# Сулайман аварагасул гІакъилал рагІаби

***

Книга Притчей на аварском языке

Proverbs in Avar

## Сулайман аварагасул гІакъилал рагІаби

### * * *

Сулайман аварагасул гІакъилал рагІаби

Авар мацІалде таржама


ISBN 5-93943-053-8

© Институт перевода Библии, 2007


### ЦеберагІи

Хирияв цІалдохъан!

Гьале дуца цІализехъин буго «Сулайман аварагасул гІакъилал рагІаби» абураб тІехь. Гьелда жанир руго гІемерал гІакъилал кицабиги инсанасе пайдаял гІакълабиги. ЖугьутІазул ва христианазул хирияб тІехь Библиялъул цо бутІалъун ккола гьеб. ЖугьутІ мацІалда хъвараб гьеб тІехь буссинабун буго батІи-батІиял халкъазул нус-нус мацІазде. МагІарул мацІалде буссинабураб гьеб хІикматаб тІехь рагьун цебе лъун буго дуцаги.

Израилалъул халкъалда гьоркьоса рахъарал гІакъилал гІадамаз гІакълабазулги кицабазулги гьаб тІехь данде гьабизе байбихьана гьанжеялдаса кІиазаралда щунусгоялдасаги цІикІкІун соналъ цебе. Гьанир ругел гІемерисел гІакъилал рагІабазул авторлъун рикІкІунев вукІана Давуд аварагасул вас Сулайман. Сулайман авараг Израилалъул парччахІлъун вукІана нилъер эраялде щвелалде X гІасруялда. Сулайман машгьурлъун вукІана цІакъго гІакъилав чийилан, гьаб тІехьги кидагоги гьесул цІаралда бухьараб букІана.

Библиялда бицен гьабулеб буго, дуе бокьарабщинаб кьелилан Сулайман аварагасда Аллагьас абураб мехалда, гьес Аллагьасда гьарун бугин, дур халкъалъе ритІухъаб диван къотІизеги квешаб-лъикІаб батІа гьабизе лъазеги гІакъилаб бетІер кьейин дурго лагъасеян. Аллагьас Сулайман аварагасда абун буго: «Халатаб гІумру гьаричІого, бечелъи гьаричІого, тушбабазда тІад бергьенлъи гьаричІого, дуца гьарулеб бугелъул диван къотІизе гІакъиллъи, – гьеб дур гьари къабул гьабун, гьале дица дуе кьолеб буго гІакъилаб бетІер. Дуде щвезегІанги вижичІо мун гІадинав гІакъил, дудаса хадувги вижиларо». Аллагьасдасан гІакъиллъи щун хадуб, Сулайман авараг лъугьана гьаб дуниялалда рижаразда гьоркьов бищунго гІакъилав чилъун.

Гьаб тІехь гІуцІун буго чанго гІасруялъул заманаялда данде ракІарарал ва цоцаздасан хъварал мажмугІаздасан (масала, Агурил ва Лемуэл парччахІасул мажмугІал). ТІехьалда цо-цо бакІал такрарлъиялъе гІиллабазул цояблъунги ккола гьеб батІи-батІиял гІисинал тІахьаздасан гІуцІун букІин.

«Сулайман аварагасул гІакъилал рагІаби» абураб гьаб тІехь магІарул мацІалде буссинабуна Библия таржама гьабиялъул институталъул хІалтІухъабазулги Дагъистаналъул гІалимзабазулги гІахьалаб хІаракатчилъиялдалъун. ТІехь басмаялде бахъаразул хьул буго гьаб таржамаялъ цо бегьулеб бакІ кквелин авар халкъалъул маданияб гІумруялда жаниб.

Библия таржама гьабиялъул институт


### СУЛАЙМАН АВАРАГАСУЛ ГІАКЪИЛАЛ РАГІАБИ


#### БЕТІЕР 1


Байбихьи

1 Давудил вас Сулайманил –

Израилалъул парччахІасул гІакъилал рагІаби руго гьал.


2 Гьел хъван руго гІадамазда гІакълу щвезе,

цІодорго ва гІадлу-тадбиралда гьел хьвадизе,

гІакъилал рагІабазул магІна гьезда бичІчІизе.

3 Гьел хъван руго гІадамазулъ гІадлу-тадбир цІикІкІине,

хІакъабщинабги, ритІухъабщинабги, бацІцІадабщинабги гьезул рекІелъе лъугьине.

4 Жагьилчиясе гІакълу щвезе,

гІолохъанчиясе гІелму-лъайги бичІчІиги щвезе.

5 Гьел рагІаби гІадахъ росани, гІакъиласулги лъай цІикІкІина,

цІодорасулги цІодорлъи-гІакъиллъи камиллъила.

6 Кици-биценалъул магІнаги гІужилаб каламги бичІчІизе,

гІакъилазул рагІабазулъ бахчараб балъголъиги лъазе хъван руго гьал гІакълаби.


Инсул малъа-хъваялъухъ гІенекке!

7 Аллагьасукьа хІинкъи – гьеб буго гІелму-лъаялъул авал.

ГІабдалзабазни гІад-хочІ гьабула гІакъиллъиги гІадлу-тадбирги.

8 Мун гІенекке, дир вас, инсул малъа-хъваялъухъ,

эбелалъ малъарабги рехун тоге.

9 Дур бетІералъе бищунго гьайбатаб таж букІина гьеб,

гарбида базе берцинаб рахаслъунги лъугьина.

10 Я дир вас, мунагь-хІакъалъул агьлуялъ къосинавулев вугони,

мун гьезда нахъвилълъунге.

11 Гьез дуда гьадин абила:

«ГъоркьчІел гьабун, пуланав чи чІвазе вилълъа нижеда цадахъ.

Багьана-гІайибго гьечІев чиясе нух кквезе вилълъа.

12 Кквезеги ккун гьел гІадамал нилъеца,

жужахІалъ кинигин, тІубанго къулчІила,

хобалъ кинигин, цадахъго ракьулъе тІерхьинарила.

13 Нилъее щвела батІи-батІияб хазина,

нилъерго рукъзалги бечедаб давлаялъ кьабун цІезарила.

14 Дуцаги нижеда цадахъ можоро рехила,

щвараб давлаги нилъер гІахьалаб букІина!»

15 Воре, мун гьезул нухдасан унге, дир вас,

гьезул нухдаса рикІкІад гьабе дуца дурго хІетІ.

16 Гьезул хІатІал квешлъиялде рекерулел руго,

би гІодобе тІезе гІедегІулел руго гьел.

17 ХІанчІазда бихьулеб бакІалда

гьезие гьин гъеялъул пайда букІунаро.

18 Жидерго би гІодобе тІезейин доз гъоркьчІел гьабулеб бугеб,

жидерго рухІ паналъизабулебин доз бугеб.

19 ХІарамаб давлаялъухъ гІашикълъаравщинасул нух гьединаб букІуна,

гьеб давла кодобе щваравги хвезавула гьелъ.


ГІакъиллъи буго гІадан гІадин кІалъалеб

20 ГІакъиллъиялъ къотІноб ахІи балеб буго,

годекІанибе бахъун гьелъ гьаракь гьабулеб буго,

21 гьаракь-хъуй гьарзаял бакІазда ахІдолеб буго,

шагьаралъул кавабахъ чІун, гІакъиллъиялъ гьадинал рагІаби абулел руго:

22 «Ле, жагьилзаби,

кидалъагІан нужее гьеб жагьиллъи хиралъизе бугеб?

Ле, яхІ-намус гьечІел гІадамал,

хириябщинаб гІад-хочІ гьабиялдаса

кидалъагІан нужеца кеп босизе бугеб?

Ле, гІабдалзаби,

кидалъагІан нужеда гІелму-лъай рихине бугеб?

23 Дир рагІаби гІадахъ росун, нуж кантІани,

дица нужеде чвахизабила дир рекІелъ бугебщинаб,

дирго рагІабиги гьурщила нужеде.

24 Дица ахІи бана – нужеца гІинтІамичІо,

дица квербакъана – лъицаниги гьеб къабул гьабичІо.

25 Нужеца жолъунго рикІкІинчІо киналго дир гІакълаби,

дир малъа-хъваялги нужее рекІее гІечІо.

26 Гьединлъидал дунги белъанхъила

нужеде балагь бачІараб мехалъ,

дицаги кеп босила

нужеда тІаде гІасияб хІинкъи рещтІараб мехалъ.

27 Зобалазул горо-цІер гІадин,

гІасияб хІинкъи тІаде рещтІараб,

гьалагаб гьури гІадин,

балагь тІаде гІунтІараб,

гІакъуба-къварилъиялъ къахІан ккураб мехалда,

28 гьел диде ахІдезе лъугьаниги,

дица гІинтІамиларо,

дун балагьизе лъугьаниги,

гьезда дун батиларо, –

29 гІелму-лъайги гьезда рихиндал,

БетІергьанасукьа хІинкъиги гьез тІаса бищичІелъул,

30 дир гІакълу-насихІат гІадахъ босичІелъул,

дир малъа-хъвайги сан гьабичІелъул.

31 Жидерго квешал ишазул гъотІода бижараб пихъ кванала гьез,

жидерго квешал къасдаз гІорцІила гьел.

32 ТІирунчІеялъин жагьилзаби хвезарулел,

пикру гьечІолъиялъин гІабдалзаби паналъизарулел.

33 Амма дихъ гІинтІамулев чи сах-саламатго хутІила,

балагьалдаса хІинкъичІого хІалхьун вукІина гьев».


#### БЕТІЕР 2


ХІакъабщиналде, ритІухъабщиналде ва бацІцІадабщиналде рачунел нухал

1 Я дир вас, дир рагІаби гІадахъ росани

ва дир амруялги дуца рекІелъ цІунани,

2 гІакъиллъиялъухъ гІенеккизе гІинги ругьунлъани,

гІакълу бичІчІиялде ракІги гьетІани,

3 гІакълу-насихІатги дуца духъего ахІани,

бичІчІи-лъайги духъего гьарани,

4 гІарцул тІагІел гІадин дуца гьебги балагьани,

ракьулъ бахчараб хазинаялда гІадин, мун гьелда хадувги лъугьани,

5 БетІергьанасукьа хІинкъи щиб жояли лъала дуда,

Аллагь вичІчІиялъул гІелмуялдеги вагьила.

6 БетІергьанасин гІакъиллъи кьолеб,

Гьесдасанин цІодорлъиги лъайги щолеб.

7 РакІбацІцІадал гІадамазе квербакъизе кидаго хІадур вуго Гьев,

хІалаллъиялда хьвадулезе хъалхъанлъунги чІола Гьев.

8 РитІухъго хьвадулесул нухалги цІунула Гьес,

муъминчиясул сухъмахъалги хІинкъи гьечІеллъун лъугьинарула.

9 Гьеб мехалда дуда лъала хІакъабщиналде,

ритІухъабщиналде ва бацІцІадабщиналде рачунел киналго нухал.

10 Дур рекІелъе гІакъиллъи лъугьина,

гІелму-лъаялъ рухІалъе разилъи-лазат босун бачІина.

11 Квешаб-лъикІаб бичІчІиялъ цІунила мун,

цІодорлъиялъ хвасарги гьавила.

12 Квешал гІадамазул нухалдаса мун гІакъиллъиялъ цІунила,

мекъаб-тІекъаб бицунездасаги хвасар гьавила.

13 БецІал сухъмахъаздасан ине бокьун,

битІараб нух рехун тола гьез.

14 Квешлъи гьабиялдаса рохула гьел,

квешаб пасалъиялдасаги разилъула.

15 Гьезул сухъмахъалги кІичІ-кІичІарал руго,

гьенисан аралги нух къосун хутІула.

16 ГІакъиллъиялъ цІунула мун чияр лъадудаса,

кІал бахьинай чияр лъадудаса.

17 ГІолохъанаб мехалъ вукІарав гьудулги рехун тарав гьелъ,

жиндирго Аллагьасул амруги кІочон тараб гьелда.

18 Гьелъул къайи-свериялъ мун хвалде вачуна,

гьелъул нухги хваразухъе унеб нух буго.

19 Гьелда аскІове арав цониги чи нахъвуссунаро,

цІидасан гІумруялъул нухги гьезие щоларо.

20 Гьединлъидал мун лъикІазул нухдасан хьваде,

муъминзабазул нухги ккве дуца.

21 РакІбацІцІадал гІадамал гьаб ракьалда рукІине руго,

мунагь гьечІелалги ракьалда тІад хутІизе руго.

22 РакІхъубал гІадамал ракьалдаса лъухъан рехизе руго,

хиянатчагІиги гьениса лъугІизаризе руго.


#### БЕТІЕР 3


Дир малъа-хъваял кІочене риччаге

1 Я дир вас, дир малъа-хъваял дуца кІочене риччаге,

дир амруялги рекІелъ цІуне.

2 Гьез дур гІумру халалъизабила,

дуе сах-саламалъиги насиблъизабила.

3 ГурхІел-цІобги божилъиги рехун тоге,

гарбида маххаллъун жеме дуца гьел,

рекІел тІанчазда хъванги те.

4 Гьебмехалда Аллагьги гІадамалги разилъила дудаса,

лъикІаб цІарги чІвала дуда.

5 РакІ-ракІалъго БетІергьанасда божа мун,

дурго бичІчІи-лъаялда божун хьвадуге.

6 Кинаб нух ккун гьабуниги,

Аллагь вичІчІизе тІалаб гьабе дуца –

дуе нух битІизабила Гьес.

7 Дудаго мунго гІакъилав чийилан ккоге.

БетІергьанасукьа хІинкъа, квешлъиялдаса рикІкІалъе;

8 Дур чорхое дарулъун лъугьина гьеб,

дур рукьбиги къвакІизарила гьелъ.

9 БоцІи-рикъзиялъул бутІаги

ва хуриб-ахикь гІезабурабщиналъул тІоцебесеб бачІинги

дуца БетІергьанасе назру гьабе.

10 Гьеб мехалда дур царгъал хІалухъадул цІела,

чаназухъ цІияб чагъирги кидаго тІасан чвахулеб букІина.

11 БетІергьанасул гІадлу-тамихІалдаса мун рекІекълъуге, дир вас,

Гьес дуда гІайиб чІвараб мехалъги, мун данде чІоге.

12 Жиндиего вокьулев чиясе гьабула БетІергьанас гІадлу;

инсуца васасул гІадин, гьесул тІалабги гьабула.

13 Гьардарав гурищ гІакъиллъи жинда батарав чи

ва жиндие бичІчІи-лъай щварав чи!

14 ГІакъиллъи щвей лъикІаб буго

гІарцул тІагІел щвеялдаса,

бацІцІадаб меседалдаса лъикІаб буго

гІакъиллъиялдасан бачІунеб хайирги.

15 Жавгьар-якъуталдасаги багьаяб буго гьеб,

дуца анищ гьабулебщинабги гьелда дандеккун бажаруларо.

16 Гьелъул кваранаб хъатикь буго гІумру халалъи,

квегІаб хъатикь буго бечелъиги къадру-къиматги.

17 РакІ рази гьабулел нухал руго гьелъул,

киналгоги гьел нухаз ракълиде рачуна.

18 ГІакъиллъиялда рекъон хьвадулезе

гІумруялъул гъветІ буго гьеб,

гьелде мугъчІваралги гьардарал гурищ.

19 ГІакъиллъиялдалъунин БетІергьанас

гьаб ракьалъе кьучІ лъураб,

гІакълуялдалъунин зоб къвакІизабураб.

20 Гьесул лъаялдалъунин ракьулъан лъадал иххал чвахизарурал,

накІкІилъан ракьалде цІад базабураб.

21 Я дир вас, кІиго жо берзукьа биччаге дуца –

гІакълуялда нахъгІунтІиги ва квешаб-лъикІаб бичІчІиги.

22 Гьеб букІина дур рухІалъе чІаголъилъун

ва гарбида балеб берцинаб рахаслъун.

23 Гьебмехалда мун щибго хІинкъи гьечІого ина дурго нухдасан,

хІетІеги гІодоб тункиларо.

24 Кьижизе вегараб мехалъги дуда хІинкъи лъаларо,

вегун щвараб макьуги гьуинаб букІина.

25 Нагагьаб балагьалдасаги хІинкъуге,

мунагь цІикІкІаразде бачІунеб къварилъиялдасаги хІинкъуге.

26 БетІергьан вукІина дуе мугъ чІвазе ва ракІ гъезе,

дур хІетІе кІичІикье ккезе биччаларо Гьес.

27 Духъа бажарулеб бугони,

воре, рес къотІарасе лъикІлъи гьабичІого тоге.

28 Гьесие къваригІараб-хІажатаб жо духъ бугони,

гІагарав чиясдаги абуге дуца,

гьанже нахъе айин, цинги вачІайин, метер кьелин.

29 Божа-рокьигун дуда аскІов вугев мадугьаласе

квешлъиялъеги ургъуге.

30 Дуе квешлъи гьабичІев чигун гІадада дагІбадуге.

31 Зулмучиясдаги мун бахиллъуге,

гьесул киналго нухазул цонигияб тІаса бищуге.

32 Зулмучи БетІергьанасеги рихарав вуго,

вализаби Гьес жиндего гІагар гьарула.

33 Квешасул рукъалде БетІергьанасул нагІана рещтІуна,

муъминзабазул къайи-свериялде Гьес баркат рещтІинабула.

34 ЯхІ-намус гьечІезда тІад Гьев велъанхъулев ватани,

мутІигІаздаса Гьев разилъула.

35 ГІакъилазе ирсалъе къадру-къимат щола,

гІабдалзабаз жидедаго тІаде хІакъирлъи-къабихІлъи чвахизабула.


#### БЕТІЕР 4


ГІакъиллъиялъул пайда

1 Инсул малъа-хъваялъухъ гІенекке, васал,

лъикІго гІинтІаме, нужеего гІакълу щвезе.

