Author: Муқаддас Китобни таржима қилиш институти
Date: 2023-10-13T04:53:27.775345+00:00

Muqaddas Kitob: 2 Solnomalar

Muqaddas Kitob: 2 Solnomalar

1. MUQADDAS KITOB

2. Soʻzboshi

3. Kirish

1. 2 Solnomalar

1. Lugʻat

2. Izohlar

3. Rasmlar

4. Jadvallar

5. Qoʻlyozmalar

6. Xaritalar

7. Toʻgʻri yoʻl

8. Yordamchi oyatlar

9. Tarix

MUQADDAS KITOB

MUQADDAS KITOB

2016, 2018, 2020

Muqaddas Kitob

Lugʻatdagi rasmlar

© OʻBJ, 2006; Horace Knowles © The British & Foreign Bible Society 1954, 1967, 1972.

Rasmlar va loyihalar

Muqaddas chodir; Shoh Sulaymon qurdirgan Maʼbad

© OʻBJ, 2006.

Hizqiyol vahiyda koʻrgan Maʼbadning loyihasi

© UBS, 1999.

Shoh Hirod qurdirgan Maʼbad loyihasi (Iso Masih davrida); Shoh Hirod qurdirgan Maʼbad (Iso Masih davrida)

Horace Knowles © The British & Foreign Bible Society 1954, 1967, 1972.

Xaritalar

Qadimiy davrdagi Yaqin Sharq; Isroil xalqi Misrdan chiqqandan keyin bosib oʻtgan yoʻl; Kanʼon va uning atrofidagi yerlarning tabiiy xaritasi; Oʻn ikki qabilaning hududi; Quddus (shohlar davrida); Isroil shohligi (Shoul, Dovud va Sulaymon davrida); Isroil va Yahudo shohliklari; Ossuriya shohligi; Falastin va uning atrofidagi yerlar (Iso Masih davrida); Quddus (Iso Masih davrida)

© UBS, 1999.

Bobil shohligi (Yahudo xalqi surgun qilingan davrda); Fors shohligi; Iskandar Zulqarnayn shohligi

© B & H Publishing Group, 1998.

Rim imperiyasi

© Lion Hudson PLC, 2004.

Pavlusning Xushxabar yoyish maqsadida qilgan birinchi safari; Pavlusning Xushxabar yoyish maqsadida qilgan ikkinchi safari; Pavlusning Xushxabar yoyish maqsadida qilgan uchinchi safari; Pavlusning Rimga olib ketilishi

© UBS, 1994.

Mazkur nashr Muqaddas Kitobni tarjima qilish instituti tomonidan Oʻzbekiston Bibliya jamiyati bilan hamkorlikda tayyorlangan

ISBN 978-5-93943-213-9

© Muqaddas Kitobni tarjima qilish instituti, 2016

Soʻzboshi

Soʻzboshi

1. KITOBXONLAR UCHUN KOʻRSATMALAR

2. TARJIMA UCHUN ASOS BOʻLGAN MATNLAR

3. TARJIMA JARAYONI, UNGA YONDASHISH VA QOʻLLANILGAN USUL

4. TARJIMADAGI AYRIM QIYINCHILIKLAR

5. BOB VA OYATLAR RAQAMLARI

6. BOSH HARFLARNING QOʻLLANISHIGA OID TUSHUNTIRISHLAR

7. ISMLAR VA JOY NOMLARINING YOZILISHI

8. KOʻCHIRMA GAPDA TINISH BELGILARIGA OID TUSHUNTIRISHLAR

Mazkur Kitob ikki ming yildan oshiq davr mobaynida muqaddas deb eʼtirof etilgan bitiklarning oʻzbek tiliga qilingan birinchi toʻliq tarjimasidir. Muqaddas Kitob Eski va Yangi Ahd bitiklaridan iborat[1]. Bular tarkibida oʻzbek kitobxonlariga yaxshi tanish boʻlgan Tavrot, Zabur va Injil kitoblari ham bor.

1992 yili Yangi Ahd kitoblari oʻzbek tilida “Injil” nomi ostida ilk bor toʻliq holda chop etilgan edi. Oʻsha nashr Eski Ahd tarkibidagi Ibtido va Zabur kitoblarini ham oʻz ichiga olgan. Oʻshandan beri Eski Ahdning oʻn beshta kitobi oʻzbek tiliga tarjima qilinib, chop etildi. Shu jumladan, Ibtido va Zabur kitoblarining avvalgi nashri jiddiy tahrir qilingandan soʻng qaytadan nashr qilindi. Ilk chop etilgan Injil kitobi ham jiddiy tahrir qilingandan keyin mazkur nashrga kiritildi.

Ushbu tarjima ustida mutaxassislar yigirma yildan koʻproq mehnat qildilar. Nihoyat, Muqaddas Kitob toʻliq holda Oʻzbekiston Respublikasining davlat tilida chop etildi. Mazkur tarjimaning toʻliq nashrini va ilova qilingan oʻquv manbalarini “www.ibt.org.ru/muqaddas-kitob/lotin” internet sahifasidan topishingiz mumkin. Bu elektron manbalarni komputer va uyali telefon kabi vositalarga koʻchirib olib, ulardan foydalanishingiz mumkin.

Muqaddas Kitobda bayon qilingan aksariyat voqealar gʻarbiy Osiyoda boʻlib oʻtgan boʻlsa–da, undagi bebaho hikmatlar dunyo boʻylab yoyilib, koʻplab xalqlar madaniyatini yanada boyitdi. Insoniyat tarixida Muqaddas Kitobdan koʻra koʻp tarjima qilingan kitob yoʻq. Muqaddas Kitob jahon madaniyatining klassik merosi hisoblanadi. Mazkur nashr amalga oshirilayotgan paytda Muqaddas Kitob toʻliq holda dunyodagi 550 tilga tarjima qilingani maʼlum edi. Bundan tashqari, Muqaddas Kitobning ayrim parchalari taxminan 2300 tilga tarjima qilingan.

Butun jahonda yuksak madaniy meros sifatida qadrlanadigan mazkur Kitob Xudoning insoniyat bilan boʻlgan munosabati tarixi haqida soʻz yuritadi. Shu bois Kitob asrlar davomida odamlarga Yaratuvchi bilan hamda bir–birlari bilan yarashish yoʻlini koʻrsatib kelmoqda.

Tarjimonlar guruhi mazkur Kitobga jiddiy ilmiy ish sifatida yondashganlar. Ular Kitob tarjimasi yuzasidan chuqur tadqiqotlar olib borib, oʻz oldilariga qoʻyilgan vazifalarni nihoyatda diqqat–eʼtibor bilan bajarganlar. Buni nafaqat matnning oʻzidan, balki kitobxonning bilimini oshirish uchun kitobga ilova qilingan qoʻshimcha maʼlumotlardan ham koʻrishingiz mumkin. Shu bilan birga, tarjima uslubiga ham katta eʼtibor berilgan, matn zamonaviy kitobxonlarimizga tushunarli boʻlishi uchun tabiiy va sodda tilda tarjima qilingan.

Bu katta ishni amalga oshirish uchun yillar davomida koʻplab odamlar oʻz vaqtlarini ayamay, tinimsiz mehnat qildilar. Nafaqat tarjimonlar, balki muharrirlar, bir qancha kitobxonlar oʻzbekcha matnning sifatli boʻlishi uchun yordam berdilar. Nashriyot xodimlari ularning hammasiga oʻz minnatdorchiligini bildiradilar.

Biz Yaratganga shukronalar aytamiz va minnatdorchiligimizni bildiramiz. Muqaddas Kitobda bayon qilinishicha, Xudo har bir odamni Oʻziga chorlaydi, Xushxabarning magʻzi ham asosan ana shundan iborat. Iso Masih yer yuziga kelib, xochdagi oʻlimi va oʻlikdan tirilishi orqali bizga Xudo bilan yarashish imkonini berdi. Xudoning mangu sevgisi Iso orqali osmondan zaminga tushib keldi. Iso Xudoning feʼl–atvorini insoniy madaniyat va til orqali bizga namoyon qildi. Shuning uchun biz Xudoning qanday feʼl–atvorga ega ekanini bila olamiz. Umid qilamizki, Muqaddas Kitobning mazkur tarjimasi koʻplab kitobxonlarimizni Xushxabar orqali Xudo bilan yarashtiradi. Tanho Xudoga hamdu sanolar boʻlsin!

Nashriyot xodimlari

KITOBXONLAR UCHUN KOʻRSATMALAR

KITOBXONLAR UCHUN KOʻRSATMALAR

Kitobxonlarimiz Muqaddas Kitob matnini toʻliqroq tushunishlari va undan mukammal foydalana olishlari uchun mazkur nashrga quyidagi qoʻshimcha maʼlumotlar ilova qilingan.

“Kirish” qismlari

Muqaddas Kitob tarkibidagi har bir kitobga “Kirish” berilgan. “Kirish”larda kitobning tuzilishi va asosiy mavzusi bayon qilingan. Shuningdek, kitob muallifi haqida, muallif kitobni kim uchun va qachon yozgani, kitob yozilgan paytdagi vaziyat haqida maʼlumotlar berilgan.

Sarlavhalar

Kitobxon matnni yaxshi tushunishi uchun, Muqaddas Kitobning koʻplab zamonaviy tarjimalarida sarlavhalar berilgan. Shu anʼanaga koʻra, oʻzbekcha tarjimada ham sarlavhalar qoʻllanilgan. Sarlavha muayyan bir parchaning asosiy mavzusini ifodalaydi. Sarlavhalar qora harflar bilan, sarlavhachalar kursiv shaklida yozilgan. Asl matnda sarlavhalar yoʻq. Zabur kitobining aksariyat sanolari boshida kursiv shaklida qoʻshimcha maʼlumot berilgan. Zaburdagi bu kabi maʼlumotlar asl matn tarkibida bor (misol uchun, Zabur 10 va 33–sanolarga qarang).

Izohlar

Izohlar matnda yulduzcha (*) bilan belgilangan boʻlib, yulduzcha izohlanadigan soʻz yoki iboradan keyin qoʻyilgan. Hamma izohlar Muqaddas Kitob oxirida ilova qilingan “Izohlar” boʻlimida berilgan. Har bir kitobning izohlari alohida berilgan boʻlib, izohlar bilan taʼminlanayotgan kitob nomi ostida kelgan. Izohlarda qadimgi Yaqin Sharq va unga qoʻshni davlatlarning tarixiga, madaniyatiga, geografik joylashuviga, sanalarga va vaqt tizimiga oid maʼlumotlar kiritilgan, Muqaddas Kitobning muayyan matni mazmuniga mos keladigan ayrim oyatlar manzili[2] berilgan. Shuningdek, qadimgi oʻlchov birliklarining zamonaviy ekvivalentlari ham izohlangan. Izohlarda ayrim oyatlarning tarjimadagi muammolari tushuntirilgan boʻlib, baʼzan oyatdagi soʻz yoki jumlaning boshqa varianti keltirilgan. Ayrim hollarda izoh qisqa berilgan boʻlib, kitobxonni lugʻatdan maʼlumot olishga undaydi.

Izohlar haqida toʻliqroq maʼlumotga ega boʻlish uchun “Izohlar” boʻlimining boshida berilgan “Izohlarning tuzilishi va ulardan foydalanish tartibi” qismiga qarang.

Lugʻat

Lugʻatni tuzishdan maqsad Muqaddas Kitobda bir necha bor takrorlanib keladigan muhim yoki notanish soʻzlar va iboralarning maʼnosini kitobxonga tushuntirib berishdir. Lugʻat tarkibidagi baʼzi soʻzlar va iboralar kitobxonlarimizga tanish boʻlishi mumkin (misol uchun, AHD, MASIH, ABADIY HAYOT), biroq lugʻatda bu kabi soʻz va iboralarning Muqaddas Kitobdagi oʻziga xos jihatlari kengroq ochib berilgan. Shuningdek, lugʻatda eski oʻzbek tiliga oid arxaik soʻzlar (misol uchun, KANʼON, BANDARGOH) ham izohlangan. Ayrim soʻzlar va iboralar qadimgi Yaqin Sharq madaniyati bilan chambarchas bogʻliq boʻlib, oʻzbek tili tarixida ishlatilmagani sababli, asl matndan transliteratsiya usulida oʻzbekcha tarjimaga koʻchirilgan (misol uchun, FARZIY, FISIH BAYRAMI). Ayrim hollarda maʼlum bir soʻz yoki iboraning maʼnosi izohda qisqa berilgan, lugʻatda esa batafsil tushuntirilgan.

Koʻpincha lugʻatda biron soʻz yoki iboraning maʼnosi bilan bir qatorda, oʻsha davrga xos tarixiy va madaniy jarayonga oid maʼlumotlar ham berilgan. Bu soʻzlar va iboralarga berilgan sharhlardan keyin keladigan izohlarda Muqaddas Kitobdagi oyatlarning manzili koʻrsatilgan. Bu oyatlar kitobxonga Muqaddas Kitobda bayon etilgan taʼlimotlarni chuqurroq oʻrganishga yordam beradi. Kitobxon ayrim buyumlarning tuzilishi va shaklini koʻz oldiga keltirib, tasavvur qila olishi uchun, lugʻatda oʻsha buyumlarning rasmlari keltirilgan.

Rasmlar va loyihalar

Isroil xalqi Muso davridan boshlab bir necha asr davomida Xudoga Muqaddas chodirda sajda qilib kelgan. Shoh Sulaymon taxtga oʻtirgandan keyin esa ular Xudoga Quddusdagi Maʼbadda sajda qiladigan boʻldilar[3]. Bu tabarruk inshootlar asrlar davomida qanday koʻrinishlarda boʻlganini kitobxonlarimiz tasavvur qila olishlari uchun, mazkur nashrga oʻsha inshootlarning rasmlari va loyihalari ilova qilingan. Bu rasmlar va loyihalar Muqaddas Kitobni chuqur tadqiq etgan olimlarning ilmiy xulosalariga asoslangan.

Eski Ahd va Yangi Ahd xronologiyasi jadvallari

Eski Ahd va Yangi Ahd xronologiyasi jadvallarida Muqaddas Kitob tarixida yuz bergan muhim voqealar va ularning sanalari haqida maʼlumot berilgan. Jadvallarda shohlar, paygʻambarlar va muhim ahamiyatga ega boʻlgan boshqa shaxslar yashagan davrlar keltirilgan. Shuningdek, Yangi Ahd jadvalida kitoblar taxminan qachon yozilgani haqida maʼlumot berilgan. Qadimgi davr tarixidagi ayrim voqealarning yuz bergan aniq vaqtini belgilab olish nihoyatda murakkabdir. Olimlar bu borada bir toʻxtamga kela olmaganlari bois, jadvalda oʻsha voqealarning taxminiy sanalari koʻrsatilgan.

Eski Ahddagi va Yangi Ahddagi oʻxshash parchalar jadvallari

Ayrim hollarda bir kitobdagi[4] baʼzi oyatlarning mazmuni aynan bitta kitobning oʻzida yoki boshqa kitobda takrorlanadi. Bunday takrorlar, asosan, 2-4 Shohlar kitoblarida, 1-2 Solnomalar kitoblarida va toʻrtta Xushxabarda uchraydi. Kitobxonlarimizga oʻxshash parchalarni topishga yordam berish maqsadida, Eski Ahd va Yangi Ahd kitoblari uchun maxsus jadvallar ishlab chiqildi. Bu jadvallarda oʻxshash parchalarning asosiy mavzusi ifodalangan va oʻsha parchalarning Muqaddas Kitobdagi manzili keltirilgan. Jadvallarni tuzishdan yana bir maqsad kitobxonga 2-4 Shohlar, 1-2 Solnomalar kitoblari va toʻrtta Xushxabarlarni yaxshiroq qiyoslash imkonini berishdir. Shuning uchun baʼzi voqealar mana shu kitoblarning faqatgina bittasida yoritilgan boʻlsa–da, oʻsha voqeaning manzili jadvalga kiritilgan.

Xaritalar

Mazkur nashrda chop etilgan oʻn sakkizta xarita ikki ming yillik tarixiy davrni — Ibrohim paygʻambar davridan tortib to milodiy birinchi asrgacha boʻlgan davrni oʻz ichiga oladi. Xaritalarda koʻrsatilgan joy nomlari Muqaddas Kitobdagi muhim voqealar yoki oʻsha voqealarga bevosita taʼsir koʻrsatgan tarixiy oʻzgarishlar bilan bogʻliq.

TARJIMA UCHUN ASOS BOʻLGAN MATNLAR

TARJIMA UCHUN ASOS BOʻLGAN MATNLAR

Muqaddas Kitob aslida ibroniy, oramiy va yunon tillarida yozilgan va oʻzbek tiliga oʻsha tillardan tarjima qilingan. Muqaddas Kitobning koʻplab qoʻlyozmalari, shuningdek, qadimda boshqa tillarga qilingan tarjimalar qoʻlyozmalari bugungi kungacha saqlanib kelmoqda. Olimlar Muqaddas Kitobning asl matnidagi baʼzi soʻzlarning maʼnosini toʻliq aniqlash uchun bu qoʻlyozmalarni bir–biriga qiyoslab oʻrganadilar. Bunday ilmiy tadqiqotlar natijasida shu narsa oʻz isbotini topdiki, Muqaddas Kitobning asl matni asrlar davomida sadoqat bilan asrab kelingan. Shuning uchun biz qatʼiy ishonch bilan ayta olamizki, mazkur tarjima uchun asos boʻlgan matn qoʻlyozmalarning asl matnidan deyarli farq qilmaydi.

Bu qoʻlyozmalar dunyoning turli muzey va kutubxonalarida saqlanib kelmoqda. Eng qadimgi qoʻlyozmalardan biri Ishayo paygʻambar kitobi boʻlib, taxminan miloddan oldingi 100 yilda koʻchirilgan. Bu bitikdan va diqqatga sazovor yana toʻrtta qoʻlyozmadan olingan parchalarning fotonusxasi kitob oxirida “Muqaddas Kitob qoʻlyozmalarining fotonusxalari” degan qismda keltirilgan. Ushbu qadimiy qoʻlyozmalar haqida toʻliqroq maʼlumotga ega boʻlish uchun lugʻatdagi IBRONIYCHA MATN va YUNONCHA MATN iboralariga qarang.

TARJIMA JARAYONI, UNGA YONDASHISH VA QOʻLLANILGAN USUL

TARJIMA JARAYONI, UNGA YONDASHISH VA QOʻLLANILGAN USUL

Tarjima jarayonida birinchi qadam tarjimonlar asl matnning maʼnosini imkon qadar toʻliq va batafsil tushunib olishlaridan iborat. Muqaddas Kitob nihoyatda qadimgi matn boʻlgani sababli, bu vazifani bajarish oson kechmaydi. Biroq ikki ming yildan oshiq davr mobaynida olimlarning tadqiqotlari natijasida yigʻilgan maʼlumotlar yordamida buni amalga oshirsa boʻladi. Tarjimonlarimiz ish jarayonida Muqaddas Kitobga yozilgan turli sharhlardan va boshqa tillarga qilingan tarjimalardan foydalanganlar. Bunda ularga ibroniy, oramiy va yunon tillari mutaxassislari yordam berganlar. Tarjimonlarimiz Muqaddas Kitobdagi voqealar yuz bergan joylarni ziyorat qilib kelganlar. Ular Muqaddas Kitobning asl matni mazmunini qadimda odamlar qanday tushunganlarini toʻliq anglash maqsadida oʻsha yerlarning tarixini, madaniyatini va tabiatini oʻrganganlar.

Holbuki, tarjima yaxshi chiqishi uchun asl matnning maʼnosini toʻliq tushunishning oʻzi kifoya emas. Mazkur tarjimaning maqsadi asl matn gʻoyalarini oʻzbek kitobxoniga toʻgʻri, tabiiy va ravon tarzda yetkazishdan iboratdir. Agar kitobxon matn mazmunini yaxshi tushunmasa, tarjima yaxshi qilingan, deb aytib boʻlmaydi. Shu sababdan tarjimonlarimiz asl matn mazmunini oʻrganish bilan bir qatorda, tarjima asoslarini hamda oʻzbek tili grammatikasi, sintaksisi, stilistikasi va tilning oʻziga xos boshqa jihatlarini sinchiklab oʻrganganlar. Ularning maqsadi tarjimaning oʻzbekcha matnini keng ommaga tushunarli, sodda, ravon va adabiy tilda yetkazish edi.

Kitobxon asl matn maʼnosini tushuna olishi uchun, tarjimonlar matnni soʻzma–soʻz emas, mazmuniga koʻra tarjima qilganlar. Anglashilmovchilik paydo boʻlmasligi uchun, ayrim izohlarda asl matndagi ibora yoki jumlaning soʻzma–soʻz tarjimasi keltirilgan. Koʻpincha Muqaddas Kitobda bayon qilingan voqealarda kitob muallifi tinglovchining biron muhim hodisa borasidagi bilimiga tayanib, baʼzi maʼlumotlarni tushirib qoldirgan. Masalan, asl matnda joy nomi berilganda, bu nom shaharga ishora qilyaptimi yoki yurtgami, aniq yozilmagan. Zamonaviy oʻzbek kitobxoni bunday parchalarning maʼnosini toʻliq tushunishi uchun, tarjimonlar matnda nazarda tutilgan maʼnoni ochiq bayon qilganlar yoki bunday oʻrinlarga izoh berganlar. Bunday usulda tarjima qilingan matn keng ommaga tushunarli tarzda yetib boradi. Kitobxon matnni oʻzi uchun ichida oʻqisa ham, ovoz chiqarib tinglovchilarga oʻqib bersa ham maʼnosini osonlikcha tushunib oladi.

Tarjimaning muvaffaqiyati qoʻyilgan maqsadga qay darajada erishilganiga qarab baholanadi. Oʻzbek tiliga qilingan mazkur tarjima qoʻyilgan maqsadga muvofiq har tomonlama, bir necha bosqichdan iborat boʻlgan batafsil tekshiruv jarayonlaridan oʻtgan. Tarjima matni oʻzbek tilining yuksak malakali mutaxassislari tomonidan ham, Oʻzbekistonning turli viloyatlaridan boʻlgan har xil kasb egalaridan iborat erkak va ayollar tomonidan ham tekshirilgan. Turli toifadagi bu odamlar tarjima qilingan matnni oʻqib, oʻz fikrlarini bildirganlar, matnni yaxshilash maqsadida qaysi soʻzni qay oʻrinda qoʻllash maqsadga muvofiqligiga oid takliflar berganlar. Mazkur tekshiruv usullari natijasida oʻzbek tiliga tarjima qilingan matn butun oʻzbek xalqiga tushunarli sodda adabiy tilda yuzaga kelgan.

Maʼlumki, bir tildagi gʻoyani boshqa tilga bir necha yoʻl bilan, turli iboralardan foydalangan holda tarjima qilish mumkin. Shu sababdan, asl matn turli tillarga tarjima qilinganda, tarjimalar bir–biridan biroz farq qilishi tabiiy holdir. Tarjima usulidan farqli oʻlaroq, asl matnning mazmuni ham ayrim tarjimalarda bir–biridan farq qiladi. Bu muammoni hisobga olgan holda, tarjimonlar baʼzan izohlarda mazmunan boshqacha tarjima qilingan oyatlarning variantini ham berib oʻtganlar. Matnda esa tarjimonlarning fikricha kontekstga toʻgʻri keladigan, ularning tushunchasi boʻyicha muallif nazarda tutgan maʼno berilgan.

TARJIMADAGI AYRIM QIYINCHILIKLAR

TARJIMADAGI AYRIM QIYINCHILIKLAR

Xudoning nomlarini tarjima qilish

Muqaddas Kitobni tarjima qilish jarayonida uchraydigan qiyinchiliklardan biri asl matndagi Xudoning nomlarini toʻgʻri tarjima qilishdir. Tarjimonlar har bir nomni mazmunan toʻgʻri va izchillik bilan tarjima qilishga harakat qildilar. Koʻpincha matnda Xudoning ikkita, hatto uchta nomi birin–ketin ishlatilgan. Bunday holda tarjimonlar bu nomlarni oʻzbek tilida tabiiy eshitiladigan nomlar bilan tarjima qildilar. Xudoning nomlari haqida lugʻatda batafsil maʼlumot berilib, ularning ibroniycha yoki yunoncha ekvivalentlari ham koʻrsatilgan (lugʻatdagi XUDONING NOMLARI iborasiga qarang).

Sheʼriy va apokaliptik[5] janrlardagi matnlarning tarjimasi

Muqaddas Kitob matni turli adabiy janrlardan tashkil topgan. Muqaddas Kitob tarkibidagi Zabur kitobi toʻligʻicha va hikmat janridagi kitoblarning aksariyat qismi sheʼrlardan iborat. Eski Ahddagi paygʻambarlar bitiklarining aksariyati ham sheʼriy usulda yozilgan.

Ibroniy sheʼriyatida majoziy timsollar, soʻz oʻyinlari, ohangdosh soʻzlar, qofiya va misralardagi boʻgʻinlar soni bir maromda ishlatilgan boʻlib, tilning naqadar boy ekanligidan dalolat beradi. Ibroniy sheʼriyatining diqqatga sazovor bir xususiyati parallelizmdir. Odatda bu usul biror gʻoyani tasdiqlash, unga urgʻu berish yoki qoʻshimcha maʼno ifodalash maqsadida ishlatiladi. Parallelizm hosil qilishda mazmunan yaqin boʻlgan gaplar juft misralarda birin–ketin, turli soʻzlar bilan takrorlanadi. Misol uchun,

“Ey shohlar! Endi aql bilan ish qiling.

Ey zamin hukmdorlari! Ogoh boʻling.” (Zabur 2:10)

Sheʼriy parchalar oʻzbek tiliga tarjima qilinganda, tarjimonlar, birinchi navbatda, matn mazmunini kitobxonga toʻgʻri va sodda tilda yetkazishga harakat qilganlar. Tarjimonlar imkon qadar, ibroniy sheʼriyatining xususiyatlarini saqlashga uringanlar. Sheʼrlar bandlarga boʻlingan. Muqaddas Kitobning asl matnidagi sheʼrlar oʻzbek tilidagi sheʼrlardan usuli va tuzilishi jihatidan farq qilsa–da, kitobxonlarimiz tarjima qilingan bu sheʼrlarning mazmunidan va oʻziga xos goʻzalligidan zavq oladilar, degan umiddamiz.

Bir tildagi sheʼrni boshqa tilga oʻgirish ancha mushkul. Bu ayniqsa majoziy maʼnodagi iboralarga taalluqlidir. Har bir til va madaniyatning oʻziga xos ramziy obrazlari hamda majoziy maʼnoda ishlatiladigan soʻz–iboralari bor. Ibroniycha matndagi bunday iboralar va obrazlar oʻzbek tiliga tarjima qilingach, maʼnosi mavhum boʻlgan hollarda, tarjimonlar quyidagicha yoʻl tutganlar: majoziy obrazlardan chekinib, iboraning maʼnosini darak gap bilan ifodalaganlar. Ayrim hollarda esa asl matndagi maʼnoni ifodalaydigan oʻzbek tilidagi boshqa bir majoziy iboradan foydalanganlar. Baʼzi holatlarda esa matnda ibroniycha iborani va obrazni saqlab, maʼnosini izohda ochganlar.

Muqaddas Kitobning apokaliptik janrdagi parchalari (misol uchun, Doniyor kitobining ikkinchi qismi va Vahiy kitobi) ramzlarga nihoyatda boy boʻlib, majoziy maʼnoni ifodalaydi. Aksariyat hollarda, bu ramzlar oʻzbekcha tarjimada ham saqlangan. Baʼzi ramziy obrazlarga izohlar berilgan boʻlib, maʼnosi ochilgan, biroq koʻp hollarda izohlar berilmagan. Chunki apokaliptik adabiyotdagi ramzlar maʼnosi xususida olimlarning qarashlari turlichadir. Muqaddas Kitobdagi bunday parchalarning maʼnosini yanada toʻliq tushunmoqchi boʻlgan kitobxonlarimiz Muqaddas Kitob boʻyicha tuzilgan sharhlarga, yaʼni kommentariylarga murojaat qilishlari lozim.

Madaniy tushunchalarga xos terminlarni tarjima qilish

Yuqorida aytib oʻtilganday, mazkur tarjimaning maqsadi Muqaddas Kitob matnini oʻzbek kitobxoniga sodda va ravon tilda yetkazishdan iboratdir. Madaniy tushunchalarga xos terminlar tarjimasida ham tarjimonlarimiz aynan shunday maqsadni koʻzladilar. Ular qadimgi matn tarjimasida zamonaviy soʻzlarni ishlatmagan holda, bu kabi terminlarni tushunarli yoʻl bilan yetkazishga harakat qildilar. Shu sababdan asl matnda qoʻllangan ogʻirlik, hajm va uzunlik kabi oʻlchov terminlari, shuningdek, pul birliklari oʻzbek tilida qadimdan mavjud boʻlgan terminlar bilan tarjima qilindi. Asl matndagi ibroniycha va yunoncha terminlar izohlarda zamonaviy oʻlchovni ifodalaydigan soʻzlar bilan tushuntirildi. Biroq ibroniy kalendaridagi oylarga kelganda, asl matndagi nomlar saqlab qolindi. Oylarning qadimgi nomlariga izohlar berilgan boʻlib, hozirgi kalendar boʻyicha qaysi oyga toʻgʻri kelishi tushuntirildi.

Har xil asbob–uskunalarni, masalan, musiqa asboblarini, dehqonchilikda foydalaniladigan ish qurollarini va hokazolarni tarjima qilishda ularning oʻzbek tilidagi ekvivalenti ishlatilgan. Ammo Muqaddas Kitob olimlari bu qadimgi asboblarning ayrimlari aniq qanday koʻrinishda boʻlgani yoki qay tarzda ishlatilgani haqida toʻliq maʼlumotga ega emaslar. Shu bois tarjimada kontekstga mos ravishda, oʻzbek kitobxoniga tanish boʻlgan terminlar tanlangan boʻlib, izohlarda qoʻshimcha maʼlumot berildi. Lugʻatda baʼzi buyumlar haqida batafsil maʼlumot berilgan boʻlib, ularning rasmlari keltirilgan.

Joy nomlari

Koʻpincha Muqaddas Kitobning asl matnida joy nomlari berilganda, oʻsha joylar shahar, maʼlum bir hudud yoki yurt ekanligi haqidagi maʼlumotlar ochiq yozilmagan. Mazkur tarjima oʻzbek kitobxoniga tushunarli boʻlishi uchun, tarjimonlarimiz koʻp oʻrinlarda bu kabi joylar haqidagi maʼlumotlarni ochib berdilar. Koʻpincha bunday maʼlumot muayyan bir nom birorta parchada ilk bor uchraganda berildi. Misol uchun, asl matnda: “Hududning chegarasi Kavul, Abdoʻn, Rexob, Xammon, Kanaxdan oʻtib, Buyuk Sidongacha yetadi” deb yozilgan boʻlsa, oʻzbekcha tarjimada bu maʼlumot quyidagicha berilgan: “Hududning chegarasi Kavul, Abdoʻn, Rexob, Xammon, Kanax shaharlaridan oʻtib, Buyuk Sidon shahrigacha yetadi” (Yoshua 19:27-28).

Yangi Ahdda Eski Ahddan keltirilgan iqtiboslar[6]

Maʼlumki, Yangi Ahd mualliflari Eski Ahddan iqtiboslar keltirganlar. Mazkur tarjimada iqtiboslarga izohlar berilib, iqtibos Eski Ahdning qaysi kitobidagi oyatlardan olingani koʻrsatildi. Yangi Ahdda keltirilgan baʼzi iqtiboslar Eski Ahddagi parchadan biroz farq qiladi. Buning bir nechta sababi boʻlishi mumkin. Birinchidan, Yangi Ahddagi parcha oʻzbek tiliga Eski Ahdning ibroniycha matnidan emas, balki Yangi Ahdning yunoncha matnidan tarjima qilingani sabab boʻlishi mumkin. Bunday holda oyatlardagi farq ibroniy va yunon tillarining xususiyatlari va tarjima uslubiga bogʻliq, deb qaraladi. Ikkinchidan, Yangi Ahd mualliflari iqtibosni Eski Ahdning ibroniycha matnidan emas, balki yunon tilidagi qadimiy tarjimasidan[7] keltirgani sabab boʻlishi mumkin. Ayrim hollarda yunoncha tarjima mazmun jihatdan ibroniycha matndan biroz farq qiladi. Va nihoyat, Yangi Ahd mualliflari Eski Ahddan iqtibosni soʻzma–soʻz keltirmay, kerakli qismlarini olib, matn maʼnosiga mos ravishda ishlatgan boʻlishlari ham mumkin.

BOB VA OYATLAR RAQAMLARI

BOB VA OYATLAR RAQAMLARI

Muqaddas Kitob jami 66 ta muqaddas bitikdan iborat boʻlib, bu bitiklar “kitoblar” deb yuritiladi. Muqaddas Kitob tarkibidagi barcha kitoblar boblar va oyatlarga boʻlingan. Asl matnda boblar va oyatlar boʻlmagan, bular keyinchalik kotiblar tomonidan kitobxon tushunishi uchun, yordam tariqasida qoʻshilgan. Beshta qisqa kitob: Obodiyo, Filimoʻn, 2 Yuhanno, 3 Yuhanno va Yahudo kitoblari boblarga boʻlinmasdan, faqat oyatlarga boʻlingan.

“Izohlar” va “Lugʻat” qismlarida Muqaddas Kitobning koʻplab oyatlari manzillari berilgan. Oyat manzili quyidagicha belgilangan: kitob nomi, bob raqami, ikki nuqta (:) va oyat raqami. Masalan, “Yuhanno 3:16” Havoriy Yuhanno bayon etgan muqaddas Xushxabarning uchinchi bobi oʻn oltinchi oyatiga ishora qiladi. Bob haqida soʻz ketganda esa faqat kitob nomi, bob raqami va “–bob” soʻzi yozildi (masalan, Hakamlar 18–bob). Muqaddas Kitob tarkibidagi boblarga boʻlinmagan beshta qisqa kitobning faqat oyat raqamlari berildi, xolos. Masalan, “2 Yuhanno 6” Havoriy Yuhannoning ikkinchi maktubi oltinchi oyatiga ishora qiladi. Agar ikkita oyat raqami oʻrtasiga chiziqcha qoʻyilgan boʻlsa (masalan, 2:4-8), demak, har ikki oyat orasidagi barcha oyatlar nazarda tutilgan boʻladi.

Ayrim oʻrinlarda matn oʻzbek tilida ravon oʻqilishini, tushunarli boʻlishini va voqealar izchilligini taʼminlash maqsadida bir nechta oyat, asosan ikki yoki uchta oyat birlashtirilgan. Buning natijasida oyatlar tartibi oʻzgargan, yaʼni keyinda turgan oyat bir–ikki oyatdan oldinga oʻtkazilgan. Misol uchun, Ibtido 2:2-3 ga va Hizqiyol 1:1-3 ga qarang.

Muqaddas Kitob matnini raqamlashning bir nechta anʼanasi mavjud. Shu bois Muqaddas Kitobdagi boblarning va oyatlarning raqamlanishi hamma tarjimalarda ham bir–biriga aynan mos tushavermaydi. Buni ayniqsa Zabur kitobida yaqqol koʻrishimiz mumkin. Misol uchun, oʻzbek va rus tillaridagi 39 oyatdan iborat 9–sano inglizcha tarjimada 9-10–sanolarni tashkil qiladi. Oʻzbekcha tarjimada mazkur mintaqada qoʻllaniladigan usuldan foydalanildi.

BOSH HARFLARNING QOʻLLANISHIGA OID TUSHUNTIRISHLAR

BOSH HARFLARNING QOʻLLANISHIGA OID TUSHUNTIRISHLAR

Oʻzbekcha tarjimada biron odamning qaysi yurt, shahar yoki qishloqdan ekanini bildiruvchi “lik” qoʻshimchasi ishlatilgan barcha otlar bosh harf bilan yozildi (masalan, Kanʼonlik, Moʻablik). Oʻzbek tilining grammatik qoidalariga koʻra, bu soʻzlar oʻzbek tilida kichik harf bilan yoziladi. Ammo oʻzbek kitobxoniga Muqaddas Kitobdagi notanish joylarning nomlari toʻliq tushunarli boʻlishi uchun, mazkur tarjimada ular bosh harf bilan yozildi.

Muqaddas Kitobning boshqa tillarga qilingan tarjimalarida boʻlgani singari, mazkur nashrda ham Xudoni, Iso Masihni va Xudoning Ruhini bildiradigan hamma soʻzlar va olmoshlar bosh harf bilan yozildi. Muqaddas Kitobda qoʻllangan muayyan maxsus terminlar va soʻzlar ham bosh harf bilan yozildi (masalan, Muqaddas chodir, Maʼbad, Ahd sandigʻi, Xudoning Shohligi, Xushxabar).

ISMLAR VA JOY NOMLARINING YOZILISHI

ISMLAR VA JOY NOMLARINING YOZILISHI

Mazkur tarjimadagi ismlar va joy nomlari asl matndan olingan boʻlib, oʻzbek tilida talaffuz qilinishi osonroq boʻlishi uchun biroz soddalashtirilgan. Oʻzbek kitobxoniga boshqa tarixiy va adabiy manbalardan maʼlum boʻlgan ismlar va joy nomlari bundan mustasnodir (masalan, Ibrohim, Yusuf, Muso, Dovud, Sulaymon, Iso Masih, Misr, Quddus va boshqalar). Ayrim ibroniycha va yunoncha ismlarning hamda joy nomlarining talaffuzi oʻzbekchadagi yoki ruschadagi soʻzlarga ohangdosh boʻlgani bois, kitobxon notoʻgʻri tasavvurga bormasin deb, ularning shakli biroz oʻzgartirildi. Misol uchun, ibroniycha matndagi Orom yurti oʻzbek tiliga Oram yurti deb tarjima qilindi, Ezra kitobidagi Mordaxay degan ism esa oʻzbekchada Mardoxay deb yozildi, chunki bu ismning birinchi qismi rus tilida “morda”, yaʼni “xunuk yuz” degan maʼnoni anglatadi.

KOʻCHIRMA GAPDA TINISH BELGILARIGA OID TUSHUNTIRISHLAR

KOʻCHIRMA GAPDA TINISH BELGILARIGA OID TUSHUNTIRISHLAR

Mazkur tarjimada dialogdagi koʻchirma gaplar tire bilan ajratildi. Soʻzlovchining gapi abzats oxirida tugaydi. Soʻzlovchining gapi ancha uzun boʻlganda, ayniqsa, bir abzatsdan oshganda, koʻchirma gap qoʻshtirnoqqa (“…”) olindi. Baʼzan koʻchirma gap bir nechta parchani, hatto bir nechta bobni qamragani bois, baʼzi sarlavhalar va bob raqamlari koʻchirma gap tarkibiga kirib qolgan. Bunday hollarda, koʻchirma gap qanchalar uzun boʻlmasin, qoʻshtirnoq koʻchirma gapning boshida ochilib, oxirida yopildi (misol uchun, Ayub 23:1-24:25 ga qarang).

Muqaddas Kitobning ayrim parchalari nihoyatda murakkab boʻlib, koʻchirma gapning ichida koʻchirma gap kelgan holatlar bor. Bunday holat, ayniqsa, paygʻambarlar bitiklarida koʻp uchraydi. Bunday parchalarni zamonaviy punktuatsiya qoidalari bilan belgilash qiyinchilik keltirib chiqarishi tabiiy. Shu bois, mazkur tarjimada quyidagi qoidalar qoʻllanildi:

Koʻchirma gap “…” bilan ajratildi.

Koʻchirma gap ichidagi koʻchirma gap «…» bilan ajratildi.

Koʻchirma gap ichidagi koʻchirma gap tarkibida yana koʻchirma gap kelganda ‘…’ bilan ajratildi.

Baʼzan soʻzlovchining gapi bir abzatsdan uzun boʻlmasa, koʻchirma gap ichidagi koʻchirma gap tire (—) bilan ajratildi. Bunday holda soʻzlovchining gapi abzats oxirida tugaydi.

Creative Commons: BY-NC-ND 4.0

© Institut perevoda Biblii; Informatsiyu o litsenzii etogo izdaniya mojno nayti zdes: https://creativecommons.org/licenses/by-nc-nd/4.0/deed.ru

Institut perevoda Biblii

Institut perevoda Biblii, 101000 Moskva, Glavpochtamt, a/ya 360
ibt_inform@ibt.org.ru

Pravila ispolzovaniya tekstov bibleyskix perevodov IPB: https://ibt.org.ru/ru/rules

Kirish

Kirish

1. KITOBLARNING NOMLARI

2. KITOBLARNING JOYLASHISH TARTIBI

3. ESKI AHD KITOBLARINING QISQACHA TAVSIFI

4. YANGI AHD KITOBLARINING QISQACHA TAVSIFI

5. MUQADDAS KITOB — YAXLIT BIR ASAR

MUQADDAS KITOBGA KIRISH

Muqaddas Kitob jami 66 ta muqaddas bitikdan iborat boʻlib, bu bitiklar “kitoblar” deb yuritiladi. Shu sababdan mazkur Muqaddas Kitob koʻp tillarda “Bibliya” deb nomlanadi. Bu nom yunoncha boʻlib, “oʻrama qogʻozlar”, yaʼni “kitoblar” maʼnosini ifodalaydi. Ushbu 66 ta kitob taxminan 1500 yil mobaynida 40 nafar muallif tomonidan yozilgan. Mazkur kitoblar turli adabiy janrlardan, chunonchi, tarixiy voqea, nasabnoma, sheʼr, hamdu sano, marsiya, bashorat, tanbehu nasihat, hikmatlar va maktublardan iborat.

KITOBLARNING NOMLARI

KITOBLARNING NOMLARI

Muqaddas Kitob tarkibidagi ayrim kitoblar oʻsha kitobni yozgan muallifning ismi bilan yoki uning aksariyat qismini yozgan odamning nomi bilan atalgan. Birinchisiga “Xabaqquq paygʻambarning kitobi”, ikkinchisiga “Sulaymon paygʻambarning hikmatlari” misol boʻla oladi.

Baʼzi kitoblar bosh qahramonning ismi bilan nomlangan. Misol uchun, “Rut kitobi” va “Ayub paygʻambar kitobi”.

Yangi Ahd tarkibidagi aksariyat kitoblar aslida maktublar boʻlib, maʼlum bir kishiga yoki bir guruh odamlarga yozilgan. Bunday hollarda maktub muallifning nomi bilan yoki maktub yoʻllangan guruhning yoxud kishining nomi bilan ataladi. Masalan, “Yoqubning maktubi”, “Pavlusning Rimliklarga maktubi”, “Pavlusning Filimoʻnga maktubi”.

