# Гирами Китабар

Институт перевода Библии

## Эстер • Даниял


Creative Commons: BY-NC-ND 4.0

© Институт перевода Библии; Информацию о лицензии этого издания можно найти здесь: https://creativecommons.org/licenses/by-nc-nd/4.0/deed.ru


Институт перевода Библии


Институт перевода Библии, 101000 Москва, Главпочтамт, а/я 360


ibt_inform@ibt.org.ru

Правила использования текстов библейских переводов ИПБ: https://ibt.org.ru/ru/rules


Эстерикан китаб


Даниял пайгъамбрин китаб


Гирами Китабар илтӀибкӀру институт


Москва


2016


Эстерикан китаб


Даниял пайгъамбрин китаб

Фикрар-хиялариз:

ibt_inform@ibt.org.ru

ISBN 978-5-93943-217-7

© Институт перевода Библии, 2016

## Сифте гаф


Сифте гаф

Библия (грек чӀалниинди «китабар») – Гирами Китабарин гъварч ву.

Гирами Китабар кьюб пайназ жара шула: Кюгьне Йикьрар ва ЦӀийи Йикьрар. ЦӀийи Йикьрариъ Иса Месигьдикан ктибтура, хъа Кюгьне Йикьрариъ – Думу гъяйиз вуйи гьядисйирикан. Кюгьне Йикьрарин хайлин паяр мусурмнаризра гирамидар ву, мисалназ, Муса пайгъамбринкъан унар ва пайг ъамбрарикан ихтилатар.

Библия илтӀибкӀру Институт гьарсар инсандиз чан бабан чӀалниинди Гирами Китабар урхуз мумкинвал тувувалиин либхура. Табасаран чӀалниинди гьамусдиз «ЦӀийи Йикьрар» (2010) ва Кюгьне Йикьрариан «Рут, Юнус» (2013) китабар чапдиан адагъну.

Гьам у китабдиз Кюгьне Йикьрариан кьюбсана китаб дахил шула. Дурари жугьуд халкь йисирвалиъ гъабхьи вахтнакан ктибтура.

Ихь эрайиз улихьна вуйи VI аьсрин эвелиъ Иудея (Израилин пай) Вавилон кӀуру гужли гъунши уьлкейи гъибисну. Мусайилантина чпихьна туву Аллагьдин къанун тамам дарапӀувализ ва пайгъамбрарихъ хъпебехъувализ лигну, Израилин халкьдиин думу ляхин улубкьну. Душмнари, Иудеяйин меркез вуйи Ерусалим шагьур дибисну, душваъ айи Аллагьдин Хал чиркин гъапӀну ва гъарабгъну, уьлкейин агьалйир йисирвализ гъурху. Гьадрарикан сар думуган гьеле бицӀи бай вуйи Даниял пайгъамбар гъахьну.

Аллагьди чаз туву бажаранвалин ва фагьумлувалин кюмекниинди Данияли вавилон паччагьдин багахь заан йишв бисуру. Думу йишв дугъу Персия паччагьлугъди Вавилон гъибисганра гъюбхну.

Жугьтар йисирвалиъ ади хайлин вахт гъабхьну, хъа саб кьадар вахт налан Эстер кӀуру жугьуд риш фарс паччагьдин хпирра кмиди гъахьну. Натижайиъ дугъу чан халкьдин уьмриъ аьхю роль уйнамиш гъапӀну.

Китабдин аьхириъ тарихи картйир, жугьуд календарь, хъа гьацира гьядисйирин сиягь тувна.

Му китаб илтӀибкӀу ва дидʼин гъилиху вари пишекрариз баркаллагь кӀурача. Му китаб гъурху табасаранар шад шлувалик умуд киврача.

Библия илтӀибкӀру институт

## Эстер

### Эстер

Эстер


[1]

[2]

[3]

[4]

[5]

[6]

[7]

[8]

[9]

[10]


Эстерикан китаб

Му китабди, Эстер кӀуру жугьуд риш фарс паччагь Ахашʼверушдин хпир фици гъахьнуш, ктибтура.

Гьядисйир Сузыйиъ, фарс паччагьдин дараматариъ, кӀули гъягъюра. Дурарикан гьадмукьан дюзди дупнаки, дурар гъийин календарихъдира тевуз шулу (китабдин аьхириъ лиг).

Думуган жугьтар фарс паччагьлугъдиъ йисирвалиъ ади гъахьну. Дурарин уьмур читинуб ва хатӀалуб гъабхьнушра, дурарикан хайлиндари, гьадму гьисабнаъ Эстерин багахьлу Мярдягьяйира, Аллагьдин къанунарихъди гъягъювал давам гъапӀнийи. Мярдягьяйиз АллагьдизтӀан икрам апӀуз ккунди гъабхьундар. Гьаддиз паччагьдиз багахь вуйи Аман кӀурури дугъаз жаза тувуз ва паччагьлугъдиъ айи вари жугьтар терг апӀуз кьаст апӀуру. Хъа Эстери ва Мярдягьяйи чпин халкь гъюбхну.

Гьадму гьядисайин гьюрматназ жугьтари гьар йисан Пурим кӀуру машквар къайд апӀура. Машквар февралин аьхириъ – мартдин эвелиъ къаршуламиш апӀуру.

### 1


Паччагьдин дем

1Му паччагь Ахашʼверушдин вахтари гъабхьиб ву – гьадму, варжна къанна ургуб вилаятдин, Индияйиан Эфиопияйизкьан, паччагь вуди гъахьи Ахашʼверушдин[+].

2-3Гьадму вахтна чав Сузы шагьрин гъалайиъ паччагьдин тахтниин алди шубуд кӀуру йисан Ахашʼверушди чаз багахь инсанариз ва гьякимариз аьхю дем апӀуру. Фарсарин ва мидийирин кьушмарин кӀулиъ айидар, бегзадйир ва вилаятарин аьхюдар паччагьдихьна гъафнийи, 4хъа дугъу дурариз паччагьлугъдин девлет, хазна, чан гюрчегʼвал ва заанвалин нурлувал улупнийи. Гьамци варжна миржцӀур йигъан давам гъабхьнийи. 5Гьаму йигъар гъушган, паччагьди Сузы шагьрин гъалайин вари халкьдиз, девлетлуйиризра, касибаризра, паччагьлугъдин дараматдин багъдиъ ургуд йигъан дем тешкил гъапӀнийи. 6Душваъ багьа лизи гинбин ва беневш хьайин парча илипну, уьру хьайин ва гъашдин лизи тӀурнариинди кибтӀну, арсран дукьнар ккирчну, мармардашдин дунар дурсну, пажар гьязур гъапӀнийи. Деъру йишвар арсрандар ва гъизилиндар вуйи, хъа жиликк мармардаш ва нур туврайи багьа гъван ккабхьнайи. 7Убхъруб жюрбежюр гъизилин гъабариъди туврайи, иллагьки паччагьдин чяхир кьадар адрубкьан айи. 8Фукьан ккундуш убхъуз ихтияр тувнийи – паччагьди чан паччагьлугъ дараматдин вари гьякимариз амур гъапӀу: гъит инсанари чпиз ккунибкьан убхъри.

9Хъа паччагьдин хпир Ваштийи Ахашʼверушдин паччагьлугъ дараматдиъ дишагьлийириз дем гъапӀнийи.


Вашти сарун паччагьдин хпир дар

10-11Ургуд кӀуру йигъан чяхир дубхъну гьевес ачухъ гъабхьи паччагь чан ургур дугъаз гъуллугъ апӀурайи гъаравашдихьна илтӀикӀуру – дурариз Мехуман, Биззета, Харвона, Бигта, Авагта, Зетар ва Къаркъас кӀуйи – ва, халкьдиз ва гьякимариз чан хпир Ваштийин успагьивал (хъа думу кьадарсуз гюрчегур вуди гъахьну) улупбан бадали, дурариз чахьна, паччагьдин тажра алабхьну, хпир хъади гъюб амур апӀуру[+]. 12Гъаравашари Ваштийиз паччагьдин амрикан гъапнийи, амма думу гъюз рази гъахьундайи. Паччагьдиз яман хъял гъафнийи, дугъан ажугълувал кьадар адруб вуйи. 13Паччагь вахтарин гъавриъ айи зигьимлударихьна илтӀикӀуру, – думу къанунар ва ихтиярар аьгъю инсанарихьан насигьят гъадабгърур вуйи. 14Думуган дугъаз варитӀан багахьдар Каршена, Шетар, Адмата, Таршиш, Мерес, Марсена, Мемухан вуйи, фарсарин ва мидийирин му ургур гьякимдиз паччагьдихьна учӀвуз ихтияр айи ва паччагьлугъдиъ дурар садпи инсанар вуйи.

15«Ахашʼверуш паччагьдин амур тамам дарапӀу паччагьдин хпир Ваштийиз къанундиинди гьапӀуб лазим ву?» – гьерху паччагьди.

16Ва гъапи Мемуханди паччагьдиз ва гьякимариз: «Вашти неинки паччагьдин улихьси, Ахашʼверушдин паччагьлугъдиъ айи вари халкьарин ва гьякимарин улихьра тахсиркар ву. 17Му ляхникан вари дишагьлийириз аьгъю хьибди ва чпин жилариз гьюрматсузвал улупиди. „Чав Ахашʼверуш паччагьди чахьна чан хпир Вашти хъади гъюб амур гъапӀну, хъа думу гъафундар“, – пиди дурари. 18Фарсарин ва мидийирин мессеблу, адлу дишагьлийириз паччагьдин хпирин мициб гьюрматсузваликан гъеебхьну – гъи дурари гьякимариз дидкан ктибтиди, гьадмуган аьхир адру гъярхьувалар ва хъпебехъувалар арайиз гъиди. 19Эгер паччагьдиз ккун гъабхьиш, гьамусдихъантина Вашти Ахашʼверушдихьна дарифри кӀуру, батӀул апӀуз даршлу мялумат адабгъри ва Персияйин ва Мидияйин къанунариъ бикӀри. Хъа чаз хпирди дугъу жара дишагьли, гьадмутӀан ужур, гъадагъри[+]. 20Паччагьди адабгъу гьадму къарарнакан вари паччагьлугъдиз хабар тувган, дишагьлийири, девлетлуйирилан гъадабгъну касибариинакьан, чпин жиларин гьюрмат уьбхиди»[+].

21Му теклиф паччагьдиз ва гьякимариз кьабул гъабхьнийи. 22Ва паччагьди, Мемухандин насигьят тамам апӀури, чан вари мулкариина, гьарсаб вилаятдиз, гьарсаб халкьдиз чан чӀалниинди кагъзар хътауру. «Гъит жилижви чан ужагъдиъ агъа ишри», – вари чӀалариинди гьамциб мялумат тувнийи.

### 2


Эстер паччагьдин хпир шулу

1Хъасин, чан хъял илцифган, Ахашʼверуш паччагьдиз Вашти кӀваин гъахьнийи – дугъу гъапӀу ляхникан ва дугъан гьякьнаан адабгъу мялуматдикан[+]. 2Ва паччагьдиз дугъан багахь вуйидари гъапну: «Гъит паччагьдиз гюрчег жигьил шубар агри. 3Гъит паччагьди чан паччагьлугъдин вари вилаятариз хъугъʼвал али инсанар гьаъри ва варишвариан уччвудар жигьил шубар уч дапӀну, Сузы гъалайиз, паччагьдин дараматдиъ айи дишагьлийирин хулариз хъади гъюри. Гъит паччагьдин гъараваш Хегайи дурарин гъайгъушин зигри ва дурарихьна итирин ниъ хъайи мялгьямар туври. 4Паччагьдиз кьабул гъахьи риш Ваштийин ерина дугъан хпир хьиди». Му гафар паччагьдиз кьабул гъахьнийи ва дугъу гьаци гъапӀнура вуйи.

5-6Сузы гъалайиъ думуган Мярдягьяй кӀуру жугьуд яшамиш шули гъахьну. Думу Вениаминдин насларикан вуйи Кишдин бай Шимийин, Шимийин бай Яирин бай вуйи. Киш саб фила-вуш Вавилондин паччагь Навухаднасари, жара инсанарра, Иудеяйин паччагь Иехонияра хъади, йисирвализ гъадагъну, Ерусалимдиан кючюрмиш гъапӀнийи[+]. 7Мярдягьяйи чан эмдин йитим риш Хадасса, Эстерра[*] гьадгъаз кӀуру, тербияламиш апӀури гъахьну. Думу гюрчег жан хъайи уччвур риш вуйи. Эстерин адаш ва дада кечмиш гъахьиган, Мярдягьяйи думу чаз ришди гъадагъну. 8Паччагьдин мялуматнакан хабар гъабхьиси, Сузы гъалайиз гизаф шубар уч гъапӀнийи, гьадрарин арайиъ Эстерра айи. Паччагьдин дараматдиз хъади гъафи шубарин ва Эстерин гъайгъушнар Хегайи кӀули гъахурайи. 9Му риш дугъаз кьабул гъахьнийи: кьан дарапӀди дугъу Эстерихьна итирин ниъ хъайи мялгьямар тувру ва дугъаз жаради хураг гьязур апӀуз амур апӀуру. Паччагьдин дараматдиъ айи гъараваш шубарикан ургур ужударстар гъядягъну, Хегайи Эстер гъаравашарра хъади дишагьлийириз жара дапӀнайи ужударстар хулариз гьаъру. 10Эстери чав фуну халкьдикан, тухмарикан вуш ктибтундайи, фицики дугъаз Мярдягьяйи къадагъа гъапӀнийи. 11Хъа Мярдягьяй гьаригъан дишагьлийир яшамиш шулайи хуларин багахьна, Эстерин ляхнар фици вуш, думу сагъ-саламатди аш, аьгъю апӀуз, гъюри гъахьну.

12Гьарсар риш, Ахашʼверуш паччагьдихьна гъягъюз чан вахт хъубкьайиз, дишагьлийириз лазим вуйиганси, йицӀикьюб вазли гьязур шули гъахьну. Йирхьуб вазли дурари чибкан ччим ктатуйи, хъа имбу йирхьуб вазли – дишагьлийириз вуйи итирин ниъ хъайи мялгьямар. 13Гьаддин кьяляхъ риш паччагьдихьна хъади гъягъюйи. Паччагьдихьна дишагьлийирин хулариан гъягъюрайи шурахьна дугъу тӀалаб гъапӀу фу вушра тувуйи. 14Хябяхъган думу паччагьдихьна гъюйи, хъа гвачӀинган паччагьдин дишагьлийириз лигурайи гъараваш Шаашгъаздин гюзчиваликк ккайи дишагьлийирин хулариз гъягъюйи. Гьаддихъанмина, эгер паччагьди чав амур дарапӀиш, шураз дугъахьна гъягъюз ихтияр адайи.

15Мярдягьяйин эм Авихаилин риш, Мярдягьяйи тербияламиш гъапӀу Эстерин паччагьдихьна гъягъюз нубат гъафиган, дугъу паччагьдин гъараваш Хегайи теклиф гъапӀубдилан артухъ фукӀа тӀалаб гъапӀундайи. Эстер, гъяркъган, вардариз кьабул шулайи[+].

16Паччагьдин дараматдиз Эстер йицӀубпи вазли, яни тевет вазли, Ахашʼверуш паччагь духьну ургуд кӀуру йисан хъади гъушнийи. 17Паччагьдиз Эстер миди вуйи чан хупартӀан кьабул гъахьнийи, миди вуйи шубариинтӀан дугъʼин дугъан юкӀв улубкьнийи. Дугъу Эстериин паччагьдин таж улубкӀуру ва Ваштийин ерина чаз хпирди гъадагъуру. 18Ва паччагьди чаз багахь вуйидариз ва гьякимариз дем тешкил апӀуру – Эстерин сагълугъназ вуйи дем; ва паччагьдин аьдатнаъ айиганси, паччагьлугъдин вари вилаятариз пешкешар пай апӀуру.


Паччагьдиин алархьуз ният айиваликан Мярдягьяйиз аьгъю шулу

19Имбу шубар дишагьлийирин кьюдпи хулариз адаъруган, Мярдягьяй паччагьдин дараматдин раккнарихъ деънайи. 20(Эстери чав фуну хизандиканна миллетдикан вуш, саризра ктибтундайи, гьаз гъапиш Мярдягьяйи дугъаз гъадагъа гъапӀнийи, хъа Мярдягьяйихъ Эстер чав дугъу тербияламиш апӀурайи вахтариси хъпехъури имийи).

21Гъапиганси, Мярдягьяй паччагьдин дараматдин раккнарихъ деънайи. Гьадму вахтна паччагьдин раккнар уьрхюрайи, хъюлу ацӀнайи кьюр гъараваш Бигтандиз ва Терешдиз, Ахашʼверуш паччагьдиин алархьну, думу йикӀуз ният ади гъабхьну. 22Му ляхникан Мярдягьяйиз хабар шулу ва паччагьдин хпир Эстериз мялум апӀуру, хъа Эстери паччагьдиз Мярдягьяйин ччвурнахъан вари ктибтуру. 23Вари ахтармиш дапӀну, тахсиркрариз жаза адабтӀуру – дурар буруздикк ккерхру. Паччагьра ади му ляхникан тарих уьбхбан дикӀбариъ бикӀуру[+].

### 3


Аманди жугьтар терг апӀуз кьаст апӀуру

1СацӀиб вахтналан Ахашʼверуш паччагьди агагеянжви Хаммедатайин бай Аман заан гъуллугъниин дерккру, дугъаз чан жара гьякимаризтӀан заан йишв тяйин апӀуру. 2Ва паччагьлугъдиъ вари Амандин улихь кьамкьариина ис шули гъахьну, гьаз гъапиш паччагьди гьаци амур гъапӀнийи. Анжагъ Мярдягьяй дугъан улихь кьамкьариина ис гъахьундайи.

3Паччагьлугъдиъ айидари Мярдягьяйихьан гьерхнийи: «Гьаз уву паччагьдин амур тамам апӀурадарва?» 4Дурари гьар йигъан Мярдягьяйиз гьадму гафар текрар апӀури гъахьну, амма думу хъпехъури адайи. Гьадмуган, Мярдягьяй чав гафниин дийигъуруш аьгъю апӀуз метлеб айи дурари варибдикан Амандиз ктибтнийи. Хъа Мярдягьяйи дурариз чав жугьуд вуйиваликан дупнайи[*].

5Амандиз Мярдягьяй чан улихь кьамкьариина ис даршулайивал рябкъюру ва дугъак гъизгъин хъял кубчӀвру. 6Амма сар Мярдягьяйиз жаза адабтӀуб дугъу чан зяифвалси гьисаб апӀуру. Хъа дугъаз Мярдягьяй фуну халкьдикан вушра гъапнийи. Ва Аманди Ахашʼверушдин вари паччагьлугъдиъ Мярдягьяйин халкь, вари жугьтар терг апӀуз ният апӀуру.

7Ахашʼверуш паччагь духьну йицӀикьюд кӀуру йисандин сабпи ваз нисан улубкьнийи. Гьадму вазли, чан кьаст кӀулиз адабгъуз фуну ваз ва йигъ дюз гъюруш, Амандин амриинди тпут (пурим) ипнийи. Тпутну йицӀикьюбпи адар вазлин йицӀишубудпи йигъ улупну[+].

8Аманди паччагь Ахашʼверушдиз гъапну: «Яв паччагьлугъдин вари вилаятарин халкьарин арайиъ сабсан халкь а. Думу халкьдин къанунар вардаринстар дар, мидланра савайи дурари паччагьдин къанунарра тамам апӀурадар. Паччагь му аьгьвалатнахъди рази духьну ккундар[+]. 9Эгер паччагьдиз ккун гъабхьиш, дугъу думу халкь терг апӀуз къарар адабгъиди, гьадмуган паччагьдин хазнайиз узу шубудварж агъзур кило арс хибдиза».