2 ЛъикІаб гІакълуйин дица нужее кьолеб бугеб.

Дир амруги рехун тоге нужеца.

3 Дунги вукІана дирго инсул васлъун

ва дирго эбелалъул хІеренав-недегьав

ва цохІо вугев рижилъун.

4 Дие гІакълу кьун, гьес дида абулаан:

Дир рагІаби рекІелъе риччай;

дир амруялда рекъон хьвадани, чІаго хутІила мун.

5 ГІакъиллъи тІалаб гьабе, гІакълу-насихІат тІалаб гьабе.

Дир кІалдисан рачІарал рагІаби кІочон тоге,

дица малъаралдаса кьуруге.

6 ГІакъиллъи рехун тоге, гьелъ цІунила мун;

гьеб бокьа дуе, гьелъ тІалаб-агъаз гьабила дур.

7 ГІакъиллъиялъул аслу сундулъ бугеб?

ГІакъиллъи тІалаб гьабун, дурго бечелъиги кьун,

бичун босе дуца гІакълу-насихІат.

8 ГІакъиллъи дуца кІодо гьабе, гьелъ мунги кІодо гьавила,

дуца гьелда къвал бай, гьелъ дур къадру-къимат борхизабила.

9 Дур бетІералда тІад берцинал тІугьдузул гор лъела гьелъ,

гьайбатаб тажги щвезабила дуе.

10 Я дир вас, дихъ гІенекке мун, дир рагІабиги гІадахъ росе –

гьелдалъун дур гІумру халалъила.

11 Дица дуда бихьизабулеб буго гІакъилаб нух,

битІараб шагьраялдасанги вачунев вуго дица мун.

12 Вилълъун унаго, гали бахъизе захІмалъиларо дуе,

векерун унагоги, хІетІе гІодоб чІваларо.

13 Малъа-хъвай щулаго ккве, ккун чІезабе,

рекІелъ цІуне – дур чІаголъийин гьеб кколеб.

14 Пасикъал гІадамазул нухде лъугьунге мун,

квешазул шагьраялдасанги хьвадуге.

15 Гьеб нух рикІкІад гьабе, гьеб нухдасан унге,

гьебги жибго тун, хьибилалдасан а.

16 Квешлъи гьабичІого гьезул бер данде унаро,

цо щивниги кІалагъоркье речІчІизавичІони,

гьезул макьу тІурула!

17 Гьез хІарамлъи-пасалъи гьабула, чед кваналеб гІадин,

Гьез зулму-хІалги гьабула, чагъир гьекъолеб гІадин.

18 Муъминзабазул нух релълъуна баккудасаго бакъул кунчІиялда,

цинги къалъуде щвезегІан гвангъулебго гвангъулеб букІуна гьеб.

19 Квешал гІадамазул нух бецІаб букІуна,

киб хІетІе хъущтІилебали лъаларо гьезда.

20 Я дир вас, дир рагІабиги гІадахъ росе,

дир каламалда гъоркье гІинги ккве.

21 Дуца берзукьа риччаге гьел, рекІел тІинда цІуне.

22 Гьел рагІаби жидеда ратаразе чІаголъи щола,

гьезул чорхое дарулъунги лъугьуна.

23 Дурго хазинаялдаса цІикІкІун цІуне дурго ракІ,

гьенисанлъидал чвахулел чІаголъиялъул иццал.

24 Дурго кІалзул макру-гьереси аскІоса бачахъе,

мацІалзул хІилла-рекІкІги рикІкІад гьабе.

25 Дур берал ритІун ралагьизе те,

дур балагьиги дудаго цебе буссинабе.

26 БитІараб нух тІаса бищани,

киве аниги хІинкъи букІинаро дуе.

27 Я квараниса, яги квегІиса сверуге мун;

дурго хІетІги квешлъиялдаса рикІкІад гьабе.


#### БЕТІЕР 5


ХъахІбаяй чІужугІадамалда аскІове къаге

1 Я дир вас, дир гІакълу гІадахъ босе,

дица бицунелда гъоркье гІинги ккве.

2 Гьелдалъун дуе гІакъиллъи щвела,

дур кІалзул каламалъулъ гІелму-лъайги букІина.

3 Чияр лъадул кІалдисан гьоцІо бецІцІула,

нахалдаса хІеренаб букІуна гьелъ бицунеб хабарги.

4 Амма гьей сабаблъун кколеб жо рикІкІгІан кьогІаб букІуна,

кІибалаб ханжаргІан рекІараб букІуна.

5 Гьелъул бохдуз хвалде рачуна,

жужахІалде унел руго гьелъул хІатІалги.

6 Жиндирго гІумруялъул нухлул пикруцин гьабуларо гьелъ,

кІичІ-кІичІарал сухъмахъаздасан уней йиго гьей,

жиндагоцин лъачІого.

7 Гьанжеги дихъ гІенекке, дир васал,

дир кІалдисан рачІарал рагІабиги рехун тоге.

8 Гьей чІужугІадамалдаса рикІкІад гьабе дурго нух,

гьелъул нуцІил кІалтІеги къаге,

9 дурго къуват чидае кьечІого хутІизе,

гурхІел гьечІесе дурго гІумруялъул соналги кьечІого хутІизе;

10 дур боцІи-рикъзиялъ чияр чагІи гІорцІизаричІого хутІизе,

дуда захІмат бихьун гьабурабги чияр рокъобе инчІого хутІизе.

11 Гурони – мун нахъа зигардизе вуго,

къуватги лъугІараб черхги загІиплъараб мехалъ.

12 Ва дуца абила: «Малъа-хъвайги гІакълуги

дида рихун рукІарал куц,

кантІизавулеб хабарги

дица сан гьабичІеб куц!

13 Дие малъа-хъвай гьабулезул калам гІадахъ босичІо дица,

гІакълу-насихІат кьолезда гъоркье гІинги кквечІо.

14 КІудияб балагьалде гъоркье ккезе вахъана дун

халкъалдаги жамагІаталдаги цеве».

15 Дурго иццдасан чвахулеб

ва дурго гъуялъусан бецІцІулеб лъим гьекъе.

16 Дур иццул лъим къватІаздасан чвахизе кколаро,

байдабаздасан иххал рахъун инеги кколаро гьеб.

17 ГІицІго мун бетІергьанаб букІине ккола дур иццул лъим,

чияе гІахьал гьабизе бегьуларо.

18-19 Дур иццалда баркат лъеги,

гІолохъанаб мехалдаго ячарай лъадуца вохизавеги.

Дуе хирияб ритІучІги гьей, гьайбатаб жайранги гьей!

Гьелъул берцинлъиялъ кидаго гІорцІизавеги мун,

гьелъул рокьуе мутІигІлъун хутІаги мун даимго.

20 Дуе щай, дир вас, чияр чІужуялдехун женжедизе,

чияр лъади каранде къазе.

21 БетІергьанасул берда цебе буго инсанасул гІумру,

инсанасул киналго нухалги лъала гьесда.

22 Мунапикъ жиндирго квешал ишаз къахІан кквела,

жиндирго мунагьаз гарацІ бан вухьина гьев.

23 Малъараб босичІелъул, паналъила гьев,

жиндирго ахІмакълъиялъ къосинеги гьавила.


#### БЕТІЕР 6


ХІалихьатав-къадарав чи довегІан те

1 Я дир вас, мунго гІадав чиясе гІоло мун гъоркье чІани,

чияр чиясе гІоло къотІи гьабун, къан кверги бачани,

2 дур кІалдисан бачІараб рагІуца мун къорикье ккезавула,

дуца кьураб рагІуцаги къахІан ккола мун.

3 Мунго гІадав чиясул кверзукье ккун вугелъул,

щиб гьабунги гьелдаса ворчІизе гІамал гьабе, дир вас.

Инеги ун, инжитаб хІалалда гьесда цеве чІун, гьарде.

4 Беразда макьу хурхине биччаге,

макьие берзул тІелхалги данде рачунге.

5 Чанахъанасдаса борчІизе

жайраналъ гьабулеб гІадин,

хІанчІи кколев чиясул кверзукьа борчІизе

хІанчІица гьабулеб гІадин,

мунго хвасарлъизе гІамал гьабе.

6 Ле кІвахІалав чи, дуего гІакълу щвезе, мун

цІунцІраялъухъе а,

гьеб хьвадулеб куцалъухъ валагье.

7 Гьелъул я хІаким гьечІо,

я тІад хъаравуллъун тарав чи гьечІо, я хан гьечІо.

8 Амма риидал жиндиего нахърателги гьабула гьелъ,

хур лъилъулеб заманалда квинежоги бакІарула.

9 Ле кІвахІалав чи, кидалъагІан мун кьижун вукІинев?

Кида мун макьидаса вигьинев?

10 Цодагьалъги кьижила, цодагьалъги бер данде бачина,

тІатІала квералги лъун цодагьалъги вегун чІела мун.

11 Гьебмехалъ, хъачагъ гІадин, бачІина духъе мискинлъи,

талавурчи гІадин, бачІина духъе ресукълъиги.

12 РекІкІал рагІабазул кІалги цІезабун хьвадула

хІалихьатав-къадарав чи.

13 Гьес бер къинкІула, хІатІаз наку бачуна,

килщаца ишанал гьарула.

14 Гьесул рекІелъ хІилла-рекІкІ буго;

кидаго квешлъиялъе ургъулев вукІуна гьев

ва гІадамазда гьоркьоб кьал ккезабула.

15 Амма тохлъукьего паналъи рещтІуна гьесда тІаде,

цойидасанго гьалаглъи насиблъула гьесие –

гьесие кумек щвеларо.

16 Гьале БетІергьанасе бокьулареб анлъго жо

ва Гьев рекІекълъулеб анкьабилебги:

17 беразул чІухІараб балагьи, гьереси бицунеб мацІ,

багьана-гІайиб гьечІеб би гІодобе тІолел кверал,

18 квешаб къасд рещтІараб ракІ,

квешлъиялде гІедерал хІатІал,

19 гьерсал хъурулев гьересинугІ

ва вацазда гьоркьоб кьал ккезабулев чиги.

20 Я дир вас, инсул гьаб амру-насихІат цІуне,

эбелалъ малъарабги рехун тоге.

21 Гьеб кинабго дуца абадиялъего рекІелъ бухьун те,

гарбида жемун те.

22 Мун кивениги унелъул, гьелъ нух бихьизабила дуда,

кьижизе вегараб мехалъги гьелъ цІунила мун,

макьидаса вигьараб мехалъги гьелъ накъит гьабила дургун.

23 Гьеб амруги – чирахъ буго, насихІатги – нур буго,

малъа-хъваялдалъун кантІизариги – гІумруялъул нух буго.

24 Квешай чІужугІадамалдасаги,

чияр лъадул бахьинаб кІалалдасаги цІунула мун гьез.

25 Гьелъул берцинлъиялъ ракІ асир гьабизе биччаге дуца,

гьелъ бер къинкІунилан, гьелда хадувги унге.

26 ХъахІбаяй чІужугІадамалъ мун хинкІ-чедалдаса махІрум гьавула,

чияр лъадуцайин абуни, дуе хирияб гІумру хвезабула!

27 ЦІа квенчІелтІа лъуни, гурде бухІичІого хутІулищ?

28 ЦІа рекІарал тІорччол гІеркъазда

тІасан хьвадарасул хІатІал рухІичІого хутІулищ?

29 Чияр лъадуда аскІове лъугьарав,

гьелда квер хъварав чиги тамихІалдаса ворчІуларо.

30 Вакъун хутІараб мехалъ

живго гІорцІизейилан жо бикъарав цІогьор

гьедигІанго хІакъир гьавуларо.

31 Амма цІогьотІа ккун хадуб,

анкьго нухалъ цІикІкІун бецІизе ккола гьес,

рокъоб бугебщинабцин кьезе ккола.

32 ЧІужугІадамалъулгун зина гьабулев чи –

гІакълу гьечІев чи вуго.

Гьес жиндирго гІумру хвезабула.

33 Вухи-кьабиги рогьо-ничги насиблъула гьесие.

ХІакъирлъиги киданиги тІаса унаро гьесдаса.

34 Росасул щакдари гІасияб ццидал цІураб букІуна,

къисас босулеб къоялъ гьесда гурхІел-рахІмуги лъаларо.

35 КигІан гІемераб гІарац-месед кьуниги,

гьес гьеб къабул гьабуларо,

кигІан гІемерал сайигъатал дуца рачІаниги,

дуда гьев гурхІуларо.


#### БЕТІЕР 7

1 Я дир вас, дир рагІаби гІадахъ росе

ва дир амруялги дуца рекІелъ цІуне.

2 Дир амруял дуца рекІелъ цІунани, мун чІаго хутІила.

Дица малъарабги ясбер гІадин цІуне.

3 Дурго килщазда ххун те гьел,

рекІел тІанчазда хъван те гьел.

4 ГІакъиллъиялда дуца абе, мун дир яц йигилан,

гІакълуялдаги абе дир хириябилан,

5 чияр лъадудаса, кІал бахьинай чияр чІужугІадамалдаса

мунго цІунизе.


Жагьилав гІолохъанчиги хъахІбаяй чІужугІаданги

6 Щаяли бицинин: горда бигъараб гьиналда гьоркьосан

дун дирго рукъалъул гордухъа къватІиве ваккана.

7 Дида вихьана жагьилал гІадамазда гьоркьов,

гІолохъабазда гьоркьов цо гІакълу гьечІев гІолохъанчи.

8 Цо гІадамалъул бакІалде

къватІ къотІун унев вукІана гьев.

9 Бакъ тІерхьана, маркІачІумех щвана,

сордо бачІана.

10 Гьале гьесда данде къватІие ячІуней йиго

хъахІбабазул ретІел ретІарай, макруяб ракІалъул чІужугІадан.

11 АхІи-хІур гІемерай ва кквезе квелъ-чангит гьечІей гІадан йиго гьей.

Рокъойги гьей къанагІатги йикІунаро.

12 Цин къотІное яхъун, цин годекІание ячІун,

щибаб бокІнилъ гъоркьчІел гьабун чІола гьей.

13 Гьале къан ккуна гьелъ гьев гІолохъанчи,

гьесда къочаризе лъугьана,

гьурмада нич гьечІого, абула гьелъ:

14 «Дица жакъа къурбан хъвезабуна,

гьелъул гьанги буго рокъоб.

Гьедин дирго назру тІубазабуна жакъа дица.

15 Гьедин яхъана дун дуда данде, мун валагьизе.

Гьале ватана гурищ дида мун.

16 Халичаби тІамун,

Мисриялдаса рачІарал чІухІарал шаршаваз

къачІан буго дица дирго бусен.

17 Мирраялъул, алоэялъул ва дарчиналъул махІал

гьарун руго дица бусада.

18 Жаниве вилълъа, сордо рогьинегІан

нилъецаго рокьул лазат босизе,

рокьул рохалилъ нилъго лъедезе.

19 Дир росги рокъов гьечІо.

РикІкІадаб сапаралъ ана гьев.

20 ГІарцул цІураб киса ана цадахъ босун,

моцІ рещалъизегІан вуссунаро гьев».

21 Жиндирго кІалдир ругьунал гьединал рагІабаз

сагьвил гьавуна гьелъ гьев,

хІеренаб каламалъ

кодове восана гьев.

22 ГъобсагІатго гьелда хадув ана гІолохъанчи.

Ана, хъвезе бачун унеб оц гІадин.

Ана, жиб кквезе рехараб кІичІида данде ритІучІ гІадин.

23 РечІчІун бачІараб чІоралъ тІул борлъула гьеб ритІучІалъул.

Хвалил кІичІ букІин лъачІого,

жиндиего гьин гъураб бакІалде

гІедегІараб хІинчІ гІадин ана гьев.

24 Гьанже, дир васал, нуж дихъ гІенекке,

дир кІалдисан рачІунел рагІабазухъ гІин тІаме.

25 Нужер ракІал гьелъул нухдехун цІагегиха,

гьелъул нухаздасан хьвадуге нуж.

26 Чанги чи хвезавидалха гьелъ,

гьелъ чІваралги цІакъго гІемер ругелъулха!

27 Гьелъул рокъосан буго жужахІалде рачунеб нух,

гьеб нухалъ рачуна хваразул агьлу бугеб бакІалде.


#### БЕТІЕР 8


ГІакъиллъиялъе рецц!

1 ГІакъиллъи гуродай ахІдолеб бугеб,

гІакълуялъ гуродай ахІи балеб бугеб?

2 Нухал рорхатал бакІазда

ва нухал рикьулел бакІазда чІун буго гьеб гІакъиллъи.

3 Шагьаралъул кавудухъ чІунги,

щибаб рукъалъул нуцІикІалтІа чІунги

ахІи балеб буго гьеб:

4 «Нужедейин, гІадамал, дун ахІдолеб бугеб,

кинабго халкъалдейин дица гьаракь гьабулеб бугеб!

5 Ле жагьилал гІадамал,

нужеего гІелму-лъай тІалаб гьабе!

Ле гІабдалзаби,

гІакълу гІадахъ босе!

6 Дихъ гІенекке нуж, пайдаяб жойин дица бицинехъин бугеб,

битІараб бицинейин дица кІал бичІизехъин бугеб.

7 ХІакъаб гуреб рагІи бачІунаро дир мацІалде,

гьересиги буго дир кІутІбузе сурукъаб-къабихІаб жо.

8 Дир кІалдисан бачІараб щибаб рагІи битІараб букІуна,

хІилла-рекІкІги мекълъи-тІекълъиги букІунаро гьезулъ.

9 БичІчІулев чиясе хІакъал рагІаби руго гьел,

лъай бугесе ритІухъалги руго.

