# Гирами Китабар

Институт перевода Библии

## Паччагьлугъарин китабар


Creative Commons: BY-NC-ND 4.0

© Институт перевода Библии; Информацию о лицензии этого издания можно найти здесь: https://creativecommons.org/licenses/by-nc-nd/4.0/deed.ru


Институт перевода Библии


Институт перевода Библии, 101000 Москва, Главпочтамт, а/я 360


ibt_inform@ibt.org.ru

Правила использования текстов библейских переводов ИПБ: https://ibt.org.ru/ru/rules


Паччагьлугъарин китабар


Гирами Китабар илтӀикӀру институт


Москва


2023


Паччагьлугъарин китабар


Таржумачи Къурбанов А. И.

Табасаран чӀалназ Гирами Китабар илтӀикӀбарин сесниинди вуйи ва электронный жюрйир Гирами Китабар илтӀикӀру Институтдин сайтдиъ дихъидичвуз:

https: ibt.org.ru/media?id=TBN

ISBN 978-5-93943-329-7

© Институт перевода Библии, 2023

## СИФТЕ ГАФ


СИФТЕ ГАФ

Гьюрматлу урхрур!

Яв улихь табасаран чӀалниинди Гирами тарихи Китабар хьа. Дурариз шартӀниинди Паччагьлугъарин Китабар кӀуру. Паччагьлугъарин Китабар юкьуб тарихи китабдиз кӀуру: Паччагьлугъарин Сабпи, Кьюбпи, Шубубпи ва Юкьубпи Китабар. Паччагьлугъарин вари китабарин бинайиъ паччагьдин гъалайиъ духну ккунди гъахьи тарихи дикӀбар ва гьаригъандин ляхнар ктухувалар а.

Паччагьлугъарин Сабпи ва Кьюбпи китабар эвелиъ саб багъламайик (свитокдик) гъидикӀнийи, амма хъасин дурар кьюб йишваз жара гъапӀнийи. Паччагьлугъарин Сабпи ва Кьюбпи китабариз «Шамуилин китабар» кӀуру, амма думу ччвур дицикьан ярамиш вуйиб дар: Шамуил я автор дар, я кидибтурайибдин кӀулин игит дар, дугъкан улхуб Сабпи китабдин эвелин пайнаътӀан гъябгъюрадар. Паччагьлугъарин Сабпи ва Кьюбпи китабариъ жугьуд халкьдин диндин регьбер Шамуил пайгъамбар бабкан гъахьихъанмина Давуд паччагьдин паччагьлугъвалин аьхириз тарихи муддат гъадабгъна.

Паччагьлугъарин Сабпи Китабдиъ Израилин тарихдиъ илтӀибкӀбан бицӀи вахтнакан – тухмарин йикьрариинди вуйи уьлкейихъан сар касди идара апӀру уьлкейихъна гъюваликан, дидин кьяляхъ гъахьи гьядисйирикан – бикӀура. Дидланна савайи, мушваъ Давуд паччагьдин уьмрин эвелин пайнакан ктибтура.

Сабпи Китаб давам апӀурайиб Кьюбпи Китаб ву.

Дидиъ Давудди паччагьвал апӀбан тарихдикан, дугъахъна паччагьвал гъурубкьу Сулейман бабкан хьуваликан, паччгьарин тухум арайиз гъюваликан ктибтура. Гьамушваъ сюжетдин сабсана цӀар – Израил ва Ягьуда жара хьувал ва сабдиз саб къаршуди дийигъувал – ккебгъра. Думу цӀар хъасин Паччагьлугъарин Шубубпи ва Юкьубпи китабариъ давам шула.

Паччагьлугъарин Шубубпи ва Юкьубпи китабарра эвелиъ саб багъламайик (свитокдик) гъидикӀнийи, амма хъасин дурар кьюб йишваз жара гъапӀнийи. Думу китабар Паччагьлугъарин Сабпи ва Кьюбпи китабарин давам ву. Паччагьлугъарин Шубубпи ва Юкьубпи китабар израилар Вавилондиъ йисирвалиъ айи вахтна тешкил гъапӀдар, хъана якьинди, аьхиримжи ражну вуди дюз алаъдар ву. Дурарин асас метлеб – дарагънайи Израилин халкь чпин аьжузвалин себебнан гъаврикк ккаувал ву: Заанурихъди вуйи Йикьрар хътудубтӀди чӀур апӀрувализ лигну, Израилин халкьдиз Раббийи жаза тувну.

Паччагьлугъарин Шубубпи китабдин сабпи пайнаъ Ерусалимдиъ Раббийин Хал тикмиш гъапӀу Сулейманди паччагьвал апӀбакан ктибтура. Давуд пайгъамбрин бай Сулейман мюгьтал шлубсибкьан аьяндарвалиинди, политикайин хъуркьувалариинди машгьур вуди гъахьну. Дугъу бутариз ибадат апӀру дишагьлийир хпарди гъадагънийи, хъа дурари дугъаз ис ахъуз ял ва думу Раббийихьан ярхла гъапӀнийи. Сулейманди бутариз гъурбнар апӀуз хъюгънийи. Гьадму гунгьин натижайиъ уьлке кьюб йишваз пай гъапӀнийи. Сулеймандин бай Рехувуам кьибла паччагьлугъдин – Ягьудайин паччагь вуйи. Хъа Яравам кафари паччагьлугъдин – Израилин паччагь гъахьнийи. Кьюб бутдиз ибадат апӀувал тяйин апӀбиинди Яравамди жара хьувал дерин гъапӀнийи.

Паччагьлугъарин Шубубпи ва Юкьубпи китабариъ гьацира жюрбежюр пайгъамбрариканра ктибтура. Дурарикан варитӀан машгьур вуйидар Илʼяс ва Элиш гъахьну. Пайгъамбрарин мелзналан Раббийи халкьдиз йикьрариинди чпин мажбурнамйир гьарган кӀваин апӀури ва чпиин улубкьбанди вуйи жазайикан улихь ккимиди кӀури гъахьну. Пайгъамбрари гъапи хайлин гафар тамам хьувал гьаму китабариъ рябкъюз шулу.

Натижайиъ кьюбиб паччагьлугъарра терг гъапӀнийи: Израил – ашурари ихь эрайиз улихьна 722-пи йисан дидин меркез Самария бисбахъан; Ягьуда – вавилонари ихь эрайиз улихьна 586-пи йисан Ерусалим бисбахъан. Хъа халкь йисирвализ гъубхнийи. Гьаци вуйивализ дилигди, китаб ужувлак умуд кайивалиинди – Ягьудайин аьхиримжириз улихьна вуйи паччагь Якин зиндандиан азад апӀувалиинди – ккудубкӀуру.

Табасаран чӀалназ гьацира таржума дапӀна: «Эвел», «Дюз уьмриз насигьятар», «Эстер. Даниял», «Рут. Юнус», «ЦӀийи Йикьрар».

Гирами Китабар илтӀикӀру Институтди таржумачйириз, редакторариз ва гьаму китаб гьязур апӀбаъ иштирак гъахьидариз варидиз чухсагъул кӀура.

Гирами Китабар илтӀикӀру Институт

## Паччагьлугъар-1

### Паччагьлугъар-1

Паччагьлугъар-1


[1]

[2]

[3]

[4]

[5]

[6]

[7]

[8]

[9]

[10]

[11]

[12]

[13]

[14]

[15]

[16]

[17]

[18]

[19]

[20]

[21]

[22]

[23]

[24]

[25]

[26]

[27]

[28]

[29]

[30]

[31]


### 1


Паччагьлугъарин сабпи китаб


Элкана ва дугъан хизан

1Ефраимдин дагълариъ айи Раматаим-Цуфимдиъ Ефраимдин насил айи йишваъ сар кас яшамиш шули гъахьну. Дугъаз Элкана кӀуйи, думу Ерохамдин бай, хъа Ерохам Элигуйин, Элигу Тохуйин, Тоху Цуфдин баяр вуйи. 2Дугъаз кьюр хпир айи: сариз Анна кӀуйи, тмунуриз – Пенинна. Пениннайихъ бицӀидар хъайи, хъа Аннайихъ бицӀидар хътайи.

3Гьарсад йисан Элкана чан шагьриан Шилойиз Заварин Кьувватарин Аьхюриз[†][*] ибадат ва гъурбнар апӀуз гъягъюйи. Душваъ Заанурин[†] гъуллугъчйирди[*] Илийин кьюр бай айи: Хофни ва Пинехас. 4Гъурбан апӀру йигъан Элканайи Пениннайиз ва дугъан баяризна шубариз гъурбан гъапӀубдикан чпиз рубкьру йиккун са-саб парчи тувуйи. 5Аннайиз дугъу кьюбди аьхю парчи йикк тувуйи, гьаз гъапиш дугъаз думу, РАББИЙИ[*] учв бицӀидар хуз даршлур гъапӀнушра, артухъди ккундийи. 6Кьямшли думу, дугъʼина РАББИЙИ гьапӀнайи бицӀидар хуз даршлувал рихшанд апӀури, сикинди гъитурдайи. 7Гьаци йисʼан йисаз текрар шулайи: Анна РАББИЙИН Хулаз гъафибси, гьар ражну Пениннайи думу рихшанд апӀуйи. Магьа саб ражну Анна ишуради ва фукӀа дирипӀради гъахьну.

8Ва дугъан жилири, Элканайи, гъапну:

– Анна, гьаз ишурава? Гьаз ипӀурадарва? Фти яв кӀваз хажалат тувну? Узу увуз йицӀур яв байтӀан ужуйи вуза аьхир![+]


Анна ва Заанурин гъуллугъчи Илий

9-10Гъурбан апӀбан дем[*] ккудубкӀиган, Анна, яманди ишури, РАББИЙИЗ ккарагуз хъюгъю (думу вахтна Заанурин гъуллугъчи Илий РАББИЙИН Хулаъ учӀврушвахь деънайи)[+]. 11Ва Аннайи гьамциб ху гъапӀнийи:

– Заварин Кьувватарин Аьхюр! Яв лукӀ асккан апӀувал Увуз гъябкъиш, эгер Увуз узу кӀваин гъахьиш ва узу гьадрархиш, эгер Яв лукӀраз Уву бицӀир тувиш, узу думу бицӀир РАББИЙИЗ бахш апӀидиза. Чан вари уьмриъ думу яв вуйир хьиди, ва дугъу чан куш алдапӀидар[*][+].

12Думу РАББИЙИЗ ккарагури гизаф вахт гъабхьнийи, хъа Илийи гьадму вахтна дугъахъ ул хъипнайи. 13Аннайи, сессузди кӀвантӀар ришвури, чав чакди гафар апӀурайи, хъа Илийи думу пиян духьна кӀуру фикир гъапӀнийи.

14– Пиянди мушвахь кьаназ дийигъну гъуздива? – гъапи дугъаз Илийи. – Сарун мубхъан!

15– Ваъ, йиз жанаби, – жаваб туву Аннайи, – узу я чяхир, я ички гъубхъундарза. Узу дерин дерднакк кказа, гьаддиз РАББИЙИН улихь йиз рюгь ачухъ апӀурайза. 16Узкан, яв лукӀракан, чӀуру фикир мапӀан. Пашманвали ва гиранвали уьлдюгъюри ацӀназу, гьаддиз узу гьаци гъапнийза.

17Илийи жаваб туву:

– Ислягьвалиинди гъарах! Израилин Заанури уву Чакан ккун апӀурайиб тувдивуз.

18– Узухьна рягьимлу йихь, – гъапи Аннайи.

Думу чан йишвахьна гъушу, дугъу уьл гъипӀу ва дидхъантина пашманвал гъизигдар[+].

19ГвачӀнин ухди дурари РАББИЙИЗ ибадат гъапӀу, ва дурар чпин хулаз, Рамайиз[*], гъушу. Элкана чан хпир Аннайиз багахь шулу. РАББИЙИЗ Анна кӀваин гъахьну – 20Анна гъагъдиъ шулу, дугъаз бай гъахьну.

– Узу му РАББИЙИКАН ккун гъапӀунза, – дупну, дугъу балʼин Шамуил ччвур иливу.


Шамуил Раббийиз бахш апӀувал

21Аннайин жилир Элкана вари хизан хъади РАББИЙИЗ йискьубан гъурбан апӀуз ва гаф тувбан гъурбан апӀуз гъушу, 22хъа Анна гъушундайи.

– БицӀир никкдихъан хътатӀуз вахт улубкьиган, узу чав думу хъади гъягъидиза, – гъапи дугъу жилириз. – Думу РАББИЙИН улихь дийигъиди ва гьадушваъ гьаргандиз гъузди.

23Элканайи дугъаз гъапи:

– Уву дюз гьисаб апӀрубси апӀин. Думу никкдихъ хъмидикьан гагьди, хулаъ гъуз. Анжагъ РАББИЙИ Чав туву гаф тамам апӀри!

Думу хулаъ гъузнийи, ва дугъу, никкдихъан хътатӀру вахт хьайизкьан, бализ никк тувнийи. 24Хъасин Анна, чахьди шубуд йисаъ айи жерд, саб эфа[*] хю ва саб эрж чяхир гъадагъну, чан балихъди Шилойиз гъушнийи. Думу чан балихъди, гьеле думу бицӀир вушра, РАББИЙИН Хулаъ учӀвнийи.

25Дурари жерд гъурбан гъапӀнийи. Бай Илийин багахьна хъади гъушнийи.

26– Узуз гаф пуз ихтияр тув, йиз жанаби, – ккебгъу Аннайи. – Яв уьмриинди ху апӀурза, йиз жанаби, узу, гьамушвахь дийигъну, яв уларикк РАББИЙИЗ ккарагу гьадму дишагьли вуза. 27Хъа магьа узу ккун гъапӀу велед. Узу Чакан ккун гъапӀганси, РАББИЙИ думу узуз тувну. 28Ва магьа узу, йиз нубат гъабхьиган, думу РАББИЙИЗ тувраза: Дугъаз думу уьмурлугъди тувна.

Илийи РАББИЙИЗ ибадат гъапӀу.

### 2


Аннайин ккарагуб

1Хъа Анна ккарагуз хъюгъю:

– РАББИЙИ кӀваз шадвал тувниз,
йиз кӀул за гъапӀну РАББИЙИ.
Душмнарин улихь мелз жикъи дариз,
шад вуза Уву узу уьрхбиин[+].
2Адар гирамир, РАББИСИ.
Я УвутӀан жарар адар!
Ич Заанур мюгькам ву гъарзси,
я адар Дугъаз барабар!
3Дебккай ичв фурс кайи лягълягъ,
мапӀанай гафар такабур!
Ич РАББИЙИЗ вари аьгъя,
думу ву ихь ляхнар ерцрур!

4ГукӀни гъабхьну игитарин
хилариъ ай дерккучӀимир,
алдакдар кьувват адарди
цӀийикӀултӀан гъахьну гужли.
5Чпин фунар ацӀну айидар
уьлин кьацӀнахъ лихури а,
Хъа гашди вуйи инсанар
Сарун аьжузвалиъ имдар.
БицӀир даршлу дишагьлийи
ургур велед гъахну магьа.
Хъа гизаф бицӀидар айир
сарна-сарди чурхури а.

6РАББИЙИ, ккундуш, йикӀуру,
чӀиви апӀуру, Чаз ккундуш,
вая тму дюнʼяйиз гатӀархьуру,
ккундуш, душвʼан адагъуру.
7РАББИЙИ касиб апӀуру,
девлетра тувру, Чаз ккундуш.
Чаз ккундуш, асккан апӀуру,
заан апӀуру, Чаз ккундуш.
8Касибриз – биширугдиан,
гъилицнациз уршвлилан за
хьуз гъитур ва дитур дурар
абурлуйирихъди, гьацира
гьюрматлуйихъди саб йишвʼин.
РАББИЙИН[†] гьюкмиъ а мурхьлар,
чибʼин Дугъу жил гъудубкьдар[+].
9Чаз вафалударин рякъяр
уьрхюру Дугъу, хъа писдар
мучӀушнаъ чиб хьиди фана,
адми за апӀруб чан гуж дар[+].

10РАББИЙИЗ аькси вуйидар
терг апӀиди; завариан
сес ипну, дурарин зиин,
апӀиди Дугъу хъухърумар.
РАББИ жилин Диванчи ву,
саб кӀакӀнахъан кӀакӀнахъна тму.
Чан ччим ктатур[*], паччагь Дугъу
апӀуру кьувватлу, адлу![+]

11Элкана чпин хулаз, Рамайиз, кьяляхъ хътаку, хъа бай Заанурин гъуллугъчи Илийихь РАББИЙИЗ гъуллугъ апӀуз гъузу.


Илийин баяр

12Илийин баяр мердимазарар вуйи – дурариз РАББИ аьгъдайи. 13Дурари, Заанурин гъуллугъчйир вушра, халкьдихъди чиб гьамци гъахуйи: шли-вуш гъурбан гъапӀиган, хлиъ шубуб кӀакӀ али шиш ади, Заанурин гъуллугъчийин гъараваш гъюйи, ва, йикк гьязур шули имиди, 14шиш йигьгиъ, баттлиъ, чӀакьаъ вая гъазниъ убччвуйи. Шишрахъди ккадабгъуз шлуб вари Заанурин гъуллугъчийи чахьди гъабхуйи. Чпихьна Шилойиз гъафи вари израиларихъди дурари гьациб ляхин апӀуйи. 15Хюл убгайизра[*], гъурбан апӀру касдихьна гъуллугъчийин гъараваш гъюйи ва дугъаз кӀуйи: «Заанурин гъуллугъчийиз убжуз йикк ча. Гъубхьуб дугъу кьабул апӀидар, анжагъ дурубхьубтӀан!»

16Хъа думу касди, «сифте хюл убгри, гьадмуган увуз ккуниб вари гъадабгъидива!» кӀури, наразивал улупури гъахьиш, гъуллугъчийин гъаравашди жаваб тувуйи: «Гьамусяаьт ча, дархьиш узу тадабгъидиза!»

17Заанурин жигьил гъуллугъчйирин гунагь РАББИЙИН улихь гизаф зурбаб вуйи: дурар РАББИЙИЗ гъурбан апӀбарихьна дерин гьюрмат адарди янашмиш шули гъахьну!

18Шамуили РАББИЙИН Хулаъ гъуллугъ апӀурайи, ва дугъахь гинбин ирин улгьани[†][*] гьабхънайи. 19Гьарсад йисан дадайи дугъаз бицӀи чуха бирхуйи ва, жилирихъди гьарисандин гъурбан апӀуз гъюруган, думу хуйи. 20Илийи гьар ражну Элканайиз ва дугъан хпириз ужувлар ккун апӀуйи:

– РАББИЙИЗ бахш гъапӀурин ерина гъит РАББИЙИ увуз гьаму дишагьлийикан насил туври!

Ва дурар хулаз хътаркуйи. 21РАББИЙИ Анна кӀваин гъапӀнийи, дугъак саб-швнубан бицӀир киршнийи, ва дугъу шубурсана бай ва кьюр риш гъахнийи, хъа Шамуил РАББИЙИН Хулаъ гъуллугъ апӀури аьхю шулайи.

22Хъа Илий бегьем кьаби гъахьнийи. Дугъаз израиларихъди чан баяри чпи гьякьсузди гъахруваликан ва дурар Гюрюшнан[†] Чадрикк[*] ккучӀврушвахь гъуллугъ апӀурайи дишагьлийирихъди дахъруваликан ктибтури шуйи. 23Дугъу чан баяриз кӀуйи:

– Гьаз мициб апӀурчва? Варидикан узуз ебхьруб ичв гьяясуз ляхнарин гьякьнаан ву! 24ЧӀяаьн ву, йиз баяр! РАББИЙИН халкьдин арайиъ учвкан чӀуру хабрар лицура. 25Сар касди тмунуриз къаршуди гунагь гъапӀиш, Заанурихьан дугъхъан хъюгъюз шулу. Хъа эгер РАББИЙИЗ къаршуди гунагь гъапӀиш, дугъхъан фуж хъюгъди?

Амма дурар адашдин гафарихъ хъпехъундайи, гьаз гъапиш РАББИЙИ дурар талаф апӀуз къарар адабгънади гъабхьнийи.

26Хъа Шамуил саб кьадар аьхю духьнайи, ва думу гьам РАББИЙИЗ, гьамсана инсанариз артухъ-артухъди хуш шулайи[+].


Илийин хизандиз къаршуди улукьру гафар

27Илийихьна пайгъамбар гъафну, ва дугъу гъапну:

– РАББИЙИ гьамци кӀура: «Яв тухмин архйириз, дурар Египетдиъ фяряуьндин хулан лукӀар вуйиган, Узу Узу улупнийза[+]. 28Йиз Заанурин гъуллугъчйир хьпан, йиз гъурбан апӀрушвʼина улдучӀвбан, цӀа кипбиинди ицци ниар адаъбан ва Узуз гъуллугъ апӀруган, улгьани гьабхъбан бадали, Израилин вари тухмарикан Узу дурар ктагънийза! Израилари гъахи вари садакьйирин эйвал апӀуз яв архйир дерккнийза. 29Узу Узуз хуз амур гъапӀу гъурбнар ва садакьйир учву гьаз рихшанд апӀурачва? Гьаз уву яв баяр УзутӀан заанди дерккунва? Израилин Йиз халкьди Узуз хру гъурбнарин ужударсдар парчйир итӀури, учву чагъ шулачва!»

30Гьамци кӀура Израилин Заанури, РАББИЙИ: «Узу гаф тувнийза, яв хизан ва яв тухум Йиз машнан улихь гьарган яшамиш хьиди, кӀури. Хъа гьамусдихъантина дици хьибдар!» – кӀура РАББИЙИ. «Узу Йиз гьюрмат уьбхрудар заан апӀидиза, хъа Узу гьясппикк ккадрудар асккан апӀидиза[+]. 31Узу яв арчул хил – яв хизандин кьувват – хъадабтӀру йигъ багагь дубхьна: яв бицӀидарикан гьич саркьан кьаби хьайиз гъузидар![+] 32Уву Израилин бахтлу ва арбаб уьмриз бахилвалиинди лигидива, гьаз гъапиш яв хизандиан сарун сарра кьаби хьайиз гъузидар. 33Узу яв наслар Йиз гъурбан апӀрушвхьан ярхла апӀидарза – дурар душвахь, пашманвалиан яв улар кур ва рюгь иццури хьпан бадали, гъитдиза. Вари яв наслар уьмрин кьувватнан чагълариъ ади йикӀиди.

34Магьа увуз дугъри лишан: яв баяр Хофни ва Пинехас кьюридра сад йигъан йикӀиди[+]. 35Хъа Узу Узуз вафалу, Йиз амриинди ляхнар апӀру гъуллугъчи агидиза. Узу дугъан тухум дурумлуди дийибгъруб апӀидиза. Дугъан наслари гьарган Узу ччим ктату паччагьдиз гъуллугъ апӀиди[+]. 36Яв тухумдиан чӀивиди гъуздарикан гьарсар дурарихьна, сацӀибкьана пул ва уьлин кьацӀ ккун апӀури, икрамниинди гъиди, ва дугъу пиди: „Узхьан узуз уьлин кьацӀ гъазанмиш апӀуз хьпан бадали, узу Заанурин гъуллугъчивалин фунуб вушра гъуллугъниин деркк“».

### 3


Рабби Шамуилиз ашкар шулу

1Шамуил, Илийиз кюмек апӀури, РАББИЙИН[†] Хулаъ гъуллугъниин гъахьну. Думу вахтари инсанариз РАББИЙИН гаф цӀибтӀан ашкар шули гъабхьундар. Инсанаризра РАББИЙИХЬАН рякъюваларра думукьан гизаф шули гъахьундар[+].

2Саб ражари Илий чан аьдати йишвʼин дахънади гъахьну. Дугъан уларин акв зяиф гъабхьнийи, дугъаз фукӀа рябкъюрадайи. 3РАББИЙИН Хулаъ хябяхъдиан гвачӀниндиз кабхьну шлу шамадан гьеле кутӀубшвнадайи. Шамуилра душваъ, Заанурин сундух[*] хьайишвахь дахънайи. 4РАББИЙИ Шамуилиз дих гъапӀу. Дугъу «гьай» гъапи:

– Узу гьамушвахь хьаза! – 5ва Илийихьна гьяракат гъапӀу.

– Уву узуз дих гъапӀнийва – узу гъафунза, – гъапи дугъу.

– Ваъ, дих гъапӀундайза, – жаваб туву дугъаз Илийи. – Кьяляхъ гъарах, дахъ.

Шамуил кьяляхъ гъушу ва хъана дахъу.

6РАББИЙИ хъана Шамуилиз дих гъапӀу. Думу гъудужву, Илийихьна гъафи, ва дугъу гъапи:

– Уву узуз дих гъапӀнийва – узу гъафунза.

– Ваъ, узу дих гъапӀундайза, йиз бай, – жаваб туву дугъаз Илийи. – Кьяляхъ гъарах, дахъ.

7Думуган Шамуилиз РАББИ гьеле аьгъдайи – думугандиз РАББИЙИН гаф дугъаз ачмиш гъабхьундайи. 8Шубубпи ражари РАББИЙИ Шамуилиз дих гъапӀу. Думу гъудужву, Илийихьна гъафи:

– Уву узуз дих гъапӀнийва – узу гъафунза.

Думуган Илий жигьилихьна РАББИ илтӀикӀурайивалин гъавриъ ахъу, 9ва дугъу Шамуилиз гъапи:

– Гъарах, дахъ, хъа увуз дих гъапӀиган, жаваб тув: «Йип, РАББИ! Яв лукӀ увухъ хъпехъура».

Шамуил кьяляхъ хътарку ва цӀийикӀултӀан чан йишвʼин дахъу. 10РАББИ учӀву ва, дийигъну, цӀийикӀултӀан, мугагьназси, дих гъапӀу:

– Шамуил! Шамуил!

– Йип, Яв лукӀ увухъ хъпехъура, – жаваб туву Шамуили.

11– Узу Израилиъ гьациб апӀбанди вуза, – гъапи РАББИЙИ, – дидкан гъеебхьу гьарсарин юкӀв тӀубкӀиди[+]. 12Думу йигъан Узу эвелиан аьхиризкьан вари тамам апӀидиза – вари, Узу Илийиз дугъан тухумдикан гъапиб. 13Узу дугъаз, дугъан тухумдиз гьаргандиз вуди жаза тувруваликан, гъапнийза, гьаз гъапиш Илийик тахсир ка: дугъаз чан баяри Заанур беябур апӀурайивал аьгъяйи, амма дугъу дурар дерккундар. 14Гьаддиз Илийин тухумдихьан чпин гунгьар гъурбнар апӀувалиинди ва садакьйириинди ктӀуршвуз затра хьидар. Дици вуйивалин Узу ху гъапӀунза.

15Шамуил гвачӀниндиз дахъну гъузу, дугъу РАББИЙИН Хулан раккнар арццу. Дугъаз чаз гъябкъюб Илийиз ктибтуз гучӀурайи. 16Хъа Илийи дугъаз чахьна дих гъапӀу:

– Шамуил, йиз бай.

– Узу гьамушвахь хьаза, – жаваб туву дугъу.

17– Фу гъапунвуз Дугъу? Узхьан фукӀа жин мапӀан. Дугъу увукна гъапи саб гафкьан уву узхьан жин гъапӀиш, гъит Заанурин хъял увʼин алабхъри![+]

18Шамуили, фукӀа жин дарапӀди, дугъаз вари ктибту.

– Думу РАББИ ву, ва Дугъу, Чаз фици ккундуш, гьаци апӀуру вари! – гъапи Илийи[+].

19Шамуил аьхю гъахьи, ва РАББИ дугъахъди хъайи: Шамуили гъапиб вари улубкьурайи,[+] 20ва Дандихъан Беэр-Шевайихъна[†][*] вари Израилиз Шамуил РАББИЙИН гьякьикьи пайгъамбар вуйивал аьгъяйи. 21Шилойиъ РАББИ Шамуилиз РАББИЙИН гафнаъди ачмиш гъахьихъантина, Думу душваъ ачмиш хьувал давам гъабхьнийи.

### 4

1Ва Шамуилин гаф вари Израилихьна вуйиб гъабхьну.


Душмнари Раббийихъди Йикьрарин сундух тадабгъуру

Израилар филистимарихъди дявдиз гъягъюру, Эвен-Эзерин багагь чадрар йивуру, хъа филистимар Афекдиъ дийигънайи. 2Филистимдин кьушум израилин кьушмиз къаршуди дийибгъу, дяви ккебгъу. Дявдиъ юкьуд агъзур касдихъ мягьрум духьну, израилар филистимариз магълуб гъахьи. 3Кьушум бинайиина кьяляхъ гъафиган, Израилин аьхюдар гъапи:

– Филистимари ухьу дагъитмиш апӀуз РАББИЙИ гьаз гъитну? РАББИ ухьухъди хьпан, Дугъу душмнарихьан ухьу уьрхбан бадали, гъачай Шилойиан РАББИЙИХЪДИ Йикьрарин[†] сундух хухьа.

4Шилойиз Йикьрарин сундух хуз адмийир гьау. Думу Йикьрар РАББИЙИХЪДИ – малайикар-херувимарин[*] зиихъ деънайи Заварин Кьувватарин Аьхюрихъди[†] йибтӀнайи. Заанурихъди Йикьрарин сундхихъ хъайидар Илийин баяр Хофни ва Пинехас вуйи.

5РАББИЙИХЪДИ Йикьрарин сундух бинайиина гъабхиган, израилари гьациб гьарай гъапӀнийики, жил гукӀни гъабхьнийи. 6Гьаму гьарай ебхьури, филистимарик гъалабулугъ кабхънийи: «Жугьдарин бинайиъ гьаму ягъал гьарйир гьапӀрудар ву?» Дурариз бинайиина РАББИЙИН сундух хуваликан аьгъю гъабхьнийи. 7ГучӀ гъабхьи филистимариз.

– Дурарин бинайиина Заанур гъафну, – кӀурайи дурари. – Язухъ ву ихь! Мугагьназ дициб шулдайи! 8Язухъ ву ихь! Шли уьрхиди ухьу думу кьудратлу Заанурихьан?! Дугъу буш чюлиъ египетлуйириз, дурариина жюрбежюр балйир гьаъну, гъивнийи аьхир! 9Учву мугагьназ ихь лукӀар гъахьи жугьдарин лукӀар дархьбан бадали, кьувватар уч апӀинай, кьягьялар йихьай, филистимар! Кьягьялар йихьай, дявдиз удучӀвай!

10Филистимар дявдиъ архьнийи, израилар дагъитмиш гъапӀнийи, ва дурар хулариз гьергнийи. Израиларин магълубвал зулумнануб гъабхьнийи: дурарин терефнаан сумчӀур агъзур пияда эскер гъакӀнийи. 11Душмнари Заанурин сундух тадабгънийи, хъа Илийин баяр Хофни ва Пинехас йивну гъакӀнийи[+].


Илийин аьжал

12Вениаминдин наслиан вуйи сар кас дявдин майдандилан гьергнийи ва гьадму йигъан Шилойиз хъуркьнийи. Дугъан палтар дерднаъ айивалин лишан вуди дячӀяргънайи, хъа кӀулʼин кьасустӀан бишируг алабхьнайи. 13Думу гъюруган, Илий, цӀийи хабрариз ккилигури, кьял хъабхъру аьхю кусрийиин рякъюхъ деънади шулу; дугъак Заанурин сундхин гьякьнаан гъалабулугъ кайи. Шагьриз гъафибси, думу касди гъабхьибдикан ктибтуру. Вари шагьур ишлихъди абцӀу. 14Илийиз ишал гъеебхьу ва дугъак гъалаб кабхъу:

– Фу сес ву?

Ва думуган Илийихьна, дугъаз варибдикан ктибтуз, гьадму кас жаргъури гъафи. 15(Думу вахтна Илийин урчӀвцӀурна миржид йис вуйи, дугъан улар кутӀуршвнайи: думу кур духьнайи.)[+] 16Думу касди гъапи:

– Му узу вуза. Узу – гъи дявдин майдандилан жаргъури гъафир! Узхьан къутармиш хьуз[*] гъабхьунзухьан.

– Душваъ фу гъабхьну, йиз бай? – гьерху Илийи.

17– Филистимари израилар гьергуз мажбур гъапӀну, – жаваб туву чархачийи[†][*], – душваъ гизаф адмийир гъийихну. Яв баяр Хофни ва Пинехас йивну гъакӀну, хъа Заанурин сундух тадабгъну.

18Дугъу Заанурин сундхикан гьеле пуз хъюгъюбси, Илий кьял хъабхъру аьхю кусрийилан маш зисди ахъу, дугъан гардан гъюбгъю, ва думу гьамушвахь, урнарихь, гъакӀи; думу гизаф кьабир ва аьхю жандкинур вуйи. Илий ягъчӀвур йисан Израилин регьбер гъахьну.

19Хъа дугъан швушвак, Пинехасдин хпирик, бицӀир киршнади гъахьну, ва дугъу багарихьди бицӀир духну ккундийи. Заанурин сундух тадабгъуваликан, хъа сижар аба ва чан жилир дукӀнайиваликан гъеебхьиган, дугъак уьрар кучӀву, дурар гизаф гъагъидар вуйи. Дугъу, кьамкьариин дусну, бицӀир гъахи. 20Думу кечмиш шулайиган, дугълан илтӀикӀнайи дишагьлийири кӀурайи:

– ГучӀ мапӀан! Уву бай гъахунва.

Хъа дугъу дурариз жаваб ясана фикир тувундайи[+]. 21Бализ дугъу Ихавод (ад имдар) ччвур туву, «Израилин ад гъубшну!» кӀури. (Дугъан фикриъ Заанурин сундух тадабгъувал, хъа гьацира сижар абайинна жилирин кьисмат айи.) 22Гьамци гъапну дугъу:

– Израилин ад гъубшну: Заанурин сундух тадабгъна!

### 5


Заанурин сундух – филистимарихь

1Заанурин[†] сундух тадабгъган, филистимари думу Эвен-Эзериан Ашдоддиз гъабхнийи. 2Душваъ дурари думу Дагон кӀуру чпин бутдин[*] хулаъ Дагон кӀуру бутдин багахь дивнийи. 3Хъайигъан гвачӀнинган Ашдоддин агьалйириз Дагон кӀуру бут[†] РАББИЙИН сундхин улихь жилиин маш исизди дабхънади рябкъюру. Дурари думу за гъапӀну ва мугагьназ али йишвʼин дивну. 4Хъайигъан гвачӀнинган Дагон кӀуру бут РАББИЙИН сундхин улихь жилиин маш исизди дабхънади гъабхьну, хъа Дагондин кӀул алдабтӀну, ва тӀубарихъан хилар хъадатӀну, гурзлиин дахьнади гъахьну; Дагондин жандактӀан имдайи. 5Гьаддиз гъира[*] Дагондин гъуллугъчйири ва Дагондин хулаъ учӀврудари вариди Ашдоддиъ айи Дагондин хулан гурзлиин ликар дивурдар.

6РАББИЙИ Ашдоддин агьалйириин Чан гъагъи хил иливну; пис гучӀ кабхъну дурарик. Шагьрин ва дидин гъирагъарин агьалйирик Дугъу кесмейинсдар аьмгълар каъну. 7Шулайиб дябкъну, Ашдоддин агьалйири къарар адабгъуру:

– Израилин Заанурин сундух ухьухь гъубзну ккундар! Ухьуз, ихь гирами бут Дагондиз гъиву Дугъан хил гъагъиб ву!

8Дурари чпихьна вари филистим гьюкумдрариз дих апӀуру, ва дурар гьюкумдрарихьна илтӀикӀуру:

– Учу Израилин Заанурин сундхикан гьапӀча?

Дурари жаваб тувну:

– Израилин Заанурин сундух Гъат кӀуру шагьриз хъадапӀри.

Ва дурари Израилин Заанурин сундух дина гъубху. 9Думу дина гъабхиган, РАББИЙИ шагьриин Чан хил иливу, ва инсанарик зурба гучӀ кабхъу. РАББИЙИ, бицӀирихъан аьхюрихъна, вари инсанарик уьзур киву: дурар вари кесмейинсдар аьмгъларин аьзиятнакк ккахъу. 10Думуган Заанурин сундух Экрондиз хътапӀу. Думу дина хъубкьубси, Экрондин агьалйир дишлади ишуз хъюгъю:

– Учу, ич вари халкь тӀанкь апӀуз мина Израилин Заанурин сундух гъабхну!

11Дурари вари филистим гьюкумдрариз дих гъапӀу ва гъапи:

– Израилин Заанурин сундух мушвʼан хъадапӀай! Гъит думу чан йишвахьна кьяляхъ гъарабхри, дархьиш диди учу, ич вари халкь тӀанкь апӀиди.

Вари шагьриъ аьжлихьансиб гучӀ абхънийи, гьаз гъапиш дидʼин Заанурин гъагъи хил иливнайи. 12Сасдар агьалйир йикӀурайи, тмундар кесмейинсдар аьмгъларин аьзиятнакк ккайи ва, завкан чпи уьрхюб ккун апӀури, гьарйир апӀуйи.

### 6


Раббийин сундух кьяляхъ гъюру

1Филистимарин уьлкейиъ РАББИЙИН[†] сундух ургуб вазли гъубзну, 2ва филистимар чпин бутариз гъуллугъ апӀурайидарихьна ва сюгьюрчйирихьна илтӀикӀуру:

– Учу РАББИЙИН сундхикан гьапӀну ккунду? Думу фици кьяляхъ хътапӀуруш, учуз улупай.

3– Эгер учвуз Израилин Заанурин сундух кьяляхъ хътапӀуз ккундуш, – жаваб туву дурари, – думу пешкешар хътарди медеебтанай. Дидиз хил алдабгъувализ лайикь хьпан пешкеш чарасуз аьбкъинай. Думуган учву сагъ хьидичва ва, учвуз Дугъан хли гьаз жаза тувраш, гъавриъ ахъдичва.

4– Дидиз хил алдабгъувализ лайикь хьпан пешкешди фу хучахъа? – гьерху дурари.

– Хьур гьюкумдар айичв – гъизиликан вуйи хьуб аьмгъял ва гъизиликан вуйи хьуб кьюл акъинай, ичв вари хьуб шагьриина саб зулумат гъафну аьхир. 5Гъизиликан гьацдар аьмгълар ва ичв уьлке ичӀи апӀурайи кьюлар кадаай, гьаддиинди Израилин Заанур адлу апӀинай. Мумкин ву, Дугъу учвлан, ичв бутарилан ва ичв жилилан Чан хил алдабгъур. 6Египетлуйирси ва фяряуьнси ижмиди дийигъувал ичв гьаз вуйичв? Гьаци вушра Думу дурариин гъалиб гъахьну, ва дурариз израилар деертуб алабхъну, ва израилар гъушну! 7Гьаци вуйиган, цӀийи аьраба кадапӀай, гьамусдиз юрккгъикк ккидритӀу ккитру кьюб хюни аьрабайикк ккитӀай, хъа дурарин кӀарар аьхъиз гъайихай. 8РАББИЙИН сундух гъадабгъай, думу аьрабайиъ ивай, хъа дидиз учву хру хил алдабгъувализ лайикь хьпан пешкешарди хру гъизилин шейʼар сундхин багахь ишкӀиъ ивай. Хъасин сундух деебтай, гъит гъарабхри. 9Дидихъ ул хъипай: эгер думу Бет-Шемеш[*] шагьриз рякъюъди, чан уьлкейиз, гъубшиш, гьаци кӀуруб вуки, ухьʼинна бедбахтвал гъабхир РАББИ ву. Эгер дици дархьиш, ухьуз аьгъю хьибдихьузки, ухьуз жаза тувур Думу дар, хъа думу гьаци алабхъувал гъабхьну.

10Дурари гьаци гъапӀнура ву: ккитру кьюб хюни гъидисну, аьрабайикк ккитӀну, хъа кӀарар аьхъиъ гъитну. 11Аьрабайиъ РАББИЙИН сундух ва гъизиликан гъапӀу кьюларна аьмгълар айи ишикӀ иву. 12Хюнйир дюзди Бет-Шемешдин терефназди рякъюъ учӀву. Дурар, я арччлахъинди, я гагвлахъинди илтӀитӀикӀди, рякъюъди гъягъюрайи ва ягъалди рагурайи. Хъа филистим гьюкумдрар дурарихъди тап Бет-Шемешайихънакьан гъюру.

13Бет-Шемешдиъ думуган игнар ургру вахт вуйи – дерейиъ дяхнин бегьер уч апӀурайи. Дикъатниинди гъилигиган, игнар ургурайидариз сундух гъябкънийи, ва дурар шад гъахьнийи. 14Аьраба Бет-Шемешдиан вуйи Гьисайин хутӀлиина гъафнийи ва душвʼин аьхю гъвандихъ дийибгънийи. Аьраба ургуз гакӀвлариз гъюбгънийи ва аьрабайин гакӀвларин цӀиин хюнйир РАББИЙИЗ вариургбан гъурбан гъапӀнийи. 15Дидиз улихьна левитари[†][*] РАББИЙИН сундух ва дидин багахь хьайи гъизилин шейʼар айи ишикӀ аьрабайиан адагънийи ва дурар аьхю гъвандиин дивнийи. Бет-Шемешдин агьалйири думу йигъан РАББИЙИЗ вариургбан гъурбнар ва жара гъурбнар гъапӀнийи. 16Думу ляхин дябкъну, филистим хьур гьюкумдар гьадму йигъан Экрондиз кьяляхъ хътаркнийи.

17Магьа филистимари РАББИЙИЗ хил алдабгъуз лайикь хьпан пешкешди гъахи гъизиликан гъапӀу аьмгъларин сиягь: саб – Ашдоддихъан, саб – Газайихъан, саб – Ашкелондихъан, саб – Гъатдихъан ва саб – Экрондихъан. 18Гъизиликан гъапӀу кьюлар гьадмукьан вуйики, хьур филистим гьюкумдрин мюгькам дапӀнайи шагьрар, чпин багагь хьайи бицӀи гъуларра кади, фукьан вуш. РАББИЙИН сундух диву ва гъабхьибдин шагьид вуйи аьхю гъван Бет-Шемешдин Гьисайин хутӀлиин гъира[*] рябкъюз шулу.

19Хъа РАББИЙИ Чан сундхин айитӀинди лигбан Бет-Шемешдин агьалйириз жаза тувну ва ургуцӀур кас гъакӀну. Агьалйирик хажалат кабхъну, гьаз гъапиш хайлиндариз РАББИЙИ гъивну.

20– Шлихьан РАББИЙИН, гьаму Гирами Заанурин, улихь дурум тувуз шул? – кӀуйи дурари. – Ухьхьан Думу шлихьна-вуш жарарихьна гъушнийиш!

21Дурари Кирьят-Еаримдиз «Филистимари РАББИЙИН сундух кьяляхъ гъапӀну. Гъачай ва думу учвухьна гъайибхай» гафар хьади чархачйир гьау.

### 7

1Кирьят-Еаримдин агьалйир гъафи, дурари РАББИЙИН[†] сундух гъадабгъу ва тепейиин али Авинадавдин хулаз гъубху, хъа дугъан бай Элеазар, РАББИЙИН сундхиз лигбан бадали, марцц гъапӀу[+].


Шамуил – Израилин регьбер

2Кирьят-Еаримдиъ сундух дивхъанмина гизаф вахт гъубшнийи – къад йис. Вари израилар ишури РАББИЙИХЬНА илтӀикӀнийи. 3Шамуили дурариз гъапи:

– Эгер учву РАББИЙИХЬНА кӀваантӀан кьяляхъ хътаркнуш, жарадарин бутар ва Астарта[†][*] кӀуру бут[†] ярхла апӀинай, юкӀв РАББИЙИХЬНА илтӀибкӀай ва Дугъаз сариз гъуллугъ апӀинай. Думуган Дугъу филистимарихьан учву уьрхиди[+].

4Израилари чпин бутар ярхла гъапӀнийи; бутарин ччвурар Баал[†][*] ва Астарта вуйи. Ва дурар анжагъ сар РАББИЙИЗ гъуллугъ апӀуз хъюгъю.

5Шамуили гъапи:

– Гъит вари израилар Мицпайиъ уч ишри – узу учвхъанди РАББИЙИЗ ккарагидиза.

6Дурар Мицпайиъ уч гъахьи, шид уч гъапӀу ва думу РАББИЙИН улихь удубзу. Думу йигъан душваъ дурари ушв гъибиснийи ва кӀуйи:

– Учу РАББИЙИЗ къаршу гунгьар гъапӀунча.

Мицпайиъ Шамуили учв израиларин регьберси гъухну[+].

7Филистимариз израилар Мицпайиъ уч хьуваликан аьгъю гъабхьиган, дурарин гьюкумдрар Израилиз къаршу дявдиз удучӀву. Дидкан гъеебхьган, израилариз филистимарихьан гучӀ гъабхьи. 8Дурари Шамуилиз гъапи:

– Учу магатӀархьан! Зат ккебебехъди, РАББИЙИЗ, ихь Заануриз, Дугъу ухьу филистимарихьан уьрхбан бадали, ккараг.

9Шамуили никкдихъ хъайи ччил гъадабгъу ва думу РАББИЙИЗ вариубгбан гъурбан[†] гъапӀу. Шамуил, Израилиз кюмек ккун апӀури, РАББИЙИЗ гьарайниинди ккарагу, ва РАББИЙИ дугъаз жаваб туву.

10Гьеле Шамуили вариубгбан гъурбан апӀури, хъа филистимар, Израилиин алархьуз ккунди, багахь шули имиди, РАББИЙИ филистимарин кӀулʼин аьхю хъухърумар гъапӀу – думу йигъан Дугъу филистимарик гъалабулугъ кипу, ва дурар израилари дагъитмиш гъапӀу[+]. 11Израилин кьушум Мицпайиан удубчӀву ва Бет-Карихъна ва дидлантинара филистимарихъ, рякъюъ дурар йивну йикӀури, хъчӀабкку.

12Шамуили гъван гъадабгъу ва думу Мицпайинна Шендин арайиъ диву, ва, «Гьамушвахъна ухьухъди РАББИЙИН кюмек хъайи!» дупну, думу гъвандиз Эвен-Эзер (кюмек апӀбан гъван) ччвур туву[+]. 13Филистимар сикин гъапӀнийи, ва сарун дурар израиларин ругариина алжагъундайи; Шамуил чӀивиди имидикьан гагьди, филистимар РАББИЙИ Чан хлихъди дерккнийи. 14Мугагьназ филистимари гъидису шагьрар, Экрондихъан Гъатдихъна, Израили кьяляхъ гъидису. Гьадму шагьрарин багарихь хьайи жиларра израилари филистимарихьан кьяляхъ гъидиснийи. Амореярихъди Израилин ислягьвал айи.

15Чан аьжал хьайизкьан Шамуил Израилин регьбер вуди гъахьну. 16Гьарисан думу рякъюъ учӀвуйи ва нубатнахъди Бет-Эл, Гилгал ва Мицпа шагьрарилан илдицуйи. Израилин регьбриси, дугъу гьадму вари шагьрариин гьюкумдарвал апӀурайи. 17Амма гьарган думу Рамайиз кьяляхъ хътаркуйи; душваъ дугъан хулар айи, душвʼан дугъу Израилиин гьюкумдарвал апӀуйи, душваъ дугъу РАББИЙИЗ гъурбан апӀрушв тикмиш гъапӀнийи.

### 8


Израилари паччагь ккун апӀуру

1Шамуили, учв кьаби гъахьиган, чан баяр Израилиин регьбрарди дерккнийи. 2Аьхюну бализ Яил кӀуйи, хъа кьюрпирин ччвур Авия вуйи; дурари Беэр-Шевайиъ гьюкумдарвал апӀурайи. 3Амма баяри чпин адашди апӀрубси апӀурдайи; дурар тямягькрар вуйи, дурари дашбашар дисуйи ва гьякь диван апӀувал чӀур апӀуйи.

4Вари Израилин аьхюдар уч гъахьнийи, Рамайиз Шамуилихьна гъафнийи, 5ва дурари гъапнийи:

– Лиг, уву кьаби духьнава, хъа яв баяри уву апӀрубси апӀурадар. ДицитӀан, учʼин гьюкумдарвал апӀуз, вари жара халкьарин ккебгънайиганси, учуз паччагь деркк.

6– Учʼин гьюкумдарвал апӀуз учуз паччагь ча, – кӀуру гьаму гафар Шамуилиз кьабул гъахьундайи, ва думу РАББИЙИЗ ккарагуз хъюгънийи. 7РАББИЙИ Шамуилиз гъапи:

– Халкьдин тӀалабназ мютӀюгъ йихь, дурари увкан ккун апӀурайиб вари апӀин. Дурари уву ярхла апӀурадар гьа, хъа Узу ярхла апӀура – Узу чпин паччагь вуди ккундар. 8Узу дурар Египетдиан адаъхъанмина гьамусдизкьан дурари гьаци апӀури гъахьну ва апӀура – дурари Узу ярхла апӀуйи ва жарадарин бутариз гъуллугъ апӀуйи. Увухъдира дурари гьаци апӀура. 9Дурарин тӀалабназ мютӀюгъ йихь, амма дурар улихьмиди хабардар апӀин ва, дурариин паччагьди гъахьиган, паччагьди дурариин фици гьюкумдарвал апӀидиш, чарасузди гъаврикк ккаъ.

10Чакан паччагь тӀалаб апӀурайи халкьдиз Шамуили чаз РАББИЙИ гъапиб вари ктибту. 11Дугъу гъапи:

– Учвʼин паччагь гъахьиган, паччагьди гьамци гьюкумдарвал апӀиди: дугъу ичв баяр тадагъиди, саспидар фургънарин кьушмиъ ва атлуйирин кьушмиъ гъуллугъ апӀуз гьаъди, тмундарикан чан фургънихъ хъайи атлуйир апӀиди[+]. 12Дугъу дурар агъзур-агъзуриз ва хьцӀур-хьцӀуриз пай дапӀнайи, эскрарин кьушмин буйругъчйирди дерккди. Ичв баяри дугъан хутӀлар хъаъди ва дугъан бегьер уч апӀиди, дугъаз яракь ва дявдин аьрабйириз вуйи алатар апӀиди. 13Чаз ицци ниар хъайи ччимар, хурагар гьязур апӀуз ва уьл убжуз дугъу ичв шубар тадагъиди. 14Ичв ужударсдар хутӀлар, тӀумтӀин багълар ва зейтундин багъар дугъу тадагъиди ва чан везирариз тувди[+]. 15Тахилин ва тӀумтӀарин бегьерин йицӀубпи пай дугъу учвхьан тадабгъиди ва чан гъуллугъчйиризна везирариз тувди. 16Ичв ужударсдар лукӀар ва лукӀ-дишагьлийир, варитӀан гужлидар ва жигьил, ва ичв дажйир дугъу паччагьдин ляхнариина тадагъиди. 17Дугъу йицӀуб пайнак саб пай ичв цӀигьар ва марччар тадагъиди. Учву дугъан лукӀар хьидичва. 18Учву игьар ва учву учвуз ктагъу паччагьдилан аьрзар апӀидичва, амма думуган сарун РАББИ учвухъ хъпехъидар[+].

19Амма халкь Шамуилин гафарихъ хъпехъундайи.

– Ваъ, – гъапнийи дурари, – гъит учʼин паччагь ишри, 20учура жара халкьарси хьпан бадали: паччагьди учʼин гьюкумдарвал апӀуз, дявйириъ ич кӀулиъ хьуз ва учу женгназ гъахуз.

21Шамуил хъпехъу дурарихъ, ва дугъу РАББИЙИЗ дурарин гафар ктиту. 22РАББИЙИ Шамуилиз амур гъапӀу:

– Дурариз мютӀюгъ йихь ва дурариин паччагь деркк.

Хъасин Шамуили израилариз гъапну:

– Гьарсар ичв шагьрариз гьарахай.

### 9


Саулиз Шамуил алахъуру

1Вениаминдин наслиан сар кас гъахьну, дугъаз Киш кӀуйи. Думу Авиэлин бай вуйи, хъа Авиэл Церорин, Церор Бехоратдин, Бехорат Афиахдин баяр вуйи. Думу касдиз аьхю гьюрмат айи[+]. 2Хъа дугъахъ Саул[†] кӀуру бай хъайи; жигьил ва тӀарам буй айи думу вари израилартӀан заан вуйи, дурарикан фунуртӀанра саб кӀулʼинди зина вуйи.

3Саб ражари Кишдин, Саулин адашдин, дажйир гъудургну, ва дугъу Саулиз, чан бализ, гъапнийи:

– Гъаравашарикан сар гъадагъ ва гъарах, дажйир аг.

4Думу Ефраимдин дагъларилан ва Шалиша жилилан илдицу, амма дугъаз дурар гъидихъдар; Шаалим жилилан илдицу, амма душваъра дурар адайи; Вениаминдин жилилан илдицу, амма душваъра дурариз фукӀа гъибихъдар[+].

5Дурар Цуфдин жилиина гъафи, ва Саули чахъди хъайи гъаравашдиз гъапи:

– Гъач кьяляхъ хътаркурхьа, дарш адашдик дажйирин ваъ, хъа ихь гьякьнаан гъалабулугъ кабхъди.

6Дугъу жаваб туву:

– Дийигъ, гьаму шагьриъ пайгъамбар а, гизаф гьюрмат айир; дугъу улигьмиди гъапиб вари кӀулиз удубчӀвуру. Гъач, шагьриъ учӀвхьа. Мумкин ву, ухьу наанди душну ккундуш, дугъу кӀур[+].

7Саули чан гъаравашдиз гъапи:

– Гъягъюз шул, хъа дугъахьна ухьу фу хьади гъягъиди? Ухьухь хьайи уьл ккудубкӀнихь, пайгъамбрихьна ичӀи хиларди гъягъидинхъа? Ухьухь фу хьа?

8Гъаравашди Саулиз гъапи:

– Магьа узухь арснан шекелин юкьуб пайнакан саб пай[*] хьазухь. Думу пайгъамбриз тувдиза, хъа дугъу ухьуз, наанди душну ккундуш, пиди.

9(Улихьди израилари, Заанурикан ккун апӀуз гъягъюз гьязур шлуган, кӀуйи: «Гъачай гъюзимбуб рябкъру касдихьна гъягъюрхьа». Гьамус пайгъамбрар кӀурудариз улихьна гъюзимбуб рябкъру ксар кӀуйи.)

10Думуган Саули гъаравашдиз гъапи:

– Ужуйи, уву кӀуруганси апӀурхьа. Гъягъюрхьа.

Ва дурар пайгъамбар яшамиш шулайи шагьриз гъушу.

11Магьа дурар машнаканзина шагьриз за шулу, хъа дурариз гъапагъапди шид хуз гъягъюрайи шубар алахъуру.

– Мушваъ гъюзимбуб рябкъру кас айин? – гьерхру дурарихьан Саули ва дугъан гъаравашди.

12– Ав, думу гьамушваъ а. Дюзди гъарахай. Анжагъ гьялак йихьай! Думу гъи шагьриз гъафну, гъи ибадат апӀрушваъ халкьди Заануриз гъурбан апӀуру[+]. 13Шагьриъ учӀвубси, учвуз думу дишлади дихъидичвуз! Тядиди, думу ибадат апӀрушваъ шлу демдиз гъягъяйиз, думу хътарди, халкь ипӀуз хъюбгъидар, гъурбан гъапӀу йикк ипӀуз дугъу РАББИЙИХЬАН ипӀуз хъюгъюз ихтияр гъадабгъну ккунду аьхир, анжагъ гьаддин кьяляхътӀан хяларихьан ипӀуз шулдар. Кьан дарапӀди гъарахай, учвуз думу дишлади дихъидичвуз.

14Саули гъаравашдихъди рякъ давам гъапӀу. Дурар шагьриъ учӀвруган, дурариз гъапагъапди гъюрайи Шамуил алахъу – думу ибадат апӀрушваз гъягъюрайи.

15Хъа Саулихъди му гюрюшдиз сад йигъ улихьна РАББИЙИ Шамуилиз улигьмиди дупнайи:

16– Закур гьаму вахтна узу увухьна Вениаминдин ругарилан вуйи адми гьаъдиза, хъа уву дугъкан Израилин, Йиз халкьдин, зиин гьюкумдар хьуз лишан вуди, зейтундин ччим кадат[*]. Дугъу Йиз халкь филистимарихьан уьбхиди. Узу Йиз халкьдихьинди гъилигунза: Узухьна дидин аьрзар хъуркьну.

17Шамуилиз Саул гъяркъиган, РАББИЙИ дугъаз гъапну:

– Магьа думу, Узу увуз чакан гъапир. Дугъу Йиз халкьдиин гьюкумдарвал апӀиди.

18Саул Шамуилихьна, думу урнарихъ хъайиган, багахь шулу, ва дугъу гьерхру:

– Йип узуз, гъюзимбуб рябкъру касдин хулар наанди хьа?

19Шамуили Саулиз жаваб туву:

– Узу вуза гъюзимбуб рябкъру кас. Гъачай узухъди ибадат апӀрушваз, гъи учву узухъди сатӀиди уьл ипӀидичва, хъа гвачӀнинган узу уву деетидиза. Увук гъалабулугъ кипнайибдиз варибдиз жаваб тувдиза. 20Хъа шубуд йигъ улихьна гъудургу яв дажйирикан фикир мапӀан: дурар гъидихъну. Гьамус Израилин вари девлетар шлиндар ву? Яв ва яв тухумдин!

21Саули гъапи:

– Узу Израилиъ варитӀан бицӀи тухмарикан вуйи Вениаминдин наслиан вуза аьхир, ва йиз мирас Вениаминдин тухумдиъ аьхиримжиб ву! Уву фтикан улхурава?!

22Шамуили Саул ва дугъан гъараваш сумчӀурихьна хялар уч духьнайи аьхю хулаз хъади гъафи, дурар суфрайин кӀулихъ диту, 23ва думу кьасабрихьна илтӀикӀу:

– Узу увухьна уьбхюб ккун дапӀну туву гьадму йиккун парчи аьбкъин.

24Кьасабри агъ ва чарвайин рижв гъахи ва Саулин улихь жаради диву. Шамуили гъапи:

– Гьадабгънайиб гьаму вуйи. Гъадабгъ ва ипӀин, гьаз гъапиш узу хялариз теклиф дапӀназа гъапиган, гьамциб дюшюшдиз думу увуз дюбхнайи.

Гьамци думу йигъан Саули Шамуилихъди сатӀиди уьл гъипӀу.

25Дурар ибадат апӀрушвʼан шагьриз кьяляхъ гъафи, ва Шамуили Саулихъди гъваин гафар-чӀалар гъапӀнийи.

26Ахсрар ккивган, Шамуили гъваин али Саулиз чӀигъ гъапӀу:

– Гьязур йихь, узу уву рякъюъ аурза!

Саул рякъюъ учӀвуз гьязур гъахьи, Шамуилна думу раккнарихъна удучӀву.


Шамуили Сауликан паччагьвализ ччим ктатуру

27Шагьрин гъирагъдихъ Шамуили Саулиз гъапи:

– Гъаравашдиз рякъ давам апӀуз амур апӀин, хъа уву дийигъ; узу увукна Заанурихьан вуйи гаф пидиза.

Ва гъараваш улихьди гъушу.

### 10

1Хъасин Шамуили зейтундин ччим айи гъаб гъадабгъу, дугъан кӀулʼин улубзу, дугъаз мак гъапӀу ва гъапи:

– РАББИЙИ увкан Чан девлетниин – Чан халкьдиин гьюкумдар хьуз ччим ктатну! Уву РАББИЙИН[†] халкьдин зиин гьюкумдарвал апӀидива ва думу юкьуб тереф илтӀикӀнайи душмнарихьан уьбхидива. Магьа РАББИЙИ уву Чан халкьдин гьюкумдарди ктагъбан лишан[+]. 2Гьамус, узхьан гъушган, Вениаминдин юрднаъ, Целцахдиъ, Рахилин накьвдихъ увуз кьюр кас алахъидивуз, ва дурари увуз пиди: уву агурайи дажйир гъидихъну, яв адашдиз дажйирикан кӀваиндира имдар, хъа гьамус дугъак ичв гъалабулугъ кабхъна, ва гьерхру: «Йиз бализ фу гъабхьну?»[+]

3Душвхьантина рякъ давам апӀидива ва Тавориъ айи мяхъюн гьарихьна гъидива. Душваъ увуз шубур кас алахъидивуз. Дурар Бет-Элиз Заануриз ибадат апӀуз гъягъюради хьиди. Сари шубуб мудур, тмунури шубуб уьл, хъа шубурпири чяхир айи илж гъахуради хьибди. 4Дурари увуз салам тувди ва кьюб уьл теклиф апӀидивуз: дурар дис.

5Хъасин уву филистимарин десте дийибгънайи Заанурин Гива кӀуру шагьриз гъягъидива. Шагьриз багахь гъахьиган, ибадат апӀрушвʼан гъюрайи пайгъамбрарин мажлис алабхъидивуз: дурари чюнграрин, дафарин, швутӀрамарин сесериккди ялхъвнар апӀиди ва, чӀигьар апӀури, пайгъамбарвалин ицлиъ учӀвди. 6Ва РАББИЙИН Рюгь увʼин алабхъиди – увура пайгъамбарвалин ицлиъ учӀвуз хъюгъдива ва асуллагь жара инсан хьидива. 7Гьаму улупбан лишнар тамам хьпан кьяляхъ яв кьувватнаъ айиб вари апӀин: увухъди Заанур хьиди. 8Уву Гилгализ гъягъидива ва душваъ узутӀан ухди хьидива, хъасин, вариубгбан ва демдин гъурбнар[*] апӀбан бадали, узу увук ктикьидиза. Ургуд йигъан узуз ккилиг. Узу гъафиган, уву душвхъантина фу дапӀну ккундуш, гъаврикк ккаъдизаву.

9Шамуилихьан гъягъюз Саул[†] илтӀикӀубси, Заанури Саулин юкӀв жараси гъапӀу. Вари улупбан лишнар чан гьадму йигъан тамам гъахьи. 10Гива шагьриз багахь гъахьиган, Саулиз пайгъамбрарин мажлис алабхъу, ва Заанурин Рюгь дугъʼин алабхъу, ва дугъу пайгъамбрарихъди сатӀиди кярякъру гафар пуз хъюгъю. 11Думу аьгъю инсанариз, пайгъамбрарихъди сатӀиди думу пайгъамбарвалин ицлиъ фици учӀвнаш, гъябкънийи, ва дурари сари сарихьан гьерхрайи:

– Кишдин бализ фу дубхьна? Саулра пайгъамбар духьнайкӀан?

12Хъа гьадму йишваъ яшамиш шулайи адмийирикан сари дурарихъди рази дарувал улупу:

– Хъа имбударин абйир фужар ву?

Гьаци арайиз гъафну «Саулра пайгъамбраригъ гъяйин?» кӀуру мисал[+].

13Хъа Саул, пайгъамбарвал апӀувал дебккну, ибадат апӀрушваъ учӀву.

14Саулин эмди дугъхьан ва гъаравашдихьан гьерху:

– Учву наана гъушнийчва?

Дугъу жаваб туву:

– Дажйир агурайча, дидрихъган, Шамуилихьна гъушнийча.

15Эмди гьерху:

– Фу гъапнийкӀан учвуз Шамуили? Кидибт!

16Саули жаваб туву:

– Дугъу учуз, дажйир гъидихъну, гъапнийи.

Хъа Шамуили чаз паччагьваликан пувал дугъу гъапундайи.


Саул паччагьди мялум апӀуру

17Шамуили халкьдиз РАББИЙИХЬНА Мицпайиз дих гъапӀнийи 18ва израилариз гъапнийи:

– Гьамци кӀура РАББИЙИ, Израилин Заанури: «Египетдиан израилар Узу адаунза; египетлуйирихьан ва учвуз истисмар апӀури гъахьи жара паччагьлугъарихьан Узу гъюрхюнза учву». 19Хъа гьамус учву бедбахтваларихьан ва кӀваин алдру балйирихьан уьрхру ичв Заанур ярхла гъапӀунчва ва гъапунчва: «Ваъ, учʼин паччагь деркк». Гьан, РАББИЙИН улихь тухмариинди ва мирасариинди жергйириъди дийигъай.

20Шамуили Израилин вари наслариз чахьна гъюз амур гъапӀу, ва улупуб Вениаминдин насил гъабхьнийи. 21Дугъу Вениаминдин наслиз мирасариинди нубатнахъди чахьна гъюз амур гъапӀу, ва улупуб Матри мирас гъабхьнийи, хъа думу мирасдиъ Саулин, Кишдин балин, ччвур гъапнийи. Ва думу агуз хъюгънийи, амма агуз шуладайи. 22Думуган РАББИЙИХЬАН хъана гьерху:

– Мина хъана фужкӀа дуфну ккундийин?

РАББИЙИ жаваб туву:

– Гьатмагьа думу, аьрабайиъ жин духьна.

23Дугъахьна гъажаргънийи ва Саул халкьдихьна гъахнийи. ЖарадартӀан думу саб кӀулʼинди заан вуйиб варидиз гъябкънийи. 24Думуган Шамуили гъапи:

– Рякъюрачвуз, учвуз РАББИЙИ фуж ктагънуш? Дугъаз барабар вуйир халкьдин арайиъ адар.

Ва халкьди гьарай гъапӀу:

– Яшамиш ишри паччагь![+]

25Шамуили халкь, паччагьди фици гьюкумдарвал дапӀну ккундуш, гъаврикк ккау, думу китабдик гъибикӀу ва РАББИЙИН улихь диву, хъасин халкьдиз хулариз алдагъуз амур гъапӀу.

26Саулра Гивайиз чан хулаз гъушу, ва дугъахъди – чпин юкӀварик Заанур куркӀу варитӀан кӀубан эскрарра.

27– Гьамгъу ухьу уьрхидин? – кӀуру мердимазарарра гъахьнийи. Чпиз Саул рякънукьан даккнивал улупури, дурари дугъаз пешкешар хурдайи, хъа дугъу думу ляхин чаз дярябкъруб гьисаб апӀуйи.

### 11


Саули аммунар дагъитмиш апӀуру

1Аммундиан вуйи Нахаш дявдиз удучӀвнийи, ва дугъу Галааддин Явеш шагьур кьялаъ тӀапӀнийи. Явешдин вари агьалйири Нахашдиз гъапнийи:

– Учухъди мясляаьтнан йикьрар йитӀ, ва учу увуз табигъ хьидича[+].

2Хъа Аммундиан вуйи Нахашди дурариз гъапнийи:

– Узу учвухъди мясляаьтнан йикьрар саб шартӀниинди йитӀарза: гьарсарин арчул ул адабгъарза ва гьаци вари Израил аьйибнакк ккипарза.

3Явешдин аьхюдари дугъаз гъапнийи:

– Учуз ургуд йигъ вахт ча. Учу Израилин вари йишвариз вакилар гьаъдича ва, сарира учуз кюмек дарапӀиш, учу увуз мютӀюгъ хьидича.

4Вакилар Саул[†] яшамиш шулайи Гивайиз гъафиган, ва дурари дидкан халкьдиз ктибтиган, вари халкь ишуз хъюбгъю. 5Гьадму вахтна Саул йицарин кьяляхъди хутӀлиан гъюради гъахьну. Саули гьерху:

– Фу гъабхьну? Гьаз инсанар ишура?

Ва дугъаз Явешдин агьалйирин гафар ктитнийи.

6Думу гафар чаз гъеерхьиган, Саулиин Заанурин[†] Рюгь алабхънийи ва дугъак яманди хъял кубчӀвнийи[+]. 7Дугъу жут йицар гъадагънийи, парчйириз гьадатӀнийи ва, «Саулихъди ва Шамуилихъди сатӀиди дявдиз дурушиш, дугъан йицарикан гьамци хьибди» дупну, вакиларихъди думу парчйир Израилин вари йишвариз хътаънийи.

Ва вари халкьдиин РАББИЙИХЬАН гучӀ алабхънийи, гьаддиз вари, сарси, удучӀвнийи. 8Саули дурар Безекдиъ лигуз уч гъапӀнийи, ва Израилиан шубудварж агъзур кас ва Ягьудайиан сумчӀур агъзур кас жилар гъахьнийи[+].

9Думуган вакилариз гъапнийи:

– Галааддин Явешдин агьалйириз йипай, закур лисундиз дурар къурхуйиккан уьрхиди.

Кьяляхъ дуфну, вакилари Явешдин агьалйириз дидкан ктибтнийи, дурар гизаф шад гъахьнийи. 10Думуган Явешдин агьалйири аммунариз жаваб туву:

– Закур учу учвуз мютӀюгъ хьидича, ва учкан учвуз ккуниб апӀинай.

11ГвачӀнинган Саули кьушум шубуб дестейиз пай гъапӀу, ва дурари, душмни бина йивнайи йишваъ учӀвну, ахсрар ккивхъанмина лисузкьан аммунариз гъивнийи, сагъди гъуздар, са-сарди гьергри, къутармиш гъахьнийи.

12Думуган халкьди Шамуилиз гъапнийи:

– Саул паччагь хьуз ярамиш кайир дар шли гъапну? Ча учухьна думу адмийир, учу дурарин гьял апӀурча.

13Хъа Саул рази гъахьундар:

– Гъи саризра йикӀбан жаза тувидар, гьаз гъапиш гъи РАББИЙИ Израилиз къутармишʼвал пешкеш гъапӀну.

14Шамуили халкьдиз гъапи:

– Гъачай Гилгализ гъягъюрхьа ва Саул паччагьди ктагъувалин гьюрматназ серенжем гъабхурхьа[+].

15Думуган вари Гилгализ гъушу. Душваъ, Гилгалиъ, РАББИЙИН улихь Саул паччагь вуди мялум гъапӀу ва РАББИЙИЗ демдин гъурбнар гъахи. Саули ва вари израилари думу гьядиса аьхю шадвалиинди къайд гъапӀнийи.

### 12


Халкьдихьна Шамуилин аьхиримжи гаф

1Шамуили вари Израилиз гъапи:

– Магьа узу ичв хаиш тамам гъапӀунза ва учвʼин паччагь дитунза[+]. 2Гьамус паччагьди ичвʼин гьюкумдарвал апӀиди. Узу кьаби гъахьунза, йиз кӀул лизи гъабхьниз, хъа йиз баяр учвухъди гъузди. Узу жигьил вахтнахъанмина гьамусдиз ичвʼин гьюкумдарвал гъапӀунза. 3Магьа узу: РАББИЙИН[†] улихь ва Дугъу ччим кадатнайирин улихь узук тахсир кипай. Узу шлин йиц тадабгъну? Узу шлин дажи тадабгъну? Узу шлиз истисмар гъапӀну? Узу шлиз гиран ктапӀну? Ляхин дюз апӀуз узу шлихьан дашбаш гъадабгъну? Узу учвуз гъабхьи зарар ктипарза.

4Дурари жаваб туву:

– Ваъ, уву учуз истисмар гъапӀундарва, учуз гиран ктапӀундарва ва сарихьанра фукӀа гъадабгъундарва.

5Дугъу дурариз гъапи:

– Гъи РАББИ ва Дугъу ччим кадатнайир учвуз узук фукӀа дибрихъувалин учвуз шагьидар ву.

Дурари жаваб туву:

– Ав, шагьидар ву.

6Шамуили давам апӀурайи:

– Учвуз Муса ва Гьарун тяйин гъапӀур ва ичв абйир Египетдиан адаур гьадму РАББИ ву. 7Хъа гьамус гьязур йихьай: РАББИЙИН улихь узу учвук тахсрар кирчдиза ва учвузна ичв абйириз РАББИЙИ гъапӀу ужувлар кӀваин апӀидиза.

8Якьуб Египетдиз гъафиган, ичв абйир, кюмек ккун апӀури, РАББИЙИЗ ккарагнийи, ва РАББИЙИ дурариз Мусана Гьарун гьаънийи. Дурари ичв абйир Египетдиан адаънийи ва гьаму уьлкейиъ дитнийи[+].

9Хъа ичв абйири РАББИ, чпин Заанур, кӀваълан гьаънийи, ва Дугъу дурар чпихъди дявйир апӀури гъахьи хацор кьушмин аьхюр вуйи Сисерайин хлиз, филистимарин хлиз ва Муавдин паччагьдин хлиз тувнийи. 10Ичв абйир РАББИЙИЗ ккарагуйи, ва дурари кӀуйи: «Учук тахсрар качук: учу РАББИ гъитунча ва Баалинна[†] Астартайин[†] бутариз[*] гъуллугъ апӀуз хъюгъюнча. Учу ич душмнарихьан азад апӀин, ва учу Увуз ибадат апӀидича». 11Ва РАББИЙИ Ерубаал, Бедан, Еффай ва Шамуил гьаънийи – Дугъу учву учвлан илтӀишнайи душмнарихьан азад гъапӀнийи, ва учву, сабдихьанра къурху адарди, яшамиш гъахьнийчва[+].

12Аммунарин паччагь Нахаш учвʼина дявдиинди гъюри гъяркъиган, учву узуз гъапнийчва: «Ваъ, гъит паччагьди учʼин гьюкумдарвал апӀри», РАББИ, ичв Заанур, ичв паччагь вуди гъахьнушра[+]. 13Гьаци, магьа учву ктагъу паччагь. Учву думу тӀалаб апӀуйчва, ва РАББИЙИ учвуз паччагь тувну. 14Анжагъ учву РАББИЙИХЬАН гучӀ апӀинай, учву Дугъаз гъуллугъ апӀинай ва Дугъаз мютӀюгъ йихьай, РАББИЙИН амрариз аькси муудучӀванай, учвура, ичв паччагьра РАББИЙИХЪДИ, ичв Заанурихъди, гъарахай. 15Хъа эгер учву РАББИЙИЗ мютӀюгъвалиан удучӀвиш, эгер учву РАББИЙИН амур апӀбариз аькси шули гъахьиш, РАББИЙИН хли учвуз, ичв абйириз фици гъивнуш, гьаци йивиди.

16Хъа гьамус гьязур йихьай: ичв уларикк РАББИЙИ апӀру зурба аьламат рябкъидичвуз. 17Гьамус игнар ургру, затра мархьар дурургъру вахт ву, гьаци дарин? Хъа узу РАББИЙИЗ ккарагидиза, ва Дугъу мархьна кьюркьлин цӀийир гьаъди, ва учву учвуз паччагь ккун апӀбан РАББИЙИН улихь зурба гунагь апӀувалин гъавриъ ахъдичва.

18Шамуил РАББИЙИЗ ккарагу, ва РАББИЙИ гьадму йигъан мархьна кьюркьлин цӀийир гьау, гьаци вуйиган, вари халкьдик РАББИЙИН ва Шамуилин улихь гучӀ кабхъу.

19Халкьди Шамуилиз гъапи:

– Яв лукӀарихъанди яв РАББИЙИЗ, яв Заануриз, учу диликӀбан бадали, ккараг, гьаз гъапиш ич вари гунгьариин учуз паччагь ккун апӀувалин гьаму тахсирра иливунча.

20Ва Шамуили халкьдиз жаваб туву:

– ГучӀ мапӀанай. Гьелбетда, учвук тахсрар качвук, амма РАББИЙИХЬАН ярхла махьанай ва кӀваантӀан Дугъаз гъуллугъ апӀинай. 21Ярхла махьанай, чибхьан я уьрхюз даршлу, чибкан я хайир адру кучӀлин бутарихъди мягъянай, гьаз гъапиш дурар фукӀа дарудар ву[+]. 22РАББИЙИ, Чан машгьур ччвурнан гьюрматназ, Чан халкь ярхла апӀидар, учву Чан халкь апӀуз РАББИЙИ къарар адабгъну аьхир![+] 23Хъа узхьан РАББИЙИН улихь гунагь апӀуз – учвхъанди ккарарагди гъузуз – хьибдарзухьан. Узу учву ужуб ва дугъри рякъʼин алаидиза[+]. 24Анжагъ РАББИЙИХЬАН гучӀ апӀинай, хъугъвалиинди ва дугъривалиинди, лап кӀваантӀан Дугъаз гъуллугъ апӀинай: Дугъу учву бадали гъапӀу зурба ляхнар кӀваълан магьаанай! 25Эгер учву гьамусдихъантинара гунгьар апӀури гъахьиш, ичв паччагьдихъди сатӀиди йикӀидичва.

### 13


Филистимарихъди дяви

1Саул,[†] сумчӀур йис яшнаъ ади, паччагь гъахьну, ва дугъу ягъчӀвурна кьюд йисан Израилиин паччагьвал гъапӀну.

2Саули израиларигъян шубуд агъзур эскер гъядягъю. Кьюд агъзур кас Саулихъди Михмасдиъ ва Бет-Элин багахь дагълариъ айи, агъзур кас – Вениаминдин Гивайиъ Юнатандихъди. Имбудар вари дугъу чпин хулариз деету.

3Юнатанди Гива кӀуру шагьриъ бина йивнайи филистимарин десте дагъитмиш апӀуру, ва вари филистимариз дидкан аьгъю шулу. Хъа Саули, «Гъит жугьдариз ебхьри!» кӀури, вари уьлкейиъ кӀарчназ ухшар вуйи зурна йивуру.

4Саули филистимарин десте дагъитмиш апӀбакан ва Израил филистимариз лапра даккниб хьуваликан израилариз аьгъю гъабхьиган, халкь Гилгализ Саулихьна уч гъабхьну.

5Филистимар Израилиз къаршуди дявдиз удучӀву. Дурарин гьяйвнар ккитӀнайи сумчӀур агъзур фургъун, йирхьуд агъзур атлу ва гьюлин гъирагъдихъ гъумкьан гизаф пияда кьушум айи. Дурари, дуфну, Бет-Авендихьан ригъ гьудубчӀвру терефнаъ айи Михмасдиъ бина гъивнийи. 6Израилар, чпиз къурхувал айиб дябкъну (дурар гужалди хъуржуйи), хьарариъ, гъалинди айи рукар-кьаларигъ, гъарзаригъ, жилиъ ерккнайи йишвариъ ва шид уьбхюз вуйи ичӀариъ жин гъахьнийи. 7Гаддин ва Галааддин ругариин жин хьпан бадали, саб пай жугьдар Ярдан ниркан ктучӀвнийи. Хъа Саул гьеле Гилгалиъ имийи, ва дугъахъди хъайи кьушум гучӀʼвалиан гукӀни дубхьнайи. 8Саул ургуд йигъан Шамуилиз, чаз дугъу гъапиганси, ккилигнийи, хъа Шамуил Гилгализ гъюрадайи, ва адмийир дугъхьан, Саулихьан, гьергуз хъюгънийи[+]. 9Думуган дугъу гъапи:

– Вариубгбан ва демдин гъурбнар апӀуз гьязур дапӀнайиб вари гьамина аьбкъинай, – ва вариубгбан гъурбан[†] гъапӀу.

10Думу вариубгбан гъурбан дапӀну ккудубкӀуз хъуркьайизра, Шамуил гъафи, ва Саул, дугъаз салам тувбан бадали, дугъан улихьна удучӀву. 11Амма Шамуили гъапи:

– Уву фу гъапӀва?

Саули жаваб туву:

– Узуз рябкъюрайзуз: адмийир узхьан гьерграйи, йикьрар гъапӀу йигъан уву дуфнадайва, хъа филистимар Михмасдиъ уч духьнайи. 12Ва узу фикир гъапӀнийза: филистимар багарихьди Гилгалиъ узʼин алархьиди, хъа узу РАББИЙИХЬАН узуз ягъур шлувал тямин дапӀнадайза. Гьаддиз узуз вариубгбан гъурбан апӀуб алабхънийзуз.

13Шамуили Саулиз гъапи:

– Ахмакь ляхин гъапӀунва. Уву РАББИЙИН, яв Заанурин,[†] Дугъу увуз гъапӀу амур чӀур гъапӀунва.[*] РАББИЙИХЬАН Израилиин паччагьвалин яв гьюкум аьсраризди мюгькам апӀуз хьибдийи,[+] 14хъа гьамус яв гьюкмихьан дурум тувуз хьибдар. РАББИЙИ сарун чан кӀваъ РАББИЙИН амур айи адми ктагъну ва думу Чан халкьдин гьюкумдарди тяйин гъапӀну, гьаз гъапиш уву РАББИЙИН амур чӀур гъапӀунва[+].

15Ва Шамуил Гилгалиан гъушну, Вениаминдин Гивайиз за гъахьну. Саули чан имбу адмийир гьисаб гъапӀу: дурар йирхьудварж касдихьна гъахьнийи.

16Саул, дугъан бай Юнатан ва дурарин адмийир Вениаминдин Гивайиъ бина йивну дийигънийи, хъа филистимарин бина Михмасдиъ айи. 17Чпин бинайиан филистимари шубуб терефназди аьтрафариъ алжагъбар апӀуйи: саб-кӀуруб, Офрайихьна, Шуал кӀуру вилаятдихьна; 18кьюб-кӀуруб, Бет-Хорондихьна; шубуб-кӀуруб, Цевоим дерейин зиъхъан сяргьятдихъна, ичӀи чюлин терефназ гъябгъюрайи рякъюхьна.

19Израиларин уьлкейиъ думуган саркьан рукьан уста адайи, гьаз гъапиш, жугьдари чпи чпиз турар ва жидйир ктаур кӀури, филистимар гьилигури гъахьну.

20Чпин мукьйир, газар, екӀвар ва дагьрар учӀру апӀуз вари израилар филистимарихьна мажбури вуди душну ккундийи. 21Мукьу, газу, кьюрш, екӀв вая гьяйвнатар хъаъру жида учӀру апӀуз шекел арснан шубуб пайнак кьюб пай[*] кьимат вуйи.

22Гьаддиз, дяви ккебгъиган, Саулин ва Юнатандин адмийирихь турар ва жидйир хьади гъахьундар, дурар анжагъ Саулихь ва Юнатандихь, Саулин балихь, хьайи.

23Гьадму арайиъ филистимарин улгьан десте Михмасдин гуриз багахь гъабхьнийи.

### 14


Юнатандин гьунар

1Саб ражари Юнатанди, Саулин[†] бали, чан яракь хруриз гъапну:

– Гъач филистимарин улгьан дестейихьна дерейин тмуну терефнаан ктучӀвухьа.

Хъа адашдиз дидкан гафкьан гъапундайи.

2Саули Гивайихьан ярхла дарди, Мигрондиъ нарин гьарикк бина йивнайи ва дугъахъди йирхьудварждихьна адми хъайи. 3РАББИЙИЗ суал тувбан бадали вуйи улгьани[†][*] Ахияйихь хьайи. Думу Ихаводдин чве Ахитувдин бай вуйи. Ахитув Шилойиъ Заанурин[†] гъуллугъчи Илийин бай вуйи Пинехасдин бай вуйи. Юнатан гъягъюваликан халкьдиз аьгъдайи[+].

4Хъа Юнатанди филистимарин жергейихьна удучӀвуз кьаст дапӀнайи дерейин гьацӀкьялаъ кьюбиб терефарианра тик гъарзар а: сабдиз Боцец кӀуру, тмунубдиз – Сене. 5Саб тик гъарз кафарийизди, Михмасдихьинди илтӀибкӀна; тмунуб – кьиблайизди, Гивайихьинди.

6Гьаци, Юнатанди яракь хруриз гъапну:

– Гъач гьаму ккадрабтӀдарин улгьан дестейихьна ктучӀвурхьа. Белки, РАББИЙИ ухьуз кюмек апӀур. РАББИЙИЗ, ухьу гизаф вая цӀиб вуйивализ дилигди, ухьуз гъалибвал тувуб читин ляхин дар.

7Яракь хрури гъапи:

– Увуз ккунибси апӀин. Гъарах, узура увухъди гъидиза, увуз наана ккундуш.

8Юнатанди гъапи:

– Ухьу думу адмийирихьна гъягъидихьа ва дурариз ухьу рякъюз гъуздихьа. 9Эгер дурари гъапиш: «Дийигъай, учу учвухьна гъидича», – ухьу дийигъидихьа ва дурарихьна зиина ктучӀвидархьа. 10Хъа эгер дурари гъапиш: «Учухьна зина кудучӀвай», – ухьу зина ктучӀвидихьа, гьаз гъапиш думу РАББИЙИ дурар ихь хлиз тувнайивалин лишан хьибди.

11Дурар филистимарин улгьан дестейиз рякъру йишвахьна хъуркьиган, филистимари гъапи:

– Лигай, жугьдар чиб жин гъахьи урхъариан удучӀвура[+].

12Ва думу дестейиан вуйи адмийири Юнатандиз ва дугъан яракь хруриз чӀигъар гъапӀу:

– Учухьна зина кудучӀвай. Учу учвуз фу-вуш пидича.

Юнатанди яракь хруриз гъапи:

– Узухъди гъач: РАББИЙИ Израилиз дурариин гъалибвал тувна.

13Ва думу, хиларихъди ва ликарихъди хъчӀихури, зина ктучӀву, дугъан яракь хрурра – дугъахъди. Филистимар Юнатандин улихь алдакуйи, хъа яракь хрури жан илимбудар йивну йихуйи. 14Думу сабпи кчӀихбаъ Юнатанди ва дугъан яракь хрури сад жут йицари сад йигъан хътабкру хутӀлин гьацӀ йишвʼин къарихьна адми йивну гъакӀнийи.

15Филистимарин бинайиъ, вари аьтрафариъ ва кьушмиъ къурхулувал ккебгъу; улгьан дестейиъ ва алжагъбар апӀру дестйириъра къурхулувал абхъу; жил гукӀни гъабхьи, Заанури дурариина зурба пис гучӀʼвал гьапӀнийи.

16Саулин Вениаминдин Гивайиъ айи гъаравлариз вари терефаризди гьерграйи адмийирин гъварч гъябкънийи.

17Саули чан эскрариз гъапи:

– Вари кудухай ва, ихьдарикан фуж гъушнуш, аьгъю апӀинай.

Дих апӀури, вари ктуху, ва Юнатан ва дугъан яракь хрур адрувал аьгъю гъабхьи.

18Саули Ахияйиз гъапи:

– Заанурин сундух абкъин.

Ляхин гьадушваъ аки, думуган Заанурин сундух израиларихь чпихьди хьайи. 19Саули Заанурин гъуллугъчийиз дици кӀури имиди, филистимарин бинайиъ къурхулувал гужал шулайи. Думуган Саули Заанурин гъуллугъчийиз гъапи:

– Лазим дар.

20Чан адмийир уч дапӀну, Саул дяви гъябгъюрайи йишваъ архьу. Дурариз гъябкъю, бегьемди къурхулувалиъ ахъну, филистимари турарихъди сари сар уркурайи. 21Филистимарихъан вуйи ва дурарихъди дурарин бинайиз гъафи жугьдар гьамус Саулин ва Юнатандин израиларихъанди гъахьнийи. 22Ефраимдин дагълариъ жин гъахьи израилар, филистимар гьергуз мажбур апӀуб аьгъю дубхьну, дурарихъ, дурар урччвури, хъергу. 23Думу йигъан РАББИЙИ Израилиз гьаци гъалибвал тувнийи. КчӀихувал тап Бет-Авендихъна давам гъабхьнийи.


Саули Юнатан нянатнакк ккаъру

24Думу йигъан израилар бизарвалиан кьувватсуз гъахьнийи, амма Саули, «Хябяхъдиз, узу йиз душмнарилан кьисас алдабгъайиз, фукӀа гъипӀур нянатнакк ишри» дупну, адмийириин къадагъа иливу. Ва адмийири ипӀрубдик тӀубкьан кучундайи. 25Дурариз ярквраантина гъягъюб алабхънийи. Душваъ жилиин йиччв али йишв айи. 26Ярквраъ учӀвган, адмийириз, йиччв фици удубчӀвураш, гъябкънийи, амма думу гъадабгъуз ва ипӀуз кӀубанвал сарикра гъабхьундайи, гьаз гъапиш варидиз къадагъайихьан гучӀурайи. 27Хъа Юнатандиз адашди инсанариз къадагъа апӀру гафар гъеерхьундайи. Чан хлиъ айи маргъ гьачӀабккну, дугъу дидин кӀакӀ йиччвун рягъюк кубсу ва ушвнихъна гъабхи. Дугъан лигуб ачухъ гъабхьи. 28Думуган шли-вуш дугъаз гъапи:

– Яв адашди «Гъи хураг гъипӀур нянатнакк ишри» кӀуру къадагъа иливну. Гьаддиз халкь кьувватсузра дубхьна.

29Юнатанди гъапи:

– Йиз адашди уьлке терг гъапӀну. Узу сацӀиб йиччв гъипӀну кӀури, йиз лигуб фици ачухъ гъабхьнуш, лигай. 30Хъа халкьди гъи, душмандихь хюч дибихъну, ккунибкьан гъипӀнийиш, ухьу филистимар бегьемди дагъитмиш гъапӀну хьидийхьа!

31Думу йигъан дурари Михмасдихъан Айялондихъна[*] филистимариз гъивнийи. Адмийир хябяхъдиз гизаф бизар гъахьнийи. 32Ккабхъубдиин алархьну, дурари марччар, йицар ва кӀарар дисуйи ва, гъидису йишвахь дурккну, ифдихьан бегьемди марцц хьайиз ккилилигди, йикк ипӀуйи. 33Дидин гьякьнаан, «Лиг, халкьди РАББИЙИН улихь гунагь апӀура: ифи кади йикк ипӀура» дупну, Саулиз хабар дебккнийи.

Дугъу гъапи:

– Учву хаинкрар вучва! Гьамусяаьт узухьна саб зурба гъван хуз амур апӀинай[+].

34Ва Саули гъапи:

– Адмийирилан илдицай ва гьарсариз узухьна чпин йицар ва марччар хуз амур апӀинай. Ифи кади йикк ипӀури, РАББИЙИН улихь гунагь дарапӀбан бадали, гъит дурар гьамушвахь урккри ва итӀри.

Ва думу йишвди вари адмийири чпихьди йицар хуйи ва гьадушвахь урккуйи. 35Хъа Саули РАББИЙИЗ гъурбан апӀрушв тикмиш гъапӀнийи. Дугъу тикмиш гъапӀу РАББИЙИЗ гъурбан апӀрушварикан думу сабпиб вуйи.

36Хъасин Саули гъапи:

– Гъачай йишвну филистимариин, акв алабхьайиз дурарин бина тӀараш апӀбан ва, сарра гъидритди, вари йивну йикӀбан бадали, алархьурхьа.

Дугъаз жаваб туву:

– Увуз фици ккундуш апӀин.

Амма Заанурин гъуллугъчийи гъапи:

– Сифте Заанурин мурад аьгъю апӀурхьа.

37Ва Саули Заанурихьан гьерху:

– Филистимариин алархьуза? Уву дурар израиларин хлиз тувдина?

Амма думу йигъан дугъаз жаваб тувундайи[+].

38Саули гъапи:

– Кьушмиз буйругъ туврайидар вари мина гъачай! Гъи фу гунагь гъапӀнуш, аьгъю апӀинай. 39Израил гъюбхю РАББИЙИИНДИ ху апӀурза, йиз бай Юнатанди гьадму гунагь гъапӀнушра, думу жаза гьадабтӀбиинди йикӀиди.

Амма сарира дугъаз жаваб тувундар.

40Думуган дугъу вари израилариз гъапи:

– Учву саб терефназди дийигъай, хъа узуна йиз бай Юнатан тмунуб терефназди дийигъидича.

Ва халкьди жаваб туву:

– Увуз фици ккундуш апӀин.

41Саули РАББИЙИЗ, Израилин Заануриз, гъапи:

– Гъит туптари тахсиркрар улупри.

Туптари Юнатанна Саул улупнийи, хъа халкьдилан тахсир алдабгънийи. 42Саули гъапи:

– Хъа гьамус узуз ва йиз бай Юнатандиз тупут ипай.

Тупти Юнатан улупнийи[+].

43Саули Юнатандиз гъапи:

– Уву фу гъапӀнуш, кидибт.

Ва Юнатанди дугъан улихь кӀулʼин гъадабгъу:

– Узу йиз хлиъ айи маргълин кӀакӀниинди сацӀиб йиччв гъипӀунза ва гьаддиз аьжал кьабул апӀуз гьязур вуза.

44Ва Саули гъапи:

– Уву, Юнатан, жаза гьадабтӀбиинди йикӀидива, гьаци дарш, гъит Заанурин хъял узʼин алабхъри.

45Амма халкьди Саулиз гъапи:

– Израилиз гьамкьан зурба гъалибвал гъабхи Юнатан жаза гьадабтӀбиинди йикӀидин? Ваъ! РАББИЙИИНДИ ху апӀурча, гъи дугъан кӀуллан чӀаркьан алдабхъидар, гъи гьунар улупуз дугъаз Заанури кюмек гъапӀну аьхир.

Гьаци халкьди Юнатан жазайиинди йикӀуваликкан гъюрхну[+].

46Саул филистимарихъди дявдиан кьяляхъ гъафи, хъа филистимар чпин хулариз гъушу.


Саулин гъалибваларикан

47Израилиин паччагьвал чахьна гъурубкьган, Саули юкьуб тереф илтӀишнайи вари душмнарихъди дявйир гъурхну: Муавдихъди, Аммундихъди, Эдумдихъди, Цувайин паччгьарихъди ва филистимарихъди. Шлихъди дугъу дяви апӀури гъахьнушра, варишвариъ думу гъалиб шули гъахьну[+]. 48Дугъан кьувват артухъ шули гъабхьну. Дугъу амалекар дагъитмиш гъапӀну ва Израил тӀарашчивалин алжагъбарихьан гъюбхну[+].


Саулин хизандикан

49Саулин баяр Юнатан, Ишʼви ва Малкишуа вуйи, хъа кьюр шуран ччвурар гьамцдар вуйи: аьхюнурин – Мерав, бицӀинурин – Михал[+]. 50Саулин хпириз Ахиноам кӀуйи, думу Ахимаацдин риш вуйи. Саулин кьушмарин аьхюр чан Нер кӀуру эмдин бай Авнер вуйи[+]. 51(Киш, Саулин адаш, ва Нер, Авнерин адаш, кьюридра Авиэлин баяр вуйи.)[+]

52Саули паччагьвал апӀру вари вахтна филистимарихъди дяви яваш гъабхьундар. Чаз кӀубан ва гужли адми гъидихъган, Саули думу чан кьушмиз гъадагъуйи[+].

### 15


Саул ярхла гъапӀну

1Шамуили Саулиз[†] гъапи:

– Узу РАББИЙИ увкан Чан халкьдиин, Израилиин, паччагьди дерккуз ччим кадатуз гьаънийи, гьаци вуйиган хъебехъ РАББИЙИН[†] гафнахъ[+]. 2Гьамци кӀура РАББИЙИ – Заварин Кьувватарин Аьхюри:[†] «Израил Египетдиан удубчӀвруган, дидин рякъ гьадабтӀуз чалишмиш шули, Амалекди Израилиз фу гъапӀнуш, Узуз кӀваин гъабхьунзуз. 3Гъарах ва дурариин алархь. Дугъаз айиб вари нянайикк ккапӀ ва терг апӀин. Дугъан гьяйиф мапӀан, вари йивну йикӀ – жиларра, дишагьлийирра, бицӀидарра, никкдихъ хъайидарра; йицарра, марччарра, дажйирра, девйирра йивну йих».

4Саули кьушмиз дявдиз гъягъюз дих гъапӀу. Телаимдиъ кьушмиз гъилигиган, дугъу кьюдварж агъзур пияда эскер ва аьлава вуди Ягьудайиан йицӀуд агъзур эскер гьисаб гъапӀу[+]. 5Амалекдин шагьрин багагьна дуфну, Саул гъяриъ ккеу. 6Кеней халкьдиз Саули гъапи:

– Дургин йихьай гьамлин, узу учву дурарихъди сатӀиди терг дарапӀбан бадали, амалекарихьан жара йихьай: израилар Египетдиан удучӀвруган, учву дурарихьна жумартди янашмиш гъахьунчва аьхир.

Ва кеней халкь амалекарихьан жара гъабхьнийи.

7Хавилайихъан Египетдин сяргьятдихъ хъайи Шурихъна йивури, Саули амалекар дагъитмиш гъапӀнийи[+]. 8Агаг, Амалекдин паччагь, дугъу йисирвализ гъидиснийи, хъа дугъан халкь нянайикк ккаънийи ва турихъди терг гъапӀнийи. 9Амма Саули ва дугъан адмийири Агаг йивну гъакӀундайи, хъа гьацира ужударсдар марччар ва йицар, варитӀан чагъи кӀарар, ччилар ва кьимат хъайиб вари жараб дурариз гьяйиф гъахьнийи, анжагъ хайир кадруб ва лазим даруб терг гъапӀнийи.

10Думуган Шамуилихьна РАББИЙИН гаф гъафну:[+]

11– Сауликан паччагь апӀбиин швумал гъахьунза. Дугъу Узхьан маш гьибицну ва Йиз табшуругъар тамам гъапӀундар.

Шамуилик яман хъял кубчӀву. Ярхи йишвди думу РАББИЙИЗ ккарагу, 12хъа гвачӀнин ухди Саулихъди гюрюш абгуз гъушу. Шамуилиз Саул Кармилиз гъягъюваликан ва дугъу душваъ чаз ядигар дивуваликан, хъасин Гилгализ кьяляхъ хътаркуваликан хабар дебккнийи. 13Хъа Шамуил Саулихьна гъафиган, Саули дугъаз гъапи:

– РАББИЙИ ужувлакк ккаъриву. Узу РАББИЙИН табшуругъ тамам гъапӀунза.

14Амма Шамуили гьерху:

– Дици вуш, узуз марччарин меэр ва йицарин бевер гьаз ерхьура?

15Саули жаваб туву:

– Дурар амалекарихьан тадагъдар ву. Халкьди, РАББИЙИЗ, яв Заануриз, гъурбан апӀбан бадали, ужударсдар марччар ва йицар гъитну. Хъа имбуб учу нянайикк ккапӀунча ва терг гъапӀунча.

16Думуган Шамуили Саулиз гъапи:

– ЧӀяаьн! Гьаму йишван РАББИЙИ узукна гъапиб узу увукна пидиза.

Дугъу жаваб туву:

– Йип.

17Ва Шамуили гъапи:

– Уву, жвуву варитӀан аскканурси гьисаб апӀури гъахьнушра, Израилин вари тухмарин аьхюр гъахьундайва? РАББИЙИ увкан Израилиин паччагь хьуз ччим ктатну. 18«Гъарах, намуссуз амалекар нянайикк ккаъ ва терг апӀин. Думу бегьемди тӀанкь апӀайизкьан дяви апӀин» кӀури амур дапӀну, РАББИЙИ уву дявдиз гьаънийи. 19РАББИЙИ гъапибдилан уву гьаз улдучӀвунва, гьаз хючʼин алархьунва ва РАББИЙИЗ затра даккни ляхин гъапӀунва?

20Саули Шамуилиз гъапи:

– Узу РАББИЙИ гъапиб гъапӀунза. РАББИЙИ узу гьау дявдиз гъушунза. Узу Агаг, Амалекдин паччагь, йисирвализ гъадагъунза, хъа имбу вари амалекар нянайикк ккаунза ва терг гъапӀунза. 21Нянайикк ккапӀнайи хючкан адмийири, Гилгалиъ РАББИЙИЗ, яв Заануриз, гъурбан апӀбан бадали, ужударсдар марччар ва йицар гъадагъну.

22Хъа Шамуили гъапи:

– РАББИЙИЗ вариубгбан гъурбнар ва садакьйир
хъпехъувалтӀан лазим вуйинхъа?
Ваъ, хъпехъувал Дугъаз садакьйиртӀан ужу ву,
апӀин кӀуруб апӀувал чагъу якъартӀан ужу ву[+].
23Хъа мютӀюгъ дархьувал фал кипбан гунгьиз,
хъа инкарвал – бутариз ибадат апӀбаз барабар ву.
Уву РАББИЙИН табшуругъ ярхла апӀбаз лигну,
Дугъу увура ярхла ва паччагьлугъдихъ мягьрум гъапӀну[+].

24Саули Шамуилиз гъапи:

– Узук тахсир казук: РАББИЙИН амур ва яв улупбар тамам гъапӀундарза; халкьдихьан гучӀури, дидихъ хъпехъунза. 25Амма миннат апӀурза, йиз гунгьилан хил алдабгъ ва, узхьан РАББИЙИЗ ибадат апӀуз хьпан бадали, узухъди сатӀиди кьяляхъ хъадарк.

26Шамуили Саулиз гъапи:

– Узу увухъди кьяляхъ хътаркидарза: уву РАББИЙИН гаф ярхла гъапӀунва, ва Дугъу уву, Израилиин паччагьдин гьюкмихъ мягьрум дапӀну, ярхла гъапӀну.

27Гъягъюз ккунди Шамуил илдициган, Саул дугъан чухайин канчӀлихъан гьаци хъчӀихнийики, дидкан саб парчи кчӀябгъю[+]. 28Ва Шамуили дугъаз гъапи:

– Гъи РАББИЙИ увхьан Израилиин паччагьдин гьюкум тадабгъну ва жара касдихьна тувну, думу увутӀан ужур ву[+]. 29Израилин Даима Заанури Чан гаф чӀур апӀурдар ва Думу Чав адабгъу къарариин швумал шулдар, гьаз гъапиш, Чан къарариин швумал хьуз, Думу адми дар[+].

30Саули гъапи:

– Узук тахсир казук. Амма миннат апӀурза увкан: йиз халкьдин аьхюдарин улихь ва Израилин улихь узуз гьюрмат апӀин – узухъди кьяляхъ хъадарк, узхьан РАББИЙИЗ, яв Заануриз, ибадат апӀуз хьпан бадали.

31Думуган Шамуил Саулихъди кьяляхъ хъадарку, ва Саули РАББИЙИЗ ибадат гъапӀу.

32Ва Шамуили гъапи:

– Узухьна Агаг, Амалекдин паччагь, акъинай.

Агаг, «КьутӀкьли аьжал йиз багхьан гъубшну хьиди» – фикир апӀури, дугъахьна архаинди гъафи.

33Хъа Шамуили гъапи:

– Яв тури жара дишагьлийир бицӀидарихъ фици мягьрум апӀуйиш, гьаци яв дадара бицӀидар хътру дишагьлийирикан ишри.

Ва Шамуили Гилгалиъ РАББИЙИН улихь Агаг тикйириз гъурку.

34Хъасин Шамуил Рамайиз гъушу, хъа Саул чан хулаз, Саулин Гивайиз, кьяляхъ хъадарку. 35Ва сарун Шамуил Саулихъди чан йигъар ккудуркӀайизкьан гюрюшмиш гъахьундар, гьаз гъапиш Шамуили Саулин дерд зигури гъахьну, хъа РАББИ Сауликан Израилин зиин паччагь апӀбан швумал гъахьну[+].

### 16


Давуддикан паччагьвалиина зейтундин ччим ктатну

1РАББИЙИ Шамуилиз гъапну:

– Саулин[†] кьаназ дерд зигури гъуздива? Узу думу ярхла гъапӀунза – думу сарун Израилин паччагь хьидар! Зейтундин ччимдихъди кӀарч абцӀ ва рякъюъ учӀв – Узу уву Вифлеемдиан вуйи Ессейихьна гьаъраза. Дугъан баярикан сар паччагь апӀуз ктагъунза[+].

2– Узу фици гъягъиди? – гьерху Шамуили. – Эгер Саулиз дидкан аьгъю гъабхьиш, узу йивну йикӀиди!

РАББИЙИ гъапи:

– Увухъди личӀ гъайибх ва йип: «Узу РАББИЙИЗ гъурбан апӀуз гъафунза». 3Гъурбан апӀбаъ иштирак хьуз Ессейизра теклиф апӀин, хъа Узу, уву фу дапӀну ккундуш, мялум апӀидизавуз, ва уву, фуж Узу улупиш, Узу бадали гьадгъукан ччим ктатидива.

4Шамуили, чаз РАББИЙИ амур гъапӀганси, гъапӀу. Думу Вифлеемдиз гъафиган, аьхюдар гъалабулугъ кади дугъан улихьна удучӀву.

– Ислягьвалиинди уву учухьна гъафунва? – гьерху дурари.

5– Ислягьвалиинди, – жаваб туву дугъу. – Узу РАББИЙИЗ гъурбан апӀуз гъафунза. Ичв марццишин апӀинай – сатӀиди гъурбан апӀидихьа.

Дугъу Ессейин баярихьди чпин марццишин апӀуз гъиту ва дурариз гъурбан апӀбаъ иштирак хьуз дих гъапӀу. 6Дурар гъафиган, Шамуилиз Элиав гъяркъю, ва Шамуили фикир гъапӀу: «РАББИЙИ ччим кадатрур гьаму вухьиди!»[+] 7Амма РАББИЙИ дугъаз гъапи:

– Дугъан зиълан рябкъювализ ва ягълишназ милиган; Узу думу ярхла апӀурза. Узу адми лигруганси лигурдарза аьхир: адми зиълан рябкъювализ, хъа РАББИ кӀваз лигуру[+].

8Ессейи Авинадавдиз дих гъапӀу ва Шамуилихьна хъади гъафи.

– РАББИЙИ мунур ктагъундар, – гъапи Шамуили.

9Ессейи Шамма хъади гъафи.

– РАББИЙИ мунур ктагъундар, – гъапи Шамуили[+].

10Ессейи чан ургур бай хъади гъафи, амма дугъу гъапи:

– РАББИЙИ мурар ктагъундар.

11Думуган Шамуили Ессейихьан гьерху:

– Увухъ сарун баяр хътарвухъ?

Дугъу жаваб туву:

– Сарсана айиз, бицӀинур. Думу гьамусяаьтна марччарихъ хъа.

Шамуили Ессейиз гъапи:

– Гьадму хъади гъюри. Думу дарфикьан гагьди, ухьу суфрайихъ деидархьа.

12Ессейи бай хъади гъюз гьау, ва думу хъади гъафи: думу уьру гарцӀлар кайир, кӀваз хуш шлур ва уччвудар улар айир вуйи.

– Гьаму думу ву, – гъапи РАББИЙИ, – гъудужв ва дугъкан ччим кадат.

13Шамуили ччим айи кӀарч гъадабгъу ва, дугъан чвйирра хьади, дугъкан ччим кадату. Гьадму йигъан Давуддиин РАББИЙИН[†] Рюгь алабхъу. Хъа Шамуил Рамайиз хътарку[+].

14Гьадму вахтна Саулиан РАББИЙИН Рюгь удубчӀвнийи, ва РАББИЙИН амриинди пис жинди дугъаз аьзабар тувуз хъюгънийи.

15Думуган Саулихьна дугъан везирар илтӀикӀу:

– Заанурин амриинди пис жинди увуз аьзабар тувраш, 16гъит ич жанабийи чан улихь дийигънайи чан лукӀариз лирайиин[*] мукьмар йивуз аьгъю кьавал агуз амур апӀри. Ва увʼин Заанурин амриинди пис жин алабхънайиган, кьавли чан мукьмариинди яв аьзиятар пчӀу апӀиди.

17Саули амур гъапӀу:

– Лирайиин ужуйи мукьмар йивру кьавал агай узуз ва узухьна акъинай думу[+].

18Сар гъаравашди гъапи:

– Узуз дицир аьгъязуз. Думу Вифлеемдиан вуйи Ессейин бай ву. Дугъаз мукьмар йивуз аьгъя. Дидланна савайи, думу кӀубан, гучӀ аьгъдру эскер, фикир апӀрур ва лигуз-рякъюз ранг алир ву – дугъахъди РАББИ хъа.

19Саули Ессейихьна гьамциб амриинди чархачйир гьау:

– Узухьна Давуд, марччарихъ хъайи яв бай, гьаъ.

20Ессейи даждиин уьл, чяхир айи ирж иливу, саб мудур гъадабгъу ва, вари гьамрар чан бай Давуддихьна тувну, думу Саулихьна гьау.

21Давуд Саулихьна гъафи ва дугъаз гъуллугъ апӀуз хъюгъю. Саулиз думу гизаф ккун гъахьну ва чан яракь хрурди деркку. 22Саули Ессейиз гьамцдар гафар хътауз амур гъапӀу:

– Гъит Давудди узухь гъуллугъ апӀри. Думу узуз кӀваантӀан кьабул гъахьунзуз.

23Саулиин Заанурин амриинди пис жин алабхъиган, Давудди чюнгюр хлиз гъадабгъуйи ва мукьмар йивуйи, ва Саулиз рягьят шуйи, ва пис жин дугълан улдубчӀвуйи.

### 17


Давуд ва Голиаф

1Филистимар дявдиз удучӀвнийи, ва дурари чпин кьушмар Ягьудайин Сохойиъ уч гъапӀнийи. Дурари Сохойин ва Азекайин арайиъ, Эфес-Даммимдиъ бина гъивнийи. 2Хъа Саул[†] ва израилар Эла кӀуру дерейиъ уч гъахьнийи. Филистимарихъди дяви апӀуз гьязур духьну, дурари душваъ бина гъивнийи. 3Филистимар саб дагъдиин дийигънайи, хъа израилар – дурариз къаршуди айи тмунуб дагъдиин: дурарин арайиъ дере гьатӀабццнайи.