10Паччагьди чан тӀубхъан мугьур али тӀублан хъадапӀну, агагеянжви Хаммедатайин бай Амандихьна, жугьтарин душмнихьна, тувру[+]. 11Ва кӀуру паччагьди Амандиз: «Арс увуз гъибт, хъа гьадму халкьдикан фу ккундушра апӀин».

12Гьаци сабпи вазлин йицӀишубудпи йигъан паччагьди кагъзар дикӀрудар уч апӀуру, Аманди гъапигансиб къарар адабгъуру ва гьарсаб вилаятдиз, гьарсаб халкьдиз ерли чӀалниинди дидикӀнайи къарар кайи кӀажар хътауру. Къарар паччагь Ахашʼверушдин ччвурнахъ адабгъуб ва дугъан мугьриинди тасдикь дапӀнайиб вуйи[+].

13Паччагьлугъдин вари вилаятариз жугьтар, бицӀидарилан гъадабгъуб кьабидариинакьан, дишагьлийирра, бицӀидарра, саризра инсаф дарапӀди, вари сад йигъан, йицӀикьюб кӀуру вазлин йицӀишубубпи йигъан йивну йикӀуб, яни тӀанкь, хъа мулк тӀараш апӀуб амур апӀурайи къарар хьади чархачйир гьаънийи[+]. 14Гьадму къанундин кьувват айи кӀажар вари вилаятариъ, вари халкьариз дурхну, вари гьадму йигъахьна гьязур духьну ккундийи. 15Чархачйир паччагьдин амриинди чкиди рякъюъ учӀвнийи. Му къарар Сузы гъалайиъра гъубхнийи. Сузы шагьриъ зурба гъалабулугъ абхънийи, хъа паччагьна Аман ипӀуз-убхъуз деънийи[+].

### 4


Мярдягьяйи Эстерикан кюмек тӀалаб апӀуру

1Мярдягьяйиз му ляхникан хабар гъабшиган, дугъу чаин али палтар чӀяргъюру, дерднан лишанси ирин палтар алахьну, биширугра алабхьну, гьарай-фигъан ипну, шагьриантина гъягъюру. 2Паччагьдин дараматдин раккнарихъ дийигъуру, фицики мицдар палтар алди паччагьдин дараматдиъ учӀвуз ихтияр адайи. 3(Паччагьдин му къарар фуну вилаятдиз хъубкьишра, жугьтари, дерин хажалатнаъ ади, ушвар дисури, ишуб – убгъуб апӀури, ирин палтар алахьну, биширугдиъ дахъри гъахьну.)[+] 4Эстерин лукӀар ва гъаравашар дугъахьна гъюру ва гъабшибдикан ктибтуру. Гъалабулугъ гъабхьи паччагьдин хпири Мярдягьяйиз ирин палтарин ерина жарадар гьаъру, амма Мярдягьяйи дурар кьабул апӀдар. 5Гьадмуган Эстери паччагьдин гъаравашарикан сар вуйи Хатахдиз чахьна дих апӀуру ва дугъаз, Мярдягьяйихьан, фу гъабхьнуш ва гьаз, аьгъю апӀуз, табшурмиш апӀуру. 6Хатах паччагьдин дараматдин багахь хьайи шагьрин майдандиин али Мярдягьяйихьна удучӀвуру. 7Мярдягьяйи Хатахдиз гъабхьи варибдикан ктибтуру ва Аманди, жугьтар терг апӀбан гьякь вуди, паччагьдин хазнайиз аьхю чӀвеъ арс тувуз гаф тувнайиваликанра кӀуру[+]. 8Ва гъаравашдихьна Сузыйиъ адабгънайи жугьтар терг апӀбан гьякьнаан вуйи къарар кайи кӀажра тувру. Дугъу Эстериз гьаму кӀаж улупуб ва варибдикан ктибтуб тӀалаб апӀуру: гъит думу паччагьдихьна гъарахри ва чан халкь бадали тӀалаб ва миннат апӀри[+]. 9Хатах кьяляхъ гъюру ва Эстериз Мярдягьяйи гъапи гафар кӀуру.

10Хъа Эстери Хатахдиз Мярдягьяйихьна гьамцдар гафар пуб табшурмиш апӀуру: 11«Паччагьдиз багахь вуйидариз ва вари вилаятариъ айидариз аьгъя: эгер сар фуж – вушра, жилижви ясана дишагьли, чаз гъач дарпиди паччагьдихьна айтӀан гьяятдиъ учӀвиш, дугъаз адабтӀурайи жаза саб ву – аьжал. Анжагъ паччагьди дугъан терефназди гъизилин маргъ гьачӀабккиштӀан, думу чӀивиди гъитурдар. Хъа узуз паччагьдихьна дих дарапӀди сумчӀур йигъ ву»[+].

12Мярдягьяйихьна Эстерин му гафар гъапнийи. 13Ва Мярдягьяйи Эстериз гьамциб жаваб тувру: «Гьадму паччагьдин дараматдиъ жугьтарикан сар уву сагъди гъузру кӀури, фикир мапӀан. 14Эгер уву мициб йигъан ккебехъну гъузишра, жугьтар уьрхру жара чара хьибди, хъа уву йикӀидива, увухъди вари яв тухумра. Шлиз аьгъя, белки, уву гьамциб йигъаз кӀури паччагьдин хпир гъахьуншул?»

15Гьадмуган Эстери Мярдягьяйиз гьамциб жаваб хътапӀуру: 16«Гъарах, Сузыйиъ айи вари жугьтар уч апӀин ва узу бадали ушвар дисай – шубуд йигъан ва шубуд йишван мипӀанай ва мубхъанай. Узура йиз гъаравашарихъди ушвар дисурза, хъасин, къанунди къадагъа апӀурашра, паччагьдихьна гъягъюрза. Эгер узу гъакӀиш – йикӀиди».

17Мярдягьяйи, душну, вари Эстери гъапибси апӀуру.

### 5


Эстер паччагьдихьна илтӀикӀуру

1Шубуд кӀуру йигъан Эстер, чан багьа палтарра алахьну, паччагьдин дараматдин айтӀан гьяятдиъ, паччагь яшамиш шулайи хуларин улихь, дийигъуру. Хъа паччагь чан тахтниин, учӀвру йишваз машна-машди деънайи[+].

2Паччагьдиз гьяятдиъ Эстер дийигъну гъяркъган, дугъан дугъак юкӀв кабсру. Паччагьди дугъан терефназди чан хилиъ айи гъизилин маргъ гьачӀабккуру. Багахьна дуфну, Эстери гъизилин маргълин кӀукӀшик кучру[+].

3Паччагьди дугъхьан гьерхру: «Фу дерди вуяв, Эстер? Фициб тӀалаб аяв? Паччагьлугъдин гьацӀ пай тӀалаб гъапӀишра, вари явуб ву»[+]. 4Эстери кӀуру: «Эгер паччагьдиз ккун гъабхьиш, гъит дугъу чахъди Аманра гъадагъри ва гъи узу паччагьдин сагълугъназ тешкил апӀурайи демраз гъюри». 5Паччагьди кӀуру: «Кьан дарапӀди Амандиз дих апӀинай, ва гъит Эстериз ккуниганси ибшри!» Паччагь ва Аман Эстери тешкил гъапӀу демраз гъюру.

6Дурари чяхир убхъуру, ва паччагьди Эстерихьан гьерхру: «Фу тӀалаб апӀурава? Увуз фу ккундушра тувдиза. ТӀалаб фициб вуяв? ГьацӀ паччагьлугъ тӀалаб апӀин – яв хаиш тамам апӀидиза». 7Эстери жаваб тувру: «ТӀалаб вуйиз ва миннат апӀураза, 8эгер узу паччагьдин рягьимлуваликк ккаш, эгер паччагьдиз йиз хаиш тамам апӀуз ният аш, гъит думу Аманра хъади закурра узу дурариз тешкил апӀурайи демраз гъири, гьадмуган узу паччагьдиз жаваб тувдиза»[+].


Амандин Мярдягьяйихьна вуйи ажугъ

9Думу йигъан Аман разиди ва шадди гъушнийи. Амма паччагьдин дараматдин раккнарихъ деънайи Мярдягьяй гъяркъиган ва чан улихь думу гъудудужвган, Амандиз Мярдягьяйикан яман хъял гъафнийи,[+] 10амма дугъу сабур гъюбхнийи ва хулаз гъушнийи.

Чан дустариз ва хпир Зерешдиз чахьна дих апӀуб амур дапӀну,[+] 11Аманди дурариз чаз айи девлетнакан, адлуваликан, гизаф баяр айиваликан ва паччагьди чав жара гьякимартӀан зади дисурайиваликан фурслуди ктибтуз хъюгъю[+]. 12«Сабсана, – гъапи Аманди, – паччагьдин хпир Эстери дем тешкил дапӀну, паччагьдихъди гьадина сар шлиз-вушра ваъ, хъа узуз теклиф гъапӀну. Закурра узуз паччагьдихъди теклиф дапӀна. 13Хъа жугьуд Мярдягьяй паччагьдин дараматдин раккнарихъ узуз рякъюрайиган, узуз му фу вухъа?»

14Дугъан хпир Зерешди ва дустари дугъаз насигьят тувру: «Гъит къанна хьуб метр али буруз дубсри, хъа гвачӀинган паччагьдикан, Мярдягьяй гьадму буруздикк ккерхуб тӀалаб апӀин ва юкӀв азадди паччагьдихъди демраз гъарах». Му гафар Амандиз кьабул гъахьнийи, ва дугъу буруз дубсуз амур апӀуру[+].

### 6


Мярдягьяйиз гьюрмат апӀуб

1Думу йишван паччагьдиз нивкӀ гъафундайи. Дугъу тарихи гьядисйир дикӀурайи кӀажар хуз амур апӀуру, ва дурар паччагьдиз урхуру[+]. 2Дурариъ Ахашʼверуш паччагь йивну йикӀуз кьаст ади гъабхьи паччагьдин дараматдин раккнар уьрхюрайи гъаравашар Бигтану ва Тереш Мярдягьяйи ашкар апӀуваликанра бикӀбар айи[+]. 3Паччагьди гьерхнийи: «Гьадму ляхин бадали Мярдягьяй фици лишанлу гъапӀунчва?» Паччагьдин гъуллугънаъ айи гьякимари жаваб тувнийи: «Дугъаз фукӀа пешкеш гъапӀундар». 4Паччагьди гьерхру: «Гьатму гьяятдиъ айир фуж ву?» Паччагьдин дараматдин чӀатан гьяятдиъ айир, паччагьдикан чав дубсу буруздикк Мярдягьяй ккерхуб тӀалаб апӀури дуфнайи Аман вуйи[+].

5Паччагьдин гъуллугънаъ айидари гъапи: «Гьяятдиъ дийигънайир Аман ву». Паччагьди амур апӀуру: «Гъит, гъюри». 6Аман гъюру, ва паччагьди дугъхьан гьерхру: «Паччагьди чан гьюрмат улупуз ккуни инсандиз фу апӀуб лазим ву?» Аманди фикир апӀуру: «Паччагьди чан гьюрмат узуз дарди сарун шлиз улупидихъа?» 7Ва жаваб тувру Аманди паччагьдиз: «Эгер паччагьдиз шлизкӀа чан гьюрмат улупуз ккунди аш,[+] 8гъит дугъаз паччагьдин палат ва паччагьдизси дабалгнайи, паччагь элеъру гьяйван хури. 9Гъит гьадму палтар ва гьяйван паччагьдин вакиларикан сарихьна туври, хъа дугъу паччагьдиз чан гирамивал улупуз ккун гъабхьи кас гьадму гьяйвниин илитну, гьяйвнин улхьан дибисну, думу шагьрин майдандиина хъади гъюри ва мялум апӀри: „Паччагьди чан гьюрмат улупуз ккун гъабхьи инсандиз магьа гьамци апӀуру!“»

10Гьадмуган паччагьди Амандиз амур апӀуру: «Кьан дарапӀди, уву гъапиганси, паччагьдин палат ва гьяйван гъадагъну, паччагьдин дараматдин раккнарихъ деънайи жугьуд Мярдягьяйихьна гъайих! Вари уву кӀурайиганси апӀин, фукӀа кӀваълан магьапӀан». 11Ва Аманди, палтар ва гьяйван гъадагъну, Мярдягьяйиин алахьуру ва, думу дабалгнайи гьяйвниин илитну, гьяйвнин улхьан дибисну, шагьрин майдандиина хъади гъюру ва мялум апӀуру: «Паччагьди чан гьюрмат улупуз ккун гъабхьи инсандиз магьа гьамци апӀуру!»

12Хъасин Мярдягьяй паччагьдин дараматдин раккнарихъна гъюру, хъа дерд гъабхьи Аман, дерднан лишан вуди кӀулра элебкну, хулаз гьялак шулу[+]. 13Аманди чан хпир Зерешдиз ва вари дустариз гъабхьибдикан ктибтуру. Ва гьамци кӀуру дугъаз фагьумлуйири ва дугъан хпир Зерешди: «Эгер думу яв аскканвалин багьна гъахьи Мярдягьяй жугьтарикан вуш, думу ккагъуз хьидарвухьан, дугъан улихь кӀул ис апӀидива!»[+]

14Дурари гьадму гафар дупну ккудукӀайизра, паччагьдин гъаравашар дуфну, Аман чкиди Эстери тешкил гъапӀу демраз хъади гъягъюру.

### 7


Аман буруздикк ккерхуб

1Эстерин демраз паччагь ва Аман гъафнийи[+]. 2ЦӀийикӀултӀан дурари, улихьганси, чяхир убхъуру ва паччагьди Эстериз кӀуру: «Фу тӀалаб апӀурава, Эстер? Вари тамам апӀурза. ТӀалаб фу вуяв? ГьацӀ паччагьлугъ тӀалаб гъапӀишра – вари тувдизавуз».

3Паччагьдин хпир Эстери жаваб тувру: «Эгер узу яв рягьимлуваликк ккаш, эгер паччагьдиз гьаци лазим вуш, йиз уьмур пуч дарапӀри – магьа йиз тӀалаб! Гъит йиз халкь пуч дарапӀри – магьа йиз аьрза! Гьаз гъапиш учу масу тувна – узура, йиз халкьра – урччвура, терг апӀура![+] 4Эгер учу лукӀвализ туврайиш, учкан лукӀар апӀурайиш, узу ккебехъуйза – гьятта гьациб бедбахтвалиъра узу паччагь сикинсуз апӀдайза!»[+]

5Паччагь Ахашʼверушди Эстерихьан гьерхбар-хъерхбар апӀуз хъюгъру: «Шли? Фуж ву думу дициб ляхин гъапӀур? Наан а думу?» 6Эстери жаваб тувру: «Думу къаршу душман – магьа гьаму инсафсуз Аман ву!» Паччагьдин ва дугъан хпирин улихь Амандик къурху кабхъру[+].

7Хъял гъафи паччагьди чяхрин дем гъибтру, ва думу дараматдин багъдиз удучӀвуру, хъа Аман паччагьдин хпир Эстерикан, чан уьмур пуч дарапӀуб тавакъу апӀуз гъузру: дугъаз паччагьди чан кьисмат гьял гъапӀуб гъябкънийи.

8Паччагь дараматдин багъдиан дем айишваз кьяляхъ гъафиган, дугъаз Аман, Эстер дуснайишвак унтӀ кабсну, рякъюру. Паччагьди чӀигъ апӀуру: «Йиз хулаъ, йиз улихь паччагьдин хпириина алжагъуб гьапӀруб ву!»

Паччагьди гьаци гъапнийи – ва Амандин маш гъебкнийи[*]. 9Гьадмуган паччагьдин гъаравашарикан сар вуйи Харвонайи гъапну: «Гьякьикьатдиъра, Аманди чан гафариинди паччагь хатӀайихьан гъюрхю Мярдягьяйиз буруз гьязур апӀурайи, магьа гьамус думу къанна хьуб метр али буруз Амандин хуларин багахь дубсну!»

Паччагьди амур гъапӀу: «Думу гьадушваъ буруздикк ккерхай!»[+] 10Мярдягьяйиз гьязур гъапӀу гьадму буруздикк Аман ккерхнийи. Ва паччагьдин хъял илцифнийи[+].

### 8


Жугьтари чиб уьрхбакан паччагьдин амур

1Гьадму йигъан Ахашʼверуш паччагьди жугьтарин душман Амандин вари девлет Эстериз тувнийи. Ва Мярдягьяй паччагьдихьна хъади гъафнийи (Эстери думу чан фуж вуш ктибтнийи). 2Паччагьди Амандихьан гъадабгъу тӀублан тӀубхъан хътабгъуру ва Мярдягьяйихьна тувру. Хъа Эстери Мярдягьяйиз Амандин мулкнан гъайгъу зигуб табшурмиш апӀуру[+].

3ЦӀийикӀултӀан Эстер паччагьдихьна илтӀикӀуру: дугъан ликарикк дахъну, дугъу паччагьдикан, Амандин пис фикир, жугьтар пуч апӀуб, тамам дарапӀуз миннат апӀуру[+]. 4Паччагьди Эстерин терефназ гъизилин маргъ гьачӀабккуру.

Эстер гъудужвну, паччагьдин улихь дийигъуру[+] 5ва кӀуру: «Эгер паччагьдиз ккун гъабхьиш, эгер узу паччагьдин рягьимлувализ лайикь вуш, эгер паччагьдиз дюзди рябкъюраш, агагеянжви Хаммедатайин бай Аманди, паччагьлугъдин вари вилаятариъ жугьтар тӀанкь апӀуз адабгъу къарар гъит дугъу батӀул апӀри. 6Йиз халкьдиина бедбахтвал фици гъюраш, узхьан архаинди лигуз шулинхъа, йиз багахьлуйир фици тӀанкь шулаш, узхьан рябкъюз шулинхъа?»

7Паччагь Ахашʼверушди паччагьдин хпир Эстериз ва жугьуд Мярдягьяйиз кӀуру: «Амандин вари девлет узу Эстериз тувунза, хъа жугьтар тӀанкь апӀуз ккун гъабхьи думу буруздикк ккерхну. 8Паччагьдин ччвурнахъан дибикӀнайи ва паччагьдин тӀубланин мугьур кайи фунубра къарар батӀул апӀуз шлуб дар. Гьамус учву паччагьдин ччвурнахъан лазим вуйибсиб жугьтарин гьякьнаан къарар бикӀай ва паччагьдин тӀубланихьди дидʼин мугьур дивай»[+].

9Гьадмуган, шубубпи вазли, яни сиван вазли, къанна шубудпи йигъан, паччагьдин бикӀрудариз дих гъапӀнийи ва, Мярдягьяйи гъапиганси, цӀийи къарар адабгънийи ва вари жугьтариз, паччагьдин гъуллугъчйириз, Индияйиан Эфиопияйизкьан, вари варжна къанна ургуб вилаятдин гьякимариз, гьарсаб халкьдиз чан чӀалниинди, жугьтариз чпин чӀалниинди ва бикӀбан къайдайиинди кагъзар хътауру[+]. 10Му Ахашʼверуш паччагьдин ччвурнахъан адагъу ва паччагьдин тӀубланиинди мугьур иливнайи къарар хьади, паччагьдин илхйиригъян ужударстар гьяйвнариин илитну, чархачйир гьаънийи[+].

11-12Ахашʼверушдин паччагьлугъдин вари вилаятариъ сад йигъан, йицӀикьюбпи адар вазлин йицӀишубудпи йигъан, гьадму къарариинди паччагьди гьарсаб шагьриъ яшамиш шулайи жугьтариз, уч духьну, жвувхъанди женг гъабхуз ихтияр тувру. Эгер хилиъ яракь айи инсанар, фуну вилаятдиъ вушра, фуну миллетдикан вушра, жугьтариин алархьиш, думуган жугьтариз, дурар чпин бицӀидарра, хпарра хъади, тӀанкь апӀуз, хъа дурарин мулк тӀараш апӀуз ихтияр тувра. 13Гьадму къанундин кьувват айи кӀажарикан вари халкьариз, вари вилаятариз хабар дебккну ккундийи, жугьтар гьадму йигъахьна гьязур хьубан ва душмнариз кьисас апӀбан бадали.