Muqaddas Kitobdagi 66 kitobdan baʼzilari bu qoidalardan mustasno tarzda nomlangan. Ularning nomlanishi sabablari oʻsha kitoblarning kirish qismlarida tushuntirilgan (misol uchun, Chiqish kitobi).

Baʼzi kitoblar bir xil nomlangan boʻlib, ular faqat raqamlariga koʻra farq qiladi. Raqam kitob nomining qisqartirilgan variantidan oldin qoʻyiladi. Masalan, “4 Shohlar” qadimgi Isroilda hukmronlik qilgan shohlar haqidagi toʻrtinchi kitobni, “1 Yuhanno” havoriy Yuhanno yozgan birinchi maktubni bildiradi.

KITOBLARNING JOYLASHISH TARTIBI

KITOBLARNING JOYLASHISH TARTIBI

Muqaddas Kitob tarkibidagi 66 ta kitob xronologik tarzda joylashmagan. Bu kitoblarni tartibga solishning bir nechta anʼanasi mavjud. Oʻzbekcha tarjima mazkur mintaqada qoʻllanilgan tartibga rioya qilgan.

Iso Masih yashagan davrdan oldin yozilgan kitoblar “Eski Ahd” deb, U yashagandan keyin yozilgan kitoblar “Yangi Ahd” deb ajratiladi. Eski Ahdning asosiy mavzusi Xudoning Isroil xalqi bilan boʻlgan munosabatidir. Bu munosabat Xudoning Muso orqali Isroil xalqi bilan tuzgan ahdiga asoslangan. Yangi Ahdning asosiy mavzusi Iso Oʻzini qurbon qilgani va buning natijasida dunyoni Xudo bilan yarashtirganidir. Endi har bir inson, millatidan qatʼi nazar, Iso Masihga ishonsa va gunohlaridan tavba qilsa, uning gunohlari kechiriladi, bu inson Xudoning xalqiga tegishli boʻladi. Xudo Oʻz xalqi bilan Iso Masih orqali ulugʻroq va aʼloroq vaʼdalarga asoslangan yangi ahd tuzdi. Shu sababga koʻra, Muqaddas Kitob ikki qismga boʻlinib, “Eski Ahd” va “Yangi Ahd” deb ataladi.

ESKI AHD KITOBLARINING QISQACHA TAVSIFI

ESKI AHD KITOBLARINING QISQACHA TAVSIFI

Eski Ahd 39 ta kitobdan iborat boʻlib, bu kitoblar miloddan oldingi oʻn beshinchi va beshinchi asrlar oraligʻida yozilgan. Bu kitoblarning qariyb hammasi qadimgi ibroniy tilida yozilgan. Faqatgina Ezra va Doniyor kitoblaridagi ayrim parchalar oramiy tilida yozilgan, xolos.

Tavrot

Eski Ahdning dastlabki beshta kitobi (Ibtido kitobidan Qonunlar kitobigacha) Muso paygʻambar tomonidan yozilgan. Bu majmua oʻzbek tilida “Tavrot” deb ataladi. Ibtido kitobi Xudo olamni va ilk odamlarni — Odam Ato bilan Momo Havoni yaratgani haqidagi voqealar bilan boshlanadi. Soʻng insoniyat gunoh qilgani va Nuh paygʻambar davrida Xudo butun yer yuziga toʻfon yuborib, odamzodga jazo bergani haqida bayon qilinadi. Kitob davomida hikoya qilinishicha, Xudo Ibrohim paygʻambarni daʼvat qiladi, uni Kanʼon yurtiga boshlab boradi. Ibrohim befarzand boʻlishiga qaramay, Xudo uni buyuk xalqning otasi qilishga vaʼda berib, butun yer yuzidagi xalqlar u orqali baraka topishini aytadi. Xudo Oʻz vaʼdasini bajargani Ibrohimning oʻgʻli Isʼhoq, nabirasi Yoqub va chevarasi Yusuf haqidagi hikoyalardan koʻrishimiz mumkin. Xudo Yusuf orqali Yoqubni va uning xonadonini Kanʼon yurtidagi qahatchilikdan asrab, Misrga olib boradi. U yerda Ibrohimning avlodi nihoyatda koʻpayib, Isroil xalqi degan nom bilan taniladi. Isroil xalqi Misrda 400 yil qolib ketadi.

Tavrotning ikkinchi kitobi “Chiqish” deb nomlangan boʻlib, Yoqub naslining oʻn ikki qabilasi, yaʼni Isroil xalqi Misrda qullik zulmidan azob chekayotgani haqidagi hikoya bilan boshlanadi. Xudo Muso paygʻambar orqali Isroil xalqini moʻjizalar orqali ozod qilib, Misrdan olib chiqadi. Bu voqea taxminan miloddan oldingi 1440 yilda yuz bergan edi. Isroil xalqi Misrdan chiqqandan keyin sahroda qirq yil davomida boshidan kechirgan voqealar Tavrotning qolgan uchta kitobida — “Levilar”, “Sahroda” va “Qonunlar”da hikoya qilingan. Oʻsha davrda Xudo Muso paygʻambar orqali Isroil xalqi bilan ahd tuzadi. Oʻsha ahdda Xudoning amrlari va qonunlari batafsil bayon qilingan. Bu amrlarga va qonunlarga rioya qilgan insonlarga Xudo: “Men sizlarni Oʻzimning xalqim qilaman, sizlarning Xudoyingiz boʻlaman”, deb alohida vaʼda bergan. Ammo bu amrlarni va qonunlarni buzgan odamlarni Xudo jazolagan. Xudoning Oʻz xalqi Isroil bilan boʻlgan munosabati mana shu ahdga asoslangani bois, Eski Ahdda bayon qilingan aksariyat voqealar va Isroil xalqining tarixi shu munosabatlar haqida hikoya qiladi.

Isroil xalqi tarixi

Muqaddas Kitob tarkibida Tavrot kitoblaridan keyin oʻrin olgan 12 ta kitob (Yoshua kitobidan Ester kitobigacha) Isroil xalqi tarixining taxminan 1000 yillik davrini qamrab oladi. Bu davrda Isroil xalqi Kanʼon yurtini zabt etib, oʻsha yerlarga oʻrnashadi. Taxminan 350 yil davomida Isroil xalqining oʻn ikki qabilasini Xudo tomonidan tayinlangan hakamlar boshqaradi. Hakamlar davridan keyin Isroil xalqining oʻn ikki qabilasi Isroil shohligini barpo qilib, Shoulni shoh qilib taxtga oʻtirgʻizadi. Dovud Isroilning ikkinchi shohi boʻladi. Dovud vafot etgandan keyin uning oʻgʻli Sulaymon taxtga chiqib, Quddusda Xudoga atab Maʼbad quradi. Sulaymonning oʻgʻli Raxabom hukmronligi davrida Isroil shohligi ikkiga boʻlinib, shimolda Isroil shohligi va janubda Yahudo shohligi paydo boʻladi. Ikkala shohlikning aholisi va hukmdorlari oldiga Xudo Oʻz paygʻambarlarini yuboradi. Ular aholini, butlarga sigʻinmanglar, Xudoga yuz buringlar, Uning amrlarini bajaringlar, deb undaydi. Ammo xalq paygʻambarlarning gaplariga quloq solmaydi. Oqibatda Xudo ikkala shohlik aholisini itoatsizligi uchun jazolab, dushmanlar qoʻliga topshiradi. Dushmanlar Isroil va Yahudo xalqlarini asirlikka olib ketadi. Oradan ancha yillar oʻtgandan keyin, Yahudo shohligidan surgun qilingan ayrim odamlar Quddusga qaytib kelib, Maʼbadni va shahar devorini qayta quradilar. Xalqning aksariyat qismi esa surgunda yashab qolaveradi. Ulardan baʼzilari oʻzlari surgun boʻlgan davlatlarda yuqori martabalarni egallaydilar.

Donishmandlik kitoblari

Navbatdagi beshta kitob (Ayub kitobidan “Sulaymon paygʻambarning goʻzal qoʻshigʻi” kitobigacha) “donishmandlik kitoblari” deb ataladi. Ayub kitobi zamirida barcha zamonlarda dolzarb boʻlgan quyidagicha savol yotadi: “Nima uchun Xudo solih kishilarning bu hayotda azob tortishlariga yoʻl qoʻyadi?” Zabur kitobi sanolardan tashkil topgan boʻlib, dastlab bu sheʼrlar kuyga solingan va Xudoga hamdu sano, madhiya qoʻshiqlari tarzida musiqa asboblari joʻrligida ijro etilgan. Hikmatlar kitobi maqol, matallar shaklidagi axloqiy va diniy taʼlimotlardan iborat. Voiz kitobi inson hayotining maqsadi va mohiyati haqida chuqur oʻylagan donishmand Voizning fikrlaridan iborat. “Sulaymon paygʻambarning goʻzal qoʻshigʻi” kitobi sevgi haqidagi sheʼrlar toʻplamidir.

Paygʻambarlar

Eski Ahdning soʻnggi 17 ta kitobi (Ishayo kitobidan Malaki kitobigacha) asosan paygʻambarlarning xabarlari va bashoratlaridan tashkil topgan. Bu paygʻambarlar miloddan oldingi 850-400 yillar oraligʻida faoliyat koʻrsatganlar. Bu davrlarda Isroil va Yahudo shohliklari alohida–alohida mustaqil davlat boʻlgan, ikkala shohlik aholisi surgun qilingan va Yahudo xalqidan baʼzilari ona yurtiga qaytib kelgan edi. Paygʻambarlar xalqni gunohlari uchun tavba qilishga, butlarga sajda qilmaslikka, Xudoga yuz burishga, Uning amrlarini bajarishga, solih hayot kechirishga undaganlar. Paygʻambarlar kelajak haqida koʻp bashoratlar qilganlar. Koʻpincha bu bashoratlarda ramziy obrazlardan foydalanilgan va ular sheʼriy uslubda yozilgan. Mazkur paygʻambarlar orasida oʻzbek kitobxonlariga yaxshi tanish boʻlgan Doniyor ham bor.

Ishayo, Yeremiyo, Hizqiyol va Doniyor paygʻambarlarning bitiklari “Katta paygʻambarlar” degan nom bilan yuritiladi, chunki ularning bitiklari boshqa paygʻambarlarnikiga qaraganda ancha katta. Qolgan oʻn ikkita paygʻambarning bitiklari qisqa boʻlgani bois, ular “Kichik paygʻambarlar” degan nom bilan yuritiladi. Bu bitiklar kotiblar tomonidan bir oʻrama qogʻozga koʻchirilgan.

Paygʻambarlar kitoblari xronologik tarzda joylashmagan. Qaysi paygʻambar qachon faoliyat koʻrsatgani haqida maʼlumot olish uchun mazkur nashrga ilova qilingan “Jadvallar” boʻlimida berilgan “Eski Ahd xronologiyasi jadvali” qismiga qarang.

YANGI AHD KITOBLARINING QISQACHA TAVSIFI

YANGI AHD KITOBLARINING QISQACHA TAVSIFI

Yangi Ahd 27 ta kitobdan tashkil topgan boʻlib, bu kitoblar Iso Masih osmonga koʻtarilib ketgandan[8] keyin, milodiy birinchi asrda yozilgan. Bu kitoblar toʻplami oʻzbek tilida “Injil” deb ham yuritiladi. Yangi Ahdda bayon qilingan barcha voqealar Rim imperiyasi hududida sodir boʻlgan edi.

Yangi Ahd kitoblari qadimiy yunon tilida yozilgan. Matnda yunon harflari bilan yozilgan baʼzi oramiycha soʻzlar va iboralar ham bor, chunki Yaqin Sharq mintaqasida oramiy tili keng qoʻllangan edi. Yangi Ahddagi koʻplab dialoglar aslida oramiy tilida boʻlgan edi.

Xushxabarlar

Yangi Ahdning dastlabki toʻrtta kitobi (Matto kitobidan Yuhanno kitobigacha) Iso Masihning tugʻilishi, hayoti, taʼlimoti, oʻlimi va tirilishi haqidagi voqealardan iborat. Iso Masih Oʻzi keltirgan xabarni “Xushxabar” deb ataydi, shu boisdan ham dastlabki toʻrtta kitob “Xushxabarlar” degan nom bilan yuritilgan. Bu Xushxabarlarni Iso Masihni shaxsan tanigan odamlar yoki ularning guvohligini bevosita eshitgan boshqa mualliflar yozganlar. Toʻrtala kitob uslub jihatdan va ayrim maʼlumotlarga koʻra bir–biridan farq qiladi, ayniqsa, Yuhanno bayon etgan Xushxabar boshqa Xushxabarlardan alohida ajralib turadi. Bu farqlar muallif kitobni qay maqsadda va kimga atab yozganiga bogʻliq. Bu kitoblar yaxlit holda Iso Masih haqida toʻliqroq maʼlumot berib, Uning hayotini bitta kitobda yozilgandan koʻra koʻproq yoritadi.

Ilk masihiylar jamoatining tarixi

Navbatdagi kitob “Havoriylarning faoliyati” deb nomlangan boʻlib, unda Iso Masih osmonga koʻtarilib ketgandan keyin, dastlabki yillarda shogirdlarning olib borgan faoliyati tasvirlanadi. Isoning bu shogirdlari va ilk jamoat yetakchilaridan baʼzilari “havoriy”[9] degan nom bilan tanilganlar. Kitobda Iso Masih haqidagi Xushxabar Quddusdan butun Rim imperiyasiga yoyilgani haqida hikoya qilinadi. Shu mavzu bilan bogʻliq holda kitobning aksariyat qismida havoriy Pavlusning safarlari bayon qilinadi. Kitobda bayon qilinishicha, Pavlus Rim imperiyasiga qarashli koʻp shaharlarga borib, yahudiy va gʻayriyahudiylarga Masih haqida vaʼz qilgan va hatto imperiya poytaxti Rimga ham yetib borib, u yerda koʻpchilikka Xushxabar aytgan. Pavlus Rimdagi uy qamogʻida ekani haqidagi maʼlumot kitobga yakun yasaydi.

Maktublar

Havoriylar kitobidan keyin 21 ta maktub keladi. Bu maktublarni Iso Masihning baʼzi havoriylari Uning izdoshlariga yozib, imonda oʻsish, solih hayot kechirish borasida nasihatlar berganlar. Mazkur maktublarning aksariyat qismi turli joylarda istiqomat qiluvchi imonlilar guruhlariga yozilgan, faqat toʻrtta maktub muayyan shaxslarga yoʻllangan.

Odatda ushbu maktublar ikki guruhga boʻlingan: 1) Pavlus yozgan maktublar, 2) Boshqa havoriylar yozgan maktublar. Mazkur mintaqada koʻp ishlatiladigan boshqa tarjimalardagi kabi, oʻzbekcha tarjimada ham boshqa havoriylar yozgan maktublar Pavlusning maktublaridan oldin kelgan. Ibroniylarga maktub Pavlusning maktublari qatorida joylashtirilgan, ammo bu maktubning muallifi aniq emas va bu haqda olimlar hanuzgacha munozara qilmoqdalar.

Maktublar xronologik tartibda joylashmagan. Yangi Ahddagi xronologik tartib haqida toʻliqroq maʼlumotga ega boʻlish uchun mazkur nashrga ilova qilingan “Jadvallar” boʻlimida berilgan “Yangi Ahd xronologiyasi jadvali” qismiga qarang.

Apokaliptik janrdagi kitob

Yangi Ahd Vahiy kitobi bilan yakunlanadi. Bu kitob Yangi Ahd tarkibidagi barcha kitoblardan keyin yozilgan, deb taxmin qilinadi. Ushbu kitob majoziy obrazlarga nihoyatda boy boʻlib, unda Xudoning kelajakda dushmanlar ustidan gʻalaba qozonishi va Xudoning abadiy shohligi barqaror boʻlishi haqida hikoya qilinadi.

MUQADDAS KITOB — YAXLIT BIR ASAR

MUQADDAS KITOB — YAXLIT BIR ASAR

Shuni tushunib olish muhimki, Yangi Ahdda Xudo ayon qilgan haqiqat Eski Ahddagi haqiqatni bekor qilmaydi. Aksincha, Eski Ahd haqiqati Yangi Ahd haqiqati uchun asos boʻlib xizmat qiladi. Yangi Ahd, oʻz navbatida, Eski Ahddagi gʻoyalarni toʻldiradi. Iso Masih Eski Ahdni mukammal bilgan edi, shu bois odamlarga taʼlim berganda Eski Ahddan koʻplab iqtiboslar keltirgan. Iso shunday degan: “Meni, Tavrot yoki paygʻambarlarning bitiklarini bekor qilgani kelgan, deb oʻylamanglar. Men bekor qilgani emas, balki bajo keltirgani keldim” (Matto 5:17). Yangi Ahd mualliflari ham oʻz kitoblarida Eski Ahddan koʻp foydalanib, baʼzan undan iqtibos keltirganlar, baʼzan esa undagi gaplarni oʻz soʻzlari bilan yozganlar.

Shunisi diqqatga sazovorki, Muqaddas Kitob tarkibidagi barcha bitiklar turli janrlarda, har xil vaziyatda va turli davrlarda yashagan mualliflar tomonidan yozilganiga qaramay, hammasi birgalikda ajoyib uygʻunlikni namoyon qiladi. Xudoning kimligiyu Uning qanday ish yuritishi, odamzodning feʼl–atvori, xatti–harakati haqidagi gʻoyalar, markaziy mavzu boʻlgan Xudo bilan insoniyatning yarashuvi haqidagi xabar Muqaddas Kitobda izchil yoritilgan. Yarashuv haqidagi bu xabar, asosan, hikoyalar orqali, yaʼni odamlar bilan Yaratuvchi Xudo oʻrtasidagi munosabatga oid voqealar orqali yetkaziladi. Muqaddas Kitob mualliflari voqealarni samimiy ravishda, odamlarning gunohlarini yashirmagan holda roʻy–rost bayon qiladilar. Har bir inson haqidagi hikoya Xudo haqidagi katta hikoyaning bir qismini tashkil etadi. Muqaddas Kitobda bayon qilingan voqealardan shuni anglashimiz mumkinki, dunyo yaratilgandan beri, Xudo har bir odamni Oʻziga chorlab kelmoqda.

Asrlar davomida imonli odamlar ushbu kitoblarni Xudo tomonidan yuborilgan muqaddas bitiklar deb bilganlar. Darhaqiqat, Muqaddas Kitobda bu borada shunday yozilgan: “Muqaddas bitiklarning hammasi ilohiy ilhom bilan yozilgan” (2 Timoʻtiy 3:16), “Muqaddas bitiklardagi bashoratlarning hech biri paygʻambarlarning shaxsiy talqini emas. Hech bir haqiqiy paygʻambar oʻzining insoniy xohishi bilan bashorat qilgan emas. Bu paygʻambarlar Muqaddas Ruh tomonidan boshqarilib, Xudoning soʻzlarini gapirganlar” (2 Butrus 1:20-21). Muqaddas Kitobni oʻqigan insonlar haqiqatni qidirganlarida, qaysi zamonda yashashlaridan qatʼi nazar, Muqaddas bitiklarning qudrati va hokimiyatidan voqif boʻlganlar. Zero, Muqaddas Kitobda shunday yozilgan: “Mening soʻzim olovday kuydiradi. Qoyani yoradigan bolgʻaday zarba beradi” (Yeremiyo 23:29), “Xudoning kalomi jonli va taʼsirli, har qanday dudama qilichdan oʻtkirroqdir. U jon bilan ruhni, boʻgʻinlar bilan ilikni ajratgudek suqilib kiradi. Xudoning kalomi xayolu yurakning niyatlarini fosh etadi” (Ibroniylar 4:12).

[1] Toʻliqroq maʼlumotga ega boʻlish uchun MUQADDAS KITOBGA KIRISH boʻlimiga qarang.

[2] Yaʼni Muqaddas Kitob tarkibidagi kitobning nomi, bobi va oyati (misol uchun, Yuhanno 3:16). Toʻliqroq maʼlumotga ega boʻlish uchun mazkur boʻlimning BOB VA OYATLAR RAQAMLARI qismiga qarang.

[3] Toʻliqroq maʼlumotga ega boʻlish uchun lugʻatdagi MUQADDAS CHODIR iborasiga va MAʼBAD soʻziga qarang.

[4] Yaʼni Muqaddas Kitob tarkibidagi bir kitob. Toʻliqroq maʼlumotga ega boʻlish uchun mazkur boʻlimning BOB VA OYATLAR RAQAMLARI qismiga qarang.

[5] yaʼni oxirzamonga oid bashoratlar va vahiylar

[6] Muallif yoki soʻzlovchi boshqa bir matndan keltirgan parcha, gap yoki ibora.

[7] Toʻliqroq maʼlumotga ega boʻlish uchun lugʻatdagi IBRONIYCHA MATN iborasi ostida berilgan QADIMIY TARJIMALAR iborasiga qarang.

[8] taxminan milodiy 30 yil

[9] Toʻliqroq maʼlumotga ega boʻlish uchun lugʻatdagi HAVORIY soʻziga qarang.

2 Solnomalar

2 Solnomalar

1. Kirish

1. 1

2. 2

3. 3

4. 4

5. 5

6. 6

7. 7

8. 8

9. 9

10. 10

11. 11

12. 12

13. 13

14. 14

15. 15

16. 16

17. 17

18. 18

19. 19

20. 20

21. 21

22. 22

23. 23

24. 24

25. 25

26. 26

27. 27

28. 28

29. 29

30. 30

31. 31

32. 32

33. 33

34. 34

35. 35

36. 36

Kirish

SOLNOMALAR

(IKKINCHI KITOB)

Kirish

“Solnomalar (ikkinchi kitob)”da Isroil tarixining davomi bayon qilinadi. Garchi “Solnomalar (birinchi kitob)” va “Solnomalar (ikkinchi kitob)”larda “Shohlar” kitoblaridagi koʻp voqealar takrorlansa ham, Isroil tarixi “Shohlar” kitoblaridagiga qaraganda, bir oz boshqacharoq nuqtayi nazardan yoritiladi. Mazkur kitobda asosiy eʼtibor shoh Sulaymonga, u qurgan Maʼbadga va Maʼbaddagi sajda marosimlariga qaratiladi.

“Solnomalar (birinchi kitob)” va “Solnomalar (ikkinchi kitob)”ning asl nusxasi bitta ibroniycha kitob boʻlib, ikkala qismni bitta oʻramga joylash uzunlik qilgani uchun, kitob ikki qismga — “Solnomalar (birinchi kitob)” va “Solnomalar (ikkinchi kitob)”ga boʻlingan.

“Solnomalar (ikkinchi kitob)” shoh Sulaymonning hukmronligi tarixi bilan boshlanadi. Soʻngra miloddan oldingi 586 yilda Quddus shahrining qulashigacha Yahudo va Isroil shohliklarida yuz bergan voqealar hikoya qilinadi.

Shoh Sulaymon Isroilning dono shohi sifatida dong taratadi. “Solnomalar (ikkinchi kitob)”ning dastlabki qismida (1-9–boblar) Sulaymon hukmronligi davridagi voqealar, xususan, Quddusdagi Maʼbadning qurilishi, Xudoga bagʻishlanishi va ilk sajda marosimlari haqida bayon qilinadi.

Kitobning ikkinchi qismi (10-36–boblar) Isroildagi shimoliy qabilalarning isyoni bilan boshlanadi. Bu qabilalar oʻzlari mustaqil davlat tuzib, Xudoga sajda qilish uchun Quddusdagi Maʼbadga bormay qoʻyadilar. Natijada, mamlakat ikkita alohida shohlikka — janubda Yahudo shohligiga va shimolda Isroil shohligiga boʻlinib ketadi. Kitobning bu qismida Quddusning qulashi va vayron boʻlishigacha yuz bergan voqealar bayon qilinadi. Mazkur kitob, “Shohlar (uchinchi kitob)” va “Shohlar (toʻrtinchi kitob)”dan farqli ravishda, Isroil, yaʼni shimoliy shohlik toʻgʻrisida kam maʼlumot beradi. “Solnomalar (ikkinchi kitob)”da yozilishicha, Isroil xalqi Xudodan yuz oʻgirib, koʻp gunoh qilgan. Shuning uchun ularning tarixi bayon qilinishga arzimas edi. Mazkur kitobda butun eʼtibor Maʼbaddagi sajda marosimlarini tiklagan shohlarga qaratiladi.

“Solnomalar (ikkinchi kitob)”da, xuddi “Solnomalar (birinchi kitob)”dagi singari, Xudoga toʻgʻri yoʻllar bilan sajda qilish muhimligiga katta eʼtibor beriladi. Yahudo shohlari Hizqiyo va Yoʻshiyo Xudoga boʻlgan sadoqati, qonunga itoatkorligi va amalga oshirgan islohotlari tufayli yuksak obroʻga sazovor boʻlgan shohlar hisoblanadi.

Mazkur kitobda Quddusning vayron boʻlishi va Yahudo xalqi Bobilga asir qilib olib ketilishi toʻgʻrisida ham hikoya qilinadi. Yahudo xalqiga berilgan umid vaʼdasi kitobga yakun yasaydi. Fors shohi Kurush[1] asirlarga Yahudoga qaytishlari uchun ijozat berib, ularga Maʼbadni qayta qurishni buyuradi. Maʼbad Yahudo xalqi orasidagi Xudoning huzurini bildirib, oʻtmish va kelajakni bogʻlab turadigan rishta boʻlib xizmat qiladi.

1–BOB

Shoh Sulaymon donolik soʻrab ibodat qiladi

1^1•Dovud oʻgʻli Sulaymon oʻz hokimiyatini mustahkamlab oldi. Egasi Xudo u bilan birga boʻlib, uni nihoyatda yuksaltirdi+. 2Sulaymon jamiki Isroil xalqini — mingboshilarni, yuzboshilarni, hakamlarni, Isroilning hamma yoʻlboshchilarini va urugʻboshilarini chaqirtirdi. 3Sulaymon bilan butun jamoa Givondagi sajdagohga[*] yoʻl olishdi. Egamizning quli Muso sahroda qurdirgan Xudoning Uchrashuv chodiri[*] oʻsha davrda Givonda joylashgan edi+. 4Xudoning Ahd sandigʻi esa Dovudning tashabbusi bilan Xirat–Yoʻrimdan Quddusga olib kelingan edi[*], chunki Dovud Sandiq uchun Quddusda bir joy tayyorlab, chodir oʻrnatib qoʻygan edi+. 5Bazalil qurgan bronza qurbongoh esa hanuz Givondagi Egamiz Muqaddas chodirining qarshisida joylashgan edi. Bazalil Urining oʻgʻli va Xurning nevarasi edi. Sulaymon va jamoa qurbongoh oldida Egamizga sajda qildilar+. 6Soʻng Sulaymon Egamizning oldida Uchrashuv chodirining qarshisidagi oʻsha bronza qurbongoh ustiga chiqib, mingta qurbonlik kuydirdi.

7Oʻsha kuni kechasi Xudo Sulaymonga zohir boʻlib, unga:

— Tila tilagingni! — dedi.

8Sulaymon Xudoga aytdi:

— Sen otam Dovudga ulugʻ sevgingni koʻrsatding. Meni uning oʻrniga shoh qilding+. 9Ey Parvardigor Egam! Otam Dovudga bergan vaʼdang ustidan chiq. Axir, Sen meni yerning qumiday koʻp boʻlgan bir xalq ustidan shoh qilding+. 10Bu xalqni boshqara olishim uchun menga donolik va ilmu maʼrifat bergin. Boʻlmasa Sening shu qadar behisob xalqingga kim hukmronlik qila oladi?!

11Xudo Sulaymonga shunday javob berdi:

— Men seni xalqim ustidan shoh qildim. Sen oʻzing uchun mol–mulk, boylik, shon–shuhrat yoki dushmanlaringning jonini soʻramading, hatto oʻzingga uzoq umr ham tilamading. Aksincha, Mening xalqimni boshqaray deb, donolik va ilmu maʼrifat soʻraganing uchun 12donolik va ilmu maʼrifat senga hadya boʻlsin. Bularga qoʻshimcha qilib senga boylik, mol–mulk va shon–shuhrat beraman, sengacha oʻtgan va sendan keyin boʻladigan hech qaysi shoh senga teng kelmaydi+.

13Shundan keyin Sulaymon Givondagi sajdagohda joylashgan Uchrashuv chodiridan Quddusga qaytib ketdi. U Isroil ustidan hukmronlik qila boshladi.

Shoh Sulaymonning boyligi

14•Sulaymon jang aravalari va otlarni toʻpladi. Uning 1400 ta jang aravasi va 12.000 ta oti[*] bor edi. Sulaymon bularning bir qismini jang aravalari saqlanadigan shaharlarga va bir qismini Quddusga — oʻzining yoniga joylashtirdi+. 15Uning hukmronligi davrida Quddusda oltinu kumush koʻchadagi toshday koʻp edi. Sadr yogʻochlari ham xuddi Yahudo qir etaklarida oʻsadigan oddiy shikamora–anjir daraxtiday[*] serob edi. 16Shohning savdogarlari Misrdan[*] va Quvedan Sulaymon uchun otlar olib kelishardi. Ular otlarni Quvedan sotib olishardi+. 17Misrdan keltirilgan har bir jang aravasi uchun 600 kumush tanga[*], har bir ot uchun 150 kumush tanga[*] toʻlashardi. Soʻng bularni barcha Xet shohlariga va Oram shohlariga sotishardi.

2–BOB

Maʼbad qurilishi uchun tayyorgarlik

2^1•Sulaymon Egamizga atab Maʼbad va oʻzi uchun shohona saroy bunyod etishga qaror qildi. 2Sulaymon 70.000 nafar yuk tashuvchini, qirlarda tosh kesadigan 80.000 nafar sangtaroshni va bular ustidan nazoratchi qilib 3600 kishini yolladi.

3Sulaymon Tir[*] shohi Xiramga shu xabarni yetkazdi:

“Bir vaqtlar siz otam Dovudga saroyini qurish uchun sadr yogʻochlarini joʻnatganingiz kabi, menga ham sadr yogʻochlarini joʻnating+. 4Men Egam Xudoga atab bir uy qurmoqchiman. U yerda xushboʻy tutatqilar tutatiladi, doimiy ravishda muqaddas nonlar nazr qilinib, xontaxta ustiga teriladi. Ertalab va kechqurunlari qurbonliklar kuydiriladi, shuningdek, Shabbat kunlarida, yangi oy shodiyonalarida va Egamiz Xudo belgilagan bayramlarda kuydiriladigan qurbonliklar keltiriladi. Isroil xalqi bularga doimo, avlodlar osha rioya qiladi.

5Men qurmoqchi boʻlgan uy hashamatli boʻladi, chunki Xudoyimiz boshqa xudolardan buyukdir+. 6Lekin kim Unga bir uy qura olar?! U osmonga, hatto falak toqiga ham sigʻmaydi–ku! Men kim boʻlibmanki, Unga uy qura olsam?! Faqat Unga qurbonliklar keltirish uchun bir joy tayyorlay olaman, xolos+.

7Shunday ekan, menga mohir bir ustani yuboring. U oʻymakorlikdan tashqari, oltin, kumush, bronza va temirga ishlov bera oladigan, safsar, qizil va koʻk matolar toʻqiy oladigan boʻlsin. U Yahudo va Quddusda, otam Dovud saralagan mohir ustalarim bilan birga ishlaydi+.

8Menga Lubnondan sadr, sarv va sandal yogʻochlarini joʻnating. Sizning xizmatkorlaringiz Lubnon daraxtlarini kesishga usta ekanini bilaman. Mening odamlarim sizning odamlaringiz bilan birga ishlaydilar. 9Ular men uchun katta miqdorda yogʻoch tayyorlab berishsin. Men qurmoqchi boʻlgan uy ulkan va hashamatli boʻlishi kerak. 10Men yogʻoch kesadigan xizmatkorlaringizga ish haqi qilib 200.000 togʻora[*] yanchilgan bugʻdoy, 200.000 togʻora arpa, 40.000 koʻza[*] sharob va 40.000 koʻza zaytun moyi yuboraman.”

11Shundan keyin Tir shohi Xiram maktub orqali Sulaymonga shunday javob berdi:

“Egamiz Oʻz xalqini sevgani uchun ular ustidan sizni shoh qildi.”+

12Xiram yana shu gaplarni aytdi:

“Yeru koʻkni yaratgan Isroil xalqining Xudosi — Egamizga hamdu sanolar boʻlsin. U shoh Dovudga dono, aqlli, fahm–farosatli oʻgʻil ato qilibdi. Shu oʻgʻil Egamizga atab Maʼbadni va oʻzi uchun saroyni bunyod qiladi.

13Sizga Xurom ismli aqlli, mohir bir ustani yuboryapman+. 14Uning onasi — Dan qabilasidan, otasi esa — Tirlik. Uning oʻzi oltin, kumush, bronza, temir, tosh va yogʻochga ishlov beradigan mohir ustadir. U safsar, koʻk, qizil matolarni va mayin zigʻir matosini ham toʻqishni biladi, shuningdek, turli oʻymakorlik ishlarini bajara oladi, har qanday naqshni sola oladi. Xurom sizning ustalaringiz va otangiz boʻlmish xoʻjayinim Dovud yetishtirgan ustalar bilan birga ishlaydi.

15Janobi oliylari! Oʻzingiz aytgan bugʻdoy, arpa, zaytun moyi, sharobni qullaringizga yuboring. 16Sizga kerak boʻladigan har qanday daraxtni biz Lubnondan kesib beramiz, yogʻochlardan sol qilib, dengiz sohili boʻylab Yaffaga[*] qadar keltirib beramiz. Siz oʻsha yerdan yogʻochlarni Quddusga olib ketaverasiz.”+

Maʼbad qurilishi boshlandi

17Shundan keyin Sulaymon otasi Dovud singari, Isroil yurtida istiqomat qilayotgan musofirlarning hammasini roʻyxatga oldi. Musofirlarning soni 153.600 kishi ekan+. 18Sulaymon ularning 70.000 nafarini ogʻir yuk tashuvchi, 80.000 nafarini qirlarda tosh kesadigan sangtarosh, 3600 nafarini esa ishlayotganlar ustidan nazoratchi qilib tayinladi.

3–BOB

3^1•Sulaymonning otasi shoh Dovud Egamizning uyi uchun Quddusda bir joy tayyorlab qoʻygan edi. Bu joy Moriyox togʻida — Dovudga Egamiz zohir boʻlgan Yobuslik Aravnoning[*] xirmonida edi. Sulaymon Egamizning uyini oʻsha yerda barpo qila boshladi+. 2Qurilish Sulaymon hukmronligining toʻrtinchi yili ikkinchi oyining[*] ikkinchi kunida boshlangan edi. 3Sulaymon Xudoning uyi uchun poydevor qoʻydi, poydevorning uzunligi (qadimgi oʻlchov birligiga asosan) 60 tirsak[*], eni 20 tirsak edi. 4Uyning asosiy xonasi oldida ayvon boʻlib, ayvonning uzunligi asosiy xonaning eni bilan bir oʻlchovda — 20 tirsak, balandligi ham 20 tirsak[*] edi. Sulaymon ayvonning ichini toza oltin bilan qoplatdi. 5Asosiy xonaning devorlarini oldin sarv yogʻochi bilan qoplatib, ustidan toza oltinni qoplatdi, soʻng xurmo daraxti va zanjirlar shakllarini oʻydirib soldirdi. 6Uyni qimmatbaho toshlar bilan bezattirdi. Parvayimdan keltirilgan oltin bilan 7uyning toʻsinlarini, ostonalarini, devorlarini va eshiklarini qoplatdi. Devorlarga karublar[*] suratini oʻydirdi.

8Sulaymon Eng muqaddas xonani ham qurdirdi. Bu xonaning uzunligi asosiy xonaning eni bilan bir oʻlchovda — 20 tirsak, eni ham 20 tirsak edi. Sulaymon bu xonani 1300 pud[*] toza oltin bilan qoplatdi. 9Ishlatilgan oltin mixlarning umumiy ogʻirligi 125 misqol[*] edi. Yuqori xonalarning devorlari ham oltin bilan qoplandi.

10Soʻng Sulaymon ikkita karub shaklini yasattirdi. Ularni oltin bilan qoplatib, Eng muqaddas xonaga oʻrnashtirdi+. 11-13Karublar yonma–yon, kiraverishga qaratib qoʻyilgan edi. Har birining ikkitadan qanoti boʻlib, har bir qanotining uzunligi besh tirsak edi. Qanotlar yoyilgan holda yasalgan boʻlib, karublarning bir qanoti devorga tegib turar edi. Ikkinchi qanoti esa xonaning markazida boshqa karubning qanotiga tegib turar edi. Ikkala karubning yoyilgan qanotlari jami 20 tirsakni tashkil qilar edi. 14Sulaymon koʻk, safsar, qizil matolardan va mayin zigʻir matosidan ichki parda[*] qildirib, pardaning ustiga karublar suratini soldirdi+.

Ikki bronza ustun

15Sulaymon 18 tirsak[*] balandlikdagi ikki ustun yasattirib, ularni Egamiz uyining old tomoniga oʻrnatdi. Har bir ustun tepasida ustunqosh boʻlib, ustunqoshning balandligi 5 tirsak edi+. 16Ustunqoshlar toʻqilgan zanjirlar va yuzta anor[*] tasviri bilan bezatilgan edi. 17Ustunlar uyning oldiga — bittasi oʻng tomonga, ikkinchisi chap tomonga oʻrnatilgan edi. Oʻng tomondagi ustunga Yoxin[*] deb, chap tomondagisiga Boʻaz[*] deb nom berildi.

4–BOB

Maʼbad anjomlari

4^1•Shoh Sulaymon bronza qurbongoh yasattirdi. Qurbongohning uzunligi 20 tirsak[*], eni ham 20 tirsak, balandligi 10 tirsak edi+. 2Keyin bronzani eritib, dumaloq shaklda hovuz yasatdi. Hovuzning bir qirgʻogʻidan narigi qirgʻogʻigacha 10 tirsak, balandligi esa 5 tirsak edi. Aylanasi 30 tirsak edi+. 3Hovuzning tashqi tomonida, qirgʻogʻi ostida aylanasiga ikki qator buqa shakli bor edi. Har bir tirsak masofada oʻntadan shunday shakl qilingan edi. Bronza eritilib, hovuz yasalayotgan paytda, bu buqa shakllari ham qilingan edi. 4Hovuz bronzadan yasalgan oʻn ikkita buqa ustiga oʻrnashtirilgan edi. Buqalarning uchtasi shimolga, uchtasi gʻarbga, uchtasi janubga va uchtasi sharqqa qaratilgan edi. Buqalarning orqa tomoni hovuzning ichkarisiga qaratilgan edi. 5Hovuzning qalinligi toʻrt enli boʻlib, chetlari kosaning chetlariga oʻxshar, shakli lolagulga oʻxshardi. Unga 6000 koʻza[*] suv sigʻardi.

6Sulaymon oʻnta togʻora ham yasatdi. Togʻoraning beshtasi hovuzning chap tomoniga, beshtasi oʻng tomoniga oʻrnatildi. Bu togʻoralar qurbonlik qilib kuydiriladigan hayvonlarni yuvish uchun moʻljallangan edi. Hovuz esa ruhoniylarning yuvinishi uchun edi+.

7-8Sulaymon loyihaga binoan oʻnta oltin chiroqpoya bilan oʻnta xontaxta yasatib, ularni Maʼbadning asosiy xonasiga oʻrnattirdi. Beshta chiroqpoya bilan beshta xontaxtani xonaning oʻng tomoniga, qolgan beshta chiroqpoya bilan beshta xontaxtani xonaning chap tomoniga oʻrnashtirdi. Bulardan tashqari, oltindan yuzta togʻoracha ham yasattirdi+. 9Sulaymon ruhoniylar uchun ichki hovlini qurdirdi. Bundan tashqari, u tashqi hovlini qurdirib, ikki hovli orasiga eshiklar yasattirdi. Eshiklarni bronza bilan qoplatdi. 10Hovuzni Egamiz uyining janubi–sharq tomonidagi burchagiga oʻrnattirdi.

11Xurom qozonlar, kurakchalar va togʻorachalar ham yasadi. Shunday qilib, u shoh Sulaymon uchun Xudoning uyiga oid quyidagi ashyolarni yasab berdi:

12ikkita ustun,
ustunlarning tepasidagi ikkita doira shaklidagi ustunqosh,
ustunqoshni oʻrab turgan ikkita toʻrsimon bezak,

13ikkala bezakning yonlarida toʻrt yuzta anor[*] tasviri, yaʼni ustunlar tepasida doira shaklidagi ikkita ustunqoshni qoplab turish uchun har bir toʻrsimon bezakning ikkala chekkasidagi anor suratlari,

14aravalar, aravalar ustidagi togʻoralar,

15bitta hovuz, hovuz ostidagi oʻn ikki buqa shakli,

16qozonlar, kuraklar, sanchqilar va bularga aloqador barcha buyumlar.

Xurom shoh Sulaymon uchun Egamizning uyiga oid ana shu ashyolarni sayqallangan bronzadan yasab berdi. 17Shoh bu narsalarni Iordan vodiysi atroflarida — Suxot va Zoraton[*] orasida loydan yasalgan qoliplarda quydirdi. 18Sulaymon bu narsalarning hammasini koʻp miqdorda yasattirdi, shuning uchun ishlatilgan bronzaning hisobini aniqlab boʻlmadi.

19Sulaymon Xudoning uyi uchun quyidagi hamma buyumlarni ham yasattirdi:

oltindan yasalgan tutatqi qurbongohi,
ustida muqaddas nonlar[*] turadigan xontaxtalar,

20toza oltindan ishlangan chiroqpoyalar va ularning moychiroqlari, bular loyihaga binoan, Eng muqaddas xonaning oldida yonib turishi kerak edi,

21yana toza oltindan gullar, moychiroqlar, qisqichlar,

22qaychilar, togʻorachalar, kurakchalar va olovkuraklar yasatdi. Eng muqaddas xona va asosiy xona eshiklari ham toza oltindan yasalgan edi.

5–BOB

5^1Shunday qilib, Sulaymon Egamizning uyiga oid hamma ishlarni bitirdi. Soʻngra u otasi Dovud nazr qilgan narsalarni olib kelib, kumush, oltin va hamma buyumlarni Xudoning uyi xazinasiga qoʻydi.