10 ГІарац-месед балагьичІого,

дир малъа-хъвай босе,

багІараб месед тІалаб гьабичІого,

гІелму-лъай тІалаб гьабе.

11 Маргъал-якъуталдасаги лъикІаб буго дун,

ва дуе бокьулебщинаб жоги дида данде кквезе бажаруларо.

12 Дилъ – гІакъиллъиялъулъ буго сундаго нахъгІунтІи

ва дида батула пикру камиллъулеб гІелму-лъайги.

13 БетІергьанасукьа хІинкъи –

гьеб ккола квешабщиналде рокьукълъи.

Дие рихараб буго чІухІи-пахрулъи,

ва квешлъиялде нух,

ва гьереси бицунеб кІал.

14 ГІакълу кьезеги лъала дида,

кумек гьабизеги кІола дида.

Дилъ гІакълу-насихІат буго,

дилъ къуват-гуч буго.

15 Дидалъунин парччахІзабаз парччахІлъи хІалтІизабулеб,

хІакимзабаз битІараб диванги къотІулеб.

16 Дидалъунин ханзабаз ханлъи гьабулеб,

киналго къиралзабаз ритІухъго хІукмуги гьабулеб.

17 Дун бокьулел диеги рокьула,

балагьизе лъугьаразда батулебха дун!

18 Дидасан буго бечелъи ва къадру-къимат,

тІасаго унареб боцІи-рикъзи ва лъикІаб бетІербахъи.

19 Дидасан щолеб жо

лъикІаб буго багІараб меседалдаса,

дидасан лъугьунеб жоги

лъикІаб буго хъахІаб гІарацалдаса.

20 Дун уна ритІухълъиялъул нухдасан,

ритІухъаб хІукмуялъул нухдасан.

21 Дун бокьулезе кьезе бечелъиги буго дир,

гьезул гъансалги хазинадул цІезарула дица.

22 Бищунго цебе бижана дун БетІергьанас,

цІакъго некІсияб заманалдаго букІана дун.

23 Сундасаго цебе – авалалдаго бижана дун,

дуниял бижилалдего бижана.

24 Дун бижараб мехалъ гъваридал ралъадал рукІинчІо,

лъим гьарзаял иццалги рукІинчІо.

25 МугІрул рорхизарилалдего,

гохІал лъугьинарилалдего бижана дун.

26 БетІергьанас жеги ракьги, гьенир хурзалги,

ракьул тІоцересел гІеркъалги рижилалдего букІана дун.

27 Гьес зобал къачІалеб мехалъ, дун гьениб букІана.

НекІсияб ралъдатІа гьаб дуниял бижизе бакІ тІаса бищун,

гор лъугьинабун Гьес хІучч цІалеб мехалдаго букІана дун.

28 Гьес зобалазда накІкІал чІезарулеб мехалдаго,

некІсияб ралъадалдасан

лъарал-гІорал чвахизарулеб мехалдаго букІана дун.

29 Жиндир амру хвезабун,

ралъдал лъим къватІибе чвахунгутІизе,

Гьес гІурхъи чІезабураб

ва ракьалъе кьучІ лъолеб мехалдаго букІана дун.

30 Гьебмехалда дун букІана

Гьесие хІалтІулеб устарлъун,

щибаб къоялъ Гьесие рохеллъун.

Кидаго Гьесдаса бохун букІунаан дунги.

31 Бохун букІунаан гьаб дуниялалдаса,

дуниялалда Гьес бижараб гІаламалдаса

разиго букІунаан.

32 Ворея, гІадамал, гІенекке гьанжеги дихъ:

гьардарал гурищха дир нухал цІунарал чагІи.

33 ГІенекке дир малъа-хъваязухъ,

гІакъилаллъун рукІа, гьел рехун тоге.

34 Гьардарав гурищ щибаб къоялъ дир кавудухъ ворчІуда чІун

ва дир нуцІил рагьумахІуялда цеве хъаравуллъуда чІун,

дихъ гІенеккулев чи.

35 Дун жиндие щварав чиясе чІаголъиги щола,

БетІергьанги разилъула гьесдаса.

36 Дида хьолбохъан арас жиндиего зарал гьабула;

дун бокьуларелщиназе хвел бокьула».


#### БЕТІЕР 9


ГІакъиллъиги гІантлъиги

1 ГІакъиллъиялъ жиндиего рукъ бана,

гьелъие анкьго хІуби къачІана,

2 гьениб къурбан хъуна, чагъир тІуна,

столалда тІад квен лъуна.

3 Гьелъ гъаравашал ритІана,

шагьаралъул бищунго борхатаб бакІалде рахун:

4 «Жагьилав чи гьанивехун свере», – ян ахІдезе.

ГІакълу гьечІездехун гІакъиллъиялъ абуна:

5 «Гьанире рачІун, дир столалдаса чедги кванай

дица тІураб чагъирги гьекъе.

6 Жагьиллъиги рехун тун, гьабе нужеца гІумру.

ГІакълу-насихІаталъул нухдасан хьваде нуж!»

7 ЯхІ-намус гьечІесе бадибчІвай гьабулев чи

гьес гІад-хочІ гьавула,

квешав чи кантІизавизе лъугьарасеги

гьесдасан квешаб рагІи насиблъула.

8 ЯхІ-намус гьечІев чи кантІизавуге –

гьесие мун рихина;

гІакъилав чи кантІизаве –

гьесие мун вокьила.

9 ГІакъиласе кье гІакълу –

гьев дагьавги гІакъиллъила;

муъминчиги цІодор гьаве –

гьесул лъай цІикІкІина.

10 Аллагьасукьа хІинкъи –

гьеб буго гІакъиллъиялъул авал,

ТІадегІанав вичІчІиялъул гІелму

тІалаб гьабиги цІодорлъи буго.

11 Дидалъун цІикІкІина дур гІумруялъул къоял,

дур гІумруги халалъила.

12 Мун гІакъилав ватани,

гьеб гІакъиллъи дуего пайдаялъе буго,

яхІ-намус гьечІев чи мун ватани,

гьелъул гІакъуба-къварилъиги дуего буго.

13 ГІантлъи буго гІакълу гьечІей чІужугІадан гІадаб жо,

цІакъго ахІи-хІуралда йикІуней,

жийго кквезе квелъ-чангит гьечІей

ва жагьиллъиялда йигей.

14 Жиндирго кавудал кІалтІа кІусун,

яги шагьаралъул бищунго рорхатал бакІазде яхун:

15-16 «Жагьилав чи гьанивехун свере», – ян

ахІула гьелъ аскІосан унездеги

жидерго нухдасан къокъунездеги.

ГІакълу гьечІездехун гьелъ абула:

17 «Бикъараб лъимги гьуинаб букІуна,

балъго кваналеб чедги тІагІамаб букІуна», – ян.

18 ГІакълу гьечІезда лъаларо

гьелъул рокъоре лъугьарал гІадамал хвалде унеллъи,

гьелъул гьалбалги жужахІалъул тІинда ругеллъи.


#### БЕТІЕР 10


Сулайманил кицаби

1 ЦІодорав васас эмен вохизавула,

гІантав васас эбелалъул ракІ унтизабула.

2 ХІарамаб хазинаялъ хайир кьоларо,

ритІухълъиялъ хвалдаса рорчІизарула.

3 Муъминчиясде БетІергьанас ракъул гІазаб биччаларо,

пасикъасе бокьарабги Гьес нахъчІвала.

4 КІвахІалал квераз чи мискинлъизавула,

квалквадулел квераз – бечелъизавула.

5 Риидал хур бакІарулев чи – цІодорав чи вуго,

лъилъарулъ кьижун чІаравги инжитлъула.

6 Муъминчиясул бетІералде баркат рещтІуна,

пасикъасул кІалдиб зулму бахчун букІуна.

7 Муъминчи ракІалде щвезавуни – баркат лъола,

пасикъасул цІаргицин кІочон тола.

8 ГІакъилас лъикІаб амру ракІ-ракІалъго къабул гьабула,

амма гІантав чІандачи хъущтІула-тарула.

9 ВацІцІадго хьвадулесе хІинкъи букІунаро,

мекъаб-тІекъаб нух тІаса бищарав ккун вачун уна.

10 Квешлъиялъе бер къинкІулес пашманлъизарула,

ракІрагьун кІалъалес маслихІат гьабула.

11 Муъминчиясул кІалдисан маулхІаят бецІцІула,

пасикъасул кІалдиб зулму бахчун букІуна.

12 Рокьукълъиялъ кьалде рачуна,

рокьиялъ киналго мунагьал рахчула.

13 ЦІодорасул кІалдиб гІакъиллъи батула,

гІакълу гьечІесул гьодилъ кьабизе хьоп батула.

14 ГІакъиласул ракІалъ гІелму-лъай цІунула,

гІабдаласул кІалалъ паналъи-пасалъи тІаде цІала.

15 Бечедасул боцІи-рикъзи – щулияб хъала,

мискинасул язихълъи – чІобогояб чІвадан.

16 Муъминчиясул бетІербахъиялъ гьесие чІаголъи кьола,

пасикъасе щвараб хайиралъ гьев тамихІалде вачуна.

17 Малъараб гІадахъ босулев чи гьелъ чІаголъиялде вачуна,

кантІизави къабул гьабуларев чи къосуна.

18 Тушманлъи рекІелъ бахчарасул кІалдиб гьереси букІуна,

мацІ гьабун гаргадулев чиги гІабдал вуго.

19 РагІи гІемералъуб мунагь гьечІого хутІуларо,

жиндирго кІалалда кІулал раравги цІодорав чи вуго.

20 Муъминчиясул кІалдиб мацІ – гІарац-меседалда релълъуна,

пасикъасул ракІ – щибго гуреб жо ккола.

21 Муъминчиясул кІалалъ чанги чи хьихьула,

гІабдалзаби жидерго гІакълу дагьлъиялдалъун хола.

22 БетІергьанасул баркаталъ бечелъизарула,

баркатгун вугев чиясда ургъелги къварилъиги лъаларо.

23 ГІабдал квешаб гІамалалдаса вохула,

гІакъилав чи жиндирго цІодорлъиялдаса вохула.

24 Пасикъав чи жиндаса хІинкъараб жо гьесда тІаде бачІуна,

муъминчиясул мурад тІубачІого хутІуларо.

25 Кутакаб гьури бахъанищ –

пасикъав чи араб бакІ лъачІого тІагІуна,

муъминчийин абуни щулаго чІола.

26 ГІусазе къанцІа гІадаб ва беразе кІкІуй гІадаб жо буго

кІвахІалав чи къваригІелалъ витІи.

27 БетІергьанасукьа хІинкъиялъ гІумру халалъизабула,

пасикъазул гІумру къокълъула.

28 Муъминчиясул хьул лъуни, рохел насиблъула,

пасикъасул хьул лъуни, балагь насиблъула.

29 БетІергьанасул нух – ракІбацІцІадав чиясе щулияб хъала,

квешлъи гьабулевги гьелъ паналъиялде вачуна.

30 Муъминчи киданиги хъущтІиларо-тариларо,

пасикъав чиги ракьалда тІад хутІиларо.

31 Муъминчиясул кІалдисан гІакъиллъи бецІцІула,

квешлъиялъе кІалдиб багъарараб мацІ къотІун рехула.

32 Муъминчиясул кІалалда лъала рекІелъ рекъолеб рагІи бицине,

пасикъасул кІалалъ кинабго кІалагъоркье чІвазабула.


#### БЕТІЕР 11

1 ХІилла-рекІкІ гьабурал цІадираби БетІергьанасе рихарал руго,

битІун цІалел гираби Гьесие рокьула.

2 ГІамалкІодолъиялда цадахъ инжитлъи-къабихІлъи букІуна,

хІеренлъи-хІалимлъиялда цадахъ гІакъиллъи букІуна.

3 РитІухъазул ракІбацІцІалъиялъ гьел нухда рачуна,

божизе бегьуларезул хиянаталъ жалго гьалаглъизарула.

4 БетІергьанасул ццин бахъараб къоялъ

бечелъиялъ кумек гьабуларо,

ритІухълъиялъ хвалдаса хвасар гьавула.

5 РакІбацІцІадав чиясул ритІухълъиялъ гьесул нух битІизабула,

квешалги жидерго квешлъиялъ хвезарула.

6 Муъминчиясул ритІухълъиялъ гьев хвасар гьавула,

хиянатчагІи жидерго рекІел гьаваялъул гьиналъ ккун руго.

7 Квешав чи хвараб мехалъ

гьесул букІараб хьул-къасд гІадада ккола,

жиндирго къуват-жаналдалъун щвезе

ракІалда букІарабги лъугІун уна.

8 Муъминчи балагьалдаса хвасарлъула,

яхІ-намус гьечІев чи гьесул бакІалда балагьалда гъоркье ккола.

9 ЯхІ-намус гьечІесул кІалалъ мадугьал паналъизавула,

Аллагь вичІчІиялъул гІелмуялъ муъминчи хвасар гьавула.

10 Муъминчиясде гьарзалъи-баркат рещтІараб мехалъ,

шагьарго бохула,

яхІ-намус гьечІев чи паналъараб мехалъ,

киназго рохел лъазабула.

11 Муъминзабазул баркаталдалъун шагьаралъул цІар борхизабула,

пасикъазул кІалалъ гьеб щущазабула.

12 ГІакълу гьечІев чи мадугьаласда тІад велъанхъула,

гІакъилас кІал данде бачун тола.

13 МацІихъанас чияр балъголъи къватІибе загьир гьабула,

гІакъилав чияс балъголъи цІунула.

14 НасихІатал гьечІони, халкъ паналъула,

гІакълучагІи цІикІкІанагІан бергьенлъиги хІакълъула.

15 Чияе гІоло гъоркье чІарав чияс жиндиего квешлъи гьабула,

квер бачун рагІи кьей рихарасе хІинкъи букІунаро.

16 РакІ лъикІай чІужугІадамалъ лъикІаб цІар-рецц балагьула,

ракІ квешав бихьинчияс гІицІго бечелъи балагьула.

17 РакІ лъикІасе пайда-хайир насиблъула,

ракІ квешас жиндаго тІаде балагь бачуна.

18 Квешлъиялъухъ щолеб хайир рекІкІаб букІуна,

ритІухълъи бекьулесул хур цІун бачІиналда божизе бегьула.

19 Унго-унголъун ритІухъав чи чІаго хутІула,

квешлъиялда хадув лъугьарасде хвел тІаде гІунтІула.

20 РекІелъ хІилла-рекІкІ бугев чи БетІергьанасе рихарав вуго,

ракІбацІцІадго хьвадулесдаса Гьев разилъула.

21 РакІчІун абизе бегьула

квешав чи тамихІалдаса ворчІиларилан,

амма муъминчи хвасарлъила.

22 Берцинай, амма цІодорлъи гьабуларей чІужугІадан релълъуна

болъонил магІарзукъалазда бараб меседил кІиликІалда.

23 Муъминзабаз хІаракат бахъула гІицІго лъикІлъи гьабизе,

пасикъазул хІаракаталъ БетІергьанасул ццин бахъиналде рачуна.

24 Цояс сахаватго чвахизабула садакъаде кьолеб жо,

ва гьесул бечелъи жеги цІикІкІуна,

цогидас къан ккун тола –

жиндиего заралалъе.

25 Сахаватав чиясул лъикІаб гІумру букІуна,

цогидазул хІалхьезабулев чи хІалхьиялда хутІула.

26 Жиндиего чед нахъе цІунарав чиясе халкъалъ нагІана кьола,

амма гьеб бичулесул надалда баркаталъул мугьру букІуна.

27 ЛъикІлъи гьабизе гІедегІулев чи ккола

Аллагьасдасан баркат балагьулев чи,

амма квешлъи балагьулев чиясда тІаде

квешлъи рещтІуна.

28 Бечелъиялде мугъ чІварав чи гІодов ккола,

муъминчиясул хуриб тІор цІубараб букІуна.

29 Жиндирго хъизан биххизабурасе гьури насиблъула,

гІабдаласни гІакъиласе лагълъи гьабизе ккола.

30 Муъминчиясул гІамал – гІумруялъул гъветІ,

гІакъилав чияс гІадамазул ракІ жиндехунго цІала.

31 Муъминчиясе дуниялалда щола шапакъат,

пасикъазеги мунагьал гьарулезеги щолеб гІазаб-гІакъуба

гІемерго цІикІкІараб букІуна.


#### БЕТІЕР 12

1 НасихІат бокьулесе гІелму-лъайги бокьула,

кантІизе бокьуларев чиги гІабдал вуго.

2 ЛъикІасдаса БетІергьан разилъула,

макруяв чиясени Гьес тамихІ гьабула.

3 Пасикъасул гъотІоца кьалбал риччаларо,

муъминзабазул гъотІол кьалбал щулиял рукІуна.

4 ГІамал лъикІай лъади –

росасул бетІералда лъолеб таж ккола,

инжитай лъади –

гьесул рукьбузда чІвалеб ккал буго.

5 Муъминчиясул къасд-ният ритІухълъиялде буссараб букІуна,

пасикъазул ишазулъ хІилла-макру букІуна.

6 Пасикъазул кІалзул калам ккола

гІадамазул би гІодобе тІезе гьабулеб гъоркьчІел,

муъминзабазул кІалалъ гІадамал хвасар гьарула.

7 Пасикъав чи кІалагъоркье речІчІула,

гьесул иш лъугІула,

муъминчиясул рукъалъул кьучІ щулияб букІуна.

8 Инсан веццула гьесул цІодорлъи бихьун,

рекІелъ хІилла-рекІкІги хиянатги бугев халкъалъе инжитлъула.

9 ЦохІо лагъасул бетІергьанлъун вукІун,

живго гІодовегІанлъун вихьи лъикІ,

чадил мочІу гьечІеб мехалъги гІамал кІодолъун вукІиналдаса.