14Паччагьдин илхйиригъян вуйи гьяйвнариин али чархачйир дишла рякъюъ учӀвнийи, паччагьдин амриинди. Паччагьдин амрикан Сузы гъалайиъ мялумат тувнийи[+]. 15Паччагьдихьан Мярдягьяй беневш ва уьру хьайин ва багьа лизи гинбин палтар, гьацира кӀулʼин гъизилин аьхю таж алди удучӀвуру. Сузы шагьриъ шадвал абхънайи[+]. 16Жугьтарин хулариъ акв ва шадвал, машкврин гьевес, лайикьлувал айи. 17Фуну вилаятдиз, фуну шагьриз паччагьдин амрикан мялумат тувубси, варишваъ жугьтари дем, шадвал, машквар ккергъри гъахьну. Ва му уьлкейин гизаф халкьари жугьтарин дин кьабул апӀуз хъюгънийи, фицики дурарик жугьтарикан къурхувал кабхънийи.

### 9


Жугьтар душмниин гъалиб хьуб

1ЙицӀикьюбпи адар вазлин йицӀишубудпи йигъан, паччагьдин амур кӀулиз адабгъуз вахт гъафиган, – душмнари жугьтариин гъалиб хьубак миж киву йигъан жараси гъабхьну, аьксина, жугьтари чпин душмнариин гъалибвал гъадабгъну –[+] 2гьадму йигъан, чпиз къаршу душмнихъди женг гъабхуз, Ахашʼверуш паччагьлугъдин вари вилаятарин шагьрариъ жугьтар уч гъахьну. Ва сарихьанра жугьтар ккагъуз гъахьундар, дурарихьан вари халкьариз гучӀ гъабхьну. 3Ва Мярдягьяйихьан вари вилаятарин гьякимариз, паччагьдин гъуллугъчйириз гучӀ гъабхьнийи ва дурари жугьтарин тереф гъибиснийи. 4Паччагьдин багахь хьайи Мярдягьяй кьувватлу гъахьнийи, варишваъ дугъан ад абхънайи. Вахт гъябгъбахъ Мярдягьяйин кьудратлувал артухъ шулайи[+].

5Хъа жугьтари чпин вари душмнар тӀанкь гъапӀнийи – дурарикан чпиз ккуниб гъапӀнийи. 6Сузы гъалайиъ жугьтари хьудварж кас терг гъапӀнийи. 7-10Паршандата, Далфон, Аспата, Пората, Адалья, Аридата, Пармашта, Арисай, Аридай ва Вайзата – Хаммедатайин бай, жугьтарин душман вуйи Амандин йицӀур бай йивну гъийихнийи. Амма жугьтари дурарин девлетнак кучундайи.

11Гьадму йигъан паччагьдиз Сузы гъалайиъ йивну гъийихдарин кьадарнакан мялум гъапӀнийи. 12Паччагьди Эстериз кӀуру: «Сузы гъалайиъ жугьтари хьудварж кас, гьадму гьисабнаъ Амандин йицӀур байра терг гъапӀну. Дурари паччагьлугъдин миди вуйи вилаятариъ гьапӀнийкӀан? Сарун фу тӀалаб апӀуз ккундувуз? Вари тамам апӀидиза»[+].

13Эстери кӀуру: «Эгер паччагьдиз ккун гъабхьиш, гъит Сузы шагьриъ жугьтариз закурра гъийин амриинди гьяракат давам апӀуз ихтияр туври, хъа Амандин йицӀур балин майтар буруздикк ккерхри».

14Паччагьди Эстери гъапиб тамам апӀуз амур апӀуру – Сузыйиъ дугъан амрикан мялумат тувру, хъа Амандин йицӀур балин майтар буруздикк ккерхру. 15Сузыйиъ яшамиш шулайи жугьтар цӀийикӀултӀан уч гъахьнийи – адар вазлин йицӀиюкьудпи йигъан – ва шагьриъ шубудваржсан кас терг гъапӀнийи, хъа девлетнак кучундайи.

16Паччагьлугъдин вари вилаятариъ айи имбу жугьтарра душмнарихьан азад хьубан женгназ удучӀвнийи, ва дурари ургцӀурна хьуд агъзур кас чпиз къаршу вуйидар тӀанкь гъапӀнийи, амма дурарин девлетнак хилра кучундайи. 17Думу адар вазлин йицӀишубудпи йигъ вуйи, хъа йицӀиюкьуд кӀуру йигъан дурари рягьятвал гъадабгъурайи – думу дурарин шадвалин ва машквран йигъ гъабхьну.


Пурим машквар

18Сузыйиъ яшамиш шулайи жугьтар йицӀишубудпи ва йицӀиюкьудпи йигъан уч гъахьну, хъа йицӀихьудпи йигъан дурарин машквран ва шадвалин йигъ вуйи. 19Хъа гъулариъ яшамиш шулайи жугьтари адар вазлин йицӀиюкьудпи йигъ – машквран ва шадвалин йигъси гъаршуламиш апӀура, ва инсанари сар-сариз иццишнар каъра.

20-22Мярдягьяйи варибдикан бикӀуру ва, гьар йисан жугьтар чпин душмнарихьан азад гъахьи адар вазлин йицӀиюкьудпи ва йицӀихьудпи йигъар къайд апӀуб амур апӀури, чав гъибикӀуб Ахашʼверуш паччагьлугъдин вари вилаятариз, вари багахьлу ва ярхла жугьтариз хътапӀуру, фицики му вазли пашманвал шадвализ илтӀибкӀнийи, хъа дерд – машквриз. Гъит му йигъар шадвалин ва машквриндар ишри, гъит инсанари сар-сариз иццишнар гьиври ва касибариз пешкешар гьаъри. 23Гьаддихъанмина гьамусдиз Мярдягьяйи гъибикӀубдиинди арайиз гъафи машквар къайд апӀури жугьтарин аьдат гъабхьну.

24Агагеянжви Хаммедатайин бай Аманди, жугьтарин душмни, жугьтар терг апӀуб фикир ади, пур (тпут) ипну,[+] 25амма му ляхникан паччагьдиз хабар гъабхьиган, паччагьдин амриинди жугьтар терг апӀуз Амандин кӀваъ айи чӀуру кьаст чан кӀулиз адабкну: Аман ва дугъан баяр буруздикк ккерхну. 26Гьаддиз думу йигъариз Пурим кӀура, «пурим» (яни туптар гафнакан арайиз дуфнайиб).

Чпиз гъябкъюбдин, чпиин улубкьубдин натижаси, 27жугьтари чпиз, чпин наслариз ва чпихъди сатӀи гъахьидариз гьаргандиз вуйи аьдат кьабул гъапӀну: гьадму кьюд йигъ, амур дапӀнайиганси, йисʼан йисаз къайд апӀуб. 28Гьадму йигъар дурарин гьарсаб насли, гьарсаб хизанди, гьарсаб шагьриъ ва вилаятдиъ кӀваин гъитри ва къайд апӀри. Гъит жугьтарин Пурим йигъар кӀваълан дурушри, гъит гъюзимбу наслари думу йигъар фикриъ уьрхри!

29Паччагьдин хпир Эстери, Авихаилин шуру, жугьуд Мярдягьяйихъди сатӀиди дугъан Пурим машкврахъди аьлакьалу кьюбпи амур вари чаз айи гьюкмиинди, бикӀбиинди тасдикь гъапӀну[+]. 30-31Ва Ахашʼверушдин паччагьлугъдин варжна къанна ургуб вилаятдиъ айи вари жугьтариз, улупнайи вахтна Пурим йигъар машкврандарси тасдикь апӀбан бадали, жугьуд Мярдягьяйи паччагьдин хпир Эстерихъди сатӀиди къарар адабгъну. Чпи жугьтари, чпиз ва чпин наслариз адабгъу думу машквар ишбалан ва ушвар дисбалан ккебгъуйи[+][+]. 32Эстери чан амриинди Пурим машквар тасдикь гъапӀну. Дидин гьякьнаан гъибикӀнийи.

### 10


Мярдягьяйин гьяйбатлувал

1Хъа паччагь Ахашʼверушди цӀийи налог идара апӀуру – айтӀан ва гьюлин гъирагъдихъ хъайи вилаятариъ. 2Вари гьаму баркаллу ляхнарикан ва паччагьди Мярдягьяй фициб дережайиина за гъапӀнуш – варибдикан Мидияйин ва Персияйин паччгьарин йисарин тарих кайи китабариъ дибикӀна[+].

3Жугьуд Мярдягьяй, паччагь Ахашʼверушдилан алдабхъган, гьюкуматдиъ кьюрпи кас вуйи. Жугьтарин арайиъ машгьур, аьхю кьадар майил-мадатдиз ккуни дугъу чан халкьдин хушбахтвал бадали гъайгъу гъизигну, ва думу вари чан халкьдин тереф уьбхрур гъахьну[+].

## Даниял

### Даниял

Даниял


[1]

[2]

[3]

[4]

[5]

[6]

[7]

[8]

[9]

[10]

[11]

[12]


Даниял пайгъамбрин китаб

Даниял пайгъамбрин китаб кьюб пайназ жара шула. Сабпи пайнаъ (1-6-пи кӀулар) Даниял паччагьдин гъалайиъ фици яшамиш гъахьнуш ктибтура. Дугъан уьмриъ аьламатар ади гъахьну. Гьацира дугъаз пайгъамбрин аьяндарвал тувнади гъабхьну, ва дугъу паччгьар гьякь рякъюъ тӀаъри гъахьну.

Кьюбпи пайнаъ (7-12-пи кӀулар) Аллагьди Даниялихьна гьаъри гъахьи рякъбарикан ктибтура. Думу рякъбарин асас мяна – му инсаниятдин тарих ва дюньяйин аьхир улупуб вуйи.

Вягьши гьяйванатарин суратариинди сабди тмунубдихъди дявйир гъахурайи машгьур паччагьлугъар улупна. Кми-кмиди кӀваин апӀру «кӀарч» сар касдин гужливал улупру дакьат ву. Мисалназ, думу паччагь вая кьушмин аьхюр хьуз мумкин ву.

Амма варитӀан гужли, машгьур паччагьлугъарра ухди-кьанди рагъиди, фурслувализ жаза тувди, хъа дугъривал гъалиб хьибди.

Му рякъбар вари дюньяйиз кайидар вушра, дурар Израилин халкьдихъди аьлакьайиъ ади тувна. «Кафари» паччагь – му Израилихьан кафари терефнаъ айи Сирияйин паччагь вуди гъахьну, хъа «кьибла» паччагь – кьибла терефнаъ айи Египетдин паччагь вуди гъахьну. Израилиз чаз «гюрчег вилаят» дупна.

### 1


Даниял ва дугъан дустар Вавилондиз адахъуру

1Йихуякимди Иудеяйиъ паччагьвал апӀури шубудпи йис вуйи. Вавилондин паччагь Навухаднасар алархьну, Иудеяйин меркез Ерусалим гьялкьайиъ тӀапӀнийи[+]. 2Раббийин[*] амриинди Навухаднасарин хилиъ Иудеяйин паччагь Йихуяким ва Аллагьдин хулан гъаб-гъажагъдин саб пай абхънийи. Навухаднасари гъаб-гъажагъ Шинар уьлкейиз, чан бутдин хулаз гъубхнийи (дугъу думу хазнаханайиъ дивнийи)[+].

3Паччагьди чан аьхюну гъуллугъчи Ашпиназдиз Израилин халкьдигъян, паччагьдин тухмиан ва девлетлуйирикан 4бедендин нукьсанар кадру, уччвуб къаш-къамат айи, фикрин удукьувалар айи, варибдин гъавриъ ахъру, паччагьдин дараматдиъ гъуллугъназ ярамиш вуйи жигьил баяр гъядягъюз ва дурариз вавилон халкьдин чӀал ва урхуб-бикӀуб улупуз амур апӀуру. 5Паччагьди гьацира дурариз гьар йигъандин ипӀруб паччагьдин суфрайихъан тувуз ва чав убхъурайибсиб чяхир тувуз, шубуд йисандин арайиъ дурар тербияламиш апӀуз, хъасин паччагьдин саб гъуллугънахъ хъауз табшурмиш апӀуру.

6Дурарин арайиъ Ягьудайин тухмиан вуйи Даниял[*], Ананай, Мисаил ва Азари айи. 7Аьхюну гъуллугъчийи дурариз жара ччвурар тувру: Даниялиз – Билтишасар кӀуру ччвур, Ананайиз – Шадрагь, Мисаилиз – Мишагь, хъа Азарийиз – Абид-Ниг[+].

8Даниял чаз гьярам вуйибдик сабдиккьан: я паччагьдин хурагнак, я паччагьдин чяхирик – ниъкьан кадрапӀбанди гъаши. Ва дугъу аьхюну гъуллугъчийикан гьярам вуйиб дирипӀуз чаз ихтияр тувуб тӀалаб гъапӀнийи. 9Аллагьди Даниялиз аьхюну гъуллугъчийин терефнаан хайир ккунивал ва ужуб аьлакьа багъиш апӀуру,[+] 10ва гъуллугъчийи Даниялиз кӀуру:

– Узуз йиз паччагьдихьан гучӀурзуз; учву фу ипӀурушна убхъуруш, дугъу чав дупнаки. Нагагь, дугъаз ичв яшнан имбу баяртӀан учву усалди гъяркъиш, учву себеб духьну, паччагьди йиз кӀул алдабтӀиди.

11Думуган Данияли чпихъ аьхюну гъуллугъчийи хъитнайириз кӀуру:

12– ТӀалаб вуйиз увкан, учу, яв лукӀар, имтигьян апӀина: йицӀуд йигъандин арайиъ учуз анжагъ мейвйирна шидтӀан тутруври[+]. 13Хъасин, учу фици рякъюруш ва паччагьдин суфрайихъан ипӀурайидар фици рякъюруш, лигарва. Лигарва – ва учу, яв лукӀар, увуз фици ужуди рякъюруш, гьаци дерккарва.

14Думура рази гъахьи ва, дурари ахтармиш апӀузди, йицӀуд йигъ тяйин гъапӀу. 15Хъа йицӀуд йигълан, лигуруш, паччагьдин суфрайихъан ипӀурайи вари баяртӀан гьамрар ужуди ва сагъди айи. 16Гьаддихъанмина гъуллугъчийи, дурариз вуйи ипӀрудар ва чяхир гьадабгъури, дурариз анжагъ мейвйиртӀан тутруври гъахьнийи.

17Аллагьди му юкьур бализ фагьум, билиг ва вари илмарихьна удукьувалар, хъа Даниялиз – гьацира жюрбежюр нивкӀаринна улупбарин гъавриъ тӀаъру удукьуваларра тувнайи[+].

18Паччагьди тяйин дапӀнайи вахт улубкьнийи, ва аьхюну гъуллугъчийи баяр Навухаднасарихьна хъади гъафнийи. 19Паччагьди дурарихъди гаф-чӀал гъапӀу, ва, лигуруш, тмуну баярикан сарра Даниялинна, Ананайинна, Мисаилинна Азарийин дережайиз багахькьан шуладайи – гъаддиз мурар паччагьдин гъуллугъчйирди кьабулра гъапӀнийи. 20Фуну илмикан ва аьжайиб ляхникан паччагьди гьерхишра, паччагьлугъдиъ айи вари фалчйирна сюгьюрчйиртӀан дурар йицӀуб ражари артухъди аьяндрар вуйиб аьгъю шулайи[+].

21Даниял душваъ Кир паччагьдин гьюкмин садпи йисазкьан гъузнийи[+].

### 2


Навухаднасарин сабпи нивкӀ

1Навухаднасар паччагьдиз, чав гьюкум хъапӀри кьюдпи йисан, нивкӀар гъяркънийи; дугъак гъалабулугъ кабхъу, дугъан нивкӀра ултӀубччву[+]. 2Чан нивкӀарин гъавриъ итуз кӀури, паччагьди фалчйир, сюгьюрчйир, фахрийир ва хядарихъди лигрудар хъади гъюз амур апӀуру. Дурар, дуфну, паччагьдин улихь дийигъу.

3Паччагьди гъапи:

– Узуз нивкӀ гъябкъюнзуз, ва гъалабулугъ кабхъназук, дидин гъаври хьуз ккундузуз.

4Дурари паччагьдиз арамей чӀалниинди гъапи:

– Паччагь, уву сагъ ишри! Учуз, яв лукӀариз, кидибт гьадму нивкӀ, ва учу дидин гъаврикк ккаъдичаву[+].

5Паччагьди дурариз жаваб вуди гъапи:

– Йиз кьаст фу вуш, мялум апӀуразачвуз! Эгер учву, узуз фу гъябкънуш ва дидин фици гъавриъ ахъруш, ктидибтиш, учву парчйир-парчйир апӀиди ва ичв хуларра дагъитмиш апӀиди[+]. 6Хъа эгер учву думу нивкӀ ктибтиш ва дидин мяна фу вуш, гъапиш, узхьан пешкешар хьидичвуз ва зурба гьюрмат. Гьан, узуз фу гъябкънуш ва дидин мяна фу вуш, йипай-ари[+].

7Дурари хъана гъапи:

– Паччагь, яв нивкӀ учуз, яв лукӀариз, кидибта, хъа учу дидин гъаврикк ккаъдичаву.

8-9Паччагьди гъапи:

– Узуз рябкъюрайиси, учву вахт вахтнахъ хъибтӀрайидар вучва. Узу, йиз кьаст фу вуш, гъапунзачвуз, ва, узуз учву йиз нивкӀ ктидибтиш, учвʼин улубкьрубдикан аьгъячвуз. Магьа гьаддиз, белки фукӀа-мукӀа дигиш шул кӀури, кучӀлар апӀури, кӀулар ккадагъуз ккунди ачвуз. Хъа магьа кидибтайчва узуз йиз нивкӀ, ва думуган хъугъарза, учву дидин гъаврикк ккаур, кӀури[+].

10Дурари паччагьдиз гъапи:

– Жилин зиин сарихьанра паччагьдиз дугъу гьерхрайиб ктибтуз даршул: сар паччагьдира, я сар заан агъайира фалчйирихьан, сюгьюрчйирихьан, вая хядарихъди лигрударихьан мицдар гьерхри гъахьундар. 11Паччагьди гьациб читин месэла хъипраки, гьятта сарихьанра дугъаз жаваб тувуз шлуб дар, анжагъ гирами бутарихьантӀан, хъа дурар инсанарин арайиъ яшамиш шулайидар дар.

12Мицдар гафарикан паччагь писди ажугълу шулу ва, хъял кубчӀвнайири, Вавилондиъ айикьан вари аьяндрар аьжализ тувуз амур апӀуру[+]. 13Магьа аьяндрар аьжализ тувуз паччагьди буйругъ туву. Даниялна дугъан дустарра аьжаликк ккахъуз къурху айи. 14Амма Данияли Вавилондин аьяндрар йивну йихуз гьаънайи Ариухдихъди – паччагьдин гъаравларин аьхюрихъди аькьюллуди ва фагьумлуди гаф-чӀал апӀуру. 15Данияли Ариухдиан итӀихуз хъюгъру:

– Паччагьдин заан гъуллугъчи! Паччагьди мициб яман буйругъ гьаз тувнийкӀан?

Ва Ариухди Даниялиз, мидин себеб фу вуш, ктибту.

16Даниял паччагьдихьна гъушу ва, паччагьдин нивкӀ фу вуш хътипуз, чаз сацӀиб вахт тувуб тӀалаб гъапӀу. 17Хулаз гъафиган, дугъу чан дустар Ананайиз, Мисаилиз ва Азарийиз вари ктибтуру –[+] 18Даниялна дугъан дустар Вавилондин имбу аьяндрарихъди аьжализ тутрувруси, гъит дурари Заварин Аллагьдикан чпиз рягьим апӀуб ва му сир чпиз ачмиш апӀуб ккун апӀри.