Ahd sandigʻi Maʼbadga keltiriladi

2•Shundan soʻng Sulaymon Egamizning Ahd sandigʻini Dovud qalʼasidan[*] — Siondan Egamizning uyiga olib kelmoqchi boʻldi. Shu maqsadda u Isroil oqsoqollarini, hamma qabila yoʻlboshchilarini, Isroil xalqi urugʻboshilarini Quddus shahriga chaqirtirdi+. 3Ularning hammasi yettinchi oyda[*], Chayla bayrami[*] paytida shohning huzuriga yigʻilishdi.

4Isroil oqsoqollarining hammasi kelgach, levilar Sandiqni yerdan koʻtarishdi. 5Ruhoniylar va levilar, Sandiq bilan birga Uchrashuv chodirini[*], Chodirdagi barcha muqaddas buyumlarni Egamizning uyiga olib kelishdi. 6Shoh Sulaymon va toʻplangan butun Isroil jamoasi Sandiqning oldida qoʻylar, buqalar soʻyib qurbonlik qilishdi. Qurbonlik qilingan qoʻy va buqalar shu qadar koʻp ediki, hisobiga yetib boʻlmasdi.

7Ruhoniylar Egamizning Ahd sandigʻini alohida atalgan joyga — Eng muqaddas xonaga, karublarning qanotlari ostiga qoʻyishdi. 8Karublarning qanotlari Sandiq usti boʻylab choʻzilgan va Sandiq hamda uning xodalarini berkitib turardi+. 9Xodalar shunchalik uzun ediki, ularning uchi Eng muqaddas xonaning shundaygina oldidan koʻrinib turardi, boshqa joydan esa koʻrinmasdi. Xodalar bugungacha[*] ham oʻsha yerda turibdi. 10Sandiqning ichida ikkita tosh lavhadan boshqa hech narsa yoʻq edi. Isroil xalqi Misrdan chiqqandan keyin, Egamiz Sinay togʻida[*] ular bilan ahd tuzgan edi. Oʻshanda Muso bu tosh lavhalarni Sandiq ichiga solib qoʻygan edi+.

11-14Bu yerda hozir boʻlgan ruhoniylarning hammasi, qaysi guruhga qarashli boʻlishidan qatʼi nazar, oʻzlarini poklagan edilar. Jamiki levi sozandalari — Osif, Xaman, Yodutun, ularning oʻgʻillari va qarindoshlari mayin zigʻir matosidan tikilgan liboslarni kiyib olgan edilar. Levilar zil, arfa va liralarni koʻtarib qurbongohning sharq tomonida turdilar. Ularning yonidan karnay chaladigan 120 nafar ruhoniy joy oldi. Sozandalaru karnaychilar joʻr boʻlib, Egamizga hamdu sano va shukrona aytar edilar. Karnay, zil va boshqa sozlar joʻrligida qoʻshiqchilar Egamizga shunday hamdu sano kuylar edilar:

“Egamiz yaxshidir,

Uning sodiq sevgisi abadiydir.”

Ruhoniylar Muqaddas xonadan chiqib ketayotganlarida, birdaniga Xudoning uyini bulut qoplab, Egamizning ulugʻvorligi uyni toʻldirdi. Shuning uchun ruhoniylar oʻz xizmatini davom ettira olmadilar++++.

6–BOB

Sulaymonning nutqi

6^1Shunda Sulaymon ibodat qildi:

— Ey Egamiz! Sen, zimziyo zulmatda maskan qilaman, degan eding+. 2Mana endi Senga ajoyib bir uy, abadiy istiqomat qilishing uchun bir maskan barpo qildim.

3•Keyin shoh orqasiga qayrilib, tik turgan jamiki Isroil jamoasini duo qildi+. 4Shoh dedi:

“Isroil xalqining Xudosi — Egamizga hamdu sanolar boʻlsin. U otam Dovudga bergan vaʼdasini bajardi. 5Egamiz otamga shunday degan edi[*]: «Xalqim Isroilni Misrdan olib chiqqan kunimdan beri Men ulugʻlanadigan uyni barpo qilish uchun Isroil qabilalarining birorta shahrini tanlamagan edim, birorta odamni xalqimga hukmron qilib saylamagan edim. 6Mana endi esa ulugʻlanishim uchun Quddusni tanladim. Men seni, ey Dovud, xalqim Isroil ustidan hukmdor boʻlgin deb tanladim.»+

7Isroil xalqining Xudosi — Egamizga atab bir uy barpo qilmoq otam Dovudning niyati edi+. 8Lekin Egamiz otam Dovudga shunday deb aytdi: «Modomiki, Menga atab bir uy barpo qilmoqni koʻnglingga tukkan ekansan, yaxshi qilibsan. 9Biroq Menga atab oʻsha uyni sen emas, balki sening pushti kamaringdan bino boʻladigan oʻgʻling barpo qiladi.»+

10Egamiz vaʼda bergan edi, bajo ayladi: otam Dovudning oʻrniga taxtga men chiqdim, Egamiz vaʼda etganiday, Isroil taxtiga oʻtirdim, Isroil xalqining Xudosi — Egamizga atab bir uy barpo qildim+. 11Oʻsha uyga Ahd sandigʻini oʻrnashtirdim. Egamizning Isroil xalqi bilan qilgan ahd lavhalari shu Sandiqning ichida turibdi.”

Sulaymonning ibodati

12•Sulaymon Egamizning qurbongohi oldida, Isroil jamoasi roʻparasida qoʻllarini koʻkka choʻzdi+. 13U supaning ustida turar edi. Bu supani Sulaymon bronzadan yasattirib, uni hovlining oʻrtasiga oʻrnattirgan edi. Supaning uzunligi besh tirsak, eni ham besh tirsak, balandligi uch tirsak[*] edi. Sulaymon butun Isroil jamoasi oldida tiz choʻkib, qoʻllarini koʻkka choʻzgancha, 14ibodat qila boshladi:

“Ey Isroil xalqining Xudosi — Egamiz! Yer yuzida ham, osmonu falakda ham Senga oʻxshashi yoʻq! Senga butun qalbi bilan bogʻlanib, Sen koʻrsatgan yoʻldan yuradigan qullaringga Oʻzing ahdingni sodiq saqlaysan+. 15Quling — otam Dovudga Sen Oʻz ogʻzing bilan bergan vaʼdalaringni bugun Oʻz qoʻling bilan bajo aylading.

16Ey Isroil xalqining Xudosi — Egamiz! Oʻzingning qulingga — otam Dovudga: «Bolalaring ham senga oʻxshab qonunlarimga rioya qilib, oʻylab qadamini bossalar, sening naslingdan boʻlgan erkak zoti to abad Isroil taxtida oʻtiradi», — deb vaʼda bergan eding. Endi bergan vaʼdangni ado et!+
17Ey Isroil xalqining Xudosi — Egamiz! Quling Dovudga aytganlaring amalga oshsin, deb iltijo qilaman+.

18Ey Xudo, Sen yer yuzida inson zoti bilan yasharmiding?! Sen osmonga, hatto falak toqiga ham sigʻmassan. Falak toqi oldida men qurgan uy nima boʻlibdi?!+
19Ey Egam Xudo, iltijo bilan qilgan ibodatimni qabul et! Senga yolvorib qilayotgan iltijolarimga javob ber. 20Sen: «Men oʻsha yerda ulugʻlanay», deb aytgan eding. Koʻzlaring kechayu kunduz oʻsha joyga — oʻsha uyga qadalib tursin. Men, quling, oʻsha tomonga qarab ibodat qilaman, ibodatlarimni tingla+. 21Isroil xalqi bilan birga oʻsha tomonga qarab qilgan iltijolarimizga quloq tut. Samolardan — Oʻz makoningdan turib quloq sol, eshitgin–u, gunohimizdan oʻt.

22Kimdir gunohkorlikda ayblansa, oʻsha odam kelib, shu uyingdagi qurbongohing oldida, aybsizman, deb ont ichsa,+
23ey Egam, samodan turib quloq sol, qullaringni Oʻzing hukm et. Gunohkorning qilmishini boʻyniga qoʻy, jazosini ber. Gunohsizning esa haqligini koʻrsat, haq boʻlgani uchun uni ozod qil.

24Xalqing Isroil Sening oldingda gunoh qilgani uchun yovga magʻlub boʻlsa, yana qaytib Seni tan olsa, oʻsha uyda Senga yolvorib iltijo qilsa,+
25Sen samodan turib, ularning iltijolariga quloq sol, gunohlaridan oʻt. Otalariga va ularga Oʻzing tomondan berilgan yurtga ularni qaytar.

26Ular Senga qarshi gunoh qilganlari uchun osmon berkilib, yomgʻir yogʻmaganda, ular oʻsha uyga qarab, Seni yana tan olib iltijo qilsalar, Sen ularni gunohlari uchun jazolaganingda, tavba qilsalar,+
27qullaring Isroil xalqiga samodan turib quloq sol, ularning gunohidan oʻt. Ularga toʻgʻri yoʻl koʻrsat, toki oʻsha yoʻldan yursinlar, keyin xalqingga mulk qilib bergan yerga yomgʻir yogʻdir+.

28Yurtda ocharchilik yo oʻlat paydo boʻlsa, garmsel[*], zang kasali, chigirtka[*], qurt–qumursqa bossa yoki xalqingni yovlar qamal qilsa, yoxud kulfat, xastalik ularning boshiga kelsa,+
29har qanday inson yoki xalqing Isroil Senga yolvorib ibodat qilsa, har kim oʻz dard–hasratini aytib, bu uy tomon qoʻllarini choʻzsa, 30-31Sen samodan — maskaningdan turib quloq sol va ularning gunohidan oʻt. Har birining tutgan yoʻliga qara, xizmatiga yarasha ber, toki Sen Oʻzing ota–bobolarimizga bergan yurtda ular umrlarining oxirigacha Sendan qoʻrqib, Sening yoʻllaringdan yursinlar. Zotan, jamiki inson bolasining koʻnglidagini yolgʻiz Sen bilasan, xolos+.

32Xalqing Isroildan boʻlmagan begona odam Seni deb uzoq yurtdan kelsa, Sening shuhrating, qudrating va ajoyibotlaring haqida eshitib, oʻsha uyga qarab ibodat qilsa,+
33Sen makoningdan turib quloq sol. Oʻsha odamning soʻraganini bajo ayla, toki yer yuzidagi hamma xalqlar Seni bilsin, xalqing Isroil kabi Sendan hayiqadigan boʻlsin. Men barpo qilgan shu uy Senga atab qilinganini bilsin.

34Sen xalqingni gʻanimlariga qarshi jang qilishga yuborganingda, ular Oʻzing tanlab olgan bu shaharga, Senga atab men qurgan uyga yuz burib, ibodat qilsalar, 35samodan turib ularning iltijolarini eshit, bajo ayla.

36Sening oldingda ular gunoh qilganlarida, chunki gunoh qilmaydigan odamning oʻzi yoʻq, Sen gʻazablanib, ularni yaqin yoki uzoq yurtlarga asir qilib olib ketadigan dushmanlarning qoʻliga berganingda,+
37ular gʻanimlari yurtida asirlikda yurib, esini yigʻib olgach: «Gunoh qildik, shakkoklik qildik, aybdormiz», deb tavba qilib, Senga yolvorsalar,+
38asir boʻlgan yurtda butun qalbi bilan, jonu dili bilan Senga qaytsalar, Oʻzing ota–bobolariga bergan yurtga, Oʻzing tanlab olgan shaharga, Senga atab men qurgan uyga yuz burib, ibodat qilsalar,+
39samodan — makoningdan turib ularning qilgan iltijolarini eshit, bajo ayla. Xalqing Senga qarshi qancha gunoh qilgan boʻlmasin, ularni kechir.

40Endi, ey Xudoyim, bizga nazar sol, shu joyda qilgan ibodatlarimizga quloq tut+.

41Qani, ey Parvardigor Egam, kel oromgohingga

Qudrating ramzi boʻlgan Sandiq bilan birga.

Ey Parvardigor Egam!

Ruhoniylaring najot kiyimlarini kiyishsin.

Taqvodorlaring ezguligingdan shod boʻlishsin+.

42Ey Parvardigor Egam!

Tanlagan shohingni rad qilmagin!

Quling Dovudga koʻrsatgan sevgingni yodingda tutgin.”+

7–BOB

Maʼbad Egamizga bagʻishlanadi

7^1•Sulaymon ibodat qilib boʻlishi bilanoq, osmondan alanga tushib, kuydiriladigan va boshqa qurbonliklarni yamlab yubordi. Egamizning ulugʻvorligi Maʼbadni toʻldirdi+. 2Shuning uchun ruhoniylar Egamizning uyiga kira olmadilar. 3Jamiki Isroil xalqi olov tushganini va Egamizning ulugʻvorligi Maʼbadni toʻldirganini koʻrgach, hammalari yerga muk tushib, taʼzim qildilar va Egamizga sajda qilib, Unga shukrona aytdilar:

“Egamiz yaxshidir,

Uning sodiq sevgisi abadiydir.”+

4Shundan keyin shoh va barcha xalq Egamizga atab qurbonlik qildilar. 5Shoh Sulaymon 22.000 buqani, 120.000 qoʻyni Egamizga atab qurbonlik qildi. Shu tariqa shoh va butun xalq Maʼbadni Egamizga bagʻishladilar. 6Ruhoniylar oʻz joylarini egalladilar. Levilar ham musiqa asboblarini koʻtarib, ruhoniylar singari oʻz joylariga turdilar. Dovud bu musiqa asboblarini Egamizga hamdu sano aytish uchun yasattirgan edi, Dovudning oʻzi Egamizni madh etib, “Uning sodiq sevgisi abadiydir” deb hamdu sano aytganda, oʻsha musiqa asboblaridan foydalangan edi. Xalq tik turar, levilarning qarshisidan joy olgan ruhoniylar esa karnaylar chalardilar.

7Sulaymon Egamizning uyi oldidagi hovli oʻrtasini ham muqaddas qildi. Soʻng oʻsha yerda kuydiriladigan qurbonliklar, don nazrlari va tinchlik qurbonliklarining yogʻini nazr qildi, chunki bularning hammasi u yasattirgan bronza qurbongoh ustiga sigʻmagan edi+.

8Keyin Sulaymon va u bilan birga nihoyatda katta jamoa — Levo–Xomatdan[*] tortib, Misr chegarasidagi irmoqqa[*] qadar yerlarda yashaydigan butun Isroil xalqi yetti kun davomida Chayla bayramini[*] nishonlashdi+. 9Ular yetti kun qurbongohning Xudoga bagʻishlanishini nishonlashdi, keyin yana yetti kun Chayla bayramini qilishdi. Chayla bayramidan keyin[*] muqaddas yigʻin qilishdi. 10Yettinchi oyning[*] yigirma uchinchi kuni Sulaymon xalqni oʻz uylariga joʻnatdi. Egamizning Dovudga, Sulaymonga va Isroil xalqiga koʻrsatgan muruvvati tufayli hammaning koʻngli shodlikka toʻlgan edi.

11•Sulaymon Egamizning uyini ham, oʻzining saroyini ham qurib boʻldi. Moʻljallangan hamma yumushlarni muvaffaqiyat bilan tamom qildi.

Xudo Sulaymonga zohir boʻladi

12Keyin Egamiz kechasi Sulaymonga zohir boʻlib, unga aytdi:

“Menga qilgan iltijolaringni eshitdim, bu uyni Oʻzimga qurbonliklar keltiriladigan joy qilib tanladim+. 13Yomgʻir yogʻmasin deb, osmonni berkitganimda, yoki chigirtkalarga[*], yer yuzini yeb bitiringlar deb, amr berganimda, yoxud xalqimning orasiga oʻlat kasalini yuborganimda,+
14Mening nomim bilan atalgan xalqim tavba qilib, Menga iltijo qilsa, Menga yuz burib qabih yoʻllaridan qaytsa, Men osmondan turib ularning iltijolarini eshitaman, gunohlarini kechirib, yurtiga shifo beraman+. 15Endi sizlarga nazarimni solaman, bu joyda qilgan ibodatlaringizga quloq tutaman+. 16Men to abad ulugʻlanishim uchun bu uyni tanlab, muqaddas qildim. Bu uydan koʻzimni uzmayman, qalbim u yerni maskan qiladi+.

17Agar sen Mening oldimda otang Dovud kabi yursang, Men amr etgan hamma farmonlarimni ijro etsang, qonun–qoidalarimni mahkam tutsang, 18shohlik taxtingni abadiy mustahkam qilaman. Shunda otang Dovud bilan tuzgan ahdim, unga: «Sening naslingdan boʻlgan erkak zoti to abad Isroilda hukmronlik qiladi», deb aytgan gaplarim[*] amalga oshadi+. 19Bordi–yu, sen va sening nasling yoʻlimdan qaytsangiz, bergan amr va farmonlarimni tark etsangiz, borib boshqa xudolarga xizmat qilsangiz, ularga topinsangiz, 20sizlarni Oʻzim bergan yurtdan qoʻporib tashlayman. Ulugʻlanishim uchun muqaddas qilgan bu uyni tark etaman. Ana oʻshanda bu uy hammaning ogʻzida duv–duv gap boʻladi, hamma xalqlar uyimni masxara qiladi+. 21Hozir ajoyib boʻlib turgan uyning yonidan oʻtganlar dahshatga tushadilar:

— Nimaga ularning Egasi bu yurtni va bu uyni mana shu ahvolga soldi ekan–a? — deydigan boʻladilar+. 22Soʻng yana oʻzlari shunday xulosa chiqaradilar:

— Eha, ular ota–bobolarini Misr yurtidan olib chiqqan Egasi Xudodan yuz oʻgirdilar–ku! Boshqa xudolarga ergashib, oʻsha xudolarga topinib, xizmat qildilar–ku! Qilmishlariga yarasha oʻzlarining Egasi ularning boshiga shu koʻrgiliklarni solibdi–da.”

8–BOB

Shoh Sulaymonning erishgan yutuqlari

8^1•Sulaymon Egamizning uyini va oʻz saroyini yigirma yilda bitirgan edi+. 2Soʻngra u shoh Xiram bergan shaharlarni qaytadan qurib, Isroil xalqini oʻsha shaharlarga joylashtirdi.

3Sulaymon Xomat–Zoʻvoga[*] yurish qilib, u joyni qoʻlga kiritdi. 4U sahrodagi Tadmoʻr shahrini va Xomatdagi ombor shaharlarni tuzatib mustahkamladi. 5U yana Tepadagi Bayt–Xoʻronni va Pastki Bayt–Xoʻronni qaytadan qurdi, bu shaharlarni devor bilan oʻradi, tambalanadigan darvozalar oʻrnatdi+. 6Baalat shahrini, oʻzining hamma ombor shaharlarini, hamma jang aravalari saqlanadigan shaharlarni, otliqlari[*] turadigan shaharlarini qaytadan tuzatib mustahkamladi. Bundan tashqari, Quddusda, Lubnonda, shohlikning hamma burchaklarida nima istasa, barpo qildi. 7Kanʼonda qolib ketgan Amor, Pariz, Xiv, Xet va Yobus xalqlari Isroil xalqidan emasdi. 8Isroil xalqi ularning bu yurtda qolib ketgan avlodlarini qirib bitirmagan edi. Sulaymon oʻsha qolib ketganlarini qarol qilib oldi. Ular bugungacha[*] bor. 9Lekin Sulaymon Isroil xalqidan birortasini qarollik uchun qul qilmadi. Aksincha, ularni shohning sipohlari, aʼyonlari, jang aravalarining qoʻmondonlari va suvorilarining qoʻmondonlari lavozimiga tayinladi+. 10Sulaymonning ishboshilari 250 kishi boʻlib, ular odamlar ustidan nazoratchi edilar.

11Sulaymon firʼavnning qizini Dovud qalʼasidan unga atab barpo qilgan yangi saroyga koʻchirtirdi. U shunday degan edi: “Mening xotinim Dovud qalʼasida ortiq yashay olmaydi, chunki Egamizning Sandigʻi saqlangan har qanday joy muqaddasdir.”+

12Sulaymon Maʼbad ayvonining qarshisida qurgan qurbongoh ustida Egamizga qurbonliklar kuydira boshladi+. 13Bu qurbonliklarni u Musoning talablariga rioya qilgan holda, Shabbat kunlarida, yangi oy shodiyonalarida va yilda bir martadan nishonlanadigan Xamirturushsiz non bayramida, Hosil bayramida[*] va Chayla bayramida keltirar edi+. 14Sulaymon, otasi Dovud joriy qilgan qoidaga koʻra, ruhoniylar va levilarning xizmatlarini taqsimlab berdi. Levilar Egamizni madh qilishda va kundalik ishlarda ruhoniylarga yordam berardilar. Sulaymon Maʼbad darvozabonlarini ham guruhlarga boʻlib, har bir darvozada ularning har kuni qiladigan ishlarini taqsimlab berdi. U bularning hammasini Xudoning odami Dovudning farmoniga muvofiq qildi+. 15Shoh Dovudning ruhoniylarga, levilarga, xazinalarga va boshqa narsalarga oid birorta koʻrsatmasi eʼtibordan chetda qolmadi.

16Shunday qilib, Sulaymon hamma ishni oʻz nihoyasiga yetkazdi. Egamiz uyining poydevori qoʻyilgandan boshlab, to uy tamomila qurilib boʻlguncha bajarilgan hamma ish muvaffaqiyatli boʻldi. 17Shundan soʻng Sulaymon Edom yurtidagi Qizil dengiz[*] qirgʻogʻida joylashgan Ezyoʻn–Geber va Elet shaharlariga ketdi+. 18Shoh Xiram oʻz kemachilari va tajribali dengizchilari boshchiligida kemalarni Sulaymonga joʻnatdi. Ular Sulaymonning odamlari bilan birga Ofir yurtiga[*] suzib borib, u yerdan Sulaymonga 960 pud[*] oltin keltirib berdilar+.

9–BOB

Shava malikasi Quddusga tashrif buyuradi

9^1•Shava[*] malikasi Sulaymonning dongʻini eshitgach, Quddusga keldi. U Sulaymonga topishmoqlar aytib sinab koʻrmoqchi edi. Malika oʻzi bilan juda koʻp miqdorda oltin va qimmatbaho toshlar, xushboʻy ziravorlar yuklangan katta karvonni boshlab kelgan edi. Malika Sulaymonning huzuriga kirgach, koʻnglida nima boʻlsa, hammasini unga aytdi+. 2Sulaymon malikaning hamma savollariga javob berdi, malikaning bironta savoliga javob berishda qiynalmadi. 3Shava malikasi Sulaymonning donoligini, u qurgan saroyni, 4dasturxonidagi noz–neʼmatlarni, xizmatkorlarining yashash sharoitlarini, shoh soqiylariyu[*] bakovullarini[*] hamda ularning xizmat liboslarini, Egamizning uyida shoh Sulaymon kuydirib, nazr qilgan qurbonliklarni[*] koʻrdi. Malika gʻoyat hayratlanib, 5shohga dedi:

— Sizning ishlaringiz, donoligingiz haqida yurtimda eshitganlarim toʻgʻri ekan. 6Kelib oʻz koʻzlarim bilan koʻrmagunimcha, gap–soʻzlarga ishonmagan edim. Menga donoligingizning hatto yarmini ham aytishmagan ekan. Men eshitgandan ham ortiq boʻlib chiqdingiz! 7Naqadar baxtiyordir odamlaringiz! Omadlidir xizmatkorlaringiz! Ular doimo huzuringizda boʻlib, donoligingizdan bahra olishar. 8Sizdan mamnun boʻlib, Oʻz vakili sifatida sizni Isroil taxti uzra oʻtqazgan Egangiz Xudoga hamdu sanolar boʻlsin. U Isroilni to abad sevgani uchun adolat va toʻgʻrilik bilan hukm etsin deb, sizni shoh qilgan ekan+.

9Malika Sulaymonga 250 pud[*] oltin, behisob xushboʻy ziravorlar va qimmatbaho toshlar hadya qildi. Shava malikasi hadya qilgan xushboʻy ziravorlarning sifati shu qadar yuqori ediki, ularga teng keladigani yoʻq edi.

10Xiram bilan Sulaymonning Ofirdan oltin olib kelgan xizmatkorlari sandal daraxti yogʻochlari va qimmatbaho toshlarni ham keltirgandilar+. 11Shoh oʻsha yogʻochlardan Egamizning uyi uchun ham, shoh saroyi uchun ham zinalar, musiqachilar uchun lira va arfalar yasattirdi. Bularga oʻxshaganini Yahudo yurtida hech kim hech qachon koʻrmagan.

12Shoh Sulaymon Shava malikasiga istaganini va soʻraganining hammasini muhayyo qildi, malikaga olib kelganidan ham ziyodroq narsa berdi. Shundan keyin malika hamma odamlarini ergashtirib oʻz yurtiga joʻnab ketdi.

Shoh Sulaymonning boyligi

13•Har yili Sulaymonga kelib turadigan oltinning ogʻirligi 1425 pud[*] edi. 14Odamlar va savdogarlarning oldi–sotdisidan olinadigan soliq bunga kirmasdi. Arab shohlari va Isroil hokimlari ham Sulaymonga oltin, kumush olib kelishardi. 15Shoh Sulaymon oltindan ikki yuzta katta qalqon yasattirdi. Har bir qalqonni yasashga yarim pud[*] oltin sarf boʻldi. 16Yana oltindan uch yuzta kichik qalqon ham yasattirdi. Har bir qalqon uchun 400 misqol oltin[*] sarflandi. Shoh bu qalqonlarni “Lubnon oʻrmoni” degan uyiga[*] qoʻydi+.

17U yana fil suyagidan katta taxt yasatib, uni toza oltin bilan qoplatdi. 18Taxtning oltita pogʻonasi va oʻrindiqqa ulangan oltin oyoq kursisi bor edi. Oʻrindiqning ikki tomonida tirsagi bor edi. Tirsaklarning yonida ikkita sher tasviri turardi. 19Har bir pogʻonaning ikki chekkasida ham bittadan sher tasviri boʻlib, taxtning olti pogʻonasida jami oʻn ikkita sher tasviri bor edi. Bunday taxt boshqa birorta shohlikda boʻlmagan edi. 20Shoh Sulaymonning ichimlik ichadigan hamma idishlari oltindan, “Lubnon oʻrmoni” degan uyidagi hamma idishlar ham toza oltindan edi. Sulaymon davrida kumush arzimas narsa boʻlib qolgan edi. 21Dengizda, Xiramning kemalari qatorida, Sulaymonning ham savdo kemalari[*] boʻlib, bu kemalar har uch yilda oltin, kumush, fil suyagi, turli–tuman maymunlar[*] olib qaytardi+.

22Shunday qilib, Sulaymon boylikda ham, donolikda ham yer yuzidagi hamma shohlardan oʻtib ketdi+. 23Sulaymonga Xudo bergan donolikni eshitmoq uchun yer yuzidagi hamma shohlar uning oldiga kelgani oshiqardi+. 24Kelganlarning har biri kumush va oltin idishlar, kiyim, qurol–aslaha, xushboʻy ziravorlar, ot va xachirlar hadya qilib olib kelar edi. Bunday hol yillab davom etardi.

25Sulaymonning otlari va jang aravalari uchun 4000 ta otxonasi, bulardan tashqari, 12.000 ta uchqur oti[*] ham bor edi. Sulaymon otlarning bir qismini aravalar saqlanadigan shaharlarga, ikkinchi qismini oʻz yoniga — Quddusga joylashtirgan edi+. 26U Furot daryosidan to Filistlar yeriga qadar va Misr chegaralariga qadar boʻlgan hamma shohlar ustidan hukmronlik qilardi+. 27Uning hukmronligi davrida Quddusda kumush koʻchadagi toshday koʻp edi. Sadr yogʻochlari ham xuddi Yahudo qir etaklarida oʻsadigan oddiy shikamora–anjir daraxtiday[*] serob edi. 28Shohning savdogarlari Sulaymon uchun Misrdan[*] va boshqa barcha yurtlardan otlar olib kelishardi+.

Sulaymonning oʻlimi

29•Sulaymonning boshqa ishlari boshdan oxirigacha Natan paygʻambarning tarix kitobida, Shiloʻlik Oxiyoning bashoratlarida va valiy Yiddoning vahiylarida bayon etilgan. Valiy Yiddoning vahiylarida Nabat oʻgʻli Yeribom hukmronligi toʻgʻrisida ham yozilgan. 30Sulaymon Quddusda butun Isroil ustidan hukmdor edi. Uning hukmronligi qirq yil davom etdi. 31Sulaymon olamdan oʻtdi. U otasi Dovud qalʼasida, ota–bobolari yoniga dafn qilindi. Uning oʻrniga oʻgʻli Raxabom shoh boʻldi.

10–BOB

Shimoldagi qabilalar qoʻzgʻoloni

10^1•Raxabom Shakam shahriga[*] ketdi. Jamiki Isroil xalqi[*] ham, Raxabomni shoh qilib koʻtaramiz deb, Shakamga kelishdi+. 2Nabat oʻgʻli Yeribom bu haqda eshitib, Misrdan qaytdi. U Sulaymonning dastidan Misrga qochgan edi+. 3Isroil xalqi odam yuborib, uni chaqirtirib keldi. Soʻng Yeribom bilan birgalikda hammasi Raxabom huzuriga kelib, unga shu gapni aytishdi:

4— Otangiz bizga ogʻir boʻyinturuq solib, ogʻir mehnat qilishga bizni majburlagan edi. Endi siz mehnatimizni yengillatib, bizni boʻyinturuqdan xalos qiling. Oʻshanda biz sizga itoat etamiz+.

5— Uch kundan keyin huzurimga kelinglar, — dedi Raxabom kelganlarga.

Shunday qilib, xalq qaytib ketdi.

6Shoh Raxabomning otasi Sulaymon hayotligi davrida oqsoqollar har doim uning oldida hoziru nozir edilar. Shoh oʻsha oqsoqollarga maslahat soldi:

— Sizlar nima deysizlar, bu xalqqa nima deb javob bersam boʻladi?

7Oqsoqollar shohga shunday deb maslahat berishdi:

— Agar siz bu xalqqa mehr koʻrsatib, ularni mamnun qilsangiz, ulardan yaxshi soʻzingizni ayamasangiz, ular sizga bir umr xizmat qiladilar.

8Lekin shoh oqsoqollarning maslahatini rad qildi. Birga oʻsgan va oʻziga xizmat qilayotgan yosh yigitlar bilan maslahatlashdi. 9Shoh oʻsha yigitlarga dedi:

— Bu xalq menga: “Otangiz bizga solgan ogʻir boʻyinturuqdan endi bizni siz xalos qiling”, deyapti. Ularga nima deb javob berayin? Sizlar qanday maslahat berasizlar?

10Raxabom bilan birga oʻsib–ulgʻaygan yosh yigitlar unga shunday maslahat berishdi:

— Arz qilgan oʻsha xalqqa shunday deb ayt: “Mening jimjilogʻim otamning belidan ham yoʻgʻon. 11Otam sizlarga ogʻir boʻyinturuq solgan edi, endi men undan ham battarrogʻini qilaman. Otam sizlarni qamchi bilan jazolagan ekan, men esa chayonlarga chaqtirib, jazolayman.”

12Raxabom Yeribomga va xalqqa: “Uchinchi kuni huzurimga kelinglar”, deb aytgani uchun xalq aytilgan paytda shoh Raxabomning huzuriga keldi. 13-14Shoh oqsoqollarning bergan maslahatlarini pisand qilmay, yosh yigitlarning gapiga kirib, xalqqa keskin javob berdi:

— Otam sizlarga ogʻir boʻyinturuq solgan edi, endi men undan ham battarrogʻini qilaman. Otam sizlarni qamchi bilan urib jazolagan ekan, men esa chayonlarga chaqtirib jazolayman.

15Shunday qilib, shoh xalqqa quloq solmadi. Egamizning Shiloʻlik Oxiyo orqali Nabat oʻgʻli Yeribomga bergan soʻzi[*] bajo boʻlishi uchun Xudo bu voqeani shunday rejalashtirgan edi+. 16Isroil xalqi qarasaki, shoh gapga quloq solmayapti. Shundan keyin xalq unga shunday xitob qildi:

“Essay oʻgʻli Dovudning bizga oʻtkazib qoʻygan joyi yoʻq,

Bizning ham undan qarzimiz yoʻq!

Ey Isroil xalqi, har biringiz oʻz uyingizga qayting!

Ey Dovud, endi oʻz koʻmachingga oʻzing kul tortaver!”

Shunday qilib, Isroil xalqi uylariga tarqalib ketdi+. 17Raxabom faqat Yahudo shaharlarida yashaydigan Isroil xalqi ustidangina hukmronlik qiladigan boʻlib qoldi.

18Shoh Raxabom qarollar boshligʻi Odoniramni[*] Isroil xalqi oldiga yuborgan edi, Isroil[*] xalqi uni toshboʻron qilib oʻldirdi. Bu xabarni shoh Raxabom eshitdi–yu, shosha–pisha jang aravasiga minib Quddusga qochdi+. 19Isroil xalqi oʻsha kundan boshlab Dovud xonadonidan yuz oʻgirdi.

11–BOB

Shamayoning bashorati

11^1Raxabom Quddusga kelib, Yahudo va Benyamin qabilalaridan 180.000 odamni sipohlikka tanlab oldi. “Shohlikni qaytarib olaman” degan maqsadda ularni Isroil xalqiga qarshi jang qilish uchun tayyorladi. 2Lekin oʻshanda Shamayo paygʻambarga Egamizning quyidagi soʻzlari ayon boʻldi:+

3— Yahudo shohi Sulaymon oʻgʻli Raxabomga hamda Yahudo va Benyamin hududlarida istiqomat qilayotgan butun Isroil xalqiga shu gaplarni yetkaz: 4“Egamiz shunday deb aytmoqda: qarindoshlaringizga qarshi urush boshlamanglar! Har kim oʻz uyiga qaytsin! Chunki bu ishlar hammasi Mendan boʻldi.”

Ular Egamizning amriga itoat etib, Yeribomga qarshi urush qilmadilar.

5Raxabom Quddusda yashadi, u mudofaa uchun Yahudodagi quyidagi shaharlarni mustahkamladi:+
6Baytlahm, Etom, Taxuva, 7Bayt–Zur, Soʻxu, Adullam, 8Gat, Morisho, Zif, 9Odorayim, Laxish, Ozikah, 10Zorox, Oyjavlon va Xevron. Bu shaharlar Yahudo va Benyamin hududlaridagi mustahkam shaharlar boʻldi. 11Raxabom qalʼalarni mustahkamladi. U yerga qoʻmondonlar tayin qilib, oziq–ovqat, zaytun moyi va sharob gʻamladi. 12Har bir shaharni qalqon va nayzalar bilan taʼminlab, mudofaani gʻoyat kuchaytirdi. Shu tariqa u Yahudo va Benyamin qabilalarini qoʻli ostida saqladi.

Ruhoniylar va levilar Yahudo yurtiga keladilar

13Isroilning barcha hududlaridagi ruhoniylar va levilar Raxabomning tarafdorlari edilar. 14Levilar hatto oʻz yaylovlarini va mulklarini tashlab, Yahudo va Quddusga kelgan edilar. Chunki Isroil shohi Yeribom va uning oʻgʻillari levilarga Egamizning ruhoniylari sifatida xizmat qilishga yoʻl qoʻymagan edilar+. 15Yeribom sajdagohlarda[*] xizmat qilish uchun oʻz ruhoniylarini tayinladi. Ular Yeribom yasattirgan oltin buzoqlarga va echki jinlarga[*] topinar edilar+. 16Isroilning hamma qabilalaridan Egamizga[*] chin yurakdan intilganlar esa levilar va ruhoniylarga ergashib, Quddusga keldilar. Ular Quddusda ota–bobolarining Xudosi — Egamizga qurbonlik qilishardi. 17Buning natijasida Yahudo shohligi mustahkam boʻldi. Ular Dovud bilan Sulaymonga qanday xizmat qilgan boʻlsalar, Raxabomga ham uch yil davomida sadoqat bilan xizmat qildilar.

Raxabomning xonadoni

18Raxabom Dovud oʻgʻli Yarimoʻtning qizi Maxalatga uylandi. Maxalatning onasi Abuhayil, Essay oʻgʻli Eliyobning qizi edi+. 19Maxalat Raxabomga Yoush, Shamariyo va Zaham degan oʻgʻillar tugʻib berdi. 20Keyinchalik Raxabom Absalomning qizi Maxoni[*] oʻziga xotin qilib oldi. Maxo unga Abiyo, Attay, Zizo va Shalumit degan oʻgʻillar tugʻib berdi. 21Raxabom boshqa xotinlari va kanizaklariga[*] qaraganda, Absalomning qizi Maxoni yaxshi koʻrardi. Raxabomning oʻn sakkizta xotini va oltmishta kanizagi boʻlib, u yigirma sakkiz oʻgʻil va oltmish qiz koʻrdi.

22Raxabom xotini Maxo tuqqan oʻgʻli Abiyoni taxt vorisi qilish niyatida, hamma aka–ukalari orasida bosh shahzoda qilib tayinladi+. 23Raxabom donolarcha ish tutib, qolgan oʻgʻillariga masʼuliyatni taqsimlab berdi, ularni Yahudo va Benyamin hududidagi mustahkam shaharlarga oʻrnashtirdi. Ularga hamma narsani moʻl qilib yetkazdi, ularni koʻp xotinlarga uylantirdi.

12–BOB

Misr Yahudo yurtiga hujum qiladi

12^1•Raxabom oʻz hukmronligini mustahkamlab, kuchayib ketgach, u bilan birga butun xalq Egamizning qonunlaridan yuz oʻgirdi. 2Ular Egamizga qilgan bevafoligi uchun Raxabom hukmronligining beshinchi yilida[*] Misr shohi Shishax Quddusga bostirib keldi+. 3Shishax oʻzi bilan 1200 ta jang aravasini, 60.000 nafar otliq lashkarni, shuningdek, Misrdan Liviyalik, Suxotlik va Habashistonlik[*] son–sanoqsiz qoʻshinni tortib keldi. 4Shishax Yahudoning mustahkam shaharlarini qoʻlga kiritib, Quddusgacha yetib bordi+.

5Shunda Shamayo paygʻambar shoh Raxabomning va Yahudo lashkarboshilarining oldiga keldi. Ular oʻsha paytda Shishaxdan qochib, Quddusga toʻplanishgan edi. Shamayo paygʻambar ularga dedi:

— Egamiz shunday demoqda: “Sizlar Meni tark etdingiz, shuning uchun Men ham sizlarni tark etib, Shishaxning qoʻliga beraman.”+

6Shunda lashkarboshilar bilan shoh oʻz ayblarini tan olib: “Egamiz adolatlidir”, dedilar+. 7Ular ayblarini tan olganlarini Egamiz koʻrgach, Shamayoga shu soʻzlarini ayon qildi: “Ular gunohlariga iqror boʻldilar, shuning uchun ularni qirib tashlamayman. Shishax hujum qilganda, ularni qisman xalos etaman. Shishaxning qoʻli orqali Quddusga gʻazabimni sochmayman. 8Biroq ularni Shishaxga qaram qilib qoʻyaman, shunda ular Menga xizmat qilish bilan boshqa yurtlarning shohlariga xizmat qilish orasidagi farqni bilib oladilar.”

9Misr shohi Shishax Quddusga bostirib kelganda, Egamizning uyidagi va saroydagi xazinalarni tortib oldi, qoʻliga nima ilinsa, hammasini oldi. Sulaymon yasattirgan oltin qalqonlarni ham oldi+. 10Shoh Raxabom oltin qalqonlar oʻrniga bronza qalqonlar yasattirdi va ularni shoh saroyi darvozasini qoʻriqlaydigan soqchilar boshliqlari qoʻliga berdi. 11Shoh Egamizning uyiga kirganda, soqchilar qalqonlarni koʻtarib borishar, keyin esa qalqonlarni joyiga eltib qoʻyishardi. 12Raxabom oʻz ayblarini tan olgani uchun Egamiz gʻazabidan tushib, Yahudo xalqini tamomila qirib yubormadi. Yahudodagi ahvol yaxshilandi+.

Raxabomning hukmronligi

13•Shoh Raxabom Quddusda hukmronlik qilib, kuchayib boraverdi. U taxtga oʻtirgan paytda qirq bir yoshda edi. Uning onasi Ommonlik boʻlib, ismi Namax edi. Raxabom Quddusda oʻn yetti yil shohlik qildi. Egamiz hamma Isroil qabilalarining shaharlari orasidan Quddus shahrini Oʻziga sajda qilishlari uchun tanlab olgan edi. 14Raxabom chin yurakdan Egamizga intilmagani uchun qabihlik qilaverdi.

15Raxabom bilan Yeribom butun umri davomida urishib keldilar. Raxabomning butun faoliyati boshdan oxirgacha Shamayo paygʻambar va valiy Yiddo yozgan nasabnomada bayon etilgan+. 16Nihoyat, Raxabom olamdan oʻtib, Dovud qalʼasida, ota–bobolari yoniga dafn qilindi. Uning oʻrniga oʻgʻli Abiyo shoh boʻldi.

13–BOB

Abiyo bilan Yeribom oʻrtasidagi urush

13^1•Isroil shohi Yeribom hukmronlik qilayotganiga oʻn sakkiz yil boʻlganda, Abiyo Yahudoga shoh boʻldi. 2U Quddusda uch yil shohlik qildi. Onasining ismi Maxo[*] boʻlib, Givolik Uriyolning qizi edi.

Abiyo bilan Yeribom oʻrtasida urush boʻldi. 3Abiyo saralangan odamlardan tashkil topgan 400.000 nafar botir jangchisini urushga boshladi. Yeribom esa Abiyoga qarshi 800.000 nafar saralangan bahodir jangchini saf torttirdi. 4Abiyo Efrayim qirlaridagi Zamorayim togʻi yon bagʻriga chiqib, gapirdi:

“Ey Yeribom va butun Isroil xalqi, gapimni eshiting! 5Isroil xalqining Xudosi — Egamiz shoh Dovud bilan qatʼiy ahd tuzib, Isroil ustidan hukmronlik qilishni to abad unga va uning nasliga topshirgan. Nahotki buni bilmasangiz?!+
6Shunday boʻlsa–da, Nabat oʻgʻli Yeribom Dovud oʻgʻli Sulaymonning xizmatida boʻla turib, oʻz xoʻjayiniga qarshi bosh koʻtardi+. 7Atrofiga bir guruh allaqanday yaramas odamlarni toʻplab, Sulaymon oʻgʻli Raxabomga qarshi fitna uyushtirdi. Raxabom oʻsha paytda yosh, tajribasiz boʻlgani uchun ularga qarshilik koʻrsata olmadi.