4Филистимарин арайиан Гъат шагьриан вуйи Голиаф кӀуру ва йирхьуб юкӀна саб чӀиб[*] ягълишин али сарна-сарди элегру эскер удучӀву. 5Дугъан кӀулʼин кемшрин хункӀ алийи, ва дугъʼин балугъин пулсиб ва хьуд агъзурихьна шекел[*] гъагъ айи занаг палат алабхьнайи. 6Дугъан ликар кемшрин гъапгъари уьрхюрайи, ва дугъан гъюнихъ кемшрин жикъи жида хъебхнайи. 7Дугъан ярхи жидайин маргъ ир убхру дуркьарин мухьсиб вуйи, хъа дидʼин али рукьан кӀакӀнаан йирхьудварж шекел[*] гъагъ гъюйи. Дугъан улихьди гъалхан хрур гъюрайи[+].

8Израилин кьушмин улихь дийигъну, Голиафди гъапи:

– Учву дявдиз гьаз дийигъначва? Узу – филистим, хъа учву Саулин лукӀар дарин дарш? Узухъди сарна-сарди кчӀихуз фуж-вуш сар гъядягъяй[+]. 9Эгер думу узʼин гъалиб гъахьиш ва узу йивну гъакӀиш, учу ичв лукӀар хьидича. Хъа узу дугъʼин гъалиб гъахьиш ва узу думу йивну гъакӀиш, учву ич лукӀар хьидичва ва учуз гъуллугъ апӀидичва.

10Хъана филистимди гъапи:

– Гьамусяаьтна узу израилин кьушумдик кярхюнза! Узухъди кчӀихуз шлу адми чавай узуз.

11Филистимдин гьаму гафар гъеерхьиган, Саулиз ва израилариз гучӀ гъабхьи, дурарик гъалабулугъ кабхъу.

12Давуд Ягьудайин Вифлеемдиан вуйи эфратлу Ессейин бай вуйи. Ессейихъ миржир бай хъайи. Саули паччагьвал апӀруган, Ессе лапра кьаби духьнайи. 13Дугъан аьхюну шубур бай Саулихъди сатӀиди дявдиз гъушнийи. Дурарикан аьхюнуриз Элиав кӀуйи, кьюрпириз – Авинадав, шубурпириз – Шамма[+]. 14Давуд чвйирикан бицӀинур вуйи. Шубур чве Саулихъди гъушнийи, 15хъа Давуд вахт вахтарик Саулин бинайилан Вифлеемдиз адашдин марччарин лиж уьбхюз гъягъюйи. 16Филистим ягъчӀвур йигъан хъади-хъади гвачӀнинганра, хябяхъганра израиларин улихьна удучӀвуйи ва дийигъуйи.

17Ессейи чан бай Давуддиз гъапи:

– Саб эфа[*] гъубцу дяхин ва гьаму йицӀуб уьл гъадагъ ва тядиди бинайиина яв чвйирихьна гъайих. 18Хъа гьаму нисун йицӀуб кӀикк дурарин агъзур эскрин аьхюриз тув. Чвйирин сагъвал фици вуш, ва дурарихьан увухьди, узуз дурар ужуйи вуйивал аьгъю хьпан бадали, фукӀа абкъин[+]. 19Яв чвйири Саулихъди ва имбу израиларихъди сатӀиди Эла дерейиъ филистимарихъди дяви апӀура.

20Давуд гвачӀнин ухди гъудужву, дугъу марччар жара марччлихъниз табшурмиш гъапӀу, ва, Ессейи чаз амур гъапӀганси, савкьатар гъадагъну, рякъюъ учӀву. Думу бинайиз гъафиган, кьушум женгназ гьязур шулайи, женгназ дихар ерхьурайи. 21Израилар ва филистимар чиб-чпиз къаршуди дийигънайи. 22Давуд, чахь хьайи гъагъ бинайин гъаравларихь гъибтну, кьушмихьна гъажаргъу, ва дугъу чвйириз салам туву.

23Дугъу дурарихъди гафар апӀури имиди, филистимарин жергйириан Гъатдиан вуйи филистим, Голиаф ччвур алир, удучӀву ва чан улхбар текрар гъапӀу. Давуддиз дугъу кӀуруб ебхьурайи. 24Голиаф гъяркъиган, вари израилар гучӀ дубхьну гьергнийи. 25Дурари сари сариз гъапи:

– Улихьна удучӀву гьатму адми рякъюрачвуз? Думу чан улхбариинди Израилик кярхюз улихь удучӀвна. Шли думу йивну гъакӀиш, паччагьди дугъаз зурба девлет пешкеш апӀиди, чан риш хпирди тувди, хъа дугъан хизан Израилиъ харжариккан азад вуйиб апӀиди[+].

26Давудди багахь дийигънайи адмийирихьан хъана гьерху:

– Гьаму филистим йивну гъакӀириз ва Израилилан аьйиб алдабгъуриз фициб пешкеш хьибди? Фуж ву, дугъриданна, гьаму ккадрабтӀу филистим, гьарган чӀиви Заанурин[†] кьушмик гьамци кярхюз?

27Адмийири дугъаз гьамциб жаваб туву:

– Магьа шли думу йивну гъакӀиш, дугъаз гьамциб пешкеш ккилибгура.

28Элиавдиз, Давуддин аьхюну чвуччвуз, дугъу багахь хьайидарихъди фици гафар апӀураш деебхьну, Давуддикан хъял гъафи, ва дугъу гъапи:

– Уву мина гьаз гъафунва? ИчӀи чюлиъ уву ихь марччар, ихь бицӀи сюри шлихь гъитунва? Уву аьхю гафар апӀрур вуйивал ва, яв фициб нягьякь хасият вуш, узуз аьгъязуз. Уву анжагъ кчӀихбаз лигуз гъафунва.

29Давудди наразивал улупу:

– Узу фу дициб гъапӀну? Гьерхузра хай шулдарин?

30Жара касдихьна илтӀикӀну, дугъу хъана гьадму суал туву, ва адмийири дугъаз хъана гьациб жаваб тувуйи.

31Гьадму арайиъ Давуддин гафар Саулиз ктиту, ва дугъу Давуддиз чахьна дих апӀуз гъиту. 32Давудди Саулиз гъапи:

– Гьаму филистимдихъантина гъит гьич саринра рюгь ис адрабхъри. Яв лукӀ гъягъиди ва дугъахъди кчӀихиди.

33Саули Давуддиз жаваб туву:

– Увхьан гьаму филистимдиз къаршуди удучӀвуз ва дугъахъди кчӀихуз хьибдарвухьан. Уву бицӀи бай вува, хъа думу живанвалихъанмина эскер ву.

34Амма Давудди Саулиз жаваб туву:

– Яв лукӀраз адашдин марччарихъ гъягъюб хайлин алабхъну. Аслан вая швеъ дуфну, сюрийиан марчч гьитӀибкӀру вахтарра шуйи. 35Думуган узу дидихъ хъергуйза, дидʼин алархьуйза ва дидин ушвнигъян хюч гъючӀюбгъюйза. Хъа эгер думу узʼин алабхьиш, узу дидин гардандиан ичӀихуйза ва думу йивну йибкӀуйза. 36Яв лукӀраз асланарра, швеэрра йивну йихуб алабхъну. Гьарган чӀиви Заанурин кьушмик гьамци кярхрайи гьаму ккадрабтӀу филистимра дюм-дюз гьаци йивну йикӀидиза.

37Ва Давудди хъана гъапи:

– Асланарихьан ва швеэрихьан узу гъюрхю РАББИЙИ узу гьаму филистимдихьанра уьрхиди.

Саули Давуддиз гъапи:

– Гъарах, увухъди РАББИРА хъади ишри.

38Ва дугъу Давуддиин чан дявдин палтар алахьу, дугъан кӀулʼин чан кемшрин хункӀ улубкӀу ва занаг палат алабхьу. 39Дявдин палтарин зиълан Давудди дугъан тур гьидибтӀу. Гъягъюз чалишмиш духьну (думу дявдин палтар алахьури вердиш дайи аьхир), Давудди Саулиз гъапи:

– Му палтар алди узхьан гъягъюз шулдарзухьан, вердишди дарза.

Гьадрар вари чаллан илдитну, 40дугъу чан маргъ гъадабгъу, гъярʼан хьуб сакӀли гъван гъюдюхю, дурар чан марччлихънин иржаъ иву, чӀвегьент гъадабгъу, ва Давуд филистимдиз машна-машди гъушу.

41Филистим, чан гъалхан гъабхрурра хъади, явашди Давуддиз багахь хьуз хъюгъю. 42Давуд дяркъну, Голиафди Давуддихьан чаз фукӀа апӀуз хьибдар кӀуру фикир гъапӀу: думу уччву ва уьру гарцӀлар кайи живан бай вуйи. 43Филистимди Давуддиз гъапи:

– Узу ху вуйин? Уву узʼина маргъ хьади гьаз гъюрава?

Ва филистимди Давуд чан бутарин ччвурарихъан агьнакк ккау. 44Дугъу Давуддиз гъапи:

– Гъач йиз багахьна, ва узу яв жан заварин ничхрариз ва чӀурдин вягьшйириз туварза.

45Давудди филистимдиз жаваб туву:

– Уву узʼина тур ва жида хьади гъюрава, хъа узу увʼина уву нянайикк ккау Заварин Кьувватарин Аьхюрин,[†] Израилин кьушмарин РАББИЙИН, ччвурнахъан гъюраза. 46Ав, гъи РАББИЙИ уву йиз хилариз тувди. Узу уву йивну йикӀидиза ва яв кӀул алдабтӀидиза, хъа филистим эскрарин майтар заварин ничхрариз ва жилин вягьши гьяйванатариз кячӀяргъюз тувдиза. Вари дюнʼяйиз Израилиъ Заанур айивал рябкъиди[+]. 47Гьамушвахь дийигънайидариз варидиз рябкъиди: РАББИЙИ турихъди ва жидайихъди уьрхюрдар, амма кчӀихбан аьхир РАББИЙИЛАН асиллу ву. Дугъу учву ич хилариз тувди.

48Филистим чахьна багахь шули имиди, Давуд кчӀихру йишвахьна, дугъаз машна-машди чкиди гъажаргъу. 49Иржаъ хил убччвну, дугъу дидʼан гъван адабгъу, думу, чӀвегьентигъ гъивну, гатӀабхьу, гъван филистимдин унтӀан гьацӀкьялак кубкӀу. Гъванди келле гъюбгъю, ва филистим маш исизди жилиинди ккадарку. 50Гьаци, тур хьадарди, чӀегьентиинди ва гъвандиинди Давудди филистим ккагъу, дугъу думу ккадарку ва йивну гъакӀи[+].

51Хъасин думу филистимдихьна гъажаргъу, дугъан багахь дийигъу ва, дугъан тур халариан уьчӀюбгъну, думу бегьемди йивну гъакӀи ва дугъан кӀул алдабтӀу.

Чпин пягьливан йивну гъакӀиб гъябкъиган, филистимар гьергуз хъюгъю. 52Думу вахтна израилар ва ягьудар, чӀигъар апӀури, тап Гъатдихъна ва Экрондин урнарихъна филистимарихъ хъергу. Шаараимдиз вуйи рякъ тап Гъатдихъна ва Экрондихъна филистимарин майтари абцӀнайи. 53Кьяляхъ хъадаркиган, израилари филистимарин бина тӀараш гъапӀу. 54Давудди филистимдин кӀул чахьди гъадабгъу ва думу Ерусалимдиз гъубху, хъа дугъан яракь чан чадрайикк гъибту[+].


Давуд Саулиз улупуру

55Давуд филистимдихъди кчӀихбаз фици гъягъюраш рякъюри, Саули Авнерихьан, чан кьушмин аьхюрихьан, гьерху:

– Авнер, гьатму живан шлин бай ву?

Авнери жаваб туву:

– Яв уьмриинди ху апӀурза, паччагь, узуз аьгъдарзуз[+].

56Паччагьди гъапи:

– Гьатму живан шлин бай вуш, аьгъю апӀин ари.

57Ва Давуд филистимдиин гъалиб гъахьиган, Авнери думу Саулихьна хъади гъафи. Давудди хлиъ филистимдин кӀул дибиснайи. 58Саули дугъхьан гьерху:

– Уву шлин бай вува, живан?

Ва Давудди жаваб туву:

– Вифлеемдиан вуйи яв лукӀ Ессейин бай.

### 18

1Давудди[†] Саулихъди гафар апӀбан кьяляхъ, Давуддик Юнатандин юкӀв кабсу, дугъаз думу, чаз учвси, ккун гъахьи[+]. 2Думу йигъан Саули Давуд, дугъаз адашдихьна хулаз кьяляхъ хътаркуз ихтияр тутрувди, чан багахь гъиту. 3Хъа Юнатанди Давуддихъди йикьрар гъийитӀу, гьаз гъапиш Юнатандиз думу, чаз учвси, ккун гъахьнийи. 4Чан чуха хъидибтну, Юнатанди думу, чан дявдин палатдихъди, турихъди, деркку-чӀимрихъди ва парчайин чӀулихъди сатӀиди, Давуддиз тувнийи.

5Саули Давуд наана гьаишра, Давудди хъуркьувал гъазанмиш апӀуйи, ва Саули думу кьушмин кӀулиъ айидарикан сар вуди деркку. Вари халкьди ва Саулиз багахь везирарира думу ляхин кьабул гъапӀнийи.


Давуддиин Саулин бахилвал

6Давуд филистимдиин гъалиб гъахьиган ва кьушмар хулаз кьяляхъ хътаркруган, Израилин вари шагьрариан дишагьлийир, аьхю шадвал улупури, Саул паччагьдин улихьна дафарин ва мукьмар йивру жара алатарин сесериккди мяълийир ва ялхъвнар апӀури, удучӀву. 7Ва ялхъвнар апӀури дишагьлийири шадди чӀигъар апӀуйи:

– Саули агъзрар ккагъну,
Давудди – йицӀуд агъзрар![+]

8Саулиз хайлин хъял гъафнийи: гьаму гафар дугъаз кьабул гъахьундайи. Дугъу гъапи:

– Давуддихъ йицӀуд агъзрар хъитӀра, хъа узухъ – анжагъ агъзрар. Дугъкан паччагь апӀубтӀан гъубзрадар.

9Ва гьадму йигъхъантина Саул Давуддихьна кьяниди лигури гъахьну.

10Хъайигъан Саулиин Заанурин[†] амриинди пис жин алабхъу, ва думу, чан хулаъ ади, чав фу апӀурушра аьгъю даршлу гьялнаъ ахъу. Давудди, аьдат вуйиганси, мукьмар йивури думу сикин апӀурайи. Саулин хлиъ жида айи,[+] 11ва Саули, Давуд цалик карсуз ккунди, жида гатӀабхьу. Хъа Давуддихьан кьюб ражари жидайиккан ккутӀурчӀвуз гъахьи.

12Саулиз Давуддихьан гучӀ хьуз хъюбгъю, гьаз гъапиш РАББИ Давуддихъди хъайи, хъа Саулихьан гъушнийи. 13Саули, агъзур эскриин аьхювал табшурмиш дапӀну, Давуд чахьан ярхла гъапӀу. Давудди чан эскрар дявдиз хъади гъягъюйи. 14Дугъу фу апӀурушра, дугъан хъуркьувал шуйи, гьаз гъапиш РАББИ дугъахъди хъайи[+]. 15Давуддин хъуркьувалар рякъюри, Саул дугъан улихь гучӀʼвалиъ шуйи, 16хъа израилариз ва ягьудариз Давуд ккундийи, гьаз гъапиш думу дурарин кьушмин аьхюдарикан сар вуйи.


Давудди Саулин риш хпирди гъадагъуру

17Думуган Саули Давуддиз гъапи:

– Магьа йиз аьхюну риш Мерав, узу увуз думу хпирди тувурза, анжагъ узуз кӀубанди гъуллугъ апӀин ва РАББИЙИН дявйир гъайих.

Хъа чав гьамци фикир апӀури гъахьну:

– Гъит думу йиз хиллан ваъ, хъа филистимарин хиларилан гъарахри, гьаци ужуйи ву[+].

18Давудди Саулиз жаваб туву:

– Узу паччагьдин язна хьуз, узу фуж ву, ва Израилиъ йиз адашдин тухум гьадмукьан адлуб вуйинхъа[+]?

19Хъа Мерав, Саулин риш, швуваз тувру вахт улубкьиган, Мехолайиан вуйи Адриэлиз хпирди тувнийи[+].

20Хъа Давуд Михализ, Саулин шураз, ккун гъахьнийи. Дидкан Саулиз мялум гъапӀнийи, ва паччагь рази гъахьнийи. 21Саули гьамци фикир апӀуйи:

– Йиз думу риш дугъаз тувдиза, ва думу ляхин дугъаз тӀапӀар хьибди. Гьамус думу филистимарин хиларилан гъягъиди.

Ва Саули Давуддиз хъана гъапи:

– Гъи уву йиз язна хьидива.

22Хъа чан везирариз амур гъапӀу:

– Давуддихъди жиниди гафар апӀинай. Йипай: «Паччагь увкан разиди ву, ва дугъан гъуллугънаъ айидариз варидиз уву ккунду. Паччагьдин язна йихь сарун».

23Ва гъаравашари Давуддикна думу гафар текрар гъапӀу. Дугъу дурариз наразиди гъапи:

– Ичв фикриан, узуси касибриз, адлу тухумдиан даруриз, паччагьдин риш хпирди хувал рягьят ляхин вуйин?

24Гъаравашари гьаму гафар Саулихьна гъурукьу, Давуддин жаваб гьамциб гъабхьну кӀури. 25Думуган Саули гъапи:

– Давуддикна йипай: «Паччагьдиз швушвахъ ккуни гьякъи ялгъуз сабтӀан дар – паччагьдин душмнарилан кьисас вуди, варж филистимдин ккадабтӀну хувал».

Саули гьисаб апӀурайики, мици Давуд филистимарин хилариан талаф хьиди[+].

26Паччагьдин везирари Давуддиз гьаму гафар ктиту, ва Давуддиз паччагьдин язна хьпан фикир кьабул гъабхьи. Тяйин дапӀнайи вахт ккудубкӀайизра, 27Давуд чан адмийир хъади гъушу, ва дугъу кьюдварж кас филистим йивну гъакӀи. Дугъу дурарин ккадатӀдар гъахну, ва дурар паччагьдиз Давуд дугъан язна хьпан бадали тамам кьадарнаъди улупу. Ва Саули дугъаз чан риш Михал хпирди туву.

28Саулиз РАББИ Давуддихъди хъайивал ва чан риш Михализ Давуд ккунивал гъябкъну, 29ва дугъаз Давуддихьан хъана артухъ гучӀ хьуз хъюбгъю, думу Давуддин уьмурлугъ душман гъахьи.

30Филистимарин дестйир алархьиган, Давуддин хъуркьувалар паччагьдин имбу кьушмарин аьхюдаринтӀан заандар шуйи, ва думу гизаф адлу гъахьнийи.

### 19


Саул Давуддин кьяляхъ хъахъру

1Саули чан бай Юнатандихъди ва багахь везирарихъди, Давуд[†] фици йивну йикӀуруш, гьял апӀури шулу. Хъа Юнатандиз, Саулин бализ, Давуд гизаф ккунди гъахьну, 2ва дугъу думу хабардар апӀуру:

– Йиз адаш Саулиз уву йивну йикӀуз ккунда. Гьаддиз закур гвачӀнинган ихтият йихь, халват йишв абг ва душвахь гьитӀикӀ. 3Хъа узу хутӀлиз, уву жин духьнайишвахьна, удучӀвидиза ва адашдин багахь дийигъидиза ва яв гьякьнаан адашдихъди гафар апӀидиза. Эгер узуз фукӀа аьгъю гъабхьиш, увуз аьгъю шлубси апӀидиза.

4Юнатанди Саулихъди, чан адашдихъди, думу Давуддин хайирназ илтӀикӀуз чалишмиш шули, гаф-чӀал ккебгъу. Дугъу гъапи:

– Гъит паччагьди чан лукӀ Давуддиз писвал дарапӀри, дугъу увуз саб жюрейинра писвал гъапӀундар аьхир, хъа дугъу апӀруб вари яв хайирназ ву. 5Чан уьмур хатӀайикк ккипну, дугъу филистим йивну гъакӀну, ва РАББИЙИ Израилиз аьхю гъалибвал пешкеш гъапӀну. Увуз гьаму гъябкъюнвуз ва шад гъахьнийва. Тахсир ктру ифи удубзури ва саб себебра адарди Давуд йивну йикӀну, писвал дапӀну гьаз вуяв[+]?

6Саул Юнатандин гафарихъ хъпехъу, ва дугъу ху гъапӀу:

– РАББИЙИИНДИ ху апӀураза, думу жазайиинди йивну йикӀидар.

7Давуддиз дих дапӀну, Юнатанди гьаму вари дугъаз ктибту. Хъасин Юнатанди Давуд Саулихьна хъади гъафи, ва думу мугагьназси паччагьдиз гъуллугъ апӀуз хъюгъю.

8Хъана дяви ккебгъу. Давуд филистимариз къаршуди удучӀву, ва дугъу дурариина зурба магълубвал гъабхи, дурар кьяляхъ гьергу.

9Саулиин РАББИЙИН[†] амриинди пис жин хъана алабхъу. Паччагь, хлиъ жида ади, хулаъ деънайи, хъа Давудди, мукьмар йивури, думу сикин апӀурайи[+]. 10Саулиз жидайихъди Давуд цалик карсуз ккун гъабхьнийи, амма Давуд ккутӀурчӀвнийи, гьаддиз жида цалиъ абснийи. Давуд гьергнийи ва гьадму йишван къутармиш гъахьнийи.

11Саули Давуддин хуларихьна дугъаз ккеуз ва гвачӀниндиз думу йивну йикӀуз адмийир гьаънийи. Хъа Михали, Давуддин хпири, дугъаз гъапнийи:

– Эгер ахъли уву жин дархьиш, закур гвачӀнинган уву йивну йикӀиди[+].

12Михали Давуддиз унчӀвʼан удучӀвуз кюмек гъапӀу, ва думу гьергну гъушу ва къутармиш гъахьи[+]. 13Хъа Михали хулан бут[†] гъадабгъу ва думу ахьникк киву, кӀулихъ цӀигьран чӀарар диву ва бут леъфихъди элебку. 14Ва Саули Давуд дисуз адмийир гьаиган, дугъу гъапи:

– Думу иццура.

15Думуган Саули, гьамциб буйругъ тувну, Давуддиин улукьуз адмийир гьау:

– Думу узухьна аьхникк ккимиди аькъинай, ва узу думу йивну йикӀидиза.

16Хъа гьаънайидар гъафиган, дурариз аьхникк анжагъ хулан бут, хъа кӀулихъ цӀигьран чӀарар гъидихъу.

17Саули Михализ гъапи:

– Уву узуз кучӀлар гьаз гъапӀунва ва йиз душман, дугъаз гьергуз мумкинвал тувну, гьаз деетунва?

Михали Саулиз жаваб туву:

– Дугъу узуз гъапнийи: «Узу деет, дарш узу уву йивну йикӀидиза!»

18Хъа Давуд, гьергувалиинди къутармиш духьну, Шамуилихьна Рамайиз гъюру, ва дугъу, Саул чахьна фици янашмиш шули гъахьнуш, ктибтуру. Шамуилна думу Рамайин Нают мягьялиз гъягъюру ва душваъ яшамиш хьуз хъюгъру[+]. 19Саулихьна хабар хуру: «Давуд Наютдиъ, Рамайиъ а». 20Саули Давуд дисуз адмийир гьаъру. Гъафиган, дурариз пайгъамбарвалин ицлиъ айи пайгъамбрарин мажлис гъябкъю. Дурарин кӀули Шамуил айи. Саулин адмийириин Заанурин Рюгь алабхъу, ва дурарира пайгъамбарвал апӀуз хъюгъю. 21Дидин гьякьнаан Саулиз гъапи, ва дугъу жара адмийир гьау, ва дурарира пайгъамбарвал апӀуз хъюгъю. Саули шубубпи ражну адмийир гьау, амма дурарихъдира гьациб ляхин гъабхьи. 22Думуган думу учв Рамайиз гъушу. Секуйиъ айи шид уьбхру аьхю гъуйдихъна хъуркьиган, дугъу гьерху:

– Шамуил ва Давуд наан а?

Шли-вуш дугъаз жаваб туву:

– Наютдиъ, Рамайиъ.

23Думу Наютдиз, Рамайиз рякъюъ учӀву, ва дугъʼиннара Заанурин рюгь алабхъу. Наютдиз, Рамайиз гъяйизкьан вари рякъди думу пайгъамбарвалин ицлиъ ахъну гъахьи. 24Душваъ дугъу палтар илдитну дирчу ва Шамуилин улихь алдакайизкьан пайгъамбарвал гъапӀу. Думу гъяцӀалди вари йигъ ва вари йишв дахъу. Ари гьаддиз кӀури шулу: «Яраб Саулра пайгъамбар гъахьнийкӀан?»[+]

### 20


Юнатандин ва Давуддин дуствал

1Давуд[†] Рамайиъ айи Наютдиан гьергру, Юнатандихьна гъюру ва дугъахьна гьамци илтӀикӀуру:

– Узу фу гъапӀну? Дугъаз узу йивну йикӀуз ккун хьуз, узкан яв адашдин улихь фу тахсир ктубчӀвну[+]?

2Юнатанди жаваб туву:

– Мици хьибдар! Уву йикӀидарва. Узухъди насигьятнан гаф-чӀал дарапӀди, йиз адашди саб ляхинра апӀурдар. Мегер гьациб кьаст дугъу узхьан жин апӀидийин? Гьелбетда, ваъ!

3Давудди гъапи:

– Увуз узу фукьан ккундуш, яв адашдиз ужуйи аьгъя. Дугъу увхьан чан кьастар жин апӀура, гьаз гъапиш уву пашман апӀуз ккундар. Амма узу аьжлиз саб чӀарниинди багахь хьайивалин РАББИЙИИНДИ ва яв хусуси уьмриинди ху апӀураза.

4Думуган Юнатанди гъапи:

– Йип, узу фу апӀуза? Уву бадали вари апӀуз гьязур вуза.

5Давудди Юнатандиз гъапи:

– Закур, ваз цӀийи хьпан машквраъ, узу паччагьдихь суфрайихъ деъну ккунду. Уву узу деетидива, ва узу хутӀлиин саритӀдизкьан жин хьидиза. 6Эгер яв адашдиз узу адрувал аьгъю гъабхьиш, йип: «Давудди, чан тухумди гьарисан апӀру гъурбан апӀбаъ иштирак хьпан бадали, узхьан жикъи вахтназ чахьна, Вифлеемдиз, гъягъюз ихтияр гъадабгъну». 7Дугъу дидиз «баладар» гъапиш, яв лукӀ къутармиш духьна, хъа эгер хъял кубчӀвиш, аьгъю йибхь: дугъу чӀуруб апӀуз кьаст апӀура. 8Миннат апӀурза увкан, РАББИЙИН[†] ччвурнан гьюрматназ уву йикьрар йитӀнайи яв лукӀраз рягьим апӀин. Хъа узу тахсиркар вуш, уву йивну йикӀ узу, анжагъ адашдин хилариз мутуван[+].

9Юнатанди гъапи:

– Дидкан фикирра мапӀан! Адашди чӀуруб апӀуз кьаст дапӀнайивал гьякь вуйин вая дарин, узу ахтармиш апӀидайин ва увуз хабар тувидайин?!

10Давудди Юнатандиз гъапи:

– Яв адашди чӀуруди жаваб тувиш, шли узуз хабар дебккиди?

11Юнатанди Давуддиз гъапи:

– Гъач хутӀлиз удучӀвурхьа.

Ва дурар кьюридра хутӀлиз удучӀву. 12Юнатанди Давуддиз гъапи:

– РАББИЙИИНДИ, Израилин Заануриинди, ху апӀураза: саритӀ гьаму вахтна адашдин ниятар суракь апӀурза. Увухьна думу ужувлиинди янашмиш шулайин ясан шуладарин, дишлади увуз хабар дебккурза. 13Адашди увуз къаршуди фу-вуш кьаст дапӀнайиваликан уву хабардар дарапӀиш ва увуз жин хьуз мумкинвал тутрувиш, гъит РАББИЙИН хъял Юнатандиин алабхъри. Ва гъит РАББИ увухъди ишри, Думу йиз адашдихъди гъахьиганси. 14Хъа увура, узу чӀивиди имидикьан гагьди, РАББИЙИН ччвур кӀваъ ади, узуз вафалу йихь. Хъа узу гъакӀиш, 15йиз наслариз гьаргандиз – РАББИЙИ Давуддин вари душмнар жилилан терг гъапӀиганра – вафалу йихь[+].

16Гьаци Юнатанди Давуддин тухмихъди йикьрар гъийитӀу ва гъапи:

– Гъит РАББИЙИ Давуддин душмнар жавабнахьна зигри.

17Ва Юнатанди Давуд учв ккунивалин гьякьнаан ху апӀуз цӀийикӀултӀан мажбур гъапӀу, гьаз гъапиш дугъаз думу учвси ккундийи[+]. 18Юнатанди дугъаз гъапи:

– Закур ваз цӀийи хьпан машквар ву. Уву адрувал рябкъиди, гьаз гъапиш уву суфрайихъ хьидарва. 19Хъа шубудпи йигъан уву чкиди дуфну ккунду, хъасин гъубшу ражну жин гъахьи йишваз гъарах ва душваъ Эзел гъарзухъ деъ. 20Хъа узу думу терефназди, лишниз йивурайисиб тӀул дапӀну, шубуб чӀимир деетидиза. 21Ва, чӀимрар агуз буйругъ тувну, гъараваш гьаъдиза. Эгер узу гъаравашдиз гъапиш: «Лиг, чӀимрар яв кьяляхъ хъа, дурар за апӀин», увхьан кӀубанди учухьна кьяляхъ гъюз шулвухьан: РАББИЙИИНДИ ху апӀурза, увуз сабдихьанра къурху адар. 22Эгер узу гъаравашдиз гъапиш: «ЧӀимрар яв улихь хьа», думуган гъарах, РАББИЙИН амур гьациб ву. 23Хъа ухьу фтин йикьрар гъапӀнуш, гьаддин РАББИ даима шагьид ву.

24Давуд хутӀлиъ жин гъахьи. Хъа ваз цӀийи шлу йигъ улубкьиган, паччагь демдин[*] суфрайихъ деу. 25Паччагь чан аьдати йишвахь, цалихъ, деу, Юнатан дугъаз машна-машди, хъа Авнер Саулин багахь деу. Давуддин йишв ичӀиди айи[+]. 26Думу йигъан Саули фукӀа гъапундайи. Дугъу фикир гъапӀнийи: «Думу дюшюшдиан марцциди адаршул. Ав, гьелбетда думу марцциди адар[*]».

27Амма ваз цӀийи хьпахъан кьюдпи йигъанра Давуддин йишв ичӀиди гъубзнийи. Думуган Саули чан бай Юнатандиз гъапи:

– Ессейин бай ипӀрубдихъна я накь, я гъи гьаз гъафундар?

28Юнатанди жаваб туву:

– Давудди Вифлеемдиз гъягъюз узхьан тядиди гьерхну. 29Давудди гъапну: «Деет узу: ич тухумди шагьриъ демдин гъурбан[†] апӀуру, ва йиз чвуччву узуз душваъ хьуз амур гъапӀунзуз. Гьаци вуйиган, узухьна рягьимлу йихь, узхьан йиз чвйир рякъюз хьпан бадали, деет узу». Гьаддиз думу паччагьдин ипӀрубдихъна гъафундар.

30Гьаму вахтна Саули, Юнатандиина дишла ажугълу духьну, дугъаз гъапи:

– Лицру дишагьлийин бич бай! Уву Ессейин балин дуст хьувал узуз аьгъдар кӀуру фикир апӀурава? Увузра, яв дадайизра аьйиб ибшри! 31Ессейин бай жилиин яшамиш шули имидикьан гагьди, уву ва яв паччагьвалин гьюкум къурхулуваликк хьиди. Гьамусяаьт дугъахьна адмийир гьаъ, гъит думу гьамина хри: думу йикӀну ккунду!

32Юнатанди чан адаш Саулиз жаваб туву:

– Гьаз думу жазайиинди йивну йи кӀуру? Фу гъапӀну дугъу?

33Хъа Саули дугъахьинди, йивну йикӀбан бадали, жида гатӀабхьу. Гьадмуган Юнатан адашдиз Давуд йивну йикӀуз якьинди ккунивалин гъавриъ гъахьи. 34Юнатан ажугълуди суфрайихъан гъудужву, ва дугъу ваз цӀийи хьпахъан кьюдпи йигъан фукӀа гъипӀундар, гьаз гъапиш адашди биябур гъапӀу Давуддикан дугъаз гизаф дерд кайи.

35Хъайигъан гвачӀнинган, гъараваш байра хъади, Юнатан, Давуддихъди шартӀ дивганси, хутӀлиз гъушу. 36Дугъу гъаравашдиз гъапи:

– Жаргъ, узу деетру чӀимрар аг.

Ва гъараваш гъажаргъубси, дугъу байтӀан ярхлаз тӀибхрубси чӀимир деебту. 37Гъараваш Юнатанди деебту чӀимир дабхъу йишвахьна жаргъури хъуркьу, хъа Юнатанди кьяляхъди чӀигъар гъапӀу:

– ЧӀимир яв улихь хьа!

38Юнатанди гъаравашдин кьяляхъди чӀигъар гъапӀу:

– Чкиди, гьялак йихь, энгел махьан!

Юнатандин гъаравашди чӀимир за гъапӀу ва эйсийихьна кьяляхъ гъафи. 39Амма гъараваш сабдинра гъавриъ ахъундайи, анжагъ Юнатандиз ва Давуддиз аьгъяйи, ляхин фтиъ аш. 40Юнатанди, гъаравашдиз: «Гъарах, гьамрар шагьриз гъайих» дупну, дугъахьна деркку-чӀимрар ва чӀимрар туву.

41Гъараваш гъушубси, Давуд гъарзхъан гъудужву, ва дугъу Юнатандиз шубубан жилиинакьан икрам гъапӀу. Дурари чиб-чпиз макар гъапӀу, ва кьюридра гъишу, хъа Давуд артухъди ишурайи. 42Юнатанди Давуддиз гъапи:

– Гъарах, ягъур ибшривуз! Ухьу сари сариз РАББИЙИН ччвурниинди йиз ва яв арайиъ, йиз ва яв насларин арайиъ даимайиз РАББИ шагьид шлувалин ху гъапӀунхьа.

43Давуд гъушу, хъа Юнатан шагьриз кьяляхъ хътарку.

### 21


Давуд Саулихьан гьергру

1Давуд[†] Новдиз, Заанурин[†] гъуллугъчи Ахимелехдихьна гъафи. ГучӀʼвалиан гукӀниди, Ахимелех дугъаз машна-машди гъушу ва гъапи:

– Уву гьаз сар вува, увухъди гьаз фужкӀа хътарвухъди?

2Давудди Заанурин гъуллугъчи Ахимелехдиз гъапи:

– Паччагьди узуз табшуругъ тувну ва гъапунзуз: «Узу уву гьаз гьаънуш ва увуз фу табшуругъ тувнуш, саризра аьгъяди ккундар». Йиз адмийир шартӀ дивнайи йишвахь гъитунза. 3Гьаци вуйиган, яв хликк фу ккаяв? Узуз хьуб уьл вая, фу аш, ча.

4Заанурин гъуллугъчийи Давуддиз жаваб туву:

– Аьдати уьл йиз адариз, хъа РАББИЙИЗ гъурбан дапӀнайи уьл[*] айиз, тувурза, эгер яв адмийир дишагьлийириз багахь дархьиди гъузнуш.

5Давудди Заанурин гъуллугъчийиз жаваб туву:

– ИкибаштӀан! Учу дявдиз гъягъюз удучӀвган, дишагьлийир учуз гьарган гъадагъа вучуз. Учу аьдати табшуругъ тамам апӀуз гъягъруганра, йиз адмийирин дявдин палатна яракь сабдииндира чиркинди шулдар, хъа гьамус – асуллагь.

6Заанурин гъуллугъчийи дугъаз РАББИЙИН уьл туву, гьаз гъапиш дугъан гьадму уьлтӀан адайи. Думу уьл гьадму йигъан РАББИЙИН улгьан, дидин ерина таза уьл дивбан бадали, гъадабгънайиб вуйи[+].

7Гьаци гъабхьнуки, гьадму вахтна РАББИЙИН улихь Саулин гъуллугънаъ айидарикан сар – фуж-вуш Эдумдиан вуйи Доэг, Саулин габнариин аьхюр – хьади гъахьну[+].

8Давудди Ахимелехдиз гъапи:

– Яв мушваъ жида вая тур бихъидин? Паччагьдин табшуругъ тамам апӀуз гьялак духьну, узу узухьди я тур, я жара яракь гъадабгъундарза.

9Заанурин гъуллугъчийи жаваб туву:

– Мушваъ уву Эла дерейиъ йивну гъакӀи филистим Голиафдин туртӀан адар. Магьа думу, чарчлигъян гъибиржну, гьатушвахь, улгьанийин[†] кьяляхъ хъа. Эгер ккундуш, гъадабгъ думу. Жараб мушваъ адар.

Давудди гъапи:

– МутӀан ужуйи шулира дар. Ча думу узуз[+].

10Гьадму йигъан Давуд, Саулихьан къутармиш шули, Ахишдихьна, Гъатдин паччагьдихьна, гъафи[+]. 11Паччагьдин везирари Ахишдиз гъапи:

– Му Давуд ву аьхир, гьаму йишварин паччгьарикан сар. Ялхъван апӀругандин мяълийиъ дугъкан дупна:

«Саули агъзрар ккагъну,
Давудди – йицӀуд агъзрар!»[+]

12Гьаму гафари Давуддиз гужалди тясир гъапӀу, ва дугъаз Ахишдихьан, Гъатдин паччагьдихьан, яманди гучӀ гъабхьи. 13Дугъан улихь учв авалиси улупури, Давудди шагьрин урнарик фицдар-вуш лишнар зигуз ва чан мужрийиинди ширшар деетуз хъюгъю. 14Ахишди чан багахь хьайидариз гъапи:

– Учвуз рябкъюрачвузки, му авали ву. Гьаз думу узухьна гъахунчва? 15Узуз анжагъ авалйир гьудруркӀрайзуз! Ичв фикриан, йиз гьамушвахь аваливалар апӀбан бадали, думу узухьна хуб лазим вуййин? Ва думу йиз хулаз гъитуз узу буржлу вуйин?!

### 22


Новдиан вуйи Заанурин гъуллугъчйир

1Давуд[†] душвʼан гъушу ва Адуллам кӀуру шагьрин багахь хьараъ жин гъахьи. Дугъан чвйир ва вари багахьлуйир, дидкан аьгъю дубхьну, Давуддихьна гъафи[+]. 2Шлиз истисмар апӀуруш, шлихьан буржар ктирчуз шулдарш, фуж нарази вуш, гьадрар вари дугъахьна гъюрайи. Гьаци юкьудварж касдихьна уч гъахьнийи. Давуд дурарин улихь хьайир гъахьи. 3Душвʼан Давуд Муавдиъ айи Мицпа кӀуру шагьриз гъушу, ва дугъу Муавдин паччагьдиз гъапи:

– Ккун апӀурза увкан, Заанури узуз фициб кьисмат гьязур апӀураш, узу аьгъю апӀайиз, йиз адаш ва дада увухь уьрх.

4Дугъу дурар Муавдин паччагьдихьна хъади гъафи, ва дурар дугъахь, Давуд чан гъалайиъ имидикьан гагьди, яшамиш гъахьи. 5Амма Гад пайгъамбри Давуддиз гъапи:

– Гъалайиан удучӀв ва Ягьудайиз гъарах.

Гьаддиз Давуд Херет ярквраз гъушу[+].

6Гьадму арайиъ Саулиз дидкан аьгъю шулу: варишвариъ Давуддикан ва дугъан адмийирикан улхбар гъягъюрайи. Думуган Саул Гивайиъ айи, тепейиин али тамариск гьарикк, хлиъ жидара дибисну, дийигънайи чан везирарин арайиъ деънайи. 7Саули чалан илдицнайидариз гъапи:

– Хъебехъай, вениаминлуйир[*]! Белки, Ессейин бали учвуз хутӀлар ва тӀумтӀин багълар тувур, учву чан кьушмиъ агъзрарин ва варжарин аьхюдарди дерккур? 8Рябкъюрайиганси, гьаддиз учву вари узуз къаршу жини йикьрариъ учӀвунчва, ва сарира йиз бай Ессейин балихъди йикьрариъ айиваликан узуз улихь ккимиди гъапундарчва? Учвкан сарра йиз гъайгъушнаъ гъахьундарчва ва сарира йиз бали йиз лукӀ узуз тӀапӀар дивуз алаурайиваликан улихь ккимиди хабар дебккундарчва![+]

9Паччагьдин багахь хьайидарин арайиъ дийигънайи Эдумдиан вуйи Доэгди жаваб туву:

– Узуз гъябкъюнзуз, Ессейин бай Нов шагьриз, Ахимелехдихьна, Ахитувдин балихьна, фици гъафнуш[+]. 10Ахимелехди РАББИЙИХЬАН, Давудди фу дапӀну ккундуш, гьерхнийи. Дугъу думу ипӀрубдихъди тямин гъапӀнийи, дугъахьна филистим Голиафдин тур тувнийи[+].

11Саули чахьна Заанурин[†] гъуллугъчи Ахимелехдиз, Ахитувдин бализ, ва дугъан Новдиъ Заанурин гъуллугъчйирди айи вари багагьлуйириз дих гъапӀнийи. Паччагьдихьна вари гъафиган, 12Саули гъапи:

– Хъебехъ, Ахитувдин бай.

Тугъу жаваб туву:

– Ав, йиз жанаби.

13Саули гьерху:

– Уву Ессейин балихъди узуз къаршу жини йикьрариъ гьаз учӀвунва: гьаз дугъаз ипӀруб, тур тувунва, дугъхъанди Заануриз гьаз ккарагунва, думу гьамус узуз къаршуди удучӀвбан ва дугъу узуз тӀапӀрар гьязур апӀбан бадали?

14Ахимелехди паччагьдиз жаваб туву:

– Яв багахь хьайидарикан, Давудси, увуз фуж вафалу ву? Думу паччагьдин язна, яв ужубсиб кьушмин кӀулиъ айир ву, ва дугъаз яв хулаъ гьюрмат а. 15Думу бадали Заануриз узу гъи сабпи ражну ккарагнийинхъа? Ваъ, гъит паччагьди я яв лукӀрак, я йиз вари тухмарик жиниди йикьрар апӀбан тахсир кидрипри, гьаз гъапиш яв лукӀраз жини йикьрарикан фукӀа мялум дар.

16Паччагьди гъапи:

– Уву йикӀну ккунду, Ахимелех, увура яв вари мирасарра, саркьан имдарди.

17Ва паччагьди учв уьрхюрайидариз гъапи:

– Гъарахай, РАББИЙИН, Заанурин гъуллугъчйир йивну йихай. Дурар Давуддихъанди ву, гьаз гъапиш дурариз думу гьергуб аьгъяйи, хъа узуз дидкан хабар дебккундар.

Амма паччагьдин гъаравашари РАББИЙИН, Заанурин гъуллугъчйириина хил за апӀуз кӀул ккивундайи. 18Паччагьди Доэгдиз гъапи:

– Гъарах ва Заанурин гъуллугъчйир йивну йикӀ!

Эдумдиан вуйи Доэг гъушу, ва дугъу Заанурин гъуллугъчйир йивну гъакӀи. Думу йигъан дугъу гинбин ирин улгьани[†][*] гьабхъру миржцӀурна хьур кас йивну гъакӀнийи[+]. 19Заанурин гъуллугъчйирин шагьур вуйи Новдин вари агьалйир турихъди гъурккнийи, я жилариз, я дишагьлийириз, я бицӀидариз, я никкдихъ хъайидариз, я йицариз, я дажйириз, я марччариз рягьим дарапӀди. 20Анжагъ Авиатар, Ахитувдин бай Ахимелехдин баярикан сар, къутармиш гъахьнийи; думу гьергнийи ва Давуддик ктикьнийи[+].

21Авиатари Давуддиз Саули РАББИЙИН, Заанурин гъуллугъчйир йивну йихуваликан ктибтнийи.

22Давудди Авиатариз гъапи:

– Узуз гьадму йигъантӀан душваъ ади гъахьи Эдумдиан вуйи Доэгди Саулиз варибдикан ктибтруб аьгъяйзуз. Яв вари мирасарин аьжлин тахсиркар узу вуза. 23Узухь гъуз ва гучӀ мапӀан. Узу йивну йикӀуз ккунириз увура йивну йикӀуз ккунду, хъа узухь уву хатӀасузвалиъ хьидива[+].

### 23


Давудди Кеила шагьур уьбхюру

1Давуддиз[†] филистимар Кеила шагьриин алархьнайиваликан ва раццарихъан рузи тӀараш апӀурайиваликан хабар дебккнийи. 2Давудди РАББИЙИХЬАН гьерху:

– Узу душну ккундун, узу филистимар дагъитмиш апӀидин?

РАББИЙИ Давуддиз жаваб туву:

– Гъарах, уву филистимар дагъитмиш ва Кеила къутармиш апӀидива.

3Амма Давуддин адмийири дугъаз наразивал улупу:

– Гьамушваъ, Ягьудайиъра кмиди, учуз гучӀурчуз. Эгер ухьу Кеилайиина филистимарин кьушмиз къаршуди гъушиш, фици хьибдийкӀан?

4Думуган Давудди цӀийикӀултӀан РАББИЙИХЬАН гьерху, ва Дугъу жаваб туву:

– Ав, Кеилайиз кудучӀв: Узу филистимар яв хилариз тувдиза.

5Давуд чан адмийирихъди Кеилайихъна гъушу ва филистимариин алархьу. Дугъу дурарин лижар чпиз хъау, филистимар дагъитмиш ва Кеилайин агьалйир къутармиш гъапӀу.

6Давуддихьна Кеилайиз гьергруган, Авиатари, Ахимелехдин бали, чахьди улгьани[†][*] гъабхнийи[+].

7Давуд Кеилайиз гъюваликан Саулиз хабар дебккнийи, ва Саули гъапнийи:

– Заанури думу йиз хилариз тувну: урнар али ва ачрар алахьнайи шагьриъ учӀвбиинди дугъу чав чаз рякъяр хъяркъну.

8Саули халкьдиз, Кеилайиина гъягъбан ва Давудна дугъан адмийир кьялаъ аъбан бадали, дявдиз дих гъапӀу.

9Саули пис ляхин апӀуз кьаст дапӀнайиваликан аьгъю дубхьну, Давудди Заанурин[†] гъуллугъчи Авиатариз, РАББИЙИН амур аьгъю апӀбан бадали, улгьани хуз амур гъапӀу[+]. 10Давудди гъапи:

– РАББИ, Израилин Заанур! Яв лукӀраз Саулиз Кеилайиина, узхъантина шагьур рабгъбан бадали, гъюз ккуниваликан гъеебхьну. 11Узуз, Саул гъюру кӀури, гъеебхьунзуз. Думу дугъридан гъидин? Кеилайин агьалйири узу дугъан хилариз тувуйкӀан? РАББИ, Израилин Заанур, яв лукӀраз жаваб тув.

РАББИЙИ жаваб туву:

– Гъиди.

12Давудди гьерху:

– Кеилайин агьалйири узу ва йиз адмийир Саулин хилариз тувдин?

РАББИЙИ гъапи:

– Тувди.

13Думуган Давуд ва дугъан десте, йирхьудварждихьна кас, Кеилайиан удучӀвну гъушу ва алабхъу йишваъ лицури гъахьи. Саули, Давуд Кеилайиан гъючвюхну гъягъювал аьгъю дубхьну, чан дявдиз удучӀвувал батӀул гъапӀу[+].


Давуд дагълариъ жин шулу

14Давуддиз ичӀи чюлиъ жин хьуз йишв гъибихъу. Дугъу дагълу Ягьудайиъ, Зифдин багахь ичӀи чюлиъ бина гъиву. Гьадму вари вахтна Саул думу агуз чалишмиш гъахьну, амма Заанури Давуд Саулин хилариз тувундар.

15Давуддиз Саули учв йивну йикӀбан бадали агурайиваликан аьгъю гъабхьи. Давуд Зифдин багахь хьайи ичӀи чюлиъ, Хорешдиъ айиган, 16Юнатан, Саулин бай, дугъахьна Хорешдиз гъафнийи, ва дугъу Давуддиъ Заанурик умуд кивувал гужал гъапӀу. 17Дугъу гъапну:

– ГучӀ мапӀан. Йиз адаш Саулихьан уву ккагъуз хьибдар. Уву Израилиин паччагьвал апӀидива, хъа узу яв паччагьлугъдиъ увухъна вуйи кьюрпи адми хьидиза. Йиз адаш Саулра дидин гъавриъ а[+].

18Дурари РАББИЙИН улихь сари сарихъди йикьрар гъийитӀу, ва Давуд Хорешдиъ гъузу, хъа Юнатан хулаз кьяляхъ хътарку[+].

19Зифдин агьалйир Саулихьна Гивайиз гъафи, ва дурари гъапи:

– Давуд учухь жин духьна. Дугъаз Хорешдиъ, Ешимондихьан кьиблайиъ айи Хахила тепейиин, учв жин хьуз йишв гъибихъну[+]. 20Гьаддиз паччагь чаз ккуниган гъюри, хъа учу Давуд паччагьдин хилариз тувдича.

21Саули гъапи:

– Учву йиз гъайгъушнаъ хьпан РАББИЙИ учвуз ужувлар апӀри. 22Гъарахай ва сабсана ражну вари ахтармиш апӀинай. Думу наан аш ва душваъ думу шлиз гъяркънуш, агай. Думу гизаф аьмалдар ву, кӀуру. 23Думу наан жин духьнаш, якьинди аьгъю апӀинай ва узухьна ихтибарлу мялуматар хьади гъачай. Думуган узу учвухъди гъидиза, ва, думу гьаму уьлкейиъ аш, Ягьудайин фуну юрднаъ ашра, узу думу агидиза!

24Ва дурар Зифдиз СаултӀан улихьди гъушу. Гьадму вахтна Давуд чан адмийирихъди Маон кӀуру ичӀи чюлиъ, Арава къуру чюлин Ешимондихьан кьиблайизди вуйи пайнаъ айи. 25Саул чан адмийирихъди думу агуз гъушу. Давуддиз дидкан хабар дебккнийи, ва думу Маон ичӀи чюлин тек гъарзухьна исина ктучӀву. Дидкан аьгъю гъабхьи Саули, Давуддихъ хъачӀарккну, Маон ичӀи чюлиз гъягъюз гьяракат гъапӀу. 26Саул дагъдин саб терефнахъанди гъягъюрайи, хъа Давуд чан адмийирихъди – дидин тмуну терефнахъанди. Давуд хъергнайидарихьан гьергуз чан вари кьувватариинди чалишмиш шулайи, амма Саул ва дугъан адмийир, Давуд ва дугъан адмийир кьялаъ аъбан ва бисбан бадали, дагъдин кьюбиб терефарихъанди гъюз хъюгъю. 27Ва гьадмуган Саулихьна «Кьан дарапӀди кьяляхъ гъач: филистимар ихь уьлкейиин алархьну» гафар хьади чархачи[†] гъафи.

28Саул Давуддихъ хъчӀарккувал дебккуз ва филистимариз къаршуди удучӀвуз мажбур гъахьи. Гьаддиз думу йишвʼин Махлекот (Гьергбан Тепе) тик гъарз ччвур иливну.

### 24


Давудди Саулин уьмур уьбхюру

1[•]Душвʼан душну, Давудди[†] Эн-Гедийиъ чаз жин хьуз йишв гъабгу. 2Ва Саул филистимарихъди дявдиан гъафиган, дугъаз гьамус Давуд Эн-Гедийин багахь ичӀи чюлиъ айиваликан хабар дебкку.

3Саули шубуд агъзур ужударсдар эскрар-израилар уч гъапӀу ва ЧӀурдин ЦӀигьарин Гъарзарихъна, Давуд ва дугъан адмийир агбан бадали, рякъюъ учӀву. 4Рякьюхъ хъайи марччар тӀаъру йишварихьантина гъягъюри, Саул чӀат кудучӀвуз хьараъ учӀвру. Хъа думу хьаран дериндиъ чан адмийирихъди Давуд айи. 5Ва адмийири Давуддиз гъапи:

– РАББИЙИ увуз гаф тувнайи йигъ улубкьну! Дугъу увуз гъапнийи: «Узу яв душман яв хилариз тувдиза, ва уву дугъкан увуз ккуниб апӀидива».

Давуд жиниди багагьна гъафи ва Саулин палатдин канчӀ кадабтӀу. 6Амма дишлади Давуддиз Саулин палатдин канчӀ кадабтӀбан нач гъабхьи[+]. 7Дугъу чан адмийириз гъапи:

– РАББИЙИЗ кадагъну, инсандикан зейтундин ччим ктатнуш, дугъаз дициб ляхин апӀбахьан ва дугъʼина хил за апӀбахьан РАББИЙИ уьрхри![+]

8Гьамцдар гафариинди чан адмийириз нач ккапӀну, Давудди дурариз Саулиин алархьуз ихтияр тувундар. Саул хьарʼан удучӀву ва чан рякъюъди гъушу.

9Думуган Давудди, хьарʼан удучӀвну, Саулиз дих гъапӀу:

– Паччагь, йиз жанаби!

Саул кьяляхъ илдицу, ва Давуд, гьюрматнан лишан вуди, дугъан улихь маш исизди жилиин дахъу. 10Давудди Саулиз гъапи:

– Узкан адмийири кӀурубдихъ, яни Давудди увуз пис кьаст апӀура кӀурайивалихъ, уву гьаз хъугърава?? 11Гъи хьараъ, увузра рябкъюравуз, РАББИЙИ уву йиз хилариз тувнийи. Узуз, уву йивну йикӀ, гъапнийи, амма узу йиз жанабийиина хил за апӀидарза: думу РАББИЙИ ччим кадатнайир ву дупну, рягьим гъапӀнийзавуз. 12Лиг, йиз адаш, лиг: йиз хлиъ яв палатдин канчӀ айиз. Эгер узу яв палатдин канчӀ кадабтӀнуш, амма уву йивну гъакӀундарш, уву аьхирки гъавриъ ахъ – узу тахсиркар дарза; уву узухъ хюрч апӀурашра, яв улихь сабдинра тахсир ктарзук. 13Гъит РАББИЙИ ихь диван апӀри, гъит РАББИЙИ узхъанди увлан кьисас алдабгъри, хъа узу увʼина хил за апӀидарза[+]. 14Йирси мисали кӀура: «Фуж пис вуш, дугъу писвал апӀуру». Хъа узу увʼина хил за апӀидарза. 15Израилин паччагьди шлиз къаршуди дяви гъабхура? Уву шлихъ хъерграва? Мурдал хуйихъ, фициб-вуш чӀудрахъ! 16Гъит РАББИ диванчи ишри! Гъит Дугъу ихь диван апӀри, гъит Дугъаз рябкъри, Думу узхъан хъюгъри, ва Дугъу увхьан узу уьрхри!

17Давудди гьаму гафар дупну ккудубкӀиган, Саули гъапи:

– Яв сес ебхьурайин узуз, йиз бай Давуд? – ва думу зарбди гъишу.

18Дугъу Давуддиз гъапи:

– Уву гьякь вува, хъа узу яв улихь гьякь дарза. Уву узуз ужʼвал апӀуйва, хъа узу увуз писвалиинди гьякъи тувуйза. 19Узухьна рягьимлуди янашмиш хьуваликан дюзди гъапунва гьамус: РАББИЙИ узу яв хилариз тувну, хъа уву узу йивну гъакӀундарва. 20Душман ккахъну, шли думу сагъди, зарар тутрувди деетиди? Яв гъийин ляхниз увуз РАББИЙИ пешкеш туври![+] 21Гьаци вуйиган, узуз уву паччагь шлувал ва Израилиин гьюкум яв хилариз гъюрувал аьгъязуз[+]. 22Уву йиз насил тӀанкь ва йиз тухумдиъ йиз ччвур терг дарапӀрувалин узуз РАББИЙИИНДИ ху апӀин.

23Давудди Саулиз ху гъапӀу, ва Саул хулаз кьяляхъ хътарку, хъа Давуд чан адмийирихъди учв жин духьнайишваз кьяляхъ гъафи.

### 25


Шамуилин аьжал

1Шамуил гъакӀи. Вари израилар уч гъахьи, ва дурари, дугъахъ дишну, думу Рамайиъ, чан багъри шагьриъ, накьвдик киву. Гьадму вахтна Давуд[†] Паран ичӀи чюлиз гъушу[+].


Давуд ва Авигаил

2Маондиан вуйи сар касди Кармилиъ, Ягьудайин бицӀи шагьрарикан сабдиъ, чан лижар, сюрйир уьрхюри гъахьну. Думу гизаф девлет хъайир вуйи: дугъаз шубуд агъзур чарва ва агъзур цӀигь айи. Чарвйир ултӀукъурайивал себеб вуди, думуган думу Кармилиъ айи. 3Дугъаз Навал кӀуйи, хъа хпириз – Авигаил. Хпир фикирлур ва уччвур вуйи, хъа думу – писур ва агъдабан. Думу Калев тухумдиан вуйи.

4ИчӀи чюлиъ ади, Давуддиз Навали чарвйир ултӀукъурайиваликан гъеебхьнийи, 5ва дугъу дугъахьна йицӀур кас гьаънийи.

– Кармилиз, Навалихьна, гъарахай, – амур гъапӀу дугъу дурариз, – йиз ччвурнахъан дугъаз салам тувай 6ва йипай: «Вари ужувлар ишривуз! Увуз, яв хулаз ва яв хликк ккайибдиз варибдиз ислягьвал ибшри! 7Яв чарвйир ултӀукъурайиваликан гъеебхьунзуз. Яв марччлихънар учухъди хъайи, учу дурариз гиран кадапӀундарча, ва, дурари чарвйир Кармилиъ уьрхюри имиди, дурарин фукӀа гъудубгундар. 8Яв муздрарихьан гьерх, дурари субут апӀиди. Учу увухьна машкврин йигъан гъафунча – йиз чархачйирихьна рягьимлу йихь, дурариз, яв лукӀариз, ва яв бай Давуддиз увхьан шлуб тув».

9Давуддин адмийир гъафи, Наваликна Давуддин гафар гъапи, ва жавабназ ккилигури дийигъу. 10Навали гьамциб жаваб туву:

– Хъа фуж ву думу дицир, гьаму Давуд? Фуж ву думу, Ессейин бай?! Гьамус чпин эйсйирихьан гьергнайи лукӀар гизаф а! 11Му фу ву: йиз марччар ултӀукърудариз узу гьязур гъапӀу уьл, шид, йикк наънан гъафидар вушра аьгъдру адмийириз тувуз узу буржлу вуйин?

12Давуддин адмийир кьяляхъ гъушу. Давуддихьна дуфну, дурари дугъакна Навалин гафар гъапи. 13Думуган Давудди чан адмийириз амур гъапӀу:

– Турар гъадагъай! – ва вариди, Давуддира, чӀуларикк турар ккидитӀу.

Юкьудварждихьна кас дугъахъди рякъюъ учӀву, хъа кьюдварж кас бинайиин гъузу.

14Гьадму арайиъ гъаравашарикан сари Авигаилиз, Навалин хпириз, ктибту:

– Давудди ихь жанабийиз салам тувуз ичӀи чюлиан чан адмийир гьаъну, хъа думу дурариз хъутӀурччвну. 15Хъа дурар, думу адмийир, учухьна ужувлиинди янашмиш гъахьну, гиран ктапӀундар, дурарихъди чюлиъ имидикьан вахтна ич фукӀа гъудубгундарич. 16Мал-къара уьбхюри имидикьан гагьди, вари вахтна, йигънура, йишвнура, думу адмийирихъ учу, гъвандин цалихъси, вуйча! 17Увхьан фу апӀуз шулуш, лиг, фикир апӀин. Даршиш ихь эйсийинра, дугъан вари хуландаринра гьамус аьхир гъибди – хъа эйсийихъди, мердимазарихъди, гаф-чӀал апӀуб мянасуз ву!

18Авигаили гьялакди кьюдварж уьл, чяхир айи кьюб эрж, алдахьнайи хьуб марчч, саб шишал гъубцу дяхин, кишмишарин варж лаваш ва инжиларин кьюдварж багълу уч гъапӀу, гьадрар вари дажйириин иливу 19ва гъаравашариз амур гъапӀу:

– Улихьди гъарахай, хъа узу шилнаъди гъидиза.

Навализ, чан жилириз, дугъу фукӀа гъапундайи. 20Ва магьа Авигаил даждиин элеъну гъягъюра, ккуру жилгъайиъди гъарзаригъян исизди ктучӀвура, хъа дугъаз машна-машди – Давуд ва дугъан адмийир.

21– Му фици шулу, – чав чаз кӀуру Давудди, – дугъан вари девлет ичӀи чюлиъ узу гьавайиди гъюбхнин!? Дугъан фукӀа гъудубгундар, хъа гьамус дугъу йиз ужувлаз узуз писвалиинди жаваб тувра! 22Ху апӀураза, эгер гвачӀниндиз дугъан вари хизандиъ сар жилижвикьан чӀивиди гъузиш, гьаци дарш, Заанурин[†] хъял Давуддиин алабхъри![+]

23Давуд гъяркъюбси, Авигаил гьялак гъахьи, даждилан элдеу, дугъан улихь жилик унтӀ кубкӀу, жилиинакьан икрам гъапӀу,[+] 24ва Авигаили, дугъан ликарик карсну, гъапи:

– Йиз жанаби! Йиз тахсир ву! Яв лукӀраз увухьна илтӀикӀуз ихтияр тув! Яв лукӀраз увуз фу пуз ккундаш, хъебехъ![+] 25Гъит йиз жанабийи гьадму мердимазар Навализ фикир тутруври! Дюзди дугъʼин гьациб ччвур иливну! Дугъан ччвур Агъдабан кӀуру гаф ву – гьаддиз дугъу учв агъдабанди гъахурира а! Хъа узуз, яв лукӀраз, йиз жанабийи гьаънайи адмийир гъяркъюндайи! 26Йиз жанаби, РАББИЙИИНДИ ху апӀурза ва яв уьмриинди ху апӀурза: му РАББИЙИ уву ифи удубзувалихьан, къанунсуз ляхин апӀбахьан гъюрхну. Гъит яв душмнариз, гъит йиз жанабийиз писвал апӀуз кьаст апӀрудариз варидиз Навализсиб ибшри![+] 27Магьа узу, яв лукӀру, йиз жанабийиз зурба гьюрмат вуди гъабхи пешкеш. Гъит йиз жанабийихъди хъайи адмийири гьаму пешкеш кьабул апӀри. 28Яв лукӀран гьюрматсузвалилан хил алдабгъ! Дугъриданна йиз жанабийин насил РАББИЙИ мюгькам апӀиди, йиз жанабийин вари эскрар – му РАББИЙИН эскрар ву аьхир! Бабкан гъахьихъанмина увуз писвал хас дар[+]. 29Хъа фуж-вуш увʼин алархьури, увухъ хъергри, шли-вуш увуз аьжал абгури гъахьиш, гъит РАББИЙИ, яв Заанури, яв уьмур, гъючӀаккси, уьбхри, хъа яв душмнарин уьмур, чӀвегьентиан гъванси, тина гатӀабхьри. 30Ва РАББИЙИ увуз гаф тувуб вари тамам гъапӀиган, Уву Израилиин гьюкумдарди дерккиган, 31сарира увуз тягьна йивидар, ва йиз жанабийиз тахсир ктру ифи удубзувалиин ва къанунсуз ляхин апӀувалиин швумал хьуб алабхъидар. РАББИЙИ йиз жанабийиз ужувлиинди тувди. Гьадмуган яв лукӀ кӀваин апӀин.

32Давудди Авигаилиз жаваб туву:

– Гъи уву узуз машна-машди гьау РАББИЙИЗ, Израилин Заануриз, шюкюр ибшри! 33Гъит РАББИЙИ увуз яв аьяндарвализ лигну ва узу ифи удубзуз уву гъидритбаз лигну туври. 34Увуз писвал апӀувалихьан узу деркку РАББИЙИИНДИ, Израилин Заануриинди, ху апӀурза: эгер уву йиз улихьна гъюз гьялак гъахьундайиш, акв алабхьайиз Навалин вари хизандиан саркьан жилижви чӀивиди гъузидайи аьхир.

35Давудди дугъу гъабхиб кьабул гъапӀу ва гъапи:

– Ислягьвалиинди хулаз гъарах! Узуз яв хаиш гъеебхьунзуз, ва узу думу тамам апӀидиза.

36Авигаил Навалихьна кьяляхъ гъафи, хъа дугъу хулаъ паччагьдинсиб дем дапӀнайи, шадвал апӀуйи ва бегьемди пиян гъахьнийи. Авигаили дугъаз гвачӀниндиз фукӀа ктибтундайи. 37ГвачӀнинган, Навал ачмиш гъахьиган, хпири дугъаз улгьан йигъан гъабхьибдикан ктибтуру. Навалин юкӀв дийибгъу, думу гъванси гъахьи, 38хъа йицӀуд йигъ улдучӀву – ва РАББИЙИ дугъаз аьжал гьапӀу.

39Навал йикӀуваликан Давуддиз гъеебхьу, ва дугъу гъапи:

– Узуз гиран ктапӀбан Навалин Чан диван гъапӀу РАББИЙИЗ шюкюр ибшри! Узу, Чан лукӀ, Навализ писвал апӀувалихьан дерккну, РАББИЙИ Навалин писвал гьадгъахьна чахьна илтӀибкӀну!

Давудди Авигаил чаз хпирди хъирсуз хъюгъю – думу хпирди гъадагъуз ккуниваликан пуз дугъахьна адмийир гьау. 40Давуддин адмийир Авигаилихьна Кармилиз гъафи, ва дурари гъапи:

– Учу Давудди уву чаз хпирди гъадагъуз гьаъну.

41Жилиин гьачӀарккну, Авигаили гъапи:

– Яв лукӀ увуз гъуллугъ апӀуз ва йиз жанабийин гъаравашарин ликар жикӀуз гьязур ву.

42Думу чкиди гьязур гъахьи ва, даждиин элеъну, хьур гъараваш дишагьлира хъади, Давуддин вакиларин кьяляхъди гъушу. Гьаци Авигаил Давуддин хпир гъахьи.

43Давудди чаз хпирди гьацира Изреелиан вуйи Ахиноам гъадагъну. Дурар кьюридра дугъан хпар вуйи[+]. 44Хъа Михал, Давуддин муганайиздин хпир, Саули, дугъан адашди, Галлимдиан вуйи Лаишдин бай Палтийиз хпирди тувнийи[+].

### 26


Давудди кьюбпи ражну Саулин уьмур уьбхюру

1[•]Саулихьна[†] Гивайиз Зиф ичӀи чюлин агьалйир гъюру, ва дурари кӀуру:

– Хъа увуз Давуд Ешимо ичӀи чюлин гъирагъдихъ хъайи Хахила тепейиин жин духьнайиваликан аьгъявуз[+]?

2Саул, шубуд агъзур израиларикан ибарат вуйи ужубсиб десте хъади, Давуд агуз Зиф ичӀи чюлиз гъушу. 3Саули Ешимон ичӀи чюлин гъирагъдихъ хъайи Хахила тепейиин, рякъюн багахь бина йивуру. ИчӀи чюлиъ айи Давуддиз учв агуз дина Саул дуфнайивал аьгъю шулу. 4Ахтармиш апӀрудар гьаъну, Саул дугъридан багахь хьайивалиин Давуд инанмиш гъахьи.

5Думуган Давуд Саули бина йивнайи йишвахьна гъафи, ва дугъу Саул учв дахърушв ва дугъан кьушмин аьхюр Авнер, Нердин бай, дахърушв аьгъю гъапӀу. Саулин бинайилан гергми цӀарнаъди дивнайи аьрабйир илтӀикӀнайи, Саулин багахь гургутум дугъан адмийир ерлешмиш духьнайи[+]. 6Давудди хеттжви Ахимелехдиз ва Церуяйин[*] бай, Юавдин чве Авишайиз гъапи:

– Узухъди бинайиина Саулихьна фуж гъюрчва?

– Узу гъидиза увухъди, – жаваб туву Авишайи[+].

7Йишвну Давудна Авишай израил кьушмин бинайиз жиниди гъушу, ва дурариз Саул гъидихъу. Саул даахнайи, дугъан кӀулихъ жилиъ жида убччвнайи. Авнер ва эскрар дугъан багахь гургутум дахънайи. 8Авишайи Давуддиз гъапи:

– Гъи Заанури яв душман яв хилариз тувра. Узхьан думу саб йивбиинди жидайихъди жилик карсуз шулзухьан. Кьюбпи йивуб лазим хьибдар!

9Хъа Давудди Авишайиз жаваб туву:

– Ваъ, мукучан дугъак! РАББИЙИ ччим кадатуриина хил за дапӀну, фуж жазайиккан ккудучӀвур[+]? 10РАББИЙИИНДИ ху апӀурза, – давам гъапӀу Давудди, – РАББИЙИ чав думу уьмрихъ мягьрум апӀиди, думу чан аьжлиинди йикӀурушра вая женгнаъ алдакурушра![+] 11Чав ччим кадатуриина хил за апӀбахьан узу РАББИЙИ уьрхри! Дугъан кӀулихъ хъайи жида ва шид айи гажин гъадагъ, гьамушвхьан гъягъидихьа.

12Давудди Саулин кӀулихъ хъайи жида ва шид айи гажин гъадагъу, ва дурар чпин бинайиз кьяляхъ гъафи. Дурар гъювал саризра гъябкъюндайи, саризра аьгъю гъабхьундайи, фужкӀа нивкӀʼан хъиргундайи: РАББИЙИ варидиин ижми нивкӀ алапӀнийи[+].

13Давуд гъаншариъ айи ямажнакна кудучӀву, ва, Саулин бинайихьан хайлинси ярхла айи дагъдин кӀакӀниин дийигъну, 14эскрарихьна ва Нердин бай Авнерихьна илтӀикӀури, чӀигъ гъапӀу:

– Авнер! Узуз жаваб тув!

– Уву фуж вува? Паччагь гьаз инжик апӀурава? – гьерху Авнери.

15Давудди Авнериз гъапи:

– Уву гьякьикьи жилижви вува аьхир, ва увуз барабар вуйир израиларин арайиъ адар! Уву паччагь, яв жанаби гьаз уьрхюрадарва? Фуж-вуш яв жанаби йивну йикӀуз бинайиз гъафну! 16Ужуб ляхин апӀурадарва! РАББИЙИИНДИ ху апӀурза, ичв жанаби, РАББИЙИ ччим кадатнайир уьрхюри адрувализ лигну, учву жаза тувбиинди йивну йикӀну ккунду! Паччагьдин кӀулихъ хъади гъахьи жида ва шид айи гажин наан аш, лиг ари!

17Саулиз Давуддин сес аьгъю гъабхьи ва гъапи:

– Давуд, йиз бай, узуз ебхьурайиб яв сес вуйин?

– Ав, паччагь ва йиз жанаби, – жаваб туву Давудди. 18– Фтин кӀуллан йиз жанаби чан лукӀрахъ хъчӀарккура? Узу фу гъапӀну, ва яв улихь узук фу тахсир ка? 19Гъит паччагь ва йиз жанаби чан лукӀрахъ хъебехъри! Эгер уву узуз къаршуди РАББИЙИ гъизмиш гъапӀнуш, гъит Думу гъурбнан ниъру рягьимлу апӀри. Хъа адмийири гъизмиш гъапӀнуш, гъит дурар РАББИЙИН[†] улихь нянайикк ишри: узу утӀурккури, дурари узу Дугъан халкьдин жилилан ултӀуккура ва гьаддиинди узуз кӀура: «Гъарах ва бутариз гъуллугъ апӀин!» 20Узу РАББИЙИХЬАН ярхла йивну йикӀрубси дарибшри! ЧӀуд бисбан бадали, Израилин паччагь дагълариъ гъюдрахъ хюрчазси удучӀвна!

21Саули гъапи:

– Узук тахсир казук. Кьяляхъ гъач, Давуд, йиз бай! Узу увуз писвал апӀидарза, гьаз гъапиш гъи уву йиз уьмур гъюбхюнва. Узу яманди улдугнайза ва ахмакь ляхнар апӀури гъахьунза[+].

22– Магьа паччагьдин жида, – жаваб туву Давудди, – гъит эскрарикан фуж-вуш гъюри ва думу гъайибхри. 23Ва гъит РАББИЙИ гьарсариз дугъан дугъривализ ва вафалувализ лигну туври; гъи Дугъу уву йиз гьюкмиз тувну, амма узуз РАББИЙИ ччим кадатнайириина хил за апӀуз ккун гъабхьундарзуз[+]. 24Гъи узу яв уьмур гъюбхганси, гъит гьаци РАББИЙИ узу уьрхри ва фунуб-вушра хатӀайикканра ккадаъри!

25Саули Давуддиз гъапи:

– Гъит Заанури уву ужувлакк ккаъри, йиз бай Давуд! Фтихъ хъюгъиш, думу аьхирихъна хъапӀдива ва, фу ккун гъабхьиш, думу чарасуз гъазанмиш апӀидива!

Давудди рякъ давам гъапӀу, хъа Саул хулаз кьяляхъ хътарку.

### 27


Давуд филистимарин уьлкейиъ

1Давудди[†] фикир гъапӀу: «Ухди вая кьанди узу Саулиз ккахъди. Филистимарин уьлкейиз гьергубтӀан, узуз фукӀа гъубзрадар. Думуган дугъан умуд ктабтӀиди, вари Израилиъ узу агувал дипди, ва узу дугъхьан къутармиш хьидиза».

2Ва Давуд йирхьудварж касдикан ибарат вуйи чан дестейихъди Ахишдихьна, Маохдин балихьна, Гъатдин паччагьдихьна, гъушу[+]. 3Давуд ва дугъан адмийир Ахишдихь Гъатдиъ ерлешмиш гъахьи. Дурар вари чпин хизанар хъади гъафнийи; Давуддихъди чан кьюр хпир хъайи: Изреелиан вуйи Ахиноам ва Кармилиан вуйи Навалин ачӀни шив Авигаил[+]. 4Давуд Гъатдиз гьергувал Саулиз аьгъю гъабхьи, ва дугъу думу агувал дебкку.

5Давудди Ахишдиз гъапи:

– Узухьна рягьимлу йихь, узуз наан-вуш аьхю дару гъулаъ ерлешмиш хьуз ихтияр тув. Узуз, яв лукӀраз, паччагьдин меркездиъ, яв багахь яшамиш хьуб фтиз ву?

6Ва Ахишди дугъаз Циклаг бицӀи шагьур туву. (Гъира[*] Циклаг Ягьудайин паччгьарин хусусият ву.) 7Давуд филистимарин юрднаъ варина-вари сад йисна юкьуб вазли яшамиш гъахьну.

8Давуд чан адмийирихъди гешурлуйириин, гирзеяриин ва амалекариин алжагъури гъахьну – думу халкьар ухдихъанмина тап Шурихъна ва Египетдин сяргьятдихъна вуйи ругариин яшамиш шули гъахьну[+]. 9Давудди вари агьалйир, я жилариз, я дишагьлийириз рягьим дарапӀди, йивну йикӀури, палтар ттадагъури, марччар ва йицар, девйир ва дажйир хъаъну гъягъюри гъахьну. Гьар ражну думу Ахишдихьна кьяляхъ гъафиган, 10Ахишди гьерхри гъахьну:

– Му ражну шлиин алархьунчва?

Давудди жаваб туври гъахьну: «Негевдиан вуйи ягьудариин» вая «Негевдиан вуйи ерахмеэлеяриин», вая «Негевдиан вуйи кенеяриин»[+]. 11Давудди Гъатдиз йисирар хури гъахьундар, хъа, «Дурари ухьлан, магьа Давудди фу гъапӀнуш кӀури, аьрзар апӀуз мумкин ву» кӀуру фикир апӀури, вари – жиларра, дишагьлийирра – йивну йикӀури гъахьну. Филистим юрднаъ имидикьан гагьди, Давудди гьаци апӀури гъахьну, 12ва Ахишди, «Думу Израилин чан халкьдиз лап гизаф даккун гъахьну ва гьарган йиз гъараваш хьиди» кӀуру фикир апӀури, Давуддиин ихтибар апӀуз хъюгъю.

### 28

1Думу вахтна филистимари, Израилихъди дявдиз гьязур шули, кьушум уч апӀуради гъабхьну, ва Ахишди Давуддиз[†] гъапну:

– Гьисабназ гъадабгъ, уву узухъди дявдиз гъидива, увура, яв адмийирра.

2Давудди жаваб туву:

– Яв лукӀрахьан фу шулуш, думуган рябкъидивуз!

– Дици вуш, уву гьарган узу уьрхрурди дерккраза, – гъапи Давуддиз Ахишди.


Саули Шамуилин гъарантуйихъди гафар апӀувал

3Шамуил дукӀнайи. Вари израилар дугъахъ гъишнийи, думу чан багъри шагьриъ, Рамайиъ, накьвдик кивнийи. Хъа гъакӀидарихъди гафар апӀрудар ва сюгьюрчйир чан паччагьлугъдиан Саули утӀурккнайи[+].

4Филистимари кьушум уч гъапӀу, дурар Шунемдиз гъафнийи ва душваъ бина йивну дийигънийи. Саули вари израилар уч гъапӀнийи, ва думу Гилбоа дагъдиин дийигънийи[+]. 5Филистимарин бина дябкъну, Саулик къурху кабхъу. 6Дугъу РАББИЙИХЬАН гьерхуз хъюгъю, амма РАББИЙИ я нивкӀʼан рябкъювалиинди, я тупут ипбиинди, я пайгъамбрарикди дугъаз жаваб туврадайи[+]. 7Думуган Саули гъаравашариз амур гъапӀу:

– Гъийихдарин рюгьяр гъюз гъитру сюгьюрчи дишагьли агай узуз. Узуз дугъахьна гъягъюз ва дугъкан ккун апӀуз ккундузуз.

Ва гъаравашари гъапи:

– Гьацир сюгьюрчи-дишагьли Эн-Дордиъ а.

8Учв аьгъю дархьуз, Саули жарарин палат алабхьу, ва, чахъди кьюр касра хъади, думу рякъюъ учӀву. Йишвну дурар думу дишагьлийихьна гъафи, ва Саули гъапи:

– Узуз рюгьназ дих апӀин. Увуз узу гъапир гъюз мажбур апӀин.

9Дишагьлийи дугъаз жаваб туву:

– Саули фу гъапӀнуш, увуз аьгъявузки: дугъу ихь уьлкейиъ гъийихдарихьан гьерхувал ва сюгьюрчйир терг гъапӀну. Узу тӀянкьюйиъ аърава? Узу талаф апӀуз ккундавуз?

10Ва Саули РАББИЙИИНДИ ху гъапӀу:

– РАББИЙИИНДИ ху апӀурза, – гъапи дугъу, – дидин жаваб тувуб алабхъидарвуз!

11Дишагьлийи гьерху:

– Узу увухьна шлиз дих апӀуза?

– Шамуилиз дих апӀин узухьна, – гъапи дугъу.

12Шамуил дяркъну, дишагьлийи, Саулихьна илтӀикӀури, чӀигъар гъапӀу:

– Уву узуз гьаз кучӀлар гъапӀунва? Уву Саул вува аьхир!

13– ГучӀ мапӀан, – гъапи паччагьди дугъаз, – увуз фу рябкъюравуз?

– Жиликкан за шулайи рюгь рябкъюразуз, – гъапи дугъу Саулиз.

14– Думу фициб ву? – гьерху Саули.

Дишагьлийи жаваб туву:

– Чухайигъян гъидиржнайи кьабир за шула.

Думу Шамуил вуйибдин гъавриъ духьну, Саул маш исизди жилиин дахъу, ва дугъу икрам гъапӀу[+].

15Шамуили Саулик гафар кау:

– Уву гьаз узу инжик ва узу гъюз мажбур гъапӀунва?

– Йиз ляхнар харабди вуйиз, – гъапи Саули, – филистимар узʼин алархьну, хъа Заанур узхьан гьидицну: я пайгъамбрарикди, я нивкӀарикди узуз жаваб туврадар. Ва узу увуз дих гъапӀунза – насигьят тув, узу гьапӀза[+]?

16– Уву узхьан гьаз гьерхрава, – наразивал улупу Шамуили, – эгер учв РАББИ увхьан гьидицнуш ва увуз душман гъахьнуш? 17РАББИЙИ, узлантина фтин гаф тувнуш, гьадму гъапӀну. Дугъу увхьан паччагьлугъ тадабгъну ва жара адмийихьна, Давуддихьна, тувну[+]. 18Уву РАББИЙИ кӀуруб гъапӀундарва: Дугъан хъял Амалекдиина гъюз гъибтундарва, гьаддиз РАББИ гъи увухъди гьаци а[+]. 19Дугъу филистимарин хилариз неинки уву сар, хъа гьацира вари Израил тувди. Закур уву яв баярихъди, узу наан аш, гьадушваъ хьидива. Хъа израилин кьушум РАББИЙИ филистимарин хилариз тувди[+].

20Думуган Саул хабарсузди ккадарку ва жилиин ярхи гъахьи: дугъаз Шамуилин гафари гучӀ ккапӀу; дидланна савайи, думу кьувватнаан адахънийи, гьаз гъапиш сад йигъанна сад йишван дугъу фукӀа гъипӀундайи. 21Дишагьли Саулиз багахь гъахьи, ва дугъаз Саулиз гизаф гучӀ дубхьнайиб гъябкъю.

– Рябкъюравуз, яв лукӀ увухъ хъпехъну, – гъапи дугъу, – кӀулʼина гъюз мумкин вуйи хатӀалувализ дилигди, яв хаиш тамам апӀуз разивал тувну. 22Гьамус увура яв лукӀрахъ хъебехъ: гъач узу увуз саб кьацӀ уьлкьана хуза, рякъюъ учӀвайиз, фун абцӀ.

23Сифте дугъу «ваъ» гъапнийи:

– Узу ипӀидарза.

Амма хъасин дугъан гъаравашар дишагьлийихъди сатӀиди дугъу разивал тувуз гъитуз чалишмиш гъахьи, ва дугъу разивал туву, думу жилилан гъудужву ва чарпасдиин деу. 24Дишагьлийин дюбхнайи кӀари айи, дугъу дишлади думу гъубкку; хю гъабхи, хамир ктӀибшу, дун кадру уьлер гъуржу 25ва гьадрар вари Саулин ва дугъан адмийирин улихь диву. Дурари гъипӀу ва гьадму йишван гъушу.

### 29


Филистимари Давуддин кюмек кьабул апӀурдар

1Израилар Изреелиъ булагъдихъ дийигънайи, хъа филистимар, чпин вари кьушмар Афекдихъна уч дапӀну, 2душвхьан тина гъушнийи. Филистимдин гьарсар гьюкумдар варж ва агъзур эскер айи дестйириз жара дапӀнайи чан кьушмихъди гъягъюрайи. Ахишдин кьушмиъ аьхиримжидарди Давуд[†] ва дугъан адмийир гъягъюрайи. 3Филистимдин кьушмарин аьхюдари гьерхуйи:

– Гьаму жугьдари мушваъ гьапӀра?

Ахишди дурариз жаваб тувуйи:

– Му израил паччагь Саулин везир, Давуд ву аьхир. Дугъу тягьна кадарди узуз гъуллугъ апӀури сад йис дар, узухьна гьергну гъафихъанмина гьамусдиз гъуллугъ апӀура.

4Ахишдин жавабну дурарик гъизгъин хъял капӀу.

– Кьяляхъ гьаъ думу, – кӀуйи дурари, – уву наанди тяйин гъапӀнуш, гъит гьадина кьяляхъ гъарахри. Думу ухьухъди дявдиз дуфну ккундар: женгнаъ дугъу ухьуз хаинвал апӀиди. Муганайиздин жанабийин ихтибарвал дугъу фици гъазанмиш апӀиди? ВаритӀан ужуб мумкинвал – ихь адмийирин уьмрариинди. 5Думу ялхъван апӀругандин мяълийиъ чакан «Саули агъзрар ккагъну, хъа Давудди – йицӀуд агъзрар!» кӀурайи гьадму Давуд ву аьхир[+].

6Ахишди Давуддиз дих гъапӀу ва дугъаз гъапи:

– РАББИЙИИНДИ ху апӀурза, уву намуслу адми вува, ва узу увуз, эскризси, кьимат тувурза. Узухьна гъафихъанмина гьамусдиз уву тягьна кайир дарва. Амма гьюкумдрар увуз къаршуди дийигъна. 7Гьаци вуйиган, филистим гьюкумдрарик хъял кадрапӀбан бадали, ислягьвалиинди кьяляхъ гъарах.

8– Фтин узкан тахсир ктубчӀвну? – жаваб тувуйи Давудди. – Яв лукӀ увуз гъуллугъ апӀуз хъюгъхъанмина гьамусдизкьан тягьна кадрур дайин? Узхьан йиз жанабийин, паччагьдин душмнарихъди сатӀиди дявдиз гъягъюз гьаз шулдар?

9Ахишди дугъаз гъапи:

– Узуз аьгъязуз, йиз улихь, Заанурин[†] малайикдикси, увук тягьна кадарвук, амма филистимарин кьушмарин аьхюдари гъапну: «Думу учухъди сатӀиди дявдиз душну ккундар»[+]. 10Гьаддиз закур гвачӀнинган, акв алабхьубси, яв жанабийин увухъди сатӀиди гъафи лукӀарихъди гъарах.

11ГвачӀнин ухди Давуд ва дугъан адмийир филистимарин уьлкейиз кьяляхъ рякъюъ учӀву, хъа филистимар Изреелин терефназди диш гъахьи.

### 30


Амалекарихъди дяви

1Шубудпи йигъан Давуд[†] чан эскрарихъди Циклагдиз хъуркьу. Гьаддиз улихьна амалекар Негевдиин ва Циклагдиин алархьуз хъуркьнийи. Дурари Циклаг гъибиснийи ва дидик цӀа кипнийи,[+] 2хъасин чпин йишваз гъушнийи. Дишагьлийир ва шагьриъ гъуздар вари, бицӀирихъан аьхюрихъна, йисирвализ гъурхнийи – сарра йивну гъакӀундайи.

3Давуд ва дугъан адмийир шагьриз багахь гъахьиган, рябкъюрайиб цӀа кабхъну гъубгу йишвтӀан дайи. Хпар ва бицӀидар йисирвализ гъурхнийи.

4Давуд ва вари эскрар кьувватнаан адахъайизкьан ижмиди гъишнийи. 5Давуддин кьюрид хпарра йисирвалиъ ахънийи: Изреелиан вуйи Ахиноамра ва муганайиз Кармилиан вуйи Навалин ачӀни хпир Авигаилра[+]. 6Давуддиз гизаф гъагъиди алабхънийи: чпин баярихъ ва шубарихъ мягьрум гъахьи эскрариз думу гъвандихь гьитуз ккун дубхьнайи. Амма Давуддиз РАББИЙИЪ, чан Заануриъ, даягъ гъибихъу 7ва дугъу Заанурин[†] гъуллугъчи Авиатариз, Ахимелехдин бализ, гъапи:

– Узухьна, тупут гьипбан бадали, улгьани[†][*] абкъин.

Авиатари дугъахьна улгьани гъабхи[+]. 8Давудди РАББИЙИХЬАН гьерху:

– Узу дурарин дестейихъ хъергуб лазим вуйин? Узхьан дурарихъ хъуркьуз хьибдин?

РАББИЙИ жаваб туву:

– Гъарах. Уву дурарихъ хъуркьидива ва яв вуйиб кьяляхъ апӀидива.

9Давуд йирхьудварж касдикан ибарат вуйи кьушмихъди рякъюъ учӀву, ва, Бесор гъярихъна хъуркьган, дугъу душвахь саб пай эскрар гъиту[+]. 10Бесор гъяркан ктучӀвуз кьувват адру кьюдварж адми душвахь гъузу. Давуд кӀули ади, юкьудварж адмийи хъергувал давам гъапӀу.

11ИчӀи чюлиъ дурариз египетлу алахъу. Думу Давуддихьна хъади гъафи, ипӀруб ва шид туву. 12Дугъаз сацӀиб гъеебццу инжил ва кишмиш кайи кьюб лаваш туву. ДипӀну, египетлу чан амриз гъафи: шубуб суткайиъ дугъу я гъипӀундайи, я шид гъубхъундайи аьхир. 13Давуд дугъхьан гьерхбар-хъерхбар апӀуз хъюгъю:

– Уву шлин ва наънан вува?

– Узу Египетдиан, сар амалекжвуван лукӀ вуза. Узу иццру гъахьиган, шубуд йигъ улихьна эйсийи узу гатӀархьну. 14Негевдиин, керетарин, Ягьудайин ва Калевдин ругариин алжагъдар ва Циклагдик цӀа кипдар учу вуча[+].

15Давудди гьерху:

– Ичв десте фици абгуруш, узуз улупидива?

– Анжагъ, – жаваб туву египетлуйи, – узу йивну диликӀуз ва эйсийихьна кьяляхъ дарапӀуз узуз Заануриинди ху апӀин. Гьадмуган улупидиза.

16Ва египетлуйи Давуд дурар хьайишвахьна хъади гъушу. Давуддиз дурар, филистимарин уьлкейиъ ва Ягьудайиъ гъибису девлетлу хючан машквар апӀури, ипӀури, убхъури, вари хутӀил вуйибси дараргъну гъябкъю. 17ГвачӀниндин акв алабхьру вахтна Давуд дурариин алархьу, ва дугъу дурар хябяхъдизкьан тӀанкь апӀури гъахьи. Саркьан чӀивиди гъитундар, анжагъ юкьудварж адми девйириинди гьергу. 18Амалекари гъибисуб вари, гьадму гьисабнаан чан кьюр хпирра, дугъу кьяляхъ гъапӀу. 19Вари йисирар, бицӀирихъан аьхюрихъна, баярра, шубарра къутармиш гъахьи; амалекари тӀараш гъапӀу вари девлетра Давудди кьяляхъ гъапӀу. 20Дугъу гьацира марччарин ва хюнйирин лижар гъидису. «Магьа Давуддин хюч!» кӀури, эскрари лижан улихь хьайи мал-къара хъапӀрайи.

21Давуд хъергувал давам апӀуз дархьи ва Бесор гъярихъ гъузу кьюдварж эскрихьна гъафи. Дурар Давуддин ва дугъан дестейин улихьна удучӀву. Багахь гъахьиган, Давудди дурариз салам туву. 22Думуган Давуддихъди гъушдарин арайиъ «Дурари ухьухъди сатӀиди дяви гъапӀундар, гьаддиз ухьу гъибису хюрчкан дурариз фукӀа тувидархьа. Гъит чпин хпар ва бицӀидар гъадагъри ва гъарахри» кӀуру мердимазарарра алчгъарра гъахьнийи.

23Амма Давудди гъапи:

– Чвйир, дици мапӀанай: гьаму хюч ухьуз РАББИЙИ пешкеш гъапӀну аьхир! Гьадгъу ухьу гъюрхну ва ухьʼин алархьдар ихь хилариз тувну. 24Учвухъди рази хьуз фици шул? Аьрабйирихъди гъузурира дяви гъапӀурисиб пай гъадабгъиди. Варидигъна сабси пай апӀидихьа!

25Гьаддихъанмина гьамусдизкьан[*] думу Израилиъ дигиш даршлу къанун дубхьна.

26Циклагдиз гъафиган, Давудди хючан пай ягьударин аьхюдариз, чан дустариз, дурарикна «Магьа РАББИЙИН душмнарихьан тадабгъу хючкан учвуз пешкеш» гафар пуз амур дапӀну, хътапӀу.

27Дугъу пешкешар Бетулиз, Рамот-Негевдиз, Яттирдиз, 28Ароэриз, Сифмотдиз, Эштемоайиз, 29Ракализ, Ерахмеэлин шагьрариз, кенеярин шагьрариз,[+] 30Хормайиз, Бор-Ашандиз, Атахдиз, 31Хеврундиз – Давуд ва дугъан адмийир учӀву вари гъулариз хътау.

### 31


Саулин ва дугъан баярин аьжал

1Филистимар израиларихъди кчӀихуб филистимарин гъалибвалиинди ккудубкӀу. Израилар гьергу, ва хайлиндар Гилбоа дагъдиин талаф гъахьи[+]. 2Филистимар Саулихъ[†] ва дугъан баярихъ хъергу, ва дурари Саулин баяр Юнатан, Авинадав ва Малкишуа йивну гъакӀи[+].

3Саулин багахь гургутум женг гъябгъюрайи. Дугъан багахьна деркку-чӀимрариан йиврудар гъафи, ва дурари Саулиз гъагъи зийнар гъапӀу. 4Думуган дугъу чан яракь хруриз гъапи:

– Тур уьчӀюбгъ ва узу урк, даршиш ккадрабтӀдари узу уркиди ва узук кярхди.

Амма яракь хруриз яманди гучӀ гъабхьи, ва дугъу думу ляхин кӀулʼин гъадабгъдар. Думуган Саул учв туриин алахъу[+]. 5Саул йикӀнайивал дябкъну, яракь хрурра туриинади гатӀархьу ва Саулин багахь гъакӀи. 6Гьаци, сад йигъан Саул ва дугъан шубур бай, Саулин яракь хрур ва дугъан вари кьушум гъийиху.

7Дерейин тмунуб терефнаъ ва Ярдандин кьяляхъ яшамиш шулайи израилариз израил кьушум дагъитмиш апӀбакан ва Саулна дугъан баяр йихуваликан аьгъю гъабхьиган, дурари чпин шагьрар дирчу ва гьергу. Филистимар гъафи ва душваъ ерлешмиш гъахьи.

8Хъайигъан, филистимар йивну дийихнайидар тӀараш апӀуз гъафиган, дурариз Гилбоа дагъдиин талаф гъахьи Саулин ва дугъан шубур балин майтар гъидихъу. 9Саулин кӀул алдабтӀну, дугълан дявдин палтар илдитну, дурари филистимарин уьлке вуйибси, чпин бутарин хулаз ва вари халкьдиз гъалибваликан хабар тувуз, чархачйир гьау[+]. 10Дявдин палтар дурари Астарта[†][*] кӀуру бут[†]-дишагьлийин хулаз бахш гъапӀу, хъа майит Бет-Шеандиъ цалик кьумар йивну керху.

11Галааддин Явеш шагьрин агьалйириз, филистимари Сауликан фу гъапӀнуш, аьгъю гъабхьи[+]. 12Думуган Явешдин вари эскрар сад йишвандин арайиъ Бет-Шеандиз хъуркьу, ва дурари цалкан Саулин ва дугъан баярин майтар ктагъу. Явешдиз кьяляхъ хътаркиган, дурари майтар цӀигъ гъургу,[+] 13хъа кӀурбар уч дапӀну, Явешдиъ тамариск гьарикк накьвдик киву. Дидин кьяляхъ дурари ургуд йигъан ушвар гъидису.

## Паччагьлугъар-2

### Паччагьлугъар-2

Паччагьлугъар-2


[1]

[2]

[3]

[4]

[5]

[6]

[7]

[8]

[9]

[10]

[11]

[12]

[13]

[14]

[15]

[16]

[17]

[18]

[19]

[20]

[21]

[22]

[23]

[24]


### 1


Паччагьлугъарин кьюбпи китаб


Давуддиз Саулин аьжаликан аьгъю шулу

1Саул кечмиш хьубхъан Давуд,[†] амалекариин гъалиб духьну, кьяляхъ гъафнийи ва кьюд йигъан Циклагдиъ ади гъахьнийи[+]. 2Шубудпи йигъан Саулин бинайилан, учв яснаъ айивал улупури, гъячӀябгъю палат ва кӀулʼин бишируг алабхьну, сар адми гъафнийи.

Думу Давуддихьна гъафнийи ва дугъаз жилиинакьан икрам гъапӀнийи.

3– Уву наънан гъафунва? – гьерхнийи Давудди дугъхьан.

– Узу израиларин бинайилан вуза ва узу душвлан къутармиш гъахьунза, – жаваб тувнийи дугъу.

4– Фу гъабхьну? – гьерхнийи Давудди. – Кидибт узуз.

Адмийи гъапнийи:

– Халкь дявдин майдандилан гьебгнийи. Гизафдар дявдиъ гъакӀнийи. Саул ва дугъан бай Юнатан дукӀна.

5Чаз гьаму хабар гъабхи жигьилиз Давудди гъапнийи:

– Саул ва дугъан бай Юнатан дукӀнайивал наънан аьгъявуз?

6– Узу дюшюшнаан Гилбоа дагъдиина алдахъунзу, – гъапну хабар гъабхи жигьили, – душвʼин, чан жида ккутӀубкьну, дийигънайи Саул алийи, хъа атлуйир ва гьяйвнар ккитӀнайи аьрабйир дугъаз багахь шулайи[+]. 7Кьяляхъ илдицну ва узу дяркъну, Саули узуз дих гъапӀнийи. Ва узу гъапнийза: «Узу фу дапӀну ккунду?» 8Дугъу узхьан гьерхнийи: «Уву фуж вува?» «Амалекжви», – жаваб тувнийза узу. 9Думуган Саули узуз гъапнийи: «Багахьна гъач ва узу йивну йикӀ! Узу аьхиримжи нефес хътабгъураза, амма гьеле чӀивиди имиза». 10Узу багахьна гъушнийза ва Саул йивну гъакӀнийза, гьаз гъапиш гьацдар зийнарин кьяляхъ думу чӀивиди гъудрузруб аьгъяйзуз. Узу, дугъан кӀулʼин али таж ва хлихъ хъайи кулих гъадагъну, дурар гьамина, йиз агъайихьна, гъахунза.

11Думуган Давудди ва дугъахъди хъайидари варидари, яснаъ айивал улупури, чпин палтар гъячӀяргънийи[+]. 12Дурар гьарйир апӀури гъишнийи, ва, яс уьбхюри, Саулихъан, ва дугъан бай Юнатандихъан, РАББИЙИН[†] кьушмихъан, Израилин тухумдихъан хябяхъдизкьан ушв гъибиснийи, гьаз гъапиш дурар вари дявдиъ гъакӀнийи. 13Чаз гьаму хабар гъабхи жигьилиз Давудди гъапнийи:

– Уву наънан вува?

– Узу гъураба вуйи амалекжвуван бай вуза, – жаваб тувнийи дугъу.

14Давудди дугъаз гъапнийи:

– РАББИЙИ ччим кадатнайир талаф апӀбан бадали, хил за апӀуз гучӀ фици гъабхьундарвуз[+]?

15Давудди чан адмийирикан сариз дих гъапӀнийи ва дугъаз гъапнийи:

– Багахьна гъарах ва думу йивну йикӀ!

Дугъу хабар гъабхи жигьилиз гъиву, ва думу гъакӀи. 16Хъа Давудди, амалекжвувахьинди илдицну, гъапнийи:

– Увуз жаза уву ктабгъунва. «РАББИЙИ ччим кадатнайир йивну гъакӀунза» гъапиган, уву увуз къаршуди шагьидвал гъапӀунва.


Саулихъ ва Юнатандихъ Давуддин ишал

17Давудди Саулихъ ва Юнатандихъ гьаму дерднан мяълийиинди ишал гъапӀну 18ва Ягьудайин вари агьалйириз гьаму «ЧӀимрин мяъли» улупуз амур гъапӀну (думу мяъли «Дугъри вуйирин китабдиъ» дибикӀна):

19– Яв ад вуйир, Израил,
яв тепйириин ккагъну.
Кьудратлудар фици гъакӀнуш!

20Филистимарин шубар шад дархьбан бадали,
суннат дапӀну адрударин шубари гьуррай дарапӀбан бадали,
дидин гьякьнаан макӀанай Гъатдиъ,
Ашкелондин[*] кючйириъ хабрар марагъанай[+].

21Эй Гилбоайин дагълар,
гъит сарун учвуз я чиг, я мархь,
я жумарт хутӀлар даришри.
Душваъ кьудратлударин гъалхнар,
ва Саулин сарун чакан
ччим ктатури имдру гъалхан[*],
чиркин гъапӀну аьхир[+].
22Магълуб гъахьидарин ифдихьан,
кьудратлударин жанарихьан
Юнатандин чӀимир кьяляхъ илбицудайи,
Саулин тур адрабцӀди кьяляхъ хътабкудайи.

23Саул ва Юнатан –
чӀивиди имиди гьамкьан ккунидар
ва гьюрмат айидар,
Аьжалиъра жара гъахьундар.
Вуйи дурар люкьяртӀан зарб кайидар,
асланартӀан гужлидар.

24Эй Израилин шубар,
ишай Саулихъ,
учвʼин аку-уьру палат алабхьури гъахьирихъ,
ичв палат гъизилихъди балгури гъахьирихъ.

25Кьудратлудар дявдиъ фици гъакӀнуш!
Юнатан яв тепйирʼин талаф гъахьну.
26Увухъ хажалат зигураза, Юнатан, йиз чве,
уву узуз гизаф багьа вуйва.
Яв ккунивал узуз успагьиб вуйзуз,
дишагьлийирин ккунивалтӀан успагьиб[+].
27Кьудратлудар фици гъакӀнуш!
Дявдин яракь талаф гъабхьну!

### 2


Давуддикан Ягьудайин паччагь хьуз ччим ктатуру

1Саб вахтналан Давудди[†] РАББИЙИХЬАН гьерхнийи:

– Ягьудайин шагьрарикан саб фунубдиз-вушра гъягъюза?

РАББИЙИ гъапнийи:

– Гъарах.

Давудди гьерхнийи:

– Наанди гъягъюза?

– Хеврундиз, – жаваб тувнийи Дугъу.

2Давуд дина гъушу ва дугъахъди – чан кьюрид хпарра: Изреелиан вуйи Ахиноам ва Кармилиан вуйи Навалин ачӀни хпир Авигаил[*][+]. 3Давуд чан адмийирра хъади гъафнийи, гьарсар чан хизанра хъади, ва дурар Хеврундиъ ва дидин багарихь ерлешмиш гъахьнийи[+]. 4Ягьудайин наслин адмийир Хеврундиз гъафнийи ва дурари Давуддикан Ягьудайин наслин паччагь хьуз ччим ктатнийи.

Галааддин Явешдин агьалйири Саул накьвдик кивуваликан Давуддиз гъапиган,[+] 5дугъу дурарихьна гьамцдар гафар пуз юлчйир гьаънийи:

– Саулиз, ичв агъайиз, учв накьвдик кивбиинди гьациб рягьим улупуб себеб вуди, учву РАББИЙИН[†] ужʼваликк ккачва. 6Гъит РАББИЙИ учвуз рягьим ва дугъривал гьаъри, ва узура дици апӀбан учвуз буржлуди гъузидарза. 7Гьаци, гужлидар ва лайикьлудар йихьай, гьаз гъапиш Саул, ичв агъа, гъакӀну, хъа Ягьудайин насли узкан чпин паччагь хьуз ччим ктатну.


Иш-Бошет Израилин паччагь шулу

8Гьадму вахтна Авнери[*], Нердин бали, Саулин кьушмин аьхюри, Саулин бай Иш-Бошет Маханаимдиз хъади гъюру[+]. 9Авнери дугъкан Галааддин, ашуритарин ва Изреелин, хъа гьацира Ефраимдин, Вениаминдин – вари Израилин паччагь апӀуру.

10Иш-Бошетдин, Саулин балин, учв Израилин паччагь гъахьиган, ягъчӀвур йис яш вуйи, ва дугъу кьюд йисан паччагьвал гъапӀнийи. Амма Ягьудайин насил Давуддихъанди гъабхьнийи. 11Давуд Хеврундиъ ургуд йисна йирхьуб вазли Ягьудайин тухумдин паччагь гъахьнийи[+].


Давуддин ва Саулин тухмарин арайиъ дяви ккебгъувал

12Авнер, Нердин бай, Иш-Бошетдин, Саулин балин, адмийирра хъади, Маханаимдиан дявдиз удучӀвну, Гивон шагьрихьинди гъушнийи. 13Юавди, Церуяйин[*] бали, ва Давуддин адмийири, дявдиз удучӀвну, дурар Гивондин дагрихь къаршуламиш гъапӀнийи. Тмундар дагрин саб гъирагъдихъ дугъужвнийи, хъа мурар – тмунубдихъ. 14Авнери Юавдиз гъапнийи:

– Гъит гужлидарстар жигьилар гъудужври ва ихь улихь кичӀихри.

– Гъит гъудужври, – жаваб тувнийи Юавди.

15Жигьилар гъудужвнийи, ва Вениаминдин наслиан йицӀикьюр Иш-Бошетдихъан, Саулин балхъан, вуйидар ва йицӀикьюр адми Давуддихъан вуйидар ктухнийи. 16Дурарикан гьарсари чаз гъаншарди айир кӀулхъан гъидиснийи, дугъан гъвалаъ чан тур убччвнийи ва дугъахъди сатӀиди дукӀну дахънийи. Ари гьаддиз Гивондиъ думу йишваз Турарин ХутӀил гъапну.

17Думу йигъан гизаф гъизгъин дяви гъабхьнийи, ва Авнерна Израилин эскрар Давуддин адмийири дагъитмиш гъапӀнийи.

18Душваъ Церуяйин шубур байра ади гъахьну – Юав, Авишай ва Асаил. Асаил чюлиъ айи жейранси зарб кайир вуйи[+]. 19Думу Авнерихъ, я гагвлахъинди, я арччлахъинди дугъан шилариан улдудучӀвури, хъергнийи. 20Авнери, кьяляхъ илтӀикӀну, гьерхнийи:

– Му уву вува, Асаил?

– Ав, узу вуза, – жаваб тувнийи дугъу.

21Думуган Авнери дугъаз гъапнийи:

– Арччлахъинди ясана гагвлахъинди илтӀикӀ; эскрарикан сарихъди кичӀих, думу яв хюрч ишри.

Амма Асаил дийийигъди дугъахъ хъергнайи. 22Авнери цӀийикӀултӀан Асаилиз чан гафар текрар гъапӀнийи:

– Узухъ хъергувал дебкк! Уву йивну йикӀуб йиз гьаз ву? Дици гъабшиш, узхьан яв чве Юавдин улариз лигуз фици хьибди?

23Амма Асаили хъергувал дебккрадайи. Думуган Авнери чан жидайин кьаб дугъан фуниъ гьаци абсу, жидайин кьаб дугъан кьялʼан чӀатинди итӀибгъу. Асаил алдаку ва гьадушвʼин гъакӀи. Асаил гъакӀи йишван багахьна хъуркьу гьарсар адми дийигъуйи. 24Амма Юав ва Авишай Авнерихъ хъергнайи, ва ригъ алабхъру вахтна дурар Гиахдин багахь, гивондин буш чюлизди гъябгъру рякъюхъ хъайи Аммах кӀуру тепейихъна хъуркьнийи. 25Вениаминдин наслиан вуйидар Авнерилан илтӀикӀнийи, саб дестейиз уч гъахьнийи, ва дурари жара тепейин кӀакӀниин йишв гъибиснийи.

26Авнери Юавдиз чӀигъ гъапӀнийи:

– Тури гьаргандиз гьадабтӀидин? Аьхир кьутӀкьлиб шлувалин уву гъавриъ ахъурдарва дарш? Яв адмийириз чпин чвйирихъ хъергувал дебккуз уву амур апӀайиз хъана фукьан вахт гъябгъиди?

27Юавди жаваб тувнийи:

– Заануриинди ху апӀурза, эгер уву гьаци гъапундайиш, эскрари чпин чвйирихъ хъергувал гвачӀиндиз давам апӀидийи.

28Юавди кӀарчнаан гъивнийи, ва вари эскрар дийигънийи. Дурар сарун израиларихъ хъергундайи ва дяви гъапӀундайи. 29Вари гьадму йишван Авнер ва дугъан адмийир ярдан дерейиъди гъушнийи. Дурар Ярдан ниркан ктучӀвнийи, гьацӀ йигъандин рякъ ккадапӀнийи ва Маханаимдиз гъафнийи. 30Юав Авнерихъ хъергбахъан кьяляхъ гъафнийи, ва дугъу вари чан адмийир уч гъапӀнийи. Асаилилан савайи, Давуддин йицӀурчӀвурсан эскер гьуркӀрадайи.

31Давуддин гъаравашари Авнерихъди хъайи шубуд варжна йирхьцӀур адми йивну гъакӀнийи. 32Дурари Асаил гъурхнийи ва Вифлеемдиъ чан адашдин гюмбетдиъ кивнийи. Хъа Юав чан адмийирихъди ярхи йишвди рякъюъ гъахьнийи ва акв улубхьру вахтна Хеврундиз хъуркьнийи.