19Йишвну Даниялиз аьян апӀру улупбар гъяркънийи, ва дугъаз сир ачмиш гъабхьнийи. Думуган Данияли Заварин Аллагьдиз шюкюр гъапӀу. 20Данияли гъапи:

– Аллагьдин ччвур адлу вугьа эвелиан аьхириз!
А гьа Дугъаъ аьяндарвал ва кьувват.
21Вахтарихъди хура гьюдюхюз вахтар,
ултӀуккура паччгьар Дугъу, дерккра паччгьар,
Аьяндарвал тувра аьяндрариз,
Зигьимлуриз билиг тувра[+].
22Дюгьнйир, сирар Дугъу ачмиш апӀура,
Ашкар апӀура жин дубхьнайиб мучӀушнаъ;
Аллагьдихъди шулу гьарган акувал[+].
23Увуз, Йиз абйирин Аллагьдиз, шюкюр апӀураза,
Уву вува узуз тувур аьяндарвал ва кьувват!
Учу тӀалаб гъапӀуб узуз улупва:
Паччагьди фу гьерхраш, аьян гъапӀунва.

24Мидин кьяляхъ Данияли, паччагьди Вавилондин аьяндрар йихуз гьаънайи Ариухдихьна душну, дугъаз гъапи:

– Вавилондин аьяндрар мийихан! Узу паччагьдихьна хъади гъарах, дугъан нивкӀун мяна ачухъ апӀурза.

25Гьадмусяаьт Ариухди Даниял паччагьдихьна хъади гъафи ва мидкан паччагьдиз мялумат туву:

– Узуз яв нивкӀун мяна ачухъ апӀру кас гъидихъунзуз, думура – Иудеяйиан кюч гъапӀдарикан.

26Думуган паччагьди, Даниялихьинди (вая, жараси кӀуруганси, Билтишасарихьинди) илдицну, гъапи:

– Увхьан дугъриданра узуз гъябкъю нивкӀ ктибтуз ва дидин мяна ачухъ апӀуз хьибдинухьан?

27Данияли паччагьдиз жаваб вуди гъапи:

– Паччагьди хъипнайи сир дугъаз я хядарихъди лигрудари, я сюгьюрчйири, я фалчйири, ясана фахрийири – гьич сарира ачмиш апӀурдар. 28Амма завариин Аллагь ал, сирар ачмиш АпӀрур, – ари Гьадму ву Навухаднасар паччагьдиз, замана аьхирихъна гъюруган фу шулуш, гъапир.

Уву яв ахникк даахнайиган, увуз гъябкъюб магьа[+]. 29Яв фикрар, паччагь, гележегдикан вуяв – ва сирар ачмиш АпӀрури увуз гъюз ккимбуб улупунвуз. 30Хъа узуз му сир гьаддиз ачмиш гъабхьнуки, узу му дюнʼяйиъ варитӀан аьяндарур ву кӀури ваъ, хъа узу думу паччагьдиз ачмиш апӀбан бадали, – ва фти уву гъалабулугъдикк ккитраш, гьаддин гъавриъ хьидива[+].

31Паччагь, увуз гъябкъюб магьа гьаму ву: дийибгъна яв улихь тикмиш гъапӀу дюшкюндар – зурба дюшкюндар, диди аку нур тувра, ва дидин саб рябкъювали къурху гучӀ капӀра. 32Думу дюшкюндарин кӀулра – марцци гъизиликан, мухурна хилар кӀуруш – арсракан, фун ва жвукьар – йифрикан ву. 33Кьамкьарихъан зизкьарихъна – рукькан, хъа зизкьарихъан асина – саб пай рукькан, тмуну пайра ругдикан ву. 34Хъасин гъябкъвуз: наънан-вуш чав-чаланди, инсандин хил кадарди, саб гъарз кадабхъну, дюшкюндариина, дидин рукьканна ругдикан вуйи ликариина абхъру, ва дурар тикйир-тикйир апӀуру. 35Сабпну рукь, руг, йиф, арс ва гъизил, сабишвʼинди жилиина абхьну, хьадну раццаъ айи нахъвси шулу; микӀлу дурар гъахуру, гьятта дурарин шилкьан гъубзундар. Хъа дюшкюндариина абхъу гъарз, кӀуруш, зурба дагъдиз дюнмиш шулу ва диди вари жил бисуру. 36НивкӀ гьамциб ву. Хъа гьамус, дидин мяна фу вуш, паччагьдиз ктибтурухьа. 37Уву, паччагь, паччгьарин паччагь вува, увуз Заварин Аллагьди паччагьлугъ, кьудратлувал, кьувват ва адлувал тувнавуз,[+] 38инсанар, жилиин лицрукьан нахшрар ва заварилан тӀирхрукьан ничхрар, наан ашра, Дугъу дурар яв гьюкмиз тувна ва увуз табигъ дапӀна. Гъизилин кӀул – му уву вува. 39Яв кьяляхъ жара паччагьлугъ хьибди, явубси кьувватлу дару. Хъасин гъюру шубубпи паччагьлугъди, чавра йифрин, вари жилиин агъавал апӀиди. 40Хъа юкьубпи паччагьлугъ, рукьси, мюгькам вуйиб хьибди. Рукьу вари фици чабхьуруш ва тикйир-тикйир апӀуруш, фици вари дагъитмиш апӀуруш, дидира вари чархьиди ва дагъитмиш апӀиди[+]. 41Увуз гьацира саб пай гъабар апӀру ругдикан кадаънайи, тмуну пайра рукькан вуйи ликар гъяркънийвуз – миди кӀураки, паччагьлугъ пай хьибди. Дидиъ рукьан мюгькамвалин пай хьибди, гьаддиз гъябкъюб вувуз гьацӀ рукь ва гьацӀсана – руг. 42Зизкьарин асина ликар гьацӀпай рукьандар, тмуну гьацӀпайра ругдиндар – миди улупураки, паччагьлугъ сабдиъ мюгькамди вуш, тмунубдиъ бушди хьибди. 43Увуз гъябкъю рукь ругдихъди дибикьнайиб вуй – гьаци халкьарра саб тмунубдихъди гъидикьиди, аммаки, рукь ругдик фици кпикьударш, гьаци дурарра саб хьидар. 44Думу паччагьлугъарин вахтари Заварин Аллагьди даима паччагьлугъ тикмиш апӀиди, сарун ккададабхъруб, имбу халкьарихьан рабгъуз даршлуб. Диди вари гьаму паччагьлугъар ккидирчиди ва дагъитмиш апӀиди, хъа учв гьаммишандиз гъубзди[+]. 45Гьаддиз, чав-чаланди, инсандин хил кадарди, дагъдикан гъарз фици ктабхънуш ва диди рукьна, йифна, ругна, арсна гъизил фици гъачабхьнуш, гъябкънийвуз. Гьамци Зурба Аллагьди паччагьдиз гъюз ккимбуб улупу. НивкӀ дюзуб вуйи, мянара кайиси ачухъ гъабхьнийи.

46Мушвахь Навухаднасар паччагь, унтӀ жилиз йивну, Даниялиз икрамдиз гъушу, ва пешкешарииндина ицциб ниъ хъайи зигрудариинди дугъаз гьюрматар апӀуз амур гъапӀнийи[+].

47Паччагьди Даниялиз гъапи:

– Дугъриданра, ичв Аллагь вари гирами бутартӀан зурба Аллагь ву, паччгьарин Рабби, сирар ачмиш АпӀрур ву, фицики увʼан му сир ачухъ апӀуз удукьунвуан[+].

48Мидхъан паччагьди Даниял заан апӀуру, дугъаз хайлин багьалу пешкешар тувру, думу вари Вавилондин гьюкумдарди ва Вавилондин вари аьяндрарин аьхюрди дерккру.

49Даниялин тӀалабниинди Шадрагьдизна, Мишагьдизна, Абид-Нигдиз Вавилондин ляхнар идара апӀуз гьюкум тувру, хъа Даниял учв, кӀуруш, паччагьдин дараматдиъ имиди гъузру.

### 3


ЦӀин ялав

1Навухаднасар паччагьди, йирхьцӀур хъуршил ягълишин, йирхьуб хъуршил яркьушин ади, гъизилин дюшкюндар тикмиш апӀуру ва думу Вавилондиъ Дуир кӀуру дерейиъ дивуз амур апӀуру[+]. 2Ва чав, Навухаднасар паччагьди, диву дюшкюндариз икрам апӀбан бадали вари вилаятарин гьюкумдрар, шагьрарин аьхюдар, кьадйир, мясляаьтчйир, хазнадарар, кьазйир, ва вари юрдарин имбу гьякимар уч апӀуру.

3Гирамиламиш апӀбан серенжемдиз юрдарин гьюкумдрар, шагьрарин аьхюдар, кьадйир, мясляаьтчйир, хазначйир, кьазйир ва вари юрдарин имбу гьякимар уч гъахьиган ва дюшкюндарин улихь дийигъиган, 4чавши аьхю сесниинди гъапи:

– Хъебехъай, вари халкьар, тухмар ва миллетар! 5Учвуз швутӀрамин, балабнин, пӀивнан, кьумуздин, саздин сесер ва жара алатариан йивурайи мукьмар гъеерхьубси, унтӀ жилиз йивну, Навухаднасар паччагьди диву гъизилин дюшкюндариз икрам апӀинай. 6Хъа шли, жилʼина ккадакну, икрам дарапӀиш, думу дишлади цӀин ялвигъна гатӀахьиди[+].

7Ва магьа швутӀрамин, балабнин, пӀивнан, кьумуздин, саздин сесер ва имбу алатарин мукьмар куркӀубси, вари халкьар, тухмар ва миллетар жилʼина ахьу ва Навухаднасар паччагьди диву дюшкюндариз дурари икрам гъапӀу.

8Амма вавилонарин арайиан бязидари, дишлади душну, жугьтарикан шикаятвал туву[+]. 9Дурари Навухаднасар паччагьдиз гъапи:

– Паччагь, уву сагъ ишри![+] 10Уву, паччагьди, амур гъапӀнийваки, швутӀрамин, балабнин, пӀивнан, кьумуздин, саздин сесер ва имбу алатарин мукьмар гъеерхьу гьарсари, унтӀ жилиз йивну, гъизилин дюшкюндариз икрам апӀинай, кӀури. 11Хъа шли, жилиин дахъну, икрам дарапӀиш, думу цӀин ялвигъна гатӀахьиди кӀури. 12Амма Вавилондин ляхнар идара апӀуз уву буйругъ тувнайи жугьтар – Шадрагь, Мишагь ва Абид-Ниг увухъ, паччагь, хъпехъурадар, яв бутариз гъуллугъ апӀурадар ва уву диву гъизилин дюшкюндариз икрам апӀурадар[+].

13Навухаднасар пис хъюлу ацӀу ва Шадрагьна, Мишагьна Абид-Ниг хъади гъюз амур гъапӀу. Дурар паччагьдихьна хъади гъафиган,[+] 14Навухаднасари гьерху:

– Учву, Шадрагь, Мишагь ва Абид-Ниг, йиз бутариз гъуллугъ апӀурадар ва узу диву гъизилин дюшкюндариз икрам апӀурадар, кӀуруб кайиб вуйин? 15Ари гьамус швутӀрамин, балабнин, пӀивнан, кьумуздин, саздин сесерихъди ва жара мукьмарихъди, унтӀ жилиз йивну, икрам апӀуз гьязур йихьай, ваяки, эгер икрам апӀурдаш, учву дишлади цӀин ялвигъна гатӀахьиди – ва думуган ичв Аллагьдира учву йиз хилариан адрагъур[+].

16Амма Шадрагьди, Мишагьди ва Абид-Нигди паччагьдиз жаваб вуди гъапнийи:

– Мидиз жаваб тувбан мяна адар. 17Учу икрам апӀурайи ич Аллагьдихьан учу уьрхюз шулу, Дугъхьан учу, паччагь, цӀин ялвигъянра, яв хиларигъянра уьрхюз хьиди. 18Хъа эгер дюрюрхишра – паччагь, аьгъю йибхьки: яв бутариз учу гъуллугъ апӀударча ва уву диву гъизилин дюшкюндариз икрамра апӀударча.

19Думуган Навухаднасар артухъдиси гьюрсламиш гъахьи, Шадрагьдиз, Мишагьдиз ва Абид-Нигдиз ажугълуди гъилигу, айибтӀан ургуб ражари артухъди цӀа гужал апӀуз[+] 20ва чан кьушмиан гужлистар эскрариз Шадрагьна, Мишагьна Абид-Ниг илитӀуз ва дурар убгурайи цӀин ялвигъна гатӀахьуз амур гъапӀу. 21Дурар илитӀнийи ва, али палтарра, яни шалврарра, ккурттарра, пӀапӀхарра илмиди, цӀин ялвигъна гатӀахьнийи.

22Паччагьдин пис буйругъниинди цӀа гьадмукьан гъизгъин гъапӀнийики, гьятта Шадрагьна, Мишагьна Абид-Ниг жазаламиш апӀурайи эскрар чиб, цӀин ялавну дургну, гъийихнийи, 23хъа тмуну шубрид: Шадрагьна, Мишагьна Абид-Ниг – илитӀну имиди, цӀин ялвигъ гъяхьнийи.

24Гьаму вахтна Навухаднасар паччагь мюгьтал духьну, гьялакди гъудужвну, чан гъуллугъчйирихьан гьерху:

– Ухьу гьаму шубрид, илитӀну имиди, цӀиз гатӀахьундайин?

Дугъаз:

– Ав, шубрид гатӀахьунхьа, паччагь, – кӀури жаваб тувнийи.

25Паччагьдира гъапи:

– Хъа узуз юкьур кас гьаци азадди, сагъди ва зарарра дархьиди цӀигъ лицури рякъюразуз; хъа юкьурпир малайикдиз ухшар ву.

26Навухаднасари, цӀихъна душну, дих гъапӀу:

– ВаритӀан заан Аллагьдин лукӀар вуйи Шадрагь, Мишагь ва Абид-Ниг! Душвʼгъян гъюдучӀвай!

Думуган Шадрагьна, Мишагьна Абид-Ниг цӀигъян гъюдучӀвуру[+]. 27Мушвахьна юрдарин гьюкумдрар, шагьрарин аьхюдар, кьадйир, паччагьдин багахьна вуйидар уч гъахьи – ва цӀихьан му ксариз зарар тувуз дархьиб дурариз гъябкънийи: кушаркьан хъургнадайи, палатра сагъди имийи, ва дурарихъан гъубгубдин ниъкьан гъюрадайи.

28Ва Навухаднасар паччагьди баян гъапӀнийи:

– Чан малайик гьаъну, Чахъ хъугъну имбу Чан лукӀар азад гъапӀу Шадрагьдинна, Мишагьдинна Абид-Нигдин Аллагьдиз аферин! Дурари паччагьдин амур тамам гъапӀундар, чпин уьмур гьяйиф гъапӀундар – аммаки, чпин Аллагь ктарди, сар бутдизкьан я гъуллугъ, ясана икрам гъапӀундар. 29Вари халкьариз, тухмариз ва миллетариз гьамциб амур вуйиз: шли Шадрагьдинна, Мишагьдинна Абид-Нигдин Аллагьдикан гьюрматсузди улхури гъахьиш, думу гъит тикйир-тикйир апӀри ва дугъан халра ккидипри. Гьаз гъапиш, му Аллагьди азад апӀруганси, сар бутдихьанра гьаци азад апӀуз даршул[+].

30Хъасин паччагьди Шадрагьна, Мишагьна Абид-Ниг Вавилондиъ ужудар гъуллугъарихь дерккру.


Навухаднасарин кьюбпи нивкӀ

31«Навухаднасар паччагь – жилʼин аликьан вари халкьариз, тухмариз ва миллетариз. Ислягьвал ва хъуркьувалар ишричвуз![+]

32ВаритӀанзаан Аллагьди узуз улупу керематарикан ва аьламатнан лишнарикан ктибтуз ккундузуз.

33Фукьан дарин зурба Дугъан керематар
Ва кьудратлу ву Дугъан аьламатнан лишнар!
Дугъан паччагьлугъ ву даима паччагьлугъ,
Гьюкумра – вари вахтариз уьмурлугъ[+].

### 4

1Узу, Навухаднасар, жвуван хулаъ, гъайгъура ктарди, яшамиш шулайза, жвуван ужагъариъ ужуди йигъар адаурайза. 2Амма нивкӀ гъябкъзуз ва диди гучӀ кипзук; ахру йишвʼин нивкӀукди гъябкъюбди къурхулу гъапӀзу[+]. 3Ва, йиз нивкӀун мяна ачухъ апӀбан бадали, Вавилондин аьяндрар вари хъади гъюз амур гъапӀза. 4Дуфну хъуркьний сюгьюрчйир, фахрийир, хядариз лигрудар ва фалчйир; узу ктибтза дурариз йиз нивкӀ, амма дурарихьан дидин мяна тувуз гъабхьундайи[+].

5Аьхирки Даниял гъафи (йиз бутдин гьюрматнаан дугъаз Билтишасар кӀура) – дугъаъ гирами бутарикан вуйи марцци рюгь а. Узу дугъаз нивкӀ ктибтза. Узу гъапиза:[+]

6– Билтишасар, сюгьюрчйирин аьхюр! Увуъ гирами бутарикан вуйи марцци рюгь айиб аьгъязуз ва уву, фуну сир вушра, рягьятди ачмиш апӀурва. Ари гьамус, фициб нивкӀ узуз дябкънаш, хъебехъ ва, диди фу улупураш, йип узуз.

7Йиз ахникк дахънайиган, узуз гъябкъю нивкӀ магьа:

Жилин кьялʼин кудубчӀвура саб ягъли гьар –[+]
8Дурумлу гьар, зурба гьар,
Ягълишин айиб завуккнакьан,
Рябкъруб жилин тлихъан кӀулихънакьан;
9кӀаж алиб гъалин, йимиш хруб,
чавра вари тухъ апӀруб.
Дидин сирникк кка жилин нахшрар,
кюлеригъра апӀури мукьар завун ничхрар,
ва тухъ шула вари чӀивишин дидкан.

10Ва, йиз ахникк даахнайиган, гъябкъзуз хъана нивкӀукди – ис шула завариан Марцци Гъаравул[*] 11ва аьхю сесниинди кӀура:

„Гьар алдабтӀай, кюлер вари кутӀурччвай,
кӀаж алдабхьай, йимишарра гъидирчай.
КӀанккан дидин гъит гьергри вари нахшрар,
Кюлеригъян тӀирхну гъютӀурччври ничхрар.
12Анжагъ кьабуч, ччивар ккайи,
чюлин укӀар-кӀажаригъ,
йибтӀну рукьна йифрихьди,
жилик сабди гъит чав гъубзри.
Гъит думу жибкӀри заварин чиграхъди,
гъубзри жилин укӀаригъ нахшрарихъди.
13Хьибди мягьрум фагьмихьанна инсандин,
Фагьум тувну хьибди дидиз нахшрарин,
Ва гьамци, ав, ургуд йискьан гъябгъиди.
14Гьаму амур – къарар ву Гъаравларин,
Жаза гьаму – гафра ву Марццидарин!
Гьар жилиин чӀивириз ибшри хабар:
Инсаниятдин паччагьлугъдиин ву гьюкумдар
ВаритӀанзаанур.
Шлиз тувну ккунш, Дугъу паччагьлугъ тувра,
паччагьвализ аскканурра адаура“.

15Магьа фициб нивкӀ гъябкънуш узуз, Навухаднасар паччагьдиз; хъа уву, Билтишасар, дидин фици гъавриъ ахъруш, йип ари. Фицики йиз паччагьлугъдиъ сар аьяндрарихьанра мидин жини сир ктибтуз шуладар, хъа увхьан шидивухьан, гьаз гъапиш увуъ гирами бутарикан вуйи марцци рюгь авуъ»[+].


Данияли нивкӀун мяна ачухъ апӀуру

16Даниял, дугъаз Билтишасарра кӀура, саб вахтнан арайиъ, гъах духьну, дийигъу – дугъаз кюллу гучӀ гъабхьи. Паччагьди гъапи:

– Билтишасар! Гьаму нивкӀу ва дидин мянайи уву къурхуллу дарапӀри.