8Endi esa sizlar Dovud nasli qoʻlidagi Egamizning shohligiga qarshi urush qilmoqchisizlar. Ha, sizlar koʻpchiliksiz. Yeribom xudolar sifatida yasattirib bergan oltin buzoqlar[*] ham yoningizda+. 9Sizlar Horunning naslidan boʻlgan Egamizning ruhoniylarini va levilarni quvib yubordingizlar. Begona xalqlardan oʻrnak olib, oddiy odamlarni ruhoniy qilib tayinladingizlar. Qoyil–e! Yosh buqasi yoki yettita qoʻchqori boʻlgan har kim soxta xudolaringizga ruhoniylik qila oladi–ya!+

10Lekin Xudoyimiz Egamizdir, biz Undan yuz oʻgirmadik. Egamizga xizmat qilayotgan ruhoniylarimiz Horun naslidandir. Levilar ularga xizmatda yordam berishyapti. 11Ular har kuni ertalab va kechqurun Egamizga kuydiriladigan qurbonliklar atashadi, xushboʻy tutatqilar tutatishadi, poklangan xontaxtaga muqaddas nonlar qoʻyishadi, har oqshom oltin chiroqpoyadagi moychiroqlarni yoqishadi. Ha, biz Egamiz Xudoning talablarini bajaramiz, sizlar esa Uni tark etdingizlar. 12Xudo biz bilan birgadir, U bizning yoʻlboshchimizdir. Uning ruhoniylari karnaylar chalib, sizlarga qarshi jangga daʼvat qiladi. Ey Isroil xalqi! Ota–bobolaringizning Xudosi — Egamizga qarshi jang qilmang, siz baribir muvaffaqiyatga erishmaysiz!”+

13Shu orada Yeribom bildirmay sipohlarining bir qismini Yahudo lashkarining orqa tomoniga pistirma qoʻyish uchun joʻnatdi. Sipohlarining asosiy qismi esa Yahudo lashkarining old tomonida saf tortgan edi. 14Yahudo lashkari qarashsa, qurshovda qolishibdi. Ular Egamizdan yordam soʻrab yolvorishdi, ruhoniylar karnaylarini chalishdi. 15Yahudo lashkari ovozi boricha hayqirishdi. Ularning jangovar hayqirigʻi ostida Xudo Yeribomni hamda butun Isroil lashkarini Abiyo va Yahudo xalqi oldida magʻlub qildi. 16Isroil lashkari Yahudo lashkari oldiga tushib qochishdi. Xudo Isroil lashkarini Yahudo lashkarining qoʻliga berdi. 17Abiyo va uning lashkari ularga ogʻir talafot yetkazdilar. Isroil lashkarining 500.000 nafar saralangan sipohi qurbon boʻldi. 18Yahudo lashkari ota–bobolarining Xudosi — Egamizga tayangani uchun jangda Isroil lashkarini magʻlub qilib, gʻalabaga erishgan edi.

19Abiyo Yeribomni taʼqib qilib, Baytil, Yashono va Efroʻn shaharlarini hamda oʻsha shaharlar atrofidagi qishloqlarni qoʻlga kiritdi. 20Yeribom Abiyo davrida oldingi qudratini tiklay olmadi. Egamiz shoh Yeribomning jonini olib, uni halok qildi+.

21Abiyo esa kuchayib boraverdi. U oʻn toʻrtta xotinga uylanib, yigirma ikkita oʻgʻil va oʻn oltita qiz koʻrdi.

22Abiyoning boshqa ishlari, uning faoliyati va tutgan yoʻllari Yiddo paygʻambarning tarixida bayon etilgan+.

14–BOB

Shoh Oso Habashistonni magʻlub qiladi

14^1Abiyo olamdan oʻtdi. Uni Dovud qalʼasida, ota–bobolari yoniga dafn qildilar, uning oʻrniga oʻgʻli Oso shoh boʻldi. Uning hukmronligi davrida yurtda oʻn yil tinchlik, osoyishtalik boʻldi. 2•Oso Egasi Xudoning oldida yaxshi va toʻgʻri ishlar qildi. 3U begona xudolarga atalgan qurbongohlarni va sajdagohlarni[*] yoʻq qildi, butsimon toshlarni parchalab tashladi, Asheraning[*] ustunlarini kesdi+. 4Oso Yahudo xalqiga: “Ota–bobolaringizning Xudosi — Egamizga yuz buring, Uning qonun va amrlariga rioya qiling”, deb farmon berdi. 5U Yahudoning hamma shaharlaridan sajdagohlarni va tutatqi qurbongohlarini yoʻqotdi. Uning hukmronligi davrida shohlikda tinchlik, osoyishtalik boʻldi. 6Yurtda tinchlik hukmron boʻlgan paytda, Oso Yahudodagi shaharlarni mustahkamladi. Egamiz unga osoyishtalik ato qilgani uchun oʻsha yillari urush boʻlmadi+. 7Oso Yahudo xalqiga aytdi: “Kelinglar, shaharlarni devorlar bilan oʻraylik, minoralar quraylik, tambalanadigan darvozalar oʻrnatib, shaharlarni mustahkamlaylik. Biz Egamiz Xudoga itoat qilganimiz uchun, bu yurt hali ham bizniki. Xudo bizga har tarafdan osoyishtalik ato qilgan.” Shunday qilib, ular qurilish qildilar, huzur–halovatga yetishdilar. 8Osoning Yahudo qabilasidan 300.000 sipohi boʻlib, ular qalqon va nayzalar bilan qurollangan edilar. Benyamin qabilasidan esa 280.000 sipohi boʻlib, ular qalqon va yoylar bilan qurollangan edilar. Ularning hammasi bahodir jangchilar edi.

9Habashistonlik[*] Zerax behisob lashkari va 300 jang aravasi bilan Yahudo yurtiga hujum qilib, Morisho shahrigacha[*] bostirib bordi+. 10Oso unga qarshi yoʻlga otlandi. Ikkala tomon Morisho yaqinidagi Zafito vodiysida saf tortishdi. 11Oso oʻzining Egasi Xudoga iltijo qildi: “Ey Egamiz! Yolgʻiz Sengina zaif odamga kuchli raqibini magʻlub qilishga yordam bera olasan. Ey Egamiz Xudo! Bizga yordam ber! Biz Senga tayanamiz. Sening noming bilan bu behisob lashkarga qarshi jangga otlandik. Ey Egamiz! Sen bizning Xudoyimizsan. Inson zoti Seni magʻlub qilishiga yoʻl qoʻyma!”

12Oso va Yahudo lashkari hujumni boshlagach, Egamiz Habashistonliklarni magʻlub qildi. Habashistonliklar qocha boshladilar. 13Oso lashkari bilan ularni Garorgacha[*] quvib bordi. Habashistonliklarning birortasi ham qochib qutula olmadi. Ularning hammasi Egamizning va Uning lashkari oldida qirilib ketdi. Yahudo lashkari koʻp miqdorda oʻlja olib qaytdi. 14Garor atrofidagi shaharlarda yashaydigan xalq yuz bergan voqeani eshitib, Egamizdan qoʻrqib qolgan edi. Shu sababdan Yahudo lashkari oʻsha shaharlarning hammasini magʻlub qilib, talon–taroj qildi, u yerdan moʻl oʻlja olib ketdi+. 15Ular choʻponlarning chodirlariga ham hujum qilib, koʻp miqdorda qoʻy, echki, tuyalarni oldilar. Soʻngra Quddusga qaytib ketdilar.

15–BOB

Shoh Osoning islohotlari

15^1Odod oʻgʻli Ozariyoni Xudoning Ruhi qamrab oldi+. 2Ozariyo Osoning huzuriga borib dedi:

— Ey shoh Oso! Ey Yahudo va Benyamin xalqi! Gapimga quloq solinglar. Sizlar Egamiz bilan boʻlar ekansiz, U ham sizlar bilan birga boʻladi. Agar sizlar Egamizni izlasangizlar, Uni topasizlar. Agar Uni tark etsangizlar, U ham sizlarni tark etadi+. 3Isroil xalqi uzoq vaqt davomida[*] haqiqiy Xudosiz yashadi. Ularga taʼlim beradigan ruhoniy yoʻq edi, ular qonundan mahrum edilar. 4Lekin boshlariga ogʻir kulfat tushganda, ular Isroil xalqining Xudosiga — Egamizga yuz burdilar, Uni izladilar, shunda topdilar. 5Oʻsha notinch davrda yoʻlga chiqish xatarli edi, chunki hamma joyda tartibsizlik va behalovatlik hukmron edi. 6Bir xalq ikkinchisini yakson qilardi, bir shahar boshqasini vayron etar edi, chunki Xudo ularni iztirobga solib, behalovat qilib qoʻygan edi+. 7Lekin sizlar dadil boʻlinglar! Tushkunlikka tushmanglar! Sizlar qilgan ishlaringiz uchun mukofot olasizlar+.

8Shoh Oso Odod oʻgʻli Ozariyo paygʻambarning aytgan bashoratini eshitgach[*], dadillashdi. U Yahudo va Benyamin yerlaridan, shuningdek, Efrayim qirlarida qoʻlga kiritgan shaharlardan makruh butlarni yoʻq qildi. Maʼbad hovlisidagi Egamizning qurbongohini tuzatdi. 9U Yahudo va Benyamin xalqini, shuningdek, oralarida istiqomat qilayotgan Efrayim, Manashe va Shimoʻn qabilasidan boʻlgan musofirlarni toʻpladi. Ularning koʻpchiligi Oso hukmronligi davrida Yahudoga koʻchib kelgan edilar, chunki Egasi Xudo Oso bilan birga boʻlganini koʻrgan edilar+. 10Ular Oso hukmronligining oʻn beshinchi yili uchinchi oyida[*] Quddusda toʻplandilar. 11Oʻsha kuni oʻzlari olib kelgan oʻljalardan 700 ta buqa va 7000 ta qoʻyni Egamizga qurbonlik qildilar+. 12Soʻng ota–bobolarining Xudosiga — Egamizga butun qalbi bilan, jonu dili bilan intilishga ahd qildilar+. 13Kimki Isroil xalqining Xudosiga — Egamizga intilmasa, xoh yosh boʻlsin, xoh qari, xoh erkak boʻlsin, xoh ayol, oʻldiriladigan boʻldi+. 14Ular baland ovozda Egamizga qasamyod qildilar, hayqirdilar, karnay va burgʻular chaldilar. 15Jamiki Yahudo xalqi chin dildan qasamyod qilgani uchun xursand boʻldi. Ular Egamizni astoydil izlaganlari uchun Uni topdilar. Egamiz ularga har tarafdan osoyishtalik ato qildi+.

16Shoh Osoning buvisi[*] Maxo Asheraning[*] makruh tasvirini yasattirgan edi, shuning uchun Oso buvisini malikalik martabasidan[*] mahrum qildi. U buvisi yasattirgan butni qoʻporib tashlab, parcha–parcha qilgandan keyin, Qidron soyligida[*] yoqib yubordi+. 17Oso Isroildagi sajdagohlarni[*] yoʻq qilmagan boʻlsa ham, umr boʻyi Egamizga sodiq qoldi. 18Otasi va oʻzi Xudoga atab nazr etgan oltinu kumushlarni, idishlarni Xudoning uyiga olib keldi. 19Oso hukmronligining oʻttiz beshinchi yiliga qadar urush boʻlmadi.

16–BOB

Isroil shohi Basho Yahudoga hujum qiladi

16^1•Oso hukmronligining oʻttiz oltinchi yilida Isroil shohi Basho Yahudoga hujum qildi. Odamlar Yahudo yurtiga osonlikcha kirib chiqa olmasligi uchun, Basho Rama shahrini[*] mustahkamladi. 2Oso Egamizning uyidagi va saroydagi xazinalardan kumush va oltinlarni olib, Damashqda oʻtirgan Oram shohi Banhadadga joʻnatdi. Oso unga shu xabarni ham yubordi:+
3“Sening otang bilan mening otam oʻrtasida ittifoq boʻlgani kabi, sen bilan mening oʻrtamda ham ittifoq boʻlsin. Senga kumush va oltin berib yuboryapman. Isroil shohi Basho bilan ittifoq tuzgan eding, endi oʻshani bekor qil, toki u yurtimdan joʻnab qolsin.”

4Banhadad shoh Osoning taklifini qabul qildi, lashkarboshilariga: “Isroil shaharlariga hujum qilinglar”, deb ularni oʻsha yoqqa yubordi. Ular Iyxon, Dan, Ovil–Bayt–Maxo[*] shaharlarini va Naftali hududidagi barcha ombor shaharlarni bosib oldilar. 5Basho bu voqeani eshitgach, Ramani mustahkamlash fikridan voz kechib, ishni toʻxtatib qoʻydi. 6Shoh Oso jamiki Yahudo xalqini chaqirtirib, ularga Rama shahrini mustahkamlashda Basho ishlatgan tosh va yogʻochlarni tashittirdi. Oso oʻsha tosh va yogʻochlar bilan Gebo hamda Mispax shaharlarini mustahkamladi.

7Shu vaqtda valiy Xonin Yahudo shohi Osoning huzuriga kelib, unga aytdi:

— Sen Egang Xudoga suyanmasdan, Oram shohiga suyanding. Shuning uchun Oram shohining lashkarini qoʻldan boy berding+. 8Nahotki Habashistonliklar[*] bilan Liviyaliklar esingda boʻlmasa?! Ular son–sanoqsiz lashkarlari, koʻplab jang aravalari va otliq sipohlari bilan kelgan edi–ku. Oʻshanda Sen Egamizga suyanganing uchun, Egamiz ularni sening qoʻlingga bergan edi+. 9Egamiz yer yuzidagi hammani kuzatib turadi, Unga sodiq boʻlganlarga U kuch–qudrat beradi. Sen aqlsizlarcha ish tutding. Bundan buyon sening boshing urushdan chiqmaydi+.

10Oso valiyning bu gaplaridan gʻazablandi. U gʻazab ustida valiyni zindonga tashladi. Xalqdan baʼzilarini ham shafqatsizlarcha eza boshladi+.

Oso hukmronligining oxirgi davri

11Osoning butun faoliyati boshidan oxirigacha “Yahudo va Isroil shohlari kitobi”da yozib qoldirilgan. 12Hukmronligining oʻttiz toʻqqizinchi yilida Osoning oyoqlari ogʻriydigan boʻlib qoldi. Uning ahvoli juda ogʻir boʻlishiga qaramay, u kasallik paytida ham Egamizga yuzini burmadi, faqat tabiblardan yordam soʻradi. 13Nihoyat, Oso qirq bir yil hukmronlik qilib, olamdan oʻtdi. 14Uni attorlar tayyorlagan turli–tuman ziravorlar bilan toʻla tobutga yotqizdilar. U Dovudning qalʼasida, oʻzi uchun qoyada oʻydirgan qabrga dafn qilindi. Uning sharafiga katta gulxan yoqdilar.

17–BOB

Yahudo shohi Yohushafat

17^1Yohushafat otasi Oso oʻrniga shoh boʻldi, u Isroildan oʻzini himoya qilish uchun mudofaani kuchaytirdi. 2U Yahudodagi hamma mustahkam shaharlarga harbiy qismlarni joylashtirdi. Yahudo yerlarida hamda otasi Oso qoʻlga kiritgan Efrayim shaharlarida koʻplab qoʻnolgʻalar oʻrnashtirdi+. 3Yohushafat otasi Osodan[*] oʻrnak olib, uning ilk hukmronligi yillariga taqlid qilgani uchun Egamiz u bilan birga boʻldi. Yohushafat Baalga sigʻinmay, 4otasining Xudosiga intildi, Isroil shohlari yoʻllaridan yurmasdan, Xudoning amrlariga itoat etdi+. 5Shuning uchun Egamiz uning hokimiyatini mustahkam qildi. Butun Yahudo xalqi Yohushafatga oʻlpon toʻlardi, u katta boylik va shuhrat topdi. 6Egamizga itoat qilishdan u zavq olar edi. Shu bois, u Yahudodagi sajdagohlarni[*] yoʻqotdi, Asheraga[*] atalgan ustunlarni chopib tashladi.

7Hukmronligining uchinchi yilida xalqqa taʼlim berish uchun oʻz aʼyonlari Banxayilni, Obodiyoni, Zakariyoni, Natanilni va Mixiyoni Yahudo shaharlariga joʻnatdi. 8Levilardan Shamayo, Nataniyo, Zabadiyo, Osoyil, Shamiromoʻt, Yoʻnatan, Odoniyo, Toʻviyoxu va Toʻdoniyo hamda ruhoniylar Elishama va Yohuram ularga hamroh boʻldilar. 9Ular Egamizning Tavrot kitobini olib, Yahudoning hamma shaharlariga borishdi va xalqqa taʼlim berishdi.

10Yahudo atroflaridagi xalqlarga Egamiz qoʻrquv soldi, shuning uchun oʻsha xalqlar Yohushafatga qarshi urush qilmadilar+. 11Baʼzi Filistlar Yohushafatga katta miqdorda kumushni oʻlpon qilib olib keldilar. Arablar ham 7700 ta qoʻchqor va 7700 ta taka olib keldilar. 12Yohushafat tobora kuchayib boraverdi. U Yahudoda qalʼalar va ombor shaharlar qurdirdi. 13U yerga koʻp miqdorda oziq–ovqat toʻpladi. Quddusga tajribali bahodir jangchilarni joylashtirdi. 14Bu jangchilar xonadonlari boʻyicha safarbar qilingan edilar:

Yahudo qabilasining sipohlariga lashkarboshi Adnah edi. Uning qoʻli ostida 300.000 nafar bahodir jangchi boʻlib, ular 1000 nafar jangchidan tashkil topgan boʻlinmalarga boʻlingan edilar.

15Ikkinchi lashkarboshi Yohuxanon edi, uning qoʻli ostida 280.000 nafar sipohi bor edi.

16Uchinchi lashkarboshi Zixri oʻgʻli Amasiyo edi, uning qoʻli ostida 200.000 nafar sipohi bor edi. Amasiyo oʻz xohishi bilan Egamizga xizmat qilayotgan edi.

17Benyamin qabilasining sipohlariga lashkarboshi Elyodax edi. U bahodir jangchi boʻlib, qoʻli ostida yoy va qalqon bilan qurollangan 200.000 nafar sipohi bor edi.

18Elyodaxning oʻng qoʻl yordamchisi Yohuzabad edi, uning qoʻli ostida qurollangan 180.000 nafar sipohi bor edi.

19Bu jangchilar shohga Quddusda xizmat qilar edilar. Bulardan tashqari, shoh mustahkam shaharlarga boshqa harbiy qismlarni joylashtirgan edi.

18–BOB

Mixiyo paygʻambar shoh Axabni ogohlantiradi

18^1•Yohushafat nihoyatda boy boʻlib, obroʻsi oshib ketdi. U oʻgʻliga Isroil shohi Axabning qizini olib berib, Axab bilan aloqasini mustahkamladi+. 2Oradan bir necha yil oʻtgach, Yohushafat Axabni koʻrgani Samariya shahriga bordi. Axab Yohushafat va uning hamrohlari sharafiga koʻplab mol–qoʻy soʻydi. U Yohushafatni Giladdagi[*] Ramoʻt shahriga hujum qilishga koʻndirmoqchi boʻlib[*]:+

3— Giladdagi Ramoʻt uchun jang qilmoqqa men bilan borasanmi? — deb soʻradi.

— Meni goʻyo oʻzing deb bil, xalqimni oʻzingning xalqing deb bil. Biz sen bilan birga urushga boramiz, — dedi unga Yahudo shohi Yohushafat+. 4Yohushafat Isroil shohiga yana aytdi:

— Avval Egamizning xohish–irodasini bil–chi, U nima der ekan.

5Isroil shohi toʻrt yuz paygʻambarni toʻplab ulardan soʻradi:

— Giladdagi Ramoʻt uchun jang qilmoqqa boraymi yoki bormaymi?

— Boraversinlar, Xudo u shaharni shoh hazratlarining qoʻliga beradi+.

6— Bu yerda ulardan boshqa Egamizning birorta paygʻambari qolmadimi? Agar boʻlsa, undan ham soʻrab koʻraylik, — dedi Yohushafat+.

7— Yana bir kishi bor, — dedi Axab Yohushafatga, — Yimloning oʻgʻli Mixiyo. U orqali Egamizning xohish–irodasini bilsak boʻladi. Lekin men uni yomon koʻraman, chunki u men haqimda bashorat qilsa, xayrli gap aytmaydi, har doim xunuk gap aytadi.

— Ey shoh, bunday deb aytma, — dedi Yohushafat.

8Isroil shohi mulozimini chaqirib:

— Tez borib, Yimloning oʻgʻli Mixiyoni olib kel, — deb buyurdi.

9Isroil shohi Axab va Yahudo shohi Yohushafat shohlik liboslarini kiyib, har qaysisi oʻz taxtida Samariya darvozasi yonida oʻtirar, hamma paygʻambarlar esa ularning roʻparasida turib bashorat qilayotgan edi. 10Xanano oʻgʻli Zidqiyo temir shoxlar yasab, dedi:

— Egamiz: “Oram lashkarini qirib bitirmaguningcha, ularni shu shoxlar bilan suzaverasan”, deb aytmoqda+.

11Boshqa paygʻambarlar ham shohga:

— Ramoʻtga boraversinlar, albatta gʻalaba qiladilar, Egamiz oʻsha shaharni shohimizning qoʻllariga beradi, — deb bashorat qildilar.

12Mulozim Mixiyoni chaqirish uchun ketdi. U Mixiyoning oldiga borib, unga dedi:

— Qara, hozir hamma paygʻambarlar bir ogʻizdan shohga yaxshilikdan bashorat qilyaptilar. Sening bashorating ham ularnikiday boʻlsin. Sen ham yaxshilikdan karomat qil.

13— Xudo haqi! Xudoyim menga nimani ayon qilsa, shuni aytaman, — dedi Mixiyo+.

14Mixiyo shoh huzuriga keldi.

— Ey Mixiyo, men Giladdagi Ramoʻt shahrini qaytarib olish uchun jang qilmoqchiman. Ramoʻtga hujum qilaymi yoki yoʻqmi? — deb soʻradi shoh undan.

— Hujum qilaversinlar, albatta gʻolib keladilar, — dedi Mixiyo. — Oʻsha shahar shoh hazratlarining qoʻliga beriladi.

15— Faqat haqiqatni aytishing uchun Egamiz nomini oʻrtaga qoʻyib, senga necha marta ont ichdirayin? — deb shoh undan yana soʻradi.

16Mixiyo unga shunday javob berdi:

— Isroil xalqini koʻrib turibman, ular togʻlar ustida yoyilib yurgan choʻponsiz qoʻylarga oʻxshaydi. Egamiz menga dedi: “Ularning xoʻjayini yoʻq, har biri oʻz uyiga tinch–omon qaytib ketsin.”+

17— U men haqimda bashorat qilganda xayrli gap aytmaydi, balki xunuk xabar aytadi, deb senga aytmaganmidim?! — deb xafaligini izhor qildi Axab Yohushafatga.

18— Unday boʻlsa, Egamizning soʻzlarini eshitsinlar, — dedi Mixiyo Axabga. — Men Egamizni Oʻzining taxtida oʻtirgan holatda koʻrdim. Jamiki samoviy mavjudotlar Uning oʻng va chap tomonidan joy olgan edi+. 19Egamiz ulardan soʻradi: “Isroil shohi Axab Giladdagi Ramoʻt shahriga borib, oʻsha yerda halok boʻlsin deya, kim uni oʻziga ogʻdira oladi?” Biri unday dedi, boshqasi bunday dedi. 20Bir payt ruhlardan bittasi Egamizning roʻparasida paydo boʻldi va: “Uni men koʻndiraman”, dedi. “Qanday qilib koʻndirasan?” soʻradi Egamiz. 21“Men chiqib, hamma paygʻambarlarning ogʻzida yolgʻonchi ruhga aylanaman”, dedi u. “Sen uni koʻndir, bor, aytganingday qil, sen uddasidan chiqasan”, dedi Egamiz. 22Mana koʻrdingizmi, Egamiz paygʻambarlaringizning ogʻziga yolgʻonchi ruh solib qoʻygan. U boshingizga falokat keltirishga qaror qilgan.

23Shu payt Xanano oʻgʻli Zidqiyo Mixiyoning oldiga kelib, uning yuziga bir shapaloq urdi:

— Nahotki Egamizning Ruhi meni tark etib, sen bilan gaplashgani ketgan boʻlsa?! Ayt–chi, u qaysi yoʻldan ketdi? — soʻradi Zidqiyo.

24— Qarab tur, sichqonning ini ming tanga boʻlib, yashiringani ichkari xonaga yugurganingda koʻrasan, — dedi Mixiyo Zidqiyoga+.

25— Mixiyoni ushlanglar! — buyurdi Isroil shohi. — Uni shahar hokimi Omonning va shahzoda Yoʻshning huzuriga olib boringlar. 26Ularga mening amrimni yetkazinglar. Ular Mixiyoni zindonga tashlashsin. Men sogʻ–salomat qaytib kelgunimcha, oz–moz non–suv berib tursin, xolos+.

27— Ey xaloyiq! Hammangiz eshitib qoʻying! Agar shoh hazratlari sogʻ–salomat qaytib kelsalar, Egamiz men orqali gapirmagan boʻladi, — dedi Mixiyo+.

Axab halok boʻladi

28Isroil shohi Axab bilan Yahudo shohi Yohushafat Giladdagi Ramoʻt shahriga ketishdi.

29— Men qiyofamni oʻzgartirib, jangga kiraman, sen esa shohlik liboslaringni kiyib ol, — dedi Axab Yohushafatga.

Axab qiyofasini oʻzgartirib, jangga kirdi. 30Oram shohi jang aravalari qoʻmondoniga: “Kattasi bilan ham, kichigi bilan ham jang qilib oʻtirmanglar, asosiy hujumni Isroil shohining oʻziga qaratinglar”, deb amr bergan edi. 31Jang aravalari qoʻmondonlari Yohushafatni koʻrgach: “Isroil shohi ana shu!” deb oʻylab unga hujum boshladilar. Yohushafat lashkarini jangga daʼvat qilib baqirganda, Egamiz unga yordam berib, hujumni qaytardi. 32Aravalarning qoʻmondonlari bildilarki, u Isroil shohi emas ekan. Qoʻmondonlar orqaga qaytdilar.

33Bir odam bexosdan yoyini tortib qoʻyib yuborgan edi, oʻq toʻppa–toʻgʻri Isroil shohiga kelib tegdi. Shohning ustidagi sovuti ulangan joydan oʻq kirib ketgan ekan. Shoh ogʻir jarohatlandi.

— Otni orqaga bur, men jarohatlandim, lashkar orasidan meni olib chiqib ket! — dedi shoh izvoshchisiga+. 34Oʻsha kuni gʻoyatda shiddatli jang boʻldi. Shoh Axab esa aravasi ustida suyanib, Oram lashkarini kuzatib turdi. Kechga tomon borib shoh qazo qildi.

19–BOB

Valiy Yohu Yohushafatga tanbeh beradi

19^1Yahudo shohi Yohushafat Quddusdagi saroyiga sogʻ–salomat qaytib keldi. 2Xonin oʻgʻli valiy Yohu shoh Yohushafat bilan uchrashgani borib, unga dedi:

— Qabihlarga yordam berib, Egamizdan nafratlanganlarni yaxshi koʻrish toʻgʻrimi? Qilgan bu ishing uchun Egamiz sendan gʻazablandi+. 3Shunga qaramay, sen yaxshi ishlar ham qilgansan. Sen Asheraning[*] ustunlarini Yahudo yurtidan yoʻq qilgansan, butun yuraging bilan Xudoga intilishga qatʼiy qaror etgansan+.

Shoh Yohushafatning islohotlari

4Yohushafat Quddusda yashar edi. Biroq u tez–tez xalq orasiga chiqib, janubdagi Bershebadan tortib, to shimoldagi Efrayim qirlarigacha borar edi. Butun xalqni ota–bobolarining Xudosiga — Egamizga yuz burishga daʼvat etardi. 5U Yahudodagi mustahkam shaharlarning har biriga hakamlar tayinlab,+
6ularga shunday koʻrsatma berdi:

— Hukm qilishda ehtiyot boʻlinglar, chunki sizlar inson nomidan emas, balki Egamiz nomidan hukm qilasiz. Hukm qilayotganingizda U sizlar bilan birga boʻladi+. 7Egamizdan qoʻrqing. Hukm chiqarganingizda ehtiyot boʻling, chunki Egamiz Xudo nohaqlikka, tarafkashligu poraga toqat qilmaydi+.

8Egamizning qonuni bilan bogʻliq boʻlgan hukmlarni chiqarish va odamlar orasidagi munozaralarni yechish uchun Yohushafat Quddusda baʼzi levilarni, ruhoniylarni va Isroil urugʻboshilarini tayinladi. Ular Quddusda yashardilar+. 9Yohushafat ularga shunday deb uqtirdi:

— Oʻz vazifangizni Egamizdan qoʻrqqan holda, sidqidildan, odilona bajaring+. 10Boshqa shaharda istiqomat qiladigan birodarlaringiz oldingizga qotillik yoki qonun, amr, farmon, qoidalar bilan bogʻliq boʻlgan daʼvolar bilan kelsa, ularni ogohlantiring, toki ular Egamizga qarshi gunoh qilib qoʻymasinlar, oʻzlarining va sizning boshingizga Egamizning qahrini keltirmasinlar. Shunday qilsangiz, aybdan xoli boʻlasizlar+. 11Sizlar Egamizning ishlari yuzasidan hamma hisobotni oliy ruhoniy Emoriyoga, shohning ishlari yuzasidan boʻlgan hisobotni esa Yahudo qabilasining boshligʻi Ismoil oʻgʻli Zabadiyoga berasizlar. Sud qarorlari amalga oshishini levilar nazorat qilib turadilar. Dadil boʻlinglar, toʻgʻri ish qilganga Xudo yor boʻlsin!

20–BOB

Edomga qarshi urush

20^1Oradan bir oz vaqt oʻtgach, Moʻabliklar bilan Ommonliklar hamda Mavun xalqining[*] bir qismi Yohushafatga qarshi urishgani otlandilar. 2Xabarchilar kelib, Yohushafatga: “Son–sanoqsiz lashkar Edomdan[*] — Oʻlik dengizning narigi qirgʻogʻidan sizga qarshi kelmoqda. Ular Xazazon–Tamarni qoʻlga kiritib boʻlishgan”, deb aytdilar. (Xazazon–Tamarning boshqa nomi En–Gedi[*] edi.)+
3Yohushafat qoʻrqib ketdi. U Egamizning xohish–irodasini bilmoqchi boʻlib, butun Yahudo boʻylab roʻza eʼlon qildi+. 4Yahudoning hamma shaharlaridan xalq Quddusga yigʻilib, Egamizdan madad tiladi.

Shoh Yohushafatning ibodati va gʻalabasi

5Yohushafat Yahudo va Quddus jamoasi qarshisida — Egamizning uyi oldidagi yangi hovlida turib, 6iltijo qildi:

“Ey ota–bobolarimizning Xudosi — Egamiz! Samodagi yagona Xudo Sensan. Sen yer yuzidagi barcha xalqlarga hukmronlik qilasan. Kuch–qudrat egasi Oʻzingsan. Kim Senga bas kela oladi?!+
7Ey Xudoyimiz! Xalqing Isroil bu yurtga kelganda, Sen ularning oldidan mahalliy xalqni haydab yubording, bu yurtni doʻsting Ibrohimning nasliga to abad berding+. 8Ota–bobolarimiz bu yerda yashab, Senga atab bir Maʼbad barpo qildilar. Ular shunday degan edilar: 9«Boshimizga urush, oʻlat va ocharchilik kabi kulfatlar tushganda, biz shu uying oldiga — Sening huzuringga kelamiz. Zero, Sen shu yerdasan. Kulfat ichra Senga yolvoramiz, shunda Sen iltijolarimizni eshitib, bizga najot berasan.»+

10Mana qara, Ommon, Moʻab va Edom yurtining[*] xalqlari bizga hujum qilyaptilar. Bizning ota–bobolarimiz Misrdan chiqqanlarida, Sen ularga bu yurtlarga kirishga ijozat bermagan eding. Ular oʻsha yurtlarni aylanib oʻtib ketgan va u xalqlarni qirib yubormagan edilar+. 11Endi esa bu xalqlarning bizga qaytargan mukofotini koʻrib qoʻy! Sen bizga mulk qilib bergan yurtdan ular bizni haydab yubormoqchilar. 12Ey Xudoyimiz! Sen Oʻzing ularni jazola, chunki bizga hujum qilgan bu ulkan lashkarga biz qarshilik qilishga ojizmiz. Nima qilishni biz bilmaymiz, Sendan keladigan yordamga koʻz tutib turibmiz.”+

13Shu paytda jamiki Yahudo erkaklari xotin, bola–chaqalari bilan Egamizning oldida — Maʼbadda turgan edilar. 14Shu on Egamizning Ruhi jamoa orasida turgan levi Zakariyo oʻgʻli Yaxaziyolni qamrab oldi. Yaxaziyol Osif urugʻidan boʻlib, Binayoning nevarasi, Yaviyolning evarasi va Mattaniyoning chevarasi edi+. 15Yaxaziyol dedi:

— Eshitinglar, ey Yohushafat hazratlari, butun Yahudo va Quddus ahli! Egamiz sizlarga shunday demoqda: bu son–sanoqsiz lashkardan qoʻrqmanglar, vahimaga tushmanglar! Bu jang sizniki emas, Xudonikidir. 16Ertaga ularga hujum qilinglar. Ular Ziz dovonidan oshib keladilar. Sizlar ularni Yarubol adirlarining[*] etagidagi soylik boshida topasizlar. 17Bu urushda sizlar jang qilmaysizlar. Sizlar joyingizni egallab, kutinglar. Egamiz sizlarni gʻalabaga erishtirganini koʻrasizlar. Ey Yahudo va Quddus ahli! Qoʻrqmanglar, vahimaga tushmanglar. Ertaga ularga hujum qilinglar, Egamiz sizlar bilan birga boʻladi+.

18Shundan keyin Yohushafat yer oʻpib taʼzim qildi. Butun Yahudo va Quddus ahli ham taʼzim qilib, Egamizga sajda qildi. 19Qohot va Koʻrax nasllaridan boʻlgan levilar tik turib, Isroil xalqining Xudosi — Egamizga baland ovoz bilan hamdu sano oʻqidilar+.

20Yahudo lashkari tong saharda turib, Taxuva adirlariga yoʻl oldi. Ular yoʻlga chiqqanlarida, Yohushafat turib dedi:

— Eshiting, ey Yahudo va Quddus ahli! Egangiz Xudoga ishoning, shunda bexatar boʻlasiz! Egamizning paygʻambarlari aytgan gaplariga ishoning, shunda muvaffaqiyatga erishasiz!+

21Yohushafat xalq bilan maslahatlashib boʻlgandan keyin, Egamizni tarannum etadigan, muqaddasligining goʻzalligiga hamdu sano oʻqiydigan qoʻshiqchilarni tayinladi. Ular lashkar oldida: “Egamizga shukronalar ayting, Uning sodiq sevgisi abadiydir”, deb qoʻshiq aytishlari kerak edi+.

22Ular qoʻshiq va hamdu sano aytishni boshlashlari bilanoq, Yahudoga qarshi kelgan Ommon, Moʻab va Edom xalqlariga Egamiz gʻoyibdan hujum qildi, ularni tor–mor etdi. 23Ommon va Moʻab xalqlari Edom xalqiga hujum qilib, ularni bitta qoldirmay qirib tashlashdi. Ularni yoʻq qilganlaridan keyin esa bir–birlarini qirishdi+.

24Yahudo xalqi adirlarning butun manzarasini koʻrsa boʻladigan balandlikka yetib kelganlarida, gʻanimlar tomonga qarab, faqat yerda choʻzilib yotgan murdalarni koʻrdilar. Birontasi ham qochib qutulmagan edi. 25Yohushafat oʻlja olish uchun lashkarini boshlab borganda, ular koʻp miqdorda yuk hayvonlarini, mol–holni[*], kiyim–kechaklarni[*] va qimmatbaho buyumlarni topdilar. Koʻtara olgunlaricha narsa olib ketdilar. Oʻljaning koʻpligidan, ular uch kun narsa tashidilar. 26Toʻrtinchi kuni ular Baraka vodiysida yigʻilishib, Egamizga hamdu sano aytdilar. Shu sababdan bu vodiyning nomi bugungi kunda ham Baraka[*] vodiysi deb yuritiladi. 27Keyin butun Yahudo va Quddus xalqi Yohushafat boshchiligida xursandchilik bilan Quddusga qaytdilar, chunki Egamiz ularga dushmanlari ustidan tantana qilishga imkon bergan edi. 28Ular arfa, lira va karnay chalib, Quddusga — Egamizning uyiga keldilar. 29Egamiz xalqi Isroilning dushmanlarini magʻlub qilganini eshitgan barcha xalqlar Xudodan qoʻrqib qolishdi+. 30Yohushafatning shohligi tinchlikdan bahra topdi, Xudo ularga har tarafdan osoyishtalik ato qildi+.

Yohushafat hukmronligining soʻnggi davri

31•Shunday qilib, Yohushafat Yahudoda hukmronlik qildi. U taxtga oʻtirgan paytda oʻttiz besh yoshda boʻlib, Quddusda yigirma besh yil shohlik qildi. Onasi Oziba Shilxining qizi edi. 32Yohushafat otasi Osoning yoʻlidan yurdi, yoʻldan ozmay, Egamiz oldida toʻgʻri ishlar qildi. 33Ammo sajdagohlarni[*] yoʻq qilib tashlamadi. Xalq hanuz ota–bobolarining Xudosiga chin yurakdan bogʻlanmagan edi.

34Yohushafatning boshqa ishlari boshdan oxirigacha Xonin oʻgʻli Yohuning qoʻlyozmalarida bayon etilgan boʻlib, “Isroil shohlari kitobi” tarkibiga kiritilgan+.

35Keyinchalik Yahudo shohi Yohushafat Isroil shohi Oxoziyo bilan ittifoq tuzdi. Oxoziyo koʻp qabih ishlar qilgan edi. 36Ular birgalikda Ezyoʻn–Geberda dengiz savdo kemalarini[*] yasadilar. 37Shunda Morisholik Doʻdavahu oʻgʻli Eliazar Yohushafatga qarshi bashorat qilib: “Sen Oxoziyo bilan ittifoq tuzganing uchun, Egamiz bu kemalaringni buzib tashlaydi”, deb ogohlantirdi. Kemalar parchalanib, ular dengizga[*] chiqishga muvaffaq boʻla olmadilar.

21–BOB

21^1Yohushafat olamdan oʻtdi. U ham Dovud qalʼasida, ota–bobolari yoniga dafn qilindi. Uning oʻrniga oʻgʻli Yohuram shoh boʻldi.

Yahudo shohi Yohuram

2Yohuramning Ozariyo, Yoxiyol, Zakariyo, Ozariyohu, Mikoyil va Shafatiyo degan ukalari bor edi. Bularning hammasi shoh Yohushafatning oʻgʻillari edi. 3Otasi ularga koʻp miqdorda oltinu kumush va qimmatbaho ashyolar bilan birga Yahudo yurtidagi mustahkam shaharlarni hadya etgan edi. Yohuramni esa, toʻngʻich oʻgʻil boʻlgani uchun taxt vorisi qilgan edi. 4•Yohuram otasi oʻrniga taxtga oʻtirib, oʻzini mustahkamlab olgandan keyin, ukalarining hammasini va Isroil aʼyonlaridan baʼzilarini qilichdan oʻtkazdi.

5Yohuram Yahudo shohi boʻlganda, oʻttiz ikki yoshda edi. U Quddusda sakkiz yil hukmronlik qildi. 6Xotini Axabning qizi boʻlgani uchun Yohuram ham, Axab xonadoni singari, Isroil shohlari yoʻlidan yurib, Egamiz oldida qabihliklar qildi+. 7Shunday boʻlsa–da, Dovudning xonadonini Egamiz halokatga uchratishni istamadi, chunki U Dovud bilan ahd qilib: “Sening naslingga to abad soʻnmaydigan chiroq beraman”, deb vaʼda qilgan edi[*]+.

Edomliklarning isyoni

8Yohuram davrida Edom Yahudo shohligiga qarshi isyon qildi. Edom xalqi oʻzlarining mustaqil shohligini qurdilar+. 9Yohuram hamma lashkarboshilari va jang aravalarini Edomga boshlab bordi. Edom lashkari Yohuramni va uning jang aravalari sardorlarini oʻrab oldi, lekin Yohuram tunda hujum qilib, qamalni yorib chiqdi. 10Oʻsha paytdan beri hozirgacha[*] Edom xalqi Yahudo hukmronligidan ozoddir. Yohuram ota–bobolarining Xudosi — Egamizni tark etgani uchun Libna shahri[*] ham oʻsha davrda isyon koʻtargan edi. 11Yohuram Yahudo qirlarida sajdagohlar[*] barpo qildi, u Yahudo va Quddus aholisini Xudoga bevafolik qilishga boshladi, ularni haq yoʻldan ozdirdi.

12Oʻsha paytda Ilyos paygʻambar unga quyidagicha maktub yubordi:

“Bobong Dovudning Xudosi — Egamiz shunday demoqda: sen otang Yohushafatning yoʻlidan yurmading, Yahudo shohi Osoning izidan ham bormading,+
13balki Isroil shohlarining yoʻlidan yurding. Axab xonadoni Isroilni Menga bevafolik qilishga boshlaganday, sen ham Yahudo va Quddus aholisini Menga bevafolik qilishga boshlading. Sen hatto oʻz ukalaringni oʻldirding, ular sendan yaxshiroq edi+. 14Shu sababdan Men, Egangiz, sening xalqing, bolalaring, xotinlaring boshiga va butun mol–mulkingga ogʻir kulfat keltiraman. 15Sen oʻzing esa ogʻir ichak xastaligiga yoʻliqasan. Ichak–chovoqlaring tashqariga chiqqunga qadar, xastaliging kundan–kunga kuchayib boraveradi.”

16Egamiz Filistlarni va Habashiston[*] yonida yashayotgan Arablarni Yohuramga qarshi qoʻzgʻatdi+. 17Ular Yahudoga bostirib kelib, shoh saroyidagi hamma boyliklarni, shohning oʻgʻillarini va xotinlarini olib ketdilar. Shohning Oxoziyodan[*] boshqa oʻgʻli qolmadi. Oxoziyo shohning kenja oʻgʻli edi.