### 3

1Саулин ва Давуддин[†] тухмарин арайиъ гизаф вахтна дяви гъябгъюрайи. Давуд айибтӀан кьувватлу шулайи, хъа Саулин тухум – хъанара зяиф.


Давуддин баяр

2Хеврундиъ Давуддиз баяр бабкан гъахьну. Дугъан сарпи бай изрееллушив Ахиноамдикан вуйи Амнон;[+]

3кьюрпир Кармилиан вуйи Навалин ачӀни хпир Авигаиликан вуйи Килеав;

шубурпир – Авессалом, Гешурин паччагь Талмайин риш Маахайикан вуйир;[+]

4юкьурпир – Хаггитдикан вуйи Адония;

хьурпир – Авиталайикан вуйи Шефатия;[+]

5йирхьурпир – Давуддин хпир Эглайикан вуйи Итреам.

Дурар Хеврундиъ бабкан гъахьну.


Авнер Давуддин терефназ гъюру

6Саулин тухмин ва Давуддин тухмин арайиъ дявдин вахтна Авнери Саулин тухмиъ чан хусуси йишв мюгькам апӀури гъахьну. 7Саулиз Рицпа кӀуру ашна, Айяйин риш, ади гъахьну. Иш-Бошетди Авнериз гъапнийи:

– Уву йиз адашдин ашнайихъди гьаз дахърава[+]?

8Авнериз Иш-Бошетдин гафарикан гизаф хъял кубчӀвнийи, ва дугъу жаваб тувнийи:

– Узу Ягьудайин терефназ гъуллугъ апӀурайи ху вуйин? Гъи узу яв адаш Саулин тухумдиз, дугъан хизандиз ва дустариз вафалу вуза. Узу уву Давуддиз масу тувундарза. Хъа уву, гьаму дишагьли себеб вуди, узук тахсир киправа! 9Гьаци вуйиган, гъит Заанури узуз ижми жаза гьадабтӀри, эгер РАББИЙИ Давуддиз гаф тувнайиб узу дарапӀиш![+] 10Хъа РАББИЙИН[†] думу гаф гьамциб вуйи: «Узу Саулин тухумдихьан паччагьвал тадабгъидиза Израилиъ ва Дандихъан Беэр-Шевайихъна[†][*] Ягьудайиъ паччагьдин тахтниин Давуд дитдиза».

11Сарун Авнерихъди гаф апӀузкьан Иш-Бошетдин кӀубанвал гьубкӀундайи, гьаз гъапиш дугъаз Авнерихьан гучӀ гъабхьнийи.

12Авнери Давуддиз гьамци пуз чан терефнаан вакилар гьаънийи: «Му жил шлинуб ву? Узухъди йикьрар йитӀ, ва узу увуз яв терефназ вари Израил зигуз кюмек апӀидиза».

13Давудди жаваб тувнийи:

– Ужуйи, узу увухъди йикьрар йитӀурза. Амма узу увкан саб тӀалаб апӀурза: узу рякъюз гъюруган, эгер увухъди Михал, Саулин риш, хъади гъюрдаш, узухьна мягъян[+].

14Хъасин Давудди Саулин бай Иш-Бошетдихьна тӀалаб хьади вакилар – чархачйир[*] гьаънийи: «Варж филистимдин ккадатӀну гъахидарихъ узу узуз гъадагъу йиз хпир Михал ча узуз[*]»[+]. 15Иш-Бошетди амур гъапӀнийи, ва Михал чан жилир Палтиилихьан, Лаишдин балхьан, тадагънийи[+]. 16Амма дугъан жилир кьяляхъди гъушнийи ва, Бахуримдихъна ярхи рякъди дугъан кьяляхъди гъягъюри, ишуйи. Авнери дугъаз гъапнийи:

– Хулаз гъарах!

Ва думу кьяляхъ хътаркнийи. 17Авнери Израилин яшлуйирихъди мясляаьтар гъапӀнийи ва гъапнийи:

– Улихьнаси учвуз Давуд ичв паччагьди дитуз ккундийчвуз. 18Гьамус думу ляхин апӀинай! РАББИЙИ Давуддиз гаф тувну аьхир: «Йиз лукӀ Давуддилантина Йиз Израил халкь Узу филистимариккан ва дидин вари душмнарин хилккан азад апӀидиза».

19Хъана Авнери Вениаминдин наслиан вуйидарихьна чав хусусиди гафар-чӀалар гъапӀнийи. Дидлан кьяляхъ думу Израилиз ва Вениаминдин вари наслиз апӀуз ккундайибдикан варибдикан Давуддиз ктибтуз Хеврундиз гъушнийи. 20Чахъди къар адмира хъади Авнер Давуддихьна Хеврундиз гъафиган, Давудди дугъаз ва дугъан адмийириз дем[*] тешкил гъапӀнийи. 21Авнери Давуддиз гъапнийи:

– Дурари увухъди йикьрар йитӀбан, хъа уву яв кӀваз ккунибдиин варибдиин гьякимвал апӀбан бадали, йиз агъа вуйи паччагьдихьна вари Израил уч апӀбан бадали, кьан дарапӀди гъягъюз ихтияр тув.

Давудди Авнер деетнийи, ва думу ислягьвалиинди гъушнийи.


Авнер йивну йикӀувал

22Гьадму вахтна Давуддин адмийир ва Юав, жара юрдариин алжагъну, чпихьди девлетлу хюрч хьади, гъафнийи. Амма Авнер Давуддихь Хеврундиъ имдайи, гьаз гъапиш Давудди думу деетнийи, ва думу ислягьвалиинди гъушнийи. 23Юав ва дугъахъди вари эскрар гъафиган, дугъакна Авнер, Нердин бай, паччагьдихьна гъюваликан, паччагьди думу деетуваликан ва думу ислягьвалиинди гъягъюваликан гъапнийи.

24Юав паччагьдихьна гъафнийи, ва дугъу гъапнийи:

– Уву фу гъапӀва? Увухьна Авнер гъафну аьхир! Уву думу гьаз деетунва? Гьамус думу гъушну! 25Увуз Авнер, Нердин бай, аьгъявуз аьхир – думу увуз кучӀлар апӀуз ва, уву фу апӀуруш ва уву наана гъягъюруш, вари аьгъю апӀуз гъафну.

26Юав Давуддихьан удучӀвнийи, дугъу Авнер кьяляхъ апӀуз чархачйир гьаъну, ва дурари думу Сирдин гъуйдихъан кьяляхъ гъапӀнийи. Давуддиз дидин гьякьнаан аьгъяди гъабхьундар. 27Авнер Хеврундиз кьяляхъ гъафиган, Юавди думу, сарна-сарди гафар апӀуз ккуниганси, урнарин айитӀинди хъайи йишвазди гьадаънийи. Ва душваъ, чан чве Асаилихъанди, ифдин кьисас алдабгъуз ккунди, Юавди дугъан фуниз гъивнийи, ва Авнер гъакӀнийи[+].


Авнер йивну йикӀувалин Давудди Юавдиз тюгьмет йивуру

28Дидин кьяляхъ, гъабхьибдикан деебхьну, Давудди гъапнийи:

– Узук ва йиз паччагьлугъдик Авнерин, Нердин балин, ифи удубзбан РАББИЙИ улихь аьсрариъра тахсир ктарчук. 29Гъит дугъан ифи удубзбан тахсир Юавдин гардандиъ ва дугъан адашдин тухумдиин ибшри! Гъит Юавдин тухум саб вахтнара чирк айи зиян кайи иццрур ясана гъидкьин уьзур кайир адарди гъудрубзри! Гъит дугъан наслари дишагьлийирин ляхнар апӀри – чухрайихъ деъри, гъит дурар турикк йикӀри, гъит дурари гашʼвал зигри!

30(Чпин чве Асаил Гивондин багахь гъабхьи дявдиъ йивну йикӀувализ лигну, Юавди ва дугъан чве Авишайи Авнер йивну гъакӀнийи.)[+]

31Хъасин Давудди Юавдиз ва дугъахъди хъайи вари адмийириз гъапнийи:

– Учвʼин али палтар чӀяргъяй, яс уьбхбан лишан вуди, ирин палтар алахьай ва Авнерихъ ишай.

Давуд паччагь майит айи сурийихъди учв гъушнийи. 32Дурари Авнер Хеврундиъ накьвдик кивнийи, ва паччагь Авнерин накьвдихъ ягъалди гъишнийи. Вари халкьра ибшуйи. 33Паччагьди Авнерихъ гьамциб ишал гъапӀнийи:

«Авнер мяна адру аьжлиинди дукӀну ккундийинхъа?
34Яв хилар китӀну адайи,
яв ликариин рукьар алахьнадайи.
Уву гъачгъарин хилʼан йикӀруганси гъакӀунва».

Ва вари халкь дугъахъ хъана гъибшнийи.

35Хъасин дурар Давуддихьна гъафнийи, ва дурари думу йигъ имиди хураг ипӀуз инандирмиш апӀуйи, амма Давудди аьгьт гъапӀнийи ва гъапнийи:

– Ригъ алабхъайиз узу уьл ясана фукӀа жараб гъипӀиш, гъит Заанури узуз ижмиди жаза туври!

36Вари халкьдиз думу ляхин гъябкънийи ва дидʼин рази вуйи; паччагьди гъапӀуб, фу вушра, вари халкьдиз кьабул шуйи. 37Гьаци, вари халкьдиз ва вари Израилиз Авнер, Нердин бай, йивну йикӀувалиъ паччагьди саб жюрейииндира иштирак дарапӀувал аьгъю гъабхьнийи. 38Ва паччагьди чан адмийириз гъапнийи:

– Гъи Израилиъ регьбер ва машгьур адми дукӀнайивалин учву гъавриъ адарнучва дарш? 39Ва гъи узу, ччим кадатнайи паччагь вушра, умун вуза, хъа Церуяйин баяр гизаф писдар ву. Гъит РАББИЙИ писвал апӀруриз чан писвализ лигну туври![+]

### 4


Иш-Бошет йивну йикӀувал

1Саулин[†] бай Иш-Бошетдиз Авнер Хеврундиъ йикӀуваликан гъеебхьиган, дугъан рюгь ктабхънийи, ва вари Израилик гъалабалугъ кабхънийи. 2-3Саулин балин эскрар жара йишвариин алжагъбариз хъади гъягъру кьюр адми айи. Сариз Баана кӀуйи, хъа тмунуриз – Рехав. Дурар Вениаминдин наслиан вуйи Беэрот шагьрин агьали Риммондин баяр вуйи. Беэрот Вениаминдин юрд вуйи, гьаз гъапиш Беэротдин агьалйир Гиттаимдиз гьергну гъушнийи. Дурар гъийин йигъазкьан[*] гьадушваъ яд адмийирди гъузна.

4(Юнатандихъ, Саулин балихъ, кьюбиб ликарра лику бай хъади гъахьну. Изреелиан Сауликан ва Юнатандикан хабар гъюруган, дугъан хьуд йис яш вуди гъабхьну. БицӀириз лигурайи дишагьлийи думу бай хъади гъажаргъну, амма гьаци чкиди гъажаргънуки, бай алдакну ва лику гъахьну. Думу бализ Мефи-Бошет кӀури гъахьну.)[+]

5Гьаци, Беэротдиан вуйи Риммондин баяр Рехав ва Баана Иш-Бошетдин хуларихъна гъушнийи, ва дурар дина йигъандин гизаф мани вахтна, думу лисхъан рягьятвал йивру вахтна даахнайиган, гъафнийи. 6Хуларин урнарихъ дяхин кюдюбхюрайи гъараваш-дишагьли, бизар духьну, даахнайи, ва чвйир Рехав ва Баана аьгъю даршлуганси ктучӀвнийи. 7Дурар хулариъ Иш-Бошет чан ахру хулаъ ахникк дахънайиган учӀвнийи. Йивну ва думу дукӀну, дугъан кӀул алдабтӀну, Риммондин баяр, кӀулра чпихьди гъадабгъну, дурар ярхи йишвди ярдан дерейин рякъюъди гъушнийи. 8Дурари Иш-Бошетдин кӀул Давуддихьна Хеврундиз гъабхнийи ва паччагьдиз гъапнийи:

– Магьа Иш-Бошетдин, Саулин балин, уву уьмрихъ мягьрум апӀуз чалашмиш гъахьи яв душмнин, кӀул. Гъи РАББИЙИ Саулилан ва дугъан наслилан йиз агъа вуйи паччагьдихъанди кьисас алдабгъну.

9Давудди Рехавдиз ва дугъан чве Баанайиз, Беэротдиан вуйи Риммондин баяриз, жаваб тувнийи:

– Узу бедбахтваликкан ккадау РАББИЙИИНДИ ху апӀурза,[+] 10сар адмийи, ужуб хабар гъабхунза кӀуру фикир апӀури, узуз гъапиган: «Саул гъакӀну», узу думу Циклагдиъ гъидисунза ва аьжалин хлиз тувунза. Магьа дугъан хабрихъ дугъаз узу туву пешкеш![+] 11Хъа гьамус, гъачагъари тахсир ктру адми чан хусуси хулаъ ва чан хусуси ахникк йивну дукӀнайиган, узу дугъан ифи учвлан алдабгъидаринхъа ва жил учвхьан азад апӀидаринхъа!

12Давудди чан адмийириз амур гъапӀнийи, ва дурари Риммондин баяр йивну гъакӀнийи. Давуддин адмийири дурарин хилар ктатӀнийи, ликар ккадатӀнийи ва жандкар Хеврундин дагрин багахь дариан гъизигнийи. Хъасин дурари Иш-Бошетдин кӀул гъадабгънийи ва Хеврундиъ Авнерин майит айи гюмбетдиъ кивнийи.

### 5


Давуд вари Израилин паччагь шулу

1Израилин вари тухмар Хеврундиз Давуддихьна[†] гъафнийи ва гъапнийи:

– Учу – яв йикк ва ифи. 2Улихьдира кмиди, Саул ихь паччагь вуйиган, израилар дявдиз уву гъахуйва. РАББИЙИ увуз гъапну: «Уву Йиз халкь, Израил уьрхидива ва уву Израилин гьюкумдар хьидива»[+].

3Израилин вари гьюрматлу яшлуйир Хеврундиз Давуд паччагьдихьна гъафиган, дугъу дурарихъди Хеврундиъ РАББИЙИН[†] улихь йикьрар гъийитӀу, ва дурари Давуддикан Израилин паччагь хьувалин ччим ктату.

4Учв паччагь гъахьиган, Давуддин сумчӀур йис яш вуйи, ва дугъу ягъчӀвур йисан паччагьвал гъапӀнийи[+]. 5Хеврундиъ дугъу Ягьудайин ургуд йисан ва йирхьуб вазли паччагьвал гъапӀну, хъа Ерусалимдиъ вари Израилин ва Ягьудайин дугъу сумчӀурна шубуд йисан паччагьвал гъапӀну[+].


Давудди Ерусалим бисуру

6Чан адмийирра хъади паччагь Ерусалимдиина душваъ яшамиш шулайи евусеяриз къаршуди гъушнийи:

Евусеяри Давуддиз гъапнийи:

– Уву мушваъ учӀвидарва; уву гьятта бюркьюдарира ва ликударира кьяляхъ хътӀурккиди.

Дурари фикир гъапӀнийи: «Давуддихьан мушваъ учӀвуз хьибдар». 7Амма Давудди Сион гъала гъибиснийи, гьамус дидиз Давуддин Шагьур кӀуру. 8Думу йигъан Давудди гъапну:

– Гъит Давуддин рюгь даккни гьадму «ликударихьна ва бюркьюдарихьна» евусеяриз йиврур гьарсар шид дизигнайи туннеликкан ккудучӀври.

Ари гьаддиз кӀуру: «Бюркьюр ва ликур гъалайиъ учӀвидар».

9Давуд гъалайиъ биналамиш гъахьнийи, ва дидиз Давуддин Шагьур пуз хъюгънийи. Дугъу гъала гургутум мюгькам гъапӀнийи[+]. 10Давуд хъана гужли шулайи, гьаз гъапиш дугъахъди РАББИ Заварин Кьувватарин Аьхюр,[†] хъайи[+].

11Хирамди, Тирдин паччагьди, Давуддихьна вакилар, кедр гьарин хамхрар, хъа гьацира харатчйир ва гъвандин устйир гьаънийи, дурари Давуддиз гъала тикмиш гъапӀнийи[+]. 12РАББИЙИ учв Израилин паччагьди тасдикь ва думу паччагьлугъ Израилин, РАББИЙИН халкь бадали за апӀувалин Давуд гъавриъ ахънийи.


Давуддин жара баяр

13Хеврундиан удучӀвну, Давудди чаз хъана ашнйир гъадагънийи, ва дугъахъ хъана баяр ва шубар гъахьнийи. 14Магьа дугъахъ душваъ гъахьи бицӀидарин ччвурар: Шаммуа, Шовав, Натан, Сулейман, 15Ивхар, Элишуа, Нефег, Яфия, 16Элишама, Элиада ва Элифелет.


Филистимар магълуб хьувал

17Давуд вари Израилин паччагь хьуваликан деебхьну, вари филистимар думу агуз удучӀвнийи, амма Давуд, дидкан аьгъю дубхьну, гъалайиз исина ктучӀвнийи. 18Филистимар Рефаим дерейиз гъафнийи ва душваъ ерлешмиш гъахьнийи[+].

19Давудди РАББИЙИХЬАН гьерхнийи:

– Узу филистимарихъди дявдиз гъягъидикӀан? Дурар Уву йиз хлиз туврива?

РАББИЙИ дугъаз жаваб тувнийи:

– Гъарах, Узу филистимар яв хлиз тувдиза.

20Давуд Баал-Перацимдихъна[†] гъушнийи ва душваъ филистимар дагъитмиш гъапӀнийи. Дугъу гъапи:

– Штун селиси, РАББИЙИ йиз душмнар дагъитмиш гъапӀну.

Гьаддиз думу йишваз Баал-Перацим гъапну.

21Филистимари душваъ чпин бутар[*] дирчнайи, хъа Давудди ва дугъан адмийири дурар гъурху.

22Филистимар хъана гъафнийи ва Рефаим дерейиъ ерлешмиш гъахьнийи. 23Давудди РАББИЙИХЬАН гьерху ва Дугъу жаваб туву:

– Дурариин мушвхъанди маалархьан, хъа дурарин далу терефназди гъарах ва жихрин гьарарин терефнаанди дурариин алархь. 24Увуз жихрин гьарарин кӀакӀариъ ликар алдагъурайибсиб сес гъеебхьубси, дишлади дявдиъ архь, гьаз гъапиш филистимарин кьушум дагъитмиш апӀуз яв улихьди РАББИ гьучӀвна[+].

25Давудди, чаз РАББИЙИ фици амур гъапӀнуш, гьаци гъапӀнийи. Дугъу Гивондиан Гезерихъна рякъюъ вари филистимар дагъитмиш гъапӀнийи.

### 6


Сундух Ерусалимдиз кьяляхъ хуб

1Давудди[†] цӀийикӀултӀан Израилин сумчӀур агъзур кас ужударсдар эскрар уч гъапӀу. 2Чан уч гъапӀу вари адмийирихъди думу Ягьудайин Баала[†] шагьриан Заанурин[†] сундух[*] хуз гъушу, думу сундух малайикар-херувимариин[*] деънайи Заварин Кьувватарин Аьхюрин[†] ччвурнахъ хъайиб вуйи. 3Тепейиин али Авинадавдин хулаъ айи Заанурин сундух дурари цӀийи аьрабайиъ дивнийи ва гъубхнийи. Уззайи ва Ахиойи, Авинадавдин баяри, Заанурин сундух айи цӀийи аьраба[+] 4хъапӀрайи, ва Ахио сундхин улихьди гъягъюрайи. 5Давудди ва Израилин вари тухмари РАББИЙИН улихь чибхьан шлубкьан шадвал апӀурайи – мяълийир апӀуйи ва арфайиин, лирайиин, дафариин, трещоткйириин ва тарелкйириин мукьмар йивуйи.

6Дурар Нахондин раццахъна хъуркьиган, Уззайи, Заанурин сундух бисбан бадали, хил гьачӀабккнийи, гьаз гъапиш аьрабайикк ккитӀнайи йицарин ликар хъахьнийи. 7Уззайиина РАББИЙИН хъял гъизмиш гъабхьнийи, ва Заанури душвахь дугъаз, гъалатӀ хьпаз лигну, гъиву, ва Узза гьадушвахь, Заанурин сундхихь гъакӀи.

8РАББИЙИН ажугълувал Уззайиина гъюваликан Давуддиз хъял гъафнийи, ва гъийин йигъазкьан думу йишваз Парец-Узза (Уззайиина гъизмиш хьуб) кӀуру.

9Думу йигъан Давуддиз РАББИЙИХЬАН гучӀ гъабхънийи, ва дугъу гъапнийи:

– Узухьна РАББИЙИН сундух фици хуз шулухъа?

10Дугъаз РАББИЙИН сундух чахьна, Давуддин шагьриз, хуз ккунди адайи, ва сундух Гъат шагьриан вуйи Овед-Эдумдин хулаз гъубхнийи. 11РАББИЙИН сундух Гъатдиан вуйи Овед-Эдумдин хулаъ шубуб вазли гъубзнийи, ва РАББИЙИ Овед-Эдум ва дугъан вари хуландар ужувлакк ккаънийи.

12Хъа паччагь Давуддиз гъапнийи:

– РАББИЙИ Овед-Эдумдин хуландар ужувлакк ккаъну ва вари дугъаз айиб Заанурин сундхилантина ву.

Думуган Давуд гъягъюру, ва дугъу Заанурин сундух Овед-Эдумдин хулʼан Давуддин шагьриз шадвалиинди хуру. 13РАББИЙИН сундух хурайидари йирхьуб гам алдагъубси, Давудди йиц ва чагъ дапӀнайи кӀари гъурбан гъапӀнийи. 14Гинбин ирин улгьани[†][*] гьабхънайи Давудди РАББИЙИН улихь чан вари кьувватариинди ялхъвнар апӀурайи. 15Гьамци дугъу ва Израилин вари тухмари, шадвалин гьарйир ва якъран кӀарчариан сесер апӀури, РАББИЙИН сундух гъабхнийи.

16РАББИЙИН сундух Давуддин Шагьриъ убчӀвруган, Михал, Саулин риш, унчӀвхъан лигурайи. РАББИЙИН улихь ергурайи ва ялхъвнар апӀурайи Давуд паччагь гъяркъиган, дугъу думу чан кӀваъ асккан гъапӀу[+].

17Хъа РАББИЙИН сундух гъабхнийи ва Давудди чаз гьязур дапӀнайи чадрикк чан йишвʼин дивнийи. Давудди РАББИЙИЗ вариубгбан ва демдин гъурбнар[*] гъапӀнийи. 18Вариубгбан ва демдин гъурбнар апӀувал ккудубкӀну, дугъу халкь Заварин Кьувватарин Аьхюрин гьюрматназ ужувлакк ккаънийи[+]. 19Хъасин дугъу вари халкьдиз, вари кьадар израилариз – жиларизра, дишагьлийиризра, – хюйкан, кишмишдикан ва хурмайикан дапӀнайи са-саб лаваш тувнийи. Дидин кьяляхъ вари халкь чпин хулариз алдабгънийи.

20Чан хуландар ужувлакк ккауз Давуд хулаз кьяляхъ гъафиган, Михал, Саулин риш, думу къаршуламиш апӀуз удучӀвнийи, ва дугъу гъапнийи:

– Гъи Израилин паччагь, чан гъаравашарин гъараваш дишагьлийирин уларикк, фуж-вуш эдебсуз адмиси, гъяцӀал духьну, фици тафавутлу гъахьнуш!

21Давудди Михализ гъапнийи:

– Думу яв адашдин ясана дугъан тухумдиан фуж-вуш жарарин ерина узуз гьюрмат улупу РАББИЙИН улихь гъабхьиб вуйи. Дугъу узкан Израилин, РАББИЙИН халкьдин гьюкумдар гъапӀну. Узу гьамусдихъантинара РАББИЙИН улихь шадвал апӀидиза[+]. 22Йиз хусуси улариъ узу хъана артухъ лайикьсуз ва хъана артухъ герек дарур хьидиза. Амма уву чибкан кӀурайи думу гъараваш дишагьлийири узуз гьюрмат апӀиди.

23Михализ, Саулин шураз, учв йикӀайизкьан бицӀидар гъахьундайи.

### 7


Давуддиз Раббийи туву гаф

1Паччагь чан гъалайиъ яшамиш хьуз хъюгъбахъан ва РАББИЙИ дугъаз чан юкьуб терефнаъ айи душмнарихьан архаинвал тувбахъан, 2Давудди[†] Натан пайгъамбриз гъапнийи:

– Лиг, узу кедрйин гакӀвликан дапӀнайи гъалайиъ яшамиш шулаза, хъа Заанурин[†] сундух Чадрикк[*] гъубзна[+].

3Натанди паччагьдиз жаваб тувнийи:

– Гъарах ва яв кӀваъ айиб вари апӀин, гьаз гъапиш РАББИ увухъди хъа.

4Думу йишван Натандихьна РАББИЙИН гаф дуфнади гъабхьну:

5– Гъарах ва йип Йиз лукӀ Давуддиз: «Гьамци кӀура РАББИЙИ: Узу ади хьуз вуйи хал Узуз тикмиш апӀрур уву вунахъа? 6Израилар Египетдиан адау йигъхъанмина гъийин йигъаз Узу хулаъ яшамиш гъахьундарза, хъа пажнаккди ва гирами Чадриккди мина-тина гъягъюри гъахьунза. 7Вари израиларихъди наан лицури гъахьнушра, Узу Йиз Израилин халкь уьбхюз амур гъапӀу регьбрарикан саризкьан гъапнийинхъа: „Учву Узуз кедр гьарин гакӀвлин хал гьаз тикмиш гъапӀундарчва?“»

8Гьаци, Йиз лукӀ Давуддиз йип: «Заварин Кьувватарин Аьхюри[†] гьамци кӀура: уву чӀурариъ марччариз лигурайиган ва хъайивал апӀурайиган, уву Израилин Йиз халкьдин гьюкумдар хьпан бадали, гъадагънийзаву[+]. 9Уву наана гъягъюрушра, Узу увухъди хъайза ва яв улихь вари яв душмнар дагъитмиш гъапӀнийза. Яв ччвур Узу жилин машгьур адмийирин ччвурариз ухшар апӀидиза[+]. 10Йиз халкьдиз, Израилиз, Узу йишв ккабалгидиза ва думу чан хал ади хьуз ва сарун сарира думу инжик дарапӀуз биналамиш апӀидиза. Муганайизси, Йиз халкьдиин, Израилиин,[+] 11Узу судйир деркку вахтнаси, намуссузари сарун дидиз истисмар апӀидар. Узу гьацира увуз яв вари душмнарихьан архаинвал тувидиза.

РАББИЙИ увуз мялум апӀураки, Чав яв хал тасдикь апӀиди. 12Яв йигъар ккудуркӀиган ва уву яв архйирихъди фаракьат гъахьиган, Узу тахтниин яв наслиан вуйир дерккидиза ва дугъан паччагьлугъ мюгькам апӀидиза[+]. 13Дугъу Йиз ччвурназ хал тикмиш апӀиди, ва Узу дугъан паччагьлугъдин тахт гьаргандиз мюгькам апӀидиза[+]. 14Узу дугъаз Адаш хьидиза, ва думу Узуз бай хьиди. Дугъу гунагь шлуб гъапӀиган, Узу дугъаз, адашди бализ маргълихъди йивруганси, жаза тувдиза[+]. 15Амма Узу думу Йиз рягьимдиккан, уву бадали ярхла гъапӀу Саул рягьимдиккан ккадаъганси, ккадаидарза. 16Яв тухум ва яв паччагьлугъ Йиз улихь гьаргандиз мюгькамдар хьиди; яв тахт гьаргандиз мюгькам апӀидиза»[+].

17Натанди Давуддиз му ачухъвалин вари гафар ктитнийи.


Давуддин дюаь

18Думуган Давуд паччагь учӀву, РАББИЙИН улихь деу, ва дугъу гъапи:

– Уву узу гьамкьан за апӀуз фуж ву узу ва фу ву йиз тухум, Агъа вуйи я РАББИ? 19Яв улариъ думу цӀиб вуйиганси, я Заанур, Уву Яв лукӀран тухмин гележегдиканра ктибтунва. Магьа инсандин гьякьнаан яв гъайгъушин, Агъа вуйи я РАББИ.

20Давуддихьан Увуз сарун фу пуз шулу? Увуз Яв лукӀ аьгъявуз аьхир, Агъа вуйи я РАББИ! 21Яв гаф гьякь хьпан бадали ва Яв хушниинди Уву му зурба ляхин гъапӀунва ва думу Яв лукӀраз улупунва.

22Уву фукьан машгьур дарна, Агъа вуйи я РАББИ! Увуз барабар вуйир адар ва увутӀан жара Заанур адар. Учуз ич ибариинди гъеебхьубди варибди гьаци вуйивал субут апӀура. 23Ва фуж ву жилиин ялгъуз чахьна, думу азад апӀбан ва Чан халкь апӀбан бадали, Заанур гъюри гъахьи Яв халкьдиз, Израилиз, барабар? Варидиз Яв ччвур аьгъю хьпан бадали, Уву Египетдиан Яв халкь адаъбиинди ва дидин улгьан жара халкьар ва дурарин бутар утӀурккбиинди зурба ва гучӀ ккапӀру ляхнар гъапӀунва. 24Уву Израиликан гьаргандиз Яв хусуси халкь гъапӀунва, ва Уву, я РАББИ, дидин Заанур гъахьунва.

25Ва гьамус, я РАББИ, я Заанур, гъит Уву Яв лукӀран ва дугъан тухумдин гьякьнаан туву гаф гьаргандиз тасдикь ибшри, ва Уву гаф тувганси апӀин. 26Гъит Яв ччвур даимайиз заан ибшри, инсанари кӀуруганси: «Заварин Кьувватарин Аьхюр – Израилин зиин Заанур!» ва Яв лукӀ Давуддин тухум Яв улихь тасдикь ибшри.

27Я Заварин Кьувватарин Аьхюр, Израилин Заанур, Уву Яв лукӀраз, «Узу увуз тухум ккабалгидиза» дупну, думу ашкар гъапӀунва. Гьаддиз Яв лукӀ Увуз гьаму дюаь апӀуз кӀубан гъахьну. 28Я РАББИ, Уву Заанур вува! Яв гафар гьякь ву, Уву яв лукӀраз гьаму ужʼвал апӀуз гаф тувунва. 29Гъит Увуз Яв лукӀран тухумдиз, думу гьаргандиз Яв улихь хьпан бадали, ужʼвал апӀуз хуш ибшри. Дици Уву, РАББИЙИ, Заанури, гьаци гъапунва, ва Яв лукӀран тухум гьаргандиз Яв ужʼваликан ужʼваликк ибшри!

### 8


Давуддин гъалибвалар

1Саб кьадар вахтналан Давудди[†] филистимар дагъитмиш гъапӀнийи, дурар мютӀюгъ гъапӀнийи ва филистимарихьан Метег-Гаама тадабгънийи.

2Гьацира Давудди муавар дагъитмиш гъапӀнийи. Дугъу дурар жилиин дахъуз гъитнийи ва тӀурнихъди гъеерцнийи. Гьарсаб кьюб тӀурниндар йивну гъакӀнийи, хъа шубубпи тӀурниндар чӀивиди гъитнийи. Муавитар Давуддиз гьаци мютӀюгъ гъахьнийи, ва дурари дугъаз харж тувуз хъюгънийи.

3Гьацира Давудди Ададезер, Рехувдин бай, Цувайин паччагь, думу Евфрат нирихъ чан гьюкум цӀийи алапӀуз гъягъюрайиган, дагъитмиш гъапнийи[+]. 4Давудди агъзурна ургудварж атлу ва къад агъзур пияда эскер гъидиснийи. Дугъу дявдин аьрабйирикк ккайи вари гьяйвнарин ликарин къуру дамар хътатӀнийи, дурарикан анжагъ варж фургъникк ккитӀру гьяйван гъитнийи.

5Ададезериз, Цувайин паччагьдиз, кюмекназ Дамаскдин арамар гъафиган, Давудди дурарикан къанна кьюд агъзур кас талаф гъапӀнийи. 6Дугъу дамаскдин арамарин паччагьлугъдиъ чан терефнаан аьхюдар дерккнийи, ва арамар дугъаз табигъ гъахьнийи, ва арамари дугъаз харж тувуйи. РАББИЙИ Давуддиз, думу наана гъушишра, гъалибвал тувуйи. 7Давудди Ададезерин гъуллугънаъ айидарин гъизилин гъалхнар гъидиснийи ва дурар Ерусалимдиз гъахнийи[+]. 8Хъа Ададезерин хликк кади гъахьи Тевах ва Беротай шагьрариан Давудди лапра гизаф кемшир гъибиснийи.

9Тойиз, Хаматдин паччагьдиз, Давудди Ададезерин вари кьушум дагъитмиш апӀбакан гъеебхьиган, 10дугъу Давуд паччагьдихьна чан бай Юрам дугъаз салам тувуз ва думу чав дяви гъабхури гъахьи Ададезериин гъалибвалихъди мубарак апӀуз гьаънийи. Юрамди чахьди арснан, гъизилин ва кемшрин шейʼар гъахнийи.

11Давуд паччагьди гьаму шейʼарра чав мютӀюгъ гъапӀу вари халкьарихьан –[+] 12эдумарихьан ва муаварихьан, амалекарихьан, аммунарихьан, филистимарихьан – гъибису арснахъди ва гъизилихъди сатӀиди РАББИЙИЗ бахш гъапӀнийи. Гьацира дугъу Ададезерихьан, Цувайин паччагьдихьан, Рехувдин балхьан, гъибису хюрчра бахш гъапӀнийи.

13Давуд Кьилан дерейиъ йицӀимиржид агъзур эдумжви йивну йикӀбахъан адлу гъахьнийи[+]. 14Дугъу вари Эдумдиъ чан терефнаан аьхюдар дерккнийи, ва вари эдумитар дугъаз табигъ гъахьнийи. РАББИЙИ Давуддиз, думу наана гъушишра, гъалибвал тувуйи[+].


Давуддин гъуллугънаъ айидар

15[•]Давудди, чан вари халкьдин диван апӀури, вари Израилин дугъривалиинди паччагьвал гъапӀну[+]. 16Юав, Церуяйин бай, кьушмин аьхюр вуйи; Югьушафат, Ахилуддин бай, тарих бикӀрур вуйи;[+] 17Цадук, Ахитувдин бай, ва Ахимелех, Авиатарин бай, Заанурин[†] гъуллугъчйир вуйи; Серая бикӀрур вуйи;[+] 18Беная, Югьудайин бай, керетарин ва пелетарин[*] кӀулʼин алийи; хъа Давуддин баяр Заанурин гъуллугъчйир вуйи[+].

### 9


Мефи-Бошетдихьна вуйи Давуддин ужʼвал

1Давудди[†] гьерху:

– Саулин тухумдикан фужкӀа чӀивиди гъузнайин? Юнатандихьна вуйи гьюрматназ лигну, дугъаз ужʼвал апӀуз ккундузуз[+].

2Саулин тухумдихъ Цива ччвур али сар гъараваш хъади гъахьнийи. Дугъаз Давуддихьна дих апӀуру, ва паччагьди дугъхьан гьерху:

– Уву Цива вуна?

– Яв гъуллугънаъ хьуз шад вуза, – жаваб туву дугъу[+].

3Паччагьди гьерху:

– Саулин тухумдиъ фужкӀа чӀивир имийин? Заанурин[†] гьюрматназ дугъаз ужʼвал апӀуз ккундузуз.

Цивайи паччагьдиз жаваб туву:

– Гьеле Юнатандин бай ими. Думу кьюбиб ликарра ликур ву[+].

4– Думу наан а? – гьерху паччагьди.

Цивайи жаваб туву:

– Думу Ло-Девариъ Аммиилин бай Махирин хулаъ а[+].

5Давуд паччагьди Ло-Девариан Махирин, Аммиилин балин, хулʼан думу хуз гьау.

6Мефи-Бошет, Юнатандин бай, Саулин худул, Давуддихьна гъафиган, дугъу паччагьдиз, аьхю гьюрматнан лишан вуди, икрам гъапӀнийи. Давудди кӀуру:

– Мефи-Бошет!

– Узу яв гъараваш вуза, – жаваб туву дугъу[+].

7– ГучӀ мапӀан, – кӀуру дугъаз Давудди, – гьаз гъапиш яв адаш Юнатандин гьюрматназ узу увуз мажбур вуди ужʼвал апӀидиза. Узу увухьна яв аба Саулин вуди гъабхьи вари жил кьяляхъ апӀидиза, ва уву гьарган йиз суфрайихъ уьл ипӀидива.

8Мефи-Бошетди икрам гъапӀу ва гъапи:

– Гьамциб дубкӀнайи хуйиз уву фикир тувуз фуж ву узу, фуж ву яв гъараваш?

9Паччагьди Саулин гъараваш Цивайиз дих гъапӀу ва дугъаз гъапи:

– Яв агъайин худлиз Саулихъ ва дугъан тухумдихъ хъади гъабхьиб вари тувунза. 10Уву яв баярихъди ва гъаравашарихъди, яв агъайин худлиз ипӀруб ади хьпан бадали, дугъаз жил тартиб апӀуз ва бегьер уч апӀуз буржлу вува. Хъа Мефи-Бошетди, яв агъайин худли, гьарган йиз суфрайихъ уьл ипӀиди.

(Цивайихъ йицӀихьур бай ва къар гъараваш хъайи.)[+] 11Цивайи паччагьдиз гъапи:

– Йиз агъа вуйи паччагьди чан гъаравашдиз амур гъапӀуб вари яв гъаравашди тамам апӀиди.

Ва Мефи-Бошетди, паччагьдин балиси, Давуддин суфрайихъ уьл ипӀури гъахьну.

12Мефи-Бошетдиз Миха ччвур али бицӀи бай ади гъахьну. Цивайин хулаъ айидар вари Мефи-Бошетдин гъаравашар вуди гъахьну. 13Мефи-Бошет Ерусалимдиъ яшамиш шули гъахьну, гьаз гъапиш дугъу гьарган паччагьдин суфрайихъ уьл ипӀуйи. Думу кьюбиб ликарра ликур вуйи.

### 10


Аммунариин ва арамариин гъалибвал

1Саб кьадар вахт гъябгъбахъан аммунарин паччагь кечмиш шулу, дугъан ерина паччагь дугъан бай Ханун шулу[+]. 2Давудди[†] фикир гъапӀу: «Узу Ханундиз, Нахашдин бализ, узуз дугъан адашди гьюрмат апӀури гъашиси, гьюрмат апӀидиза».

Ва Давудди Ханундихьна, дугъан адаш кечмиш хьпан теклиф капӀбан бадали, чан гъаравашар гьаънийи. Давуддин адмийир аммунарин жилариина гъафиган, 3аммунарин регьбрари чпин агъа Ханундиз кӀуру:

– Давудди гьаму адмийир увухьна яв адашдин гьюрматназ теклифар кауз гьаъна кӀуру фикир апӀурашалва яраб? Давудди дурар увухьна шагьриз лигуз, думу ахтармиш апӀуз ва хъасин шагьур дабгъуз гьаънайидар даринхъа?

4Ханунди Давуддин адмийир гъидиснийи, дурарин мужрийир гьацӀ машнаккан ккадаънийи ва, дурарин палтар гьацӀаз, юкьвнахъна, ккадатӀну, дурар кьяляхъ гьаънийи.

5Дидин гьякьнаан Давуддиз ктибтиган, дугъу дурарин улихьна адмийир гьаънийи, гьаз гъапиш дурар яманди биябур дапӀнайи. Паччагьди гъапнийи:

– Ичв мужрийир ярхи хьайизкьан Ерихондиъ гъузай, хъасин кьяляхъ гъачай.

6Давуддиз чиб дяркънукьан даккнидар хьувалин гъавриъ гъахьиган, аммунари Арам-Бет-Рехувдиан ва Арам-Цувдиан къад агъзур пияда эскер, хъа гьацира агъзур адми хъади Маахдин паччагь ва хъана йицӀикьюд агъзур адми Тувдиан чпихъанди дяви апӀуз пулихъ гъидиснийи[+].

7Дидкан гъеебхьиган, Давудди, вари ужударсдар кьушмарра хъади, Юав дурарихъди дяви апӀуз гьаънийи. 8Аммунар удучӀвнийи ва шагьрин урнарин улихь дяви апӀру къайдайиинди ерлешмиш гъахьнийи, хъа Цувдиан ва Рехувдиан вуйи арамарна Тувдиан ва Маахдиан вуйи адмийир жаради ачухъ чюлиъ дийигънийи.

9Чаз улгьандира, кьялхъяндира дяви апӀуб алабхърувал гъябкъиган, Юавди Израилин ужударсдар эскрар гъядягънийи ва дурар арамариз къаршуди дерккнийи.

10Имбу адмийир дугъу чан чве Авишайин хликкна тувнийи, ва Авишайи дурар аммунариз къаршуди дерккнийи. 11Юавди гъапнийи:

– Эгер арамари узу ккагъуз хъюгъиш, уву узуз кюмекназ гъидива, хъа аммунари уву ккагъуз хъюгъиш, узу увуз кюмекназ гъидиза.

12Кьягьял йихь! Ихь халкьдихъанди ва ихь Заанурин[†] шагьрарихъанди дирбашди дяви апӀидихьа, гъит РАББИЙИ Чаз ккуниганси апӀри![+]

13Гьаму гафар апӀбахъан Юав чан эскрар хъади арамарихъди дявдиъ учӀву, ва арамар дугъан улгьан гьергуз хъюгъю. 14Аммунариз арамарар гьерграйивал гъябкъиган, дурарра Авишайихьан гьергуз хъюгъю ва шагьриз кьяляхъ гъизигу. Хъа Юав арамарихъди дявдиан кьяляхъ хътарку ва Ерусалимдиз гъафи.

15Чиб израилари дагъитмиш гъапӀуб дябкъну, арамар вари уч гъахьнийи. 16Ададезери Евфрат нирин тму терефнаъ яшамиш шулайи арамариз дих апӀуз гьаънийи. Дурар Хеламдиз Ададезерин кьушмин аьхюр Шовах кӀули ади гъафнийи[+].

17Дидин гьякьнаан Давуддиз хабар дебккиган, дугъу вари Израил уч гъапӀнийи, думу Ярдан ниркан ктучӀвнийи ва Хеламдихьна гъафнийи. Арамар, Давуд къаршуламиш апӀбан бадали, дявдин къайдайиинди ерлешмиш гъахьнийи ва дугъахъди дявдиъ учӀвнийи. 18Амма дурар Израилихьан гьергу, ва Давудди дурарикан ургудварж аьрабйириъ айидар ва ягъчӀвур агъзур атлуйир тӀанкь гъапӀу. Гьацира дугъу Шовахдиз, дурарин кьушмин аьхюриз, гъиву, думу йикӀуру. 19Израили чиб дагъитмиш апӀувал дябкъну, Ададезерин хликк ккайи вари паччгьари израиларихъди мясляаьт гъийибтӀу, ва дурариз мютӀюгъ гъахьи.

Дидхъантина аммунариз кюмек апӀуз арамариз гучӀури гъабхьну.

### 11


Давуд ва Батшева

1Хьадукра, вари паччгьар дявдиз гъягъруган, Давудди[†] Юав, кьушмин вари аьхюдар ва вари израил кьушум хъади, дявдиз гьау, ва дурари аммунар дагъитмиш гъапӀу ва дурарин кӀулин шагьур Равва кьялаъ тӀапӀу. Хъа Давуд Ерусалимдиъ гъузнайи[+].

2Саб ражну хябяхъган, ахниккан гъудужвну, Давуд чан гъалайин гъваин лицури шулу. Гъваълан дугъаз чан жан жибкӀурайи дишагьли рякъюру. Дишагьли гизаф уччвур вуйи, 3ва Давудди, думу фуж вуш, аьгъю апӀуз гьаънийи. Гьаури кӀуру:

– Думу Батшева, Элиамдин риш ва хеттжви Урияйин хпир, ву[+].

4Думуган Давудди Батшева хъади гъюз адмийир гьау. Думу дугъахьна хъади гъафнийи, ва Давуд думу дишагьлийихъди дахънийи. (Думу палтарикан хьубхъан гьаци марцц духьну имийи.) Хъасин дишагьли чпин хулаз кьяляхъ хътаркнийи. 5Думу дишагьли гъагъдиъ шулу, ва дугъу Давуддиз пуз гьаънийи:

– Узу гъагъдиъ аза.

6Думуган Давудди Юавдиз амур хътапӀнийи:

– Узухьна хеттжви Урия гьаъ.

Юавди думу Давуддихьна гьаънийи. 7Урия чахьна гъафиган, Давудди Юавдикан, эскрарикан ва дявдин гидишатдикан гьерхбар гъапӀнийи. 8Хъасин Давудди Урияйиз гъапнийи:

– Ичв хулаз гъарах ва рягьятвал гъадабгъ.

Урия паччагьдин гъалайиан удучӀвуру, хъа дугъан кьяляхъди гъаравашди паччагьдин пешкеш хуру. 9Амма Урия чан агъайин вари гъаравашарихъди сатӀиди гъалайиъ учӀврушвахь ахуз дахънийи ва чан хулаз гъушундайи. 10Давуддиз «Урия хулаз гъушундар» гъапиган, дугъу Урияйиз кӀуру:

– Уву рякъюъди дуфнайир дарнахъа? Гьаз хулаз гъушундарва?

11Урияйи Давуддиз кӀуру:

– РАББИЙИН[†] сундух, Израил ва Ягьуда чадрарикк кка, хъа йиз агъа Юав ва йиз агъайин вари адмийир ачухъ хутӀлиъ а. Узхьан ипӀбан, убхъбан ва йиз хпирихъди дахъбан бадали хулаз гъягъюз фици шулухъа? Яв уьмриинди ху апӀурза: узу дициб апӀидарза!

12Думуган Давудди дугъаз кӀуру:

– Гъира гьамушвахь гъуз, хъа закур уву кьяляхъ гьаъдиза.

Урия думу йигъанра ва хъайигъанра Ерусалимдиъ гъузнийи.

13Давуддин теклифниинди дугъу паччагьдихъди ипӀури ва убхъури гъахьну, ва Давудди думу бегьемди пиян апӀуру. Амма хябяхъган, чан агъайин гъаравашарихъди чан ахникк дахъбан бадали, Урия удучӀвуру; амма думу хулаз гъушундайи.

14ГвачӀнинган Давудди Юавдиз кагъаз гъибикӀнийи ва думу Урияйихьди хътапӀнийи[+]. 15Кагъзиъ дибикӀнади гъабхьну: «Наан варитӀан гъизгъин женг шулуш, гьадушвахь Урия деркк ва, думу йикӀбан бадали, дугъхьан кьяляхъ зигай».

16Юавди шагьур кьялаъ апӀиган, дугъу Урия наан, чаз аьгъюбдиинди, шагьур уьбхюрайи гужлидарсдар эскрар хьаш, гьадушвахь дерккру. 17Шагьристнар шагьриан удучӀвиган ва Юавдихъди дявдиъ учӀвиган, Давуддин кьушмиан бязи эскрар женгнаъ йикӀуру; хеттжви Урияра йивну йикӀуру. 18Юавди, Давуддиз дявдикан хъайи-хъайибси хабар дебккбан бадали, 19фу дупну ккундуш, чархачийиз[†] улупуру:

– Уву паччагьдиз дявдикан гьаму хабрар ктитувал ккудубкӀиган, 20паччагьдик хъял кубчӀвуз, ва дугъу увхьан гьерхуз мумкин ву: «Дяви апӀуз учву шагьриз думукьан багахь гьаз гъахьунчва? Цаларилан дурари чӀимрар йивруб учвуз аьгъдайинчвузхъа? 21Авимелех, Ерубаалин бай, шли йивну гъакӀнийи? Цаллан дугъʼинди рягъярин швур ипур дишагьли дайин, ва думу Тевецдиъ гъакӀундайин? Учву цализ дицикьан багахь гьаз гъахьунчва?» Эгер увхьан гьаци гьерхиш, дугъаз йип: «Хъа гьацира яв гъараваш хеттжви Урияра гъакӀну».

22Чархачи рякъюъ учӀву, ва дугъу, хъуркьиган, Юавди гъапиб вари Давуддикна кӀуру. 23Чархачийи Давуддиз гъапнийи:

– Думу адмийир учʼин алархьнийи ва ачухъ хутӀлиз удучӀвнийи, амма учу дурар шагьрин урнарихъна кьяляхъ хъуржнийча. 24ЧӀимрар хьайидари яв гъаравашариз цаллан йивуйи, ва паччагьдин гъаравашарикан бязидар гъакӀнийи. Яв гъараваш Урияра гъакӀну.

25Давудди чархачийиз кӀуру:

– Юавдиз гьамци йип: «Гъит му ляхни уву пашман дарапӀри; тури гагь сариз, гагь тмунуриз йивуру. Шагьриз къаршуди кьувватар уч апӀин ва думу рабгъ». Юавдик рюгь капӀбан бадали, гьаци йип.

26Урияйин хпириз чан жилир йикӀуваликан гъеебхьиган, дугъу жилирихъ ишлар гъапӀнийи. 27Яс уьбхбан вахт улдубчӀвиган, Давудди Батшева чаз хпирди хуз гьаънийи, думу дугъан хпир гъахьнийи, ва Батшевайи паччагьдиз бай гъахнийи. Амма Давудди гъапӀу ляхин РАББИЙИЗ кьабул шлуб дайи.

### 12


Натан пайгъамбри Давуд тӀанкьид апӀуру

1РАББИЙИ Давуддихьна[†] Натан гьау. Думу дугъахьна гъафи ва гъапи:

– Саб шагьриъ кьюр адми ади гъахьну, сар – девлетлур, сар – касибур[+]. 2Девлетлуйиз лап гизаф чарвйир ва малар ади гъахьну, 3хъа касибриз, чав масу гъадабгъу саб бицӀи марччтӀан савайи, фукӀа ади гъабхьундар. Дугъу дидин гъайгъу зигури гъахьну, ва думу дугъан бицӀидарихъди сатӀиди аьхю апӀуру. Чарвайи дугъан захʼан ипӀури, дугъан гъабраан шид убхъури, ва думу гьятта дугъан багахь дабхъну абхури гъабхьну. Думу касибриз шурак гьисаб вуйи.

4Девлетлуйихьна юлчи гъюру, хъа девлетлуйиз чахьна дуфнайи юлчийиз хураг гьязур апӀуз чан чарвйиригъян ва маларигъян фукӀа гъядябгъюз гьяйиф шулу. Дидин ерина дугъу касибрин бицӀи марчч бисуру ва дидкан чахьна дуфнайи юлчийиз хураг гьязур апӀуру.

5Давуддиз думу касдикан гизаф яманди хъял гъюру, ва дугъу Натандиз кӀуру:

– РАББИЙИИНДИ ху апӀурза: думу ляхин гъапӀу адми аьжализ лайикь ву! 6Дугъу бицӀи марччлихъ юкьубди кьимат тувну ккунду, гьаз гъапиш дугъу думу ляхин жарарин язухъвал адарди гъапӀну.

7Думуган Натанди Давуддиз гъапи:

– Думу адми уву вува! РАББИЙИ, Израилин Заанури, фу кӀураш, магьа: «Узу увкан Израилин паччагь вуди ччим ктатунза ва уву Саулихьан къутармиш гъапӀунза[+]. 8Узу увуз яв агъайин тухум ва яв хабаз яв агъайин хпар тувунза. Узу увуз Израилин ва Ягьудайин насил тувунза. Ва гьамрар вари лапра цӀиб вуйиш, Узу увуз хъана артухъди тувидийза. 9Хъа уву РАББИЙИН[†] гаф Дугъан уларикк писвал апӀбиинди гьаз ликрикк ккивунва? Уву хеттжви Урия туриккна гьаунва ва дугъан хпир увуз хпирди гъадагъунва. Уву думу аммунарин турихъди йивну гъакӀунва. 10Гьаддиз яв тухумдилан тур кам хьибдар, гьаз гъапиш уву Узу гьяспикк ккаундарва ва увуз хпирди хеттжви Урияйин хпир гъадагъунва».

11Гьамци кӀура РАББИЙИ: «Узу увʼин яв тухумдиан бала алапӀидиза. Яв уларикк Узу яв хпар гъадагъидиза ва жарариз тувидиза, ва думу яв хпарихъди дидкан варидиз аьгъю шлуганси даахну дахъди[+]. 12Уву думу ляхин жиниди гъапӀунва, хъа Узу думу ляхин вари Израилин улихь ва дидкан варидиз аьгъю шлуганси апӀидиза».

13Ва Давудди Натандиз гъапи:

– Узу РАББИЙИЗ къаршу гунагь гъапӀунза.

Натанди жаваб туву:

– Ва РАББИЙИ яв думу гунагьдилан хил алдабгъну. Уву йикӀидарву[+]. 14Амма, думу ляхин дапӀну, уву РАББИ асуллагь гьясппикк ккадрувал улупунва, гьаддиз увуз гъахьи бай кечмиш хьиди.


Давуддин балин аьжал

15Дидин кьяляхъ Натан чан хулаз гъушну. Давуддиз Урияйин хпири гъахи бицӀириз РАББИЙИ гъиву, ва думу иццру гъахьнийи. 16Давуд бицӀирин гьякьнаан Заануриз ккарагнийи. Паччагьди ушвар дисуйи ва йишвар чан хулаъ жилиин дахъну адауйи[+]. 17Дугъан тухмин гьюрматлу яшлуйир, думу жилилан за апӀуз чарйир апӀури, дугъан багахь дийигъуйи, амма думу дурарихъ хъпехъурдайи, ва дугъу дурарихъди саб жюрейинра хураг ипӀурдайи.

18Ургудпи йигъан бицӀир кечмиш гъахьну. Давуддин гъаравашариз бицӀир кечмиш хьуваликан дугъакна пуз гучӀуйи, гьаз гъапиш дурари фикир апӀуйи: «БицӀир гьеле чӀивиди имиди, ухьу Давуддихъди гафар апӀуйхьа, амма думу ухьухъ хъпехъурдайи. БицӀир кечмиш хьуваликан дугъаз фици пидихъа? Дугъу чав чаз фу-вуш апӀуз мумкин ву».

19Давуддиз чан гъаравашари кушкушар апӀурайивал гъябкънийи, ва бицӀир кечмиш хьувалин думу гъавриъ ахънийи.

– Кечмиш гъахьнийин бицӀир? – гьерху дугъу.

– Ав, – жаваб туву дурари, – кечмиш гъахьну.

20Думуган Давуд жилилан гъудужвнийи. ДижикӀну, ицци ниъ хъайи ччимар кадатну ва палтар гьюдюхну, думу РАББИЙИН Хулаз гъушу, дугъу ибадат гъапӀу. Хъасин думу чан хулаз гъафи, ва дугъан амриинди дугъаз хураг гьиву, ва дугъу хураг гъипӀу.

21Гъаравашари паччагьдихьан гьерхнийи:

– Уву мици гьаз апӀурава? БицӀир чӀивиди имиди, уву ушвар дисуйва ва ишуйва; гьамус бицӀир кечмиш духьна, хъа уву гъудужвунва ва хураг ипӀурава!

22Дугъу жаваб тувнийи:

– БицӀир чӀивиди имиди, узу ушвар дисуйза ва ишуйза. Узу фикир апӀуйза: «Шлиз аьгъя? Белки, РАББИ узухьна рягьимлу шул, ва бицӀир чӀивиди гъузур»[+]. 23Хъа гьамус думу кечмиш духьна, хъа узу ушвар гьаз дисурухъа? Узхьан думу кьяляхъ апӀуз шулинхъа? Узу дугъахьна гъягъиди, хъа думу узухьна кьяляхъ гъидар.


Сулейман бабкан хьувал

24Хъасин Давудди чан хпир Батшева ккаарцнийи, дугъахьна гъушнийи ва дугъахъди дахънийи. Дугъак бицӀир киршнийи, ва дугъу бицӀир гъахнийи. Давудди дугъʼин Сулейман ччвур иливнийи. РАББИЙИЗ думу ккун гъахьнийи, 25ва Дугъу пайгъамбар Натан РАББИЙИН амриинди паччагьди дугъʼин Едидия (РАББИЙИЗ кьабулди вуйир) ччвур иливуз гьаънийи.


Давудди Равва гъадабгъувал

26Гьадму вахтна Юавди аммунарин меркез Раввайиз къаршуди дяви гъабхурайи ва дурарин паччагьдин гъала айи шагьур гъадабгънийи. 27Юавди Давуддихьна гьамциб хабар хьади хабарчйир гьаънийи:

– Узу Раввайихъди дяви гъапӀунза ва дидин штун тадарук гъибисунза. 28Гьаци, имбу эскрар уч апӀин, шагьур кьялаъ апӀ ва думу бис. Дархьиш, узу думу бисурза, ва думу бисувал йиз ччвурнахъ хьибди.

29Давудди вари кьушум уч гъапӀнийи, думу Раввайиина гъушнийи, дяви дапӀну, думу гъибиснийи. 30Давудди дурарин паччагьдин кӀуллан гъизилин таж алдабгънийи, таждиъ саб талант[*] гъагъ айи ва думу багьалу гъванарихъди дабалгнайи, ва Давудди думу чан кӀулʼин улубкӀнийи. Гьацира дугъу шагьриъ зурба хюрч гъибиснийи. 31Дугъу душваъ айи агьалйир адаънийи, дурар дурхнарихъди, рукьан газйирихъди ва екӀварихъди лихуз, хъа гьацира кирпичар гьязур апӀуз мажбур гъапӀнийи. Дугъу аммунарин вари шагьрариъ гьациб ляхин гъапӀнийи. Дидхъан Давуд чан вари кьушмихъди Ерусалимдиз кьяляхъ гъафнийи.

### 13


Тамариз аьр тувувал

1Саб кьадар вахтналан Давуддин[†] бай Амнондин Тамар кӀуру гюзел шурʼин, Давуддин бай Авессаломдин чуччʼин, юкӀв улубкьуру. 2Амнонди гьаци аьзаб зигуйики, чан дархи чи Тамар себеб вуди иццру гъахьнийи, гьаз гъапиш думу ришди имийи, ва Амнондиз дугъахъди фукӀа апӀуз даршлубси гьугъубжвуйи.

3Амнондихъ Юнадав ччвур али дуст хъайи, думу Шимайин, Давуддин чвуччвун, бай вуйи. Юнадав гизаф аьмалдар вуйи[+]. 4Дугъу Амнондихьан гьерхнийи:

– Уву, паччагьдин бай, йигълан-йигъаз гьаз ипни шулава? Узукна пидарнахъа?

Амнонди дугъаз гъапнийи:

– Узуз Тамар, йиз чве Авессаломдин чи, ккун духьназуз.

5– Ахникк дахъ ва уву иццурайирси улуп, – гъапнийи Юнадавди. – Увʼин улуркьуз яв адаш гъафиган, дугъаз йип: «Гъит йиз чи Тамар узухьна гъюри ва узуз фукӀа ипӀруб туври. Узуз думу рякъюри ва дугъан хилариан ипӀбан бадали, гъит дугъу хураг йиз уларикк гьязур апӀри».

6Амнон, иццурайиганси учв улупури, ахникк дахънийи. Чаин улуркьуз паччагь гъафиган, Амнонди гъапнийи:

– Гъит йиз чи Тамар узухьна гъюри ва, узхьан дугъан хилариан ипӀуз хьпан бадали, дугъу йиз уларикк кьюб лаваш гьязур апӀри.

7Давудди Тамариз гьамци пуз гъалайиз гьаънийи:

– Яв чве Амнондин хулаз гъарах ва дугъаз ипӀруб гьязур апӀин.

8Тамар чан чве Амнондин думу ахникк дахънайи хулаз гъягъюру. Тамари хямир ктӀибшуру, дугъан уларикк лавшар аркӀуру ва дурар уржуру. 9Хъасин дугъу, ягълачайиъди духну, дугъан улихь лавшар дивру, амма Амнон ипӀуз рази гъахьундайи.

– Гъит вари мушвʼан удучӀври, – кӀуру Амнонди.

Ва вари удучӀву. 10Думуган Амнонди Тамариз кӀуру:

– Яв хилариан узхьан ипӀуз хьпан бадали, хураг узухьна узу дахъру хулаз, абкъин.

Тамар, чав гьязур гъапӀу лавшар гъадагъну, дурар чан чве Амнон дахъру хулаз хьади гъюру. 11Амма дугъу дурар Амнондин улихьна, дугъу дурар итӀбан бадали, гъахиган, Амнонди думу гъидису ва гъапи:

– Чи, гъач, узухъди дахъ!

12– Ваъ, чве! – гъапи Тамари дугъаз. – Узу мажбур мапӀан. Израилиъ дициб ляхин апӀуз хай шулдар! Мициб деллувал мапӀан![+] 13Хъа узу йиз аьйибнакан фу апӀиди? Уву Израилиъ гьясппикк ккадраърударикан сар хьидива аьхир. Миннат вуйиз увкан, паччагьдихъди гафар-чӀалар апӀин; узу увуз швушвди тувбаз думу къаршу хьидар[*].

14Амма думу Тамарихъ хъпехъундайи, учв гужлир вуди хьпаз лигну, дугъаз аьр тувнийи. 15Дидин кьяляхъ Амнондиз думу яманди даккун гъахьнийи. Мугагьназ ккунигантӀан гужалди даккун гъахьнийи дугъаз думу.

Амнонди дугъаз гъапи:

– Гъудужв ва гьамлин дургин йихь!

16– Ваъ! – гъапи Тамари дугъаз. – Узу дургин апӀувал – му узуз уву гьамусди гъапӀубтӀан артухъди аьхю писвал ву.

Амма Амнон дугъахъ хъпехъурадайи. 17Дугъу чаз гъуллугъ апӀурайи жигьилиз дих гъапӀу ва гъапи:

– Гьаму мушвʼан дургин апӀин ва дугъан кьяляхъди раккин хъябкь!

18Ва гъаравашди думу адау ва дугъан кьяляхъди раккин хъябкью. Тамариин думу вахтна паччагьдин жилирихь хьтру шубари алабхьру гизаф багьади дабалгнайи палат алийи. 19Тамари дерднаан чан кӀулʼин бишируг алабхьу ва чан девлетлу палат гъячӀябгъю. Дугъу кӀул хиларигъ гъибису, ва, яманди ишури, думу душвхьан дургин гъахьи. 20Чан чве Авессаломди дугъаз гъапнийи:

– Увухъди яв чве Амнон гъахьнийин? Хъа гьамус, чи, ккебехъ; думу яв чве ву. Дидин гьякьнаан дердер мизиган, узу лигидиза.

Ва Тамар чан чве Авессаломдин хулаъ, гъирагъдиан сарихъдира гаф-чӀал дарапӀди, яшамиш шули гъахьнийи.

21Гьамдикан варибдикан Давуд паччагьдиз гъеебхьиган, дугъак яманди хъял кубчӀвну, амма дугъу Амнондиз жаза тувундайи, гьаз гъапиш чан сарпи велед вуйи Амнон паччагьдиз гизаф ккундийи. 22Авессаломди Амнондиз саб гафра гъапундайи, я харжибра, я ужубра; дугъаз думу дяркънукьан ккундайи, гьаз гъапиш дугъу Авессаломдин чи Тамар аьйибнакк ккаънийи.


Авессаломди Амнон йивну йикӀуру

23Кьюд йислан, Ефраимдин багахь хьайи Баал-Хацориъ[†] Авессаломдин чарвйир ултӀукъурайиган, Авессаломди дина паччагьдин вари баяриз теклиф гъапӀнийи. 24Авессаломди, паччагьдихьна дуфну, гъапнийи:

– Яв гъаравашдин чарвйир ултӀукъура. Паччагь ва дугъан гъуллугънаъ айидар узухъди гъидийкӀан?

25– Ваъ, йиз бай, – жаваб тувнийи паччагьди. – Увуз гъагъиди алалабхъбан бадали, учу вари гъидарча.

Дугъкан Авессаломди гизаф ккун апӀури гъахьнушра, дугъу гъягъбакк кӀул ккивундайи, амма дугъаз думу ляхин апӀуз чан разивал тувнийи. 26Думуган Авессаломди гъапнийи:

– Уву ваъ кӀураш, учухъди йиз чве Амнондиз гъюз ихтияр тув.

Паччагьди дугъхьан гьерхнийи:

– Дугъан увухъди душну гьаз ву?

27Амма Авессаломди дугъкан гизаф ккун гъапӀнийи, ва паччагьди дугъахъди Амнон ва имбу вари чан баяр деетнийи. Авессаломди паччагьдин дем[*] гьязур гъапӀнийи.

28Авессаломди чан адмийириз амур гъапӀнийи:

– Лигай, Амнон чяхирикан кефлу гъахьиган ва узу учвуз «Амнондиз йивай» гъапиган, думу йивну йикӀай. ГучӀ мапӀанай. Мициб амур учвуз туврайир узу учв даринхъа? Дирбаш ва кӀубан йихьай!

29Ва Авессаломдин адмийири Авессаломдин амур тамам гъапӀнийи – дурари Амнон йивну гъакӀнийи. Хъа паччагьдин вари баяр гъудужвнийи ва, чпин гъятрариин элеъну, гьергнийи. 30Дурар рякъюъ имиди, Давуддихьна хабар гъафнийи: «Авессаломди паччагьдин вари баяриз гъивну; дурарикан саркьан имдар».

31Паччагь гъудужвнийи, яснан лишан вуди, дугъу чаин али палтар гъячӀяргънийи ва жилиина ккадаркнийи, паччагьдин багахь дийигънайи вари гъаравашарира чпин палтар гъячӀяргънийи[+].

32Амма Юнадавди, Давуддин чве Шимайин бали, гъапнийи:

– Гъит йиз агъайи, паччагьдин вари баяр йивну гъакӀну кӀури, фикир дарапӀри, анжагъ Амнон гъакӀну. Авессаломди дициб кьаст чан чи Тамариз Амнонди аьр туву йигъланмина дапӀнайи[+]. 33Паччагьдин вари баяр гъакӀну кӀуру хабриинди гъит йиз агъа вуйи паччагьди чан кӀвак гъалабулугъ кидрипри. Анжагъ Амнон гъакӀну. 34Авессалом гьергнийи.

Гъаравлиъ дийигънайи живан гъилигнийи, ва дугъаз тепейин ямажнакан вуйи рякъюъди ктучӀвурайи гизаф кьадар адмийир гъяркънийи. 35Юнадавди паччагьдиз гъапнийи:

– Магьа, паччагьдин баяр гъюра; вари яв гъаравашди гъапиганси якьинди гъабхьну.

36Дугъан улхуб ккудубкӀиган, паччагьдин баяр, гьарйир апӀури, ишури, учӀвнийи. Паччагь учвра, дугъан вари гъаравашарра гизаф яманди гъишнийи.

37Авессалом гьергнийи ва Гешурин паччагь Талмайихьна, Аммиуддин балихьна, гъафнийи. Хъа Давуд паччагьди йигъан-йигъан чан балихъ ишлар апӀурайи[+].

38Гьергну ва Гешуриз дуфну, Авессалом душваъ шубуд йисан гъузнийи. 39Хъа паччагьдин кӀваъ Авессаломдихьна хъял имдайи, гьаз гъапиш дугъу Амнондин дерд зигури имдайи.

### 14


Юавди Авессалом Ерусалимдиз кьяляхъ гъювал гьязур апӀуру

1Юавдиз, Церуяйин бализ, паччагьдин юкӀв Авессаломдихъ либцурайиб аьгъяйи. 2Ва Юавди Текоайиз душвʼан аьяндар дишагьли хъади гъюз гьау. Дугъу думу дишагьлийиз гъапнийи:

– Уву ишурайирси улуп. Яснан палат алабхь ва увкан ицци ниъ хъайи ччимар макадатан. Уву гъакӀирихъ ишлар апӀури гизаф йигъар гьау дишагьлийиси гъайих. 3Паччагьдин багахьна гъарах ва дугъаз гьаму гафар йип. Ва Юавди дугъаз, фу гафар дупну ккундуш, улупнийи.

4Текоайиан вуйи дишагьли, паччагьдихьна учӀвиган, маш асина ккадаркну ва икрам дапӀну, дугъаз гъапнийи:

– Кюмек апӀин узуз, я паччагь![+]

5Паччагьди дугъхьан гьерхнийи:

– Фу дерди вуяв?

Дугъу гъапнийи:

– Гьяйиф, узу ачӀни хпир вуза, йиз жилир кечмиш гъахьну. 6Яв гъаравашдин кьюр бай айи. Дурар чпи жара апӀуз фужкӀа алдру хутӀлиин элегнийи. Дурарикан санури тмунуриз гъивнийи ва думу йивну гъакӀнийи. 7Ва магьа яв гъаравашдиз къаршуди вари тухум удубчӀвна; дурари кӀура: «Чан чвуччвуз гъивур учухьна ча, учу думу чав йивну гъакӀи чан чвуччвун уьмрихъанди аьжалихьна тувдича, гьятта гьаци учу айи-адру сар ирсчира тӀанкь апӀурушра». Дурари узуз гъубзнайи аьхиримжи цӀюмгъял ктӀубшвиди ва йиз жилириз жилиин я ччвур, я ирсчи гъитидар.

8Паччагьди дишагьлийиз гъапнийи:

– Гъарах яв хулаз; узу яв гьякьнаан табшуругъ тувдиза.

9Амма Текоайиан вуйи дишагьлийи гъапнийи:

– Йиз агъа вуйи паччагь, гъит тахсир узʼин ва йиз хизандиин алабхъри, хъа паччагь ва дугъан тахт тахсир ктрудар ишри[+].

10Паччагьди жаваб тувнийи:

– Эгер увуз шликӀа фукӀа гъапиш, думу узухьна хъади гъач, ва сарун дугъу увук кучидар.

11Дугъу гъапнийи:

– Дици вуш, гьамусдихъантина кьисасчийи ифдихъан йивну йикӀуз ихтияр тутрувбан ва йиз бай талаф дархьбан бадали, паччагьди РАББИЙИИНДИ, чан Заануриинди, ху апӀри.

– РАББИЙИИНДИ ху апӀурза, – гъапнийи паччагьди, – яв балин кӀуллан жилʼинади саб чӀаркьан алдабхъидар[+].

12Думуган дишагьлийи гъапнийи:

– Йиз агъа вуйи йиз паччагьдиз гаф пуз яв гъаравашдиз ихтияр тув.

– Йип, – жаваб тувнийи дугъу.

13Дишагьлийи гъапну:

– Гьаз уву Заанурин[†] халкьдиз къаршуди дициб кьаст дапӀнавахъа? Дици кӀури, паччагьди чав чак тахсир кипрадаринхъа? Чан утӀурккнайи бай паччагьди кьяляхъ гъапӀундар аьхир. 14Ухьу вари кечмиш шлудар вухьа; ухьу жилиинди удубзу штуз ухшар вухьа, думу уч апӀуз шулдар. Амма Заанури уьмур тадабгъурдар; аьксина, Дугъу Чав ярхла гъапӀур гьаргандиз чахьан ярхла гъапӀурди гъудрузбакан фикир апӀуру[+]. 15Ва магьа узу думу пуз йиз агъа вуйи паччагьдихьна гъафунза, гьаз гъапиш халкьди узуз гучӀ ккапӀну. Яв гъаравашди фикир гъапӀну: «Паччагьдихъди гафар-чӀалар апӀидиза, мумкин ву, дугъу чакан чан гъаравашдиз ккундайиб апӀур. 16Мумкин ву, паччагьди чан гъараваш узура, йиз байра Заанури учуз тувнайи ирснахъан хътатӀуз чалашмиш шулайирин хликкан азад апӀуз разивал тувур». 17Ва магьа яв гъаравашди кӀура: «Гъит йиз агъа вуйи паччагьдин гафну узуз сикинвал хури, гьаз гъапиш йиз агъа вуйи паччагь ужʼвална писвал аьгъю шлу Заанурин малайиксир ву. Гъит РАББИ, яв Заанур, увухъди ишри!»[+]

18Паччагьди дишагьлийиз гъапнийи:

– Узу увхьан гьерхруб узхьан жин мапӀан.

– Гъит йиз агъа вуйи паччагьди йипри, – гъапнийи дишагьлийи.

19Паччагьди гьерхнийи:

– Увухъди гьамдигъ варибдигъ гъяйир Юав даринхъа?

Дишагьлийи жаваб тувнийи:

– Яв уьмриинди ху апӀурза, йиз агъа вуйи паччагь, уву кӀуруб вари гьякь ву. Ав, яв гъараваш Юавди мици апӀуз улупунзуз ва гьаму гафар пуз яв гъараваш хъаъну. 20Яв гъараваш Юавди му ляхин гьамусяаьтнан аьгьвалат дигиш апӀбан бадали гъапӀну. Йиз агъайин аьяндарвал Заанурин Малайикдин аьяндарвалсиб ву – дугъаз жилиин арайиз гъюрайиб вари аьгъя[+].

21Паччагьди Юавдиз гъапнийи:

– Ужуйи, узу думу ляхин апӀидиза. Гъарах, живан Авессалом кьяляхъ апӀин.

22Юав жилиина ккадарку, икрам ва паччагьдиз ужʼвал ккун дапӀну, дугъу гъапнийи:

– Гъи яв гъаравашдиз паччагь чахъанди вуйивал аьгъю гъабхьну, йиз агъа вуйи паччагь, гьаз гъапиш паччагьди чан гъаравашдин хаиш тамам гъапӀну.

23Юав Гешуриз гъушнийи, ва дугъу Авессалом Ерусалимдиз кьяляхъ гъапӀнийи[+].

24Амма паччагьди гъапнийи:

– Гъит думу чан хулаз гъарахри; дугъаз йиз маш рябкъюз гъитуб лазим дар.

Авессалом, паччагьдин маш дярябкъди, чан хулаз гъушнийи.


Авессалом Давуддихъди албагуб

25Вари Израилиъ Авессаломси уткан, дугъʼинси гьяйран шлу жилижви адайи. КӀулин кӀукӀшилан швякьярихъна дугъак саб жюрейинра нукьсан ктайи. 26КӀулин чӀарар алдау гьарсаб ражну (дугъу чӀарар йискьубак саб ражну, чаз дурар лапра гъагъи гъахьиган, алдауйи), дугъу дурар ерцуйи, ва дурариан кьюдварж шекел[*] гъагъ гъюйи.

27Авессаломдихъ шубур бай ва сар риш гъахьнийи. Шураз Тамарю кӀуйи, думу гюзел риш вуйи[+].

28Авессалом Ерусалимдиъ кьюд йисан, паччагьдин маш дярябкъри, яшамиш гъахьнийи.

29Ва магьа, паччагьдихьна думу гьаъбан бадали, Авессаломди Юавдиз дих апӀуз адмийир гьаънийи, амма Юавди дугъахьна гъюз «ваъ» гъапнийи. Думуган дугъу кьюбпи ражари адмийир гьаънийи, амма Юавди му ражнура «ваъ» гъапнийи. 30Думуган Авессаломди чан гъаравашариз гъапнийи:

– Йиз хутӀлин багахь Юавдин хутӀил рябкъюрачвуз? Дугъан душваъ мух дубзна. Гъарахай ва дидик цӀа кипай.

Ва Авессаломдин гъаравашари хутӀлик цӀа кипнийи. 31Думуган Юав гъудужвнийи ва Авессаломдин хулаз гъафнийи, ва дугъу дугъаз гъапнийи:

– Яв гъаравашари йиз хутӀлик цӀа гьаз кипну?

32Авессаломди Юавдиз гъапнийи:

– Магьа, узу увухьна гьамци пуз гьаънийза: «Паччагьдихьна, узу Гешуриан гьаз гъафнуш, гьерхуз уву гьауз гъач. Эгер узу гьамусра душваъ имийиш, узуз ужуйи хьибдийи!» Узуз паччагьдин маш рябкъюз ккундузуз, хъа эгер узук фтинкӀа тахсир каш, гъит дугъу узу аьжалин хлиз туври[+].

33Юав паччагьдихьна гъушнийи ва гьаму гафар дугъахьна гъурукьнийи. Паччагьди Авессаломдиз дих гъапӀнийи, ва думу гъафнийи, жилик маш кубкӀну, паччагьдиз икрам гъапӀнийи. Паччагьди кӀуруш, Авессаломдиз мак гъапӀнийи.

### 15


Авессалом къаршуди удучӀвуб

1Дидин кьяляхъ Авессаломди чаз гьяйвнар ккитӀнайи дявдин аьраба, гьяйвнар ва, учв уьрхбан ва чан улихьди жаргъбан бадали, чан гъуллугънаъ айидарин хьуцӀур касдикан ибарат вуйи десте гьязур гъапӀнийи[+]. 2Думу гвачӀнин ухди гъудужвуйи ва шагьрин урнарихъна гъябгъру рякъюн гъирагъдихъ дийигъуйи. Гьарсаб ражну, фуж-вуш паччагьдихьна диванханайиз аьрз апӀрур гъягъруган, Авессаломди дугъаз чан багахьна дих апӀуйи ва гьерхуйи:

– Уву фуну шагьриан вува?

Гьадгъу жаваб тувуйи:

– Яв гъараваш израилин флану наслиан ву[+].

3Ва Авессаломди дугъаз кӀуйи:

– Ав, яв аьрз гьякьлуб вуяв, амма паччагьдин багахь увухъ хъпехъуз ужур хьтар.

4Хъасин Авессаломди аьлава апӀуйи:

– Магьа узу уьлкейин диванбеги вуди тяйин гъапӀнийиш! Думуган гьарсар аьрз ясан гьюжат айирихьан узухьна гъюз хьидийи, ва узу ляхниз дугъривалиинди лигидийза.

5Ва гьарсаб ражну, фуж-вуш чахьна икрам апӀуз гъафиган, Авессаломди хил гьачӀабккуйи, думу хабаъ ауйи ва дугъаз мак апӀуйи. 6Авессаломди паччагьдихьна дугъривал абгури гъюру вари израиларихъди учв гьамци гъахуйи; гьамци думу аьмлиинди вари израиларин юкӀвариъ учӀвуйи. 7Юкьудпи йисан аьхириъ Авессаломди паччагьдиз гъапнийи:

– Узуз Хеврундиз гъягъюз ва узу РАББИЙИЗ туву аьгьт тамам апӀуз ихтияр тув. 8Яв гъараваш вуйи узу Арамдин Гешуриъ айиган, гьамциб аьгьт тувнийза: эгер РАББИЙИ узу Ерусалимдиз кьяляхъ гъапӀиш, Узу РАББИЙИЗ Хеврундиъ ибадат апӀидиза[+].

9Паччагьди дугъаз гъапнийи:

– Ислягьвалиинди гъарах.

Ва думу Хеврундиз рякъюъ учӀвнийи. 10Авессаломди Израилин вари тухмариз гьамци пуз жини чархачйир гьаънийи:

– Учвуз кӀарчариан йивурайи сесер гъеерхьубси, йипай: «Авессалом Хеврундиъ паччагьди деъну».

11Ерусалимдиан Авессаломдихъди сатӀиди кьюдварж адми гъушнийи. Дурар, теклиф кӀваантӀан кьабул дапӀну, гъягъюрайи, ва дурариз думу ляхникан хабаркьан адайи. 12Гъурбнар апӀури, Авессаломди Гило шагьриан вуйи Ахитофел[*], Давуддин[†] насигьятчи, хъади гъюз дугъан шагьур Гилойиз гьаънийи. Гьамци, пис кьастнан кьувват аьхю, хъа Авессаломдин терефкрарин кьадар артухъ шулайи.


Давуд гьергувал

13Давуддихьна чархачи[†] гъафнийи ва дугъаз гъапнийи:

– Израиларин юкӀвар Авессаломдин терефнаъ а[+].

14Давудди Ерусалимдиъ чахъди хъайи чан гъуллугънаъ айидариз варидариз гъапнийи:

– Уч йихьай! Ухьу гьергну ккунду, дархьиш ухькан сарра Авессаломдиккан къутармиш хьидар. Ухьхьан гъягъюз хьпан бадали, гьялак йихьай, дархьиш думу ухьухъ ухди хъуркьди, дугъу ухьʼин бедбахтвал алапӀиди ва шагьур турикк ккапӀиди.

15Паччагьдин гъуллугънаъ айидари дугъаз жаваб тувнийи:

– Яв гъаравашар ич агъа вуйи паччагьди йикьрар адабгъуб вари тамам апӀуз гьязурди а.

16Ва паччагь чан вари тухумдихъди, амма йицӀур ашна гъалайиз лигуз гъитну, рякъюъ учӀвнийи[+]. 17Паччагь рякъюъ учӀвнийи, вари халкьди думу гьаърайи, ва, саб кьадар манзилназ гъушиган, дурар дийигънийи. 18Вари дугъан адмийир паччагьдин кьяляхъди керетарихъди ва пелетарихъди[*] сатӀиди гъюрайи, хъа Гъатдихъанмина дугъахъди хъайи йирхьудварж Гъат шагьриан вуйи адми паччагьдин улихьди гъягъюрайи[+].

19Паччагьди Гъатдиан вуйи Иттайиз гъапнийи:

– Яв учухъди дуфну гьаз вуяв? Кьяляхъ хъадарк ва Авессалом паччагьдихъди гъуз. Уву жара юрдариан вуйир, багъри жилилан ултӀуккнайир вува. 20Уву анжагъ накь гъафунва. Хъа гъи, узузра наана гъягъюруш аьгъдруган, узу уву учухъди мина-тина гъягъюз мажбур апӀидин? Кьяляхъ гъарах ва увухъди яв ватанагьлийирра гъадагъ. Ва гъит увухъди рягьим ва дугъривал ишри.

21Амма Иттайи паччагьдиз гъапнийи:

– РАББИЙИИНДИ ва йиз агъа вуйи паччагьдиинди ху апӀурза, йиз агъа вуйи паччагь наан гъахьиш, чӀивиди гъузрушра ясан йикӀурушра, гьадушваъ яв гъаравашра хьиди[+].

22Давудди Иттайиз гъапнийи:

– Дици вуш, гъарах, улихьна гъарах.

Ва Гъатдиан вуйи Иттай чахъди хъайи чан вари адмийир ва бицӀидар хъади улихьна гъушнийи.

23Паччагьдин адмийир гъягъруган, вари уьлке гьарйир апӀури ибшуйи. Паччагьди Кьидрун дере ккадапӀнийи, ва вари халкь буш чюлин терефназди диш гъабхьнийи[+].

24Гьадушвахь Цадукра, дугъахъди хъайи ва Заанурихъди Йикьрарин[†] сундух гъабхурайи левитарра[†][*] хьайи. Дурари Заанурин сундух дивнийи, ва Авиатари вари халкь шагьриан удубчӀвайизкьан гъурбнар апӀурайи[+].

25Паччагьди Цадукдиз гъапнийи:

– Заанурин сундух шагьриз кьяляхъ апӀин. Узуз РАББИЙИН улариъ рягьим гъибихъиш, Дугъу узу кьяляхъ апӀиди ва цӀийикӀултӀан узуз сундух ва думу айишв рякъюз гъитди. 26Хъа эгер Дугъу узуз гъапиш: «Узу увʼин рази дарза», думуган узу гьязур вуза; гъит Дугъу узкан Чаз ккуниб апӀри[+]. 27Паччагьди Заанурин гъуллугъчи Цадукдиз хъана гъапнийи:

– Увуз рябкъюрадарвуз? Шагьриз яв бай Ахимаацдихъди ва Авиатарин бай Юнатандихъди ислягьвалиинди кьяляхъ хъадарк. Увуна Авиатари учвухъди ичв кьюрид баярра гъадагъай[+]. 28Узу буш чюлиъ ниркан ктучӀврушвахь учвхьан узухьна хабрар гъяйиз ккилигидиза.

29Цадукди ва Авиатари Заанурин сундух Ерусалимдиз кьяляхъ гъапӀу, ва чибра гьадушваъ гъузу.

30Хъа Давуд Зейтундин дагъдикна, ишури, гъушну; дугъан кӀулʼин улубкӀнайи, ликар гъяцӀалди вуйи, ва думу дерднак кахънайи. Дугъахъди хъайи вари адмийирра дерднак кахънайи ва, дагъдиина за шули, ишуйи[+].

31Давуддиз «Ахитофел пис кьаст дапӀнайидарин арайиъ Авессаломдихъди хъа» гъапиган, Давуд РАББИЙИЗ ккарагнийи:

– РАББИ, Ахитофелин насигьят мянасузуб апӀин[+].

32Давуд дагъдин кӀакӀниина, душвʼин Заануриз ибадат апӀуйи, хъуркьиган, аркижви Хушай дугъан улихьинди удучӀвнийи; дугъан палат дячӀябгънайи ва кӀулʼин бишируг алабхьнайи. 33Давудди дугъаз гъапнийи:

– Эгер уву узухъди гъафиш, узуз гъагъишин хьидива[+]. 34Хъа эгер уву шагьриз кьяляхъ хътаркиш ва Авессаломдиз гъапиш: «Узу яв гъараваш хьидиза, паччагь. Мугагьназ узу яв адашдин гъараваш вуйза, хъа гьамус узу яв гъараваш хьидиза», увхьан, Ахитофелин насигьят чӀур дапӀну, узуз кюмек апӀуз хьидивухьан[+]. 35Увухъди душваъ Заанурин гъуллугъчйир Цадук ва Авиатар хьиди. Увуз паччагьдин гъалайиъ гъеебхьуб вари дурарикна йип. 36Дурарин кьюр бай, Цадукдин бай Ахимаац ва Авиатарин бай Юнатан, дурарихъди гьадушваъ а. Учвуз гъеебхьуб дурарикди узухьна хъадапӀай[+].

37Ва Давуддин дуст Хушай Ерусалимдиз, Авессалом шагьриъ учӀврайиган, хъуркьнийи.

### 16


Цивайин кучӀал

1Давуд[†] дагъдин кӀакӀналан цӀиб исина ктучӀвнийи, дугъаз хабарсузди Цива, Мефи-Бошетдин гъараваш, раст гъахьнийи. Дугъахь кьюд варж уьл, варж багълама кишмиш, варж багълама инжилар ва чяхир айи эрж юкламиш дапӀнайи жут дажйир хьайи[+].

2Паччагьди Цивайихьан гьерху:

– Мурар фтиз вуяв?

Цивайи жаваб туву:

– Дажйир – паччагьдин хуландар элеъбан бадали; уьл ва йимишар – эскрари итӀуз, хъа чяхир – буш чюлиъ зяиф гъахьидари убхъуз[+].

3Думуган паччагьди гьерху:

– Хъа яв агъа Саулин худул наан айкӀан?

Цивайи дугъаз жаваб туву:

– Думу гьамусяаьтна Ерусалимдиъ а, гьаз гъапиш дугъу гьамци фикир апӀура: «Гъи Израилин насли узуз йиз аьхю абайин паччагьлугъ кьяляхъ апӀиди»[+].

4Думуган паччагьди Цивайиз гъапи:

– Муганайиз Мефи-Бошетдин вуйи мал-мутму вари гьамус явуб ву.

– Исди икрам апӀурза увуз, йиз агъа вуйи паччагь, – гъапи Цивайи. – Гъит узуз яв улариъ майилвал бихъри.


Шимейи Давуддиз агьрар апӀуру

5Давуд Бахуримдиз багахь гъахьиган, шагьриан Саулин хизандин тухумдиан вуйи адми удучӀвнийи. Дугъаз Шимей, Герайин бай, кӀуйи; думу гъягъюрайи ва агьрар апӀурайи. 6Дугъу Давуддиз ва дугъан гъуллугънаъ айидариз, Давуддихьан гагвлахъандира, арччлахъандира дугъан эскрар ва гъаравлар хьайивализ дилигди, гъванар йивуйи. 7Агьрар апӀури, Шимейи кӀуйи:

– Дург! Дург! Адмийир йивну гъакӀи кас! Алчагъ! 8Чан йишвʼин уву паччагь гъахьи Саулин тухумдиъ уву удубзу вари ифдихъанди увуз РАББИЙИ тувну. РАББИЙИ паччагьлугъ яв бай Авессаломдиз тувну. Хъа уву бедбахтвалиъ ахъунва, гьаз гъапиш уву адмийир йивну гъакӀир вува!

9Авишайи, Церуяйин бали, паччагьдиз гъапи:

– Гьаму мурдал хуйи йиз агъайиз, паччагьдиз гьаз агьрар апӀура? Узуз гъягъюз ва дугъан кӀул алдабтӀуз ихтияр тув[+].

10Амма паччагьди гъапи:

– Учвкан фу апӀуза, Церуяйин баяр? Эгер дугъу агьрар апӀураш, дугъаз РАББИЙИ гъапну «Давуддиз агьрар апӀин», хъа Шимейиз шилхьан пуз шулу: «Уву мици гьаз апӀурава?»[+]

11Давудди Авишайиз ва чан багахь дапӀнайидариз варидиз гъапи:

– Йиз ифдикан гъахьи йиз бай йиз уьмур тадабгъуз чалашмиш шула. Дици гъабхьиган, Вениаминдин наслиан вуйирикан фу пуз шулу! Гъитай думу; гъит агьрар апӀри, гьаз гъапиш РАББИЙИ дугъаз гьаци гъапну. 12Белки, РАББИЙИЗ йиз дерд рябкъюр, ва узуз гъи ерхьурайи агьрарианди узуз ужʼвал тувур.

13Ва чан адмийирра хъади Давуд цӀийикӀултӀан рякъюъ учӀвнийи, хъа Шимей, дугъаз агьрар апӀури ва гъванар, бишируг йивури, дагъдин дугъаз гъаншар ямаждикди гъягъюрайи.

14Паччагь ва дугъахъди хъайи чан вари адмийир Ярдандихъна бизар духьну хъуркьнийи ва душвахь рягьятвал йивуз дийигънийи.


Авессалом Ерусалимдиъ

15Хъа гьадму вахтна Авессалом ва вари израилар Ерусалимдиъ учӀвнийи, ва Ахитофелра дурарихъди хъайи. 16Аркижви Хушай, Давуддин дуст, Авессаломдихьна гъафиган, дугъу паччагьдиз гъапи:

– Яшамиш ишри паччагь! Яшамиш ишри паччагь![+]

17Авессаломди Хушайихьан гьерху:

– Яв дустраз яв вафалувал магьа гьамциб вуйин? Уву дугъахъди гьаз гъушундарва?

18Хушайи Авессаломдиз гъапи:

– Ваъ, фуж РАББИЙИ, гьаму халкьди ва вари израилари ктагънуш, узу гьадгъван терефнаъ аза ва гьадгъвахъди гъуздиза.

19Хъа узу шлиз гъуллугъ апӀиди? Дугъан бализ даринхъа? Яв адашдиз узу гъуллугъ гъапӀганси, дюм-дюзди гьаци увузра гъуллугъ апӀидиза.

20Авессаломди Ахитофелиз гъапну:

– Учуз насигьят тув. Фу апӀуча?

21Ахитофели жаваб тувну:

– Гъалайиз лигуз дугъу гъитнайи яв адашдин ашнийирихъди дахъ. Думуган уву яв адашдиз дяркънукьан даккнир хьувал вари Израилиз ебхьиди, ва яв терефнаъ айидарин варидин хилар мюгькам хьиди[+].

22Авессаломдиз гъалайин гъваин чадур[†] дивнийи, ва думу чан адашдин ашнийирихъди вари Израилин уларикк гъаахнийи[*][+].

23Думу йигъари Ахитофели туву насигьят Заанурихьан гъафи гафнак гьисаб апӀуйи. Ахитофелин фунубра насигьят Давуддизра, Авессаломдизра гьациб вуйи.

### 17


Ахитофелин ва Хушайин насигьятар

1Ахитофели Авессаломдиз гъапи:

– Узуз йицӀикьюд агъзур кас гъядягъюз ва ахъли Давуддихъ[†] хъергуз гъягъюз ихтияр тув. 2Думу бизар ва зяиф духьну имиди, узу дугъʼин алархьидиза. Узу дугъак зегьле гъабхру гучӀʼвал кипдиза, ва думуган дугъахъ хъайи вари адмийир гьергиди. Узу сар паччагь йикӀидиза 3ва вари халкь увухьна кьяляхъ хъади гъидиза. Увуз анжагъ сар адмийин уьмур гъадабгъуз ккундувуз, хъа вари эскрар сагъ-саламатди гъитуз ккундувуз.

4Гьаму кьаст Авессаломдиз ва Израилин вари гьюрматлу яшлуйириз кьабул гъабхьи. 5Амма Авессаломди гъапи:

– Аркижви Хушайизра дих апӀинай, дугъу фу кӀуруш, ухьу хъпехъбан бадали[+].

6Чахьна Хушай гъафиган, Авессаломди гъапи:

– Ахитофели гьаму насигьят тувну. Дугъу кӀурубси апӀуча? Эгер ваъ кӀуруш, учуз яв фикир ашкар апӀин.

7Хушайи Авессаломдиз жаваб туву:

– Гьаму ражари Ахитофели туву насигьят ужуб дар. 8Увуз яв адаш ва дугъан адмийир аьгъявузки; дурар кьудратлу эскрар, чан чиркквар тадагъу швеъси, дебккуз даршлу хъял кайидар ву. Дидланна савайи, яв адаш тажруба айи эскер ву; дугъу кьушмихъди йишв адапӀидар[+]. 9ГьамустӀан думу фициб-вуш хьараъ ясана жара йишваъ жин гъахьну. Эгер яв бязи эскрар сабпи дявдиъ гъакӀиш, дидкан гъеебхьу гьарсари пиди: «Авессаломдихъди гъушдар талаф гъахьну». 10Ва думуган гьятта варитӀан кӀубан, чан юкӀв асландин кӀваз ухшар вуйи эскерра, гучӀ хьувалиан асуллагь зяиф хьиди, гьаз гъапиш вари Израилиз яв адаш кьудратлу эскер, хъа дугъахъди хъайидар кьягьялар вуйиваликан аьгъя.

11Гьаддиз узу увуз гьамциб насигьят тувраза: гъит Дандихъан Беэр-Шевайихъна[†][*] вари Израил, гьюлин гъирагъдихъ гъумкьан гизаф вуйиб, увухьна уч ибшри, ва уву хусусиди думу женгназ хъади гъягъидива. 12Думуган ухьу Давуддиин, думу наан ади гъахьишра, алархьидихьа, дугъʼина жилиина цӀабул абхъруганси алжагъидихьа, я думу учв, я дугъан инсанарикан сарра чӀивиди гъузидар 13Эгер думу шагьриъ учӀвиш, думу шагьрихьна вари Израили тӀурнар хиди, ва ухьу думу гъяризди хъючӀюбхидихьа, дидкан саб бицӀи гъванкьан гъудрубзайизкьан.

14Авессаломди ва вари израилари гъапи:

– Аркижви Хушайин насигьят Ахитофелин насигьяттӀан ужуб ву.

Авессаломдиин бала алапӀбан бадали, гьамци РАББИЙИ Ахитофелин ужуб насигьят кьабул дархьуз амур гъапӀнийи[+].


Хушайи Давуддиз улихь ккимиди хабар тувру

15Хушайи Заанурин[†] гъуллугъчйир Цадукдиз ва Авиатариз гъапи:

– Ахитофели Авессаломдиз ва Израилин гьюрматлу яшлуйириз гьамци ва гьамци апӀуз насигьят тувну, хъа узу гьамци ва гьамци апӀуз насигьят тувунза. 16Ва гьаци, кьан дарапӀди Давуддиз хабар дебккуз гьаай: «Буш чюлиъ ниркан ктучӀврушвахь йишв маадапӀан; фу дапӀнура, кудучӀв, дархьиш паччагь ва дугъахъди хъайи вари адмийир тӀанкь апӀиди».

17Юнатан ва Ахимаац Рогел булагъдихь хьади гъахьнийи. Гъараваш дишагьлийи, душну, дурариз хабар дебккну ккундийи, хъа дурар Давуд паччагьдиз хабар дебккуз душну ккундийи, гьаз гъапиш дурар шагьриз гъювал хатӀалу вуйи[+]. 18Амма фуж-вуш живандиз дурар гъяркъну ва дидкан Авессаломдихьна гъурубкьну. Гьаддиз дурар кьюридра чкиди гъушу ва Бахуримдиъ сар касдин хуларихъна гъафи. Дугъан гьяятдиъ гъуйи айи, ва дурар гьаддиъ учӀву. 19Бахуримдиъ айи сар касдин хпири гъуйдин зиин чарч илипу ва дидʼин удар гьарабгъу. Саризра дидкан фукӀа аьгъдайи. 20Думу дишагьлийин хулариз Авессаломдин адмийир гъафиган, дурари гьерху:

– Наан а Ахимаац ва Юнатан?

Дишагьлийи дурариз жаваб туву:

– Дурар ниркан ктучӀвну.

Думу адмийири дурар гъагнийи, амма фужкӀа гъидихъундайи ва Ерусалимдиз кьяляхъ хътаркнийи. 21Хъасин дурар гъягъбахъан думу кьюр гъуйдиан удучӀву ва Давуд паччагьдиз хабар дебккуз гъушу. Дурари дугъаз гъапи:

– Кьан дарапӀди рякъюъ учӀв ва ниркан кудучӀв; Ахитофели увуз къаршуди гьамци ва гьамци насигьят тувну.

22Давуд чахъди хъайи вари адмийирихъди рякъюъ учӀву ва Ярдандикан ктучӀву. Ахсрар ккивайиз Ярдандикан ктручӀву сар касра гъузундайи.

23Чан насигьят тамам дарапӀуб гъябкъиган, Ахитофели чан даждиин хъюрар иливу ва чан шагьриз хулаз гъушу. Дугъу чан мал-мутмуйин гьякьнаан табшуругъ туву ва чав учв ккерху. Гьаци думу кечмиш гъахьнийи ва чан адашдин гюмбетдиъ кивнийи[+].

24Давуд Маханаимдиз гъафнийи, хъа Авессалом вари израиларихъди Ярдандикан ктучӀвнийи. 25Юавдин ерина кьушмин зиин Авессаломди Амаса дерккнийи. Амаса израил Етерайин бай вуйи. Етерайин хпир Авигал Нахашдин риш, Церуяйин чи ва Юавдин дада вуйи[+].

26Израилари ва Авессаломди Галааддин жилиин бина гъивнийи.

27Давуд Маханаимдиз гъафиган, аммунарин Раввайиан вуйи Нахашдин бай Шовийи, Ло-Девариан вуйи Аммиилин бай Махири, Роглимдиан вуйи Галаад вилаятдиан вуйи Барзиллайи ахнар-леъфар, гъабар ва ругдин чӀакьар гъахнийи[+]. 28Хъана дурари Давуддиз ва дугъан адмийириз хураг вуди дяхин ва мух, хю ва кьуяр (гъубцу тахил), харар ва мержемег харар, 29йиччв ва шур, марччар ва хюндин никкдикан гъапӀу нис гъахну, гьаз гъапиш дурари гъапнийи:

– Буш чюлиъ адмийириз гаш гъабхьну, дурар бизар гъахьну ва дурариз шид убхъуз ккунду[+].

### 18


Давуд дявдиз гьязур хьувал

1Давудди[†] чахъди хъайи адмийирилан ул илбицнийи ва дурариина агъзур эскриз ва варж эскриз амур апӀрудар тяйин гъапӀнийи.

2Давудди кьушмар гьаънийи – шубубдикан саб пай Юав кӀулиъ ади, шубубдикан саб пай Церуяйин бай, Юавдин чве Авишай кӀулиъ ади, ва шубубдикан саб пай Гъатдиан вуйи Иттай кӀулиъ ади. Паччагьди эскрариз гъапнийи:

– Узура учвухъди сатӀиди дявдиз гъягъидиза[+].

3Хъа адмийири гъапнийи:

– Мягъян; эгер учу гьергуз мажбур гъахьиш, дурари фикир тувидар. Эгер учкан гьятта гьацӀар гъийихишра, дурари фикир тувидар; хъа уву учкан йицӀуд агъзурин ккайир вува. Гьаци вуйиган, уву учуз шагьриан кюмек дапӀну ужуйи ву.

4Паччагьди жаваб тувнийи:

– Учвуз фици ужуйи рябкъюраш, гьаци апӀидиза.

Ва паччагь урнарихъ вари кьушум, варж-варж ва агъзур-агъзур кас айи дестйир, удубчӀвайиз дийигънийи.

5Паччагьди Юавдиз, Авишайиз ва Иттайиз амур гъапӀнийи:

– Йиз хатирназ йиз бай Авессаломдиз хатӀа хьуз мигъитанай.

Авессаломдин гьякьнаан паччагьди женгнан аьхюдарикан гьарсариз фици амур апӀуйиш, вари эскрариз гъеебхьнийи.


Авессалом талаф хьувал

6Кьушум, израиларихъди дяви апӀбан бадали, хутӀлиз удубчӀвнийи, ва дяви Ефраимдин ярквраъ гъабхьнийи. 7Душваъ Давуддин адмийири израиларин кьушум дагъитмиш гъапӀнийи, ва думу йигъан талаф гъахьидарин кьадар аьхюб гъабхьнийи – къад агъзур адми. 8Дяви вари аьтрафариъ гъябгъюрайи, ва думу йигъан туритӀан ярквру гизаф уьмрар талаф гъапӀнийи.

9Авессаломдиз Давуддин адмийирихъди гюрюшмиш хьуб алабхънийи. Думу чан гъятириин алийи, ва, гъятир аьхю мяхъюн гьарккантина жабгъурайиган, Авессаломдин кӀул дидин гъалин кюлеригъ гъябснийи. Думу учв гьавайиъ ккерхну гъузнийи, хъа думу алди гъабхьи гъятир душвхьан тинара гъажабгънийи. 10Давуддин адмийирикан сариз думу ляхин гъябкъиган, дугъу Юавдиз хабар дебкку:

– Узуз гьамусди мяхъюн гьарин гъалин кюлерик керхнайи Авессалом гъяркъюнзуз.

11Чаз дидкан хабар туву касдиз Юавди гъапи:

– Фу! Увуз думу гъяркъюнвуз? Уву гьадушвахь думу гьаз йивну гъакӀундарва? Узу шадвалиинди увуз арснан йицӀуб шекел[*] ва эскрин чӀул пешкеш апӀидийза.

12Хъа думу касди жаваб туву:

– Йиз хиларизди гьятта агъзур шекел[*] ивнийишра, узу паччагьдин балʼина хил за апӀидайза. Паччагьди увуз, Авишайиз ва Иттайиз «Йиз хатирназ йиз бай Авессаломдиз хатӀа хьуз мигъитанай» кӀури амур гъапӀган, учуз гъеебхьунчуз.

13Тмуну терефнаан, узу думу алчагъвалиинди йивну гъакӀнийиш, паччагьдихьан фукӀа жин апӀуз хьибдайи, хъа уву гъирагъдиъ гъузидийва.

14Юавди гъапи:

– Увухъди вахт адапӀуб лазим дарзуз.

Дугъу хлиз шубуб жида гъадагъу ва дурарикан саб Авессаломдин кӀваъ, думу гьеле чӀивиди, мяхъюн гьарикк ккерхну имиди, убччвну. 15Юавдин яракь хьади гъюрудар вуйи йицӀур касди Авессалом кьялаъ ау, дугъаз гъиву ва думу гъакӀи.

16Хъасин Юавди кӀарчнаан сесер гъапӀу ва дугъан эскрари израиларихъ хъергувал дебкку, гьаз гъапиш Юавди чан кьушум дебкку. 17Дурари Авессалом гъадагъу, думу ярквраъ аьхю ичӀазди гатӀархьу ва дугъʼин гъванарин зурба чӀвеъ гъапӀу. Гьадму вахтна вари израилар чпин хулариз гьергу.

18Гьеле учв чӀивиди имиди Авессаломди чаз гюмбетдин гъван гъадабгънийи ва думу Паччгьарин дерейиъ чаз дивнийи, гьаз гъапиш дугъу фикир апӀуйи: «Йиз ччвур ирснаъ уьбхюз узухъ бай хътарзухъ». Дугъу гъвандиз чан ччвур тувнийи, ва гъира[*] дидиз «Авессаломдин гюмбет» кӀуру[+].


Давуддиз Авессаломдин аьжликан хабар хуру

19Ахимаацди, Цадукдин бали, гъапи:

– Узуз паччагьдихьна жаргъуз ва РАББИЙИ думу чан душмнарин хилккан азад апӀбакан паччагьдиз хабар тувуз ихтияр тув.

20– Гъи хабар уву тувидарва, – гъапи Юавди. – Увхьан жара ражну хабрар тувуз хьибдивухьан, хъа гъи думу ляхин мапӀан, гьаз гъапиш паччагьдин бай дукӀна.

21Юавди чан гъараваш кушʼжвуваз гъапи:

– Гъарах, увуз гъябкъюбдикан паччагьдиз кидибт.

Кушʼжвуву Юавдиз икрам гъапӀу, ва думу гъажаргъу. 22Цадукдин бай Ахимаацди хъана Юавдиз гъапи:

– Чан шлуб ибшри, узуз кушʼжвуван кьяляхъди жаргъуз ихтияр тув.

Амма Юавди жаваб туву:

– Йиз бай, увуз гъягъюз гьаз ккундувуз? Мициб хабрихъ пешкеш гъадабгъидарва.

23Дугъу гъапи:

– Чан шлуб ибшри, узуз жаргъуз ккундузуз.

Ва Юавди гъапи:

– Жаргъ!

Ахимаац Ярдан дерейин рякъюъди гъажаргънийи, ва дугъу кушʼжви хътипнийи. 24Думу вахтна Давуд шагьрин чӀатан ва айтӀан урнарин арайиъ деънайи, гъаравул урнариин цалихъинди али гъваина удучӀвнийи. Улар за гъапӀган, дугъаз ялгъузди жаргъурайи адми гъяркънийи. 25Гъаравли паччагьдиз дих гъапӀнийи ва дугъаз дидкан хабар дебккнийи. Паччагьди гъапи:

– Эгер думу сар вуш, дугъак хабар кади дубхьну ккунду.

Адми багахь, багахь шулайи. 26Хъасин гъаравлиз жагъурайи жара адмира гъяркънийи, ва дугъу гъаравашдиз чӀигъ гъапӀнийи:

– Магьа, сарсана адми жаргъура!

Паччагьди гъапи:

– Дугъура хабар хуради дубхьну ккунду.

27Гъаравли гъапнийи:

– Узуз гьибгъразузки, сарпир Ахимаацси, Цадукдин байси, жаргъура.

– Думу ужур адми ву, – гъапи паччагьди. – Думу ужуб хабар хьади гъюра[+].

28Ва Ахимаацди, багахь гъахьиган, паччагьдиз чӀигъ гъапӀу:

– Вари ужуйи ву!

Дугъу паччагьдиз жилиинакьан икрам гъапӀнийи ва гъапнийи:

– Шюкюр ибшри РАББИЙИЗ, яв Заануриз! Йиз агъайиина, паччагьдиина чпин хилар за гъапӀу адмийир Дугъу увуз тувну.

29Паччагьди гьерху:

– Йиз бай Авессалом хатӀасузвалиъ айин?

Ахимаацди жаваб туву:

– Паччагьдин гъараваш Юав узу, яв гъараваш, хабар хьади гьауз гьязур шулайиган, душваъ аьхю гъалабулугъ гъябкъюнзуз, амма думу гьаз вуйиш, узуз аьгъдарзуз.

30Паччагьди гъапи:

– Гъирагъдихь дийигъ ва мушвахь ккилиг.

Думу гъирагъдиз гьудучӀву ва гьадушвахь дийигъу.

31Кушʼжви гъафи ва гъапи:

– Йиз агъа вуйи паччагь! Хъебехъ ужуб хабрихъ! РАББИЙИ гъи уву увуз къаршуди удучӀвдарихьан варидихьан азад гъапӀну.

32Паччагьди кушʼжвувхьан гьерху:

– Йиз бай Авессалом хатӀасузвалиъ айин?

Кушʼжвуву жаваб туву:

– Йиз агъа вуйи паччагьдин душмнариз ва увуз къаршуди удучӀвдариз варидиз гьадму живандиз гъабхьиб ибшри[+].

33Паччагь гъаркӀ гъахьнийи. Думу урнариин али хулаз гъушу ва гъишу. Гъягъруган, дугъу кӀуйи:

– Агь, йиз бай Авессалом! Йиз бай, йиз бай Авессалом! Узхьан яв ерина йикӀуз шуйиш, агь, Авессалом, йиз бай, йиз бай!

### 19


Юавди Давуддиз тягьна йивуру

1Юавдиз гъапнийи:

– Паччагь Авессаломдихъ ишура ва дугъахъ дерд зигура.

2Ва вари кьушмиз думу йигъандин гъалибвал ясназ илтӀибкӀнийи, гьаз гъапиш думу йигъан эскрариз, фици «Паччагьди чан балихъ дерд зигура» кӀуруш, ебхьуйи. 3Эскрар шагьриз жиниди, дявдин вахтна гьергну, аьйибнакк ккахъур гъюруганси, гъюйи.

