәрин; мен ол мүлк ери гылыҗымдыр яйым билен аморлардан басып алдым» дийди.

49-нҗы бап

Якуп огулларына пата берйәр

49^1⚫Якуп өз огулларыны чагырып, олара: «Яныма йыгнанышың, мен гелҗек гүнлерде сизе нәмелериң гарашяндыгыны айдып берейин» дийди.

2«Эй, Якубың огуллары, топланың- -да, диңләң,
гулак асың какаңыз Ысрайыла!

3Эй, Рубен, мениң новбахар оглум,
гүйҗүм-кувватым, җахыллык чагымың илкинҗи мивеси,
хемме огулларымдан иң мертебелиси ве иң гүйчлүси сенсиң.

4Сув кимин дурнуксызсың сен,
индиден бейләк мертебәң беленде галмаз сениң,
чүнки сен өз атаң дүшегине гечип,
оны харама чыкардың+.

5Шимгон ве Леви догандыр булар,
гылычларыны залымлык этмек үчин уланяндыр олар,+

6гатнашмайын мен оларың геңешине асла,
гошулмайын мен оларың топарына,
чүнки гахарларына адамлары гырдылар олар,
кейпихонлыкда өкүзлери майып--мүҗрүп этдилер олар.

7Нәлет болсун оларың гахар--газапларына, чүнки бу залымлыкдыр,
нәлет болсун, оларың сүтемкәрлигине, чүнки бу забунлыкдыр,
мен Шимгоның ве Левиниң несиллерини Якубың арасына дагадарын,
мен олары Ысрайылың арасына пытрадарын+.

8Эй, Яхуда,
элиң душманларыңың якасында болар,
доганларың сени өверлер,
атаңың огуллары саңа боюн эгерлер+.
9Эй, оглум Яхуда,
сен ав авлап, авуны ийип, доланып гелен шир баласы киминсиң,
сен шир дек, эне шир дек чөкйәң-де ятяң.
Шири еринден гозгамага милт эдйән ёкдур+.
10Шалык хасасы Яхуданың элинден дүшмез,
онуң несиллери шалык сүрер элмыдам,
Ол Шило гелер,
миллетлер оңа боюн боларлар+.
11Эшегини үзүм агаҗына,
күрресини үзүм агаҗының иң говусына даңяндыр ол,
шераба ювяндыр эгинбашыны,
үзүм ширесине ювяндыр донуны ол.
12Гөзлери шерапдан гоюдыр онуң,
дишлери сүйтден акдыр.
13Деңиз кенарында месген тутар Зебулун,
гәмилер үчин дуралга болар онуң кенары,
Сидона етер ериниң чәклери+.

14Хорҗунларының арасында язылып ятан,
кувватлы эшек кысмыдыр Ысакар.
15Ысакар дынч алынян ериң аматлыдыгыны,
ериң гөвне ярамлыдыгыны гөрди,
шейдип, ол йүк чекмек үчин гершини эгип,
меҗбуры зәхмет чекмели болды.

16Ысрайыл тирелериниң бири хөкмүнде,

Дан өз халкына хөкүмдарлык эдер+.

17Дан атың үстүндәки атлының ыза серпилери ялы,
атың топугындан чакян
ёл угрундакы йылан дей,
ёданың боюндакы мар дей болар+.
18Халас этмегиңе гарашяндырын мен, я Реб!+

19Галтаманлар Гатың үстүне хүҗүм эдерлер,
эмма Гат оларың ызларындан етип,
оларың үстлерине хүҗүм эдер.
20Топрагындан бол хасыл алар Ашер,
мынасып нәз-ныгматлар билен үпҗүн эдер шалары.

21Нафталы гөрмегей чагалы
эркин сугуна чалым эдйәр.

22Юсуп бир мивели агачдыр,
булак башындакы мивели дарагтдыр,
шахалары дивардан ашяр.
23Яйчылар газап билен хүҗүм этдилер Юсуба,
оны атып, ызындан ковдулар онуң.
24Эмма Якубың Гудратлы Худайы,
Ысрайылың Чопаны, Гаясы тарапындан
онуң яйы берк,
голлары гуҗурлы эдилди+.
25Атаңың Худайыдыр саңа медет берҗек,
ёкардакы асманың берекетлери билен,
ер астындакы чуңлукларың берекетлери билен,
эне гөвси хем эне ятгысының берекеди билен
Гудратыгүйчли Худай ялкаҗакдыр сени.
26Атаңың берен паталары
бакы дагларың берекетлеринден,
эбеди байырларың байлыгындан артыкдыр,
шу паталар Юсубың
башына инсин,
доганларының арасындан сайлананың үстүнде болсун+.

27Бенямин хырсыз мөҗекдир,
ол ирден авуны тутуп ийип,
агшам галан авуны пайлашдыряндыр»+.

28Ине, шулар Ысрайылың он ики тиресидир. Атасы олара пата берип, шулары айтды. Якуп огулларының херсине оларың өзлерине лайык пата берди.

Якубың өлүми

29-30Соңра Якуп огулларына шейле табшырык берди: «Инди мениң өлүп, ата-бабаларыма говушмалы пурсадым голайлап гелйәр. Мени Кенган юрдунда ерлешйән, Мамрәниң гүндогарындакы Макпела мүлкүндәки говакда җайлаң. Ыбрайым бу говагы ве мүлки гонамчылык этмек үчин Эпрон хетден сатын алыпды. 31Ыбрайым ве онуң аялы Сара, Ысхак ве онуң аялы Ребека хем шол говакда җайландылар. Мен Леяны хем шол ерде җайладым+. 32Ол мүлк ери ве ондакы говак хетлерден сатын алнандыр».

33Якуп огулларына табшырык берип боландан соң, аягыны дүшегине йыгнап, дүнйәден өтди ве ата-бабаларына говушды.

50‑нҗи бап

50^1Юсуп өзүни какасының үстүне оклап, аглап, оны огшады.

2Ол өз хызматындакы лукманлара какасының җеседини мумыяламагы буюрды. Лукманлар Ысрайылың җеседини мумыяладылар. 3Бу иш кырк гүне чекди, чүнки мумыяламак шонча вагты талап эдйәрди. Мүсүрлилер етмиш гүнләп Ысрайылың ясыны тутдулар.

4-5Яс гүнлери геченден соң, Юсуп фараоның көшгүндәкилере шейле дийди: «Эгер мен сизиң гөвнүңизден туран болсам, онда фараона шейле дийиң: „Какам өлмезинден өң: 'Мениң санаглым долуп баряр. Мени Кенганда өзүм үчин газан габрымда җайлаң' дийип ант ичирди. Инди, гой, ол маңа гидип, какамы җайламага ругсат берсин; онсоң мен ызыма доланарын“». 6Фараон: «Гит-де, какаңы ант ичишиң ялы җайла» дийди.

7Шейдип, Юсуп какасының җеседини алып ёла дүшди. Фараоның әхли эмелдарлары, көшгүң ве тутуш Мүсүриң белент мертебели адамлары, 8Юсубың тутуш хоҗалыгы, онуң доганларыдыр какасының хоҗалыгындакыларың хеммеси-де онуң янындадылар. Гошен велаятында диңе чагалар, овнуклы-ирили маллар галды. 9Сөвеш арабалары ве оларың үстүндәки эсгерлер-де Юсуп билен гитди. Бу әгирт улы мәхелледи. 10Иордан дерясының гүндогарындакы Атат харманы диен ере етенлеринде, олар сес эдип аглашдылар. Юсуп какасы үчин еди гүнләп яс тутды. 11Атат харманы диен ердәки ясы гөрүп, Кенганың ерли илаты: «Мүсүрлилериң яс тутушы, гөр, нәхили агыр!» дийишдилер. Шоңа гөрә-де, Иордан дерясының гүндогар тарапындакы бу ере Абелмисрайым[*] диен ат берилди. 12Шейдип, Ысрайылың огуллары какаларының берен табшырыгыны айдышы ялы берҗай этдилер. 13Олар Ысрайылы Кенган топрагына гетирип, Мамрәниң гүндогарындакы Макпела мүлкүндәки говакда җайладылар. Ыбрайым бу говагы гонамчылык этмек үчин ери билен биле Эпрон хетден сатын алыпды+. 14Какасыны җайландан соң, Юсуп доганлары хем-де олар билен какасыны җайламага геленлериң хеммеси билен билеликде Мүсүре гайдып гелди.

Юсуп доганларына гөвүнлик берйәр

15Какалары өленден соң, Юсубың доганлары «Эден яманлыгымыз үчин Юсуп кине саклап, бизден ар алса нәме?» дийип гүман этдилер. 16-17Шунлукда, олар Юсуба: «Какамыз бизе өлмезиниң өң янында Юсуба шейле дийиң: „Доганларыңың җенаят ишини ве эден гүнәлерини багышла, чүнки олар саңа яманлык этдилер“ дийип табшырды. Инди өз атаңың Худайының гуллары болан бизиң гүнәмизи өт!» диен хабар ёлладылар. Бу хабары эшидип, Юсуп аглады. 18Доганларының өзлери-де гелип, Юсубың өңүнде йүзин дүшүп: «Биз сениң гулларыңдырыс» дийдилер. 19Юсуп олара: «Горкмаң, мен Худаймы нәме?! 20Сиз маңа яманлык этмек иследиңиз, эмма гөршүңиз ялы, биртопар адамлары дири галдырмак үчин Худай ол яманлыгы ягшылыга өвүрди. 21Сиз горкмаң. Мен сизиң-де, сизиң чагаларыңызың-да аладасыны эдерин» дийип, Юсуп олара мәхирли сөзлер билен гөвүнлик берди.

Юсубың өлүми

22Шейдип, Юсуп какасының хоҗалыгы билен биле Мүсүрде орнашды. Ол йүз он йыл яшады. 23Юсуп Эфрайымың үсти билен човлуклар гөрди. Манашаның оглы Макырың чагалары Юсубың чагалары хасапланды+. 24Юсуп доганларына: «Мениң санаглым долуп баряр, йөне Худай хөкман сизиң дадыңыза етишер. Худай сизи Мүсүрден чыкарып, Ыбрайыма, Ысхага ве Якуба вада эден топрагына элтер» дийди+. 25Соңра Юсуп Ысрайылың огулларына ант ичирип, шейле дийди: «Худай сизе назар саланда, сиз мениң сүңклерими-де өз яныңыз билен алып гидиң»+. 26Шейдип, Юсуп йүз он яшында дүнйәден өтди. Онуң җеседи Мүсүрде мумыяланып, табыда салнып гоюлды.

* 1:26 Бүтин ер йүзүндәки хайванларың – бу җүмле кәбир голязмаларда бүтин ер йүзи дийип душ гелйәр.

* 2:7 Адам – еврейче топрак ве адам сөзлериң айдылышы меңзешдир.

* 2:8 Эрем – бу сөз хезиллик диймеги аңладяр.

* 2:23 Еврейче аял ве эркек сөзлериниң айдылышы меңзешдир.

* 3:16 Сен әриңе мейилли боларсың – я-да Әриңиң үстүнден хөкүм сүресиң гелер.

* 3:20 Хов – бу сөз яшайыш диймеги аңладяр.

* 3:24 Керуп – перишделериң бир гөрнүши. Сөзлүге серет.

* 4:1 Кабыл… дүнйә индердим – еврейче Кабыл ве дүнйә индердим диен сөзлериң айдылышы меңзешдир.

* 4:8 Йөр, четрәге чыкалы – бу сөзлер кәбир голязмаларда ёк.

* 4:16 Нот – бу сөз сергездан диймеги аңладяр.

* 4:25 Еврейче Шис ве берди сөзлериниң айдылышы меңзешдир.

* 5:29 Еврейче Нух ве теселли сөзлериниң айдылышы меңзешдир.

* 6:2 Ылахы барлыклар – сөзме-сөз терҗимеси: Худай огуллары.

* 6:4 Нефиллер – хайбатлы ве гүйчли адамлар. Сөзлүге серет.

* 6:16 Үчек – я-да пенҗире.

* 9:27 Еврейче Яфес ве өрңетсин сөзлериниң айдылышы меңзешдир.

* 10:21 Еврейлериң – я-да Эбериң әхли несиллериниң.

* 10:25 Еврейче Пелекди ве бөлүнипди сөзлериниң айдылышы меңзешдир.

* 11:9 Еврейче Бабыл ве гарҗашдырып сөзлериниң айдылышы меңзешдир.

* 16:11 Еврейче Ысмайыл ве Реб эшидйәр сөзлериниң айдылышы меңзешдир.

* 16:14 Беер-лахайрой – бу сөзлер маңа үнс берйән Дириниң гуюсы диймеги аңладяр.

* 17:5 Еврейче Ыбрайым ве көп миллетлериң атасы диен сөзлериң айдылышы меңзешдир.

* 17:15 Сара – бу сөз мелике диймеги аңладяр.

* 17:19 Ысхак – бу сөз ол гүлйәр диймеги аңладяр.

* 19:22 Еврейче Согар ве кичи сөзлериниң айдылышы меңзешдир.

* 19:37 Еврейче Мовап ве атамдан сөзлериниң айдылышы меңзешдир.

* 19:38 Еврейче Бенамы ве халкымың оглы сөзлериниң айдылышы меңзешдир.

* 21:31 Беершеба – бу сөз ант гуюсы я-да единиң гуюсы диймеги аңладяр.

* 22:14 Яхве йире – бу сөзлем Реб үпҗүн эдйәр диймеги аңладяр.

* 25:25 Еврейче Ысав ве түйлек сөзлериниң айдылышы меңзешдир.

* 25:26 Еврейче Якуп ве өкҗесинден япышяр сөзлериң айдылышы меңзешдир. Бу җүмле ол алдаяр диймеги хем аңладяр. Серет: Гчк 27:36.

* 25:30 Еврейче Эдом ве гызыл сөзлериниң айдылышы меңзешдир.

* 26:19-20 Эсек – бу сөз бәсдешлик диймеги аңладяр.

* 26:21 Ситна – бу сөз душманчылык диймеги аңладяр.

* 26:22 Рехобот – бу сөз гиңлик диймеги аңладяр.

* 26:33 Шеба – бу сөз ант диймеги аңладяр.

* 26:33 Беершеба – бу сөз ант гуюсы диймеги аңладяр.

* 27:36 Еврейче Якуп ве алдавчы сөзлериниң айдылышы меңзешдир. Серет: Гчк 25:26.

* 28:19 Бейтел – бу сөз Худайың өйи диймеги аңладяр.

* 29:32 Рубен… бетбагтлыгымы гөрди – еврейче Рубен ве бетбагтлыгымы гөрди диен сөзлериң айдылышы меңзешдир.

* 29:33 Еврейче Шимгон ве эшидйәр сөзлериниң айдылышы меңзешдир.

* 29:34 Еврейче Леви ве багланса сөзлериниң айдылышы меңзешдир.

* 29:35 Еврейче Яхуда ве алкыш сөзлериниң айдылышы меңзешдир.

* 30:6 Еврейче Дан ве аклавчы сөзлериниң айдылышы меңзешдир.

* 30:8 Еврейче Нафталы ве мен гөрешдим диен сөзлеминиң айдылышы меңзешдир.

* 30:11 Гат – бу сөз шовлулык диймеги аңладяр.

* 30:13 Ашер – бу сөз багтлы диймеги аңладяр.

* 30:14 Селмелек көклери – сөйги хыҗувыны артдырян өсүмликлер.

* 30:18 Еврейче Ысакар ве музд сөзлериниң айдылышы меңзешдир.

* 30:20 Еврейче Зебулун ве хормат сөзлериниң айдылышы меңзешдир.

* 30:24 Еврейче Юсуп ве ене-де берсин диен сөзлериң айдылышы меңзешдир.

* 30:30 Мениң аяк басан еримде – я-да Мен себәпли.

* 31:27 Лира – киришли саз гуралы. Сөзлүге серет.

* 31:47 Ягар-сахадута – арамейче бу сөзлер шаятлык үйшмеги диймеги аңладяр.

* 31:47 Галет – еврейче бу сөз шаятлык үйшмеги диймеги аңладяр.

* 31:49 Еврейче Миспа ве диң сөзлериниң айдылышы меңзешдир.

* 32:2 Маханайым – бу сөз ики дүшелге диймеги аңладяр.

* 32:28 Ысрайыл… гөреш тутушып – еврейче Ысрайыл ве Худай билен гөреш тутушяр диен сөзлеминиң айдылышы меңзешдир.

* 32:30 Еврейче Пениел ве Худайың йүзи диен сөзлериң айдылышы меңзешдир.

* 32:31 Пениел – еврейче Пенувел. Бу Пениелиң бейлеки адыдыр.

* 33:17 Сукот – бу сөз агыллар диймеги аңладяр.

* 33:20 Эл-Элохе-Ысрайыл – бу сөз Ысрайыл Худайы Худай диймеги аңладяр.

* 35:8 Алон-бакут – бу сөз агылы дуб агаҗы диймеги аңладяр.

* 35:15 Бейтел – бу сөз Худайың өйи диймеги аңладяр.

* 35:18 Беноны – бу сөз хасратымда доглан огул диймеги аңладяр.

* 35:18 Бенямин – бу сөз оглум – саг элим диймеги аңладяр.

* 37:3 Үйтгешик дон – я-да дүрли реңкли дон я-да узын еңли дон.

* 37:28 Ысмайыллара – бу мидянларың бейлеки ады.

* 38:29 Перес – бу сөз зор билен чыкмак диймеги аңладяр.

* 41:51 Еврейче Манаша ве унутмага сөзлериниң айдылышы меңзешдир.

* 41:52 Еврейче Эфрайым ве өрңетди сөзлериниң айдылышы меңзешдир.

* 47:21 Юсуп… гула өвүрди – бу җүмле кәбир голязмаларда Юсуп халкы гала гөчүрди дийип душ гелйәр.

* 48:3-4 Луз – бу Бейтелиң өңки ады.

* 48:7 Эфрат – бу Бейтуллахамың өңки ады.

* 48:22 Шекем – я-да даг герши.

* 50:11 Абелмисрайым – бу сөз мүсүрлилериң ясы диймеги аңладяр.

+ 1:1 Ёха 1:1
+ 1:27 Мат 19:4, Мар 10:6
+ 2:7 1Кор 15:45
+ 2:9 Гчк 3:22, Аян 2:7, Аян 22:2
+ 2:11 1Шам 15:7
+ 2:14 Дан 10:4, Гчк 10:11-12
+ 2:21 Гчк 15:12, 1Шам 26:12

+ 2:24 Мат 19:5, Мар 10:7, 1Кор 6:16, Эфе 5:31

+ 3:1 Мат 10:16
+ 3:3 Гчк 2:17
+ 3:6 Рим 5:12, 1Кор 15:21-22
+ 3:15 Рим 16:20
+ 3:16 Эфе 5:21, Кол 3:18
+ 3:19 Ваг 3:10, Ваг 3:20
+ 3:22 Гчк 2:9, Аян 2:7, Аян 22:2
+ 4:7 Гчк 3:16
+ 4:15 Лев 26:21, Зеб 78:12
+ 5:2 Гчк 1:27
+ 5:3 1Кор 15:49
+ 5:24 2Пат 2:11, Евр 11:5
+ 5:29 Гчк 3:17
+ 6:2 Эйп 1:6, Эйп 2:1, Зеб 88:7
+ 6:3 Зеб 77:39, Зеб 89:10
+ 6:4 Чөл 13:34
+ 6:5 Сүл 6:18, Мат 12:34
+ 6:6 1Шам 15:10-11
+ 6:9 Эйп 1:1
+ 8:4 2Пат 19:37, Ерм 51:27
+ 8:17 Гчк 1:22
+ 8:20 Эйп 1:5
+ 8:21 Мср 29:18, Лев 1:9, Гчк 6:5
+ 9:1 Гчк 1:22
+ 9:3 Гчк 1:29

+ 9:4 Лев 3:17, Лев 7:26, Лев 17:10-11, Лев 17:14, Кан 12:23-24, Рес 15:20, Рес 15:29

+ 9:6 Чөл 35:33, Гчк 1:26-27
+ 9:21 Сүл 20:1
+ 9:22 Сүл 30:17
+ 10:4 Юнс 1:3
+ 10:7 Гчк 2:11
+ 10:11 Гчк 2:14
+ 10:21 Чөл 24:24
+ 10:29 Гчк 2:11
+ 11:2 Гчк 10:10, Дан 3:1
+ 11:8 Кан 32:8
+ 12:1 Рес 7:4

+ 12:3 Гчк 18:18, Гчк 22:18, Гчк 26:4, Гчк 28:14, Гал 3:8

+ 12:10 Гчк 41:54
+ 12:13 Гчк 20:2, Гчк 20:12
+ 13:8 Зеб 132:1
+ 13:10 Гчк 2:10, Гчк 19:24
+ 13:13 Гчк 18:20
+ 13:15 Ешу 21:43
+ 13:16 1Пат 3:8
+ 14:3 Ешу 10:5
+ 14:5 Кан 2:10-12
+ 14:7 Чөл 13:27, 2ЙЙ 20:3
+ 14:8 Кан 29:23
+ 14:14 Сер 18:29
+ 14:17 2Шам 18:18
+ 14:18 Зеб 75:3
+ 14:20 Гчк 28:22, Лев 27:30, Евр 7:1-2
+ 15:1 2Шам 22:3, Зеб 3:4