Shoh Yohuram xastalanib vafot etadi

18Shundan keyin Egamiz shoh Yohuramni tuzalmas ichak xastaligiga yoʻliqtirdi. 19Oradan ikki yil oʻtgach, Yohuramning xastaligi zoʻrayib, ichak–chovoqlari tashqariga chiqdi. Yohuram qattiq azob–uqubat tortib, vafot etdi. Odamlar Yohuramning ota–bobolari sharafiga gulxan yoqishgan boʻlsa–da, Yohuramning sharafiga gulxan yoqishmadi+.

20Yohuram taxtga oʻtirgan paytda oʻttiz ikki yoshda boʻlib, Quddusda sakkiz yil hukmronlik qildi. Uning oʻlimi uchun hech kim qaygʻurmadi. Garchi uni Dovud qalʼasiga dafn etgan boʻlsalar–da, shohlar qabriga dafn qilmadilar.

22–BOB

Yahudo shohi Oxoziyo

22^1•Arablar bosqinchilik safari davomida Yohuramning kenja oʻgʻli Oxoziyodan boshqa hamma oʻgʻillarini qatl qilgan edilar. Shuning uchun Quddus aholisi Oxoziyoni oʻzlariga shoh qilishdi. 2Oxoziyo taxtga oʻtirganda, yigirma ikki[*] yoshda edi. U Quddusda bir yil shohlik qildi. Onasining ismi Otaliyo boʻlib, Isroil shohi Omrining nevarasi edi+. 3Oxoziyo ham Axab xonadoni yoʻlidan yurdi, chunki onasi unga qabih ishlar qilishni maslahat berardi. 4Oxoziyo Axab nasliga oʻxshab, Egamiz oldida qabihliklar qildi. Otasi Yohuramning vafotidan keyin, shoh Axab xonadonining boshqa aʼzolari Oxoziyoning maslahatchilari boʻlib, uni halokatga boshladilar+. 5Oxoziyo ularning maslahatiga kirib, Isroil shohi Axab oʻgʻli Yoram[*] bilan birga Giladdagi[*] Ramoʻtga borib, Oram shohi Xazayilga qarshi urush ochdi. Shoh Yoram shu urushda yarador boʻldi+. 6U yarasini davolatish uchun Yizril shahriga[*] qaytib keldi. Yahudo shohi Oxoziyo[*] esa yaralangan Yoramni koʻrgani Yizrilga bordi.

7Xudo Oxoziyoning bu tashrifini uning halokati uchun ishlatdi. Oxoziyo Yoramnikiga yetib borgach, Yoram bilan birgalikda Nimshining nevarasi[*] Yohuni kutib olgani chiqdi. Yohuni Egamiz Axab xonadonini qatl qilish uchun tanlagan edi. 8Yohu Axab xonadoni ustidan chiqarilgan hukmni ijro etayotgan paytda, Oxoziyo bilan birga kelgan Yahudo aʼyonlariga va Oxoziyoning jiyanlariga duch keldi. Ularning hammasini bitta qoldirmay qirib yubordi+. 9Soʻng Oxoziyoni qidira boshladi. Yohuning odamlari Samariyada yashirinib yurgan Oxoziyoni qoʻlga oldilar. Uni Yohuning oldiga olib kelib oʻldirdilar. Ammo keyin dafn qildilar, chunki ular: “Eha, bu Egamizga chin yurakdan intilgan Yohushafatning nevarasi–ku!” deb aytgan edilar. Oxoziyo xonadonida shohlik qiladigan hech bir kimsa qolmadi+.

Yahudo malikasi Otaliyo taxtga oʻtiradi

10•Otaliyo[*] oʻz oʻgʻli shoh Oxoziyoning oʻldirilganini eshitgach, Yahudoda Oxoziyoning jamiki urugʻini qirib tashlashga kirishdi+. 11Shohning hamma oʻgʻillarini oʻldirish rejalashtirilgan edi. Shoh Yohuramning Yohusheva[*] degan qizi bor edi. Yohusheva Oxoziyoning oʻgay singlisi boʻlib, ruhoniy Yohayidoga turmushga chiqqan edi. Yohusheva Oxoziyoning oʻgʻli Yoʻshni shohning oʻgʻillari orasidan bildirmasdan olib qochdi. Otaliyo bolani oʻldirmasligi uchun, uni enagasi bilan birga Egamizning uyidagi yotoqxonaga yashirdi. 12Otaliyo yurtni boshqargan paytda, bola olti yil davomida Xudoning uyida ular bilan birga yashirinib yurdi.

23–BOB

Otaliyoga qarshi isyon

23^1Yettinchi yili ruhoniy Yohayido qoʻrqmay harakatga tushdi. U quyidagi yuzboshilar bilan ahd qildi: Yeroxam oʻgʻli Ozariyo, Yohuxanon oʻgʻli Ismoil, Obid oʻgʻli Ozariyo, Odayo oʻgʻli Masiyo va Zixri oʻgʻli Elishafat. 2Ular Yahudo yurtini kezib chiqdilar, Yahudoning hamma shaharlaridan levilarni va Isroil urugʻboshilarini yigʻib, Quddusga olib keldilar. 3Kelganlarning hammasi Xudoning uyiga yigʻilib, oʻsha yerda shoh bilan ahd qildilar. Yohayido ularga shunday dedi:

— Mana shohning oʻgʻli! Egamizning Dovud oʻgʻillari haqida bergan vaʼdasiga muvofiq, bu oʻgʻil hukmronlik qilsin+. 4Endi sizlar bunday qilasizlar: Shabbat kuni xizmat qiladigan ruhoniy va levilarning uchdan bir qismi darvozalarni qoʻriqlasin+. 5Uchdan biri — shohning uyida, uchdan biri esa Asos darvozasida boʻlsin. Xalq ommasi Egamiz uyining hovlilarida tursin. 6Egamizning uyiga ruhoniylar bilan xizmatdagi levilardan boshqa hech kim kirmasin. Faqat ular kira oladilar, chunki ular muqaddasdirlar. Qolgan odamlar Egamizning koʻrsatmalariga rioya qilib, tashqarida qolsinlar. 7Levilar qoʻlida quroli bilan shohni har tomondan oʻrab olsinlar, Egamizning uyiga kim kirsa oʻldirilsin. Shoh kirganda ham, chiqqanda ham, unga hamroh boʻlinglar.

8Levilar va butun Yahudo xalqi ruhoniy Yohayidoning amrlarini soʻzsiz bajardilar. Har bir yuzboshi Shabbat kuni xizmatini boshlagan va xizmatini tugatgan qoʻriqchilarini olib qoldi, chunki oʻsha kuni Yohayido qoʻriqchilarining birorta boʻlinmasiga ketishga ijozat bermagan edi. 9Ruhoniy Yohayido Xudoning uyida turgan shoh Dovudning nayzalarini hamda katta va kichik qalqonlarini yuzboshilarga tarqatdi. 10Shohni qoʻriqlash uchun uyning janub tomonidan shimol tomonigacha, qurbongohning va uyning atrofiga odamlarni jangga shay holda joylashtirdi. 11Yohayido Yoʻshni tashqariga olib chiqib, boshiga toj kiydirdi. Unga shohlik qonunlarini[*] berdi. Yoʻsh shoh deb eʼlon qilindi. Yohayido va uning oʻgʻillari Yoʻshning boshiga moy surtishdi, soʻngra: “Shohimizning umrlari uzoq boʻlsin!” deya hayqirishdi+.

Otaliyo oʻldiriladi

12Otaliyo yugurayotgan va shohni olqishlayotgan xalqning shovqin–suronini eshitgach, Egamizning uyiga, u yerda yigʻilganlarning yoniga bordi. 13Qarasaki, odatga koʻra, Egamizning uyiga kiraverishdagi ustun oldida shoh turibdi, shohning atrofini lashkarboshilar, karnaychilar oʻrab olgan. Yurtning butun xalqi shod–xurram, karnay chalyapti, qoʻshiqchilar musiqa asboblari joʻrligida bayram oʻtkazyapti. Shunda Otaliyo gʻazabdan liboslarini yirtib: “Xoinlik! Xoinlik!” deb baqirdi+. 14Ruhoniy Yohayido yuzboshilarni chaqirib: “U xotinni bu yerdan olib chiqib ketinglar, kimki unga ergashsa, qilichdan oʻtkazinglar”, deb buyruq berdi. Ruhoniy oʻsha ayolning Egamiz uyida oʻldirilishini istamadi. 15Otaliyo ushlandi va saroyning Ot darvozasiga keltirilib, oʻsha yerda qatl qilindi+.

Ruhoniy Yohayidoning islohotlari

16Ruhoniy Yohayido xalq, shoh va Egamiz orasida “Biz Egamizning xalqi boʻlamiz” deb ahd tuzdi. 17Soʻng butun xalq Baalning uyiga borib, uni buzib tashladi, u yerdagi qurbongohlarni va Baalning tasvirlarini sindirdi, Baalning ruhoniysi Mattonni esa qurbongohlarning roʻparasida oʻldirdi+.

18Yohayido Dovud bergan koʻrsatmalarga rioya qilgan holda, Egamiz uyining nazoratini levi ruhoniylariga topshirdi. Ularga, Musoning qonunida yozilganiday, Egamizga kuydiriladigan qurbonliklar keltirishni va Dovud amr etganday, shod–xurramlik bilan qoʻshiq aytishni buyurdi+. 19Hech kim Egamizning uyiga harom boʻlib kirmasin deb, darvozaga soqchilarni joylashtirdi+. 20Soʻngra yuzboshilarni, aslzodalarni, xalq yoʻlboshchilarini va jamiki xalqni yoniga olib, shohni Egamizning uyidan olib chiqdi. Ular Yuqori darvozadan oʻtib, shohni saroyga olib keldilar va taxtga oʻtqazdilar 21Otaliyo oʻldirilgani uchun yurt xalqi sevindi. Quddus osoyishta boʻlib qoldi.

24–BOB

Yahudo shohi Yoʻsh

24^1•Yoʻsh shoh boʻlganda, yetti yoshda edi. U Quddusda qirq yil hukmronlik qildi. Onasi Bersheba shahridan boʻlib, ismi Zibiyox edi. 2Ruhoniy Yohayido hayotligida Yoʻsh Egamizning oldida toʻgʻri ishlar qildi. 3Yohayido Yoʻshga ikkita xotin olib berdi. Ular Yoʻshga oʻgʻil–qizlar tugʻib berishdi.

4Oradan bir oz vaqt oʻtgach, Yoʻsh Egamizning uyini tuzatishga qaror qildi. 5U ruhoniylarni va levilarni toʻplab, ularga aytdi:

— Yahudo shaharlariga borib, Xudoyingizning uyini tuzatish uchun jamiki Isroil xalqidan yiliga toʻlanadigan soliqni yigʻib kelinglar. Bu ishni tezlik bilan bajaringlar.

Lekin levilar bu ishni orqaga surdilar. 6Shunda shoh oliy ruhoniy Yohayidoni chaqirtirib, undan soʻradi:

— Nimaga siz levilarni soliq yigʻib kelishlari uchun joʻnatmadingiz? Egamizning quli Muso Muqaddas ahd chodirining[*] xarajatlarini qoplash uchun bu soliqni Isroil jamoasiga solgan–ku+.

7Qabih ayol Otaliyoning izdoshlari Xudoning uyiga bostirib kirib, u yerdagi Egamizga bagʻishlangan ashyolarni Baalning sajda marosimlari uchun ishlatgan edilar.

8Shohning buyrugʻi bilan bir quti yasalib, Egamiz uyi darvozasining tashqi tomoniga oʻrnatildi. 9“Xudoning quli Muso sahroda Isroil xalqiga solgan soliqni Egamizga olib kelinglar”, deb Yahudo va Quddus boʻylab eʼlon qilindi. 10Jamiki yoʻlboshchilar va xalq bajonidil soliq pullarini olib kelib, qutini toʻldiraverdilar+. 11Qutida koʻp pul yigʻilgandan keyin, levilar qutini shoh aʼyonlariga olib borishar edi. Shohning mirzasi bilan oliy ruhoniyning yordamchisi qutini boʻshatib, uni oʻz joyiga qaytarib qoʻyishar edi. Ular har kuni shunday qilishardi. Shu tariqa koʻp miqdorda kumush toʻplashdi. 12Shoh va Yohayido bu kumushlarni Egamizning uyidagi ishlarning boshida turgan odamlarga berdi. Ular esa bu kumushga Egamizning uyini tuzatish uchun tosh teruvchilar, duradgorlar, temir va bronzaga ishlov beradigan ustalarni yolladilar.

13Hammalari chin yurakdan mehnat qilishdi, Xudoning uyini oldingi holatida tiklab, mustahkamlashdi. 14Ular hamma ishlarni tugatishgach, qolgan kumushlarni shoh bilan Yohayidoga berishdi. Bu kumushlardan Egamizning uyi uchun buyumlar — xizmatda va qurbonliklar kuydirishda ishlatiladigan idishlar, shuningdek, oltin va kumush anjomlar yasaldi. Ruhoniy Yohayido davrida Egamizning uyida doimo kuydiriladigan qurbonliklar keltirilardi.

Ruhoniy Yohayidoning siyosati bekor qilinadi

15Yohayido rosa keksayib, bir yuz oʻttiz yoshida vafot etdi. 16U Isroil xalqi, Xudo va Xudoning uyi uchun qilgan xizmatlari evaziga Dovud qalʼasida shohlar yoniga dafn qilindi.

17•Yohayidoning vafotidan keyin Yahudo aʼyonlari shoh huzuriga kelishib, unga taʼzim qildilar. Shoh ularning maslahatlariga quloq soldi. 18Natijada xalq ota–bobolarining Xudosi — Egamizning uyini tark etib, Asheraning[*] ustunlariga va butlarga sigʻina boshladi. Ularning bu gunohlari tufayli, Yahudo va Quddus ustiga Egamiz gʻazabini sochdi+. 19U, xalqimni qaytaray deb, oldilariga paygʻambarlarni yubordi. Biroq xalq paygʻambarlarning ogohlantirishlariga quloq solmadi+.

20Xudoning Ruhi ruhoniy Yohayidoning oʻgʻli Zakariyoni qamrab oldi. Zakariyo xalqning oldida turib, shunday deb aytdi:

— Xudo shunday demoqda: “Nimaga sizlar Mening amrlarimga itoat etmayapsizlar? Shuning uchun rohat–farogʻatga erisholmaysizlar. Sizlar Men, Egangizni tark etganlaringiz uchun, Men ham sizlarni tark etaman.”+

21Aʼyonlar Zakariyoga qarshi fitna uyushtirdilar. Shohning farmoni bilan uni Egamizning uyi hovlisida toshboʻron qilib oʻldirdilar+. 22Shoh Yoʻsh Zakariyoning otasi Yohayido koʻrsatgan sadoqatini eslamadi, aksincha, uning oʻgʻlini oʻldirdi. Zakariyo jon berayotganda: “Egamiz bu qilmishingizni koʻrib, jazoingizni bersin”, dedi+.

Shoh Yoʻsh hukmronligining soʻnggi davri

23Oʻsha yilning oxirida[*] Oram lashkari Yoʻshga hujum qildi. Ular Yahudo va Quddusni bosib olib, hamma xalq yoʻlboshchilarini oʻldirishdi, olgan hamma oʻljalarini Damashq shohiga joʻnatishdi. 24Garchi Oram lashkari ozchilik boʻlsa ham, Egamiz ularning qoʻliga Yahudoning katta lashkarini topshirgandi. Chunki Yahudo xalqi ota–bobolarining Xudosi — Egamizni tark etgandi. Shunday qilib, shoh Yoʻsh jazosini oldi+.

25Yoʻsh jangda ogʻir yaralandi. Oram lashkari ketishlari bilanoq, Yoʻshning ikki aʼyoni unga fitna uyushtirdilar. Ular ruhoniy Yohayidoning oʻldirilgan oʻgʻli uchun Yoʻshdan oʻch olib, uni oʻz toʻshagida oʻldirdilar. Yoʻshni Dovud qalʼasiga dafn qildilar, biroq shohlar qabriga uni qoʻymadilar. 26Yoʻshga fitna uyushtirganlar Ommonlik Shimat degan ayolning oʻgʻli Yoʻzabad[*] va Moʻablik Shoʻmer[*] degan ayolning oʻgʻli Yohuzabad edilar. 27Yoʻshning oʻgʻillari toʻgʻrisidagi toʻliq axborot, Yoʻshga qarshi aytilgan koʻp bashoratlar va Xudoning uyi tuzatilgani toʻgʻrisidagi maʼlumotlar “Shohlar kitobiga sharhlar”da bayon etilgan. Yoʻshning oʻrniga oʻgʻli Emoziyo shoh boʻldi.

25–BOB

Yahudo shohi Emoziyo

25^1•Emoziyo taxtga oʻtirgan paytda, yigirma besh yoshda edi. U Quddusda yigirma toʻqqiz yil hukmronlik qildi. Onasi Qudduslik boʻlib, ismi Yohuvaddon edi. 2Emoziyo Egamiz oldida toʻgʻri ishlar qildi, ammo chin yurakdan qilmagan edi. 3Emoziyo oʻz shohligini mustahkamlab olgandan keyin, otasini oʻldirgan aʼyonlarni yoʻq qildi+. 4Biroq Musoning qonunida yozilganiga koʻra, qotillarning bolalarini oʻldirmadi, chunki Egamiz: “Otalar farzandlarining gunohi uchun oʻldirilmasin, farzandlar otalarining gunohi uchun oʻldirilmasin, har kim oʻzining gunohi uchungina oʻlim jazosiga tortilsin”, deb amr qilgan edi[*]+.

Edom yurtiga qarshi urush

5Emoziyo Yahudo va Benyamin qabilalarini, ularning urugʻlariga koʻra, harbiy qismlarga boʻldi. Ular ustidan mingboshi va yuzboshilarni tayinladi. Emoziyoning lashkari yigirma va undan yuqori yoshdagi 300.000 saralangan jangchidan tashkil topgan boʻlib, ularning hammasi urushga yaroqli, qilich va qalqonni mohirlik bilan ishlata olar edi+. 6Bulardan tashqari, Emoziyo 200 pud[*] kumushga Isroildan 100.000 bahodir jangchini yolladi. 7Lekin Xudoning bir odami Emoziyoning huzuriga kelib, shu gapni aytdi:

— Ey shoh! Isroil lashkari sen bilan bormasin, chunki Egamiz ular bilan emas. Isroil[*] xalqiga yordam berishdan Egamiz voz kechgan. 8Sen jasorat bilan jang qilsang ham, baribir Xudo seni gʻanimlaring oldida magʻlub qiladi, chunki yordam beradigan va magʻlub qiladigan Xudodir.

9Emoziyo Xudoning odamidan soʻradi:

— Isroil lashkari uchun toʻlagan ikki yuz pud kumush nima boʻladi?

Xudoning odami:

— Egamiz senga bundan ham koʻprogʻini berishga qodir, — deya javob berdi.

10Shundan keyin Emoziyo Isroildan[*] kelgan lashkarga javob berib, ularni uylariga qaytarib yubordi. Ular Yahudo xalqidan qattiq gʻazablanib, jahl ustida uylariga qaytib ketdilar.

11Emoziyo jasorat koʻrsatib, lashkarini Tuz vodiysiga[*] boshlab bordi. U yerda Edomliklardan[*] 10.000 nafarini oʻldirdi+. 12Yahudo lashkari ularning yana 10.000 nafarini tiriklayin asirga olib, qoya choʻqqisidan pastga itarib yubordi. Ularning hammasi toshlarga urilib halok boʻldilar+.

13Shu orada Emoziyo orqaga qaytarib yuborgan Isroil lashkari Samariya bilan Bayt–Xoʻron oraligʻidagi Yahudo shaharlariga hujum qildi, ular 3000 kishini oʻldirib, koʻp oʻlja oldilar.

14Emoziyo Edomliklarni magʻlub qilgandan keyin oʻzi bilan Edomliklarning xudolarini olib keldi. Ularni oʻziga xudo qilib oʻrnatdi, oʻsha xudolarga sajda qilib, qurbonliklar keltirdi+. 15Egamiz bundan qattiq gʻazablanib, Emoziyoning huzuriga paygʻambarini yubordi. Paygʻambar unga shu soʻzlarini aytdi:

— Nimaga sen begona xudolarga sajda qilyapsan? Bu xudolar oʻz xalqini sening qoʻlingdan qutqara olmadi–ku!

16— Qachondan beri sen shohning maslahatchisi boʻlib qolding?! — deb paygʻambarning gapini boʻldi shoh. — Ovozingni oʻchir! Boʻlmasa joningni olaman.

Paygʻambarning gapi ogʻzida qoldi, biroq u shohni shunday deb ogohlantirib qoʻydi:

— Sen shu ishni qilib, mening maslahatimga quloq solmaganing uchun Xudo seni nobud qilishga qaror qilganini bilaman.

Isroil xalqi Yahudo yurtini magʻlub qiladi

17Yahudo shohi Emoziyo oʻz aʼyonlari bilan maslahatlashib, Isroil shohi Yohoʻshga[*]: “Qani, menga jang maydonida roʻbaroʻ kelib koʻr–chi[*]”, degan xabar joʻnatdi. Yohoʻsh Yohuxozning oʻgʻli, Yohuning nabirasi edi.

18Isroil shohi Yohoʻsh esa bunga javoban Yahudo shohi Emoziyoga shu xabarni joʻnatdi: “Lubnon togʻlarida bir gʻovtikan sadr daraxtiga, qizingni oʻgʻlimga xotinlikka ber, deb xabar yoʻllabdi. Oʻsha paytda bir yirtqich hayvon oʻsha yerdan oʻtib ketayotib, gʻovtikanni bosib yanchib ketibdi+. 19Shunga oʻxshab sen ham: «Koʻrib qoʻy, Edomni magʻlub qildim», deb maqtanib, yuraging kiborlikka toʻlibdi. Uyingda oʻtiraver. Nima uchun qitmirlik qilyapsan? Oʻz boshingni ham, Yahudo xalqining boshini ham baloga giriftor qilyapsan!”

20Lekin Emoziyo quloq solmadi. Bu Xudoning ishi edi. Yahudo xalqi Edomning xudolariga sajda qilgani uchun, Xudo ularni dushmanning qoʻliga berishga qaror qilgan edi. 21Shuning uchun Isroil shohi Yohoʻsh Yahudo shohi Emoziyo ustiga yurish qildi. Ikkala tomonning lashkari Yahudoning Bayt–Shamash shahrida[*] roʻbaroʻ keldi+. 22Isroil lashkari Yahudo lashkarini magʻlub etdi. Yahudo lashkarining hammasi uylariga qochib ketdi. 23Isroil shohi Yohoʻsh Yahudo shohi Emoziyoni Bayt–Shamashda asir qilib oldi. Emoziyo Oxoziyoning[*] nevarasi, Yoʻshning oʻgʻli edi. Soʻng Yohoʻsh Emoziyoni Quddusga olib bordi. U yerda Quddus devorining Efrayim darvozasidan Burchak darvozasigacha boʻlgan 400 tirsak[*] qismini buzdirdi+. 24Xudoning uyida Obidadomning[*] nasli qoʻriqlagan hamma oltinu kumushni va ashyolarni tortib oldi. Bulardan tashqari, saroy xazinasini va asirlarni olib, Samariyaga qaytib ketdi+.

25Yahudo shohi Emoziyo Isroil shohi Yohoʻshning oʻlimidan keyin oʻn besh yil yashadi. 26Emoziyoning boshqa ishlari boshdan oxirgacha “Yahudo va Isroil shohlari kitobi”da yozilgan. 27Emoziyo Egamizdan yuz oʻgirgan vaqtda Quddusda unga qarshi fitna uyushtirildi. Emoziyo bundan xabar topib, Laxish shahriga[*] qochdi. Ammo dushmanlari Emoziyoning ortidan odam yuborib, uni oʻsha yerda oʻldirtirdilar+. 28Emoziyoning jasadini otda Quddusga olib keldilar. U Dovud qalʼasida[*] ota–bobolarining yoniga dafn qilindi.

26–BOB

Yahudo shohi Uzziyo

26^1•Shundan keyin Yahudo xalqi oʻn olti yoshli Uzziyoni otasi Emoziyoning oʻrniga shoh qildi. 2Emoziyoning vafotidan soʻng, Uzziyo ilgarilari Yahudoga qarashli boʻlgan Elet shahrini[*] qoʻlga kiritib, qaytadan qurdi+.

3Uzziyo shoh boʻlganda, oʻn olti yoshda edi. U Quddusda ellik ikki yil hukmronlik qildi. Onasi Qudduslik boʻlib, ismi Yoxoliyo edi. 4Uzziyo ham, otasi Emoziyo kabi, Egamiz oldida toʻgʻri ishlar qildi+. 5Zakariyo hayotligi davrida Uzziyo Xudoga intilardi, Zakariyo unga Xudoning yoʻlidan yurishni oʻrgatardi[*]. Uzziyo Egamizga intilgan paytda, Xudo unga huzur–halovat bagʻishladi+.

6Uzziyo Filistlarga qarshi urush boshlab, Gat, Yobnax va Ashdod shaharlarining devorlarini buzib tashladi. U Ashdod hududida va Filistlarga qarashli boshqa joylarda shaharlar qurdi. 7U Filistlarga, Gur–Baalda yashaydigan Arablarga va Mavunlarga qarshi urush qilganda, Xudo unga madad berdi+. 8Mavun xalqi[*] Uzziyoga oʻlpon toʻlaydigan boʻldi. U nihoyatda kuchayib ketganidan, shuhrati Misr chegarasigacha yoyildi+. 9Bundan tashqari, Uzziyo Quddusdagi Burchak darvozasi, Soylik darvozasi va devorning qayrilgan joylarida minoralar qurib, bu minoralarni mustahkamladi+. 10U sahroda mudofaa qoʻrgʻonlarini qurdirdi. Yahudo qir etaklarida va tekisliklarda boqilgan podalari koʻp boʻlgani uchun, koʻplab sardobalar qazdirdi. Dehqonchilikka ixlos qoʻygani uchun adirlaru unumdor yerlarda ekinlar ektirib, uzumzorlar barpo qildi. U yerda ishlaydigan dehqonu bogʻbonlari bor edi.

11Uzziyoning mohir jangchilardan tashkil topgan lashkari bor edi. Bu jangchilarni kotib Yaviyol va uning yordamchisi Masiyo safarbar qilib, ularni boʻlinmalarga boʻlgan edi. Kotib Yaviyol bilan Masiyo Xanoniyoning qoʻli ostida ish olib borar edilar. Xanoniyo shohning aʼyoni edi. 12Bu saralangan jangchilarga 2600 urugʻboshi qoʻmondonlik qilardi. 13Ularning qoʻli ostida jami 307.500 bahodir jangchi boʻlib, bu katta lashkar shohni dushmanlaridan himoya qilar edi. 14Uzziyo butun lashkarni qalqonlar, nayzalar, dubulgʻalar, sovutlar, kamonlar va sopqon toshlari bilan taʼminlagan edi. 15U Quddusdagi minoralar ustiga va shahar devori burchaklariga olimlari kashf etgan oʻq otadigan qurollar va katta toshlarni uloqtiradigan qurollarni oʻrnatdi. Xudo unga yordam bergani uchun u nihoyatda qudratli boʻlib, shuhrati har yoqqa taraldi.

Shoh Uzziyo takabburligi uchun jazolanadi

16Uzziyo kuchayib ketgandan keyin, halokatga olib boradigan kiborlikka berildi. U Egamizning Maʼbadiga kirib, tutatqi qurbongohida tutatqi tutatdi, shu yoʻsin oʻzining Egasi Xudoga itoatsizlik qildi. 17Ruhoniy Ozariyo Egamizning saksonta jasur ruhoniysi bilan birga Uzziyoning ketidan bordi. 18Ular shoh Uzziyoga tanbeh berib deyishdi:

— Ey shohimiz! Egamizga tutatqi tutatish sizning ishingiz emas. Bu Horun naslidan boʻlgan ruhoniylarning ishidir[*]. Tutatqi tutatishga ular bagʻishlanganlar. Qani boʻling, bu muqaddas joydan chiqib keting! Siz oʻzboshimchalik qildingiz. Bu qilmishingiz uchun Parvardigor Egamiz sizni yuksaltirarmidi?!+

19Uzziyo oʻsha paytda qoʻlidagi olovkuragi bilan tutatqi tutatishga tayyor boʻlib turgan edi. U ruhoniylarning tanbehidan qattiq gʻazablangan edi, shu zahotiyoq peshanasiga yara toshdi[*]. Bu hodisa Egamizning uyidagi tutatqi qurbongohi oldida, ruhoniylarning koʻz oʻngida sodir boʻldi. 20Oliy ruhoniy Ozariyo bilan boshqa ruhoniylar shoh peshanasidagi qoʻrqinchli yaralarni koʻrishgach, shohni tashqariga olib chiqishga shoshildilar. Shohning oʻzi ham tashqariga otlandi, chunki Egamiz uni jazolagan edi+. 21Uzziyo umrining oxirigacha teri kasalligidan tuzalmadi. U alohida bir uyda yolgʻiz yashadi. Egamizning uyiga kirish unga man etilgan edi. Yurtdagi xalqni ham, shoh saroyini ham oʻgʻli Yoʻtom boshqarardi+.

22Uzziyoning boshqa ishlarini boshdan oxirgacha Omiz oʻgʻli Ishayo paygʻambar yozib qoldirgan+. 23Uzziyo olamdan oʻtib, shohlar qabristonining bir chetiga dafn qilindi. Biroq teri kasalligiga chalingani uchun uni shohlar xilxonasiga qoʻymadilar. Uning oʻrniga oʻgʻli Yoʻtom shoh boʻldi.

27–BOB

Yahudo shohi Yoʻtom

27^1•Yoʻtom yigirma besh yoshida shoh boʻlib, Quddusda oʻn olti yil hukmronlik qildi. Onasining ismi Yerusha boʻlib, u Zodoʻxning qizi edi. 2Yoʻtom, otasi Uzziyo kabi, Egamiz oldida toʻgʻri ishlar qildi. Ammo otasidan farqli ravishda Egamizning Maʼbadida tutatqi tutatmadi[*]. Xalq esa hamon buzuq odatlarini davom ettirardi+.

3Yoʻtom Egamiz uyining Yuqori Darvozasini qurdi va Ofel tepaligidagi[*] devor ustida katta ishlarni olib bordi+. 4Bundan tashqari, u Yahudoning qirlarida shaharlar, oʻrmonzorlarda qalʼalar va minoralar qurdirdi. 5U Ommonliklarga qarshi jang qilib, ularni boʻysundirdi. Ommonliklar uch yil davomida Yoʻtomga quyidagi miqdordagi oʻlponni toʻlashga majbur boʻldilar: 200 pud[*] kumush, 100.000 togʻora[*] bugʻdoy va 100.000 togʻora arpa.

6Yoʻtom Egasi Xudoga sodiqlik bilan itoat etgani uchun qudratli boʻlib ketdi.

7Yoʻtomning boshqa ishlari, qilgan janglari va tutgan yoʻllari “Isroil va Yahudo shohlari kitobi”da yozilgan. 8U yigirma besh yoshida shoh boʻlib, Quddusda oʻn olti yil hukmronlik qildi. Onasining ismi Yerusha boʻlib, u Zodoʻxning qizi edi. 9Yoʻtom olamdan oʻtib, Dovud qalʼasida dafn qilindi. Oʻrniga oʻgʻli Oxoz shoh boʻldi.

28–BOB

Yahudo shohi Oxoz

28^1•Oxoz yigirma yoshida shoh boʻlib, Quddusda oʻn olti yil hukmronlik qildi. U bobosi Dovuddan namuna olmadi, Egamizning oldida toʻgʻri ishlar qilmay, 2Isroil shohlarining yoʻlidan ketdi. U Baalga sajda qilish uchun Baalning quyma tasvirlarini yasadi. 3Xinnum soyligida[*] butlarga atab qurbonliklar kuydirdi. Kanʼon yurtidan Egamiz quvgan qavmlarning jirkanch odatlariga taqlid qilib, hatto oʻz oʻgʻillarini qurbonlik qilib, olovda kuydirdi[*]+. 4Sajdagohlarda[*], tepaliklarda va har qanday yashil daraxt ostida qurbonliklar keltirib, tutatqi tutatardi+.

Oram va Isroil xalqlari Yahudo yurtiga hujum qiladi

5Shoh Oxoz gunoh qilgani uchun, Egasi Xudo uni Oram shohining qoʻliga berdi. Oram shohi Oxozni magʻlub qilib, xalqidan juda koʻpchiligini asir qilib, Damashqqa olib ketdi.

Bundan tashqari, Egamiz shoh Oxozni Isroil shohi qoʻliga berdi. Isroil shohi Oxozning boshiga katta qirgʻin solib, uni magʻlub qildi+. 6Bir kunning oʻzida Isroil shohi Ramaliyo oʻgʻli Pekax Yahudo lashkarining 120.000 bahodir jangchisini oʻldirdi. Bunga sabab Yahudo xalqi oʻz ota–bobolarining Xudosi — Egamizni tark etgani boʻldi. 7Isroil[*] xalqidan boʻlgan bahodir jangchi Zixri shohning oʻgʻli Masiyoni, saroy boshqaruvchisi Ozrikomni va shohning oʻng qoʻl vaziri Elqanani oʻldirdi. 8Yahudo xalqi ularga qarindosh boʻlishiga qaramay, Isroil lashkari ulardan 200.000 nafar ayol va oʻgʻil–qizlarini asir qilib, katta oʻlja bilan birga, Samariyaga olib ketishdi.

Odod paygʻambar

9Egamizning Odod degan paygʻambari Samariyada edi. U qaytib kelgan Isroil lashkarini qarshilab chiqib, ularga shunday dedi:

— Ota–bobolaringizning Xudosi — Egangiz Oʻz xalqi Yahudodan gʻazablangani uchun ularni sizning qoʻlingizga topshirdi. Sizlar esa ularni shunchalik qahr bilan qirdingizki, ularning sadosi samolarga yetdi+. 10Shunisi yetmaganday, sizlar Yahudo va Quddus xalqining erkagu ayolini oʻzingizga qul qilmoqchi boʻldingiz. Oʻzingizga bir qarang, Egangiz Xudo oldida qilgan qilmishlaringizning hammasi turgan–bitgani gunoh–ku! 11Endi gapimni eshiting! Asir qilgan bu qarindoshlaringizni orqaga qaytarib yuboring. Aks holda, Egamiz Oʻz gʻazabini sizning ustingizga sochadi.

12Isroil[*] xalqining baʼzi yoʻlboshchilari ham, chunonchi, Yoʻxanon oʻgʻli Ozariyo, Mashillamoʻt oʻgʻli Barxiyo, Shallum oʻgʻli Yoxizqiyo va Hadlay oʻgʻli Emosa urushdan qaytib kelganlarga oʻz noroziligini bildirib, 13dedilar:

— Asirlarni bu yerga olib kelmanglar! Biz Egamizga qarshi gunoh qilib, Uning qahrini keltirib boʻldik. Sizlar esa shusiz ham ortib yotgan gunohimiz ustiga yana gunoh orttirmoqchisizlar.

14Shunda sipohlar Isroil aʼyonlari va butun jamoa oldida asirlarni ozod qilib, oʻljalarni topshirdilar. 15Yuqorida nomlari aytilgan toʻrtta yoʻlboshchi asirlarning orasidagi yalangʻoch boʻlganlarning hammasiga oʻlja olingan narsalardan ust–bosh, oyoq kiyim berdilar, yedirdilar, ichirdilar, yaralariga moy surtdilar. Keyin zaiflarni eshaklarga mindirib, asirlarning hammasini Yahudoga qarashli palma shahri Yerixoga olib bordilar. Soʻng Samariyaga qaytib keldilar+.

Shoh Oxoz Ossuriyadan yordam soʻraydi

16Oʻsha paytda shoh Oxoz Ossuriya shohidan yordam soʻrab, huzuriga odam joʻnatdi, 17chunki Edomliklar yana Yahudo yurtiga hujum qilib, koʻp asirlarni olib ketgan edilar+. 18Shu orada Filistlar ham Yahudo qir etaklaridagi hamda Nagav choʻlidagi[*] shaharlarga hujum qilib, Bayt–Shamash, Oyjavlon va Gaderoʻt shaharlarini qoʻlga kiritdilar, shuningdek, Soʻxu, Timnax va Gimzo shaharlarini va bu shaharlar atrofidagi qishloqlarni qoʻlga olib, oʻsha joylarga oʻrnashib oldilar+. 19Shoh Oxoz Yahudo xalqini gunoh qilishga undab, Egamizga haddan tashqari koʻp xiyonat qilgani uchun, Yahudo xalqini Egamiz shu qadar tahqirlagan edi. 20Ossuriya shohi Tigʻlatpilasar[*] kelib, Oxozga yordam berish oʻrniga zulmni kuchaytirdi+. 21Oxoz Egamizning uyidan, shoh saroyidan va aʼyonlarning uyidan qimmatbaho narsalarni olib, Ossuriya shohiga oʻlpon qilib berdi. Biroq bu ham yordam bermadi.

Shoh Oxozning gunohlari

22Hayotining eng qiyin damlarida ham oʻsha shoh Oxoz Egamizga yanada battarroq xiyonat qildi. 23Uni magʻlub qilgan Oram xalqining xudolariga qurbonliklar keltirdi. U ichida shunday derdi: “Oram shohlarining xudolari ularga yordam berdi, agar men Oram xudolariga qurbonlik keltirsam, ular menga ham yordam berishadi.” Vaholanki, bu xudolar shoh Oxozning va uning qoʻli ostidagi butun xalqning halokatiga sabab boʻldi. 24Oxoz Egamizning uyidagi hamma ashyolarni yigʻishtirib olib, chiqarib tashladi. Egamizning uyi eshiklarini berkitib, Quddusning har burchagida qurbongohlar qurdirdi. 25Yahudoning hamma shaharlarida begona xudolarga qurbonliklar kuydirish uchun sajdagohlar barpo qilib, ota–bobolarining Xudosi — Egamizni gʻazablantirdi.

26Oxozning boshqa ishlari va tutgan yoʻllari boshidan oxirigacha “Yahudo va Isroil shohlari kitobi”da yozilgan. 27Oxoz olamdan oʻtib, Quddusda dafn qilindi. Lekin uni Isroil shohlari xilxonasiga koʻmmadilar. Uning oʻrniga oʻgʻli Hizqiyo shoh boʻldi.

29–BOB

Yahudo shohi Hizqiyo

29^1•Hizqiyo yigirma besh yoshida shoh boʻldi. U Quddusda yigirma toʻqqiz yil shohlik qildi. Onasining ismi Abiyo boʻlib, Zakariyoning qizi edi. 2Hizqiyo, bobosi Dovud kabi, Egamiz oldida toʻgʻri ishlar qildi.

Maʼbad poklanadi

3Hizqiyo oʻz hukmronligining birinchi yili birinchi oyida[*] Egamizning uyi eshiklarini qaytadan ochdi[*], ularni tuzattirdi. 4Soʻng ruhoniylarni va levilarni chaqirtirib, ularni Maʼbadning sharqiy hovlisiga toʻpladi. 5Hizqiyo ularga dedi:

— Gapimni eshitinglar, ey levilar! Oʻzlaringizni poklanglar, ota–bobolaringiz Xudosi — Egamizning uyini ham poklanglar! Bu muqaddas joydan harom narsalarni chiqarib tashlanglar! 6Bizning ota–bobolarimiz bevafo edilar. Ular Egamiz Xudo oldida yomon ishlar qilib, Uni tark etdilar. Egamizning makonidan yuzlarini oʻgirib, Unga orqalarini burdilar. 7Maʼbad eshiklarini yopib tashladilar, chiroqlarni oʻchirib qoʻydilar. Isroil xalqining Xudosiga atab, muqaddas maskanda tutatqi tutatilmaydigan, qurbonliklar kuydirilmaydigan boʻldi+. 8Shuning uchun Yahudo va Quddusga Egamiz Oʻz qahrini sochdi. Ularning ahvolidan hamma yoqasini ushlab, dahshatu vahimaga tushdi. Siz oʻzingiz ham bundan xabardorsiz. 9Shuning uchun otalarimiz jangda halok boʻldi, xotinu oʻgʻil–qizlarimiz asirlikka olib ketildi. 10Egamiz bizdan Oʻz qahrini qaytarsin deb, men Isroil xalqining Xudosi — Egamiz bilan ahd qilishga qaror etdim+. 11Oʻgʻillarim! Endi eʼtiborsiz boʻlmanglar, chunki Egamiz sizlarni Uning huzurida xizmat qilishingiz uchun va qurbonliklar kuydirishingiz uchun tanlab olgan+.

12Levilardan quyidagilar shu yerda edilar:

Qohot naslidan — Emosay oʻgʻli Maxat, Ozariyo oʻgʻli Yoʻel,

Marori naslidan — Abdi oʻgʻli Kish va Yoxalil oʻgʻli Ozariyo,

Gershon naslidan — Zimmo oʻgʻli Yoʻx, Yoʻx oʻgʻli Eden,+

13Elizofon naslidan — Shimri, Yoval,
Osif naslidan — Zakariyo, Mattaniyo,+
14Xaman naslidan — Yoxiyol, Shimax,
Yodutun naslidan — Shamayo va Uziyol+.

15Ruhoniylar bilan levilar qolgan levi birodarlarini toʻplab, hammasi oʻzlarini pokladilar. Soʻng shohning farmoni boʻyicha, Egamizning qonun–qoidalariga rioya qilgan holda, Egamizning uyini poklay boshladilar[*]. 16-17Ular birinchi oyning[*] birinchi kunida ishga kirishib, sakkiz kun davomida Egamiz uyining hovlilarini pokladilar. Keyingi sakkiz kun davomida uyning oʻzini pokladilar. Ruhoniylar Egamizning uyiga kirib, Maʼbaddagi hamma harom–xarish narsalarni Egamiz uyining hovlisiga olib chiqdilar. Levilar esa bu narsalarni shahar tashqarisiga, Qidron soyligiga[*] olib borib tashladilar. Birinchi oyning oʻn oltinchi kuniga kelib, hamma ishlarini tugatdilar+.

18Soʻngra ular shoh Hizqiyo huzuriga borib, shunday dedilar:

— Biz Egamizning butun uyini, qurbonlik kuydiriladigan qurbongohni va qurbongohning hamma ashyolarini, muqaddas nonlar qoʻyiladigan xontaxtani va xontaxtaning hamma ashyolarini pokladik. 19Shoh Oxoz oʻz bevafoligi dastidan chiqarib tashlagan hamma ashyolarni biz olib kelib, pokladik. Mana, ularning hammasi Egamizning qurbongohi oldida turibdi+.