Думуган Билтишасари жаваб вуди гъапи:

«Йиз агъа! Ужу шлийи, яв хайир даккнидариз гъябкънийиш дициб нивкӀ, яв душмнариз ибшри дидин мяна[+].

17Увуз гъябкъю гьар, дурумлу ва зурба, завариккнакьан ягъли ва жилин тлихъан кӀулихънакьан рябкъру, 18гъалин кӀаж али, бегьер хру, вари тухъ апӀру, кӀанакк жилин нахшрар ккади шлу, хъа кюлеригъ завун ничхрар гъяди шлу, – 19му уву вува, я паччагь! Уву зурба вуйир ва къудратлур вува; яв зурбавал гьадмукьан за дубхьнаки, гьятта завухьна рубкьура, хъа гьюкумра яв жилин тлихъан кӀулихъна дарабгъна.

20Паччагьдиз, заварилан исина Марцци Гъаравул дуфну, дугъу гьамци кӀури, гъябкъну: „АлдабтӀай гьар, тӀанкь апӀинай, анжагъ ччивар хъайи кьабуч гъубзри жилик, чюлин укӀаригъ, рукьан ва йифрин зунжрари йибтӀну, гъит думу заварин чиграхъди жибкӀри ва, ургуд йис ккудубшайизкьан гагьди, вягьши гьяйванатарихъди гьаци гъубзри“. 21Миди улупура, я паччагь, ВаритӀанзаанури йиз гьюкумдриз, паччагьдиз, фициб пай кьисмат дапӀнаш. 22Инсанарин арайиъ яшамиш хьидарва, хъа вягьши гьяйванатарихъди; укӀ ипӀидива, малариси, ва завун чигру кьяши апӀидиву. Гьамци ургуд йис гъябгъидияв – ва инсаниятдин паччагьлугъдиин ВаритӀанзаанурин гьюкум алибдин гъаври хьидиву: Дугъу думу Чаз ккунирихьна тувра. 23Амма кьабучна гьарин ччивар гъитуз амур дапӀна – гьаци вуйиган паччагьлугъ увухьна кьяляхъ тувиди, гьадмура – вари гьюкум Заваринуб вуйибдин уву гъаври гъахьиган.

24Гьаддиз, паччагь, йиз мясляаьтнахъ хъпехъуб ккун апӀураза: яв гунгьар хайирлу ляхнариинди ккерк, хъа яв гьякьсузвал – касибарихьна вуйи рягьимлувалиинди; ва гьадмуган, белки, яв ужудар вахтар ярхи шул»[+].


НивкӀ тамам шулу

25Гьаму вари Навухаднасариин улубкьнийи.

26ЙицӀикьюб вазлилан Навухаднасари Вавилондиъ чан дараматдиин ккабалгнайи гъваариин сейир апӀурайи.

27– Зурба Вавилон, паччагьдин шагьур, магьа, – гъапи паччагьди, – йиз адлувализ ва гьюрматназ йиз кьувватниинди ва йиз кьудратниинди узу дивуб!

28Дугъан ушвниан му гафар удучӀвайизра завариан сес гъафи:

– Хъебехъ, Навухаднасар паччагь! Гьамусдихъанмина паччагьлугъдихъ мягьрум вува. 29Инсанарин арайиъ ваъ, хъа вягьши нахшрарихъди яшамиш хьидива; малариси, чру укӀ ипӀидива. Гьамци ургуд йис гъябгъидияв – ва инсаниятдин паччагьлугъдиин ВаритӀанзаанурин гьюкум алибдин гъаври хьидиву: Дугъу думу, Чаз шлихьна ккундуш, гьадгъвахьна тувра.

30Ва гьадмусяаьт Навухаднасариин гьаму вари улубкьнийи. Дидхъанмина сарун думу инсанарин арайиъ имдайи, ва, малиси, дугъу укӀ ипӀуйи, завун чигру думу кьяши апӀуйи; дугъʼин, люкьран зирквсиб, куш илибшнийи ва шибарра – ничхрин бацарстар.


Навухаднасари Аллагь адлу апӀуру

31Гьамци вахтар гъушу; узу, Навухаднасари, кӀул за дапӀну, завузди гъилигза – ва фагьум-фикрихъна гъафизу. Узу ВаритӀанзаануриз шюкюр гъапӀза, Даима Гъузруриз аферин гъапиза ва Дугъан адар гъапӀза:

Гьюкум Дугъан вуда гьюкум даима,
вари вахтариз – Дугъан паччагьлугъра[+].
32ФукӀа-мукӀа дар жилиин али инсанар;
Заварин кьувватар, инсанарра жилин,
Фици ккунш Чаз, гьаци апӀиди идара.
Дугъан хилхъан гьич сарира бисидар
Ва: «ГьапӀрайир Вува?» – Дугъаз зат пидар.

33Гьадму герендиъ фикрихъна гъафиза; гъафизухьна паччагьвалин машгьурвал, ад ва кьудрат. Багахьна вуйидари ва везирари узу кьабул гъапӀу. Узу цӀийикӀултӀан паччагь гъахьиза, ва йиз кьудратра айибтӀан аьхю гъабхьнийиз.

34Ва гьамус узу, Навухаднасари, Заварин Паччагь адлу апӀураза, Дугъаз шюкюр апӀураза:

Дугъан ляхнар ву дюзидар,
Дугъан рякъяр ву гьякьлудар;
Дугъан гьюкми асккан апӀур фурслудар.

### 5


Балтасарин мярака

1Саб ражари Вавилондин паччагь Балтасари агъзур чан везирариз саб зурба мярака тешкил апӀуру ва дурарихъди чавра чяхир убхъуз хъюгъру[+]. 2Пиян гъашиган, дугъан аба Навухаднасари Ерусалимдиъ айи Аллагьдин хулʼан гъахи гъизилин ва арсран гварар-гажнар хуз буйругъ тувру: паччагьди, дугъан хпари ва дугъан дишагьлийири, ва гьацира дугъан везирари гьадму гварар-гажнариан убхъуз хъюгъди[+]. 3Ерусалимдиъ айи Аллагьдин хулʼан духнайи гварар-гажнар хьади гъафиган, паччагьди, дугъан хпари ва дугъан дишагьлийири ва гьацира дугъан везирари гьадрариан убхъуз хъюгъю. 4Дурари убхъуйи чяхир ва апӀуйи шюкюр чпин бутариз – гъизилинна арсран, йифринна рукьан, гвакӀликанна гъвандикан кадаънайидариз.

5Саб дупну мушвʼина инсандин хил арайиз гъафи ва диди паччагьдин дараматдин лизиди дабснайи цалик, лампайин гъаншарнаъ, бикӀуз хъюгъю. БикӀурайи хил паччагьдиз гъябкъю – 6ва дугъан машнан рангар ккадатӀу, дугъак къурхувал кабхъу, ликар гъюдли гъаши ва кьамкьар саб-сабдик йивуз хъюгъю. 7Паччагьди, фалчйир, фахрийир, хядарихъди лигрудар хъади гъачай кӀури, гьарйир-чӀигъар апӀуз хъюгъю – хъасин Вавилондин му аьяндрариз гъапи:

– Шли узуз гьаму дибикӀнайиб гъурхиш ва дидин мяна ктибтиш, дугъʼин уьру палат алабхьиди, дугъаз гардандикк ккабхъуз гъизилин зунжур тувди ва думу гьюкуматдиъ шубурпи кас хьиди[+].

8Магьа гъафи паччагьдин гъуллугънаъ айи аьяндрар, аммаки я дибикӀнайиб урхуз, я дидин гъавриъ итуз дурарихьан гъабхьундайи[+]. 9Думуган Балтасар паччагьдиз бегьем гучӀ гъабхьи, дугъан машнан рангар ккадатӀу, ва дугъан везирарик гъалабулугъ кабхъу.

10Паччагьдин дадайиз, паччагьна дугъан везирар фтикан улхураш, хабар гъабхьнийи. Дугъу, мярака гъябгъюрайи хулаз дуфну, гъапи:

– Паччагь, уву сагъ ишри! Сабра дарди гучӀ гъабхьунвуз ва машнан рангар ккадатӀнияв[+]. 11Яв паччагьлугъдиъ чаъ гирами бутарихьан вуйи марцци рюгь айи сар кас яшамиш шула. Гьеле яв абайин гьюкмин вахтарира кимиди дугъаз инсандиз хас дару учӀру фикир, аьяндарвал ва гирами бутаринубсиб фагьум айиб варидариз мялум дубхьна. Навухаднасар паччагьди, яв абайи, думу кас фалчйирин, сюгьюрчйирин, фахрийирин ва хядарихъди лигрударин аьхюрди дерккнийи – паччагьди чав, яв абайи![+] 12Дугъаъ, паччагьди Билтишасар ччвур тувнайи Даниялиъ, аламатнан рюгь а, гъяркъю нивкӀарин мяна ачухъ апӀуз хьувал ва зигьим а, сир айибдин гъаври хьувал ва дючӀюбгънайиб гъюдубчуз удукьувал а. Даниялиз дих апӀри – дугъу мяна ачухъ апӀидивуз[+].

13Магьа паччагьдихьна Даниял хъади гъафи. Паччагьди дугъаз гъапи:

– Иудеяйиан йиз абайи хъади гъафидарикан вуйи гьаму Даниял кӀурур уву вуна? 14Увуъ гирами бутарикан вуйи марцци рюгь а, увуз учӀру фикир, аьяндарвал ва аламатнан фагьум а кӀури, деебхьназуз. 15Гьаму дибикӀнайиб урхуз шулуш кӀури, ва узуз дидин мяна ктибтуз шулуш кӀури, магьа узухьна аьяндрарна сюгьюрчйир хъади гъафну, амма дурарихьан, дидин мяна фу вуш, ачухъ апӀуз шуладар. 16Хъа узуз сир айиб ачухъ апӀуз ва дючӀюбгънайиб гъюдубчуз увʼан удукьуру кӀури, деебхьнайиз. Ари гьамус, гьаму дибикӀнайиб урхуз ва узуз дидин мяна ктибтуз увʼан удукьиш, увʼин уьру палат алабхьидивуин, гардандикк ккабхъуз гъизилин зунжур тувдивуз ва гьюкуматдиъ шубурпи кас хьидиву.

17Данияли жаваб вуди кӀуру:

– Пешкешар увуз гъитарва, гьюрматарра жарадариз апӀарва. Узу паччагьдиз дибикӀнайиб гьаци урхарза ва, диди фу улупураш, думура ктибтарза[+].

18Паччагь! Навухаднасариз, яв абайиз, ВаритӀанзаан Аллагьди паччагьлугъ, гьяйбат, машгьурвал ва адлувал тувну. 19Аллагьди дугъаз туву къудратлувалин улихь вари халкьар, тухмар ва миллетар гукӀуни дийигъну гъахьну: чаз ккунир паччагьди дариз зигуйи, хъа ккунириз рягьим апӀуйи, ккунир заан апӀуйи, ккунир асккан апӀуйи. 20Аммаки дугъу чав гизаф заанди дисуз хъюгъю, фурслу ва дамагълу гъахьи, ари гьаддиз думу паччагьдин тахтналан илдитнийи. Ва чан вари машгьурвалихъ мюгьтаж гъапӀнийи[+]. 21Дидхъанмина думу инсанарин арайиъ яшамиш шули гъахьундар ва фагьум-фикриинди нахшриз ухшар гъахьну; чӀуру дажйирихъди хъади, малиси, укӀ ипӀури гъахьну, завун чиграхъди жикӀури гъахьну – гьамци та-а-п инсаниятдин паччагьлугъдиин ВаритӀанзаан Аллагьдин гьюкум алибдин ва Чаз ккунир Дугъу паччагьвалиина за апӀуз удукьрубдин учв гъавриъ ахъайизкьан[+].

22Хъа уву, Балтасар, дугъан бай, му вари увуз аьгъяшра, кӀваантӀан мютӀюгъ гъахьундара. 23Уву Заварин Раббийиз аькси удучӀвунва: Дугъан Хулʼан адагъну духнайи гварар-гажнариан яв везирарихъди, яв хпарихъди ва дишагьлийирихъди чяхир убхъурава. Уву арсранна гъизилин, йифринна рукьан, гакӀвликанна гъвандикан кадаънайи, фукӀа дярябкъру, фукӀа деребхьру ва фтинкӀа гъаври даршлу бутариз шюкюр апӀурава, хъа яв уьмурна яв кьадар-кьисмат Чан хилиъ айи Аллагьдиз шюкюр апӀурадара[+]. 24Гьаци вуйиган Гьадгъухьан гьапӀну дуфнайиб ву думу хил ва дидикӀнайидар ву му гафар.

25Магьа мушвак дибикӀнайиб: МЕНЕ МЕНЕ ТЕКЕЛ У-ПАРСИН.

26Ва магьа миди улупурайиб: МЕНЕ – «Аллагьди яв паччагьвалин йигъар тяйин гъапӀну ва дидин аьхир дивну». 27ТЕКЕЛ – «Уву терезариин гъеерцну ва, лигуруш, пучӀу хьасир вува». 28ПЕРЕС[*] – «Яв паччагьлугъ пай дапӀна ва медйиризна фарсариз тувна».

29Думуган Балтасари амур гъапӀу – ва Даниялиин уьру палат алабхьнийи, дугъан гардандиъ гъизилин зунжур абхънийи ва, гьюкуматдиъ думу шубурпи кас ву, кӀури, мялум гъапӀнийи.

30Гьадму йишван Балтасар, Вавилондин паччагь, йивну гъакӀнийи. 31Паччагь Мидияйиан вуйи Дари кӀурур гъахьи, думуган Дарийин йирхьцӀурна кьюд йис вуйи[+].

### 6


Даниял асланарихъди ичӀаъ

1Дари паччагьди вари паччагьлугъ вуйибси варжна къар юрдарин гьякимар дерккбанди гъахьи. 2Хъа дурарин зиинра – шубур гьюкумдар (гьадму гьисабнаан Даниялра), юрдарин гьадму гьякимари мурарин улихь сургъу-гьисаб тувруси ва паччагьдизра саб зарар даршлуси. 3Гьаму юрдарин гьякимаринна гьюкумдрарин арайиъ Даниял тафавутлу шулайи, фицики дугъаъ сариъра адрубсиб рюгь айи, гьаддиз паччагьди думу вари паччагьлугъдиъ аьхюрди дерккуз фикир апӀурайи[+].

4Хъа гьюкумдрари ва юрдарин аьхюдари кӀуруш, Данияли паччагьлугъдин ляхнар фици кӀули гъахурайкӀан кӀури, тахсир кипруб абгуз ккунди, ул хъибтри гъахьнийи. Аммаки дугъаз тягьна-тюмбюгь йивруб дурариз гьич саб фукӀара гъибихъундайи: Данияли вари дугъриди идара апӀурайи, дугъан я дюзди дяргъюрайиб, ясана кучӀал кайиб бихъуб гьич мумкин дайи. 5Думуган дурари гъапи:

– Даниялиз аькси вуйиб ухьуз фукӀара бихъурдар. Анжагъ думу чан Аллагьдин Къанундихъди гъягъюрайивалтӀан, дугъан тахсир абгуз хьибдар.

6Думуган гьаму вари гьюкумдрарина юрдарин гьякимари, саб хилди паччагьдихьна дуфну, гъапи:

– Дари паччагь, уву сагъ ишри![+] 7Паччагьлугъдиъ айикьан вари гьюкумдрари, шагьрарин аьхюдари ва юрдарин гьякимари, паччагьдин багахьна вуйидари ва дерккнайи кьадйири – гьамрар вардари гьисаб апӀураки, паччагьди гъадагъайин буйругъ тувуб лазим ву: эгер сар фужкӀа сумчӀур йигъандин арайиъ, увуз ктарди, жан паччагь, шлизкӀа жарариз – я гирами бутдиз, ясана сар касдиз – ккарагиш, думу асланари итӀуз ичӀаз гатӀахьну ккунду. 8Гьациб гъадагъа илив, жан паччагь, къанун адабгъ – кьатӀʼи вуйи къанун, мидийиринна фарсарин дючӀрюбгъру къанун[+].

9Дари паччагь рази гъахьи ва дугъу гъадагъа апӀру къанун адабгъу. 10Амма Даниял, мициб къанун адабгънайиб чаз аьгъяшра, чан хулаз душну, Ерусалимдин терефназди унчӀвар али заъхъан хулаъ йигъан шубубан кьамкьариина ис шули, муганайизси чан Аллагьдиз ккарагури ва Дугъаз шюкюр апӀури гъахьи[+]. 11Гьатмундар дугъахьна саб хилди гъафи – ва дурариз думу, чан Аллагьдиз ккарагури, гъяркъю. 12Думуган дурар паччагьдихьна гъушу ва дугъаз дугъан гъадагъа апӀру къанун кӀваин гъапӀу:

– Уву къанун адабгънадайвахъа, эгер сар шликӀа сумчӀур йигъандин арайиъ, увуз ктарди, я паччагь, шлизкӀа жарариз – я гирами бутдиз, ясана сар касдиз – ккарагиш, думу асланари итӀуз ичӀаз гатӀахьну ккунду.

Паччагьди гъапи:

– Думу кьатӀʼи вуйи къанун, мидийиринна фарсарин дючӀрюбгъру къанун ву!

13Мушвахь дурари паччагьдиз гъапи:

– Хъа магьа, Данияли, Иудеяйиан хъади дуфнайидарикан сари, я уву, жан паччагь, ясана уву дебккнайи гъадагъа гьисабназкьан гъадагъурадар. Думу йигъан шубуб ражари ккарагура[+].

14Мициб хабар гъеебхьу паччагьдиз дерд-хажалат гъабхьи. Думу Даниял уьрхбанди гъахьи – хъябяхъдизкьан думу жазайиккан азад апӀру чарйир агури гъаши. 15Амма гьатмундари, паччагьдихьна саб хилди дуфну, гьамци кӀуйи:

– Увуз аьгъявузки, паччагь, мидийиринна фарсарин къанундиинди паччагьдин саб гъадагъара, вая саб буйругъра батӀул апӀуз шлудар дар.

16Думуган паччагьди Даниял хъади гъюз гъиту ва думу асланар айи ичӀаз гатӀахьуз амур гъапӀу.

Дугъу Даниялиз гъапи:

– Гьаммишан уву икрам апӀурайи яв Аллагьди уьрхриву!

17Хъасин, аьхю гъван дубхну, ичӀан гурихь хьипу, ва паччагьдин тӀубланихьди ва нукрарин тӀубланарихьди, йикьрарнаъ айиганси Даниял жазаламиш апӀбан бадали, ичӀʼин мугьур алабсу[+]. 18Хъасин паччагь чан ужагъариз гъушнийи, ва, ипӀрубкьан дирипӀди, дугъу пашманди йишв адапӀнийи, дугъаз нивкӀра гъафундайи. 19Хъайигъан паччагь гвачӀнин акв илибшури гъудужву ва дишлади асланар айи ичӀахъна гьялакди гъушу. 20Даниял айи ичӀахъна хъуркьубси, паччагьди гъалабулугъ кади дугъаз дих апӀуру:

– Я чӀиви Аллагьдин лукӀ, Даниял! Гьаммишан уву икрам апӀурайи яв Аллагьдихьан уву асланарихьан уьрхюз гъабхьнийкӀан?

21Ва мушвахь Данияли паччагьдиз гъапи:

– Паччагь, уву сагъ ишри![+] 22Йиз Аллагьди Чан малайик гьаъну, дугъура асланарин музмузар илитӀну – магьа гьамци дурарихьан узук кучузкьан гъабхьундар, фицики узу Аллагьдин улихь сабдинкьан тахсиркар дарза, яв улихьра, паччагь, саб ляхнинкьан тахсиркар дарза.