4Паччагьди маш элебкнийи ва ягъалди гьарйир апӀуйи:

– Агь, йиз бай Авессалом! Агь, Авессалом, йиз бай, йиз бай!

5Юавди, паччагьдихьна хулаз учӀвну, гъапнийи:

– Яв уьмур, яв баярин ва шубарин уьмрар, яв хпарин ва ашнийирин уьмрар гьамусяаьт къутармиш гъапӀу яв вари адмийир гъи уву асккан гъапӀунва. 6Увуз уву дяркънукьан дарккнидар ккундувуз ва уву ккунидар дяркънукьан ккундарвуз. Гъи уву кьушмин аьхюдар ва дурарин адмийир увуз фукӀа дарудар вуйивал ачухъди улупунва. Узу гъавриъ аза, эгер гъи Авессалом чӀивиди, хъа учу вари дукӀнади айиш, уву рази хьидийва. 7УдучӀвгьа, яв адмийирик рюгь капӀ. РАББИЙИИНДИ ху апӀурза, эгер уву удудучӀвиш, йишв улубкьайиз увухъди сар адмира гъузидар. Думу ляхин увуз яв живан вахтнахъанмина гьамусдиз улуркьу вари балйиртӀан чӀуруб хьибди.

8Паччагь гъудужву ва урнарихъ деу. Эскрариз «Паччагь урнарихъ деъна» гъапиган, дурар вари дугъахьна гъафнийи.


Давуд Ерусалимдиз кьяляхъ хътаркуру

Гьадму вахтна израилар чпин хулариз гъажаргънийи[+]. 9Израилин вари тухмарин адмийири, сари сарихъди гьюжат апӀури, кӀуйи:

– Паччагьди ухьу ихь душмнарин хилариккан азад гъапӀну; лап гьаци ву, дугъу ухьу филистимарин хилариккан азад гъапӀну. Хъа гьамус думу Авессаломдин кӀуллан уьлкейиан гьергну;[+] 10хъа ухьу ухьʼин идара апӀуз ччим ктату Авессалом дявдиъ гъакӀну. Паччагь кьяляхъ апӀбан бадали, учву сарира дидкан гьаз кӀурдарчвахъа?

11Давуд[†] паччагьди Заанурин[†] гъуллугъчйир Цадукдихьна ва Авиатарихьна гьамци пуз гьау:

– Ягьудайин гьюрматлу яшлуйирихьан гьерхай: «Паччагь хулаз кьяляхъ апӀбан ляхниъ учву гьаз ккебехъну дугъужвначва? Вари Израилиъ кӀурайиб паччагьдихьнара, дугъан тухумдихьнара гъурубкьну аьхир[+]. 12Учву йиз чвйир, йиз ифина йикк вучва. Гьаци, паччагь кьяляхъ апӀбаъ учву гьаз аьхиримжидар вучва?» 13Хъа Амасайиз йипай: «Уву йиз ифи ва жан дарнахъа? Гъит Заанури узуз ижмиди жаза туври, гьамус ва гьамусдихъантина Юавдин ерина уву йиз кьушмин аьхюр дархьиш»[+].

14Дугъу вари ягьударин юкӀвар сар адмийинси чаз багахь гъапӀу. Дурари паччагьдиз пуз гьау:

– Уву чав гъач ва яв вари адмийирра гъюри.

15Ва паччагь кьяляхъ хътаркнийи ва Ярдандихъна гъафнийи. Хъа ягьудар Гилгализ, паччагь къаршуламиш ва думу Ярдан ниркан ктагъбан бадали, гъафнийи.


Давуддин рягьим

16Бахурим шагьрин агьали, Вениаминдин наслиан вуйи Герайин бай Шимей ягьударихъди сатӀиди Давуд паччагьдин гъаншаризди удучӀвнийи[+]. 17Дурарихъди агъзур кас вениаминар, хъа гьацира Цива, Саулин тухумдин гъараваш, йицӀихьур дугъан бай ва къар гъараваш хъайи. Дурар паччагь хъайи Ярдан нирихъна гьялакди рякъюъ учӀву[+]. 18Паччагьдин тухум ктагъбан ва дугъаз ккуниб вари тамам апӀбан бадали, дурар ниркан ктучӀву. Шимей, Герайин бай, ниркан ктучӀвиган, думу паччагьдин улихь кьамкьариинди деу 19ва дугъу дугъаз гъапи:

– Гъит йиз агъайи узук йиз тахсир кидрипри. Йиз агъа вуйи паччагь Ерусалимдиан удучӀву йигъан яв гъаравашди фици писвал гъапӀнуш, кӀваин мапӀан. Гъит паччагьди думу кӀваин гъидрибтри[+]. 20Яв гъаравашдиз чав гунагь гъапӀувал аьгъя аьхир, амма гъи узу Юсуфдин насликан сарпир вуди йиз агъа вуйи паччагь къаршуламиш апӀуз дуфназа.

21Авишайи, Церуяйин бали, гъапнийи:

– Дидиз лигну Шимей аьжлин хлиз тувну ккундаринхъа? Дугъу РАББИЙИ ччим кадатнайириз агьрар гъапӀнийи[+].

22Давудди жаваб тувнийи:

– Учвкан фу апӀуза, Церуяйин баяр? Гъи учву узуз аькси вуйидар гьаз вучва? Гъи узуз узу Израилин паччагь вуйивал ижмиди аьгъязуз, ва гьаддиз сарира саркьан Израилиъ аьжалин хлиз тувидар![+]

23Паччагьди Шимейиз гъапнийи:

– Уву йикӀидарва!

Ва паччагьди дугъаз ху гъапӀнийи[+].

24Мефи-Бошетра, Саулин хтул, паччагьдиз гъаншарди удучӀвнийи. Паччагь гъушу йигъхъанмина думу сагъ-саламатди кьяляхъ гъафи йигъазкьан Мефи-Бошетди ликар гъижикӀундайи, сумплар кутӀукъундайи ва чан палат гъубччундайи[+]. 25Паччагь къаршуламиш апӀуз думу Ерусалимдиан гъафиган, паччагьди дугъхьан гьерху:

– Уву узухъди гьаз гъафундайва, Мефи-Бошет?

26Дугъу жаваб туву:

– Йиз агъа вуйи паччагь, яв гъараваш ликур вуйивализ лигну, узу гъапнийза: «Йиз даждиин хъюрар иливидиза ва паччагьдихъди рякъюъ учӀвуз дидʼинди гъягъидиза». Хъа Цивайи, йиз гъаравашди, узу масу тувну. 27Дугъу гьацира яв гъаравашдилан йиз агъа вуйи паччагьдин улихь футнйир гъапӀну. Йиз агъа вуйи паччагь, Заанурин малайикдиси, увуз фици ккундуш, гьаци апӀин[+]. 28Йиз абайин вари наслар йиз агъа вуйи паччагьдихьан аьжализтӀан фукӀайизра лайикьлу гъахьундар, хъа уву яв гъаравашдиз яв суфрайихъ деърударин арайиъ йишв тувунва. Паччагьдикан хъана фукӀа ккун апӀуз узуз фу ихтияр ахъа[+]?

29Паччагьди дугъаз гъапи:

– Мушвхъантина улхуб гьаз ву? Узу увуз ва Цивайиз хутӀлар пай апӀуз амур апӀураза.

30Мефи-Бошетди паччагьдиз гъапи:

– Гъит дугъу вари чаз бисри, йиз агъа вуйи паччагь хулаз сагъ-саламатди гъафихъантина узуз фукӀара ккунди имдарзуз.


Давудди Барзиллайиз баркаллагь кӀуру

31Ярдандикан паччагьдихъди ктучӀвуз ва душв-хьан думу рякъюъ ауз Роглимдиан гьацира Галаадиан Барзиллайра гъафнийи.

32Барзиллай лапра кьабир вуйи, дугъан миржцӀур йис дубхьнайи. Паччагь Маханаимдиъ айиган, дугъу думу тямин апӀуйи, гьаз гъапиш думу гизаф девлетлур вуйи[+]. 33Паччагьди Барзиллайиз гъапи:

– Узухъди ниркан кудучӀв ва узухь Ерусалимдиъ яшамиш йихь, хъа узу уву тямин апӀидиза.

34Хъа Барзиллайи паччагьдиз жаваб туву:

– Паччагьдихъди Ерусалимдиз гъягъбан бадали, узуз яшамиш хьуз швнуд йис ими? 35Гьамус йиз миржицӀур йис вуйиз. Хуш вуйиб хуш дарубдихьан узхьан жара апӀуз шулинхъа? Яв гъаравашдихьан чав ипӀрубдин ва убхърубдин дад гьисс апӀуз шулинхъа? Мяълийир апӀру баярин ва шубарин сесер узхьан сарун жара апӀуз шулинхъа? Йиз агъа вуйи паччагьдиз гъагъ хьувал яв гъаравашдин гьаз ву[+]? 36Яв гъаравашдихьан паччагьдихъди Ярдандиканра гужназ ктучӀвуз шул, хъа узуз мициб ужʼвал пешкеш дапӀну паччагьдин гьаз ву? 37Узхьан йиз шагьриъ, йиз адашдин ва дадайин накьвдин багахь кечмиш хьпан бадали, яв гъаравашдиз кьяляхъ хътаркуз ихтияр тув. Хъа магьа яв гъараваш Кимгам. Гъит думу йиз агъа вуйи паччагьдихъди ниркан кудучӀври. Дугъаз вари увуз ккуниб апӀин[+].

38Паччагьди гъапи:

– Кимгам узухъди ниркан кудучӀвиди, ва узу увуз апӀуз ккуниб вари дугъаз апӀидиза. Хъа увуз, уву фу ккун гъапӀишра, вари апӀидиза.

39Ва вари халкь Ярдандикан кудубчӀвнийи, хъасин паччагьра кудучӀвнийи. Паччагьди Барзиллайиз мак гъапӀу, дугъаз ужʼвал ккун гъапӀу, ва Барзиллай хулаз хътарку.

40Паччагь Гилгализ кудучӀвиган, Кимгам дугъахъди сатӀиди кудучӀву. Ягьудайин вари эскрар ва Израилин гьацӀ эскрар дурарихъди гъушнийи.


Ягьударихъди израиларин гьюжат

41ЦӀиб вахтналан вари израилар паччагьдихьна гъафнийи ва дугъаз гъапнийи:

– Гьаз ич чвйир ягьудари паччагь чпин ликрихъ хъитӀну? Гьаз дурари паччагь, дугъан тухум, дугъан вари адмийир хъади, Ярдан ниркан ктаъну?

42Вари ягьудари израилариз жаваб тувуйи:

– Думу ляхин учу, паччагь ич ифдиинди багахьлу вуди хьпаз лигну, гъапӀунча. Дидин кӀуллан учвук гьаз хъял кубчӀвурчвук? Учу паччагьдин тадарукарикан фукӀа гъипӀнинхъа? Учу дугъхьан пешкешар гъадагънийин?

43Израилари ягьудариз жаваб тувуйи:

– Давуд паччагьдик ичра йицӀуб наслин пай кайич, гьаддиз Давуддиина учвузтӀан артухъ ихтиярар ачуз. Гьаз учву учу саймиш апӀурдарчва? Паччагь кьяляхъ хуваликан учу садпидариди пуз хъюгъюндайин?

Амма ягьудари израиларитӀан артухъди ижмиди жавабар тувуйи.

### 20


Шева аьксиди удучӀвуб

1Душвахьна Вениаминдин наслиан сар алчагъ Шева, Бихрийин бай, адахъну. Дугъу кӀарчнаан сесер гъапӀу ва гьарай ипу:

– Давуддик[†] ктарихь пай, ихьур дар Ессейин бай!

Яв чадрариккна гъарабх, Израил![+]

2Вари израилар, Бихрийин бай Шевайихъди гъягъбан бадали, Давуддихьан гьудучӀву. Амма ягьудар чпин паччагьдиз вафалуди гъузу ва дугъахъди Ярдандихъан Ерусалимдиз гъушу. 3Давуд Ерусалимдиъ айи чан гъалайиз кьяляхъ гъафиган, дугъу чав гъалайиз хъайивал апӀуз гъиту йицӀур ашна хулаъ итнийи ва дурарихъ гъаравул хъитнийи. Дугъу дурар вари лазим вуйибдихъди тямин апӀуйи, амма сарун дурарихъди дахъундайи. Дурар, чиб кечмиш хьайизкьан, ачӀни хпарси яшамиш шули, гъаравликк гъахьнийи[+].

4Паччагьди Амасайиз гъапнийи:

– Шубуд йигъандин арайиъ узухьна ягьудар уч апӀин ва увура гьамушвахь йихь[+].

5Амма Амасайи, ягьудариз дих апӀуз гъушиган, чаз паччагьди тяйин дапӀнайибтӀан кьан гъапӀнийи. 6Давудди Авишайиз гъапнийи:

– Гьамус Шевайи, Бихрийин бали, ухьуз АвессаломдитӀан артухъ зарар тувиди. Яв агъайин адмийир гъадагъ ва дугъахъ хъерг, дархьиш думу мюгькам дапӀнайи шагьрарикан сабдиъ ухьхьан жин хьиди.

7Юавдин адмийирра керетарихъди ва пелетарихъди[*] ва вари кьудратлу эскрарихъди сатӀиди Авишайин аьхюваликкди Ерусалимдиан, Шевайихъ, Бихрийин балихъ, хъергбан бадали, удучӀвнийи[+].

8Дурар Гивондиъ айи аьхю гъарзухъна хъуркьиган, Амаса дурариз гъаншарди удучӀвнийи. Юавдиин эскрин палат алийи, юкьвнаан халариъ айи тур ккибтӀнайи чӀул идибтӀнайи. Думу улихьна гьудучӀвиган, тур халариан адабхънийи.

9Юавди Амасайиз гъапи:

– Сагъди даривахъа уву, йиз чве?

Юавди Амасайин мужри, дугъаз мак апӀбан бадали, арчул хлихъди гъибису.

10Амасайи Юавдин хлиъ айи турихьан ихтият гъапӀундайи, хъа Юавди тур дугъан фуниъ гьаци убчӀвуки, рудрар-фунар жилиинди адахьу, ва думу гъакӀи. Дугъу кьюбпи ражну йивуб лазим гъабхьундайи. Юавна дугъан чве Авишай Шевайихъ, Бихрийин балихъ, хъергнийи[+]. 11Юавдин адмийирикан сар Амасайиин дийигъу, ва дугъу гъапи:

– Гъит Юавдиз вафалу вуйир ва Давуддихъанди вуйир гьарсар Юавдихъди гъарахри!

12Амаса ифдин дагриъ рякъюн кьялаъ дахънайи, ва думу касдиз вари эскрар дийигърувал рябкъюрайи. Амасайин багхьан гъягърудар вари дийигърувалин гъавриъ ахъну, дугъу думу рякъʼан хутӀлизди хъчӀюрхну ва дугъʼин палат илипну. 13Амаса рякъʼан хъчӀюрхбан кьяляхъ, вари халкь Юавдихъди Шевайихъ, Бихрийин балихъ, хъергуз гъубшу.

14Хъа Шева Авел-Бет-Маахийихъна Израилин вари тухмарилан илдицу, ва вари беритар дугъахьна уч гъахьи ва дугъахъди шагьриз гъушу[+]. 15Хъасин Юавдин кьушмар гъафнийи, ва дурари Шева Авел-Бет-Маахайиъ кьялаъ тӀау. Дурари шагьрин чӀатан цаларихъ руг хъабхьнийи. Дурари цал дабгъуз хъюгъиган, 16сар аьяндар дишагьлийи шагьрин цаллан чӀигъ гъапӀу:

– Хъебехъай! Хъебехъай! Юавдиз гьамина гъач йипай, ва узу дугъахъди гафар апӀидиза.

17Юав дишагьлийин багахьна гъушу, ва дишагьлийи гьерху:

– Уву Юав вуна?

– Узу, – жаваб туву дугъу.

Дишагьлийи дугъаз гъапи:

– Яв гъаравашди увуз фу кӀуруш, хъебехъ.

– Узу хъпехъураза, – жаваб туву Юавди.

18Дишагьлийи гъапи:

– УхдитӀанмина «Жаваб Авелиъ абг» пуз вердишди ву, ва гьаци ляхинра гьял апӀуйи. 19Узу Израилиъ ислягьвал ва вафалувал уьрхрударикан сар вуза; хъа уву Израилин аьхюдарсдар ва асас шагьрарикан саб гьисаб апӀру шагьур терг апӀуз чалашмиш шулава. Увуз РАББИЙИН[†] ирс рабгъуз гьаз ккундувуз?

20– Гьич саб вахтнара! – жаваб туву Юавди. – Узу гьич саб вахтнара думу рабгъидарза ва талаф апӀидарза! 21Ляхин дидиъ дар. Ефраимдин дагълариан вуйи Шева кӀуру сар адмийи, Бихрийин бали, паччагьдиина, Давуддиина, хил за гъапӀну. Думу сар узухьна чавай, ва узу шагьрихьан гъягъидиза.

Дишагьлийи Юавдиз гъапи:

– Дугъан кӀул увуз цаллан ипди.

22Дишагьли чан халкьдихьна чан аьяндар насигьятниинди илтӀикӀнийи, ва халкьди Шевайин, Бихрийин балин, кӀул алдабтӀнийи ва Юавдихьна думу гатӀабхьнийи. Думуган Юавди кӀарчнаан сесер гъапӀу, ва вари дугъан адмийир шагьрихьан гьудучӀву, ва вари чпин хулариз гъушу. Юав Ерусалимдиз паччагьдихьна гъафнийи.


Давуддиз багахь дапӀнайидар

23[•]Юав вари израилин кьушмин аьхюр вуйи; Беная, Югьудайин бай, керетарин ва пелетарин аьхюр вуйи;[+] 24Адурамдиз мажбури вуди лихурайидариин гюзчивал гъабхуз ихтибар дапӀнайи; Югьушафат, Ахилуддин бай, тарих бикӀрур вуйи;[+] 25Шава бикӀрур вуйи; Цадук ва Авиатар Заанурин гъуллугъчйир вуйи;[+] 26ва гьацира Яир шагьриан вуйи Ира Давуддихь Заанурин гъуллугъчи вуйи.

### 21


Саулин наслариз жаза тувувал

1Давуддин[†] паччагьвалин вахтна шубуд йисан хъади-хъади гаш абхъу, ва Давуд дидин гьякьнаан РАББИЙИХЬНА илтӀикӀу. РАББИЙИ гъапнийи:

– Му Саулиз ва ифдин шил хъайи дугъан тухумдиз лигну ву. Му дугъу Гивон шагьрин агьалйир аьжлин хлиз тувбаз лигну ву.

2Паччагьди Гивон шагьрин агьалйириз дих ва дурарихъди гафар-чӀалар гъапӀнийи. Гивон шагьрин агьалйир Израилиз дахил шулдайи, дурар аморей халкьдикан гъуздар вуйи; израилари дурариз рягьим апӀуз ху гъапӀнийи, хъа Саул, Израилихъан ва Ягьудайихъан юкӀв убгури, дурар тӀанкь апӀуз чалашмиш гъахьнийи. 3Давудди Гивон шагьрин агьалйирихьан гьерху:

– Учву бадали фу апӀуза? РАББИЙИН[†] девлетназ, Чан халкьдиз, учву ужʼвал ккун апӀбан бадали, Саулин тухмин тахсир фтиинди илдипуза?

4Гивон шагьрин агьалйири дугъаз жаваб туву:

– Учуз Саулихьан ясана дугъан тухумдихьан я арс, я гъизил лазим дарчуз, ва учуз Израилиъ фужкӀа аьжалин хлиз тувуз ихтияр адарчуз.

– Узу учвуз фу дапӀну ккундучвуз? – гьерху Давудди.

5Дурари паччагьдиз жаваб туву:

– Учу тӀанкь апӀури гъахьи ва, учуз Израилин жилариин йишв дархьбан бадали, учу талаф апӀуз кьаст гъапӀу касдикан кӀуруш, 6гъит дугъан насларикан учухьна, РАББИЙИН улихь РАББИЙИ ктагъу Саулин Гивайиъ йивну йикӀбан ва адмийириз рякъюз керхбан бадали, ургур адми жили тяфа туври.

Ва паччагьди гъапи:

– Узу дурар учвухьна тувдиза[+].

7Давудди Мефи-Бошетдиз, Юнатандин бализ, Саулин хтулиз, рягьим гъапӀну. Дугъу думу ляхин чан ва Юнатандин, Саулин балин, арайиъ РАББИЙИН улихь гъабхьи ху тувувалин хатурназ лигну, гъапӀнийи[+]. 8Амма паччагьди Айяйин риш Рицпайи Саулиз гъахи кьюр бай, Армони ва Мефи-Бошет ва Мехола шагьриан вуйи Верзиллийин бай Адриэлуйиз Саулин риш Меравди гъахи хьур бай гъадагънийи[+]. 9Дугъу дурар Гивон шагьрин агьалйирихьна тувну, Гивондиан вуйидари дурар дагъдиин РАББИЙИН улихь йивну гъакӀнийи ва адмийириз рякъюз керхнийи. Вари ургбирра сатӀиди гъакӀнийи. Дурар аьжлин хлиз мухан иган убгуз хъюгъру садпи йигъари тувнийи[+].

10Айяйин риш Рицпайи ирин парча гъадабгънийи ва чаз гъарзʼин ккипнийи. Иган убгуз ккебгъхъанмина тап завариан дурарин жанариина мархь убгъайизкьан дугъу дурарик йигъну жакьвари, хъа йишвну чӀурдин гьяйванатари кучуз гъитурдайи. 11Рицпайи, Айяйин шуру, Саулин ашнайи, гъапӀубдикан Давуддиз гъапиган, 12думу гъушу, ва паччагьди Галааддин Явешдин агьалйирихьан Саулин ва дугъан бай Юнатандин кӀурбар гъадагъу. Дурари кӀурбар Гилбоайиъ филистимари Саулиз йивбан кьяляхъ адашна бай дариан гъизигу Бет-Шеандиъ майдандилан жиниди гъурхнийи[+]. 13Давудди Саулин ва дугъан бай Юнатандин кӀурбар гъурхнийи, хъа дариан дизигнайидарин кӀурбар уч гъапӀнийи.

14Саулин ва дугъан бай Юнатандин кӀурбар Вениаминдин жилиин али Целайиъ Саулин адаш Кишдин гюмбетдиъ фаракьат гъапӀнийи, ва паччагьди амур гъапӀуб вари тамам гъапӀнийи. Дидин кьяляхъ Заанури уьлкейин гьякьнаан ккарагбар кьабул гъапнийи.


Филистимарихъди дявйир

15Ва хъана филистимарин ва Израилин арайиъ дяви гъабхьнийи. Давуд чан адмийирихъди дявдиз гъушнийи. Дурари филистимарихъди дяви гъапӀну, ва Давуд бизар гъахьнийи. 16Хъа Ишби-Беновди, рефаимарин[*] тухмарикан сари, чан жидайин кемшрин кӀакӀнаъ шубудварж шекел[*] гъагъ айири ва цӀийи тур ккибтӀнайири, чав Давуд йивну йикӀурза, гъапнийи. 17Амма Авишай, Церуяйин бай, Давуддиз кюмекназ гъафнийи; думу филистимжвувʼин алархьнийи, ва дугъу думу йивну гъакӀнийи. Думуган Давуддин адмийири дугъаз ху гъапӀнийи ва гъапнийи:

– Израилин чирагъ ктӀутӀубшвбан бадали, уву гьич саб вахтнара сарун учухъди сатӀиди дявдиз гъидарва[+].

18Саб вахтналан филистимарихъди Гобайиъ цӀийи дяви гъабхьнийи. Думуган Хуша тухумдиан вуйи Сивхайи рефаимарин насларикан сар вуйи Саф йивну гъакӀнийи.

19Гобайиъ филистимарихъди гъабхьи жара дявдиъ Вифлеемдиан вуйи ир убхру уста Иаирин бай Элхананди Голиафдин чве йивну гъакӀнийи, Голиафдин чвуччвун жида ир убхру дуркьарин гакӀулсиб вуди гъабхьнийи[+].

20Гъатдиъ гъабхьи сабсана дявдин вахтна зурба жан хъайи, гьарсаб хилʼин йирхьуб тӀуб али ва гьарсаб ликриин йирхьуб муркул али фуж-вуш сар адми ади гъахьнийи. Думура рефаимарин насларикан вуди гъахьну. 21Думу Израилик кялхъруган, Давуддин чве Шимайин бай вуйи Юнатанди думу йивну гъакӀнийи[+].

22Дурар юкьридра Гъатдиъ рефаимарин насларикан вуйи ва Давуддин ва дугъан адмийирин хиллан гъушнийи.

### 22


Давудди гъапӀу тярифнан мяъли

1Давудди[†] РАББИЙИЗ гьаму гафар, РАББИЙИ думу чан вари душмнарин хиларихьан ва Саулин хилхьан азад гъапӀиган, мяълийиинди гъапнийи. 2Дугъу гъапнийи:

РАББИ – йиз гъарз,
ижмишин йиз
ва узу къутармиш гъапӀур;
3Заанур йиз – дагъ йиз,
Дугъахь узу жин хьуз йишв абгурза,

Думу – йиз гъалхан
ва узу уьрхрур, йиз гъала,
Думу – узу жин шлу йишв
ва узу къутармиш апӀрур;
Уву узу гуж тувбахьан гъюрхюнва[+].
4РАББИЙИЗ ккарагурза,
тярифназ лайикьлуриз,
ва йиз душмнарихьан
къутармиш хьидиза.
5Аьжлин лепйир илтӀикӀнийи узлан гургутум,
талафвалин селлери узуз гучӀ ккапӀнийи[+].

6Тму дюнʼяйин зунжрар илдижнийи узлан
ва аьжлин чулари гъидиржнийи.

7Йиз бедбахтвалиъ узу РАББИЙИЗ дих гъапӀнийза:
узу йиз Заануриз ккарагнийза.

Чан ибадатханайиан Дугъаз йиз сес гъеебхьну;
йиз гьарай Дугъан ибарихъна хъубкьну[+].

8ГукӀни гъабхьнийи жил, гъутӀубчӀвнийи,
заварин дибар гъиришвнийи,
ГукӀни гъахьнийи,
гьаз гъапиш Дугъак хъял кубчӀвнийи.

9Кум утӀубччвнийи
Дугъан хъюхънин ппулариан,
вариубгру цӀа – ушвниан Дугъан,
ктахьуйи Дугъкан ургру аржлар.

10Дугъу завар арццнийи, ва Думу гъафнийи,
ликарикк – кӀару амсар.

11Думу херувимдиин деънийи ва гъитӀирхнийи,
Думу микӀлан хлинццариин гьавайиъ уьрхнийи.

12МучӀували ккаънийи Учв, чарчликкси,
илтӀикӀнийи Чаллан мархьлин амсар.
13Дугъан улихь хьайи аквнакан
цӀа кайи аржлар дижи шуйи.

14РАББИЙИ хъухърумар гъапӀу заварилан;
Заанури Чан сес улупну[+].

15Дугъу Чан чӀимрар деетну
ва душмнар гъарагъну,
Кьюркьлин цӀа деебтну –
ва дурар дагъитмиш гъапӀну[+].

16Думуган гьюлин деринвал ачмиш гъахьну
ва гъяцӀал гъахьну жилин бинйир
РАББИЙИ тягьна йивувалиан,
Дугъан хъюхънин ппуларин гужли илнаан.

17Ягълишнаан Думу узухьнади алахъну;
Дугъу узу дерин штариан адагъну.

18Дугъу узу узутӀан
гизаф кьувватлу кьудратлу душмнихьан,
узу дяркънукьан даккнидарихьан
азад гъапӀну.

19Йиз бедбахтвалин йигъан
дурар узʼина алжагънийи,
Амма РАББИ йиз даягъ вуйиз.

20Дугъу узу ачухъ йишваз адаънийи,
Дугъу узу азад гъапӀнийи,
гьаз гъапиш узу
Думу рази апӀрур вуза ву.

21РАББИЙИ узуз йиз дугъривализ ва вафалувализ лигну тувну,
йиз хиларин марццивализ лигну пешкеш гъапӀну,[+]

22узу РАББИЙИН[†] къанундин рякъяр
уьрхюри гъахьунза,
ва, йиз Заанурихьан гьидицну,
писвал гъапӀундарза аьхир.

23Дугъан вари къанунар йиз улихь хьа;
узу Дугъан буйругъарилан улдучӀвундарза.

24Узу Дугъан улихь нукьсан ктрур вуйза
ва жвув гунагьдихьан уьрхюйза[+].

25РАББИЙИ узуз йиз дугъривализ ва вафалувализ,
Дугъан уларихь марццишназ лигну тувну.

26Уву вафалу вуйирихъди
вафалу вува,
Нукьсан ктрурихъди
Уву нукьсан ктарди гъахурва,

27марццирихъди –
марцциди,
Фендигар вуйирихъди –
дугъан аьмалдарвализ лигну.

28Уву бахтсузар къутармиш апӀурва,
Хъа Яв лигуб дамагъ кайидариин ал,
дурар асккан апӀбан бадали.
29Уву – йиз чирагъ,
РАББИЙИ йиз мучӀувал аку апӀуру.

30Яв кюмекниинди
узу кьушум дагъитмиш апӀурза,
йиз Заанурихъди
душмандин шагьрин цалʼина за шулза.

31Заанурин рякъ тягьна ктруб ву,
Худайин гаф ву марцциб.
Дугъахь жин хьуз йишв абгруриз
гьарсариз гъалхан ву Думу[+].

32Фуж ву Заанур, РАББИТӀАН?
Ва фуж ву гъарз, ихь ЗаануртӀан[+]?

33Заанур – йиз жин шлу мюгькам йишв,
ва Дугъу йиз рякъ дюз вуйиб апӀуру.

34Дугъу йиз ликар диши миршран ликарси апӀуру
ва узуз гъалибвалар тувру.

35Дугъу йиз хилариз дяви апӀуз улупуру,
гьаци вуйиган дурари кемшрин чӀимир биржуру.

36Уву узуз Яв къутармишʼвалин гъалхан тувунва,
Яв рягьимди йиз ад за апӀуру.

37Уву узу азадди лицуз гъитурва,
йиз ликар хътрарсбан бадали.

38Узу йиз душмнарихъ хъчӀарккунза
ва дурар терг гъапӀунза,
узу кьяляхъ илдицундарза,
дурар тӀанкь дарапӀдикьан гагьди.

39Узу гъивунза дурариз, гъачархьунза дурар,
ва дурарихьан сарун гъудужвуз хьибдар;
йиз ликарикк дахьну дурар.

40Уву узуз дяви апӀуз кьувват тувунва;
узуз аьксиди удучӀвдар йиз ликарикк ккирчунва.

41Душмнар Уву узухьинди кьялди илтӀикӀунва,
ва узу дяркънукьан даккнидар тӀанкь гъапӀунза.

42Дурари за апӀуйи чпин лигуб,
амма фужкӀа адайи дурар къутармиш апӀуз –
РАББИЙИЗ ккарагуйи,
амма Дугъу дурариз жаваб тувундайи[+].

43Узу дурар биширугси гъаркӀунза;
узу дурар, кючейин батӀурси, хътӀиршунза.

44Уву йиз халкь аьксиди удучӀвбахьан
узу азад гъапӀунва;
Уву узу жара халкьаринра
аьхюрди гъюрхюнва.
Узуз муганайиз аьгъдру халкьари
узуз гъуллугъ апӀура.

45Жара юрдарин адмийири
йиз улихь лукӀʼвал улупуру;
узкан анжагъ гъеебхьубси,
дурар мютӀюгъ шулу.
46Дурарин варидин рюгь гъюбгъну,
ва дурар, гукӀунди,
чпин гъалйириан удучӀвуру.
47Гьарган чӀиви РАББИ!
Шюкюр ибшри йиз гъарзуз!
Адлу ишри йиз Заанур,
йиз къутармишʼвалин гъарз!

48Думу – узхъанди кьисас алдабгъру Заанур,
узуз халкьар мютӀюгъ апӀрур
49ва узу йиз душмнарихьан азад апӀрур.

Уву узуз къаршу вуйидариин узу за гъапӀунва,
пис адмийирихьан узу къутармиш гъапӀунва.

50Гьаддиз лигну жара халкьарин арайиъ
яв ад апӀидиза, РАББИ;
Яв ччвурнан тяриф
мяълийиинди пидиза.

Чан паччагьдиз Дугъу
аьхю гъалибвалар пешкеш апӀуру[+]
51ва Чав ччим кадатнайи Давуддиз
ва дугъан тухумдиз
аьсрариъ ужʼвал гьапӀру[+].

### 23


Давуддин аьхиримжи гафар

1Магьа Давуддин[†] аьхиримжи гафар:
– Давудди, Ессейин бали, гьамци кӀура,
Заанури за гъапӀу адмийи,
Якьубдин Заанури ччим ктату адмийи
Ва Израилин ширин сес айи мяълийир апӀрури, гьамци кӀура.
2РАББИЙИН[†] рюгьну узлантина кӀура;
Дугъан гаф йиз мелзниин ализ[+].

3Израилин Заанури гъапну,
Израилин гъарз вуйи Заанури узкан гъапну:

«Шли инсанариин дугъриди гьякимвал апӀуруш,
шли Заанурихьан гучӀʼвалиъ гьякимвал апӀуруш[+].

4Думу гвачӀиндин аквназ ухшар ву,
Дифар алдру гвачӀнинган гьудубчӀвурайи,
мархьлин кьяляхъ акв туврайи,
Жилиан укӀ битмиш апӀурайи ригъдиз ухшар ву».

5Заанурихь йиз тухум гьациб даринхъа?
Дугъу узухъди тамамди албагнайи
ва чӀур даршлу
даима йикьрар гъапӀундаринхъа?

Дугъхьан даринхъа йиз вари къутармишʼвал
ва йиз вари метлебар тамам хьувал[+]?

6Хъа вари намуссузар
тинди гатӀабхьру
ва хилари дибрисру
рижун зазуз ухшар ву.

7Рижун зазук куркӀу гьарсар кас Рукьахъди
ясана жидайин маргълихъди яракьламиш шулу;
рижун заз гьадушвахь, йишвʼин,
цӀа кипну убгуру.


Давуддин адлу эскрар

8Магьа Давуддин эскрарин ччвурар:

Тахмон шагьриан вуйи Юшев-Башевет дестейин аьхюр гъахьну; дугъу чан жида чав саб кчӀихбаъ йивну гъакӀи миржидварж адмийиин за гъапӀну.

9Дугъахъна вуйир Элеазар, Додойин бай, Ахохайин худул, гъахьну. Думу Давуддихъди, дурари кялхъбариинди дявдиз уч духьнайи филистимариз кчӀихбаз дих апӀруган, хъади гъахьну. 10Израилар дурариз къаршуди удучӀвну, ва Элеазари гъучагъʼвал улупну ва филистимариз чан хил убцайизкьан ва хил турихьди саб хьайизкьан гъивну. Думу йигъан РАББИЙИ израилариз зурба гъалибвал тувну. Анжагъ кчӀихбан кьяляхъ эскрар Элеазарихьна гъафну, йивну гъакӀидарихь хьайиб тӀараш апӀуз.

11Дугъахъна вуйир Шамма, Арар шагьриан вуйи Агейин бай, гъахьну. Филистимар Лехийиъ, харар дурзнайи хутӀил айишваъ уч гъахьиган, Израилин эскрар дурарихьан гьергну. 12Хъа Шамма хутӀлин гьацӀкьялаъ дийигъну. Дугъу хутӀил гъюбхну ва филистимар йивну гъакӀну, ва РАББИЙИ дугъаз зурба гъалибвал тувну.

13Игнар ургувал ккебгъру вахтназди сумчӀур регьбрикан шубур Давуддихьна Адуллам хьараз гъафну, думуган Рефаимарин дерейиъ филистимарин дестейи бина йивнади шулу[+]. 14Давуд думуган мюгькам дапӀнайи йишваъ айи, хъа филистимарин кьушмар – Вифлеемдиъ. 15Давуд штухъ дахаргнайи, ва дугъу гъапну:

– Эгь, эгер шли-вуш Вифлеемдин урнарихъ хъайи гъуйдиан узуз убхъуз шид гъабхнийиш!

16Думуган гьадму шубур эскер филистимаригъянтина гужниинди гъюдучӀву, дурари Вифлеемдин урнарихъ хъайи гъуйдиан шид адабцӀу ва Давуддиз гъабхи. Амма дугъу шид гъубхъундайи ва РАББИЙИЗ дубхнайибси удубзнийи[+].

17– Узу уьрх, РАББИ, мициб апӀбахьан! – гъапи дугъу. – Чпин уьмур хатӀаваликк кипу адмийирин ифи мегер узу убхъурин?!

Ва дугъу шид гъубхъундар. Гьамцдар гьунарар улупну гьадму шубур эскри.

18Юавдин чве, Авишай, Церуяйин бай, чан дестейин аьхюр гъахьну. Думу жидайихъди шубуд варж адмийирихъди кчӀихну, дугъу дурар вари гъийихну, ва думу гьадму дестейихъди сабси адлу гъахьну[+]. 19Думу дестейиъ варитӀан адлу вуйир ва дестейин регьбер гъахьну, амма учв женгнан шубур асас аьхюрихъди барабар гъахьундар.

20Беная, Югьудайин бай, Кавцеилиан вуйи адлу эскер, зурба гьунарар гъапӀур гъахьну. Дугъу Муавдиан вуйи кьюр варитӀан гужли эскер йивну гъакӀну. Гьацира думу йиф убгъурайи йигъан хандкӀиз гъушну ва душваъ аслан йивну гъабкӀну[+]. 21Дугъу гьацира зурба жан хъайи Египетдиан йивну гъакӀну. Египетдиан вуйирин хлиъ жида ади гъабхьну, хъа Беная дугъаз къаршуди маргъ хьади удучӀвну. Дугъу Египетдиан вуйирин хилʼан жида уьчӀюбгъну ва гьаддихъди думу йивну гъакӀну[+]. 22Гьамцдар гъахьну Югьудайин бай Бенаяйин гьунарар. Думу гьадму дестейихъди сабси адлу гъахьну. 23Думу дестейиъ адлу вуйир гъахьну, амма учв адлувалиинди женгнан шубур асас аьхюрихъди барабар гъахьундар. Давудди думу чан гъаравларин аьхюрди дерккну.

24СумчӀурин арайиъ ади гъахьну:

Асаил, Юавдин чве,

Элханан, Вифлеемдиан вуйи Додойин бай,[+]

25Харод тухумдиан вуйи Шамма ва Элика,

26Пелет шагьриан вуйи Хелец,

Ира, Текоа шагьриан вуйи Иккешдин бай,

27Анатот шагьриан вуйи Авиезер,

Хуш тухумдиан вуйи Мебуннай,

28Ахохи тухумдиан вуйи Цалмон,

Нетофа шагьриан вуйи Магарай

29ва Баанайин бай Хелев,

Вениаминдин вилаятдиъ айи Гивайиан вуйи Рибайин бай Иттай,

30Пирафон шагьриан вуйи Беная,

Нахле-Гаашдиан вуйи Иддай,

31Араба тухумдиан вуйи Ави-Албон,

Бахурим шагьриан вуйи Азмавет,

32-33Шаалбон шагьриан вуйи Элияхба,

Гимзо шагьриан вуйи Яшен,

Арар шагьриан вуйи Шаммайин бай Юнатан,

Арар шагьриан вуйи Шарарайин бай Ахиам,

34Мааха шагьриан вуйи Ахасбайин бай Элифелет,

Гило шагьриан вуйи Ахитофелин бай Элиам,[+]

35Кармилиан вуйи Хецрай,

Араба шагьриан вуйи Паарай,

36Цувайиан вуйи Натандин бай Игал,

Гад тухумдиан вуйи Бани,

37аммунжви Целек,

Беэротдиан вуйи Нахарай, Церуяйин бай Юавдин яракь хрур,

38Йира шагьриан вуйи Ира ва Гарев,

39ва хеттжви Урия.

Вари дурар сумчӀурна ургур вуди гъахьну[+].

### 24


Агьалйирин кьадар гьисаб апӀбаз лигну Раббийи Давуддиз жаза тувру

1РАББИЙИН[†] хъял цӀийикӀултӀан израилариина гъизмиш гъабхьну, ва Дугъу, гъарах ва Израилинна Ягьудайин агьалйирин кьадар гьисаб апӀин кӀури, дурариз аьксиди Давуд[†] гъитӀирккнийи.

2Паччагьди Юавдиз ва кьушмин дугъахъди хъайи аьхюдариз гъапнийи:

– Дандихъан Беэр-Шевайихъна[†] Израилин вари тухмариз гъарахай ва, дурар фукьан вуш узуз аьгъю хьпан бадали, агьалйирин кьадар гьисаб апӀинай.

3Амма Юавди паччагьдиз жаваб туву:

– Гъит РАББИЙИ, яв Заанури, агьалйирин кьадар варж ражну артухъ апӀри, ва гъит йиз агъа вуйи паччагьдин улариз думу рябкъри. Хъа гьаз йиз агъа паччагьдиз дициб ляхин апӀуз ккунду?

4Амма паччагьдин гаф Юавдин ва кьушмин аьхюдарин гафтӀан гужлиб гъабхьнийи, ва дурар, израилин агьалйирин кьадар гьисаб апӀбан бадали, паччагьдихьан гъушнийи. 5Ярдандикан кудучӀвну, дурар Гаддин дерейин кьялаъ айи шагьрихьан кьибла терефназди, Язер шагьрихьинди хьайи Аруериъ бина йивну дийигъу ва вари думу йишварин агьалйир гьисаб гъапӀу. 6Дурар Галааддиз ва Тахтим-Ходшийин жилиина гъушу, дурар Дан-Яандиз Сидондихьна вуйи хътицбан рякъюъди гъафнийи ва вари думу йишварин агьалйирра гьисаб гъапӀнийи. 7Хъасин дурар Тир гъалайихьна ва хивеярин, ва ханаанарин вари шагьрарихьна рякъюъ учӀву ва Ягьудайин варитӀан кьибла пайназ, Беэр-Шевайиз, думу йишварин вари агьалйирра гьисаб дапӀну, гъафи. 8УрчӀвуб вазна къад йигъан вари уьлке ккадапӀну, дурар Ерусалимдиз кьяляхъ гъафнийи. 9Юавди паччагьдиз агьалйирин кьадар гьисаб апӀбан гьякьнаан мялумат туву: тур ишлетмиш апӀуз удукьру, гужли миржидварж агъзур жилижви Израилиъ а ва хьудварж агъзур – Ягьудайиъ[+].

10Амма Давудди, чав агьалйирин кьадар гьисаб апӀбан кьяляхъ, нач хьувал гьисс гъапӀнийи ва РАББИЙИЗ гъапнийи:

– Думу ляхин дапӀну, узу зурба гунагь гъапӀунза. Гьамус, я РАББИ, Увуз ккарагураза, Яв лукӀралан тахсир алдабгъ! Узу асуллагь фикир дарапӀди ляхин гъапӀунза[+].

11Хъайигъан гвачӀнинган Давуд гъудужвайиз, Гад пайгъамбрихьна, Давуддин хьуз ккайиб рякърурихьна, РАББИЙИН гаф гъафи:[+]

12– Гъарах ва Давуддиз йип: «Гьамци кӀура РАББИЙИ: Узу увуз шубуб жаза теклиф апӀураза. Узу увʼина гьапӀбан бадали, дурарикан саб кадабгъ».

13Гад Давуддихьна гъафнийи ва дугъаз гъапнийи:

– Яв уьлкейиъ ургуд йисан гаш хьибдин? Ясана шубуб вазли увухъ хъергру яв душмнарихьан гьергидина? Ясана яв уьлкейиъ шубуд йигъан вари гъирмиш апӀру уьзур хьибдин? Гьаци вуйиган, фикир апӀин ва, узу Гьаънайириз узу фициб жаваб тувруш, къарар адабгъ.

14Давудди Гаддиз гъапнийи:

– Узуз гизаф гъагъиди вузуз, вушра гъит ухьу РАББИЙИН хилариъ ахъри, Дугъан рягьим зурбаб ву аьхир, амма узу адмийирин хилариъ ахъуз мигъитан.

15Ва РАББИЙИ гьадму гвачӀниан тяйин дапӀнайи вахтнан аьхириз Израилиина вари гъирмиш апӀру уьзур гьапӀру, ва Дандихъан Беэр-Шевайихъна ургуцӀур агъзур адми кечмиш гъахьнийи. 16РАББИЙИН амриинди малайикди Ерусалим терг апӀуз хил гьачӀабккиган, РАББИЙИ бала алапӀбан гьяйиф гъизигу ва халкьдиз йивурайи малайикдиз гъапи:

– ЧӀяаьн! Ис апӀин яв хил.

РАББИЙИН малайик думуган Евус халкьдиан вуйи Орнайин раццан зиин алди гъахьну[+]. 17Халкьдиз йивурайи малайик чаз гъяркъиган, Давудди РАББИЙИЗ гъапнийи:

– Гьаму гунагь ва писвал узу гъапӀунза, хъа мурар марччар ву – фу гъапӀну дурари? Гъит Яв хил узʼина ва йиз хизандиина илтӀибкӀри.


Давудди гъурбан апӀрушв тикмиш апӀуру

18Думу йигъан Гад Давуддихьна гъафнийи ва дугъаз гъапнийи:

– Гъарах ва евусжви Орнайин раццʼин РАББИЙИЗ гъурбан апӀрушв тикмиш апӀин.

19Ва Давуд, Гаддикди РАББИЙИ амур гъапӀганси, гъушу. 20Орна гъилигиган ва чахьна гъюрайи паччагь ва дугъан адмийир гъяркъиган, думу улихьна удучӀву ва, жилик маш кубкӀну, паччагьдиз икрам гъапӀу.

21Орнайи гъапи:

– Гьаз йиз агъа вуйи паччагь чан гъаравашдихьна гъафну?

– Яв рацц масу гъадабгъуз, – жаваб туву Давудди, – ва, халкьдин арайиъ вари гъирмиш апӀру уьзур ккудубкӀбан бадали, РАББИЙИЗ гъурбан апӀрушв тикмиш апӀуз.

22Орнайи Давуддиз гъапи:

– Гъит йиз агъа вуйи паччагьди чаз лазим вуйиб вари гъадабгъри ва гъурбан апӀри. Магьа вариубгбан гъурбан[†] апӀуз йицар, хъа гакӀвларди гад апӀру кьул ва йицар ккитӀру алатар[+]. 23Я паччагь, Орнайи гьамрар вари паччагьдиз тувра.

Хъана Орнайи дугъаз гъапи:

– Гъит РАББИ, яв Заанур, увухьна ужувлиинди янашмиш ишри!

24Хъа паччагьди Орнайиз жаваб туву:

– Ваъ, узу яв гьякъи тувдиза. Узу РАББИЙИЗ, йиз Заануриз, узу чахъ фукӀа тутруву вариубгбан гъурбан апӀидарза.

Ва Давудди рацц ва йицар, дурарихъ арснан хьуцӀур шекел[*] тувну, масу гъадагънийи. 25Давудди душвʼин РАББИЙИЗ гъурбан апӀрушв тикмиш гъапӀнийи ва вариубгбан ва демдин гъурбнар[*] гъапӀнийи. РАББИЙИЗ Давуддин чан уьлкейихъан вуйи ккарагбар гъеерхьнийи, ва Израилиъ вари гъирмиш апӀру уьзур ккудубкӀнийи.

## Паччагьлугъар-3

### Паччагьлугъар-3

Паччагьлугъар-3


[1]

[2]

[3]

[4]

[5]

[6]

[7]

[8]

[9]

[10]

[11]

[12]

[13]

[14]

[15]

[16]

[17]

[18]

[19]

[20]

[21]

[22]


### 1


Паччагьлугъарин шубубпи китаб


Давуд пайгъамбар кьабивалиъ

1Давуд[†] паччагь кьаби гъахьнийи ва гизаф яшлу йисарихъна хъуркьнийи. Дугъʼин лэъфар илирчуйи, гьаци вушра дугъаз мани шулдайи. 2Думуган гъаравашари дугъаз гъапнийи:

– Гъит, ич агъа паччагьдиз, чаз хъайивал апӀбан ва дугъан гъайгъушнаъ хьпан бадали, жигьил риш агри. Думу риш увухъди дахъди ва увуз мани хьибди.

3Дурари вари Израилиъ уткан риш агуз хъюгънийи, Шунем гъулʼан вуйи Авишаг кӀуру риш гъидихънийи ва думу паччагьдихьна гъахнийи. 4Риш гизаф уччвур вуйи. Думу паччагьдин гъайгъушнаъ шуйи ва дугъаз хъайивал апӀуйи, амма паччагь дугъахъди сатӀи гъахьундайи.


Давуддин бай Адония паччагьдин тахт бадали гьюжатнаъ учӀвуб

5Чан дада Хаггит вуди гъахьи Адонияйи фурслуди кӀури гъахьнийи:

– Узу паччагь хьидиза.

Дугъу чаз гьяйвнар ккитӀнайи дявдин фургънар, атлуйир ва чан улихьди жаргъру хьуцӀур кас гъаравашар гьязур гъапӀнийи[+].

6(Дугъан адаш Давуд паччагьди, «Уву мици гьаз апӀурава?» кӀури, Адонияйиз саб вахтнара нач туври шулдайи. Адония Авессаломдин кьяляхъ бабкан гъахьир ва гизаф уччвур вуйи.)

7Адонияйи Церуяйин[*] бай Юавдихъди ва Заанурин[†] гъуллугъчи Авиатарихъди жиниди гафар гъапӀнийи. Дурари дугъан тереф гъибиснийи[+]. 8Амма Заанурин гъуллугъчи Цадукди, Югьудайин бай Бенаяйи, Натан пайгъамбри, Шимейи, Рейи ва Давуддин адлу эскрерари Адонияйин тереф гъибисундайи[+].

9Адонияйи Рогел булагъдин багахь хьайи Зохелет гъвандихъ чарвйир, йицар ва чагъ дапӀнайи кӀарар гъурбан гъапӀнийи ва чан вари чвйириз, паччагьдин баяриз, ва паччагьдин Ягьудайиъ айи вари гьякимариз дих гъапӀнийи[+]. 10Амма я Натан пайгъамбриз, я Бенайиз, я паччагьдин адлу эскрариз, я чан чве Сулеймандиз дих гъапӀундайи[+].


Давудди паччагьдин тахт Сулеймандихьна тувуб

11Думуган Натан пайгъамбри Сулеймандин дада Батшевайихьан гьерхнийи:

– Хаггитдин бай Адония паччагь хьуваликан, хъа ихь агъа Давуддиз дидкан хабар адруваликан увуз яраб гъеебхьундарвуз? 12Гьаци вуйиган, яв уьмур ва яв бай Сулеймандин уьмур фици къутармиш апӀуруш[*], увуз насигьят тувуз узуз ихтияр тув. 13Гьамусяаьт Давуд паччагьдихьна гъарах ва дугъаз йип: «Йиз агъа паччагь, узуз, яв гъаравашдиз, йиз бай Сулейман яв кьяляхъ якьинди паччагь хьиди ва яв тахтниин деъди кӀури, ху гъапӀундайвахъа? Адония паччагь гьаз гъахьнухъа?» 14Уву паччагьдихъди гафар апӀури имиди, узу яв кьяляхъди гъидиза ва яв гафар тасдикь апӀидиза.

15Батшева паччагь айи хулаз гъушнийи. (Думуган яшлу паччагьдиз Шунем гъулʼан вуйи Авишагди гъуллугъ апӀурайи.) 16Батшевайи икрам гъапӀнийи, ва думу паччагьдин улихь ккадаркнийи.

– Фу ккундувуз? – гьерхнийи паччагьди.

17Батшевайи дугъаз гъапнийи:

– Йиз агъа, узуз, яв гъаравашдиз, уву чав, РАББИЙИИНДИ, яв Заануриинди, йиз бай Сулейман яв кьяляхъ паччагь хьиди ва яв тахтниин деъди кӀури, ху гъапӀнийва. 18Хъа магьа паччагь Адония гъахьну, хъа увуз, йиз агъа, дидкан аьгъдарвуз. 19Адонияйи гизаф кьадар йицар, чагъ дапӀнайи кӀарар ва чарвйир гъурбан гъапӀну. Дугъу паччагьдин вари баяриз, Заанурин гъуллугъчи Авиатариз ва кьушмин аьхюр вуйи Юавдиз дих гъапӀну, амма яв гъараваш Сулеймандиз дих гъапӀундар. 20Йиз агъа паччагь, йиз агъа паччагьдин кьяляхъ тахтниин фуж деъруш, вари Израил увухьинди либгура. 21Эгер уву, йиз агъа паччагьди, яв ху тамам дарапӀиш, уву яв архйирихъди архаин гъахьибси, узу ва йиз бай Сулейман тахсиркрарси гьисаб апӀиди.

22Батшевайи паччагьдихъди гафар апӀури имиди, хулазди Натан пайгъамбар гъафнийи. 23Паччагьдиз хабар тувнийи:

– Мушваъ Натан пайгъамбар а.

Думуган Натан пайгъамбар паччагьдихьна гъафнийи ва дугъу паччагьдиз жилиинакьан икрам гъапӀнийи.

24Натанди гъапнийи:

– Йиз агъа паччагь, яв кьяляхъ паччагь Адония хьиди ва яв тахтниин деъди кӀури, гъапнийвахъа? 25Гъи дугъу гизаф кьадар йицар, чагъ дапӀнайи кӀарар ва чарвйир гъурбан гъапӀну. Дугъу паччагьдин вари баяриз, кьушмарин аьхюдариз ва Заанурин гъуллугъчи Авиатариз дих гъапӀну. Гьамусяаьтна дурари Адонияйихъди ипӀура ва убхъура ва кӀура: «Яшамиш ишри Адония паччагь!»[+] 26Амма яв гъараваш вуйи узуз, Заанурин гъуллугъчи Цадукдиз, Югьудайин бай Бенаяйиз ва яв гъараваш Сулеймандиз дих гъапӀундар. 27Йиз агъа паччагьдин амур гьациб вуйин? Уву, яв кьяляхъ тахтниин фуж деъруш, учуз, яв гъаравашариз, гьамусра гъапундарва.

28Думуган Давуд паччагьди гъапнийи:

– Узухьна Батшевайиз дих апӀинай.

Батшева паччагьдихьна гъафнийи ва дугъан улихь дийигънийи.

29Паччагьди ху гъапӀнийи:

– Узу гьарсаб балайихьан ярхла гъапӀу РАББИЙИИНДИ ху апӀурза,[+] 30узу увуз РАББИЙИН, Израилин Заанурин, улихь ху гъапӀу ляхин гъи якьинди тамам апӀидиза: яв бай Сулейман йиз кьяляхъ паччагь хьиди ва йиз тахтниин йиз ерина деъди.

31Батшевайи, икрам гъапӀнийи ва, паччагьдин улихь ккадаркну, гъапнийи:

– Гъит, йиз агъа паччагь Давуд гьаргандиз яшамиш ишри![+]

32Давуд паччагьди гъапнийи:

– Узухьна Заанурин гъуллугъчи Цадукдиз, Натан пайгъамбриз ва Югьудайин бай Бенаяйиз дих апӀинай.

Дурар паччагьдихьна гъафиган, 33дугъу дурариз гъапнийи:

– Учвухъди йиз гъаравашар гъадагъай, йиз бай Сулейман йиз гъятириин илитай ва Гихон булагъдихъна гъайихай[+]. 34Гъит, душвахь Заанурин гъуллугъчи Цадукди, Натан пайгъамбри дугъкан Израилин паччагь хьувалин зейтундин ччим кадатри[*]. КӀарчариан сесер апӀинай ва гьарйир апӀинай: «Яшамиш ишри Сулейман паччагь!»[+] 35Хъасин Сулейман кьяляхъ аькъинай, ва гъит думу йиз тахтниин деъри ва йиз ерина паччагьвал апӀри. Узу думу Израилин ва Ягьудайин гьюкумдарди дерккунза.

36Югьудайин бай Бенаяйи паччагьдиз жаваб тувнийи:

– Амин! РАББИЙИ, йиз агъа паччагьдин Заанури, гьаци апӀри. 37РАББИ йиз агъа паччагьдихъди фици гъахьнуш, гьаци Думу Сулеймандихъдира ишри, дугъан тахт йиз агъа вуйи Давуд паччагьдин тахттӀан артухъ за апӀбан бадали!

38Ва Заанурин гъуллугъчи Цадук, Натан пайгъамбар, Югьудайин бай Беная, керетар ва пелетар[*] гъушнийи, Сулейман Давуд паччагьдин гъятириин илитнийи ва дурар Гихондихъна дугъахъди гъушнийи[+]. 39Заанурин гъуллугъчи Цадукди РАББИЙИН Чадриккан[*] ччим айи кӀарч гъабхнийи ва Сулеймандикан ччим ктатнийи. Дидин кьяляхъ дурари кӀарчариан сесер гъапӀнийи, ва вари халкьди чӀигъар гъапӀнийи:

– Яшамиш ишри Сулейман паччагь!

40Вари халкь дурарин кьяляхъди, гъугънаан жил тӀубчӀвруганси, швутӀрамар йивури ва гурлуди шаду чӀигъар апӀури, гъубшнийи.


Сулейманди Адонияйиз рягьим апӀуб

41Адонияйиз ва дугъахъди хъайи вари хялариз думу сесер демдин[*] аьхириъ гъеерхьнийи. КӀарчнаан йивурайи сесер деерхьну, Юавди гьерхнийи:

– Шагьриъ айи гьяракат ва сес гьапӀрудар ву?

42Дугъу гафар дупну ккудубкӀайиз, Заанурин гъуллугъчи Авиатарин бай Юнатан гъафнийи. Адонияйи гъапнийи:

– Багахьна гъач. Уву лайикьлу адми вува, ва, гьелбетда, ужудар хабрар хурва[+].

43– Ваъ, – жаваб тувнийи Юнатанди. – Ихь агъа Давуд паччагьди Сулеймандикан паччагь гъапӀну. 44Давуд паччагьди Сулейман Заанурин гъуллугъчи Цадукдихъди, Натан пайгъамбрихъди, Югьудайин бай Бенаяйихъди, керетарихъди ва пелетарихъди гьаъну, ва дурари думу Давуд паччагьдин гъятириин илитну[+]. 45Хъа Заанурин гъуллугъчи Цадукди ва Натан пайгъамбри Гихондихъ дугъкан паччагь хьувалин ччим ктатну. Душвхьан дурар шадди гъушну, вари шагьур гьяракатназ гъафну. Гьадму сес ву учвуз ебхьурайиб. 46Дидланра савайи, Сулейман паччагьдин тахтниин деъну. 47Хъа паччагьдин гьякимар ихь агъа Давуд паччагь тебрик апӀуз гъафну. Дурари «гъит Заанури Сулеймандин ччвур яв ччвуртӀан артухъ адлу, дугъан тахт яв тахттӀан за апӀри!» кӀуйи. Паччагьди ахниъ икрам гъапӀнийи,[+] 48ва дугъу гьамци гъапну: «Гъи узуз тахтниин йиз паччагьвал чахьна гъадабгърур рякъюз гъиту РАББИЙИЗ, Израилин Заануриз, шюкюр ибшри!»

49Думуган Адонияйин вари хялар, гучӀ хьпаан гукӀнивал кабхъну, ликри гъудужвнийи ва гьергнийи. 50Хъа Адония, Сулеймандихьан гучӀури, гъурбан апӀрушваз гъушнийи ва гъурбан апӀрушван кӀарчарихъан[*] хъичӀихнийи[+].

51Сулеймандиз хабар дебккнийи:

– Адонияйиз Сулейман паччагьдихьан гучӀура, ва дугъу гъурбан апӀрушван кӀарчар деетурадар. Дугъу кӀура: «Гъит, Сулейман паччагьди узу, чан гъараваш, туриз тутруврувалин гъи узуз ху апӀри».

52Сулейманди жаваб тувнийи:

– Эгер дугъу учв лайикьлу инсан вуди улупиш, дугъан кӀуллан жилиина саб чӀаркьан алдабхъидар, хъа эгер дугъаъ писвал ашкар гъабхьиш, думу йикӀиди[+].

53Сулейман паччагьди инсанар гьаънийи, ва дурари Адония гъурбан апӀрушвʼан хъади гъафнийи. Адония учӀвнийи, ва дугъу Сулейман паччагьдиз икрам гъапӀнийи. Сулейманди гъапнийи:

– Хулаз гъарах.

### 2


Сулеймандиз Давуддин аьхиримжи насигьятар

1Давудди,[†] учв кечмиш шлу вахт улубкьиган, чан бай Сулеймандиз насигьятар тувнийи:

2– Узу кечмиш шулаза. Ижми йихь, кьягьял йихь, 3РАББИЙИ, яв Заанури, тӀалаб апӀруб тамам апӀин, Дугъан рякъяриъди гъарах ва Дугъан шартӀар ва амрар, Дугъан къанунар ва улупбар, Муса пайгъамбрин Къанундиъ дидикӀнайиганси, тамам апӀин. Думуган, уву фу апӀури гъахьишра, наана гъягъюри гъахьишра, варишвариъ хъуркьувалар хьидивуз. 4Думуган РАББИЙИ Чав узкан гъапи «Эгер яв ирсчйир Заанурин[†] рякъяриъди гъягъюри ва Йиз улихь марцци кӀваантӀан ва дугъривалиинди лицури гъахьиш, уву Израилин тахтниин яв ерина деърурихъ саб вахтнара мягьрум хьидарва» гаф тамам хьибди[+].

5Хъасин, Церуяйин бай Юавди узуз фу гъапӀнуш, Израилин кьушмарин кьюр аьхюриз – Нерин бай Авнериз ва Етерин бай Амасайиз фу гъапӀнуш, увуз аьгъявуз. Дугъу дурар ислягь вахтна хаинкарди йивну гъакӀну ва ифдихьди чан хилар кацӀну[+]. 6Яв аьяндарвалиинди ляхин апӀин, амма кьаби духьнайи думу тму дюнʼяйиз ислягьвалиинди гъягъюз мигъитан.

7Галааддиан вуйи Барзиллайин баяриз вафалуди гъуз, ва гъит дурар яв суфрайихъ хураг ипӀрударин арайиъ ишри. Дурар узуз, узу яв чве Авессаломдихьан гьерграйиган, вафалуди гъузнийи[+].

8Увухъ хъана Бахуримдиан вуйи Вениаминдин тухумдиан вуйи Герайин бай Шимей хъавухъ. Узу Маханаимдиз гъягъру йигъан дугъу узуз пис агьрар гъапӀунзуз. Дявдин кьяляхъ, Ярдан нирихъна узу къаршуламиш апӀуз Шимей гъафиган, узу РАББИЙИН улихь думу турикк ккидритуз ху гъапӀунза[+]. 9Хъа гьамус думу тахсир ктрур гьисаб мапӀан. Уву аьяндар кас вува, Шимейикан фу апӀуруш, гъавриъ ахъидива. Думу, чан цӀухи кӀул ифди алабцӀну, тму дюнʼяйиз гьаъ.


Давуддин аьжал

10Давуд чан архйирихъди архаин гъахьнийи ва Давуддин Шагьриъ накьвдик кивнийи[+]. 11Давудди Израилиъ ягъчӀвур йисан паччагьвал гъапӀнийи – ургуд йисан Хеврундиъ ва сумчӀурна шубуд йисан Ерусалимдиъ[+]. 12Чан адаш Давуддин тахтниин Сулейман деънийи, ва дугъан гьюкум гизаф мюгькам гъабхьнийи.


Адония йивну йикӀуб

13Хаггитайин бай Адония Сулеймандин дада Батшевайихьна гъафнийи. Батшевайи дугъхьан гьерхнийи:

– Ислягьвалиинди дуфнайир вуйва?

– Ислягьвалиинди, – жаваб тувнийи дугъу.

14Хъасин Адонияйи гьерхнийи:

– Узхьан увухъди гаф-чӀал апӀуз шулин?

– Йип, – жаваб тувнийи Батшевайи.

15– Увуз аьгъявуз, – гъапнийи дугъу, – паччагьлугъ йизуб вуйи, ва вари Израил узухьинди, паччагь шлурихьиндиси, либгуйи. Амма вари дигиш гъабхьну, ва паччагьлугъ йиз чвуччвухьна гъубшну – гьаз гъапиш паччагьлугъ дугъаз РАББИЙИХЬАН кьисмат вуди гъабхьну. 16Гьаддиз магьа узу увкан саб ляхин ккун апӀураза. Узуз ваъ макӀан.

– Йип, – гъапнийи Батшевайи.

17Дугъу гъапнийи:

– Ккун апӀурза увкан, Сулейман паччагьдихъди, дугъу Шунем гъулʼан вуйи Авишаг узуз хпирди тувбан бадали, гафар-чӀалар апӀин – паччагьди увуз ваъ пидар[+].

18– Ужуйи, – жаваб тувнийи Батшевайи. – Яв гьякьнаан узу паччагьдихъди гафар-чӀалар апӀарза.

19Батшева Адонияйин гьякьнаан гафар-чӀалар апӀуз Сулейман паччагьдихьна гъафиган, думу кьабул апӀуз паччагь гъудужвнийи, Батшевайиз икрам гъапӀнийи ва чан тахтниин деънийи. Сулейманди чан дадайиз тахт хуз амур гъапӀнийи, ва Батшева паччагьдихьан арчул терефнаъ деънийи.

20– Йиз увухьна бицӀи хаиш айиз, – гъапнийи Батшевайи. – Узуз ваъ макӀан.

Паччагьди гъапнийи:

– ТӀалаб апӀин, йиз дада; узу увуз ваъ пидарза.

21Ва дугъу гъапнийи:

– Гъит, Шунем гъулʼан вуйи Авишаг яв чве Адонияйиз хпирди туври.

22Сулейман паччагьди жаваб тувнийи:

– Шунем гъулʼан вуйи Авишаг, уву Адонияйиз гьаз тӀалаб апӀурава? Дугъаз паччагьлугъра тӀалаб апӀин[*] – думу йиз аьхюну чве ву аьхир, дугъахъди Заанурин гъуллугъчи Авиатарра, Церуяйин бай Юавра хъа![+]

23Ва Сулейман паччагьди РАББИЙИИНДИ ху гъапӀнийи:

– Гъит, Заанури узуз ижми жаза туври, эгер Адония гьациб тӀалаб апӀбаз лигну уьмрихъ мягьрум дархьиш! 24Узу тасдикь гъапӀу ва йиз адаш Давуддин тахтниин диту, йиз тухум мюгькам гъапӀу РАББИЙИИНДИ ху апӀураза. Узу гаф тувганси, якьинди гъи Адония аьжлин хлиз тувди![+]

25Сулейман паччагьди Югьудайин бай Бенаяйиз амур гъапӀнийи, ва дугъу Адонияйиз гъивнийи, Адония гъакӀнийи[+].


Авиатариз жаза тувуб ва Юав йивну йикӀуб

26Хъа Заанурин гъуллугъчи Авиатариз паччагьди гъапнийи:

– Анатот шагьриз, яв хутӀлариина гъарах. Уву гардан йивувализ лайикь вува, амма узу гъи уву аьжлин хлиз тувидарза, гьаз гъапиш РАББИЙИН, Заанурин сундух[*] йиз адашдин улихьди гъабхуйва ва йиз адашдихъди уьмрин вари гъагъивалар пай гъапӀнийва[+].

27Сулейманди Авиатар РАББИЙИН гъуллугъчивалихьан ярхла гъапӀнийи, гьаддиинди РАББИЙИ Шилойиъ Илийин тухумдикан гъапи гаф тамам гъапӀнийи[*][+].

28ЦӀийи хабрар Юавдихьна гъурукьган (дугъу, Авессаломдин тереф гъибисундайишра, гьамус Адонияйин тереф гъибиснийи), Юав РАББИЙИН Чадриккинди гъажаргънийи ва гъурбан апӀрушван кӀарчарихъан хъичӀихнийи[+]. 29Сулейман паччагьдиз Юав РАББИЙИН Чадриккна жаргъуваликан ва гъурбан апӀрушвахь хьайиваликан хабар дебккнийи. Думуган Сулейманди Югьудайин бай Бенаяйиз амур гъапӀнийи:

– Гъарах, думу йикӀ!

30Беная РАББИЙИН Чадриккна гъафнийи, ва дугъу Юавдиз гъапнийи:

– Гьамци кӀура паччагьди: «УдучӀв!»

Амма дугъу жаваб тувнийи:

– Ваъ, узу гьамушвахь йикӀидиза.

Бенаяйи паччагьдиз дидкан гъапнийи:

– Гьамци жаваб тувну узуз Юавди.

31Думуган паччагьди Бенаяйиз амур гъапӀнийи:

– Гьадгъу кӀуруганси апӀин. Думу йивну йикӀ ва накьвдик кив, гьаддиинди Юавди удубзу тахсир ктру ифдин тахсирнахьан узу ва йиз адашдин тухум марцц апӀин.[*] 32РАББИЙИ Юавдиз чав удубзу ифдин жаза тувиди, гьаз гъапиш думу йиз адашдиз хабар дарди кьюр касдиина алжагъну ва дурар турихъди йивну гъакӀну. Дурар кьюридра – Нерин бай Авнер, Израилин кьушмин аьхюр, ва Етерин бай Амаса, Ягьудайин кьушмин аьхюр – думутӀан артухъди гьякьлудар ва ужудар вуйи[+]. 33Гъит, дурарин ифдин тахсир Юавдиин ва аьсрариъ дугъан тумриин ибшри. Хъа Давуддиин ва дугъан тумриин, тухумдиин ва тахтниин даимайиз РАББИЙИХЬАН ислягьвал ибшри.

34Югьудайин бай Беная гъушнийи, дугъу Юав йивну гъакӀнийи ва чюлиъ Юавдин йишваъ накьвдик кивнийи. 35Паччагьди Югьудайин бай Беная Юавдин ерина кьушмин аьхюр вуди дерккнийи ва Авиатарин йишвʼина Заанурин гъуллугъчи Цадук гъахнийи[+].


Шимей йивну йикӀуб

36Хъасин паччагьди Шимей хъади гъюз гьаъну ва дугъаз гъапну:

– Ерусалимдиъ увуз хулар тикмиш апӀин ва душваъ яшамиш йихь, хъа шагьриан сарун наанкӀа муудучӀван[+]. 37Аьгъю йибхь, уву шагьриан удучӀву ва Кьидрун дере ккадапӀу йигъан чарасуз йикӀидива, ва уву йикӀбан тахсиркар уву хьидива[+].

38Шимейи паччагьдиз жаваб тувнийи:

– Ужуйи кӀурва. Узу, яв гъаравашди, йиз агъа паччагьди гъапиганси апӀидиза.

Ва Шимей Ерусалимдиъ гизаф вахтна гъузнийи. 39Амма шубуд йислан Шимейин кьюр лукӀ Гъатдин паччагь, Маахайин бай Ахишдихьна гьергнийи, ва Шимейиз дидкан хабар дебккнийи:

– Яв лукӀар Гъатдиъ а[+].

40Думуган Шимей даждиин элеънийи ва лукӀар агуз Ахишдихьна Гъатдиз гъушнийи. Гьаци Шимей шагьриан удучӀвнийи, ва дугъу чан лукӀар Гъатдиан кьяляхъ гъахнийи. 41Шимей Ерусалимдиан Гъатдиз гъягъюваликан ва кьяляхъ гъюваликан Сулеймандиз хабар дебккиган, 42паччагьди Шимейиз чахьна дих гъапӀнийи ва дугъаз гъапнийи:

– «Аьгъю йибхь, шагьриан уву наанкӀа гъушу йигъан чарасуз йикӀидива» кӀури, узу уву хабардар гъапӀундайин, ва узу уву РАББИЙИИНДИ ху апӀуз гъитундайин? Думуган уву узуз гъапнийва: «Ужуйи кӀурва. Узу хъпехъидиза». 43РАББИЙИИНДИ гъапӀу ху гьаз чӀур гъапӀунва, йиз амрихъ гьаз хъпехъундарва?

44Хъана паччагьди Шимейиз гъапнийи:

– Уву йиз адаш Давуддиз гъапӀу писвал увуз ужуйи аьгъявуз ва кӀваин илмияв. Гьамус РАББИЙИ увуз яв писвализ лигну тувиди[+]. 45Хъа Сулейман паччагьдиз РАББИЙИХЬАН ужʼвал ва Давуддин тахт РАББИЙИН улихь гьаргандиз мюгькамуб ишри[+].

46Паччагьди Югьудайин бай Бенаяйиз амур гъапӀнийи, ва дугъу, удучӀвну, Шимей йивну гъакӀнийи.

Гьамци Сулеймандин гьюкмикк паччагьлугъ мюгькам гъабхьнийи.

### 3


Аьяндарваликан Сулеймандин дюаь

1Сулейманди Египетдин паччагь вуйи фяряуьндихъди, дугъан риш чаз хпирди гъадагъну, багахьлувал ккебгънийи. Чан гъала, РАББИЙИН[†] Хал ва Ерусалимдилан илтӀибкӀнайи цал тикмиш апӀайиз Сулейманди думу хпир Давуддин[†] Шагьриъ гъитнийи[+].

2Хъа халкьди муганазси тепйириин али ибадатханйириъ гъурбнар апӀури имийи, гьаз гъапиш РАББИЙИН ччвурнахъ вуйи Хал гьеле тикмиш дапӀнадайи. 3Чан адаш Давуддин насигьятарин рякъюъди гъягъюри, Сулеймандиз РАББИ ккундийи. Амма Сулейманди тепйириин али ибадатханйириъ гъурбнар апӀуйи ва ицциб ниъ хъайи шейʼар ургуйи[+].

4Гъурбнар апӀбан бадали, паччагь Гивондиз гъушнийи, гьаз гъапиш тепйириин али ибадатханйирикан варитӀан кӀулинуб гьадушваъ айи, ва дугъу гьадму гъурбан апӀрушваъ вариургбан агъзур гъурбан гъапӀнийи. 5Гивондиъ Сулеймандиз РАББИ йишвну нивкӀуъ ашкар гъахьнийи, ва Заанури гъапнийи:

– Увуз ккуниб узкан тӀалаб апӀин[+].

6Сулейманди жаваб тувнийи:

– Уву Яв гъаравашдиз, йиз адаш Давуддиз, лапра зурба вафалувал улупунва, гьаз гъапиш думу Яв улихь дугъриди ва гьякьлуди лицуйи, ачухъ юкӀв айир вуйи. Уву гьадму лапра зурба вафалувал гъюбхюнва ва дугъаз гъи дугъан тахтниин деънайи бай тувунва. 7Ва гьамус, РАББИ, йиз Заанур, Уву Яв лукӀ йиз адаш Давуддин ерина паччагь гъапӀунва. Амма узу гьеле лапра жигьил вуза, ва узуз, йиз буржи фици тамам апӀуруш, аьгъдарзуз. 8Узу, Яв лукӀ, Уву ктабгъу халкьдиин паччагьди дерккунва. Думу халкь учв гьисаб апӀуз даршлубкьан гизаф кьадарнануб ву[+]. 9Яв лукӀраз, Яв халкьдиин агъавал апӀуз, ужʼвал писвалихьан жара апӀуз аьгъяди хьуз, фагьумлу юкӀв тув. Яв гизаф кьадарнан халкьдиин агъавал апӀуз шлихьан шул[+]?

10Сулейманди гьациб тӀалаб апӀбиин Рабби рази гъахьнийи. 11Заанури дугъаз гъапнийи:

– Уву гьамциб тӀалаб апӀбаз ва увуз я ярхи уьмур, я девлет, я яв душмнариз аьжал тӀалаб дарапӀбаз, фагьумлуди агъавал апӀбан бадали, анжагъ аьяндарвал тӀалаб апӀбаз лигну, 12Узу уву тӀалаб апӀурайиб тамам апӀидиза. Узу увуз аьяндар ва фагьумлу юкӀв тувраза, гьамусдиз увуз ухшар вуйир дархьиганси, гьаци яв кьяляхъра сарра увухь тевуз шлур хьидар[+]. 13ДумутӀан артухъ, Узу увуз уву тӀалаб дарапӀубра – девлетра, адра – тувраза, гьаци вуйиган яв вари уьмриъ паччгьарин арайиъ увуз барабар вуйир хьидар[+]. 14Ва уву, яв адаш Давудди гъапӀганси, Йиз рякъяриъди гъягъюри гъахьиш ва Йиз тяйин дапӀнайи къайдйирихъ ва амрарихъ хъпехъури гъахьиш, Узу увуз ярхи уьмур тувидиза.

15Гьамушвахь Сулейман нивкӀʼан уягъ гъахьнийи ва думу нивкӀ вуйивалин гъавриъ ахънийи. Думу Ерусалимдиз гъафнийи, Раббийихъди Йикьрарин сундхин улихь дийигънийи ва вариубгбанна демдин гъурбнар[*] гъапӀнийи. Хъасин дугъу чан гъуллугънаъ айидариз варидиз дем гъапӀнийи[+].


Сулейманди гьюжат аьяндарвалиинди гьял апӀуб

16Саб ражари паччагьдихьна кьюр кьяппа дишагьли гъафнийи ва дугъан улихь дийигънийи.

17Дурарикан сари гъапнийи:

– Йиз агъа! Узуна гьаму дишагьли саб хулаъ яшамиш шулача, ва, думу хулаъ айиган, узуз бицӀир гъахьунзуз. 18Дидин кьяляхъ шубудпи йигъан дугъазра бицӀир гъахьну. Учу сатӀиди айча, учухъди хулаъ фужкӀа адайи, анжагъ учу кьюр. 19Йишвну думу дишагьлийин бай гъакӀну, гьаз гъапиш дишагьлийи думу, чазра аьгъдарди, гъачӀаркӀну. 20Йишвандин вахтна думу гъудужвну, ва, узу, яв гъараваш, даахну имиди, дугъу йиз бай гъадагъну. Дугъу думу чан мухрик китну, хъа дукӀнайи бицӀир йиз мухрик китну. 21ГвачӀнинган бализ нана тувуз гъудужвунза, хъа думу дукӀнайи, узу дугъаз гъилигунза, ва узуз думу узу гъахи йиз бай дарувал аьгъю гъабхьунзуз.

22Тмуну дишагьлийи гъапнийи:

– Ваъ! ЧӀивиди имбур йиз бай ву, яв бай гъачӀир ву.

Амма сарпир чан гафниин дийигънайи:

– Ваъ! ГъачӀир – яв бай, хъа чӀивир – йиз бай!

Ва мурари паччагьдин улихь гьамци гьюжат апӀуйи.

23Паччагьди гъапнийи:

– Сари кӀура: «Яв бай гъакӀну, хъа йиз чӀивиди ими», хъа тумунури кӀура: «Ваъ! Яв бай гъакӀну, хъа йиз бай чӀивиди ими».

24Хъасин паччагьди гъапнийи:

– Узухьна тур аьбкъинай.

Дугъахьна тур гъабхнийи.

25Думуган дугъу амур гъапӀнийи:

– ЧӀивиди имбу бай кьюб йишваз пай апӀинай, гьацӀ сариз ва гьацӀ сариз тувай.

26Бай чӀивиди имбу дишагьлийин кӀваз чан балихьна язухъвалиан варкӀ гъапӀнийи, ва дугъу паччагьдиз гъапнийи:

– Йиз агъа! БицӀир чӀивиди дугъаз тувай! Бай йивну миликӀанай!

Хъа тмуну дишагьлийи гъапнийи:

– Думу я увуз, я узуз хьидар. ГьадатӀай думу!

27Думуган паччагьди къарар адабгънийи:

– ЧӀиви бицӀир сарпи дишагьлийиз тувай. Бай йивну миликӀанай. Сарпи дишагьли дугъан дада ву.

28Вари Израилиз паччагьди адабгъу думу къарарикан гъеебхьиган, дурари паччагьдиз гьюрмат апӀуз хъюгънийи, гьаз гъапиш дугъаз диван апӀуз Заанури аьяндарвал тувнайивал гъябкънийи[+].

### 4


Сулеймандин хиликк кайи гьякимар

1Сулейман вари Израилин паччагь вуди гъахьну. 2Магьа дугъан гьякимар:

Цадукдин бай Азария – Заанурин[†] гъуллугъчи;

3Шишайин баяр Элихореф ва Ахия – бикӀрудар;

Ахилуддин бай Югьушафат – тарих бикӀрур;[+]

4Югьудайин бай Беная – кьушмин аьхюр;

Цадук ва Авиатар – Заанурин гъуллугъчйир;[+]

5Натандин бай Азария – сардрарин[*] аьхюр;

Натандин бай Завуд – Заанурин гъуллугъчи ва паччагьдин хусуси насигьятчи;

6Ахишар – паччагьдин гъалайиз лигрур;

Авдайин бай Адунирам – паччагьдихъ мажбури вуди лихрударин аьхюр[+].

7Сулейманди вари Израилиин йицӀикьюр сардар дерккнади гъахьну, дурари паччагьдиз ва паччагьдин гъалайиз ипӀру-ухру сурсатар хури гъахьну. Сардрарикан гьарсари саб вазли паччагьдин гъалайиз ипӀру-ухру сурсатар духну ккундийи. 8Магьа дурарин ччвурар:

Бен-Хур – Ефраимдин тепйириин;

9Бен-Декер – Макац, Шаалбим, Бет-Шемеш ва Элон-Бет-Ханан шагьрариъ;

10Бен-Хесед – Аруббот, Сохо шагьрариъ, Хефер шагьриъ ва дидин гургутум хьайи ругариин;

11Бен-Авинадав – Нафат-Дор шагьриъ (Сулеймандин риш Тафат дугъан хпир вуди гъахьну);

12Ахилуддин бай Баана – Таанах, Мегиддо шагьрариъ, Цартан шагьрин багахь хьайи, Изреел шагьрихьан кьиблайиъ айи Бет-Шеан шагьрин юкьуб тереф ва Бет-Шеандихъан Авел-Мехола шагьрихьна, гьятта Юкмеам шагьрихьан тина хъайи ругариин;

13Бен-Гевер – Галааддин Рамот шагьриъ (Манасдин бай Иаирин Галааддиъ айи гъулар, хъа гьацира Башан вилаятдиъ айи Аргов йишваъ, цалари гургутум кьялаъ аънайи ва урнарихъ кемшрин рагъар[*] хъайи аьхю йирхьцӀур шагьурра кади, дугъан хиликк кади гъахьну);[+]

14Иддойин бай Ахинадав – Маханаим шагьриъ;

15Ахимаац – Нефталим тухумдин ругариин (дугъу Сулеймандин риш Басемат хпирди гъадагъну);

16Хушайин бай Баана – Ашер тухумдин ва Беалот шагьрин ругариин;

17Паруахдин бай Югьушафат – Иссахар тухумдин ругариин;

18Элайин бай Шимей – Вениамин тухумдин ругариин;

19Урийин бай Гевер – Галааддиъ (амореярин паччагь Сигондин уьлкейиъ ва Ог паччагьдин Башан уьлкейиъ).

Сарсан сардар Ягьудайин уьлкейиъ ади гъахьну.


Сулеймандин паччагьлугъдин зурбавал

20Ягьудайин ва Израилин халкьдин кьадар, гьюлин гъирагъдихъ гъумкьан, гизаф вуйи. Дурари ипӀуйи, убхъуйи ва шадвал хъапӀуйи[+]. 21Ва Сулейманди Евфрат нирхъан филистимарин ругарихъна ва тап Египетдин сяргьятдихъна вари паччагьлугъариин идара апӀуйи. Гьаму уьлкйири Сулеймандиз думу чӀивиди имбукьан гагьди харж тувуйи ва гъуллугъ апӀуйи[+].

22Гьарсад йигъан Сулеймандин гъалайиз сумчӀур табут ужубсиб хю ва йирхьуцӀур табут чӀатхуди гъярябгъю хю, 23тӀунахъ гъюрхю йицӀуб аьхю мал, чӀурариъ гъюрхю къаб мал ва варж чарва хуйи, миршар, фуйир, жейранар ва дюрхнайи ничхрар ктарди.

24Дугъу Евфрат нирхъан ригъ алабхъру терефназ, Тифсах шагьрихьан Газа шагьрихъна вари паччагьлугъариин идара апӀуйи, ва Сулейман багарихь хьайи вари уьлкйирихъди мясляаьтнаъ гъахьнийи. 25Сулеймандин уьмрин вахтна Дандихъан Беэр-Шевайихъна[†][*] вари Ягьуда ва Израил хатӀасузвалиъ яшамиш шули гъахьну – гьарсар инсан чан тӀумтӀин ширикк ва инжилин гьарикк.

26Сулеймандиз дявдин фургънарин гьяйвнариз ягъчӀвур агъзур ахур ва йицӀикьюд агъзур гьяйван ади гъахьну[+].

27Сардрари, гьарсари чаз улупнайи вазли, Сулейман паччагьдиз ва паччагьдин суфрайихъ уьл ипӀуз гъюрудариз итӀру-ухру сурсатар хури гъахьну. ФукӀа гьудрубкӀруб дархьбан бадали, дурар лигури гъахьну. 28Гьацира дурари лазим вуйи йишвахьна дявдин фургънарин гьяйвнариз ва жара гьяйвнариз гьарсари чан пай мух ва гъеэбццу укӀ хури гъахьну.


Сулеймандин аьяндарвал

29Заанури Сулеймандиз аьяндарвал, лапра зурба фагьумлувал ва дерин, гьюлин гъирагъдихъ хъайи гъумси, ебцуз даршлу фикир тувну. 30Сулеймандин аьяндарвал ригъ гьудубчӀвру терефнан вари инсанаринтӀан ва вари Египетдин аьяндарвалтӀан зиина вуди гъабхьну[+]. 31Думу фунур-вушра инсантӀан аьяндар вуди гъахьну. Гьятта Зерагьдин насил вуйи Этанра, Махолин баяр Гьеманра, Калколра, Дардара кади. Дугъан ад гъирагъариъ айи вари халкьарихьна гъарабгъну. 32Дугъу шубуд агъзур аьяндар тахалус гъапну, хъа дугъан мяълийир агъзурна хьуб вуйи[+]. 33Дугъу набататар ахтармиш апӀуйи – Ливандин кедрйихъан хъюгъну, цаларигъ ктубчӀвру укӀахъна. Дугъу гьяйванатар ва ничхрар, гьяшаратар ва балугъар ахтармиш гъапӀнийи.

34Сулеймандин аьяндарвалихъ хъпехъуз дидкан гъеебхьу дюнʼяйин вари паччгьарихьан, халкьарихьан инсанар гъюйи[+].

### 5


Заанурин Хал тикмиш апӀуз гьязурлугъ

1Тирин паччагь Хирамдиз Сулейман чан адашдин кьяляхъ паччагь хьуваликан гъеебхьиган, дугъу Сулеймандихьна юлчйир гьаънийи, гьаз гъапиш Хирам гьарган Давуддин[†] дуст вуйи[+]. 2Хъа Сулейманди Хирамдиз гьамци пуз юлчйир гьаънийи:

3«Увуз аьгъявуз, йиз адаш Давуддиз къаршуди вари терефарихъан дявйир гъахьнийи. Гьаддиз, РАББИЙИ дугъан душмнар адашдин ликарикк дирчайиз, дугъхьан РАББИЙИН, чан Заанурин,[†] Хал тикмиш апӀуз гъабхьундар. 4Амма гьамус РАББИЙИ, йиз Заанури, вари терефариан узуз архаинвал тувну. Мидиз къаршу вуйидарра, бедбахтваларра адар. 5РАББИЙИ йиз адаш Давуддиз гъапну: „Узу тахтниин яв йишвʼин дитру яв бали Йиз ччвурнахъ вуйи Хал тикмиш апӀиди“. Гьаддиз узуз РАББИЙИН, йиз Заанурин, ччвурнахъ вуйи Хал тикмиш апӀуз ккундузуз[+]. 6Гьаци вуйиган, узуз Ливандин кедрйир алдатӀуз амур апӀин. Йиз адмийир яв адмийирихъди сатӀиди лихиди, ва узу увуз, уву фукьан гъапишра, гьадмукьан яв адмийирихъанди гьякъи тувидиза. Гьаз гъапиш, Сидон шагьриан вуйи яв адмийиризси гьарар алдатӀуз аьгъюр учухь фужкӀа адар».

7Сулеймандин гафарихъ хъебехъну, Хирам шад гъахьнийи, ва дугъу гъапнийи:

– Гъит, шюкюр ибшри РАББИЙИЗ, гьаму машгьур халкьдиин паччагьвал апӀуз Дугъу Давуддиз аьяндар бай тувну аьхир!

8Ва Хирамди Сулеймандиз гьамци пуз юлчйир гьаънийи:

«Уву узухьна хътау гафарихъ хъпехъунза, ва кедрйин ва кипарисдин гакӀвлин гьякьнаан увуз ккуниб вари апӀидиза. 9Йиз адмийири хамхрар Ливандиан гьюлихъна хиди. Хъасин хамхрар ертӀиди, ва узу дурар уву улупу йишвахьна гьюлʼинди хътаидиза. Душвахь узу дурар дурчидиза, ва увхьан дурар гъахуз хьидивухьан. Хъа уву йиз суфрайихъна итӀру-ухру сурсатар хътаъбиинди йиз метлеб тамам апӀидива».

10Гьаци Хирамди Сулеймандиз ккунибкьан кедрйин ва кипарисдин хамхрар хътауйи. 11Хъа Сулейманди къад агъзур табут дяхин Хирам паччагьдин суфрайихъна хътапӀуйи, къад агъзур бети зейтундин ччим ктарди. Сулейманди дурар Хирамдиз йисан-йисан хътауйи. 12РАББИЙИ, Чав дугъаз гаф тувганси, Сулеймандиз аьяндарвал тувнийи. Сулеймандин ва Хирамдин арайиъ мясляаьт айи, ва дурари чпин арайиъ йикьрар гъийитӀнийи[+].

13Сулейман паччагьди вари Израилиъ мажбур вуди лихуз адмийир уч гъапӀнийи – сумчӀур агъзур адми[+]. 14Дурар дугъу Ливандиз нубатнахъди гьауйи – вазли йицӀуд агъзур адми. Саб вазли дурар Ливандиъ шуйи, хъа кьюб вазли хулаъ. Дурарин аьхюр Адунирам вуйи[+]. 15Сулеймандин ургуцӀур агъзур гьамбал ва миржцӀур агъзур дагълариъ гъван гьязур апӀрудар, 16хъа гьацира тикилишдиин ва душвахъ лихурайидариин гюзчивал гъабхру шубуд агъзурна шубудварж аьхюр айи. 17РАББИЙИН Хулан шибритӀ ипбан бадали, дурари паччагьдин амриинди аьхю ва багьайин гъванар гьязур апӀуйи. 18Сулеймандин ва Хирамдин устйири ва Гевал шагьриан вуйи адмийири РАББИЙИН Хал тикмиш апӀуз гьарар алдатӀуйи ва тартиб апӀуйи, гъванар гьязур апӀуйи.

### 6


Сулейманди Заанурин Хал тикмиш апӀуб

1Израилар Египетдиан удучӀвбахъан юкьудваржна миржцӀур йислан, учв паччагь хьпахъан юкьудпи йисан кьюбпи ваз вуйи Зив вазли[*] Сулейманди РАББИЙИЗ Хал тикмиш апӀуз хъюгънийи.

2Сулейманди РАББИЙИЗ тикмиш гъапӀу Хал ярхишнаъ йирхьцӀур, яркьушнаъ къаб ва ягълишнаъ сумчӀур юкӀ[*] алиб вуйи. 3Асас Хулан улихь тикмиш дапӀнайи аьлава дараматдин яркьушин къаб юкӀ вуйи, Хулан яркьушназ тялукь вуди, думу Хулхьан йицӀуб юкӀниинди гьудубчӀвнайи. 4Хулан унчӀвар дугъу айитӀинди яркьу шлудар гъапӀнийи. 5РАББИЙИН[†] Хулан вари цаларин гъирагъдихъди (Гирамишван ва Гирамидарик Гирамишван гъирагъдихъди) дугъу сабсан дарамат тикмиш гъапӀнийи. Думу дарамат дугъу хулариз пай гъапӀнийи. 6Думу дараматдин сабпи мертебайин яркьушин хьуб юкӀ вуйи, кьюбпибдин – йирхьуб, хъа шубубпибдин – ургуб юкӀ. Илирчнайи хамхрар Хулан цалариъ удручӀвбан бадали, Хулан чӀатан терефнаъ дугъу утӀурсу йишвар гъапӀнийи.

7Хал тикмиш апӀбаъ гъванарин мядандиъ ктау гъванартӀан ишлетмиш апӀурдайи, Хал тикмиш апӀрушвахь я табшвин, я гъван ктапӀру екӀвун, я рукьан жара алатдин сес ебхьурдайи.

8Аьлава дараматдин сабпи мертебайиз учӀврушв Хулан кьибла терефнаъ айи умбрариъди кьюбпи мертебайиз гъягъюз шуйи, душвʼан – шубубпибдиз. 9Гьаци дугъу Хал тикмиш гъапӀнийи ва, зиин кедрйин хамхрар ва кьулар илирчну, ккудубкӀнийи. 10Хулан вари гъирагъарихъди аьлава хулар тикмиш гъапӀнийи. Дурарикан гьарсабдин ягълишин хьуб юкӀ вуйи. Дурар кедрйин хамхрариинди Хулак китӀнайи.

11Ва магьа Сулеймандиз РАББИЙИН гаф ашкар гъабхьнийи:

12– Уву гьаму Хал тикмиш апӀурайивализ лигну, Узу кӀураза: эгер уву Йиз тяйинваларихъди гъягъюруш, Йиз къайдйир тамам апӀуруш ва Йиз вари амрар уьрхюруш ва дурар тамам апӀуруш, Узу яв адаш Давуддиз[†] туву гаф увлантина тамам апӀидиза[+]. 13Узу израиларин арайиъ яшамиш хьидиза ва Йиз халкь, Израил гатӀархьидарза.

14Сулейманди Хал тикмиш гъапӀнийи ва думу ккудубкӀнийи.


Заанурин Хулан айитӀишв балгуб

15Сулейманди Хулан айитӀ цаларик жилилан хамхрариккна кедрйин кьулар карснийи ва жиликк кипарисдин кьул ккабхьнийи. 16Дугъу Хулан айитӀ кьялахъ терефнаъ къаб юкӀнан йишв, душваъ Гирамидарик Гирами вуйи йишв апӀбан бадали, жилилан хамхрариккна кедрйин кьуларихъди гьадабтӀнийи[+]. 17Гирамидарик Гирами вуйи йишван улихь хьайи хал ягъчӀвур юкӀ ярхишин алиб вуйи. 18Вари Хал айтӀан кедрйин гакӀвлихъди дабалгнайи, гакӀвлик гъарпзариз ухшар вуйидар ва адаршвнайи кюкйир адатӀнайи. Вари гакӀвликан дапӀнайиб вуйи, гъван саб йишвахьра рябкъюрдайи[+].

19Думу Хулаъ Гирамидарик Гирами йишв, душваъ РАББИЙИХЪДИ Йикьрарин сундух дивбан бадали, гьязур гъапӀнийи. 20Гирамидарик Гирами йишван ярхишин къаб юкӀ, яркьушин къаб юкӀ ва ягълишин къаб юкӀ вуйи. Дидин айитӀ йишв дугъу марцци гъизилихъди гъабалгнийи. Гирамидарик Гирами йишван улихь хьайи иццидар ниар хъайи шейʼар ургбан гъурбан апӀрушв кедрйин кьуларихъди гъабалгнийи. 21Сулейманди Хулан айитӀ йишв марцци гъизилихъди гъабалгнийи ва гъизилихъди дабалгнайи Гирамишвʼан Гирамидарик Гирамишваз учӀврушвахь гъизилин зунжрар керхнийи. 22Гьацира вари Хулан айитӀишв гъизилихъди гъабалгнийи. Гьацира дугъу айтӀан гирами йишвахьна дахил шулайи иццидар ниар апӀбан гъурбан апӀрушвра гъизилихъди гъабалгнийи.

23АйтӀан Гирамидарик Гирами йишваъ Сулейманди зейтундин гакӀвликан кьюб малайик-херувим[†] ктаънийи, гьарсабдин ягълишин йицӀуб юкӀ вуйи. 24Сабпи малайикдин хлинццар гьарсаб хьуб юкӀ ярхишин алидар вуйи. Саб хлинццин кӀакӀнахъан тмуну хлинццин кӀакӀнахъна йицӀуб юкӀ алийи. 25Тмуну малайикра йицӀуб юкӀ алиб вуйи. Гьаци, кьюбиб малайикарра саб кьадарнандар ва рябкъювалиндар вуйи. 26Гьарсаб малайикдин ягълишин йицӀуб юкӀ вуйи. 27Дугъу хлинццар гьатӀарццнайи думу малайикар Гирамидарик Гирами йишваъ дивнийи. Саб малайикдин хлинцц саб цалик кубкӀуйи, кьюбпибдин хлинцц – гъаншариъ айи тмуну цалик, хъа малайикарин тмуну хлинццар Хулан гьацӀкьялаъ чиб-чпик куркӀуйи. 28Сулейманди малайикар гъизилихъди гъабалгнийи.

29Вари Хулан (Гирамишван ва Гирамидарик Гирамишван) цалариъ дугъу малайикар-херувимар, пальмайин гьарар ва адаршвнайи кюкйир адатӀнийи. 30Гьацира дугъу Гирамишваъ ва Гирамидарик Гирамишвакк гъизил ккабхьнийи.

31Гирамидарик Гирами йишваз гъягъюз дугъу зейтундин гакӀвликан хьуб мурччв али дарчар гъяйи раккнар гъапӀнийи. 32Хъа зейтундин гакӀвликан вуйи кьюб раккниъ дугъу малайикар-херувимар, пальмайин гьарар ва адаршвнайи кюкйир адатӀнийи ва гъизилихъди гъабалгнийи. Хъа гьацира малайикар ва пальмайин гьарар хъана гъизилихъди гъабалгнийи. 33Дюм-дюз гьаци дугъу Гирамишваъ учӀврушвягъна зейтундин гакӀвликан юкьуб мурччвнан дарчар гъапӀнийи. 34Гьацира дугъу кипарисдин гакӀвликан кьюб раккин гъапӀнийи, гьарсаб раккнигъ арццру кьюб раккин гъяйи. 35Дугъу думу раккнариъ малайикар-херувимар, пальмайин гьарар ва адаршвнайи кюкйир адатӀнийи ва дурар сакӀалди гъизилихъди гъабалгнийи.

36Дугъу айтӀан гьяят, кадаънайи гъванарин шубуб жергейиин, кедрйин саб жерге хамхрар иливури, тикмиш гъапӀнийи[+].

37РАББИЙИН Хулан шибритӀ Сулеймандин паччагьлугъвалин юкьудпи йисан зив кӀуру вазли дивнийи. 38ЙицӀисадпи йисан миржибпиб вуйи вул кӀуру вазли Хал тикмиш апӀувал, дугъу кьаст гъапӀганси, тамамди ккудубкӀнийи. Сулейманди РАББИЙИН Хал ургуд йисан тикмиш гъапӀнийи.

### 7


Сулеймандин гъала

1Амма чан гъала тикмиш дапӀну ккудубкӀайиз Сулеймандин йицӀишубуд йис гъубшнийи[+]. 2Дугъу чав «Ливандин ярквран гъала» ччвур туву гъала тикмиш гъапӀнийи – варж юкӀ ярхишин, хьуцӀур юкӀ яркьушин ва сумчӀур юкӀ ягълишин алиб[*], кедрйирин хамхрарикк юкьуб жерге мурхьлар ккудукьнайиб[+]. 3Дидин гъваъ гьарсаб жергейиъ йицӀихьуб мурхьул айи ягъчӀвурна хьуб мурхьлиин али чӀулариин илирчнайи кедрйирин кьуларикан вуйи. 4Гъалайин унчӀвар гьарсаб жергейиъ шубуб унчӀв ади, саб сабдиз гъаншарди, гъивнайи. 5Раккнарин дарчаригъ юкьуб мурччвнан раккнар ва унчӀварин дарчаригъ юкьуб мурччвнан унчӀвар гъяйи, ва шубуб жерге унчӀвар тмуну терефнаъ айи цалиъ айи унчӀварин шубуб жергейиз гъаншарди вуйи.

6Сулейманди «Мурхьлар ккайи зал» хьуцӀур юкӀ ярхишин ва сумчӀур юкӀ яркьушин алиб гъапӀнийи. Дидин улихь ккучӀврушв хьайи, дидин гъваъра мурхьлари дебккнайи.

7Дугъу, диван апӀбан бадали, тахтнан зал гъапӀнийи, дидиз «Диван апӀбан аьхю хал» гъапнийи, ва думу жилилан гъваиккна кедрйихъди гъабалгнийи. 8Хъа Сулейман яшамиш духьну ккуни хулар жара гьяятдиъ, залин кьяляхъ хъайи, думура «Диван апӀбан залсиб» вуйи. Хъана Сулейманди гьациб, гьадму зализ ухшар вуйи гъала, чав хпирди гъадагъу фяряуьндин шураз тикмиш гъапӀнийи[+].

9Гьаму вари дараматар ва РАББИЙИН[†] Хулан аьхю гьяят шибритӀиан гъваиккна саб кьадарнаъди ктау ва айтӀанра, чӀатанра дурхнихъди гъядярхю багьайин гъванарикан гъапӀнийи. 10ШибритӀиъ йицӀуб ва миржиб юкӀ али багьайин аьхю гъванар дивнийи. 11Зиин саб кьадарнаъди ктау багьайин гъванар ва кедрйин чӀулар алийи. 12РАББИЙИН Хулан аьхю гьяятдиланси, айтӀан гьяятдилан шубуб жерге ктау гъванарин цал ва саб жерге кедрйин чӀулар илтӀикӀнийи. Гьациб вуйи РАББИЙИН Хулан улихь хьайи ккучӀврушв[+].


Кемшрин уста Хирам

13Сулейман паччагьди Тир шагьриан вуйи Хирамдиз теклиф гъапӀнийи ва думу кьабул гъапӀнийи. 14Думу Нефталимдин тухумдиан вуйи ачӀни хпирин бай вуйи. Хурамдин адаш Тириан вуйи. Думу кемшрин сяняаьткар вуйи. Хурамдик заан устадвал кайи, ва дугъаз кемшрихъди вари жюрейин ляхнарин тажруба айи. Думу Сулейман паччагьдихьна гъафнийи ва чаз табшурмиш гъапӀу вари ляхин гъапӀнийи.


Кемшрин кьюб мурхьул

15Хурамди кемшрин кьюб мурхьул урзнийи. Саб мурхьул йицӀимиржиб юкӀ ягълишин алиб вуйи, ва, эгер дидлан гъахма илбижиш, дидин гергмишин йицӀикьюб юкӀ шуйи. Кьюбпи мурхьулра гьациб вуйи[+]. 16Гьацира дугъу, кемшир убзну, мурхьлариин иливру кьюб таж ктаънийи. Мурхьлариин иливру тажарин гьарсабдин ягълишин хьуб юкӀ вуйи. 17Мурхьлариин али тажар илдижнайи зунжрарикан дапӀнайи кемшрин чулари балгуйи, гьарсаб мурхьул – ургуб кемшрин чули. 18Дугъу, мурхьлар балгбан бадали, гьарсабдилан илдижнайи чулихъна кьюб жерге нарар ктаънийи. Мурхьлариин иливру тажар кьюбибра дугъу сабсдар гъапӀнийи. 19КкучӀврушвахь мурхьлариин иливру тажар лилия кюкдиз ухшар вуйидар, юкьуб юкӀ ягълишин айидар вуйи. 20Кьюбиб мурхьлариин иливру тажарин захсиб пайнан зиин чуларин багахь жергйириъди кьюдварж нар илтӀикӀнийи.

21Дугъу мурхьлар РАББИЙИН Хулан учӀврушвахь дивнийи. Кьибла терефнаъ айи мурхьлиин дугъу Яхин (Дугъу тасдикь апӀиди) ччвур иливнийи, хъа кафари терефнаъ айибдиин – Боаз (Дугъаъ кьувват а). 22Мурхьлариин иливру тажар лилия кюкдиз ухшар вуйидар гъапӀнийи. Гьаддиинди мурхьлариин лихувал ккудубкӀнийи.


Кемшрин гьявуз

23Хурамди саб гъирагъдихъан тмуну гъирагъдихъна йицӀуб юкӀ ва ягълишнаъ хьуб юкӀ али кемшрин гергми гьявуз убзнийи. Дидʼин «гьюл» ччвур иливнийи. Гьявуздин гергмишин, эгер гъахмайихъди гъеебциш, сумчӀур юкӀ шуйи[+]. 24Гьявуз исиккди кьюб жерге гъарпзариз ухшар вуйидари дабалгнайи, гьарсаб юкӀ манзилнаъ йицӀуб гъарпуз ади. Гъарпзар гьявуздихъди сатӀиди урздар вуйи[+].

25Гьявуз йицӀикьюб йицриин дийибгънайи, дурарикан шубуб кафарийизди, шубуб ригъ алабхъру терефназди, шубуб кьиблайизди ва шубуб ригъ гьудубчӀвру терефназди лигурайи. «Гьюл» дурарин зиин алийи, хъа йицарин кьяляхъишвар айитӀинди, гьацӀкьялазди, илтӀикӀнайи. 26Гьявуздин даргнан ацӀушин хилин гагьсиб, хъа дидин даргар захранстар, лилия кюкюсиб вуйи. Гьявуздиъ кьюд агъзур бат[*] шид убшуйи.


Кемшрин аьрабйир

27Хурамди кемшрин йицӀуб аьраба[*] гъапӀнийи. Гьарсаб аьраба ярхишнаъ юкьуб юкӀ, яркьушнаъ юкьуб юкӀ ва ягълишнаъ шубуб юкӀ алиб вуйи. 28Аьрабйир гьамци кадаънайидар вуйи: дурарин гъваларихъ рамкйирин арайиъ айи кемшрин кьулар хъайи. 29Думу кьулариъ ва рамкйириъ асланар, йицар ва малайикар-херувимар адатӀнайи. Асланарин ва йицарин зиин ва исикк кюкйирин кунцӀар адатӀнайи. 30Гьарсаб аьрабайикк кемшрин самар айи кемшрин юкьуб чарх ккайи, ва гьарсаб аьрабайиин гьарсаб терефнаъ кюкйирин кунцӀар адатӀнайи юкьуб самриин али аьхю зах албагнайи. 31Аьрабайин айитӀ саб юкӀ деринвал айи гергми йишв албагнайи, дидин яркьушин сабна гьацӀ юкӀ вуйи. Гергми йишван гъирагъарихъ жюрбежюр накьишар адатӀнайи. Аьрабайин кемшрин кьулар юкьбмурччвнандар вуйи, гергмидар дайи. 32Кемшрин кьуларикк юкьуб чарх ккайи, ва дурарин самар кьуларик ижмиди китӀнайи. Гьарсаб чархнан аьхюшин сабна гьацӀ юкӀ вуйи. 33Чархар гьяйвнар ккитӀру дявдин фургънаринсдар дапӀнайи: чархарин самар, дарчар, рягъяр ва рягъяр китӀрушв – вари урзнайидар вуйи.

34Гьарсаб аьрабайик дидхьан гьитӀигънайи юкьуб хли бисрушв кайи, гьарсаб мурччвʼин саб. 35Аьрабайин зиин гьацӀ юкӀ ягълишнан гергми дарч алийи. Ккудукьнайи рамкйир ва кешрин кьулар аьрабайин кӀакӀнак ижми дапӀнайи. 36Аьрабайин ва кемшрин кьуларин йишв кайишварик варишварик дугъу малайикар-херувимар, асланар ва пальмйир адатӀнийи, хъа юкьуб тереф – кюкйирин кунцӀар. 37Гьаци дугъу йицӀуб аьраба гъапӀнийи. Дурар вари сабси урздар ва саб кьадарнандар ва жюрейиндар вуйи.

38Хъасин Хурамди гьарсабдиъ ягъчӀвур бат[*] шид гъябгъру ва гьарсабдиин юкьуб юкӀ али кемшрин йицӀуб аьхю зах гъапӀнийи, йицӀуб аьрабайикан гьарсабдихъна саб зах. 39Дугъу дурарикан хьуб аьраба РАББИЙИН Хулан кьибла терефнаъ ва хьуб аьраба кафари терефнаъ, хъа кемшрин гьявуз Хулан кьиблайинна-ригъ гьудубчӀвру терефнан мурччваъ дивнийи.

40Хурамди гьацира чӀакьар, бицӀи кьасйир ва гъурбан апӀруган рибчру ифи уч апӀру захар гъапӀнийи.