Maʼbadda xizmat tiklanadi

20Shoh Hizqiyo ertasi kuni saharda shahar aʼyonlarini toʻplab, hammalarini Egamizning uyiga boshlab bordi. 21Ular shoh xonadonining va Yahudo xalqining gunohini yuvish uchun hamda Maʼbadni poklash uchun gunoh qurbonligi[*] qilib yettita buqa, yettita qoʻchqor, yettita qoʻchqor qoʻzi va yettita takani olib keldilar. Horun naslidan boʻlgan ruhoniylarga shoh: “Bularni Egamizning qurbongohida nazr qilinglar!” deb buyurdi. 22Ruhoniylar buqalarni soʻyib, qonini qurbongohga sepdilar. Keyin qoʻchqorlarni soʻyib, qonini qurbongohga sepdilar. Qoʻzilarni ham soʻyib, qonini qurbongohga sepdilar+. 23Soʻngra gunoh qurbonligi qilinadigan takalarni shoh va jamoa oldiga olib keldilar. Ular qoʻllarini takalar ustiga qoʻydilar+. 24Ruhoniylar takalarni soʻydilar, butun xalqni gunohlaridan poklash uchun qonni qurbongohga sepdilar. Negaki, shoh: “Kuydiriladigan qurbonliklar va gunoh qurbonliklari jamiki Isroil uchun qilinsin”, deb farmon bergan edi.

25Hizqiyo shoh Dovudning koʻrsatmalariga rioya qilib, levilarni Egamizning uyiga joylashtirdi, ularga zil, arfa va liralarni berdi. Bu koʻrsatmalarni Dovudga Egamiz Oʻz paygʻambarlari Gad va Natan orqali bergan edi. Gad shoh Dovudning xizmatidagi valiy edi+. 26Levilar Dovudning cholgʻu asboblarini olib, ruhoniylar karnaylarini olib, oʻz joylarini egalladilar+. 27Shundan keyin Hizqiyo: “Qurbongohda qurbonliklar kuydirilsin!” deb buyurdi. Qurbonliklar kuydirila boshlangan zahoti qoʻshiqchilar Dovudning cholgʻu asboblari va karnaylar joʻrligida Egamizga hamdu sanolar aytishni boshladilar. 28Qurbonliklar kuydirilib boʻlguncha, butun jamoa sajda qilib, qoʻshiqchilar qoʻshiq aytib, karnaychilar karnay chalib turdilar. 29Qurbonlik tugagach, shoh Hizqiyo va butun xalq tiz choʻkib, Xudoga sajda qildi. 30Shoh Hizqiyo bilan aʼyonlar levilarga: “Dovud va valiy Osif yozgan sanolarni aytib, Egamizni madh qilinglar!” deb buyurdilar. Levilar sevinch ila sano kuylab, tiz choʻkib sajda qildilar.

31Keyin Hizqiyo xalqqa dedi:

— Mana, sizlar oʻzingizni Egamizga bagʻishladingizlar. Endi atagan qurbonligu shukrona nazrlaringizni Egamizning uyiga olib kelinglar.

Jamoa qurbonliklar va shukrona nazrlarini keltirdi. Baʼzilari esa koʻngildan chiqarib kuydiriladigan qurbonlik uchun hayvonlarni ham olib keldilar. 32Kuydiriladigan qurbonlik uchun 70 ta buqa, 100 ta qoʻchqor va 200 ta qoʻzi keltirildi. 33Bulardan tashqari, jamoa 600 ta buqa va 3000 ta qoʻyni qurbonlik qilish uchun olib keldi. 34Ammo ruhoniylar ozchilik boʻlganlari uchun kuydiriladigan hayvonlarning terisini shilishga ulgura olmayotgan edilar. Shu sababdan ularning qarindoshlari levilar to ish tugaguncha va boshqa ruhoniylar oʻzlarini poklaguncha ularga qarashib turdilar. Levilar, ruhoniylarga qaraganda, oʻzlarini poklash masalasiga jiddiyroq yondashgan edilar. 35Kuydiriladigan qurbonliklarning miqdori nihoyatda koʻp edi. Bulardan tashqari, tinchlik qurbonliklarining yogʻlari va kuydiriladigan qurbonliklar bilan birga keltiriladigan sharob nazri ham gʻoyatda moʻl edi. Shu yoʻsinda, Egamiz uyidagi xizmat qayta tiklandi. 36Xudoning Oʻz xalqiga qilgan bu ishidan Hizqiyo va butun jamoa sevindi. Bularning hammasi qisqa vaqtda sodir boʻlgan edi.

30–BOB

Shoh Hizqiyo Fisih ziyofati va Xamirturushsiz non bayramini nishonlaydi

301-4Isroil xalqi Fisih ziyofatini[*] oʻz vaqtida — birinchi oyda[*] nishonlay olmagan edi, chunki koʻp ruhoniylar oʻzlarini hanuz poklamagan va odamlarning aksariyat qismi Quddusga yigʻilmagan edi. Shuning uchun shoh Hizqiyo, uning aʼyonlari va Quddusdagi jamoa Fisih ziyofatini ikkinchi oyda[*] nishonlashga qaror qildilar. Shoh Hizqiyo butun Isroil va Yahudo xalqiga, shuningdek, Efrayim va Manashe qabilalariga bu haqda xabar joʻnatib, ularni Isroil xalqining Xudosiga — Egamizga atalgan Fisih ziyofatini nishonlash uchun Egamizning Quddusdagi uyiga taklif qildi++.

5Janubdagi Bershebadan tortib, to shimoldagi Dan shahrigacha boʻlgan Isroil hududlarida istiqomat qilgan hamma odamlar Fisih ziyofatini nishonlash uchun Quddusga taklif qilindi. Negaki bu ziyofat ancha vaqtdan beri, qonunda koʻrsatilganday, butun xalq tomonidan nishonlanmagan edi+. 6Choparlar shoh va uning aʼyonlari nomidan yozilgan maktubni butun Isroil va Yahudo xalqlariga yetkazdilar. Maktubda quyidagilar bitilgan edi:

“Ey Ossuriya bosqinchilaridan[*] omon qolgan Isroil xalqi! Ibrohimning, Isʼhoqning va Yoqbning[*] Xudosi — Egamizga qaytinglar, shunda U ham sizga qaytadi+. 7Egasi Xudoga xiyonat qilgan ota–bobolaringizga va Isroillik qarindoshlaringizga oʻxshamanglar. Oʻzingiz koʻrib turganingizday Xudo ularni qattiq jazoladi+. 8Ota–bobolaringiz singari qaysar boʻlmanglar, Egamizga boʻysuninglar, Uning Maʼbadiga kelinglar. Egamiz Maʼbadni abadiy muqaddas qilgan. Egangiz Xudoga sajda qilinglar, ana shunda U gʻazabidan tushadi+. 9Agar Egamizga qaytsangiz, qarindoshu bola–chaqalaringizni asir qilgan bosqinchilar ularga rahm qiladilar, uylariga qaytib kelishlariga yoʻl qoʻyadilar. Zotan, Egangiz Xudo inoyatli va rahmdildir. Unga qaytsangiz, U sizdan yuzini oʻgirmaydi.”+

10Shunday qilib, choparlar to shimoldagi Zabulun hududigacha boʻlgan Efrayim va Manashe hududlaridagi hamma shaharlarga kirib chiqdilar. Lekin odamlar zaharxandalik bilan ularni masxara qildilar. 11Faqat Osher, Manashe va Zabulun qabilasidan baʼzilari itoat etib, Quddusga keldilar. 12Yahudo xalqini esa Xudo birlashtirib, ularga shoh va aʼyonlarning koʻrsatmasini bajarishga xohish bergan edi. Bu koʻrsatma Egamizning amriga asoslangan edi.

13Ikkinchi oyda Xamirturushsiz non bayramini[*] nishonlash uchun juda koʻp xalq Quddusga yigʻildi. 14Ular Quddusdagi hamma begona qurbongohlarni va hamma tutatqi qurbongohlarini qoʻporib, Qidron soyligiga[*] uloqtirib tashladilar+. 15Ikkinchi oyning oʻn toʻrtinchi kuni esa Fisih qoʻzilarini soʻydilar. Oʻzlarini poklamagan ruhoniylar va levilar uyatli ahvolda qolganidan poklanish marosimini ado etib, kuydiriladigan qurbonliklarini Egamizning uyiga olib keldilar. 16Soʻng ular Xudoning odami Musoning qonuniga muvofiq Maʼbadda oʻz joylarini egalladilar. Ruhoniylar levilarning qoʻlidan qurbonlik qonini olib, qurbongohga sepdilar+. 17Xalqdan koʻpchiligi oʻzlarini poklamagani uchun Fisih qoʻzisini qurbon qila olmadilar. Bunday odamlarning Fisih qoʻzisini soʻyish va Egamizga atash vazifasini levilarning oʻzlari bajardilar. 18Efrayim, Manashe, Issaxor va Zabulun qabilasidan kelganlarning aksariyati oʻzlarini poklamagan boʻlsalar–da, Xudoning qonuniga zid ravishda Fisih taomidan tanovul qildilar. Lekin Hizqiyo ular uchun quyidagicha ibodat qildi: “Ey Egam, muruvvating ila bu bandalaringni kechir+. 19Ular poklanish marosimini ado etmagan boʻlsalar–da, ey Egamiz, ular Senga chin yurakdan sajda qilishga qaror etganlar. Axir, Sen ota–bobolarining Xudosisan.” 20Hizqiyoning ibodatini Egamiz eshitib, xalqni kechirdi, ularga zarar yetkazmadi.

21Quddusda toʻplangan xalq katta xursandchilik bilan yetti kun davomida Xamirturushsiz non bayramini nishonladi. Levilar va ruhoniylar har kuni sozlarning baland kuylari joʻrligida Egamizni madh qildilar+. 22Hizqiyo Egamizga xizmat qilishda mohirlik koʻrsatgan hamma levilarni ruhlantirdi. Xullas, xalq tinchlik nazrlarini qurbon qildi, ota–bobolarining Xudosiga — Egamizga shukronalar aytib, yetti kun bayram taomini tanovul qildi.

Ikkinchi bayram

23Butun jamoa bayramni yana yetti kun nishonlashga qaror qildi. Shunday qilib, ular yana yetti kun xursandchilik bilan bayram qildilar. 24Yahudo shohi Hizqiyo jamoaga qurbonlik qilish uchun 1000 ta buqa va 7000 ta qoʻy berdi. Shoh aʼyonlari esa 1000 ta buqa va 10.000 ta qoʻy berdilar. Juda koʻp ruhoniylar oʻzlarini pokladilar. 25Yahudo xalqi, ruhoniylar, levilar, Isroil xalqi, Isroil va Yahudoda istiqomat qilayotgan musofirlar oʻzlarida yoʻq xursand edilar. 26Quddusda katta xursandchilik hukm surardi. Isroil shohi Dovud oʻgʻli Sulaymon zamonidan beri Quddusda bunday voqea yuz bermagan edi+. 27Soʻngra ruhoniylar va levilar turib, xalqni duo qildilar. Ularning ibodati Xudoning samodagi muqaddas makoniga yetib, ijobat boʻldi+.

31–BOB

Shoh Hizqiyoning islohotlari

31^1Bayram tugagandan keyin, oʻsha yerdagi butun xaloyiq Yahudo, Benyamin, Efrayim va Manashe hududidagi shaharlarga borib, butsimon toshlarni parchalab tashladilar, Asheraning[*] ustunlarini kesdilar, sajdagohlar[*] va qurbongohlarni vayron qildilar. Bittasini ham qoldirmadilar. Shundan keyin hammalari oʻz shaharlariga, oʻzlarining mulkiga qaytdilar+.

2Hizqiyo ruhoniylarni va levilarni guruhlarga boʻldi. Har bir guruhga quyidagi vazifalarni taqsimlab berdi: Egamizning Maʼbadi hovlisida kuydiriladigan qurbonliklarni va tinchlik qurbonliklarini nazr qilish, u yerda xizmat qilib, hamdu sano va madhiyalar aytish+. 3Egamizning qonuniga koʻra, har kuni ertalab va kechqurun, Shabbat kunlari, yangi oy shodiyonalari va tayinlangan bayram kunlari kuydiriladigan qurbonliklar keltirilishi lozim edi. Shoh Hizqiyo oʻzining shaxsiy mulkidan bu qurbonliklar uchun hayvonlarni berdi+. 4U Quddusda yashagan xalqqa: “Ruhoniylar va levilarga tegishli ulushni beringlar, toki ular oʻzlarini toʻliq Egamizning qonunlarini bajarishga bagʻishlasinlar”, deb farmon berdi+. 5Farmon berilgach, xalq bugʻdoyning, sharob, zaytun moyi, asal va dalada yetishtirilgan donlarning birinchi hosilidan moʻl qilib olib keldilar. Ular olib kelgan hamma narsaning ushri[*] nihoyatda moʻl edi+. 6Yahudo shaharlarida yashagan Isroil va Yahudo xalqi mol–qoʻylarining ushrini hamda Egasi Xudoga atab bagʻishlangan inʼomlarning ushrini olib kelib, uyum–uyum qildilar+. 7Xalq inʼomlar olib kelishni uchinchi oyda[*] boshlab, yettinchi oyda[*] tugatdi. 8Hizqiyo va uning aʼyonlari kelib uyum–uyum inʼomlarni koʻrishgach, Egamizga hamdu sano aytib, Isroil xalqini duo qilishdi.

9Hizqiyo ruhoniylar va levilardan bu inʼomlar haqida soʻraganda, 10Zodoʻx xonadonidan boʻlgan oliy ruhoniy Ozariyo Hizqiyoga shunday javob berdi: “Xalq inʼomlarni Egamizning uyiga olib kela boshlaganidan beri, ozuqamiz yetarli. Juda koʻp ortib qolgani ham bor. Ha, Egamiz Oʻz xalqiga baraka berdi, ortganining koʻpligini bir koʻrib qoʻying.”+
11Shunda Hizqiyoning buyrugʻiga binoan, Egamiz uyining omborxonalari tayyorlandi+. 12Bu omborxonalarga hamma hadyalar, ushrlar va bagʻishlangan inʼomlar qoʻyildi. Bularga nazoratchi qilib levi Xonaniyo, uning yordamchisi qilib ukasi Shimax tayinlandi. 13Ularning qoʻli ostida quyidagi oʻn nafar levi ishlaydigan boʻldi: Yoxiyol, Ozaziyo, Naxat, Osoyil, Yarimoʻt, Yoʻzabad, Eliyol, Yismaxiyo, Maxat va Binayo. Bularning hammasi shoh Hizqiyo va oliy ruhoniy Ozariyo tomonidan tayinlangan edilar.

14Kori Maʼbadning sharqiy darvozasi darvozaboni boʻlib, Xudoga koʻngildan qilingan nazrlar uchun masʼul edi. Kori levi Yimnaxning oʻgʻli edi. Uning vazifasi Egamizga atalgan inʼomlarni va eng muqaddas nazrlarni ruhoniylar va levilarga boʻlib berish edi. 15Uning sodiq yordamchilari Eden, Minyomin, Yeshuva, Shamayo, Emoriyo va Shaxaniyo edilar. Ular ruhoniylarga qarashli shaharlarda xizmat qilib, u yerdagi ruhoniylarning oilalariga guruhlari boʻyicha ulush taqsimlab berishar edi. Yoshu qariga bir xil ulush ajratishardi:+
16Egamizning uyidagi xizmatni guruhlari boʻyicha bajaradigan hamma erkaklarga, shuningdek, nasabnomada nomlari qayd etilgan uch va undan yuqori yoshdagi oʻgʻil bolalarga ulush berishardi. 17Ular xonadonlari boʻyicha roʻyxatga olingan ruhoniylarga, shuningdek, yigirma va undan yuqori yoshdagi levilarga ulush ajratishardi. Levilarning roʻyxati bajaradigan vazifalari va guruhlari asosida tuzilgan edi+. 18Nasabnomada nomlari qayd etilgan hamma erkaklarning oilalariga — xotini, oʻgʻil–qizlari, chaqaloqlariga ham ulush berilardi. Zotan, ular oʻzlarini pok saqlashda sadoqat koʻrsatar edilar. 19Shaharlarning chetlarida istiqomat qilgan, Horun naslidan boʻlgan ruhoniylarga kelsak, ularga ham ulush tarqatadigan odamlar tayinlangan edi. Bu odamlar ruhoniy urugʻidan boʻlgan har bir erkak zotiga va roʻyxatga olingan har bir leviga ulush berishar edi.

20Shu yoʻsinda, Hizqiyo butun Yahudo boʻylab ulush tarqatish vazifasini uddaladi. U Egasi Xudo oldida yaxshi, toʻgʻri va halol ishlar qildi+. 21Maʼbad xizmatiga, Xudoning qonunlari va amrlariga oid qilgan har bir ishini Xudoga intilgan holda, chin yurakdan qilgani uchun koʻp muvaffaqiyatga erishdi.

32–BOB

Ossuriyaliklar Quddusga xavf soladi

32^1•Shoh Hizqiyo sadoqat bilan bajargan bu ishlaridan keyin, Ossuriya shohi Sanxariv[*] Yahudoga bostirib keldi. U mustahkam shaharlarni egallab olish maqsadida ularni qamal qildi. 2Sanxariv Quddusga hujum qilmoqchi boʻlganini Hizqiyo bilgach, 3lashkarboshilari va jangchilariga maslahat soldi. Ular shahar tashqarisidagi buloqlar oqimini toʻxtatishga qaror qildilar. 4Bir talay xaloyiq toʻplanib: “Nimaga endi Ossuriya shohi kelib, moʻl–koʻl suvga ega boʻlar ekan”, deya hamma buloqlarni va hududdan oqib oʻtgan irmoqni toʻxtatdi. 5Hizqiyo qatʼiyat bilan ishga kirishib, buzilgan devorni qurdirdi, devor ustiga minoralar oʻrnatdi. Shahar devorining tashqarisidan yana bir devor koʻtartirdi. Shuningdek, Dovud qalʼasining sharq tomonidagi Milloni[*] tuzattirdi, koʻplab qurol–aslaha va qalqonlar yasattirdi+. 6Shahardagi hamma erkaklar ustidan lashkarboshilar tayinlab, ularni shahar darvozasi oldidagi maydonga toʻpladi. Hammalariga dalda berib, shunday dedi: 7“Dadil va botir boʻlinglar, qoʻrqmanglar. Ossuriya shohi va uning toʻdalari oldida vahimaga tushmanglar, chunki buyuk kuch biz tomonda, ular tomonda emas+. 8Ular tomonda insoniy qudrat boʻlsa, biz tomonda Egamiz Xudodir. U bizga yordam beradi, biz uchun jang qiladi.” Yahudo shohi Hizqiyoning soʻzlaridan xalq ruhlanib ketdi+.

9Ossuriya shohi Sanxariv jamiki lashkari bilan Laxish shahrini[*] qamal qilgan paytda, oʻz aʼyonlarini Quddusga — Yahudo shohi Hizqiyo va Quddus aholisi oldiga quyidagi xabar bilan joʻnatdi:

10“Ossuriya shohi Sanxariv shunday demoqda: sizlar oʻzi nimangizga ishonyapsizlar? Nimaga qamalda qolgan Quddusda hanuz oʻtiribsizlar? 11Ossuriya shohi qoʻlidan Egamiz Xudo bizni qutqaradi, deb Hizqiyo sizlarni aldamasin. U sizlarni ochligu tashnalikdan halok qilmoqchi! 12Egangizning sajdagohlarini[*] va qurbongohlarini yoʻq qilgan Hizqiyoning oʻzi emasmi?! U Yahudo xalqiga va Quddusliklarga: «Faqat bitta qurbongoh oldida sajda qilinglar, yolgʻiz oʻshaning ustida qurbonliklar keltiringlar», deb aytgan ekan[*]+. 13Nahotki men va otalarim boshqa yurtlarning xalqlarini nimalar qilganini bilmasangiz?! Oʻsha xalqlarning xudolari qani?! Birortasi oʻz yurtini mening qoʻlimdan qutqara oldimi?!+
14Mening ota–bobolarim yer yuzidan supurib tashlagan qaysi bir xalqning xudosi oʻz yurtini mening qoʻlimdan qutqara olibdiki, Xudoyingiz sizni qutqara olsa?! 15Endi Hizqiyoning aldovlariga uchmanglar, u sizlarni yoʻldan urmasin. Unga ishonmanglar, biror xalqning yoki shohlikning xudosi oʻz xalqini mening qoʻlimdan yoki otalarimning qoʻlidan qutqara olmagan. Xudoyingiz kim boʻlibdiki, sizlarni mening qoʻlimdan qutqara olsa.”+

16Sanxarivning aʼyonlari gapida davom etib, Parvardigor Egamiz va Uning quli Hizqiyoni haqoratladilar. 17Shoh Sanxariv yozgan maktubida ham Isroil xalqining Xudosi — Egamizni tahqirlab, Uni shunday soʻzlar bilan masxara qilgan edi: “Boshqa yurtlarning xudolari oʻz xalqlarini mening qoʻlimdan qutqara olmagani singari, Hizqiyoning xudosi ham oʻz xalqini mening qoʻlimdan qutqara olmaydi.” 18Aʼyonlar bu gaplarini ibroniy tilida devor ustida turgan Quddus xalqiga baqirib aytdilar. Ular Quddusni qoʻlga kiritish niyatida aholini vahimaga solib, qoʻrqitib qoʻymoqchi edilar. 19Quddus Xudosini boshqa xalqlarning xudolari qatorida koʻrdilar, U toʻgʻrida xuddi inson qoʻli bilan yaratilgan butlar haqida gapirganday gapirdilar.

20Shoh Hizqiyo va Omiz oʻgʻli Ishayo paygʻambar Xudoga iltijo qilib yordam soʻradilar. 21Egamiz farishtasini joʻnatgan edi, farishta Ossuriya shohi qarorgohidagi hamma bahodir jangchilarni, lashkarboshilarni va aʼyonlarni qirib tashladi. Sanxariv sharmandalarcha oʻz yurtiga qaytib ketdi. U oʻz xudosining uyiga kirganda, oʻgʻillarining baʼzilari unga qilich urib oʻldirdilar+.

22Shunday qilib, Egamiz shoh Hizqiyoni va Quddus aholisini Ossuriya shohi Sanxarivning qoʻlidan va butun gʻanimlari qoʻlidan qutqardi. Yahudo xalqiga Egamiz har tarafdan osoyishtalik ato qildi[*]. 23Koʻp odamlar Quddusga tashrif buyurib, Egamizga nazrlar, Yahudo shohi Hizqiyoga qimmatbaho tortiqlar olib keldilar. Oʻsha paytdan boshlab hamma xalqlar Hizqiyoni yuksak darajada hurmat qiladigan boʻldilar.

Shoh Hizqiyoning xastaligi

24Oʻsha kunlari Hizqiyo tuzalmas xastalikka yoʻliqib, oʻlim toʻshagiga yotib qoldi. U Egamizga ibodat qilgan edi, Egamiz unga javob berib, xastaligidan tuzalishini tasdiqlaydigan bir alomat koʻrsatdi+. 25Ammo Hizqiyo noshukurchilik qilib, oʻzini magʻrur tutgani uchun oʻz boshiga hamda Yahudo va Quddus ustiga Egamizning gʻazabini keltirdi+. 26Nihoyat, Hizqiyo va Quddus aholisi yuragidagi magʻrurligidan tavba qildi. Shu sababdan Egamiz shoh Hizqiyo davrida xalqqa gʻazabini sochmadi+.

Shoh Hizqiyoning boyligi va hashamati

27Hizqiyo boy–badavlat boʻlib, yuksak obroʻga erishdi. U oʻzining kumushlari, oltin, qimmatbaho toshlari, ziravorlari, qalqonlari va hamma qimmatli buyumlari uchun xazinalar qurdirdi. 28Bugʻdoy, sharob va zaytun moylari uchun omborxonalar, barcha turdagi mollari uchun ogʻilxonalar, qoʻylari uchun qoʻtonlar qurdirdi. 29Koʻplab shaharlar bunyod etib, poda va suruvlarini koʻpaytirdi, chunki Xudo unga behad boylik bergan edi. 30Hizqiyo Gixoʻn bulogʻining yuqori qismini berkitib, qazdirgan quvur orqali suvni Quddus ichiga olib kirdi[*]. U hamma ishlarida muvaffaqiyatga erishdi+. 31Biroq Bobil shahzodalari Yahudo yurtida yuz bergan moʻjizali alomat toʻgʻrisida soʻrash uchun oʻz elchilarini Hizqiyo huzuriga joʻnatganlarida[*], Xudo Hizqiyoni oʻz holiga qoʻyib qoʻygandi. Xudo Hizqiyoni sinab, uning dilidagi asl niyatlarini bilmoqchi edi.

32Hizqiyoning boshqa ishlari, qilgan yaxshiliklari “Yahudo va Isroil shohlari kitobi”dagi “Omiz oʻgʻli Ishayo paygʻambarning vahiysi”da yozilgan. 33Hizqiyo olamdan oʻtib, Dovud nasli xilxonasining toʻriga dafn qilindi[*]. Hizqiyo vafot etganda, butun Yahudo xalqi va Quddus aholisi unga izzat–hurmat koʻrsatdi. Uning oʻrniga oʻgʻli Manashe shoh boʻldi.

33–BOB

Yahudo shohi Manashe

33^1•Manashe oʻn ikki yoshida shoh boʻlib, Quddusda ellik besh yil hukmronlik qildi. 2U Egamiz oldida qabih ishlar qildi. Egamiz Oʻz xalqi Isroilning oldidan quvib yuborgan xalqlarning jirkanch odatlariga ergashdi. 3Otasi Hizqiyo buzib tashlagan sajdagohlarni[*] qaytadan barpo etdi, Baalga atab qurbongohlar qurdi, Asheraga[*] atab ustunlar oʻrnatdi. Barcha samoviy jismlarga sajda etib xizmat qildi+. 4Manashe Egamizning to abad ulugʻlanishi kerak boʻlgan uyida begona xudolarga atab, qurbongohlar qurdi+. 5Egamiz uyining ikkala hovlisida ham jamiki samoviy jismlarga sajda qilish uchun qurbongohlar barpo qildirdi+. 6Oʻgʻillarini Xinnum soyligida[*] qurbonlik qilib, olovda kuydirdi[*], follar ochtirdi, taʼbirchilarga eʼtiqod qildi, sehr–jodu bilan shugʻullandi, arvoh chaqiruvchilarga maslahat soldi. Egamiz oldida koʻp qabih ishlar qilib, Uni gʻazablantirdi+. 7Oʻzi yasattirgan butni Xudoning uyiga oʻrnatdi. Xudo bu uy toʻgʻrisida Dovud bilan uning oʻgʻli Sulaymonga shunday degan edi[*]: “Men bu uyni va Quddusni Isroil qavmlari yashaydigan maskanlar orasidan tanlab olganman. Men to abad oʻsha yerda ulugʻlanaman. 8Ular amrlarimni bitta qoldirmay bajarsalar, qulim Muso orqali bergan qonun–qoida va talablarimga rioya qilsalar, Isroil xalqining ota–bobolariga Men bergan yerdan haydalishlariga yoʻl qoʻymayman.”+
9Manashe Yahudo xalqini va Quddus ahlini shu qadar yoʻldan ozdirdiki, ular Kanʼon yurtidan Egamiz yoʻqotib yuborgan xalqlardan ham koʻra, koʻproq qabih ishlar qildilar.

Shoh Manashe tavba qiladi

10Egamiz shoh Manasheni va uning xalqini ogohlantirdi, lekin ular quloq solmadilar. 11Shuning uchun Egamiz ularga qarshi Ossuriya lashkarboshilarini joʻnatdi. Ular Manasheni asirga oldilar, burnidan halqa oʻtkazib, uni zanjirband qildilar va Bobilga olib keldilar+. 12U kulfatda qolgach, Egasi Xudodan shafqat soʻrab iltijo qildi, ota–bobolarining Xudosiga boʻyin egdi. 13Iltijo qilganda, Xudo Manashening iltijosini qabul qildi, uni yana Quddusga — oʻz shohligiga qaytardi. Shunda Manashe, Egamiz haqiqatan ham Xudo ekanligini bildi+.

14Shundan keyin Manashe Dovud qalʼasining sharq tomonidagi tashqi devorini tuzatib, uni baland qilib koʻtartirdi. Bu devor Qidron soyligidagi Gixoʻn bulogʻidan to shimoldagi Baliq darvozasigacha va shahardagi Ofel tepaligining[*] atrofi boʻylab qurilgan edi. Manashe Yahudoning hamma mustahkam shaharlariga lashkarboshilar tayinladi+. 15Egamizning uyidan begona xudolarning tasvirlarini va oʻzi oʻrnatgan butni olib tashladi, Egamizning uyi turgan togʻda va Quddusning boshqa joylarida oʻzi qurdirgan qurbongohlarni buzdirib, shahar tashqarisiga chiqartirdi. 16Soʻng Egamizning qurbongohini qaytadan qurdirib, qurbongoh ustida tinchlik qurbonliklari va shukrona qurbonliklarini atadi. Yahudo xalqiga: “Isroil xalqining Xudosi — Egamizga sajda qilinglar”, deb farmon berdi. 17Xalq boshqa sajdagohlarda qurbonlik qilishda davom etdi. Ammo qilgan barcha qurbonliklarini ular Egasi Xudoga atar edilar.

Manashe hukmronligining soʻnggi davrlari

18Manashening boshqa ishlari, Xudoga qilgan ibodati, Isroil xalqining Xudosi — Egamiz nomidan valiylar unga bergan xabarlar “Isroil shohlari tarixi” kitobida yozilgan. 19Uning iltijosi va Xudoning bergan javobi, tavba qilmasdan oldin qilgan hamma gunohlari va Xudoga qilgan xiyonati, qurdirgan sajdagohlari, sigʻingan butlari va Asheraning ustunlari toʻgʻrisida valiylar kitobida[*] yozilgan. 20Manashe olamdan oʻtib, oʻz uyida dafn qilindi. Oʻrniga oʻgʻli Omon shoh boʻldi.

Yahudo shohi Omon

21•Omon shoh boʻlganda, yigirma ikki yoshda edi. U Quddusda ikki yil hukmronlik qildi. 22Omon ham, otasi Manashe kabi, Egamiz oldida qabih ishlar qildi. Otasi Manashe yasattirgan hamma butlarga qurbonlik qilib, xizmat etdi+. 23Otasi Manashe Egamizga boʻyin eggan boʻlsa, Omon Egamizga boʻyin egmadi, otasidan ham koʻproq gunoh orttirdi+.

24Omonning aʼyonlari fitna uyushtirib, uni oʻz saroyida oʻldirdilar. 25Yahudo xalqi oʻz shohi Omonga fitna uyushtirganlarning hammasini oʻldirib, oʻrniga oʻgʻli Yoʻshiyoni shoh qilib koʻtardi.

34–BOB

Yahudo shohi Yoʻshiyo

34^1•Yoʻshiyo sakkiz yoshida shoh boʻlib, Quddusda oʻttiz bir yil hukmronlik qildi. 2U Egamiz oldida toʻgʻri ishlar qildi. Oʻngga ham, chapga ham ogʻmasdan, bobosi Dovudning yoʻlidan yurdi+. 3Hukmronligining sakkizinchi yilida, yoshligidan bobosi Dovudning Xudosiga intila boshladi. Hukmronligining oʻn ikkinchi yilida esa Yahudo va Quddusni sajdagohlardan[*], Asheraning[*] ustunlaridan, oʻyma va quyma butlardan tozalay boshladi+. 4Uning koʻrsatmasi bilan Baalning qurbongohlari buzdirildi, bu qurbongohlarning yonidagi tutatqi qurbongohlari ham sindirib tashlandi. Asheraning ustunlari, shuningdek, oʻyma va quyma butlar parchalanib, boʻlaklari oʻsha butlarga qurbonlik qilganlarning qabrlari ustiga sochib tashlandi+. 5Yoʻshiyo butparast ruhoniylarning suyaklarini oʻzlari sajda qilgan qurbongohlar ustida yoqdi. Shunday qilib, u Yahudo va Quddusni pokladi+. 6Shimoldagi Naftali hududigacha boʻlgan Manashe, Efrayim va Shimoʻn shaharlaridagi va ularning atrofida boʻlgan vayronalardagi 7qurbongohlarni sindirdi, Asheraga atalgan ustunlarni kesdi, butlarni parchalab tashladi. Isroil yurti boʻylab hamma tutatqi qurbongohlarini buzdi. Shundan keyin Quddusga qaytib ketdi.

Qonun kitobi topiladi

8Yoʻshiyo yurtni va Egamizning uyini poklagandan keyin, hukmronligining oʻn sakkizinchi yilida Ozaliyo oʻgʻli Shofonni, Quddus hokimi Masiyoni va mushovir Yoʻxoz oʻgʻli Yoʻxni Egasi Xudoning uyini tuzatishga yubordi. 9Ular oliy ruhoniy Xilqiyoning oldiga kelib, Xudoning uyiga keltirilgan kumushni unga topshirdilar. Levi darvozabonlari bu kumushni Manashe, Efrayim va Isroil xalqining omon qolganlaridan, shuningdek, Yahudo, Benyamin qabilalaridan va Quddus aholisidan toʻplab olgan edilar. 10Ular kumushni Egamizning uyida mehnat qilayotgan ishboshilarga topshirdilar. Ishboshilar esa kumushni olib, Egamizning uyidagi buzilgan joylarni taʼmirlayotgan ustalarga toʻladilar. 11Qolganini esa duradgor va binokorlarga berdilar. Ular bu kumushga Yahudo shohlari qarovsiz qoldirgan xarob binolarni tuzatish uchun tosh va yogʻochlarni sotib oldilar.

12Ishchilar sidqidildan mehnat qildilar. Ularga nazoratchi qilib Marori naslidan levilar Yaxat va Obodiyo tayinlandi, Qohot urugʻidan esa levilar Zakariyo va Mashullom tayinlandi. Musiqa asboblarini chaladigan hamma levilar+
13yuk tashuvchilarga hamda turli xizmatdagi ishchilarga masʼul edilar. Levilarning baʼzilari esa kotib, maʼmur va darvozabon edilar.

14•Egamizning uyidagi kumush olib chiqilayotganda, ruhoniy Xilqiyo Egamizning Muso orqali bergan Tavrot kitobini topib oldi+. 15U kotib Shofonga:

— Egamizning uyidan Tavrot kitobini topib oldim, — deb kitobni Shofonga berdi. 16Shofon esa kitobni shohga olib borib, hisobot berdi: “Qullaringiz topshirilgan hamma ishlarni bajaryaptilar. 17Ular Egamizning uyidagi bor kumushni oʻsha yerdagi ishboshilarga va ishchilarga berdilar.” 18Soʻng: “Ruhoniy Xilqiyo mana bu kitobni menga berdi”, — deya qoʻshimcha qilgach, Tavrot kitobini shohga ovoz chiqarib oʻqib berdi.

19Shoh Tavrot soʻzlarini eshitgach, vahimaga tushganidan kiyimlarini yirtdi. 20Keyin ruhoniy Xilqiyoga, Shofon oʻgʻli Oxixamga, Mixiyo[*] oʻgʻli Axborga[*], kotib Shofonga va oʻzining mulozimi Osoyohga shunday farmon berdi:+

21— Boringlar, topilgan bu kitobdagi soʻzlarga muvofiq, men toʻgʻrimda ham, Isroil va Yahudo xalqlarining omon qolganlari toʻgʻrisida ham Egamizning xohish–irodasini soʻranglar. Otalarimiz bu kitobdagi soʻzlarga quloq solmaganlari uchun, Egamizning amrlariga rioya qilmaganlari uchun Egamizning dahshatli gʻazabi bizning ustimizga yogʻildi+.

22Ruhoniy Xilqiyo va shoh joʻnatgan odamlar Xulda ismli paygʻambar ayol huzuriga borib, unga maslahat soldilar. Xulda paygʻambar Egamizning uyidagi muqaddas liboslar posboni Shallumning xotini edi. Shallum Tixvoning[*] oʻgʻli, Xarxasning[*] nabirasi edi. Xulda Quddusning yangi dahasida yashardi+. 23Xulda ularga shunday dedi:

“Isroil xalqining Xudosi — Egamiz demoqda: sizlarni Mening huzurimga yuborgan odamga shu gaplarimni aytinglar: 24«Men bu yurtga ham, bu yurtda yashayotgan xalqqa ham falokat keltiraman. Yahudo shohi huzurida oʻqilgan kitobdagi hamma laʼnatlarni ularga yogʻdiraman. 25Ular Mendan yuz oʻgirganlari uchun, boshqa xudolarga qurbonliklar keltirib, oʻz qoʻllari bilan yasagan butlari tufayli[*] qahrimni keltirganlari uchun bu yurtga gʻazabim yogʻiladi va aslo bosilmaydi.»+

26Egamizning xohish–irodasini bilish uchun sizlarni yuborgan Yahudo shohiga shu xabarni beringlar: Isroil xalqining Xudosi — Egamiz sen eshitgan soʻzlaring toʻgʻrisida shuni aytmoqda: 27«Sen bu yurtga va yurtning xalqiga qarshi aytgan soʻzlarimni eshitganingdan keyin, yuraging yumshadi, Menga boʻyin egding. Sen Menga boʻyin egganing uchun, qaygʻudan liboslaringni yirtib, huzurimda yigʻlaganing uchun Men iltijolaringni eshitdim+. 28Shunga koʻra, sen ota–bobolaring yoniga xotirjam ketasan, oʻz qabringga dafn etilasan. Bu yurtga va uning ahliga Men keltiradigan jamiki falokatlarni sen koʻrmaysan.»”

Xilqiyo va uning hamrohlari bu xabarni shohga yetkazdilar+.

Shoh Yoʻshiyoning ahdi

29•Shoh Yoʻshiyo xabar berib, Yahudo va Quddusning hamma oqsoqollarini oʻz huzuriga toʻpladi. 30Jamiki Yahudo xalqi va Quddus aholisi, ruhoniylar, levilar, zodagonlaru avom xalq shoh boshchiligida Egamizning uyiga bordi. Shoh Egamizning uyidan topilgan Tavrot kitobini[*] boshidan oxirigacha ularning oldida oʻqidi+. 31Shoh Egamizning uyi eshigi oldidagi oʻz joyida turib: “Egamiz koʻrsatgan yoʻldan yuraman, amrlariga itoat etaman, shartlariga, farmonlariga butun qalbim bilan, jonu dilim bilan quloq solaman, bu kitobda yozilgan ahd soʻzlarini ado etaman”, deb Egamiz bilan qayta ahd qildi+. 32Soʻngra u Benyamin qabilasiga va Quddusdagi hamma odamlarga bu ahdga rioya qilish toʻgʻrisida farmon berdi. Oʻsha kundan boshlab Quddus aholisi ota–bobolarining Xudosi bilan qilgan ahd talablarini bajara boshladilar. 33Yoʻshiyo Isroil xalqiga qarashli hamma hududlardan makruh butlarni yoʻqotdi. Isroil xalqining hammasini Egasi Xudoga sajda qildirdi. Uning davrida xalq ota–bobolarining Xudosi — Egamizdan yuz oʻgirmay, Unga xizmat qildi+.

35–BOB

Shoh Yoʻshiyo Fisih ziyofati va Xamirturushsiz non bayramini nishonlaydi

35^1•Shoh Yoʻshiyo Quddusda Egamizning sharafiga Fisih ziyofatini[*] nishonladi. Birinchi oyning[*] oʻn toʻrtinchi kuni Fisih qoʻzilari qurbonlik qilindi+. 2Yoʻshiyo ruhoniylarni xizmatga tayinlab, Egamizning uyidagi xizmatga ularni ragʻbatlantirdi. 3Soʻng Egamizga bagʻishlangan va xalqqa taʼlim bergan levilarga dedi:

— Muqaddas Sandiqni Isroil shohi Dovud oʻgʻli Sulaymon qurgan Egamizning uyiga olib kiringlar. Sandiqni bundan buyon yelkangizda koʻtarib yurishga hojat yoʻq. Endi Egangiz Xudoga va Uning xalqi Isroilga xizmat qilinglar+. 4Shoh Dovudning va oʻgʻli Sulaymonning yozib qoldirgan koʻrsatmalariga muvofiq[*], xonadoningiz va guruhlaringiz boʻyicha xizmatga tayyorlaninglar+. 5Muqaddas maskanga shunday tartibda joylashinglarki, Isroil xalqining birorta xonadoni eʼtiboringizdan chetda qolib ketmasin. 6Fisih qoʻzisini soʻyib, oʻzingizni poklanglar. Soʻng yurtdoshlaringiz uchun Fisih qoʻzilarini tayyorlab beringlar. Xullas, Egamizning Muso orqali bergan koʻrsatmalariga rioya qilinglar.

7Shoh Yoʻshiyo bu yerda hozir boʻlgan xalqqa Fisih qurbonliklari uchun 30.000 ta qoʻzi va uloqchani, 3000 ta buqani berdi. Bularning hammasi shohning shaxsiy mulkidan edi+. 8Shohning aʼyonlari ham xalqqa, ruhoniy va levilarga qurbonliklar uchun koʻngildan chiqarib hayvonlarni berdilar. Xudoning uyida xizmat qiluvchilarning boshliqlari Xilqiyo, Zakariyo va Yoxiyol ruhoniylarga Fisih qurbonliklari uchun 2600 ta qoʻzi bilan uloqcha va 300 ta buqa berdilar. 9Xonaniyo, uning ukalari Shamayo va Natanil, levilarning yoʻlboshchilari Xashaviyo, Yaviyol va Yoʻzabad Fisih qurbonliklari uchun levilarga 5000 ta qoʻzi bilan uloqcha va 500 ta buqa berdilar.