23Думуган паччагь мициб ляхниин гизаф шад шулу ва Даниял ичӀʼан адагъуз амур апӀуру. Даниял ичӀʼан адагъу ва, лигуруш, дугъаз, чан Аллагьдихъ хъугъувализ лигну, асуллагь хатӀа дубхьнадайи[+].

24Паччагьди Даниялиина аьрзачи гъахьи ксар хъади гъюз ва дурар, чпин веледарра, хпарра хъади, асланарихьна ичӀаз гатӀахьуз амур апӀуру. Дурар, ичӀан кӀаназ хъуркьайизра, асланари, алархьну, тикйир-тикйир гъапӀнийи[+].

25Гьадмуган Дари паччагьди гьамци гъибикӀнийи:

«Жилиин аликьан вари халкьариз, тухмариз ва миллетариз. Учвуз ислягьвал ва хъуркьувалар ишричвуз![+] 26Магьа йиз буйругъ: йиз гьюкмикк ккайикьан вари паччагьлугъ Даниялин Аллагьдин улихь гукӀуни ва гучӀ кади ибшри.

Фицики думу ву чӀиви Аллагь
Ва гъузрур ву даима,
Дугъан паччагьлугъ ккутӀруб дар,
гьюкмин Дугъан аьхир хьибдар[+].
27Дугъу уьрхюра ва апӀура азад,
Завариин ва жилариин
керематар, аьламатнан лишнар улупура.
Дугъу гъюрхну асланархьан Даниял»[+].

28Ва Дари паччагьдин гьюкмин вахтари, хъасин Персияйин Кир паччагьдин вахтарира, Даниял сагъ-саламатди яшамиш шули гъахьну.

### 7


Даниялиз юкьуб нахшир рякъюб

1Балтасарин, Вавилондин паччагьдин, гьюкмин садпи йисан Даниялиз, чан ахникк даахнайириз, нивкӀʼан гъябкънийи. Дугъу думу нивкӀ гъибикӀнийи.

Мушвахь дугъан ихтилат ккебгъра[+].

2Данияли гьамци кӀура: йишвну даахнайиган, узуз гьациб нивкӀ гъябкъюнзузки, зурба гьюлиин, заварилан дуфну, юкьуб жюрейин микӀ-тӀурфан гъедебгнайи[+] 3ва гьюлиан юкьуб зурба вягьши гьяйванатар удучӀвурайи, чиб-чпиз ухшар дарудар[+].

4Сабпиб аслансиб вуйи, ва дидик люкьран хлинццар кайи. Амма хъасин, дидин хлинццар кадатӀну, гъитӀибккну, думу, адмиси, ликри дебккну ва дидиз инсандин фагьум тувну, гъябкъюнзуз.

5Гьатмуну гьяйванат кьялхъян ликариина за дубхьнайи швеъсиб вуйи. Дидин ушвниан, кӀираригъян, шубуб кӀураб гъитӀибгънайи. Ва дидиз: «Гъудубжвну, увуз ккунибкьан йикк ипӀин!» – кӀури, ихтияр тувнайи.

6Хъасин узуз сабсана вягьши гьяйванат гъябкъзуз – думу пеленгсиб вуйи, ва дидин йирфарикна юкьуб хлинцц ктучӀвнайи. Муну гьяйванатдиин юкьуб кӀул алийи, ва дидиз гьюкум тувнайи[+].

7Хъасин йиз йишвандин нивкӀукди узуз юкьубпи вягьши гьяйванат гъябкъзуз – ажугълу, къурхуллу, яман кьувват айи, дидиъ зурба рукьан силбар айи. Фу алабхъишра, диди «хъумпӀ» дапӀну, вари хътӀюбкъюйи ва дагъитмиш апӀуйи, хъа хъирибгъуб ликариккан апӀуйи. Думу гьатмуну вягьшийириз ухшар дайи, дидʼин йицӀуб кӀарч алийи[+]. 8Узу думу кӀарчарихъ ул хъипза – ва дурарин арайиъ сабсана бицӀи кӀарч кудубчӀвнади гъябкъзуз, ва, дидиз йишв апӀбан бадали, айидарикан шубуб кӀарч удугънайи. Думу кӀарч, инсандиъси, улар айиб вуйи ва заанвал кади улхру ушв алиб вуйи[+].

9Хъасин узуз гъябкъзуз:

Айи мушваъ дивну тахтар,
тахтʼин Йисар Кюгьневуйир.
Лизи йифси – Дугъан палтар,
Кушар – ччилан лизи хьаси.
Тахтра дугъан – ву цӀин ялав,
Тахтнан чархар – мурз али цӀа[+].
10Ахмиш духьна гъати селлер цӀин,
удучӀвури Дугъʼан.
Дугъан гъуллугънаъ а варжар-агъзрар,
Гьязурра ву агъзрар-агъзрар.
Деънийи Судйир,
Ва арццнийи китабар[+].

11КӀарчлин ушвниан дамахлу гафар удучӀвхъанмина ккебгъну, та-а-ап думу вягьши йивну йибкӀайизкьан, хъа дидин жандак, цӀигъ гъипну, терг апӀайизкьан, фу гъабхьнуш, узуз вари гъябкъюнзуз[+]. 12Имбу вягьшйирихьан гьюкум тадабгънайи, амма дурариз уьмур гъибтнийи – вяда хьайизкьан.

13Ва гъябкъзуз йишвандин йиз нивкӀукди:

Дифарихъди завʼан фуж-вуш сар шула багахь – инсансир ву думу.
Хъади гъушний, хъуркьси, думу Йисар Кюгьне вуйирихьна[+].
14Тувний дугъаз гьюкум, гьюрмат ва паччагьлугъ,
Вари халкьар, тухмар ва миллетар хьиди дугъаз мютӀюгъ.
Дугъан гьюкум, батӀул даршлу, ву даима,
Аьхир адруб хьибди Дугъан паччагьвалра[+].

15Узук, Даниялик, гъалабулугъ кабхъзук – узуз гъябкъюбди къурхулу гъапӀзу[+]. 16Узу, дийигънайидарикан сарихьна дуфну, гьамдин варибдин фици гъаври духьну ккундуш, дугъхьан гьерхза. Дугъу узуз, гъябкъюбдин мяна ачухъ апӀури, гъапи:

17– Гьаму юкьуб зурба гьяйванат – жилиин шуз имбу юкьур паччагьлугъ ву. 18Амма хъасин паччагьлугъ ВаритӀанзаанурин марццидарихьна тувди, ва дурари аьсрариинди ва гьаммишандиз паччагьвал апӀиди[+].

19Думуган узуз имбударихъна гъубшуб дару, пис ажугълу, рукьан силбар айи ва йифрин бацар али, алабхъуб вари, «хъумпӀ» дапӀну, хътӀюбкъру ва дагъитмиш апӀру, хъа хъирибгъубсана ликариккан апӀру юкьубпи вягьшийин фици гъавриъ ахъруш, аьгъю апӀуз ккун гъабхьизуз. 20Гьацира дидин кӀулʼин али йицӀуб кӀарчли фу улупураш, ва аьхиримжи кӀарч, чаз йишв азад апӀбан бадали шубуб кюгьнедар адахьган удубчӀвуб – му улар айи ва заанвал кайи гафар апӀру ушв али кӀарч, имбудартӀан аьхюди рябкъруб – фу вуш, аьгъю апӀуз ккун гъабхьизуз. 21Узуз гьаму кӀарч марццидарихъди дявдиъ ади ва дурар ккагъри ади гъябкъюнзуз,[+] 22та-а-ап чан Йисар Кюгьневуйир гъяйизкьан гагьди – ва думуган ВаритӀанзаанурин марццидарихьна гьякьʼвал гъурубкьнийи: вахт улубкьу, ва марццидар гьюкмихьна гъафи.

23Жаваб вуди дугъу гъапизуз:

– Юкьубпи вягьшийин гьамци гъаври духьну ккунду: жилиин имбудариз ухшар дару юкьубпи паччагьлугъ хьибди, ва диди жилиин алибкьан вари абшвди, лик йивури ва дагъитмиш апӀури хьибди[+]. 24Хъа йицӀуб кӀарчлин гьамци гъаври духьну ккунду: гьаму паччагьлугъдиъ йицӀур паччагь хьиди, хъасин – гъиди сарсана, муганаз айидариз ухшар дарур, дугъу шубур паччагь ултӀуккиди. 25Думу ВаритӀанзаануриз аьксиди улхури хьиди ва ВаритӀанзаанурин марццидариз гюн тутруври хьиди, машкврар ва Къанун батӀул апӀуз кьаст хьибди. Ва марццидарра дугъан гьюкмиз тувну хьибди – саб муддатназ, кьюб муддатназ ва гьацӀ муддатназ. 26Амма чпин тахтариина Судйир гъиди – ва дугъхьан гьюкум дючӀюбгъиди, думу чавра терг апӀиди ва гьаммишандиз тӀанкь апӀиди. 27Хъа ВаритӀанзаанурин марццидарин халкьдиз паччагьвална, гьюкумна заварин кӀанакк вари паччагьлугъарин кьудрат тувди. Дугъан паччагьлугъ даима паччагьлугъ ву, гьар фуну гьюкум дугъаз мютӀюгъ ва табигъ хьибди[+].

28Гьамдиинди ихтилат ккудубкӀура.

Узук, Даниялик, зурба къурхулувал кабхъзук, машнан рангарра ккадатӀнийиз. Ва узу гьаму вари йиз кӀваъ сирси гъюбхюнза[+].

### 8


Даниялиз якъ ва кьун рякъюб

1Балтасари паччагьвал апӀури шубудпи йисан узуз, Даниялиз, сабсана нивкӀ гъябкъюнзуз – гьатмунубдихьна, сабпибдихьна, аьлава вуйиб[+].

2Узу Элам уьлкейин Сузы кӀуру шагьрин гъалайиъ ади гъябкъюнзуз. Узу Улав кӀуру гъанавдихъ хъади гъябкъзуз[+]. 3Узу кӀул за гъапӀза ва гъябкъзузки: гъанавдин гъирагъдихъ саб якъ дийибгънайи. Дидʼин кьюб ярхи кӀарчар алийи, ва саб кӀарч, узуз рябкъюри, гьатмунубтӀан кьанди удубчӀвуб вушра, ярхиб вуйи. 4Ва узуз гъябкъзузки, гьаму якъру, кьиблайиздина, кафарийиздина ригъ алабхъру терефназди кӀул йивурайи, ва дидин улихь вягьши гьяйванатарикан сабдихьанра дийибгъну гъубзуз шуладайи, ва сабдизра дидхьан мюгьлет адайи. Диди, чаз фу ккундуш, гьадму вари апӀурайи, ва дидин кьувватра гъюблан-гъюбаз артухъ шулайи.

5Узу гьаму ляхнин фикрикк ккахъзу – ригъ алабхъру терефнахъанди, вари жил ккадапӀури, жиликкьан ктрубкӀри, кьун гъюрайи, ва дидин унтӀаъ зурба кӀарч айи. 6Думу узуз гъанавдихъ дийибгънади гъябкъю кьюб кӀарч али якърахьна зигну гъюрайи, дидʼина зурба ажугълувал ади жабгъну гъюрайи. 7Ва узуз гъябкъзузки, багахь гъабхьиган, хъана артухъди ажугълу дубхьну, диди якъраз йивуру ва дидин кьюбиб кӀарчарра улдушвуру. Якърахьан дидиъ удубкьну дугъубжвуз гъабхьундайи; кьуну думу алдабку ва ликариккан гъапӀу – якъраз аькси хьуз мумкинвалкьан гъабхьундайи[+]. 8Хъа кьун хъана гизаф кьувватлу гъабхьнийи – ва мушвахь, думу кьудратлу гъабхьиган, аьхю кӀарч дюбгъну, дидин ерина жара юкьуб кӀарч итӀигъу, дюнʼяйин гьарсаб терефназди[+].

9Дурарикан сабдиин хъана сабсанра кӀарч илибшнийи; цӀийина думу бицӀиб вуйи, амма хъасин аьхю гъабхьи ва кьиблайиздина, ригъ удубчӀвру терефназдина гюрчег вилаятдихьинди гьачӀабкку[+]. 10БицӀи кӀарч заварин кьушмихьнакьан за гъабхьи, саб пай кьушум ва саб пай хядар диди жилиина ирчу ва дурар ликариккан гъапӀу[+]. 11Диди, кьушмин Аьхюрихьнакьан за дубхьну, гьар йигъандин гъурбан апӀуваларихъ Думу мягьрум гъапӀу ва Дугъан Марцци Ужагъ кабцӀу[+]. 12Ва гьар йигъандин гъурбан апӀувалихъди, кьушумра дидихьна аьрвалар хуз тувнийи. Диди гьякьикьат жилʼина гатӀабхьу; гьамци чан гьяракатариъ думу улихь гъубшу.

13Ва узуз, санур малайикди кӀури, хъа гьатмунур малайикди кӀурайирихьан гьерхри, гъеебхьзуз:

– Гьар йигъандин гъурбан апӀбакан, аьрвалар хуз ва ккидипуз тувнайи Марцци Ужагъдикан, аьжуз дапӀнайи кьушмикан улупдар вари гизаф вахтназ давам шули гъузуйкӀан[+]?

14Гьатмунури жаваб туву:

– Кьюд агъзурна шубудварж гъурбнар апӀуз лазим шлу гвачӀниндизна хъябяхъдизкьан; хъасин Марцци Ужагъ цӀийи алапӀиди.


Жабраили нивкӀун мянайин гъаври аъру

15Гьаму нивкӀ дябкъну, узу, Даниял, дидин мянайин гъаври хьуз чалишмиш гъахьунза – ва йиз улихь фуж-вуш, рякъбариан жилижвисир, дийигъдиз. 16Ва узуз Улав гъанавдиин сес гъеебхьзуз – диди дих апӀурайи:

– Жабраил! Улупдарин думу гъаври аъ[+].

17Думу узу дугъужвнайи йишвахьна гъюз хъюгъю. Думу дуфну хъуркьган, узу, пис гучӀ кабхъну, машнахъди ккадакзу. Хъа дугъу узуз гъапи:

– Аьгъю йибхьки, эй инсан: гьаму улупнайидари дюнʼяйин аьхиримжи вахтарикан аьян апӀура[+].

18Дугъу узухъди гафар апӀурайи вахтна, узу, амриан душну, машкӀанаккди ккадакну дахънайза. Думу узук куркӀу, ликриина узу за гъапӀу[+] 19ва гьамци гъапизуз:

– Гьамусяаьт узу увуз аьхириъ, ажугълу йигъари, ккудукӀру вахтари фу шулуш, хабар тувурзавуз[+]. 20Увуз кьюб кӀарч али якъ гъябкъюнвуз – мурар паччгьар ву – мидийирин ва фарсарин. 21Хъа кьун – му грек паччагь ву. УнтӀаъ айи аьхю кӀарчра – му сарпи паччагь ву[+]. 22КӀарч улдубшвну, ва дидин ерина юкьуб кӀарч удучӀвну – миди улупураки, думу халкьдин юкьуб паччагьлугъ хьиди, амма сабпибсикьан кьувватлу дарудар.

23Хъа му паччагьлугъарин аьхирихъна, нягьякьʼвалар тухъди гъахьиган, бичран улар айи, иблисвалиъ бажаранлу паччагьдин гьюкум хьибди. 24Думу гужлир хьиди – амма жвуван кьувватниинди ваъ. Дугъу зурба алархьбар-ккидирчбар апӀиди, гизаф писвалар апӀиди, кьудратлударра, марццидарин халкьра гъирмиш апӀиди[+]. 25Зурба аьмалдар, думу чан иблисвалин гизаф ляхнар апӀуз хъуркьди – ва фурслу хьиди. Хабар хьайизра, дугъу гизафдар гъирмиш апӀиди, – ва Аьхюдарин Аьхюризра аьксиди удучӀвиди. Думу тӀанкь апӀиди – амма инсандин хилʼан ваъ.

26Хябяхъяриканна гвачӀинарикан вуйи улупнайидар кайидар ву. Амма увуз гъябкъю нивкӀ сабан жиниди гъибт; думу улуркьуз ккимбу ярхла йигъарикан ву[+].

27Узу, Даниял, гьадмукьан бизар духьнайзуки, гьятта швнуд-сад йигъан, кетӀерццну, дахънура гъахьунзу. Хъасин узу гъудужвза ва хъана паччагьдин гъуллугънаъ дийигъза. Узу нивкӀукди гъябкъюбдиан пис къурхувалиъ ади гъахьиза ва дидин гъаври гъахьундайзу.

### 9


Даниял Аллагьдиз ккарагуб ва Жабраили аьянвал тувуб

1Мидийирин тухмиан вуйи, Ахашʼварушдин бай Дарийи Вавилондиъ паччагьвал апӀури садпи йис вуйи[+]. 2Гьадму вахтна узу, Даниял, Гирами Китабариан гъавриъ ахъзуки: Ереми пайгъамбариз вуйи РАББИЙИН гафназ тялукь вуди, Ерусалим ургцӀур йисандин арайиъ дарабгънайиб ва тӀараш дапӀнайиб вуди гъубзну ккунду…

3Узу Аллагьдиз, йиз Раббийиз, дих гъапӀунза; узу Дугъаз ккарагури ва миннатар апӀури гъахьунза, швумалвалин лишан вуди, ирин палат алабхьну ва рюкъдиъ дусну, ушвар дисури гъахьунза[+]. 4Узу РАББИЙИЗ, йиз Аллагьдиз, ккарагури гъахьиза ва, гьамци кӀури, гунгьар гардандиъ гъидисза:

– Я Рабби, зурба ва кьудратлу Аллагь! Уву ккунидарихъди ва яв табшуругъар кӀулиз адагъурайидарихъди вуйи вафалу ккунивалин йикьрар уьрхюрава, –[+] 5хъа учу гунгьар гъапӀунча, тахсиркрар вуча, аьрвалар гъахунча ва аькси гъудужвунча, Яв табшуругъар ва Яв къанунар нигь гъапӀунча. 6Ич паччгьариз ва гьюкумдрариз, ич абйириз – ич уьлкейин вари халкьдиз Яв гъаравшари, пайгъамбрари Яв ччвурнахъан кӀуру вахтна, хъпехъундарча. 7Уву гьякь вува, йиз Рабби, хъа учу гьамусяаьт аьйибнакк ккахьначу – Иудеяйинна Ерусалимдин агьалйир ва вари Израил: багахь ва ярхла яшамиш шулайидар, Увухьна вуйи ич вафасузвализ лигну, учу наана утӀурккнуш, гьадму уьлкйириъ айикьандар учу вари. 8Я РАББИ! Аьйибнакк ккача учу, ва ич паччгьар, ва гьюкумдрар, ва ич абйир, гьаз гъапиш Увуз аьксивалин гунгьар гъапӀунча. 9Раббийи, ич Аллагьди, учуз рягьим апӀри ва хил алдабгъри, учу Дугъаз къаршу удучӀвнушра, 10РАББИЙИХЪ, ич Аллагьдихъ, хъпехъури гъахьундаршра, Чан гъаравшарихъди, пайгъамбрарихъди учуз туву насигьятар кӀули гъахури гъахьундаршра. 11Вари Израил Яв Къанундилан улдучӀвну – Увухъ хъпехъуз даккунди, чпин машар илдицну. Ва учʼина Мусайин, Аллагьдин гъаравашдин, Къанундиъ дупнайиси, нянат гъафну, – фицики Аллагьдин улихь гунагькрар вуча. 12Учкан ва ич гьюкумдрарикан вуйи Дугъан гафар кӀулиз удучӀвну: Дугъу учʼина зурба бала гъабхну – Ерусалимдиъ гъабхьибсиб заварин кӀанакк сарун саб йишваъкьан гъабхьиб дар. 13Мусайин Къанундиъ дупнайиси, балайикк ккахъунчу, аммаки Увуз, РАББИЙИЗ, ич Аллагьдиз ккарагундайча, ич гунгьарихьан ярхла гъахьундайча, Яв гьякьикьат саймиш гъапӀундайча. 14Ва РАББИЙИРА учʼин бала алапӀуз кьан гъапӀундайи, учу дидикк ккитнийи. Гьякь ву РАББИ, ич Аллагь, Чан вари ляхнариъ, хъа учу Дугъахъ хъпехъури гъахьундайча.