Заанурин Хулан мутмйир

Гьаддиинди РАББИЙИН Хулаъ Сулейман паччагьдиз апӀру вари ляхин Хурамди ккудубкӀнийи. Дугъу гъапӀнийи:

41кьюб мурхьул;

мурхьлиин иливру кьюб таж;

мурхьлиин иливру таж балгру кьюб чул;

42кьюб чулихъна юкьудварж нар (мурхьлиин иливру тажар балгру гьарсаб чулихъна кьюб жерге нарар);

43аьхю захар хъади йицӀуб аьраба;

44гьявуз ва дидикк йицӀикьюб йиц;

45чӀакьар, бицӀи кьасйир ва гъурбан апӀруган рибчру ифи уч апӀру захар.

РАББИЙИН Хулаз Сулейман паччагьдиз Хурамди гъапӀу вари мутмйир сакӀал дапӀнайи кемшриндар вуйи. 46Паччагьди думу мутмйир Ярдан дерейиъ Суккутдин ва Цартандин арайиъ ругдин ичӀариъ урзуз амур гъапӀнийи. 47Сулейманди думу шейʼар гъеерцундайи, гьаз гъапиш дурар кьадарсуз гизаф вуйи. Ишлемиш гъапӀу кемшрин гъагъ мялум дарди гъубзну[+].

48Гьацира Сулейманди РАББИЙИН Хулаз гьамцдар мутмйир гъапӀну:

гъизилин гъурбан апӀрушв;

РАББИЙИН уьл дивру гъизилин стол;

49марцци гъизиликан шамднар (Гирамидарик Гирамишван улихь арчул терефназ хьуб ва гагул терефназ хьуб);

гъизилин кюкйир, лампйир ва машйир;

50гъабар, лампйирин пилтйир гьадатӀру убрушвар, гъурбан апӀруган рибчру ифи уч апӀру захар, иццидар ниар апӀру шейʼар ургру захар – вари марцци гъизиликан,

ва айтӀан хулан, Гирамидарик Гирамишван раккнариз, хъа гьацира РАББИЙИН Хулан чӀатан раккнариз гъизилин петлийир.

51Сулейман паччагьди РАББИЙИН Хулаз апӀру вари ляхин ккудубкӀиган, дугъу чан адаш Давудди[†] РАББИЙИН Хулаз бахш гъапӀу шейʼар – арс, гъизил ва жара мутмйир – гъахнийи ва РАББИЙИН Хулан хазнаханйириъ дивнийи[+].

### 8


Раббийин сундух Раббийин Хулаз хуб

1Сулейманди Ерусалимдиз Израилин агъсакълариз, вари израил тухмарин ва сихларин аьхюдариз, РАББИЙИХЪДИ Йикьрарин[†] сундух Давуддин[†] Шагьриан, яни Сиондиан, хпан бадали, чахьна дих гъапӀнийи[+]. 2Вари израилар Сулейман паччагьдихь Пажарин машкврин[*] вахтна, ургубпиб вуйи этаним[*] вазли уч гъахьнийи.

3Израилин агъсакълар гъафиган, Заанурин гъуллугъчйири РАББИЙИН сундух за гъапӀнийи 4ва РАББИЙИН сундухра, Гюрюшнан[†] Чадурра[*], дидикк ккайи вари гирами мутмйирра кади, гъурхнийи. Дурар Заанурин гъуллугъчйири ва левитари[†][*] гъахурайи. 5Хъа Сулейман паччагь ва дугъан багахь уч дубхьнайи израиларин вари жямяаьт сундхин улихьди гъягъюрайи, ва дурари гьадмукьан малар ва чарвйир гъурбан апӀурайи, дурарин кьадар я гьисаб апӀуз, я ктухуз мумкинвал адайи.

6Заанурин гъуллугъчйири РАББИЙИХЪДИ Йикьрарин сундух Раббийин Хулан айитӀ гирамишвахь, Гирамидарик Гирамишвахь, чан йишвʼина гъабхнийи ва думу херувимар-малайикарин хлинццарикк дивнийи. 7Херувимар-малайикарин хлинццар сундхин йишвʼин ва думу гъабхуз вуйи маргъариин гьатӀарццнайи[+]. 8Думу маргъар гьадмукьан ярхидар вуйики, дурарин кӀакӀар Гирамидарик Гирамишван улихь хьайи гирамишвʼан рякъюйи, амма Хулан чӀат терефнаан дурар рякъюрдайи. Маргъар гъира [*]гьадушвахь хьа. 9Сундхиъ, гъвандин кьюб шибтӀан савайи, фукӀа адайи. Дурар Египетдиан израилар удучӀвбан кьяляхъ Муса пайгъамбри Хурив дагъдин багахь дидиъ ивнийи. Гьадушвахь РАББИЙИ израиларихъди Йикьрар гъийитӀнийи.

10Заанурин гъуллугъчйир гирамишвʼан удучӀвиган, РАББИЙИН Хал дифру абцӀнийи[+]. 11Заанурин гъуллугъчйирихьан, диф ади хьувализ лигну, ибадатвал апӀуз гъабхьундайи, гьаз гъапиш РАББИЙИН гьяйбатну Дугъан Хал абцӀнийи.

12Ва Сулейманди гъапнийи:

– «Гъалин мучӀушнаъ хьидиза», гъапну РАББИЙИ. 13Узу Увуз заанвалин Хал – Уву даимайиз гъузуз йишв – тикмиш гъапӀунза.


Сулейман халкьдихьна илтӀикӀуб

14Душвахь дийигънайи вари израиларихьна паччагь илтӀикӀнийи, ва дугъу дурар ужувлакк ккаънийи[+]. 15Хъасин дугъу гъапнийи:

– Чан мелзналан йиз адаш Давуддиз гаф тувуб Чан хилихъди тамам гъапӀу РАББИЙИЗ, Израилин Заануриз, шюкюр ибшри! Дугъу гъапнийи аьхир: 16«Узу Йиз халкь Египетдиан адау йигъламина Йиз Ччвурнахъ вуйи Хал тикмиш апӀуз Израилин саб тухумдиъра саб шагьур ктабгъундарза, хъа Йиз халкьдиин, Израилиин паччагьвал апӀуз Давуд ктагъунза»[+].

17Йиз адаш Давудди РАББИЙИН, Израилин Заанурин, ччвурнахъ вуйи Хал тикмиш апӀуз фикир апӀуйи[+]. 18Амма РАББИЙИ йиз адаш Давуддиз гъапнийи: «Уву Йиз Ччвурнахъ вуйи Хал тикмиш апӀуз фикир гъапӀунва, дициб фикир апӀувал ужуб гъапӀунва. 19Амма уву Йиз ччвурнахъ вуйи Хал тикмиш апӀидарва, хъа яв бали, яв йиккун тикди ва ифдин цӀадли, йиз ччвурнахъ вуйи Хал тикмиш апӀиди»[+].

20РАББИЙИ Чав туву гаф тамам гъапӀну. Узу гьамусяаьт йиз адаш Давуддихъна, РАББИЙИ гаф тувганси, Израилин тахтниин деъназа, ва узу РАББИЙИН, Израилин ВаритӀанзаанурин ччвурнахъ вуйи Хал тикмиш гъапӀунза. 21Узу душваъ РАББИЙИ ихь архйирихъди дурар Чав Египетдиан адаиган Дугъу гъийибтӀу Йикьрар айи сундхиз йишв албагунза.


Заанурин Хал гирами апӀруган гъапӀу Сулеймандин дюаь

22Сулейман РАББИЙИЗ гъурбан апӀрушван улихь вари израиларин улихь дийигънийи, дугъу хилар заваризди гъазаргнийи 23ва гъапнийи:

– РАББИ, Израилин Заанур! Зиин завариъ ва исикк жилиин Увуз ухшар вуйи Заанур адар! Уву Яв Йикьрар ва Яв рякъяриъди вари кӀваантӀан гъягъюрайи Яв лукӀрахьна вафалувал уьрхюрава. 24Уву Яв лукӀ, йиз адаш Давуддиз туву гафниин гъузунва. Уву думу гаф Яв мелзналан гъапунва ва гъи Яв хилихъди думу тамам гъапӀунва.

25Ва гьамус, РАББИ, Израилин Заанур, Уву Яв лукӀ, йиз адаш Давуддиз туву гаф, «Израилин тахтниин Йиз улихь деънайи яв ирсчи дургидар, анжагъ эгер яв баяр гьякь рякъюъди, уву хъпехъганси Узухъ хъпехъури, гъягъюри гъахьиш» пувал, тамам апӀин[+]. 26Ва гьамус, Израилин Заанур, Уву Яв лукӀ Давуддиз туву гаф гъит тамам ибшри!

27Хъа Заанур гьякьикьатдиъ жилиин яшамиш хьидинхъа?! Заварихьан, гьятта заварин заварихьанкьан, Уву чпиъ уршуз шулдар. Узу тикмиш гъапӀу гьаму хулкан фу пуз шулухъа![+] 28Яв лукӀран дюаь ва ккарагувал ерхьава, РАББИ, йиз Заанур! Гъи Яв улихь ибадат апӀурайи Яв лукӀран дих ва дюаь ерхь. 29Гъит, Яв улар йигъну ва йишвну гьаму Хулʼинади, Уву чакан «Мушваъ Йиз ччвур хьибди» гъапи йишвʼинади, лигури ишри. Гьаму йишвахьинди лигури, узу, Яв лукӀру, дюаь апӀруган, йиз ккарагувал ебхь. 30Гьаму йишвахьинди лигури, Яв лукӀру ва Яв халкьди, Израили, дюъйир апӀруган, дурарин ккарагбар ерхь. Заварилан, Уву айи йишвлан ерхь, ва, деебхьну, хил алдабгъ.

31Эгер инсанди чав жара касдиз писвал гъапӀиш ва думу касди ху апӀувал тӀалаб гъапӀиш, ва писвал гъапӀур, дуфну, гьаму Хулаъ Яв гъурбан апӀрушван улихь ху гъапӀиш, 32заварилан ебхь ва рубкьруб тув. Яв лукӀарин арайиъ диван апӀин ва тахсир гъапӀуриз, дугъан чан кӀулʼина чав гъапӀуб гьапӀну, рубкьруб тув, тахсир ктрур, дугъан гьякьʼвал тасдикь дапӀну, марцц апӀин.

33Яв улихь гунгьар апӀбаз лигну, эгер Яв халкь, Израил душмнарихьан магълуб гъахьиш, амма Яв халкь Увухьна илтӀибкӀиш ва, Яв ччвур адлу дапӀну, гьаму Хулаъ Яв улихь дюъйир апӀури ва ккарагури гъахьиш, 34заварилан ебхь ва Яв халкьдин, Израилин, гунгьилан хил алдабгъ ва думу дидин архйириз Уву туву жилиина кьяляхъ апӀин.

35Эгер завар хъяркьиш ва, Яв халкьди Яв улихь гунагь апӀбаз лигну, мархь убгъури дархьиш, ва Яв халкьди, гьаму йишвахьинди лигури, дюаь гъапӀиш ва Яв ччвур адлу гъапӀиш, ва, Уву чаз жаза тувбаз лигну, чан гунгьихьан ярхла гъабхьиш,[+] 36заварилан ебхь ва Яв лукӀарин, Яв халкьдин, Израилин гунгьилан хил алдабгъ. Дурар дидиъди гъягъбан бадали, дурариз ужуб рякъ улуп, ва Яв халкьдиз Уву ирсди тувнайи жилиина мархь убгъ[+].

37Эгер жилиина гаш ясана тӀягъюн, цӀюхъюм микӀ ясана мершв, цицӀар ясана цӀиргъ гъафиш, ясана душмнари израиларин шагьрарикан саб кьялаъ тӀапӀиш – фициб бедбахтвал ясана уьзур гъафишра, – 38сар инсандин ясана Яв вари халкьдин, Израилин фунуб-вушра дюаь, ккарагувал, дурари вариди чпин хажалат ва бедбахтвал гьисс гъапӀиган ва гьаму Хулахьинди хилар ккидисган, 39заварилан, Уву айи йишвлан ебхь, хил алдабгъ ва гьарсариз чан ляхнариз лигну тув, гьаз гъапиш Увуз дугъан юкӀв аьгъявуз (вари инсанарин юкӀвар аьгъюр Уву сар вува аьхир)[+]. 40Ич архйириз Уву туву жилиин вари уьмриъ Яв халкьдиз Увхьан гучӀури шлуси апӀин.

41Мумкин ву, Яв халкьдикан, Израилиан, дару, амма ярхла йишвʼан Яв Ччвур бадали гъураба касра гъюз 42(инсанариз Яв машгьур ччвурнакан, Яв зурба кьудратлуваликан ебхьиди аьхир). Думу гъафиган ва, гьаму Хулахьинди лигури, дюаь гъапӀиган, 43заварилан, Уву айи йишвʼлан, ебхь ва гъураба касди Увкан ккун апӀруб вари тамам апӀин. Гьамци жилиин вари халкьариз Яв ччвур аьгъю ва, Яв халкьдизси, Израилизси, Увхьан гучӀ ва узу тикмиш гъапӀу гьаму Хал Яв ччвурнахъ вуйиб аьгъю хьибди.

44Яв халкь душмнарихъди дяви апӀуз гъушиган, фициб рякъюъди Уву думу гъубхишра, халкь, Уву ктабгъу гьаму шагьрихьинди ва узу Яв ччвурнахъ тикмиш гъапӀу Хулахьинди илтӀикӀну, РАББИЙИЗ ккарагуз хъюгъиган, 45завариан халкьдин дюъйир ва ккарагбар ерхь ва халкьдиз кюмекназ гъач.

46Мумкин ву, дурари Увуз къаршуди гунгьар апӀуз (гунгьар дарапӀрур фужкӀа адар аьхир) ва Уву дурариина ажугълу хьуз ва дурар чпин жилиина, думу жил ярхла айиб ясана багахь хьайиб вушра, йисирарди гъахру душмнарин хлиз тувуз[+]. 47Хъа эгер Яв халкь учв йисирди айи жилиин кӀваантӀан дигиш гъабхьиш ва тахсир гардандиъ гъибисиш ва учв йисирди али жилиин, «учу гунагь гъапӀунча, учу писвал гъапӀунча ва гьякьсузди учу гъурхунча» кӀури, Увуз ккарагуз хъюгъиш,[+] 48чиб йисирвализ гъадагъу душмнарин жилиин дурар лап кӀваантӀан ва вари рюгьниинди Увухьна илтӀикӀиш ва Увуз, Уву дурарин абйириз туву жилихьна, Уву ктабгъу шагьрихьна ва узу Яв ччвурнахъ тикмиш гъапӀу Хулахьна илтӀикӀури, Увуз ккарагуз хъюгъиш, 49заварилан, Уву али йишвʼлан, дурарин дюъйир ва ккарагбар ерхь ва дурариз кюмекназ гъач. 50Увуз къаршу гунагь гъапӀу Яв халкьдилан думуган хил алдабгъ. Дурари Увуз къаршуди гъапӀу вари тахсиркарваларилан хил алдабгъ ва дурар йисирвализ гъадагъдар дурарихьна рягьимлу хьуз мажбур апӀин, 51гьаз гъапиш дурар Яв халкь, Уву Египетдиан, гьадму жаднан цӀа айишвʼан, адапӀу Яв ирс ву.

52Йиз, Яв лукӀран, ва Яв халкьдин, Израилин, ккарагбарихьан, дурар Увухьна илтӀикӀруган, дурарин ккарагбар Увуз гьарган ерхьбан бадали, мигьидицан. 53Уву дурар жилин жара халкьаригъян Увуз ирсди гъядягъюнва, дидкан Уву, Агъа вуйи РАББИЙИ, ич абйир Египетдиан адаъруган, Яв лукӀ Муса пайгъамбрин мелзналан хабар дебккганси.


Израилин халкь Сулейманди ужувлакк ккауб

54РАББИЙИЗ гьаму дюаь ва ккарагуб ккудуркӀну, кьамкьарихъди деънайи ва завузди хилар ккидиснайи Сулейман РАББИЙИЗ гъурбан апӀрушвʼхьан гъудужвнийи[+]. 55Хъасин дугъу уч духьнайи израилар ягъал сесниинди ужувлакк ккаънийи ва гъапнийи:

56– Чав гаф тувганси, Чан халкьдиз, Израилиз, архаинвал туву РАББИЙИЗ шюкюр ибшри. Чан гъараваш Муса пайгъамбрин мелзналан Дугъу туву жумарт гафарикан гьич саб гафра тамам дарапӀди гъубзнадар. 57Гъит, РАББИ, ихь Заанур, ихь абйирихъди гъахьиганси, ухьухъди ишри. Гъит, Думу ухьхьан гьудудучӀври ва дурушри. 58Гъит, Дугъу ихь юкӀвар Чахьна илтӀикӀри, ухьу Дугъан рякъяриъди гъягъбан ва Дугъу ихь абйириз туву амрар, къайдйир ва къарарар тамам апӀруси ишри. 59Гъит, РАББИЙИН улихь дюаьйиъ узу гъапи гьаму гафар РАББИЙИЗ йигъну ва йишвну багахь вуйидар ишри, Дугъу узуз, Чан гъаравашдиз, ва Чан халкьдиз, Израилиз, лазим вуйибдин кюмек гьарсад йигъан апӀри. 60Гьаци, жилиин вари халкьариз РАББИ – Му Заанур вуйивал ва жарар адрувал аьгъю хьибди. 61Гьамусяаьтнаси учву Дугъан къайдйириинди яшамиш хьпан ва учву Дугъан амрар тамам апӀбан бадали, ичв юкӀвар РАББИЙИЗ, ихь Заануриз, тамамди вафалу ишри.


Заанурин Хал гирами апӀуб

62Хъасин паччагьди ва дугъахъди вари израилари РАББИЙИН улихь гъурбнар апӀуз хъюгънийи. 63Сулейманди РАББИЙИЗ демдин гъурбан[†][*] гьисабнаъди къанна кьюд агъзур мал ва варжна къад агъзур чарва гъурбан гъапӀнийи. Паччагьди ва вари израилари РАББИЙИН Хал гьаци гирами гъапӀнийи.

64Гьадму йигъан паччагьди РАББИЙИН Хулан улихь хьайи гьяятдин кьялан пай гирами гъапӀнийи ва душваъ вариубгбан гъурбнар гъапӀнийи. Гьацира дугъу уьлин ва демдин гъурбнар гъапӀу маларин, чарвйирин хюл гъурбан гъапӀнийи, гьаз гъапиш РАББИЙИН улихь хьайи кемшрин гъурбан апӀрушв думу вари гъурбнар апӀуз лапра бицӀиб вуйи.

65Сулейманди ва дугъахъди вари Израили, кафарийиъ айи Лево-Хаматдихъан Египетдихъди сяргьятдиъ айи бицӀи нирихънакьан вуйи йишвариан лапра гизаф кьадар адмийири, РАББИЙИН Хал гирами апӀбан машквар къайд гъапӀнийи. Дурари думу машквар РАББИЙИН, ихь Заанурин, улихь ургуд йигъан давам гъапӀнийи. Гьацира хъана ургуд йигъан Пажарин машквар къайд гъапӀнийи. Уьмуми гьисабниинди – йицӀиюкьуд йигъан. 66Пажарин машкврихъан вуйи йигъан Сулейманди халкь деебтнийи. Дурари паччагьдиз ужʼвал ккун апӀуйи, ва дурар, РАББИЙИ Чан гъараваш Давуддиз ва Чан Израилин халкьдиз гъапӀу вари ужʼвалиин кӀваантӀан шад вуди ва гешт хъапӀри, хулариз алдагънийи.

### 9


Сулеймандиз Рабби хъана ашкар хьуб

1Сулейманди РАББИЙИН[†] Хал, паччагьдин гъала ва тикмиш апӀуз ккундайиб вари тикмиш дапӀну ккудубкӀиган, 2РАББИ дугъаз, Гивондиъ дугъаз ашкар гъахьиганси, кьюбпи ражари ашкар гъахьнийи[+].

3РАББИЙИ дугъаз гъапнийи:

– Уву Узуз гъапӀу дюаь ва ккарагуб гъеерхьунзуз. Йиз ччвурнахъ уву тикмиш гъапӀу Хал, даимайиз Йиз ччвур душваъ гъибтну, Узуз гирами гъапӀунза. Йиз улар ва юкӀв гьарган душваъ хьиди. 4Хъа уву, эгер Йиз улихь, яв адаш Давуд[†] гъилицганси, юкӀв марцциди ва дугъривалиъ лицури, Узу увуз амур гъапӀуб вари кӀулиз адабгъури, Йиз тяйинвалар ва къанунар тамам апӀури гъахьиш, 5Узу яв паччагьвалин тахт Израилиин аьсрариз мюгькам апӀидиза, Узу Давуддиз, яв адашдиз, гьадмуган «Израилин тахтниин ирсчийихъ уву мягьрум хьидарва» гъапиганси[+].

6Хъа эгер учву ясана ичв баяр Узхьан гьидициш, Узу учвуз туву амрар ва тяйинвалар тамам апӀури дархьиш ва бутариз[*] гъуллугъ ва ибадат апӀури гъахьиш, 7Узу Израилин халкь учвуз туву жилилан терг ва Йиз ччвурнахъ Узу гирами гъапӀу Хал Узхьан ярхла апӀидиза. Израилин халкь вари халкьарин мелзниин нагъил, кялхъбан шейъ хьибди. 8Гьамусяаьтна думу Хулан ад дапӀнашра, дидхьантина гъягъру гьарсар мюгьтал хьиди, дугъу ушвт хъапӀди ва пиди: «Гьаз РАББИЙИ му уьлкейикан ва гьаму Хулкан гьамци гъапӀну?» 9Хъа жаваб гьамциб тувди: «Гьаз гъапиш дурари РАББИ, чпин архйир Египетдиан адау чпин Заанур, гъирагъдиъ гъитну, бутар кьабул гъапӀну, дурариз ибадат ва гъуллугъ апӀури гъахьну – магьа гьаддиз РАББИЙИ дурариина гьаму вари балйир алаъну».


Сулеймандин жара ляхнар

10Сулейманди гьаму кьюб дарамат – РАББИЙИН Хал ва паччагьдин гъала – тикмиш апӀури къад йислан гъушу[+]. 11Хъасин дугъу Галилеяйин къаб шагьур Тирдин паччагь Хирамдиз тувну, гьаз гъапиш Хирамди Сулеймандиз фукьан кедрйин ва кипарисдин гакӀул ва гъизил ккундуш, гьадмукьан хътаури гъахьну. 12Амма, Сулейманди чаз туву шагьрариз лигуз Хирам Тириан гъафиган, думу наразиди гъузну.

13– Фицдар бакар кадру шагьрар тувунва узуз, йиз чве? – гьерхнийи дугъу.

Ва дугъу дурариз Кавулин (бакар кадру) жил ччвур тувнийи, гьадму ччвур дурарихъ гъира хъми.

14(Хъа Хирамди паччагьдиз варжна къаб талант[*] гъизил хътапӀнийи.)

15Магьа Сулейман паччагьди РАББИЙИН Хал, чан гъала тикмиш, Милло дазу, Ерусалимдин цал, хъа гьацира Хацор, Мегиддо ва Гезер шагьрар мюгькам апӀуз мажбури вуди зегьмет гъизигу инсанарикан мялуматар[+]. 16Дидиз улихьна фяряуьн, Египетдин паччагь, Гезериин алархьнийи ва думу гъибиснийи. Дугъу дидик цӀа кипнийи, душваъ айи ханаан агьалйир йивну гъакӀнийи ва думу йишв чан шураз, Сулеймандин хпириз, жигьизди тувнийи[+]. 17Сулейманди Гезер, Асккан Бет-Хорон, 18кьиблайиъ буш чюлиъ Баалат[†] ва Тадмор, 19хъа гьацира чан тадарукар уьрхюз вари шагьрар ва чан гьяйвнар ккитӀнайи дявдин фургънар ва гьацира гьяйвнар уьрхюз шагьрар цӀийикӀултӀан тикмиш гъапӀнийи. Сулейманди Ерусалимдиъ, Ливандиъ ва чав паччагьвал апӀурайи вари йишвариъ чаз тикмиш апӀуз ккуниб вари тикмиш гъапӀнийи[+].

20Амореярихъан, хеттарихъан, перизеярихъан, хивеярихъан ва евусеярихъан (дурар израилар дайи) гъузу вари агьалйир, 21яни уьлкейиъ гъузу ва израиларихьан тӀанкь апӀуз дархьи дурарин наслар, Сулейманди азад дару фягьлийирси, мажбури вуди лихуз ишлетмиш апӀуйи, гъира [*]дурар гьаци ву. 22Хъа израилар Сулейманди азад дару фягьлийириз илтӀикӀури гъахьундар, дурар дугъан эскрар, гьякимар, эскрарин аьхюдар, дявдин фургънарин аьхюдар, атлу кьушмин аьхюдар гъахьнийи[+]. 23Израилар гьацира дугъу гъахру тикилишдин ляхнариз регьбервал туврудар вуди гъахьнийи – лихурайи инсанариин хьуд варжна хьуцӀур гюзчийи гюзчивал гъабхуйи.

24Фяряуьндин риш, Сулеймандин хпир, Давуддин Шагьриан чаз жилири тикмиш гъапӀу гъалайиз удучӀвнийи. Хъасин Сулейманди Милло дазу тикмиш гъапӀнийи[+].

25Йискьубак шубуб ражну Сулейманди РАББИЙИЗ тикмиш гъапӀу гъурбан апӀрушвʼин, ицциб ниъ хъайи шейʼар ургбан гъурбнар апӀури, вариубгбан ва демдин гъурбнар апӀуйи. Гьаци, дугъу РАББИЙИН Хал тикмиш апӀувал ккудубкӀнийи.

26Сулейман паччагьди гьацира Уьру гьюлин гъирагъдихъ хъайи Эдумдин жилиин али Элатдин багахь хьайи Эцион-Гевериъ гимйир тикмиш гъапӀнийи[+]. 27Хирамди гимйириъди Сулеймандин адмийирихъди сатӀиди гьюл аьгъю чан адмийирра гьаънийи[+]. 28Дурар Офириз гьюлʼинди гъушнийи ва душвʼан юкьуд варжна къаб талант[*] гъизил гъабхнийи, думу Сулеймандихьна гъубхнийи[+].

### 10


Шевайин паччагь-дишагьли Сулеймандихьна гъюб

1Шевайин паччагь-дишагьлийиз РАББИЙИН[†] ччвурнан аднакан ва Сулеймандикан гъеебхьиган, думу Сулеймандихьна думу читин суаларихъди ахтармиш апӀуз гъафнийи[+]. 2Ерусалимдиз чахъди гизаф кьадар гъаравашар, хураг хуш даднан апӀру шейʼар, гизаф кьадар гъизил ва багьалу гъванар али девйир хъади дуфну, думу Сулеймандихьна гъафнийи ва дугъахъди чан кӀваъ айибдикан варибдикан гафар-чӀалар гъапӀнийи[+]. 3Сулейманди дугъан вари суалариз жавабар тувнийи: паччагьдиз думукьан читниб, думу гъаврикк ккауз даршлуб адайи. 4Шевайин паччагь-дишагьлийиз Сулеймандин вари аьяндарвал ва дугъу тикмиш гъапӀу гъала, 5дугъан суфрайиин али хурагар, багахь хьайидар яшамиш шулайишвар, гъаравашари хъайивал апӀбан саягъ, дурари алабхьнайи палат, чяхир убзрудар ва РАББИЙИН Хулаъ паччагьди апӀру вариубгбан гъурбнар гъяркъиган, дугъан гъах гъахьнийи.

6Дугъу паччагьдиз гъапнийи:

– Яв ляхнарикан ва аьяндарваликан йиз уьлкейиъ узуз гъеебхьу аваза гьякь ву, 7амма, гьамина узу гъяйиз ва йиз улариз гьаму рябкъяйиз, узу авазайихъ хъугъурдайза. ВуйиштӀан, узуз гьацӀра ктибтундайи: яв аьяндарвал ва девлет узуз гъеебхьу авазайиътӀан гизаф зина ву. 8Гизаф бахтаврар ву яв инсанар! Яв багахь хьайи гъаравашар, гьарган яв улихь дийигънайидар ва яв аьяндарвалихъ хъпехъурайидар гизаф бахтаврар ву! 9Шюкюр ишри РАББИЙИЗ, яв Заануриз, увʼин рази вуйириз ва уву Израилин тахтниин дитуриз! Израилихьна РАББИЙИН даима ккунивализ лигну Дугъу увкан, дугъриди ва гьякьлуди паччагьвал апӀбан бадали, паччагь гъапӀну[+].

10Дугъу паччагьдиз варжна къаб талант[*] гъизил, гизаф кьадар хураг хуш даднан апӀру шейʼар ва багьалу гъванар пешкеш гъапӀнийи. Думуган Шевайин паччагь-дишагьлийи Сулеймандиз пешкеш гъапӀубкьан булди хураг хуш даднан апӀру шейʼар сарун затра дина гъахундайи.

11Гьацира Офириан гъизил хьади гъафи Хирамандин гимйири душвʼан гизаф кьадар уьру гакӀул ва багьалу гъванар гъахнийи[+]. 12Паччагьди уьру гакӀвликан РАББИЙИН Хулаз ва паччагьдин гъалайиз мурхьлар, хъа гьацира мукьмар йиврудариз арфйир ва лирйир[*] гъапӀнийи. Я думугандиз, я гъийин йигъазкьан дина дициб кьадар уьру гакӀул саб вахтнара гъабхундайи.

13Паччагьди Шевайин паччагь-дишагьлийиз, паччагьдин жумартвалиан пешкеш гъапӀубтӀан савайи, дугъу чав ккун гъапӀуб ва дугъаз ккун гъабхьиб вари пешкеш гъапӀнийи. Хъасин думу чахъ хъайи адмийирихъди чан уьлкейиз кьяляхъ гъушнийи.


Сулеймандин девлет ва гурлувал

14Сулейманди гьарсад йисан гъадабгъру гъизил гъагъ гьисабнаъди йирхьуд варжна йирхьцӀурна йирхьуб талант[*] вуйи, 15алверчйирихьан ва севдиграрихьан, Аравияйин вари паччгьарихьан ва уьлкейин сардрарихьан гъюру гъазанж ктарди.

16Сулейман паччагьди гъубччву гъизиликан кьюдварж аьхю гъалхан гъапӀнийи, дурарикан гьарсабдиз йирхьудварж шекел[*] гъизил харж гъабхьнийи. 17Хъана дугъу гъубччву гъизиликан шубудварж бицӀи гъалхан гъапӀнийи, дурарикан гьарсабдиз шубуб мина[*] гъизил харж гъабхьнийи. Паччагьди гъалхнар Ливандин ярквран гъалайиъ дивнийи[+].

18Хъана паччагьди филин кӀурбарихъди ва марцци гъизилихъди дабалгнайи зурба тахт гъапӀнийи. 19Тахтнакк йирхьуб умбур ккайи, хъа кьял хъабхърушв зиихъинди гергми шулайи. Деърушван кьюбиб терефариъра хъуршлар диврушвар айи, ва дурарин гьарсабдин багахь са-саб кадаънайи аслан дийигънайи. 20Йирхьуб умбрихъ йицӀикьюб аслан дийибгънайи – гьарсаб умбрин гьарсаб терефнахъ са-саб. Саб вахтнара думу тахтназ ухшар вуйиб гьич саб жара паччагьлугъдиъ гъапӀундайи.

21Сулейман паччагьдин вари убхъруб убзру гъабар гъизилиндар вуйи, ва Ливандин гъалайиъ айи вари гъаб-гъажагъра марцци гъизиликан дапӀнайиб вуйи. Арснануб фукӀа адайи, гьаз гъапиш Сулеймандин вахтна арсназ кьимат тувурдайи[+].

22Гьюлʼин Хирамди туву гимйиртӀан савайи, Сулеймандин Таршиш жюрейин гимйир[*] алийи. Шубуд йисак саб ражну гимйир гъизил, арс, филарин кӀурбар, маймнар ва тӀавус гъушар хьади кьяляхъ гъюйи[+].

23Сулейман паччагь девлетниинди ва аьяндарвалиинди жилиин али вари паччгьартӀан зина вуйи[+]. 24Заанури дугъан кӀваъ ивнайи аьяндарвалихъ хъпехъбан бадали, жилиин алидариз варидариз Сулеймандихъди гюрюш хьуз ккундийи[+]. 25Гьарсар гъюрури пешкешар хуйи – арснакан ва гъизиликан дапӀнайи шейʼар, палтар, яракь ва хуш даднан шейʼар, гьяйвнар ва гъятирар, ва гьаци йисʼан йисаз.

26Сулейманди чан гьяйвнар ккитӀнайи дявдин фургънарин ва гьяйвнарин кьадар артухъ апӀуйи. Дугъан агъзурна юкьуд варж гьацдар фургънар ва йицӀикьюд агъзур гьяйван айи, дурар фургънарин шагьрариъ ва чахь, Ерусалимдиъ, уьрхюйи[+]. 27Дугъу паччагьвал апӀру вахтна Ерусалимдиъ арсназ аьдати гъванаризтӀан артухъ кьимат тувурдайи, хъа кедр гьадмукьан гизаф айики, Ягьудайин дагъларин улихь йишваъ инжилин гьараркьан. 28Сулеймандиз гьяйвнар Египетдиан ва Кувайиан хуйи, паччагьдин севдиграри дурар Кувайиъ масу гъадагъуйи. 29Гьяйвнар ккитӀнайи дявдин фургъун[†] Египетдиан йирхьуд варж шекел[*] арснахъ, хъа гьяйван – варжна хьуцӀурихъ[*] масу гъадагъуйи. Гьацира паччагьдин севдиграри дурар хеттарин ва арамарин вари паччгьариз хуйи.

### 11


Сулейман Раббийихьан гьидицуб

1Хъа, фяряуьндин риштӀан савайи, Сулейман паччагьдиз жара уьлкйириан вуйи гизаф жара дишагьлийирра ккундийи – муав, аммун, эдум, сидон ва хетт дишагьлийир. 2Дурар чибкан РАББИЙИ израилариз гьамци гъапи халкьарикан вуйи: «Дурарихъди нюкгьиъ багахьлу махьанай, гьаз гъапиш дурари ичв юкӀвар мумкинсузди чпин бутарихьинди илтӀикӀиди». Хъа Сулейман дурарихьинди зигуйи. 3Дугъаз паччгьарин тухмариан ургудварж хпир, хъа гьацира шубуд варж ашна айи, ва хпари дугъан юкӀв гьякьикьи рякъʼлан алдапӀнийи. 4Сулейман кьаби гъахьиган, хпари дугъан юкӀв бутарихьинди илтӀибкӀнийи, ва дугъан юкӀв РАББИЙИЗ, чан Заануриз, чан адаш Давуддин[†] юкӀв гъабхьиганси, тамамди вафалуди имдайи[+]. 5Думу сидонянарин хпи бут[†] Астартайихъ[†] ва аммунарин хяви бут Милхумдихъ хъахънийи.

6Дугъу РАББИЙИН[†] уларикк писвал апӀурайи, думу РАББИЙИХЪДИ тамамди, чан адаш Давудси, гъягъюрадайи. 7Ерусалимдин ригъ гьудубчӀвру терефнаъ тепейиин Сулейманди муаварин хяви бут Кемушдиз ва аммунарин хяви бут Мулехдиз диндин ляхнар апӀрушв тикмиш гъапӀнийи[+]. 8Гьациб ляхин жара уьлкйириан вуйи вари хпаризра гъапӀнийи, дурари чпин бутариз иццидар ниар ккауйи ва гъурбнар апӀуйи.

9РАББИЙИЗ Сулеймандикан хъял гъафнийи, гьаз гъапиш дугъан юкӀв РАББИЙИХЬАН, Израилин Заанурихьан, чаз кьюбан ашкар гъахьирихьан, гьибицнийи[+]. 10Бутарихъди гъягъюб Сулеймандиз Дугъу гъадагъа апӀувализ дилигди, Сулейманди РАББИЙИН амрар тамам гъапӀундайи[+]. 11Ва РАББИЙИ Сулеймандиз гъапнийи:

– Уву гьацир вуйиган ва Узу увуз тамам апӀуз амур гъапӀу Йиз йикьрар ва Йиз тяйинвалар дюрюрхган, Узу увхьан паччагьлугъ якьинди тадабгъидиза ва яв гъаравашарикан сариз тувидиза[+]. 12Амма яв адаш Давуддин гьюрматназ думу ляхин уву чӀивиди имиди апӀидарза. Узу паччагьлугъ яв балин хилариан тадабгъидиза. 13Амма вари паччагьлугъ тадабгъидарза – Узу дугъаз Йиз лукӀ Давуддин гьюрматназ ва Узу ктабгъу Ерусалимдин гьюрматназ саб тухум гъибтдиза.


Сулеймандин душмнар

14РАББИЙИ Сулеймандиз душман арайиз адаънийи – Эдумдин паччагьдин хизандиан вуйи Гьадад. 15Улихьна вахтари, Давуд Эдумдиз гъушиган, кьушмарин аьхюр Юав дявдиъ гъийихдар накьварик кивуз гъафнийи, ва дугъу Эдумдиъ вари жилар йивну гъакӀнийи[+]. 16Юав ва вари израилар душваъ йирхьуб вазли, чпи Эдумдиъ вари жилар йивну йикӀайизкьан гъузнийи. 17Хъа думуган гьеле бицӀир вуйи Гьадад чан адашдин бязи гъаравашарихъди Египетдиз гьергнийи. 18Дурар Мидʼян уьлкейиан тина рякъюъ учӀвнийи ва Паран кӀуру буш чюлиз гъафнийи. Парандиан инсанар чпихъди гъадагъну, дурар Египетдиз, Египетдин паччагь вуйи фяряуьндихьна гъафнийи. Фяряуьнди Гьададдиз хал-йишв, ипӀруб ва жил тувнийи.

19Фяряуьндиз Гьадад гьадмукьан кьабулди вуйики, дугъу Гьададдиз чан хпир Тахпенесдин чи хпирди тувнийи. 20Тахпенесдин чуччу Гьададдиз Генуват кӀуру бай гъахнийи, Тахпенесди думу паччагьдин гъалайиъ гъюрхнийи. Генуват фяряуьндин бицӀидарихъди яшамиш шуйи.

21Египетдиъ ади, Гьададдиз Давуд чан архйирихъди фаракьат хьуваликан ва кьушмин аьхюр вуйи Юавра кечмиш хьуваликан гъеебхьнийи. Думуган Гьададди фяряуьндиз гъапнийи:

– Узу йиз уьлкейиз деет.

22– Яв уьлкейиз кьяляхъ хътаркуз гьамкьан ккунди хьуз, узухь увуз фу-вуш гьубкӀрадаринвуз? – гьерхнийи фяряуьнди.

– Ваъ, – жаваб тувнийи Гьададди, – хъа фици-вушра узу деет.

23Заанури Сулеймандиз жара душманра арайиз адагънийи – Элиадайин бай, чан агъа Цувайин паччагь Ададезерихьан гьергу Резон[+]. 24Давудди Цувайин кьушмар дагъитмиш апӀбахъан, Резонди чан гъвалахъ инсанар уч гъапӀнийи ва дурарин башчи гъахьнийи. Дурар Дамаскдиз гъафнийи. Душваъ бина гъивнийи, ва Резондикан Дамаскдин паччагь гъапӀнийи[+]. 25Сулейман чӀивиди имбукьан гагьди, Гьададдиси, писвал артухъ апӀури, Резон вари вахтна Израилин душман гъахьнийи. Дугъу Арам уьлкейиъ паччагьвал апӀуйи ва Израил саймиш апӀурдайи.


Паччагьлугъ пай шлуваликан пайгъамбрин вахт ккимиди пуб

26Наватдин бай Яравамди инсанар паччагьдиз къаршуди гъитӀирккнийи. Думу Сулейманди чаз багахь дапӀнайидарикан, Цереда шагьриан вуйи Ефраимдин тухумдиан вуйи, хъа дугъан дада – Церуа кӀуру ачӀни хпир.

27Дугъу паччагьдиз къаршуди инсанар фици гъитӀирккнуш, магьа гьаддикан вакьиа: Сулейманди Милло дазу тикмиш гъапӀнийи ва чан адаш Давуддин Шагьриъ цал гьадабхънайишв дюз алапӀнийи[+]. 28Яравам гизаф бажаранлу кас вуйи, ва Сулеймандиз, думу жигьили чан ляхин фукьан ужуйи тамам апӀуруш, гъябкънийи, ва паччагьди думу Юсуфдин тухмиан мажбури вуди лихурайи варидарин аьхюрди дерккнийи.

29Гьадму вахтна Яравамдиз Ерусалимдиан удучӀвуб алабхънийи, ва рякъюъ дугъаз цӀийи палат алабхьнайи Шило шагьриан вуйи пайгъамбар Ахия алахънийи. ХутӀлиъ анжагъ дурар кьюртӀан адайи[+]. 30Ахияйи чаин али цӀийи палат йицӀикьюб парчийиз гъячӀябгънийи[+].

31Хъасин дугъу Яравамдиз гъапнийи:

– ЙицӀуб парчи увуз гъадагъ, гьаз гъапиш РАББИЙИ, Израилин Заанури, гьамци кӀура: «Магьа, Узу Сулеймандин хилариан паччагьлугъ тадабгъураза ва увуз йицӀуб тухум тувраза[+]. 32Хъа Йиз лукӀ Давуддин ва Израилин вари йишварикан Узу ктабгъу Ерусалим шагьрин гьюрматназ, Сулеймандихь саб тухум хьибди. 33Узу гьаму ляхин апӀидиза, гьаз гъапиш дурари Узу гъирагъдихь гъитну ва сидонарин бут Астартайиз, муаварин бут Кемушдиз ва аммунарин бут Милхумдиз ибадат гъапӀнийи, Йиз рякъяриъди гъушундайи, Йиз улариан дугъри вуйиб апӀурдайи, Сулеймандин адаш Давудди тамам апӀруганси, Йиз тяйинвалар ва амрар тамам апӀурдайи[+].

34Хъа Узу Сулеймандин хилариан вари паччагьлугъ тадабгъидарза. Дугъкан чан уьмрин вари йигъари Йиз лукӀ Давуддин гьюрматназ гьюкумдар апӀидиза. Давуд Узу паччагьди ктагъунза, ва дугъу Йиз амрар ва тяйинвалар тамам апӀури гъахьнийи. 35Узу дугъан балин, Сулеймандин, хилариан паччагьлугъ адабгъидиза ва увуз йицӀуб тухум тувидиза. 36Сулеймандин бализ, Йиз лукӀ Давуддин насларикан сар Йиз ччвур гьарган душваъ хьуз Узу ктабгъу шагьур вуйи Ерусалимдиъ тахтнийин хьпан бадали, саб тухум тувидиза[+]. 37Хъа уву Узу ктагъураза. Уву яв кӀваз ккунибдиз варибдиз идара апӀидива, уву Израилин паччагь хьидива. 38Узу увуз амур гъапӀуб вари тамам апӀури, Йиз рякъяриъди гъягъюри ва, Йиз лукӀ Давуддиси, Йиз тяйинвалар ва амрар Йиз улариъ гьякь вуди тамам апӀури гъахьиш, Узу увухъди хьидиза. Узу увуз Давуддиз Узу яратмиш гъапӀубсиб мюгькам тухум яратмиш апӀидиза ва увуз Израил тувидиза[+]. 39Узу Давуддин наслариз жаза тувидиза, амма гьаргандиз вуди ваъ».

40Сулейман Яравам йивну йикӀуз чалашмиш гъахьнийи, амма Яравам Египетдиз Шишак паччагьдихьна гьергнийи ва Сулейман кечмиш хьайизкьан душваъ гъузнийи[+].


Сулеймандин аьжал

41Сулеймандин уьмрин жара гьядисйирикан ва дугъан аьяндарваликан Сулеймандин ляхнарин китабдиъ дибикӀна. 42Сулейманди Ерусалимдиъ вари Израилиин ягъчӀвур йисан паччагьвал гъапӀну. 43Хъасин думу чан архйирихъди фаракьат гъахьну ва чан адаш Давуддин Шагьриъ накьвдик кивну. Хъа дугъан бай Рехувуам Сулеймандин ерина паччагь гъахьну.

### 12


Рехувуамдиз къаршуди удубчӀвуб

1Рехувуам Шехем шагьриз гъушнийи, гьаз гъапиш дина, дугъкан паччагь апӀбан бадали, вари израилар уч духьнайи. 2Наватдин бай Яравамдиз дидин гьякьнаан гъеебхьиган, думу Египетдиан кьяляхъ гъафнийи. Думугандиз думу, Сулейман паччагьдихьан гьергну, гьеле Египетдиъ имийи[+]. 3Израилари Яравамдиз дих апӀуз гьаънийи, ва думу дурарихъди Рехувуамдихьна гъафнийи. Дурари Рехувуамдиз гъапнийи:

4– Яв адашди учу гизаф гъагъи юрккгъикк ккитнийи. Дугъу учʼин илирчу ич гуж дудрубкьру зегьмет ва гизаф гъагъи юрккагъ уву гьамус пчӀу апӀин. Гьадмуган учу увуз гъуллугъ апӀидича[+].

5Рехувуамди жаваб тувнийи:

– Гьамушвхьан гъарахай, хъа шубуд йигълан узухьна кьяляхъ гъачай.

Ва халкь гъубшнийи. 6Хъасин Рехувуамди паччагь гьеле думу чӀивиди имиди чан адашдиз гъуллугъ апӀури гъахьи яшлуйирихьан насигьят саягъниинди гьерхуз хъюгънийи.

– Гьаму халкьдиз узу фициб жаваб тувуз насигьят туврачва? – гьерхнийи дугъу.

7Дурари жаваб тувнийи:

– Эгер уву гъи гьаму халкьдин гъараваш гъахьиш, дурариз гъуллугъ гъапӀиш ва ужуб жаваб тувиш, дурар гьарган яв гъаравашар хьиди.

8Амма Рехувуамди яшлуйири туву насигьят кьабул гъапӀундайи. Дугъу чахъди аьхю гъахьи ва чаз гъуллугъ апӀурайи жигьиларихьан насигьят гъадабгъуз хъюгънийи. 9Дугъу дурарихьан гьерхнийи:

– Ичв насигьят фициб хьибди? Узуз «яв адашди учʼин илипнайи юркквагъ пчӀу апӀин» кӀурайи халкьдиз фициб жаваб тувза?

10Дугъахъди сатӀиди аьхю гъахьи жигьилари жаваб тувнийи:

– Увуз «яв адашди учу гизаф гъагъи юрккгъикк ккитнийи, хъа уву гьамус думу пчӀу апӀин» гъапи гьаму халкьдиз йип: «Йиз хлин бицӀи тӀуб йиз адашдин агъартӀан ацӀуди вуйиз. 11Йиз адашди учвʼин гизаф гъагъи юркквагъ илипну, хъа узу думу хъана гъагъи апӀидиза. Йиз адашди учвуз гъирмажариинди жаза тувуйи, хъа йиз жаза аькьрабарин кӀаламсиб хьибди».

12Шубудпи йигъан Яравам ва вари халкь, паччагьди, «шубудпи йигъан узухьна кьяляхъ гъачай» дупну, амур гъапӀганси, Рехувуамдихьна кьяляхъ гъафнийи. 13Паччагьди халкьдиз ижмиди жаваб тувнийи, яшлуйири чаз туву насигьят кьабул дарапӀди[+]. 14Думу жигьиларин насигьятдихъ хъпехънийи, ва дугъу гъапнийи:

– Йиз адашди учвʼин гизаф гъагъи юркквагъ илипну, хъа узу думу хъана гъагъи апӀидиза. Йиз адашди учвуз гъирмажариинди жаза тувуйи, хъа йиз жаза аькьрабарин кӀаламсиб хьибди.

15Гьаци паччагь халкьдихъ хъпехъундар. Гьаз гъапиш думу ляхин, Шилойиан вуйи Ахияйин кюмекниинди Наватдин бай Яравамдиз РАББИЙИ гъапи гаф тамам хьпан бадали, РАББИЙИХЬАН гъафиб вуйи[+]. 16Вари израилариз паччагь чпихъ хъпепехърувал гъябкънийи, ва паччагьдиз жаваб тувнийи:

– Давуддик[†] ич фу пай ка,
Ессейин балик фу пай ка?
Ичв чадрариккна алдабгъ, Израил!
Гъит, Давуддин наслари чпин тухумдиин паччагьвал апӀри!

Ва израилар чпин хулариз алдагънийи[+]. 17Рехувуамди анжагъ Ягьуда вилаятдиъ яшамиш шулайидариин паччагьвал апӀурайи.

18Рехувуам паччагьди Адунирам мажбури вуди лихурайидарихьна гюзчивал гъабхуз гьаънийи, амма израилари дугъʼин гъван уьлюбхну, думу гъакӀнийи. Хъа Рехувуам паччагь гьяйвнар ккитӀнайи дявдин фургъниъ эънийи ва Ерусалимдиз гьергнийи[+]. 19Гьаддихъанмина гъийин йигъаз Израил Давуддин тухмиз къаршуди дийибгъна.


Яравам Израилин паччагь хьуб

20Яравам кьяляхъ гъюваликан израилариз гъеебхьиган, дурари дугъаз дих апӀуз гьаънийи. Дугъаз мешʼверайиз дих гъапӀнийи ва думу вари Израилиин паччагь гъапӀнийи. Анжагъ Ягьудайин тухум Давуддин наслариз вафалуди гъубзнийи.

21Сулеймандин бай Рехувуамди, Ерусалимдиз гъафиган, Израилин тухумдихъди дяви апӀбан ва чахьна паччагьлугъ кьяляхъ апӀбан бадали, Ягьудайин ва Вениаминдин тухмариан – варжна миржцӀур агъзур ужударсдар эскрар уч гъапӀнийи. 22Амма Заанурин[†] инсан вуйи Шемаяйиз Заанурихьан гьамциб гаф ашкар гъабхьнийи:

23– Сулеймандин бай Рехувуамдиз, Ягьудайин паччагьдиз, Ягьудайин ва Вениаминдин тухмариз ва имбу халкьдиз йип: 24«РАББИЙИ гьамци кӀура: ичв чвйир вуйи израиларихъди дяви апӀуз мягъянай. Вари ичв хулариз алдагъай, гьаз гъапиш думу ляхин Йиз амриинди дубхьна».

Дурар РАББИЙИН гафнахъ хъпехънийи ва Дугъан гафниинди хулариз кьяляхъ хътаркнийи.


Яравамди бутариз ибадат апӀуб

25Яравамди Ефраим тухумдин тепйириин Шехем шагьур мюгькам гъапӀнийи, ва думу душваъ яшамиш гъахьнийи. Душвʼан удучӀвну, дугъу Пениэл цӀийикӀултӀан тикмиш гъапӀнийи.

26Яравамди фикир апӀуйи: «Паччагьлугъ Давуддин насларихьна кьяляхъ гъюз мумкин ву. 27Эгер халкьди гъурбнар Ерусалимдиъ РАББИЙИН Хулаз гъахури гъахьиш, дурарин юкӀвар чпин агъайихьна, Ягьудайин паччагь Рехувуамдихьна, илтӀикӀиди. Хъасин дурари узу йивну йикӀиди, ва дурар Ягьудайин паччагь Рехувуамдихьна кьяляхъ гъягъиди». 28Ва, насигьят гъадабгъну, паччагьди кьюб гъизилин бутар-жердкьар гъапӀнийи ва халкьдиз гъапнийи:

– Учву Ерусалимдиз гъягъюб чӀяаьн ву. Магьа, Израил, уву Египетдиан адау яв заанурар[+].

29Думу жердкьарикан саб дугъу Бет-Эл шагьриъ дивнийи, тмунуб – Дан шагьриъ. 30Думу ляхни гунгьихъна гъахнийи, гьаз гъапиш халкь думу жердкьарихьна гъягъюз хъюгънийи, гьятта Дандизра.

31Яравамди тепйириин гъурбан апӀрушвар айи хулар тикмиш гъапӀнийи ва гъуллугъчйирди халкьдиан вуйидар, Леви тухумдиан дарудар, дерккнийи. 32Дугъу миржибпи вазлин йицӀихьудпи йигъ, Ягьудайиъ къайд апӀурайибси, машквар вуди тяйин гъапӀнийи.[*] Гьацира Бет-Элиъ гъурбан апӀрушвариъ чав гъапӀу жердкьариз гъурбнар апӀуйи. Гьадушваъ тепйириин чав тикмиш гъапӀу гъурбан апӀрушвариъ гъуллугъчйир дерккнийи.


Ягьудайиан вуйи пайгъамбар

33Израилариз машквар тяйин дапӀну, чав чан хушниинди ктабгъу миржибпи вазлин йицӀихьудпи йигъан Яравам чав Бет-Элиъ тикмиш гъапӀу гъурбан апӀрушвахьна гъафнийи. Дугъу иццидар ниар апӀбан гъурбан гъапӀнийи.

### 13

1Яравам гъурбан апӀрушвахьна иццидар ниар деетру шейʼарик цӀа кипуз дийигънайиган, РАББИЙИН гафниинди Бет-Эл шагьриз Ягьудайиан Заанурин[†] инсан гъафнийи[+]. 2Дугъу гъурбан апӀрушваз РАББИЙИН гафниинди чӀигъ гъапӀнийи:

– Гъурбан апӀрушв, гъурбан апӀрушв! РАББИЙИ гьамци кӀура: «Давуддин[†] тухумдиъ бай (Юшия ччвур али) бабкан хьиди. Дугъу увʼин иццидар ниар деетру шейʼарик цӀа кипрайи гирамишван гъуллугъчйир увʼин гъурбан апӀиди ва увʼин инсанарин кӀурбар ургиди»[+].

3Гьадму йигъан Заанурин инсанди аьламат шлувал гъапнийи:

– РАББИЙИ гъапибдин гьякьнаан магьа учвуз аьламат: гьаму гъурбан апӀрушв тӀубкӀиди, хъа дидʼин али рюкъ рабгъиди.

4Заанурин инсанди Бет-Элин гъурбан апӀрушваз чӀигъниинди гъапиб деебхьну, Яравам паччагьди гъурбан апӀрушвхьан хил гьадабгънийи ва гъапнийи:

– Гьатму дисай!

Амма думу хил гъеебццнийи, ва дугъхьан думу рибшвуз гъабхьундайи. 5Хъа гъурбан апӀрушв гъутӀубкӀнийи ва дидʼин али рюкъ гъарабгънийи. Заанурин инсанди РАББИЙИН гафниинди гъапи аьламат гъабхьнийи.

6Думуган паччагьди Заанурин инсандиз гъапнийи:

– РАББИЙИЗ, яв Заануриз, рягьмат ккун апӀин ва, йиз хил сагъ хьпан бадали, узхъанди ккараг.

Заанурин инсанди РАББИЙИКАН рягьмат ккун гъапӀнийи, ва паччагьдин хил сагъ ва муганаз айибси гъабхьнийи[+]. 7Паччагьди Заанурин инсандиз гъапнийи:

– Гъач йиз хулаз, уьл ипӀин, хъа узу увуз пешкешар тувидиза.

8Амма Заанурин инсанди жаваб тувнийи:

– Уву узуз яв мал-мутмуйин гьацӀ туврушра, узу увухъди гъягъидайза ва мушваъ я уьл ипӀидайза, я шид убхъидайза. 9Узуз РАББИЙИН гафниинди амур дапӀнайзуз аьхир: «Уьл мипӀан, шид мубхъан ва гъафи рякъюъди кьяляхъ махъадакан».

10Ва думу, Бет-Элиз гъафи рякъюъди кьяляхъ хъададакбан бадали, жара рякъюъди гъушнийи.


Пайгъамбар хъпебехъуб

11Бет-Элиъ сар кьаби пайгъамбар яшамиш шулайи. Дугъан баяр дугъахьна гъафнийи ва думу йигъан Заанурин инсанди гъапӀу ляхнарикан варидарикан кидибтнийи. Дурари адашдихьна дугъу паччагьдиз гъапибра гъурубкьнийи.

12Адашди дурарихьан гьерхнийи:

– Фуну рякъюъди гъушну думу?

Ва баяри адашдиз Ягьудайиан вуйи Заанурин инсан гъушу рякъ улупнийи.

13Дугъу чан баяриз гъапнийи:

– Узуз даждиин хъюрар иливай.

Дугъаз даждиин хъюрар иливиган, думу даждиин элеънийи. 14Думу Заанурин инсандин кьяляхъди гъушнийи. Кьаби пайгъамбриз думу мяхъюн гьарикк деънади гъидихънийи, ва дугъу гьерхнийи:

– Ягьудайиан гъафи Заанурин инсан уву вуйва?

– Узу, – жаваб тувнийи дугъу.

15Думуган пайгъамбри дугъаз гъапнийи:

– Гъач узухъди ич хулаз, уьл ипӀарва.

16Дугъу гъапнийи:

– Узхьан увухъди кьяляхъ хътаркуз шулдарзухьан ва мушваъ я уьл ипӀуз, я шид убхъуз шулдарзухьан. 17Узуз РАББИЙИН гафниинди дупназуз: «Душваъ уьл мипӀан, шид мубхъан ва душваз уву гъафи рякъюъди кьяляхъ махъадакан».

18Кьаби пайгъамбри жаваб тувнийи:

– Узура увуси пайгъамбар вуза. Малайикди узукна РАББИЙИН гафниинди гъапну: «Думу уьл ипӀуз ва шид убхъуз увухьна хулаз кьяляхъ хъади гъарах».

(Хъа думу кучӀал вуйи.)

19Ва Заанурин инсан дугъахъди кьяляхъ хътаркнийи, пайгъамбрин хулаъ уьл гъипӀнийи ва шид гъубхънийи. 20Дурар гьеле суфрайихъ деъну имиди, кьаби пайгъамбриз РАББИЙИН гаф ашкар гъабхьнийи. 21Дугъу Ягьудайиан дуфнайи Заанурин инсандиз ягъал сесниинди гъапнийи:

– Гьамци кӀура РАББИЙИ: «Уву РАББИЙИН гафнахъ хъпехъундарва ва РАББИЙИ, яв Заанури, туву амур чӀур гъапӀунва. 22Уву кьяляхъ хътаркунва ва Дугъу увуз уьл ипӀуз ва шид убхъуз гъадагъа дапӀнайишваъ уьл гъипӀунва ва шид гъубхъунва. Гьаддиз яв майит яв абйирин гюмбетдиъ кивидар».

23Заанурин инсанди уьл гъипӀган ва шид гъубхъган, думу кьяляхъ хътау пайгъамбри дугъаз даждиин хъюрар иливнийи. 24Заанурин инсан гъушнийи, амма рякъюъ дугъʼин аслан алабхьнийи ва думу гъячӀяргънийи. Дугъан майит рякъюъ дипнайи, хъа дидин багахь дажи ва аслан дийигънайи[+]. 25Душвхьан тина гьудучӀвру инсанариз дабхънайи жандак ва жандкин багахь дийибгънайи аслан гъяркънийи. Дурар кьаби пайгъамбар яшамиш шулайи шагьриз гъафнийи ва дидкан кидибтнийи. 26Думу кьяляхъ хътау пайгъамбриз дидкан гъеебхьиган, дугъу гъапнийи:

– Му РАББИЙИН гафнахъ хъпебехъу Заанурин инсан ву. РАББИЙИ думу асландиз тувну. Диди, РАББИЙИ дугъаз чан гафнаъ дупнайиганси, думу гъячӀяргъну.

27Пайгъамбри чан баяриз гъапнийи:

– Узуз даждиин хъюрар иливай.

Ва дурари думу ляхин гъапӀнийи.

28Кьаби пайгъамбар гъушнийи, дугъаз рякъюъ дабхънайи ва чан багахь дажи ва аслан дийигънайи майит гъибихънийи. Хъа асланди жандак дипӀнадайи ва дажи дячӀябгънадайи. 29Пайгъамбри Заанурин инсандин жандак за гъапӀнийи, даждиин иливнийи. Майтихъ ишлар апӀбан ва накьвдик кивбан бадали, шагьриз кьяляхъ гъубхнийи. 30Дугъу майит чан гюмбетдиъ дивнийи. Дурари ишури ва «Жан, йиз чве!» кӀуру гьарйир гъапӀнийи.

31Думу накьвдик кивну, кьаби пайгъамбри чан баяриз гъапнийи:

– Узу кечмиш гъахьиган, Заанурин инсан накьвдик кивнайи гюмбетдиъ накьвдик кивай. Йиз кӀурбар дугъан кӀурбарин багахь дивай. 32Дугъу РАББИЙИН гафниинди Бет-Элиъ айи гъурбан апӀрушваз ва Самарияйин шагьрариъ тепйириин али гъурбан апӀрушвар айи хулариз къаршуди гъапиб вари мумкинсузди тамам хьибди.


Яравамдин терсвал

33Амма гьаддин кьяляхъра Яравамди чан пис рякъ дигиш гъапӀундайи. Дугъу тепйириин али гирамишвариз диндин гъуллугъчйирди цӀийикӀултӀан халкьдин арайиан тяйин гъапӀнийи. Гирамишварин гъуллугъчиди дугъу шлиз ккундуш, фунур вушра дерккуйи. 34Гьациб гъабхьну Яравамдин тухумдин гунагь. Диди думу тухум ккадабхъувалихъна гъабхнийи ва жилилан терг гъапӀнийи[+].

### 14


Яравамдин бай кечмиш хьуб

1Гьадму вахтна Яравамдин бай Авия кетӀерццнийи. 2Яравамди хпириз гъапнийи:

– Гъарах, уву Яравамдин хпир вуйивал аьгъю даршлуганси, палтар гьюдюх. Хъасин Шилойиз гъарах. Душваъ узу гьаму халкьдин паччагь хьиди гъапи пайгъамбар Ахия а[+]. 3Увухьди йицӀуб уьл, саб-швнуб лаваш, бети йиччв гъадагъ ва дугъахьна гъарах. Балкан фу шулуш, дугъу увуз пиди[+].

4Яравамдин хпири дугъу гъапиганси гъапӀнийи ва Шилойиъ айи Ахияйин хулаз гъушнийи. Ахияйиз сарун рябкъюри имдайи, дугъан улар кьабивалиан кур духьнайи. 5Амма РАББИЙИ Ахияйиз гъапнийи:

– Яравамдин хпир, чан балкан увхьан гьерхбан бадали, гъюра, гьаз гъапиш дугъан бай кетӀерццна. Дугъаз гьамци-гьамци жаваб тув. Гъафиган, дугъу учв жара дишагьлиси улупиди.

6Ахияйиз раккнарихъ Яравамдин хпирин ликарин сесер гъеерхьиган, дугъу гъапнийи:

– Гъач, Яравамдин хпир. Уву гьаз жарарси улупурва? Узук увуз харжи хабрар казук. 7Гъарах, Яравамдиз йип, гьамци кӀура РАББИЙИ, Израилин Заанури: «Узу уву халкьдин зиин за ва увкан Йиз халкьдин, Израилин, регьбер гъапӀунза[+]. 8Узу Давуддин[†] тухумдихьан паччагьлугъ тадабгъунза ва думу увухьна тувунза. Хъа уву Йиз амрар тамам апӀру ва, Йиз улариъ дюзиб вуйибтӀан дарапӀру, кӀваантӀан Узухъди гъюру Йиз лукӀ Давуддиз барабар гъахьундарва[+]. 9Уву, уву хьайиз яшамиш гъахьидари варидаритӀан, гизаф писвал гъапӀунва. Уву, Узук хъял капӀну, увуз гъизиликан урзу бутар гъапӀунва, хъа Узу кьяляхъ гатӀахьунва[+]. 10Гьаддиз гюре Узу Яравамдин тухумдиин бала алапӀурза. Узу Яравамдин Израилиъ айи жилижвувар сарра имдарди – лукӀра, азад вуйирра – терг апӀидиза. Узу Яравамдин тухум, пейин убгруганси, рюкъ хьайизкьан убгидиза[+]. 11Яравамдин инсанарикан шагьриъ гъийихдар хуйири итӀиди, хъа чюлиъ гъийихдар жакьвари удудиди». Гьамци гъапну РАББИЙИ[+].

12Хъа уву хулаз гьяляхъ гъарах. Уву шагьриъ лик ивубси, бай кечмиш хьиди. 13Вари Израил дугъахъ ибшиди ва накьвдик кивиди. Яравамдин инсанарикан накьвдик кивур гьадму сар хьиди, гьаз гъапиш РАББИЙИЗ, Израилин Заануриз чак фу-вуш ужуб гъябкъюр Яравамдин тухумдиъ гьадму сар ву.

14РАББИЙИ Чаз Израилиин Яравамдин тухум гъи, гьятта гьамусяаьт, тӀанкь апӀру паччагь дерккиди[+]. 15РАББИЙИ Израилиз йивиди, ва думу штуъ тӀубчӀвурайи чӀеъси хьибди. Дугъу Израилин агьалйир Дугъу чав дурарин абйириз туву жумарт жилилан алдаиди ва Евфрат нирин тму терефнаъ рагъиди, гьаз гъапиш дурари, Ашерайиз[†] мурхьлар[*] апӀури, РАББИЙИК хъял капӀну. 16Яравамди гъапӀу гунгьариз ва дугъу хъаъбиинди израилари гъапӀу гунгьариз лигну, РАББИЙИ Израил жарарин хлиз тувиди.

17Яравамдин хпир гъудужвнийи ва Тирцайиз гъушнийи. Думу чпин хулан гурзлилан улдучӀвубси, дугъан бай кечмиш гъахьнийи. 18РАББИЙИ Чан гъараваш, пайгъамбар Ахияйилантина гъапиганси, думу накьвдик кивнийи ва вари Израил дугъахъ ибшуйи.


Яравамдин аьжал

19Яравамди паччагьвал гъапӀу вахтнан жара гьядисйир, дугъан дявйир ва дугъу фици паччагьвал гъапӀнуш, «Израилин паччгьарин тарихарин китабдиъ» дибикӀна. 20Дугъу къанна кьюд йисан паччагьвал гъапӀну, ва чан архйирихъди архаин гъахьну. Дугъан ерина паччагь дугъан бай Надав гъахьнийи.


Рехувуам – Ягьудайин паччагь

21Сулеймандин бай Рехувуам Ягьудайин паччагь вуйи. Думу паччагь шлуган, дугъан ягъчӀвурна сад йис вуйи. РАББИЙИ Израилин вари тухмарин йишварикан душваъ Чан ччвур хьпан бадали ктабгъу Ерусалимдиъ дугъу йицӀиургуд йисан паччагьвал гъапӀну. Дугъан дадайиз Наама кӀуйи, думу аммуншив вуйи.

22Ягьудайин агьалйири РАББИЙИН[†] уларикк писвал апӀуйи. Чпин гунгьариинди дурари Дугъан хъял чпин вари абйиритӀан гужалди гъизмиш гъапӀнийи. 23Дурарира чпин уьлкейиъ тепйириин гирамишвар, гьарсаб ягъли тепейиин ва гьарсаб аьхю сирин тувру гьарикк гирами гъванар ва Ашерайиз мурхьлар дивнийи. 24Уьлкейиъ гьятта кьяппа-жилижвуварра[*] кмиди айи. РАББИЙИ израиларихьан гьутӀуркку халкьарихъан Ягьудайин агьалйири дурарин вари хяви аьдатар гъудургънийи.

25Рехувуам паччагьдин паччагьвалин хьудпи йисан Египетдин паччагь Шишак Ерусалимдиин алархьнийи[+]. 26Дугъу РАББИЙИН Хулан хазнйир ва паччагьдин гъалайин хазнйир гъурхнийи. Дугъу вари гъубхнийи, гьадму гьисабнаан Сулейманди гъапӀу вари гъизилин гъалхнарра[+]. 27Рехувуам паччагьди дурарин ерина кемшрин гъалхнар гъапӀнийи ва паччагьдин гъалайин улихь гъуллугъ гъабхурайи гъаравларин аьхюдарихьна дурар табшурмиш гъапӀнийи. 28Гьарсаб ражну, паччагь РАББИЙИН Хулаз гъягъруган, гъаравлари дурар хуйи, хъасин гъаравларин хулаз кьяляхъ гъахуйи.

29Рехувуамдин паччагьлугъвалин вахтнан жара гьядисйирикан ва дугъу гъапӀу вари ляхнарикан «Ягьудайин паччгьарин тарихдин китабдиъ» дибикӀна. 30Рехувуамдин ва Яравамдин арайиъ гьарган дяви ади гъабхьну. 31Рехувуам чан архйирихъди фаракьат гъахьнийи ва дурарихъди сатӀиди Давуддин Шагьриъ накьвдик кивнийи. Дугъан дадайиз Наама кӀуйи, думу аммуншив вуйи. Рехувуамдин бай Авиям дугъан ерина паччагь гъахьнийи.

### 15


Авиям – Ягьудайин паччагь

1Наватдин бай Яравамдин паччагьвалин йицӀимиржидпи йисан Авиям Ягьудайин паччагь гъахьнийи. 2Дугъу Ерусалимдиъ шубуд йисан паччагьвал гъапӀнийи. Дугъан дадайиз Мааха кӀуйи, думу Авессаломдин худул вуйи.

3Дугъура чан адаш Рехувуамди улихьна апӀури гъахьи вари гунгьар гъапӀнийи. Дугъан юкӀв РАББИЙИЗ, чан Заануриз, чан арха Давуддинси[†] вафалу дайи[+]. 4Гьаци вушра, Давуддин гьюрматназ РАББИЙИ, дугъан Заанури, Ерусалимдиъ дугъан кьяляхъ дугъан бай тахтниина за ва Ерусалим мюгькам гъапӀнийи[+]. 5Давудди РАББИЙИН[†] уларикк гьякьлу ляхнар апӀуйи, ва думу чан уьмрин вари йигъари Дугъан амрарилан улдучӀвундайи, хетт Урияйихъди вуйи вакьиа гьисабназ гъадрабгъиш[+].

6Авиямдин паччагьлугъвалин вари вахтна дугъан ва Яравам паччагьдин арайиъ дяви гъябгъюри гъабхьну. 7Авиямдин паччагьлугъвалин вахтнан жара гьядисйирикан ва дугъу гъапӀу вари ляхнарикан «Ягьудайин паччгьарин тарихарин китабдиъ» дибикӀна. Авиямдин ва Яравамдин арайиъ дяви гъябгъюри гъабхьнийи. 8Авиям чан архйирихъди фаракьат гъахьнийи ва Давуддин Шагьриъ накьвдик кивнийи. Дугъан ерина паччагь дугъан бай Аса гъахьнийи.


Аса – Ягьудайин паччагь

9Израилин паччагь Яравамдин паччагьвалин къадпи йисан Ягьудайин паччагь Аса гъахьнийи. 10Дугъу Ерусалимдиъ ягъчӀвурна сад йисан паччагьвал гъапӀнийи. Дугъан аьхю бабаз Мааха кӀуйи, думу Авессаломдин худул вуйи. 11Асайи, чан арха Давуддиси, РАББИЙИН уларикк гьякь вуйиб апӀуйи. 12Дугъу уьлкейиан вари кьяппа-жилижвувар утӀуркӀнийи ва чан архйири гъапӀу бутар алдагънийи[+]. 13Дугъу гьятта чан аьхю баб, дугъу Ашерайин[†] хяви мурхьул апӀбаз лигну, паччагь-дада ччвурнахъ мягьрум гъапӀнийи. Асайи Маахайин дестег алдабтӀнийи ва думу Кьидрун дерейиъ цӀигъ гъубгнийи[+]. 14Дугъан юкӀв чан уьмрин вари йигъари РАББИЙИЗ тамамди вафалу вуйи, амма дугъу тепйириин гирамишвар ккидирчундайи. 15Дугъу РАББИЙИН Хулаз арс, гъизил ва чав ва чан адашди бахш гъапӀу жюрбежюр гъаб-гъажагъ гъабхнийи[+].

16Асайин ва Израилин паччагь Баашайин арайиъ дурари паччагьвал апӀури гъахьи вари йигъари дяви гъябгъюри гъабхьнийи. 17Израилин паччагь Бааша Ягьудайиин алархьнийи, ва Ягьудайин паччагь Асайин ругариина шилхьанкӀа я гъюз, душвʼан шилхьанкӀа я гъягъюз дархьбан бадали, Рама шагьур мюгькам гъапӀнийи. 18Думуган Асайи РАББИЙИН Хулаъ ва чан хусуси гъалайиъ имбу вари арс ва гъизил уч гъапӀнийи. Дугъу арс ва гъизил чан багахь хьайи гъуллугъчйирихьна тувнийи. Дурар Арамдин паччагь, Табримондин бай, Хезиондин худул Бен-Гьададдихьна (дугъу Дамаскдиъ паччагьвал апӀурайи) гьаънийи ва гъапнийи:[+]

19– Гъит, йизна яв арайиъ, ихь адашарин арайиъ гъабхьиганси, йикьрар ибшри. Магьа, узу увуз пешкешди арс ва гъизил хътапӀураза. Йиз кьялхъян думу хъадакбан бадали, Израилин паччагь Баашайихъди йикьрар чӀюргъ.

20Бен-Гьадад Аса паччагьдин теклифнахъди рази гъахьнийи. Дугъу чан кьушмарин аьхюдар Израилин шагьрариз къаршуди гьаънийи. Дурари Ийон, Дан, Авел-Бет-Мааха шагьрар ва Нефталим тухумдин жилра хъади Киннерет вилаят гъидиснийи. 21Дидкан гъеебхьиган, Баашайи Рама мюгькам апӀувал дебккнийи ва Тирцайиз кьяляхъ гъизигнийи. 22Хъа Аса паччагьди вари Ягьудайиъ айидариз вардариз Баашайи Рама мюгькам апӀуз гъахи гъванар ва хамхрар душвʼан адагъуз амур гъапӀнийи. Аса паччагьди думу гъванарихъди ва хамхрарихъди Вениамин тухумдин жилиин али Гива шагьур, хъа гьацира Мицпа шагьур мюгькам гъапӀнийи.

23Асайин паччагьвалин вахтнан жара гьядисйирикан, дугъан гьунарарикан ва дугъу гъапӀу вари ляхнарикан, гьадму гьисабнаан дугъу тикмиш гъапӀу шагьрариканра «Ягьудайин паччгьарин тарихарин китабдиъ» дибикӀна. Кьабивалиъ дугъан ликар иццури гъахьну. 24Аса чан архйирихъди фаракьат гъахьнийи ва дурарихъди сатӀиди чан арха Давуддин Шагьриъ накьвдик кивнийи. Дугъан ерина паччагь дугъан бай Югьушафат гъахьнийи[+].


Надав – Израилин паччагь

25Яравамдин бай Надав Ягьудайин паччагь Асайин паччагьвалин кьюдпи йисан Израилин паччагь гъахьнийи. Дугъу кьюд йисан Израилин паччагьвал гъапӀнийи[+]. 26Чан адашдин рякъюъди гъягъюри ва дугъу Израилиз ял гъапӀу гунагь текрар апӀури, Надавди РАББИЙИН уларикк писвал гъапӀнийи.

27Иссахарин тухумдиан вуйи Ахияйин бай Бааша жиниди дугъаз къаршуди удучӀвнийи. Надавди ва вари Израили филистимарин Гиббетон шагьур кьялаъ тӀапӀнайиган, Баашайи душваъ думу йивну гъакӀнийи. 28Баашайи Надав Ягьудайин паччагь Асайин паччагьвалин шубудпи йисан йивну гъакӀнийи. Бааша Надавдин ерина паччагь гъахьнийи.

29Паччагьвал апӀуз хъюгъюбси, дугъу Яравамдин вари тухум тӀанкь гъапӀнийи. Дугъу Яравамдин тухумдиъ сарра чӀивиди гъитундайи, Шилойиан вуйи Чан гъараваш Ахияйин мелзналан РАББИЙИН гафнаъ дупнайиганси[*][+]. 30Яравамди гъапӀу гунгьариз ва дугъу Израилиз ял гъапӀу гунгьариз ва РАББИЙИК, Израилин Заанурик, хъял капӀбаз лигну, дурар вари терг гъапӀнийи.

31Надавдин паччагьвалин вахтнан жара гьядисйирикан ва дугъу гъапӀу вари ляхнарикан «Израилин паччгьарин тарихарин китабдиъ» дибикӀна. 32Асайин ва Израилин паччагь Баашайин арайиъ дурарин паччагьвалин вахтна гьарган дяви гъябгъюри гъабхьнийи.


Бааша – Израилин паччагь

33Ягьудайин паччагь Асайин паччагьвалин шубудпи йисан Иссахарин тухумдиан вуйи Ахияйин бай Бааша Тирцайиъ вари Израилин паччагь гъахьнийи. Дугъу къанна юкьуд йисан паччагьвал гъапӀнийи. 34Яравамдин рякъяриъди ва дугъу Израил ял гъапӀу дугъан гунгьиъди гъягъюри, Баашайи РАББИЙИН уларикк писвал апӀуйи.

### 16

1Хананийин бай Егьуйихьна Баашайин гьякьнаан РАББИЙИН[†] гаф гъафнийи:

2– Узу уву, Бааша, биширугдиан адагъунза ва увкан Йиз халкьдин, Израилин, регьбер гъапӀунза. Хъа уву, Узук хъял капӀри, Яравамдин рякъюъди гъягъюйва ва Йиз халкьдиз, Израилиз, гунгьихьна ял апӀуйва[+]. 3Ва магьа Узу уву ва яв тухум терг апӀидиза, ва яв тухумдикан Наватдин бай Яравамдин тухумдикан гъапӀуб апӀидиза[+]. 4Яв тухумдиан шагьриъ гъийихдар хуйири итӀиди, хъа чюлиъ гъийихдар жакьвари удудиди[+].

5Баашайин паччагьвалин вахтнан жара гьядисйирикан ва дугъу гъапӀу вари ляхнарикан ва гьунарарикан «Израилин паччгьарин тарихарин китабдиъ» дибикӀна. 6Бааша чан архйирихъди фаракьат гъахьнийи ва Тирца шагьриъ накьвдик кивнийи. Дугъан ерина паччагь дугъан бай Эла гъахьнийи.

7Хананийин бай, пайгъамбар Егьуйихьна Баашайин ва дугъан тухумдин гьякьнаан РАББИЙИН гаф дуфнади гъабхьнийи, аьхир. Чан уларикк, Чак хъял капӀри, Яравамдин тухумдихъан нумуна гъадабгъбаз, Яравамдин тухум терг апӀбаз лигну, РАББИЙИ гьаци гъапӀнийи.


Эла – Израилин паччагь

8Ягьудайин паччагь Асайин паччагьвалин къанна йирхьудпи йисан Баашайин бай Эла Израилин паччагь гъахьнийи, ва дугъу Тирцайиъ кьюд йисан паччагьвал гъапӀнийи.

9Элайин багахь гъуллугъ апӀурайидарикан сар вуйи Зимри (паччагьдин дявдин фургънарин кьадарнан гьацӀ дугъан регьберваликк ккайи) паччагьдиз жиниди къаршуди удучӀвнийи. Эла Тирцайиъ айиган ва чан гъалайин ляхнариз лигру Арцайин хулаъ пиян хьайизкьан дубхънайиган,[+] 10Зимри дина гъафнийи, ва дугъу Эла йивну гъакӀнийи. Думу гьядиса Ягьудайин паччагь Асайин паччагьвалин къанна ургудпи йисан гъабхьнийи. Зимри Элайин ерина паччагь гъахьнийи.

11Учв паччагь гъахьибси ва тахтниин деубси, дугъу Баашайин вари тухум тӀанкь гъапӀнийи. Дугъу думу тухумдиан саркьан жилижви – я багахьлу, я дуст – чӀивиди гъитундайи. 12Зимрийи Баашайин вари тухум Егьу пайгъамбрикна Баашайин гьякьнаан РАББИЙИ гъапи гафниинди тӀанкь гъапӀнийи[+]. 13Думу ляхин, Баашайи ва дугъан бай Элайи бутарихьна илтӀикӀуз Израил мажбур апӀувалиинди гъапӀу вари гунгьариз, РАББИЙИК, Израилин Заанурик, хъял капӀувализ лигну, гъабхьнийи.

14Элайин паччагьвалин вахтнан жара гьядисйирикан ва дугъу гъапӀу вари ляхнарикан «Израилин паччгьарин тарихарин китабдиъ» дибикӀна.


Израилиъ гьюкум бадали женг

15Ягьудайин паччагь Асайин паччагьвалин къанна ургудпи йисан Зимрийи Тирцайиъ паччагьвал апӀуз хъюгънийи, амма варина-вари ургуд йигъан паччагьвал гъапӀнийи. Израилин кьушум думуган филистим шагьур вуйи Гиббетондин багахь бина йивну дийибгънайи[+]. 16Бинайиин али израилариз Зимри паччагьдиз къаршуди удучӀвуваликан ва дугъу паччагь йивну йикӀуваликан гъеебхьнийи. Дурари дишлади гьадму йигъан Израилин паччагьди дурарин кьушмин аьхюрди Омри мялум гъапӀнийи. 17Дидин кьяляхъ Омри ва дугъахъди вари израилар Гиббетондихьан гъушнийи, ва дурари Тирца кьялаъ тӀапӀнийи. 18Шагьур бисувал гъябкъиган, Зимри паччагьдин гъалайин чӀвурдаз гъушнийи, ва дугъу паччагьдин гъалайик цӀа кипнийи. Гьаци думу талаф гъахьну. 19Дици, РАББИЙИН уларикк писвал апӀури ва Яравамдин рякъяриъди гъягъюри, Израилиз ял апӀури, чав гъапӀу гунгьариз лигну, гъабхьну.

20Зимрийин паччагьвалин вахтнан жара гьядисйирикан ва дугъу гъапӀу къаршуваликан улхуруш, дурарикан «Израилин паччгьарин тарихарин китабдиъ» дибикӀна.

21Думуган Израилин халкь кьюб йишваз пай гъабхьнийи: саб гьацӀаз Гинатдин бай Тивнийикан паччагь апӀуз ккундийи, хъа тмуну гьацӀ Омрийин тереф вуйи. 22Амма Омрийин терефкрарин гуж Гинатдин бай Тивнийин терефкраринтӀан артухъ гъабхьнийи. Ва Тивни талаф гъахьнийи, хъа Омри паччагь гъахьнийи.


Омри – Израилин паччагь

23Ягьудайин паччагь Асайин паччагьвалин вахтнан сумчӀурна садпи йисан Омри Израилин паччагь гъахьнийи. Дугъу йицӀикьюд йисан паччагьвал гъапӀнийи, дурарикан йирхьуд йисан – Тирцайиъ. 24Дугъу Семерихьан кьюб талант арснахъ[*] тепе масу гъадабгънийи ва душвʼин шагьур дивнийи. Дугъу думу шагьриз Самария кӀуру ччвур тувнийи – тепейин муганайиздин эйси Семерин ччвурнахъди хъабалгну.

25Омрийи РАББИЙИН уларикк писвал ва дугъан улихьна гъахьидарикан фунуритӀан артухъ гунагь шлу ляхнар апӀуйи. 26Бутарихьна илтӀикӀувалиинди, Наватдин бай Яравамдин вари рякъяриъди гъягъюри ва Израил гунгьиз ял апӀури, дугъу РАББИЙИН, Израилин Заанурин, хъял гъизмиш апӀуйи.

27Омрийин паччагьвалин вахтнан жара гьядисйирикан, дугъан гьунарарикан ва дугъу гъапӀу вари ляхнарикан «Израилин паччгьарин тарихарин китабдиъ» дибикӀна. 28Омри чан архйирихъди фаракьат гъахьнийи ва Самарияйиъ накьвдик кивнийи. Дугъан ерина паччагь дугъан бай Ахав гъахьнийи.


Ахав – Израилин паччагь

29Ягьудайин паччагь Асайин паччагьвалин вахтнан сумчӀурна миржидпи йисан Омрийин бай Ахав Израилин паччагь гъахьнийи, ва дугъу Самарияйиъ къанна кьюд йисан Израилин паччагьвал гъапӀнийи. 30Омрийин бай Ахавди РАББИЙИН уларикк дугъаз улихьна гъахьидарикан фунуритӀан артухъ писвал гъапӀнийи[+]. 31Наватдин бай Яравамди гъапӀу гунагь шлу ляхнар Ахавдиз цӀибди гъяркънийи. Дугъу сидонарин паччагь Этбаалин риш Изавел хпирдира гъадагънийи ва Баализ[†][*] гъуллугъ ва ибадат апӀуз хъюгънийи[+]. 32Дугъу чав Самарияйиъ тикмиш гъапӀу Баалин ибадатханайиъ Баализ гъурбан апӀрушв дивнийи[+]. 33Гьацира Ахавди Ашерайин[†] мурхьлар дивуйи. Дугъу чаз улихьна вуйи Израилин вари паччгьаритӀан артухъ РАББИЙИЗ, Израилин Заануриз, хъял гъюруб апӀуйи.

34Ахавди паччагьвал апӀурайи вахтна Бет-Элиан вуйи Хиэли Ерихон шагьур цӀийикӀултӀан тикмиш гъапӀнийи. Нундин бай Гьисайин мелзналан РАББИЙИ гъапи гафниинди[*] думу, шагьрин бина дивруган, чан сарпи балихъ ва, урнар дивруган, чан бицӀину бай Сегувдихъ мягьрум гъахьнийи.

### 17


Илʼяс пайгъамбри къурагьвал шлуваликан вахт ккимиди пуб

1Галааддиъ айи Тишба шагьриан вуйи Илʼяс пайгъамбри Ахавдиз гъапнийи:

– РАББИЙИИНДИ, узу Чаз гъуллугъ апӀурайи Израилин Заануриинди ху апӀурза, гьаму йисари я чиг, я мархь убгъидар, эгер узу гаф дарпиш.

2Илʼяс пайгъамбрихьна РАББИЙИН[†] гаф дуфнади гъабхьнийи:

3– Мушвʼан гъарах, ригъ гьудубчӀвру терефназди илдиц ва Ярдан нирхьан ригъ гьудубчӀвру терефнаъ айи Керит гъярихъ жин йихь. 4Уву гъярʼан шид убхъидива. Хъа увуз ипӀруб хуз хъютариз Узу амур гъапӀунза.

5Ва дугъу чаз РАББИЙИ гъапиганси гъапӀнийи. Думу Ярдандихьан ригъ гьудубчӀвру терефнаъ айи Керит гъярихъна гъушнийи ва гьадушвахъ гъузнийи. 6Хъютари дугъаз гвачӀнинган ва хябяхъган уьл ва йикк хуйи, хъа шид дугъу гъярʼан убхъуйи.


Илʼяс пайгъамбар ва Сарептайиан вуйи ачӀни дишагьли

7Саб кьадар вахтналан гъяр убкънийи, гьаз гъапиш уьлкейиъ мархьар ургъурадайи. 8Думуган Илʼяс пайгъамбрихьна РАББИЙИН гаф гъафнийи:

9– Гьамус Сидондин багахь хьайи Сарепта шагьриз гъарах ва душваъ яшамиш йихь. Увуз ипӀруб тувуз сар ачӀни дишагьлийиз амур гъапӀунза[+].

10Ва думу Сарептайиз гъушнийи. Илʼяс пайгъамбар шагьрин урнарихьна гъафиган, душвахъ гакӀвлар уч апӀурайи ачӀни дишагьли хъайи. Дугъу дишагьлийиз дих гъапӀнийи:

– Узуз убхъуз гъабраъди сацӀиб шид аьбкъин.

11Дишагьли гъягъюз хъюгъиган, дугъу хъана дугъаз дих гъапӀнийи ва гъапнийи:

– Узуз саб тики уьлра аьбкъин.

12Дишагьлийи жаваб тувнийи:

– РАББИЙИИНДИ, яв Заануриинди, ху апӀурза, узуз уьл адарзуз, табтихъ саб карк хю хъмийиз ва чӀакьаъ сацӀиб ччим имийиз. Магьа, сакьюб гакӀул хьади душну, гьадму хюйкан узуз ва йиз бализ ипӀруб гьязур апӀидиза. Гьадму ипӀидича ва хъасин гашʼан кечмиш хьидича.

13Илʼяс пайгъамбри дугъаз гъапнийи:

– ГучӀ мапӀан, хулаз гъарах ва уву гъапиганси апӀин. Амма сифте яв айибдикан бицӀи лаваш апӀин ва узуз абкъин, хъасин увуз ва яв бализ фукӀа гьязур апӀин. 14Гьаз гъапиш гьаци РАББИЙИ, Израилин Заанури, кӀура: «Табтиъ хю ва чӀакьаъ ччим РАББИЙИ жилиина мархь убгъру йигъазкьан адарди хьидар».

15Дишагьли гъушнийи, ва чаз Илʼяс пайгъамбри гъапиганси гъапӀнийи. Ва гьарсад йигъан Илʼяс пайгъамбризра, дишагьлийин хизандизра ипӀруб ади гъабхьнийи. 16РАББИЙИХЬАН Илʼяс пайгъамбрихьна гъафи гафнаъ айиганси, дишагьлийин табтиъ хю ва чӀакьаъ ччим ккудуркӀурдайи.


АчӀни дишагьлийин бай чӀиви хьуб

17Саб кьадар вахтналан гьадму дишагьлийин, хулан эйсийин, бай иццру гъахьнийи. Балин гьял пистӀан пис шулайи, ва, аьхирки, сад йигъан дугъан ил хътабгъувал дийибгънийи. 18Думуган дишагьлийи Илʼяс пайгъамбриз гъапнийи:

– Узкан фу ккундувуз, Заанурин инсан? Узуз йиз гунагь кӀваин апӀуз ва йиз бай йикӀуз гъафунва?

19– Ча узухьна яв бай, – жаваб тувнийи дугъаз Илʼяс пайгъамбри.

Илʼяс пайгъамбри бай дугъан хиларилан гъидиснийи ва учв яшамиш шулайи заан хулаз гъурхнийи, ахниин дитнийи. 20Хъасин думу РАББИЙИЗ ккарагнийи:

– РАББИ, йиз Заанур, узу чахь хялижвди айи ачӀни дишагьлийиина, дугъан бай дукӀну, мегер Уву бала хибдива?

21Илʼяс пайгъамбар шубуб ражну балʼина ис алахънийи ва РАББИЙИЗ ккарагнийи:

– РАББИ, йиз Заанур, гъит гьаму балин уьмур дугъахьна кьяляхъ гъюри![+]

22РАББИЙИЗ Илʼяс пайгъамбрин дюаь гъеебхьнийи, ва балихьна уьмур кьяляхъ гъафнийи, ва думу чӀиви гъахьнийи. 23Илʼяс пайгъамбри бай хилариина гъадагънийи ва чан хулʼан исизди асккан хулаз гъурхнийи. Дугъу думу балин дадайихьна тувнийи ва гъапнийи:

– Лиг, яв бай чӀивиди ими!

24Дишагьлийи Илʼяс пайгъамбриз гъапнийи:

– Гьамус узуз уву Заанурин инсан вуйиб ва уву гъапи РАББИЙИН гаф гьякь вуйиб аьгъязуз.

### 18


Илʼяс пайгъамбар Израилиз кьяляхъ хътаркуб

1Хайлин вахтналан, къурагьвалин шубудпи йисан, Илʼяс пайгъамбрихьна РАББИЙИН[†] гаф гъафнийи:

– Гъарах ва Ахавдин улихь дийигъ, ва Узу жилиина мархь гьапӀидиза.

2Илʼяс пайгъамбар Ахавдин улихь дийигъуз гъушнийи.

Самарияйиъ пис гашʼвал абхънайи. 3Ахавди гъалайиъ буйругъар тувру Авдийиз чахьна дих гъапӀнийи.

(Авдий РАББИЙИЗ гизаф гьюрмат апӀрур ва вафалур вуйи. 4Изавели РАББИЙИН пайгъамбрар терг апӀруган, Авдийи варж пайгъамбар кьюб хьараъ жин гъапӀнийи, гьарсаб хьараъ хьу-хьцӀур, ва дурар ипӀрубдихъдина шутухъди тямин апӀуйи.)[+]

5Ахавди Авдийиз гъапнийи:

– Уьлкейиъ айи вари булагъарихьна ва гъярарихьна гъарах. Белки, ихь гьяйвнариз ва гъятрариз ипӀуз укӀ айишв бихъур ухьуз, ва дурар йивну йихуб алалабхъур ухьʼин.

6Дурари илдицбан бадали уьлке кьюб йишваз пай гъапӀнийи, ва Ахав саб терефназди, хъа Авдий жара терефназди гъушнийи. 7Авдий рякъюъ айиган, дугъаз Илʼяс пайгъамбар алахънийи. Авдийиз думу аьгъю гъахьнийи, ва дугъу жилиина икрам гъапӀнийи ва гъапнийи:

– Уву вува, йиз агъа Илʼяс?

8– Узу вуза, – жаваб тувнийи дугъу. – Гъарах, яв эйсийиз йип: «Илʼяс гьамушваъ а».

9Авдийи гъапнийи:

– Уву яв гъараваш йикӀбан жазайиккна Ахавдин хлиз тувуз, узкан фу гунагь ктубчӀвну? 10РАББИЙИИНДИ, яв Заануриинди, ху апӀурза, Ахавди, йиз агъайи, уву агуз инсанар гьадрау я уьлке, я халкь адар. Вари паччагьлугъариъ ва вари халкьарин арайиъ уву адар гъапнийи. Гьаддиз уву агуз дархьувалин гьякьнаан ху апӀуз гъитуйи. 11Хъа гьамус, гъарах, эйсийиз, «Илʼяс гьамушваъ а» йип, кӀурава. 12Узу увхьан гьудучӀвидиза, хъа РАББИЙИН Рюгьну уву наана гъахуруш, аьгъдарзуз. Узу душну Ахавдиз пидиза, хъа дугъаз уву дихъидар, ва дугъу узу йивну йикӀиди. Хъа узу, яв гъаравашди, живан вахтнахъанмина РАББИЙИЗ гьюрмат апӀураза[+]. 13Изавели РАББИЙИН пайгъамбрар йивну йикӀруган, узу фу гъапӀнуш, увуз, йиз агъайиз, ктибтундайкӀан яраб? Узу РАББИЙИН варж пайгъамбар кьюб хьараъ жин гъапӀнийза, гьарсаб хьараъ хьу-хьцӀурди, ва дурар ипӀрубдихъдина шутухъди тямин апӀуйза. 14Хъа уву гьамус узуз Ахавдихьна, йиз эйсийихьна, гъарах ва «Илʼяс гьамушвахь хьа» йип кӀурава. Дугъу узу йивну йикӀиди аьхир!

15Илʼяс пайгъамбри гъапнийи:

– Узу гъуллугъ апӀурайи РАББИЙИИНДИ, Заварин Кьувватарин Аьхюриинди,[†] ху апӀурза, узу Ахавдихьна гъи мумкинсузди гъягъидиза.


Илʼяс пайгъамбар ва Баалин пайгъамбрар Кармил дагъдиин

16Авдий Ахавдихьна гюрюшдиз гъушнийи ва дугъаз вари кидибтнийи. Думуган Ахав Илʼяс пайгъамбриз гъаншарди удучӀвнийи. 17Илʼяс пайгъамбар гъяркъиган, Ахавди дугъаз гъапнийи:

– Израилиин бала алапӀур уву вува?

18Илʼяс пайгъамбри жаваб тувнийи:

– Израилиин бала алапӀур узу дарза, хъа уву ва яв адашдин тухум ву. Учву РАББИЙИН буйругъар гъитунчва ва Баалин[†] бутарихъди гъушунчва. 19Инсанар гьаъ ва вари Израилин халкь узухьна Кармил дагъдиина уч апӀин. Изавелин суфрайихъ уьл ипӀурайи Баалин юкьудваржна хьуцӀур пайгъамбар ва Ашерайин[†][*] юкьудварж пайгъамбар хъади гъач.

20Ахавди вари израилариз хабар дебккуз гьаънийи ва Кармил дагъдиина пайгъамбрар уч гъапӀнийи. 21Думуган Илʼяс пайгъамбар халкьдихьна удучӀвнийи ва гъапнийи:

– Кьюб кусрийиин деъну гъузуз хъана фукьан чалашмиш хьидичва? Эгер РАББИ Заанур вуш, Дугъахъди гъарахай, хъа эгер Баал Заанур вуш – дугъахъди гъарахай.

Халкьди дугъаз жаваб вуди гафкьан гъапӀундайи[+]. 22Думуган Илʼяс пайгъамбри дурариз гъапнийи:

– РАББИЙИН пайгъамбрарикан гъузнайир сар узу вуза, хъа Баалин пайгъамбрар юкьудваржна хьуцӀур кас ву[+]. 23Гъит, учухьна гъурбан апӀуз кьюб йиц хури. Хъасин гъит дурари чпиз саб йиц кадабгъри, думу тикйир апӀри ва гакӀвлариин илипри, амма гакӀвларик цӀа кидрипри. Узу тмуну йиц гьязур апӀидиза, гакӀлариин илипидиза, амма гакӀвларик цӀа кипидарза. 24Ва думуган ичв заануриз ккарагай, хъа узу РАББИЙИЗ ккарагидиза. Фуну Заанури цӀа кичӀибгбиинди жаваб тувиш, гьадму гьякьикьи Заанур ву.

Ва вари халкьди гъапнийи:

– Уву кӀурайиб ужуб гаф ву.

25Илʼяс пайгъамбри Баалин пайгъамбрариз гъапнийи:

– Кьюб йицкан саб кадабгъай ва, учву мукьан гизаф вуди хьпаз лигну, садпидар вуди думу гьязур апӀинай. Ичв заануриз ккарагай, амма цӀа микичӀибганай.

26Дурари чпихьна туву йиц гъибиснийи ва думу гьязур гъапӀнийи. Дурар Баалин ччвурнахъ гвачӀниантӀан лисуз ккарагнийи.

– Баал, учуз жаваб тув! – чӀигъар апӀуйи дурари.

Амма сес-дикӀ адайи, сарира жаваб тувурдайи. Дурар, чпи гьязур гъапӀу гъурбан апӀрушвхъан хълицури, ергуйи. 27Лисундин вахтна Илʼяс пайгъамбар дурариин аьлхъюз хъюгънийи:

– Ягъалди чӀигъар апӀинай! Думу заанур ву аьхир! Белки, думу фикрарик кахънашул, чӀат душнашул, ясана сефериъ ашул. Хъа, белки, думу даахнашул ва думу хъиргуб лазим вушул.

28Дурари хъана ягъалди чӀигъар апӀуйи ва, чпин аьдат вуйиганси, ифи гъябгъяйизкьан чиб-чпи турари ва жидйири гьадатӀуйи. 29Лисундин вахтра улдубчӀвнийи, хъа дурари хябяхъдин гъурбан апӀру вахтназкьан гьарйир апӀурайи. Амма сес-дикӀ адайи, сарира жаваб тувурдайи[+]. 30Думуган Илʼяс пайгъамбри халкьдиз гъапнийи:

– Йиз багахьна гъачай.

Дурар багахьна гъафнийи, ва дугъу дарабгънайи РАББИЙИН гъурбан апӀрушв рас гъапӀнийи. 31Илʼяс пайгъамбри йицӀикьюб гъван гъадагънийи, Якьубдилан тина гъахьи тухмарин кьадаркьан. Думу Якьубдихьна РАББИЙИН «Яв ччвур Израил хьибди» гаф гъафнийи[+]. 32Думу гъванарикан дугъу РАББИЙИЗ гъурбан апӀрушв дюзмиш гъапӀнийи ва дидин юкьуб тереф кьюб шишал дяхин убшру кьадарнан арх гъеебккнийи. 33Дугъу гакӀвлар албагнийи, йиц паяриз гъубкнийи ва гакӀвлариин дивнийи. 34Хъасин дугъу гъапнийи:

– Юкьуб гвар шту ацӀай ва думу шид вариубгбан гъурбниинра, гакӀвлариинра улубзай.

– Текрар апӀинай, – гъапнийи дугъу.

Ва дурари текрар гъапӀнийи.

– Гьаци шубубпи ражнура апӀинай, – гъапнийи дугъу.

Ва дурари шубубпи ражнура гьаци гъапӀнийи.

35Гъурбан апӀрушвлан шид улдубзурайи ва гьятта архра абцӀнийи. 36Гъурбан апӀру вахт улубкьиган, Илʼяс пайгъамбар дина гъафнийи, ва дугъу гъапнийи:

– РАББИ, Ибрагьимдин, Исакьдин ва Израилин Заанур, Уву Израилиъ Заанур, хъа узу яв гъараваш вуйивал ва гьаму ляхин узу Яв гафниинди апӀувал гъит гъи ашкар ибшри![+] 37Гьаму халкьдиз Уву, РАББИ, Заанур вуйивал ва Уву дурарин юкӀвар Увухьна илтӀикӀурайивал аьгъю хьпан бадали, узуз жаваб тув, РАББИ, узуз жаваб тув.

38Думуган завʼан РАББИЙИН цӀа абхънийи ва вариубгбан гъурбан,[†] гакӀвлар, гъванар ва руг гъургнийи, архнаъ айи шидра кмиди имдарди гъабхьнийи. 39Гьадму ляхин дябкъну, вари халкь маш исизди жилиин дабхънийи ва чӀигъар гъапӀнийи:

– РАББИ Заанур ву! РАББИ Заанур ву!

40Илʼяс пайгъамбри дурариз амур гъапӀнийи:

– Баалин пайгъамбрар дисай! Лигай гьа, сарра жин хьуз мигъитанай!

Дурари думу пайгъамбрар гъидиснийи, хъа Илʼяс пайгъамбри дурар Кишон гъярихъна гъурхнийи ва вари йивну гъийихнийи[+].


Къурагьвалин аьхир

41Илʼяс пайгъамбри Ахавдиз гъапнийи:

– Гъарах, ипӀин ва убхъ, гьаз гъапиш магьа тӀурфнин сес.

42Ва Ахав ипӀуз ва убхъуз гъушнийи, хъа Илʼяс пайгъамбар Кармил дагъдин кӀакӀниина улдучӀвнийи. Душвʼин жилиина ис алахънийи ва чан кӀул кьамкьаригъ гъивнийи.

43– Гъарах, гьюлин терефназди лиг, – гъапнийи дугъу гъаравашдиз.

Думу гъушнийи ва гъилигнийи.

– ФукӀа адар, – гъапнийи дугъу.

Илʼяс пайгъамбри гъараваш ургуб ражну гъаънийи. 44Ургубпи ражну гъаравашди гъапнийи:

– Гьюллан хлин гагьтӀан аьхюб дару диф гъитӀибккура.

Илʼяс пайгъамбри гъапнийи:

– Гъарах ва Ахавдиз йип: «Фургъникк гьяйвнар ккитӀ ва уву мархьликк ккадрахъуз гъарах».

45Гьадму вахтна зав дифари кӀару гъапӀнийи, микӀ хъивнийи, гужли тӀурфан ккебгънийи, ва Ахав Изреел шагьриз фургъниъди гъушнийи[+]. 46Хъа Илʼяс пайгъамбриъ РАББИЙИН кьувват убчӀвнийи, ва, валжагъ юкьвнан чӀуликк ккапӀну, Изреелиз ярхи рякъди думу Ахавдин улихьди гъажаргънийи[+].

### 19


Илʼяс пайгъамбар Изавелихьан гьергуб

1Ахавди чан хпир Изавеликна Илʼяс пайгъамбри гъапӀубдикан варибдикан ктибтнийи, ва дугъу турихъди Баалин[†] вари пайгъамбрар йивну йикӀуваликанра. 2Изавели Илʼяс пайгъамбрихьна гьамци пуз чархачи[†][*] гьаънийи:

– Гъит, заанудари узуз ижми жаза туври, эгер закур гьаму вахтназ узу увкан уву пайгъамбрарикан гъапӀуб дарапӀиш.

3Илʼяс пайгъамбриз гучӀ гъабхьнийи ва, чан уьмур къутармиш апӀури, гьергнийи. Ягьудайиъ айи Беэр-Шевайиз хъуркьиган, дугъу гъараваш душваъ гъитнийи[+]. 4Хъа учв буш чюлиз сад йигъандин рякъюн манзилназ гъушнийи. Думу душвахьна гъафнийи ва ялгъузди айи рукчикк деънийи ва, чаз аьжал ккун апӀури, ккарагнийи:

– Сарун чӀяаьн ву, РАББИ, йиз уьмур гъадабгъ, узу йиз архйиртӀан ужур дарза аьхир[+].

5Хъасин Илʼяс пайгъамбар гьадму рукчикк дахънийи ва гъаахнийи. Сабпну малайик дугъак куркӀнийи ва гъапнийи:

– Гъудужв ва ипӀин.

6Илʼяс пайгъамбар кьяляхъ илдицну гъилигнийи – ва магьа дугъан кӀулихъ аржлариин дубжнайи лаваш ва шид айи гажин хъайи. Дугъу уьл гъипӀнийи, шид гъубхънийи ва хъана дахънийи.

7РАББИЙИН[†] малайик кьюбпи ражну гъафнийи, дугъак куркӀнийи ва гъапнийи:

– Гъудужв ва ипӀин, дархьиш рякъ увуз лапра гизаф гъагъиб хьибди.

8Думу гъудужвнийи, гъипӀнийи ва шид гъубхънийи. Гьадму хураг ипӀбиинди думу ягъчӀвур йигъан ва ягъчӀвур йишван рякъюъди гъушнийи, тап Заанурин дагъ Хуривдихъна[*] хъуркьайизкьан.


Илʼяс пайгъамбриз Рабби ашкар хьуб

9Душвахь думу хьараъ учӀвнийи ва гьадушваъ йишв адапӀнийи.

Ва магьа дугъаз РАББИЙИН гаф ашкар шулу:

– Уву мушваъ гьапӀрава, Илʼяс?

10Илʼяс пайгъамбри жаваб тувнийи:

– Узу РАББИЙИЗ, Заварин Кьувватарин Аьхюриз,[†] юкӀв убгури гъуллугъ гъапӀунза. Израилари Увухъди вуйи йикьрар чӀур гъапӀну, Яв гъурбан апӀрушвар гъарагъну, хъа Яв пайгъамбрар турихъди йивну гъакӀну. Анжагъ сар узу гъузунза, ва дурари узура йивну йикӀуз чарйир агура[+].

11РАББИЙИ жаваб тувнийи:

– Гъарах ва дагъдиин РАББИЙИН улихь дийигъ. РАББИ багхьантина гъягъиди!

Ва магьа гъурхулу, кьудратлу микӀру дагълар гъутӀуркӀнийи ва РАББИЙИН улихь гъарзар тикйир гъапӀнийи, амма дидиъ гьеле РАББИ адайи. МикӀран кьяляхъ жилар гъутӀурччвнийи, амма дидиъра гьеле РАББИ адайи. 12Жилар тӀурччвбан кьяляхъ цӀа гъафнийи, дидиъра гьеле РАББИ адайи. ЦӀин кьяляхъ гъюдли фишфишарин сес гъабхьнийи. 13Думу гъеебхьиган, Илʼяс пайгъамбри валжгъихьди маш элебкнийи, гъудужвнийи ва хьаран гурзлиин дийигънийи. Ва дугъахьна сес гъафнийи ва дугъаз гъапнийи:

– Уву мушваъ гьапӀрава, Илʼяс?

14Илʼяс пайгъамбри жаваб тувнийи:

– Узу РАББИЙИЗ, Заварин Кьувватарин Аьхюриз, юкӀв убгури гъуллугъ гъапӀунза. Израилари Увухъди вуйи йикьрар чӀур гъапӀну, Яв гъурбан апӀрушвар гъарагъну, хъа Яв пайгъамбрар турихъди йивну гъакӀну. Анжагъ сар узу гъузунза, ва дурари узура йивну йикӀуз чарйир агура[+].

15РАББИЙИ дугъаз гъапнийи:

– Уву гъафи рякъюъди кьяляхъ хъадарк ва Дамаскдиз буш чюлиантина гъарах. Дина гъафиган, Хазаил, ччим кадатну, Арамдин паччагьди деркк[+]. 16Гьацира, ччим кадатну, Нимшийин бай Егьу Израилин паччагьди, хъа Авел-Мехола шагьриан вуйи Шафатдин бай Элиш яв кьяляхъ пайгъамбарди деркк[+]. 17Егьуйи Хазаилин туриккан чӀивиди ккадархьуз гъахьир гьарсар йивну йикӀиди, хъа Элишди Егьуйин туриккан чӀивиди ккадархьуз гъахьир гьарсар йивну йикӀиди[+]. 18Хъа Узу Израилиъ Баалин улихь кьамкьариина ис дархьи ва дугъан бутариз макар дарапӀу ургуд агъзур инсан гъюрхюнза[+].


Элишдиз пайгъамбрин гъуллугъниина дих апӀуб

19Илʼяс пайгъамбар душвхьан гъушнийи. Ва дугъаз Шафатдин бай Элиш гъидихънийи. Дугъу, йицӀикьюд жут йицар ккитӀну, хутӀил хъапӀрайи, хъа учв йицӀикьюдпи жутнахъди гъягъюрайи. Илʼяс пайгъамбар дугъан багхьантина гъушнийи, ва дугъу чан валжагъ Элишдин илипнийи. 20Думуган Элиш, йицар дирчну, Илʼяс пайгъамбрин кьяляхъди гъажаргънийи.