10 Муъминчиясда лъала жиндирго хІайваназе хІажатаб жо,

пасикъасул ракІ бицатаб букІуна.

11 Хур бекьулев чи чадица гІорцІула,

гьодорал анищазда гІумру тІамулевги гІакълу гьечІев чи вуго.

12 Пасикъазул хъала – чвахун унеб сали,

муъминзабазул гъотІол кьибил къвакІараб ракьулъ букІуна.

13 Пасикъасе жиндирго мунагьаб кІалалъ къор гъола,

муъминчи балагьалдаса ворчІула.

14 Кверал квалквадун щолебго гІадин,

кІалзул каламалдалъунги щола инсанасе боцІи-рикъзи.

15 ГІабдаласда ккола жиндир нух битІараб бугилан,

цІодорав чи цогидасул гІакълуялъухъ гІенеккула.

16 ГІабдалас гъобсагІатго тІатинабула жиндирго рекІекълъи,

цІодорас пикруцин гьабуларо жиндир ракІ лъукъиялъул.

17 РитІухъав нугІас битІараб бицуна,

гьересинугІас гьерсал рицуна.

18 УргъичІого рехараб рагІуца хвалчаца гІадин лъукъула,

гІакъилазул мацІалдасан дару бецІцІула.

19 БитІараб рагІи абадиялъего хутІула,

гьереси цохІо лахІзаталда тІатуна.

20 Квешлъиялъе ургъулез жидеего хІилла-рекІкІ гьабула,

маслихІатчагІазул рекІелъ рохел букІуна.

21 Муъминчиясде балагь бачІунаро,

пасикъал гІадамал балагьалъулъ къан рукІуна.

22 Гьереси бицунеб кІал БетІергьанасе рихараб буго,

ритІухъал чагІаздаса Гьев разилъула.

23 ЦІодорас жиндирго гІелму-лъай бахчула,

гІабдаласул рекІелъан гІантлъи гьулчун бачІуна.

24 Квалквадулеб квер ханлъуда букІина,

кІвахІалъ лагълъиялде ккезарула.

25 РакІкъварилъиялъ чи чурхъула,

лъикІаб рагІуца вохизавула.

26 Муъминчияс мадугьаласе нух бихьизабула,

пасикъазул гІамал-хасияталъ жалго къосинарула.

27 КІвахІалав чияс жиндирго чанил гьан бежуларо,

кІвахІ гьечІесе боцІи-рикъзи камуларо.

28 РитІухълъиялъул нух – чІаголъиялъул нух,

мекъаб-тІекъаб нухалъ хвалде рачуна.


#### БЕТІЕР 13

1 ЦІодорав васас инсуца малъараб босула,

яхІ-намус гьечІев чи кантІизавиялъухъ гІенеккуларо.

2 КІалзул каламалдалъун инсанасе лъикІлъи щола,

хиянатчиясул рекІелъ квешлъи букІуна.

3 КІал цІунарас рухІги цІунула,

ургъичІого кІалъалесде балагь бачІуна.

4 КІвахІаласул рекІее гІемераб жо бокьула – щибниги щоларо,

кІвахІ гьечІезейин абуни, рекІее бокьарабщинаб щола.

5 Муъминчиясе гьереси рихараб буго,

пасикъав чи инжитго ва къабихІго хьвадула.

6 РакІбацІцІадав инсан ритІухълъиялъ сапаралдаги цІунула,

пасикъав чи мунагьалъ гІодов ккезавула.

7 Цояв жив бечедав вугилан чІола,

жиндир щибниги гьечІониги,

цогидавин абуни, кигІан кІудияб бечелъи жиндир бугониги,

щибниги гьечІилан чІола.

8 Инсанасул бечелъи – гьесул гІумруялъухъ бахъулеб магъало,

мискинчиясе гьелъул хІинкъи букІунаро.

9 Муъминчиясда тІад нур чІун букІуна,

пасикъазул чирахъ сун уна.

10 ГІамалкІодолъиялдалъун гІицІго дагІба-рагІи ккола,

гІакълу дандбалезулъ гІакъиллъи букІуна.

11 ГІедегІун данде бакІарараб бечелъи

хехго лълъаранибе уна,

дагьа-дагьабккун данде бакІарараб –

цІикІкІунебго цІикІкІунеб букІуна.

12 Хьул хІорлъани – ракІ чІунтула,

анищ тІубайги гІумруялъул иццлъун рикІкІуна.

13 НасихІат гІадахъ босуларесе гІазаб хІакълъула,

амруял тІуразарулесе кири хъвала.

14 ГІакъиласул насихІат – маулхІаяталъул ицц,

хвалил кІичІикьа гьелъин рорчІизарулел.

15 ГІакълу камиллъиялъ ракІ рази гьабула,

хиянатчиясул нух цІакъ захІматаб букІуна.

16 ЦІодорав чи гІелму-лъаялда нахъвилълъуна,

гІабдалас жиндирго гІантлъи тІатинабула.

17 Намус гьечІев чапарас балагьалде рачуна,

божи бугев вакил унтуе дару гІадин вукІуна.

18 Малъараб босуларесда тІаде ресукълъиги хІакъирлъиги бачІуна,

малъухъе хьвадулесул хІурмат гьабула.

19 Мурадалде щвеялъ ракІ бохизабула, гІабдалзабазин абуни,

квешлъиялдаса инкар гьаби балагьлъун рикІкІуна.

20 ГІакъиласулгун гьоркьоблъи ккурасе гІакълу щола,

гІабдаласулгун гьудуллъи гьабурасе зарал ккола.

21 Мунагь гьабурасда хадубчІун балагь букІуна,

муъминчиясе шапакъаталъе лъикІлъи щола.

22 ЛъикІав чияс лъималазул лъималазеги ирс нахъе тола,

мунагьчияс данде гьабураб боцІи-рикъзи муъминзабазе хутІула.

23 Мискинасулги хур цІун бачІине бегьула,

хІилла-рекІкІалъ хурул бачІин хІурудахъ инабула.

24 Хьопалда гурхІарав чи – жиндирго вас рихарав чи,

вас вокьулес гьесие гІадлу гьабичІого толаро.

25 Муъминзаби гІорцІизегІан кванала,

пасикъазул чехь бакъун хутІула.


#### БЕТІЕР 14

1 ГІакъилай лъадуца рукъ гІуцІула,

гІанталъ гьеб жиндирго квераз биххизабула.

2 БитІараб нухдасан унев чи БетІергьанасукьа хІинкъула,

кІичІ-кІичІараб нухдасан унес Гьев сан гьавуларо.

3 ГІабдаласул кІалалъе жиндирго гьодилъ кьабизе хьоп хайирлъула,

гІакъиласул кІалалъ живго цІунула.

4 Оцал гьечІесул руссун чІобого букІуна,

оцал хІалтІизарулесул хур цІун бачІуна.

5 РитІухъав нугІас гьереси бицунаро,

гьересинугІас гьерсал хъурула.

6 ЯхІ-намус гьечІесе, кигІан балагьаниги, гІакъиллъи щоларо,

цІодорасе гІелму-лъай бигьаго щола.

7 ГІантав чиясдаса рикІкІалъе,

гьесул рагІулъ гІакъиллъи батуларин дуда.

8 ГІакъиласул цІодорлъи –

жиндирго нух лъай,

гІабдалзабазул гІакълу гьечІолъи –

хІилла-макруялъул нух тІаса бищи.

9 ГІабдалзаби – мунагьалдаса лъутулезда тІад релъанхъула,

лъикІал гІадамазул рукъалда баркат лъола.

10 РекІеда лъала жиндилъго бугеб пашманлъи-къварилъи,

рекІелъ бугеб рохалилъе чияр чи лъугьунаро.

11 Пасикъав чиясул рукъзал риххула,

муъминчиясул чадир берцинлъула.

12 Буго нух инсанасда битІарабилан кколеб,

амма ахиралда гьелъ хвалде рачуна.

13 Велъанхъулеб мехалъгицин унтизе бегьула инсанасул ракІ,

рохелги пашманлъиялде сверизе бегьула.

14 Пасикъазе – жидерго ишазухъ жаза насиблъула,

лъикІазе – жидерго ишазухъ кири насиблъула.

15 Жагьилав чи сундаго божула,

цІодорав чи щибаб гали тІамизе ургъула.

16 ГІакъилав чи, квешлъиялдаса хІинкъун,

гьелдаса рикІкІад чІола,

гІабдал сункьаниги хІинкъуларо,

ва лъиданиги кІоларо гьесда квелъ базе.

17 Ццин хехас гІантал жал гьарула,

квешлъиялъе ургъулев чи халкъалда рихуна.

18 Жагьилал гІадамазе гІантлъи насиблъула,

цІодорал гІадамазе гІелму-лъаялъул таж щола.

19 Квешаз лъикІазда цебе бетІер къулизе буго,

пасикъазги муъминзабазул кавудухъ бетІер къулизе буго.

20 Мискинчиясдаса мадугьалгицин лъутула,

бечедасул гьудулзаби гІемер рукІуна.

21 Мискинав мадугьал сан гьавуларесе мунагь букІуна,

гьардарав гурищ мискинзабазда гурхІулев чи!

22 Квешлъиялъе ургъулел чагІи къосун ккун гьечІелищха?

Амма лъикІлъиялъе ургъулев чи гІадамазе вокьула

ва гьесде божилъиги букІуна.

23 Щибаб хІалтІи-пишаялъулъ пайда-хайир букІуна,

гІадада кІалъалеб кІалалдасан зарал гуреб жо букІунаро.

24 ГІакъилазул бечелъи – жидерго бетІералда лъолеб таж,

гІакълу гьечІелалги жидерго гІантлъиялдалъун лъала.

25 БитІараб бицунев нугІас гІадамал хвасар гьарула,

гьересинугІас хиянат гьабула.

26 Аллагьасукьа хІинкъи – бахъизе кІолареб хъала,

Гьесукьа хІинкъулесул лъималазеги

гьеб хъалаялъуб хІинкъи букІунаро.

27 Аллагьасукьа хІинкъи – маулхІаяталъул ицц,

хвалил кІичІикьаги гьелъин рорчІизарулел.

28 Халкъ гІемерлъани – хан тІадегІанлъула,

гІадамал дагьлъани – пача паналъула.

29 Сабру кІудияв чи жиндирго гІакълуялдалъун тІадегІанлъула,

ццин хехас жиндирго гІантлъи тІатинабула.

30 РекІел сабруялъ чорхое чІаголъи кьола,

бербахиллъиялъ рукьби туризарула.

31 Мискиназе зулму гьабулес гьел рижарав Аллагь какула,

хІажатасда гурхІулес Гьесие рецц гьабула.

32 Пасикъал чагІи жидерго квешлъиялъулъ гъанкъула,

муъминзаби жидерго лъикІлъиялъ хвасар гьарула.

33 ЦІодорасул ракІ гІакъиллъиялъе рекъон ккола,

гІабдалзабазда гьеб бугеблъигицин лъаларо.

34 РитІухълъиялъ халкъ кІодо гьабула,

мунагьалъ щибаб къавмалъе рогьо-нич гьабула.

35 ЦІодорав лагъас хан вохизавула,

инжитав лагъас гьесул ццин бахъинабула.


#### БЕТІЕР 15

1 ХІеренаб жавабалъ ццин гІодоцинабула,

хъачІаб рагІуца ццин гьалаглъизабула.

2 ГІакъилазул мацІалдасан гІелму-лъай бецІцІула,

гІабдалзабазул кІалдисан гІантаб рагІи бурула.

3 БетІергьанасул бер щолареб бакІ гьечІо:

квешалги рихьула, лъикІалги рихьула.

4 КІалзул хІеренлъи – чІаголъиялъул гъветІ,

кІалзул гьересиялъ ракІ чІунтизабула.

5 ГІабдалас инсул малъа-хъвай гІад-хочІ гьабула,

кантІизави къабул гьабурасе гІакълу щола.

6 Муъминчиясул рукъ хазинадул цІун букІуна,

пасикъасул боцІи-рикъзиялъ балагь тІаде цІала.

7 ЦІодоразул кІалалъ гІелму-лъай тІибитІизабула,

гІабдалзабазул ракІал гьелдаса рикІкІад рукІуна.

8 Пасикъазул къурбан БетІергьанасе рихараб буго,

муъминзабазул гьари-дугІаялдаса Гьев разилъула.

9 Пасикъасул нух БетІергьанасе рихараб буго,

витІун хьвадулев чи Гьесие вокьула.

10 Нухдаса тарарасе тамихІ кІудияб букІуна,

малъараб гьабуларевги хвалде уна.

11 ЖужахІги Жагьандаманги БетІергьанасул берда цебе буго,

гІадамазул рекІелъ бугеб Гьесда дагьабги лъикІ бихьиларищха!

12 ЯхІ-намус гьечІесе бокьуларо живго кантІизавизе,

гІакъилазда аскІовеги унаро гьев.

13 РекІелъ рохел бугони, гьумерги бохун букІуна,

рекІелъе рещтІараб ургъелалъ ракІ чІунтизабула.

14 ЦІодорасул рекІеца гІелму-лъай тІалаб гьабула,

гІабдалзабазул кІалалъ кунеб жо гІантлъи букІуна.

15 Мискин-пакъирасе киналго къоял квешал рукІуна,

ракІ бохун вугесе кидаго бертин букІуна.

16 БетІергьанасукьа хІинкъун щвараб дагьаб лъикІ,

гІемераб бечелъиги щун,

гьелъул хІинкъиялда гъоркь рукІиналдаса.

17 Рохалида кванараб чІахІил квен лъикІ,

мачІадалъе хьихьараб оцол гьан ццин къулчІун кванаялдаса.

18 Ццин хехас кьалул цІа рекІинабула,

сабру бугес дагІба-рагІи свинабула.

19 КІвахІаласул нух зазил цІун букІуна,

муъминчиясул нух цІан битІараб букІуна.

20 ЦІодорав васас эмен вохизавула,

гІантас эбел сан гьаюларо.

21 ГІабдал жиндирго гІантлъиялдаса вохун вукІуна,

цІодорав чи битІараб нухдасан уна.

22 ГІакълу-насихІат гьечІони, мурадалде щоларо,

гІакълу кьолел гІемерлъани, мурад тІубала.

23 Жиндирго кІалзул берцинаб жавабалъ инсан вохизавула,

абизе кколелъуб абураб рагІул лъикІлъиха!

24 ЦІодорав чиясул нухалъ борхалъуде рачуна,

ахада бугеб жужахІалдаса гьев хвасарлъизе.

25 ЧІухІарав чиясул рукъ БетІергьанас кІалагъоркье чІвазабула,

къоролалъул хурул гІурхъи-ссан Гьес букІаралъубго чІезабула.

26 Квешасул ният-къасд БетІергьанасе рихараб буго,

лъикІасул каламалдаса Гьев разилъула.

27 ХІарамаб боцІи-рикъзиялда хъантІарас рукъ чІунтизабула,

ришват рихаравги чІаго хутІула.

28 Муъминчияс рагІи ургъун бицуна,

пасикъасул кІалалъ квешлъи лагІула.

29 Пасикъав чиясдаса рикІкІад вуго БетІергьан,

муъминчиясул гьари-дугІа Гьесда рагІула.

30 РакІ аваданго бугесул балагьиялъ чи вохизавула,

лъикІаб ругьелалъ ракьа щулалъизабула.

31 ГІакъилзабазда гьоркьов ватула гІумру-яшав лъикІлъулеб

насихІаталъухъ гІенеккулев чи.

32 Малъараб гІадахъ босуларес жиндирго гІумру инжит-хІакъир гьабула,

насихІаталъухъ гІенеккарасе гІакълу щола.

33 Аллагьасукьа хІинкъи – гІакъиллъи-цІодорлъи ккола,

хІурмат-къадруялъул цебехъан – хІалимлъи-хІеренлъи буго.


#### БЕТІЕР 16

1 РекІел пикру-хиял инсанасдасан буго,

кІалзул жаваб БетІергьанасдасан буго.

2 Инсанасда ракІалде ккола жиндир ният-къасд бацІцІадаб бугилан,

БетІергьанас борцун-цІан буго щибаб рухІалъул пикру-хиял.

3 Дурго ишал БетІергьанасде тІамун тани,

ракІалда бугебщинаб тІубала.

4 Цо мурад гьечІого щибниги бижичІо БетІергьанас,

пасикъалгицин гьес рижун руго

балагьалъул къоялъ паналъизе.

5 ГІамал кІудиявщинав чи БетІергьанасе рихарав вуго,

гьев тамихІалдаса ворчІунгутІиялда ракІчІараб буго.

6 ГурхІел-рахІмуялъги божилъиялъги мунагьал рахчула,

БетІергьанасукьа хІинкъиялъ квешлъи нахъчІвала.

7 Инсанасул ишаздаса БетІергьан разилъун вугони,

гьесул тушманзабазулгунцин рекъел букІинабула Гьес.

8 ХІалалаб-бацІцІадаб дагьаб лъикІ,

хІилла-рекІкІалдалъун щвараб гІемералдаса.

9 Инсанас тІаса бищула живго хьвадизе нух,

гьеб нухдасанги гьев БетІергьанас вачуна.

10 Аллагьасул кІалдисан кІалъала парччахІ,

диван къотІулеб мехалъги гьесул мацІалца мунагь гьабуларо.

11 РитІарал цІадирабиги

цІадирабазул суркІбиги

БетІергьанасдасан руго,

базарганасул таргьинир ругел гирабиги

Гьесдасан руго.

12 Квешлъи гьаби парччахІзабазе рихараб буго,

ритІухълъиялъин гьесул ханлъи щулалъизабулеб!

13 Гьереси бицунареб кІал парччахІзабазе бокьула,

битІараб бицунесул къиматги гьабула гьез.