+ 15:5 Гчк 22:17, Кан 1:10, Кан 10:22, Рим 4:18

+ 15:6 Рим 4:3, Гал 3:6, Яку 2:23
+ 15:8 Сер 6:17, Лук 1:18
+ 15:10 Лев 1:17, Ерм 34:18-19
+ 15:12 Гчк 2:21, 1Шам 26:12, Эйп 33:15
+ 15:13 Мср 1:11, Мср 12:40, Рес 7:6
+ 15:14 Мср 11:3, Рес 7:7
+ 15:16 Кан 9:4, 1Пат 21:26

+ 15:18 Мср 23:31, Чөл 34:1-12, Ешу 21:43, 1Пат 4:21, 2ЙЙ 9:26

+ 16:5 Гчк 18:25, Гчк 31:53, 1Шам 24:13, 1Шам 24:16, Сер 11:27

+ 16:7 Мср 15:22
+ 17:5 Рим 4:17
+ 17:12 Лев 12:3
+ 18:5 Сер 6:18-19
+ 18:10 Рим 9:19
+ 18:12 1Пет 3:6

+ 18:14 Эйп 42:2, Ерм 32:17, Мат 19:26, Лук 1:37, 2Пат 4:16

+ 18:17 Амо 3:7
+ 18:18 Гчк 12:3
+ 18:20 Гчк 13:13
+ 18:25 Гчк 16:5, Эйп 34:10, Зеб 91:16
+ 18:26 Иша 65:8
+ 19:2 Эйп 31:32
+ 19:5 Сер 19:22-24
+ 19:11 2Пат 6:18

+ 19:24 Эйп 18:15, Зеб 10:6, Эзк 20:16, Эзк 38:22, Лук 17:29

+ 20:2 Гчк 12:10-20

+ 20:7 1ЙЙ 16:22, Зеб 104:15, Эйп 42:8, Яку 5:16

+ 20:17 Яку 5:16
+ 21:3 Гчк 17:19
+ 21:4 Гчк 17:12-13
+ 21:9 Гал 4:29
+ 21:10 Ёха 8:35, Гал 4:30
+ 21:12 Рим 9:7
+ 21:21 Чөл 10:12, 1Пат 11:18
+ 21:31 Гчк 26:33
+ 22:1 Зеб 10:5, Рес 9:10
+ 22:2 2ЙЙ 3:1

+ 22:17 Гчк 15:5, 1Пат 4:20, Ерм 33:22, Евр 6:13-14

+ 22:18 Гчк 12:3, Гчк 26:4, Рес 3:25
+ 22:23 Гчк 24:24
+ 23:2 Ешу 14:15, Сер 1:10
+ 25:4 1ЙЙ 1:32-33
+ 25:10 Гчк 23:16-20
+ 25:15 1ЙЙ 1:29-31
+ 25:18 1Шам 15:7

+ 25:23 Чөл 24:18, 2Шам 8:14, 1ЙЙ 8:13, Рим 9:12

+ 25:31 Кан 21:17
+ 25:34 Евр 12:16
+ 26:1 Гчк 12:10, Гчк 20:2
+ 26:3 Гчк 22:16-18, Ешу 21:43

+ 26:4 Мср 32:13, Гчк 12:3, Гчк 22:18, Рес 3:25

+ 26:7 Гчк 12:13, Гчк 20:1-2
+ 26:15 Гчк 21:30
+ 26:29 Сүл 16:7
+ 26:34 Гчк 36:2-3
+ 27:3 Гчк 25:27-28
+ 27:28 Кан 33:13
+ 27:36 Гчк 25:33
+ 27:40 2Шам 8:14, 2Пат 8:20-22
+ 27:46 Гчк 26:35
+ 28:2 Гчк 22:23, Гчк 24:29-30
+ 28:4 Ешу 21:43
+ 28:9 Гчк 25:13, Гчк 36:3
+ 28:13 Ешу 21:43

+ 28:14 Гчк 12:3, Гчк 13:16, Гчк 22:18, Гчк 26:4

+ 28:18 Гчк 35:14, Ешу 4:1-10, 1Шам 7:12

+ 28:19 Гчк 35:6, Гчк 35:15, Гчк 48:3

+ 28:20 Чөл 21:2, Сер 11:30, 1Шам 1:11, 2Шам 15:8

+ 28:22 Гчк 14:20, Лев 27:30
+ 29:27 Сер 14:12
+ 29:30 Лев 18:18
+ 29:31 1Шам 1:19-20
+ 30:15 Лев 18:18
+ 31:13 Гчк 28:20-22
+ 31:30 Сер 18:24
+ 31:45 Гчк 28:18, Гчк 35:14, Ешу 24:26-27
+ 31:53 Гчк 16:5
+ 32:9 Гчк 31:3
+ 32:12 Гчк 28:14-15
+ 32:28 Гчк 35:10
+ 32:29 Сер 13:18
+ 32:30 Мср 24:10, Мср 33:20, Ёха 1:18
+ 33:18 Гчк 12:6
+ 33:19 Ешу 24:32, Эйп 42:11
+ 34:7 Сер 20:6, 2Шам 13:12
+ 34:8 Кан 22:28
+ 34:12 1Шам 18:25
+ 34:14 Ешу 5:9
+ 35:1 Гчк 28:10-22
+ 35:4 Ешу 24:26, Сер 9:6
+ 35:7 Гчк 28:19
+ 35:8 Гчк 24:59
+ 35:10 Гчк 32:28
+ 35:11 Гчк 17:6
+ 35:14 Гчк 28:18, Гчк 31:45
+ 35:15 Гчк 28:19
+ 35:17 1Шам 4:20
+ 35:19 Рут 1:2, Мик 5:2
+ 35:22 Гчк 49:4, Лев 20:11

+ 35:27 Ешу 14:15, Сер 1:10, Гчк 13:18, Гчк 23:2

+ 35:29 Гчк 25:8
⚫ 36:1 1ЙЙ 1:35-37
+ 36:1 Гчк 25:30
+ 36:3 Гчк 26:34, Гчк 28:9
+ 36:12 Мср 17:8
⚫ 36:20 1ЙЙ 1:38-42
+ 36:20 Гчк 14:6, Кан 2:12
⚫ 36:31 1ЙЙ 1:43-51
+ 36:33 Иша 34:6, Иша 63:1
+ 36:34 Гчк 36:15, Эйп 2:11, Эзк 25:13
+ 36:40 1ЙЙ 1:51-54
+ 37:13 Гчк 33:18
+ 37:14 1Шам 17:18
+ 37:17 2Пат 6:13
+ 37:24 Ерм 38:6, Зак 9:11
+ 37:27 Гчк 25:12-16
+ 37:34 Эйп 1:20
+ 38:8 Кан 25:5-6
+ 38:24 Лев 21:9
+ 38:26 Лев 18:15
+ 39:1 Гчк 37:36
+ 39:9 Мср 20:14
+ 39:15 Мср 20:16
+ 39:21 Дан 1:10
+ 40:5 Нех 1:11
+ 40:8 Дан 2:28
+ 40:20 Мар 6:21
+ 40:22 Эст 7:10
+ 41:8 Дан 2:1-2
+ 41:12 Дан 1:17
+ 41:16 Дан 2:30
+ 41:30 2Пат 8:1
+ 41:38 Дан 4:5, Дан 5:11
+ 41:40 Эст 10:3
+ 41:42 Эст 3:10, Эст 8:2
+ 41:45 Гчк 46:20, Иша 19:18, Эзк 30:17
+ 41:54 Гчк 12:10
+ 42:6 Сүл 11:26
+ 42:9 Гчк 37:5-11
+ 42:22 Гчк 37:21-22
+ 43:32 Гчк 46:34
+ 44:20 Гчк 37:3
+ 46:1 Гчк 26:33
+ 46:4 Гчк 50:13
⚫ 46:8 1ЙЙ 2:1-5
+ 46:8 Мср 6:14-16
+ 46:9 Мср 6:14, Чөл 26:5-6, 1ЙЙ 5:3
+ 46:10 Чөл 26:13
+ 46:11 Чөл 3:17, Чөл 26:57
+ 46:12 Гчк 38:1-30, Чөл 26:19
+ 46:13 Чөл 26:23-24, 1ЙЙ 7:1
+ 46:14 Чөл 26:26
+ 46:16 Чөл 26:15
+ 46:17 Чөл 26:44-46, 1ЙЙ 7:30-40

+ 46:20 Гчк 41:45, Иша 19:18, Эзк 30:17, Чөл 26:28-37

+ 46:21 Чөл 26:38-41, 1ЙЙ 7:6-12, 1ЙЙ 8:1-5
+ 46:23 Чөл 26:42
+ 46:24 Чөл 26:48-49, 1ЙЙ 7:13
+ 46:27 Мср 1:5
+ 46:34 Гчк 43:32, Мср 8:26
+ 47:9 Эйп 14:1, Зеб 89:10
+ 47:11 Мср 1:11, Мср 12:37
+ 47:30 Гчк 50:13
+ 47:31 1Пат 1:47
+ 48:4 Гчк 28:12-15, Гчк 35:9-12
+ 48:5 Ешу 14:4
+ 48:7 Гчк 35:19, Рут 1:2

+ 48:19 Чөл 1:33, Чөл 1:35, Кан 33:17, Ешу 17:14

⚫ 49:1 Кан 33:1-24
+ 49:4 Гчк 35:22, Лев 18:7, Эзк 22:10
+ 49:5 Гчк 34:25-29
+ 49:7 Чөл 35:2, Ешу 19:9
+ 49:8 1ЙЙ 28:4
+ 49:9 Аян 5:5, Чөл 23:24, Чөл 24:9
+ 49:10 Чөл 24:17
+ 49:13 Ешу 19:10-16
+ 49:16 Гчк 30:6
+ 49:17 Сер 18:27
+ 49:18 Зеб 118:166
+ 49:24 Зеб 22:1
+ 49:26 Кан 33:15, Хаб 3:6, Кан 33:13-17
+ 49:27 Сер 20:21, Сер 20:25
+ 49:31 Гчк 23:16-19, Гчк 35:29
+ 50:13 Гчк 23:16
+ 50:23 Чөл 32:39
+ 50:24 Мср 3:16-17
+ 50:25 Мср 13:19

+ https://ibt.org.ru/ftpmirror/pub/ebook/TKM/TKC/1-2017//Мукаддес-Китап__Full.azw3

Сөзлүк

Сөзлүк

1. А
2. Б
3. Ч
4. Д
5. Э
6. Ә
7. Ф
8. Г
9. Х
10. И
11. Җ
12. К
13. Л
14. М
15. Н
16. О
17. Ө
18. П
19. Р
20. С
21. Ш
22. Т
23. У
24. Ы
25. Я
26. Е
27. Ю
28. Й
29. З

А

А

1. Адалатлы
2. Адам ата
3. Агта
4. Агыз беклемек
5. Ахалот
6. Аждарха
7. Акмак
8. Аламот
9. Алоэ
10. Амалеклер
11. Аммонлар
12. Аморлар
13. Анаклар
14. Араба дүзлүги
15. Арамей дили
16. Арфа
17. Артемис
18. Арвах-җын
19. Арёпагус
20. Ашера
21. Ашторет
22. Ашур
23. Аянлык
24. Азия

Адалатлы – Худай хемише адалатлы. Ол элмыдама догры иш эдйәр ве хемише оңат карарлары чыкаряр. Мукаддес Китаба лайыклыкда, Худай хер бир адама, улы болсун, кичи болсун, бай я-да гарып, пархы ёк – хеммелере адалатлы гарамаклыгы үндейәр. Ол Өз халкына шейле диййәр:

«Ягшылык этмеги өврениң,
адалаты агтарың,
эзъет чекйәни халас эдиң,
етими гораң,
дул хатына арка дуруң» (Иша 1:17).

Казыларың, юрт баштутанларының, дини ёлбашчыларың халкың үстүнден хөкүм сүрйәндиклери үчин, Худай олардан адалатлы карарлары чыкармагы талап эдйәр ве адалатсыз херекетлер эден ягдайында, олары ёвузлык билен хөкүм эдйәр.

Серет: Догры.

Адам ата – Худай тарапындан ярадылан илкинҗи ынсан. Онуң аялы Хов эне болупдыр. Олар әхли ынсанларың ата-энеси болупдыр. Адам атаның ады еврейче «ынсан» диймеги аңладяр.

Гчк 2-3.

Агта – тарыхың кәбир дөвүрлеринде дүрли миллетлерде агталар хөкүмдарларың ёлбашчылыгы астында ёкары везипәни эеләпдирлер. Худайың гадаган эдйәндиги үчин, олары бичмеклик еврейлериң дәп-дессурында болмандыр.

Эст 2:3; Рес 8:27.

Агыз беклемек – агыз беклемегиң максады Худайың хузурында өзүңи песпәл тутмак я-да кәбир паҗыгалы ягдайда яс тутмак, гам-гусса дөври Худайы чагырмак болупдыр. Догры дурмушда яшамаздан, гарыплара ве эҗизлере адалатлы гарамаздан, агыз беклемеклигиң хич хили пейдасының ёкдугыны ве мунуң Худайың гөвнүнден турмаяндыгыны пыгамберлер халка ятладыпдырлар.

Сер 20:26; Иша 58:3-5; Ёв 1:14; Юн 3:5; Эст 4:16.

Ахалот – Хиндистанда өсйән ве өзени хошбой ыслы агач. Онуң өзенини гейимлере я-да отага хошбой ыс бермек үчин уланыпдырлар.

Зеб 44:9; Сүл 7:17; Нгм 4:14.

Аждарха – гадымы еврей дүшүнҗесинде деңиз аждархасы башагайлыгы аңладып, әлем-җаханың ярадылышының ирки дөвүрлеринде пейда болупдыр. Кәте аждарха Рахап дийлип атландырылыпдыр (Эйп 9:3; 26:12; Иша 51:9), кәте болса Ливятан (Эйп 3:8; 41:1; Зеб 73:14; Иша 27:1). Шейле хем бу миллетлер үчин бир нышан, ягны Ысрайылың душманы болупдыр (Зеб 86:4). Икинҗи пикир Тәзе Әхтде Аянлык китабында габат гелйәр, Иса Месихе ынанянлара гаршы урушда аждарха эрбет гүйчлериң нышаныдыр.

Акмак – пайхас эдебиятында: Зебурың кәбир мезмурларында, Сүлейманың пәхимлеринде, Вагызда, Эйюпда «акмак» диңе бир акылсыз адам дәл-де, эйсем, акыл-пайхасы рет эдйән адамдыр. Шонуң үчин хем ол өлүм ве вейранчылык ёлундан барян адамдыр. Бейле адам Худай барада ве Худайың ислеги барада пикир этмейән, алада этмейән, текепбир, гедем, бипарх адам. Ол хатда дине ве пайхаслы өвүт-үндеве гаршы чыкып, булар барада яман затлары гепләп билйәр. Пайхас эдебиятында беян эдилен хәсиетлерден башга-да акмак адам өзүниң неҗис гылык-хәсиети билен таналыпдыр. Ишая пыгамбериң китабында акмак адам барада шейле дийилйәр: «Акмак биедеплик билен геплейәр, онуң ниети пислик этмекдир, иши яманлык этмек, Реббе дил етирмек, ачлары ач, сувсузлары сувсуз гоймакдыр» (Иша 32:6).

Зеб 52:1; Сүл 17:17-21

Серет: Надан.

Аламот – манысы белли дәл. Белки әхең, белки-де саз гуралы болмагы әхтимал.

1ЙЙ 15:21.

Алоэ – Тәзе Әхт дөврүнде алоэ өлен адамың җеседини җайламага тайярламакда уланылыпдыр.

Ёх 19:39.

Амалеклер – Ысрайыл халкы Кенган юрдуны эелемезден өң, онуң голайында яшан халк. Олар, эсасан, Дуз деңзиниң гүнорта-гүндогарында, ягны Негепде яшан чарва халк болупдыр.

Мср 17:8-16; Кан 25:17-19; 1Шам 15:2, 30:1-5; 1ЙЙ 4:43.

Аммонлар – Лутуң оглы Бенамының несиллери. Аммонлар Иордан дерясының гүндогарында яшапдырлар. Олар Молек худайына сежде эдипдирлер.

Гчк 19:30-38; Кан 23:3.

Серет: Лут.

Аморлар – Ысрайыл халкы Кенган юрдуны эелемезден өң, ол ерде яшан халкларың бири. Олар өзлериниң әпет узын бойлары билен таналыпдыр. Месопотамияның тутуш төверегинде өзүниң шәхерлери ве ханлары билен аморлар өрән гүйчли халк болупдыр. Ысрайыллар Кенгана чозан вагтында, олар, эсасан хем, Иордан дерясының гүндогарында ве Иорданың гүнбатар дагларында яшан Ог хем Сихон атлы ики ханың ханлыгындакы гүйҗе даяныпдырлар.

Гчк 10:16; 15:16; Чөл 13:29; 21:13-34; Амо 2:10.

Серет: Кенганлар.

Анаклар – Ысрайыл халкы эелемезден өң, Кенган юрдуның голайында яшан халкларың бири. Олар Хеброн галасында ве онуң даш-төверегинде яшапдырлар. Анаклар үч уругдан ыбарат болуп, олар Нефиллериң несиллери болупдырлар.

Кан 9:2; Еш 11:21,22.

Серет: Нефиллер.

Араба дүзлүги – Иордан дерясының дүзлүгинден Дуз деңзиниң гүнорта-демиргазыгына ченли яйылып гидйән гуры ве текиз ер.

Чөл 22:1; 26:3.

Арамей дили – бу дил еврей дилине дегишлидир. Б. э. өң VI асырда бу эсасы дил хөкмүнде өсүп, гадымы якын Гүндогарда (хәзирки Орта Гүндогарда) дипломатия ве тәҗирчилик үчин уланылыпдыр. Ысрайыллар Бабыл сүргүнинден доланып геленлеринден соң, халк еврей дилине гаранда арамей дилинде хас көп геплемәге башлапдыр. Көне Әхтиң кәбир бөлеклери арамей дилинде язылыпдыр, ягны Эзр 4:8–6:18; 7:12-26; Дан 2:4–7:28. Исаның дөврүнде бу дил яхудылар ве Иса тарапындан гиңден уланылыпдыр, шонуң үчин Тәзе Әхтде бирнәче арамей сөзлери бар.

2Пат 18:26,28; Мат 5:22; Ёх 5:2; 19:13.

Серет: Еврей.

Арфа – киришли саз гуралының бир гөрнүши.

Зеб 32:2; 56:9.

1624-нҗи сахыпадакы сурата серет.

Артемис – греклериң зенан худайының ады, оңа айратын Азия велаятында сежде эдипдирлер. Гадымы дүнйәниң еди гудратының бири болан онуң бутханасы Эфес шәхериниң эдил дашында ерлешипдир.

Рес 19:24-35.

Арвах-җын – Шейтана гуллук эдйән эрбет рухдур. Ол адама зыян етирип я-да оны эеләп билйәр. Исада олары ковуп чыкарян гудрат болупдыр ве Ол арвах-җын эелән адама шыпа берипдир. Ресуллара хем Исаның ады билен арвах-җынлары ковуп чыкармак гудраты берлипдир.

Мат 8:16; Лук 8:26; Рес 8:7; 16:18.

Арёпагус – Гресияның Афины шәхериндәки байырлык. Афины шәхериниң мөхүм адамлары бу байырлыкда душушып ваҗып меселелер барада геңешипдирлер. Бу адамларың геңеши хем Арёпагус дийлип атландырылыпдыр.

Рес 17:19,22,34.

Ашера – хасыл берйән иң мөхүм зенан худайы хасапланып, оңа Кенганда ве Сирияда сежде эдипдирлер. Бу зенан худайы көпленч Багал худайы билен гатнашыпдыр. Адамларың оңа сежде этмек үчин үйшен еринде, онуң агачдан я-да дашдан ёнулып ясалан хейкели дикилипдир.

Мср 34:13; Кан 7:5; 12:3; 16:21.

Ашторет – Суруң ве Сидоның эсасы зенан худайы болуп, оңа Мүсүрде ве Кенганда сежде эдипдирлер.

Сер 2:13; 2Пат 23:13.

Ашур – б. э. өң IX ве VIII асырларда Ашур Ысрайылың гүндогарында гүйчли империя болупдыр. Онуң пайтагт шәхери болан Ниневе хәзирки демиргазык Ыракда ерлешипдир. Б. э. өң 722‑нҗи йылда ашурлар Ысрайыл патышалыгыны басып алыпдырлар ве көп адамлары есир эдип әкидипдирлер. Соңра ашурлар өз империясының бейлеки бөлеклеринден адамлары Ысрайылың юрдунда орнашдырыпдырлар. Өз юрдунда галан ысрайыл халкы бу адамлар билен гыз алшып-бершипдир. Ашурлар Яхуда патышалыгының хем үстүне чозупдырлар, эмма еңип билмәндирлер. Соңрак Ниневе пайтагты Худайың җезасы хөкмүнде душманың еңиҗи гошунлары тарапындан бүтинлей вейран эдилипдир.

2Пат 18:9–19:36; Нах 1-3.

Аянлык – кәвагт пыгамберлере Худай тарапындан аянлык берилйәр. Онда хәзирки ве гелҗекки затлар барада гөрнүш боляр. Шейле аянлыкларда Худай Өз мерхеметини ве хөкүмини гөркезйәр.

Гчк 41:25; Мср 6:3; Иша 40:5; 45:21; 65:1; Хаб 1:1; Рим 1:17; 1Кор 14:26.

Серет: Гөрнүш.

Азия – Тәзе Әхт дөврүнде Рим империясының иң бай велаяты болупдыр. Бу гүнки гүн бу велаят Түркийәниң арачәклеринде ерлешйәр.

Рес 19:10; Рим 16:5; 1Кор 16:19.

Карта серет.