– Адашдиз ва дадайиз баркаллагь пуз ва мак апӀуз узуз ихтияр тув, – гъапнийи дугъу, – хъасин увухъди гъидиза.

– Гъарах, кьяляхъ гъач. Узу уву дерккрадарза, – жаваб тувнийи Илʼяс пайгъамбри[+].

21Думуган Элиш кьяляхъ гъушнийи, дугъу жут йицар гъурккнийи. Дурцин гакӀвларин цӀа алапӀнийи, йикк гъубхьнийи ва инсанариз пай гъапӀнийи, ва инсанари думу гъипӀнийи. Дидин кьяляхъ Элиш Илʼяс пайгъамбрихъди гъягъюз рякъюъ учӀвнийи ва дугъан гъараваш гъахьнийи[+].

### 20


Бен-Гьадад дявдиз гьязур хьуб

1Арамдин паччагь Бен-Гьададди кьушум уч гъапӀнийи. Дугъахъди сумчӀурна кьюр паччагь, чпин гьяйвнарра, гьяйвнар ккитӀнайи дявдин фургънарра хьади, хъайи. Дугъу, дявдиз удучӀвну, Самария кьялаъ тӀапӀнийи[+]. 2Бен-Гьададди Израилин паччагь Ахавдихьна шагьриз гьамци пуз чан вакилар гьаънийи: 3«Гьамци кӀура Бен-Гьададди: „Яв арс ва гъизил – йиздар ву ва яв хпарикан ва веледарикан ужударсдар – йиздар ву“».

4Израилин паччагьди жаваб тувнийи:

– Уву кӀуруганси ву, йиз агъа паччагь, узу ва узухъ хъайиб вари явдар ву.

5Вакилар хъана Ахав паччагьдихьна гъафнийи ва гъапнийи:

– Гьамци кӀура Бен-Гьададди: «Узу увухьна яв арс ва гъизил, яв хпар ва бицӀидар тӀалаб апӀуз гьаънийза. 6Хъа закур гьаму вахтназди яв гъала ва яв багахь гъуллугъ апӀурайидарин хулар ахтармиш апӀуз гъаравашар гьаъдиза. Дурари чпиз кьабул гъабхьиб вари бисиди ва чпихьди гъабхиди».

7Израилин паччагьди Израилин вари гьюрматлу яшлуйириз дих гъапӀнийи ва дурариз гъапнийи:

– Лигай, гьаму касди писвал абгура! Дугъу йиз хпар ва бицӀидар, йиз арс ва гъизил чаз хуз гьаиган, узу ваъ гъапундарза[+].

8Вари гьюрматлу яшлуйири ва вари халкьди паччагьдиз гъапнийи:

– Дугъахъ мехъебехъан ва дугъу кӀуруб мапӀан.

9Думуган паччагьди Бен-Гьададдин вакилариз жаваб тувнийи:

– Йиз агъа паччагьдиз йипай: «Уву сабпи ражну яв гъаравашдикан тӀалаб апӀруб узу апӀурза, хъа му тамам апӀуз шулдарзухьан».

Вакилар гъушнийи ва гьаму жаваб Бен-Гьададдихьна гъурубкьнийи. 10Думуган Бен-Гьададди Ахавдиз гьамци пуз гьаънийи:

– Эгер Самарияйикан йиз инсанариз гьарсариз саб карк тувуз рюкъ гьубкӀну гъубзиш, гъит заанудари узуз ижми жаза туври!

11Израилин паччагьди жаваб тувнийи:

– Йипай дугъаз: «Дявдин палат алабхьурайи эскер гъалибвалин кьяляхъ палат илдибтурайирси шад духьну ккундар».

12Бен-Гьадад му гафарихъ, дугъуна паччгьари чпин чадрарикк убхъурайиган, хъпехънийи, ва дугъу чан инсанариз амур гъапӀнийи:

– Дявдиз гьязур йихьай!

Ва дурар шагьриин алархьуз гьязур гъахьнийи.


Арамарин сабпи магълубвал

13Гьадму вахтнан арайиъ Израилин паччагь Ахавдихьна пайгъамбар гъафнийи ва дугъаз хабар дебккнийи:

– Гьамци кӀура РАББИЙИ: «Гьаму зурба кьушум рябкъюравуз? Гъи думу Узу яв хилиз тувидиза, ва увуз Узу РАББИ вуйивал аьгъю хьибдивуз».

14– Хъа шли думу ляхин апӀиди? – гьерхнийи Ахавди.

Пайгъамбри жаваб тувнийи:

– Гьамци кӀура РАББИЙИ: «Вилаятарин регьбрарин жигьил гъаравашари».

– Хъа шли ккебгъиди дяви? – гьерхнийи дугъу.

– Уву, – жаваб тувнийи пайгъамбри.

15Думуган Ахавди вилаятарин регьбрарин жигьил гъаравашариз дих гъапӀнийи, кьюдваржна сумчӀурна кьюр касдиз. Хъасин дугъу имбу вари израилар уч гъапӀнийи – уьмуми гьисабниинди ургуд агъзур кас. 16Дурар дявдиз лисунган, Бен-Гьададди ва дугъахъди йикьрариъ айи сумчӀурна кьюр паччагьди чпин чадрарикк бегьемди дубхънайиган, удучӀвнийи. 17Регьбрарин жигьил гъаравашар улихь гьучӀвнайи.

Бен-Гьададди гюзчйир гьаънайи, ва дурари дугъаз хабар дебккнийи:

– Самарияйиан инсанар удучӀвура.

18Дугъу гъапнийи:

– Дурар ислягьвалиинди дуфнашра, дявдиинди дуфнашра, чӀивиди дисай.

19Вилаятарин регьбрарин жигьил гъаравашар ва дурарин кьяляхъди гъюрайи израилин кьушум шагьриан удучӀвнайи. 20Дурарикан гьарсари чаз къаршуди айир йивну гъакӀнийи, ва арамар гьергнийи, хъа израилар дурарихъ хъергнийи, амма Арамдин паччагь Бен-Гьадад жара атлуйирихъди сатӀиди гьяйвнариинди къутармиш гъахьнийи. 21Израилин паччагь улихь гъушнийи, гьяйвнар ва гьяйвнар ккитӀнайи дявдин фургънар терг гъапӀнийи ва арамариз гъагъи зарарар тувнийи.


Арамарин кьюбпи магълубвал

22Израилин паччагьдихьна пайгъамбар гъафнийи ва дугъаз гъапнийи:

– Яв йишв мюгькам апӀин ва, уву фу дапӀну ккундуш, лиг, гьаз гъапиш гъюру хьадукра Арамдин паччагь хъана увʼин алархьиди[+].

23Гьадму вахтна Арамдин паччагьдин багахь гъуллугъ апӀурайидари дугъаз насигьятар тувуйи:

– Дурарин Заанур – му дагъларин Заанур ву, гьаддиз дурар ухьухъди кьадарсуз гужлидар ву. Хъа эгер ухьу дурарихъди дюзендиин дяви гъапӀиш, ухьу дурартӀан мумкинсузди гужлидар хьиди. 24Гьамци апӀин: кьушмариъ вари паччгьар чпин йишварилан алдаъ ва дурар жара кьушмин аьхюдарихъди дигиш апӀин. 25Хъана яв талаф гъабхьибсиб кьушум уч апӀин – ухьу Израилихъди дяви апӀбан бадали, гьяйвнин ерина гьяйван, гьяйвнар ккитӀнайи дявдин фургънин ерина гьяйвнар ккитӀнайи дявдин фургъун.[†] Думуган ухьу дурарихъди дюзендиъ дяви апӀидихьа ва дурартӀан мумкинсузди гужлидар хьидихьа.

Паччагь дурарихъди рази гъахьнийи, ва дугъу гьаци гъапӀнийи.

26Хъасин хьадукра Бен-Гьададди арамар уч гъапӀнийи ва Израилихъди дяви апӀуз Афекдихъна гъушнийи[+]. 27Израиларра уч гъапӀиган ва дурариз сурсатар ва дявдин тадарукар тувиган, дурар арамариз гъаншарди удучӀвнийи. Израилар арамарин улихь цӀигьарин кьюб бицӀи лижси бина йивну дийигънайи, хъа арамарин кьушми вари дере абцӀнайи.

28Заанурин[†] инсан Израилин паччагьдихьна гъафнийи ва дугъаз гъапнийи:

– Гьамци кӀура РАББИЙИ: «Арамари кӀураки, РАББИ дагъларин Заанур ву, хъа дюзенарин Заанур дар. Гьаддиз Узу гьадму зурба кьушум яв хилиз тувидиза ва учвуз Узу РАББИ вуйивал аьгъю хьибдичвуз».

29Дурар ургуд йигъан сар сариз къаршуди дийигънийи. Ва ургудпи йигъан дяви ккебгънийи. Израилари сад йигъандин арайиъ арамарин варж агъзур пияда эскрар талаф гъапӀнийи. 30Имбудар Афек шагьризди гьергнийи, душваъ дурарикан къанна ургуд агъзур эскриинди цал алабхънийи. Бен-Гьададра шагьриз гьергнийи ва саб хулаъ жин гъахьнийи.


Ахавди Бен-Гьададдиз рягьим апӀуб

31Бен-Гьададдин багахь гъуллугъ апӀурайидари дугъаз гъапнийи:

– Хъебехъ, учуз Израилин паччгьар рягьимлудар вуйиваликан гъеебхьунчуз. Учуз Израилин паччагьдихьна йирси ва гъячӀяргъю палтарикди ва гардандиъ тӀурнар ади гъягъюз ихтияр тув. Белки, дугъу яв уьмриз рягьим апӀур.

32Ва гъячӀяргъю палтарикди ва гардандиъ тӀурнар ади дурар Израилин паччагьдихьна гъафнийи ва гъапнийи:

– Яв гъараваш Бен-Гьададди кӀура: «Ккун апӀурза, узу чӀивиди гъит».

Паччагьди жаваб тувнийи:

– Думу чӀивиди имийинхъа? Думу йиз чве ву.

33Вакилариз думу гафариъ рягьимлу лишан гъябкънийи ва гьялакди думу гафнан тереф гъибиснийи:

– Ав, Бен-Гьадад яв чве ву! – гъапнийи дурари.

– Гъарахай, думу хъади гъачай, – гъапнийи паччагьди.

Бен-Гьадад чахьна гъафиган, Ахавди думу чан гьяйвнар ккитӀнайи дявдин фургъниъ итнийи.

34– Йиз адашди яв адашдихьан гъидису шагьрар кьяляхъ апӀидиза, – гъапнийи Бен-Гьададди. – Увхьан Дамаскдиъ, йиз адашдихьан Самарияйиъси, базрар арццуз шулвухьан.

Ахавди жаваб тувнийи:

– Дицисдар шартӀариинди узу уву деетурза.

Ахавди дугъахъди йикьрар гъийитӀнийи ва думу деетнийи[+].


Пайгъамбри Ахавдиз тягьна йивуб

35РАББИЙИН гафниинди сар пайгъамбри чан дустраз гъапнийи:

– Ккун апӀурза, узуз йив.

Хъа думу рази гъахьундайи.

36Думуган пайгъамбри гъапнийи:

– Уву РАББИЙИХЪ хъпехъундарва, гьаддиз уву, узхьан гъушубси, асланди йикӀиди.

Ва думу кас пайгъамбрихьан гъушубси, дугъаз гъаншарди аслан ккутӀубччвнийи ва думу гъячӀяргънийи[+]. 37Пайгъамбри жара инсан гъагнийи ва гъапнийи:

– Ккун апӀурза, узуз йив.

Дугъу пайгъамбриз гъивнийи ва зийнар гъапӀнийи. 38Думуган пайгъамбар гъушнийи ва рякъюхъ, паччагьдиз ккилигури, дийигънийи. Дугъу кӀулʼин илипруб чан улариъ ипнайи. 39Паччагь багхьантина гъягъруган, дугъу паччагьдиз чӀигъар гъапӀнийи:

– Узу, яв гъараваш, дявдин яцӀаъ гъахьнийи, ва узухьна йисир хъади эскер гъафнийи ва гъапнийи: «Гьаму гъаравликк гъит. Эгер думу гъудургиш, дугъан уьмрихъанди яв уьмур дивдива, ясана талант[*] арснан тувдива»[+]. 40Хъа узу гагь мушвахь, гагь тушвахь машгъулди имиди, йисир гьергнийи.

– Гьациб хьибди увуз жаза, – гъапнийи Израилин паччагьди, – Уву думу яв мелзналан гъапунва[+].

41Думуган пайгъамбри уларилан кӀулʼин илипруб чкиди уьлчӀюбгънийи, ва Израилин паччагьдиз думу пайгъамбрарикан сар вуйивал аьгъю гъабхьнийи. 42Пайгъамбри паччагьдиз гъапнийи:

– Гьамци кӀура РАББИЙИ: «Узу нянайикк ккаънайи инсан деетунва. Гьаддиз дугъан уьмрихъанди яв уьмур дивдива, хъа дугъан халкьдихъанди – яв халкь».

43Хъял кубчӀвну ва маш чӀур дапӀну, Израилин паччагь Самарияйин гъалайиз кьяляхъ хътаркнийи.

### 21


Навотдин тӀумтӀин багъ

1Саб кьадар вахтналан гьамцдар гьядисйир гъахьнийи. Изреелиан вуйи Навотдиз Самарияйин паччагь Ахавдин Изреелиъ айи гъалайин гъвалахъ тӀумтӀин багъ айи. 2Ахавди Навотдиз гъапнийи:

– Яв тӀумтӀин багъ узуз бистан апӀуз ча, думу йиз гъалайин гъвалахъ ерлешмиш дубхьна аьхир. Дидин ерина узу увуз думутӀан ужуб тӀумтӀин багъ туварза. Эгер ккундуш, дидин кьимат туварзавуз[+].

3Навотди жаваб тувнийи:

– Узу йиз абйирин ирс тувуз РАББИЙИ узуз амур дарапӀри.

4Ахав хулаз маш чӀур дапӀну ва хъял кади гъушнийи, гьаз гъапиш Изреелиан вуйи Навотди гъапнийи: «Узу йиз абйирин ирс увуз тувидарза». Думу ахникк дахънийи, ва дугъу маш гьибицнийи, хураг ипӀуз ваъ кӀуйи[+].

5Дугъан хпир Изавел дугъахьна гъафнийи ва гьерхнийи:

– Гьаз дици маш чӀур дапӀнава? Гьаз хураг ипӀурдарва?

6Ахавди дугъаз жаваб тувнийи:

– Гьаз гъапиш узу Изреелиан вуйи Навотдиз гъапунза: «Узуз тӀумтӀин багъ масу тув, ясана, увуз ккундуш, дидин ерина жара багъ туварзавуз». Хъа дугъу гъапнийи: «Узу увуз тӀумтӀин багъ тувидарза».

7Дугъан хпир Изавели гъапнийи:

– Хъа Израилин паччагьси уву гъахурайвахъа? Гъудужв ва хураг ипӀин! Зирек йихь, узу Изреелиан вуйи Навотдин тӀумтӀин багъ явуб апӀидиза.

8Дугъу Ахавдин ччвурнахъан кагъзар гъидикӀнийи, дурарин зиин мугьур гъивнийи ва Навотдин шагьриъ яшамиш шулайи гьюрматлу яшлуйириз ва машгьур ксариз хътаънийи[+]. 9Кагъзариъ дугъу гъидикӀнийи:

«Ушв бисру йигъ мялум апӀинай ва халкь уч апӀинай. Навот халкьдин арайиъ гьюрматлу йишвʼин дитай. 10Хъа дугъан гъаншариъ кьюр мердимазар дитай, ва гъит дурари шагьидвал апӀри, Навотди Заанурра, паччагьра биябур гъапӀну кӀури. Хъасин думу душвʼан адагъай ва йикӀайизкьан гъванар йивай».

11Навотдин шагьриъ яшамиш шулайи гьюрматлу яшлуйири ва машгьур ксари чпиз кагъзариъ Изавели амур гъапӀганси гъапӀнийи. 12Дурари ушв бисру йигъ мялум ва халкь уч гъапӀнийи. Навот халкьдин арайиъ гьюрматлу йишвʼин дитнийи. 13Хъасин кьюр мердимазар гъафнийи, дугъан гъаншариъ деънийи, ва дурари Навотдик халкьдин улихь тахсир кипнийи:

– Навотди Заанурра, паччагьра биябур гъапӀнийи.

Дидин кьяляхъ Навот шагьрин гъирагъдиз адагънийи ва гъванар йивури гъакӀнийи. 14Хъасин дурари Изавелиз хабар дебккуз гьаънийи:

– Навот гъвандихь гьитну, ва думу гъакӀну.

15Навот гъванар йивури йикӀбакан гъеебхьубси, Изавели Ахавдиз гъапнийи:

– Гъудужв ва Изреелиан вуйи Навотди увуз масу тутруву тӀумтӀин багъ бис. Навот сарун чӀивиди имдар, думу дукӀна.

16Навот дукӀнайиваликан гъеебхьиган, Ахав гъудужвнийи ва Навотдин тӀумтӀин багъ чаз бисуз гъушнийи.


Ахавдикан ва Изавеликан шлуб Илʼяс пайгъамбри вахт ккимиди пуб

17Тишбайиан вуйи Илʼяс пайгъамбрихьна РАББИЙИН[†] гаф гъафнийи:[+]

18– Самарияйиъ паччагьвал апӀурайи Израилин паччагь Ахавдиз гъаншарди гъарах. Думу гьамусяаьтна Навотдин тӀумтӀин багъдиз думу чаз бисуз дуфна. 19Дугъаз йип: «Уву инсан йивну гъакӀунва, хъа гьамус дугъан мутмура бисурава?» Хъасин йип дугъаз: гьамци кӀура РАББИЙИ: «Хуйири Навотдин ифдиз мелз гъиву йишвахь хуйири яв ифдизра мелз йивиди!»[+]

20Ахавди Илʼяс пайгъамбриз гъапнийи:

– Гьаци, увуз узу гъидихъунвуз, йиз душман!

– Гъидихъунзуз, – жаваб тувнийи дугъу, – гьаз гъапиш уву РАББИЙИН уларикк писвал апӀуз кьаст гъапӀунва. 21Гьамци кӀура РАББИЙИ: «Узу увʼин бала алапӀидиза. Узу яв наслар тӀанкь апӀидиза ва Ахавдихъ хъайи фунур вушра жилижви – лукӀра, азадди вуйирра – терг апӀидиза[+]. 22Узу яв тухум Наватдин бай Яравамдин тухумдиз ва Ахияйин бай Баашайин тухумдиз ухшар апӀидиза, гьаз гъапиш уву Узук хъял капӀунва ва Израилиз гунгьихьна ял гъапӀунва»[+]. 23Гьацира Изавеликан РАББИЙИ кӀура: «Хуйири Изавел Изреелин цаликк ккучӀвуркьиди»[+]. 24Ахавдин инсанарикан шагьриъ кечмиш гъахьидар хуйири ккучӀвуркьиди, хъа хутӀлиъ кечмиш гъахьидар жакьвари удудиди[+].

25(Чан хпир Изавели хъаъну, РАББИЙИН уларикк писвал апӀуз кьаст гъапӀу Ахавдиз барабар вуйир гьеле гъахьундайи[+]. 26Израиларихьан РАББИЙИ гьутӀуркку амореяриси, бутариз ибадат апӀури, дугъу учв гизаф хявиди гъахуйи.)[+]

27Ахавди, гьаму гафар гъеерхьиган, чаин али палтар гъячӀяргънийи, йирси палат алабхьнийи ва ушвар дисуйи. Думу йирси палатдиккди ахуйи ва маш чӀуруди лицуйи.

28Тишбайиан вуйи Илʼяс пайгъамбрихьна РАББИЙИН гаф гъафнийи:

29– Йиз улихь Ахав фици мютӀюгъ гъахьнуш, увуз гъябкъюнвуз? Йиз улихь мютӀюгъ хьувализ лигну, Узу дугъʼина учв чӀивиди имиди бала алапӀидарза, хъа дугъан тухумдиина дугъан балин уьмрин вахтна бала алапӀидиза[+].

### 22


Михей пайгъамбри Ахавдиин улубкьрубдикан вахт ккимиди пуб

1Шубуд йисан Арамдин ва Израилин арайиъ дяви гъабхьундайи. 2Хъа шубудпи йисан Ягьудайин паччагь Югьушафат Израилин паччагьдихьна гъушнийи[+].

3Израилин паччагьди чаз гъуллугъ апӀурайидариз гъапнийи:

– Галааддин Рамот ихьуб вуйиваликан учвуз аьгъдаричвузхъа, амма ухьу думу Арамдин паччагьдихьан тадабгъуз чарйиркьан зигурадархьа?

4Дугъу Югьушафатдихьан гьерхнийи:

– Галааддин Рамот бадали дяви апӀуз узухъди гъягъидива?

Югьушафатди Израилин паччагьдиз жаваб тувнийи:

– Уву фици вуш, узура гьаци, йиз халкь – яв халкь, йиз гьяйвнар – яв гьяйвнар[+].

5Гьацира Югьушафатди Израилин паччагьдиз гъапнийи:

– Сифте РАББИЙИХЬАН насигьят гъадабгъ.

6Израилин паччагьди пайгъамбрар уч гъапӀнийи – вари юкьудварж касдихьна – ва дурарихьан гьерхнийи:

– Галааддин Рамотдиз дяви апӀуз гъягъюза, дарш ваъ?

– Гъарах, – жаваб тувнийи дурари. – Раббийи думу паччагьдин хилиз тувиди[+].

7Амма Югьушафатди гьерхнийи:

– Мушваъ ухьу гьерхуз шлу РАББИЙИН[†] пайгъамбар сарун адарин[+]?

8Израилин паччагьди Югьушафатдиз жаваб тувнийи:

– Ухьхьан чаллантина РАББИЙИХЬАН гьерхуз шлу сарсана инсан а. Хъа узуз думу дяркънукьан ккундарзуз, гьаз гъапиш дугъу, узкан шлуб улихь ккимиди кӀуруган, гьеле саб вахтнара ужуб гъапундарзуз, анжагъ харжибтӀан. Думу Имлайин бай Михей ву.

– Паччагь, уву дици макӀан, – гъапнийи Югьушафатди.

9Думуган Израилин паччагьди кьушмин аьхюдарикан сариз дих гъапӀнийи ва гъапнийи:

– Тядиди Имлайин бай Михей хъади гъач.

10Паччгьарин палтар алахьнайи Ягьудайин паччагь Югьушафат ва Израилин паччагь Самарияйин урнарихъ раццаъ гьарсар чан тахтниин деънайи. Хъа вари пайгъамбрари дурариз шлубдикан вахт ккимиди кӀурайи.

11Гьаци, Кенаанайин бай Цедекияйи чаз рукьан кӀарчар ктаънийи ва гъапнийи:

– Гьамци кӀура РАББИЙИ: «Му кӀарчарихъди арамариз, дурар терг хьайизкьан, йивидива».

12Имбу вари пайгъамбрарира гьаддикан кӀуйи:

– Галааддин Рамотдиин алжагъ ва гъалибчи йихь. РАББИЙИ думу шагьур мумкинсузди паччагьдин хилиз тувиди.

13Михей пайгъамбриз дих апӀуз гьаънайири дугъаз гъапнийи:

– Хъебехъ, имбу пайгъамбрари варидари паччагьдиз хъуркьувал шлуваликан кӀура. Гъит, яв гафра гьадрарин гафнахъди сабси ибшри, ужуди шлуваликан йип.

14Амма Михейи гъапнийи:

– РАББИЙИИНДИ ху апӀурза, узукна РАББИЙИ фу гъапиш, гьадмутӀан пидарза.

15Михей гъафиган, паччагьди дугъхьан гьерхнийи:

– Михей! Галааддин Рамотдихъди дяви апӀуз гъягъюча, дарш гъягъюдарча?

– Гъарах, гьелбетда, ва гъалибчи йихь, – жаваб тувнийи дугъу. – РАББИЙИ мумкинсузди думу шагьур паччагьдин хилиз тувиди!

16Амма паччагьди дугъаз гъапнийи:

– РАББИЙИН амриинди вуйи гьякьтӀан фукӀа жараб дарпуз уву ху апӀуз швнубан мажбур апӀуза?

17Думуган Михейи жаваб тувнийи:

– Узуз вари Израил, марччлихъан хъадру марччарси, дагълариъ дарабгъну гъябкъюнзуз. Ва РАББИЙИ дупна: «Дурарин агъа адар. Гъит, гьарсар ислягьвалиинди чпин хулаз хъадаркри».

18Израилин паччагьди Югьушафатдиз гъапнийи:

– Узу увуз гъапундайинхъа, дугъу узкан шлубдин гьякьнаан вахт ккимиди фукӀа ужуб кӀурдар, анжагъ харжибтӀан?

19Михейи гъапнийи:

– Гьаци, РАББИЙИН гафнахъ хъебехъ. Узуз РАББИ Чан тахтниин деънади гъяркъюнзуз, Дугъхьан арчул ва гагул терефнаъ дийибгънайи чан заварин кьушумра хъади[+]. 20РАББИЙИ гъапнийи: «Ахав Галааддин Рамотдиз гъягъюз, душваъ думу йикӀбан бадали, шли алдатмиш апӀиди?» Сари саб, тмунури жараб кӀуйи. 21Аьхирки фициб-вуш жин удубчӀвнийи ва РАББИЙИН улихь дийибгънийи, ва диди гъапнийи: «Узу думу алдатмиш апӀидиза». 22«Фици?» – гьерхнийи РАББИЙИ. «Узу гъябгъидиза ва дугъан вари пайгъамбрарин мелзниин кучӀлин жин хьибдиза», – гъапнийи диди. «Ав, увхьан думу ляхин хъуркьувалиинди кӀулиз адабгъуз ва думу алдатмиш апӀуз хьибдивухьан, – гъапнийи РАББИЙИ. – Гъарабх ва гьаци апӀин». 23Ва магьа РАББИЙИ гьаму яв вари пайгъамбрарин мелзниин кучӀлин жин алапӀна. Хъа РАББИЙИ увуз бала улупна.

24Думуган Кенаанайин бай Цедекияйи, Михейихьна дуфну, дугъан гарцӀликкан бачӀ гъивнийи.

– Увухъди гафар апӀуз РАББИЙИН Рюгь, узхьан гьудучӀвну, увухьна фици гъафну? – гьерхнийи дугъу.

25Михейи жаваб тувнийи:

– Думу яв хуларин айтӀан хулаъ уву душмнарихьан жин гъахьи йигъан аьгъю хьибдивуз[+].

26Думуган Израилин паччагьди амур гъапӀнийи:

– Михей дисай ва шагьрин гьякимдар Амондихьна ва паччагьдин бай Юашдихьна кьяляхъ гъайихай. 27Дурариз йипай: «Гьамци кӀура паччагьди: гьаму кас зиндандиъ итай ва дугъаз, узу ягъурлувалиинди кьяляхъ хътаркайизкьан, гашу даркӀузситӀан уьл ва шид мутуванай».

28Михейи гъапнийи:

– Эгер уву ягъурлувалиинди кьяляхъ хътаркиш, РАББИЙИ йиз мелзналан дарпиб гьисаб ибшри.

Ва дугъу хъана гъапнийи:

– Гъит, вари халкьариз гьаму ебхьри!


Галааддин Рамотдиъ Ахав талаф хьуб

29Израилин паччагь Ягьудайин паччагь Югьушафатдихъди сатӀиди Галааддин Рамотдиин алархьнийи. 30Израилин паччагьди Югьушафатдиз гъапнийи:

– Узу дявдиъ палтар гьюдюхну учӀвидиза, хъа уву паччагьвалин палтар алахьну гъуз.

Израилин паччагьди палтар гьюдюхнийи, ва думу дявдиъ учӀвнийи[+].

31Хъа Арамдин паччагьди гьяйвнар ккитӀнайи дявдин фургънарин сумчӀурна кьюр аьхюриз амур гъапӀнийи:

– Израилин паччагьдихъдитӀан савайи, сарихъдира, я эскрарихъди, я аьхюдарихъди, дяви мапӀанай.

32Гьяйвнар ккитӀнайи дявдин аьрабйирин аьхюдариз Югьушафат гъяркъиган, дурари фикир гъапӀнийи: «Гьелбетда, гьаму ву Израилин паччагь». Дурар, дугъʼин алархьбан бадали, илтӀикӀнийи, хъа Югьушафатди чӀигъ гъапӀнийи. 33Гьяйвнар ккитӀнайи дявдин фургънарин аьхюдариз думу Израилин паччагь даруб гъябкънийи, ва дурари дугъахъ хъчӀарккувал дебккнийи. 34Амма шли-вуш дерккучӀимриз гъизигнийи ва дюшюшдиан Израилин паччагьдиз зиян гъапӀнийи, гьаз гъапиш чӀимир дявдин палатди дюбхну адру йишвак кубкӀнийи.

Паччагьди чан фургъунчийиз гъапнийи:

– Кьяляхъ илтӀикӀ ва узу дявдиан адагъ! Узуз зиян дубхьназуз.

35Амма кчӀихуб ярхи йигъ гъизгъинди гъубшнийи, ва паччагь арамарин улихь чан фургъниъ дийигъуз мажбур гъахьнийи. Зийниан фургънизди ифи удубзурайи, ва хябяхъган думу кечмиш гъахьнийи. 36Ригъ алабхъруган, кьушмин зиин гьарай тарабгънийи:

– Гъит, гьарсар чан шагьриз, гьарсар чан жилиина кьяляхъ хъадаркри!

37Паччагь гъакӀнийи ва Самарияйиз гъахнийи, душваъ думу накьвдик кивнийи. 38Хъа гьяйвнар ккитӀнайи дявдин фургъун[†] Самарияйин кьяппйир жикӀру даграрикан сабдиъ гъижибкӀнийи. РАББИЙИХЬАН гъафи гафнаъ дупнайиганси, хуйири паччагьдин ифдикан мелзар ктатнийи[+].

39Ахавдин паччагьлугъвалин вахтнан жара гьядисйирикан ва дугъу гъапӀу ляхнарикан, гьадму гьисабнаан дугъу тикмиш гъапӀу ва филин кӀурбарихъди гъабалгу гъалайикан, ва дугъу тикмиш гъапӀу шагьрарикан «Израилин паччгьарин тарихарин китабдиъ» дибикӀна.

40Ахав чан архйирихъди фаракьат гъахьнийи. Дугъан ерина паччагь дугъан бай Ахазия гъахьнийи.


Югьушафат – Ягьудайин паччагь

41Асайин бай Югьушафат Израилин паччагь Ахавдин паччагьвалин юкьудпи йисан Ягьудайин паччагь гъахьнийи[+]. 42Паччагь шлуган, Югьушафатдин сумчӀурна хьуд йис вуйи, ва дугъу Ерусалимдиъ къанна хьуд йисан паччагьвал гъапӀнийи. Дугъан дадайиз Шилхийин риш Азува кӀуйи. 43Думу варибдиъ чан адаш Асайин рякъяриъди гъягъюйи ва, РАББИЙИН уларикк гьякьди вуйиб апӀури, дурарилан улдучӀвурдайи. Амма тепйириин али гирами йишвар терг гъапӀундайи, ва халкьди душвариина гъурбнар хувал ва душвариин ицци ниъ хъайи шейʼар ургувал давам апӀуйи[+]. 44Гьацира Югьушафатди Израилин паччагьдихъди ислягьвалин йикьрар гъийитӀнийи.

45Югьушафатдин паччагьвалин вахтнан жара гьядисйирикан ва дугъан хъуркьуваларикан, ва дугъан дявдиъ улупу гьунарарикан «Ягьудайин паччгьарин тарихарин китабдиъ» дибикӀна. 46Чан адаш Асайин вахтна ибадатханйириъ гъузу кьяппа жилар дугъу терг гъапӀнийи[+].

47Эдумдиъ паччагь адайи, душваъ гьюкумдарвал Ягьудайин паччагьди деркку регьбру апӀуйи[+].

48Гъизил хуз Офириз гъягъбан бадали, Югьушафатди Таршиш жюрейин гимйирин[*] десте тикмиш гъапӀнийи, амма дурар гъягъюз хъуркьундайи, гьаз гъапиш багъри Эцион-Гевер портдиъ гъюргънийи[+].

49Думуган Ахавдин бай Ахазияйи Югьушафатдиз гъапнийи:

– Гъит, йиз инсанар яв инсанарихъди сатӀиди гьюлериина гимйириъди гъарахри.

Амма Югьушафатдиз думу ляхин ккун гъабхьундайи.

50Югьушафат чан архйирихъди фаракьат гъахьнийи ва чан арха Давуддин[†] Шагьриъ дурарихъди кивнийи. Дугъан ерина паччагь дугъан бай Ярам гъахьнийи.


Ахазия – Израилин паччагь

51Ахавдин бай Ахазия Ягьудайин паччагь Югьушафатдин паччагьвалин йицӀиургудпи йисан Самарияйиъ Израилин паччагь гъахьнийи. Дугъу Израилиъ кьюд йисан паччагьвал гъапӀнийи. 52Дугъу РАББИЙИН уларикк писвал апӀуйи, гьаз гъапиш чан адашдинна дадайин рякъяриъди ва Израилиз гунгьихьна ял гъапӀу Яравамдин, Наватдин балин, рякъяриъди гъягъюйи. 53Чан адашдиси, Ахазияйира Баализ[†] гъуллугъ ва ибадат апӀуйи ва Израилин Заанур вуйи РАББИЙИК хъял капӀуйи.

## Паччагьлугъар-4

### Паччагьлугъар-4

Паччагьлугъар-4


[1]

[2]

[3]

[4]

[5]

[6]

[7]

[8]

[9]

[10]

[11]

[12]

[13]

[14]

[15]

[16]

[17]

[18]

[19]

[20]

[21]

[22]

[23]

[24]

[25]


### 1


Паччагьлугъарин юкьубпи китаб


Илʼяс пайгъамбар ва Ахазия паччагь

1Ахав кечмиш хьубхъан Муав уьлке Израилиз къаршуди удубчӀвнийи[+]. 2Хъа Ахазия Самария шагьриъ айи чан хуларин заан мертебайин унчӀвʼан ахънийи ва дугъаз яман шикастар гъахьнийи. Дугъу чархачйир[*] гьаънийи ва гъапнийи:

– Гъарахай ва, гьаму шикастарихьан узу сагъ шулуш, Экрондин заанур Баал-Зевувдихьан[†] гьерхай[+].

3Амма РАББИЙИН[†] малайикди Тишбайиан вуйи Илʼяс пайгъамбриз гъапнийи:

– Самарияйин паччагьдин чархачйириз гъаншарди гъарах ва дурарихьан гьерх: «Учву Экрондин бут[†][*] Баал-Зевувдихьан[*] гьерхуз гъягъюз, мегер Израилиъ Заанур адарин?»[+] 4Гьаци, магьа РАББИЙИ фу кӀураш: «Уву дахънайи ахниккан гъудужвидарва. Уву мумкинсузди кечмиш хьидива!»

Ва Илʼяс пайгъамбар гъушнийи.

5Хъа чархачйир паччагьдихьна кьяляхъ гъафнийи, ва дугъу дурарихьан гьерхнийи:

– Гьаз ухди кьяляхъ гъафунчва?

6Дурари жаваб тувнийи:

– Учуз гъаншарди фуж-вуш сар инсан гъафнийи. Дугъу учуз гъапнийи: «Учву гьау паччагьдихьна кьяляхъ гъарахай ва дугъаз РАББИЙИ гьамци кӀура йипай: „Экрондин бут Баал-Зевувдихьан гьерхуз уву инсанар гьауз, мегер Израилиъ Заанур адарин? Гьаци, уву дахънайи ахниккан гъудужвидарва. Уву мумкинсузди кечмиш хьидива!“»

7Паччагьди дурарихьан гьерхнийи:

– Учвуз гъаншарди удучӀву ва гьаци гъапи инсан фициб юрушнан вуйи?

8Дурари жаваб тувнийи:

– Дугъʼин чӀар али гъидкьарин палтар алахьнайи, юкьваъ гъидкьин чӀул идибтӀнайи.

Паччагьди гъапнийи:

– Думу Тишбайиан вуйи Илʼяс ву[+].

9Дугъу Илʼяс пайгъамбрихьна хьуцӀур эскер хъади кьушмин аьхюр гьаънийи. Кьушмин аьхюр тепейин кӀакӀниин деънайи Илʼяс пайгъамбрихьна за гъахьнийи, ва дугъу Илʼяс пайгъамбриз гъапнийи:

– Заанурин инсан, паччагьди кӀура: «Исина кудучӀв!»

10Илʼяс пайгъамбри хьуцӀур эскрин аьхюриз жаваб тувнийи:

– Эгер узу Заанурин инсан вуш, гъит завариан цӀа гъюри, ва диди увуна яв инсанар ургри!

Ва цӀи, завариан дуфну, думу ва дугъан хьуцӀур эскер гъургнийи[+].

11Думуган паччагьди Илʼяс пайгъамбрихьна жара кьушмин аьхюр ва дугъан хьуцӀур эскер гьаънийи. Дугъу Илʼяс пайгъамбриз гъапнийи:

– Заанурин инсан, паччагьди гьамци кӀура: «Кьан дарапӀди, исина кудучӀв!»

12– Эгер узу Заанурин инсан вуш, – жаваб тувнийи Илʼяс пайгъамбри, – гъит завариан цӀа гъюри, ва диди увуна яв хьуцӀур кас ургри!

Ва Заанурин цӀи, завариан дуфну, думу ва дугъан хьуцӀур кас гъургнийи. 13Думуган паччагьди шубурпи кьушмин аьхюр чан хьуцӀур инсанар хъади гьаънийи.

Думу кьушмин аьхюр тепейиина за гъахьнийи ва Илʼяс пайгъамбрин улихь кьамкьарихъди дахънийи.

– Заанурин инсан, – ккарагнийи думу, – миннат вуйиз, яв гъаравашар вуйи йиз уьмриз ва гьаму хьуцӀур эскрин уьмрариз рягьим апӀин. 14Завариан гъафи цӀи садпи кьюр кьушмиш аьхюр ва дурарин эскрар гъургну аьхир. Йиз уьмриз рягьим апӀин!

15РАББИЙИН малайикди Илʼяс пайгъамбриз гъапнийи:

– Дугъахъди исина кудучӀв, дугъхьан гучӀ мапӀан.

Думуган Илʼяс пайгъамбар гъудужвнийи ва дугъахъди паччагьдихьна исина кудучӀвнийи. 16Илʼяс пайгъамбри паччагьдиз гъапнийи:

– Гьамци кӀура РАББИЙИ: «Мегер Израилиъ, Чахьан гьерхбан бадали, Заанур адарин? Уву чархачйир Экрондин бут Баал-Зевувдихьан гьерхуз гьауйва! Гьаддиз лигну уву яв дахънайи ахниккан гъудужвидарва. Уву мумкинсузди йикӀидива!»

17Ва Ахазия, Илʼяс пайгъамбри гъапи РАББИЙИН гафнаъси, кечмиш гъахьнийи. Ахазияйихъ бай хътарди хьпаз лигну, паччагьдин тахтниин Ахазияйин чве Юрам деънийи. Думу ляхин Югьушафатдин бай вуйи Ягьудайин паччагь Ярамдин паччагьвалин кьюдпи йисан гъабхьну.

18Ахазияйин паччагьвалин вахтнан жара гьядисйирикан ва дугъу гъапӀу ляхнарикан «Израилин паччгьарин тарихарин китабдиъ» дибикӀна.

### 2


Илʼяс пайгъамбар завуз гъахуб

1РАББИЙИЗ Илʼяс пайгъамбар кулкихьди завуз гъахуз ккун гъабхьиган, Илʼяс ва Элиш Гилгалиан гъюрайи[+]. 2Илʼяс пайгъамбри Элишдиз гъапнийи:

– Хаиш вуйиз, гьамушвахь гъуз, РАББИЙИЗ узу Бет-Эл шагьриз гьауз ккунда.

Амма Элишди гъапнийи:

– РАББИЙИИНДИ ва увʼинди ху апӀурза – узу увхъан хътаркидарза!

Ва дурар Бет-Элиз гъушнийи. 3Бет-Элиъ пайгъамбрарихь урхурайидар Элишдин улихьна гъафнийи, ва дурари гьерхнийи:

– РАББИЙИ увхьан гъи яв агъа гьадагъруб аьгъявуз?

– Аьгъязуз, – жаваб тувнийи дугъу. – Ккебехъай.

4Илʼяс пайгъамбри Элишдиз гъапнийи:

– Элиш, хаиш вуйиз, гьамушвахь гъуз, РАББИЙИ узу Ерихон шагьриз гьаъра.

Дугъу жаваб тувнийи:

– РАББИЙИИНДИ ва увʼинди ху апӀурза – узу увхъан хътаркидарза!

Ва дурар Ерихондиз гъушнийи[+]. 5Ерихондиъ пайгъамбрарихь урхурайидар Элишдин багахьна гъафнийи, ва дурари гьерхнийи:

– РАББИЙИ гъи увхьан яв агъа гьадагъруб аьгъявуз?

– Аьгъязуз, – жаваб тувнийи дугъу. – Ккебехъай.

6Илʼяс пайгъамбри Элишдиз гъапнийи:

– Хаиш вуйиз, гьамушвахь гъуз, РАББИЙИ узу Ярдан нирихъна гьаъра.

Дугъу жаваб тувнийи:

– РАББИЙИИНДИ ва увʼинди ху апӀурза – узу увхъан хътаркидарза!

Ва дурари сатӀиди рякъ давам гъапӀнийи. 7Дурар кьюрид Ярдан нирихъ дийигъиган, пайгъамбрарихь урхурайидарикан хьуцӀур кас гъафнийи ва дурарихьан тинаси гъаншарди дийигънийи. 8Илʼяс пайгъамбри чуха хътибтнийи, думу гъибиржнийи ва штулан гъивнийи. Шид гагвлахъинди ва арччлахъинди гьудубчӀвнийи, ва дурар кьюридра гъеебццу жилиинди тму терефназди ктучӀвнийи. 9Дурар ктучӀвиган, Илʼяс пайгъамбри Элишдиз гъапнийи:

– Йип, узу увхьан гьадагъайиз, фу апӀуза увуз?

– Яв рюгь кьюб кьадарнаъди узухьна гъюруганси апӀин, – жаваб тувнийи Элишди.

10– Читин тӀалаб апӀурава, – гъапнийи Илʼяс пайгъамбри. – Узу увхьан фици гьадагъуруш увуз гъябкъиш, уву кӀурубси хьибди, хъа эгер дярябкъиш, хьибдар.

11Гьеле дурар гъягъюри ва дурари гафар апӀури имиди, сабпну цӀин фургъун ва цӀин гьяйвнар ашкар гъахьнийи. Дурари Илʼяс пайгъамбарна Элиш жара гъапӀнийи, ва Илʼяс пайгъамбар кулкихьди завуз гъурхнийи. 12Элиш гьаддиз лигуйи, ва дугъу чӀигъар апӀуйи:

– Йиз адаш! Йиз адаш! Израилин дявдин фургънар ва атлуйирин кьушум!

Хъа чахьан сарун Илʼяс пайгъамбар рякъюз даршлуган, чан палтарихъан хъичӀихнийи ва дурар гъячӀяргънийи[+]. 13Дугъу Илʼяс пайгъамбрихъан хътабхъу чуха за гъапӀнийи, думу кьяляхъ гъушнийи ва Ярдан нирин гъирагъдихъ дийигънийи. 14Дугъу хътабхъу чуха шидлан гъивнийи, «РАББИ, Илʼяс пайгъамбрин Заанур гьамус наан а?» – гъапнийи дугъу.

Дугъу шидлан чуха гъивган, шид арччлахъинди ва гагвлахъинди жара гъабхьнийи, ва думу ниркан ктучӀвнийи.

15Гьаму ляхин гъябкъю Ерихондиан вуйи пайгъамбрарихь урхурайидари гъапнийи:

– Илʼяс пайгъамбрин рюгь Элишдиъ убчӀвну.

Дурар Элиш пайгъамбриз гъаншарди гъушнийи, ва дурари дугъаз жилиинакьан икрам гъапӀнийи.

16Дурари Элиш пайгъамбриз гъапнийи:

– Яв гъаравашарин хьуцӀур гъудуркьу жилижви а, ихтияр тув, дурар гъягъиди ва яв агъа, Илʼяс пайгъамбар, агиди. Белки, РАББИЙИН[†] Рюгьну думу завариз за гъапӀну ва дагъларикан сабдиина ясана дерйирикан сабдизди гатӀархьнашул?

– Ваъ, – жаваб тувнийи Элиш пайгъамбри. – Дурар магьаанай[+].

17Амма дурар думу табигъ хьайиз ва гьамци пайизкьан гафниин дийигънийи:

– Гьаай дурар.

Ва дурари хьуцӀур жилижви гьаънийи, дурари шубуд йигъан Илʼяс пайгъамбар гъагнийи, амма гъидихъундайи. 18Ерихондиъ гъузнайи Элиш пайгъамбрихьна дурар гъафиган, дугъу дурариз гъапнийи:

– Мегер узу учвуз мягъянай гъапундайин?


Элиш пайгъамбрин аьламатар

19Шагьрин агьалйири Элиш пайгъамбриз гъапнийи:

– Агъа, увуз рябкъюравузки, гьаму шагьур ужуйи ерлешмиш дубхьна, амма мушваъ шид ужуб дар ва жил бегьерсузуб ву.

20– Узухьна цӀийи зах абкъинай, – гъапнийи дугъу, – ва дидиъ кьил абхьай.

Дурари дугъахьна захаъди кьил гъабхнийи. 21Элиш пайгъамбри, булагъдихъна дуфну, дидизди кьил гатӀабхьну, гъапнийи:

– Гьамци кӀура РАББИЙИ: «Узу му шид марцц гъапӀунза. Гьамусдихъантина саб вахтнара дидлантина я аьжал, я бегьерсузвал хьидар».

22Гъийин йигъазра[*] душваъ шид Элиш пайгъамбри гъапи гафниинди марццибди гъубзна.

23Душвʼан Элиш пайгъамбар Бет-Элиз гъушнийи. Думу рякъюъди гъягъюрайиган, шагьриан бицӀидар удучӀвнийи ва дугъʼин аьлхъюз хъюгънийи:

– Гьамлин дург, кечел! – чӀигъар апӀуйи дурари. – Гьамлин дург!

24Элиш пайгъамбар кьяляхъ илдицнийи ва дурарихьинди гъилигнийи, ва дурариз, РАББИЙИН ччвур дибисну, агь гъапӀнийи. Думуган ярквраан кьюб хпи швеъ удучӀвнийи, ва дурари баярикан ягъчӀвурна кьюр бай гъячӀяргънийи. 25Хъа Элиш пайгъамбар Кармил дагъдихъна гъушнийи ва душвʼан Самарияйиз кьяляхъ гъафнийи[+].

### 3


Израилин паччагь Юрам

1Ахавдин бай Юрам Ягьудайин паччагь Югьушафатдин паччагьлугъвалин йицӀимиржидпи йисан Израилин паччагь гъахьнийи. Дугъу Самарияйиъ йицӀикьюд йисан паччагьвал гъапӀнийи. 2Дугъу РАББИЙИН[†] уларикк писвал апӀуйи, амма чан адашдиси ва дадайиси ваъ. Дугъу чан адашди диву Баалин[†][*] гирами гъван гатӀабхьнийи[+]. 3Гьаци вушра, дугъу Наватдин бай Яравамди гъапӀу ва дугъу Израил чина ял гъапӀу гунгьар апӀуйи. Думу дурарихьан ярхла шулдайи[+].


Муав магълуб хьувал

4Муавдин паччагь Мешайи чарвйир уьрхюйи ва Израилин паччагьдиз варж агъзур ччил ва варж агъзур якъралан хьа харж тувну ккундийи.

5Амма Ахав кечмиш хьубхъан Муавдин паччагь Израилин паччагьдиз къаршуди удучӀвнийи[+]. 6Думуган Юрам паччагь Самарияйиан удучӀвнийи, ва дугъу израил вари кьушум уч гъапӀнийи. 7Гьацира дугъу Ягьудайин паччагь Югьушафатдикна гьамци пуз чархачйир гьаънийи:

– Муавдин паччагь узуз къаршуди удучӀвна. Узухъди Муавдиз къаршуди дяви апӀуз гъягъидива?

– Гъидиза, – жаваб тувнийи дугъу. – Уву фу апӀуруш, узура гьадму апӀурза, йиз халкь – яв халкь, йиз гьяйвнар – яв гьяйвнар[+].

8Хъасин дугъу гьерхнийи:

– Ухьу фуну рякъюъди гъягъиди?

Юрамди жаваб тувнийи:

– Эдум вилаятдин буш чюлиъди.

9Израилин паччагь Ягьудайин паччагьдихъди ва Эдумдин паччагьдихъди рякъюъ учӀвнийи. Хълицбахъ вуйи рякъюъди ургуд йигъан гъягъбахъан кьушмиз я чпиз, я чпихъди хъайи гьяйванатариз шид имдайи[+].

10– Бала! – гьарай гъапӀнийи Израилин паччагьди. – РАББИЙИ учу, шубур паччагь, Муавдин хилиз тувуз уч гъапӀну!

11Амма Югьушафатди гьерхнийи:

– Мегер мушвахь чалантина РАББИЙИХЬАН гьерхуз РАББИЙИН пайгъамбар хьтарин?

Израилин паччагьдин гъаравашарикан сари жаваб тувнийи:

– Мушвахь Шафатдин бай Элиш пайгъамбар хьа. Думу Илʼяс пайгъамбрин кюмекчи вуди гъахьну[+].

12Югьушафатди гъапнийи:

– Дугъахь РАББИЙИН гаф хьа.

Думуган Израилин паччагь, Югьушафат ва Эдумдин паччагь дугъахьна гъушнийи.

13Элиш пайгъамбри Израилин паччагьдиз гъапнийи:

– Ич увухъди сатӀланди вуйиб фу а? Яв адашдин ва яв дадайин пайгъамбрарихьна гъарах.

– Ваъ, – жаваб тувнийи Израилин паччагьди, – мина учу, шубур паччагь, Муавдин хилариз тувбан бадали РАББИЙИ уч дапӀна аьхир[+].

14Элиш пайгъамбри жаваб тувнийи:

– Узу гъуллугъ апӀурайи Заварин Кьувватарин Аьхюриинди[†] ху апӀурза, Ягьудайин паччагь Югьушафатдиз узу гьюрмат апӀури адайиш, увухьинди улкьан гатӀабхьидайза, гьятта лигидикьан дайза. 15Хъа гьамус узухьна арфа йивру кьавал акъинай.

Ва кьавли арфа йивруган, Элиш пайгъамбрихьна РАББИЙИН кьувват гъафнийи[+]. 16Ва дугъу гъапнийи:

– Гьамци кӀура РАББИЙИ: «Гьаму вари дерейиъ ичӀар ерккай». 17Гьаз гъапиш, гьамци кӀура РАББИЙИ: «Учвуз я микӀ, я мархь рякъидарчвуз, амма му дере шту абцӀиди, ва учвура, ичв мал-къарайира шид убхъидичва». 18Дици апӀуз РАББИЙИЗ рягьятди ву, Дугъу Муавра ичв хилариз тувиди. 19Учву вари мюгькам дапӀнайи ва аьхю шагьрар дисидичва. Учву ужудар гьарар алдатӀидичва, шид айи гъуййир пуч апӀидичва ва ужудар хутӀлариз гъванар гатӀархьидичва.

20Хъайигъан гвачӀнинган, гъурбан апӀру вахтна, Эдумдин терефнаан шид гъафнийи. Ва жил шту абцӀнийи. 21Хъа Муавдин халкьдиз паччгьар чпихъди дяви апӀуз гъюрайиваликан деебхьнайи. Вари жилижвувар, кьабидарра, жигьиларра, уч гъапӀнийи ва сяргьятдихъ дерккнийи. 22ГвачӀнин ухди дурар гъудужвиган, ригъди шидʼин акв туврайи, ва шид муавариз ифиси уьруди гьугъубжвнийи.

23– Му ифи ву! – гъапнийи дурари. – Паччгьари дяви гъапӀну хьиди ва сари сар йивну гъакӀну хьиди. Гьан, хюрчʼин алабхь, Муав!

24Хъа муавар израиларин бинайихьна гъафиган, израилар гъудужвнийи ва дурар йивну йикӀуз хъюгънийи, ва муавар гьергнийи. Муавдиъ учӀвну, израилари дурар йивну йикӀувал давам гъапӀнийи. 25Дурари шагьрар гъарагънийи, ва гьарсар эскру гьарсаб ужуб хутӀлиина са-саб гъван гатӀахьнийи, дурар гъванари алацӀайизкьан. Дурари шид айи гъуййир пуч гъапӀнийи ва ужудар гьарар алдатӀнийи. Анжагъ Кир-Харасетдиъ гъвандин цалар чӀвегьентариан гъванар гатӀахьрудари думу шагьур кьялаъ апӀайиз ва дидʼин алархьайиз гъузнайи.

26Муавдин паччагьдиз дявдиъ учв магълуб шулайиб гъябкъиган, дугъу, Эдумдин паччагьдихьинди гъютӀурччвбан бадали, чахъди тур йивуз шлу ургудварж инсан гъадагънийи, амма дугъхьан гъабхьундайи. 27Думуган дугъу чан ерина паччагь духьну ккуни чан сарпи бай гъадагънийи ва шагьрин цалʼин думу гъурбан гъапӀнийи. Думу ляхни израилариз къаршуди зурба ажугълувал арайиз гъабхнийи. Израилари кьяляхъ гъизигнийи, ва дурар чпин жилиина хътаркнийи.

### 4


Элиш пайгъамбар ва касиб ачӀни хпир

1Пайгъамбрарихь урхури гъахьидарикан сарин хпири Элиш пайгъамбриз гьарйир гъапӀнийи:

– Яв гъараваш, йиз жилир, кечмиш гъахьну, ва дугъу РАББИЙИЗ гьюрмат апӀури хьувал увуз аьгъявуз. Хъа гьамус дугъак бурж кайир, йиз кьюрид баярра лукӀʼвализ гъахбан бадали, дуфна[+].

2Элиш пайгъамбри дугъаз жаваб тувнийи:

– Увуз фици кюмек апӀуза? Йип узуз, яв хулаъ фу аяв?

– Яв гъараваш-дишагьлийин фукӀа адар, – гъапнийи дугъу, – анжагъ саб бети зейтундин ччим.

3Элиш пайгъамбри дугъаз гъапнийи:

– Гъарах ва яв гъуншйирихьан ичӀи бетйир ккун апӀин, дурар шлубкьан гизаф уч апӀин. 4Хъасин яв ва яв баярин кьяляхъди раккин хъябкь. Бетйириъ ччим убз ва ацӀу бетйир гъирагъдизди гьадагъ.

5Дишагьли гъушнийи, ва чан ва чан баярин кьяляхъди раккин хъябкьнийи. Баяри бетйир хуйи, хъа дугъу чан хулаъ айи бетдиан ччим убзуйи. 6Вари бетйир аццну ккудуркӀиган, дугъу бализ гъапнийи:

– Ча узухьна сабсан бети.

Хъа бали жаваб тувнийи:

– Сарун саб бетира имдар.

Ва ччим рубзувал дийибгънийи. 7АчӀни хпири, душну, Заанурин[†] инсандиз дидкан ктибтнийи, хъа дугъу гъапнийи:

– Гъарах, ччим масу тув ва буржар кидирч, хъа гъубзубдихъ увхьанна яв баярихьан яшамиш хьуз хьидичвухьан.


Элиш пайгъамбар ва девлетлу дишагьли

8Саб ражари Элиш пайгъамбар Шунем гъулаз гъушнийи. Душваъ сар девлетлу дишагьли яшамиш шулайи, дугъу Элиш пайгъамбриз чпихьна уьл ипӀуз теклиф апӀуйи. Ва гьар ражну душвхьантина гъягъруган, думу душваъ уьл ипӀуз дергуйи. 9Дишагьлийи жилириз гъапнийи:

– Узуз аьгъязуз, ухьухьна кми-кмиди гъюру кас Заанурин гирами инсан ву. 10Гъач гъваин бицӀи хал тикмиш апӀухьа ва душваъ дугъаз ахин-леэф, тахта, кусри ва чирагъ дивхьа. Дици гъабхьиш, ухьухьна гъафиган, дугъхьан гьар ражну душваъ гъузуз хьибди.

11Саб ражари Элиш пайгъамбар, думу гъулаз гъафиган, думу хулаз за гъахьнийи ва дахънийи. 12Хъасин чан гъараваш Гиезийиз гъапнийи:

– Дих апӀин гьадму дишагьлийиз.

Гиезийи дишагьлийиз дих гъапӀнийи, ва думу дугъахьна гъафнийи[+]. 13Элиш пайгъамбри чан гъаравашдиз гъапнийи:

– Дугъаз йип: «Учу бадали гизаф чалишмиш гъахьунва. Фу ужʼвал апӀуча увуз? Белки, уву бадали паччагьдин ясана кьушмин аьхюрин улихь гаф пуча?»

Дишагьлийи жаваб тувнийи:

– Лазим дар, узу йиз халкьдин арайиъ яшамиш шулаза.

14– Дугъаз фу ужʼвал апӀидийкӀан? – гьерхнийи Элиш пайгъамбри.

Гиезийи гъапнийи:

– Хъа магьа, дугъахъ бай хътар, хъа жилир сарун кьабир ву.

15Думуган Элиш пайгъамбри гъапнийи:

– Дих апӀин дугъаз.

Гъаравашди дугъаз дих гъапӀнийи, ва думу раккнаригъ дийигънийи.

16– Гъюру йисан гьаму вахтна, – гъапнийи Элиш пайгъамбри, – уву хилариин яв бай дисидива.

– Ваъ, йиз агъа, – жаваб тувнийи дугъу, – яв гъараваш дишагьлийиз кучӀлар мапӀан, Заанурин инсан![+]

17Хъа магьа, думу дишагьлийик бицӀир киршнийи, ва дугъаз хъайисан, гьадму вахтна, бай гъахьнийи. Элиш пайгъамбри гъапиганси.


Шунем гъулʼан вуйи дишагьлийин бай чӀиви хьувал

18Шунем гъулʼан вуйи дишагьлийин бай аьхю гъахьнийи. Саб ражну думу иган убгурайидарихъди хъайи адашдихьна гъафнийи.

19– Ая кӀул! Ая кӀул! – гъапнийи дугъу адашдиз.

Адашди гъаравашдиз амур гъапӀнийи:

– Думу дадайихьна гъайих.

20Гъаравашди бай хилариина за гъапӀнийи ва дадайихьна гъурхнийи. БицӀир дадайин кьамкьариин лисузкьан деънийи, хъасин кечмиш гъахьнийи. 21Дадайи думу за гъапӀнийи ва Заанурин инсандин ахниин дитнийи, раккин хъябкьнийи ва удучӀвнийи. 22Хъасин дугъу чан жилириз дих гъапӀнийи ва гъапнийи:

– Ккун апӀурза, узу Заанурин инсандихьна чкиди гъягъбан ва кьяляхъ гъюбан бадали, узухьна гъаравашарикан сар ва дажи гьаъ.

23– Дугъахьна гъи гъягъюб гьаз ву? – гьерхнийи дугъан жилири. – Гъи я Цийивазлин машквар, я султ йигъ дар.

– Вари ужуйи хьибди, – жаваб тувнийи хпири.

24Дишагьлийи даждиин хъюрар иливнийи ва гъаравашдиз гъапнийи:

– Хъади гъарах. Узу пайизкьан мидийигъан.

25Дурар рякъюъ учӀвнийи ва Заанурин инсандихьна Кармил дагъдиина гъафнийи. Дишагьли ярхла имидитӀан дяркъну, Заанурин инсанди чан гъараваш Гиезийиз гъапнийи:

– Лиг! Гьатму Шунем гъулʼан вуйи дишагьли ву! 26Дугъаз гъаншарди жаргъ ва дугъхьан гьерх: «Уву сагъ вува? Яв жилир сагъ вуйин? Яв бицӀир сагъ вуйин?»

– Сагъ ву, – жаваб тувнийи дишагьлийи.

27Хъа дишагьли Заанурин инсандихьна дагъдиина гъафиган, дугъу Элиш пайгъамбрин ликар хабаъ аънийи. Гиезий, думу гьутӀуркӀбан бадали багахьна гъафнийи, амма Заанурин инсанди гъапнийи:

– Гъит думу! Дугъак аьхю дерд ка, амма РАББИЙИ думу ляхин узхьан жин гъапӀну ва узукна гъапундар[+].

28– Узу увкан бай ккун гъапӀнийинхъа, йиз агъа? – гъапнийи дишагьлийи. – Узу увуз «Узу умуд кивуз мигъитан» гъапундайинхъа?

29Элиш пайгъамбри Гиезийиз гъапнийи:

– Чухайин канчӀар чӀуликк ккитӀишв ва хлиз йиз гьяса гъадабгъ ва жаргъ. ФужкӀа алахъиш, салам мутуван, ва, шликӀа увуз салам тувиш, магъадабгъан. БицӀир айи хулаз хъуркьиган, йиз гьяса балин машниин див[+].

30Хъа бицӀирин дадайи гъапнийи:

– РАББИЙИИНДИ ва увʼинди ху апӀурза, узу увхъан хътаркидарза.

Думуган Элиш пайгъамбар гъудужвнийи ва дугъахъди гъушнийи.

31Гиезий улихьди гъушнийи, ва дугъу балин машниин гьяса дивнийи, амма гьич сескьан гъабхьундайи. Гиезий Элиш пайгъамбрин улихьна гъафнийи ва дугъаз гъапнийи:

– Бай уягъ гъахьундар[+].

32Думуган Элиш пайгъамбар хулаз гъафнийи, бай дугъан ахниин дукӀну дахънайи. 33Думу хулазди учӀвнийи, чан кьяляхъди раккин хъябкьнийи ва РАББИЙИЗ ккарагнийи[+]. 34Хъасин думу ахниина за гъахьнийи ва балʼин дахънийи – ушвник ушв, уларик улар, хиларик хилар куркӀри. Думу балʼин гьачӀарккиган, балин жандак мани гъабхьнийи[+]. 35Элиш пайгъамбар улдучӀвнийи, хулаъ улихь-кьяляхъ гъилицнийи ва, ахниина за духьну, балʼин сабсан ражну гьачӀарккнийи. Бали ургубан инчи гъапӀнийи ва улар арццнийи. 36Элиш пайгъамбри Гиезийиз дих гъапӀнийи ва гъапнийи:

– Дишагьлийиз дих апӀин.

Гъаравашди гьаци гъапӀнийи.

Дишагьли гъафиган, Элиш пайгъамбри гъапнийи:

– Гъадагъ яв бай.

37Думу хулазди учӀвнийи, Элиш пайгъамбрин ликарикк дахънийи ва жилиинакьан икрам гъапӀнийи. Хъасин думу, чан бай гъадагъну, гъушнийи[+].


Агъу кайи жук

38Хъа Элиш пайгъамбар Гилгализ кьяляхъ гъафнийи. Думу вилаятдиъ думуган гаш абхънайи. Пайгъамбрарихь урхурайидари думу къаршуламиш гъапӀиган, дугъу гъаравашдиз гъапнийи:

– Зурба йигьаг илив ва гьаму инсанариз жук убхь[+].

39Дурарикан сар итӀру укӀар уч апӀуз хутӀлиз гъушнийи, ва дугъаз чӀуру гъабгъар гъидихънийи. Дугъу ун абцӀну чӀуру гъабгъар уч гъапӀнийи ва, кьяляхъ гъафиган, саризра дурар фйир вуш аьгъдаршра, жвилли дапӀну, жукук куркнийи. 40Инсанариз жук адабцӀнийи, амма, думу ипӀуз хъюгъюбси, дурари чӀигъар гъапӀнийи:

– Заанурин инсан, йигьгиъ аьжал а! – ва дурари жук ипӀувал дебккнийи.

41Элиш пайгъамбри гъапнийи:

– Хю аьбкъинай.

Дугъу хю йигьгиъ абхьнийи ва гъапнийи:

– Убз жук инсанариз.

Ва йигьгиъ зарар кайиб фукӀа гъубзундайи.


Варж инсан тухъ апӀуб

42Баал-Шалиша[†] шагьриан фуж-вуш сар инсан гъафнийи, ва дугъу Заанурин инсандиз сабпи бегьерин мухан хюйин къаб уьл ва мухан кӀуларин гъварчар гъахнийи.

– Тув инсанариз, гъит ипӀри, – гъапнийи Элиш пайгъамбри гъаравашдиз[+].

43– Мурарихъди варж инсан фици тухъ апӀузахъа? – гьерхнийи гъаравашди.

Хъа Элиш пайгъамбри жаваб тувнийи:

– Тув инсанариз, гъит ипӀри. РАББИЙИ гьамци кӀура аьхир: «Дурар тухъ хьиди, ва хъана гъубзидира ву».

44Думуган гъаравашди инсанариз уьлер пай гъапӀнийи. Ва, РАББИЙИН гафнакси, дурари гъипӀнийи, ва хъана гъубзнура вуйи.

### 5


Нааман гъидкьин уьзрихьан сагъ апӀуб

1Нааман Арамдин паччагьдин кьушмин аьхюр вуйи. Чан агъайин улихь думу машгьур ва гьюрмат айи инсан вуйи, гьаз гъапиш дугълантина РАББИЙИ Арамдиз гъалибвал тувуйи. Думу дирбаш эскер вуйи, амма дугъак гъидкьин уьзур кайи[+].

2Арамарин дестйири алжагъбарикан сабдиъ Израилиъ бицӀи риш йисирвализ гъидиснийи. Дугъу Наамандин хпириз гъуллугъ апӀурайи. 3Дугъу чан агъа дишагьлийиз гъапнийи:

– Йиз агъа Наамандихьан Самарияйиъ айи пайгъамбар рякъюз гъахьнийиш! Дугъу думу гъидкьин уьзрихьан сагъ апӀидийи.

4Нааман чан агъайихьна гъушнийи ва Израилиан вуйи шуру гъапиб дугъакна гъапнийи.

5– Гьелбетда, гъарах. Узу Израилин паччагьдиз кагъаз бикӀидиза, – жаваб тувнийи Арамдин паччагьди.

Ва Нааман, чахьди йицӀуб талант[*] арснан, йирхьуд агъзур шекел[*] гъизил ва йицӀуб раж палтар гъадагъну, гъушнийи. 6Дугъу Израилин паччагьдиз гъабхи кагъзиъ дибикӀнайи: «Гьаму кагъаз увухьна гъурубкьиган, аьгъю йибхь: узу увухьна йиз гъараваш Нааман уву думу гъидкьин уьзрихьан сагъ апӀбан бадали гъаъназа».

7Израилин паччагь, думу кагъаз гъубхиган, чан палтар дячӀяргъну, дерднак кахънийи. Дугъу гъапнийи:

– ЙикӀуз ва чӀиви апӀуз мегер узу Заанур вуйин? Гъидкьин уьзрихьан сагъ апӀуз дугъу узухьна гьаз гьаъра? Лигай, думу узухъди гъалмагъал ккебгъуз чалишмиш шула![+]

8Заанурин[†] инсан вуйи Элиш пайгъамбриз Израилин паччагь дерднак кахънайиваликан гъеебхьиган, дугъу паччагьдиз гьамци пуз гьаънийи:

– Гьаз уву дерднак кахънава? Гьадму инсан узухьна гьаъ, ва дугъаз Израилиъ пайгъамбар айивал аьгъю хьибди.

9Нааман гьяйвнариинди ва дявдин фургънар хъади гъафнийи ва Элиш пайгъамбрин хуларин раккнихь дийигънийи. 10Элиш пайгъамбри дугъахьна гьамци пуз чархачи[†] гьаънийи:

– Гъарах, ургуб ражну Ярдан нирик жикӀ, яв жандак сагъ хьибди ва уву марцц хьидива.

11Амма Наамандик хъял кубчӀвнийи ва, гьамци кӀури, гъушнийи:

– Узу фикир апӀуйза: «пайгъамбар узухьна чарасуз удучӀвиди, дийигъиди, чан Заанур вуйи РАББИЙИЗ ккарагиди, иццрушвлан хил алдатиди ва гъидкьин уьзрихьан узу сагъ апӀиди». 12Дамаск шагьрин багагь хьайи нирар Амана ва Парпар Израилин вари штартӀан ужудар даринхъа? Марцц хьпан бадали, узхьан думу нирарик жикӀуз шулдайинхъа?

Думу кьяляхъ илдицнийи ва хъял кади гъушнийи. 13Наамандин гъаравашар дугъан багахьна гъафнийи ва гъапнийи:

– Агъа, эгер пайгъамбри саб фу-вуш зурба ляхин апӀин гъапнийиш, уву думу ляхин апӀидайвахъа? Хъа дугъу увуз варина-вари гъапну: «ЖикӀ ва марцц хьидива».

14Думуган Нааман гъушнийи ва, Заанурин инсанди чаз гъапиганси, ургуб ражну Ярдан нирик кахънийи, ва дугъан жандак, бабкан духьну имбу бицӀиринси, марцц гъабхьнийи. 15Нааман чан дестера хъади Заанурин инсандихьна кьяляхъ гъафнийи. Дугъу, пайгъамбрин улихь дийигъну, гъапнийи:

– Гьамус узуз аьгъязуз: вари дюнʼяйиъ жара Заанур адар, Израилин ЗаануртӀан. Хъа гьамус, ккун апӀурза, яв гъаравашдихьан пешкеш кьабул апӀин[+].

16Пайгъамбри жаваб тувнийи:

– Узу гъуллугъ апӀурайи РАББИЙИИНДИ ху апӀурза, узу фукӀа кьабул апӀидарза.

Думу разивалихъна хуз Нааман фукьан чалишмиш гъахьнушра, пайгъамбри кӀул ккивундайи[+].

17Нааманди гъапнийи:

– Эгер уву пешкеш кьабул апӀурдарш, ккун апӀурза увкан: узуз, яв гъаравашдиз, саб жут гъятрари гъабхуз шлубкьан руг туври, гьаз гъапиш узу сарун РАББИЙИЗ дарди, сар заануризра гъурбнар апӀидарза. 18Гъит, РАББИЙИ узлан саб ляхнин хил алдабгъри: йиз паччагьди, чав бут[†] Риммондин ибадатханайиъ ибадат апӀбан бадали учӀвруган, йиз хилхъан бисуру. Ва узура ибадат апӀурза. Узу бут Риммондин ибадатханайиъ ибадат апӀруган, гъит РАББИЙИ узлан дици апӀбан хил алдабгъри.

19– Ислягьвалиинди гъарах, – гъапнийи Элиш пайгъамбри.


Гиезийиз гъидкьин уьзур кивбиинди жаза тувуб

Нааман саб кьадар манзилназ гъушган, 20Заанурин инсан вуйи Элиш пайгъамбрин гъараваш Гиезийи чав чаз гъапнийи: «Йиз агъайи гьаму арамжви Нааман лап гизаф рягьятди, саб жюрейинра пешкешар дидрисди, деетну. РАББИЙИИНДИ ху апӀурза, узу дугъахъ жаргъури хъчӀарккидиза ва дугъхьан фу-вуш бисидиза»[+]. 21Гиезий Наамандихъ хъчӀарккнийи. Чахьна Гиезий жаргъури гъяркъиган, думу къаршуламиш апӀуз Нааман фургъниан эдеънийи.

– Вари сагъ-саламатди вуйин? – гьерхнийи дугъу.

22Гиезийи жаваб тувнийи:

– Вари сагъ-саламатди ву. Йиз агъайи узу гьамци пуз гьаъну: «Ефраимдин тепйирилан узухьна кьюр урхрур гъафну. Ккун апӀурза увкан, дурариз саб талант[*] арс ва кьюб раж палтар ча».

23– Гьелбетда! Гъадагъ кьюб талант, – гъапнийи Нааманди.

Дугъу Гиезий кьюб шишлиъди кьюб талант арс, кьюб раж палтарра хъади гъадагъуз разивалихъна гъахнийи. Нааманди шишлар чан кьюр гъаравашдихьна тувнийи, ва дурари шишлар Гиезийин улихьди гъурхнийи. 24Тепейиина хъуркьиган, Гиезийи шишлар гъаравашарихьан гъидиснийи ва чан хулазди дивнийи. Гиезийи Наамандин гъаравашар деетнийи, ва дурар гъушнийи. 25Хъасин думу чан агъа Элиш пайгъамбрихьна гъушнийи ва дугъан улихь дийигънийи.

– Уву наан айва, Гиезий? – гьерхнийи Элиш пайгъамбри.

– Яв гъараваш наанкӀа гъушундар, – жаваб тувнийи Гиезийи.

26Амма Элиш пайгъамбри дугъаз гъапнийи:

– Уву къаршуламиш апӀуз думу инсан фургъниан эдеъруган, мегер йиз рюгь увухъди хътайкӀан? Арс бисуз ясан палтар, зейтундин гьарар, тӀумтӀин багълар, сюрйир, лижар, гъараваш жилар ясан гъараваш дишагьлийир кьабул апӀуз вахт вуйинхъа? 27Гъит, Наамандин гъидкьин уьзур увук ва яв насларик гьаргандиз кубчӀври.

Ва Гиезий Элиш пайгъамбрихьан удучӀвруган, думу гъидкьин уьзриан, йифси, лизи духьнайи.

### 6


Шидʼин уьлюбхю екӀв

1Пайгъамбрарихь урхурайидари Элиш пайгъамбриз гъапнийи:

– Хъебехъ, яв хликкди учу яшамиш шулайи мушваъ учуз йишв гьубкӀрадарчуз. 2Учуз Ярдан нирихъна гъягъюз, душвхьан гьарсари саб хамхар хуз ва учуз яшамиш шлу йишв тикмиш апӀуз ихтияр тув.

– Гъарахай, – гъапнийи дугъу.

3Думуган урхурайидарикан сари гъапнийи:

– Ич агъа, увхьан учухъди гъюз шуйкӀан?

Элиш пайгъамбри гъапнийи:

– Узу гъидиза.

4Элиш пайгъамбар дурарихъди гъушнийи. Дурар Ярдан нирихъна хъуркьнийи, ва дурари гьарар алдатӀуз хъюгънийи. 5Дурарикан сари гьар алдабтӀурайиган, екӀв рижвналар ултӀубчӀвнийи ва штукк ккабхънийи.

– Агь, йиз агъа! ЕкӀв жарарихьан вахтназ гъадабгънайиб вуйиз аьхир! – чӀигъ гъапӀнийи дугъу.

6Заанурин[†] инсанди гьерхнийи:

– Наанди абхънийи думу?

Дугъу йишв улупиган, Элиш пайгъамбри гьарин кюл ктабтӀнийи ва душвазди гатӀабхьнийи. ЕкӀв штуин уьлюбхнийи.

7– Гъадабгъ думу, – гъапнийи Элиш пайгъамбри.

Думу касди хил гьачӀабккнийи ва екӀв гъадабгънийи.


Арамар кур апӀуб

8Арамдин паччагьди Израилихъди дяви апӀури гъахьнийи. Багахь гъуллугъ апӀурайидарихъди гаф-чӀал дапӀну, дугъу гъапнийи:

– Узу наан-вуш душваъ бина йивидиза.

9Элиш пайгъамбри, Заанурин инсанди, Израилин паччагьдихьна гьамци пуз чархачи[†] гьаънийи:

– Думу йишвʼхьантина гъягъруган, ихтият апӀин, гьаз гъапиш дина арамар ктучӀвура.

10Израилин паччагьди Заанурин инсанди чаз улупу йишвар ахтармиш апӀуйи. Элиш пайгъамбри паччагьдиз ихтият хьпан гьякьнаан хабар саб-кьюб ражну хъадапӀну имдайи, ва паччагь дицисдар йишварихь ихтиятди шуйи. 11Арамдин паччагьдик аьхю гъалаб кабхънийи. Дугъу чан багахь гъуллугъ апӀурайидар уч гъапӀнийи ва дурарихьан гьерхнийи:

– Ихь инсанарикан Израилин паччагьдин терефкар фуж вуш, узукна пидичва?

12Багахь гъуллугъ апӀурайидарикан сари гъапнийи:

– ФужкӀа, йиз агъа вуйи паччагь. Израилин паччагьдихьна гьятта уву яв дахъру хулаъ гъапӀу гафарра кмиди рукьрур – му Израилиъ айи пайгъамбар Элиш ву.

13– Гъарахай ва, узу инсанар гьаъну думу дисбан бадали, думу наан аш, аьгъю апӀинай, – амур гъапӀнийи паччагьди.

Дугъаз хабар тувнийи:

– Думу Дутан шагьриъ а[+].

14Паччагьди дина атлуйир, дявдин фургънар ва аьхю кьадар кьушум гьаънийи. Дурар йишвну гъафнийи, ва дурари шагьур кьялаъ апӀнийи. 15ГвачӀнин ухди Заанурин инсан гъудужвруган ва лигруган, шагьур атлуйири ва дявдин фургънари кьялаъ апӀнайи.

– Агь, йиз агъа, ухьу фу апӀиди? – гьерхнийи гъаравашди.

16Пайгъамбри жаваб тувнийи:

– ГучӀ мапӀан, ухьухъди хъайидар дурарихъди хъайидартӀан гизаф ву.

17Элиш пайгъамбри дюаь гъапӀнийи:

– РАББИ, дугъаз рябкъбан бадали, дугъан улар арцц!

РАББИЙИ гъаравашдин улар арццнийи. Думу гъилигнийи ва дугъаз Элиш пайгъамбрилан ва вари дагъдилан юкьуб тереф цӀин гьяйвнар ва дявдин фургънар илтӀикӀнади гъяркънийи. 18Душмнар чаина диш гъахьиган, Элиш пайгъамбар РАББИЙИЗ ккарагнийи:

– Гьаму инсанар кур апӀин.

Ва РАББИЙИ дурар, Элиш пайгъамбри ккун гъапӀганси, кур гъапӀнийи[+]. 19Элиш пайгъамбри душмнин эскрариз гъапнийи:

– Му думу рякъ ва му думу шагьур дар. Узухъди гъачай, ва узу учву агурайи инсандихьна учву гъахидиза.

Дугъу дурар Самария шагьриз хъади гъафнийи. 20Дурар шагьриъ учӀвиган, Элиш пайгъамбри гъапнийи:

– РАББИ, гьаму инсанарин улар, дурариз рябкъюз хьпан бадали, арцц.

РАББИЙИ дурарин улар арццнийи, ва дурариз чпи Самарияйиъ айивал гъябкънийи. 21Израилин паччагьди, дурар гъяркъиган, Элиш пайгъамбрихьан гьерхнийи:

– Гьамрар йивну йихузахъа, йиз агъа? Йивну йихузахъа?

22– Ваъ, яв турихъди ва деккуйихъди гъидисдар вуйинхъа дурар? Уву дурар йивну йихидарва. Дурариз уьл ва шид тув, гъит, ипӀри, убхъри ва чпин агъайихьна кьяляхъ гъарахри, – жаваб тувнийи дугъу[+].

23Думуган паччагьди дурариз аьхю дем[*] гьязур гъапӀнийи. Дурари ипӀбахъан ва убхъбахъан дурар деетнийи, ва дурар чпин агъайихьна кьяляхъ гъушнийи. Дидхъантина Арамдиан вуйи дестйир Израилин жилиина алжагъундайи.


Кьялаъ апӀнайи Самарияйиъ гаш абхъуб

24ЦӀиб вахтналан Арамдин паччагь Бен-Гьадад, кьушум уч дапӀну, дявдиз удучӀвнийи, ва дугъу Самария кьялаъ апӀнийи[+]. 25Шагьриъ пис гаш абхънийи. Шагьур кьялаъ апӀнайивал гьадмукьан вахтна давам гъабхьнийики, даждин кӀул миржцӀур шекел арснахъ[*], хъа саб гъабраъ айи луфран кӀетӀрем хьуб шекелихъ[*] масу тувуйи.

26Израилин паччагь шагьрин цалʼинди гъягъюрайиган, сар дишагьлийи дугъаз чӀигъ гъапӀнийи:

– Узуз кюмек апӀин, йиз агъа вуйи паччагь![+]

27Паччагьди жаваб тувнийи:

– Эгер РАББИЙИ увуз кюмек апӀурадарш, узу увуз кюмек наънан абгуру? Раццхъан? ТӀумтӀар кчӀюкьру йишвʼан?

28Хъасин паччагьди гьерхнийи:

– Фу гъабхьну?

Дишагьлийи жаваб тувнийи:

– Магьа гьаму дишагьлийи узуз гъапнийи: «Ча яв бай, гъи думу итӀидихьа, хъа закур йиз бай итӀидихьа». 29Учу йиз бай гъурхьнийча ва гъитӀнийча. Хъайигъан узу дугъаз гъапнийза: «Ча яв бай, ухьу думу итӀидихьа». Амма дугъу чан бай жин гъапӀнийи.

30Дишагьлийин гафар деерхьну, паччагьди дерд хьувалиан чан палтар гъячӀяргънийи. Хъа паччагь цалʼин алди хьпаз лигну, халкьдиз дугъан жандиин ирин ккуртт[*] гъябкънийи. 31Паччагьди гъапнийи:

– Эгер Шафатдин бай Элишдин кӀул гъи чан гъюнариин гъубзиш, гъит Заанури узуз ижми жаза туври.

32Дугъу чан терефнаан чархачи гьаънийи.

Хъа Элиш пайгъамбар чан хулаъ деънайи ва дугъахъди яшлуйир хъайи. Гьаънайи чархачи хъуркьайиз, Элиш пайгъамбри яшлуйириз гъапнийи:

– Лигай, инсан гъачӀи касди йиз кӀул алдабтӀуз инсан гьаъна! Чархачи гъафиган, лигай гьа, раккин хъябкьяй ва дугъан улихь хъябкьну гъибтай. Чархачийин кьяляхъди хъайи сес дугъан агъайин даринхъа? 33Элиш пайгъамбри яшлуйирихъди гафар апӀури имиди, чархачи дугъахьна гъафнийи ва гъапнийи:

– Му бала РАББИЙИХЬАН ву. Мушвхъантина РАББИЙИК умуд кивну йиз гьаз вухъа?

### 7

1Амма Элиш пайгъамбри гъапнийи:

– РАББИЙИН[†] гафнахъ хъебехъ. РАББИЙИ гьамци кӀура: «Закур гьаму вахтназ Самарияйин урнарихъ ужубсиб хюйин сат[*] саб шекел[*] арснахъ ва кьюб сат мух саб шекел арснахъ масу тувди».

2Израилин паччагьдин хъугъвал али гъуллугъчийи Заанурин инсандиз гъапнийи:

– Хъебехъ, гьятта РАББИЙИ заварин унчӀвар арццну, мархь гъубгъишра, думу ляхин мукьан ухди хьуз мумкин дар!

– Увуз думу ляхин яв улариинди рябкъидивуз, амма ипӀидарва! – жаваб тувнийи Заанурин инсанди[+].


Кьялаъ аувалин аьхир

3Шагьрин урнарин улихь юкьур гъидкьин уьзур кайидар хьади гъахьнийи. Дурари сари сарикна гъапнийи:

– Ухьу мушвахь гьаз деъру ва аьжлиз ккилигуру? 4Эгер ухьу шагьриз гъушиш, душваъ гаш абхъна, ва ухьу кечмиш хьиди. Мушвахь ухьу гъузишра, ухьу кечмиш хьиди. Гъачай, арамарин бинайиз гъягъюхьа ва йисирвалиъ учӀвхьа. Эгер дурари ухьуз рягьим гъапӀиш, чӀивиди гъузидихьа, хъа дарапӀиш, кечмиш хьидихьа.

5Лавландин вахтна мурар гъудужвнийи ва арамарин бинайиз гъушнийи. Дурар бинайин гъирагъдихъна хъуркьиган, душваъ фужкӀа адайи. 6Гьаз гъапиш, Раббийи арамариз дявдин фургънарин, гьяйвнарин ва зурба кьушмин сесер ерхьруганси гъапӀнийи. Арамари сари сарикна гъапнийи:

– Му, ухьʼин алархьбан бадали, Израилин паччагьди хетт ва египет паччгьар пулихъ дидисна![+]

7Чадрар, гьяйвнар ва дажйир дирчну, арамар лавландин вахтна гьергнийи. Дурари бина чан айиганси дипнийи, ва дурар гьергбиинди къутармиш гъахьнийи.

8Гъидкьин уьзур кайидар бинайихъна хъуркьнийи ва чадрарикан сабдикк ккучӀвнийи. Дурари ацӀайизкьан гъипӀнийи, гъубхънийи ва душвккан, арс, гъизил ва палтар хьади, гъушнийи. Дурар жин гъапӀнийи. Хъасин дурар кьяляхъ гъафнийи ва жара чадрикк ккучӀвнийи, душвкканра фу-вуш гъадабгъну, гъушнийи ва думура жин гъапӀнийи. 9Хъасин дурари сари сарикна гъапнийи:

– Ухьу дюз апӀурадархьа. Гъи ужудар хабрарин йигъ ву, хъа ухьу дурар ухьухь гъитрахьа. Ухьу ахсрар ккивайиз ккилигиш, ихь тахсир хьибди. Гьамусяаьт гъягъидихьа ва му ляхникан паччагьдин гъалайиъ хабар тувдихьа.

10Дурар гъушнийи, шагьрин урнарихъ хъайи гъаравлариз дих гъапӀнийи ва дурариз гъапнийи:

– Учу арамарин бинайиз гъушунча, хъа душваъ фужкӀа рякъюрадар, саринра сес адар, анжагъ гьяйвнар ва дажйир китӀна, чадрар чпин айиганси ими.

11Урнарихъ хъайи гъаравлари дидкан паччагьдин гъалайиъ хабар дебккнийи. 12Паччагь йишвну гъудужвнийи, ва дугъу чан багахь гъуллугъ апӀурайидариз гъапнийи:

– Арамари фу гъапӀнуш, узу учвуз пидиза. Ухьуз гашди вуйивал дурариз аьгъя, гьаддиз дурар бинайиан удучӀвну ва чюлиъ жин гъахьну. Дурари фикир апӀура: «Израилар шагьриан удучӀвиди, ухьу дурар чӀивиди дисидихьа ва шагьриъ учӀвидихьа».

13Паччагьдин багахь гъуллугъ апӀурайидарикан сари гъапнийи:

– Мушваъ гьеле сагъди гъуздарра, гьамусдиз гъийихдарси, йихиди аьхир. Гъит, имбу гьяйвнарикан хьуб гьяйвниинди гъарахри ва, фу дубхьнаш, аьгъю апӀри.

14Израилари кьюб дявдин фургъун[†] ва гьяйвнар гьязур гъапӀнийи, ва паччагьди дурар Арамдин кьушмин кьяляхъди гьаънийи. Фургъунчйириз дугъу амур гъапӀнийи:

– Гъарахай ва, фу гъабхьнуш, аьгъю апӀинай.

15Дурар Арамдин кьушмин шилариъди тап Ярдан нирихъна гъушнийи. Дурариз вари рякъюъ арамарин чиб лап гьялакди гьергруган дирчу гизаф палтар ва жара герек вуйи шейʼар гъяркънийи. Гьаънайидар кьяляхъ гъафнийи, ва дурари чпиз гъябкъюбдикан паччагьдиз хабар тувнийи. 16Халкь шагьриан удубчӀвнийи ва арамарин бина тӀараш гъапӀнийи. РАББИЙИН гафнаъ дупнайиганси, саб сат ужубсиб хю саб шекелихъ ва кьюб сат мух саб шекелихъ масу тувуз хъюгънийи. 17Хъа паччагьди чан хъугъвал али гъуллугъчи шагьрин урнарихъ къайда уьбхрурди дерккнийи, ва душвахъ инсанарин дестейи думу ликариккан гъапӀнийи. Душвахь думу кечмиш гъахьнийи. Му ляхин, паччагь чахьна гъафиган, Заанурин инсанди гъапиганси гъабхьну[+]. 18(Заанурин инсанди думуган гъапнийи: «Закур гьаму вахтназ Самарияйин урнарихъ ужубсиб хюйин сат саб шекелихъ ва кьюб сат мух саб шекелихъ масу тувиди». 19Хъа думу гъуллугъчийи Заанурин инсандиз гъапнийи: «Хъебехъ, гьятта РАББИЙИ заварин унчӀвар арццну, мархь гъубгъишра, думу ляхин мукьан ухди хьуз мумкин дар!» Думуган Заанурин инсанди жаваб тувнийи: «Увуз думу ляхин яв улариинди рябкъидивуз, амма ипӀидарва!») 20Дугъʼин гьациб ляхин улубкьнура вуйи: инсанарин дестейи думу урнаригъ ликариккан гъапӀнийи, ва думу кечмиш гъахьнийи.

### 8


Шунем гъулʼан вуйи дишагьлийин жил кьяляхъ апӀуб

1Чав бай чӀиви гъапӀу дишагьлийиз Элиш пайгъамбри гъапнийи:

– Яв хизан хъади гъарах ва, увхьан наан шулуш, гьадушваъ бина йив, гьаз гъапиш РАББИЙИ уьлкейиина ургуд йисан давам шлу гаш гьапӀна[+].

2Дишагьлийи Заанурин[†] инсанди кӀуруганси гъапӀнийи. Хизан хъади душну, думу ургуд йисан филистимарин жилиин яшамиш гъахьнийи.

3Ургуд йислан думу филистимарин жилилан кьяляхъ гъафнийи ва чан хулар ва жил кьяляхъ тувуб ккун апӀуз паччагьдихьна гъушнийи. 4Хъа паччагьди думу вахтна Заанурин инсандин гъараваш Гиезийихъди сюгьбат гъабхуради гъахьну. Паччагьди гъапнийи:

– Элиш пайгъамбри гъапӀу вари машгьур ляхнарикан узуз кидибт[+].

5Гиезийи паччагьдиз, Элиш пайгъамбри дукӀнайир фици чӀиви гъапӀнуш, гьаддикан ктибтурайи. Гьадму вахтна, Элиш пайгъамбри шлин бай чӀиви гъапӀнуш, гьадму дишагьли паччагьдикан чан хулар ва жил кьяляхъ тувуб ккун апӀуз гъафнийи. Гиезийи гъапнийи:

– Магьа гьаму ву гьадму дишагьли, йиз агъа вуйи паччагь, хъа му дугъан Элиш пайгъамбри чӀиви гъапӀу бай ву.

6Паччагьди дишагьлийихьан гьерхбар-хъерхбар гъапӀнийи, дишагьлийи паччагьдиз вари ктибтнийи. Думуган паччагьди дишагьлийин ляхниз лигуз гьяким тяйин гъапӀнийи. Паччагьди гъапнийи:

– Мугъаз ади гъабхьиб вари кьяляхъ апӀин, хъа гьацира думу уьлкейиан гъушу йигълан гъийин йигъаз дугъан жилилан гъадагъу вари гъазанжарра.


Бен-Гьадад йивну йикӀуб

7Элиш пайгъамбар Дамаскдиз Арамдин паччагь Бен-Гьадад иццурайиган гъафнийи. «Мина Заанурин инсан дуфна», – хабар тувнийи паччагьдиз[+]. 8Паччагьди Хазаилиз гъапнийи:

– Увухьди пешкеш гъадабгъ ва Заанурин инсан къаршуламиш апӀуз гъарах. Дугълантина РАББИЙИХЬАН, узу гьаму уьзрихьан сагъ шулуш, гьерх[+].

9Хазаил, пешкешди ягъчӀвур девейин гъагъар Дамаскдин варитӀан ужударсдар шейʼар гъадагъну, Элиш пайгъамбар къаршуламиш апӀуз гъушнийи. Думу Элиш пайгъамбрихьна гъафнийи, дугъан улихь дийигънийи, ва дугъу гъапнийи:

– Яв бай[*] Бен-Гьададди, Арамдин паччагьди, узу увхьан, думу гьаму уьзрихьан сагъ шулуш, гьерхуз гьаъну.

10Элиш пайгъамбри гъапнийи:

– Гъарах ва дугъаз йип: «Уву чарасузди сагъ хьидива». Амма РАББИЙИ узуз гьякьикьатдиъ думу йикӀрувал ачмиш гъапӀну.

11Элиш пайгъамбар Хазаилиз, дугъаз нач хьайизкьан, ул алдадабгъри, гъилигнийи. Думуган Заанурин инсан гъишнийи.

12– Йиз агъа гьаз ишура? – гьерхнийи Хазаили.

Элиш пайгъамбри жаваб тувнийи:

– Гьаз гъапиш, уву израилариз фициб писвал апӀуруш, узуз аьгъязуз. Уву дурарин гъалйирик цӀа кипдива, дурарин жигьилар турихъди йивну йихидива, дурарин никкдихъ хъайи бицӀидар жиликан йивидива ва дурарин бицӀир кайи дишагьлийирин фунар турихъди уркидива[+].

13Хазаили гъапнийи:

– Анжагъ хутӀан дару яв гъаравашдихьан гьадмукьан аьхю ляхин апӀуз хьибдин?

– Уву Арамдин паччагь шлувал РАББИЙИ узуз ашкар гъапӀну, – жаваб тувнийи Элиш пайгъамбри[+].

14Думуган Хазаил Элиш пайгъамбрихьан гъушнийи ва чан агъайихьна гъафнийи. Бен-Гьададди гьерхнийи:

– Фу гъапунвуз Элишди?

Хазаили жаваб тувнийи:

– Дугъу узуз уву чарасузди сагъ хьиди гъапну.

15Хъайигъан Хазаили леэф штухъди кьяши гъапӀнийи ва дидихъди паччагьдин маш элебкнийи. Паччагь гъакӀнийи. Хъа Хазаил дугъан йишвʼин паччагь гъахьнийи.


Ягьудайин паччагь Ярам

16Ахавдин бай Юрам паччагьди Израилиъ паччагьвал апӀбан хьудпи йисан, Ярам Ягьудайиъ паччагьвал апӀуз хъюгънийи. Гьеле дугъан адаш Югьушафат Ягьудайин паччагьди имийи. 17Паччагь шлуган, Ярамдин сумчӀурна кьюд йис вуйи, ва дугъу Ерусалимдиъ миржид йисан паччагьвал гъапӀнийи. 18Думу, Ахавдин тухумдихъан мисал гъадабгъну, Израилин паччгьарин рякъюъди гъушнийи, гьаз гъапиш Ахавдин риш чаз хпирди гъадагънийи. Дугъу РАББИЙИН уларикк писвал апӀуйи[+]. 19Амма Чан гъараваш Давуддин[†] гьюрматназ РАББИЙИЗ Ягьуда талаф апӀуз ккунди адайи. РАББИЙИ Давуддиз дугъан насларин гамдигъ цӀа уьбхюз гаф тувнийи[+].

20Ярамдин вахтари Эдум уьлкейин халкь Ягьудайи идара апӀбаз къаршуди удубчӀвнийи, душваъ дурари чпиз паччагь дерккнийи[+]. 21Думуган Ярам чан вари дявдин фургънар хъади Цаир шагьриз гъушнийи. Эдумари думу душваъ кьялаъ аънийи. Йишвну Ярам эдумарин дявдин фургънариин алархьнийи. Амма Ярамдин кьушум хулаз гьебгнийи. 22Гьамусра[*] Эдум уьлке Ягьудайин идара апӀбаз мютӀюгъ дубхьнадар. Гьадму саб вахтна Ливна шагьур Ягьудайиз къаршуди удубчӀвнийи.

23Ярамди паччагьвал гъапӀу вахтнан гьядисйирикан ва дугъан ляхнарикан «Ягьудайин паччгьарин тарихарин китабдиъ» дибикӀна. 24Ярам чан архйирихъди архаин гъахьну ва Давуддин Шагьриъ накьвдик кивну. Ярамдин бай Ахазия дугъан кьяляхъ паччагь гъахьну.


Ягьудайин паччагь Ахазия

25Ахавдин бай Юрамди Израилиъ паччагьвал апӀурайи йицӀикьюдпи йисан Ягьудайиъ Ярамдин бай Ахазияйи паччагьвал апӀуз хъюгънийи. 26Учв паччагь шлуган, Ахазияйин къанна кьюд йис вуйи, ва дугъу Ерусалимдиъ сад йисан паччагьвал гъапӀнийи. Дугъан дадайиз Аталия кӀуйи, думу Израилин паччагь Омрийин худул вуйи[+]. 27Ахазия Ахавдин тухумдин рякъюъди гъягъюйи. Дугъу, Ахавдин тухумдихъан нумуна гъадабгъну, РАББИЙИН уларикк писвал апӀуйи, дугъу Ахавдин риш чаз хпирди гъадагънийи аьхир.

28Ахавдин бай Юрамдихъди Ахазия Арамдин паччагь Хазаилихъди дяви апӀуз Галаад вилаятдин Рамот шагьриккна гъягъюйи. Арамари Юрамдиз зийнар гъапӀнийи[+]. 29Юрам паччагь, Арамдин паччагь Хазаилихъди Рамотдикк дявдиъ чаз гъапӀу зийнар сагъ апӀбан бадали, Изреелиз кьяляхъ гъафнийи.

Ярамдин бай, Ягьудайин паччагь Ахазияра, зийнар духьнайи Юрамдиин, Ахавдин балʼин, улуркьуз Изреелиз гъушнийи.

### 9


Егьуйикан Израилин паччагь хьуз ччим ктатуб

1Элиш пайгъамбри чахь урхурайидарикан сариз дих гъапӀнийи ва гъапнийи:

– Чухайин канчӀар чӀуликк ккитӀишв, ччим айи гьаму гъаб гъадабгъ ва Галааддин Рамот шагьриз гъарах[+]. 2Дина хъуркьиган, душваъ Югьушафатдин бай, Нимшийин худул Егьу аг. Дугъан багахьна гъарах ва дустарихьан жаради думу айтӀан хулаз хъади гъарах[+]. 3Гьаму гъаб гъадабгъ, дугъан кӀулʼин ччим улубз ва йип: «Гьамци кӀура РАББИЙИ: „Узу увкан Израилин паччагь хьуз ччим ктатураза“». Хъасин раккин абцц ва, кьан дарапӀди, гьерг![+]

4Жигьил пайгъамбар Галааддин Рамотдиз гъушнийи. 5Думу дина гъафиган, дугъаз сатӀиди деънайи кьушмин аьхюрар гъяркънийи.

– Увуз хабар казук, кьушмин аьхюр, – гъапнийи дугъу.

– Учкан шлиз? – гьерхнийи Егьуйи.

– Увуз, – жаваб тувнийи дугъу.

6Егьу гъудужвнийи ва хулан айитӀинди гъушнийи. Пайгъамбри Егьуйин кӀулʼин ччим улубзнийи ва гъапнийи:

– Гьамци кӀура Израилин Заанур вуйи РАББИЙИ: «Узу увкан РАББИЙИН[†] халкьдин, Израилин паччагь хьуз ччим ктатураза. 7Яв агъа вуйи Ахавдин тухум терг апӀин. Думу Йиз кьисас хьибди, фицики Ахавдин хпир Изавели Йиз пайгъамбрарин ва жара Йиз гъаравашарин ифи удубзну[+]. 8Ахавдин вари тухум йибхиди. Узу Израилиъ Ахавдин вари жилижвувар – лукӀра, азад вуйирра – терг апӀидиза. 9Узу Ахавдин тухум Наватдин бай Яравамдин тухумдиз ва Ахияйин бай Баашайин тухумдиз ухшар апӀидиза[+]. 10Хъа Изавел Изреел кӀуру йишваъ хуйири итӀиди, ва сарира думу накьвдик кивидар».

Гьаму гафар гъапи пайгъамбар, раккин абццну, гьергнийи[+]. 11Егьу агъайин гъаравашарихьна гъафиган, дурарикан сари дугъхьан гьерхнийи:

– Вари ужуйи вуйин? Гьадму авали увухьна гьаз гъафнийи?

– Думу фицир инсан вуш ва дугъхьан фу пуз шулуш, учвузра аьгъячвуз, – жаваб тувнийи Егьуйи.

12– Ваъ, дици дар! – гъапнийи дурари. – Кидибт учуз.

Егьуйи гъапнийи:

– Дугъу узуз гъапнийи: «Гьамци кӀура РАББИЙИ: „Узу увкан Израилин паччагь хьуз ччим ктатураза“».

13Дурар гьялак гъахьнийи, чухйир гъадагънийи ва Егьуйин улихь умбрариъ дурар ккирчнийи. Хъасин дурари кӀарчсиб зурна гъивнийи ва чӀигъар гъапӀнийи:

– Егьу паччагь гъахьну![+]


Юрам паччагь йивну йикӀуб

14Югьушафатдин бай, Нимшийин худул Егьуйи Юрамдиз къаршуди жини йикьрар гъапӀнийи. (Юрамди ва Израилин вари кьушми Галааддин Рамот шагьур Арамдин паччагь Хазаилихьан уьбхюрайи[+]. 15Амма Юрам паччагь Изреелиз, чаз Арамдин паччагь Хазаилихъди дявдиъ гъахьи зийнар сагъ апӀбан бадали, кьяляхъ дуфнайи.) Егьуйи гъапнийи:

– Эгер учву йиз тереф бисуруш, гьич саризра шагьриан удучӀвуз ва Изреелиъ хабар дабгъуз мигъитанай.

16Егьу дявдин фургъниъ эънийи ва Изреелиз гъушнийи, гьаз гъапиш душваъ зийнар духьнайи Юрам дахънайи, Ягьудайин паччагь Ахазия дугъʼин улуркьуз дуфнайи. 17Изреелиъ чӀвурдʼин али гъаравли, чаз Егьуйин эскрар фици багахь шулаш гъяркъиган, чӀигъ гъапӀнийи:

– Узуз эскрар рякъюразуз.

Юрамди амур гъапӀнийи:

– Дурариз гъаншарди атлу гьаъ. Гъит гьерхри: «Ислягьвалиинди вучва?»

18Атлу Егьуйиз гъаншарди гъушнийи, ва дугъу гъапнийи:

– Учву ислягьвалиинди вуш, паччагьди гьерхра.

– Яв ислягьвалихъ фу хъаяв? – жаваб тувнийи Егьуйи. – Узухъди гъач.

Гъаравли хабар дебккнийи:

– Чархачи[†] дурарихьна гъурукьну, амма кьяляхъ хътаркурадар.

19Думуган паччагьди кьюрпи атлу гьаънийи. Дурарин багахь духьну, дугъу гъапнийи:

– Учву ислягьвалиинди вуш, паччагьди гьерхра.

– Яв ислягьвалихъ фу хъаяв? – жаваб тувнийи Егьуйи. – Узухъди гъач.

20Гъаравли хабар дебккнийи:

– Чархачи дурарихьна гъурукьну, амма кьяляхъ хътаркурадар. Хъа улихьди гьяйвниинди жаргъурайи инсан Нимшийин худул Егьуйиз ухшар ву. Дугъу деллу духьнайириси гьяйван хъапӀра.

21– Йиз дявдин фургъникк гьяйвнар ккитӀай, – амур гъапӀнийи Юрамди.

Фургъникк гьяйвнар ккитӀиган, Израилин паччагь Юрам ва Ягьудайин паччагь Ахазия дявдин фургънариъди Егьуйиз гъаншарди гъушнийи. Дурариз Егьу Изреелиан вуйи Навотдин вуди гъабхьи хутӀлиин алахънийи[+]. 22Егьу дяркъну, Юрамди гьерхнийи:

– Уву ислягьвалиинди вува, Егьу?

– Бутариз ибадат апӀувал ва яв дада Изавелин сюгьюрчивал артухъ шули имиди, гьапӀру ислягьвал? – жаваб тувнийи Егьуйи.

23Юрам кьяляхъ илдицнийи ва, «Хаинвал гъапӀну, Ахазия!» чӀигъар апӀури, гьергуз хъюгънийи.

24Егьуйи деккуйиз гъизигнийи ва Юрамдин йирфарин арайиъ чӀимир гъивнийи. ЧӀимир дугъан кӀвак кубкӀнийи, ва думу дявдин фургъниъ кьамкьарихъди деънийи. 25Егьуйи чан гъуллугъчи Бидхъариз гъапнийи:

– За апӀин думу ва Изреелиан вуйи Навотдин вуди гъабхьи хутӀлиина гатӀахь. КӀваин илмияв, узуна уву дугъан адаш Ахавдихъди дявдин фургънарихъди гъягъюрайиган, РАББИЙИ дугъкан гьамцдар улихь ккимиди вуйи гафар гъапнийи. 26РАББИЙИ дугъаз гъапнийи: «Накь Узуз Навотдин ва дугъан баярин ифи гъябкъюнзуз, ва Узу увлан дидин кьисас чарасузди гьаму хутӀлиин алдабгъидиза». Гьаци вуйиган, за апӀин думу ва гьадму хутӀлиина гатӀархь, РАББИЙИН гафнаъ дупнайиганси[+].


Ахазияйин аьжал

27Гъабхьи ляхин дябкъну, Ягьудайин паччагь Ахазия Бет-Хагган шагьриз вуйи рякъюъди гьергнийи. Егьу дугъахъ, «Гьамура йивну йикӀай!» чӀигъар апӀури, хъергнийи. Инсанари Ахазияйиз Ивлеам шагьрин багахь хьайи Гур кӀуру машнакна за шлу рякъюъ зиян гъапӀнийи. Амма думу Мегиддо шагьриъ жин гъахьнийи. Душваъ думу гъакӀнийи. 28Гъаравашари думу дявдин фургъниъди Ерусалимдиз гъурхнийи ва Давуддин[†] Шагьриъ чан архйирихъди гюмбетдиъ кивнийи[+]. 29(Ахавдин бай Юрамдин паччагьвалин йицӀисадпи йисан Ягьудайин паччагь Ахазия вуди гъахьнийи.)


Изавел йикӀуб

30Егьу Изреелиз гъушнийи. Дидин гьякьнаан Изавелиз гъеебхьиган, дугъу уларикан рангар ктатнийи, кушар гъужвурхнийи, ва думу унчӀвхъан лигуз хъюгънийи. 31Егьу урнариан учӀвиган, Изавели гьерхнийи:

– Ислягьвалиинди уву дуфнава, чан агъа йивну гъакӀи кьюрпи Зимри[*][+]?

32Егьу унчӀваз гъилигнийи, ва дугъу гъапнийи:

– Узхъан фуж ву? Фуж?

УнчӀвʼан кьюр ясана шубур гъараваш гъилигнийи.

33– Думу исизди гатӀахьай! – гъапнийи Егьуйи.

Дурари Изавел унчвӀʼан исизди гатӀархьнийи, ва дугъан ифи цаларик ва гьяйвнарик кибчнийи. Гьяйвнари думу ликариккан гъапӀнийи.

34Егьу шагьриъ учӀвнийи, уьл гъипӀнийи, гъубхънийи. Хъасин дугъу гъапнийи:

– Гьадму няняти агай ва накьвдик кивай, фици вушра думу паччагьдин риш ву[+].

35Изавел накьвдик кивуз гъушиган, дугъан келлетӀан, ликартӀан ва хиларин кабартӀан фукӀа гъибихъундайи. 36Кьяляхъ гъафидари Егьуйиз ктибтнийи. Егьуйи гъапнийи:

– Му РАББИЙИ Тишбайиан вуйи Чан гъараваш Илʼясдин мелзналан гъапи гаф ву: «Изреелин жилʼин хуйири Изавелин жандак ипӀиди[+]. 37Изавелин майит Изреелин жилиин хутӀлиъ айи пейинси хьибди, гьаци вуйиган, гьич сарира „Му Изавел ву“ пидар».

### 10


Ахавдин тухум терг апӀуб

1Самарияйиъ Ахавдин ургцӀур бай айи. Егьуйи кагъзар гъидикӀнийи ва дурар Самарияйиз Изреелин гьюкумдрариз, гьюрматлу яшлуйириз ва Ахавдин баярин тербиячйириз хътаънийи. Дугъу кагъзиъ дибикӀнайи:[+]

2– Учвухъди ичв паччагьдин баяр хъачвухъди, ичв дявдин фургънар ва гьяйвнар, мюгькам дапӀнайи шагьур ва яракь айичв. 3Гьаддиз ичв агъайин баярикан ужурсир ва лайикьлу вуйирсир кадагъай ва чан адашдин тахтниин дитай. Хъасин ичв агъайин тухум бадали дяви апӀинай.

4Амма дурариз лапра гизаф гучӀ гъабхьнийи, ва дурари гъапнийи:

– Кьюр паччагьдихьан дугъаз къаршуди дийигъуз гъабхьундар, хъа ухьхьан фици хьибди?

5Гъалайин ляхнариз лигрури, шагьрин гьюкумдри, гьюрматлу яшлуйири ва паччагьдин баярин тербиячйири Егьуйиз гьамци пуз гьаънийи:

– Учу яв гъаравашар вуча ва, уву фу гъапиш, гьадму апӀидича. Учу сарра паччагьди дерккидарча, уву лазим вуди гьисаб апӀруб вари апӀин.