14 ПарччахІасул ццин – хвалил чапар,

амма гІакъилав чиясда кІола гьев гІодове виччазавизе.

15 ПарччахІасул гьумер роцІун бугони, рагІияталъул хІал хьола,

гьев разилъи релълъуна ихдалил цІадал накІкІалда.

16 ГІакъиллъи щвей – месед щвеялдаса лъикІ,

гІакълу-насихІат щвейги лъикІ – бацІцІадаб гІарац щвеялдаса.

17 РацІцІадал гІадамазул нух – квешлъиялдаса лъути;

жиндирго нух цІунарас рухІги цІунула.

18 Гьалаглъи-паналъиялъул цебехъан – чІухІи,

кІалагъоркье речІчІиялъул цебехъан – гІамалкІодолъи.

19 Мискиназда гьоркьов сабруялда вукІин лъикІ,

чІухІаразулгун давла бикьулев вукІиналдаса.

20 БетІергьанасул рагІи гІадахъ босарасе лъикІлъи насиблъула,

гьардарав гурищха Гьесде тІамун тарав.

21 БотІролъ гІакълу бугесда цІодоравилан абула,

гьуинаб кІал кІалъалесул гІелму-лъайги цІикІкІуна.

22 ЦІодорасе малъа-хъвай – маулхІаят ккола,

гІабдалзабазе тамихІ-жаза жидерго гІантлъи буго.

23 ГІакъиласул рекІеда бараб буго гьесул кІалалъ бицунебги,

гьесул кІалдисанин гІакълу-насихІатги бачІунеб.

24 Гьуинаб калам найил гьоцІолъун рикІкІуна:

рекІее лазатги кьола гьелъ, рукьбузе сахлъиги кьола.

25 Буго нух инсанасда битІарабилан кколеб,

амма ахиралда гьелъ хвалде рачуна.

26 Гьавудулев чи ракъиялъ хІалтІизавула,

гьесул чохьоца квалквадизе тІамулев вугелъулха гьев.

27 ХІалихьатав-къадарав чияс квешлъи ургъула,

гьесул мацІалдасан гьелегьараб цІа бурулеб бугин ккола.

28 ТІекъав чияс дагІба-рагІи тІибитІизабула,

мацІихъанас гьудулзабиги цоцаздаса ратІа гьарула.

29 Хъубаб къасд бугес живго гІадинав чи къосинавула,

квешаб нухдасан ине гьесизавула гьев.

30 Берзул ишанал гьарун валагьула макруялъе ургъулев чи,

рекІелъ квешлъи бугесги кІал кІичІизабула.

31 ХъахІаб рас ккола чІухІараб таж,

ритІухъго гІумру тІамурасдайин гьеб баккулеб.

32 Сабру кІудияв чи

багьадурасдасаги лъикІавила,

жиндирго напс квегъизе кІолевги –

шагьар кверде босарасдаса лъикІавила.

33 Можоро квенчІелтІе рехула,

амма можороялъул тІолабго хІукму БетІергьанас къотІула.


#### БЕТІЕР 17

1 ХІалхьиялда кваназе бакъвараб чадил мочІу лъикІ,

дагІба-рагІиялда кваназе бечедаб столалда нахъа гІодорчІеялдаса.

2 ЛъугьинчІев васасдаса цІодорав лагъ тІадегІанавила,

вацазда гьоркьоб бикьараб ирсалъул бутІаги щолебила гьесие.

3 ГІарцул хІалбихьула цІадул гьелегьиналъ,

меседил хІалбихьула цІадул кутакалъ.

Инсанасул рекІел хІал БетІергьанас бихьула.

4 Квешав чи квешаб кІалалъухъ гІенеккула,

гьересичиясги гьерсилаб мацІ гІадахъ босула.

5 Мискинасда тІад велъанхъулев чи ккола

жив вижизавурасда гІайиб чІвалев чи,

чияде балагь бачІиналдаса вохулев чиги

тамихІалдаса ворчІуларо.

6 Херазе ботІрода лъезе таж – гьезул лъималазул лъимал,

лъималазе чІухІи – жидерго эмен.

7 ГІабдаласул кІалдир тІадегІанал рагІаби рекъоларо,

къо-асс бугесдаги гьерсилаб мацІ дагьабги цІакъ рекъоларо.

8 Ришват кьолев чиясда ракІалде ккола

гьелда гьабизе кІолареб жо гьечІилан,

киве гьеб босун аниги, мурад тІубалебилан.

9 Чияр гІайиб-хатІаялда тІаса лъугьунев чияс божа-рокьи цІикІкІинабула,

амма гьеб тІатинабулес гьудулзаби цоцаздаса ратІа гьарула.

10 БадибчІваялъ гІакъиласе гьабулеб асар цІикІкІараб букІуна,

нусго тІил кьабиялъ гІабдаласе гьабулеб асаралдаса.

11 Квешав чи питна балагьулев вукІуна,

амма малакулмавт рещтІуневха гьесухъе.

12 ТІанчІи кодоса рахъараб цигун дандчІвай лъикІ,

гІантлъиялъ квелъ барав гІабдал дандчІваялдаса.

13 ЛъикІлъиялъухъ квешлъи гьабурасул рокъоса

квешлъи лъугІизе рес гьечІо.

14 ДагІба-рагІи ккезаби релълъуна

лъадада цебеса сангар биххизабиялда;

лъим гьулчун бачІиналде лъугІизабе кьал.

15 БетІергьанасе рихарал руго –

гІайиб ккарав ритІухъ гьавулевги

гІайиб гьечІесе тамихІ гьабулевги.

16 ГІабдаласул хъатикь гІарац щибизе?

ГІакъиллъи бичун босизейищ?

Гьелъиегицин гІакълу гІоларо гьесул.

17 Гьудуласул рокьи лъикІалъулъги квешалъулъги загьирлъула,

къварилъи тІаде бачІиндалги ратизейин вацал рукІунел.

18 ГІакълу гьечІев чияс кьабун квер бачун къотІи гьабула,

чияр налъи бецІилилан рагІи кьола.

19 ДагІба-рагІи бокьулев чи ккола

мунагь гьабизе бокьулев чи.

ЧІухІдаего каву борхат гьабулев чи ккола

жиндиего паналъи балагьулев чи.

20 РекІелъ хІилла-рекІкІ бугесде лъикІаб къо бачІунаро;

гьерсилаб мацІ кІалдиб бугесде балагь бачІинчІого хутІуларо.

21 ГІантав вас къавулъ вугони къварилъи тІаса унаро,

гІакълу гьечІев васасги эмен вохизавуларо.

22 РакІ аваданлъи – инсан сахлъулеб дару,

ракІ бечІаялъ ракьа бакъвазабула.

23 Пасикъасе ришват лъороса бахъун кьола,

гьес мекъаб диван къотІизе гІоло.

24 ЦІодорав чи битІахъе гІакъиллъи бугелъуве валагьун вукІуна,

гІабдаласул берал рахъ-рахъалде ралагьун рукІуна.

25 ГІантав вас – инсул рекІее унти

ва жив гьавурай эбелалъул рекІее пашманлъи.

26 ГІайиб гьечІесе тамихІ гьаби

квешаб жо буго,

гьединго квешаб буго

ракІбацІцІалъи сабаблъун саламатал гІадамал цІалаца рухи.

27 ГІелму-лъай бугес рагІи ургъун бицуна,

цІодорав чиясги жиндаго квелъ бала.

28 ВуцІцІун чІолев гІабдалги гІакъилавлъун рикІкІуна,

кІал данде бачун чІани, цІодоравлъунги рикІкІуна.


#### БЕТІЕР 18

1 БатІа кІанцІун чІарав чи – жиндиего пайда балагьулев чи;

цогидазул пикру гьес гІадахъ босуларо.

2 БичІчІизе-лъазе гуро гІабдаласе бокьулеб,

гьесие бокьула рекІелъ бугеб пикру загьир гьабизе.

3 Иман гьечІолъиялда хадуб хІакъирлъи-къабихІлъиги букІуна,

инжитал ишазда хадуб рогьо-ничги букІуна.

4 Инсанасул кІалдир гІакъилал рагІаби гъваридаб ралъадлъун рикІкІуна,

гІакъиллъиги – чвахун унеб лъимлъун рикІкІуна.

5 Диван къотІулаго, гІайиб бугев бергьинавун,

гІайиб гьечІев къезави лъикІаб жо гуро.

6 ГІабдаласул мацІалца кьалде рачуна,

кІал сабаблъун гьесул гьодилъ тІилал щола.

7 ГІабдаласул кІалдиб мацІ – гьев паналъизавулеб жо,

гьесул кІутІбуздасан бачІарабги – гьев жаниве вортулеб гвенд.

8 МацІихъанасул рагІаби –

гІенеккулесе бищунго гьуинаб квен,

лазаталда уна гьел гьесул ургьире.

9 ТІаса-масаго мина балев чи ккола гьеб щущазабулесул вац.

10 БетІергьанасул цІар – щулияб хъала;

муъминчи гьениве векерула,

гьесие щибниги хІинкъи букІунаро.

11 Бечедасул гІемераб боцІи-рикъзи – гьесул щулияб хъала,

гьесда ракІалде ккола жив цІунулеб сангар бугин гьебилан.

12 Паналъилалде цебе инсанасул ракІ кІодолъула,

машгьурлъилалде цебе гьесул хІалимлъи-хІеренлъи цІикІкІуна.

13 Бицун бахъиналдего дандиясе жаваб кьолев чи гІабдаллъун рикІкІуна,

гІантлъи сабаблъун хІакъирлъиги тІаде бачІуна гьесде.

14 Инсанасул рухІ-жаналъ гьесул унти къезабула,

амма ракІбечІай лъида хІехьезе кІолеб?

15 ЦІодорав чиясул рекІее гІелму-лъай щола,

гІакъиласул гІиналъ гІакълу тІалаб гьабула.

16 Сайигъатал кьолес жиндиего дуниял гІатІид гьабула,

къо-асс бугезул даражаялде вахуна гьев.

17 Диван къотІулеб мехалъ цеве кІалъарав витІарав вугилан ккола,

вачІун гьесул дандияс суалал кьезегІан.

18 Можоро тІамиялъ дагІба-кьал лъугІизабула,

рекъеларилан чІаразда гьоркьоб маслихІатги гьабула.

19 Гуккун вукІин лъарав вац бахъизе кІолареб шагьаралда релълъуна,

дагІба-къецги релълъуна хъалаялъул рахараб кавуялда.

20 Инсанасул кІалалъгийин чохьое

квен балагьулеб,

гьесул кІутІбуздасан рачІарал рагІабазгийин гьесие

хинкІ-чед щвезабулеб.

21 МацІалца чиги чІвала, чІаголъизеги гьавула,

гІемерго кІалъалесда лъазе ккола гьеб.

22 Лъади щварасе – лъикІлъи щола,

БетІергьанасул баркатги щола.

23 Мискинчияс хІеренго-хІалимго гьарула,

амма бечедас жаваб хъачІго кьола.

24 Гьудулин абунщинав чи гьудул вукІунаро,

амма цо-цо гьудул вукІуна вацасдасаги лъикІав.


#### БЕТІЕР 19

1 ВацІцІадго хьвадулев мискинчи лъикІ,

кІалдиб мацІги макирав

ва ботІролъ гІакълуги гьечІев чиясдаса.

2 ГІелму-лъаялъе жанибе нух щвечІеб бетІерги лъикІ гуро,

хІетІ хех гьабуравги хъущтІичІого, таричІого хутІуларо.

3 Инсанасул гІантлъиялъ гьесул иш мекъса ккезабула,

амма гьесул рекІелъ БетІергьанасде ццин бижула.

4 Бечелъиялъ гьудулзаби гІемер гьарула,

амма мискинчи цо вукІарав гьудуласгицин рехун тола.

5 ГьересинугІ тамихІалдаса ворчІуларо,

гьерсал гІемер рицунев чи хвасарлъуларо.

6 ГІемерисез гурхІел гьарула къо-асс бугел гІадамазда цере чІун,

сайигъатал гьарзаясул гьудуллъун кинавго чи лъугьуна.

7 Мискинчи гьесул вацазегицин рихуна,

гьудулги гьесдаса дагьавги цІакъ рикІкІалъула.

Гьез кьун рукІарал, амма киданиги

тІуразе гьечІел рагІабазда хадув лъугьун хутІула гьев.

8 Живго вокьулес гІакълу тІалаб гьабила,

гІакъилго-цІодорго хьвадарасе битІ ккела.

9 Гьересиго нугІлъи гьабурав чи тамихІалдаса ворчІуларо,

мекъаб-тІекъаб рагІи бицунев чиги паналъула.

10 ГІабдаласда гьарзалъи-бечелъи рекъоларо,

дагьабги цІакъ рекъоларо

къо-асс бугезда тІад лагъас ханлъи гьаби.

11 Инсанасул гІакълуялъ гьесулъ сабру цІикІкІинабула,

гІайиб-хатІаялда тІаса лъугьиналъ гьев машгьурлъизавула.

12 ПарччахІасул ццин бахъин релълъуна

гъалбацІалъул гІергІедиялда,

гьесул лъикІаб бербалагьиги релълъуна

харде ккараб щубалда.

13 ГІантав вас лъугьин – инсул талихІ къосин,

лъадул дагІба-рагІи – нахъаса къотІичІого гІекколеб тІох.

14 Мина-мулкги бечелъиги – умумузуздасан щолеб ирс,

амма цІодорай лъади – БетІергьанасдасан сайигъат.

15 КІвахІаллъиялъ макьилъ къазарула,

гьавудизе бокьуларесул чехь бакъун хутІула.

16 БетІергьанасул амруялда рекъон хьвадулес

жиндирго рухІ цІунула,

Гьесул нух къабул гьабичІевги хола.

17 Мискинасе кьураб садакъа ккола

БетІергьанасухъе налъуе кьураб гІарац,

гьабураб лъикІлъи Гьес бецІичІого толаро.

18 КІудияв гІелалде гьабе васасе гІадлу, –

гІадада хвезе гурин гьев.

19 Ццин бахъунесе тамихІ гьабизе ккола,

гьесда мун гурхІани, – квеш ккезе гурин.

20 Малъаралъухъ гІенекке, насихІатги гІадахъ босе,

дудаго гІакълу щвезе.

21 Инсанасул рекІелъе гІемераб пикру-хиял рещтІунеб,

амма БетІергьанас хъвараб гурони лъугьунареб.

22 ГурхІел-рахІмуялъ инсанасул ракІ бохизабула,

гьерсал рициналдаса мискинлъиго лъикІ.

23 БетІергьанасукьа хІинкъулес гІумру цІунула,

гІорцІунги вукІуна гьев, квешлъиги хъатІуларо гьесда.

24 КІвахІалас квер суркІиде бегьула,

амма нахъбуссун кІалалде гІагар гьабуларо.

25 ЯхІ-намус гьечІев чи вухе-кьабе –

жагьиласдаги гІакълу щола,

гІакълу бугесда малъе –

гьесие гІелму-лъай щола.

26 Инсул адаб гьабуларев

ва эбел къватІие гъолев вас инжитлъула-къабихІлъула.

27 Малъа-хъваялъухъ гІенеккичІони,

гІелму-лъаялдаса рикІкІалъила, дир вас, мун.

28 ХІилла-рекІкІ бугев нугІ диван къотІиялда тІад велъанхъула,

квешав чиясул кІал гьерсазул цІун букІуна.

29 ЯхІ-намус гьечІесде тІаде бачІине къачІан

тамихІ-жаза букІуна,

гІабдалзабазул мугъзалъ кьабизе къачІан тІил букІуна.


#### БЕТІЕР 20

1 Чагъир яхІ-намус гьечІеб жо буго, чІагІа гьалагаб жо буго.

Гьеб кІиялъго къосинавурасулги гІакълу биххула.

2 ПарччахІасул ццидахин гъалбацІалъул гІергІедиялда релълъуна;

гьесул ццин бахъинабулев чиясги хвел тІаде цІала.

3 ДагІба-къецалдаса цІунун чІеялъ инсанасул къадру борхула,

амма цониги гІабдаласда кІоларо жиндирго квелъ къан вукІине.

4 КІвахІалас хур заманалда бекьуларо,

хур лъилъулъ гьев хІалухъен балагьизе лъугьуна, амма батуларо.

5 Инсанасул рекІел ният-къасд – гъваридаб ралъад,

цІодорав чиясда гьелъул тІину батула.

6 Жидеда божизе бегьулин ахІдолел гІадамал гІемер рукІуна,

амма божизе бегьулев ватизе лъихъаха бажарулеб?

7 Муъминчи хІалаллъиялда хьвадула,

гьардарал гурищ гьесдасан лъугьарал лъимал.

8 Диван къотІизе тахида тІад гІодов чІарав парччахІас,

бер речІчІизабун, кинабго квешлъи цІалкІица гІадин цІалкІула.

9 Лъидаха абизе кІолеб дица дирго ракІ бацІцІад цІунанилан,

дун мунагьалдаса вацІцІад вугилан.

10 БитІун цІаларел гирабиги къокълъизабураб натІги

БетІергьанасе рихарал руго.

11 Лъимергицин лъала гІамалалъухъ балагьун,

гьесул ишал рацІцІадал ва ритІухъал рукІиналъухъ балагьун.

12 РагІизе гІинги бихьизе берги БетІергьанас бижараб буго.

13 Дуе макьу бокьуге – мунго мискинлъулевин,

берал ричІун чІезаре – хинкІ-чед гьарзалъулебин.

14 Бичун босулес абула квешаб бугилан, квешаб бугилан,

амма гьебги босун довегІан араб мехалъ беццизе лъугьуна.

15 Меседги буго, маргъал-якъутги гІемер буго,

амма цІодораб кІал къанагІатаб жо буго.