Б

Б

1. Бабыл
2. Багал
3. Баш руханы
4. Башан
5. Байрам йылы
6. Байрамчылыклар
7. Берекет
8. Беелзебул
9. Бу дүнйәниң хөкүмдары
10. Бут
11. Бүтинлей ёк этмек

Бабыл – Бабыл шәхери Бабыл империясының пайтагты болупдыр ве ол хәзирки гүнорта Ыракда ерлешипдир. Б. э. өң 586-нҗы йылда бабыллылар Яхуда патышалыгыны басып алыпдырлар ве көп адамлары Бабыла есир эдип әкидипдирлер.

2Пат 25:1-12.

Серет: Яхуда.

Багал – кенганлар тарапындан сежде эдилен харасат худайы. Багал сөзи аслында «хоҗайын», шейле хем «әр» диймеги аңладяр.

1Пат 18:1-45; Ер 7:9; Хош 11:2.

Баш руханы – Левиниң несли болан Харун пыгамбер ве онуң огуллары Худай тарапындан руханы болмаклыга сайланыпдырлар. Олар Мукаддес чадырда Худая хызмат эдипдирлер. Харун пыгамбер илкинҗи Баш руханы хөкмүнде сайланыпдыр. Диңе Баш рухана Иң мукаддес отага гирмәге ругсат эдилипдир. Ол ысрайыллары гүнәлеринден сапламак үчин ол ере йылда бир гезек «Гүнәден сапланма» гүни гирипдир. Еврейлер китабының авторы Исаны кәмил Баш руханы хөкмүнде беян эдйәр.

Мср 28; Лев 16.

1623-нҗи сахыпадакы сурата серет.

Башан – бу гүнорта Сирияның текиз җүлгелери ве байырлыклары. Ол Җелиле көлүниң ве Иордан дерясының гүндогар тарапында ерлешйәр. Башан Гилгат этрабының демиргазыгында болуп, өзүниң семиз сыгырлары ве бол хасылы билен мешхур болупдыр.

Еш 12:5; 13:11; Кан 3:10.

Байрам йылы – хер элли йылдан ысрайыл халкы топрак, мирас, карз ве гуллар бабатда Худай тарапындан берлен йөрите дүзгүнлери берҗай этмели болупдыр.

Лев 25:1-34.

Байрамчылыклар – Мукаддес Китапда ысрайыл халкы тарапындан белленен бирнәче мөхүм байрамчылыклар айдылып гечилйәр. Ашакдакы санавда бу байрамларың атлары берилйәр:

Чатма байрамы

Эллинҗи гүн байрамы

Галла байрамы

Гүнәден сапланма гүни

Хасыл байрамы

Песах байрамы

Петир байрамы

Пурым байрамы

Сурнай байрамы

Тәзе Ай байрамы

Бу байрамлар барадакы маглуматлары сөзлүкден, оларың херсиниң адының ашагындан тапып билерсиңиз.

Берекет –

Серет: Ялкамак.

Беелзебул – арвах-җынларың ёлбашчысының ады. Бу ат «Багалзебупдан» гелип чыкандыр; Багалзебуп Көне Әхт дөврүнде ысрайыллара голай яшан халкларың сежде эден худайларының биридир (2Пат 1:2-16). Беелзебулың бейлеки ады шейтандыр.

Мат 10:25; 12:21,24,27; Мар 3:19,22,22; Лук 11:15,18,19.

Серет: Шейтан.

Бу дүнйәниң хөкүмдары –

Серет: Шейтан.

Бут – дашдан, агачдан я-да башга бир затдан ясалан хейкел, адамлар олары худай хөкмүнде хасаплап, сежде этмек үчин уланыпдырлар. Буларың кәбири сеждегәхде саклар ялы улы болупдыр, кәбири өйде саклар ялы кичи болупдыр.

Мср 20:4; Иша 40:19-20.

Серет: Өй бутлары.

Бүтинлей ёк этмек – Худайың Өз халкына сөз берен юрдунда урушдан соң олҗа дүшен эмләги, ягны есирлери, хайванлары ве харытлары ысрайыл халкының бәхбиди үчин алынман, эйсем бүтинлей ёк этмек аркалы Худая багыш эдилипдир.

Еш 6:17-21.

Ч

Ч

1. Чатма байрамы

Чатма байрамы – еврейлериң сененамасы боюнча единҗи айың, ягны Тишри айының (муңа Этаным айы хем дийлипдир) он бәши билен йигрими бири аралыгында, Гүнәден сапланма гүнүниң ыз яны белленилипдир. Бу хепдәниң довамында ысрайыл халкы Мүсүрден Кенгана барянча, чөлде азашып гезен дөврүни ятлапдыр. Халк Худая белленен гурбанлыклары хөдүрләпдир ве чатмаларда яшапдыр. Бу байрамчылык иң соңкы галланың ве мивелериң йыгналян дөври болупдыр, шонуң үчин бу дөвүрде хасыл тойы тутулыпдыр.

Мүс 23:16, 34:22, Лев 23:33-36, 39-43, Чөл 29:12-34, Кан 16:13-15, Зек 14:16-19.

Д

Д

1. Дагон
2. Давут галасы
3. Давут Оглы
4. Давут пыгамбер
5. Декаполис
6. Дери кесели
7. Дикме даш
8. Дога-дилег этмек
9. Догры

Дагон – бу пилиштлилериң худайы болуп, онуң гөвресиниң ярысындан ёкарсы адам, ашакы ярысы балык хөкмүнде суратландырылыпдыр.

1Шам 5:2.

Давут галасы – Сион дагында Иерусалимиң көне бөлеги, Давут пыгамбериң ябуслыларың илатыны басып алан ери.

2Шам 5:6-9; 1ЙЙ 11:5.

Серет: Ички гала.

Давут Оглы – Худай хезрети Давут патыша онуң несиллериниң бириниң мүдимилик шалык сүрҗекдигини сөз берипдир (2Шам 7:12-16; Иша 9:6-7). Исаның дөврүнде яхудылар бу Патыша гарашыпдырлар ве Оны Месих дийип атландырыпдырлар. Иса гарашылян Патыша хөкмүнде таналыпдыр ве Ол Давут Оглы дийлип атландырылыпдыр.

Мат 9:27; 15:22.

Серет: Худайың Оглы; Месих.

Давут пыгамбер – чөлде чопанчылык эдип йөркә, Худай Давуды ысрайыл халкына патыша эдип сайлаяр. Ол Иерусалими басып алып, оны пайтагт шәхери этмек билен душманларының үстүнден ысрайыл халкына еңиш гетирипдир. Давут пыгамбер догручыл хем адалатлы патыша болупдыр, йөне ол хем гүнә эдипдир. Шейле хем ол сазанда ве шахыр болупдыр, ол көп санлы мезмурлар языпдыр, булар соңра Зебур китабының бир бөлеги болупдыр. Давут пыгамберден соң онуң оглы Сүлейман пыгамбер патыша болупдыр. Давут Худая өрән садык болупдыр, Худай диңе Давудың неслинден бириниң хемишелик патыша болҗакдыгына сөз берипдир. Маттаның Хош Хабары китабыны ачанымызда, ол ерде Худайың Давуда сөз берен неслиниң Исадыгы хакда гүррүң берилйәр.

1Са 16:13-23; 17:12-58; 2Са 7; 11; Зеб 88:4; Мат 1:1; Рим 4:6; 2Ти 2:8; Айн 5:5.

Декаполис – Самария билен Җелиләниң гүндогарындакы он шәхер, олар Грек империясы дөврүнде гурлупдыр. Исаның дөврүнде олар Рим империясына дегишли болсалар-да, өзлери хөкүмдарлык эдипдирлер.

Мат 4:25; Мар 7:31.

Дери кесели – Көне ве Тәзе Әхт дөврүнде дери кеселиниң көп дүрли гөрнүшлери болупдыр. Дери кеселиниң хайсам болса бирине ёлуган адам, бу кесел бейлекилере ёкушмаз ялы ве ол башга адамы элләп, оны-да харам этмез ялы, башгалардан айры сакланыпдыр.

Лев 13:45-46; 2Пат 5:1-27; Мат 8:1-4; Лук 7:22.

Дикме даш – бу узын даш болуп, дим-‑дик гойлупдыр. Бу дикме даш кимдир бириниң мазарыны беллемек үчин я-да мөхүм бир зады я-да адамы ятламак үчин гөркезме хөкмүнде уланылыпдыр. Олар кераматлы хасапланыпдыр.

Гчк 28:18-22; 35:20; Мср 24:4; 2Шам 18:18.

Дога-дилег этмек – Мукаддес Китапда дога-дилег этмек – китапдан окамак я-да ят тутуп айтмак дәл-де, адатча калбыңдакы затлары Худая йүрекден беян этмекдир. Шейле хем дога-дилег этмек, көп халатда Худая алкыш айтмагы я-да Ондан көмек сорап ялбармагы аңладыпдыр. Мукаддес Китап бизе дурмушымызың әхли угурлары бабатда, шейле хем өз танаян ве бүтин дүнйәден эшидип, хатда танамаян адамларымызың хем мәтәчликлери догрусында Худай билен геплешип билйәндигимизи өвредйәр. Исаның бизе нәдип дога-дилег этмелидигини өвреден нусгасы Маттаның Хош Хабарының 6-нҗы бабының 9-13 аятларында ве Луканың Хош Хабарының 11‑нҗи бабының 2-4 аятларында гөркезлендир.

2Шам 7:27; Зеб 6:10; 141:2; Мат 6:9-13; Лук 11:2-4; Як 5:12-18; 1Пет 4:7; Фил 4:6; Кол 4:2; 1Тим 2:1-4.

Серет: Сежде этмек.

Догры – Мукаддес Китап Худайың догрудыгыны өвредйәр, Онуң әхли ишлери догрудыр. Шонуң үчин хем Худайың халкы Онуң буйрукларына табын болмак билен, Онуң хузурында догры ишлери этмәге чагырыландыр. Ишая пыгамбер халка: «Адалаты саклаң, догры ишлери эдиң» дийип, өвүт-үндев эдипдир (Иша 56:1). Тәзе Әхтде дашкы гөрнүши догры, эмма ичи эрбетликден долы адамларың хакыкатда кимдигини Худайың билйәндигини Иса бизе дуйдуряр. Шейле адамлар Худайың җезасындан гачып гутулмазлар. Павлус Худайың Ыбрайым пыгамбери иманы себәпли догры хасапландыгыны өвредйәр, эдил шунуң ялы, биз хем Худай тарапындан догры адамлар хасапланмак ислейән болсак, онда Худайың сайлап-сечен Иса Месихине иман этмелидирис.

Гчк 6:9; 15:6; Кан 12:25; Зеб 33:16; 63:11; Мат 13:49; Рим 4:3.

Серет: Адалатлы.

Э

Э

1. Эфиопия
2. Эфот
3. Эл гоймак
4. Эллинҗи гүн байрамы
5. Эляша пыгамбер
6. Эпикурчы философлар

Эфиопия – Мукаддес Китапда Эфиопия дийлип терҗиме эдилен ере хәзирки Суданың бир бөлеги ве гүнорта Мүсүр, шейле хем Эфиопияның демиргазык бөлеги гирйәр.

2Шам 18:21; Иша 11:11; 18:1; 20:3; Рес 8:25.

Эфот –

1. дини дабаралар гечирилйән вагты Баш руханының геййән еңсиз үстки эшиги. Гурсакчада сакланян Урым ве Туммым эфодың өң тарапына багланыпдыр (Мср 28:6-14).

2. Зыгыр матадан эдилен эшиклери руханылар ве хезрети Давут патыша гейипдир (1Шам 22:18; 2Шам 6:14).

3. Сежде эдилйән бир зат (Сер 8:26-27; 17:5).

Серет: Гурсакча; Урым ве Туммым. 1621-нҗи сахыпадакы сурата серет.

Эл гоймак – Мукаддес Китапда адамлар башга бир адама пата бермек ве тәзе везипә белленендигини ыглан этмек үчин онуң үстүне элини гоюпдырлар. Иса адамлара пата беренде, шейле хем шыпа беренде, элини оларың үстүне гоюпдыр. Эдил шунуң ялы, ресуллар адамларың үстүне эллерини гоянларында, олар Мукаддес Рухы кабул эдипдирлер я-да шыпа алыпдырлар.

Гчк 48:14; Чөл 8:10; Мар 10:16; Лук 4:40; Рес 6:7; 13:3; 19:6.

Эллинҗи гүн байрамы – Исаның дөврүнде ысрайылларың Галла байрамы грекче «Пентикост» дийлип атландырылыпдыр, бу Эллинҗи гүн диймеги аңладыпдыр. Себәби Галла байрамы Песах байрамындан элли гүн соң белленилипдир.

Рес 2:1

Серет: Галла байрамы; Песах байрамы.

Эляша пыгамбер – Ыляс пыгамберден соң, онуң хызматыны довам этдирен пыгамбердир. Ол хем Ыляс пыгамбер ялы көп гудратлар гөркезипдир.

1Пат 19:16-21; 2Пат 2-13.

Эпикурчы философлар – эпикурчылар Эпикур атлы философың таглыматларына эерипдирлер. Ол адамларың дурмушда багтлы болмалыдыкларыны ве агыры билен горкыны айрып ташламалыдыкларыны өвредипдир.

Рес 17:18.

Ә

Ә

1. Әхт

2. Әхт сандыгы

Әхт – Мукаддес Китапда Худай билен ынсанларың арасында баглашылан эсасы бәш әхт бар:

1. Нух билен баглашылан әхт (Гчк 6:18; 9:8-17).

2. Ыбрайым билен баглашылан әхт (Гчк 15; 17).

3. Канун бабатда ысрайыл халкы билен баглашылан әхт (Мср 19:5; 24; Кан 4:13).

4. Давут билен баглашылан әхт (2Шам 7:8-16).

5. Иса Месихиң үсти билен баглашылан тәзе әхт (Ер 31:31-34; Лук 22:20; Ев 8:6-13).

Гчк 9:9-17; 15:18; Мср 6:3-6; 19:5-6; 2Шам 5:3; Зеб 88:4-5.

Әхт сандыгы – агачдан ясалып, алтына гапланан сандык болупдыр. Йүзүне Он табшырык язылан ики ясы даш бөлеги хем онуң ичинде сакланыпдыр. Сандыгың гапагының үстүнде ганатларыны яйып отуран ики саны керубың шекили болупдыр. Бу сандык мукаддес болупдыр ве Худайың хузуры онуң төверегини гуршапдыр, оңа эл дегирмек гадаган экен. Сандык чадырың Иң мукаддес отагында адамлардан гизлен сакланыпдыр, соңрак болса ыбадатхана гөчүрилипдир. Диңе Гүнәден сапланма гүни баш руханы оңа якын барып билипдир, ол яны билен түтетги алыпдыр, мунуң түссеси болса сандыгың гапагыны гөрүнмез ялы руханыдан гизләпдир.

Мср 25:10-22; 26:33; Лев 16:13-15; Чөл 10:33-36; Еш 3; 1Шам 5; 2ЙЙ 5:2-10.

Серет: Баш руханы.

Ф

Ф

1. Фараон
2. Фарисейлер
3. Финикия

Фараон – бу ат Мүсүр патышасы үчин берлен атдыр.

Гчк 12:10-20; Мср 1-14.

Фарисейлер – Исаның дөврүнде фарисейлер яхудыларың доландырян меҗлисинде гүйчли топар болупдыр. Олар саддукейлер билен ишлешипдирлер, эмма олардан тапавуды, фарисейлер адамларың дирелҗекдигине ынаныпдырлар. Фарисейлер Худайың Муса берен әхли канунларыны билипдирлер ве олар адамлара бу канунлары эдил язылышы ялы ерине етирмеги өвредипдирлер. Шейле хем олар өзлериниң Кануна гошан дәп-дессурларыны ве дүзгүнлерини халка өвредипдирлер.

Мат 15:1; Лук 11:39; Лук 20:27; Ёх 11:46.

Серет: Меҗлис; Саддукейлер. 1626-нҗы сахыпадакы сурата серет.

Финикия – Ортаер деңзиниң кенарындакы мейдана греклер Финикия дийип ат берипдирлер. Хәзирки вагтда бу ер Ливаның бир бөлегидир. Сур ве Сидон онуң иң ваҗып шәхерлери болупдыр, оларың халкы мешхур деңизчилер ве сөвдагәрлер болупдыр.

Рес 11:19; 15:3; 21:2.

Г

Г

1. Гала дервезелери
2. Галла байрамы
3. Галла садакасы
4. Ган
5. Гиргашлар
6. Гитит
7. Гомора
8. Гөгүң Шалыгы
9. Гөк
10. Гөргүр
11. Гөрнүш
12. Греклер
13. Гурбанлык сыпасы
14. Гурбанлыклар
15. Гурсакча
16. Гүнә гурбанлыгы
17. Гүнәден сапланма гүни
18. Гырнак аял
19. Гызыл деңиз

Гала дервезелери – галаларың ве шәхерлериң төвереги гораг үчин диварлар билен өртүлипдир. Дервезелериң өңүндәки ачык мейдан адамлара душушмак үчин аматлы ер болупдыр, шейле хем бу ер хөкүм ыглан эдилйән, җемгыетчилик йыгнаклары гечирилйән ве сөвда-сатык эдилйән ер болупдыр.

Рут 4:1-11; 2Шам 19:8.

Галла байрамы – еврейлериң сененамасы боюнча үчүнҗи айың, ягны Сиван айының алтысына белленипдир. Бу томусда, Песах байрамындан соңра еди хепде геченсоң белленипдир. Шол еди хепдәниң довамында хасыл йыгналыпдыр, арпадан башлап, бугдая ченли йыгналыпдыр. Шол гүн ысрайыл халкы Худайың хасыла берен берекеди үчин той эдип, хер дүрли садакалар гетирипдир. Исаның дөврүнде бу байрам Эллинҗи гүн байрамы хөкмүнде мешхур болупдыр.

Лев 23:15-21; Кан 16:9-12.

Серет: Эллинҗи гүн байрамы; Песах байрамы.

Галла садакасы – бу садака көпленч хасыл үчин миннетдарлык билдирилип, Худая ве руханылара совгат хөкмүнде берлипдир. Бу садака чиг я-да бишен галла болупдыр, я-да олар галланы үвәп, уны яг ве якымлы ыслы затлар билен гарып, ондан бир затлар биширип гетирипдирлер.

Мср 40:29; Лев 2:1-16; 6:14-17; 23:9.

Ган – Төвратда ган гаты мөхүм зат хасапланяр. Ган диңе Худая дегишли болан дурмуш габы хасапланылды, шонуң үчин кимдир бири өлдүрилсе, шол ган акан топрак харам сайылды. Хайван өлдүриленде, онуң ганыны ере акдырыпдырлар. Хич киме ол гандан ичмәге я-да нахар тайярламага ругсат эдилмәндир. Гурбанлыклар хөдүрлененде, малларың ганы адамлары ве гурбанлык сыпаларыны мукаддес этмек үчин уланылыпдыр.

Гчк 4:10; 9:4; 37:26; Мср 29:21; Лев 1:5; 16:18-19; 17:10-11.

Гиргашлар – Ысрайыл халкы Кенган юрдуны эелемезден өң, ол ерде яшан халкларың бири

Гчк 15:21.

Серет: Кенган.

Гитит – манысы белли дәл. Саз гуралларының бир гөрнүши болмагы әхтимал.

Зеб 8:1: 80:1; 83:1.

Гомора – Өли деңзиң демиргазыгындакы Иордан җүлгесинде ерлешйән бир шәхер. Халкының эден писликлери себәпли Гомора Содом шәхери билен бирликде Худай тарапындан вейран эдилди.

Гчк 19; Иса 1:9; Ер 23:14; Мат 10:15.

Гөгүң Шалыгы –

Серет: Худайың Шалыгы.

Гөк – бу асмандан-да ёкарда болуп, Худайың ве Онуң перишделериниң яшаян ерини аңлатмак үчин уланылыпдыр. Тәзе Әхтде Исаның гөкден гелендиги ве өлүмден диреленден соң, ене гөге гөтерилендиги, шейле хем Хөкүм гүни Онуң ене гелҗекдиги айдыляр. Ким Иса ынанян болса, Онуң билен биле гөге гөтерилер. Аянлык китабында тәзе гөгүң ве тәзе ериң шекили суратландырыляр.

Гчк 1:30; 21:17; Еш 5:14; 1Пат 8:27,30; Зеб 52:3; Мар 11:25; Ёх 6:41-51; 2Кор 5:1,2; Фил 3:14,20; 1Сал 4:16; 2Сал 1:7-8; Айн 21:1-4.

Гөргүр –

Серет: Пыгамбер.

Гөрнүш – кимдир бирине башгалара етирмек үчин берилйән хабар. Худайдан гелен гөрнүшлер Көне Әхтде, эсасан хем Пыгамберлик китапларында беян эдилйәр. «Гөрнүш» ве «аянлык» сөзлериниң манысы бири-бирине өрән якын.

Чөл 12:6; Рес 10:9-16.

Серет: Аянлык; Пыгамбер.

Греклер – Исгендер Зүлкарнейниң ве онуң гошунының басып алан чәклеринде яшаян халкларың хеммеси диен ялы грек медениетини ве дилини кабул эдипдирлер. Шонуң үчин-де, Иса Месихиң дөврүнде яшан яхудылар арамей дилинде дәл-де, грек дилинде гүрлешйәрдилер. Грек медениети оларың дүнйәгарайшына ве пикирлерине гүйчли тәсирини етирйәрди. Шоңа гөрә-де, Тәзе Әхтиң китаплары грек дилинде языландыр.

Гурбанлык сыпасы –

Серет: Сыпа.