10Fisih marosimiga oid tayyorgarliklar tugagach, ruhoniylar bilan levilar shohning buyrugʻiga binoan oʻz joylarini egalladilar+. 11Levilar Fisih qoʻzilarini boʻgʻizlab, qonini ruhoniylarga berdilar. Ruhoniylar qonni qurbongohga sepdilar. Levilar esa qoʻzilarning terisini shilishga kirishdilar. 12Ular soʻyilgan qoʻzi, uloqcha va buqalarning qurbongohda kuydiriladigan qismlarini ajratib qoʻydilar. Soʻng bularni odamlarga xonadonlari boʻyicha taqsimlab berdilar. Toki har bir xonadon oʻziga tegishli qurbonligini Egamizga bagʻishlab, Musoning qonunidagi koʻrsatmalarga binoan keltirsin. 13Levilar qonun–qoidaga muvofiq, Fisih qoʻzilarini olovda pishirdilar, muqaddas qurbonliklar goʻshtini esa togʻoralarda, qozonlarda va tovalarda qaynatdilar. Goʻsht tayyor boʻlgach, uni darrov xalqning oldiga dasturxonga tortdilar+. 14Shundan soʻnggina levilar oʻzlari uchun va ruhoniylar uchun Fisih taomini tayyorlashga kirishdilar. Negaki, Horun naslidan boʻlgan ruhoniylarning qoʻli kechgacha boʻshamadi, ular kuydiriladigan qurbonliklarni va yogʻlarni kuydirish bilan ovora edilar. 15Osif naslidan boʻlgan qoʻshiqchilar shoh Dovudning, Osif, Xaman va shohning valiysi Yodutunning koʻrsatmasiga binoan oʻz joylarida turdilar. Maʼbad darvozabonlari ham oʻz joylaridan siljimadilar. Levi birodarlari ularga Fisih taomini tayyorlaganlari uchun xizmatlarini toʻxtatishga zarurat boʻlmadi+.

16Shunday qilib, oʻsha kuni shoh Yoʻshiyoning farmoniga koʻra, Egamizga bagʻishlangan hamma xizmatlar bajarildi. Fisih ziyofati nishonlanib, Egamizning qurbongohida kuydiriladigan qurbonliklar keltirildi. 17Isroil xalqi Fisih ziyofatini va yetti kun davomida Xamirturushsiz non bayramini nishonladi+. 18Shomuil paygʻambar davridan buyon Isroilda Fisih ziyofati bu singari nishonlanmagan edi. Isroil shohlaridan birortasi, Yoʻshiyo singari Fisih ziyofatini ruhoniylar, levilar, jamiki Yahudo va Isroil xalqi hamda Quddus aholisi ishtirokida nishonlamagan edi. 19Bu Fisih ziyofati shoh Yoʻshiyo hukmronligining oʻn sakkizinchi yilida nishonlandi.

Yoʻshiyo hukmronligining soʻnggi davri

20•Bu voqealardan soʻng, Yoʻshiyo Maʼbadni tartibga solib boʻlgach, Misr shohi Nexo jang qilgani Furot daryosi boʻyidagi Karxamish shahriga lashkarini boshlab keldi. Yoʻshiyo unga qarshi otlandi[*]+. 21Lekin Nexo Yoʻshiyoga elchilar orqali shunday xabar yubordi:

“Ey Yahudo shohi! Sen bu jangga aralashma! Men senga emas, oʻz dushmanlarimga qarshi urushga otlandim. Xudo menga, shoshil, deb amr berdi. Xudo men tomonda, Unga qarshilik koʻrsatishni bas qil, aks holda, nobud boʻlasan.”

22Ammo Yoʻshiyo jang qilishdan qaytmadi. Xudoning Nexo orqali aytgan soʻzlariga quloq solmadi. Shohona kiyimlarini oʻzgartirib, Magidoʻ[*] tekisligida jangga kirdi+. 23Jang paytida Misr kamonkashlari shoh Yoʻshiyoga oʻq otdilar. Shunda shoh aʼyonlariga: “Meni bu yerdan olib chiqinglar, ogʻir yaralandim”, dedi+. 24Aʼyonlar Yoʻshiyoni jang aravasidan olib, boshqa jang aravasiga soldilar–da, Quddusga olib keldilar. Yoʻshiyo shu yerda vafot etdi. U ota–bobolarining xilxonasiga dafn qilindi. Butun Yahudo va Quddus aholisi Yoʻshiyo uchun aza tutdi+. 25Yeremiyo paygʻambar shoh Yoʻshiyoga atab marsiya aytdi. Shu kunga qadar[*] erkak va ayol qoʻshiqchilar Yoʻshiyoni xotirlaganlarida shu marsiyani aytishadi, bu Isroilda odat boʻlib qoldi. Bu marsiya qoʻshigʻi “Marsiyalar toʻplami”ga kiritilgan.

26Yoʻshiyoning boshqa ishlari, Egamizga sodiqligi, Uning qonuniga binoan olib borgan faoliyati, 27hayotidagi barcha voqealar, boshdan oxirigacha “Isroil va Yahudo shohlari kitobi”da yozilgan.

36–BOB

Yahudo shohi Yohuxoz

36^1•Yahudo xalqi Yoʻshiyoning oʻgʻli Yohuxozni otasining oʻrniga shoh qilib koʻtardi. 2Yohuxoz yigirma uch yoshida taxtga oʻtirib, Quddusda uch oy shohlik qildi. 3Soʻngra Misr shohi Nexo uni Quddus taxtidan tushirib, yurt xalqidan 200 pud[*] kumush va 2 pud[*] oltin oʻlpon talab qildi. 4Misr shohi Yohuxozning ukasi Eliyaqimni Yahudo va Quddusga shoh qilib tayinladi. Uning ismini oʻzgartirib Yohayiqim qoʻydi. Akasi Yohuxozni esa Misrga olib ketdi+.

Yahudo shohi Yohayiqim

5•Yohayiqim yigirma besh yoshida shoh boʻlib, Quddusda oʻn bir yil hukmronlik qildi. U Egasi Xudoning oldida qabih ishlar qildi. 6Bobil shohi Navuxadnazar[*] Yahudoga hujum qildi. U Yohayiqimni Bobilga olib ketish niyatida zanjirband qildi[*]+. 7Egamizning uyidagi bir qancha idishlarni Bobilga olib ketib, ularni Bobildagi saroyiga[*] qoʻydi+.

8Yohayiqimning boshqa ishlari, uning qilgan jirkanch qilmishlari, hamma kamchiliklari “Isroil va Yahudo shohlari kitobi”da yozilgan. Uning oʻrniga oʻgʻli Yohayixin shoh boʻldi.

Yahudo shohi Yohayixin

9•Yohayixin oʻn sakkiz[*] yoshida shoh boʻlib, Quddusda uch oy va oʻn kun hukmronlik qildi. U Egamizning oldida qabih ishlar qildi. 10Oʻsha yili bahorda shoh Navuxadnazar Yohayixinni hibsga olib, Bobilga olib ketdi. U bilan birga Egamizning uyidagi qimmatbaho idishlarni ham olib ketdi. Yohayixinning oʻrniga amakisi[*] Zidqiyoni Yahudo va Quddus ustidan shoh qilib tayinladi+.

Yahudo shohi Zidqiyo

11•Zidqiyo yigirma bir yoshida shoh boʻlib, Quddusda oʻn bir yil hukmronlik qildi. 12U Egasi Xudoning oldida qabih ishlar qildi. Egamizning soʻzlarini ayon qilgan Yeremiyo paygʻambarga boʻyin egmadi+.

Quddus qulaydi

13Shoh Navuxadnazar Zidqiyoga Xudoning nomi bilan sadoqat ontini ichdirgan boʻlsa ham, Zidqiyo Navuxadnazarga qarshi isyon koʻtardi. U qaysarlik qilib, Isroil xalqining Xudosiga — Egamizga tavba qilishdan bosh tortdi+. 14Bosh ruhoniylarning hammasi omma qatorida oʻzga xalqlarning jirkanch odatlariga taqlid qilib, Xudoga oʻta bevafo boʻldilar. Shu yoʻsin, ular Egamizning Oʻzi muqaddas qilgan Quddusdagi uyni bulgʻadilar+. 15•Ota–bobolarining Xudosi — Egamiz Oʻz xalqi va maskaniga rahm qilib, ularning oldiga qayta–qayta paygʻambarlarini joʻnatdi+. 16Lekin ular Xudoning elchilarini haqorat qilib, Xudoning soʻzlaridan nafratlandilar, paygʻambarlarni masxara qildilar. Oxiri Egamiz Oʻz xalqidan shu qadar gʻazablandiki, ular najotsiz qoldilar+.

17Egamiz ularga qarshi Bobil[*] shohini tortib keldi. Bobil shohi Maʼbadda ularning yoshlarini qilichdan oʻtkazdi, na yosh erkakka, na ayolga, na keksaga, na xastaga shafqat qildi. Xudo Yahudo xalqining hammasini Bobil shohining qoʻliga bergan edi+. 18Bobil shohi Xudoning uyidagi kattayu kichik buyumlarni, jamiki xazinani, shoh va uning aʼyonlari xazinalarini, xullas, hamma narsani Bobilga olib ketdi. 19Xudoning uyiga esa oʻt qoʻydi, Quddus devorini buzib tashladi, barcha hashamatli binolarni yondirdi, Quddusdagi hamma qimmatbaho ashyolarni yoʻq qilib tashladi. 20Qilichdan omon qolganlarini esa Bobilga surgun qildi. Fors shohligi qaror topgunga qadar Yahudo xalqi Bobil shohiga va uning avlodlariga qul boʻlib qoldi. 21Yurt boʻm–boʻsh choʻlga aylandi. Yerga dam berilmagan yillarning[*] soni toʻlguncha, yetmish yil davomida tashlandiq boʻlib yotdi. Shunday qilib, Egamizning Yeremiyo paygʻambar orqali aytgan soʻzlari[*] amalga oshdi+.

Shoh Kurush Yahudo xalqiga ozodlik beradi

22•Fors shohi Kurush hukmronligining birinchi yilida[*] Egamizning Yeremiyo orqali bildirgan soʻzlari[*] bajo boʻlishi uchun, Egamiz shoh Kurushning yuragiga Quddusdagi Maʼbadni qayta qurish istagini soldi. Shunday qilib, Kurush oʻz shohligining hamma tomoniga xabarchilar joʻnatdi va yozma farmonda quyidagilarni eʼlon qildi:+

23“Fors shohi Kurush shunday demoqda: Samoviy Xudo — Egamiz yer yuzidagi jamiki shohliklarni menga bergan. U Yahudo yurtidagi Quddusda Oʻziga bir uy qurishni menga topshirdi. Xudoning xalqidan boʻlgan har bir kimsa Quddusga borsin, Egasi Xudo unga yor boʻlsin.”+

[1] Fors shohi Kurush — Kir ismi bilan ham tanilgan boʻlib, miloddan oldingi 539-530 yillarda Bobilda hukmronlik qilgan.

* 1:3 Givondagi sajdagoh — Quddusdan qariyb 6 kilometr shimoli–gʻarbda joylashgan.

* 1:3 Uchrashuv chodiri — Muqaddas chodirning yana bir nomi.

* 1:4 Xudoning Ahd sandigʻi…Quddusga olib kelingan edi… — 1 Solnomalar 13:5-14, 15:25-16:1 ga qarang.

* 1:14 ot — bu oʻrindagi ibroniycha soʻz aravakash maʼnosini ham ifodalashi mumkin.

* 1:15 shikamora–anjir daraxti — anjirning qadimgi Yaqin Sharqda keng tarqalgan bir turi. Kattaligi yongʻoq daraxtiday, barglari esa tut barglariga oʻxshash boʻlib, yil davomida bir necha bor hosil beradigan sersoya daraxt.

* 1:16 Misr — yoki Quvega yondosh boʻlgan Muzur nomli hudud boʻlishi mumkin (shu bobning 17–oyatida ham bor). Muzur va Quve hududlari hozirgi Turkiyaning janubi–gʻarbida joylashgan boʻlib, shoh Sulaymon davrida yilqichilik markazi edi.

* 1:17 600 kumush tanga — ibroniycha matnda 600 shaqal kumush, taxminan 7 kiloga toʻgʻri keladi.

* 1:17 150 kumush tanga — ibroniycha matnda 150 shaqal kumush, taxminan 1,7 kiloga toʻgʻri keladi.

* 2:3 Tir — Finikiyada muhim ahamiyatga ega boʻlgan shahar. Bu shahar Isroildan shimolda, Oʻrta yer dengizi boʻyida joylashgan edi. Bugungi kunda bu yer Livan mamlakatining janubiy qismini tashkil qiladi.

* 2:10 200.000 togʻora — ibroniycha matnda 20.000 kor, taxminan 4400 tonnaga toʻgʻri keladi.

* 2:10 40.000 koʻza — ibroniycha matnda 20.000 bat, taxminan 440.000 litrga toʻgʻri keladi.

* 2:16 Yaffa — Oʻrta yer dengizi boʻyida joylashgan boʻlib, Quddus uchun bandargoh vazifasini oʻtagan. Toʻliqroq maʼlumotga ega boʻlish uchun lugʻatdagi BANDARGOH soʻziga qarang.

* 3:1 Aravno — ibroniycha matnda bu ismning boshqa varianti Oʻrnan. Uning Aravno degan shakli 2 Shohlar 24:16 dan olingan.

* 3:2 Sulaymon hukmronligining toʻrtinchi yili ikkinchi oyi — taxminan miloddan oldingi 960 yilning ikkinchi oyi. Ibroniy kalendarining Ziv oyi nazarda tutilgan. Hozirgi kalendarga koʻra, bu oy taxminan aprelning oʻrtasidan boshlanadi.

* 3:3 tirsak — bir tirsak taxminan 45 santimetrga toʻgʻri keladi.

* 3:4 20 tirsak — qadimiy suryoniycha tarjimadan, qadimiy yunoncha tarjimaning baʼzi qoʻlyozmalaridan. Ibroniycha matnda 120 tirsak.

* 3:7 karublar — qanotli samoviy mavjudotlar. Toʻliqroq maʼlumotga ega boʻlish uchun lugʻatdagi KARUB, KARUBLAR soʻziga qarang.

* 3:8 1300 pud — ibroniycha matnda 600 talant, taxminan 21 tonnaga toʻgʻri keladi.

* 3:9 125 misqol — ibroniycha matnda 50 shaqal, taxminan 550 grammga toʻgʻri keladi.

* 3:14 ichki parda — Muqaddas xonani Eng muqaddas xonadan ajratib turar edi (Chiqish 26:31-33 ga qarang).

* 3:15 18 tirsak — qadimiy suryoniycha tarjimadan (yana 3 Shohlar 7:15, 4 Shohlar 25:17, Yeremiyo 52:21 ga qarang). Ibroniycha matnda 35 tirsak, ikkala ustunning umumiy balandligi nazarda tutilgan boʻlishi mumkin.

* 3:16 anor — qadimgi paytlarda hayot ramzi edi.

* 3:17 Yoxin — bu nom ibroniychadagi U (yaʼni Xudo) asos solgan iborasiga ohangdosh.

* 3:17 Boʻaz — bu nom ibroniychadagi Uning (yaʼni Xudoning) kuchi vositasida iborasiga ohangdosh.

* 4:1 tirsak — bir tirsak taxminan 45 santimetrga toʻgʻri keladi.

* 4:5 6000 koʻza — ibroniycha matnda 3000 bat, taxminan 66.000 litrga toʻgʻri keladi.

* 4:13 anor — qadimgi paytlarda hayot ramzi edi.

* 4:17 Zoraton — ibroniycha matnda bu ismning boshqa varianti Zarido. Uning Zoraton degan shakli 3 Shohlar 7:46 dan olingan.

* 4:19 muqaddas nonlar — bu nonlar Maʼbadda Egamizning huzurini aks ettiruvchi timsol boʻlib, Xudo Isroil xalqining qudrati va taʼminlovchisi ekanligidan darak berib turgan. Nonlar Maʼbaddagi maxsus xontaxtaga qoʻyilib, har Shabbat kuni yangi pishirilgan nonlar bilan almashtirib turilgan (Levilar 24:5-9 ga qarang).

* 5:2 …Dovud qalʼasidan… — 1 Solnomalar 15:25-16:1 ga qarang.

* 5:3 yettinchi oy — ibroniy kalendarining Tishri oyi nazarda tutilgan (Tishri oyi Itanim oyi deb ham ataladi). Hozirgi kalendarga koʻra, bu oy taxminan sentabrning oʻrtasidan boshlanadi.

* 5:3 Chayla bayrami — bu bayram kuzda yigʻim–terim tugagan paytga toʻgʻri keladi.

* 5:5 Uchrashuv chodiri — Muqaddas chodirning yana bir nomi. Oʻsha davrda Uchrashuv chodiri Quddusdan qariyb 6 kilometr shimoli–gʻarbda — Givonda joylashgan edi (1:3 ga qarang). Ahd sandigʻi esa Quddus shahrida, Dovud tomonidan oʻrnatilgan maxsus chodirda saqlanar edi (1:4 ga qarang).

* 5:9 …bugungacha… — shu kitob yozilgan vaqtga ishora.

* 5:10 Sinay togʻi — ibroniycha matnda Xorev togʻi, Sinay togʻining yana bir nomi.

* 6:5 Egamiz otamga shunday degan edi… — 1 Solnomalar 17:1-14 ga qarang.

* 6:13 …uzunligi besh tirsak, eni ham besh tirsak, balandligi uch tirsak… — uzunligi va eni taxminan 2,3 metrga, balandligi taxminan 1,4 metrga toʻgʻri keladi.

* 6:28 garmsel — hosilga katta ziyon keltiradigan issiq shamol.

* 6:28 chigirtka — baʼzan toʻda–toʻda boʻlib kelib, dalalardagi hosilga katta zarar yetkazadigan hasharot.

* 7:8 Levo–Xomat — yoki Xomat dovoni.

* 7:8 Misr chegarasidagi irmoq — Sinay yarim orolining shimoli–sharqidagi Arish soyligi yoki Nil daryosining sharqiy irmogʻi nazarda tutilgan (yana Ibtido 15:18, Sahroda 34:5 va Ysha 13:3, 15:4, 47 ga qarang).

* 7:8 Chayla bayrami — 5:3 ning ikkinchi izohiga qarang.

* 7:9 Chayla bayramidan keyin… — ibroniycha matnda Sakkizinchi kunida…, Chayla bayramining yettinchi kunidan keyingi birinchi kun.

* 7:10 Yettinchi oy — 5:3 ning birinchi izohiga qarang.

* 7:13 chigirtkalar — 6:28 ning ikkinchi izohiga qarang.

* 7:18 unga…aytgan gaplarim — 2 Shohlar 7:12-16 ga qarang.

* 8:3 Xomat–Zoʻvo — yoki Xomat va Zoʻvo (1 Solnomalar 18:9-10 ga qarang), bu yurtlar Damashqdan shimolda joylashgan edi.

* 8:6 otliqlar — bu oʻrindagi ibroniycha soʻz otlar maʼnosini ham ifodalashi mumkin.

* 8:8 …bugungacha… — shu kitob yozilgan vaqtga ishora.

* 8:13 Hosil bayrami — ibroniycha matnda Haftalar bayrami, Hosil bayramining yana bir nomi.

* 8:17 Qizil dengiz — ibroniycha matnda dengiz. Bu oyatdagi mana shu nom hozirgi Aqaba qoʻltigʻiga (yaʼni Qizil dengizning shimoli–sharqidagi qoʻltigʻiga) ishora qiladi.

* 8:18 Ofir yurti — Arabiston yarim orolining janubida joylashgan boʻlishi mumkin. Ofir oltini eng sifatli oltin hisoblangan.

* 8:18 960 pud — ibroniycha matnda 450 talant, taxminan 15 tonnaga toʻgʻri keladi.

* 9:1 Shava — bu yurt Arabiston yarim orolining janubi–gʻarb tomonida boʻlgani ehtimoldan holi emas.

* 9:4 soqiy — shohga oʻz qoʻli bilan sharob quyadigan, saroyda yuqori martabaga ega boʻlgan, ishonchga loyiq aʼyon. Shuningdek, u shoh uchun sharob tanlashi va uni tatib koʻrib, zaharli emasligiga ishonch hosil qilishi kerak edi.

* 9:4 bakovul — saroyda shoh uchun tayyorlanadigan maxsus taomni tatib koʻruvchi va ovqat tayyorlash ishlarini nazorat qiluvchi mansabdor shaxs.

* 9:4 Egamizning uyida shoh Sulaymon kuydirib, nazr qilgan qurbonliklar — qadimiy yunoncha, suryoniycha va lotincha tarjimalardan (yana 3 Shohlar 10:5 ga qarang).

* 9:9 250 pud — ibroniycha matnda 120 talant, taxminan 4 tonnaga toʻgʻri keladi.

* 9:13 1425 pud — ibroniycha matnda 666 talant, taxminan 23 tonnaga toʻgʻri keladi.

* 9:15 yarim pud — ibroniycha matnda olti yuz shaqal, taxminan 8,5 kiloga toʻgʻri keladi.

* 9:16 400 misqol oltin — ibroniycha matnda 300…oltin deb yozilgan boʻlib, oʻlchov birligi berilmagan. 300 biqo (yaʼni yarim shaqal) oltin nazarda tutilgan boʻlishi mumkin, taxminan 1,7 kiloga toʻgʻri keladi (3 Shohlar 10:17 ga qarang).

* 9:16 “Lubnon oʻrmoni” degan uyi — 3 Shohlar 7:2 ga va oʻsha oyatning birinchi izohiga qarang.

* 9:21 savdo kemalari — ibroniycha matnda Tarshish kemalari, ulkan savdo kemalari aynan shu nom bilan atalardi. Tarshish hozirgi Ispaniyaning hududida joylashgan bandargoh shahar boʻlib, oʻzining katta savdo kemalari bilan mashhur edi. Toʻliqroq maʼlumotga ega boʻlish uchun lugʻatdagi BANDARGOH soʻziga qarang.

* 9:21 turli–tuman maymunlar — yoki maymunlar va tovuslar.

* 9:25 uchqur ot — bu oʻrindagi ibroniycha soʻz otliq maʼnosini ham ifodalashi mumkin.

* 9:27 shikamora–anjir daraxti — 1:15 izohiga qarang.

* 9:28 Misr — yoki Muzur (1:16 ga va oʻsha oyatning izohiga qarang).

* 10:1 Shakam shahri — shimoldagi qabilalarga qarashli asosiy shahar (Ysha 24:1 ga qarang). Bu shahar Quddusdan qariyb 50 kilometr shimolda, Isroil tepaliklarida joylashgan.

* 10:1 Isroil xalqi — shimoliy qabilalardan tashkil topgan xalq nazarda tutilgan.

* 10:15 …Shiloʻlik Oxiyo orqali…Yeribomga bergan soʻzi… — 3 Shohlar 11:29-39 ga qarang.

* 10:18 Odoniram — ibroniycha matnda bu ismning boshqa varianti Hadoram.

* 10:18 Isroil — shu kitobning davomida shimoliy shohlik Isroil degan nom bilan, janubiy shohlik esa Yahudo degan nom bilan yuritilgan. Toʻliqroq maʼlumotga ega boʻlish uchun lugʻatdagi ISROIL va YAHUDO soʻzlariga qarang.

* 11:15 sajdagoh — ibroniycha matnda bamax, yaʼni “tepalik”. Kanʼon xudolariga topinadigan joylar bamax deb atalardi. Odatda bu sajdagohlar tepaliklarda joylashgan boʻlib, u yerda Kanʼon xudolarining tasvirlari va qurbonliklar keltirish uchun qurbongoh boʻlardi.

* 11:15 echki jinlar — odamlarning tasavvuriga koʻra, bu jinlar sahroda yashardilar.

* 11:16 Egamiz — ibroniycha matnda Isroil xalqining Xudosi — Egamiz, ravon oʻqilishi uchun mazkur tarjimada soddalashtirilgan.

* 11:20 Absalomning qizi Maxo — Absalomning nevarasi boʻlgan. 2 Shohlar 14:27 ga koʻra, Absalomning yolgʻiz qizi Tamara edi. 13:2 da Maxo Uriyolning qizi deb tanitilgan.

* 11:21 kanizaklar — ibroniycha matnda bu soʻzning maʼnosi quyidagicha: kanizaklar qonuniy xotin boʻlmasalar–da, xoʻjayinlari ular bilan jinsiy aloqada boʻlishgan. Qadimgi paytlarda bu ayollarning jiddiy qonuniy huquqlari boʻlib, xoʻjayinlari ularning erlari sifatida boʻlgan.

* 12:2 Raxabom hukmronligining beshinchi yili — taxminan miloddan oldingi 926 yil.

* 12:3 Habashistonlik — ibroniycha matnda Kushlik. Kush degan joy Misrdan janubda boʻlib, hozirgi Sudan va Efiopiya mamlakatlarining bir qismini oʻz ichiga olgan edi.

* 13:2 Maxo — ibroniycha matnda bu ismning boshqa varianti Mixiyo. Uning Maxo degan shakli 3 Shohlar 15:2 dan olingan (yana 11:20 ga qarang).

* 13:8 Yeribom…yasattirib bergan oltin buzoqlar… — 3 Shohlar 12:26-30 ga qarang.

* 14:3 sajdagohlar — 11:15 ning birinchi izohiga qarang.

* 14:3 Ashera — Kanʼondagi xalqlar sajda qilgan hosildorlik xudosi boʻlib, ayol qiyofasida tasavvur qilingan. Uning erkak jufti Baal edi. Asheraning tasvirlari baland ustun shaklida boʻlib, yogʻochdan yasalgan edi.

* 14:9 Habashistonlik — ibroniycha matnda Kushlik (shu bobning 12, 13–oyatlarida ham bor). 12:3 izohiga qarang.

* 14:9 Morisho shahri — Quddusdan qariyb 40 kilometr janubi–gʻarbda joylashgan.

* 14:13 Garor — Filistlarning shahri boʻlib, Yahudo yurtidan janubi–gʻarbda joylashgan.

* 15:3 …uzoq vaqt davomida… — hakamlar davriga ishora (Hakamlar 2:8-23 ga qarang).

* 15:8 …Odod oʻgʻli Ozariyo paygʻambarning aytgan bashoratini eshitgach… — qadimiy suryoniycha va lotincha tarjimalardan (yana shu bobning 1–oyatiga qarang). Ibroniycha matnda …bu soʻzlarni va Odod paygʻambarning aytgan bashoratini eshitgach….

* 15:10 Oso hukmronligining oʻn beshinchi yili uchinchi oyi — miloddan oldingi 895 yilning uchinchi oyi. Ibroniy kalendarining Shavon oyi nazarda tutilgan. Hozirgi kalendarga koʻra, bu oy taxminan mayning oʻrtasidan boshlanadi.

* 15:16 buvisi — ibroniycha matnda onasi, biroq bu soʻz buvisiga yoki katta momolarning biriga ishora qilishi ham mumkin. 11:20 va 13:1-2 ga koʻra, Maxo Osoning buvisi, yaʼni Osoning otasi Abiyoni tuqqan onasi edi.

* 15:16 Ashera — 14:3 ning ikkinchi izohiga qarang.

* 15:16 malikalik martabasi — qadimgi Isroilda yuksak martaba hisoblangan (3 Shohlar 2:19 ga qarang).

* 15:16 Qidron soyligi — Quddus shahridan sharqda joylashgan. Soylik — ikki adir oraligʻidagi pastlik. Toʻliqroq maʼlumotga ega boʻlish uchun lugʻatdagi SOYLIK soʻziga qarang.

* 15:17 sajdagohlar — 11:15 ning birinchi izohiga qarang.

* 16:1 Rama shahri — Quddusdan qariyb 8 kilometr shimolda, Efrayim qirlarida joylashgan.

* 16:4 Ovil–Bayt–Maxo — ibroniycha matnda bu ismning boshqa varianti Ovil–Mayim. Uning Ovil–Bayt–Maxo degan shakli 3 Shohlar 15:20 dan olingan.

* 16:8 Habashistonliklar — ibroniycha matnda Kushliklar. 12:3 izohiga qarang.

* 17:3 otasi Oso — ibroniycha matnda otasi. Baʼzi ibroniy qoʻlyozmalarida va qadimiy yunoncha tarjimada otasi Dovud. Bu oʻrinda Oso hukmronligining dastlabki yillariga ishora qilingan boʻlsa kerak, chunki oʻsha paytlarda Oso Xudoning yoʻlidan yurardi (14:2-6, 11, 15:8-15 ga qarang), hukmronligining soʻnggi yillarida esa u Xudoga suyanmay qoʻygandi (16:7-12 ga qarang).

* 17:6 sajdagohlar — 11:15 ning birinchi izohiga qarang.

* 17:6 Ashera — 14:3 ning ikkinchi izohiga qarang.

* 18:2 Gilad — Iordan daryosining sharq tomonidagi oʻlka.

* 18:2 …Yohushafatni Giladdagi Ramoʻt shahriga hujum qilishga koʻndirmoqchi boʻlib… — oʻsha davrda Ramoʻt shahri Oram shohining qoʻli ostida edi (3 Shohlar 22:1-4 ga qarang).

* 19:3 Ashera — 14:3 ning ikkinchi izohiga qarang.

* 20:1 Mavun xalqi — qadimiy yunoncha tarjimaning baʼzi qoʻlyozmalaridan. Ibroniycha matnda Ommonliklar.

* 20:2 Edom — bitta ibroniy qoʻlyozmasidan. Ibroniycha matnda Oram. “Oram” va “Edom” soʻzlari ibroniychada deyarli bir xil yoziladi. Edom Oʻlik dengizning janubida joylashgan yurt edi.

* 20:2 En–Gedi — Oʻlik dengizning gʻarbiy qirgʻogʻida joylashgan shahar.

* 20:10 Edom yurti — ibroniycha matnda Seir togʻlari (shu bobning 22, 23–oyatlarida ham bor). Edom yurtining yana bir nomi Seir edi.

* 20:16 Yarubol adirlari — En–Gedi yonida (shu bobning 2–oyatiga va oʻsha oyatning ikkinchi izohiga qarang).

* 20:25 …ular koʻp miqdorda yuk hayvonlarini, mol–holni… — qadimiy yunoncha tarjimadan. Ibroniycha matnda …ular murdalar orasidan koʻp miqdorda mol–holni….

* 20:25 kiyim–kechaklar — baʼzi ibroniy qoʻlyozmalaridan va qadimiy lotincha tarjimadan. Ibroniycha matnda murdalar.

* 20:26 Baraka — ibroniy tilida bu soʻz, xuddi oʻzbek tilidagiday, qut–baraka maʼnosini ifodalaydi, lekin hamdu sano maʼnosida ham kelishi mumkin.

* 20:33 sajdagohlar — 11:15 ning birinchi izohiga qarang.

* 20:36 savdo kemalari — ibroniycha matnda Tarshish kemalari. 9:21 ning birinchi izohiga qarang.

* 20:37 dengiz — ibroniycha matnda Tarshish. Mazkur oʻrinda bu soʻz uzoq safarga chiqish va oʻzga yurtlarga borib, savdo–sotiq bilan shugʻullanishga ishora qiladi. 9:21 ning birinchi izohiga qarang.

* 21:7 U…vaʼda qilgan edi — 3 Shohlar 11:36 ga qarang.

* 21:10 …hozirgacha… — shu kitob yozilgan vaqtga ishora.

* 21:10 Libna shahri — Quddusdan qariyb 20 kilometr gʻarbda joylashgan.

* 21:11 sajdagohlar — 11:15 ning birinchi izohiga qarang.

* 21:16 Habashiston — ibroniycha matnda Kush. 12:3 izohiga qarang.

* 21:17 Oxoziyo — ibroniycha matnda Yohuxoz, Oxoziyoning yana bir ismi (22:1 ga qarang).

* 22:2 yigirma ikki — qadimiy yunoncha tarjimaning baʼzi qoʻlyozmalaridan va qadimiy suryoniycha tarjimadan (yana 4 Shohlar 8:26 ga qarang). Ibroniycha matnda qirq ikki.

* 22:5 Yoram — ibroniycha matnda bu ismning boshqa varianti Yohuram (shu bobning 6, 7–oyatlarida ham bor).

* 22:5 Gilad — Iordan daryosining sharq tomonidagi oʻlka.

* 22:6 Yizril shahri — Isroilning shimolida, Ramoʻtdan qariyb 65 kilometr masofada joylashgan.

* 22:6 Oxoziyo — baʼzi ibroniy qoʻlyozmalaridan, qadimiy yunoncha, suryoniycha va lotincha tarjimalardan (yana 4 Shohlar 8:29 ga qarang). Ibroniycha matnda Ozariyo.

* 22:7 nevarasi — ibroniycha matnda oʻgʻli. Aslida Yohu Nimshining nevarasi edi (4 Shohlar 9:2 ga qarang). Ibroniychada oʻgʻil soʻzi nasl maʼnosida ham ishlatiladi.

* 22:10 Otaliyo — Isroil shohi Axabning qizi — Yahudo shohi Yohuramning bevasi edi (21:5-6, 22:2 ga qarang).

* 22:11 Yohusheva — ibroniycha matnda bu ismning boshqa varianti Yohushaviyat. Uning Yohusheva degan shakli 4 Shohlar 11:2 dan olingan.

* 23:11 shohlik qonunlari — yoki shohlik muhri. Bu oʻrinda ishlatilgan ibroniycha soʻz qonunlarning bir nusxasini (Qonunlar 17:18-19 ga qarang) yoki shohlik muhri boʻlgan uzukni bildiradi. Bunday muhr shoh hokimiyatining ramzi edi.

* 24:6 Muqaddas ahd chodiri — ibroniycha matnda Guvohlik chodiri, Muqaddas chodirning yana bir nomi. Ibroniycha matndagi iboraning guvohlik soʻzi oʻnta amr yozilgan ikkita tosh lavhaga ishora qiladi. Bu tosh lavhalar Xudo va Uning xalqi oʻrtasida tuzilgan ahdning dalili, yaʼni toshga bitilgan guvohlik boʻlib xizmat qilardi. Muso davrida bu ikki tosh lavha Muqaddas chodirdagi Ahd sandigʻining ichida saqlanardi (Chiqish 40:20 ga qarang).

* 24:18 Ashera — 14:3 ning ikkinchi izohiga qarang.

* 24:23 yilning oxiri — ibroniycha kalendarga koʻra, bahorning boshlanishiga — mart oyining oʻrtasiga toʻgʻri keladi.

* 24:26 Yoʻzabad — ibroniycha matnda bu ismning boshqa varianti Zabad. Uning Yoʻzabad degan shakli 4 Shohlar 12:21 dan olingan.

* 24:26 Shoʻmer — ibroniycha matnda bu ismning boshqa varianti Shimrit. Uning Shoʻmer degan shakli 4 Shohlar 12:21 dan olingan.

* 25:4 Egamiz…amr qilgan edi — Qonunlar 24:16 ga qarang.

* 25:6 200 pud — ibroniycha matnda 100 talant, taxminan 3,4 tonnaga toʻgʻri keladi.

* 25:7 Isroil — ibroniycha matnda Efrayim. Efrayim qabilasi Isroilning shimoliy qismidagi eng katta va nufuzli qabila boʻlgani bois, Eski Ahdning baʼzi oʻrinlarida Efrayim degan nom Isroilga, yaʼni shimoliy shohlikka nisbatan ishlatilgan. Bu shohlikning poytaxti Samariya edi. Toʻliqroq maʼlumotga ega boʻlish uchun lugʻatdagi EFRAYIM soʻziga qarang.

* 25:10 Isroil — ibroniycha matnda Efrayim. Shu bobning 7–oyati izohiga qarang.

* 25:11 Tuz vodiysi — Oʻlik dengizning janubidagi oʻlka.

* 25:11 Edom — ibroniycha matnda Seir (shu bobning 14–oyatida ham bor). Edom yurtining yana bir nomi Seir edi.

* 25:17 Yohoʻsh — ibroniycha matnda bu ismning boshqa varianti Yoʻsh (shu bobning 18, 21, 23, 25–oyatlarida ham bor).

* 25:17 …menga jang maydonida roʻbaroʻ kelib koʻr–chi… — ibroniycha matnda …kel, bir–birimizga yuzlanaylik…, bu vaziyatda jang maydonida kuch sinashishga daʼvat.

* 25:21 Bayt–Shamash shahri — Quddusdan qariyb 24 kilometr janubi–gʻarbda joylashgan edi.

* 25:23 Oxoziyo — ibroniycha matnda Yohuxoz, Oxoziyoning yana bir ismi (22:1, 11 ga qarang).

* 25:23 400 tirsak — taxminan 180 metrga toʻgʻri keladi.

* 25:24 Obidadom — 1 Solnomalar 13:13-14 ga qarang.

* 25:27 Laxish shahri — Quddusdan qariyb 35 kilometr janubi–gʻarbda joylashgan edi.

* 25:28 Dovud qalʼasi — baʼzi ibroniy qoʻlyozmalaridan, qadimiy yunoncha, suryoniycha va lotincha tarjimalardan (yana 4 Shohlar 14:20 ga qarang). Ibroniycha matnda Yahudo shahri.

* 26:2 Elet shahri — Sinay yarim orolining sharqida, Qizil dengizning shimoliy qirgʻogʻidagi bandargoh shahar.

* 26:5 …Zakariyo unga Xudoning yoʻlidan yurishni oʻrgatardi — baʼzi ibroniy qoʻlyozmalaridan, qadimiy yunoncha va suryoniycha tarjimalardan. Ibroniycha matnda …Zakariyo Xudoning vahiylarini taʼbirlovchi edi.

* 26:8 Mavun xalqi — qadimiy yunoncha tarjimadan. Ibroniycha matnda Ommonliklar.

* 26:18 Bu Horun naslidan boʻlgan ruhoniylarning ishidir — Chiqish 30:1-10, Sahroda 16:39-40 ga qarang.

* 26:19 …yara toshdi — bu ibora ibroniychada har xil teri kasalliklariga nisbatan ishlatilgan soʻzning tarjimasidir (shu bobning 20, 21, 23–oyatlarida ham bor). Odatda bu ibora moxov kasalligiga ishora deb tushuniladi. Teri kasalliklaridan birortasiga yoʻliqqan kishi harom hisoblanar edi. Xasta odam kasalligini boshqalarga yuqtirmasligi va ularni harom qilmasligi uchun, boshqalardan ajratib qoʻyilar edi (Levilar 13:45-46 ga qarang).

* 27:2 …otasidan farqli ravishda Egamizning Maʼbadida tutatqi tutatmadi — 26:16-18 ga qarang.

* 27:3 Ofel tepaligi — koʻhna Quddus shahri aynan shu tepalik ustida joylashgan boʻlishi mumkin. Shaharning bu qismi yana “Dovud qalʼasi” deb atalar edi.

* 27:5 200 pud — ibroniycha matnda 100 talant, taxminan 3,4 tonnaga toʻgʻri keladi.

* 27:5 100.000 togʻora — ibroniycha matnda 10.000 kor, taxminan 2200 tonnaga toʻgʻri keladi.

* 28:3 soylik — ikki adir oraligʻidagi pastlik. Toʻliqroq maʼlumotga ega boʻlish uchun lugʻatdagi SOYLIK soʻziga qarang.

* 28:3 …hatto oʻz oʻgʻillarini qurbonlik qilib, olovda kuydirdi — ibroniycha matndan soʻzma–soʻz tarjimasi …hatto oʻz oʻgʻillarini olovdan oʻtkazdi. Butparast xalqlarga xos boʻlgan bu jirkanch odat Xudoning nazarida oʻtaketgan qabihlik edi.

* 28:4 Sajdagohlar — 11:15 ning birinchi izohiga qarang.

* 28:7 Isroil — ibroniycha matnda Efrayim. 25:7 izohiga qarang.

* 28:12 Isroil — ibroniycha matnda Efrayim. 25:7 izohiga qarang.

* 28:18 …Yahudo qir etaklari…Nagav choʻli… — Yahudo qirlari Yahudo yurtining gʻarbida, Nagav choʻli esa hozirgi Isroilning janubida, yaʼni Oʻlik dengizning janubi–gʻarbida joylashgan edi. Demak, Filistlar gʻarbdan, Edomliklar esa janubi–sharqdan hujum qilishgan.

* 28:20 Tigʻlatpilasar — ibroniycha matnda bu ismning boshqa varianti Tigʻlatpilnasar. Tigʻlatpilasar miloddan oldingi 745-727 yillarda hukmronlik qilgan.

* 29:3 birinchi oy — ibroniy kalendarining Nison oyi nazarda tutilgan (Nison oyi Abib oyi deb ham ataladi). Hozirgi kalendarga koʻra, bu oy taxminan martning oʻrtasidan boshlanadi.

* 29:3 …Hizqiyo…Egamizning uyi eshiklarini qaytadan ochdi — shoh Oxoz Maʼbad eshiklarini qulflab qoʻygan edi. Shu sababdan xalq u yerda Xudoga sajda qila olmagandi (28:22-25 ga qarang).

* 29:15 …Egamizning uyini poklay boshladilar — 1 Solnomalar 23:28 ga qarang.

* 29:16-17 Qidron soyligi — 15:16 ning oxirgi izohiga qarang.

* 29:16-17 birinchi oy — shu bobning 3–oyatiga berilgan birinchi izohga qarang.

* 29:21 gunoh qurbonligi — birortasi bilmay qilgan gunohi uchun Xudodan kechirim soʻrab keltirgan qurbonligi. Toʻliqroq maʼlumotga ega boʻlish uchun lugʻatdagi QURBONLIK soʻzi ostida berilgan GUNOH QURBONLIGI iborasiga qarang.

* 30:1-4 Fisih ziyofati — Isroil xalqining Misrdagi qullikdan ozod boʻlishi munosabati bilan nishonlangan ziyofat (Chiqish 12:1-42 ga qarang).

* 30:1-4 birinchi oy — 29:3 ning birinchi izohiga qarang.

* 30:1-4 ikkinchi oy — ibroniy kalendarining Ziv oyi nazarda tutilgan. Hozirgi kalendarga koʻra, bu oy taxminan aprelning oʻrtasidan boshlanadi.

* 30:6 Ossuriya bosqinchilari — 4 Shohlar 17:1-23 ga qarang.

* 30:6 Yoqub — ibroniycha matnda Isroil, Yoqubning yana bir ismi (Ibtido 32:27-28 ga qarang).

* 30:13 Xamirturushsiz non bayrami — bu bayram Fisih ziyofatining ertasi kuni boshlanar edi. Bir–biriga ulanib ketgani uchun, bu ikkala bayramga bitta bayram deb ishora qilingan (shu bobning 15, 21–oyatlariga qarang). Isroil xalqi Fisih taomi bilan birga va bir hafta nishonlanadigan Xamirturushsiz non bayrami davomida faqat xamirturushsiz nonlarni isteʼmol qilishi kerak edi (Chiqish 12:14-20, 13:3-10 ga qarang).

* 30:14 Qidron soyligi — 15:16 ning oxirgi izohiga qarang.

* 31:1 Ashera — 14:3 ning ikkinchi izohiga qarang.

* 31:1 sajdagohlar — 11:15 ning birinchi izohiga qarang.

* 31:5 ushr — har qanday daromadning oʻndan bir qismi. Levilar 27:30-33, Qonunlar 14:22-29, 26:12-13 ga qarang.