6Думуган Егьуйи дурариз кьюбпи кагъаз гъибикӀнийи. Дидик кайи:

– Эгер учву йиз терефнаъ аш ва узухъ хъпехъуруш, ичв агъайин баярин кӀулар хьади закур гьаму вахтназ Изреелиз узухьна гъачай.

Паччагьдин ургцӀур бай дурариз тербия тувуб ихтибар дапӀнайи шагьрин варитӀан гьюрматлу инсанарихъди хъайи. 7Кагъаз гъафиган, думу гьюрматлу инсанари паччагьдин вари баяр гъурккнийи. Дурари паччагьдин баярин кӀулар гъярзинкйириъ ивнийи ва Егьуйихьна Изреелиз хътаънийи[+]. 8Чархачийи,[†] хъуркьиган, Егьуйиз хабар дебккнийи:

– Паччагьдин баярин кӀулар духна.

Егьуйи амур гъапӀнийи:

– Дурар шагьрин урнарин улихь кьюб чӀвеъди гвачӀниндиз дивай.

9Хъайигъан гвачӀнинган Егьуйи, халкьдихьна удучӀвну, гъапнийи:

– Учвук тахсир ктарчвук. Йиз агъайиз къаршуди удучӀвур ва думу йивну гъакӀир узу вуза, хъа гьамрар шли йивну гъакӀну? 10Гьаци, аьгъю йибхьай, Ахавдин тухумдиз къаршуди РАББИЙИ гъапи гьич саб гафра тамам дархьиди гъубзнадар. Чан гъараваш Илʼясдин мелзналан туву гаф РАББИЙИ тамам гъапӀну[+].

11Ва Егьуйи Изреелиъ Ахавдин тухумдикан гъузнайидар, дурарин заан гъуллугъчйирра, багахьлу дустарра ва бутариз гъуллугъ апӀурайидарра кади, йивну гъакӀнийи, сарра чӀивиди гъитундайи.


Егьуйи Ахазияйин ва Ахавдин багахьлуйир йивну йикӀуб

12Дидин кьяляхъ Егьу Самарияйиз рякъюъ учӀвнийи. Думу Бет-Экед-Гьаруим кӀуру йишвахь дийигънийи. 13Душвахь дугъаз Ягьудайин паччагь Ахазияйин багахьлуйир алахънийи. Дугъу дурарихьан гьерхнийи:

– Учву фужар вучва?

Дурари гъапнийи:

– Учу Ахазияйин багахьлуйир вуча ва паччагьдин баяриин ва Изавелин баяриин улуркьуз гъягъюрача.

14– Мурар чӀивиди имиди дисай! – амур гъапӀнийи дугъу.

Дурар – ягъчӀвурна кьюр кас – чӀивиди имиди гъидиснийи ва Бет-Экеддихь гъуйдихъ гъурккнийи. Дурарикан сарра дугъу чӀивиди гъитундайи.

15Душвхьан гъушган, дугъаз чаз гъаншарди гъюрайи Юнадав, Рехавдин бай, алахънийи. Егьуйи дугъаз салам тувнийи ва гъапнийи:

– Йиз юкӀв яв кӀваз фици вафалу вуш, гьаци яв юкӀв йиз кӀваз вафалу вуйинхъа?

– Ав, – жаваб тувнийи Юнадавди.

– Дици вуш, ча узухьна хил, – гъапнийи Егьуйи.

Юнадавди дугъахьна хил тувнийи, ва Егьуйи дугъаз дявдин фургъниъ учӀвуз кюмек гъапӀнийи. 16Егьуйи гъапнийи:

– Узухъди гъягъидихьа. Увуз, РАББИЙИХЬНА йиз гьисс фукьан гужлиб вуш, рябкъидивуз, – дугъу думу чан дявдин фургъниъди гъурхнийи.

17Егьуйи, Самарияйиз хъуркьиган, душваъ Ахавдин тухумдихъан гъузнайидар вари гъийихнийи. Дугъу дурар, РАББИЙИ Илʼяс пайгъамбриз гафнаъ дупнайиганси, гъийихнийи[+].


Егьуйи Баал бутдиз гъуллугъ апӀрудар терг апӀуб

18Дидин кьяляхъ Егьуйи вари халкь уч гъапӀнийи ва дурариз гъапнийи:

– Ахавди Баализ[†][*] цӀибдитӀан гъуллугъ гъапӀундар – Егьуйи дидиз артухъди гъуллугъ апӀиди[+]. 19Гьаци вуйиган, Баалин вари пайгъамбрариз, дидиз гъуллугъ апӀрудариз ва дидиз гъурбан апӀрудариз варидиз узухьна дих апӀинай. Лигай гьа, сарра гъидритди вари гъюри, гьаз гъапиш Баализ зурба гъурбан апӀуз ккундузуз.

Хъа Егьуйи, Баализ гъуллугъ апӀрудар вари терг апӀуз ккунди, аьмал ккайи ляхин апӀурайи[+]. 20Дугъу гъапнийи:

– Баалин гьюрматназ машквран мярака мялум апӀинай.

Ва дурари машквран мяракайикан хабар тувнийи. 21Егьуйи вари Израилиъ хабар гъарабгънийи, ва Баализ гъуллугъ апӀрудар вари гъафнийи, дарфиди гъузур сарра гъахьундайи. Дурар Баалин ибадатханайиъ, думу саб кӀакӀнахъан тму кӀакӀнахъна абцӀайизкьан, уч гъахьнийи[+]. 22Егьуйи палтар уьрхруриз гъапнийи:

– Баализ гъуллугъ апӀрудариз варидиз палтар акъин.

Ва дугъу дурариз палтар гъахнийи.

23Хъасин Егьу ва Рехавдин бай Юнадав Баалин ибадатханайиъ учӀвнийи. Егьуйи Баализ гъуллугъ апӀрудариз гъапнийи:

– Мушваъ РАББИЙИЗ гъуллугъ апӀрудар адарди, анжагъ Баализ гъуллугъ апӀрудар ади хьпан бадали, агай ва лигай.

24Хъасин Егьу ва Юнадав гъурбнар ва вариубгбан гъурбнар апӀуз ибадатханайиъ учӀвнийи. Хъа Егьуйи чӀат миржцӀур инсан дерккнийи. Дурариз улихьмиди гъапнийи:

– Эгер узу ичв хлиз туврайи гьаму инсанарикан фуж-вуш къутармиш хьуз учвкан шли гъитиш, дугъу чан уьмриинди жаваб тувиди[+].

25Чав вариубгбан гъурбан[†] дапӀну ккудубкӀубси, Егьуйи гъаравлариз ва кьушмин аьхюрариз гъапнийи:

– УчӀвай ва вари йивну йихай, гъит, сарра къутармиш даришри.

Дурари Баализ гъуллугъ апӀрудар вари турарихъди гъийихнийи. Гъаравлар ва кьушмин аьхюрар, дурарин жандкар чӀатинди гатӀархьну, Баалин ибадатханайин айтӀан гирамишваз гъушнийи[+]. 26Гъаравлари ва кьушмин аьхюрари Баалин ибадатханайиан гирами гъван адабгънийи ва думу цӀигъ гъипнийи[+]. 27Дурари Баалин гирами гъван терг гъапӀнийи, Баалин ибадатхана гъарабгънийи ва думу гьяжатханайиз илтӀибкӀнийи. Гъира [*]думу йишв гьаци а[+].

28Израилиъ Баализ ибадатвал апӀувал Егьуйи гьаци арайиан терг гъапӀнийи. 29Амма думу Наватдин бай Яравамдин дугъу Израил ял гъапӀу гунгьарихьан ярхла гъахьундайи. Бет-Элин ва Дандин гъизилин жердюкьяриз ухшар айи бутариз ибадат апӀури имийи[+].

30РАББИЙИ Егьуйиз гъапнийи:

– Йиз улариъ уву дугъри ляхин, Ахавдин тухумдикан Узуз ккуниб, гъапӀунва. Гьаддиз яв наслар Израилин тахтниин юкьубпи кьамдихъна деиди[+].

31Амма Егьуйи Израилин Заанур вуйи РАББИЙИН[†] Къанун кӀваантӀан тамам апӀурдайи. Думу Яравамдин дугъу Израил чпихьна ял гъапӀу гунгьарихьан гьидицундайи.


Егьуйи идара апӀбан аьхир

32-33Думу йигъари РАББИ Израилин жил цӀиб апӀуз хъюгънийи. Арамдин паччагь Хазаили Ярдан нирхъан ригъ гьудубчӀвру терефназ дурарин вари жилиин израилар дагъитмиш гъапӀнийи: Арнуна нирихъ хъайи Аруер шагьрихьан кафари терефнахъ хъайи Галаад ва Башан вилаятарин жилариин. Дурар Гаддин, Рувимдин ва Манасдин наслар яшамиш шулайи вилаятар вуйи[+].

34Егьуйи паччагьвал гъапӀу вахтнан жара гьядисйирикан ва дугъу гъапӀу ляхнарикан, дугъан вари гьунарарикан «Израилин паччгьарин тарихарин китабдиъ» дибикӀна.

35Егьу чан архйирихъди архаин гъахьнийи ва Самарияйиъ накьвдик кивнийи. Дугъан бай Яхаз дугъан кьяляхъ паччагь гъахьнийи. 36Самария шагьриъ яшамиш шули, Егьуйи Израилиин къанна миржид йисан паччагьвал гъапӀнийи.

### 11


Ягьудайин паччагь-дишагьли Аталия

1Ахазияйин дада Аталияйи, чан бай дукӀнайивал гъябкъиган, паччагьдин вари хизан терг гъапӀнийи[+]. 2Амма Яшевайи Аталияйиз йивну йикӀуз ккунди айи Ахазия паччагьдин баярин арайиан дугъан бай Юаш гъадагънийи. Яшева Ярам паччагьдин риш, Ахазияйин чи вуйи. Дугъу Юаш дугъаз никк туврурихъди сатӀиди дахъру хулаъ жин гъапӀнийи. Гьаци, дугъу думу Аталияйихьан жин гъапӀнийи, ва паччагьдин думу бай йивну гъакӀундайи. 3Юаш чаз никк туврурихъди РАББИЙИН[†] Хулаъ йирхьуд йисан, Аталияйи уьлкейиъ идара апӀури имидикьан гагьди, жин гъахьнийи.


Аталияйиз къаршуди удучӀвуб

4Юаш РАББИЙИН Хулаъ йирхьуд йисан жин гъапӀнийи. Ургудпи йисан Заанурин гъуллугъчи Югьудайи паччагьдин гъаравларин аьхюрариз ва гъалайин гъаравлариз чахьна РАББИЙИН Хулаз дих апӀуз гьаънийи. Дугъу дурарихъди йикьрар гъийитӀнийи. Югьудайи РАББИЙИН Хулаъ дурари ху апӀуз гъитнийи ва дурариз паччагьдин бай улупнийи. 5Дугъу дурариз амур гъапӀнийи:

– Магьа учву дапӀну ккуниб: султ йигъан гъуллугъназ удучӀвру ичв шубуб пайнакан саб пайну паччагьдин гъала уьбхидичва. 6Кьюбпи пайну – Сур урнар ва шубубпи пайну – гъалайин гъаравларин кьяляхъ хъайи урнар уьрхидичва. Учву гъалайин багахьна фужкӀа гъитну ккундар. 7Хъа султ йигъан аьдат вуйиганси гъуллугъ ккудубкӀну гъягъру ичв кьюб десте РАББИЙИН Хулаъ паччагь уьрхюз гъузну ккунду. 8Юкьуб тереф паччагьдин багахь гъузай, гьарсар хлиъ яракь ади. Ичв жергйирихьна гъюрур фуж-вушра йивну йикӀай. Паччагь наана гъушишра, дугъан багахь гъузай.

9Гьарсар варж эскрин аьхюрари вари Заанурин гъуллугъчи Югьудайи гъапиганси гъапӀнийи. Дурарикан гьарсар чан инсанар, султ йигъан гъуллугъназ гъюрударра, гъуллугънаан гъягърударра, хъади, Югьудайихьна гъафнийи. 10Югьудайи гьарсар варж эскрин аьхюрарихьна фила-вуш Давуд[†] паччагьдин вуди гъахьи ва гьамус РАББИЙИН Хулаъ айи жидйир ва гъалхнар тувнийи[+]. 11Хлиъ яракь айи гъаравлар паччагьдин вари терефарихъан, РАББИЙИН Хулан кьибла терефнаан кафари терефназ, гъурбан апӀру йишвлан ва РАББИЙИН Хуллан илтӀикӀну, дийигънийи.

12Югьудайи паччагьдин бай хъади гъафнийи, дугъʼин таж улубкӀнийи. Дугъахьна Къанундин чешне тувнийи ва думу паччагь вуди мялум гъапӀнийи. Дугъкан ччим ктатнийи, ва халкьди гурлу гарччлар йивуйи ва чӀигъар апӀуйи:

– Яшамиш ишри паччагь![+]

13Гъаравларин ва халкьдин гъугъ деебхьну, Аталия дурарихьна РАББИЙИН Хулаз гъушнийи. 14Думу гъилигнийи ва дугъаз гъябкънийи: мурхьлин багахь, аьдатди тӀалаб апӀурайиганси, паччагь дийигънайи! Дугъан багахь дестйирин аьхюрар ва зурначйир хьайи. Уьлкейин вари халкьди шадвал апӀурайи ва зурнйир йивурайи. Аталияйи, дерднак кахъну, чан палтар гъячӀяргънийи ва чӀигъ гъапӀнийи:

– Хаинвал! Хаинвал![+]

15Заанурин гъуллугъчийи Югьудайи кьушмин аьхюрариз амур гъапӀнийи:

– Му хулʼан адагъай ва, дугъахъди фуж удучӀвиш, гьадмура турихъди йивну йикӀай.

Гьаз гъапиш Югьудайи гъапнийи: «РАББИЙИН Хулаъ инсан йивну йикӀуз хай шулдар».

16Аталия гъидиснийи ва паччагьдин гъалайихьна Гьяйвнарин урнариан гъурхнийи ва гьадушвахь йивну гъакӀнийи.

17Хъа Югьудайи РАББИЙИН, паччагьдин ва халкьдин арайиъ дурар РАББИЙИН халкь шлувалин гьякьнаан йикьрар гъийитӀнийи. Гьацира дугъу паччагьдин ва халкьдин арайиъ йикьрар гъийитӀнийи. 18Вари халкь Баалин[†] ибадатханайихьна гъубшнийи ва думу гъарабгънийи. Дурари гъурбан апӀрушвар ва бутар тикйир гъапӀнийи ва гъурбан апӀрушварин улихь Баалин гъуллугъчи Маттан йивну гъакӀнийи.

Хъасин Заанурин гъуллугъчи Югьудайи РАББИЙИН Хулахъ гъаравлар дерккнийи[+]. 19Дугъу чахъди гьарсар варж эскрин аьхюрар, паччагьдин гъаравлар, гъалайин гъаравлар ва уьлкейин вари халкь чахъди гъадагънийи. Дурари вариди сатӀиди паччагь РАББИЙИН Хулʼан адагънийи ва Гъаравларин урнариан паччагьдин гъалайиз гъушнийи. Паччагь паччагьдин тахтниин чан йишвʼин деънийи. 20Уьлкейин вари халкьди шадвал апӀуйи. Хъа, паччагьдин гъалайиъ Аталия турихъди йивну йикӀбахъан, шагьур архаин гъабхьнийи.


Ягьудайин паччагь Юаш

21Чав паччагьвал апӀуз хъюгъруган, Юашдин ургуд йис вуйи.

### 12

1Израилиъ Егьуйин паччагьвалин ургудпи йисан Юаш Ягьудайиъ паччагь гъахьнийи, ва дугъу Ерусалимдиъ ягъчӀвур йисан паччагьвал гъапӀнийи. Дугъан дадайиз Цивья кӀуйи, думу тухмиинди Беэр-Шевайиан вуйи. 2Юашди РАББИЙИН улариан дюз вуйиб апӀуйи, Заанурин[†] гъуллугъчи Югьудайи чаз насигьятар туври имидикьан гагьди. 3Амма тепйирилан гирами йишвар терг дапӀнадайи. Халкьди душвариин гъурбнар апӀувал ва иццидар ниар хъайи шейʼар ургувал давам апӀури имийи[+].


Юашди Заанурин Хал цӀийи алапӀуб

4Юашди Заанурин гъуллугъчйириз гъапнийи:

– РАББИЙИН Хулаз гирами пешкешди хру вари пул уч апӀинай. Гьадму гьисабнаан инсанарилан уч гъапӀу налуг ва Хулаз хушниинди гъурбан гъапӀуб. 5Гъурбан апӀрударихьан гьарсарихьан пул гъадабгъри ва РАББИЙИН Хулан чӀур гъабхьи йишв рас апӀбаз ишлетмиш апӀри.

6Амма Юаш паччагьдин паччагьвалин къанна шубудпи йисаз Заанурин гъуллугъчйири Хал гьеле цӀийи алапӀундайи. 7Юаш паччагьди Заанурин гъуллугъчи Югьудайиз ва Заанурин жара гъуллугъчйириз дих гъапӀнийи ва дурарихьан гьерхнийи:

– Гьаз Хал рас апӀурадарчва? Гъурбан апӀуз гъафидарихьан пул сарун учвухьна мибисанай, хъа Хал рас апӀуз тувай.

8Думуган Заанурин гъуллугъчйир я халкьдихьан сарун пул дибрисуз, я Хал цӀийи алапӀбан жаваб тутрувуз рази гъахьнийи.

9Заанурин гъуллугъчи Югьудайи ишикӀ гъадабгънийи ва дидин зиин кьуликан урхъ ктипнийи. Дугъу думу гъурбан апӀрушван багахь, РАББИЙИН Хулаъ учӀврушван арччул терефнаъ дивнийи. РАББИЙИН Хулаз хру вари пул учӀврушв уьбхюрайи Заанурин гъуллугъчйири ишкӀиъ ипуйи[+]. 10ИшкӀиъ пул гизаф хьувал дурариз гъябкъю гьар ражну паччагьдин бикӀрур ва Заанурин сарпи гъуллугъчи гъюйи. РАББИЙИН Хулаз гъабхи пул дурари гьисаб апӀуйи ва шишлариъ ивуйи. 11Пул гьисаб апӀбахъан Хулан рас апӀбан ляхнариз лигрударихьна тувуйи. Дурари РАББИЙИН Хулаъ гъилиху харатчйириз ва тикилишчйириз, 12цалар апӀрудариз, гъванар ктаърудариз гьякъи тувуйи. Гьацира дурари РАББИЙИН Хал цӀийи алапӀуз гакӀул ва ктау гъванар масу гъадагъуйи ва Хал цӀийи алапӀбаз гъахьи харжарин кьимат тувуйи.

13Амма Хулаз хру пулихъ я арснан гъабар, я лампйирин пилтйир гьадатӀру убрушвар, я захар, я зурнйирстар алатар, я РАББИЙИН Хулаз вуйи гъизилин ва арснан жара шейʼар гьязур апӀурдайи. 14Арс ва гъизил Хал цӀийи алапӀбиин лихурайидариз тувуйи. 15Лихурайидариз гьякъи тувуз думу пул тувнайидарихьан гьякь-гьисаб тӀалаб апӀурдайи, гьаз гъапиш дурари намуслуди ляхин апӀуйи[+]. 16Тахсиркарвал ва гуннагь апӀбаз лигну гъурбан апӀбан пул ишкӀиъ ипурдайи, РАББИЙИН Хал рас апӀбаз харж апӀурдайи – думу пул Заанурин гъуллугъчйириз тувуйи.


Юашди Ерусалим Хазаилихьан къутармиш апӀуб

17Гьадму вахтна Арамдин паччагь Хазаил Гъат шагьриин алархьнийи ва думу гъибиснийи. Хъасин дугъу Ерусалимдиин алжагъуз кьаст гъапӀнийи[+]. 18Амма Ягьудайин паччагь Юашди чан абйир Югьушафатди, Ярамди ва Ахазияйи РАББИЙИН Хулаз бахш гъапӀу, чав бахш гъапӀу гирами пешкешар, РАББИЙИН Хулаъ ва паччагьдин гъалайиъ гъибихъу вари гъизил уч гъапӀнийи. Думу Арамдин паччагь Хазаилиз хътапӀнийи. Дидин кьяляхъ Хазаил Ерусалимдихьан гьудучӀвнийи[+].


Юаш йивну йикӀуб

19Юашди паччагьвал гъапӀу вахтнан жара гьядисйирикан ва дугъу гъапӀу ляхнарикан «Ягьудайин паччгьарин тарихарин китабдиъ» дибикӀна. 20Дугъан багахь гъуллугъ апӀурайидари дугъаз къаршу жини йикьрар гъапӀнийи. Дурари Бет-Миллойиъ Силлайихьна гъябгъру рякъюъ думу йивну гъакӀнийи. 21Шиматдин бай Юзавад ва Шумерин бай Югьузавад – магьа Юаш паччагь йивну гъакӀи гъуллугъчйир. Думу чан архйирихъди Давуддин[†] Шагьриъ накьвдик кивнийи. Дугъан бай Амасия дугъан кьяляхъ паччагь гъахьнийи.

### 13


Израилин паччагь Яхаз

1Ягьудайин паччагь Юашдин, Ахазияйин балин, паччагьвалин къанна шубудпи йисан Егьуйин бай Яхаз Израилин паччагь гъахьнийи. Дугъу Самарияйиъ йицӀиургуд йисан паччагьвал гъапӀнийи[+]. 2Яхаз Наватдин бай Яравамди чав Израил ял гъапӀу гунгьарихъди гъягъюйи. Дугъу РАББИЙИН[†] улариан писвал гъапӀнийи ва думу гунгьарихьан гьидицурдайи[+]. 3РАББИЙИН хъял Израилиина гъизмиш гъабхьнийи. Хайлин вахтна Дугъу израилар Арамдин паччагь Хазаилин ва дугъан бай Бен-Гьададдин гьюкмикк дерккнийи[+].

4Амма Яхаз РАББИЙИЗ ккарагнийи, ва РАББИЙИЗ дугъан ккарагуб гъеебхьнийи. Арамдин паччагьди Израилиз фукьан писди илзигураш, РАББИЙИЗ рябкъюйи аьхир. 5РАББИЙИ Израилиз азад апӀрур тувнийи, ва израилар Арамдин гьюкмиккан ккудучӀвнийи. Дурар чпин хулариъ муганазси ислягьвалиинди яшамиш хьуз хъюгънийи. 6Гьаци вушра, дурар Яравамдин тухумди Израил ял гъапӀу гунгьарихьан гьидицундайи, хъа гьадрариъ гъузнийи. Ашерайин[†] мурхьулра[*] Самарияйиъ дийибгъну имийи[+].

7Яхаздин кьушмикан, хьцӀур атлутӀан, йицӀуб дявдин фургъунтӀан[†] ва йицӀуд агъзур пияда эскрартӀан савайи, фужкӀа гъузнадайи. Имбудар Арамдин паччагьди, гад апӀруган шлу биширугдиз ухшар дапӀну, терг гъапӀнийи.

8Яхазди паччагьвал гъапӀу вахтнан жара гьядисйирикан, дугъу гъапӀу вари ляхнарикан ва дугъан кӀубанваликан «Израилин паччгьарин тарихарин китабдиъ» дибикӀна. 9Яхаз чан архйирихъди архаин гъахьнийи ва Самарияйиъ накьвдик кивнийи. Хъа дугъан бай Юваш дугъан кьяляхъ паччагь гъахьнийи.


Израилин паччагь Юваш

10Ягьудайин паччагь Юашдин паччагьвалин сумчӀурна ургудпи йисан Яхаздин бай Юваш Израилин паччагь гъахьнийи. Дугъу Самарияйиъ йицӀийирхьуд йисан паччагьвал гъапӀнийи. 11Дугъу РАББИЙИН улариан писвал апӀуйи ва Наватдин бай Яравамдин чав Израил ял гъапӀу гунгьарикан сабдихьанра гьидицурдайи. Думу гьадму гунгьариъ гъузнийи[+].

12Ювашди паччагьвал гъапӀу вахтнан жара гьядисйирикан, дугъу гъапӀу вари ляхнарикан ва Ягьудайин паччагь Амасияйихъди дявйириъ дугъан кӀубанваликан «Израилин паччгьарин тарихарин китабдиъ» дибикӀна[+].

13Юваш чан архйирихъди архаин гъахьнийи. Думу Самарияйиъ Израилин паччгьарихъди накьвдик кивнийи. Ювашдихъна тахтниин дугъан бай Юравам деънийи.


Элиш пайгъамбрин аьжал

14Элиш пайгъамбар йикӀру гьялниинди иццру гъахьнийи. Израилин паччагь Юваш, дугъʼин улуркьуз дуфну, дугъахъ гъишнийи. Дугъу ягъал сесниинди гъапнийи:

– Йиз адаш! Йиз адаш! Израилин дявдин фургънар ва атлуйирин кьушум вува![+]

15Элиш пайгъамбри гъапнийи:

– Декку ва чӀимрар адагъ.

Дугъу гьаци гъапӀнийи.

16– Декку хилиз гъадабгъ, – гъапнийи дугъу Израилин паччагьдиз.

Дугъу декку гъадабгъиган, Элиш пайгъамбри чан хилар Израилин паччагьдин хилариин иливнийи.

17– Ригъ гьудубчӀвру терефнан унчӀв абцц, – гъапнийи Элиш пайгъамбри.

Ва паччагьди унчӀв абццнийи.

– ЧӀимир йив! – гъапнийи Элиш пайгъамбри.

Ва дугъу деккуйиан чӀимир гъивнийи.

– РАББИЙИН Гъалибвалин му чӀимир, Арамдиин гъалибвалин му чӀимир! Уву Афек шагьрин багахь арамариз дурар дагъитмиш апӀайизкьан йивидива, – гъапнийи Элиш пайгъамбри[+].

18Хъасин Элиш пайгъамбри гъапнийи:

– ЧӀимрар гъадагъ.

Израилин паччагьди чӀимрар гъадагънийи.

Элиш пайгъамбри дугъаз гъапнийи:

– Дурар жилилан йив.

Паччагьди шубуб ражну гъивнийи ва дийигънийи. 19Заанурин инсандик дугъкан хъял кубчӀвнийи ва гъапнийи:

– Уву жилилан хьуб ясан йирхьуб ражну йивну ккундийи, думуган уву Арам тамамди дагъитмиш апӀидийва. Хъа гьамус уву думу шубуб ражнутӀан дагъитмиш апӀидарва.

20Элиш пайгъамбар кечмиш гъахьнийи ва накьвдик кивнийи. Кьандиси Муавдиан вуйи гъачагъар Израилиин гьарсаб хьадукра алжагъуз хъюгънийи. 21Саб ражну, сар кас накьвдик киврайиган, израилариз гъачагъарин десте гъябкънийи, ва дурари майит Элиш пайгъамбрин гюмбтизди гатӀабхьнийи. ДубкӀнайи жандак Элиш пайгъамбрин кӀурбарик кубкӀиган, думу инсан чӀиви гъахьнийи ва ликариин дийигънийи.


Арамдихъди Израилин дяви

22Арамдин паччагь Хазаили Яхаздин паччагьвалин вари йигъари Израилиз зулум апӀури гъахьнийи[+]. 23Амма РАББИ израиларихьна рягьимлу вуди гъахьнийи. Дугъу дурарин язухъ апӀуйи ва Ибрагьим, Исакь, Якьуб пайгъамбрарихъди йикьрарин гьюрматназ дурарин гъайгъу зигуйи. Дугъаз гьамусра[*] дурар терг апӀуз ккунди адайи, дурарихьинди Чан кьял гьибицундайи.

24Арамдин паччагь Хазаил кечмиш гъахьнийи, дугъан бай Бен-Гьадад дугъан ерина паччагь гъахьнийи. 25Яхаздин бай Ювашди Хазаилин бай Бен-Гьададдихьан дугъу чан адаш Яхаздихьан дявдиинди гъидису шагьрар тадагънийи. Ювашди Бен-Гьадад шубуб ражну дагъитмиш гъапӀнийи ва израил шагьрар кьяляхъ гъапӀнийи[+].

### 14


Ягьудайин паччагь Амасия

1Израилин паччагь Ювашдин, Яхаздин балин, паччагьвалин кьюдпи йисан Ягьудайин паччагь Юашдин бай Амасия паччагь гъахьнийи[+]. 2Паччагь шлуган, дугъан къанна хьуд йис яш вуйи, ва дугъу Ерусалимдиъ къанна урчӀвуд йисан паччагьвал гъапӀнийи. Дугъан дадайиз Югьуаддан кӀуйи, тухмиинди думу Ерусалимдиан вуйи. 3Дугъу РАББИЙИН[†] улариъ дюз вуйиб апӀуйи, амма чан арха Давуддиси[†] дарди. Дугъу варибдиъ чан адаш Юашдихъан нумуна гъадабгъуйи. 4Анжагъ тепйириин гирами йишвар терг дапӀнадайи, ва халкьди душвариъ гъурбнар апӀувал ва ицциб ниъ хъайи шейʼар ургувал давам апӀуйи[+].

5Чан хилариъ паччагьвал мюгькам апӀбахъан дугъу паччагь, чан адаш, йивну гъакӀи дугъан багахь гъахьи гъуллугъчйириз йикӀбан жаза тувнийи[+]. 6Хъа дурарин баяр дугъу аьжлин хилиз тувундайи, Муса пайгъамбрин Къанундин китабдиъ дибикӀнайиганси гъапӀнийи. Думу китабдик РАББИЙИ амур гъапӀнийи: «Баярин тахсирариз лигну адашар аьжлиз тувуз хай шулдар, баярра адашарин тахсирариз лигну аьжлиз тувуз хай шулдар. Гъит гьарсар чан хусуси гунгьиз лигну йикӀри».

7Кьилан Дерейиъ эдум халкьдин йицӀуд агъзур эскер дагъитмиш гъапӀурра, Села шагьур гъибисурра, дидʼин Юктеил ччвур иливурра Амасия ву. Гъира [*]думу шагьриз гьаци кӀура[+].


Амасияйин ва Ювашдин арайиъ дяви

8Амасияйи Израилин паччагь Ювашдихьна, Яхаздин балихьна, Егьуйин худлихьна гьамци пуз чархачйир гьаънийи:

– УдучӀв, машна-машди алахъидихьа!

9Амма Израилин паччагь Ювашди Ягьудайин паччагь Амасияйиз гьамциб жаваб тувнийи:

– Ливандин къалгъан укӀу ливандин кедрйихьна фици-вуш гьамци пуз гьаъну: «Яв риш йиз бализ швушвди ча». Амма ливандин вягьши гъафну ва къалгъан укӀ ликариккан гъапӀну. 10Ав, уву Эдум дагъитмиш гъапӀунва ва гьамус фурс апӀурава. Яв гъалибвалиинди адлу йихь, амма хулаъ гъуз! Увура, увухъди сатӀиди Ягьудара терг хьуз балйир дагну гьаз вуяв?

11Амма Амасия хъпехъундайи, ва Израилин паччагь Ювашди дугъʼина чан кьушмар диш гъапӀнийи. Ювашна Ягьудайин паччагь Амасия Ягьудайиъ айи Бет-Шемеш шагьрикк дявдиъ машна-машди алахънийи. 12Израили Ягьуда бегьемди дагъитмиш гъапӀнийи, ягьудар гьарсар чан хулаз гьергнийи. 13Израилин паччагь Ювашди Ягьудайин паччагь Амасия, Юашдин бай, Ахазияйин худул Бет-Шемеш шагьрикк йисирвализ гъадагънийи. Хъасин Юваш Ерусалимдихьна гъушнийи ва дугъу Ефраимдин урнарихъан Мурччван урнарихъна юкьудварж юкӀ манзилнаъ[*] шагьрин цал гъарабгънийи. 14Юваш паччагьди гъизилна арс ва РАББИЙИН Хулаъ ва паччагьдин гъалайиъ гъидихъу вари шейʼар гъурхнийи. Дугъу гьацира йисирвализ, аманатси, инсанар гъидиснийи, хъасин Самарияйиз кьяляхъ гъушнийи[+].


Ювашдин аьжал

15Ювашди паччагьвал гъапӀу вахтнан жара гьядисйирикан, дугъу гъапӀу ляхнарикан, дугъан кӀубанваликан ва, Ягьудайин паччагь Амасияйихъди дугъу фици дяви гъапӀнуш, «Израилин паччгьарин тарихарин китабдиъ» дибикӀна[+]. 16Юваш чан архйирихъди архаин гъахьнийи ва Самарияйиъ Израилин паччгьарихъди накьвдик кивнийи. Дугъан кьялхъян паччагь дугъан бай Юравам гъахьнийи.


Амасияйин аьжал

17Ягьудайин паччагь Юашдин бай Амасия Израилин паччагь, Яхаздин бай ЮваштӀан йицӀихьуд йисан кьаназ яшамиш гъахьнийи. 18Амасияйи паччагьвал гъапӀу вахтнан жара гьядисйирикан «Ягьудайин паччгьарин тарихарин китабдиъ» дибикӀна.

19Амасияйиз къаршуди Ерусалимдиъ жини йикьрар гъапӀнийи ва думу Лахиш шагьриз гьергнийи. Амма дугъан кьяляхъди инсанар гьаънийи, ва думу душваъ йивну гъакӀнийи. 20Дугъан майит гьяйвниинди Ерусалимдиз гъабхнийи. Думу Давуддин Шагьриъ чан архйирихъди накьвдик кивнийи.

21Хъа Ягьудайин халкьди йицӀийирхьуд йис яшнаъ айи Азария[*] чан адаш Амасияйин ерина паччагь гъапӀнийи. 22Амасия чан архйирихъди архаин хьпахъан гимйир дийигъру Элат шагьур цӀийикӀултӀан тикмиш гъапӀур ва Ягьудайик кпикьур Азария ву[+].


Израилин паччагь Юравам

23Ягьудайин паччагь Юашдин бай Амасияйин паччагьвалин йицӀихьудпи йисан Самарияйиъ Ювашдин бай Юравам Израилиъ паччагь гъахьнийи. Дугъу ягъчӀвурна сад йисан паччагьвал гъапӀнийи. 24Дугъу РАББИЙИН улариан писвал апӀуйи ва Наватдин бай Яравамдин чав Израил ял гъапӀу гунгьарикан сабдихьанра гьидицундайи[+]. 25Израилин сяргьятар Лево-Хамат шагьрихъан ГъабкӀи гьюлихъна цӀийи алаур гьадму ву. Израилин Заанури, РАББИЙИ, Чан гъараваш, Гъат-Хефер шагьриан вуйи Амиттайин бай, пайгъамбар Юнусдин мелзналан гъапи гафнаъси[+]. 26Израилиъ вариди фукьан пис аьзаб зигураш, РАББИЙИЗ рябкъюйи. Дурариз кюмекназ гъюрур – я лукӀ, я азад вуйир – фужкӀа адайи[+]. 27РАББИЙИ, Чаз Израилин ччвур завариккан дубгуз ккунди дархьувализ лигну, израилар Ювашдин бай Юравамдин хилариинди къутармиш гъапӀнийи.

28Юравамди паччагьвал гъапӀу вахтнан жара гьядисйирикан, дугъан кӀубанваликан ва дугъу гъапӀу ляхнарикан, дугъу дяви фици гъапӀнуш ва Ягьудайин вуди гъахьи Дамаскра, Хаматра Израилик фици китӀнуш, «Израилин паччгьарин тарихарин китабдиъ» дибикӀна.

29Юравам чан архйирихъди, Израилин паччгьарихъди, архаин гъахьнийи. Дугъан кьяляхъ паччагь дугъан бай Захария гъахьнийи.

### 15


Ягьудайин паччагь Азария

1Израилин паччагь Юравамдин паччагьвалин къанна ургудпи йисан Ягьудайиъ Амасияйин бай Азарияйи паччагьвал апӀуз хъюгънийи[+]. 2Паччагь шлуган, дугъан йицӀийирхьуд йис вуйи, ва дугъу Ерусалимдиъ хьцӀурна кьюд йисан паччагьвал гъапӀнийи. Дугъан дадайиз Ехулия кӀуйи, тухумдиинди думу Ерусалимдиан вуйи. 3Дугъу РАББИЙИН[†] улариъ дюз вуйиб апӀуйи, чан адаш Амасияйиси. 4Анжагъ тепйириин гирами йишвар терг дапӀнадайи. Халкьди душвариъ гъурбнар апӀувал ва ицциб ниъ хъайи шейʼар ургувал давам апӀуйи[+].

5РАББИЙИ паччагьдик тап думу кечмиш хьайизкьан жазан уьзур кивнийи. Паччагь жаради вуйи хулариъ яшамиш шуйи. Ютамди, паччагьдин бали, паччагьдин гъалайиъ буйругъар тувуйи ва уьлкейин халкьдиин идара апӀуйи.

6Азарияйи паччагьвал гъапӀу вахтнан жара гьядисйирикан, дугъу гъапӀу вари ляхнарикан «Ягьудайин паччгьарин тарихарин китабдиъ» дибикӀна. 7Азария чан архйирихъди архаин гъахьнийи ва Давуддин[†] Шагьриъ дурарин багахь накьвдик кивнийи. Дугъан кьяляхъ паччагь дугъан бай Ютам гъахьнийи.


Израилин паччагь Захария

8Ягьудайин паччагь Азарияйин паччагьвалин сумчӀурна миржидпи йисан Израилин паччагь Юравамдин бай Захария гъахьнийи. Дугъу Самарияйиъ йирхьуб вазли паччагьвал гъапӀнийи. 9Дугъу, чан абйириси, РАББИЙИН улариъ писвал апӀуйи. Думу Наватдин бай Яравамдин чав Израил ял гъапӀу гунгьарихьан гьидицурдайи[+].

10Явешдин бай Шаллумди Захарияйиз къаршуди жини йикьрар гъийитӀнийи. Шаллумди, вари халкьдин уларикк йивну, Захария гъакӀнийи. Дугъан ерина Шаллум паччагь гъахьнийи. 11Захарияйи паччагьвал гъапӀу вахтнан жара гьядисйирикан «Израилин паччгьарин тарихарин китабдиъ» дибикӀна. 12Гьамци тамам гъабхьну РАББИЙИ Егьуяйиз гъапи гаф: «Яв наслар Израилин тахтниин юкьубпи кьамдихъна деиди»[+].


Израилин паччагь Шаллум

13Явешдин бай Шаллум Ягьудайин паччагь Уззияйин[*] паччагьвалин сумчӀурна урчӀвудпи йисан паччагь гъахьну. Дугъу Самарияйиъ саб вазли паччагьвал гъапӀну. 14Тирца шагьриан Самарияйиз Гадияйин бай Менахем гъафнийи. Дугъу Явешдин бай Шаллумдиз Самарияйиъ гъивнийи, думу гъакӀнийи ва дугъан ерина учв паччагь гъахьнийи[+].

15Шаллумди паччагьвал гъапӀу вахтнан жара гьядисйирикан ва дугъу гъийитӀу жини йикьрарикан «Израилин паччгьарин тарихарин китабдиъ» дибикӀна.

16Думу вахтна Менахем, Тирцайиан удучӀвну, Тифсах шагьриин ва дидин гъирагъарихъ хъайидариин варидариин алархьнийи, гьаз гъапиш дурари дугъаз шагьрин урнар арццуз кӀул ккивундайи. Дугъу Тифсахдиъ вари бицӀир кайи дишагьлийирин фунар турихъди гъурккнийи.


Израилин паччагь Менахем

17Ягьудайин паччагь Уззияйин паччагьвалин сумчӀурна урчӀвудпи йисан Израилин паччагь Гадияйин бай Менахем гъахьнийи. Дугъу Самарияйиъ йицӀуд йисан паччагьвал гъапӀнийи. 18Дугъу РАББИЙИН улариъ писвал апӀуйи. Чав паччагьвал гъапӀу вари йигъари думу Наватдин бай Яравамдин чав Израил ял гъапӀу гунгьарихьан гьидицундайи[+].

19Думуган уьлкейиъ Ашурдин паччагь Пулл[*] архьнийи. Менахемди, паччагьлугъдиин чан гьюкум мюгькам апӀбаъ дугъу кюмек апӀбан бадали, дугъаз агъзур талант[*] арс тувнийи. 20Менахемди думу пул Израиликан ктабгънийи. Гьарсар девлетлу инсан, Ашурдин паччагьдиз тувбан бадали, хьцӀур шекел[*] арс хуз буржлу вуйи. Думуган Ашурдин паччагь кьяляхъ гъушнийи, Израилиъ гъузундайи.

21Менахемди паччагьвал гъапӀу вахтнан жара гьядисйирикан ва дугъу гъапӀу вари ляхнарикан «Израилин паччгьарин тарихарин китабдиъ» дибикӀна. 22Менахем чан архйирихъди архаин гъахьнийи. Дугъан ерина паччагь дугъан бай Пекахия гъахьнийи.


Израилин паччагь Пекахия

23Ягьудайин паччагь Уззияйин паччагьвалин хьцӀурпи йисан Израилин паччагь Менахемдин бай Пекахия гъахьнийи. Дугъу Самарияйиъ кьюд йисан паччагьвал гъапӀнийи. 24Пекахияйи РАББИЙИН улариъ писвал апӀуйи. Думу Наватдин бай Яравамдин чав Израил ял гъапӀу гунгьарихьан гьидицундайи[+]. 25Пекахияйин гъуллугъчи Пекахди, Ремалияйин бали, дугъаз къаршу жини йикьрар гъийитӀнийи. Чахъди хьцӀур инсан Галааддиан вуйидар гъадагъну, Аргувдихъди ва Арʼейихъди сатӀиди Самарияйиъ паччагьдин гъалайиъ думу Пекахияйиин алархьнийи. Пекахди Пекахия йивну гъакӀнийи, ва думу дугъан ерина паччагь гъахьнийи.

26Пекахияйи паччагьвал гъапӀу вахтнан жара гьядисйирикан ва дугъу гъапӀу вари ляхнарикан «Израилин паччгьарин тарихарин китабдиъ» дибикӀна.


Израилин паччагь Пеках

27Ягьудайин паччагь Уззияйин паччагьвалин хьцӀурна кьюдпи йисан Израилин паччагь Ремалияйин бай Пеках гъахьнийи. Дугъу Самарияйиъ къад йисан паччагьвал гъапӀнийи. 28Пекахди РАББИЙИН улариъ писвал апӀуйи. Думу Наватдин бай Яравамдин чав Израил ял гъапӀу гунгьарихьан гьидицундайи[+].

29Израилин паччагь Пекахдин паччагьвалин вахтна Ашурдин паччагь Тиглат-Паласар[*] Израилиин алархьнийи. Ашурдин паччагьди Ийон, Авел-Бет-Мааха, Янух, Къедеш, Хацор шагьрар, Галаад, Галилея вилаятар, Нефталим тухумдин вари жил гъибиснийи. Душварин халкь Ашур уьлкейиз йисирвализ гъубхнийи. 30Элайин бай Гьушайи Ремалияйин бай Пекахдиз къаршуди жини йикьрар гъийитӀнийи. Думу паччагьдиин алархьнийи, думу йивну гъакӀнийи ва Уззияйин бай Ютамдин паччагьвалин къадпи йисан Пекахдин ерина паччагь гъахьнийи.

31Пекахди паччагьвал гъапӀу вахтнан жара гьядисйирикан ва дугъу гъапӀу вари ляхнарикан «Израилин паччгьарин тарихарин китабдиъ» дибикӀна.


Ягьудайин паччагь Ютам

32Израилин паччагь Пекахдин, Ремалияйин балин, паччагьвалин кьюдпи йисан Уззияйин бай Ютам Ягьудайиъ паччагьвал апӀуз хъюгънийи[+]. 33Паччагь шлуган, дугъан къанна хьуд йис яш вуйи. Дугъу Ерусалимдиъ йицӀийирхьуд йисан паччагьвал гъапӀнийи. Дугъан дадайиз Еруша кӀуйи, думу Цадукдин риш вуйи. 34Дугъу РАББИЙИН улариъ дюз вуйиб апӀуйи, чан адаш Уззияйиси. 35Анжагъ тепйириин гирами йишвар терг дапӀнадайи. Халкьди душвариъ гъурбнар апӀувал ва ицци ниъ хъайи шейʼар ургувал давам апӀуйи. Ютамди РАББИЙИН Хулан Заан урнар тикмиш гъапӀнийи[+].

36Ютамди паччагьвал гъапӀу вахтнан жара гьядисйирикан ва дугъу гъапӀу вари ляхнарикан «Ягьудайин паччгьарин тарихарин китабдиъ» дибикӀна. 37Ютамдин паччагьвалин вахтна РАББИЙИ Ягьудайиз къаршуди Арамдин паччагь Рецин ва Ремалияйин бай Пеках гьауз хъюгънийи[+]. 38Ютам чан архйирихъди архаин гъахьнийи ва чан арха Давуддин Шагьриъ дурарин багахь накьвдик кивнийи. Хъа дугъан бай Ахаз дугъан ерина паччагь гъахьнийи.

### 16


Ягьудайин паччагь Ахаз

1Ремалияйин бай Пекахдин паччагьвалин йицӀиургудпи йисан Ягьудайиъ Ютамдин бай Ахаз паччагьвал апӀуз хъюгънийи. 2Паччагь шлуган, Ахаздин къад йис яш вуйи. Дугъу Ерусалимдиъ йицӀийирхьуд йисан паччагьвал гъапӀнийи. Чан арха Давуддихьан[†] тафавутлу вуди, дугъу РАББИЙИН, чан Заанурин,[†] улариъ дюз вуйиб апӀурдайи. 3Думу Израилин паччгьарин рякъяриъди гъягъюйи. РАББИЙИ израиларихьан гьутӀуркку халкьарихъан хяви мисал гъадабгъну, гьятта чан бай цӀигъ гъурбан гъапӀнийи[+]. 4Дугъу тепйириинра, гирами йишвариъра, аьхю сирин тувру гьарсаб гьариккра гъурбнар апӀуйи ва ицциб ниъ хъайи шейʼар ургуйи.


Ахазди Ашурдикан кюмек ккун апӀуб

5Думуган Арамдин паччагь Рецин ва Израилин паччагь Пеках, Ремалияйин бай, Ерусалимдиина дявдиинди гъушнийи. Дурари Ахаз айи Ерусалим гургутум кьялаъ аънийи, амма думу ккагъуз гъахьундайи[+]. 6Думу вахтна Арамдин паччагь Рецинди Элат шагьур, душвʼан ягьудар утӀурккну, Арамдиз кьяляхъ гъапӀнийи. Элатдиз арамар кючмиш гъахьнийи, дурар гъира [*]душваъ яшамиш шула[+].

7Ахазди Ашурдин паччагь Тиглат-Паласарихьна гьамци пуз чархачйир гьаънийи:

– Узу яв гъараваш ва бай вуза. Гъач ва узʼин алархьу Арамдин паччагьдихьан ва Израилин паччагьдихьан узу уьрх[+].

8Ахазди РАББИЙИН Хулаъ ва паччагьдин гъалайин хазнйириъ гъибихъу вари гъизил ва арс уч гъапӀнийи ва Ашурдин паччагьдиз хътапӀнийи[+]. 9Ашурдин паччагь Тиглат-Паласари Ахаздин хаиш тамам гъапӀнийи: Дамаскдиин алархьнийи ва думу гъибиснийи. Дугъу Дамаскдин агьалйир Кир шагьриз йисирвализ гъухнийи, хъа Рецин аьжлин хлиз тувнийи.


Ахазди Заанурин Хал цӀийи алапӀуб

10Думуган Ахаз паччагь Ашурдин паччагь Тиглат-Паласарихъди гюрюшмиш хьуз Дамаскдиз гъушнийи. Дугъаз Дамаскдиъ гъурбан апӀрушв гъябкънийи. Ахазди Заанурин гъуллугъчи Урияйиз гъурбан апӀрушван шикил ва, думу фици тикмиш дапӀну ккундуш, хъайи-хъайибси улупбар хътаънийи. 11Заанурин гъуллугъчи Урияйи гъурбан апӀрушв Дамаскдиан Ахаз паччагьди хътау улупбариз асас тикмиш гъапӀнийи. Ахаз паччагь кьяляхъ гъяйиз, дугъу думу тикмиш дапӀну ккудубкӀнийи. 12Дамаскдиан дуфну ва гъурбан апӀрушваз дилигну, паччагь дидин багахьна гъушнийи ва дидʼин улучӀвнийи. 13Дугъу вариубгбан гъурбан[†] гъапӀнийи ва уьлер гъурбан гъапӀнийи, гъурбан гъапӀу чяхир удубзнийи. Гьацира демдин гъурбнарин[*] ифи гъурбан апӀрушвак кибчнийи. 14РАББИЙИН улихь дивнайи кемшрин гъурбан апӀрушв хьайи йишвʼхьан гьадабгънийи. Думу цӀийи гъурбан апӀрушван ва РАББИЙИН Хулан арайиъ айи. Гьамус думу цӀийи гъурбан апӀрушван кафари терефнаъ дивнийи. 15Хъасин Ахаз паччагьди Заанурин гъуллугъчи Урияйиз амур гъапӀнийи:

– Аьхю цӀийи гъурбан апӀрушвʼин гвачӀниндин вариубгбан гъурбнар апӀин ва хябяхъдин уьлерин гъурбнар апӀин, паччагьдин вариубгбан гъурбнар апӀин ва дугъан уьлерин гъурбнар апӀин, уьлкейин вари халкьдин вариубгбан гъурбнар апӀин ва дурарин уьлерин гъурбнар апӀин. Гъурбан гъапӀу чяхир душвахь удубз. Вари гъурбнарин ифи гъурбан апӀрушвак кибч. Хъа кемшрин гъурбан апӀрушв, Заанурин кьаст аьгъю апӀбан бадали, узу ишлетмиш апӀидиза.

16Заанурин гъуллугъчи Урияйи вари Ахаз паччагьди амур гъапӀганси дюм-дюзди тамам гъапӀнийи. 17Ахаз паччагьди РАББИЙИН Хулаъ айи аьрабйирилан кьулар аьлчӀягънийи ва дурарилан хилар жикӀрудар алдагънийи. Дугъу кемшрин гьявуз учв дивнайи кемшрин йицарилан алдабгънийи ва думу гъвандин бинайиин дивнийи[+]. 18Ахазди РАББИЙИН Хулахъ султ йигъан инсанар гъягъюз тикмиш дапӀнайи элебкнайишв ва РАББИЙИН Хулахъ чӀатанди паччагь гъюз гургутум тикмиш дапӀнайишв гьадагънийи. Дугъу му ляхин Ашурдин паччагь бадали гъапӀнийи.


Ахаздин аьжал

19Ахазди паччагьвал гъапӀу вахтнан жара гьядисйирикан ва дугъу гъапӀубдикан «Ягьудайин паччгьарин тарихарин китабдиъ» дибикӀна. 20Ахаз чан архйирихъди архаин гъахьнийи ва Давуддин Шагьриъ дурарин багахь накьвдик кивнийи. Хъа Ахаздин бай Хизкьи дугъан ерина паччагь гъахьнийи.

### 17


Израилин аьхиримжи паччагь Гьуша

1Ягьудайин паччагь Ахаздин паччагьвалин йицӀикьюдпи йисан Элайин бай Гьуша Самарияйиъ Израилин паччагь гъахьнийи. Дугъу урчӀвуд йисан паччагьвал гъапӀнийи[+]. 2Дугъу РАББИЙИН[†] улариъ писвал апӀуйи, амма учв хьайиз гъахьи Израилин паччгьарисикьан дарди.

3Ашурдин паччагь Шалманасер[*] Гьушайиина дявдиз гъушнийи. Гьуша дугъан гьюкмикк ккахънийи, ва дугъу Шалманасериз харж тувуйи. 4Ашурдин паччагьдиз Гьуша хаинкар вуйивал ашкар гъабхьнийи, гьаз гъапиш Гьушайи Египетдин паччагь Суйихьна чархачйир гьауйи. Ашурдин паччагьдиз дугъу, муганайиз йисʼан йисаз тувруганси, харж тувурдайи. Гьаддиз Шалманасерри думу гъидиснийи ва дустагъдиъ итнийи.


Израил йисирвалиъ абхъувал

5Ашурдин паччагь Израил уьлкейиъ архьнийи, Самарияйиина диш гъахьнийи. Дугъу шубуд йисан Самария кьялаъ апӀну гъибтнийи[+]. 6Гьушайин паччагьвалин урчӀвудпи йисан Ашурдин паччагьди Самария гъадабгънийи ва израилар Ашур уьлкейиз йисирвализ гъухнийи. Дугъу дурар Хавор нирихъ хъайи Халах шагьриъ, гьацира Гузан шагьриъ ва мид халкьдин шагьрариъ дитнийи.

7Гьаму вари ляхнар хьпан себеб чпин Заанур вуйи РАББИЙИЗ къаршуди израилари гунгьар апӀувал вуйи. РАББИЙИ дурар Египетдиан адаънийи, египет паччагь вуйи фяряуьндин гьюкмиккан ккадаънийи, амма дурари бутариз ибадат апӀуйи. 8Дурар РАББИЙИ чибхьан гьутӀуркку халкьарин аьдатарихъди, хъа гьацира Израилин паччгьари ирчу аьдатарихъди гъягъюйи.

9Израилари чпин Заанур вуйи РАББИЙИЗ кьабул даруб апӀуйи. Дурари бицӀи ва аьхю вари шагьрариъ тепйириин гирамишвар тикмиш апӀуйи[+]. 10Дурари гьарсаб ягъли тепейиин ва аьхюди сирин тувру гьарикк гирами гъванар ва Ашерайин[†] мурхьлар дивуйи. 11Гьарсаб гирамишвʼин дурари, чибхьан РАББИЙИ гьутӀуркку халкьариси, ицциб ниъ хъайи шейʼар ургуйи. РАББИЙИК хъял капӀри, дурари пис ляхнар апӀуйи. 12РАББИЙИ «Мици мапӀанай» гъапнушра, дурари бутариз ибадат апӀуйи. 13РАББИЙИ Израилиз ва Ягьудайиз вари пайгъамбрарин ва чпин мелзналан РАББИЙИН гафар инсанарихьна рукьрударин кюмекниинди ихтибарлу хабар дебккри гъахьну: «Пис рякъяриан удучӀвай! Йиз амрар ва тяйинвалар Узу ичв абйириз тамам апӀуз амур гъапӀу ва учвуз Йиз лукӀар вуйи пайгъамбрарин мелзналан туву Къанундиз асас тамам апӀинай».

14Амма дурар хъпехъурдайи ва, чпин Заанур вуйи РАББИЙИХЪ хътругъру чпин абйирси, инкар вуйидар вуйи. 15Дугъан къайдйир, чпин абйирихъди гъийитӀу Дугъан йикьрар, Дугъу дурариз туври гъахьи улупбар дурари ярхла гъапӀнийи. Дурар фукӀа дару бутарихъди гъягъюйи ва чибра фукӀа дарудар гъахьнийи. Израилин ва Ягьудайин агьалйири гургутум айи ва дурари апӀруб апӀуз РАББИЙИ гъадагъа дапӀнайи халкьарихъан мисал гъадабгъуйи[+].

16Дурари чпин Заанур вуйи РАББИЙИН вари амрар ярхла гъапӀнийи. Чпиз жердюкьярин суратнаъди урзнайи кьюб бут[†] ва Ашерайин мурхьул гъапӀнийи. Дурари вари завун кьушум вуйи ригъдиз, вазлиз, хядариз, гьацира Баализ[†][*] ибадат апӀуйи[+]. 17Дурари чпин баяр ва шубар цӀигъ гъурбан апӀуйи. Дурари фал кипуйи, изитӀ апӀуйи, дурар РАББИЙИН уларикк, Дугъак хъял капӀри, пис ляхнариин машгъул шуйи.

18РАББИЙИЗ Израиликан яманди хъял гъабхьнийи, ва Дугъу дурар Чахьан ярхла гъапӀнийи. Анжагъ Ягьудайин тухум гъибтнийи. 19Амма гьятта Ягьудайира чан Заанур вуйи РАББИЙИН амрар тамам апӀурдайи. Дурар Израили ирчу аьдатарихъди гъягъюйи. 20Гьаддиз РАББИЙИ Израилин вари тухмар ярхла гъапӀнийи. Чахьан ярхла апӀайизкьан, Дугъу дурариз жаза тувуйи ва дурар тӀарашчйирин хлиз тувуйи[+].

21РАББИЙИ Израилиин гьюкум Давуддин[†] тухумдихьан тадабгъиган, дурари Наватдин бай Яравам паччагь гъапӀнийи. Яравамди Израил РАББИЙИХЬАН гъубхнийи, ва дидиз лапра пис гунгьихьна ял гъапӀнийи[+]. 22Израилари Яравамдин гунгьарин рякъюъди гъягъювал давам гъапӀнийи, дурарихьан гьидицундайи. 23Чан гъаравашарин, пайгъамбрарин, мелзналан улихь ккимиди гъапиганси, РАББИ дурарихьан гьидицнийи. Гьаци Израилин халкь чпин уьлкейиан Ашурдиз йисирвализ гъубхнийи, дурар гъира[*] душваъ ими.


Самарияйиз, яни Израил алди гъабхьи йишвариз, жара халкьар хувал

24Ашурдин паччагьди Вавилондин, Кутайин, Аввайин, Хаматдин ва Сепарваимдин агьалйир хъади гъахнийи ва Самарияйин шагьрариъ израиларин ерина дитнийи. Дурари Самарияйин шагьрариъ бина гъивнийи. 25Дурар душваз кючмиш духьну имиди, дурари гьеле РАББИЙИЗ ибадат апӀурдайи, ва Дугъу дурариина асланар гьауйи. Асланари дурарикан бязидар чӀяргъюйи. 26Дидин гьякьнаан Ашурдин паччагьдиз хабар дебккнийи:

– Уву хъади гъахи ва Самарияйин шагьрариъ диту халкьариз, думу уьлкейин Заанури фу тӀалаб апӀуруш, аьгъдар. Дугъу дурариина асланар гьаъру, асланари дурар терг апӀуру, гьаз гъапиш агьалйириз, думу уьлкейин Заанури фу тӀалаб апӀуруш, аьгъдар.

27Думуган Ашурдин паччагьди амур гъапӀнийи:

– Учву Самарияйиан йисирвализ гъуху Заанурин гъуллугъчйирикан сар дина гьаай. Гъит, думу душваъ яшамиш ишри, ва дурариз думу уьлкейин Заанурин къанунар улупри.

28Самарияйиан йисирвализ гъуху Заанурин гъуллугъчйирикан сар Бет-Элиъ яшамиш хьуз ва, РАББИЙИЗ фици ибадат апӀуруш, дурариз улупуз гъафнийи[+].

29Амма гьарсаб халкьди чпи бина гъиву шагьрариъ чпин бутарра гъапӀнийи ва Самарияйин агьалйири тепйириин гъапӀу гирамишвариъ дивнийи. 30Вавилондин агьалйири Суккут-Бенут бутдиз ибадат апӀуйи, Кутдин агьалйири – Нергал бутдиз, хъа Хаматдин агьалйири – Ашима бутдиз. 31Авва шагьрин агьалйири Нивхаз ва Тартак бутар гъапӀнийи. Хъа Сепарваим шагьрин агьалйири чпин бицӀидар Адрамелех ва Анамелех бутариз цӀигъ гъурбан апӀуйи. 32Дурари РАББИЙИЗРА ибадат апӀуйи ва тепйириин али гирамишвариъ чпин арайиан жюрбежюр инсанар бутарин гъуллугъчйирди тяйин гъапӀнийи. Дурари душвариин бутариз гъурбнар апӀуйи[+]. 33Дурари РАББИЙИЗ ибадат апӀуйи, хъа чиб кючюрмиш гъапӀу йишвариан халкьарин вари аьдатариинди бутаризра гъуллугъ апӀуйи. 34Дурари гъийин йигъазкьан улихь вахтнан аьдатар уьрхюра. Дурариз РАББИЙИХЬАН гучӀурдар. Якьубдин наслариз РАББИЙИ туву Дугъан тяйинвалар ва рякъяр-ражар, къанунар ва амрар дурари тамам апӀурдар. РАББИЙИ Якьубдиин Израил ччвур иливнийи[+].

35РАББИЙИ, израиларихъди йикьрар йитӀруган, дурариз амур гъапӀнийи: «Бутариз гьюрмат мапӀанай, дурариз ибадат мапӀанай ва дурариз гъурбнар маханай. 36Зурба кьувватниинди ва аьхю аьламатариинди учву Египетдиан адау РАББИ – магьа Думу, учву Шлиз гьюрмат дапӀну ккундуш. Дугъаз ибадат апӀинай ва Дугъаз гъурбнар аькъинай. 37Дугъан тяйинвалар ва рякъяр-ражар, къанунар ва амрар гьарган тамам апӀинай. Дугъу дурар учвуз гъидикӀну. Бутариз гьюрмат мапӀанай. 38Узу учвухъди гъийитӀу йикьрар кӀваълан магьапӀанай ва бутариз ибадат мапӀанай. 39РАББИЙИЗ, ичв Заануриз, ибадат апӀинай, ва Дугъу учву вари душмнарин хилариккан азад апӀиди».

40Амма Самарияйин агьалйир хъпехъурдайи, ва дурари улихьдин вахтнан аьдатар уьрхюйи. 41Гьятта РАББИЙИЗ ибадат апӀури, думу халкьари бутариз ибадат апӀуйи. Гъийин йигъазкьан дурарин бицӀидари ва худлари чпин абйири гъапӀуб апӀувал давам апӀура[+].

### 18


Ягьудайин паччагь Хизкьи

1Израилин паччагь Гьушайин, Элайин балин, паччагьвалин шубудпи йисан Ягьудайиъ Ахаздин бай Хизкьийи паччагьвал апӀуз хъюгънийи. 2Паччагь шлуган, дугъан къанна хьуд йис яш вуйи. Дугъу Ерусалимдиъ къанна урчӀвуд йисан паччагьвал гъапӀнийи. Дугъан дадайиз Ави кӀуйи, думу Захарияйин риш вуйи. 3Хизкьийи РАББИЙИН[†] улариъ, чан арха Давуддиси,[†] дюз вуйиб апӀуйи. 4Дугъу тепйирилан гирамишвар алдагънийи, гирами гъванар гъюргънийи, Ашерайин[†] мурхьлар[*] алдатӀнийи. Муса пайгъамбри гъапӀу кемшрин битӀ дугъу тикйир гъапӀнийи, гьаз гъапиш гьадму вахтназкьан израилари дидин улихь ицциб ниъ хъайи шейʼар ургуйи. Дидиз Нехуштан кӀуйи.

5Хизкьийин РАББИЙИИН, Израилин Заануриин, хъугъвал алийи. Ягьудайин паччгьарин арайиъ я думу паччагь хьайиз, ясана дугъан кьяляхъ Хизкьийиз барабар вуйир гъахьундайи[+]. 6Думу РАББИЙИКАН ижмиди кичӀихнайи ва хътадаркри Дугъахъди гъягъюйи. РАББИЙИ Муса пайгъамбрин мелзналан туву амрар дугъу тамам апӀуйи. 7РАББИРА дугъахъди хъайи, фуну ляхнихъ хъюгъишра, варибдиъ дугъаз хъуркьувалар шуйи. Думу Ашурдин паччагьдиз къаршуди удучӀвнийи ва дугъаз гъуллугъ апӀбаз ваъ гъапнийи. 8Дугъу филистимар бицӀи ва аьхю вари шагьрариъ дагъитмиш гъапӀнийи, тап Газа шагьрихъна ва дидин аьтрафарихъна[+].


Ашурари Самария бисуб

9Хизкьийин паччагьвалин юкьудпи йисан – Израилин паччагь Гьушайин, Элайин балин, паччагьвалин ургудпи йисан Ашурдин паччагь Шалманасер Самария шагьриина диш гъахьнийи. Дугъу думу кьялаъ апӀнийи[+]. 10Шубуд йислан ашурари Самария гъибиснийи. Гьаци, Хизкьийин паччагьвалин йирхьудпи йисан, Израилин паччагь Гьушайин паччагьвалин урчӀвудпи йисан Самария гъибиснийи. 11Ашурдин паччагьди Израилин агьалйир чан уьлкейиз йисирвализ гъурхнийи. Дугъу дурар Хавор нирихъ хъайи Халах шагьриъ, гьацира Гузан шагьриъ ва мид халкьдин шагьрариъ дитнийи. 12Гьаму вари ляхнар хьпан себеб чпин Заанур вуйи РАББИЙИХЪ хъпебехъувал вуйи. Дурари Дугъан йикьрар, РАББИЙИН гъараваш Муса пайгъамбри амур гъапӀуб вари чӀур апӀуйи. Дурар хъпехъурдайи, ва дурари йикьрар тамам апӀурдайи.


Санхерибди Ерусалимдиз къурху ккапӀуб

13Хизкьийин паччагьвалин йицӀиюкьудпи йисан Ашурдин паччагь Санхериб Ягьудайин мюгькам дапӀнайи шагьрариин алархьнийи ва дурар гъидиснийи. 14Ягьудайин паччагь Хизкьийи Лахиш шагьриз Ашурдин паччагьдиз гьамци пуз гьаънийи:

– Узук тахсир казук. Узу гъит, ва узу увуз узкан уву тӀалаб гъапӀуб вари тувидиза.

Ашурдин паччагьди Ягьудайин паччагь Хизкьийилан шубудварж талант[*] арс ва сумчӀур талант[*] гъизил алдабгънийи. 15Хизкьийи дугъаз РАББИЙИН Хулаъ ва паччагьдин хазнйириъ гъибихъу вари арс тувнийи[+]. 16Гьадмуган Ягьудайин паччагь Хизкьийи РАББИЙИН ибадатханайин раккнариин ва раккнарин дарчариин чав алабсу гъизил вари алдабснийи ва думу Ашурдин паччагьдиз тувнийи.

17Гьаци вушра, Ашурдин паччагьди Лахишдиан Хизкьи паччагьдихьна Ерусалимдиз кьушмин заанур аьхюр ва аьхюнур чяхирчи[*] аьхю кьушум хъади гьаънийи. Дурар Ерусалимдиз багахь гъахьнийи ва Заан даграан шид дизигнайи йишвахь, палтар урччру ва ерццру хутӀлиз рякъюъ дийигънийи. 18Дурари паччагьдиз дих гъапӀнийи, ва дурарихьна гъалайиъ буйругъар туврур вуйи Элиаким, Хилкияйин бай, бикӀрур вуйи Шевна ва тарихчи Юах, Асафдин бай, удучӀвнийи.

19Аьхюну чяхирчийи дурариз гъапнийи:

– Хизкьийиз йипай: «Гьамци кӀура машгьур паччагьди, Ашурдин паччагьди: „Наънан вуяв гьаму хъугъвал? 20Буш гафарна дявдин устадвал ва кьувват саб ву кӀуру фикир апӀурава? Узуз къаршуди удучӀвну, уву шлик умуд киврава? 21Магьа уву Египетдик умуд киврава! Думу дюбгънайи, чаин алахъурин гьарсарин хлин гагьнаан итӀибгъру чӀеъсиб ву. Египетдин паччагь вуйи фяряуьн чак умуд кивдарихъди варидихъди гьацир ву. 22Хъа учву узуз, учу РАББИЙИК, ич Заанурик, умуд киврача, пуз шулучвухьан. Хъа Хизкьийи тепйирилан Дугъан гирамишвар ва гъурбан апӀрушвар алдагъну аьхир. Дугъу Ягьудайиз ва Ерусалимдиз анжагъ гьаму, Ерусалимдиъ айи гъурбан апӀрушвахь, ибадат апӀинай гъапну.“[+]

23Гьаци вуйиган, йиз агъайихъди, Ашурдин паччагьдихъди, гьюжат апӀин: узу увуз кьюд агъзур гьяйван тувидиза, увуз дурариина атлуйиркьан дихъидарвуз. 24Йиз агъайин гъаравашарикан варитӀан бицӀи гьякимдин улихь дурум тувуз фици хьибдивухьан? Уву гьамусра египетдин дявдин фургънарик ва атлуйирик умуд киврава. 25Узу гьаму уьлкейиина, му уьлке терг апӀбан бадали, РАББИЙИН амриинди диш гъахьунза. РАББИЙИ Чав узуз гьаму уьлкейиина гъарах ва думу терг апӀин гъапну».

26Думуган Хилкияйин бай Элиакимди, Шевнайи ва Юахди аьхюну чяхирчийиз гъапнийи:

– Ккун апӀурча, учухъди, яв гъаравашарихъди, арам чӀалниинди гафар апӀин, учу думу чӀалнан гъавриъ ахъурча аьхир. Цалʼин али халкь хьайиган, учухъди жугьуд чӀалниинди гафар мапӀан[+].

27Амма аьхюну чяхирчийи жаваб тувнийи:

– Мегер йиз агъайи узу гьаму гафар анжагъ ичв агъайиз ва учвуз, хъа цалʼин али инсанариз ктарди, пуз гьаънийинхъа? Ваъ, дурарира, гьаму учвуси, чпин нежес ипӀиди ва чпин жвур убхъиди.

28Аьхюну чяхирчи гъудужвнийи ва жугьуд чӀалниинди ягъалди чӀигъ гъапӀнийи:

– Машгьур паччагьдин, Ашурдин паччагьдин гафнахъ хъебехъай! 29Паччагьди гьамци кӀура: «Хизкьийи учвуз кучӀал апӀуз мугъузанай. Дугъхьан учву йиз хилккан азад апӀуз шулдар. 30Хизкьийи учвуз кӀура: „РАББИЙИ ухьу чарасузди къутармиш апӀиди. Му шагьур Ашурдин паччагьдин хилиз тувидар“. Хъа учву РАББИЙИХЪ йирфар хъирчбиин дугъу инанмиш апӀуз мугъузанай. 31Хизкьийихъ мехъебехъанай».

Гьамци кӀура Ашурдин паччагьди: «Узухъди мясляаьт йибтӀай ва узуз мютӀюгъ йихьай. Думуган учву ичв тӀумтӀин ширариккан ва инжиларин гьаригъян ипӀидичва ва ичв гъуййириан шид убхъидичва[+]. 32Хъасин узу гъидиза ва учву узухъди ичвсиб уьлкейиз, тахил ва чяхир, уьл ва тӀумтӀин ширар, зейтундин гьарар ва йиччв айи уьлкейиз, гъахидиза. Уьмур кадабгъай, хъа аьжал ваъ! Хизкьийихъ мехъебехъанай, гьаз гъапиш дугъу, „РАББИЙИ ухьу къутармиш апӀиди“ кӀури, учву гъаврихъан хътаура. 33Яраб жара халкьдин фунур-вуш заанури чан уьлке Ашурдин паччагьдин хилккан азад гъапӀнун? 34Хаматдин ва Арпаддин заанурар наши? Сепарваимдин, Гьенайин ва Иввайин заанурар наши? Шли-вуш Самария йиз хилккан азад гъапӀнийин[+]? 35Гьаму вари уьлкйирин заанурарикан шилхьан чан уьлке узккан азад апӀуз гъабхьну? РАББИЙИХЬАН Ерусалим йиз хилккан азад апӀуз фици хьибди?»[+]

36Амма халкь ккебехънайи ва жаваб вуди фукӀа кӀури адайи, гьаз гъапиш паччагьди амур дапӀнайи: «Дугъаз жаваб мутуванай».

37Гъалайиъ буйругъар туврур вуйи Элиаким, Хилкияйин бай, бикӀрур вуйи Шевна ва тарихчи Юах, Асафдин бай, Хизкьийихьна, чпин палтар дячӀяргъну, дерд кади гъафнийи. Дурари аьхюну чяхирчийи гъапиб паччагьдикна гъапнийи.

### 19


Ерусалим къутармиш шлуваликан Ешаяйи вахт ккимиди пуб

1Хизкьи паччагьдиз думу гафар гъеерхьиган, дугъу чан палтар гъячӀяргънийи ва, дерднан лишан вуди, ирин ккуртар алахьну, РАББИЙИН[†] Хулаз гъушнийи. 2Дугъу гъалайиъ буйругъар туврур вуйи Элиаким, бикӀрур вуйи Шевна ва аьхюнудар Заанурин гъуллугъчйир ирин ккуртар алди Амоцдин бай Ешая пайгъамбрихьна гьаънийи. 3Дурари Ешая пайгъамбриз гъапнийи:

– Хизкьийи гьамци кӀура: «Гъи балайин, жазайин ва аьйибнан йигъ ву, хиял апӀин бицӀир гьамус-хъа бабкан хьиди, хъа бабкан хуз кьувват адар. 4Белки, яв Заанур вуйи РАББИЙИЗ Ашурдин паччагьди чӀиви Заанурик кялхъюз гьау аьхюну чяхирчийи гъапи вари гафар ерхьур. Белки, яв Заанур вуйи РАББИЙИЗ гъеерхьу гафарин Дугъу жаза тувур. Гьеле чӀивиди имбударихъан дюаь апӀинава»[+].

5Хизкьи паччагьдин гъаравашар Ешая пайгъамбрихьна гъафиган, 6дугъу дурариз гъапнийи:

– Ичв агъайиз йипай: «Гьамци кӀура РАББИЙИ: „Увуз гъеебхьубдихьан, Ашурдин паччагьдин гъаравашари гъапи Узук кялхъбан гафарихьан гучӀ мапӀан. 7Магьа Узу думу гьаци чашмиш хьуз гъитдизаки, дугъаз саб хабар ебхьиган, думу чан уьлкейиз кьяляхъ хътаркуз мажбур хьиди. Хъа душваъ Узу гьаци апӀидизаки, думу тур йивну йикӀиди“».

8Аьхюну чяхирчийиз Ашурдин паччагь Лахишдиан удучӀвуваликан гъеебхьиган, думу кьяляхъ гъафнийи. Аьхюну чяхирчийиз паччагь дугъу Ливна шагьур кьялаъ апӀради гъидихънийи.


Санхерибди цӀийикӀултӀан гучӀ ккапӀуб ва Хизкьийин ккарагуб

9Санхерибдихьна Кушдин паччагь Тиргьакьа чаина дявдиинди гъюрайиваликан хабар гъурубкьнийи. Думуган дугъу гьамци пуз Хизкьийихьна хъана вакилар гьаънийи:

10– Ягьудайин паччагь Хизкьийиз йипай: «Уву умуд киврайи Заанури, Дугъу Ерусалим Ашурдин паччагьдиз тувидар кӀуруган, увуз кучӀлар апӀуз мугъузан. 11Увуз гъеебхьунвуз аьхир, Ашурдин паччгьари вари уьлкйирикан, дурар бегьемди терг дапӀну, фу гъапӀнуш. Хъа мегер уву сагъ-саламатди гъуздивахъа? 12Йиз абйири терг гъапӀу халкьарин заанурари, мисалназ, Гузан, Харан, Рецеф шагьрарин агьалйирин ва Телассар шагьриз алдау Эден шагьрин агьалйирин заанурари дурар къутармиш гъапӀнийин[+]? 13Хаматдин паччагь, Арпадайин паччагь, Сепарваим, Гьена ясана Ивва шагьрарин паччгьар гьамус наан а?»[+]

14Вакиларихьан Хизкьийихьна кагъаз гъурубкьнийи, дугъу думу гъурхнийи. Хъасин Хизкьи РАББИЙИН Хулаз гъушнийи, ва дугъу кагъаз РАББИЙИН улихь гьатӀабццнийи. 15Хизкьи РАББИЙИЗ ккарагуйи:

– Я РАББИ, Израилин Заанур, малайикар-херувимариин[*] деънайир! Жилин вари паччагьлугъариин анжагъ сар Уву Заанур вува. Уву зав ва жил яратмиш гъапӀунва[+]. 16Ис апӀин, РАББИ, Яв иб ва ебхь. Арцц, РАББИ, Яв улар ва лиг. ЧӀиви Заанурик кялхъбан бадали, Санхерибди хътау гафар ерхь[+]. 17Ашурдин паччгьари думу халкьар ва дурарин уьлкйир гьякьикьатди терг гъапӀну. 18Дурарин бутар цӀигъ гъирчувал ва дурар терг апӀувал гьякьикьат ву, гьаз гъапиш дурар заанурар дайи. Дурар инсандин хилариинди тартиб дапӀнайи гакӀул ва гъванар вуйи. 19Гьамус, ич Заанур вуйи РАББИ, миннат апӀурза, жилин вари паччагьлугъариз анжагъ Уву, РАББИ, сар Заанур вуйивал аьгъю хьпан бадали, учу дугъан хилккан къутармиш апӀин.


Санхериб дагъитмиш хьпан гьякьнаан Ешая пайгъамбри вахт ккимиди пуб

20Амоцдин бай Ешая пайгъамбри Хизкьийиз гьамци пуз гьаънийи:

– Израилин Заанур вуйи РАББИЙИ гьамци кӀура: «Ашурдин паччагь Санхерибдин гьякьнаан яв ккарагуб Узуз гъеебхьунзуз».

21Магьа Санхерибдин гьякьнаан РАББИЙИ гъапи гаф:

– Эй, Ашурдин паччагь! Сиондин марцци шураз[*]
уву гьяспикк ккадар. Думу увʼин аьлхъюра.
Дугъу, Ерусалим-шуру,
уву чӀюрхсира гьисаб апӀурадар.
22Уву шлик кялхънийва, фуж биябур гъапӀнийва?
Шилʼина уву сес
ва дамагъ кайи улар за гъапӀунва?
Израилин Гирами Заануриина!
23Яв вакиларин мелзналан
уву Раббийик кялхънийва.
Ашурдин паччагь, уву гъапнийва:
«Гизаф кьадар йиз дявдин фургънарихъди
узу дагъларин кӀакӀариина,
Ливандин ярхла ямажарикна за гъахьунза.
Узу Ливандин варитӀан ягъли кедрйин гьарар,
дидин варитӀан ужударсдар кипарисдин гьарар алдатӀунза.
Узу дидин варитӀан ярхла йишвариз,
дидин ужударсдар яркврариз хъуркьунза.
24Узу гъуййир гъириккунза
ва яд йишварин шид гъубхъунза.
Узу Египетдин вари нирарикан,
гъеебццу жилиланси, ктучӀвунза».

25Эй, Ашурдин паччагь! Мегер увуз гъеебхьундайвуз?
Узу, РАББИЙИ, думу ляхнар ухдитӀан тяйин гъапӀнийза,
кюгьне вахтари кьаст гъапӀнийза.
Гьамус Узу, мюгькам дапӀнайи шагьрар
гъюрдарин чӀвеэриз илтӀикӀуз увуз мумкинвал тувну,
думу ляхнар тамам гъапӀунза.
26Думу шагьрарин агьалйир кьувватнаан адахъна,
дурариз гучӀ дубхьна, дурар биябур дапӀна.
Дурар хутӀлиъ набататарси,
назук чру гъелемарси,
гъваин ктубчӀву, ягъал хьайизра
гъубгу укӀси ву.

27Хъа Узуз яв гьарсаб
алдабгъру гам аьгъязуз.
Узкан фици хъял апӀуруш, аьгъязуз.
28Узухьна вуйи яв гужли хъюлаз
ва Йиз ибарихъна дуфнайи яв дамагъназ лигну,
Узу яв хъюхъниан рукьан ппул итӀибгъидиза
ва яв ушвниин Йиз фурин алапӀидиза,
ва уву гъафи рякъюъди
кьяляхъ апӀидиза.

29Му увуз улупру лишан хьибди, Хизкьи:

цци учву чав чаланди кудубчӀвуб ипӀидичва,
хъа гъюру йисан – дидкан кудубчӀвуб.
Хъа шубудпи йисан тум убзай ва иган убгай,
тӀумтӀин багълар кивай ва дурарин йимишар итӀинай.
30Ягьудайин тухумдиан сагъди гъуздари хъана
исикк ччивар деетиди ва зиин йимишар хиди.
31Ерусалимдиан хъйибгъуб удубчӀвиди,
Сион дагъдилан сагъди гъуздар улдучӀвиди.

Гьамци Заварин Кьувватарин Аьхюрин,[†] РАББИЙИН, зурба ккунивали апӀиди.

32Гьаддиз РАББИЙИ Ашурдин паччагьдикан гьамци кӀура:

– Думу му шагьриъ учӀвидар,
ва дугъу чӀимрар деетидар.
Думу дидихьна гъалхан хьади гъидар
ва думу бисуз руг хъабхьидар[*][+].
33Думу учв гъафи рякъюъди кьяляхъ хътаркиди,
думу му шагьриъ учӀвидар.
34Узу ва Йиз лукӀ Давуд[†] бадали,
Узу думу шагьур уьбхидиза ва къутармиш апӀидиза.


Ашурдин кьушум магълуб хьуб

35Думу йишван РАББИЙИН малайикди, дуфну, Ашурдин кьушмин бинайиъ варжна миржцӀурна хьуд агъзур инсан аьжлин хлиз тувнийи. Хъайигъан гвачӀнинган нивкӀʼан хъиргиган, инсанариз варишварихь майтар гъяркънийи[+]. 36Думуган Ашурдин паччагь Санхериб, бина алдабгъну, гъушнийи. Думу хулаз кьяляхъ хътаркнийи ва Ниневияйиъ яшамиш гъахьнийи[+].

37Саб ражари, Санхерибди чан бут[†] Нисрухдин ибадатханайиъ ибадат апӀурайиган, дугъан баяр Адрамелехди ва Сарецери думу, тур йивну, гъакӀнийи. Дурар Арарат вилаятдиз гьергнийи. Хъа Санхерибдин бай Асархаддон дугъан ерина паччагь гъахьнийи[+].

### 20


Хизкьийин уьзур ва думу сагъ хьуб

1Думу йигъари Хизкьи иццру гъахьнийи ва йикӀру гьялнахъна дуфнайи. Амоцдин бай Ешая пайгъамбар дугъахьна гъафнийи ва гъапнийи:

– Гьамци кӀура РАББИЙИ: «Яв хулан гьякьнаан амур апӀин, гьаз гъапиш уву кечмиш шулава, уву сагъ хьидарва».

2Хизкьи цалихьинди машди гьидицнийи ва РАББИЙИЗ ккарагнийи:

3– КӀваин апӀин, я РАББИ, узу Яв улихь вафалуди фици гъягъюйиш ва Яв улариъ гьякь вуйиб вари марцци кӀваантӀан апӀуйиш!

Ва Хизкьи яманди гъишнийи[+].

4Ешая пайгъамбар кьялан гьяятдиан удучӀвайиз, дугъахьна РАББИЙИН[†] гаф гъафнийи:

5– Кьяляхъ хъадарк ва Йиз халкьдин регьбер Хизкьийиз йип: «Гьамци кӀура яв арха Давуддин[†] Заанур вуйи РАББИЙИ: Узуз яв ккарагуб гъеебхьунзуз ва яв нивгъар гъяркъюнзуз. Узу уву сагъ апӀидиза. СаритӀ уву РАББИЙИН Хулаз гъягъидива. 6Узу яв уьмриин йицӀихьуд йис иливидиза. Узу уву ва гьаму шагьур Ашурдин хилхьан азад апӀидиза. Узу бадали ва Йиз лукӀ Давуд бадали Узу гьаму шагьур къутармиш апӀидиза»[+].

7Ешая пайгъамбри гъапнийи:

– Паччагьдиз инжиларин лавашсиб аьбкъинай.

Дурари думу аьмгълиин иливнийи, ва паччагь сагъ гъахьнийи. 8Думуган Хизкьийи Ешая пайгъамбрихьан гьерхнийи:

– РАББИЙИ узу сагъ апӀрувалин ва саритӀ РАББИЙИН Хулаз гъягърувалин тасдикьвалин лишан фу ву?

9Ешая пайгъамбри жаваб тувнийи:

– Гаф тувнайиб РАББИЙИ тамам апӀрувалин РАББИЙИХЬАН увуз тасдикьвалин лишан магьа: гъи сирин йицӀуб умбур улихь, ясана йицӀуб умбур кьяляхъ гъябгъиди. Улихь ясана кьяляхъ гъябгъюруш, кадабгъ.

10Хизкьийи гъапнийи:

– Сирниз йицӀуб умбриинди улихь гъябгъюз рягьятди ву. Ваъ, гъит думу йицӀуб умбриинди кьяляхъ хъадабкри.

11Ешая пайгъамбар РАББИЙИЗ ккарагнийи, ва РАББИЙИ сирин Ахаздин гъядрариъди думу йицӀуб умбриинди кьяляхъ гъапӀнийи.


Вавилондин паччагьдин вакилар Хизкьийихьна гъюб

12Думу вахтна Вавилондин паччагь Мерудах-Баладанди, Баладандин бали, Хизкьийиз кагъаз ва пешкеш хътаънийи, гьаз гъапиш дугъаз Хизкьийин уьзрикан гъеебхьнийи. 13Хизкьи вакиларихъ хъпехънийи, ва дугъу чан хазнаханайиъ айиб вари – арс, гъизил, тюнт даднан шейʼар ва багьалу ччимар – улупнийи. Гьацира дугъу яракьхана ва дидин хазнаханйириъ уьбхюрайиб вари улупнийи. Я гъалайиъ, я чан вари паччагьлугъдиъ дугъу дурариз улулупуб фукӀа имдайи.

14Ешая пайгъамбар паччагьдихьна гъафнийи ва гъапнийи:

– Гьаму инсанари фу кӀуйи ва дурар наънан увухьна гъафну?

Хизкьийи жаваб тувнийи:

– Ярхла уьлкейиан, дурар Вавилондиан гъафну.

15Пайгъамбри гьерхнийи:

– Дурариз яв гъалайиъ фу гъябкъну?

– Йиз гъалайиъ дурариз вари гъябкъну. Йиз хазнаханйириъ узу дурариз улулупуб фукӀа адар, – жаваб тувнийи Хизкьийи.

16Думуган Ешая пайгъамбри Хизкьийиз гъапнийи:

– РАББИЙИН гафнахъ хъебехъ: 17«Яв гъалайиъ айиб вари, гъийин йигъазкьан яв абйири уч дапӀнайиб вари Вавилондиз гъабхру вахт чарасузди улубкьиди. ФукӀа гъубзидар[+]. 18Хъа яв насларикан бязидар дина гъахиди ва Вавилондин паччагьдин гъалайиъ гъаравашар хьиди»[+].

19– Уву узукна гъапи РАББИЙИН гаф ужуб ву, – жаваб тувнийи Хизкьийи. Ва дугъу фикир гъапӀнийи: «Вуш фу вухъа, йиз йигъари ислягьвал ва хатӀасузвал ади гъабхьихъантина?»


Хизкьийин аьжал

20Хизкьийи паччагьвал гъапӀу вахтнан жара гьядисйирикан ва дугъу гъапӀу ляхнарикан, дугъу дагар фици гъапӀнуш ва жиликкди шагьриз шид фици гъизигнуш, «Ягьудайин паччгьарин тарихарин китабдиъ» дибикӀна.

21Хизкьи чан архйирихъди архаин гъахьнийи. Дугъан бай Манаше дугъан кьяляхъ паччагь гъахьнийи.

### 21


Ягьудайин паччагь Манаше

1Манашейин, паччагь шлуган, йицӀикьюд йис яш вуйи. Дугъу Ерусалимдиъ хьцӀурна хьуд йисан паччагьвал гъапӀнийи. Дугъан дадайиз Хефцибах кӀуйи. 2РАББИЙИ израиларихьан гьутӀуркку халкьарин хяви аьдатарихъди гъягъюри, дугъу РАББИЙИН[†] улариъ писвал апӀуйи. 3Чан адаш Хизкьийи гъадаргъу тепйириин али гирамишвар дугъу цӀийикӀултӀан тикмиш гъапӀнийи. Израилин паччагь Ахавдихъан мисал гъадабгъну, Баализ[†] гъурбан апӀрушвар гъапӀнийи ва Ашерайин[†] мурхьул дубснийи. Дугъу вари завун кьушум вуйи ригъдиз, вазлиз ва хядариз ибадат ва гъуллугъ апӀуйи[+]. 4Гьятта РАББИЙИ чакан «Ерусалимдиъ Йиз ччвурназ гьюрмат апӀиди» гъапи РАББИЙИН Хулаъра дугъу гъурбан апӀрушвар тикмиш гъапӀнийи[+]. 5РАББИЙИН Хулан кьюбиб гьяятариъ дугъу вари завун кьушум вуйи ригъдиз, вазлиз ва хядариз гъурбан апӀрушвар тикмиш гъапӀнийи[+]. 6Дугъу чан бай цӀигъ гъурбан гъапӀнийи, фал кипуйи, изитӀ апӀуйи, гъийихдариз дих апӀрударихъди ва сюгьюрчйирихъди гаф-чӀал апӀуйи. Дугъу РАББИЙИН улариъ, Дугъак хъял капӀри, гизаф писвал гъапӀнийи.

7Дугъу Ашерайин мурхьул ктапӀуз амур гъапӀнийи ва думу РАББИЙИН Хулаъ дивнийи. Думу Хулкан РАББИЙИ Давуддиз[†] ва дугъан бай Сулеймандиз гъапнийи: «Му Хулаъ ва Израилин вари тухмаригъян Узу гъядябгъю Ерусалимдиъ Йиз ччвурназ даимайиз гьюрмат апӀиди. 8Узу гьамусдихъантина израилар Узу чпин абйириз туву жилилан улдучӀвуз гъитидарза. Анжагъ дурари Узу чпиз амур гъапӀуб вари тамам дапӀну ва дурариз Йиз лукӀ Мусайи туву Къанун дюбхну ккунду»[+].

9Амма халкь хъпехъундайи. Манашейи дурар рякълан алдаънийи. Дурар РАББИЙИ израиларин улихь терг гъапӀу халкьаритӀан артухъ писвал апӀуз хъюгънийи. 10РАББИЙИ Чан гъаравашар вуйи пайгъамбрарин мелзналан кӀуйи:

11– Ягьудайин паччагь Манашейи хяви гунгьар гъапӀну. Дугъу чпин улихьна вуйи амореяритӀан артухъ писвал гъапӀну ва чан бутариинди Ягьудайиз гунгьиз ял гъапӀну[+]. 12Гьаддиз Израилин Заанур вуйи РАББИЙИ гьамци кӀура: «Узу Ерусалимдиин ва Ягьудайиин гьациб бала алапӀидиза, шлиз дидкан гъеебхьиш, дугъан юкӀв тӀубкӀиди[+]. 13Узу Ерусалимдиз жаза, Самарияйиз гьадабтӀганси, гьадабтӀидиза ва уьлчме Ахавдин тухумдизси ишлетмиш апӀидиза. Узу Ерусалим, зах марцц апӀруганси, марцц ва маш кӀанакк апӀидиза[+]. 14Узу ктабгъу халкьдихъан гъуздарихьан гьудучӀвидиза ва дурар душмнарин хилариз тувидиза. Ягьудайин вари душмнари дурар тӀараш апӀиди. 15Гьаз гъапиш дурари Йиз улариъ писвал апӀуйи, чпин абйир Египетдиан удучӀвхъамина гъийин йигъазкьан Узук хъял капӀуйи».

16Манашейи Ягьудайин агьалйириз гунгьихьна ял гъапӀнийи ва дурари РАББИЙИН улариъ писвал апӀуз гъитнийи. Дидланна савайи, дугъу тахсир ктру ифи гьадмукьан удубзнийики, Ерусалим саб гъирагъдихъан тмунуб гъирагъдихъна дидихъди абцӀнийи[+].

17Манашейи паччагьвал гъапӀу вахтнан жара гьядисйирикан, дугъу гъапӀу вари ляхнарикан ва дугъу гъапӀу гунгьикан «Ягьудайин паччгьарин тарихарин китабдиъ» дибикӀна. 18Манаше чан архйирихъди архаин гъахьнийи ва чан гъалайиъ айи Уззайин багъдиъ накьвдик кивнийи. Хъа дугъан бай Амон дугъан кьяляхъ паччагь гъахьнийи[+].


Ягьудайин паччагь Амон

19Паччагь шлуган, Амондин къанна кьюд йис яш вуйи. Дугъу Ерусалимдиъ кьюд йисан паччагьвал гъапӀнийи. Дугъан дадайиз Мешулемет кӀуйи, думу тухмиинди Ютба шагьриан вуйи Харуцдин риш вуйи. 20Чан адаш Манашейиси, Амондира РАББИЙИН улариъ писвал апӀуйи. 21Думу чан адашдин вари рякъяриъди гъягъюйи. Дугъу чан адашди гъуллугъ апӀури гъахьи бутариз гъуллугъ ва ибадат апӀуйи[+]. 22Думу чан абйирин Заанур вуйи РАББИЙИХЬАН гьидицнийи ва РАББИЙИН рякъюъди гъягъюрдайи.

23Амон паччагьдин багахь гъуллугъ апӀурайидари дугъаз къаршуди жини йикьрар гъапӀнийи ва паччагь чан гъалайиъ йивну гъакӀнийи. 24Хъа уьлкейин халкьди Амон паччагьдиз къаршуди жини йикьрариъ гъахьидар вари гъийихнийи ва Амондин бай Юшия паччагь гъапӀнийи.

25Амонди паччагьвал гъапӀу вахтнан жара гьядисйирикан «Ягьудайин паччгьарин тарихарин китабдиъ» дибикӀна. 26Думу Уззайин багъдиъ чан гюмбтиъ кивнийи. Ва дугъан бай Юшия дугъахъна паччагь гъахьнийи[+].

### 22


Ягьудайин паччагь Юшия

1Паччагь шлуган, Юшияйин миржид йис яш вуйи. Дугъу Ерусалимдиъ сумчӀурна сад йисан паччагьвал гъапӀнийи. Дугъан дадайиз Едида кӀуйи, думу тухумдиинди Буцкьат шагьриан вуйи Адаяйин риш вуйи. 2Юшияйи РАББИЙИН[†] улариъ дюзиб вуйиб апӀуйи. Думу чан арха Давуддин[†] вари рякъяриъди, я арччлахъинди, я гагвлахъинди улдудучӀври, гъягъюйи.

3Юшия паччагьдин бикӀрур вуйи Шафан айи. Думу Ацалияйин бай, Мешуламдин худул вуйи. Чан паччагьвалин йицӀимиржидпи йисан Юшия паччагьди Шафан РАББИЙИН Хулаз, гьамци дупну, гьаънийи:

4– Заанурин аьхюну гъуллугъчи Хилкияйихьна гъарах. РАББИЙИН Хулаз халкьди гъабхи ва урнарихъ хъайидари уч гъапӀу пул гьисаб апӀри[+]. 5Гъит думу пул РАББИЙИН Хулаъ ляхнар апӀрудариин гюзчивал гъабхуз тяйин дапӀнайидарихьна туври. Хъа дурари РАББИЙИН Хал рас апӀру 6харатчйириз, тикилишчйириз ва гъвандин устйириз туври. Гъит дурари думу пулихъ гьацира Хал цӀийи алапӀуз гакӀул ва ктау гъванар масу гъадагъри. 7Дурариз ихтибар дапӀнайи пулин гьякь-гьисаб дурарихьан тӀалаб апӀуб лазим дар, гьаз гъапиш дугъриди ляхин апӀуру[+].


РАББИЙИН Къанундин китаб Заанурин Хулаъ бихъуб

8Заанурин аьхюну гъуллугъчи Хилкияйи бикӀрур Шафандиз гъапнийи:

– Узуз РАББИЙИН Хулаъ Къанундин китаб гъибихъунзуз.

Дугъу думу Шафандихьна тувнийи, ва Шафанди думу гъурхнийи. 9БикӀрур Шафан хъасин паччагьдихьна гъафнийи ва дугъаз гъапнийи:

– Яв гъаравашари РАББИЙИН Хулаъ айи вари пул гъадабгъну ва ляхнариин гюзчивал гъабхрударихьна тувну.

10БикӀрур Шафанди хъасин паччагьдиз гъапнийи:

– Заанурин гъуллугъчи Хилкияйи узуз саб китаб тувну.

Ва Шафанди думу китаб паччагьдиз урхуз хъюгънийи.

11Къанундин китабдиан гафар деерхьну, паччагь пашман гъахьнийи, ва дугъу чан палтар гъячӀяргънийи. 12Паччагьди Заанурин гъуллугъчи Хилкияйиз, Шафандин бай Ахикамдиз, Михайин бай Ахбуриз, бикӀрур Шафандиз ва паччагьдин гъараваш Асаяйиз амур гъапӀнийи:

13– Гъарахай, гъибихъу китабдиъ узкан, халкьдикан ва вари Ягьудайикан дибикӀнайибдин гьякьнаан РАББИЙИХЬАН гьерхай. Ихь абйир гьаму китабдин гафарихъ хъпебехъри хьпаз, дидик ухьуз дибикӀнайиганси ляхнар дарапӀри хьпаз лигну, ухьʼин алабхънайи РАББИЙИН хъял гизаф зурбаб ву.

14Заанурин гъуллугъчи Хилкия, Ахикам, Ахбур, Шафан ва Асая Хулдайихьна гъушнийи. Думу Тиквайин бай, Хархасдин худул, палтар уьрхрур вуйи Шалумдин хпир вуйи. Хулда пайгъамбар вуйи. Думу Ерусалимдин кьюбпи мягьялиъ яшамиш шулайи. Дурари дугъаз вари ктибтнийи[+]. 15Хулдайи гъапнийи:

– Учву узухьна гьау инсандиз йипай. Гьамци кӀура Израилин Заанур вуйи РАББИЙИ: 16«Узу му жилиина ва мушвʼин яшамиш шулайидариина бала гьапӀдиза. Ягьудайин паччагьди гъурху китабдиъ дибикӀнайиб вари тамам хьибди. 17Дурар Узхьан гьудучӀвбаз, бутариз ицциб ниъ хъайи шейʼар ургбаз ва дурари чпин вари хяви ляхнар апӀбаз лигну, Узук хъял капӀну. Гьаддиз Йиз хъял му жилиин кабхьиди ва кутӀубшвидар. 18РАББИЙИКАН ккун апӀуз учву гьау Ягьудайин паччагьдиз йипай: „Израилин Заанур вуйи РАББИЙИ гьамци кӀура: увуз думу китабдиъ дибикӀнайиб гьамус аьгъявуз. 19Узу му жилиз ва мушвʼин яшамиш шулайидариз къаршуди гъапиб, дурариз барбатӀвал ва агь кьисмат шлувал гъеебхьунвуз. Думуган яв юкӀв гъюдли гъабхьну ва уву Йиз улихь мютӀюгъ гъахьунва, уву яв палтар гъячӀяргъюнва ва Йиз улихь гъишунва. Гьаддиз Узуз уву кӀуруб гъеебхьунзуз. 20Гьаддиз Узу уву яв архйирихьна гъадагъидиза, ва уву ислягьвалиинди накьвдик кивди. Узу му жилиин алапӀру бала яв улариз рябкъидар“».

Дурари Хулдайин жаваб паччагьдихьна гъурубкьнийи[+].

### 23


Юшияйи Заанурихъди Йикьрар цӀийи алауб

1Думуган Юшия паччагьди Ягьудайин ва Ерусалимдин вари гьюрматлу яшлуйириз дих гъапӀнийи. 2Думу Ягьудайин халкьдихъди, Ерусалимдин агьалйирихъди, Заанурин гъуллугъчйирихъди ва пайгъамбрарихъди – бицӀирихъан аьхюрихъна вари халкьдихъди – сатӀиди РАББИЙИН Хулаз гъушнийи. Дугъу РАББИЙИН Хулаъ гъибихъу Йикьрарин[†] Китабдик кайи вари гафар дурариз гъурхнийи. 3Паччагь мурхьлин багахь дийигънайи. Паччагьди, РАББИЙИН рякъюъди гъягъюз, Дугъан амрар, улупбар ва тяйинвалар кӀваантӀан ва вари кьувватариинди тамам апӀуз ва гьаму китабдик дидикӀнайи гафарихъди гъягъюз гаф туври, РАББИЙИН улихь Йикьрар гъийитӀнийи. Вари халкь думу Йикьрарихъди рази гъабхьнийи[+].

4Паччагьди Заанурин аьхюну гъуллугъчи Хилкияйиз, Заанурин исина дережайин гъуллугъчйириз ва раккнарихъ дийигънайи гъаравлариз амур гъапӀнийи:

– РАББИЙИН Хулʼан Баализ,[†] Ашерайиз[†][*] ва заварин кьушум вуйи ригъдиз, вазлиз ва хядариз дапӀнайи вари шейʼар адагъай.

Дугъу дурар Ерусалимдин гъирагъдиъ Кьидрун дерейиъ цӀигъ гъургнийи, дурарин рюкъ Бет-Эл шагьриз гъубхнийи[+]. 5Юшияйи Ягьудайин паччгьари тепйириин, Ягьудайин шагьрариъ ва Ерусалимдин гъирагъарихъ иццидар ниар хъайи шейʼар ургуз дерккнайи ва Баализ, заварин кьушум вуйи ригъдиз, вазлиз ва хядариз иццидар ниар хъайи шейʼар ургурайи бутарин гъуллугъчйир ултӀурккнийи[+]. 6Дугъу РАББИЙИН Хулʼан Ашерайин мурхьул Кьидрун дерейиз адабгънийи ва душваъ думу гъубгнийи. Мурхьлин рюкъ дугъу халкьдин умуми накьваригъ гъарабгънийи. 7Гьацира дугъу РАББИЙИН Хулан багахь хьайи хулар гъарагънийи. Думу хулариъ ибадатханайин кьяппа жилижвувар яшамиш шуйи ва дишагьлийири Ашерайиз парчйир урхуйи[+].

8Юшия паччагьди Ягьудайин шагьрариан вари Заанурин гъуллугъчйир адаънийи, ва Гивайихъан Беэр-Шевайихъна тепйириин али гъурбан апӀрушвар чиркин гъапӀнийи. Дугъу шагьрин урнарин багахь хьайи гъурбан апӀрушв гъарабгънийи (душв гьюкумдар Гьисайин урнарихьан гагул терефназди хьайи). 9Тепйириин али гъурбан апӀрушвариан вуйи Заанурин гъуллугъчйири Ерусалимдиъ РАББИЙИН гъурбан апӀрушваъ гъуллугъ апӀурдайи. Гьаци вушра, дурари чпин чвйирихъди, Заанурин гъуллугъчйирихъди, сатӀиди дун ктру уьл ипӀуйи.

10Мулех кӀуру бутдиз баяр ва шубар сарун сарихьанра цӀигъ гъурбан апӀуз дархьбан бадали, дугъу Бен-Гинум дерейиъ айи Туфет кӀуру гъурбан апӀрушв чиркин гъапӀнийи. 11Дугъу РАББИЙИН Хулан учӀврушвахь Ягьудайин паччгьари ригъдиз бахш вуди дивнайи гьяйвнар гьадагънийи. Дурар гьяятдиъ, паччагьдин гъалайин гъуллугъчи Натан-Мелехдин хулан багахь, жилиин дивнайи. Хъасин Юшияйи ригъдиз бахш дапӀнайи дявдин фургънар цӀигъ гъургнийи.

12Ягьудайин паччгьари Ахаздин заан хулан гъваин тикмиш гъапӀу гъурбан апӀрушвар ва Манашейи РАББИЙИН Хулан кьюб гьяятдиъ тикмиш гъапӀу гъурбан апӀрушвар Юшияйи гъарагънийи. Дугъу дурар душвлан алдагънийи, гъюргънийи ва тикйир Кьидрун дерейизди гатӀархьнийи[+]. 13Юшия паччагьди гьацира Ерусалимдихьан ригъ гьудубчӀвру терефнаъ, Аьжлин дагъдихьан кьибла терефнаъ айи тепйириин али гъурбан апӀрушвар чиркин гъапӀнийи. Дурар Израилин паччагь Сулейманди сидонарин хяви бут[†]-дишагьли Астартайиз,[†] Муавдин халкьдин хяви бут Кемушдиз ва Аммундин халкьдин хяви бут Милхумдиз тикмиш гъапӀдар вуйи[+]. 14Юшия паччагьди гирами гъванар тикйир гъапӀнийи, Ашерайин мурхьлар алдатӀнийи ва дурар алди гъахьи йишвариин инсанарин кӀурбар дахьнийи[+].

15Гьятта Бет-Элиъ айи, Израилиз гунгьихьна ял гъапӀу Яравамди, Наватдин бали, тикмиш гъапӀу гъурбан апӀрушвра кмиди дугъу гъарабгънийи. Дугъу тепейиин али ибадатханайик цӀа кипнийи ва думу рюкъ-руг гъапӀнийи, Ашерайин мурхьулра гъубгнийи[+]. 16Дидин кьяляхъ Юшия паччагь гургутум гъилигнийи, ва дугъаз тепейин ямажнак накьвар гъяркънийи. Дугъу накьвариан кӀурбар адагъуз ва гъурбан апӀрушвʼин, думу чиркин апӀбан бадали, дурар ургуз амур гъапӀнийи. Гьаци Заанурин инсанди вахт ккимиди мялум гъапӀу РАББИЙИН гаф Юшияйи тамам гъапӀнийи[+].

17Паччагьди гьерхнийи:

– Узуз рябкъюрайиб шлин накьвдин гъван ву?

Шагьрин агьалйири гъапнийи:

– Му накьв Бет-Элин гъурбан апӀрушвкан уву гъапӀуб вари вахт ккимиди гъапи Ягьудайиан гъафи Заанурин инсандин ву[+].

18Паччагьди гъапнийи:

– Гъит думу архаинди дахъри. Гъит сарира дугъан кӀурбар инжик дарапӀри.[*]

Дурари дугъан ва Самарияйиан гъафи пайгъамбрин кӀурбариз инсаф гъапӀнийи.

19Гьацира Юшия паччагьди Самарияйин шагьрариъ тепйириин али вари ибадатханйир терг гъапӀнийи. Дурар, РАББИЙИК хъял капӀри, Израилин паччгьари тикмиш гъапӀдар вуйи. Дугъу дурарикан Бет-Элиъ гъапӀуб гъапӀнийи. 20Юшия паччагьди думу ибадатханйирин гъуллугъчйир гъурбан апӀрушвариин гъурккнийи ва душвʼин инсанарин кӀурбар гъургнийи. Хъасин думу Ерусалимдиз кьяляхъ гъафнийи[+].


Песах машквар цӀийи алапӀуб

21Паччагьди халкьдиз амур гъапӀнийи:

– РАББИЙИЗ, ихь Заануриз, Йикьрарин Китабдиъ дибикӀнайиганси, Песах машквар[*] апӀинай.

22Израилиз диванбегари регьбервал тувуз хъюгъю йигъланмина[*], Израилин паччгьарин ва Ягьудайин паччгьарин вари йигъари мициб аьхю Песах машквар гъабхьундайи. 23Юшия паччагьдин паччагьвалин йицӀимиржидпи йисан РАББИЙИЗ думу Песах Ерусалимдиъ къайд гъапӀнийи.


Юшия паччагьдин паччагьваликан

24Гьацира Юшия паччагьди гъийихдариз дих апӀрудар, фалчйир, хулан бутар ва Ягьудайиъна Ерусалимдиъ гъидихъу хяви шейʼар терг гъапӀнийи. Дугъу думу ляхин РАББИЙИН Хулаъ Заанурин гъуллугъчи Хилкияйиз гъибихъу китабдик дибикӀнайи Къанундин тӀалабар тамам апӀбан бадали гъапӀнийи. 25Я Юшия паччагь хьайиз, я дугъан кьяляхъ дугъаз ухшар вуйи, думуси вари кӀваантӀан, вари рюгьниинди ва кьувватариинди, Муса пайгъамбрин вари Къанундиинди РАББИЙИХЬНА илтӀикӀу паччагь гъахьундар[+].

26Гьаци вушра, РАББИЙИ, Чак хъял капӀри Манашейи гъапӀубдин варибдин кӀуллан Ягьудайикан гъабхьи Чан гизаф зурба ажугълувал кьяляхъ гъапӀундайи[+]. 27РАББИЙИ гъапнийи:

– Узу Ягьудара Узхьан, Израил ярхла гъапӀганси, ярхла апӀидиза. Узу ктабгъуб вуйи гьаму шагьур, Ерусалим, ва Узу «Мушваъ Йиз ччвур хьибди» гъапи Халра гатӀахьидиза[+].


Юшия йивну йикӀуб

28Юшияйи паччагьвал гъапӀу вахтнан жара гьядисйирикан ва дугъу гъапӀу вари ляхнарикан «Ягьудайин паччгьарин тарихарин китабдиъ» дибикӀна.

29Юшияйи паччагьвал апӀурайи вахтна Египетдин паччагь, фяряуьн Неху Ашурдин паччагьдиз кюмекназ Евфрат нирихъна гъушнийи. Юшия паччагь дугъахъди дяви апӀуз удучӀвнийи, амма Неху фяряуьнди Мегиддо шагьриъ думу йивну гъакӀнийи. 30Юшияйин гъаравашари дугъан майит дявдин фургъниъди Мегиддойиан Ерусалимдиз гъабхнийи ва чан гюмбтиъ накьвдик кивнийи. Хъа халкьди Юшияйин бай Яхаздикан чан адашдин ерина паччагь хьуз ччим ктатнийи[+].