Гурбанлыклар – Көне Әхтде беян эдилен эсасы гурбанлыклар шулардыр: Якма гурбанлыгы; Саламатлык гурбанлыгы; Гүнә гурбанлыгы; Язык гурбанлыгы. Гурбанлыклар барадакы маглуматлары бу сөзлүкде оларың херсиниң адының ашагындан окап билерсиңиз.

Гурсакча – бу баш руханы тарапындан гейлип, эфодың үстүнден багланыпдыр. Гурсакчаның йүзүне Ысрайылың он ики тиресиниң хер бири үчин он ики саны гымматбаха даш тикилипдир. Онуң ичинде кераматлы сайылан ики зат, Урым ве Туммым болупдыр.

Мср 28:4-30

Серет: Эфот; Урым ве Туммым.

Гүнә гурбанлыгы – бир адам я-да тутуш халк Реббиң берен буйрукларыны төтәнден бозанда, шу гурбанлык аркалы руханы олары гүнәлеринден саплапдыр.

Лев 4:2-35.

Гүнәден сапланма гүни – бу еврейлериң сененамасы боюнча единҗи айың, ягны Тишри айының (муңа Этаным айы хем дийлипдир) онуна белленилипдир. Бу Сурнай байрамындан соң гүйзде болупдыр. Шол гүн адамлар ишлемән, дынч алыпдырлар ве агыз бекләпдирлер. Руханылар өзлерини ве халкы эден гүнәлеринден сапламак үчин, шейле хем Мукаддес чадыры ве гурбанлык сыпасыны тәмизлемек үчин белленилен гурбанлыклары хөдүрләпдирлер. Бу йылың довамында иң мөхүм байрам болупдыр.

Лев 16.

Гырнак аял – бу гырнак я-да есир алнан аял болупдыр. Онуң машгалада дереҗеси хемишелик экен, белли бир хукугы болупдыр, эмма хоҗайынының аялы билен деңхукуклы болмандыр.

Гчк 22:24; 2Шам 5:13; 1Пат 11:3.

Гызыл деңиз – Көне Әхтде бу ат Гызыл деңиз дийлип терҗиме эдилйәр, ол сөзме-сөз «Ям суф» болуп, «Гамыш деңзи» диймеги аңладяр. Кәбир алымлар «Ям суф» Мүсүр билен Ысрайылың арасында ерлешйән бир айлагы аңладяр дийип пикир эдйәрлер.

Мср 10:19.

Х

Х

1. Хача чүйлемек
2. Халасгәр
3. Хантагта
4. Хасыл байрамы
5. Хеләкчилик ери
6. Хепдәниң биринҗи гүни
7. Хермон дагы
8. Хетлер
9. Хигаён
10. Хирод
11. Хивилер
12. Хореп
13. Хорылар
14. Хоссар
15. Хош хабар
16. Хошбой ыслы гамыш
17. Хошея пыгамбер
18. Хов эне
19. Хөдүр чөреги
20. Худай
21. Худайың Гузусы
22. Худайың Оглы
23. Худайың Шалыгы
24. Хызмат этмек

Хача чүйлемек – Рим империясында элхенч җенаят эденлери хача чүйләп, олара өлүм җезасыны бермеклик адат болупдыр. Ол ерде эсгерлер ол адамы хача чүйләпдирлер я-да йүп билен хача баглапдырлар. Соңра хачы дикләпдирлер ве ол адам деми гутарып өлйәнчә, шол хачда дурупдыр. Хачда чүйленип өлдүрилмек улы масгарачылык хасапланыпдыр.

Мат 27; Мар 15; Лук 23; Ёх 19.

Халасгәр – Көне Әхтде Худай Халасгәрдир, себәби Ол Өз халкыны душманларындан халас этди. Пыгамберлери аркалы геплемек билен, Худай Өзүни Халасгәр дийип атландыряр. Еврейче «Ешува» диен ат «Реб – Халасгәр» диймеги аңладяр. Ешува ве Иса диен ики адың еврейче язылышы «Ехошува» диен сөзден гелип чыкяр. Юсуба гөрнен перишде Исаның Өз халкыны гүнәлеринден халас этҗекдигини хабар берйәр. Исаның доглан гиҗеси Җебрайыл перишде «Сизиң үчин Халасгәр догулды» дийип җар эдйәр.

Иша 43:3; Мат 1:21; Лук 2:11.

Хантагта – Реббе хөдүр эдилен чөреклери гоймак үчин йөрите ясалан тагта. Хантагта агачдан ясалып, сап алтына гапланыпдыр. Ол Мукаддес чадырың ичинде, соңрак Иерусалимдәки ыбадатханада гойлупдыр.

Мср 25:23-30, 26:35.

Серет: Хөдүр чөреги.

Хасыл байрамы – бу еврейлериң сененамасы боюнча единҗи айда, ягны Тишри айында (муңа Этаным айы хем дийлипдир) эдил Гүнәден сапланма гүнүниң ыз яны белленипдир. Тишри айы гүйз паслында болупдыр. Бу Чатма байрамының бир бөлеги болуп, Көне Әхтде ики гезек габат гелйәр.

Мср 23:16; 34:22.

Серет: Чатма байрамы.

Хеләкчилик ери –

Серет: Өлүлер дүнйәси.

Эйп 26:6; 28:22; 31:12; Зеб 87:12.

Хепдәниң биринҗи гүни – бу еврейлериң сененамасы боюнча екшенбе гүни.

Хермон дагы – Ысрайыл топрагында иң бейик даг болуп, юрдуң демиргазыгында ерлешипдир.

Хетлер – Ысрайыл халкы Кенган юрдуны эелемезден өң, ол ерде яшан халкларың бири. Б. э. өң 1200‑нҗи йылда оларың улы империясы болупдыр, хәзирки Түркийәниң бир бөлеги болупдыр.

Серет: Кенган.

Гчк 10:15.

Хигаён – бу саз гуралының бир гөрнүши.

Зеб 9:17.

Хирод – Тәзе Әхтде Хирод дийлип атландырылян дөрт адам бар:

1. Иса доглан вагты Яхуданың патышасы болан, Бейик Хирод дийлип атландырылан патыша. Иса бәбеккә Оны өлдүрмәге сынанышан хем шолды (Мат 2:1-22; Лук 1:5).

2. Иса вагыз эден ве гудратлар гөркезен дөври Җелиледе патыша болан Хирод Антип. Доганының аялы Хиродия өйленен ве Яхя чүмдүриҗиниң келлесини чапмагы буйран хем шолды. Яхудылар Исаны хача чүйлемезден өң, шу Хирод тарапындан тутуп гетирйәрлер. (Мар 6:14-29; Лук 23:6-12).

3. Патыша Хирод Агрип биринҗи, ирки йыгнакда Исаның ызына эеренлери ызарлан адам. Ол Яхяның доганы Якубы өлдүрдйәр (Рес 12:1-23).

4. Патыша Хирод Агрип Икинҗи, Павлус император тарапындан хөкүм эдилмеги үчин Риме иберилмезден өң, оны өз ягдайы билен танышдыряр (Рес 25:13–26:2; 26:19, 27-32).

Хивилер – Ысрайыл халкы эелемезден өң, Кенганда яшан халкларың бири. Олар юрдуң меркезинде яшапдырлар.

Гчк 10:17; Мср 3:17; 13:5.

Серет: Кенган.

Хореп –

Серет: Синай.

Хорылар – Ысрайыл халкы эелемезден өң, Кенганда яшан халкларың бири.

Гчк 14:6; 36:20-30; Кан 2:21-22.

Серет: Кенган.

Хоссар – гадымы Ысрайылда хоссарың дүрли җогапкәрчилиги болупдыр. Онуң гарындашы өлдүриленде, гандардан хун алыпдыр. Машгалада мирас галар ялы, оңа сатылан эмләги ызына сатын алмага ругсат эдилипдир.

Чөл 35:12-27; Рут 4:1-8; Эйп 19:25;

Хош хабар – Тәзе Әхтде бу сөз Исаның өлүми ве Онуң өлүмден дирелмеги аркалы Худайың Шалыгының беркарар боландыгы, Оңа ынанянларың халас эдилендиги барадакы хабар.

Мат 4:23; Мар 1:15; Рим 1:16; 1Кор 15:1-11; Гал 1:11.

Хошбой ыслы гамыш – атырлар ве яглар алмак үчин уланылан гамшың бир гөрнүши.

Мср 30:23; Наг 4:14; Иша 43:24; Йрм 6:20; Эзк 27:19.

Хошея пыгамбер –

Серет: Хош 1; Рим 9:25.

Хов эне – Хов әхли адамзадың энеси болупдыр, онуң ады еврейче «яшайыш» диймеги аңладыпдыр.

Гчк 3:20.

Хөдүр чөреги – чадырда, соңра ыбадатханада хантагтаның үстүнде гойлан он ики саны петир чөреги. Чөреклер хантагтада бир хепделәп галдырылыпдыр. Соңра тәзе он ики чөрек билен чалшырылыпдыр. Хантагтадан айрылан бу чөреклери диңе руханылара иймәге ругсат эдилипдир.

Лев 24:5-9; 1Шам 21:4

Серет: Мукаддес отаг.

Худай – гөги ве ери, ягны тутуш әлем-җаханы ярадан Худайдыр. Худай башга-да энчеме атлар билен атландырылыпдыр, эмма оларың хеммеси шол бир Худайы аңладыпдыр: Реб, Бейик Худай, Хөкмүрован Реб, Мукаддес.

Серет: Реб.

Худайың Гузусы – Яхя чүмдүриҗи Иса Месихи Худайың Гузусы дийип атландыряр. Яхудыларың урп-адатларына гөрә, Худай оларың гүнәлерини багышламагы үчин, олар җанлы союп, Худая гурбанлык берипдирлер. Бу гурбанлык аркалы олар Худайың назарында пәк сайылыпдыр. Яхя, белки, бу гурбанлыгы гөз өңүнде тутуп, Исаны шейле атландырандыр. Белки-де, Оны Песах гузусы өйдүп пикир эдендир. Песах байрамында ысрайыллар җанлы союп, өзлериниң новбахар огулларының шол җанлының ганы аркалы өлүм перишдесиниң элинден халас боландыкларыны ятлапдырлар. Аянлык китабының 5‑нҗи бабында беян эдилен гөрнүшде Месих Гузы хөкмүнде суратландырыляр.

Ёх 1:29, 36; Лев 4:32; Мср 12:21-27.

Серет: Гүнә гурбанлыгы; Песах байрамы.

Худайың Оглы – Көне Әхтде «Худайың Оглы» патышалар үчин, иң мөхүм патыша болан Давут пыгамбер үчин уланылыпдыр. Реб Давудың оглуның хемишелик шалык сүрҗекдигини ве Худай билен ата-огул гатнашыгының болҗакдыгыны сөз берйәр. Бу огул яхудылар тарапындан Месих дийлип атландырылыпдыр. Шейлеликде, Тәзе Әхтде бу атлар, ягны Худайың Оглы ве Месих, икиси хем диңе Иса үчин уланыляр. Буларың икиси хем Худайың Шалыгыны беркарар этмек үчин Худай тарапындан Сайланып-сечилен диймеги аңладяр, Худай билен Исаның деңхукуклы гатнашыгы бар.

Серет: Месих.

Худайың Шалыгы – Матта тарапындан Худайың Шалыгына «Гөгүң Шалыгы» хем дийилйәр. Иса Месих бу дүнйә геленде, адамларың Худай билен тәзе арагатнашыкда яшамагына ёл ачмак аркалы Худайың Шалыгыны беркарар этди. Худайың Шалыгының адамлары Иса ынанян ве табын болян адамларды. Иса Месих доланып геленде, Худайың Шалыгы долы тамам болар ве бу әхли адамлара айдың аян болар.

Мат 19:24; Лук 13:29; Ёх 3:3-5; Рим 14:17.

Хызмат этмек – Мукаддес Китапда бу сөз диңе бир хоҗайынларына хызмат эдйән адамлары дәл-де, эйсем Худая хызмат эдйән Онуң адамларыны хем аңладыпдыр. Иса ынанянлар Хош Хабары вагыз эдип ве бейлеки месихилере ягшылык эдип, оларың мәтәчликлерине көмек этмек билен Оңа хызмат эдйәрлер.

Чөл 16:8-9; Кан 6:13; Еш 23:7,16; 24:24.

Серет: Сежде этмек.

И

И

1. Иблис
2. Ичги садакасы
3. Ички гала
4. Император
5. Инҗил
6. Иң мукаддес отаг
7. Иордан дерясы
8. Иса
9. Ишая пыгамбер
10. Иерусалим

Иблис –

Серет: Шейтан.

Ичги садакасы – гурбанлык сыпасының үстүне шерап, кәте яг гуймак билен Худая хөдүр эдилипдир.

Гчк 35:14; Лев 23:13.

Ички гала – диварлар билен өртүлен галаның ичиндәки беркитме. Бу шәхериң иң бейик ери болупдыр.

1Пат 16:18; 2Пат 15:25; Ер 30:18.

Император – Рим империясының патышасы. Тәзе Әхтде үч император ятланяр:

1. Император Август, ол Октавиян дийлип хем атландырылярды (б. э. өң 27‑нҗи йылдан б. э. 14‑нҗи йылына ченли). Иса догланда, ол императорды (Лук 2:1).

2. Император Тибериюс (б. э. 14-37 йй). Иса вагыз эден ве өлүп-дирелен дөври ол императорды (Лук 3:1; Ёха 19:12).

3. Император Клавдий (б. э. 41-54 йй). Ол яхудылары Римден ковуп чыкарды (Рес 18:1-4).

Инҗил – Тәзе Әхт.

Иң мукаддес отаг – Мукаддес чадырың иң ички отагы, соңрак бу ыбадатханада Әхт сандыгының сакланан ери болупдыр. («Мукаддес чадыр» ве «Ыбадатхана» сөзлериниң ашагында берлен суратлара середиң.) Сүлейманың гуран ыбадатханасында бу ички отаг дийлип атландырылды ве ол ерде керупларың шекили хем болупдыр. Ички отаг дашкы отагдан улы туты аркалы бөлүнипдир. Кануна гөрә, диңе баш рухана ички отага гирмәге ругсат берлипдир, ол хем диңе йылда бир гезек, Гүнәден сапланма гүни гирип билипдир.

Мср 26:33; Лев 16:1-2; 1Пат 6:16-30.

1628‑нҗи сахыпадакы сурата серет.

Серет: Гүнәден сапланма гүни; Керуп; Мукаддес отаг; Мукаддес өй; Туты; Ыбадатхана.

Иордан дерясы – Җелиле көли билен Өли деңзиң арасындан акян деря. Гүндогарда Ысрайыл юрдуның арачәги хөкмүнде уланылыпдыр. Ысрайыллар Кенгана гирмезден өң бу дерядан гечипдирлер.

Еш 2:1.

Карта серет

Серет: Җелиле.

Иса – Исаның еврейче ады «Ешува» болуп, ол «Реб халас эдйәр» диймеги аңладяр. I асырда бу ат яхудылар үчин йөргүнли ат болупдыр.

Ишая пыгамбер – Ишая пыгамбер Яхуда патышалары Узыяның, Ётамың, Ахазың ве Хизкияның дөврүнде пыгамберлик эдипдир. Ол б. э. өң VIII асырда яшап гечди. Ишая билимли адам болупдыр, ол патышаның маслахатчысы хөкмүнде өмрүни Иерусалимде гечирипдир. Бу дөвүрде Ысрайыл патышалыгы Ассырия империясы тарапындан басылып алнып, Яхуда патышалыгы болса хемише ховп астында болупдыр. Ишаяның пыгамберликлериниң аглабасы Худайың Өз халкыны халас эдйәндиги барададыр, эмма шол бир вагтың өзүнде ол ысрайыллара пислик эдйәнлери, адалатсызлары ве бута чокунянлары Худайың хөкүм этҗекдигини дуйдурыпдыр. Ишая даш-төверегинде болуп гечйән вакалара дегишли гөрнүшлер гөрүпдир, шейле хем ол гелҗекде болҗак затлары гөрнүш аркалы өңден гөрүпдир, эсасан хем эҗир чекмек билен Худайың халкыны халас этҗек Гул барадакы гөрнүши гөрүпдир. Тәзе Әхтде бу пыгамберликлер Иса Месихде амала ашмак билен айдың әшгәр боляр.

2Пат 19-20; Иша 1, 6; Мат 4:14; 8:17; 12:17; Ёх 12:38-41; Рес 8:28-35.

Иерусалим – Иерусалим Давут пыгамбер билен Сүлейман пыгамбериң хөкүмдарлык эден дөврүнде Ысрайылың пайтагты болупдыр. Сүлейманың өлүминден соңра бу Яхуда патышалыгының пайтагты болупдыр. Бу шәхер Сион ады билен хем тутулыпдыр.

2Шам 5:6-15; 2ЙЙ 9:25; 2ЙЙ 11:5-17; Зеб 68:36.

Җ

Җ

1. Җебрайыл перишде
2. Җелиле
3. Җеннет
4. Җул гейинмек

Җебрайыл перишде – адамзада Худайың хабарыны гетирйән перишде. Көне Әхтде ол Даныел пыгамбере гөрнүп, оңа Худайдан гелен гөрнүшлери дүшүндирйәр. Тәзе Әхтде ол Зекаря гөрнүп, Яхяның догулҗакдыгыны, шейле-де Меръеме гөрнүп, Иса Месихиң догулҗакдыгыны хабар берйәр.

Дан 8:14-19; 9:19-21; Лук 1:19,26.

Җелиле – Ысрайыл юрдуның демиргазык этрабы.

Мат 2:22; Иша 9:1.

Җеннет – грекче бу сөз «овадан баг» диймеги аңладяр. Тәзе Әхтде бу сөз Иса ынанянларың өлүмден соң гидйән аҗайып ерини аңладяр.

Лук 23:43; Айн 2:7.

Җул гейинмек – гадымы Ысрайылда адамлар эден гүнәсине тоба эдйәндиклерини гөркезенлеринде я-да кимдир бириниң ясыны тутанларында, җул гейнипдирлер ве күлүң үстүнде отурыпдырлар я-да депелеринден күл сепеләпдирлер. Умуман бу гам-гуссаны гөркезмек үчин уланылыпдыр.

2Шам 3:31; Нех 9:1; Мат 11:21.

К

К

1. Канун
2. Канун китабы
3. Кемош
4. Кенган
5. Кенганлар
6. Керуп
7. Кесетлер
8. Кейнлер
9. Кәкилик оты
10. Көне Әхт
11. Күл үстүнде отурмак

Канун – Төврадың бәш китабы: муңа сежде, мукаддес өй, байрамлар, гурбанлыклар ве садакалар дегишли болуп, иң эсасы хем Худайың халкы хөкмүнде ысрайылларың нәхили яшамалыдыкларына дегишли Худайың берен канунларындан ыбарат. Бу көпленч Мусаның кануны (Еш 8:29) я-да Мукаддес канун (Мат 23:23) дийлип атландырылыпдыр. Кануның эсасы бөлеги Он табшырыкдыр (Мср 20:1-17; Кан 5:6-21).

Серет: Канун китабы; Төврат.

Канун китабы – муңа Реббиң берен канунларындан ыбарат болан Канун таглыматы китабының бир бөлеги я-да Төврадың бәш китабы дегишлидир.

Кан 30:9-10; Еш 1:8; Гал 3:10.

Серет: Төврат.

Кемош – Мовапларың худайы.

1Пат 11:7, 33; Йрм 48:13,46.

Серет: Моваплар.

Кенган – Нухуң агтыкларының бириниң ады. Онуң несиллери болан кенганлар Ортаер деңзи билен Иордан дерясының аралыгында орнашыпдырлар, шонуң үчин ол ере Кенган ады берлипдир. Соңра олар ысрайыллар тарапындан басылып алныпдыр.

Гчк 9:18; 12:5; Мср 6:4; Еш 5:12.

Кенганлар – кенганың илаты гарышык болуп, финикиялылара якын болупдыр. Кәвагт бу сөз ол ерде яшан әхли тирелери аңладып, умумы уланылыпдыр, кәте диңе бир тирәни гөркезмек үчин уланылыпдыр. Соңра олар Кенганы басып алан ысрайыллар тарапындан өлдүрилипдир, дири галанлары-да ковлуп чыкарылыпдыр.

Гчк 12:6; 15:18-21; Еш 16:10.

Керуп – ганатлы перишделер. Олар Эрем багында яшайыш дарагтыны горапдырлар. Эзекиел (ягны Кифл) пыгамбериң гөрен гөрнүшинде керуплар Худайың тагтының депесинде ерлешипдир. Әхт сандыгының үстүнде ганатларыны гапагың үстүне яйып отуран ики саны керубың алтындан ясалан кешби бар.

Гчк 3:24; Мср 25:18-22.

Серет: Әхт сандыгы; Перишде; Серафлар.

Кесетлер – илки Месопотамиядакы дүзлүкде, соңра Бабыл шәхеринде яшан тире. Кесетлер ол ердәки яшан тирелериниң арасында иң гүйчли тире болупдыр ве шонуң үчин оларың ады көпленч тутуш бабыллылары аңлатмак үчин уланылыпдыр.

Эзр 5:12; Иша 47:1.

Серет: Бабыл.

Кейнлер – Ысрайыл халкы эелемезден өң, Кенган юрдунда яшан халкларың бири.

Гчк 15:19; 4:11; 1Шам 15:6; 27:10; 1ЙЙ 2:55.

Серет: Кенган.

Кәкилик оты – якымлы ыслы өсүмлик. Руханы бир богдак кәкилик отуны сува я-да гана батырып, тәмизлемек үчин адамларың я-да бейлеки затларың үстүне сепипдир.