15Я Рабби, ич Аллагь, Уву зурба кьувватниинди Яв халкь Египетдиан адаунва, ва Яв ччвурра гьамусдизкьан варидариз машгьур ву – хъа учу гунгьар апӀури гъахьунча ва тахсиркрар вуча. 16Я Рабби! Уву гьякь вува – вушра Яв хъялна ажугълувал Яв Ерусалим шагьрихьан ва марцци йишв вуйи Яв дагъдихьан ярхла апӀин. Ич гунгьар ва ич абйирин тахсрар себеб дубхьну, Ерусалим ва Яв халкь гъунши халкьариз гьясбикк ккадар. 17Яв лукӀран ккарагувал ва миннат ебхь сарун, я ич Аллагь – тӀараш дапӀнайи Яв Марцци Хал, Яв Уву бадали, Рабби, Яв ужувлиинди нурлу апӀина. 18Хъебехъа, йиз Аллагь, – ва ебхь сарун! Саб ул йива – Яв ччвурнахъ хъайи ич шагьур фици тӀараш дапӀнаш, лига! Учу увуз ккарагурача, ич дугъривалик умуд кади ваъ, хъа Яв зурба рягьимлувалик[+]. 19Рабби, ебхьа! Рабби, хил алдабгъа! Рабби, гъаври ахъа! Ич тавакъу, кьаназ гъидрибтди, кӀулиз адабгъа – Яв Уву бадали, йиз Аллагь, фицики му шагьур Явуб ву ва халкьра Явуб ву, Яв ччвурнахъ хъайидар[+].

20Гьамци кӀури гъахьиза узу, ккарагури ва йиз гунгьиканна йиз халкьдин, Израилин, гунгьикан йиз кӀваъ айиб ачухъ апӀури ва йиз Аллагьдин марцци дагъдин гьякьнаан РАББИЙИЗ, йиз Аллагьдиз, ккарагури. 21Ва магьа, узу ккарагурайиган, сабпи улупбаъ узуз гъяркъю Жабраил, узухьна гьаънайир, дитӀирхну гъафи ва йиз улихь дийигъу. Му хябяхъдин гъурбнар хру вахтна гъабхьиб вуйи[+]. 22Узуз насигьят туври, дугъу гъапи:

– Даниял! Узу увуз аьгьвалат аьян апӀуз гъафир вуза. 23Уву ккарагуз хъюгъюбси, буйругъ тувнийи, ва думу увуз, Аллагьдиз гирами вуйириз, аьян апӀуз гъафунза. Буйругъ аннамиш апӀин ва улупубдин гъавриъ ахъ[+]. 24Яв халкьдиз ва гирами Шагьриз ургцӀур ражари ургуд йис ккилигури гъузуб улупна. Гьадму вахтнан арайиъ Аллагьдихьна вуйи яв халкьдин аьксивал кӀваълан гьархиди, гунагь ккебкиди ва жазайиинди тахсирнахьан марцци хьиди. Гьадмуган даима гьякьʼвал гъубзиди, гъябкъюб ва гъюз имбуб ачухъ хьувал къайд апӀиди, Аллагьдиз бахш апӀбан лишан вуди, варитӀан Марцци йишвкан ччим кадатиди[+]. 25Аьгъю йибхьки ва гъаври ахъки: Ерусалим цӀийикӀултӀан дебккуз амур апӀбахъан та-а-ап Ччим кадатнайи Гьюкумдар гъяйизкьан, ургуб ражари ургуд йис гъябгъиди. Хъасин хъанара йирхьцӀурна кьюб ражари ургуд йис гъябгъиди – гьаму вахтна майданна шагьрин арх цӀийи алаиди, амма думу балйирин вахт хьибди. 26ЙирхьцӀурна кьюб ражари ургуд йис улдубчӀвган, Ччим кадатнайир дудургну хьиди, ва дугъан фужкӀа гъузидар. Шагьурра, Гирами халра гьамус шлу гьякимдрин инсанари тӀараш апӀиди. Дугъан аьжал, штар улучӀвгансиб, хьибди, ва дявдин аьхиризкьан балйир улуркьиди[+]. 27Дугъу гизафдарихъди ургуд йисаз йикьрар йитӀиди. Ва гьацӀ ургуд йисаз дугъу гъурбан апӀувалар батӀул апӀиди, хъа думу йишвʼин Аллагь гьясбикк ккадру алчагъʼвалар хьиди – та-а-ап тӀарашчийин тяйин дапӀнайи аьхир хьайизкьан гагьди[+].

### 10


Лизи палтар али кас

1Кири, Персияйин паччагьди, гьюкум хъапӀри шубудпи йисан Даниялиз (вая жараси, Билтишасариз) аьянвал – зурба дявдикан гьякь хабар – шулу. Даниял улупубдиинди му аьянвалин гъаври гъахьну[+].

2Гьадму вахтназ улихьна тамам шубуб гьяфтайин арайиъ узу – Даниял – пашманвалиъ ади гъахьунза: 3ицци хурагар гъитӀундарза, йиккунна чяхрин ниъкьан хъапӀундарза, ва гьаму шубуб гьяфтайин арайиъ жандикан ицци ниарра кдатундарза.

4Хъа сабпи вазлин къанна юкьудпи йигъан узу Тигрис кӀуру зурба нирихъ хъайза[+]. 5Узу кӀул за гъапӀза – ва гъябкъзуз: Аллагьдин гъуллугъчийиин шлустар лизи палтарра алди, кьялаъ гъизилин чӀулра идибтӀну фуж-вуш дийигъна[+]. 6Дугъан беден – багьалу гъвансиб, маш – цӀайлапнин крибчувалсиб, улар – чирагъарин цӀийирсдар, ликар-хилари дабхнайи йифриси нур туврайи, хъа сесра, гизаф инсанар сабишвʼинди ягъалди улхругансиб, вуйи[+].

7Анжагъ сар узузтӀан, ДаниялизтӀан, гъяркъюндайи думу, хъа узухъ хъайи адмийириз гъяркъюндайи; амма дурарик гьациб къурхулувал кабхънийики, гьятта дурар гьарма саб йишвахъинди гьергу ва жин гъаши[+]. 8Узу сар хьимиза, ва гьаму улупбаъ шулайиб сар узузтӀан гъябкъюндайзуз. Ва жандиъ айи гуж вари гъубшдиз, узу кучӀвзу ва иллаж гъахьизу. 9Узуз дугъан дих гъеебхьзуз – ва му дихнан сес кубкӀси, гъаврихъан душну, маш кӀанаккди ккадакзу[+]. 10Мушвахь узук хил кубкӀнийи ва диди за гъапӀзу – магьа гьамус, хилар ккудукьну, кьамкьариинди дусназа.

11Ва дугъу гъапизуз:

– Даниял, Аллагьдин гирами! Узу увуз кӀурубдин гъаври йихь. Гъудужв, фицики узу увухьна гьаънайир вузу.

Гьаци гъапи дугъу узуз, узура гукӀуни гъудужвза[+]. 12Дугъу узуз гъапизуз:

– ГучӀ мапӀан, Даниял! Уву, яв Аллагьдин улихь кӀул ис дапӀну, аьгъюваларихьна чалишмиш хьуз хъюгъю гьятта садпи йигъланмина, яв гафар деерхьна. Яв гафар себеб вуди дуфнайир вуза[+]. 13Персияйин паччагьлугъ уьбхру малайик къанна сад йигъандин арайиъ узуз къаршуди дийигъну гъахьну. Душваъ узу Персияйин паччгьарихъди машна-машди гъахьунза – ва узухьна кюмекназ Микаил, заан малайикарикан сар, гъафнийзухьна[+]. 14Хъа гьамус, аьхирзамандихъна яв халкьдиз фу шулуш, увуз ктибтуз гъафунза, гьаз гъапиш рябкъюрайиб гьадму йигъарикан ву[+].

15Гьамци кӀуйи дугъу узуз, хъа узу, кӀул ис дапӀну, чӀал дибисну дийигъза. 16Амма фуж-вуш сар, инсандин юруш айир, йиз кӀвантӀарик куркӀу – думуган узу чӀалниина гъафиза ва йиз улихь дийигънайириз гъапиза:

– Я аьхюр! Улупбахъди аьян шулайи вахтна, узу аьзиятнакк ккади гъахьунзу, йиз жандиан кьувватра удубчӀву. 17Узхьан, йиз агъайин лукӀрахьан, увухъди, йиз агъайихъди, гафар апӀуз шуйкӀан? Узуъ затра аман имдарзуъ, ва хътабгъурайи илра кмиди бисурайиз.

18Ва хъана фуж-вуш сар, инсандин юруш айир, узук куркӀну – ва йиз аман гужал гъапӀу. 19Дугъу гъапи:

– ГучӀ мапӀан, Аллагьдин гирами! Сагъ ишриву, кӀубанди гъуз, кӀубанди гъуз!

Дугъан гьаму гафарихъди йиз жандиз кьувватра гъафи. Узу гъапиза:

– Йип, я аьхюр! Уву йиз кьувват кьяляхъ тувунва[+].

20Ва дугъу гъапи:

– Узу увухьна гьаз гъафир вуш, аьгъянуз? Гьамусяаьт узу фарсар уьрхру малайикдихъди вуйи женгназ кьяляхъ хътакурза, хъа думу ккудубкӀумитӀлан грекар уьрхру малайик гъюру[+]. 21Амма вушра, Гьякь Китабдик фу дибикӀнаш, хабар дебккдизавуз. Дурарихъди вуйи женгнаъ узуз сарира кюмек апӀурадарзуз, анжагъ МикаилитӀан, учву, жугьтар, уьрхру малайикдитӀан.

### 11


Малайикди аьянвал тувуб давам шула

1Алабхъиган, Микаилихъанди узура гъахьунза, дугъаз Мидийирин паччагь Дарийин гьюкмин садпи йисан кюмекра гъапӀунза[+].

2Ва гьамус узу гьякьикьат кӀурзавуз. Персияйиъ хъана шубурсан паччагь хьиди, хъа вартӀан девлетлур юкьурпир хьиди. Девлетну думу къудратлу апӀиди, ва дугъу грекарин паччагьлугъдиз къаршуди вари гьяракатназ хиди[+].

3Хъанара къудратлу паччагь гъиди, дугъу, хилиъ зурба гьюкум ади, чаз фу ккундуш, гьадму апӀиди[+]. 4Амма думу гъюблан кьяляхъ дугъан паччагьлугъ ккадабхъиди, ва юкьуб терефнахъинди жара хьибди, ва дугъан веледариз ккубкьидар, ва думу сарун муганайиз айигансиб хьибдар. Дугъан паччагьлугъ тадабгъиди ва жарадариз тувди.

5Кьибла паччагь гужал хьиди, амма дугъан кьушмарин аьхюдарикан санур думутӀанна гужал хьиди, ва думу хъана артухъ ругар-жиларин эйси хьиди.

6Йисар гъягъиди – ва сар-сариз кюмек хьубан йикьрар йитӀиди. Му йикьрар мюгькам апӀбан бадали, кьибла паччагьдин риш кафари паччагьдиз швушвди гъягъиди. Амма думу дишагьлийихьан гьюкум дибисну гъибтуз хьибдар, кафари паччагь чавра гъузидар: вахт улубкьиган, паччагьдихъди дугъан хпирра терг апӀиди, дугъахъди хъайидарра, дугъан веледра ва дугъаз кюмек туврайидарра.

7Думу дишагьлийин ччиварикан сабуну цӀаб тахтниина гъибди. Думу кафари паччагьдин кьушмиз къаршуди гъягъиди ва дугъан гъалйириъ архьди – дурариин алархьиди ва гъалибвал гъадабгъиди. 8Ва кӀалбиъ урзну дапӀнайи дурарин бутарна арсран ва гъизилин багьалу гъаб-гъажагъ дугъу тадагъиди ва Египетдиз гъахиди. Мидин кьяляхъ дугъу сакьюдар йисари кафари паччагьдик ктукьидар. 9Хъасин кафари паччагь кьибла паччагьдин паччагьлугъдиъ архьди, амма чан вилаятдиз кьяляхъ хътакбакк ккуркьди.

10Хъа дугъан баяри дяви ккебгъди ва зурба кьушум сатӀи апӀиди. Думу кьушум, селлерси ахмиш дубхьну, улихьна гъябгъиди ва душмнин гъалйирихьнакьан рубкьиди. 11Кьибла паччагь, бегьем хъял кубчӀвну, кафари паччагьдихъди женгназ удучӀвиди. Хъа кафари паччагьди зурба кьушмар уч апӀиди, амма дурар душмнин хилиъ ахьди[+]. 12Му кьушмар ккагъиган, кьибла паччагь дамахлу хьиди. Агъзрариинди эскрар терг апӀиди дугъу, амма гъалиб хьидар. 13Кафари паччагьди цӀийи кьушмар уч апӀиди, муганайиз айибтӀан гизаф. Йисар гъягъиди – ва думу алархьиди, хъана аьхю ва ужуди яракьламиш дапӀнайи кьушмарихъди. 14Думу вахтари гизафдар кьибла паччагьдиз аькси гъудужвиди. Улупубдиъ айиганси, яв халкьдигъянра къаршу вуйидар гъудужвиди, дурар ккагъди.

15Кафари паччагь гъиди, гъала вуйи шагьур, гургутум руг дабхьну, бисиди. Кьиблайин кьувватар ккагъди, гьятта ужударстар кьушмарихьанкьан къаршу дийигъну гъузуз хьидар. 16Хъа дуфнайири, чаз фу ккундуш, гьадму апӀиди, ва сарихьанра дугъан улихь дийигъну гъузуз хьибдар; думу гюрчег вилаятдиъ къайд хьиди, думу дугъан гьюкмиъ абхъди[+]. 17Дугъаз вари паччагьлугъдин гьюкумдар агъа хьуз ккун хьибди, чан душмнихъди сабшвхъанди хьувалин йикьрар йитӀиди ва чан риш, думу душман терг апӀбан бадали, дугъаз хпирди тувди, амма думу кӀулиз удубчӀвидар – фукӀа апӀуз хьибдар. 18Думуган думу гьюлерихъ хъайи вилаятаризди гъягъиди ва дурарикан гизафдар дисиди, амма жарадарин кьушмарин аьхюри дугъан писвалин аьхир дивди ва чан писвалин жаваб тувуз гъитди. 19Думу чан вилаятдин гъалйириз кьяляхъ гъиди, аммаки ккагъди, паччагьвалилан ултӀуккиди ва шилкьан имдарди гъюдучӀвиди.

20Тахтниина жарар гъиди ва дугъу, паччагьлугъдин девлетар артухъ апӀуз, налукар уч апӀрур гьаъди. СацӀиб вахт гъябгъиди – думура терг апӀиди, амма ачухъди, ясана женгнаъ дарди, жараси.

21Жарар гъиди тахтниина – алчагъ вуйир; дугъаз паччагьдин адлувал тувну хьибдар. Думу хабарсузди гъиди ва паччагьвал жинжалвалиинди бисиди. 22Дугъан улихь кьушмар, улубчӀву штуси, фана апӀиди ва дагъитмиш апӀиди, Йикьрарин варитӀан заан гъуллугъчийихъди сабси. 23Сар-сарихъанди хьпан йикьрар йитӀну, дугъу дурар чӀюргъиди. Дугъан адмийир цӀидарди хьиди, амма думу кьувватлу хьиди. 24Думу хабарсузди вартӀан бул вилаятариз гъиди ва душвариъ я чан абйири, ясана чан абйирин абйири дарапӀуб апӀиди. Чаз ккубкьуб, тадабгъуб ва гьацира имбу девлетар, пай апӀури, харж апӀиди; мюгькам шагьрариз пис кьастар апӀиди – вахт хьайизкьан гагьди.

25Чан вари кьувват ва гъизгъин ялав дугъу кьибла паччагьдиина диш апӀиди, дугъʼина зурба кьушум хьади гъягъиди. Кьибла паччагьра гизаф кьувватлу, зурба кьушмихъди женгназ удучӀвиди, амма къаршу дийигъну гъузуз хьибдар: дугъхьан жиниди пис кьастнан йикьрар йитӀиди. 26Думу дугъан суфрайихъан ипӀурайидари терг апӀиди, дугъан кьушмар, штун селлериси, терг апӀиди, ва дявдиъ хайлиндар йихиди. 27Кьюр паччагь, чӀуру кьаст ади, саб суфрайихъ деъди ва чиб-чпиз кучӀлар апӀиди, амма дурарин фукӀа кӀулиз удубчӀвидар, гьаз гъапиш аьхирин вахт гьелелиг дуфну ади хьибдар. 28Кафари паччагь, аьхючвеъ тадабгъубра хьади, хулаз хътакиди, ва Гирами Йикьрариина чӀуру кьаст апӀиди, ва думу фикир гьяракатнак кипди. Хъасин думу чан вилаятдиз хъадакну гъиди.

29Тяйин дапӀнайи вахтна думу хъанара кьиблайизди гъягъиди, амма муганайиз гъабхьибсиб сарун хьибдар. 30Дина римлянарин гимйир гъиди, думу кӀуруш, гучӀ дубхьну, кьяляхъ хътаркиди.

Думу Гирами Йикьрарикан вуйи хъюлан ялавну ургури хьиди ва гьяракатнаъ учӀвди – хъадакну гъюри айири, дугъу Гирами Йикьрарихъан хъадахънайидарихъди саб гаф апӀиди. 31Дугъхьан гизаф кьушмар гъиди ва Гирами Хулан гъала кабцӀиди, гьар йигъандин гъурбан апӀувалар батӀул апӀиди ва душваъ Аллагь гьясбикк кадру алчагъʼвал хьибди[+]. 32Гирами Йикьрар масу тувдариз дугъу мелз йивру гафар апӀиди. Амма чпин Аллагь кӀваинди имбудар кьувватлу хьиди ва гьяракатнаъ учӀвди. 33Хъа фагьумлудари халкьдиз вягъз-насигьят тувди ва саб вахтназ дурар утӀурккури хьиди – турихьди ва цӀихьди, йисирвалиинди ва тӀарашʼвалиинди[+]. 34Мидиъ дурариз сацӀиб кюмекра гъибди – гизафдар дурарик ктикьиди, амма кӀваантӀан дарди. 35Ва фагьумлударикан бязидар, читинвалар алдаури, лизи гьяксикьан марцц шули, аьхиримжи вахтаризкьан утӀурккури хьиди, фицики аьхирзамандин вахт гьелелиг дуфну хьибдар.

36Хъа паччагьди, чаз фу ккундуш, гьадму апӀиди. Думу дамахлу хьиди, ва вари бутартӀан чав зиина дисиди, ва вари бутартӀан зурба вуйи Аллагьдиз аьксиди ибариз асуллагь деребхьуб пуз хъюгъди. Ажугълу йигъар ккудукӀайизкьан дугъаз ккуниси хьибди. Гьаз гъапиш, шулу дупнайиб дубхьну ккундийи[+]. 37Дугъу я чан абйирин бутарихьна, я дишагьлийирин Ккунирихьна, ясана фицибкӀа жара бутдихьна чан фикир жалб апӀидар, фицики дурартӀан чав заанди дисиди. 38Дурарин ерина дугъу гъалйирин бутдиз гьюрматар апӀиди – чан абйириз аьгъдру бутдиз, гьюрматар апӀиди гъизилиинди, арсриинди, багьалу гъванариинди ва девлетлу савкьатариинди. 39Жарадарин бутдин кюмекниинди дугъу ижми гъалйир рагъиди, хъа чав саймиш гъапӀдариз дугъу зурба гьюрматар апӀиди, дурар гизафдариин гьякимарди дерккди, ва дурариз пешкеш вуди жилар пай апӀиди.