16 Чияе гъоркье чІарав чиясухъа ретІелги бахъе,

гьес рахъ ккуразе гІоло гьесухъа гъоркьлъелалъе жоги босе.

17 ХІарамго щвараб чедги чиясе гьуинлъула,

амма хадуб гьесул кІал чабхил цІола.

18 ГІакълу дандбани, мурадалде щвела;

гІакълучагІигун ургъун гурони рагъги гьабуге.

19 МацІихъанас божилъи хвезабула;

кІалгІемерилгун гІахьаллъиги гьабуге.

20 Эбел-инсуе нагІана кьолесул чирахъ

бищунго бецІаб бакІалда свина.

21 БачІинахъего хехго щвараб боцІи-рикъзиялда

ахиралда баркат лъоларо.

22 «Дуца гьабураб квешлъи дица бецІила», – ян абуге,

БетІергьанасде тІамун те, Гьес кумек гьабила дуе.

23 БитІун цІаларел гираби БетІергьанасе рихарал руго,

хІилла-рекІкІ гьабурал цІадирабиги рокьуларо Гьесие.

24 БетІергьанасул амру гьечІого гали бахъуларо инсанас.

Кинха гьесда лъалеб жиндирго нухалъ гьев киве вачуневали.

25 УргъичІого цо жо БетІергьанасе назруги гьабун,

цинги дица гьабураб щибилан абиялъ инсанасе къор гъола.

26 ГІакъилав парччахІас квешал гІадамал цІалкІица гІадин цІалкІула,

цинги гьезда тІад лал тІамула.

27 БетІергьанас инсанасул рухІ чирахъалъ гІадин гвангъизабула,

гьесул рекІел тІиналда бугелъулги хІалбихьула.

28 ГурхІел-рахІмуялъ ва божилъиялъ цІунула парччахІ,

лъикІлъиялъин гьесул тахги цІунулеб.

29 ГІолохъабазе машгьурлъи жидерго къуват-жаналъ щвезабула,

хералги хъахІаб расалъ берцинлъизарула.

30 Вухи-кьабиялъ квешав чи лъикІлъизавула,

ругънацаги гьесул черх бацІцІад гьабула.


#### БЕТІЕР 21

1 ПарччахІасул ракІ БетІергьанасул ихтияралда буго.

Бокьаралъуре лъарал чвахизарулел гІадин,

Гьес парччахІги жиндие бокьухъе хьвадизавула.

2 Щивав чиясда ккола жиндир нух битІараб бугилан,

амма БетІергьанас борцуна гьесул рекІелъ бугеб жо.

3 Къурбан хъвеялдаса хирияб буго БетІергьанасда цебе

ритІухълъи цІуниги вацІцІадго хьвадиги.

4 Берзул чІухІиги рекІел пахрулъиги –

гьеле пасикъазул чирахъ, мунагьги ккола гьеб.

5 КІвахІ гьечІесул пикрабаз-къасдаз пайда-хайиралде рачуна,

хехдариялъ мискинлъиялде рачуна.

6 Гьересиялдалъун данде гьабураб хазина –

гьороца хъамун унеб хІухьел.

Гьединаб хазинаялъ хвел тІаде цІала.

7 Пасикъал гІадамал зулму-хІалалъ паналъизарула,

битІараб нухдасан унарелъулха гьел.

8 ГІайиб бугесул нух кІичІ-кІичІараб букІуна,

гІайиб гьечІесул ишал ритІарал рукІуна.

9 ТІохил рагІалда гІумру гьаби лъикІ,

кІалквешай лъадуда цадахъ цо рокъов чІеялдаса.

10 Пасикъасул рекІелъ квешал къасдал рукІуна,

мадугьаласдаги бихьиларо гьесдасан гурхІел-рахІму.

11 ЯхІ-намус гьечІесе тамихІ гьабулеб бихьани,

жагьилчиги цІодорлъула.

ЦІодорасул малъа-хъваялъухъ гІенеккани, гІелму-лъай щола.

12 Пасикъасул рокъоб кколебщинаб бихьулев

ритІухъав БетІергьанас гьев паналъизавула.

13 Мискинасул ахІи рагІичІого букІине гІин бацулев чи

ахирги живго ахІдезе ккола,

амма лъицаниги гьесие жаваб гьабуларо.

14 Балъго кьураб сайигъаталъ ццин гІодоцинабула,

лъороб лъун бачІаралъ ццидал цІа свинабула.

15 БитІараб диван къотІиялъ муъминзаби рохизарула,

квешлъи гьабулесде хІинкъи рещтІинабула.

16 ГІакъиллъиялъул нухдаса тарарас

хІухьбахъи гьабула хваразул агьлуялда гьоркьоб.

17 Кеп-ихтилат хирияв чи язихълъиялде ккола,

чагъирги тІагІамаб квенги бокьулев чи бечелъуларо.

18 Пасикъав чи муъминчиясе аманатлъун вукІуна,

хиянатчиги ритІухъасе аманатлъун вукІуна.

19 ГІицІаб авлахъалда гІумру гьаби лъикІ,

кІалквешай ва ццидалай лъадуда аскІов чІеялдаса.

20 ГІакъиласул рокъоб гьарзаяб нахърател букІуна,

гІабдалас рокъоб бугебщинабги гьородахъ биччала.

21 РитІухъавлъун ва гурхІулевлъун вукІине

хІаракат бахъулев чиясул бетІербахъи лъикІлъула,

къадру-къимат борхула.

22 ГІакъилас гьужум гьабун бахъула гучал тушбабазул шагьар,

дозда щулиябин кколеб хъалаги кІалагъоркье чІвазабула.

23 Жиндирго кІалги кІалдиб мацІги цІунарав чияс

жиндирго рухІги балагьаздаса цІунула.

24 ГІамал кІудияв ва нич гьечІев инсанасдайин абулеб

яхІ-намус гьечІев чийилан,

хІаталдаса араб чІухІи-пахрулъи букІунелъулха гьесул рекІелъ.

25 Анищилан ккарабщиналъин кІвахІалав чи паналъизавулев,

квалквадиларилан чІолелъулха гьесул кверал.

26 Бер хъантІарабщинаб щвелародайилан

анищазда вукІуна гьев тІубараб къоялъ,

муъминчи жиндиего щварабги

щибго барахщичІого кьезе къачІан вукІуна.

27 Пасикъазул къурбан – сурукъаб-къабихІаб жо,

хасго гьеб къурбан рекІелъ квешаб къасдгун хъолеб бугони.

28 Гьересиго нугІлъи гьабулев чи паналъула,

нугІзабазухъ гІенеккун, къадияс къотІараб хІукму нахъе хутІула.

29 Пасикъав чиясул гьурмада нич букІунаро,

ритІухъав чияс ургъун гурони гали тІамуларо.

30 БетІергьанасдаса бергьунеб гІакъиллъиги гьечІо,

цІодорлъиги гьечІо, ният-къасдги гьечІо.

31 Рагъде рачине чуял къачІала,

амма бергьенлъи БетІергьанасдасан букІуна.


#### БЕТІЕР 22

1 ЛъикІаб цІар-рецц кІудияб бечелъиялдаса къиматаб букІуна,

гІадамал рази гьариги дуе гІарац-меседалдасаги лъикІ.

2 Бечедалги мискиналги релълъарал руго:

гьел киналго БетІергьанас рижарал руго.

3 ЦІодорав чиясе хІинкъи бугони, гьев вахчун чІола,

амма жагьилав чи лъалхъичІого цеве уна

ва балагьалда дандчІвала.

4 ХІалимлъи-хІеренлъиялъги БетІергьанасукьа хІинкъиялъги

дуе насиблъула бечелъиги, хІурмат-хъатирги ва чІаголъиги.

5 Пасикъасул нухазда зазги букІуна,

гьесие гъураб къорги букІуна;

жиндирго рухІ цІунизе бокьарав гьездаса рикІкІад чІела.

6 ГІолохъанчи нухда витІун ккезавуни,

херлъараб мехалъги рехун толаро гьес гьеб.

7 Бечедас мискинзабазда тІад ханлъи гьабула,

налъулавги ккола гьесухъе налъуда гІарац кьурасул лагълъун.

8 Квешлъи бекьулес балагь-гІазаб лъилъула,

гьесул ццидал цІалги бекун уна.

9 Сахаватав чиясда баркат лъола,

гьес мискиназе хинкІ-чед кьолелъулха.

10 ЯхІ-намус гьечІев чи аскІоса вачахъе –

питна-рагІиги рикІкІалъила, дагІба-къецги лъугІила.

11 ПарччахІасгицин гьудуллъи ккола

ракІбацІцІалъи бокьулев ва кІалзул калам гьуинав чиясулгун.

12 ГІелму-лъай бугезул тІалаб гьабула БетІергьанас,

божизе бегьуларезул гьерсал къватІир чІвазарула Гьес.

13 КІвахІалас абула доба къватІиб гъалбацІ бугин,

яги къотІнов жив чІвалин.

14 Чияр лъадул кІалги мацІги – гъваридаб кІкІалила,

БетІергьанасул ццин бахъарав гьениве вортулевила.

15 ГІолохъанчиясул рекІелъе гІантлъи лъугьун буго,

гІакълу-насихІаталъул хьопоца бачахъила гьеб.

16 БоцІи-рикъзи цІикІкІине бокьун, мискинасда зулму гьабулев,

яги бечедасе сайигъатал кьолев чи мискинлъула.


Лъеберго кици

17 ГІин гъоркье ккун гІенекке мун гІакъилазул рагІабазухъ,

дица малъулеб бугелдехун ракІги буссинабе.

18 Гьел рекІелъ цІунарав разилъила,

хІажалъани – кІалалдеги рачІина гьел.

19 БетІергьанасде дур мугъчІвай букІине,

жакъаги кьолеб буго дица дуе гІакълу.

20 Дуе гІакълу-насихІаталъе

лъеберго кици хъван букІинчІищ дица.

21 Дурго хІакимасе гІакъилаб ва битІараб жаваб кьезе

духъа бажарулел кицаби рукІана гьел.


Кици 1

22 Мискинав вугилан мискинчи тала гьавуге,

кавудухъе вачІарав гьардухъанги къварид гьавуге.

23 БетІергьанас гьезул рахъ кколелъулха,

гьезухъа жо бахъаразул рухІалги Гьеслъидал рахъулел.


Кици 2

24 Ццин бахъунесулгун гьудуллъиги ккоге,

манзил къокъасулгун гьоркьоблъиги гьабуге.

25 Гьесул гІамалги босун, дуего къор гъезе гурин.


Кици 3

26 Кьабун квер бачун къотІи гьабулел

ва къарзалъе гъоркье чІолел чагІазда релълъунги хьвадуге.

27 Налъи бецІизе дур рес гьечІони,

дуда гъоркьа бусенгицин бахъила.


Кици 4

28 Умумуца чІезабураб гІорхъи-ссан хисизабуге.


Кици 5

29 Жиндирго махщел лъикІ лъалев чи вихьулищ дуда?

ЧІегІерхалкъалъе гуребха гьес хъулухъ гьабулеб – парччахІзабазейин.


#### БЕТІЕР 23


Кици 6

1 Ханасда цадахъ кваналеб мехалъ,

дуца лъикІаб хІалалъ хал гьабе дуда цебе щиб лъун бугебали.

2 Чехь квешав чи мун ватани,

дурго мукъулукъалда нус цвизабе.

3 Гьесул тІотІода ругел тІагІамал нигІматазде хьулхьудуге,

мун гуккулеб квенин гьеб.


Кици 7

4 Бечелъизейиланги чІвачІвадуге мун,

гІорхъулъа ворчІичІого чІезе гІакълу гІезе кколебин.

5 Дур бер чІварабго, бечелъи цебеса тІагІуна –

куркьбал рижизарула гьелъ жиндаго

ва цІумлъун зодихъе боржун уна.


Кици 8

6 Бер хъантІарав чиясул чед кванаге,

гьесул нигІматаздеги хьулхьудуге.

7 Жиндаго тІаса унеб харжалъул пикрабаздайин кидаго гьев вукІунев.

Кванайилан, гьекъейилан абула, амма гьесул ракІ дудаса рикІкІад букІуна.

8 Кванараб чадил мочІуги лагІун къватІибе бачІина,

гьесие рицарал дурго хІеренал рагІабиги гІадада ккела.


Кици 9

9 ГІабдалгун гаргадуге, – дур гІакъилал рагІаби

гьес инжит-хІакъир гьарила.


Кици 10

10 Цебего чІезабун батараб гІорхъи-ссан хисизабуге,

бесдалазул хурзабахъеги лъугьунге.

11 Гьезул рахъ кколевав къудратав вугевин,

дуда данде диваналъеги вахъуневин Гьев.


Кици 11

12 ГІакълу-насихІаталде ракІ гІедегІизабе,

гІакъилал рагІабазде гІундулги гІедегІизаре.


Кици 12

13 Васасе гІадлу гьабичІого тоге,

дуца хьопоца вухунилан гьев холаревин.

14 Дуца гьев хьопоца вухила, –

гьесул рухІги жужахІалдаса хвасарлъила.


Кици 13

15 Я дир вас! Дур ботІролъе гІакълу-цІодорлъи лъугьани,

дир рекІелъе рохелги лъугьина.

16 Дур кІалалъ битІараб бицунеб мехалъ,

дир нусабго логолъ рохел цІикІкІина.


Кици 14

17 Мунагьал гьарулезда дур ракІ бахиллъуге;

кидаго БетІергьанасукьа хІинкъун вукІине хІаракат бахъе.

18 Цо къо бачІунеблъи хІакъаб бугелъул,

гьелде бугеб дур хьул гІадада хвеларо.


Кици 15

19 Дихъ гІенекке, дир вас, цІодорго хьваде,

дурго рекІее бокьун, битІараб нухги тІаса бище.


20 МехтизегІан чагъир гьекъолезда гьоркьовги вукІунге,

гьанаца чехь цІезабулезда цадахъги вукІунге.

21 Гьекъолдухъанги чохьохъанги мискинлъула,

макьу хиралъиялъги дуда тІад тІутІу-хъухъураб ретІел ретІуна.


Кици 16

22 Дурго инсухъ гІенекке:

гьесдасан лъугьарав васин мун,

херлъараб мехалъ эбелги рехун тоге.

23 Божилъи дуца бичун босе,

гІакъиллъиги, гІелму-лъайги, гІакълу-насихІатги бичизе лъугьунге мун.

24 Муъминчияс эмен цІакъ вохизавула,

цІодорав вас лъугьаравги гьесдаса разилъун вукІуна.

25 Эбел-эмен рохаги дудаса,

мун гьавуралги разилъаги.


Кици 17

26 Дуца дурго ракІ дидехун буссинабе, дир вас,

дица бихьизабураб нухде ралагьун хутІагийин дур берал.

27 Дуда лъай:

хъахІба ккола гъваридаб гвенд,

чияр лъадиги ккола къваридаб гъуй.

28 Гьелъ, хъачагъас гІадин, гъоркьчІел гьабула

ва гІадамазда гъорлъ мунапикъалги цІикІкІинарула.


Кици 18

29 Огь-агьилан щив зигардулев?

Пайда щибхайилан лъица абулеб?

ДагІба-рагІи лъил букІунеб?

ГІодун магІу лъица тІолеб?

ГІададаго ругънал лъун лъида рукІунел?

Берал багІарлъун лъил рукІунел?

30 Гьеб букІуна къаси сордо кватІизегІан

гІодор чІун чагъир гьекъолезул,

цІияб чагъир кинаб бугебали

хал гьабизе рачІаразул.

31 Чагъир дуда берцин бихьуге,

гьеб багІараб букІаниги,

лълъаралъуб гьеб кенчІелеб букІаниги

ва бигьаго гьекъон унеб букІаниги.

32 Хадуб гьелъ борхьица гІадин хІанчІула,

чІегІераб борхьица гІадин загьруги лагІула гьелъ.

33 Дур беразда цере тамашаял церетІамиял лъугьуна,

ботІролъеги рикьа-риххарал пикраби рачІуна.

34 Мун вукІина ралъдал бакьулъ,

гамил рулалда тІад кьижарав гІадин.

35 «Дун вухун вуго – унти лъалеб гьечІо,

дида кьабун буго – ругъун лъураб бакІ лъалеб гьечІо.

Вигьаравго гьекъезе жо кисадай дие щвелеб?»


#### БЕТІЕР 24


Кици 19

1 Квешал гІадамазда бахиллъуге,

гьезулгун гьудуллъиги гьабуге.

2 Гьезул рекІелъ зулму гурони гьечІебин,

гьезул кІалалъги чияе квешлъи гьабиялъул гурони бицунаребин.


Кици 20

3 ГІакъиллъиялъ рукъ бала,

цІодорлъиялъги гьелъие кьучІ лъола.

4 ГІелму-лъаялъ гьеб батІи-батІияб къиматабщиналъулги

къанагІатабщиналъулги цІезабула.


Кици 21

5 ГІакъилав чи къуватав вукІуна,

гІелму-лъай бугесул гуч цІикІкІуна.

6 Рагъде вахъине ккани, гІакъилазухъ гІенеккизе ккола,

гІакълучагІи цІикІкІанагІан бергьенлъиги хІакълъула.


Кици 22

7 ГІакъиллъиялде гІабдаласул квер гІунтІуларо,

годекІаниб бицине хабарги гьесул букІунаро.


Кици 23

8 Квешлъи гьабизе ракІалде ккарав чиясда

питна бекьулев чийилан абула.

9 ГІантлъиялъ бижизабураб пикруялъ мунагьалде цІала,

яхІ-намус гьечІев чи гІадамазе сурула.


Кици 24

10 КІудияб къварилъи-балагь бачІараб къоялъ чучулев вугони,

цІакъ мукъсанаб гурони къуват букІун гьечІо дулъ.