Лев 14:4,6; Зеб 50:9.

Серет: Мурдар; Тәмиз.

Көне Әхт – ол Төвратдан, Зебурдан, Тарыхы, Даналык ве Пыгамберлик китапларындан ыбарат. Бу китаплар Иса Месих гелмезден өң язылыпдыр, оларың кәбиринде Онуң гелҗекдиги барадакы пыгамберликлер бар.

Серет: Пыгамберлик этмек; Тәзе Әхт; Төврат; Зебур.

Күл үстүнде отурмак –

Серет: Җул гейинмек.

Л

Л

1. Ладан
2. Левилер
3. Лира
4. Ливан
5. Ливятан
6. Лолы
7. Лут

Ладан – гырымсы агаҗың гүр япрагындан чыкян шире. Шире гатаяр ве якымлы ыслы шепбик хөкмүнде сатыляр, оны оврадып, ондан дерман ясаярлар.

Гчк 37:25; 43:11.

Левилер – Левилер Якубың оглы Левиниң несиллеридир. Леви тиреси үч уруга бөлүнипдир: Гершоның, Кохадың ве Мерарының несиллери. Мусаның дөврүнде Худай леви тиресинден болан Харун пыгамбериң несиллерини руханылыга сайлапдыр; бейлеки левилериң әхлисини Мукаддес чадырда хызмат эдип, руханылара көмеклешмәге белләпдир. Диңе шу тирәниң өзбашдак мүлк ери болмандыр, себәби оларың везипеси Мукаддес чадырда, соңра ыбадатханада хызмат этмек болупдыр. Шонуң үчин булара мүлк ер бейлеки тирелерден бөлүнип берлипдир.

Мср 6:25; 38:21; Лев 25:32ф; Чөл 3:6.

Серет: Руханы.

Лира – Ысрайылда ве онуң даш-төверегиндәки үлкелерде уланылан киришли саз гуралы. Ол улы гөврүмли арфа меңзеш болупдыр.

Гчк 4:21; 1Шам 16:15-23; Зеб 70:22.

1624-нҗи сахыпадакы сурата серет.

Ливан – Ысрайылың демиргазык арачәгинде ерлешйән даглык юрт, ол кедр токайлыгы билен мешхур болупдыр. Сүлейман патыша Иерусалимде көшгүни ве ыбадатхананы Ливаның кедр хем бейлеки агачларындан гурупдыр.

1Пат 5:6-10; Эзр 3:7; Иша 60:13.

Ливятан –

Серет: Аждарха.

Лолы – газанч үчин тенини сатян аял.

Сүл 9:3; Хош 4:14; Як 2:25; 1Кор 6:15,16.

Лут – Ыбрайым пыгамбериң доганының оглы. Ол овнуклы-ирили маллары ве чадырлары билен Содом галасының төверегиндәки дереде месген тутупдыр. Соңра Реб Содом билен Гомора шәхерлериниң икисини вейран эдипдир, йөне перишделер Луты машгаласы билен биле халас эдипдирлер. Лут мовапларың ве аммонларың атасыды, соңра онуң несиллери Ысрайылың душманы болупдырлар.

Гчк 12:4–14:16; 19:1-36; 2Пет 2:7,8.

М

М

1. Мадай
2. Манна
3. Маскил
4. Меҗлис
5. Меръем
6. Месх ягы
7. Месих
8. Месопотамия
9. Мейлетин садака
10. Мезмур
11. Мәликсадык
12. Мидянлар
13. Микайыл
14. Миктам
15. Миллетлер
16. Милло
17. Мирас
18. Молек
19. Моваплар
20. Мукаддес
21. Мукаддес чадыр
22. Мукаддес чөрек
23. Мукаддес даг
24. Мукаддес отаг
25. Мукаддес өй
26. Мукаддес Рух
27. Мурдар
28. Муса пыгамбер
29. Мут лабен
30. Мүр
31. Мүрзе

Мадай – хәзирки гүнбатар-демиргазык Эйранда ерлешйән гүйчли патышалык. Парс империясында мадайлар парслар билен биле бир патышалыкда гуллук эдипдирлер. Шонуң үчин оларың канунларына «Медес ве парс канунлары» дийлипдир.

2Пат 17:6; Эст 1:19; Дан 6:8,12,15; Рес 2:9.

Серет: Парс империясы.

Манна – Ысрайыллар Синай чөлүнде азашып йөркәлер, Худай тарапындан асмандан яган иймит.

Мср 16:31-35; Чөл 11:6; Зеб 77:24; Ёх 6:31-58.

Маскил – Зебур китабында бир айдымың гөрнүши. Олар бирнәче максатлар үчин язылыпдыр: гудратлы ишлери үчин Худайы шөхратландырмак; халкың бетбагтчылыгына я-да шахсы гынанҗына яс тутмак; шейле хем алкыш айтмак ве ялбармак үчин.

Зеб 31; 41; 52; 89; 142.

Серет: Мезмур; Зебур.

Меҗлис – Мукаддес Китапда бирнәче меҗлис агзалып гечилйәр. Оларың икиси иң мөхүмидир:

1. Худайың меҗлиси.

2. Яхудыларың меҗлиси. Худайың меҗлисине перишделер ве гөгүң башга ылахы барлыклары йыгнанярлар. Яхудыларың меҗлисине иң мөхүм яхуды адамларындан етмиш бириси дегишли болупдыр. Оларың арасында фарисейлер ве саддукейлер болуп, Баш руханы меҗлисе баштутанлык эдипдир. Римлилериң хөкүмдарлыгы астында меҗлисиң раят ве җенаят ишлерине гарамага ыгтыяры болупдыр, йөне хич кими хөкүм этмәге хукугы болмандыр.

Эйп 15:8; Зеб 81:1; 88:6: Мар 14:53-65; Рес 4:1-22.

Меръем – Тәзе Әхтде Меръем атлы бирнәче аял бар:

1. Исаның эҗеси Меръем.

2. Магдалалы Меръем. Иса Магдалалы Меръемден еди саны эрбет рухы чыкарды ве Меръем Исаның ызына эериҗилериң бири болды (Мат 27:55-56; Мар 16:9; Лук 8:2; Ёх 20:1-2; 11-18 ве бейлеки бөлеклер).

3. Бейтаниядакы Меръем. Ол Марта билен Лазарың доганыды. Ол Исаның аягуҗунда отурып, Онуң өвүтлерини диңледи (Лук 10:38-42; Ёх 11:1-5; 12:1-7).

4. Якуп билен Юсубың эҗеси Меръем. Бу Меръем Клеопасың аялы Меръем болмагы ахмал, йөне бу анык дәл (Мат 27:56; Мар 15:40; 16:1; Лук 24:10).

5. Ёханнаның (оңа Марк хем дийипдирлер) эҗеси Меръем. Бу Меръемиң Иерусалимде өйи болупдыр ве Иса шәгиртлери билен ол ерде душушыпдыр (Рес 12:12).

Месх ягы – кимдир бириниң Реббе багыш эдилендигиниң я-да мукаддес эдилендигиниң нышаны хөкмүнде онуң депесине яг гуйлупдыр я-да сепилипдир.

Мср 25:6.

Серет: Яг гуймак, Месих. 1628-нҗи сахыпадакы сурата серет.

Месих – бу ат «депесинден яг гуйлан адамы» аңладыпдыр. Көне Әхтде кимдир бириниң депесинден яг гуймак онуң руханы я-да патыша хөкмүнде Худай тарапындан айратын сайланандыгының нышаны болупдыр. Месих диен ат яхудылар тарапындан уланылып башланыпдыр ве олар муны Худайың олара ибермеги вада берен Патышасының ады үчин уланыпдырлар. Бу Патыша хемишелик хөкүм сүрмелиди ве Ысрайылы душманларындан халас этмелиди. Иса ынанянлар ве Оңа эерйәнлер Исаның Месихдигине, Онуң әхли адамлары халас эдип, Худайың Шалыгыны беркарар этмек үчин Худай тарапындан сайланып иберилендигине ынанярлар. Грекче Месих сөзи «Христос» диймекдир.

Мат 1:1; Мар 8: 27-29; Лук 2:11; Ёх 20:31; Рес 18:28.

Серет: Худайың оглы; Яг гуймак.

Месопотамия – гадымы дөвүрде Евфрат дерясының гүнбатарындан Тигрис дерясының гүндогарына ченли болан аралык Месопотамия дийлип атландырылыпдыр. Бабыллылар ве ассыриялылар билен бирликде көп гадымы медениетлер бу ерде башланыпдыр.

Гчк 24:10; 25:20; Рес 2:9; 7:2.

Мейлетин садака – бу дүрли себәплер үчин Худая гетирилен дүрли гөрнүшли садакалар болупдыр. Меселем, адамлар мейлетин яг, якымлы ыслы түтетги, гейим-геҗим, агач, күмүш ве Мукаддес чадырың гурлушыгы үчин бейлеки затлары гетирипдирлер (Мср 35:20-29). Эмма шахсы себәплер үчин гурбанлык я-да садака ислендик гөрнүшде мейлетин берипдирлер.

Мср 35:29; 36:3; Лев 7:16.

Мезмур – Зебур китабында айдымың бир гөрнүши. Бирнәче максатлар үчин: Худайы шөхратландырмак үчин, халкың бетбагтчылыгына я-да шахсы эҗир чекмелерине яс тутмак үчин, патышаны беллемек, Худая миннетдарлык билдирмек, ыбадатхана баряркаң шатланып айдым айтмак; Худая ялбарып дога-дилег этмек үчин язылан айдымлардыр. Бу айдымлар Зебур китабында топланандыр. Исаның ызына эерйәнлер бир ере үйшенлеринде, мезмур айдыпдырлар.

Зеб 5:1; 18:1; Эфе 5:19; Кол 3:16.

Серет: Зебур.

Мәликсадык – Иерусалимиң гадымы патышасы ве руханысы. Онуң ады «догрулык патышасы» диймеги аңладяр. Көне Әхтде Мәликсадык Ыбрайым пыгамбере душяр ве оңа пата берйәр (Гчк 14:17-20). 109-нҗы мезмурда Мәликсадык «мүдимилик руханы» дийлип атландырыляр ве Еврейлере хат китабының 5‑нҗи бабының 6-нҗы аядында Иса «Мәликсадык дереҗесиндәки» руханы хөкмүнде танышдырыляр. Иса Худайың сагында отурян мүдимилик Баш Руханыдыр ве Ол месихилер үчин төвелла эдйәр.

Мидянлар – Ыбрайым пыгамбериң оглы Мидяның несиллери (Гчк 25:1,2). Муса өмрүни Мидян юрдунда гечирипдир, Мидян Синай ярым адасының бир бөлеги болмагы ахмал. Сердарлар дөврүнде мидянлар ысрайылларың эсасы душманы болупдыр. «Мидянлар» ве «Ысмайыллар» диен сөзлер кәте чалшырылып уланылыпдыр (Гчк 37:25-29).

Гчк 25:1,2; 37:25-29.

Серет: Ысмайыл пыгамбер.

Микайыл – хер миллетиң өзүниң сердар перишдеси болупдыр диен пикир бар, оларың херекетлери өз миллети билен баглы болупдыр. Бу барада илкинҗи гезек Даныел пыгамбериң китабында парс ве грек сердарларының перишдеси, шейле хем Ысрайылың сердары Микайыл перишде барада айдыляр.

Дан 10:13,20; 12:1.

Миктам – Зебур китабында габат гелйән айдымың гөрнүши.

Зеб 15:1.

Миллетлер – Мукаддес Китапда бу адатча яхуды дәл миллетлери аңладыпдыр. Ысрайыл халкы Худай тарапындан Онуң халкы болмак үчин сайланыпдыр, эмма Худай әхли миллетлериң халкларының халас болмагыны ве оларың хем Өз халкы болмагыны исләпдир.

Лев 26:12; Эфе 2:11-13.

Милло – топрак билен долдурылан җайрык я-да бошлук ер. Кәте бу сөз галаның диварына чыкмак үчин гурлан япгыды аңладыпдыр.

2Шам 5:9.

Мирас – тутуш Кенган юрды Худай тарапындан ысрайыллара мүдимилик мирас хөкмүнде сөз берлипдир. Ешуваның дөврүнде ер биҗе боюнча Ысрайылың он ики тиресине пайланып берлипдир, шейлеликде, хер тирәниң өз ери болупдыр ве мирас хөкмүнде несилден несле гечипдир. Муңа гарамаздан, ысрайыл халкы Худайың Өз «мирасы» хөкмүнде суратландырылыпдыр. Ине, шонуң үчин Худай билен ысрайыл халкының арасындакы әхте гөрә, Ол диңе оларың Худайы болупдыр, олар болса Онуң халкы болупдыр. Ким Иса ынанян болса, онуң мирасы Худайың Шалыгыдыр ве бакы яшайышдыр.

Мср 32:13; Еш 13:6-8; Зеб 33:12; Як 2:5.

Молек – аммонларың эсасы худайы. Адамлар кәте өз чагаларыны Молек худайына гурбанлык бермек билен оңа сежде эдипдирлер. Худайың кануны бу адаты өрән язгарса-да, бир гезек хатда ысрайыл халкы-да Иерусалимиң голайындакы Хинном җүлгесинде огул-гызларыны Молек худайына хөдүр этди.

Лев 18:21; 20:2-5; 1Пат 11:7; Ер 32:35.

Моваплар – Ыбрайым пыгамбериң егени Лутуң несиллери. Олар Өли деңзиң гүндогарындакы Мовап юрдунда яшапдырлар. Моваплар өзлериниң эсасы худайы хөкмүнде Кемоша сежде эдипдирлер. Оларың геплешик дили еврей дилине дегишли болупдыр. Олар Ысрайылың душманы болупдырлар ве көпленч Ысрайылың пыгамберлери тарапындан паш эдилипдирлер. Муңа гарамаздан, Рут ак йүрекли моваплы аял болупдыр. Бабыллылар моваплары дерби-дагын эдипдирлер.

Иша 15-16; Ер 49; Зеп 2:8-11.

Мукаддес – Төвратда «мукаддес» адаты максатлар үчин дәл-де, Худайың максатлары үчин айры гойлан диймеги аңладяр. Бу руханылара я-да ысрайыл халкына, я-да Мукаддес чадыр ве гурбанлык сыпасы ялы затлара дегишлидир. Мукаддес эдилен адамлар я-да затлар пәк сакланылмалыды. Мукаддес Китапда мукаддес адамларың пәклигине оларың ахлак хәсиетлери хем дегишли болупдыр: «Өзүңизи чагыран Худайың мукаддес болшы ялы, сиз хем әхли эдйән ишлериңизде мукаддес болуң» (1Пет 1:15).

Мср 3:5; 16:23; 19:6; 25:8; Иша 6:3.

Мукаддес чадыр – Мукаддес чадыр Әхт сыпасыны ве ыбадат үчин бейлеки энҗамлары ерлешдирмек үчин гурлан чадырдыр. Тутуш гурлуша Мукаддес чадыр дийлипдир (1622‑нҗи ве 1628‑нҗи сахыпадакы суратлара серет). Мукаддес чадырың ичинде ики отаг болупдыр: мукаддес отаг ве иң мукаддес отаг. Чадыр гечиниң йүңүнден эдиленди ве онуң диварының ич тарапы овадан тутулар билен өртүленди. Онуң төвереги хаят билен гуршалып, дашына хаят айланыпдыр. Мукаддес чадыр билен онуң ховлусына Худайың мукаддес өйи дийлипдир. Ысрайыллар чарва адамлар болупдырлар, шонуң үчин олар гөченлеринде, чадыры сөкүп алып, өз янлары билен әкидипдирлер. Мукаддес чадыр Реббе йүз тутулян чадыр хөкмүнде хем белли болупдыр. Ховлуда Худая садакалар ве гурбанлыклар хөдүр этмек үчин гурбанлык сыпасы, шейле хем руханылар ювнар ялы сувдан долы бүрүнч леген дурупдыр. Өңки дөвүрдәки гөчме мукаддес чадыр Сүлейманың дөврүнде дашдан ве агачдан салнан ыбадатхана билен чалшырылыпдыр.

Мср 26:1-35

Серет: Иң мукаддес отаг; Мукаддес чадыр; Мукаддес өй; Реббе йүз тутулян чадыр; Ыбадатхана. 1622-нҗи сахыпадакы сурата серет.

Мукаддес чөрек –

Серет: Хөдүр чөреги.

Мукаддес даг – Иерусалимдәки даг, ол ерде ыбадатхана гурлупдыр ве сежде эдилипдир (адатча Сион дагы билен мешхур болупдыр).

Серет: Иерусалим; Сион.

Зеб 2:6; 14:1; 98:9; Иша 27:13; Ёл 2:1-2.

Мукаддес отаг – Мукаддес чадырдакы отаг, ол ерде руханылар Худайың хузурында өз хызматларыны ерине етирипдирлер. Мукаддес отагың ичинде якымлы ыслы гурбанлык сыпасы, чырадан, үстүнде хөдүр чөреклери болан хантагта барды. Бу отаг Иң мукаддес отагдан туты аркалы бөлүнипдир. Сүлейман чадыры ыбадатхана билен чалшанда, бу отаг дашкы отаг ады билен, Иң мукаддес отаг болса, ички отаг ады билен белли болупдыр.

Мср 26:30-34; 1Пат 6:14-18

Серет: Иң мукаддес отаг; Мукаддес чадыр; Мукаддес өй; Ыбадатхана.

Мукаддес өй – бу ат Мукаддес чадыра ве онуң хаядына, соңрак болса ыбадатхана дегишлидир. Ол ерде руханылар Худайың хузурында өз хызматларыны ерине етирипдирлер.

Мср 25:8; 36:1; Лев 19:30; 1ЙЙ 22:19; Зеб 23:3.

Мукаддес Рух – Худайың Рухы болуп, Ол дүнйәде гудрат аркалы херекет эдйәр. Көне Әхтде Худайың Рухы адамлара инип, олар пыгамберлик эдипдирлер. Тәзе Әхтде Иса ынанянларың хеммеси Мукаддес Рухы кабул эдйәрлер.

Эйп 33:4; 1Шам 19:20; Рим 8:15.

Серет: Рух.

Мурдар – гадымы Ысрайылда эгер адам дини тайдан тәмиз болмаса, ол мурдар хасапланыпдыр. Левилер ве Чөлде китапларында нәхили адамың мурдар хасапланяндыгы беян эдилендир. Ысрайыллар Мукаддес өйде борчларыны ерине етирмәге башланларында, Худай олара бу ери мурдар этмезлиги буюрды. Иса адамы хакыкатдан нәмәниң мурдар эдйәндигини, ягны йүрекден чыкян эрбет пикирлериң ве херекетлериң мурдар эдйәндигини өвредйәр.

Лев 15:31; Эзк 5:11; Мат 15:11.

Серет: Тәмиз.

Муса пыгамбер – Ысрайыллар Мүсүрде гулчулыкда боланларында, Муса пыгамбер олара баш болмак үчин Худай тарапындан чагырылан адам. Ол Мүсүр патышасындан ысрайылларың гидип, чөлде Реббе ыбадат этмеклери үчин ругсат бермегини сораяр. Йөне фараон мунуң билен Реб диңе Мүсүр топрагына биртопар бетбагтчылыклар индеренден соң ылалашяр. Муса халка энчеме йыллап чөлде ёлбашчылык эдйәр, эмма сөз берлен Кенган юрдуны диңе узакдан гөрүп билйәр. Мукаддес Китабың илкинҗи бәш китабы Төврат хөкмүнде белли болуп, эсасан, Муса тарапындан языландыр.

Мут лабен – бу сөзүң манысы барада алымлар җеделлешйәрлер. Онуң «Лабениң өлүми» диен маныны аңладян болмагы мүмкин ве ол мезмурың нәме үчин языландыгының себәбини гөркезйәр. Белки, ол мезмурың нәдип айдым эдип айдыландыгыны я-да нәхили саз гуралында чалнандыгыны гөркезендир.

Зеб 9:1.

Мүр – мүр өсүмлиги гүр тикенли ве шахалы гырымсы агачдыр. Якымлы ыслы түтетги онуң шахаларындан алыняр ве ол гуранда гатаяр. Ол өрән гымматбаха түтетги болуп, атыр ясамак үчин яг билен гарыляр ве җеседи җайламага тайярламак үчин уланыляр. Мүрүң тагамы аҗы болупдыр. Бу агырыны еңиллешдирйәр дийип хем ынаныпдырлар. Бу хәсиетлериң, белки, эсгерлериң оны шераба гарып, Иса берендиклери билен баглы болмагы хем ахмал (Мар 15:23).

Зеб 44:9; Сүл 7:17; Наг 5:5.

Мүрзе – мүрзәниң эсасы кәри ресминамаларың гөчүрмесини тайярламакдыр. Шейле хем олар хатлары, карарлары ве бейлеки ресминамалары языпдырлар, олар пайхаслы ве дүшүнҗели хасапланыпдыр. Мүрзелер язып билйәндиклери үчин, кәте малие язгыларыны хем саклапдырлар. Мүрзелер көпленч патыша билен якындан ишләнсоңлар, оларың кәбири ресминамаларың гөчүрмесини ерине етирмеклиги ве ёлбашчы болмаклыгы газаныпдыр. Исаның дөврүнде олар Төврат мугаллымлары хөкмүнде белли бир топары аңладыпдырлар.

2Пат 12:10; 25:9; Эст 8:9; Эзр 7:6,10,11,21; Ер 8:8.