Ягьудайин паччагь Яхаз

31Учв паччагь шлуган, Яхаздин къанна шубуд йис яш вуйи. Дугъу Ерусалимди шубуб вазли паччагьвал гъапӀнийи. Дугъан дадайиз Иремияйин риш Хамутал кӀуйи. Тухумдиинди думу Ливна шагьриан вуйи[+]. 32Яхазди, варибдиъ чан абйириз ухшар шули, РАББИЙИН улариъ писвал апӀуйи.

33Неху фяряуьнди Хамат вилаятдиъ айи Ривла шагьриъ дугъахъ, сарун Ерусалимдиъ паччагьвал дарапӀбан бадали, къандалар хъитӀнийи. Гьацира дугъу Ягьудайиин варж талант[*] арснан ва саб талант[*] гъизилин харж иливнийи. 34Неху фяряуьнди Юшияйин бай Элиаким чан адашдин ерина паччагь гъапӀнийи ва дугъʼин Яким ччвур иливнийи. Хъа Яхаз дугъу Египетдиз гъурхнийи, думу душваъ кечмишра гъахьнийи[+]. 35Якимди Неху фяряуьндиз дугъу тӀалаб апӀру кьадар арс ва гъизил тувнийи. Дици апӀбан бадали, дугъу уьлкейиин налог илипнийи ва уьлкейин халкьдихьан, гьарсарихъ хъайи мутмуйиз дилигну, арс ва гъизил уч гъапӀнийи.


Ягьудайин паччагь Яким

36Учв паччагь шлуган, Якимдин къанна хьуд йис яш вуйи. Дугъу Ерусалимдиъ йицӀисад йисан паччагьвал гъапӀнийи. Дугъан дадайиз Зевуда кӀуйи, думу тухумдиинди Рума шагьриан вуйи Педайин риш вуйи. 37Якимди, варибдиъ чан абйириз ухшар шули, РАББИЙИН улариъ писвал апӀуйи.

### 24

1Якимди паччагьвал апӀурайи вахтна Вавилондин паччагь Навухаднасар Ягьудайиин алархьнийи. Яким паччагь шубуд йисазди дугъан гьюкмикк ккахънийи, амма хъасин Якимди фикир гьюдюхнийи, ва Навухаднасариз къаршуди удучӀвнийи[+]. 2РАББИЙИ Якимдиина Халдеяйиан, Арамдиан, Муавдиан ва Аммундиан тӀарашчйир гьаънийи. Дугъу дурар Ягьуда терг апӀуз гьауйи, Чан гъаравашар пайгъамбрарин мелзналан РАББИЙИН[†] гафнаъ дупнайиганси[+]. 3Гьелбетда, Ягьудайиин му вари ляхнар РАББИЙИН амриинди, Манашейин гунгьариз ва дугъу гъапӀу вари ляхнариз лигну улуркьдар вуйи[+]. 4Манашейи гизаф тахсир ктру ифи удубзнийи, ва Ерусалим ифдихъди абцӀнийи аьхир. РАББИЙИЗ гьаддиз хил алдабгъуз ккунди адайи.

5Якимди паччагьвал гъапӀу вахтнан жара гьядисйирикан ва дугъу гъапӀу вари ляхнарикан «Ягьудайин паччгьарин тарихарин китабдиъ» дибикӀна. 6Яким чан архйирихъди архаин гъахьнийи. Ва дугъан бай Якин дугъахъна паччагь гъахьнийи.

7Египетдин паччагь чан уьлкейиан сарун удучӀвундайи, гьаз гъапиш Вавилондин паччагьди Египетдин дерейихъан Евфрат нирихъна дугъан вари жилар гъидиснийи.


Ягьудайин паччагь Якин йисирвализ дисуб

8Учв паччагь шлуган, Якиндин йицӀимиржид йис вуйи. Дугъу Ерусалимдиъ шубуб вазли паччагьвал гъапӀнийи. Дугъан дадайиз Нехушта кӀуйи, думу тухумдиинди Ерусалимдиан вуйи Элнатандин риш вуйи. 9Якинди, варибдиъ чан адашдиз ухшар шули, РАББИЙИН улариъ писвал апӀуйи.

10Думу вахтна Вавилондин паччагь Навухаднасарин кьушмарин аьхюрар Ерусалимдиина гъушнийи ва шагьур кьялаъ апӀнийи. 11Учв Навухаднасар шагьур кьялаъ апӀган гъафнийи. 12Ягьудайин паччагь Якин, чан дадара, багахь гъуллугъ апӀурайидарра, кьушмарин аьхюрарра, гъалайиъ гъуллугъ апӀурайидарра хъади, Навухаднасариз йисирвализ гъушнийи.

Чан паччагьвалин миржидпи йисан Навухаднасари Якин йисирвализ гъадагънийи[+]. 13РАББИЙИ гъапиганси, Навухаднасари РАББИЙИН Хулʼан ва паччагьдин гъалайиан вари хазнйир гъурхнийи. Израилин паччагь Сулейманди РАББИЙИН Хулаз гъапӀу гъизилин аваданлугъар дугъу тикйир гъапӀнийи[+]. 14Дугъу Ерусалимдиан вари гьякимар ва эскрар, сяняаьткар ва рукьан устйир – уьмуми гьисабниинди йицӀуд агъзур инсан – йисирвализ гъурхнийи. Гъитдар анжагъ уьлкейин касиб инсанар вуйи.

15Навухаднасари Якин йисирди Вавилондиз гъурхнийи. Дугъу Ерусалимдиан Вавилондиз Якин паччагьдин дада, дугъан хпар, дугъан гъалайиъ гъуллугъ апӀурайидар ва уьлкейин гьякимар гъурхнийи. 16Гьаци, Вавилондин паччагьди йисирарди ургуд агъзур кьувватлу эскер, агъзур сяняаьткар ва рукьан уста Вавилондиз гъурхнийи. Дурар вари дяви апӀуз шлудар вуйи. 17Дугъу Якиндин халу Матания дугъан ерина паччагь гъапӀнийи ва дугъан ччвур Цедекия ччвурнахъди гьюдюхнийи[+].


Ягьудайин паччагь Цедекия

18Учв паччагь шлуган, Цедекияйин къанна сад йис яш вуйи. Дугъу Ерусалимдиъ йицӀисад йисан паччагьвал гъапӀнийи. Дугъан дадайиз Хамутал кӀуйи, думу Ливна шагьриан вуйи Иремияйин риш вуйи[+]. 19Цедекияйи, варибдиъ Якимдиз ухшар шули, РАББИЙИН улариъ писвал апӀуйи. 20Ерусалимди ва Ягьудайи РАББИЙИК гьацикьан хъял капӀнийики, Дугъу дурар Чахьан гьутӀурккнийи.

Цедекия Вавилондин паччагьдиз къаршуди удучӀвнийи.

### 25


Ерусалим ккадабхъувал

1Цедекияйин паччагьвалин урчӀвудпи йисандин йицӀубпи вазлин йицӀудпи йигъан Вавилондин паччагь Навухаднасар чан вари кьушум хъади Ерусалимдиина гъушнийи. Дугъу шагьрин гургутум бина гъивнийи, шагьрин цаларихъ, думу бисбан бадали, руг хъабхьнийи. 2Шагьур Цедекияйин паччагьвалин йицӀисадпи йисазкьан кьялаъ апӀну имийи.

3Юкьубпи вазлин урчӀвудпи йигъаз шагьриъ гаш гужал гъабхьнийи, халкьдиз ипӀруб имдайи. 4Думуган Вавилондин халкь вуйи халдеяри шагьрин цалиъ урхъ гъапӀнийи, ва Цедекия паччагь вари кьушум хъади гьергнийи. Дурари шагьур йишвну дипнийи, халдеяри шагьур кьялаъ апӀнашра. Цедекия ва дугъан кьушум кьюб цалин арайиъ айи, паччагьдин багъдин багахь хьайи урнариан удучӀвнийи ва Ярдан дерейин терефназди гъушнийи. 5Амма халдеярин кьушум паччагьдихъ хъебгнийи ва дугъахъ Ерихондин дюзенариъ хъубкьнийи. Цедекияйин вари кьушум, думу ялгъузди гъитну, гъарабгънийи. 6Цедекия халдеяри гъидиснийи. Думу Вавилондин паччагьдихьна Ривла шагьриз гъахнийи, душваъ дугъаз жаза гьадабтӀнийи[+]. 7Цедекияйин баяр дугъан уларикк гъурккнийи, хъасин дугъан улар адагънийи, ва, кемшрин къандалар хъитӀну, думу Вавилондиз гъурхнийи[+].

8Хьубпи вазлин ургудпи йигъан паччагьдин гъаравларин аьхюр вуйи Невузардан, Вавилондин паччагьдин гъараваш, Ерусалимдиз гъафнийи. Думуган Вавилондин паччагь Навухаднасарин паччагьвалин йицӀиурчӀудпи йис вуйи. 9Дугъу РАББИЙИН[†] Хал, паччагьдин гъала ва Ерусалимдиъ айи вари хулар цӀигъ гъургнийи. Дугъу вари аьхю хулар цӀигъ гъургнийи. 10Хъа халдеярин кьушми Невузардандин регьберваликкди Ерусалимдилан илтӀикӀнайи вари цалар гъарагънийи. 11Невузарданди Ерусалимдиъ имбу вари агьалйир, Вавилондин паччагьдин терефназди гьергдарра кади, йисирвализ гъурхнийи. 12Амма касиб инсанарикан бязидар, тӀумтӀин багълариъ ва хутӀлариин лихбан бадали, душваъ гъитнийи.

13Халдеяри РАББИЙИН Хулаъ айи кемшрин мурхьлар, шид убзру гъабарикк ккивру бицӀи чархар ккайи кемшрин аьрабйир, «гьюл» ччвур али кемшрин гьявуз гъюргънийи ва кемшир Вавилондиз гъубхнийи[+]. 14Гьацира дурари бетйир, бицӀи кьасйир, лампйирин пилтйир гьадатӀру убрушвар, РАББИЙИН Хулаъ ишлетмиш апӀури гъабхьи вари кемшрин гъаб-гъажагъ гъухнийи[+]. 15Паччагьдин гъаравларин аьхюри марцци гъизиликан ва арснакан дапӀнайиб вари – ицциб ниъ хъайи шейʼар ургуз вуйи гъабар ва ифи кубзру захар – гъухнийи.

16Сулейманди РАББИЙИН Хулаз гъапӀу кьюб мурхьлин, гьявуздин ва аьрабйирин кемшир ебцуз даршлубкьан гизаф вуди гъабхьну[*][+]. 17Гьарсаб мурхьул йицӀимиржиб юкӀ[*] ягълишин алиб вуйи. Кемшрикан дапӀнайи мурхьлиин иливрубдин ягълишин шубуб юкӀ[*] вуйи, думу кемшрин зунжрихъди ва кемшрин нарарихъди дабалгнайи. Гьациб вуйи тмуну мурхьулра[+].

18Паччагьдин гъаравларин аьхюри Заанурин сарпи гъуллугъчи Серая, дугъахъна кьюрпир вуйи Заанурин гъуллугъчи Цепаная ва РАББИЙИН Хулан раккнар уьрхру шубур кас йисирвализ гъадагънийи. 19Шагьриъ гъузнайидарикан дугъу гъалайиъ айи эскрариз табшуругъар тувру сар гъуллугъчи ва хьур кас паччагьдин насигьятчйир йисирвализ гъадагънийи. Гьацира дугъу уьлкейин кьушмиз инсанар гъядягърур ва шагьриъ гъидихъу дугъан йирхьцӀур кас йисирвализ гъидиснийи. 20Невузарданди дурар вари Вавилондин паччагьдихьна Ривлайиз гъухнийи. 21Хамат вилаятдиъ айи Ривла шагьриъ Вавилондин паччагьди дурар йивну йикӀуз амур гъапӀнийи. Гьаци Ягьудайин агьалйир чпин жилилан алдаънийи.


Гедалия Ягьудайиъ гьяким хьувал

22Вавилондин паччагь Навухаднасари Ахикамдин бай, Шафандин худул Гедалия чав Ягьудайиъ гъибту халкьдиин гьякимди тяйин гъапӀнийи[+]. 23Вавилондин паччагьди Гедалия гьякимди дерккуваликан гъеебхьиган, кьушмарин вари аьхюрар ва дурарин инсанар Гедалияйихьна Мицпа шагьриз гъафнийи. Дурар Нетанияйин бай Уьсмяил, Къареахдин бай Юханан, Нетоф шагьриан вуйи Танхуметдин бай Серая, Мааха вилаятдиан Язания ва дурарин инсанар вуйи. 24Дурар ва дурарин инсанар архаин апӀбан бадали, Гедалияйи дурариз ху гъапӀнийи. Дугъу гъапнийи:

– Халдей гьякимарихьан гучӀ мапӀанай. Уьлкейиъ бина йивай, Вавилондин паччагьдиз гъуллугъ апӀинай, ва учвуз ужуйи хьибди.

25Амма ургубпи вазли Нетанияйин бай, Элишамдин худул, паччгьарин тухумдиан вуйи Уьсмяили, йицӀур кас хъади дуфну, Гедалия ва дугъахъди Мицпайиъ айи ягьударна халдеяр йивну гъакӀнийи. 26Дидин кьяляхъ вари халкь, гьам касибарра, гьам девлетлуйирра, халдеярихьан гучӀури, кьушмарин аьхюрарихъди сатӀиди Египетдиз гьергну гъушнийи.


Якин паччагь дустагъдиан азад апӀуб

27Ягьудайин паччагь Якин йисирвализ гъадагъхъанмина сумчӀурна ургудпи йисан Вавилондин паччагь Эвил-Мерудах гъахьнийи. Учв паччагь гъахьи йисандин йицӀикьюбпи вазлин къанна ургудпи йигъан дугъу Ягьудайин паччагь Якин дустагъдиан деетнийи[+]. 28Эвил-Мерудахди Якиндихъди дуствалиинди гафар апӀуйи, дугъу думу чахъди Вавилондиъ гъахьи вари паччгьартӀан зади дисуйи. 29Якинди чан дустагъдин палтар гьюдюхнийи, ва дугъу чан уьмрин имбу йигъари гьарган паччагьдин суфрайихъ уьл ипӀуйи. 30Чан имбу уьмриъ дугъаз лазим вуйиб вари гьарган паччагьдихьан тувуйи.

## Ччвурар (Паччагьлугъарин китабар)

### Ччвурар (Паччагьлугъарин китабар)

Ччвурар (Паччагьлугъарин китабар)


Астарта

Ашера

Баал

Бут

Вариубгбан гъурбан

Гюрюшнан (РАББИЙИН) Чадур

Дандихъан Беэр-Шевайихъна

Демдин гъурбан

Дявдин фургъун

Заанурин/РАББИЙИН гъуллугъчи

Заанурин/РАББИЙИН Хал

Заанурин/РАББИЙИН (Йикьрарин) сундух

Заварин Кьувватарин Аьхюр

Левитар

Малайик-херувим

Улгьани

Чархачи

Ччим ктатуб


Ччвурар

### Астарта

Астарта – бегьерлувалин бут-дишагьли, дидиз ханаанари икрам апӀури гъахьну. Кюгьне вахтари Багагь Ригъ удубчӀвру терефнаъ Астартайиз икрам апӀру йишвариъ гакӀвлин дестгар дурснади гъахьну, мумкин ву, бут-дишагьлийин адатӀнайи шиклар кади. Саспи нагълариъ Астарта Илу бутдин ясана Баал бутдин (варитӀан заану бутдин) хпир ва «вари бутарин дада» вуди гъахьну. (лиг гьацира: Баал)

### Ашера

Ашера – Ашера Ханаандин бегьерлуварин бут вуйи. Думу мурхьулси улупуйи.

### Баал

Баал – ханаанарин кӀулин бут, чаз кюгьне вахтари ханаанари икрам апӀури гъахьи завар рахбан бут. Думу гафнан мяна – «агъа, эйси».

### Бут

Бут – думу гъвандикан, металликан, ясана гакӀвликан ктапӀуйи. Дурар заанурарси гьисаб апӀуйи, дурариз ибадат апӀуйи.

### Вариубгбан гъурбан

Вариубгбан гъурбан – гъурбан апӀбан саб жюре. Убккбахъан гьяйванат гъурбан апӀрушвʼин тамамди убгури гъахьну. Гъурбан апӀбан жара жюрйириъ гъурбан апӀру гьяйванатдин тялукь пай убгури, хъа имбуб ипӀури гъахьну. (лиг гьацира: Демдин гъурбан)

### Гюрюшнан (РАББИЙИН) Чадур

Гюрюшнан (РАББИЙИН) Чадур – Заанурин регьберваликкди жугьдари тикмиш гъапӀу саб йишвхьан жара йишвахьна гъабхру ибадатхана. Ибадатханайиъ садакьайин уьлер ва садакьйир хпаъ лазим вуйи алатар али стол, хъа гьацира иццидар ниар адаъбан гъурбан апӀрушв ва лампа ади гъахьну.

Заанурин амриинди израилари Гюрюшнан Чадур тикмиш гъапӀну ва, чпи гъумран буш чюлиъ лицруган, думу чпихьди гъабхури гъахьну. Гюрюшнан Чадриъ Йикьрарин сундух уьбхюйи. Лишнариинди Гюрюшнан Чадур израиларин бинайиин Заанурин Хал вуди гъабхьну. Гюрюшнан Чадрин улихь Заануриз икрам апӀури ва гьаригъан, Сулейманди Ерусалимдиъ Ибадатхана тикмиш апӀайизкьан, гъурбнар апӀури гъахьну.

Израиларихьан Гюрюшнан Чадрин гьяятдиъ учӀвуз шули гъабхьну, хъа Гирамишваъ учӀвуз анжагъ Заанурин гъуллугъчйирихьан шули гъабхьну; гьаддихъди сабси, Гирамидарик Гирами йишваъ хьуз анжагъ Заанурин сарпи гъуллугъчийихьан шули гъабхьну, думура анжагъ йискьубак саб ражну.

Израилар Гюрюшнан Чадрикк Заанур ккайивалихъ хъугъри гъахьну. (лиг гьацира: Заанурин/РАББИЙИН гъуллугъчи, Заанурин/РАББИЙИН Хал, Заанурин/РАББИЙИН (Йикьрарин) сундух)

### Дандихъан Беэр-Шевайихъна

Дандихъан Беэр-Шевайихъна – Дан кафарийиъ, Беэр-Шева кьиблайиъ айи шагьрар гъахьну, му вари Израилиъ кӀуру гаф ву.

### Демдин гъурбан

Демдин гъурбан – ислягьвалин гъурбан. Му жюре гъурбан Заанурихъди дюз аьлакьйир уьрхюз ва Дугъахъди албагбан ва цӀийикӀултӀан аьлакьйир хьпан шадлугъар демдиинди къайд апӀуз апӀури гъахьну. Убккбахъан гьяйванатдин тялукь пай гъурбан апӀрушвʼин убгуйи; хъа имбу пай гъурбан гъапӀу касди, дугъан хизанди ва Заанурин гъуллугъчийи ипӀури гъахьну. (лиг гьацира: Заанурин/РАББИЙИН гъуллугъчи)

### Дявдин фургъун

Дявдин фургъун – гьяйвнар ккитӀру, кьюб чарх ккайи аьрабасиб. Думу дявдиъ ясана эъну гъягъюз ишлетмиш апӀуйи.

### Заанурин/РАББИЙИН гъуллугъчи

Заанурин/РАББИЙИН гъуллугъчи – Гюрюшнан Чадрикк диндин рякъяр-ражар ва ибадатвал апӀуз махсус ихтияр айи инсан. Мусайин Къанундиинди Израилиъ Заанурин гъуллугъчйир хьуз Мусайин аьхюну чве Гьарундин насларихьантӀан шули гъахьундар, гьаз гъапиш Гьарун гьадму гъуллугъ апӀуз Заанури ктагъну. Заанурин гъуллугъчйири Заануриз ибадатвал апӀбан, гъурбан апӀбан, диндин рякъяр-ражар ва мажлисар гъахбан ляхнарин жаваб туври гъахьну. Чпин гъуллугънаъ дурариз левитари кюмек апӀури гъахьну. Анжагъ Заанурин гъуллугъчйирихьан Гюрюшнан Чадрин, хъасин Заанурин Хулан, гирамишваъ учӀвуз шули гъахьну. (лиг гьацира: Гюрюшнан Чадур, Заанурин/РАББИЙИН Хал, Левит)

### Заанурин/РАББИЙИН Хал

Заанурин/РАББИЙИН Хал – му Заануриз ибадатвал апӀуз тяйин дапӀнайи дарамат вуйи. Душваъ Учв Заанур, дярякъри, шуйи. Инсанар дина Дугъаз икрам апӀуз гъюйи.

1 Пачч. китабдиъ (1:7, [9]; 3:15) дици Заанурихъди Йикьрарин сундух айи дараматдиз кӀуйи. Хъасин Сулейман паччагьди тикмиш гъапӀу Хулаз гьаци кӀуйи (лиг 3 Пачч. 6).

### Заанурин/РАББИЙИН (Йикьрарин) сундух

Заанурин/РАББИЙИН (Йикьрарин) сундух – израиларин асас гирами шейъ, гакӀвликан кадапӀнайи ва гъизилихъди дабалгнайи ишикӀ. Дидиъ Заанури, Израилин халкьдихъди йикьрар йибтӀруган, Синай дагъдиин Муса пайгъамбриз туву 10 табшуругъ утӀурчнайи гъвандин кьюб шиб айи. Сундхин гъапгъиин гъизиликан кадаънайи хлинццар гьатӀарццнайи кьюб малайик-херувим алийи. (лиг гьацира: Малайик-херувим).

### Заварин Кьувватарин Аьхюр

Заварин Кьувватарин Аьхюр – Заварин Кьувватар – малайикар вая хядар. Думу ччвурну Заанури вари аьлам идара апӀурайивал улупуру.

### Левитар

Левитар – Якьубдин (Израилин) шубурпи бай Левийин наслар. Муса пайгъамбрин вахтари Заанури Левийин наслиан вуйи Гьарундин наслар Чан гъуллугъчйирди ктагънийи. Левийин имбу вари наслар (ари гьадрариз левитар кӀуру) Гюрюшнан Чадрикк, Чан гъуллугъчйириз кюмек апӀури, дилихну ккундийи Ччвурар. Думу жилин эйсйир дару Израилин ялгъуз саб тухум вуйи, гьаз гъапиш дурарин ляхин Гюрюшнан Чадрикк, хъасин Заанурин Хулаъ, гъуллугъ апӀуб вуйи. (лиг гьацира: Гюрюшнан Чадур, Заанурин/РАББИЙИН гъуллугъчи, Заанурин/РАББИЙИН Хал)

### Малайик-херувим

Малайик-херувим – завуъ айи хлинццар кайи чӀиви шейʼар. Гъизиликан кадаънайи дурарин кьюб уюгъ Йикьрарин сундхиин алийи. (лиг гьацира: Заанурин/РАББИЙИН (Йикьрарин) сундух)

### Улгьани

Улгьани – Заанурин гъуллугъчийи гъурбан апӀру вахтна юкьвнаан идибтӀруб. Заанурин аьхюну гъуллугъчийин улгьанийиъ кьюб гирами гъван ади гъахьну. Заанурин амур аьгъю апӀбан бадали думу гъванарихъди тупут гьипри гъахьну. (лиг гьацира: Заанурин/РАББИЙИН гъуллугъчи)

### Чархачи

Чархачи – табшуругъ хьади гьаънайир.

### Ччим ктатуб

Ччим ктатуб – кюгьне вахтарианмина жугьдарин зейтундин ччим ктатувалиинди инсанар асас гъуллугъназ адауб аьдат ади гъабхьну. Гьадму гьисабнаан, Раббийин амриинди думу паччгьариз, Заанурин гъуллугъчйириз ва пайгъамбрариз аид вуди гъабхьну. (лиг гьацира: Заанурин/РАББИЙИН гъуллугъчи)


Картйир ва шиклар

## Картйир ва шиклар

### Картйир ва шиклар

Картйир ва шиклар


Израилин тухмари йишвар

Саул, Давуд, Сулейман паччгьари идара апӀури гъахьи йишвар

Израилин ва Ягьудайин паччагьлугъарин йишвар

Вавилондин паччагьлугъ

Сулейман паччагьди тикмиш гъапӀу РАББИЙИН Хал

Аьхю зах хъади кемшрин аьраба

РАББИЙИН (Йикьрарин) сундух

Дявдин фургъун


### Израилин тухмари йишвар

Израилин тухмари йишвар

### Саул, Давуд, Сулейман паччгьари идара апӀури гъахьи йишвар

Саул, Давуд, Сулейман паччгьари идара апӀури гъахьи йишвар

### Израилин ва Ягьудайин паччагьлугъарин йишвар

Израилин ва Ягьудайин паччагьлугъарин йишвар

### Вавилондин паччагьлугъ

Вавилондин паччагьлугъ

### Сулейман паччагьди тикмиш гъапӀу РАББИЙИН Хал

Сулейман паччагьди тикмиш гъапӀу РАББИЙИН Хал

### Аьхю зах хъади кемшрин аьраба

Аьхю зах хъади кемшрин аьраба

### РАББИЙИН (Йикьрарин) сундух

РАББИЙИН (Йикьрарин) сундух

### Дявдин фургъун

Дявдин фургъун

Астарта – бегьерлувалин бут-дишагьли, дидиз ханаанари икрам апӀури гъахьну. Кюгьне вахтари Багагь Ригъ удубчӀвру терефнаъ Астартайиз икрам апӀру йишвариъ гакӀвлин дестгар дурснади гъахьну, мумкин ву, бут-дишагьлийин адатӀнайи шиклар кади. Саспи нагълариъ Астарта Илу бутдин ясана Баал бутдин (варитӀан заану бутдин) хпир ва «вари бутарин дада» вуди гъахьну. (лиг гьацира: Баал)

Ашера – Ашера Ханаандин бегьерлуварин бут вуйи. Думу мурхьулси улупуйи.

Баал – ханаанарин кӀулин бут, чаз кюгьне вахтари ханаанари икрам апӀури гъахьи завар рахбан бут. Думу гафнан мяна – «агъа, эйси».

Бут – думу гъвандикан, металликан, ясана гакӀвликан ктапӀуйи. Дурар заанурарси гьисаб апӀуйи, дурариз ибадат апӀуйи.

Вариубгбан гъурбан – гъурбан апӀбан саб жюре. Убккбахъан гьяйванат гъурбан апӀрушвʼин тамамди убгури гъахьну. Гъурбан апӀбан жара жюрйириъ гъурбан апӀру гьяйванатдин тялукь пай убгури, хъа имбуб ипӀури гъахьну. (лиг гьацира: Демдин гъурбан)

Гюрюшнан (РАББИЙИН) Чадур – Заанурин регьберваликкди жугьдари тикмиш гъапӀу саб йишвхьан жара йишвахьна гъабхру ибадатхана. Ибадатханайиъ садакьайин уьлер ва садакьйир хпаъ лазим вуйи алатар али стол, хъа гьацира иццидар ниар адаъбан гъурбан апӀрушв ва лампа ади гъахьну.

Заанурин амриинди израилари Гюрюшнан Чадур тикмиш гъапӀну ва, чпи гъумран буш чюлиъ лицруган, думу чпихьди гъабхури гъахьну. Гюрюшнан Чадриъ Йикьрарин сундух уьбхюйи. Лишнариинди Гюрюшнан Чадур израиларин бинайиин Заанурин Хал вуди гъабхьну. Гюрюшнан Чадрин улихь Заануриз икрам апӀури ва гьаригъан, Сулейманди Ерусалимдиъ Ибадатхана тикмиш апӀайизкьан, гъурбнар апӀури гъахьну.

Израиларихьан Гюрюшнан Чадрин гьяятдиъ учӀвуз шули гъабхьну, хъа Гирамишваъ учӀвуз анжагъ Заанурин гъуллугъчйирихьан шули гъабхьну; гьаддихъди сабси, Гирамидарик Гирами йишваъ хьуз анжагъ Заанурин сарпи гъуллугъчийихьан шули гъабхьну, думура анжагъ йискьубак саб ражну.

Израилар Гюрюшнан Чадрикк Заанур ккайивалихъ хъугъри гъахьну. (лиг гьацира: Заанурин/РАББИЙИН гъуллугъчи, Заанурин/РАББИЙИН Хал, Заанурин/РАББИЙИН (Йикьрарин) сундух)

Дандихъан Беэр-Шевайихъна – Дан кафарийиъ, Беэр-Шева кьиблайиъ айи шагьрар гъахьну, му вари Израилиъ кӀуру гаф ву.

Демдин гъурбан – ислягьвалин гъурбан. Му жюре гъурбан Заанурихъди дюз аьлакьйир уьрхюз ва Дугъахъди албагбан ва цӀийикӀултӀан аьлакьйир хьпан шадлугъар демдиинди къайд апӀуз апӀури гъахьну. Убккбахъан гьяйванатдин тялукь пай гъурбан апӀрушвʼин убгуйи; хъа имбу пай гъурбан гъапӀу касди, дугъан хизанди ва Заанурин гъуллугъчийи ипӀури гъахьну. (лиг гьацира: Заанурин/РАББИЙИН гъуллугъчи)

Дявдин фургъун – гьяйвнар ккитӀру, кьюб чарх ккайи аьрабасиб. Думу дявдиъ ясана эъну гъягъюз ишлетмиш апӀуйи.

Заанурин/РАББИЙИН (Йикьрарин) сундух – израиларин асас гирами шейъ, гакӀвликан кадапӀнайи ва гъизилихъди дабалгнайи ишикӀ. Дидиъ Заанури, Израилин халкьдихъди йикьрар йибтӀруган, Синай дагъдиин Муса пайгъамбриз туву 10 табшуругъ утӀурчнайи гъвандин кьюб шиб айи. Сундхин гъапгъиин гъизиликан кадаънайи хлинццар гьатӀарццнайи кьюб малайик-херувим алийи. (лиг гьацира: Малайик-херувим).

Заварин Кьувватарин Аьхюр – Заварин Кьувватар – малайикар вая хядар. Думу ччвурну Заанури вари аьлам идара апӀурайивал улупуру.

Левитар – Якьубдин (Израилин) шубурпи бай Левийин наслар. Муса пайгъамбрин вахтари Заанури Левийин наслиан вуйи Гьарундин наслар Чан гъуллугъчйирди ктагънийи. Левийин имбу вари наслар (ари гьадрариз левитар кӀуру) Гюрюшнан Чадрикк, Чан гъуллугъчйириз кюмек апӀури, дилихну ккундийи Ччвурар. Думу жилин эйсйир дару Израилин ялгъуз саб тухум вуйи, гьаз гъапиш дурарин ляхин Гюрюшнан Чадрикк, хъасин Заанурин Хулаъ, гъуллугъ апӀуб вуйи. (лиг гьацира: Гюрюшнан Чадур, Заанурин/РАББИЙИН гъуллугъчи, Заанурин/РАББИЙИН Хал)

Малайик-херувим – завуъ айи хлинццар кайи чӀиви шейʼар. Гъизиликан кадаънайи дурарин кьюб уюгъ Йикьрарин сундхиин алийи. (лиг гьацира: Заанурин/РАББИЙИН (Йикьрарин) сундух)

Улгьани – Заанурин гъуллугъчийи гъурбан апӀру вахтна юкьвнаан идибтӀруб. Заанурин аьхюну гъуллугъчийин улгьанийиъ кьюб гирами гъван ади гъахьну. Заанурин амур аьгъю апӀбан бадали думу гъванарихъди тупут гьипри гъахьну. (лиг гьацира: Заанурин/РАББИЙИН гъуллугъчи)

Чархачи – табшуругъ хьади гьаънайир.

Саул, Давуд, Сулейман паччгьари идара апӀури гъахьи йишвар

* 1:3 Заварин Кьувватарин Аьхюр: яни Заанур. Заварин Кьувватар – малайикар вая хядар.

* 1:3 Заанурин гъуллугъчйир: му Заанури гъядягънайи, инсанарин ва Заанурин арайиъ айи ксар ву. Дурари Заануриз гъурбан апӀуру ва Заанурин къанунар тамам апӀувал гюзчиваликк гъибтру.

* 1:5 РАББИ: Заанури Муса пайгъамбриз Чан ччвур ачмиш гъапӀну. Заанурихьна вуйи гьюрматнаан жугьдари думу ччвур кӀури гъахьундар. Дидин ерина дурари «РАББИ», яни «йиз Аьхюр» кӀури гъахьну. Думу ччвур фици кӀуйиш, дюзди аьгъдар, гьаддиз дидин ерина РАББИ бикӀура.

+ 1:8 Рут 4:15

* 1:9-10 Дем: ипӀруб-убхъруб гьивувал.

+ 1:9 1 Пачч. 12:7, 1 Пачч. 15:20

* 1:11 Куш алдапӀидар: куш алдадапӀуб РАББИЙИЗ гаф тувбан лишан вуйи.

+ 1:11 Эвел 28:20

+ 1:18 Рут 2:13

* 1:19 Рама: дидиз Раматаим-Цуфим шагьурра кӀури гъахьну (лиг 1:1).

* 1:24 Эфа: тахминан 22 литр, яни тахминан 10 килограмм.

+ 2:1 Лк. 1:46-55,

+ 2:8 Насигьятар 8:29,

+ 2:9 Насигьятар 2:8, Насигьятар 4:19,

* 2:10 Ччим ктатур: паччагь. Кюгьне вахтарианмина жугьдарин зейтундин ччим ктатувалиинди инсанар асас гъуллугъназ адаъру аьдат ади гъабхьну.

+ 2:10 1 Пачч. 7:10,

* 2:15 Хюл убгайизра: гъурбан апӀруган, РАББИЙИН гьюрматназ сифте хюл убгури, хъасин йикк убхьури гъахьну.

* 2:18 Улгьани: Заанурин гъуллугъчйири алабхьрударикан саб. Заанурин аьхюну гъуллугъчийин улгьанийиъ кьюб гирами гъван ади гъахьну. РАББИЙИН амур аьгъю апӀбан бадали думу гъванарихъди тупут ипри гъахьну.

* 2:22 Гюрюшнан Чадур: Заанурин амриинди Муса пайгъамбри тикмиш гъапӀу ибадат апӀрушв. Сулейман паччагьди РАББИЙИН Хал тикмиш апӀайиз, думу чадурин улихь Заануриз гъурбнар апӀуйи. Анжагъ Заанурин гъуллугъчйиризтӀан думу чадрин айитӀ учӀвуз ихтияр адайи.

+ 2:26 Лк. 2:52

+ 2:27 3 Пачч. 13:1,

+ 2:30 Насигьятар 4:8,

+ 2:31 3 Пачч. 2:27

+ 2:34 1 Пачч. 4:11

+ 2:35 3 Пачч. 2:35

+ 3:1 Насигьятар 29:18,

* 3:3 Заанурин сундух: израиларин асас гирами шейъ, гакӀвликан кадапӀнайи ва гъизилихъди дабалгнайи ишикӀ. Дидиъ Заанури, Израилин халкьдихъди йикьрар йибтӀруган, Синай дагъдиин Мусайиз туву 10 табшуругъ утӀурчнайи гъвандин кьюб шиб айи. Сундхин гъапгъиин гъизиликан кадаънайи хлинццар гьатӀарццнайи кьюб малайик-херувим алийи.

+ 3:11 4 Пачч. 21:12,

+ 3:17 Рут 1:17

+ 3:18 2 Пачч. 10:12, 2 Пачч. 15:26

+ 3:19 1 Пачч. 9:6

* 3:20 Дандихъан Беэр-Шевайихъна: Дан кафарийиъ, Беэр-Шева кьиблайиъ айи шагьрар гъахьну, му вари Израилиъ кӀуру гаф ву.

* 4:4 Малайикар-херувимар: завуъ айи хлинццар кайи чӀиви шейʼар.

+ 4:11 1 Пачч. 2:34

+ 4:15 3 Пачч. 14:4

* 4:16 Къутармиш хьуз: уьрхюз.

* 4:17 Чархачи: табшуругъ хьади гьаънайир.

+ 4:20 Эвел 35:17

* 5:2 Бут: думу гъвандикан, металликан, ясана гакӀвликан ктапӀуйи. Дурар заанурарси гьисаб апӀуйи, дурариз ибадат апӀуйи.

* 5:5 Гъира: китаб гъибикӀу вахтнакан кӀура.

* 6:9 Бет-Шемеш: думу шагьур филистимариз варитӀан багахь вуйи.

* 6:15 Левитар: Левийин наслиан вуйидар, Заанурин гъуллугъчйирин кюмекчйир. Левий Якьубдин (Израилин) шубурпи бай вуйи.

* 6:18 Гъира: китаб гъибикӀу вахтнакан кӀура.

+ 7:1 2 Пачч. 6:3,

* 7:3 Астарта: бегьерлувалин бут-дишагьли, дидиз ханаанари ибадат апӀури гъахьну. Астартайиз ибадат апӀру йишвариъ гакӀвлин дестгар дурснади гъахьну, мумкин ву, бут-дишагьлийин адатӀнайи шиклар кади.

+ 7:3 3 Пачч. 8:48,

* 7:4 Баал: ханаанарин кӀулин бут, чаз кюгьне вахтари ханаанари ибадат апӀури гъахьи завар рахбан бут. Думу гафнан мяна – «агъа, эйси».

+ 7:6 2 Пачч. 14:14, 2 Пачч. 23:16,

+ 7:10 1 Пачч. 2:10,

+ 7:12 Эвел 28:18, Эвел 35:14,

+ 8:11 1 Пачч. 14:52

+ 8:14 3 Пачч. 21:1-16

+ 8:18 Насигьятар 1:28,

+ 9:1 1 Пачч. 14:51,

+ 9:4 4 Пачч. 4:42

+ 9:6 1 Пачч. 3:19

* 9:8 Шекелин юкьуб пайнакан саб пай: тахминан 3 грамм.

+ 9:12 3 Пачч. 3:2

* 9:16 Зейтундин ччим кадат: Ччим кадатбиинди инсан тялукь гъуллугъназ бахш апӀуйи. Гьациб аьдат пайгъамбар, паччагь ва Заанурин гъуллугъчи хьуз апӀуйи.

+ 10:1 1 Пачч. 9:16, 1 Пачч. 16:13, 2 Пачч. 2:4, 3 Пачч. 1:34, 4 Пачч. 9:3

+ 10:2 Эвел 35:19

* 10:8 Демдин гъурбнар: Му жюре гъурбнар Заанурихъди дюз аьлакьйир уьрхюз ва Дугъахъди албагбан ва цӀийикӀултӀан аьлакьйир хьпан шадлугъар ипӀбар-ухбариинди къайд апӀуз апӀури гъахьну. Убккбахъан гьяйванатдин тялукь пай гъурбан апӀрушвʼин убгуйи; хъа имбу пай гъурбан гъапӀу касди, дугъан хизанди ва Заанурин гъуллугъчийи ипӀури гъахьну.

+ 10:12 1 Пачч. 19:24

+ 10:24 2 Пачч. 16:16, 3 Пачч. 1:25, 3 Пачч. 1:31, 3 Пачч. 1:39, 4 Пачч. 11:12,

+ 11:1 1 Пачч. 31:11-13

+ 11:6 1 Пачч. 10:10

+ 11:8 1 Пачч. 15:4, 2 Пачч. 24:9

+ 11:14 1 Пачч. 10:8

+ 12:1 1 Пачч. 8:5, 1 Пачч. 10:24

+ 12:8 Эвел 46:6-7,

* 12:10 Баалинна Астартайин бутар: Баал – ханаанарин кӀулин бут, чаз кюгьне вахтари ханаанари ибадат апӀури гъахьи завар рахбан бут. Думу гафнан мяна – «агъа, эйси». Астарта – бегьерлувалин бут-дишагьли, дидиз ханаанари ибадат апӀури гъахьну. Астартайиз икрам апӀру йишвариъ гакӀвлин дестгар дурснади гъахьну, мумкин ву, бут-дишагьлийин адатӀнайи шиклар кади.

+ 12:11 1 Пачч. 7:10

+ 12:12 1 Пачч. 11:1, 1 Пачч. 8:19

+ 12:21 Коринф-1 8:4

+ 12:22 Рим 11:2

+ 12:23 3 Пачч. 8:36,

+ 13:8 1 Пачч. 10:8

* 13:13 РАББИЙИН, яв Заанурин, Дугъу увуз гъапӀу амур чӀур гъапӀунва: Саулин гунагь вариубгбан гъурбан апӀуб вуйи, думу гъурбан апӀуз Заанурин гъуллугъчйиризтӀан ихтияр адайи.

+ 13:13 2 Пачч. 24:10,

+ 13:14 Ляхнар 13:22

* 13:21 Шекел арснан шубуб пайнак кьюб пай: тахминан 8 грамм.

* 14:3 Улгьани: Заанурин гъуллугъчйири алабхьрударикан саб. Заанурин аьхюну гъуллугъчийин улгьанийиъ кьюб гирами гъван ади гъахьну. РАББИЙИН амур аьгъю апӀбан бадали, думу гъванарихъди тупут гьипри гъахьну.

+ 14:3 1 Пачч. 2:18, 1 Пачч. 22:1, 1 Пачч. 1:3

+ 14:11 1 Пачч. 13:6

* 14:31 Михмасдихъан Айялондихъна: думу шагьрарин арайиъ 25 километр айи.

+ 14:33 Эвел 9:4,

+ 14:37 1 Пачч. 28:6

+ 14:42 Юнус 1:7

+ 14:45 2 Пачч. 14:11, 3 Пачч. 1:52, Лк. 21:18, Ляхнар 27:34

+ 14:47 2 Пачч. 8:3, 2 Пачч. 10:6

+ 14:48 1 Пачч. 15:3, 1 Пачч. 15:7

+ 14:49 1 Пачч. 31:2, 1 Пачч. 18:17-28, 1 Пачч. 19:11-17, 2 Пачч. 3:13-16, 2 Пачч. 6:16-23

+ 14:50 2 Пачч. 2:8

+ 14:51 1 Пачч. 9:1,

+ 14:52 1 Пачч. 8:11

+ 15:1 1 Пачч. 9:16, 1 Пачч. 10:1

+ 15:4 1 Пачч. 11:8

+ 15:7 Эвел 2:11, Эвел 25:18

+ 15:10 Эвел 6:6

+ 15:22 Насигьятар 21:3, Жугьдариз 10:6

+ 15:23 1 Пачч. 13:14

+ 15:27 3 Пачч. 11:30-31

+ 15:28 1 Пачч. 13:14, 1 Пачч. 28:17

+ 15:29 Титдиз 1:2

+ 15:35 1 Пачч. 19:24

+ 16:1 1 Пачч. 9:16, 1 Пачч. 10:1

+ 16:6 1 Пачч. 17:13,

+ 16:7 3 Пачч. 8:39, Насигьятар 21:2,

+ 16:9 2 Пачч. 13:3, 2 Пачч. 21:21,

+ 16:13 1 Пачч. 10:1,

* 16:16 Лира: симар али аьхю дару мукьмар йивру алат.

+ 16:17 4 Пачч. 3:15

* 17:4 Йирхьуб юкӀна саб чӀиб: тахминан 3 метр.

* 17:5 Хьуд агъзурихьна шекел: тахминан 55 килограмм.

* 17:7 Йирхьудварж шекел: тахминан 7 килограмм.

+ 17:7 2 Пачч. 21:19,

+ 17:8 1 Пачч. 8:17

+ 17:13 1 Пачч. 16:6-10,

* 17:17 Эфа: тахминан 22 литр, яни тахминан 10 килограмм.

+ 17:18 Эвел 37:14

+ 17:25 1 Пачч. 18:17-19

+ 17:46 3 Пачч. 18:36

+ 17:50 2 Пачч. 23:21

+ 17:54 2 Пачч. 5:6

+ 17:55 1 Пачч. 14:51, 2 Пачч. 2:8

+ 18:1 1 Пачч. 20:17, 2 Пачч. 1:26

+ 18:7 1 Пачч. 21:11, 1 Пачч. 29:5

+ 18:10 1 Пачч. 16:14

+ 18:14 2 Пачч. 7:9

+ 18:17 1 Пачч. 14:49, 1 Пачч. 17:25, 1 Пачч. 25:28

+ 18:18 1 Пачч. 9:21, 2 Пачч. 7:18

+ 18:19 2 Пачч. 21:8

+ 18:25 Эвел 34:12, 2 Пачч. 3:14

+ 19:5 1 Пачч. 17:48-49

+ 19:9 1 Пачч. 16:14, 1 Пачч. 18:10

+ 19:11 1 Пачч. 14:49, 1 Пачч. 18:20-28, 2 Пачч. 6:16-23

+ 19:12 Ляхнар 9:25

+ 19:18 1 Пачч. 7:17

+ 19:24 1 Пачч. 10:11-12

+ 20:1 1 Пачч. 7:17

+ 20:8 2 Пачч. 14:32

+ 20:15 2 Пачч. 9:1, 2 Пачч. 21:7

+ 20:17 1 Пачч. 18:1, 2 Пачч. 1:26

* 20:24 Дем: ипӀруб-убхъруб гьивувал.

+ 20:25 1 Пачч. 14:50-51

* 20:26 Марцциди адар: суфрайихъ РАББИЙИЗ ибадат апӀузси марцциди вуйидартӀан деъри гъахьундар.

* 21:4 РАББИЙИЗ гъурбан дапӀнайи уьл: РАББИЙИН улихь гьарсад шембе йигъан йицӀикьюб уьл диври гъахьну. Думу уьлер саб гьяфтайиъ дивну гъитуйи, хъасин Заанурин гъуллугъчйириз тувуйи, хъа дурарин ерина тазадар дивуйи.

+ 21:6 Матт. 12:3, Марк 2:25, Лк. 6:3

+ 21:7 1 Пачч. 22:9,

+ 21:9 1 Пачч. 2:18, 1 Пачч. 17:51

+ 21:10 1 Пачч. 27:2, 3 Пачч. 2:39

+ 21:11 1 Пачч. 18:7, 1 Пачч. 29:5

+ 22:1 2 Пачч. 23:13,

+ 22:5 2 Пачч. 24:11,

* 22:7 Вениаминлуйир: Саул Вениаминдин тухумдиан, хъа Давуд Ягьудайин тухумдиан вуйи. Давуд паччагь гъахьиш, чан тухумдиан аьхюрар дерккрувал Саули кӀваин апӀура.

+ 22:8 1 Пачч. 18:3

+ 22:9 1 Пачч. 21:7,

+ 22:10 1 Пачч. 21:6, 1 Пачч. 21:9

* 22:18 Гинбин ирин улгьани: Заанурин гъуллугъчийи алабхьрударикан саб.

+ 22:18 1 Пачч. 2:18

+ 22:20 1 Пачч. 23:6

+ 22:23 3 Пачч. 2:26

* 23:6 Улгьани: Заанурин гъуллугъчийи алабхьрударикан саб. Заанурин аьхюну гъуллугъчийин улгьанийиъ кьюб гирами гъван ади гъахьну. Давуддиз, РАББИЙИН амур аьгъю апӀбан бадали, думу гъванарихъди тупут гьипуз ккундийи.

+ 23:6 1 Пачч. 22:20, 1 Пачч. 2:18

+ 23:9 1 Пачч. 30:7

+ 23:13 1 Пачч. 22:2, 1 Пачч. 25:13, 1 Пачч. 27:2

+ 23:17 1 Пачч. 24:21

+ 23:18 1 Пачч. 18:3, 1 Пачч. 20:8

+ 23:19 1 Пачч. 26:1,

• 24:1 1 Пачч. 26

+ 24:6 2 Пачч. 24:10

+ 24:7 1 Пачч. 26:9, 2 Пачч. 1:14

+ 24:13 Эвел 16:5

+ 24:20 Рут 2:12

+ 24:21 1 Пачч. 23:17

+ 25:1 1 Пачч. 7:17, Эвел 21:21,

+ 25:22 1 Пачч. 3:17

+ 25:23 Рут 2:10

+ 25:24 2 Пачч. 14:9

+ 25:26 2 Пачч. 18:32, Даниял 4:16

+ 25:28 1 Пачч. 18:17

+ 25:43 1 Пачч. 27:3, 1 Пачч. 30:5, 2 Пачч. 2:2, 2 Пачч. 3:2,

+ 25:44 2 Пачч. 3:14-15

• 26:1 1 Пачч. 24:1-22

+ 26:1 1 Пачч. 23:19,

+ 26:5 1 Пачч. 14:50, 1 Пачч. 17:55

* 26:6 Церуя: Давуд паччагьдин багахьлу дишагьли.

+ 26:6 2 Пачч. 2:18

+ 26:9 1 Пачч. 24:7,

+ 26:10 1 Пачч. 31:6

+ 26:12 Эвел 2:21, Эвел 15:12

+ 26:21 1 Пачч. 15:24

+ 26:23 2 Пачч. 22:21,

+ 27:2 1 Пачч. 23:13, 1 Пачч. 21:10, 3 Пачч. 2:39

+ 27:3 1 Пачч. 25:43

* 27:6 Гъира: китаб гъибикӀу вахтнакан кӀура.

+ 27:8 1 Пачч. 15:7

+ 27:10 1 Пачч. 30:29

+ 28:3 1 Пачч. 25:1,

+ 28:4 1 Пачч. 31:1

+ 28:6 1 Пачч. 14:37, 2 Пачч. 22:42,

+ 28:14 1 Пачч. 2:19, 1 Пачч. 15:27

+ 28:15 1 Пачч. 18:12

+ 28:17 1 Пачч. 15:28

+ 28:18 1 Пачч. 15:29

+ 28:19 1 Пачч. 31:2, 1 Пачч. 31:4

+ 29:5 1 Пачч. 18:7, 1 Пачч. 21:11

+ 29:9 2 Пачч. 14:17, 2 Пачч. 14:20, 2 Пачч. 19:27, Галат 4:14

+ 30:1 1 Пачч. 27:6-7

+ 30:5 1 Пачч. 25:43

* 30:7 Улгьани: Заанурин гъуллугъчийи алабхьрударикан саб. Заанурин аьхюну гъуллугъчийин улгьанийиъ кьюб гирами гъван ади гъахьну. РАББИЙИН амур аьгъю апӀбан бадали, думу гъванарихъди тупут гьипри гъахьну.

+ 30:7 1 Пачч. 22:20, 1 Пачч. 23:6, 1 Пачч. 2:18, 1 Пачч. 23:9

+ 30:9 1 Пачч. 23:13

+ 30:14 2 Пачч. 8:18, 2 Пачч. 15:18, 2 Пачч. 20:7, 2 Пачч. 20:23, 3 Пачч. 1:38, 1 Пачч. 27:10,

* 30:25 Гьамусдизкьан: китаб гъибикӀу вахтнакан кӀура.

+ 30:29 1 Пачч. 27:10

+ 31:1 1 Пачч. 28:4

+ 31:2 1 Пачч. 14:49,

+ 31:4 2 Пачч. 1:10

+ 31:9 2 Пачч. 1:20

* 31:10 Астарта: бегьерлувалин ва дявдин бут-дишагьли, дидиз ханаанари ибадат апӀури гъахьну. Астартайиз ибадат апӀру йишвариъ гакӀвлин дестгар дурснади гъахьну, мумкин ву, бут-дишагьлийин адатӀнайи шиклар кади.

+ 31:11 1 Пачч. 11:1-11, 2 Пачч. 21:10

+ 31:12 2 Пачч. 21:12,

+ 1:1 1 Пачч. 31:4, 1 Пачч. 30:17-20

+ 1:6 1 Пачч. 31:1-4,

+ 1:11 2 Пачч. 13:31

+ 1:14 1 Пачч. 24:7

* 1:20 Гъат, Ашкелон: мурар филистимарин шагьрар ву.

+ 1:20 1 Пачч. 31:9

* 1:21 Ччим ктатури имдру гъалхан: гъалхан гъидкьикан апӀури гъахьну. Думу пуч дархьуз ччим ктатуйи.

+ 1:21 1 Пачч. 31:1

+ 1:26 1 Пачч. 18:1, 1 Пачч. 20:17

* 2:2 Кармилиан вуйи Навалин ачӀни хпир Авигаил: Наваликан ва дугъан аьяндар хпирикан ихтилат 1 Пачч 25-пи кӀулиъ а.

+ 2:2 1 Пачч. 25:43

+ 2:3 1 Пачч. 27:2-3

+ 2:4 1 Пачч. 16:13, 1 Пачч. 31:11-13

* 2:8 Авнер: Саулин эмдин бай (лиг 1 Пачч. 14:50-51).

+ 2:8 1 Пачч. 14:50-51,

+ 2:11 2 Пачч. 5:5, 3 Пачч. 2:11,

* 2:13 Церуя: Давуд паччагьдин багахьлу дишагьли.

+ 2:18 1 Пачч. 26:6, 2 Пачч. 3:30, 2 Пачч. 3:39, 2 Пачч. 16:9-10, 2 Пачч. 19:22, 2 Пачч. 23:18,

+ 3:2 1 Пачч. 25:43

+ 3:3 2 Пачч. 13:37

+ 3:4 3 Пачч. 1:5

+ 3:7 2 Пачч. 21:8, 2 Пачч. 21:10

+ 3:9 1 Пачч. 15:28, 1 Пачч. 16:13, 1 Пачч. 28:17

* 3:10 Дандихъан Беэр-Шевайихъна: Дан кафарийиъ, Беэр-Шева кьиблайиъ айи шагьрар гъахьну, му вари Израилиъ кӀуру гаф ву.

+ 3:13 1 Пачч. 14:49

* 3:14 Чархачи: табшуругъ хьади гьаънайир.

* 3:14 Лиг 1 Пачч. 18:20-27.

+ 3:14 1 Пачч. 18:25

+ 3:15 1 Пачч. 25:44

* 3:20 Дем: ипӀруб-убхъруб гьивувал.

+ 3:27 2 Пачч. 20:10, 2 Пачч. 2:23

+ 3:30 1 Пачч. 26:6, 2 Пачч. 2:18, 2 Пачч. 2:23

+ 3:39 2 Пачч. 2:18, 2 Пачч. 16:9-10, 2 Пачч. 19:22

* 4:2-3 Гъийин йигъазкьан: китаб гъибикӀу вахтнакан кӀура.

+ 4:4 2 Пачч. 9:3, 2 Пачч. 9:6

+ 4:9 3 Пачч. 1:29

+ 4:10 2 Пачч. 1:1-16

+ 5:2 1 Пачч. 18:13,

+ 5:4 3 Пачч. 2:11,

+ 5:5 2 Пачч. 2:11

+ 5:9 3 Пачч. 9:15, 3 Пачч. 9:24, 3 Пачч. 11:27,

+ 5:10 Эстер 9:4

+ 5:11 3 Пачч. 5:1

+ 5:18 2 Пачч. 23:13

* 5:21 Бутар: Заанурси гьисаб апӀури гъахьидар.

+ 5:24 4 Пачч. 7:6

* 6:2 Заанурин сундух: израиларин асас гирами шейъ, гакӀвликан кадапӀнайи ва гъизилихъди дабалгнайи ишикӀ. Дидиъ Заанури, Израилин халкьдихъди йикьрар йибтӀруган, Синай дагъдиин Мусайиз туву 10 табшуругъ утӀурчнайи гъвандин кьюб шиб айи. Сундхин гъапгъиин гъизиликан кадаънайи хлинццар гьатӀарццнайи кьюб малайик-херувим алийи.

* 6:2 Малайикар-херувимар: завуъ айи хлинццар кайи чӀиви шейʼар.

+ 6:3 1 Пачч. 7:1

* 6:14 Гинбин ирин улгьани: Заанурин гъуллугъчийи алабхьрударикан саб.

+ 6:16 1 Пачч. 14:49, 1 Пачч. 18:20-28, 1 Пачч. 19:11-17

* 6:17 Демдин гъурбнар: Му жюре гъурбнар Заанурихъди дюз аьлакьйир уьрхюз ва Дугъахъди албагбан ва цӀийикӀултӀан аьлакьйир хьпан шадлугъар ипӀбар-ухбариинди къайд апӀуз апӀури гъахьну. Убккбахъан гьяйванатдин тялукь пай гъурбан апӀрушвʼин убгуйи; хъа имбу пай гъурбан гъапӀу касди, дугъан хизанди ва Заанурин гъуллугъчийи ипӀури гъахьну.

+ 6:18 3 Пачч. 8:14

+ 6:21 1 Пачч. 15:28

* 7:2 Чадур: Заанурин амриинди Муса пайгъамбри тикмиш гъапӀу ибадат апӀрушв. Сулейман паччагьди РАББИЙИН Хал тикмиш апӀайиз, думу чадурин улихь Заануриз гъурбнар апӀуйи. Анжагъ Заанурин гъуллугъчйиризтӀан думу чадурин айитӀ учӀвуз ихтияр адайи.

+ 7:2 2 Пачч. 12:1, 3 Пачч. 1:8,

+ 7:8 1 Пачч. 16:11-13,

+ 7:9 1 Пачч. 18:14

+ 7:10 1 Пачч. 12:11

+ 7:12 3 Пачч. 2:10

+ 7:13 3 Пачч. 8:19

+ 7:14 Коринф-2 6:18, Жугьдариз 1:5,

+ 7:16 Югь. 7:42

+ 8:3 1 Пачч. 14:47, 3 Пачч. 11:24

+ 8:7 4 Пачч. 11:10,

+ 8:11 3 Пачч. 7:51

+ 8:13 4 Пачч. 14:7

+ 8:14 Эвел 25:23, Эвел 27:40,

• 8:15 2 Пачч. 20:23-26,

+ 8:15 3 Пачч. 10:9

+ 8:16 2 Пачч. 2:13, 3 Пачч. 4:3

+ 8:17 2 Пачч. 15:24, 2 Пачч. 20:25,

* 8:18 Керетар ва пелетар: му халкьарикан вуйидари паччагь уьрхюйи. Керетар Крит къураматдилан хьуз мумкин ву.

+ 8:18 2 Пачч. 23:20, 3 Пачч. 2:35, 3 Пачч. 4:4

+ 9:1 1 Пачч. 18:3, 1 Пачч. 20:15

+ 9:2 2 Пачч. 16:1-4, 2 Пачч. 19:17

+ 9:3 2 Пачч. 4:4

+ 9:4 2 Пачч. 17:27

+ 9:6 2 Пачч. 16:4, 2 Пачч. 19:24,

+ 9:10 2 Пачч. 19:17

+ 10:1 1 Пачч. 11:1

+ 10:6 2 Пачч. 8:3,

+ 10:12 1 Пачч. 3:18

+ 10:16 3 Пачч. 11:23

+ 11:1 3 Пачч. 20:22,

+ 11:3 2 Пачч. 23:34, 2 Пачч. 23:39,

+ 11:14 3 Пачч. 21:8

+ 12:1 2 Пачч. 7:2,

+ 12:7 1 Пачч. 16:13

+ 12:11 2 Пачч. 16:21-22

+ 12:13 2 Пачч. 24:10,

+ 12:16 2 Пачч. 13:31

+ 12:22 Юнус 3:9

* 12:30 Саб талант: тахминан 34 килограмм.

+ 13:3 1 Пачч. 16:9, 2 Пачч. 13:3

+ 13:12 Эвел 34:7,

* 13:13 Къаршу хьидар: кюгьне Израилин къанурариинди чвйирин ва чйирин арайиъ нюкягь йибтӀуб гъадагъа апӀуйи.

* 13:27 Дем: ипӀруб-убхъруб гьивувал.

+ 13:31 2 Пачч. 1:11, 2 Пачч. 12:16

+ 13:32 2 Пачч. 13:3

+ 13:37 2 Пачч. 3:3,

+ 14:4 4 Пачч. 6:26

+ 14:9 1 Пачч. 25:24

+ 14:11 1 Пачч. 14:45, 3 Пачч. 1:52, Лк. 21:18, Ляхнар 27:34

+ 14:14 1 Пачч. 7:6, 2 Пачч. 23:16

+ 14:17 1 Пачч. 29:9, 2 Пачч. 19:27

+ 14:20 1 Пачч. 29:9, 2 Пачч. 19:27

+ 14:23 2 Пачч. 13:38

* 14:26 Кьюдварж шекел: тахминан 2,3 килограмм.

+ 14:27 2 Пачч. 13:1

+ 14:32 1 Пачч. 20:8

+ 15:1 3 Пачч. 1:5

+ 15:2 Рут 4:1, 2 Пачч. 18:4, 2 Пачч. 19:8

+ 15:8 Эвел 28:20

* 15:12 Ахитофел: Давудди дявдиз гьаъну гъакӀи Урияйин хпир Батшевайин аьхю аба вуйи.

+ 15:13 2 Пачч. 12:11

+ 15:16 2 Пачч. 16:21-22, 2 Пачч. 20:3

* 15:18 Керетар ва пелетар: му халкьарикан вуйидари паччагь уьрхюйи. Керетар Крит къураматдилан хьуз мумкин ву.

+ 15:18 1 Пачч. 30:14, 2 Пачч. 8:18

+ 15:21 Рут 1:17

+ 15:23 3 Пачч. 15:13, 4 Пачч. 23:4

* 15:24 Левитар: Левийин наслиан вуйидар, Заанурин гъуллугъчйирин кюмекчйир.

+ 15:24 2 Пачч. 8:17, 1 Пачч. 22:20, 2 Пачч. 8:17, 2 Пачч. 20:25

+ 15:26 1 Пачч. 3:18

+ 15:27 3 Пачч. 1:42

+ 15:30 Марк 1:11, Ляхнар 1:12, Эстер 6:7

+ 15:31 2 Пачч. 16:23, 2 Пачч. 17:14

+ 15:33 2 Пачч. 19:35

+ 15:34 2 Пачч. 17:5-14

+ 15:36 2 Пачч. 17:17

+ 16:1 2 Пачч. 9:2-13

+ 16:2 2 Пачч. 17:29

+ 16:3 2 Пачч. 9, 2 Пачч. 19:27

+ 16:9 2 Пачч. 2:18

+ 16:10 2 Пачч. 3:39, 2 Пачч. 19:22

+ 16:16 2 Пачч. 15:34, 1 Пачч. 10:24

+ 16:21 2 Пачч. 15:16, 2 Пачч. 20:3

* 16:22 Дидкан Натан пайгъамбри улихь ккимиди гъапну (лиг 2 Пачч. 12:11-12).

+ 16:22 2 Пачч. 12:11-12

+ 17:5 2 Пачч. 15:32

+ 17:8 Насигьятар 17:12,

* 17:11 Дандихъан Беэр-Шевайихъна: Дан кафарийиъ, Беэр-Шева кьиблайиъ айи шагьрар гъахьну, му вари Израилиъ кӀуру гаф ву.

+ 17:14 2 Пачч. 15:31, 2 Пачч. 15:34

+ 17:17 2 Пачч. 15:36,

+ 17:23 2 Пачч. 15:12, Матт. 27:5

+ 17:25 2 Пачч. 19:13, 2 Пачч. 20:9-10,

+ 17:27 2 Пачч. 12:26, 2 Пачч. 12:29, 2 Пачч. 9:4, 2 Пачч. 19:31-32, 3 Пачч. 2:7,

+ 17:29 2 Пачч. 16:2

+ 18:2 2 Пачч. 15:19-22

* 18:11 ЙицӀуб шекел: тахминан 115 грамм.

* 18:12 Агъзур шекел: тахминан 11 килограмм.

* 18:18 Гъира: китаб гъибикӀу вахтнакан кӀура.

+ 18:18 Эвел 14:17, 2 Пачч. 14:27

+ 18:27 3 Пачч. 1:42

+ 18:32 1 Пачч. 25:26, Даниял 4:16

+ 19:8 Рут 4:1, 2 Пачч. 15:2, 2 Пачч. 18:4

+ 19:9 2 Пачч. 5:20

+ 19:11 2 Пачч. 15:29

+ 19:13 2 Пачч. 17:25, 2 Пачч. 8:16, Рут 1:17

+ 19:16 2 Пачч. 16:5

+ 19:17 2 Пачч. 9:2-13, 2 Пачч. 16:1-4

+ 19:19 2 Пачч. 16:5-13

+ 19:21 2 Пачч. 16:9

+ 19:22 2 Пачч. 3:39, 2 Пачч. 16:10

+ 19:23 3 Пачч. 2:8, 3 Пачч. 2:36-46

+ 19:24 2 Пачч. 9

+ 19:27 2 Пачч. 16:3, 1 Пачч. 29:9, 2 Пачч. 14:17, 2 Пачч. 14:20

+ 19:28 2 Пачч. 9:7

+ 19:32 2 Пачч. 17:27-29

+ 19:35 2 Пачч. 15:33

+ 19:37 3 Пачч. 2:7

+ 20:1 3 Пачч. 12:16,

+ 20:3 2 Пачч. 15:16, 2 Пачч. 16:21-22

+ 20:4 2 Пачч. 17:25, 2 Пачч. 19:13

* 20:7 Керетар ва пелетар: му халкьарикан вуйидари паччагь уьрхюйи. Керетар Крит къураматдилан хьуз мумкин ву.

+ 20:7 1 Пачч. 30:14, 2 Пачч. 8:18

+ 20:10 2 Пачч. 3:27

+ 20:14 4 Пачч. 15:29

• 20:23 2 Пачч. 8:15-18,

+ 20:23 1 Пачч. 30:14

+ 20:24 3 Пачч. 4:6, 3 Пачч. 5:14, 3 Пачч. 12:18

+ 20:25 2 Пачч. 15:24, 2 Пачч. 19:11

+ 21:6 1 Пачч. 10:26

+ 21:7 1 Пачч. 20:15

+ 21:8 2 Пачч. 3:7, 1 Пачч. 18:19

+ 21:9 Рут 1:22

+ 21:12 1 Пачч. 31

* 21:16 Рефаимар: зурба жанар хъайи инсанар гъахьну.

* 21:16 Шубудварж шекел: тахминан 3,5 килограмм.

+ 21:17 3 Пачч. 11:36, 3 Пачч. 15:4, 4 Пачч. 8:19,

+ 21:19 1 Пачч. 17:7

+ 21:21 1 Пачч. 16:9, 2 Пачч. 13:3,

+ 22:3 Эвел 15:1

+ 22:5 Юнус 2:4

+ 22:7 Юнус 2:8

+ 22:14 1 Пачч. 2:10,

+ 22:15 1 Пачч. 7:10

+ 22:21 1 Пачч. 26:23,

+ 22:24 Эвел 6:9,

+ 22:31 Матт. 5:48, Насигьятар 30:5, Эвел 15:1

+ 22:32 4 Пачч. 5:15, Даниял 2:47

+ 22:42 1 Пачч. 28:6, Насигьятар 15:29

+ 22:50 Рим 15:9

+ 22:51 2 Пачч. 7:16

+ 23:2 Ляхнар 2:30, Петрин-2 1:21

+ 23:3 2 Пачч. 22:3, Насигьятар 16:12

+ 23:5 2 Пачч. 7:15-16,

+ 23:13 1 Пачч. 22:1, 2 Пачч. 5:18

+ 23:16 1 Пачч. 7:6

+ 23:18 2 Пачч. 2:18

+ 23:20 2 Пачч. 8:18

+ 23:21 1 Пачч. 17:50

+ 23:24 2 Пачч. 2:18-23

+ 23:34 2 Пачч. 15:12, 2 Пачч. 11:3

+ 23:39 2 Пачч. 11:3-17

+ 24:9 1 Пачч. 11:8

+ 24:10 1 Пачч. 24:6, 2 Пачч. 12:13, 1 Пачч. 13:13

+ 24:11 1 Пачч. 22:5

+ 24:16 4 Пачч. 19:35, Ляхнар 12:23, Юнус 3:10

+ 24:22 3 Пачч. 19:21

* 24:24 ХьцӀур шекел: тахминан 550 грамм.

* 24:25 Демдин гъурбнар: Му жюре гъурбнар Заанурихъди дюз аьлакьйир уьрхюз ва Дугъахъди албагбан ва цӀийикӀултӀан аьлакьйир хьпан шадлугъар ипӀбар-ухбариинди къайд апӀуз апӀури гъахьну. Убккбахъан гьяйванатдин тялукь пай гъурбан апӀрушвʼин убгуйи; хъа имбу пай гъурбан гъапӀу касди, дугъан хизанди ва Заанурин гъуллугъчийи ипӀури гъахьну.

+ 1:5 2 Пачч. 3:4, 2 Пачч. 15:1

* 1:7 Церуя: Давуд паччагьдин багахьлу дишагьли.

+ 1:7 2 Пачч. 2:18, 2 Пачч. 8:16, 1 Пачч. 22:20, 1 Пачч. 23:6

+ 1:8 2 Пачч. 20:25, 2 Пачч. 8:18, 2 Пачч. 7:2, 2 Пачч. 23:8-39

+ 1:9 2 Пачч. 17:17

+ 1:10 2 Пачч. 12:24

* 1:12 Къутармиш апӀуб: балайихьан уьрхюб.

+ 1:25 1 Пачч. 10:24

+ 1:29 2 Пачч. 4:9

+ 1:31 Даниял 2:4

+ 1:33 Эстер 6:7-8,

* 1:34 Зейтундин ччим кадатри: Лиг 1 Пачч. 9:16.

+ 1:34 1 Пачч. 10:1, 2 Пачч. 15:10, 4 Пачч. 9:13

* 1:38 Керетар ва пелетар: Давуд паччагьдин ихтибарлу эскрар.

+ 1:38 1 Пачч. 30:14, 2 Пачч. 8:18

* 1:39 РАББИЙИН Чадур: Заанурин амриинди Муса пайгъамбри тикмиш гъапӀу ибадат апӀрушв. Сулейман паччагьди РАББИЙИН Хал тикмиш апӀайиз, думу чадурин улихь Заануриз гъурбнар апӀуйи. Анжагъ Заанурин гъуллугъчйиризтӀан думу чадрин айитӀ учӀвуз ихтияр адайи.

* 1:41 Дем: ипӀруб-убхъруб гьивувал.

+ 1:42 2 Пачч. 15:27, 2 Пачч. 18:27

+ 1:44 1 Пачч. 30:14, 2 Пачч. 8:18

+ 1:47 Эвел 47:30

* 1:50 Гъурбан апӀрушван кӀарчар: дурар йифрикан дапӀнайидар ва юкьуб мурччвахъ дивнайидар вуйи. Дурарихъан хъичӀихнайирик кучуз гъадагъа вуйи.

+ 1:50 3 Пачч. 2:28

+ 1:52 1 Пачч. 14:45, 2 Пачч. 14:11, Лк. 21:18, Ляхнар 27:34

+ 2:4 2 Пачч. 7:16, 3 Пачч. 9:5,

+ 2:5 2 Пачч. 18:5, 2 Пачч. 18:14, 2 Пачч. 3:27, 2 Пачч. 20:10

+ 2:7 2 Пачч. 19:37-38, 2 Пачч. 17:27-29

+ 2:8 2 Пачч. 16:5-13, 2 Пачч. 19:23

+ 2:10 Ляхнар 2:29

+ 2:11 2 Пачч. 2:11, 2 Пачч. 5:4-5,

+ 2:17 3 Пачч. 1:1-4

* 2:22 Дугъаз паччагьлугъра тӀалаб апӀин: Давуддин хпир гъахьи Авишаг хпирди гъадагъбиинди Адонияйиз паччагь хьуз ккундийи.

+ 2:22 2 Пачч. 16:21-22

+ 2:24 2 Пачч. 7:11-13,

+ 2:25 2 Пачч. 8:18

* 2:26 Заанурин сундух: израиларин асас гирами шейъ, гакӀвликан кадапӀнайи ва гъизилихъди дабалгнайи ишикӀ. Дидиъ Заанури, Израилин халкьдихъди йикьрар йибтӀруган, Синай дагъдиин Мусайиз туву 10 табшуругъ утӀурчнайи гъвандин кьюб шиб айи. Сундхин гъапгъиин гъизиликан кадаънайи хлинццар гьатӀарццнайи кьюб малайик-херувим алийи.

+ 2:26 1 Пачч. 22:20, 2 Пачч. 15:24, 1 Пачч. 23:6

* 2:27 Лиг 1 Пачч. 2:27-36.

+ 2:27 1 Пачч. 2:27-36, 1 Пачч. 3:12-14

+ 2:28 2 Пачч. 17:25, 2 Пачч. 18:14-15, 3 Пачч. 1:50

* 2:31 Муса пайгъамбрин Къанунди бязи дюшюшариъ, мисалназ, кьаст ади инсан йивну гъакӀиш, гъурбан апӀрушван кӀарчарихъан хъичӀихнайирра йивну йикӀуз ихтияр тувуйи.

+ 2:32 2 Пачч. 3:27, 2 Пачч. 20:10

+ 2:35 3 Пачч. 4:4,

+ 2:36 2 Пачч. 16:5-13

+ 2:37 2 Пачч. 15:23

+ 2:39 1 Пачч. 21:10, 1 Пачч. 27:2

+ 2:44 2 Пачч. 16:5-13

+ 2:45 Насигьятар 25:5

+ 3:1 3 Пачч. 7:8, 3 Пачч. 9:16, 3 Пачч. 7:1, 3 Пачч. 6:38, 3 Пачч. 9:15, 3 Пачч. 2:10

+ 3:3 3 Пачч. 22:43

+ 3:5 3 Пачч. 9:2

+ 3:8 Эвел 13:16

+ 3:9 Насигьятар 2:3-6, Якьубдин 1:5

+ 3:12 3 Пачч. 4:29-31, 3 Пачч. 5:12, 3 Пачч. 10:23,

+ 3:13 3 Пачч. 10:14-29,

* 3:15 Демдин гъурбнар: Му жюре гъурбнар Заанурихъди дюз аьлакьйир уьрхюз ва Дугъахъди албагбан ва цӀийикӀултӀан аьлакьйир хьпан шадлугъар ипӀбар-ухбариинди къайд апӀуз апӀури гъахьну. Убккбахъан гьяйванатдин тялукь пай гъурбан апӀрушвʼин убгуйи; хъа имбу пай гъурбан гъапӀу касди, дугъан хизанди ва Заанурин гъуллугъчийи ипӀури гъахьну.

+ 3:15 Эвел 40:20, Эстер 1:3, Эстер 2:18, Даниял 5:1, Марк 6:21

+ 3:28 Насигьятар 16:10

+ 4:3 2 Пачч. 8:16,

+ 4:4 3 Пачч. 2:35, 2 Пачч. 8:18, 2 Пачч. 20:25,

* 4:5 Сардар: паччагьди гьюкум апӀуз вилаятарикан сабдиъ дерккнайир.

+ 4:6 2 Пачч. 20:24, 3 Пачч. 5:14, 3 Пачч. 12:18

* 4:13 Рагъ: урнар хъяркъюз хъипру алат.

+ 4:13 3 Пачч. 22:3,

+ 4:20 Эвел 22:17

+ 4:21 Эвел 15:18,

* 4:25 Дандихъан Беэр-Шевайихъна: Дан кафарийиъ, Беэр-Шева кьиблайиъ айи шагьрар гъахьну, му вари Израилиъ кӀуру гаф ву.

+ 4:26 3 Пачч. 10:26,

+ 4:30 3 Пачч. 3:12

+ 4:32 Насигьятар 1:1,

+ 4:34 3 Пачч. 10:1,

+ 5:1 2 Пачч. 5:11,

+ 5:5 2 Пачч. 7:13,

+ 5:12 3 Пачч. 3:12

+ 5:13 3 Пачч. 9:15,

+ 5:14 3 Пачч. 4:6

* 6:1 Ихь эрайиз улихьна тахминан 966-пи йисан хьадукра.

* 6:2 Саб юкӀ тахминан 50 см ву. Яни РАББИЙИН Хал ярхишнаъ 30 м, яркьушнаъ 10 м ва ягълишнаъ 15 м алиб вуйи.

+ 6:12 2 Пачч. 7:13, 2 Пачч. 7:16

+ 6:16 3 Пачч. 6:33

+ 6:18 3 Пачч. 7:24

+ 6:36 3 Пачч. 7:12,

+ 7:1 3 Пачч. 9:10,

* 7:2 Саб юкӀ тахминан 50 см ву. Яни Сулеймандин гъала ярхишнаъ 50 м, яркьушнаъ 25 м ва ягълишнаъ 15 м алиб вуйи.

+ 7:2 3 Пачч. 10:17-21

+ 7:8 3 Пачч. 3:1,

+ 7:12 3 Пачч. 6:36

+ 7:15 4 Пачч. 25:16-17,

+ 7:23 4 Пачч. 16:17

+ 7:24 3 Пачч. 6:18

* 7:26 Кьюд агъзур бат: тахминан 44 агъзур литр.

* 7:27 Кемшрин аьраба: 405-пи машнак кайи шиклиз лиг.

* 7:38 ЯгъчӀвур бат: тахминан 800 литр.

+ 7:47 4 Пачч. 25:16,

+ 7:51 2 Пачч. 8:11-12,

+ 8:1 2 Пачч. 5:7-9

* 8:2 Пажарин машквар: му жугьдарин асас машкврарикан саб ву. Думу машкврин вахтна жугьдар саб гьяфтайиъ пажарикк яшамиш шуйи. Диди дурариз Египетдиан Ханаандиз гъюруган чиб яшамиш шули гъахьи пажар кӀваин апӀуйи. Гьацира думу машквариинди чпиз бегьер тувбан жугьдари Заануриз аферин кӀуйи.

* 8:2 Этаним: чвлин эвелин ваз.

* 8:4 Гюрюшнан Чадур: аанурин амриинди Муса пайгъамбри тикмиш гъапӀу ибадат апӀрушв. Сулейман паччагьди Раббийин Хал тикмиш апӀайиз, думу чадурин улихь Заануриз гъурбнар апӀуйи. Анжагъ Заанурин гъуллугъчйиризтӀан думу чадурин айитӀ учӀвуз ихтияр адайи.

* 8:4 Левитар: Заанурин гъуллугъчйирси, думу инсанарра Левийин наслиан вуйи.

+ 8:7 3 Пачч. 6:27,

* 8:8 Гъира: китаб гъибикӀу вахтнакан кӀура.

+ 8:10 Ачмиш 15:8

+ 8:14 2 Пачч. 6:18

+ 8:16 2 Пачч. 7:6-8,

+ 8:17 2 Пачч. 7:2,

+ 8:19 2 Пачч. 7:12-13

+ 8:25 2 Пачч. 7:16, 3 Пачч. 2:4

+ 8:27 Ляхнар 7:48, Ляхнар 17:24

+ 8:35 3 Пачч. 17:1,

+ 8:36 1 Пачч. 12:23

+ 8:39 Ляхнар 1:24

+ 8:46 Насигьятар 20:9, Якьубдин 3:2, Югьандин-1 1:8-10, Рим 3:23

+ 8:47 Даниял 9:4-5

+ 8:54 2 Пачч. 6:18

* 8:63 Демдин гъурбан: Му жюре гъурбнар Заанурихъди дюз аьлакьйир уьрхюз ва Дугъахъди албагбан ва цӀийикӀултӀан аьлакьйир хьпан шадлугъар ипӀбар-ухбариинди къайд апӀуз апӀури гъахьну. Убккбахъан гьяйванатдин тялукь пай гъурбан апӀрушвʼин убгуйи; хъа имбу пай гъурбан гъапӀу касди, дугъан хизанди ва Заанурин гъуллугъчийи ипӀури гъахьну.

+ 9:2 3 Пачч. 3:5

+ 9:5 3 Пачч. 2:4

* 9:6 Бутар: Заанурси гьисаб апӀури гъахьидар.

+ 9:10 3 Пачч. 6:38, 3 Пачч. 7:1

* 9:14 Варжна къаб талант: тахминан 4 тонн.

+ 9:15 3 Пачч. 5:13, 3 Пачч. 7:1, 3 Пачч. 7:51, 2 Пачч. 5:9

+ 9:16 3 Пачч. 3:1, 3 Пачч. 7:8

+ 9:19 3 Пачч. 4:26, 3 Пачч. 10:26,

* 9:21 Гъира: китаб гъибикӀу вахтнакан кӀура.

+ 9:22 3 Пачч. 5:13

+ 9:24 3 Пачч. 3:1, 3 Пачч. 7:8, 2 Пачч. 5:9

+ 9:26 3 Пачч. 22:48

+ 9:27 3 Пачч. 10:11

* 9:28 Юкьуд варжна къаб талант: тахминан 14 тонн.

+ 9:28 Эвел 10:29,

+ 10:1 3 Пачч. 4:34

+ 10:2 Матт. 12:42, Лк. 11:31

+ 10:9 2 Пачч. 8:15

* 10:10 Варжна къаб талант: тахминан 5 тонн.

+ 10:11 3 Пачч. 9:27-28

* 10:12 Арфйир ва лирйир: мукьмар йивру алатар.

* 10:14 Йирхьудваржна йирхьцӀурна йирхьуб талант: тахминан 23 тонн.

* 10:16 Йирхьудварж шекел: тахминан 7 килограмм.

* 10:17 Гьарсабдиз шубуб мина: тахминан килограмна гьацӀ.

+ 10:17 3 Пачч. 14:26, 3 Пачч. 7:2

+ 10:21 3 Пачч. 7:2

* 10:22 Таршиш жюрейин гимйир: ярхлаз гъягъюз ва гизаф вахтна шитʼин гъузуз шлу гимйир.

+ 10:22 Юнус 1:3

+ 10:23 3 Пачч. 3:12-13,

+ 10:24 3 Пачч. 4:34, 3 Пачч. 10:1,

+ 10:26 3 Пачч. 4:26, 3 Пачч. 9:19

* 10:29 Йирхьудварж шекел: тахминан 7 килограмм.

* 10:29 Варжна хьуцӀурихъ шекел: тахминан 2 килограмм.

+ 11:4 3 Пачч. 15:4,

+ 11:7 4 Пачч. 23:13

+ 11:9 3 Пачч. 3:5, 3 Пачч. 9:2

+ 11:10 3 Пачч. 9:6

+ 11:11 3 Пачч. 11:31

+ 11:15 2 Пачч. 8:13,

+ 11:23 2 Пачч. 10:16

+ 11:24 2 Пачч. 8:3, 2 Пачч. 10:18

+ 11:27 2 Пачч. 5:9, 3 Пачч. 9:24

+ 11:29 3 Пачч. 12:15, 3 Пачч. 14:2, 3 Пачч. 15:29,

+ 11:30 1 Пачч. 15:27

+ 11:31 3 Пачч. 11:11

+ 11:33 4 Пачч. 23:13

+ 11:36 2 Пачч. 21:17, 4 Пачч. 8:20

+ 11:38 2 Пачч. 7:16

+ 11:40 3 Пачч. 14:25,

+ 12:2 3 Пачч. 11:26, 3 Пачч. 11:40

+ 12:4 3 Пачч. 4:7, 3 Пачч. 4:22, 3 Пачч. 9:15

+ 12:13 Насигьятар 15:1

+ 12:15 3 Пачч. 11:31

+ 12:16 2 Пачч. 20:1

+ 12:18 3 Пачч. 4:6, 3 Пачч. 5:14

+ 12:28 4 Пачч. 10:29, 4 Пачч. 17:16,

* 12:32 Муса пайгъамбрин Къанундиз асас, Израилин халкьди, 7-пи вазлин 15-пи йигълан хъюгъну, Пажарин машквар къайд дапӀну ккундийи. Яравамди дици халкь Ерусалимдиз гьадму машквриз дурубшбан бадали гъапӀнийи.

+ 13:1 4 Пачч. 23:17

+ 13:2 4 Пачч. 23:15-16,

+ 13:6 Марк 3:5, Якьубдин 5:16

+ 13:24 3 Пачч. 20:36

+ 13:34 3 Пачч. 14:10

+ 14:2 3 Пачч. 11:29-31

+ 14:3 1 Пачч. 9:7-8

+ 14:7 3 Пачч. 16:2

+ 14:8 3 Пачч. 11:31

+ 14:9 3 Пачч. 12:28,

+ 14:10 3 Пачч. 15:29, 3 Пачч. 21:21, 4 Пачч. 9:8

+ 14:11 3 Пачч. 16:4, 3 Пачч. 21:24

+ 14:14 3 Пачч. 15:27-30

* 14:15 Ашерайиз мурхьлар: Ашера Ханаандин бегьерлуварин бут вуйи. Думу мурхьулси улупуйи.

* 14:24 Кьяппа-жилижвуварра Жилижвувари кьяппавал апӀуб бегьерлувалин бутариз гъуллугъ апӀбан аьдатарикан саб вуйи.

+ 14:25 3 Пачч. 11:40

+ 14:26 3 Пачч. 10:17

+ 15:3 3 Пачч. 11:4

+ 15:4 2 Пачч. 21:17, 3 Пачч. 11:36

+ 15:5 2 Пачч. 11:3-17

+ 15:12 3 Пачч. 14:24

+ 15:13 4 Пачч. 23:4, 4 Пачч. 23:6, 4 Пачч. 23:12

+ 15:15 3 Пачч. 7:51

+ 15:18 3 Пачч. 14:26, 4 Пачч. 12:18

+ 15:24 3 Пачч. 22:2

+ 15:25 3 Пачч. 14:20

* 15:29 Ахия пайгъамбри дидкан улихь ккимиди гъапнийи (лиг 3 Пачч. 14:7-11).

+ 15:29 3 Пачч. 14:10-11, 3 Пачч. 14:14, 3 Пачч. 21:21

+ 16:2 3 Пачч. 14:7

+ 16:3 3 Пачч. 15:29, 3 Пачч. 16:12

+ 16:4 3 Пачч. 14:11, 3 Пачч. 21:24

+ 16:9 4 Пачч. 9:31

+ 16:12 3 Пачч. 16:3

+ 16:15 3 Пачч. 15:27

* 16:24 Кьюб талант: тахминан 72 килограмм.

+ 16:30 3 Пачч. 21:25

* 16:31 Баал: ханаанарин кӀулин бут, чаз кюгьне вахтари ханаанари ибадат апӀури гъахьи завар рахбан бут. Думу гафнан мяна – «агъа, эйси».

+ 16:31 Ачмиш 2:20,

+ 16:32 4 Пачч. 10:21

* 16:34 Нундин бай Гьисайин мелзналан РАББИЙИ гъапи гафниинди: Муса пайгъамбрихъна регьбер гъахьи Нундин бай Гьисайи, Ерихон шагьур шли цӀийикӀултӀан тикмиш апӀури гъахьиш, думу чан баярихъ мягьрум шлуваликан улихь ккимиди гъапнийи.

+ 17:9 Лк. 4:26

+ 17:21 4 Пачч. 4:34-35, Ляхнар 20:10

+ 18:4 4 Пачч. 9:7

+ 18:12 4 Пачч. 2:16, Ляхнар 8:39

* 18:19 Ашера: Ашера Ханаандин бегьерлуварин бут вуйи. Думу мурхьулси улупуйи.

+ 18:21 4 Пачч. 17:41,

+ 18:22 3 Пачч. 19:10, 3 Пачч. 19:14, 3 Пачч. 19:18

+ 18:29 4 Пачч. 4:31

+ 18:31 Эвел 32:28, Эвел 35:10, 4 Пачч. 17:34

+ 18:36 1 Пачч. 17:46

+ 18:40 4 Пачч. 10:25

+ 18:45 Якьубдин 5:18

+ 18:46 4 Пачч. 3:15,

* 19:2 Чархачи: табшуругъ хьади гьаънайир.

+ 19:3 Эвел 21:31

+ 19:4 Юнус 4:3, Юнус 4:8

* 19:8 Заанурин дагъ Хурив: Му дагъдиин (дидиз Синай дагъра кӀуру) Заанури израилин халкьдиз Муса пайгъамбрихьна Къанун тувну.

+ 19:10 3 Пачч. 18:4, Рим 11:3

+ 19:14 3 Пачч. 18:22

+ 19:15 4 Пачч. 8:13-15

+ 19:16 4 Пачч. 9:1-6, 4 Пачч. 2:9-15

+ 19:17 4 Пачч. 2:24,

+ 19:18 Рим 11:4

+ 19:20 Лк. 9:61-62

+ 19:21 2 Пачч. 24:22

+ 20:1 3 Пачч. 15:18, 4 Пачч. 6:24, 4 Пачч. 8:7, 3 Пачч. 16:24

+ 20:7 4 Пачч. 5:7

+ 20:22 2 Пачч. 11:1,

+ 20:26 1 Пачч. 29:1

+ 20:34 3 Пачч. 15:20

+ 20:36 3 Пачч. 13:24

* 20:39 Талант: тахминан 34 килограмм.

+ 20:39 4 Пачч. 10:24

+ 20:40 Лк. 9:22

+ 21:2 1 Пачч. 8:14

+ 21:4 3 Пачч. 20:43

+ 21:8 2 Пачч. 11:14

+ 21:17 3 Пачч. 17:1

+ 21:19 3 Пачч. 22:38, 4 Пачч. 9:24-26

+ 21:21 4 Пачч. 9:8, 4 Пачч. 10:7

+ 21:22 3 Пачч. 15:29, 3 Пачч. 16:11

+ 21:23 4 Пачч. 9:10, 4 Пачч. 9:36

+ 21:24 3 Пачч. 14:10, 3 Пачч. 16:4

+ 21:25 3 Пачч. 16:31, Ачмиш 2:20

+ 21:26 Эвел 15:16, 4 Пачч. 21:11

+ 21:29 4 Пачч. 9:25, 4 Пачч. 10:1-7

+ 22:2 3 Пачч. 15:24

+ 22:4 4 Пачч. 3:7

+ 22:6 3 Пачч. 18:19

+ 22:7 4 Пачч. 3:11

+ 22:19 Даниял 7:9, Ачмиш 4:2

+ 22:25 3 Пачч. 20:30

+ 22:30 4 Пачч. 5:22

+ 22:38 3 Пачч. 21:19

+ 22:41 3 Пачч. 15:24

+ 22:43 3 Пачч. 3:3, 3 Пачч. 15:14

+ 22:46 3 Пачч. 15:12

+ 22:47 2 Пачч. 8:14, 4 Пачч. 8:20

* 22:48 Таршиш жюрейин гимйир: ярхлаз гъягъюз ва гизаф вахтна штуин гъузуз шлу гимйир.

+ 22:48 3 Пачч. 9:28,

+ 1:1 3 Пачч. 22:37, 2 Пачч. 8:2, 4 Пачч. 3:5

* 1:2 Чархачи: табшуругъ хьади гьаънайир.

+ 1:2 Ляхнар 20:9, Матт. 10:25, Матт. 12:24, Марк 3:22, Лк. 11:15, 4 Пачч. 8:8

* 1:3 Бут: Заанурси гьисаб апӀури гъахьир.

* 1:3 Баал-Зевув: китабдин автори, кялхъбан бадали, аьхириъ саб гьярф гьюдюхбиинди бут Баал-Зевуликан (эйси-агъа) «мизмизарин агъа» гъапӀну.

+ 1:3 3 Пачч. 17:1, 3 Пачч. 21:17

+ 1:8 Матт. 3:4, Марк 1:6

+ 1:10 Лк. 9:54

+ 2:1 Эвел 5:24, 3 Пачч. 19:19-21,

+ 2:4 3 Пачч. 16:34

+ 2:12 4 Пачч. 6:17, 4 Пачч. 13:14

+ 2:16 3 Пачч. 18:12, Ляхнар 8:39

* 2:22 Гъийин йигъазра: китаб гъибикӀу вахтнакан кӀура.

+ 2:25 3 Пачч. 18:20

* 3:2 Баал: ханаанарин кӀулин бут, чаз кюгьне вахтари ханаанари ибадат апӀури гъахьи завар рахбан бут. Думу гафнан мяна – «агъа, эйси».

+ 3:2 3 Пачч. 16:31, 4 Пачч. 10:26

+ 3:3 3 Пачч. 12:28-32

+ 3:5 4 Пачч. 1:1

+ 3:7 3 Пачч. 22:4

+ 3:9 3 Пачч. 22:47

+ 3:11 3 Пачч. 22:7

+ 3:13 3 Пачч. 18:19, 3 Пачч. 22:6

+ 3:15 1 Пачч. 10:5, 1 Пачч. 16:17, 3 Пачч. 18:46

+ 4:1 Матт. 18:25

+ 4:12 4 Пачч. 5:20-27, 4 Пачч. 8:4-5

+ 4:16 Эвел 18:14

+ 4:27 Матт. 28:9, Эвел 18:17,

+ 4:29 3 Пачч. 18:46, Лк. 10:4

+ 4:31 3 Пачч. 18:29, Югь. 11:11

+ 4:33 Якьубдин 5:16

+ 4:34 3 Пачч. 17:21, Ляхнар 20:10

+ 4:37 Жугьдариз 11:35

+ 4:38 4 Пачч. 2:1

+ 4:42 1 Пачч. 9:4, Матт. 14:16-21, Матт. 15:32-38, Марк 6:37-44, Марк 8:4-9, Лк. 9:13-17, Югь. 6:5-13

+ 5:1 Лк. 4:27,

* 5:5 ЙицӀуб талант: тахминан 340 килограмм.

* 5:5 Йирхьуд агъзур шекел: тахминан 70 килограмм.

+ 5:7 3 Пачч. 20:7

+ 5:15 Даниял 2:47

+ 5:16 Даниял 5:17

+ 5:20 4 Пачч. 4:12, 4 Пачч. 8:4-5

* 5:22 Саб талант: тахминан 34 килограмм.

+ 6:13 Эвел 37:17

+ 6:18 Эвел 19:11

+ 6:22 Насигьятар 25:21, Рим 12:20

* 6:23 Дем: ипӀруб-убхъруб гьивувал.

+ 6:24 3 Пачч. 15:18, 3 Пачч. 20:1, 4 Пачч. 8:27

* 6:25 МиржцӀур шекел арс: тахминан 1 килограмм.

* 6:25 Хьуб шекел: тахминан 60 грамм.

+ 6:26 2 Пачч. 14:4

* 6:30 Ирин ккуртт: думу ккуртт яснаъ айивалин лишан вуйи.

* 7:1 Сат: тахминан 10 килограмм.

* 7:1 Саб шекел: тахминан 11 грамм.

+ 7:2 4 Пачч. 7:17

+ 7:6 2 Пачч. 5:24, 4 Пачч. 6:17

+ 7:17 4 Пачч. 7:2

+ 8:1 4 Пачч. 4:35-37, Эвел 41:27

+ 8:4 4 Пачч. 4:12, 4 Пачч. 5:20-27

+ 8:7 4 Пачч. 6:24

+ 8:8 3 Пачч. 19:15, 3 Пачч. 19:17, 1 Пачч. 9:7, 4 Пачч. 1:2

* 8:9 Яв бай: му гафари пайгъамбрихьна гьюрмат улупуру.

+ 8:12 4 Пачч. 10:32, 4 Пачч. 12:17, 4 Пачч. 13:22,

+ 8:13 3 Пачч. 19:15, 3 Пачч. 19:17

+ 8:18 3 Пачч. 12:28-30, 3 Пачч. 16:31-33

+ 8:19 2 Пачч. 21:17, 3 Пачч. 11:36

+ 8:20 Эвел 27:40, 3 Пачч. 22:47

* 8:22 Гьамусра: китаб гъибикӀу вахтнакан кӀура.

+ 8:26 4 Пачч. 11:1

+ 8:28 4 Пачч. 8:15, 3 Пачч. 22:3

+ 9:1 4 Пачч. 8:28

+ 9:2 3 Пачч. 19:16

+ 9:3 1 Пачч. 10:1

+ 9:7 3 Пачч. 18:4

+ 9:9 3 Пачч. 14:10, 3 Пачч. 15:29, 3 Пачч. 16:11, 3 Пачч. 21:21-22

+ 9:10 3 Пачч. 21:23, 4 Пачч. 9:36

+ 9:13 Матт. 21:8, Марк 11:8, 2 Пачч. 15:10, 3 Пачч. 1:34

+ 9:14 4 Пачч. 8:28-29

+ 9:21 3 Пачч. 21:1

+ 9:26 3 Пачч. 21:19

+ 9:28 4 Пачч. 23:30

* 9:31 Зимри: Израилин паччагь Эла йивну гъакӀи ва дугъан ерина паччагь гъахьи кас (лиг 3 Пачч. 16:9-20).

+ 9:31 3 Пачч. 16:9-13

+ 9:34 3 Пачч. 16:31

+ 9:36 3 Пачч. 21:23, 4 Пачч. 9:10

+ 10:1 3 Пачч. 16:24

+ 10:7 3 Пачч. 21:21, 4 Пачч. 9:8

+ 10:10 3 Пачч. 21:19, 3 Пачч. 21:21, 3 Пачч. 21:29

+ 10:17 3 Пачч. 21:19, 3 Пачч. 21:21, 3 Пачч. 21:29

* 10:18 Баал: ханаанарин кӀулин бут, чаз кюгьне вахтари ханаанари ибадат апӀури гъахьи завар рахбан бут. Думу гафнан мяна – «агъа, эйси».

+ 10:18 3 Пачч. 16:31-32

+ 10:19 3 Пачч. 18:19, 3 Пачч. 22:6

+ 10:21 3 Пачч. 16:32

+ 10:24 3 Пачч. 20:39

+ 10:25 3 Пачч. 18:40

+ 10:26 4 Пачч. 3:2

* 10:27 Гъира: китаб гъибикӀу вахтнакан кӀура.

+ 10:27 4 Пачч. 23:14

+ 10:29 3 Пачч. 12:28

+ 10:30 4 Пачч. 15:12

+ 10:32 4 Пачч. 8:12

+ 11:1 4 Пачч. 8:26, 4 Пачч. 9:27,

+ 11:10 2 Пачч. 8:7,

+ 11:12 1 Пачч. 10:24

+ 11:14 4 Пачч. 23:3,

+ 11:18 4 Пачч. 10:27

+ 12:3 3 Пачч. 15:14, 3 Пачч. 22:43

+ 12:9 Марк 12:41, Лк. 21:1

+ 12:15 4 Пачч. 22:7

+ 12:17 4 Пачч. 8:12

+ 12:18 3 Пачч. 15:18

+ 13:1 4 Пачч. 11:2

+ 13:2 3 Пачч. 12:28, 3 Пачч. 14:16

+ 13:3 4 Пачч. 8:12

* 13:6 Ашерайин мурхьул: Ашера Ханаандин бегьерлуварин бут вуйи. Думу мурхьулси улупуйи.

+ 13:6 3 Пачч. 16:33

+ 13:11 3 Пачч. 12:28, 3 Пачч. 14:16

+ 13:12 4 Пачч. 14:8-15

+ 13:14 4 Пачч. 2:12, 4 Пачч. 6:17

+ 13:17 3 Пачч. 20:26

+ 13:22 4 Пачч. 8:12

* 13:23 Гьамусра: китаб гъибикӀу вахтнакан кӀура.

+ 13:25 4 Пачч. 13:19

+ 14:1 4 Пачч. 12:21

+ 14:4 4 Пачч. 12:3

+ 14:5 4 Пачч. 12:20

* 14:7 Гъира: китаб гъибикӀу вахтнакан кӀура.

+ 14:7 2 Пачч. 8:13,

* 14:13 Юкьудварж хъуршил: тахминан 180 метр.

+ 14:14 3 Пачч. 7:51, 4 Пачч. 12:18

+ 14:15 4 Пачч. 13:12

* 14:21 Азария: Мушвхъантина китабдиъ дугъаз Уззия кӀуру (лиг 4 Пачч. 15:3).

+ 14:22 3 Пачч. 9:26

+ 14:24 3 Пачч. 12:28, 3 Пачч. 14:16

+ 14:25 3 Пачч. 8:65, Юнус 1:1

+ 14:26 4 Пачч. 9:8, 4 Пачч. 13:23

+ 15:1 4 Пачч. 14:21

+ 15:4 3 Пачч. 15:14, 3 Пачч. 22:43

+ 15:9 3 Пачч. 12:28, 3 Пачч. 14:16

+ 15:12 4 Пачч. 10:30

* 15:13 Уззия: Муганаз дугъаз китабдиъ Азария кӀуйи (лиг 4 Пачч. 14:21).

+ 15:14 3 Пачч. 14:17

+ 15:18 3 Пачч. 12:28, 3 Пачч. 14:16

* 15:19 Пулл: дугъаз гьацира Тиглат-Паласар кӀуру (лиг 4 Пачч. 15:29).

* 15:19 Агъзур талант: тахминан 34 тонндихьна.

* 15:20 ХьцӀур шекел: тахминан гьацӀ килограмм.

+ 15:24 3 Пачч. 12:28, 3 Пачч. 14:16

+ 15:28 3 Пачч. 12:28, 3 Пачч. 14:16

* 15:29 Тиглат-Паласар: Муганайиз дугъаз Пулл кӀуйи (лиг 4 Пачч. 15:19).

+ 15:32 4 Пачч. 15:7

+ 15:35 3 Пачч. 15:14, 3 Пачч. 22:43,

+ 15:37 4 Пачч. 16:5,

+ 16:3 3 Пачч. 12:28-30,

+ 16:5 4 Пачч. 15:37,

* 16:6 Гъира: китаб гъибикӀу вахтнакан кӀура.

+ 16:6 4 Пачч. 14:22

+ 16:7 4 Пачч. 15:19, 4 Пачч. 15:29

+ 16:8 4 Пачч. 12:18

* 16:13 Демдин гъурбнар: Му жюре гъурбнар Заанурихъди дюз аьлакьйир уьрхюз ва Дугъахъди албагбан ва цӀийикӀултӀан аьлакьйир хьпан шадлугъар ипӀбар-ухбариинди къайд апӀуз апӀури гъахьну. Убккбахъан гьяйванатдин тялукь пай гъурбан апӀрушвʼин убгуйи; хъа имбу пай гъурбан гъапӀу касди, дугъан хизанди ва Заанурин гъуллугъчийи ипӀури гъахьну.

+ 16:17 3 Пачч. 7:27-39, 3 Пачч. 7:23-26

+ 17:1 4 Пачч. 15:30

* 17:3 Шалманасер: думу Ашурдин паччагь Тиглат-Паласарин бай вуйи.

+ 17:5 4 Пачч. 18:9-12,

+ 17:9 4 Пачч. 18:8

+ 17:15 Рим 1:21,

* 17:16 Баал: ханаанарин кӀулин бут, чаз кюгьне вахтари ханаанари ибадат апӀури гъахьи завар рахбан бут. Думу гафнан мяна – «агъа, эйси».

+ 17:16 3 Пачч. 12:28, 3 Пачч. 14:15, 3 Пачч. 16:33, 4 Пачч. 21:3, 4 Пачч. 23:5

+ 17:20 4 Пачч. 13:3, 4 Пачч. 15:29

+ 17:21 3 Пачч. 11:11, 3 Пачч. 11:31, 3 Пачч. 12:20, 3 Пачч. 12:28-30

* 17:23 Гъира: китаб гъибикӀу вахтнакан кӀура.

+ 17:28 3 Пачч. 12:29

+ 17:32 3 Пачч. 12:29

+ 17:34 Эвел 32:28, Эвел 35:10

+ 17:41 3 Пачч. 18:21

* 18:4 Ашерайин мурхьлар: Ашера Ханаандин бегьерлуварин бут вуйи. Думу мурхьулси улупуйи.

+ 18:5 4 Пачч. 23:25

+ 18:8 4 Пачч. 17:9

+ 18:9 4 Пачч. 17:3-7,

* 18:14 Шубудварж талант: тахминан 10 тонн.

* 18:14 СумчӀур талант: тахминан саб тонн.

+ 18:15 3 Пачч. 15:18, 4 Пачч. 12:18

* 18:17 Аьхюнур чяхирчи: паччагьдин багахь гъуллугъ апӀурайидарикан сар, аьхюну насигъятчи.

+ 18:22 4 Пачч. 18:4,

+ 18:26 Даниял 2:4

+ 18:31 3 Пачч. 4:25

+ 18:34 4 Пачч. 17:24,

+ 18:35 Даниял 3:15, 4 Пачч. 19:12,

+ 19:4 2 Пачч. 16:12

+ 19:12 Эвел 11:31

+ 19:13 4 Пачч. 18:33-34

* 19:15 Малайикар-херувимар: завуъ айи хлинццар кайи чӀиви шейʼар.

+ 19:15 3 Пачч. 18:39,

+ 19:16 Даниял 9:18

* 19:21 Сиондин марцци риш: Гирами БикӀбариъ саспиган Ерусалим шагьриз гьаци кӀуйи.

* 19:32 Думу бисуз руг хъабхьидар: кюгьне вахтари, кьялаъ тӀапӀнайи шагьур бисбан бадали, дидин цаларихъ руг хъабхьуйи ва цалариин улучӀвуйи.

+ 19:32 2 Пачч. 20:15

+ 19:35 2 Пачч. 24:16,

+ 19:36 Эвел 10:11, Юнус 1:2

+ 19:37 Эвел 8:4,

+ 20:3 4 Пачч. 18:3

+ 20:6 4 Пачч. 19:34

+ 20:17 4 Пачч. 24:13,

+ 20:18 4 Пачч. 24:12, 4 Пачч. 25:7,

+ 21:3 4 Пачч. 18:4, 3 Пачч. 16:32-33, 4 Пачч. 17:16, 4 Пачч. 23:5,

+ 21:4 3 Пачч. 18:29,

+ 21:5 3 Пачч. 6:36, 3 Пачч. 7:12

+ 21:8 3 Пачч. 9:3,

+ 21:11 Эвел 15:16, 3 Пачч. 21:26

+ 21:12 1 Пачч. 3:11,

+ 21:13 3 Пачч. 21:21, 4 Пачч. 17:6

+ 21:16 4 Пачч. 24:4

+ 21:18 4 Пачч. 21:26, Югь. 19:41,

+ 21:21 4 Пачч. 21:2-7

+ 21:26 4 Пачч. 21:18

+ 22:4 4 Пачч. 12:9-15

+ 22:7 4 Пачч. 12:15

+ 22:14 Лк. 2:36, Ляхнар 21:9, Коринф-1 11:5,

+ 22:20 4 Пачч. 23:24,

+ 23:3 4 Пачч. 11:14,

* 23:4 Баал, Ашера: Баал – ханаанарин кӀулин бут, чаз кюгьне вахтари ханаанари ибадат апӀури гъахьи завар рахбан бут. Думу гафнан мяна – «агъа, эйси». Ашера Ханаандин бегьерлуварин бут вуйи. Думу мурхьулси улупуйи.

+ 23:4 4 Пачч. 21:3, 3 Пачч. 15:13

+ 23:5 4 Пачч. 17:16, 4 Пачч. 21:3

+ 23:7 3 Пачч. 14:24

+ 23:12 4 Пачч. 21:4-5

+ 23:13 3 Пачч. 11:5-7

+ 23:14 4 Пачч. 10:27

+ 23:15 3 Пачч. 12:28

+ 23:16 3 Пачч. 13:2

+ 23:17 3 Пачч. 13:30-31

* 23:18 Мушваъ улхуб Заанурин инсан кьяляхъ гъапӀу пайгъамбрикан гъябгъюра. Думу Заанурин инсандин гюмбтиъ кивнийи (3 Пачч. 13:11-32). Самария мушваъ вари Израил паччагълугъдиз кӀура.

+ 23:20 3 Пачч. 13:2

* 23:21 Песах машквар: жугьдарин асас машкврарикан саб вуйи му машквар Израилин халкь Египетдиан удучӀвувалихъди аьлакьалу ву. Думу гьарсад йисан хьадукра къайд апӀуру. Думу машквриз жугьдар Ерусалимдиз дуфну ккундийи.

* 23:22 Паччгьар хьайиз Израилиъ диванбегари регьбервал тувуйи. Диванбегар Израилин кьушмарин аьхюрарра вуйи.

+ 23:25 4 Пачч. 18:5

+ 23:26 4 Пачч. 21:11,

+ 23:27 4 Пачч. 21:4

+ 23:30 4 Пачч. 9:28, 1 Пачч. 10:1

+ 23:31 4 Пачч. 24:18

* 23:33 тахминан 3400 килограмм.

* 23:33 тахминан 34 килограмм.

+ 23:34 4 Пачч. 24:17, Даниял 1:7,

+ 24:1 Даниял 1:1

+ 24:2 4 Пачч. 20:17, 4 Пачч. 21:12-14, 4 Пачч. 23:27

+ 24:3 4 Пачч. 21:2-7, 4 Пачч. 21:16, 4 Пачч. 21:23-26

+ 24:12 4 Пачч. 20:18,

+ 24:13 4 Пачч. 20:17, Даниял 1:2

+ 24:17 4 Пачч. 23:34, Даниял 1:7

+ 24:18 4 Пачч. 23:31

+ 25:6 4 Пачч. 23:33,

+ 25:7 4 Пачч. 20:18

+ 25:13 3 Пачч. 7:15-37,

+ 25:14 3 Пачч. 7:45, 3 Пачч. 7:50

* 25:16 Лиг 3 Пачч. 7:15-47.

+ 25:16 3 Пачч. 7:47

* 25:17 ЙицӀимиржиб юкӀ: тахминан 9,5 метр.

* 25:17 Шубуб юкӀ: тахминан 1,5 метр.

+ 25:17 3 Пачч. 7:15-22

+ 25:22 4 Пачч. 22:12,

+ 25:27 4 Пачч. 24:12, 4 Пачч. 24:15,