40Аьхиримжи йигъар улуркьиди ва кьибла паччагь дугъʼина гъягъиди. Амма кафари паччагь дугъʼин тӀурфанси алархьиди, яракьлу аьрабйирихъди, атлуйирихъди ва гизаф кьадар гимйирихъди. Думу жюрбежюр вилаятарилан селси гъягъиди, 41ва гюрчег вилаятдиз гъиди, ва йицӀдар агъзрариинди дугъу талаф апӀиди. Амма Эдум, Муав ва гизаф кьадар Аммундин агьалйир дугъан хиликк ккахьидар. 42Дугъу чан гьюкум жара вилаятариинара рабгъиди, гьятта Египетра мициб кьисматнаккан ккудубчӀвидар. 43Дугъу багьалу девлетар дисиди – гъизил ва арс ва Египетдин вари девлетар; Лувимдинна Кушимдин халкьар дугъаз табигъ хьиди.

44Ригъ удубчӀвру ва кафари терефнахъанди гъюрайи хабрари дугъак бегьем гучӀ кипди, ва, пис хъял дуфну, гизафдар дагъитмиш ва терг апӀури, думу дина гъягъиди. 45Дугъу чан паччагьдин чадрар гьюлинна марцци йишв вуйи гюрчег дагъдин арайиъ гьатӀарцциди.

Амма дугъан аьхир гъибди, ва дугъаз шликӀа кюмек апӀидар.

### 12


Бахтаврар ву ккилигури гъузуз удукьрудар

1Малайикди давам апӀуру:

– Думуган Микаил, заан малайикарикан сар, яв халкь уьрхрур, дуфну хъуркьди, фицики гьич саб халкьдиинра гьелелиг улулуркьу бала-кьазйирин вахтар гъиди. Думуган яв халкь къутармиш хьибди – Китабдик кади гъахьидар вари[+].

2Ва накьвариъ даахнайидарикан
уягъ хьиди гизафдар:
даима уьмриз – садар,
даима аьйибназ – гьатмундар[+].
3Фагьумлудар нурлу хьиди – завун ахсрарси,
Гьякь рякъюхъ хъаърудар – хядарси,
гьаммишандиз, аьсрариз![+]

4Хъа уву, Даниял, му гафар жиниди уьрх ва китаб, мугьур йивну, хъябкьну гъибт – аьхиримжи вахтаризкьан. Думуган гизафдари, рякъяр-чарйир агури, чпин аьгъювалар артухъ апӀиди[+].

5Ва узуз, Даниялиз, гъябкъюнзуз: кьюрсана дийигънайи – санур нирин гьатму гъирагъдихъ, тмунурсана гьамуну гъирагъдихъ. 6Ва дурарикан санури Аллагьдин гъуллугъчийиин шлустар лизи палтарра алди нирʼин дийигънайирихьан гьерхра:

– Гьамусдиз ебхьузкьан деребхьу гьаму фила ккудубкӀидикӀан[+]?

7Ва узуз лизи палтар алди нирʼин дийигънайирин жаваб гъеебхьунзуз. Дугъу, кьюбиб хиларра завузди гьачӀарккну, Аьсрариинди ЧӀивириинди ху гъапӀу: саб муддатналан, кьюб муддатналан ва гьацӀ муддатналан – гьаму вахтналан, Гирамийишван халкьдин кьувват ккадрабгърубси гъабхьиган, вари ккудубкӀиди.

8Узу хъпехъурайза, амма гъаври шуладайзу. Ва узу гьерхза:

– Йиз агъа, хъа му вари фитʼинди ккудубкӀуйкӀан?

9Дугъу жаваб туву:

– Фикрар мапӀан, Даниял, гъарах! Му аьхиримжи йигъаризкьан жин дапӀнайиб ва, мугьур йивну, хъябкьнайиб ву. 10Гизафдар марцц хьиди, нурлу хьиди ва имтигьяндиан адаиди, хъа гьякьсузари, кӀуруш, гьякьсузвалар апӀуб давам апӀиди. Ва гьякьсузар аннамишʼвалихъна гъидар, аннамишʼвалихъна фагьумлудар гъиди[+].

11Гьар йигъандин гъурбан апӀувалар дерккхъанмина ва Гирами йишваъ Аллагь гьяспикк ккадру алчагъʼвалар ккергъхъанмина агъзурна кьюдваржна урчӀвцӀур йигъ ккудубшиди[+]. 12Бахтаврар ву, муддат улубкьиган, агъзурна шубудваржна сумчӀурна хьуд йигъ улдубчӀвайиз, ккилигури гъузрудар ва вафалуди гъузуз удукьрудар.

13Хъа уву, аьхир гюзлемиш апӀури, яв рякъюъди гъарах. Уву яв вахтна архаин хьидиву, аммаки хъасин увуз рубкьруб гъадабгъуз гъудужвидива – аьхиримжи йигъан.

## Кюгьне жугьдарин календарь


Кюгьне жугьдарин календарь

Кюгьне жугьдарин календарь вазлинна-ригъдинуб гъабхьну.

Йискьубан сабпи ваз нисан вуди гъабхьну.

Исихъ Эстерин китабдиъ чпикан дибикӀнайи асас гьядисйир гъийин деврин календариинди тувна.

Ихь эрайиз 486 йис улихьна – Ксеркс I (Ахашʼверуш) Персияйин паччагьлугъдин тахтниина гъювал.

3:12 – сабпи вазлин йицӀишубудпи йигъ ихь эрайиз улихьна 474-пи йисандин 17-пи апрелихъди дюзди гъюру.

8:9 – шубубпи вазлин къанна шубудпи йигъ – ихь эрайиз улихьна 474-пи йисан 25-пи июнь.

9:1 – йицӀикьюбпи вазлин, яни адарин, йицӀишубудпи йигъ – ихь эрайиз улихьна 473-пи йисан 7-пи март.

9:15 – адар вазлин йицӀиюкьудпи йигъ – ихь эрайиз улихьна 473-пи йисан 8-пи март.

## «Эстер» ва «Даниял» китабарик кайи


Эстер • Даниял

«Эстер» ва «Даниял» китабарик кайи гьядисйирин хъайи-хъайибси вахт «Эстер» ва «Даниял» китабарик кайи…

Ихь девриз улихьна 605-562-пи йисар | Вавилондин паччагь Навухаднасарин паччагьвал.
Ихь девриз улихьна 597-пи йис | Навухаднасари Ерусалим гъибисну. Аллагьдин Хал тӀараш ва чиркин гъапӀну. Иудеяйин паччагь Йихуяким ва халкьдин аьхюбсиб пай йисирвализ гъадагъну.
Ихь девриз улихьна 586-пи йис | Навухаднасари Ерусалим дармадагъин гъапӀну. Вавилондин йисирвал.
Ихь девриз улихьна 558-530-пи йисар | Персияйин паччагь Кирин паччагьвал.
Ихь девриз улихьна 539-пи йис | Кири Вавилон гъибисну. Вавилон паччагьлугъдин аьхир.
Ихь девриз улихьна 538-пи йис | Аллагьдин Хал цӀийикӀултӀан тикмиш апӀбан ва жугьтар кьяляхъ апӀбан гьякьнаан Кирин указ. Йисирарин саб пай Иудеяйиз кьяляхъ гъюру.
Ихь девриз улихьна 515-пи йис | Аллагьдин цӀийи Хал тикмиш дапӀну ккудубкӀувал ва гирами апӀувал.
Ихь девриз улихьна 522-486-пи йисар | Персияйин паччагь Дари Ӏ-рин паччагьвал.
Ихь девриз улихьна 486-465-пи йисар | Персияйин паччагь Ксеркс Ӏ-рин (гьадму Ахашʼверуш ву) паччагьвал. «Эстер» китабдик кайи гьядисйир.

## Персия


Эстер • Даниял

Персия

+ 1:1 Эстер 8:9, Эстер 9:30

+ 1:10 Эстер 7:9

+ 1:19 Эстер 8:8, Даниял 6:8

+ 1:20 Эфес 5:33

+ 2:1 Эстер 1:19-20

+ 2:6 4 Пачч. 24:14-15,

* 2:7 Хадасса жугьуд чӀалнаан мирт кӀуру гафнакан арайиз гъафну, хъа мирт – му ицци ниъ хъайи гьар жюре набатат ву. Эстер фарс чӀалниинди аку хяд кӀуру гаф ву.

+ 2:15 Эстер 9:29

+ 2:23 Эстер 6:2, Эстер 10:2

* 3:4 Жугьтар Аллагьдин улихьтӀан кьамкьариина ис духьну ккундар.

+ 3:7 Эстер 9:24, Эстер 9:26,

+ 3:8 Ляхнар 16:20

+ 3:10 Эвел 41:42, Эстер 8:2

+ 3:12 Эстер 8:9

+ 3:13 Эстер 8:10,

+ 3:15 Эстер 8:14

+ 4:3 Даниял 9:3

+ 4:7 Эстер 3:9

+ 4:8 Эстер 3:14

+ 4:11 Даниял 2:9

+ 5:1 Эстер 4:16

+ 5:2 Эстер 4:11

+ 5:3 Эстер 7:2, Марк 6:23

+ 5:8 Эстер 7:3

+ 5:9 Эстер 3:1

+ 5:10 Эстер 6:13

+ 5:11 Эстер 9:7-10, Эстер 3:1

+ 5:14 Эстер 6:4, Эстер 7:9-10

+ 6:1 Эстер 2:23, Эстер 10:2

+ 6:2 Эстер 2:21-22

+ 6:4 Эстер 5:14, Эстер 7:9-10

+ 6:7 3 Пачч. 1:33

+ 6:12 2 Пачч. 15:30

+ 6:13 Эстер 5:10

+ 7:1 Эстер 5:3, Марк 6:23

+ 7:3 Эстер 5:8

+ 7:4 Эстер 3:9

+ 7:6 Эстер 3:10

* 7:8 ЙикӀуз жаза адабтӀнайидарин маш гъебкри гъахьну.

+ 7:9 Эстер 1:10, Эстер 5:14, Эстер 6:4, Насигьятар 11:5, Даниял 6:24

+ 7:10 Эвел 40:22

+ 8:2 Эвел 41:42, Эстер 3:10

+ 8:3 Эстер 3:1

+ 8:4 Эстер 5:2

+ 8:8 Эстер 3:12

+ 8:9 Эстер 1:1, Эстер 3:12, Эстер 1:22

+ 8:10 Эвел 41:42, Эстер 3:10, Эстер 3:13

+ 8:14 Эстер 3:15

+ 8:15 Насигьятар 11:10

+ 9:1 Эстер 3:13

+ 9:4 2 Пачч. 5:10,

+ 9:12 Эстер 5:6, Эстер 7:2

+ 9:24 Эстер 3:7

+ 9:29 Эстер 2:15

+ 9:30 Эстер 1:1, Эстер 8:9

+ 9:31 Эстер 4:3

+ 10:2 Эстер 2:23, Эстер 6:1-2

+ 10:3 Эвел 41:40,

+ 1:1 4 Пачч. 24:1,

* 1:2 Аллагьди Муса пайгъамбриз Чан ччвур ачмиш гъапӀну. Аллагьдихьна вуйи гьюрматнаан жугьдари думу ччвур кӀури гъахьундар. Дидин ерина дурари «рабби», яни «йиз аьхюр» кӀури гъахьну. Думу ччвур фици кӀуйиш дюзди аьгъдар, гьаддиз дидин ерина РАББИ бикӀура.

+ 1:2 4 Пачч. 24:13,

* 1:6 Даниял ччвурну жугьуд чӀалниинди «Аллагь йиз диванбеги ву» кӀуру мяна улупуру.

+ 1:7 4 Пачч. 23:34, 4 Пачч. 24:17

+ 1:9 Эвел 39:21

+ 1:12 Рим 14:2

+ 1:17 Эвел 41:12

+ 1:20 Эвел 41:8, Эвел 41:24

+ 1:21 Даниял 6:28, Даниял 10:1

+ 2:1 Эвел 41:8

+ 2:4 3 Пачч. 1:31, Даниял 3:9, Даниял 5:10, Даниял 6:6, Даниял 6:21

+ 2:5 Даниял 3:29

+ 2:6 Даниял 5:7, Даниял 5:16

+ 2:9 Эстер 4:11

+ 2:12 Даниял 3:13, Даниял 3:19

+ 2:17 Даниял 1:6

+ 2:21 Даниял 5:20

+ 2:22 Коринф-1 4:5

+ 2:28 Эвел 40:8, Даниял 10:14

+ 2:30 Эвел 41:16

+ 2:37 Ачмиш 17:14

+ 2:40 Даниял 7:7, Даниял 7:23

+ 2:44 Жугьдариз 12:28

+ 2:46 Ляхнар 10:25, Ляхнар 16:29, Ляхнар 14:13

+ 2:47 4 Пачч. 5:15

+ 3:1 Эвел 11:2

+ 3:6 Ачмиш 13:15

+ 3:8 Даниял 6:12-13

+ 3:9 3 Пачч. 1:31

+ 3:12 Даниял 2:49

+ 3:13 Даниял 2:12

+ 3:15 4 Пачч. 18:35

+ 3:19 Даниял 2:12

+ 3:26 Ляхнар 16:17

+ 3:29 Даниял 2:5

+ 3:31 Даниял 6:25, Петрин-1 1:2, Петрин-2 1:2

+ 3:33 Даниял 2:44

+ 4:2 Даниял 2:1, Даниял 7:15

+ 4:4 Даниял 2:2, Даниял 2:10-11

+ 4:5 Даниял 1:7, Эвел 41:38, Даниял 5:11, Даниял 5:14

+ 4:7 Марк 4:32

* 4:10 Мушваъ, рябкъру гьялариан, малайикдикан кӀура.

+ 4:15 Эвел 41:8

+ 4:16 1 Пачч. 25:26, 2 Пачч. 18:32

+ 4:24 Насигьятар 16:6, Ляхнар 8:22, Тимофейиз-2 2:25

+ 4:31 Даниял 2:44, Даниял 6:26

+ 5:1 Даниял 7:1, Даниял 8:1, Эвел 40:20, Эстер 1:3, Эстер 2:18, Марк 6:21

+ 5:2 Даниял 1:2

+ 5:7 Даниял 2:2, Даниял 4:6

+ 5:8 Эвел 41:8

+ 5:10 3 Пачч. 1:31, Даниял 2:4

+ 5:11 Эвел 41:38, Даниял 4:5, Даниял 2:48

+ 5:12 Даниял 1:7, Даниял 4:5, Даниял 1:17

+ 5:17 4 Пачч. 5:16

+ 5:20 Даниял 4:27-30

+ 5:21 Даниял 4:31

+ 5:23 Ляхнар 12:23, Ачмиш 16:9

* 5:28 ПЕРЕС – У-ПАРСИН гафнан ялгъуз кьадар.

+ 5:31 Даниял 9:1

+ 6:3 Эвел 41:40, Эстер 10:3

+ 6:6 3 Пачч. 1:31, Даниял 2:4

+ 6:8 Эстер 1:19, Эстер 8:8

+ 6:10 3 Пачч. 8:48,

+ 6:13 Даниял 3:8

+ 6:17 Матт. 27:66, Ачмиш 20:3

+ 6:21 3 Пачч. 1:31, Даниял 2:4

+ 6:23 Даниял 3:25

+ 6:24 Эстер 7:9, Насигьятар 11:5

+ 6:25 Даниял 3:31

+ 6:26 Даниял 4:31

+ 6:27 Даниял 3:33

+ 7:1 Даниял 5:1, Даниял 8:1

+ 7:2 Ачмиш 7:1

+ 7:3 Ачмиш 12:18-Ачмиш 13:2

+ 7:6 Ачмиш 13:2

+ 7:7 Ачмиш 12:3, Ачмиш 17:3, Ачмиш 17:12

+ 7:8 Даниял 8:9, Ачмиш 9:7, Ачмиш 13:5

+ 7:9 Ачмиш 20:4, 3 Пачч. 22:19, Ачмиш 4:2, Ачмиш 1:14

+ 7:10 Ачмиш 5:11, Ачмиш 20:12

+ 7:11 Ачмиш 19:20

+ 7:13 Ачмиш 1:13, Матт. 26:64, Марк 14:62, Ачмиш 1:7, Ачмиш 14:14

+ 7:14 Матт. 28:18, Даниял 7:27, Лк. 1:33, Коринф-1 15:24, Ачмиш 11:15

+ 7:15 Даниял 4:2

+ 7:18 Матт. 25:34

+ 7:21 Даниял 8:24, Ачмиш 13:7

+ 7:23 Даниял 2:43

+ 7:27 Даниял 7:14

+ 7:28 Лк. 2:19, Лк. 2:51

+ 8:1 Даниял 5:1, Даниял 7:1

+ 8:2 Эстер 1:2

+ 8:7 Даниял 11:11

+ 8:8 Даниял 7:3

+ 8:9 Даниял 7:8

+ 8:10 Ачмиш 12:4

+ 8:11 Даниял 11:31, Даниял 12:11

+ 8:13 Даниял 12:6

+ 8:16 Даниял 9:21, Лк. 1:19, Лк. 1:26

+ 8:17 Ачмиш 1:17,

+ 8:18 Даниял 10:9,

+ 8:19 Даниял 11:36

+ 8:21 Даниял 11:3

+ 8:24 Даниял 7:21, Ачмиш 13:7

+ 8:26 Даниял 10:14

+ 9:1 Даниял 5:31, Даниял 6:1, Даниял 11:1

+ 9:3 Эстер 4:3

+ 9:4 3 Пачч. 8:47,

+ 9:18 4 Пачч. 19:16,

+ 9:19 Лк. 18:13,

+ 9:21 Даниял 8:16, Лк. 1:19, Лк. 1:26,

+ 9:23 Даниял 10:11, Даниял 10:19

+ 9:24 Матт. 4:5, Матт. 27:53

+ 9:26 Матт. 24:6-14

+ 9:27 Даниял 11:31, Даниял 12:11, Матт. 24:15, Марк 13:14

+ 10:1 Даниял 1:7, Даниял 4:5

+ 10:4 Эвел 2:14

+ 10:5 Ачмиш 1:13

+ 10:6 Матт. 28:3, Ачмиш 1:14, Ачмиш 19:12, Ачмиш 1:15

+ 10:7 Ляхнар 9:7

+ 10:9 Даниял 8:18, Югь. 18:6, Ачмиш 1:17

+ 10:11 Даниял 9:23, Даниял 10:19

+ 10:12 Даниял 9:23

+ 10:13 Даниял 10:21, Даниял 12:1, Ягьудайин 1:9, Ачмиш 12:7

+ 10:14 Даниял 2:28, Даниял 8:26,

+ 10:19 Даниял 9:23, Даниял 10:11

+ 10:20 Даниял 12:1

+ 11:1 Даниял 5:31, Даниял 6:1, Даниял 9:1

+ 11:2 Даниял 10:21

+ 11:3 Даниял 7:6, Даниял 8:5, Даниял 8:21

+ 11:11 Даниял 8:7

+ 11:16 Даниял 8:9

+ 11:31 Даниял 8:11, Даниял 9:27, Матт. 24:15, Марк 13:14

+ 11:33 Даниял 12:3, Даниял 12:10

+ 11:36 Фессалоник-2 2:4, Даниял 2:47, Ачмиш 13:5, Даниял 8:19

+ 12:1 Даниял 10:13, Ягьудайин 1:9, Ачмиш 12:7, Матт. 24:21, Марк 13:19, Ачмиш 16:18, Даниял 10:21, Ачмиш 20:12

+ 12:2 Матт. 25:46, Югь. 5:28-29, Ляхнар 24:15

+ 12:3 Даниял 11:33, Даниял 12:10, Матт. 13:43, Насигьятар 4:18,

+ 12:4 Ачмиш 5:1, Ачмиш 10:4, Ачмиш 22:10

+ 12:6 Даниял 10:5, Даниял 8:13

+ 12:10 Даниял 11:35, Ачмиш 22:11, Даниял 11:33, Даниял 12:3,

+ 12:11 Даниял 8:11, Даниял 9:27, Даниял 11:31