Н

Н

1. Надан
2. Нард
3. Назыр
4. Нефиллер
5. Негеп чөли
6. Новбахар огул
7. Нух пыгамбер

Надан – Сүлейманың пәхимлери китабында надан адам барада көп гүррүң эдилйәр. Надан самсык дәл-де, эйсем Худайың халаян ёкары ахлак дурмушында яшамага пайхасы кемлик эдйән адамдыр.

Кан 32:6; Сүл 1:22; 7:7; 9:6.

Нард – нард өсүмлигиң сүммүли ве онуң көкүнден алынян ыслы ягы болупдыр. Нарддан ясалан хошбой ыслы яг өрән гыммат болупдыр, онуң бахасы бир йылың иш хакына барабар болупдыр.

Наг 1:11; Мар 14:3.

Назыр – назыр мукаддеслик дереҗесини алан хем-де сач-сакгалыны сырман, сачыны өсдүрип, шерап хем гүйчли ичгилери ичмекден сакланып, өзүни Реббе багыш этмеги вада берен адам болупдыр. Бир гудрат аркалы өзүниң я-да Шимшон ялы эҗесиниң вадасы аркалы адам назыр болупдыр. Соңы билен шейле адам өзүни Худая багыш этмек вадасы аркалы айратын дереҗә эе болупдыр.

13:5,7; 16:17 Амо 2:11.

Нефиллер – Нефиллер өрән узын ве гүйчли адамлар болупдырлар, олар Гелип чыкыш китабының 6-нҗы бабында ылахы барлыкларың ве ынсан гызларының несиллери хөкмүнде ятланып гечилйәр. Соңрак, ысрайыллар Кенган юрдуны гөзден гечирмәге гиденлеринде, нефиллери (ягны нефиллерден гелип чыкан анаклары) гөрүпдирлер.

Гчк 6:4; Чөл 13:33.

Серет: Анаклар.

Негеп чөли – Ысрайылың гүнорта бөлегиндәки чөл.

Гчк 12:9; 13:1,3; 20:1.

Новбахар огул – гадымы гүнорта җемгыетинде илкинҗи доглан огул үйтгешик хасапланыпдыр. Ол огул какасы арадан чыкандан соң, машгаланың башы болупдыр, какасының патасыны алыпдыр, мирасдан ики эссе пай алыпдыр. Мүсүрде Песах вакасы болуп геченден соң, хер бир новбахар огул Худая дегишли болупдыр ве машгаласы оңа дерек садака берип, оны ызына сатын алып билипдир.

Гчк 49:3; 27; Мср 13:2; Кан 21:17.

Серет: Ызына сатын алмак.

Нух пыгамбер – Нух пыгамбер өз машгаласыны, шейле хем халал ве харам хайванлары халас этмек үчин Худай тарапындан гәми гурмаклыга чагырылан адам болупдыр. Ол Худайың назарында догры сайылыпдыр. Силиң сувлары чекиленден соңра, Худай онуң билен әхт эдишип, мундан бейләк хич вагт ер йүзүни сил билен вейран этмеҗекдигине сөз берйәр.

Гчк 5:29; 6:8; Иша 54:9; Лук 17:27: 1Пет 3:20; 2Пет 2:5; Ев 11:7.

О

О

1. Омын

2. Ондан бири

Омын – көпленч дога-дилеглер эдиленде, оны җемлемек үчин уланыляр. «Омын» сөзи «Гой, шейле болсун!» диймеги аңладяр. Бу еврейче «Бу хөкман» диен сөзе эсасланяр.

Чөл 5:22 Кан 27:15-26; Рим 1:25.

Ондан бири – гадымы Ысрайылда хасылың ондан бири Реббе берлипдир. Муны аммарлара йыгнап, руханыларың ве левилериң иймити үчин харчлапдырлар. Исаның дөврүнде адамың өндүрен өнүминден я-да гирдеҗисинден ондан бири ыбадатхана руханыларына берлипдир.

Чөл 18:21; Кан 14:22.

Ө

Ө

1. Өлүлер дүнйәси

2. Өй бутлары

Өлүлер дүнйәси – гадымы Ысрайылың халкы Өлүлер дүнйәси ериң ашагында дийип дүшүнипдир, эмма ол довзах дәлдир. Хер кес өленден соң, ол ере инипдир. Ол ер үмсүм, гараңкы ер болупдыр. Гоҗалык яшына етип өлениңден соң, ата-бабаларыңа говушмак оңатды, йөне яш өлмек говы дәлди. Якуп өз оглы Юсуп үчин яс тутса-да, өлүлер дүнйәсине инмек ислемеди. Бу ере Хеләкчилик ери хем дийлипдир.

Гчк 37:25; 42:38; 44:29,31.

Өй бутлары – өй бутларына бутпаразлар, кә халатда ысрайыллар тарапындан сежде эдилипдир. Олар өйлерде сакланып, кераматлы сайылыпдыр.

Гчк 31:19; 2Пат 23:24.

П

П

1. Парс империясы
2. Парз
3. Пата
4. Патрос
5. Перишде
6. Перизлер
7. Перман
8. Песах байрамы
9. Петир байрамы
10. Пилат
11. Пилиштлилер
12. Пурым байрамы
13. Пыгамбер
14. Пыгамберлик этмек

Парс империясы – Бабыл империясындан соң эмеле гелен гүйчли ве хас улы империя болупдыр. Парс империясы Гресиядан Мүсүре ченли ве Орта Азия ченли ерлери, шол санда Ысрайылы хем басып алыпдыр. Кәте бу империя «Мадай-Парс империясы» дийип атландырылыпдыр, себәби онуң дүзүмине гирен мадай миллети империяны доландырмакда ваҗып орны эеләпдир. Парс канунлары «Парсларың ве мадайларың канунлары» дийип атландырылыпдыр.

Эст 1:19; Дан 6:8,12,15.

Серет: Мадай.

Парз –

Серет: Канун.

Пата –

Серет: Ялкамак.

Патрос – Мүсүриң гүнорта бөлеги.

Иша 11:11; Йрм 44:1, 15; Эзк 29:14; 30:14.

Перишде – перишделер адамлар үчин Худайың хабарчылары ве векиллеридирлер. Олар Худайың хузурында яшап, хемише Оны алкышлаярлар. Керуплар ве Серафлар перишделериң бир гөрнүшидирлер. Мукаддес Китапда ики саны мөхүм перишдәниң: Микайыл билен Җебрайылың ады агзалып гечилйәр.

Гчк 3:24; 16:7-11; Иша 6:2.

Серет: Җебрайыл; Микайыл.

Перизлер – Ысрайыл халкы Кенган юрдуны эелемезден өң, ол ерде яшан халкларың бири.

Гчк 13:7; Еш 3:10.

Перман –

Серет: Канун.

Песах байрамы – еврейлериң сененамасы боюнча биринҗи айың, ягны Абып (бейлеки ады Нисан) айының он дөрдүнҗи гүни агшам белленилипдир. Бу бахар паслының ыз янында болупдыр. Шол агшам ысрайыл халкы Худайың өзлерини Мүсүр гулчулыгындан нәхили халас эдендигини ве Мүсүрден гайтмазының өң янында агшам гурбанлык җанлысының ганы аркалы өз новбахар огулларының нәхили азат боландыгыны ятлапдырлар. Адамлар гузы я-да гечи союп, хеммеси билеликде Песах нахарыны ийипдирлер, оны аҗы гөк отлар ве петир билен ийипдирлер.

Мср 12:1-13,21-51; Лев 23:5; Чөл 9:1-14, Кан 6:1-7.

Петир байрамы – еврейлериң сененамасы боюнча биринҗи айың, ягны Абып (бейлеки ады Нисан) айының он бәшинден йигрими бири аралыгында белленилипдир. Бу байрам Песах байрамының ыз яны башлапдыр, Көне Әхтиң кәбир парчаларында бу ики байрам бир байрам ялы гөркезилипдир. Шол хепдәниң довамында ысрайыл халкы өзлерини Мүсүр гулчулыгындан Худайың нәхили алып чыкандыгыны ятлапдырлар. Адамлар өйлеринден әхли хамырмаялары чыкарып зыңыпдырлар, хамырмаялы чөрек иймәндирлер. Олар байрамың биринҗи ве единҗи гүнлери мукаддес йыгнанышык эдип, Худая гурбанлыклар хөдүрләпдирлер.

Мср 12:14-20; 13:3-10; 23:15; 34:18; Лев 23:6-8; Чөл 28:17-25; Кан 16:3-4,8.

Пилат – Исаның өвреден ве вагыз эден гүнлеринде Понтий Пилат Яхуданың үстүнден хөкүм сүрен Рим императорыдыр.

Мат 27; Рес 3:13.

Пилиштлилер – б. э. өң XIII асырың ахырларында Ысрайылың гүнорта-гүнбатарындакы кенаряка золагыны эелән халк. Пилиштлилер бәш саны шәхери: Газаны, Ашкелоны, Ашдоды, Гаты ве Экроны эсасландырыпдырлар. Б. э. өң XII асырда олар ер чәклерини гүндогар тарапа гиңелдип башлаярлар. Бу ягдай Кенган тарапдан өз чәклерини гүнбатара гиңелдйән ысрайыл халкы билен пилиштлилериң арасында душманчылык дөредипдир. Шейлеликде, хезрети Давут патыша тарапындан долы дерби-дагын эдилйәнчәлер, пилиштлилер Ысрайылың эсасы душманы болупдырлар.

2Шам 8:1; 1ЙЙ 18:1.

Пурым байрамы – бу байрам еврей халкының дурмушына Парс империясы дөврүнде гошулыпдыр. Бу еврейлериң сененамасы боюнча он икинҗи айың, ягны Адар айының он дөрдүне ве он бәшине, ирки бахарда белленилипдир. Бу ики гүнүң довамында ысрайыл халкы Эстериң дөврүнде өзлериниң долы ёк эдилмекден Худайың нәхили халас эдендигини ятлапдыр. Олар шатланыпдырлар, ийип-ичипдирлер ве бири-бирилерине совгат берипдирлер.

Эст 9:20-32.

Пыгамбер – Худайың хабарыны халка етирмек үчин Худай тарапындан чагырылан адам. Ыляс ялы ирки пыгамберлер (Гөргүрлер) Худая сыгынян топар болуп, кәте оларда үйтгешик теҗрибе болупдыр ве тәсин гудратлар гөркезипдирлер. Шамувел пыгамбер өзүни көпленч сердар хөкмүнде алып барыпдыр. Соңрак Ермея ялы пыгамберлере Худайдан аянлык инипдир ве олар бу аянлыклары халка етирипдирлер.

1Шам 3:20; 9:9; 10:5-11; 1Пат 17 – 18; Ер 1:5.

Пыгамберлик этмек – Худайың халка ниетлән хабарыны оңа етирмек. Бу хабарлар көпленч аянлыкларың ве дүйшлериң үсти билен берлипдир. Гадымыетдәки пыгамберлериң дөврүнде бу сөз пыгамбериң аша җошгунлык ягдайыны беян этмекде хем уланылыпдыр.

1Шам 10:5ф; Ер 2:8.

Серет: Аянлык; Пыгамбер.

Р

Р

1. Рабби
2. Рахап
3. Рапалар
4. Реб
5. Реббе хөдүр эдилен чөрек
6. Реббе йүз тутулян чадыр
7. Реббиң гүни
8. Реббиң өйи
9. Реббиң сачагы
10. Ресуллар
11. Римлилер
12. Рух
13. Руханы

Рабби – еврейлер акыллы ве ваҗып адамлара йүзлененлеринде, «Рабби» сөзүни уланыпдырлар, бу мугаллым диймеги аңладяр. Бу сылаг-хорматы аңладян сөздүр. «Раббуни» диен сөз хем шу маныны аңладяр.

Ёх 1:38; 3:2; 20:16.

Рахап –

Серет: Аждарха.

Рапалар – Ысрайыл халкы басып алмаздан өң, Кенганда яшан халкларың бири. Анаклар ялы олар хем өрән узын ве даяв адамлар болупдырлар.

Кан 2:11, 20; Еш 12:4.

Серет: Анаклар; Кенган.

Реб – гадымы вагтларда Худайың адыны айтмакдан сакланмак үчин яхудылар Оңа «Адонай» дийип салгыланыпдырлар, бу эе я-да хоҗайын диймеги аңладыпдыр. Көне Әхтиң түркменче терҗимесинде Худайың ады Реб сөзи билен терҗиме эдилди, себәби бу хем ага я-да эе диймеги аңладяр. Б. э. өң III асырда Көне Әхт грек дилине терҗиме эдилипдир ве «куриос» диен грек сөзи Худайың ады үчин уланылыпдыр. Соңра Тәзе Әхт язылан вагтында шол бир «куриос» сөзи Иса Месих үчин уланылыпдыр ве көпленч Реб дийлип терҗиме эдилипдир.

Реббе хөдүр эдилен чөрек –

Серет: Хөдүр чөрек.

Реббе йүз тутулян чадыр – шейле хем бу ере Мукаддес чадыр хем дийлипдир, бу ерде руханылар өз борчларыны ерине етирипдирлер. Муңа Реббе йүз тутулян чадыр дийилмегиниң себәби Худай руханылара ве адамлара чадырың гирелгесинде гепләпдир (Мср 29:42-43). Шейле хем Муса Худай билен бу ерде душушыпдыр (Мср 33:7-11).

Мср 29:42-43; 33:7-11.

Реббиң гүни – адатча шол гүн кесеки миллетлер үчин җеза гүни, Худайың сайлан халкы үчин болса акланма я-да хасаплашык гүни дийлип пикир эдилипдир. Муңа гарамаздан, пыгамберлер шол гүн ысрайылларың хем гүнәлери үчин җезаландырылҗакдыгыны олара дуйдурыпдырлар. Тәзе Әхтде Реббиң гүни казылык этмәге ве Өз халкыны халас этмәге Исаның гелҗек гүнүдир.

Ер 46:10; Амо 5:17-27; 1Сал 5:1-9.

Реббиң өйи – бу сөз Ыбадатхананы аңлатмак үчин уланылыпдыр.

1Пат 3:1; Мик 4:1.

Серет: Ыбадатхана.

Реббиң сачагы – бу гурбанлык сыпасы үчин башга сөз болуп, диңе Малакы китабында уланыляр. Тәзе Әхтде бу сачак йыгнак агзаларының бир ере үйшүп, нахар ийип, Исаның өлүмини ве тәзеден дирелмегини ятламакларыны аңладыпдыр.

1Кор 11:17-33.

Ресуллар – Иса Өзүниң якын ёлдашларындан, таныш шәгиртлеринден он ики саны ресулы сайлаяр. Ол адамлар Онуң билен биледилер ве Иса олара әхли зады өвредипдир; олар Исаның өленини ве тәзеден диреленини өз гөзлери билен гөрүпдирлер. Иса олары гөрен затларыны гүррүң бермеклери үчин ве Худайың Шалыгы барада вагыз этмеклери үчин адамларың арасына иберйәр. Олар Иса ынанян адамларың ёлбашчысы болярлар.

Мар 3:14; Лук 22:14; Рес 1:2; 1Кор 15:7.

Римлилер – Рим империясының илаты. Римлилер Исаның яшан дөврүнде Демиргазык Африканың кәбир бөлеклеринде ве Орта Гүндогарда, хәзирки тутуш Түркийәниң ве Европаның көп бөлеклеринде хөкүм сүрдүлер.

Рес 28:17.

Рух – еврейче «рух» диен сөз шемал диймеги, шейле-де адамзадың рухуны ве Худайың Рухуны аңладыпдыр. Тәзе Әхтде шейтан тарапындан ынсаның калбына орнашян эрбет рух барада хем гүррүң эдилйәр. Иса адамлардан бу эрбет рухлары ковуп чыкарды.

Серет: Мукаддес Рух.

Гчк 1:2; Мср 15:8; 1Шам 10:6,10; Ёл 3:2; Мат 12:45; Мар 9:25; Лук 11:26; 13:11; Рес 16:16.

Руханы – ол дини дессурлары ве хызматлары ерине етирмәге айратын укыплы адам болупдыр. Ысрайыл халкының арасында Муса пыгамбер аркалы берлен кануна гөрә, Мусаның агасы Харун пыгамбериң несли руханы болупдыр, олар Мукаддес өйде, соңрак болса Иерусалимдәки ыбадатханада хызмат этмәге сайланыпдырлар. Олар сежде этмәге, садакалар бермәге, дини дессурлары ве байрамлары беллемәге ёлбашчылык эдипдирлер. Руханыларың ишлери левилер тарапындан пайланыпдыр. Мукаддес отага, соңрак ыбадатхана гирмәге диңе руханылара ругсат эдилипдир.

Гчк 41:45; Мср 19:6; 30:30.

Серет: Баш руханы; Левилер; Мукаддес өй.

С

С

1. Сабат гүни
2. Садака
3. Саддукейлер
4. Саламатлык гурбанлыгы
5. Салгытчы
6. Салим
7. Самария
8. Сара

9. Сежде эдилйән ериң азгын аяллары я эркеклери

10. Сежде этмек
11. Сеждегәх
12. Села
13. Серафлар
14. Сердар
15. Сидон
16. Синагога
17. Синай
18. Сион
19. Сион гызы
20. Содом
21. Сөвеш арабасы
22. Стоик таглыматчылар
23. Сур
24. Сурнай байрамы
25. Сува чүмдүрмек
26. Сүлейман пыгамбер
27. Сүннет
28. Сүннетсизлер
29. Сүргүн
30. Сыпа

Сабат гүни – бу еврейлерде хепдәниң единҗи гүни болуп, дынч алмак үчин айратын гүн хасапланыпдыр, бу анна гүни Гүн яшандан башлап, шенбе гүни Гүн яшанда тамамланыпдыр. Ол гүн мукаддес гүн сайылып, хич бир иш эдилмәндир. Исаның дөврүнде яхудыларың Сабат гүнүне дегишли көп дүзгүнлер болупдыр.

Гчк 2:3; Мср 16:23; Лев 16:31.

Садака – Өзүниң буйрушы ялы, Реббе садака хөкмүнде ысрайыллар руханылара галла, миве, яг, шерап, чөрек, мал-гаралар, пул, шай-сеп, эгин-эшик, алтын-күмүш гетирипдирлер. Эгер халк догры яшамаса, оларың садакасыны Реббиң кабул этмеҗекдигини пыгамберлер олара дуйдурыпдырлар (Иша 1:10-17).

Серет: Галла садакасы; Гурбанлыклар; Ичги садакасы; Мейлетин садака.

Саддукейлер – Саддукейлер яхудыларың арасында ёкары дереҗели, бай адамлар болупдырлар ве еврей меҗлисинде отурыпдырлар. Олар халкың Худай тарапындан Муса берлен кануна эермелидигине ынаныпдырлар, йөне соңрак бу канунлара гошулан дүзгүнлере ве адатлара ынанмандырлар. Олар адамың өленден соң дирелйәндигине ынанмандырлар. Шонуң үчин хем олар фарисейлер билен көпленч шу меселелер барада давалашыпдырлар.

Мат 16:1; Мар 12:18; Рес 4:1.

Серет: Фарисейлер; Меҗлис.

Саламатлык гурбанлыгы – бу гурбанлык хайсам болса бир говы зат үчин Худая миннетдарлык билдирмек үчин берлипдир, шейле хем Худая айдылан садака я-да мейлетин садака хөкмүнде берлипдир. Мал өлдүриленден соң, онуң бир бөлеги гурбанлык сыпасының үстүнде якылыпдыр, бейлеки бөлеги гурбанлык берйән адамың машгаласы ве руханы тарапындан ийлипдир.

Лев 3:1-17; 1Пат 9:25.

Салгытчы – Исаның дөврүнде салгытчылар яхудылары басып алан ве зорлук билен оларың үстүнден хөкүм сүрйән Рим империясы үчин ишләпдирлер. Шонуң үчин яхудылар салгытчылары йигренипдирлер. Мунуң үстесине-де салгытчылар көпленч өзлерине алмак үчин, адамлардан алмалысындан көп пул талап эдипдирлер.

Мат 9:10; 10:2-4; 21:31; Лук 18:8.

Салим – Иерусалимиң гысга ады.

Гчк 14:18; Зеб 75:3.

Самария –

1. Б. э. өң IX асырда Омры патыша демиргазык ысрайыл тирелериниң пайтагт шәхери хөкмүнде Самарияны беркарар эдипдир.

2. Исаның дөврүнде хем шәхериң ерлешен ери болан рим этрабының ады болупдыр.

1Пат 13:32; 16:24; 2Пат 17:24.

Серет: Ысрайыл.

Карта серет.

Сара – Сара Ыбрайым пыгамбериң аялы болупдыр. Онуң ады аслында Серай болупдыр, эмма Худай оңа Сара адыны берипдир. Ол өнелгесизди, эмма ахырсоңунда, гаррылык яшында Худайың гудраты билен бир огул догрупдыр.

Гчк 17:15.

Сежде эдилйән ериң азгын аяллары я эркеклери – аяллар (кәте эркеклер) Кенган худайларына сежде эдилйән ерлерде пул төлән адам билен җынс гатнашыгыны эдипдирлер. Олар бейле этмеклик топрагың бол хасыл гетирмегиниң кепили дийип пикир эдипдирлер. Кенгана яшамага гелен ысрайыллар хем олардан гөрелде алып, өзлериниң сеждегәхлеринде бу иши эдипдирлер.

1Пат 14:24; 15:12; 22:46; 2Пат 23:7; Хош 4:14.