Кици 25

11 ЧІвазе рачун унел гІадамал хвасар гьаре,

чІвазе къотІаралги хвалдаса рорчІизаре.

12 Гьеб нижеда лъалеб букІинчІилан дуца абуниги,

дур РекІел хІал бихьулесда лъаларебищ гьеб,

дур РухІ цІунулесда бихьуларебищ?

Щивасул ишазда рекъон гурищ

Гьес диван къотІизе бугеб?


Кици 26

13 Дуца, дир вас, гьоцІо кванай, –

найил гьацІуца щекъер-мукъулукъ гьуинлъизабула.

14 Гьелдаго релълъуна дур напсалъе гІакъиллъи.

Дуе гьеб щвани, метерисеб къоялде хьул насиблъила дуе,

гьеб дур хьулги гІадада хвеларо.


Кици 27

15 Хъачагъ гІадин, муъминчиясул къавулъе цІогьохъего унге мун,

рахІаталда гьев вугеб бакІги дуца щущазабуге.

16 Анкьго нухалъ гІодов кканиги, муъминчи тІаде вахъуна,

пасикъазде балагь бачІуна.


Кици 28

17 Дурго тушман гІодов ккани, мун вохуге,

гьесул хІетІе хъущтІани, гьелдасаги дур ракІ разилъуге.

18 Цинги БетІергьанасда гьеб бихьула, Гьесие рекІее гІоларо

ва дур тушманасде Гьесул букІараб ццинги гІодобе буссуна.


Кици 29

19 Квешлъи гьабулезухъ балагьун ццин бахъунге,

хІакъирлъи рекІелъ бугездаги бахиллъуге.

20 Квешасе метерисеб къоялде хьул насиблъуларо,

пасикъазул чирахъ сун уна.


Кици 30

21 БетІергьанасукьа хІинкъа, дир вас,

парччахІасукьаги хІинкъа,

питначагІазулгун хурхенги гьабуге.

22 РакІалдаго гьечІогойин питначагІазде паналъи щолеб,

тохлъукьегойин гьезде БетІергьанасги парччахІасги балагь рещтІинабулеб.


ГІакъилазул цогиги гІакълаби

23 Гьале гІакъилазул цогиги гІакълаби:

диван къотІулеб мехалъ гьурмахъ балагьун

хІукму гьаби лъикІаб жо гуро.

24 ГІайиб бугесда мун витІарав вугилан абулесе

халкъаз нагІана кьола,

къавмазги абула гьесие нагІана батагийилан.

25 ГІайиб ккарасе битІун хІукму къотІулесул иш лъикІ букІуна,

лъикІго баркатги лъола гьесда.

26 БитІараб бицун кьолеб жаваб – кІалалда гьабулеб убач.

27 КъватІиб хІалтІиги лъугІизабун,

хурги бекьун хадуб тІаме минаялъе кьучІ.

28 Мадугьаласе гьересиго нугІлъи гьабуге,

дурго рагІабаз гІадамал гуккуге.

29 Гъос дие гьабураб дица гъосиеги гьабилилан,

гъос гьабуралъухъ къисас босилилан абуге.

30 Дун унев вукІана кІвахІалав чиясул хурда аскІосан

ва гІакълу гьечІев чиясул цІолбол ахида аскІосан.

31 Гьале гьениб мичІчІил рохь лъугьун буго,

киса-кибего чІахІица бацун буго,

сверун къараб ганчІил къедги биххун буго.

32 Гьезухъ валагьун – рекІее асар лъугьана,

хал гьабидал – дие гьеб дарслъун лъугьана.

33 Цодагьалъги кьижила, цодагьалъги бер данде бачина,

тІатІала квералги лъун цодагьалъги вегун чІела мун.

34 Гьебмехалъ, хъачагъ гІадин, бачІина духъе мискинлъи,

талавурчи гІадин, бачІина духъе ресукълъиги.


#### БЕТІЕР 25


Сулайман парччахІасул гІакъилал рагІаби

1 Гьале Сулайманил цогиги гІакъилал рагІаби,

Ягьудиялъул парччахІ ХІизкъиял гІадамаз хъварал:


2 Нилъеца Аллагьасе рецц гьабула,

Гьес балъгоябги бахчун бугелъул,

парччахІзабазе рецц гьабула,

гьез балъгоябги тІатинабулелъул.

3 Зобалазул борхалъиги, ракьалъул гъварилъиги,

парччахІзабазда ракІалда бугебги лъазе кІоларо.

4 БацІцІадаб гІарацалдаса хъублъи батІа гьабуни,

устарас гьелъул сурахІи лъугьинабула.

5 Квешав гІакълучи парччахІасдаса рикІкІад гьавуни,

ритІухълъи бергьуна ва гьесул тах щулалъула.

6 ПарччахІасда цебе дурго кІодолъи бихьизабуге,

чІахІиял чагІи чІолеб бакІалдаги чІоге.

7 Гьаниве тІаде вачІайилан гьес аби лъикІ дуе,

дудаса къо-асс бугел гІадамал гІодор чІезе риччайилан,

гьес инжит-хІакъир гьавизегІан.

8 Питна гьабизе гІедегІуге,

дурго дандияс намуслъизавуни, щиб дуца гьабилеб?

9 Мадугьаласулгун дагІба ккедал,

балъголъи къватІибе загьир гьабуге;

10 духъ гІенеккарас мунго инжит-хІакъир гьавулевин,

лъикІаб цІарги духъе тІокІаб тІад буссунаребин.


11 ГІужилаб рагІи релълъуна гІарцул тІагІелалда нагІлиялъе лъураб

меседил гороялда.

12 ГІакъиласул насихІаталъухъ гІенеккулесе

гьесул гІакълу релълъуна меседил баргъичалда

ва бацІцІадаб меседил рахасалда.

13 Хур лъилъулеб къоялъ гІаздалаб гьогьеналда релълъуна

жив цо ишалъ витІаразе божарав чапар.

Жиндирго бетІергьанасул ракІ бохизабула гьес.

14 НакІкІал рачІана, гьури пуна, амма цІад бачІо –

гьелда релълъуна кьезе ракІалда гьечІел

сайигъатал кьелилан гаргадулев чи.

15 Сабруяб каламалъ хІакимгицин хІеккинавулев,

бахьинаб кІалалъ ракьаги бекулеб.

16 Дуе гьоцІо щвани, гІурабгІан кванай гьеб,

гурони – мун гьелъ гІуризавила, лагІизавила.

17 Мадугьаласухъе гІемерго хьвадиялдаса хІетІ цІуне дуца,

гурони – мун гІемерав вачІун «гІорцІила» гьев ва мунги рихина.

18 ГІарчІтІилги, хвалченги ва бегІераб чІорги –

гьезда релълъуна мадугьаласда данде гьересиго нугІлъи гьабулев чи.

19 Унтараб гІусги бекараб бохги –

гьезда релълъуна къварилъи ккараб къоялъ ватуларев чиясда божи.

20 Квачараб къоялъ чиядаса ретІел бахъулев чиясда

ва содаялда гьоркьобе тІураб къанцІаялда релълъуна

ракІ къваридго вугесе кечІ ахІулев чи.

21 Дур тушман вакъун вугони,

чед кьун кваназаве,

гьев къечон вугони,

лъим кьун гьекъезаве.

22 Гьелдалъун гьесул бетІералда тІаде

цІа рекІарал тІорччол гІеркъалин дуца ралел ругел.

Ва БетІергьанас дуе гьелъул кири хъвала.

23 Шималалдасан пулеб гьороца цІад босун бачІуна,

мацІихъанасул мацІалъ гІадамазул гьурмал кьерхинарула.

24 ТІохил рагІалда гІумру гьаби лъикІ,

кІалквешай лъадуда цадахъ цо рокъов чІеялдаса.

25 Къечалъ бухІулеб бугеб щекъер-мукъулукъалъе

цІорораб лъим гІадаб жо буго

рикІкІадасан бачІунеб лъикІаб ругьел.

26 Хъублъараб иццалда, чІунтараб къулгІаялда релълъуна

пасикъав чиясда цебе яхІ рехарав муъминчи.

27 ГІемераб гьоцІо кванайги лъикІаб жо гуро,

гІемераб рецц-бакъ тІалаб гьабиги цІакъаб жо гуро.

28 Сверун къарал сангарал риххизарураб шагьаралда релълъуна

жиндирго напсалда кверщел гьабизе кІоларев чи.


#### БЕТІЕР 26

1 Риидал бараб гІазуялда

ва хур лъилъулеб къоялъ бараб цІадалда релълъуна

гІабдаласул къадру-къимат гьаби.

2 ХІинчІ пархун уна, къадако боржун уна, –

гІайиб-хатІа гьечІев чиясе кьураб нагІанаги, гьесда тІад чІоларо.

3 Чое – цІал, хІамие – чангит,

гІабдаласул гьодие – гьеб бухизе хьоп.

4 ГІабдаласе гьесул гІантлъиялда рекъараб жаваб гьабуге,

мунгоги гьесда релълъине гурин.

5 ГІабдаласе гьесул гІантлъиялда рекъараб жаваб гьабе,

гурони – гьесда ракІалде ккола живги цІодорав чи вугилан.

6 ГІабдаласухъ ругьел битІарав чи релълъуна

жиндирго хІатІал къотІарав ва балагь тІаде босарав чиясда.

7 Бох бекарав чи рекълъичІого хутІуларо,

гІабдаласул кІалдиб гІакъилаб кициги рекъон кколаро.

8 РечІчІулеб чІор бутІалда бухьунев чиясда релълъуна

гІабдаласул хІурмат гьабулев чи.

9 Мехтарасул хъатикь бугеб зазил тІилалда релълъуна

гІабдаласул кІалдиб гІакъилаб кици.

10 Цебе ккаралъубе чІор речІчІулев чиясда релълъуна

цеве ккарав гІабдал хІалтІизе вачунев чи.

11 Жинцаго лагІараб жо кваназе гьве тІадбуссунеб гІадин,

гІабдалги жиндирго гІантлъиялде тІадвуссуна.

12 Живго жиндаго гІакъилав-цІодоравилан кколев чи вихьанищ дуда?

Гьесиеялдаса лъикІ букІина гІабдаласе.

13 КІвахІалас абула къватІиб гъалбацІ бугилан,

къотІноб гІасияб жанавар бугилан.

14 НуцІа некьалда тІад сверула,

кІвахІалав чи бусада тІад сверула.

15 КІвахІалас квер суркІиде бегьула,

кІалалда аскІобе гьеб босизе захІмалъула.

16 КІвахІаласда ракІалде ккола

гІакълу кьезе лъалев анкьго чиясдасаги цІодорав вугин живилан.

17 Чияр дагІба-рагІиялде гьоркьове лъугьунев чи релълъуна

аскІосан бекерун унеб гьойдул

кІиябго гІин кколев чиясда.

18 ГІадамазде цІаги хвалил чІоралги рехулев гІабдаласда релълъуна

19 мадугьал гуккулев

ва цинги гьеб махсара букІанилан абулев чи.

20 ЦІул гьечІони цІа суна,

гьоркьоб мацІ гьечІони, дагІба-рагІи лъугІула.

21 ЦІул – цІа рекІинабизе,

тІурччи – цІа гьелегьинабизе,

кІалквешав чи – дагІба-рагІи ккезабизе.

22 МацІихъанасул рагІаби – гІенеккулесе бищунго гьуинаб квен,

лазаталда уна гьел гьесул ургьире.

23 ГІарац тІаде биччараб щагІил хъабаялда релълъуна кІал бахьинав, махьа чІегІерав чи.

24 ХІалихьатас жиндирго квешлъи кІалзуца бахчула,

квешлъи жаниб хІебтІараб ракІги букІуна гьесул.

25 Гьесул каламалъ хІайранлъизавуниги, гьесда божуге.

Анкьго къабихІлъи-къадарлъийин гьесул рекІелъ букІунеб.

26 Бадибе реццалъ ццин бахчун бугониги,

гьесул рекІелъ бугеб квешлъи

жамагІаталда цебе тІатинчІого хутІуларо.

27 Чияе гвенд бухъани, живго жаниве ккола,

гьорчо эхеде гирани, гирун бачІун, жиндаго щола.

28 Гьерсилаб мацІалъе рокьуларо

жиндалъун зарал кколел гІадамал.

Бадибе рецц гьабулеб кІалалъ инсан гъоркье рехула.


#### БЕТІЕР 27

1 Метерисеб къоялъул бицун веццаруге,

метер къо кинаб бачІинебали лъаларин.

2 Мунго дуцаго веццуге – цогидас веццизе виччай,

дурго кІалалъ гуреб, чияр кІалалъ веццеян абе.

3 ГамачІ бакІаб жо буго, салиги баччизе захІмалъула,

амма гІабдаласдасан балагь – бищунго бакІаб гьир.

4 Ццин – гьалагаб жо, гьалаглъиги – щвараб гІор гІадаб жо,

амма щакдариялда данде чІезе кІолев чи щив вукІунев?

5 Рагьун гІайиб чІвай лъикІ,

къватІибе загьирлъулареб рокьиялдаса.

6 Гьудуласдасан ругъун щваниги, божилъи холаро,

тушманас убачал гьаруниги, гьесда божизе бегьуларо.

7 ГІорцІарав чиясе найил гьоцІоги рихуна,

вакъарасе кьогІабщинабги гьуинлъула.

8 Бусен рехун тун унеб хІанчІида релълъуна

жиндирго рукъ рехун тун унев чи.

9 МахІберцинал хурдуцаги

махІгьуинаб нахуцаги

ракІ авадан гьабула,

гьудуласул гьуинлъи –

гьес кьураб гІакълуялъулъ загьирлъула.

10 Дурго гьудулги ва инсул гьудулги рехун тоге,

дуде къварилъи бачІараб къоялъ вацасул къавулъе унге:

рикІкІада вугев вацасдаса гІагарда вугев мадугьал лъикІ.

11 Я дир вас, гІакъилавлъун вукІа мун

ва дир ракІ бохизабе.

Дун гІодовегІанлъизавулезе жаваб кьезе

кІолебин дида гьебмехалъ.

12 ЦІодорав чиясе хІинкъи бугони, гьев вахчун чІола,

амма жагьилав чи лъалхъичІого цеве уна

ва балагьалда дандчІвала.

13 Чияе гъоркье чІарав чиясухъа ретІелги бахъе,

гьес рахъ ккуразе гІоло гьесухъа гъоркьлъелалъе жоги босе.

14 Радал хехго вахъун, мадугьаласул рахІат хвезабун, баркат лъегиян ахІдей рикІкІуна досие нагІана кьейлъун.

15 КІалквешай лъади релълъуна

цІадал къоялъ нахъаса къотІичІого гІекколеб тІохалда.

16 Гьей лъади чІезайизе лъугьарав чи релълъуна

гьури чІезабизе

яги лъамияб нах кодобе босизе лъугьарав чиясда.

17 Махх маххуца бегІер гьабула,

инсанги инсанас бегІер гьавула.

18 Инжиралъул гъотІое хъулухъ гьабулес

гьелда тІаса пихъ кванала,

жиндирго бетІергьанасе хъулухъалъе чІарав лагъасулги

хІурмат гьабула.

19 Лъим – инсанасул гьумер жанисан бихьулеб матІу,

ракІги – инсанасул гІамал-хасияталъул матІу.

20 ЖужахІги Жагьандаманги гІорцІи-цІей гьечІел жал руго,

инсанасул берги гІорцІуларо.

21 ГІарцул хІалбихьула цІадул гьелегьиналъ,

меседил хІалбихьула цІадул кутакалъ,

инсанасул хІалбихьула гьесие гьабулеб цІар-реццалъ.

22 Ражихоялъуве рехун ханица чухІаниги,

гьоцІиве вачун тІад лал тІамуниги,

гІабдаласдаса гІантлъи батІалъуларо.

23 Дурго чахъабазе хъулухъ лъикІ гьабе,

дурго рехъабазул тІалабги гьабе.

24 Бечелъи абадиялъе хутІулеб жо гурин,

парччахІлъиялъул тажги

киналго наслабазе ирсалъе щолеб жо гурин.

25 МихІи баккила, гІурччинхер бижила,

мугІрузул хер бецун нахъе лъела дуца.

26 Чахъабаз ратІлие квас кьела,

дугІби ричун, хурзал росила.

27 ЦІцІаназул рахьги гІела дуе квание,

рукъалъул агьлуялъе кваниеги ва гъаравашал хьихьизеги.


#### БЕТІЕР 28

1 Хадув лъугьунев чи гьечІониги, пасикъав чи лъутун унев вуго,

муъминчиясе гъалбацІалъегІанги хІинкъи гьечІо.

2 Улкаялда мунагь гІемерлъани, хІакимзабиги гІемерлъула,

амма гІакъилав-цІодорав чияс гІадлу-низам букІинабула.

3 Язихъазе зулму гьабулев мискинчи релълъуна

хуриб бугебщинаб чучазабулеб

ва хІалухъен бижизе биччалареб чвахунцІадалда.

4 Къанун рехун толес пасикъав чи веццула,

Къануналда рекъон хьвадулев чи пасикъасда данде къеркьола.

5 Квешал гІадамазда лъаларо щиб битІараб бугебали,

жидеца БетІергьан валагьулезда кинабго бичІчІула.

6 ВацІцІадго хьвадулев мискинчи лъикІ,

мекъаб-тІекъаб нухдасан хьвадулев бечедав чиясдаса.

7 ЦІодорав вас Къануналъ малъухъе хьвадула,

чехьквешазул гьудулас инсуе рогьо-нич гьабула.

8 Налъуда кьуралдаги тІаде гІарац бахъулев рибачияс данде бакІарула

ахирги мискинзабазда гурхІулев чиясе щвезе бугеб бечелъи.