Сежде этмек – гадымы дөвүрде ысрайыллар Реббе сежде этмек үчин өзлерини тәмизләпдирлер, дога-дилег эдипдирлер, мезмурлары айдым эдип айдыпдырлар, рухана садака гетирипдирлер. Буларың кәбири өзбашдак, я-да машгала билен, я болмаса улы топар болуп ерине етирилипдир. Кәбирилери муны өйде, башга бирилери болса сежде эдилйән ерде берҗай эдипдирлер. Ысрайыллар Реббе ислендик ерде сежде эдипдирлер, руханының ёлбашчылыгында Худайың халкы хөкмүнде ысрайыллардан хеммесиниң билеликде сежде этмеклери талап эдиленде олар үчин йөрите гүнлер ве байрамлар белленилипдир. Ысрайылың тутуш тарыхы боюнча оларың сежде этмеклерине башга миллетлер терс тәсир эдипдирлер, меселем, олар бут ясамак билен Худайың гахарыны гетирипдирлер.

Гчк 22:5; Мср 3:12; Зеб 5:8; Иша 44:15

Серет: Хызмат этмек.

Сеждегәх – Кенган динине уйянларың сежде эдйән ери я-да кераматлы ери: Ашера бутлары дикилипдир ве олара гурбанлыклар берлипдир, шейле хем топрагың хер йыл бол хасыл бермеги үчин лолучылык эдилипдир. Олар адатча бейик депелерде, шейле хем улы агачларың ашагында, байырларда, башга ерлерде лолучылык эдипдирлер. Бу ишлер хемише Реб тарапындан пыгамберлер аркалы паш эдилипдир.

Серет: Ашера.

Лев 26:30; 1Пат 3:2-4; 2Пат 23:1-28; Ер 7:31.

Села – Зебурда уланылян сөз. Манысы белли дәл, белки, сазың довамындакы сәгинме болмагы ахмал.

Зеб 3:1.

Серафлар – ганатлы перишделер. Ишая пыгамбер Худайың тәҗиниң дашындан пырланян серафлары гөрүпдир ве шейле дийип җар эдипдир: «Хөкмүрован Реб мукаддесдир, мукаддесдир, мукаддесдир» (Иша 6:3). Еврейче бу сөз «янянлар» диймеги аңладяр.

Серет: Керуп; Перишде.

Иша 6:2,6.

Сердар – Худай тарапындан сайланан ёлбашчылар. Сердарлар патыша болмаздан өң, өз душманлары билен урушмакда ысрайыл халкына ёлбашчылык эдипдирлер. Шейле хем олар Худайың ислегини халка етирипдирлер ве казы хөкмүнде дава-‑җенҗеллери чөзүпдирлер.

Чөл 25:5; Сер 2:16; Рут 1:1; 1Шам 7:6.

Сидон – бу шәхер хәзирки Ливаның кенарында ерлешипдир. Мукаддес Китабың дөврүнде ол сөвданың ве агач уссачылыгының меркези болупдыр, бу шәхер көп асырларың довамында дүрли халклар, ягны бабыллылар, греклер, римлилер тарапындан басылып алныпдыр.

Серет: Финикия.

Синагога – синагога яхудыларың, адатча, Сабат гүни йыгнанышян ери болупдыр, олар дога-дилег этмек үчин, окалян Төврадың аятларыны ве Худайың канунының дүшүндирилишини диңлемек үчин үйшүпдирлер. Тәзе Әхт дөврүнде синагогалар яхуды җемагатының бар еринде, тутуш Рим империясында болупдыр.

Мат 4:23; Мар 1:39; Лук 4:16; Ёх 9:22; Рес 9:2.

1629-нҗы сахыпадакы сурата серет.

Синай – бу дагың бейлеки ады Хорепдир. Муса йүзүне Он Табшырык язылан ясы дашлары алмак үчин бу дага чыкыпдыр.

Мср 19:18; 24:16; 31:18; Зеб 67:18.

Серет: Хореп.

Сион – Иерусалимде ыбадатхана гурлан депе.

2Шам 5:7; 2Пат 19:31; Зеб 9:11; Иша 35:10

Серет: Сион гызы.

Сион гызы – бу сөз гошгы стилинде уланылып, Иерусалимиң илатыны аңлатмак үчин уланылыпдыр.

Зеб 9:14-15; Иша 1:8; Лам 1:6; Мик 4:8.

Серет: Сион.

Содом – Содом Лут билен онуң машгаласының яшан шәхериниң ады. Содом билен Гомораның халкы көп неҗис ишлери эдипдирлер, шонуң үчин Худай бу шәхерлери якып вейран эдипдир.

Гчк 13:12; 18:16; Мат 10:15; Йхд 1:7.

Сөвеш арабасы – бир ата я-да бирден көп ата дакылан ики тигирли араба болуп, ол сөвеш үчин уланылыпдыр, көпленч онуң үстүнде ики саны сөвешиҗи адам болупдыр, оларың элинде ок-яйы я-да найзасы болупдыр.

Мср 14:6; Еш 17:16; 1Шам 13:5; 2ЙЙ 1:14.

1625-нҗи сахыпадакы сурата серет.

Стоик таглыматчылар – Зино философың ызына эериҗилер. Зино адамлара өз дурмушына өзлериниң хөкүмдарлык этмегини өвредипдир ве яшайшы хич хили леззетиң я-да агырының тәсири етмезден кабул этмеги ныгтапдыр.

Рес 17:18.

Сур – айлагда ерлешйән гадымы Финикияның бир шәхери болупдыр, ол хәзирки вагтда Ливаның бир бөлегидир. Сур бай шәхер болуп, ол тәҗирчиликде ве маталары гөк реңке боямакда мешхур болупдыр.

Серет: Финикия.

Сурнай байрамы – Ол еврейлериң сененамасы боюнча Тишри айының бирине (муңа Этаным айы хем дийипдирлер), ягны единҗи айда белленилипдир. Бу гүйз паслының ирки дөврүнде болупдыр. Шол гүн ысрайыл халкы ишлемән дынч алыпдыр. Олар йыгнак үчин биле үйшүп, сурнайлар чалыпдырлар ве белленен гурбанлыклары хөдүрләпдирлер.

Лев 16; 23:26-32; Чөл 29:7-11.

Сува чүмдүрмек – Яхя яхудылары гүнәлерине тоба эдендиклериниң нышаны хөкмүнде Иордан дерясында сува чүмдүрип чыкарыпдыр. Ирки месихилер тәзе иман эден адамлары ислендик сув бар болан ерде олары сува чүмдүрипдирлер, бу оларың инди Месихиң шәгиртлеридигини гөркезмек үчин эдилипдир.

Мат 3:11; Рес 1:5; 8:12.

Сүлейман пыгамбер – Давут пыгамбериң оглы, ол Давут өленден соң патыша боляр. Ол Иерусалимде илкинҗи ыбадатхананы гурупдыр, ысрайыл халкының гүйҗүни ве шөхратыны газаныпдыр, шейле хем көп санлы салгытлар, эсгерлер, сөвеш арабаларыны, аяллар эдинипдир. Ол аяллар бабатда говшакдыгына гарамаздан, тутуш ер йүзүнде иң акыллы адам сайылыпдыр.

2Шам 5:14; 12:24; 1Пат 1:39; 4:29-34; 10:1; 11:1-6.

Серет: Давут пыгамбер.

Сүннет – сүннет Худай билен Ыбрайым пыгамбериң несиллериниң, ягны ысрайылларың арасындакы әхтиң нышаны болупдыр. Бу оларың инди Худайың халкы боландыкларының ве Худайың таглыматына табын болҗакдыкларының нышаныны гөркезипдир. Сүннет кануна гөрә, огланҗыклар секиз гүнлүккә ерине етирилипдир. Ресулларың дөврүнде месихилериң арасында аслы яхуды дәллери сүннет этмек барада улы җедел болупдыр. Павлус мунуң билен разылашмандыр. Ол бу барада Галатя язан хатында, шейле хем бейлеки көп хатларында языпдыр. Ол Иса Месих аркалы Худай Өзи үчин тәзе адамлары ярадандыгыны айдяр ве онуң агзасы болмак үчин талап эдилйән екеҗе зат, ол хем Иса Месихе иман этмекдир диййәр. Сува чүмдүрилмек инди Худайың халкына дегишлидигиң нышаныдыр, Иса Месихе иман этмек аркалы Мукаддес Рухуң гүйҗи ве мерхемети билен Худая табын болмак ислегидир.

Гчк 17:10; Лев 12:3.

Сүннетсизлер – бу сөз Худайың Ыбрайым пыгамбер билен эден әхтине дегишли болмадык адамлары аңладыпдыр. Исаның дөврүнде бу сөз эсасан яхуды дәллере дегишли болупдыр.

Серет: Миллетлер.

Сүргүн – Мукаддес Китапда бу сөз яхуда халкының б. э. өң 586-нҗы йылда (Ёхаякым патышасы үчин б. э. өң 597‑нҗи йыл) топарлайын Бабыла сүргүн эдилендиги суратландырылыпдыр. Яхудалар ол ерде парс империясы Бабыл империясыны басып алянча яшапдырлар, соңра Куреш патышасы яхудалара Иерусалим топрагына доланмага ругсат эдипдир.

2Пат 19.

Сыпа – гадымы Ысрайылда ики дүрли сыпа болупдыр, биринҗиси дүрли гөрнүшли садакалары хөдүрлемек үчин ве хайванлары союп, якма гурбанлыгы хөкмүнде бермек үчин уланылыпдыр. Икинҗиси болса якымлы ыслы түтетги үчин уланылыпдыр.

1. Иң ирки гурбанлык сыпасы палчыкдан я-да дашдан, соңрак болса агачдан ве бүрүнчден ясалыпдыр (Мср 13:19-20; 20:24-25). Гурбанлык сыпасы ховлуда мукаддес чадырың дашында гойлупдыр (Мср 27:1-12). Ыбадатхана гурланда, уллакан гурбанлык сыпасыны ыбадатхананың ховлусында гоюпдырлар (2ЙЙ 4:1).

2. Түтетги сыпасы агачдан ясалып, сап алтына өртүлипдир (Мср 30:1-10). Хер гүн ирден ве агшам руханылар Худая садака хөкмүнде якымлы ыслы түтетги түтедипдирлер. Оларың икиси хем Мукаддес чадырда ве Ыбадатханада Иң мукаддес отагы мукаддес отагдан бөлүп дуран тутының өңүнде ерлешдирилипдир (Мср 26:33).

Серет: Мукаддес чадыр; Ыбадатхана.

1620-нҗи, 1621-нҗи ве 1627-нҗи сахыпадакы суратлара серет.

Ш

Ш

1. Шеминит
2. Шейтан
3. Шигаён
4. Шөхрат

Шеминит – сазың ады болмагы әхтимал.

1ЙЙ 15:21.

Шейтан – Ол Худайың ве Оңа уйян вепалы адамларың душманы болупдыр. Онуң ады «гүнәлейҗи» диймеги аңладыпдыр. Шейле хем оны иблис, җынларың хөкүмдары ве бу дүнйәниң хөкүмдары дийип атландырыпдырлар. Онуң пис ишини Эйюп китабында гөрмек боляр; Иса Өз сөзлери ве бейик гудратлары билен шейтандан үстүндигини гөркезйәр.

Эйп 1; Мат 4:3; Мар 3:23; Лук 13:16; Айн 2:20.

Шигаён – сазың ады болмагы әхтимал.

Зеб 7:1.

Шөхрат – Худайың шөхраты Мукаддес Китапда кәте ягты шөхле я-да от хөкмүнде, я болмаса булут хөкмүнде суратландырыляр. Адамлар Онуң шөхратыны чөлде сежде эдилйән ерлерде, перишделер пейда боланда гөрүпдирлер. Дүнйәниң ахырында Иса доланып геленде, Худайың шөхратына бесленип гелер.

Гчк 45:13; Мср 16:7, 10; 1Шам 4:21; Иша 6:3; Хош 4:7; Хаб 2:14.

Т

Т

1. Табшырык
2. Тегелек ховуз
3. Тәмиз
4. Тәзе Ай байрамы
5. Тәзе Әхт
6. Төврат
7. Төврат мугаллымы
8. Туты
9. Түтетги
10. Түтетги сыпасы

Табшырык –

Серет: Канун.

Тегелек ховуз – бүрүнчден ясалан улы ховуз. Ол ыбадатхананың ховлусында гойлуп, ичи сувдан долдурылыпдыр ве руханылар ондан эллерини ве аякларыны ювупдырлар.

1Пат 7:23-26; 2ЙЙ 4:2-6,10.

Тәмиз – Ысрайыллара тәмиз болмалыдыклары айдылыпдыр, себәби олар Худайың халкыды ве Худай мукаддесдир (Лев 11:44). Тәмиз болмак үчин олар харам хасапланян затлардан дашда болмалыдылар ве йыгы-йыгыдан ювнуп дурмалыдылар; шейле хем олары руханы тарапындан тәмизлемек герекди (Лев 14:1-7). Бир адамың гүнәси билен тутуш халк тәмиз болман билйәрди (Еш 22:17). Өйлери ве затлары хем тәмизлемек герекди (Лев 14:33-53). Мукаддес Китап хич кимиң өз йүрегини тәмиз саклап билмеҗекдигини өвредйәр, шонуң үчин хем адамлара Худайың мерхемети ве багышламагы герек (Сүл 20:9).

Серет: Кәкилик оты; Мурдар.

Тәзе Ай байрамы – еврейлер тәзе Айың пейда болмагыны хер айда улы байрам эдип белләпдирлер. Олар бу гүни сурнай чалмак билен ве якма гурбанлыгыны хөдүр этмек билен белләпдирлер.

Чөл 29:6; Эзр 3:5; Зеб 81:3.

Тәзе Әхт – бу дөрт Хош Хабардан, ресуллар тарапындан язылан дүрли хатлардан ве Аянлык китабындан ыбарат.

Төврат –

1. Худай тарапындан Муса пыгамбере берлен Мукаддес Канун.

2. Бу Канундан ыбарат болан Көне Әхтиң илкинҗи бәш китабы (Гчк – Кан). Бир гезек, Ёшыя патышаның шалык сүрен дөврүнде ыбадатханада Төврат тапыляр. Бу болса өңки патышаларың кәбирилериниң мунуң бардыгындан бихабардыкларыны аңладяр.

Серет: Канун.

2Пат 22:8-10; Мат 5:18.

Төврат мугаллымы – Исаның дөврүнде Төврат мугаллымлары канундан оңат баш чыкарыпдырлар ве синагогаларда окадыпдырлар. Олар еврейлериң баш меҗлисинде векилчилик этмек билен гүйчли топар болупдырлар. Бизиң Эзра китабындан гөршүмиз ялы, оларың топары мүрзелерден гелип чыкыпдыр, мүрзелер язгылары ве ресминамалары языпдырлар, эмма асырларың гечмеги билен олар хем еврей канунындан өкде баш чыкарыпдырлар, себәби олар оны дүйрленен кагыза гөчүрипдирлер ве оны долы җикме-җик билипдирлер.

Мат 2:4; 7:29; Лук 6:7; Ёх 8:3.

Серет: Мүрзе.

Туты – овадан безелен туты чадырда, соңрак болса Иерусалимдәки ыбадатханада Иң мукаддес отагы мукаддес отагдан бөлүпдир. Бу тутудан гечмәге йылда бир гезек, Гүнәден сапланма гүни диңе баш рухана ругсат эдилипдир.

Мср 26:31-33; 2ЙЙ 3:14.

Серет: Мукаддес чадыр.

Түтетги – түтетги дүрли гөрнүшли өсүмликлерден ве агачлардан алныпдыр ве олар кесиленде, якымлы ыс берипдир. Олар чалт гатапдыр ве бөлеклере бөлүнипдир я-да овраныпдыр. Түтетги якылыпдыр я-да яг билен гарылып, дүрли максатлар үчин уланылыпдыр. Көне Әхт дөврүнде руханы түтетгини гурбанлык сыпасында мукаддес чадырда, соңрак ыбадатханада түтедипдир. Ысрайыл халкына муны галла билен гарып, садака хөкмүнде гетирмек хем буйрулыпдыр.

Мср 30:1-8; 34-38; Лев 1:1; 16:12; Мат 2:11; Лук 24:1.

Серет: Ладан; Мүр.

Түтетги сыпасы –

Серет: Сыпа.

У

У

1. Урым ве Туммым

Урым ве Туммым – Урым ве Туммым Худайың ислегини аян этмек үчин уланылыпдыр. Олар баш руханының гурсакчасында сакланыпдыр.

Мср 28:30; Лев 8:8; Кан 33:8.

Серет: Эфот; Гурсакча.

Ы

Ы

1. Ыбадатхана
2. Ыбрайым пыгамбер
3. Ыляс пыгамбер
4. Ынсан оглы
5. Ысхак пыгамбер
6. Ысмайыл пыгамбер
7. Ысрайыл
8. Ысрайылың он ики тиреси
9. Ызына сатын алмак

Ыбадатхана – Сүлейман патыша Иерусалимде илкинҗи ыбадатхананы гурупдыр (1Пат 6-7; 2ЙЙ 2-4). Бабыллылар бу ыбадатхананы вейран эдипдирлер ве онуң әхли гымматбаха затларыны Бабыла әкидипдирлер. Кәбир яхудылар Бабыл сүргүнлигинден доланып баранларындан соң, бу ыбадатхана б. э. өң 520 – 515‑нҗи йылларда тәзеден гурлупдыр. Хирод патышаның хөкүмдарлык эден дөврүнде (б. э. өң 37‑нҗи йылындан б. э. 4‑нҗи йылына ченли) бу ыбадатхана улалдылып, хас-да оваданлашдырылыпдыр. Бизиң эйямымызың 70‑нҗи йылында ыбадатхана римлилер тарапындан вейран эдилипдир ве хич хачан тәзеден дикелдилмәндир.

1Пат 5:5; 6:2 2Пат 25:8-17; Эзк 40-46; Нех 8.

Серет: Мукаддес өй.

1622-нҗи сахыпадакы сурата серет.

Ыбрайым пыгамбер – Ысрайыл халкының илкинҗи атасы. Ыбрайым пыгамбер дийип атландырылмаздан өң, онуң ады Ыбрам болупдыр. Ол чарва дурмушда яшапдыр, онуң аялы Сара, огуллары хезрети Ысхак ве хезрети Ысмайыл болупдыр. Хезрети Ысхагың оглы Якуп Ысрайылың он ики тиресиниң атасы болупдыр.

Гчк 11:27–12:8; 15:1-21; 17:5.

Серет: Ысхак пыгамбер; Ысмайыл пыгамбер; Якуп.

Ыляс пыгамбер –

Серет: пыгамбер.

Ынсан оглы – бу ат Зебурда ве Эзекиел (ягны Кифл) пыгамбериң китабында ынсаны аңладыпдыр. Эмма ол Даныел пыгамбериң китабының 7‑нҗи бабында Худай тарапындан шөхрат ве соңсуз патышалык берлен киши үчин уланылыпдыр. Бу киши Месих болмалы дийлип дүшүнилипдир. Иса Худайдан ыгтыярлык алан хөкмүнде бу ады Өзи үчин уланыпдыр. Ол эҗир чекип өлди ве дирелип гөге гөтерилди, эмма Ол ене ере казылык этмәге ве Өз халкыны халас этмәге гелер.

Зеб 8:5; 145:3; Мар 8:38; Ёх 3:13-14.

Ысхак пыгамбер – Худайың берен вадасына гөрә, Ыбрайымың Сарадан болан оглы. Ысхак Худайың ялкан адамы болуп, Якуп билен Ысавың какасыдыр.

Гчк 17:19-21; 21:3-12; 22:1-9; 27:1-46; 35:29.

Серет: Ыбрайым пыгамбер; Якуп.

Ысмайыл пыгамбер – Ыбрайым пыгамбериң Хаҗар атлы гырнагындан доглан новбахар оглы.

Гчк 16:11,15,16; 17:18-26; 25:9-17; 28:9; 36:3

Серет: Гырнак аял.

Ысрайыл – Якуп Пениелде Худай билен тутлушанда, Худай онуң адыны Ысрайыл дийип үйтгедйәр. Көне Әхтде Якубың несиллери он ики тирәни эмеле гетирип, ысрайыл халкы дийлип атландырыляр. Көне Әхтиң пыгамберлик ве гошгы язгыларында «Якубың» ады көпленч ысрайыл халкыны аңлатмак үчин уланылыпдыр. Сүлейман патышаның өлүминден соң, Демиргазыкдакы он тире Гүнортадакы яхуда хем бенямин тирелеринден айрыляр ве Ысрайыл адыны саклаяр. Ысрайыл патышалыгының Самарияда өз пайтагты болупдыр. Гүнортада ики тире Яхуда патышалыгыны эмеле гетирипдир. Шонуң үчин хем Көне Әхтиң кәбир ерлеринде «Ысрайыл» сөзи диңе Демиргазыкдакы он тирәни я-да Демиргазык патышалыгыны аңладыпдыр, көпленч болса Ыбрайым пыгамбериң агтыгы Якубың әхли несиллерини аңладыпдыр. Мукаддес Китап бу халкың Худайың сайлан ве сөен халкы боландыгыны өвредйәр, оларың үсти билен Худай дүнйәниң әхли халкларыны ялкамагы карар этди. Ысрайыл Худай тарапындан горалды ве ялканды, Худай олар билен әхт баглашды ве олара үйтгешик вадалар берди. Шейле хем, Ысрайыл Худайың кануныны кабул этди ве Худай олара пыгамберлер аркалы гепледи.

Гчк 32:28; 46:8; 49:28 Мср 1:1; 2ЙЙ 10:16; 2ЙЙ 11:1; Иша 9:7.

Серет: Якуп; Яхуда.

Ысрайылың он ики тиреси – Ысрайыл (өңки ады Якупды) огулларының әхли несиллери, оларың атлары Рубен, Шимгон, Леви, Яхуда, Зебулун, Ысакар, Дан, Гат, Ашер, Нафталы, Бенямин ве ики саны ярым тире, Эфрайым ве Манаша. Эфрайым ве Манаша Юсубың огуллары болуп, олар Юсубың какасы Ысрайыл тарапындан айратын сөйлүпдирлер.

Гчк 35:23-26; 41:51-52; 48:5; 49:28; Мср 1:1-5; Еш 17:1-18; 1ЙЙ 2:1-2; 6:63.

Серет: Ысрайыл; Яхуда; Якуп; Юсуп.

Ызына сатын алмак – илкинҗи доглан хайванлар, шейле хем, адамлар Реббе дегишли болупдыр. Улы мерхемет эдип, Реб еврейлере новбахар огулларыны ве илкинҗи болан эшеклерини ызына сатын алмага ругсат эдипдир. Олар муны Худая бермек үчин рухана садака я-да гурбанлык гетирмек аркалы ерине етирипдирлер. Реб новбахар огулларыны Мүсүрде өлүмден нәхили халас эдендигини хемише ятламаклары үчин ысрайыллара када-канунлар берипдир.

Мср 13:13-15; 34:19-20.

Я

Я

1. Ябуслар
2. Яг
3. Яг гуймак
4. Яхуда
5. Яхудаларың дили
6. Яхуды
7. Якма гурбанлыгы
8. Якуп пыгамбер
9. Ялкамак
10. Яшулулар
11. Язык гурбанлыгы

Ябуслар – Ысрайыл халкы эелемезден өң, Кенганда яшан халкларың бири. Олар хезрети Давут патыша тарапындан эеленйәнчәлер, Иерусалимде ве онуң төверегинде яшапдырлар.

Гчк 10:15; Еш 3:10; 2Шам 5:6; 1Пат 9:20.

Серет: Кенган.

Яг – адатча Көне Әхтде зейтун ягы. Зейтун ягы гадымы Ысрайылда бирнәче максатлар үчин уланылыпдыр. Ол чыраларың ягы үчин, яралары беҗермек үчин ве деридәки ёкушян яралары беҗермек үчин уланылыпдыр. Кәте ягы атыр билен гарып, якымлы ыс бермек үчин дерә ве сача чалыпдырлар. Гымматбаха яг кимдир бири патышалыга, руханылыга, пыгамберлиге сайлананда, онуң депесинден гуйлупдыр, шейле хем мукаддес затлары пәклемек үчин оларың үстүне серпилипдир. Шейлеликде, яг бүтевүлигиң, саг-саламатлыгың, Худайың Рухуның гудратының ве тәмизленмегиң нышаны болупдыр.

Мср 25:6; 29:7; Лев 7:10; 14:26; 1Шам 10:1.

Яг гуймак – сайланан адамың я-да бир задың үстүне зейтун ягыны гуймак билен йөрите хызмат үчин айры гойландыгыны аңлатмак. Кимдир бириниң депесине яг гуйлуп, ол патышалыга я-да руханылыга белленилипдир. Гурбанлык сыпасы, тутуш мукаддес чадыр мукаддес эдилмек үчин, оларың үстүне яг серпилипдир. Тәзе Әхтде месихилер шыпа алмак үчин дилег эдйән адамларының үстүне яг гуюпдырлар. Иса «Месих» дийлип атландырыляр, бу «яг гуйлан» диймеги аңладяр, ягны Худай тарапындан сайланып белленен диймекдир.

Мср 40:9,15; Лев 4:3; 1Шам. 16:13.

Серет: Месх ягы; Месих. 1628-нҗи сахыпадакы сурата серет.

Яхуда –Якубың он ики оглуның бириниң ады ве яхуда тиресиниң ата-‑бабасы. Яхуда тиреси бейик болупдыр, оңа мүлк пай дийлип берлен ер хем улы болупдыр ве «Яхуда» дийип атландырылыпдыр. Сүлейман патыша өленден соң, Демиргазык тирелер Гүнорта тирелеринден, ягны яхуда ве бенямин тиресинден айры чыканларында, бу ики тире Яхуда патышалыгыны эмеле гетирипдир. Гүнорта патышалыгының Давут пыгамбериң несиллери болан өз патышалары болупдыр ве онуң пайтагты Иерусалим болупдыр.

Гчк 29:35; 35:22-23; 38:1-26; 49:8; Мср 31:2; Еш 15:1-12; 1Шам 17:12.

Серет: Ысрайыл.

Яхудаларың дили –

2Пат 18:26.

Серет: Еврей.

Яхуды – аслы еврей болан адам. «Яхуды» ады «Яхуда» сөзүнден гелип чыкандыр. Б. э. өң 586-нҗы йылда Яхуда патышалыгы бабыллылар тарапындан басылып алыняр ве халк Бабыла сүргүн эдилйәр. Сүргүн дөврүнде ве ондан соң хем «яхуды» сөзи халкы ве ысрайыл тирелеринден болан ислендик адамы аңлатмак үчин гиңден уланылыпдыр. Адамзады халас этмек үчин ве Худайың Шалыгыны беркарар этмек үчин Исаның Худай тарапындан иберилендигине ынанан илкинҗи адамлар яхудылар болупдыр.

Нех 1:2; Эст 3:4; 9:1-6.

Серет: Бабыл, Яхуда.

Якма гурбанлыгы – бу айратын гурбанлык болуп, мал сойландан соң, онуң әхли бөлеклери гурбанлык сыпасында бүтинлей якыляр. От якыландан соңра, гурбанлык отда янып түссә өврүлипдир. Асмана етйән бу гурбанлыгың түссесиниң ысы Худая ярапдыр.

Гчк 8:20; 22:2; Лев 1:2-17.

Якуп пыгамбер – хезрети Ысхагың оглы, Ыбрайым пыгамбериң агтыгы, ол Худай тарапындан вада берлен ялканыша эе болупдыр. Якуп Пениелде Худай билен гөреш тутанда, Худай Якубың адыны Ысрайыл дийип үйтгетди. Якубың он ики оглы болупдыр ве бу огуллар ысрайыл халкының он ики тиресиниң ата-бабасы болупдыр.

Гчк 25:19; 27:6; 32:22-30; 35:22-26.

Серет: Ыбрайым пыгамбер; Ысхак пыгамбер; Ысрайыл; Яхуда.

Ялкамак – Худайың ниети ве ислеги адамзады ялкамаклык болуп, бу Онуң ыкрар эден әхтиниң меркезинде ерлешйәр. Ыбрайым пыгамбериң үсти билен Худай ер йүзүндәки әхли адамлары ялкамаклыгы вада берди (Гчк 12:3). Бу вада Ыбрайым пыгамбериң несли болан Иса Месихиң үсти билен амала ашды (Гал 3:14). Мукаддес Китап Худайың диңе догры адамлары ялкаяндыгыны өвредйәр, себәби олар Худайы сөййәрлер ве Оңа табын болярлар. Тәзе Әхтде ялканмак дүшүнҗеси хас гиң, ягны муңа диңе бир байлык гирмән, эйсем бу ве индики дурмушда рухы тайдан ялканмак хем гирйәр. Иса эерйәнлер дирелиш гүнүнде Худайың өзлерини ялкаҗакдыгыны билйәрлер (Мат 25:34). Онуң манысы «нәлетлемек» сөзи билен гапма-гаршыдыр.

Гчк 1:22,28; 12:3; Кан 28:1-12; Мат 25:34; Лук 14:14; Эфе 1:3.

Яшулулар – Ысрайыл халкының бүтин тарыхының довамында, хатда Исаның дөврүнде яшулулар ёлбашчылык этмәге, өвретмәге ве адамларың үстүнден ыгтыярлыгы йөретмәге җогапкәр болупдырлар. Олар кәте өз борчларыны догры ве адалатлы берҗай этмәндирлер, шонуң үчин Худай олары пыгамберлериниң үсти билен язгарыпдыр. Йыгнакларда Исаның ызына эерйәнлериң арасында бу хызматы йыгнагың ёлбашчылары ерине етирипдирлер. Аянлык китабында яшулулар Иса Месихе иман этмек аркалы әхли халас боланлары аңладыпдыр.

Мср 3:18; 4:29; Лев 4:15; Кан 19:12; Рут 4:2,9; Иша 3:14; Айн 4:4.

Язык гурбанлыгы – эгер кимдир бири төтәнден гүнә эден болса я-да харам затлары эллән болса, онда бу гурбанлык аркалы руханы олары гүнәсинден саплапдыр.

Лев 5:2-19.

Е

Е

1. Едутун
2. Ехошапат җүлгеси
3. Еврей

Едутун – ол 1ЙЙ 16:41-де беян эдилйән Давут пыгамбериң баш сазандаларының бири болан болмагы әхтимал; башга бир манысы «боюн эгдирмекдир».

1ЙЙ 16:41.

Ехошапат җүлгеси – бу ер Иерусалимиң голайындакы җүлге үчин уланылян атдыр, ягны ол Иерусалиме гаршы йыгнанан миллетлере Худайың ыглан эден җезасының беян эдилйән ери болупдыр. Ёвел китабының 3‑нҗи бабының 14‑нҗи аядында бу хөкүм җүлгеси дийлип атландырылыпдыр.

Ёв 3:2,12,14.

Еврей –

1. Аслы нәбелли көне сөз, бу ысрайыл халкы үчин уланылыпдыр. Шейле хем бу Ыбрайым пыгамбериң асыл гелип чыкышыны гөркезмек үчин уланылыпдыр.

2. Б. э. өң 586-нҗы йылда Бабыл сүргүни дөврүне ченли, эсасан, ысрайыл халкы тарапындан уланылан дил. Халк сүргүнден доланып геленден соң, оларың аглабасы бу диле дерек арамей дилинде гүрләпдир. Көне Әхтиң көп ери еврей дилинде язылыпдыр.

Гчк 14:13; 39:14,17; 40:15; 41:22; 43:32; Мср 1:15-19; 21:2; 1Шам 4:6

Серет: Арамей.

Ю

Ю

1. Юнус пыгамбер

2. Юсуп пыгамбер

Юнус пыгамбер – Ниневе халкының пис ишлери үчин олары Худайың вейран этҗекдиги барада дуйдурыш берен пыгамбер. Онуң дуйдурышы себәпли халк тоба этди ве Худай олары багышлады.

Юнус китабы.

Юсуп пыгамбер – Ысрайылың иң сөйгүли оглы, Эфрайым билен Манашаның какасы. Доганлары оны гул эдип сатдылар, эмма Худай оны халас этди ве Мүсүр патышасының «саг эли» этди. Ол ерде Юсуп доганларыны ве тутуш машгаласыны, шейле хем көп мүсүрлилери узак вагтлап болан гуракчылык дөврүнде ачлыкдан халас этмекде эсасы хызматы битирди.

Гчк 30:24-25; 37:1–50:26.

Серет: Фараон.

Й

Й

1. Йыгнагың хызматчысы
2. Йыгнагың ёлбашчылары
3. Йыгнак

Йыгнагың хызматчысы – Иса гөге гөтериленден соң ве Мукаддес Рух иненден соң, месихилер топарына окатмага ве хызмат этмәге белленен йөрите адамлар тарапындан ёлбашчылык эдилипдир. Мунда белли бир дүзгүн болмандыр, муңа гарамаздан Павлус өз хатларында нәхили адамларың ёлбашчылык этмелидиги барада анык гөркезмелер берипдир. Иса башгалара хызмат этмеклиге өрән ёкары баха берипдир.

Рес 14:23; 1Пет 5:1-4; 1Тим 3:1-13; Рим 16:1; 1Тим 5:17-21; Тит 1:5-9; Ев 13:7,17.

Йыгнагың ёлбашчылары –

Серет: Яшулулар.

Йыгнак – Тәзе Әхт дөврүнде Иса ынанянлар сежде этмек үчин Иерусалимдәки ыбадатханада йыгнанышыпдырлар. Мундан соң тизара олар өз өйлеринде йыгнанышып башлапдырлар. Хош Хабар тутуш Рим империясында вагыз эдиленсоң, йыгнаклар көп ерлерде гурналды. Бу гүнки гүн йыгнаклар дүнйәниң әхли ерлеринде гечирилйәр. Бу йыгнакларың әхлиси бир бейик Йыгнагың бөлүми хасапланып, онуң дүзүми Исаның дөврүнден тә шу гүне ченли месихилерден ыбаратдыр.

Мат 16:18; Рес 8:1; 9:31; Рим 16:5; 1Кор 11:18; Эфе 5:23-32; Айн 1:11.

З

З

1. Зебур
2. Зекат
3. Зыгыр
4. Зыярат нагмасы

Зебур – 150 мезмурдан ыбарат топлум, оларың көпүси Давут пыгамбер тарапындан языландыр. Зебур Көне Әхтиң бир бөлегидир.

Серет: Давут пыгамбер; Көне әхт; Мезмур.

Зекат –

Серет: Ондан бири.

Зыгыр – Орта Гүндогарда өсүмлигиң бир гөрнүши. Зыгыр үйшмегини йыгнап, сувда эзипдирлер, соңра гурадып, сүйүмини айратын алып, ондан йүплүк өрүпдирлер ве ондан непис мата докапдырлар. Ахырында, докалан зыгыр мата йүң мата гаранда гыммат хасапланыпдыр, себәби оны ыссы ховада геймек якымлы болупдыр ве оны өндүрмек кын болупдыр. Руханы гейимлериниң кәбирлери зыгыр матадан докалыпдыр.

Мср 9:31; 25:4; 26:1; Лев 6:10; 16:4; Сүл 31:13; Дан 10:5.

Зыярат нагмасы – Еврейче «ёкары чыкян айдым» диймекдир. Бу айдым дагың ёкарсында ерлешйән ыбадатхана чыкыланда айдылыпдыр. Бу айдымлар дини байрамчылыклар үчин Иерусалиме баряркалар, ёлда зыяратчылар тарапындан айдылып, ыбадатханада байрамчылыгың бир бөлеги хөкмүнде сежде эдипдирлер. Бу сөз кәбир мезмурың еврейче адының бир бөлегидир.

Зеб 119-133.

Table of Contents

Гириш

Гелип чыкыш

- 1‑нҗи бап
- 2‑нҗи бап
- 3‑нҗи бап
- 4‑нҗи бап
- 5‑нҗи бап
- 6-нҗы бап
- 7‑нҗи бап
- 8‑нҗи бап
- 9-нҗы бап
- 10-нҗы бап
- 11‑нҗи бап
- 12‑нҗи бап
- 13‑нҗи бап
- 14‑нҗи бап
- 15‑нҗи бап
- 16-нҗы бап
- 17‑нҗи бап
- 18‑нҗи бап
- 19-нҗы бап
- 20‑нҗи бап
- 21‑нҗи бап
- 22‑нҗи бап
- 23‑нҗи бап
- 24‑нҗи бап
- 25‑нҗи бап
- 26-нҗы бап
- 27‑нҗи бап
- 28‑нҗи бап
- 29-нҗы бап
- 30-нҗы бап
- 31‑нҗи бап
- 32‑нҗи бап
- 33‑нҗи бап
- 34‑нҗи бап
- 35‑нҗи бап
- 36-нҗы бап
- 37‑нҗи бап
- 38‑нҗи бап
- 39-нҗы бап
- 40-нҗы бап
- 41‑нҗи бап
- 42‑нҗи бап
- 43‑нҗи бап
- 44‑нҗи бап
- 45‑нҗи бап
- 46-нҗы бап
- 47‑нҗи бап
- 48‑нҗи бап
- 49-нҗы бап
- 50‑нҗи бап

Сөзлүк

А

- Адалатлы
- Адам ата
- Агта
- Агыз беклемек
- Ахалот
- Аждарха
- Акмак
- Аламот
- Алоэ
- Амалеклер
- Аммонлар
- Аморлар
- Анаклар
- Араба дүзлүги
- Арамей дили
- Арфа
- Артемис
- Арвах-җын
- Арёпагус
- Ашера
- Ашторет
- Ашур
- Аянлык
- Азия

Б

- Бабыл
- Багал
- Баш руханы
- Башан
- Байрам йылы
- Байрамчылыклар
- Берекет
- Беелзебул
- Бу дүнйәниң хөкүмдары
- Бут
- Бүтинлей ёк этмек

Ч

- Чатма байрамы

Д

- Дагон
- Давут галасы
- Давут Оглы
- Давут пыгамбер
- Декаполис
- Дери кесели
- Дикме даш
- Дога-дилег этмек
- Догры

Э

- Эфиопия
- Эфот
- Эл гоймак
- Эллинҗи гүн байрамы
- Эляша пыгамбер
- Эпикурчы философлар

Ә

- Әхт

- Әхт сандыгы

Ф

- Фараон
- Фарисейлер
- Финикия

Г

- Гала дервезелери
- Галла байрамы
- Галла садакасы
- Ган
- Гиргашлар
- Гитит
- Гомора
- Гөгүң Шалыгы
- Гөк
- Гөргүр
- Гөрнүш
- Греклер
- Гурбанлык сыпасы
- Гурбанлыклар
- Гурсакча
- Гүнә гурбанлыгы
- Гүнәден сапланма гүни
- Гырнак аял
- Гызыл деңиз

Х

- Хача чүйлемек
- Халасгәр
- Хантагта
- Хасыл байрамы
- Хеләкчилик ери
- Хепдәниң биринҗи гүни
- Хермон дагы
- Хетлер
- Хигаён
- Хирод
- Хивилер
- Хореп
- Хорылар
- Хоссар
- Хош хабар
- Хошбой ыслы гамыш
- Хошея пыгамбер
- Хов эне
- Хөдүр чөреги
- Худай
- Худайың Гузусы
- Худайың Оглы
- Худайың Шалыгы
- Хызмат этмек

И

- Иблис
- Ичги садакасы
- Ички гала
- Император
- Инҗил
- Иң мукаддес отаг
- Иордан дерясы
- Иса
- Ишая пыгамбер
- Иерусалим

Җ

- Җебрайыл перишде
- Җелиле
- Җеннет
- Җул гейинмек

К

- Канун
- Канун китабы
- Кемош
- Кенган
- Кенганлар
- Керуп
- Кесетлер
- Кейнлер
- Кәкилик оты
- Көне Әхт
- Күл үстүнде отурмак

Л

- Ладан
- Левилер
- Лира
- Ливан
- Ливятан
- Лолы
- Лут

М

- Мадай
- Манна
- Маскил
- Меҗлис
- Меръем
- Месх ягы
- Месих
- Месопотамия
- Мейлетин садака
- Мезмур
- Мәликсадык
- Мидянлар
- Микайыл
- Миктам
- Миллетлер
- Милло
- Мирас
- Молек
- Моваплар
- Мукаддес
- Мукаддес чадыр
- Мукаддес чөрек
- Мукаддес даг
- Мукаддес отаг
- Мукаддес өй
- Мукаддес Рух
- Мурдар
- Муса пыгамбер
- Мут лабен
- Мүр
- Мүрзе

Н

- Надан
- Нард
- Назыр
- Нефиллер
- Негеп чөли
- Новбахар огул
- Нух пыгамбер

О

- Омын

- Ондан бири

Ө

- Өлүлер дүнйәси

- Өй бутлары

П

- Парс империясы
- Парз
- Пата
- Патрос
- Перишде
- Перизлер
- Перман
- Песах байрамы
- Петир байрамы
- Пилат
- Пилиштлилер
- Пурым байрамы
- Пыгамбер
- Пыгамберлик этмек

Р

- Рабби
- Рахап
- Рапалар
- Реб
- Реббе хөдүр эдилен чөрек
- Реббе йүз тутулян чадыр
- Реббиң гүни
- Реббиң өйи
- Реббиң сачагы
- Ресуллар
- Римлилер
- Рух
- Руханы

С

- Сабат гүни
- Садака
- Саддукейлер
- Саламатлык гурбанлыгы
- Салгытчы
- Салим
- Самария
- Сара

- Сежде эдилйән ериң азгын аяллары я эркеклери

- Сежде этмек
- Сеждегәх
- Села
- Серафлар
- Сердар
- Сидон
- Синагога
- Синай
- Сион
- Сион гызы
- Содом
- Сөвеш арабасы
- Стоик таглыматчылар
- Сур
- Сурнай байрамы
- Сува чүмдүрмек
- Сүлейман пыгамбер
- Сүннет
- Сүннетсизлер
- Сүргүн
- Сыпа

Ш

- Шеминит
- Шейтан
- Шигаён
- Шөхрат

Т

- Табшырык
- Тегелек ховуз
- Тәмиз
- Тәзе Ай байрамы
- Тәзе Әхт
- Төврат
- Төврат мугаллымы
- Туты
- Түтетги
- Түтетги сыпасы

У

- Урым ве Туммым

Ы

- Ыбадатхана
- Ыбрайым пыгамбер
- Ыляс пыгамбер
- Ынсан оглы
- Ысхак пыгамбер
- Ысмайыл пыгамбер
- Ысрайыл
- Ысрайылың он ики тиреси
- Ызына сатын алмак

Я

- Ябуслар
- Яг
- Яг гуймак
- Яхуда
- Яхудаларың дили
- Яхуды
- Якма гурбанлыгы
- Якуп пыгамбер
- Ялкамак
- Яшулулар
- Язык гурбанлыгы

Е

- Едутун
- Ехошапат җүлгеси
- Еврей

Ю

- Юнус пыгамбер

- Юсуп пыгамбер

Й

- Йыгнагың хызматчысы
- Йыгнагың ёлбашчылары
- Йыгнак

З

- Зебур
- Зекат
- Зыгыр
- Зыярат нагмасы