9 Къануналъухъ гІенеккиларилан гІин добехун буссинабулев чиясул гьари-дугІаги

БетІергьанасда цебе сурукъаб-къабихІаб жо буго.

10 Муъминчи квешлъиялъул нухде вуссинавурав чи

жинцаго бухъараб гвандиниве ккола,

амма ракІбацІцІадав чиясе лъикІлъи насиблъула.

11 Бечедав чиясда ккола жив гІакъилавилан,

цІодорав мискинчиясдани гьесда гьоркьосан канлъи бихьула.

12 Муъминзабазе бергьенлъи щведал, кІудияб рохел тІаде рещтІуна,

амма пасикъал тІаде ккедал, гІадамаз рахчизе бакІ балагьула.

13 Жиндирго мунагь бахчулесе талихІ кьоларо,

мунагьазда мукІурлъун, квешлъи тарасда баркат лъола.

14 Гьардарав гурищ кидаго БетІергьанасукьа хІинкъун вугев чи,

жиндирго ракІ бицалъизе биччарасде балагь бачІуна.

15 ГІергІедулеб гъалбацІалдаги хъантІараб циялдаги релълъуна

загІипаб халкъалда тІад тарав пасикъав хІаким.

16 ГІакълу гьечІев хІаким кІудияв зулмучи ккола,

хІарамаб боцІи-рикъзи рихарасул гІумру халалъула.

17 Чи чІвай сабаблъун валагьулев вугев бидулав

хабал мицІиралде щвезегІан векерула,

лъихъениги кквезе щунгутІизе.

18 РакІбацІцІадго хьвадарасе хІинкъи букІунаро,

мекъал-тІекъал нухаздасан хьвадулев чи

ракІалдаго гьечІого гІодов ккола.

19 Хур бекьулев чи чадица гІорцІула,

гІададисел анищазул хур бекьарасе тІубанго мискинлъи щола.

20 РитІухъав чиясда баркат лъола, бечелъиги щола,

бечелъизе гІедегІаравги тамихІ-жаза гьечІого хутІуларо.

21 Гьурмахъ балагьун диван къотІи лъикІаб жо гуро,

чадил мочІу сабаблъунги чи мунагь-хІакъалда гъоркье ккола.

22 Барахщарав чи бечелъиялъухъ хъантІун вукІуна,

ва гьесда лъаларо жинда тІаде мискинлъи бачІине букІин.

23 Бадибе рецц гьабун гаргадарасдаса ахирги цІикІкІун рекІее гІола инсанасе,

жив кантІизе гІоло, какун кІалъарав чи.

24 Жиндирго эбел-эмен тала гьарулев ва гьелъул мунагь букІунарин абулев чи ккола

гьалаглъи-пасалъи гьабулесул гьалмагъ.

25 ХъантІиялъ дагІба-рагІи ккезабула,

БетІергьанасде тІамун тарасда баркат лъола.

26 Жиндаго ракІалде ккараб гьабулев чи гІабдал вуго,

гІакълуялда рекъон хьвадарав хвасарлъула.

27 Мискинасе кьолев чи гьечІолъигун хутІуларо,

кьезе бокьичІого, берал къанщарасе щолеб нагІана гІемерлъула.

28 Пасикъал тІаде ккедал, гІадамаз рахчизе бакІ балагьула,

пасикъал паналъараб мехалъ, муъминзаби тІадегІанлъула.


#### БЕТІЕР 29

1 КигІан гІемер кантІизавуниги,

тІирун чІун, габур кьуризабуларев чи тохлъукьего гьалаглъила,

гьесие кумек щвеларо.

2 Муъминзаби тІадегІанлъараб мехалъ, халкъ бохула,

пасикъаз ханлъи гьабулеб мехалъ, халкъ зигардула.

3 ГІакъиллъи бокьулев васас эмен вохизавула,

хъахІбабазул гьудулас инсул бечелъи пасат гьабула.

4 РитІухъаб диван къотІулев парччахІас

улка щулалъизабула,

халкъалда тІад лъураб магъало цІикІкІинабулес

улка чІунтизабула.

5 Мадугьаласе бадибе рецц гьабулев чи ккола

досул хІатІазда цебе гьин гъолев чи.

6 Квешав чиясе жиндирго мунагьалъ къор гъола,

муъминчи ахІулев-абулев вукІуна.

7 Муъминчияс хІаракат бахъула

мискинчиясе ритІухъаб диван къотІизе,

пасикъав чиясе гьелъул ургъелцин кколаро.

8 ЯхІ-намус гьечІез шагьаралда питна багъаризабула,

амма гІакъилаз гІадамазул ццин гІодоцинабула.

9 ГІакъилас гІабдал диваналде ахІани,

гІабдалас гьениб гъалмагъир гьабула,

яги гІагІадун велъанхъула, – гьезул рахІат хвезабула.

10 Бидухъ гІашикъасе ритІухъав чи рихуна,

муъминзаби чІвазе хІаракат бахъула.

11 ГІабдалас жиндирго кинабго ццин къватІибе гьулчула,

гІакъиласда кІола жиндаго квелъ базе.

12 ХІакимас гьерсазухъ гІинтІамулеб бугони,

гьесул киналго хъулухъчагІи квешлъула.

13 Мискинчиги зулмучиги релълъарал руго,

гьел кІиязулгоги беразе БетІергьанаслъидалха канлъи кьолеб.

14 ПарччахІас мискинзабазе битІараб диван къотІулеб бугони,

гьесул парччахІлъи киданиги биххун унаро.

15 НасихІаталъул хьопоца гІакълу щвезабула,

тІалаб гьабичІого тараб лъимаца эбелалъе рогьо-нич гьабула.

16 Пасикъал кІодолъиялде рахараб мехалъ,

мунагьалги кІодолъула,

амма муъминзабазда бихьила

гьел кІалагъоркье речІчІараб заман.

17 Дурго васасе гІадлу гьабе, – гьес мун вохизавила

ва дур рекІел хІалхьезабила.

18 Аллагьасул калам рехун тараб халкъ пасалъула,

гьардарав гурищха Къануналда рекъон хьвадулев чи.

19 Малъунилан лагъасул гІамал хисуларо, –

дуца абураб гьесда бичІчІаниги, гьес гІадахъ босуларо.

20 КІалъазе гІедегІулев чи вихьанищ дуда?

Гьесиеялдаса лъикІ букІина гІабдаласе.

21 ГьитІинаб мехалдасаго лагъ гогьдаризавуни, –

хадуб гьес балагь бачІинабула.

22 Ццидалав чияс питна багъаризабула,

ццин хехасулги мунагьал гІемерлъула.

23 ГІамалкІодолъиялъ инсан гІодовегІанлъизавула,

рекІелъ хІеренлъи-хІалимлъи бугес хІурмат-хъатир тІаде цІала.

24 ЦІогьорасулгун гьудуллъи гьабулев чи

живго жиндиего рихарав чи ккола.

Диванбегзабазда цебе гьа гьеданиги, гьес битІараб бицунаро.

25 Инсанасукьа хІинкъиялъ къор гъола,

БетІергьанасде тІамун тарасе хІинкъи букІунаро.

26 ГІемерисезе бокьула дагІба-рагІиялъулъ

хІакимзабаз жидер рахъ кквезе,

амма ритІухъаб диван БетІергьанасул хъатикь буго.

27 Муъминзабазе квешал чагІи рихуна,

пасикъазе иман бугелги рихуна.


#### БЕТІЕР 30


Агурил гІакъилал рагІаби

1 Якъейил вас Агурил – Массаъ къавмалъул чиясул рагІаби,

гьес Итиэлидехун, гьединго Итиэлидехунги Ухалидехунги гьабураб калам.


2 ГІадамазда гьоркьов бищунго жагьилав чи вуго дун,

гІадамазулъ букІунеб бичІчІи-лъайги гьечІо дилъ.

3 ГІакъиллъиги дие щвечІо,

ТІадегІанав дида лъаялъул гІелмуги насиблъичІо.

4 Зодиве щив вахарав

ва нахъ вуссун щив рещтІарав,

дангъураялъ гьури лъица данде бакІарараб,

гурдел квенчІелалъ буххун ралъад лъугІизабизе лъида кІвараб?

Дуниялалъул рагІал лъица чІезабураб?

Гьединав чиясда цІар щиб,

гьесул васасда цІар щиб?

Дуда лъалеб батилаха гьеб?

5 Аллагьасул щибаб рагІи бацІцІадаб буго.

РакІчІун жинде хьул лъуразе хъалхъанлъунги вуго Гьев.

6 Аллагьасул рагІабазде тІаде дуца щибго жубаге,

Гьес мун къватІив чІвазавулевин

ва мун гьерсихъан вукІинги загьирлъулебин.

7 Я БетІергьан, кІиго жо гьарила дица Дуда,

дун хвезегІан тІубазабе Дуца гьеб:

8 пайда гьечІеб чІандаги гьересиги дидаса рикІкІад гьабе;

я мискинлъи, я бечелъи кьоге дие.

БетІербахъиялъе чара гьечІеб хинкІ-чед гурони кьоге Дуца дие.

9 Дун гІорцІараб мехалъ, дица Дудаса инкар гьабунгутІизе,

БетІергьан щивали дида лъазего лъаларилан абунгутІизе.

Мискинлъараб мехалъги, цІогьодизе байбихьун,

дица дирго Аллагьасул цІар хъублъизабунгутІизеги.

10 Лагъ какун, гьесул бетІергьанасде мацІ гьабуге, –

гьев лагъас дуе нагІана кьела ва гьеб нагІанаги дудего буссина.

11 Вай, жидерго инсуе нагІана кьолеб,

баркат лъегиян жидерго эбелалда абулареб наслу!

12 Вай, жидедаго жалго рацІцІадалин кколеб,

амма жидер хъублъи-чороклъи чурун тІаса унареб наслу!

13 Гьезул беразулъ чІухІи-пахрулъи буго,

берзул балагьиялъулъ гІамалкІодолъиги буго.

14 Ракьалда ругел мискинзабазул рикъзиги

гІаламалда гьоркьор ругел язихъалщиназул хинкІ-чедги кваназе

цаби хвалчабазда релълъараб

ва гІусалги нусазда релълъараб наслу!

15 Гуренжалъул кІиго яс йиго,

кІиялдаго цІарги «кье», «кье» буго.

ГІорцІиго лъалареб лъабго жо буго,

гІелилан киданиги абулареб ункъабилебги буго:

16 жужахІ, къинлъулареб чехь,

регьелалъ гІорцІулареб ракь

ва цІул гІелилан киданиги абулареб цІаги.

17 Инсуда тІад велъанхъулесул

ва эбелги сан гьаюларесул берал

авлахъалъул гъудуца рахъула

ва гьесул гьанги чудкаца кванала!

18 Лъабго жо буго дие балъгояб,

ункъабилебги буго – дида лъалареб:

19 зодисан боржунеб цІудул нухги,

тІалтІасан шурулеб борхьил нухги,

ралъдадасан лъедолеб гамил нухги

ва гІолохъанай ясалъухъе унев бихьинчиясул нухги.

20 ХъахІбалъи гьабулей гІадамалъул гІамал кинаб букІунеб?

Кванала, кІал бацІцІуна

ва щибниги квешаб жо гьабичІилан абула гьелъ.

21 Лъабго жо буго жинда гъоркь ракь гьаргьадулеб,

ункъабилебги буго – гьелда баччизе кІолареб:

22 парччахІлъун вахъарав лагъги,

гІорцІизегІан кваназе хинкІ-чед щварав гІабдалги,

23 гІадамазе инжитлъун росасе арай чІужугІаданги

ва жиндирго бетІергьаналъул бакІ ккурай гъаравашги.

24 Гьаб ракьалда бищунго гІисинал,

амма цІакъаб цІодорлъи-гІакъиллъи щварал рухІчІаголъаби ункъо руго:

25 цІунцІраби – гьел руго загІипал жал,

амма риидал жидеего кванил нахърател гьабула гьез;

26 мугІрузул гІункІкІалги кутакаб агьлу гуро,

амма кьурабазда гьоркьоб жидеего картІал рахъула гьез;

27 ракъул гарцІал – цебехъанлъи гьабизе хан гьечІониги,

амма рагъде унезул гІадаб кьер букІуна гьезул;

28 кьинчІборхьалги дуда квералъ кквезе кІола,

амма парччахІзабазул кІалгІабазухъги рукІуна гьел.

29 Лъабго жо буго ракьалдасан чІухІун хьвадулеб,

ункъабилебги – рилълъин берцинаб:

30 гъалбацІ – киналго жанавараздаса къуватаб буго гьеб

ва сундасаниги нахъе къаларо,

31 цинги хІелекоги, рехъадул цебехъан – чанил дегІенги

ва кІудияб бодул цевехъан – парччахІги.

32 ГІамалкІодолъиялдалъун дур цо гІантлъи ккани,

яги духъа хІилла-рекІкІ ккани,

гъобсагІатго дурго кІалалда хъат чІвай.

33 Щар чІвани – нах лъугьуна,

къалазулъ зар бани – би бачІуна,

ццин гьалаглъани – дагІба-рагІи ккола.


#### БЕТІЕР 31


Лемуэл парччахІасе эбелалъ гьарурал насихІатал

1 Массаъ къавмалъул парччахІ Лемуэлие

эбелалъ гьарурал насихІатал руго гьал.


2 Дуда щибдай, дир вас, дица малъила?

Щибдай малъила, дир чохьол вас?

Щибдай малъила, дир гьари-дугІа къабуллъун гьавурав вас?

3 Дурго рухІ-жан руччабазул хъатикье кьоге,

парччахІзабигицин паналъизарулел руччабаз дурго нухал къосинаризе риччаге.

4 Чагъир парччахІзабаз гьекъезе рекъараб жо гуро, Лемуэл,

чІагІаги къо-асс бугез гьекъезе рекъараб жо гуро.

5 Мехтараб мехалъ гьезда закон кІочон толеб,

къварилъиялда бугеб рагІияталъе диван къотІизеги гьезухъа бажарулареб.

6 ЧІагІа дуца кье холев вугев чиясе,

чагъирги тІе ракІ къварид бугесе.

7 Биччанте гьес гьекъезе ва мискинлъиги кІочон тезе,

жинда бугеб къварилъиги ракІалде щунгутІизе.

8 Дуца кІал ричІе кІалъазе лъаларезул рахъ кквезе,

загІипалщиназул ихтияралги цІунизе.

9 Дуца кІал ричІе битІараб диван къотІизе,

мискинасулги язихъасулги ихтиярал цІунизе.


ГІамал лъикІай лъадул хІакъалъулъ

10 ГІамал лъикІай лъади киса щолей?

Маргъал-якъуталдасаги гІемерго къиматай йикІуна гьей.

11 Росги гьелда тІубанго божула,

зарал-зиянги гьесие букІунаро.

12 ТІолабго гІумруялъ гьелъ росасе лъикІлъи гьабула,

квешлъи гьабуларо.

13 Гьелъ квасги самула, лъолъол кунги гьабула,

кІудияб гъира-цІаялда квалквадизарула гьелъ кверал.

14 Базаргабазул гамица гІадин,

рикІкІадасаги бачІинабула гьелъ хинкІ-чед.

15 Сардилъго тІаде яхъун, рукъалъул агьлуялъе квен гьабула

ва гъаравашалги квалквадизе тІамула.

16 Хурухъ балагьизе ун, гьеб бичун босула гьелъ.

ХІалтІун щвараб гІарцухъ цІолбол ах гІезабула.

17 Гьелъ рачел щулаго къала,

кверазда къуватги буго.

18 Жиндир даран-базаралда баркат лъун букІинги лъала гьелда, –

гьелъул чирахъ сардилъги сунаро.

19 Квас чІвалеб гьоркьоялда квалквадулел рукІуна гьелъул кверал,

гьелъул килщазукь кьурдулеб букІуна мергу.

20 Мискинасе хъат гІатІидай йикІуна,

язихъасе квер гІатІидай йикІуна.

21 ГІазу баниги, рукъалъул агьлуялъул ургъел гьелда чІваларо, –

бицатаб ххамил ретІел ретІун букІунелъулха киназго.

22 Гьелъ жиндиего халичаби рессула,

гьелъул ретІелги лъолъол ххамил ва хирияб ххамил букІуна.

23 Шагьаралъул кавабахъ машгьурлъун буго гьелъул росасул цІар,

улкаялъулго чІахІиял гІадамазда аскІов гІодов чІола гьев.

24 Ричизе хъабалаби рукъула гьелъ,

базаргабазе рачелалги гьарула.

25 Чорхолъ къуват-жанги буго гьелъул,

гІадамазда гьоркьоб къадру-къиматги буго.

Метерисеб къоялъул ургъелги гьечІо гьелъие.

26 ГІакъилаб рагІуе гурони кІалги ричІуларо,

гьелъул мацІалдасан бачІунеб малъа-хъвайги

гурхІел-цІобалъул цІураб букІуна.

27 Жиндирго къавулъ лъугьунебщиналда хадуб букІуна гьелъул бер,

хІалтІичІого щвараб хинкІ-чедги гьелъ кваналаро.

28 Лъималаз гьей еццула,

росасги гьабула гьелъие рецц-бакъ:

29 «Чанги лъикІай лъади лъугьана гьаб ракьалда, –

гьел киназдасаго мун лъикІай йиго!»

30 Гьайбатлъи – рекІкІаб жо буго,

берцинлъиги тІаса уна,

амма БетІергьанасукьа хІинкъулей чІужугІадамалъул цІар тІибитІула.

31 Жийго мустахІикълъанщинабги щвезе ккола гьелъие,

шагьаралъул кавабахъ хабарги тІибитІизабизе ккола

гьелъул лъикІал ишазул хІакъалъулъ.