* 31:7 uchinchi oy — ibroniy kalendarining Shavon oyi nazarda tutilgan. Hozirgi kalendarga koʻra, bu oy taxminan mayning oʻrtasidan boshlanadi.

* 31:7 yettinchi oy — ibroniy kalendarining Tishri oyi nazarda tutilgan (Tishri oyi Itanim oyi deb ham ataladi). Hozirgi kalendarga koʻra, bu oy taxminan sentabrning oʻrtasidan boshlanadi.

* 32:1 Ossuriya shohi Sanxariv — miloddan oldingi 705-681 yillarda Ossuriyada hukmronlik qilgan.

* 32:5 Millo — Dovud qalʼasi tepalik ustida edi. Bu tepalikning sharq tomoni oʻpirilib ketgani uchun uni tuzatish shart boʻlgan. Tepalikning oʻpirilib ketgan joyi tuproq bilan toʻldirilgan, kengaytirilgan va mustahkamlangan edi. Tepalikning bu qismi Millo deb atalardi.

* 32:9 Laxish shahri — Quddusdan qariyb 35 kilometr janubi–gʻarbda joylashgan edi.

* 32:12 sajdagohlar — 11:15 ning birinchi izohiga qarang.

* 32:12 U Yahudo xalqiga va Quddusliklarga…deb aytgan ekan — Hizqiyoning qilgan ishlaridan Xudo mamnun edi (Qonunlar 12:2-7, 4 Shohlar 18:3-5 ga qarang). Ammo Ossuriya shohi bu soʻzlarni Yahudo xalqini va Quddus aholisini Hizqiyoga qarshi qoʻzgʻatish niyatida, Xudoga itoat qilmaslikka va ishonmaslikka undash maqsadida aytgan edi (shu bobning 13-19–oyatlariga qarang).

* 32:22 Yahudo xalqiga Egamiz har tarafdan osoyishtalik ato qildi — qadimiy yunoncha va lotincha tarjimalardan. Ibroniycha matnda Yahudo xalqini Egamiz har tomondan boshqarardi.

* 32:30 …qazdirgan quvur orqali suvni Quddus ichiga olib kirdi — bu quvur 520 metr uzunlikda boʻlib, qoyani oʻyib qilingan edi. Suv quvur orqali shahar devori tashqarisidagi Gixoʻn soyligidan shahar ichidagi Siloam hovuziga kelib tushar edi. Yana shu bobning 2-4–oyatlariga qarang.

* 32:31 …Bobil shahzodalari…oʻz elchilarini Hizqiyo huzuriga joʻnatganlarida… — 4 Shohlar 20:12-19 ga qarang.

* 32:33 …Dovud nasli xilxonasining toʻriga dafn qilindi — yoki …Dovud naslining xilxonasiga, tepalikning yuqori qismiga dafn qilindi.

* 33:3 sajdagohlar — 11:15 ning birinchi izohiga qarang.

* 33:3 Ashera — 14:3 ning ikkinchi izohiga qarang.

* 33:6 soylik — ikki adir oraligʻidagi pastlik. Toʻliqroq maʼlumotga ega boʻlish uchun lugʻatdagi SOYLIK soʻziga qarang.

* 33:6 Oʻgʻillarini Xinnum soyligida qurbonlik qilib, olovda kuydirdi… — ibroniycha matndan soʻzma–soʻz tarjimasi Oʻgʻillarini Xinnum soyligida olovdan oʻtkazdi…. Butparast xalqlarga xos boʻlgan bu jirkanch odat Xudoning nazarida oʻtaketgan qabihlik edi.

* 33:7 Xudo bu uy toʻgʻrisida…shunday degan edi… — 3 Shohlar 9:3-5 ga qarang.

* 33:14 Ofel tepaligi — 27:3 izohiga qarang.

* 33:19 valiylar kitobida — yoki Xoʻzay kitobida.

* 34:3 sajdagohlar — 11:15 ning birinchi izohiga qarang.

* 34:3 Ashera — 14:3 ning ikkinchi izohiga qarang.

* 34:20 Mixiyo — ibroniycha matnda bu ismning boshqa varianti Mixo. Uning Mixiyo degan shakli 4 Shohlar 22:12 dan olingan.

* 34:20 Axbor — ibroniycha matnda bu ismning boshqa varianti Abdoʻn. Uning Axbor degan shakli 4 Shohlar 22:12 dan olingan.

* 34:22 Tixvo — ibroniycha matnda bu ismning boshqa varianti Toqqat. Uning Tixvo degan shakli 4 Shohlar 22:14 dan olingan.

* 34:22 Xarxas — ibroniycha matnda bu ismning boshqa varianti Xasra. Uning Xarxas degan shakli 4 Shohlar 22:14 dan olingan.

* 34:25 …oʻz qoʻllari bilan yasagan butlari tufayli… — yoki …qilgan barcha qilmishlari tufayli….

* 34:30 Tavrot kitobi — ibroniycha matnda Ahd kitobi, Tavrot kitobining yana bir nomi (shu bobning 14, 15, 19–oyatlariga qarang).

* 35:1 Fisih ziyofati — 30:1-4 ning birinchi izohiga qarang.

* 35:1 Birinchi oy — 29:3 ning birinchi izohiga qarang.

* 35:4 Shoh Dovudning va oʻgʻli Sulaymonning yozib qoldirgan koʻrsatmalariga muvofiq… — 1 Solnomalar 23:1-26:32 ga qarang.

* 35:20 Yoʻshiyo unga qarshi otlandi — oʻsha paytda Misr firʼavni Nexo (miloddan oldingi 609-595 yillarda hukmronlik qilgan) Ossuriyaliklar tomonida edi. Nexo Ossuriya shohining qoʻli ostidagi yerlarni saqlab qolishda unga yordam bermoqchi boʻlib, Bobil lashkariga qarshi urush qilish uchun shimol tomon yoʻl olgandi. Yahudo shohi Yoʻshiyo esa Misr va Ossuriyaning bu ittifoqidan mamnun emasdi, chunki ularning kuchayishi Yahudo shohligining osoyishtaligiga xavf solishi mumkin edi.

* 35:22 Magidoʻ — Jalila koʻlidan qariyb 40 kilometr janubi–gʻarbda joylashgan.

* 35:25 Shu kunga qadar… — shu kitob yozilgan vaqtga ishora.

* 36:3 200 pud — ibroniycha matnda 100 talant, taxminan 3,4 tonnaga toʻgʻri keladi.

* 36:3 2 pud — ibroniycha matnda bir talant, taxminan 34 kiloga toʻgʻri keladi.

* 36:6 Bobil shohi Navuxadnazar — miloddan oldingi 605-562 yillarda Bobilda hukmronlik qilgan.

* 36:6 U Yohayiqimni Bobilga olib ketish niyatida zanjirband qildi — Navuxadnazar Yohayiqimni Bobilga olib ketganmi yoki yoʻqmi, matnda aniq yozilmagan. Yohayiqim uch yil davomida Navuxadnazarga qaram boʻldi. Oxiri, u Navuxadnazarga qarshi isyon koʻtardi. Yohayiqim Quddusda vafot etgan boʻlishi mumkin (4 Shohlar 24:1-6 ga qarang). Shundan keyin uning oʻgʻli Yohayixin Yahudo taxtiga oʻtirdi. Navuxadnazar uni miloddan oldingi 597 yilda Bobilga asir qilib olib ketdi (4 Shohlar 24:8-15 ga qarang).

* 36:7 saroy — yoki maʼbad.

* 36:9 oʻn sakkiz — bitta ibroniy qoʻlyozmasidan, qadimiy suryoniycha tarjimadan va qadimiy yunoncha tarjimaning baʼzi qoʻlyozmalaridan (yana 4 Shohlar 24:8 ga qarang). Ibroniycha matnda sakkiz.

* 36:10 amaki — ibroniycha matnda aka yoki uka, biroq bu ibroniycha soʻz umuman har qanday erkak qarindoshga nisbatan ham ishlatiladi. 4 Shohlar 24:17 ga koʻra, Zidqiyo Yohayixinning amakisi edi.

* 36:17 Bobil — ibroniycha matnda Xaldey, oʻsha vaqtda Bobil yurti shu nom bilan ham atalardi.

* 36:21 Yerga dam berilmagan yillar — Tavrot qonuniga koʻra, har yettinchi yili yerga ishlov berish, ekin ekish Isroil xalqiga man etilgandi (Levilar 25:1-7 ga qarang).

* 36:21 …Egamizning Yeremiyo paygʻambar orqali aytgan soʻzlari… — Yeremiyo 25:11, 29:10 ga qarang.

* 36:22 Kurush hukmronligining birinchi yili — miloddan oldingi 538 yil. Midiya va Fors lashkarlari shoh Kurush boshchiligida Bobil shahrini miloddan oldingi 539 yilda bosib olgan edilar. Shoh Kurush miloddan oldingi 530 yilgacha Bobilda hukmronlik qildi. U Kir ismi bilan ham tanilgan.

* 36:22 Egamizning Yeremiyo orqali bildirgan soʻzlari — shu bobning 21–oyatiga berilgan ikkinchi izohga qarang.

• 1:1 3Sh 3:4-14
+ 1:1 1Sol 29:25
+ 1:3 1Sol 16:39, 1Sol 21:29
+ 1:4 1Sol 13:5-6, 2Sh 6:17, 1Sol 15:1
+ 1:5 Chq 31:2, Chq 27:1, Chq 38:1
+ 1:8 1Sol 28:5

+ 1:9 3Sh 8:26, 2Sol 6:17, Ibt 13:16, Ibt 28:14

+ 1:12 3Sh 4:29-31, 3Sh 5:12, 3Sh 10:23, Voiz 1:16

• 1:14 3Sh 10:26-29
+ 1:14 3Sh 4:26, 3Sh 9:19
+ 1:16 Qnlr 17:16
• 2:1 3Sh 5
+ 2:3 1Sol 14:1
+ 2:5 Zab 134:5
+ 2:6 3Sh 8:27, 2Sol 6:18, Isha 66:1
+ 2:7 1Sol 22:15
+ 2:11 3Sh 10:9
+ 2:13 3Sh 7:13-14
+ 2:16 Ysha 19:46
+ 2:17 1Sol 22:2
• 3:1 3Sh 6, 3Sh 7:15-21
+ 3:1 Ibt 22:2, 1Sol 22:1
+ 3:10 Chq 25:18-20
+ 3:14 Chq 26:31
+ 3:15 4Sh 25:16-17, Yerm 52:21-23
• 4:1 3Sh 7:23-51
+ 4:1 2Sol 7:7, 2Sol 8:12
+ 4:2 4Sh 16:17
+ 4:6 Hiz 40:38
+ 4:7 Chq 25:31-39
• 5:2 3Sh 8:1-13
+ 5:2 2Sh 6:12

+ 5:8 Chq 25:22, Chq 26:33-34, 2Sol 3:10-13, Chq 25:13-15

+ 5:10 Chq 16:33-34, Sah 17:10, Chq 25:21, Chq 40:20, Qnlr 10:5

+ 5:11 1Sol 24:1-9

+ 5:12 1Sol 6:33, 1Sol 6:39, 1Sol 25:1, 1Sol 15:16, Zab 150:3-5

+ 5:13 1Sol 16:42, 1Sol 16:34, Ezra 3:11, Zab 105:1

+ 5:14 Chq 40:34-35
+ 6:1 Zab 17:12, Zab 96:2
• 6:3 3Sh 8:14-21
+ 6:3 2Sh 6:18
+ 6:6 2Sh 7:6-8, 1Sol 17:5-7
+ 6:7 2Sh 7:2, 1Sol 17:1, 1Sol 22:7
+ 6:9 2Sh 7:12-13
+ 6:10 1Sol 28:5
• 6:12 3Sh 8:22-53
+ 6:12 Ezra 9:5
+ 6:14 Chq 15:11
+ 6:16 2Sh 7:16, 3Sh 2:4
+ 6:17 2Sol 1:9
+ 6:18 2Sol 2:6, Isha 66:1
+ 6:20 Qnlr 12:11
+ 6:22 Chq 22:11
+ 6:24 Lev 26:17
+ 6:26 Qnlr 11:17, 3Sh 17:1
+ 6:27 1Sh 12:23

+ 6:28 Lev 26:16, Qnlr 28:22, Amos 4:9, Xag 2:17

+ 6:30 1Sol 28:9, Zab 43:20, Hik 15:11, Hav 1:24

+ 6:32 Zab 101:16

+ 6:36 Hik 20:9, Voiz 7:20, Yoqb 3:2, 1Yuh 1:8-10, Rim 3:23

+ 6:37 Lev 26:40, Nax 9:2, Dnr 9:4-5
+ 6:38 Yerm 29:12-14
+ 6:40 Nax 1:6, Nax 1:11, Zab 129:2
+ 6:41 Ayub 29:14, Zab 131:8-9
+ 6:42 Zab 131:10
• 7:1 3Sh 8:62-66

+ 7:1 Lev 9:24, Hak 6:21, 3Sh 18:38, 1Sol 21:26, Chq 40:34-35, 2Sol 5:14

+ 7:3 Ezra 3:11, Zab 105:1
+ 7:7 2Sol 4:1
+ 7:8 Lev 23:34
• 7:11 3Sh 9:1-9
+ 7:12 3Sh 3:5
+ 7:13 2Sol 6:26, 2Sol 6:28
+ 7:14 2Sol 12:7
+ 7:15 2Sol 6:40
+ 7:16 Qnlr 11:12
+ 7:18 3Sh 2:4
+ 7:20 Qnlr 4:26, Qnlr 28:37

+ 7:21 Lev 26:32, Qnlr 29:24, Yerm 22:8, Yerm 52:13

• 8:1 3Sh 9:10-28
+ 8:1 3Sh 6:38, 3Sh 7:1
+ 8:5 Ysha 16:3, Ysha 16:5, Qnlr 3:5
+ 8:9 Lev 25:9, 3Sh 5:13
+ 8:11 3Sh 3:1, 3Sh 7:8
+ 8:12 2Sol 4:1, 2Sol 7:7
+ 8:13 Qnlr 16:1-17
+ 8:14 1Sol 24:6, 1Sol 25:1, 1Sol 9:22
+ 8:17 Qnlr 2:8, 4Sh 14:22

+ 8:18 Ibt 10:29, 1Sol 29:4, Ayub 22:24, Ayub 28:16, Zab 44:10, Isha 13:12

• 9:1 3Sh 10:1-13

+ 9:1 Zab 71:10, Zab 71:15, Isha 60:6, Yerm 6:20, Hiz 27:22, Hiz 38:13, Yoʻel 3:8, 3Sh 4:34, Mat 12:42, Luqo 11:31

+ 9:8 2Sol 2:11, 2Sh 8:15
+ 9:10 3Sh 9:27-28
• 9:13 3Sh 10:14-29
+ 9:16 3Sh 14:26, 3Sh 7:2
+ 9:21 3Sh 22:48
+ 9:22 3Sh 3:12-13, 2Sol 1:12
+ 9:23 3Sh 4:34, 3Sh 10:1, 2Sol 9:1

+ 9:25 3Sh 4:26, 2Sol 1:14-17, 3Sh 9:19, 3Sh 4:26

+ 9:26 3Sh 4:21
+ 9:28 Qnlr 17:16, 2Sol 1:14-16
• 9:29 3Sh 11:41-43
• 10:1 3Sh 12:1-23
+ 10:1 Hak 9:6
+ 10:2 3Sh 11:26, 3Sh 11:40
+ 10:4 3Sh 4:7, 3Sh 4:22, 3Sh 9:15
+ 10:15 3Sh 11:31
+ 10:16 2Sh 20:1
+ 10:18 3Sh 4:6, 3Sh 5:14
+ 11:2 2Sol 12:5, 2Sol 12:15
+ 11:5 2Sol 8:5
+ 11:14 Sah 35:2-3

+ 11:15 3Sh 12:31, 3Sh 13:33, Lev 17:7, 3Sh 12:28

+ 11:18 1Sh 16:6, 1Sh 17:13
+ 11:22 Qnlr 21:15-17
• 12:1 3Sh 14:22-28
+ 12:2 3Sh 11:40
+ 12:4 2Sol 11:5-12
+ 12:5 3Sh 12:22, 2Sol 11:2
+ 12:6 Chq 9:27
+ 12:9 3Sh 10:17
+ 12:12 2Sol 19:3
• 12:13 3Sh 14:29-31

+ 12:15 3Sh 12:22, 2Sol 11:2, 2Sol 12:5, 2Sol 9:29, 2Sol 13:22

• 13:1 3Sh 15:1-24
+ 13:5 2Sh 7:12-13
+ 13:6 3Sh 11:26
+ 13:8 3Sh 12:28
+ 13:9 2Sol 11:14, Yerm 5:7, Yerm 16:20
+ 13:12 Sah 10:9
+ 13:20 3Sh 14:20
+ 13:22 2Sol 9:29, 2Sol 12:15
• 14:2 3Sh 15:9-12
+ 14:3 Chq 23:24, Chq 34:13
+ 14:6 2Sol 11:5, 2Sol 15:15, 2Sol 20:30
+ 14:9 Ysha 15:44, 2Sol 11:8

+ 14:14 Ibt 10:19, Ibt 20:1, Ibt 26:1, 2Sol 17:10, 2Sol 20:29

+ 15:1 Sah 24:2, 2Sol 20:14, 2Sol 24:20
+ 15:2 1Sol 28:9, Isha 55:6, Yerm 29:13
+ 15:6 Mark 13:8
+ 15:7 Ysha 1:6-7
+ 15:9 2Sol 11:16
+ 15:11 2Sol 14:15
+ 15:12 4Sh 23:3, 2Sol 29:10, 2Sol 34:31
+ 15:13 Qnlr 13:6-9
+ 15:15 2Sol 14:6, 2Sol 20:30

+ 15:16 3Sh 15:13-15, 4Sh 23:4, 4Sh 23:6, 4Sh 23:12

• 16:1 3Sh 15:17-22
+ 16:2 3Sh 14:26, 4Sh 12:18
+ 16:7 Isha 31:1, Yerm 17:5
+ 16:8 2Sol 12:3, 2Sol 14:9

+ 16:9 Hik 5:21, Yerm 16:17, Yerm 32:19, Zkr 4:10, 3Sh 15:32

+ 16:10 2Sol 18:26
+ 17:2 2Sol 11:5
+ 17:4 3Sh 12:28
+ 17:10 2Sol 14:14, 2Sol 20:29
• 18:1 3Sh 22:4-35
+ 18:1 2Sol 21:6
+ 18:2 Qnlr 4:43, Ysha 21:38-39
+ 18:3 4Sh 3:7
+ 18:5 3Sh 18:19
+ 18:6 4Sh 3:11
+ 18:10 Qnlr 33:17, Zkr 1:18-19
+ 18:13 Sah 22:18, Sah 24:13
+ 18:16 Sah 27:17, Hiz 34:5
+ 18:18 Isha 6:1, Dnr 7:9, Vah 4:2
+ 18:24 3Sh 20:30
+ 18:26 2Sol 16:10
+ 18:27 Sah 16:29, Mixo 1:2
+ 18:33 2Sol 35:23
+ 19:2 3Sh 16:1, 2Sol 20:34
+ 19:3 2Sol 12:12
+ 19:5 Qnlr 16:18
+ 19:6 Rim 13:4
+ 19:7 Qnlr 1:17
+ 19:8 Zab 121:5
+ 19:9 2Sh 23:3
+ 19:10 Qnlr 17:8-9, Hiz 3:17, Hiz 33:7
+ 20:2 Ibt 14:7
+ 20:3 Ezra 8:21, Yerm 36:9, Yun 3:5
+ 20:6 1Sol 29:12
+ 20:7 Isha 41:8, Yoqb 2:23

+ 20:9 3Sh 8:33, 3Sh 8:37, 2Sol 6:28, 2Sol 6:34

+ 20:10 Qnlr 2:5, Qnlr 2:9, Qnlr 2:19, Sah 20:21

+ 20:12 Zab 24:15, Zab 122:1-2, Zab 140:8
+ 20:14 2Sol 15:1
+ 20:17 Qnlr 20:1-4
+ 20:19 Chq 6:16, 1Sol 6:16-18, 1Sol 9:19
+ 20:20 2Sh 14:2

+ 20:21 1Sol 16:34, 2Sol 5:13, Ezra 3:11, Zab 105:1

+ 20:23 Hak 7:22, 1Sh 14:20, 2Sol 20:22-23
+ 20:29 2Sol 14:14, 2Sol 17:10
+ 20:30 2Sol 14:6, 2Sol 15:15
• 20:31 3Sh 22:41-50
+ 20:34 3Sh 16:1, 2Sol 19:2
• 21:4 4Sh 8:16-24
+ 21:6 3Sh 12:28-30, 2Sol 18:1
+ 21:7 2Sh 21:17, 3Sh 11:36
+ 21:8 Ibt 27:40, 3Sh 22:47
+ 21:12 3Sh 17:1, 2Sol 14:2-5, 2Sol 17:3-4
+ 21:13 3Sh 12:28-30, 3Sh 16:31-33
+ 21:16 2Sol 17:11
+ 21:19 2Sol 16:14
• 22:1 4Sh 8:25
+ 22:2 4Sh 11:1, 2Sol 22:10
+ 22:4 3Sh 16:31-33
+ 22:5 4Sh 8:15, 3Sh 22:3
+ 22:8 4Sh 10:11-14
+ 22:9 2Sol 17:4
• 22:10 4Sh 11:1-20
+ 22:10 2Sol 22:2, Hak 9:5
+ 23:3 2Sh 7:12-13
+ 23:4 1Sol 9:25
+ 23:11 Qnlr 17:18-19, 1Sh 10:24
+ 23:13 4Sh 23:3, 2Sol 6:13
+ 23:15 Nax 3:28, Yerm 31:40
+ 23:17 4Sh 10:27
+ 23:18 Sah 28:2, 1Sol 23:6, 1Sol 24:6
+ 23:19 Lev 11
• 24:1 4Sh 12:1-15
+ 24:6 Chq 30:11-16
+ 24:10 Mark 12:41, Luqo 21:1
• 24:17 4Sh 12:17-21
+ 24:18 Qnlr 16:21-22
+ 24:19 Yerm 25:4
+ 24:20 Sah 24:2, 2Sol 15:1
+ 24:21 Mat 23:35, Luqo 11:51
+ 24:22 Ibt 9:5
+ 24:24 Lev 26:8, Isha 30:17
• 25:1 4Sh 14:1-22
+ 25:3 2Sol 24:25-26
+ 25:4 Qnlr 24:16
+ 25:5 Sah 1:3
+ 25:11 2Sh 8:13
+ 25:12 Zab 140:6
+ 25:14 2Sol 28:23
+ 25:18 Hak 9:8-15
+ 25:21 Ysha 15:10
+ 25:23 Nax 8:16, Yerm 31:38, Zkr 14:10
+ 25:24 3Sh 7:51, 4Sh 12:18, 1Sol 26:15
+ 25:27 Ysha 10:3
• 26:1 4Sh 15:1-7
+ 26:2 Qnlr 2:8, 3Sh 9:26
+ 26:4 2Sol 25:2
+ 26:5 2Sol 24:2
+ 26:7 1Sol 4:41, 2Sol 20:1
+ 26:8 2Sol 17:11

+ 26:9 4Sh 14:13, Nax 2:13, Nax 3:13, Nax 3:19-20

+ 26:18 Sah 3:10, Sah 16:40, Sah 18:7
+ 26:20 Sah 12:10
+ 26:21 Lev 13:46
+ 26:22 Isha 1:1, Isha 6:1
• 27:1 4Sh 15:32-38
+ 27:2 2Sol 26:4, 2Sol 26:16
+ 27:3 2Sol 33:14, Nax 3:26, Nax 11:21
• 28:1 4Sh 16
+ 28:3 Lev 18:21, Qnlr 18:10
+ 28:4 Qnlr 12:2
+ 28:5 Isha 7:1
+ 28:9 Ezra 9:6, Vah 18:5

+ 28:15 4Sh 6:22, Hik 25:21, Rim 12:20, Qnlr 34:3, Hak 1:16

+ 28:17 Amos 1:11
+ 28:18 Amos 1:6
+ 28:20 4Sh 15:29
• 29:1 4Sh 18:1-3
+ 29:7 2Sol 28:24
+ 29:10 4Sh 23:3, 2Sol 15:12, 2Sol 34:31
+ 29:11 Lev 8:14
+ 29:12 Sah 3:17
+ 29:13 1Sol 15:8, 1Sol 6:39
+ 29:14 1Sol 16:41-42
+ 29:16 2Sh 15:23
+ 29:19 2Sol 28:24
+ 29:22 Lev 8:15
+ 29:23 Lev 4:15

+ 29:25 2Sh 12:1, 1Sol 21:9, 2Sol 8:14, 1Sol 25:6

+ 29:26 1Sol 23:5
+ 30:2 Sah 9:9-11
+ 30:3 2Sol 29:34
+ 30:5 Hak 20:1
+ 30:6 Yerm 4:1, Yoʻel 2:12
+ 30:7 Hiz 20:18
+ 30:8 Chq 32:9, 4Sh 17:14
+ 30:9 Chq 34:6
+ 30:14 2Sol 28:24
+ 30:16 Qnlr 33:1
+ 30:18 Chq 12:43-49
+ 30:21 Chq 12:15, Chq 13:6
+ 30:26 2Sol 7:8-10
+ 30:27 Sah 6:23-27, Qnlr 26:15
+ 31:1 Qnlr 16:21-22
+ 31:2 1Sol 23:6, 1Sol 24:6
+ 31:3 Sah 28
+ 31:4 Sah 18:8-24
+ 31:5 Nax 13:12
+ 31:6 Lev 27:30, Qnlr 14:22
+ 31:10 Mal 3:10
+ 31:11 Nax 10:39
+ 31:15 Ysha 21:9-19

+ 31:17 Sah 4:3, Sah 8:24-25, 1Sol 23:24, Ezra 3:8

+ 31:20 4Sh 18:3, 4Sh 20:3
• 32:1 4Sh 18:13, Isha 36:1
+ 32:5 2Sol 25:23, 2Sh 5:9
+ 32:7 Qnlr 31:6, 4Sh 6:16
+ 32:8 2Sol 15:2, 2Sol 20:17
+ 32:12 4Sh 18:4, 2Sol 31:1
+ 32:13 Dnr 3:15
+ 32:15 Isha 10:11
+ 32:21 2Sh 24:16, 1Sol 21:15
+ 32:24 4Sh 20:11, Isha 38:8
+ 32:25 Zab 115:3, 2Sol 26:16
+ 32:26 Yerm 26:19
+ 32:30 4Sh 20:20
• 33:1 4Sh 21:1-9

+ 33:3 2Sol 31:1, Qnlr 16:21, Qnlr 4:19, 4Sh 17:16, 4Sh 23:5

+ 33:4 Qnlr 12:11, 3Sh 18:29, Yerm 7:30, Yerm 32:34

+ 33:5 3Sh 6:36, 3Sh 7:12
+ 33:6 Lev 18:21, Qnlr 18:10, Lev 19:31
+ 33:8 3Sh 9:3, 2Sol 7:12
+ 33:11 Qnlr 28:36
+ 33:13 Dnr 4:33

+ 33:14 3Sh 1:33, Nax 3:3, Nax 12:39, Zfn 1:10

• 33:21 4Sh 21:19-26
+ 33:22 4Sh 21:2-7, 2Sol 33:3-6
+ 33:23 2Sol 33:12
• 34:1 4Sh 22:1-7
+ 34:2 Qnlr 5:32

+ 34:3 Chq 23:24, Chq 34:13, Qnlr 7:5, 2Sol 14:3

+ 34:4 Qnlr 16:21, 4Sh 23:6
+ 34:5 Lev 26:30, 3Sh 13:2, 4Sh 23:20
+ 34:12 1Sol 23:5
• 34:14 4Sh 22:8-20
+ 34:14 Chq 24:7, Qnlr 31:24-26
+ 34:20 Yerm 26:24, Yerm 39:14, Yerm 40:5
+ 34:21 Qnlr 29:27
+ 34:22 Zfn 1:10
+ 34:25 Qnlr 31:29
+ 34:27 Isha 57:15
+ 34:28 Isha 57:1-2
• 34:29 4Sh 23:1-3
+ 34:30 Qnlr 31:11

+ 34:31 4Sh 11:14, 4Sh 23:3, 2Sol 15:12, 2Sol 29:10

+ 34:33 2Sol 28:3, 2Sol 33:2
• 35:1 4Sh 23:21-23
+ 35:1 Chq 12:3-11, Qnlr 16:2-8
+ 35:3 2Sol 17:9
+ 35:4 1Sol 23, 2Sol 8:14
+ 35:7 2Sol 31:3
+ 35:10 2Sol 30:16, Ezra 6:18
+ 35:13 Chq 12:8-9, Qnlr 16:7
+ 35:15 1Sol 25:1, 1Sol 26:1-19
+ 35:17 Chq 12:1-20
• 35:20 4Sh 23:28-30
+ 35:20 Yerm 46:2
+ 35:22 2Sol 18:29
+ 35:23 2Sol 18:33
+ 35:24 4Sh 9:28, 4Sh 22:20
• 36:1 4Sh 23:30-35
+ 36:4 Yerm 22:11-12
• 36:5 4Sh 23:36
+ 36:6 Yerm 25:1, Dnr 1:1
+ 36:7 Dnr 1:2, Dnr 5:2
• 36:9 4Sh 24:8-17
+ 36:10 Yerm 24:1-2, Hiz 17:12-13
• 36:11 4Sh 24:18-20, Yerm 52:1-2

+ 36:12 Yerm 21:3-7, Yerm 27:12-22, Yerm 32:1-5, Yerm 38:17-26

+ 36:13 Hiz 17:15

+ 36:14 Lev 15:31, Yerm 7:30, Hiz 5:11

• 36:15 4Sh 25:1-21, Yerm 39:1-10, Yerm 52:1-30

+ 36:15 Yerm 7:13, Yerm 25:3
+ 36:16 Yerm 5:13, Zkr 1:4
+ 36:17 Qnlr 28:49-50
+ 36:21 Lev 26:33-35, Yerm 25:11
• 36:22 Ezra 1:1-4

+ 36:22 Yerm 29:10, Isha 44:28, Isha 45:1, Dnr 6:28, Ezra 5:13

+ 36:23 Isha 41:2, Isha 44:28

+ https://ibt.org.ru/ebook?id=UZVL

Lugʻat

Lugʻat

1. A

2. B

3. D

4. E

5. F

6. G

7. H

8. I

9. J

10. K

11. L

12. M

13. N

14. O

15. P

16. Q

17. R

18. S

19. T

20. U

21. V

22. X

23. Y

24. Z

25. Oʻ

26. SH

27. CH

Bu lugʻatda Muqaddas Kitobda koʻp uchraydigan muhim yoki notanish soʻzlar va iboralar berilgan. Koʻpincha lugʻatda biron soʻz yoki iboraning maʼnosi bilan bir qatorda, oʻsha davrga xos tarixiy va madaniy jarayonga oid maʼlumotlar ham berilgan. Bu soʻzlar va iboralarga berilgan sharhlardan keyin keladigan izohlarda Muqaddas Kitobdagi oyatlarning manzili koʻrsatilgan. Bu oyatlar kitobxonga Muqaddas Kitobda bayon etilgan taʼlimotlarni chuqurroq oʻrganishga yordam beradi. Kitobxon ayrim buyumlarning tuzilishi va shaklini koʻz oldiga keltirib, tasavvur qila olishi uchun, lugʻatda oʻsha buyumlarning rasmlari keltirilgan.

Ayrim hollarda umumiy bir soʻz ostida bir nechta soʻzlar va ularning sharhlari berilgan. Masalan, BAYRAMLAR, XUDONING NOMLARI, QURBONLIK. Bu umumiy soʻzlar ostidagi soʻzlar lugʻatdagi roʻyxatda ham topiladi. Ammo bu soʻzning sharhini topish uchun kitobxon umumiy soʻz ostida berilgan soʻzning sharhiga qarashi kerak. Masalan, lugʻatdagi AYB QURBONLIGI iborasi uchun “QURBONLIK soʻziga qarang” deb yozilgan.

Lugʻatda yana sinonim soʻzlar ham uchraydi. Bunday holda bir soʻzning maʼnosi ikkinchi soʻzning sharhida berilib, lugʻatda kitobxonga oʻsha ikkinchi sinonim soʻzning shahriga qarashga koʻrsatma berilgan. Masalan, lugʻatdagi MALAK soʻzi uchun “FARISHTA soʻziga qarang”, lugʻatdagi SANDIQ soʻzi uchun “AHD SANDIGʻI iborasiga qarang” deb yozilgan.

ABADIY HAYOT

Muqaddas Kitobda abadiy hayot nafaqat vaqtning davomiyligini, balki hayotning mazmunini, yaʼni Xudo bilan uygʻunlikda yashashni, Uning marhamati va barakalaridan bahramand boʻlishni bildiradi. Eski Ahdning baʼzi parchalarida solihlar Xudo bilan abadiy yashashlari haqida yozilgan, ayrim hollardagina oʻliklarning tirilishi haqida aytib oʻtilgan[1]. Yangi Ahdda abadiy hayot nima ekanligi kengroq ochib berilgan. Insonning tanasi oʻlsa ham, ruhi oʻlmaydi[2]. Iso Masihga va Uni yuborgan Xudoga ishongan inson abadiy hayotga ega boʻladi[3]. Bunday inson uchun abadiy hayot shu dunyoda yashayotganidayoq boshlanadi[4]. U oʻlsa ham oxiratda tiriladi va undan keyin hech qachon oʻlmaydi[5]. Qiyomat kuni Xudo solihlarga abadiy hayotni mukofot qilib beradi[6], ular jannatda yashab, bu dunyodagi barcha yovuzligu qabihliklardan ozod boʻladilar[7]. Fosiqlarga esa abadiy jazo beriladi, ular to abad Xudodan ajraladilar[8].

[1] Zabur 15:9-11, 22:6, 132:3, Ayub 19:25-26, Ishayo 26:19, Doniyor 12:2, Luqo 20:37-38

[2] Luqo 16:22-23, 23:42-43, 2 Korinfliklar 4:16-18, 5:1-2, 6-8, Filippiliklar 1:21-23

[3] Yuhanno 3:15-16, 36, 5:24, 6:40, 10:27-28, 1 Yuhanno 5:13

[4] Efesliklar 2:4-6

[5] 1 Korinfliklar 15:42-44, 50-54

[6] Matto 5:12, 25:34, 46, 1 Butrus 1:4, Filippiliklar 3:13-14, Ibroniylar 12:22-24

[7] Vahiy 21:1-4, 22:1-5

[8] Matto 25:41, 46, Yuhanno 5:28-29, Vahiy 20:11-15

AHD

Ikki kishi yoki ikki guruh orasida tuzilgan bitim yoki kelishuv. Qadimgi paytlarda odatda ahd tuzilganda, uni tasdiqlash uchun ikkala tomon ont ichardi, soʻngra qurbonlik qilinardi. Muqaddas Kitobda bayon qilinishicha, Xudo bir necha marta ahd tuzgan. Har bir ahdda berilgan vaʼdalarni va qoʻyilgan shartlarni Xudoning Oʻzi belgilagan. Jumladan, Xudo Ibrohim bilan ahd tuzib, Ibrohimga va uning avlodiga abadiy baraka berishni vaʼda qilgan[1]. Mana shu ahd belgisi sifatida Ibrohim va uning avlodi sunnat qilinishi kerak boʻlgan[2]. Xudo keyinchalik Muso paygʻambar orqali Ibrohimning avlodi, yaʼni Isroil xalqi bilan ahd tuzadi[3]. Oʻsha ahdda Xudoning amrlari va qonunlari batafsil berilgan. Bu amrlarga va qonunlarga rioya qilgan insonlarga Xudo: “Men sizlarni Oʻzimning xalqim qilaman, sizlarning Xudoyingiz boʻlaman”, deb maxsus vaʼda bergan. Ammo bu amrlarni va qonunlarni buzgan odamlarni Xudo jazolagan. Xudoning Oʻz xalqi Isroil bilan boʻlgan munosabati mana shu ahdga asoslangani bois, Eski Ahdda bayon qilingan aksariyat voqealar va Isroil xalqining tarixi shu munosabatlar haqida hikoya qiladi. Isroil xalqi Xudoga qayta–qayta bevafolik qilgani uchun, Uning amrlariga boʻysunmagani uchun oʻz vatanidan surgun qilingan[4]. Biroq Xudo: “Shunday kunlar keladiki, Men Isroil xalqi bilan yangi ahd tuzaman”, deb Oʻz paygʻambarlari orqali vaʼda bergan[5].

Xudo yangi ahdni butun insoniyat bilan Iso Masih orqali tuzdi. Iso Masih butun odamzodning gunohini Oʻz boʻyniga olib, xochdagi oʻlimi orqali yangi ahdni kuchga kiritdi[6]. Iso Oʻzini qurbon qilgani va dunyoni Xudo bilan yarashtirgani Yangi Ahdning asosiy mavzusidir. Endi har bir inson, millatidan qatʼi nazar, Iso Masihga ishonsa va gunohlaridan tavba qilsa, uning gunohlari kechiriladi, bu inson Xudoning xalqiga tegishli boʻladi.

[1] Ibtido 15:1-21, 17:1-27
[2] Ibtido 17:9-14
[3] Chiqish 19:1-20:21, 24:1-18

[4] 4 Shohlar 17:5-23, 2 Solnomalar 36:13-21, Doniyor 9:3-14

[5] Yeremiyo 31:31-34, 32:39-40, Hizqiyol 11:19-20, 36:26-27

[6] Matto 26:27-28, Ibroniylar 8:6-13, 9:11-17

AHD SANDIGʻI

Usti va ichi oltin bilan qoplangan yogʻoch sandiq[1]. Ahd sandigʻida ikkita tosh lavha saqlanardi. Xudo bu tosh lavhalarni Sinay togʻida Musoga Isroil xalqi uchun bergan edi. Tosh lavhalarga oʻnta amr yozilgan boʻlib, bu amrlar Xudo bilan Uning xalqi oʻrtasida tuzilgan ahd edi. Shu sababdan bu sandiq koʻpincha Ahd sandigʻi deb aytilgan. Ahd sandigʻining qopqogʻi ustida karub degan mavjudotning ikkita haykali bor edi. Karublar bir–biriga yuzma–yuz turgan boʻlib, ularning qanotlari qopqoqning ustini berkitib turardi. Ahd sandigʻi — Xudo Oʻz xalqi orasida ekanligining ramzi edi. Isroil xalqi sahroda kezib yurganda Ahd sandigʻi Muqaddas chodirning Eng muqaddas xonasida saqlanar edi. Keyinchalik Ahd sandigʻi Quddusdagi Maʼbadning Eng muqaddas xonasiga qoʻyilgan.

[1] Chiqish 37:1-9

AHD SANDIGʻINING QOPQOGʻI

Ahd sandigʻining qopqogʻi toza oltindan yasalgan edi. Qopqoq ustida karub degan mavjudotning ikkita haykali bor edi. Karublar bir–biriga yuzma–yuz turgan boʻlib, ularning qanotlari qopqoqning ustini berkitib turardi[1]. Oliy ruhoniy bir yilda bir marta — Poklanish kunida maxsus qurbonliklar keltirib, qopqoq ustidagi ikki karub orasiga qurbonlik qonidan sachratar edi. Bundan maqsad Eng muqaddas xonani Isroil xalqining nopokliklaridan, itoatsizliklaridan va gunohlaridan poklash edi[2].

[1] Chiqish 37:6-9

[2] Levilar 16–bob

AHMOQ, NODON

Eski Ahdda “ahmoq” va “nodon” soʻzlari axloqsiz odamlarga ishora qiladi. Bunday odamlar Xudoni sevmaydilar va Unga ishonmaydilar[1]. Ularda solih yashashga undaydigan donolik yoʻq, shuning uchun ular halokatu oʻlimga yetaklaydigan qarorlar chiqaradi[2].

[1] Zabur 13:1, 52:2, Hikmatlar 1:7

[2] Hikmatlar 1:20-33, 19:3, Voiz 7:17

AMOR XALQI

Isroil xalqi Kanʼon yurtini egallamasdan oldin oʻsha yerda yashagan xalqlarning orasidagi eng katta va kuchli xalqlardan biri. Oʻsha paytda Kanʼon yurtida yashagan xalqlarning hammasiga nisbatan ham “Amor xalqi” degan ibora qoʻllanilgan. Shuning uchun ushbu tarjimaning baʼzi joylarida “Amor xalqlari” deb ham yuritilgan[1]. Yana KANʼON XALQI, KANʼON XALQLARI, KANʼONDAGI XALQLAR iboralariga qarang.

[1] Misol uchun, Ibtido 15:16, Yoshua 10:5, 2 Shohlar 21:2 ga qarang.

ARAVA

BRONZADAN YASALGAN ARAVALAR yoki JANG ARAVASI iboralariga qarang.

ARFA

Torli musiqa asbobi.

ASIRLIK

SURGUN soʻziga qarang.

AYB QURBONLIGI

QURBONLIK soʻziga qarang.

ASHERA

Ashera Kanʼondagi xalqlar sajda qilgan hosildorlik xudosi boʻlib, ayol qiyofasida tasavvur qilingan. Asheraning tasvirlari baland ustun shaklida boʻlib, yogʻochdan yasalgan edi. Uning erkak jufti Baal edi.

ASHTARET

Ashtaret Kanʼondagi xalqlar sajda qilgan hosildorlik va urush xudosi boʻlib, ayol qiyofasida tasavvur qilingan.

BAAL

Baal Kanʼondagi xalqlar sajda qilgan hosildorlik xudosi boʻlib, erkak qiyofasida tasavvur qilingan. Uning ayol jufti Ashera boʻlgan. Kanʼonliklar, Baal eng kuchli xudo, deb ishonganlar. Baal soʻzi xoʻjayin degan maʼnoni bildirib, baʼzan erkaklar ismiga qoʻshib ishlatilgan. Ayrim hollarda shahar yoki joy nomlariga ham qoʻshilgan. Ehtimol, Baal soʻzi qoʻshib nomlangan oʻsha yerlarda Baalning tasviri boʻlgan yoki Baalga alohida usul bilan sajda qilingan.

BANDARGOH

Kemalar toʻxtaydigan, kemalarga yuk ortiladigan va ulardan yuk tushiriladigan joy, yaʼni port. Port shaharlardagi savdogarlar kemalarga ham, karvonlarga ham tijorat mollarini yetkazib berardilar. Muqaddas Kitobda Finikiyaning bir nechta port shaharlari, jumladan, Tir va Sidon haqida aytib oʻtilgan. Oʻrta Osiyodan oʻtgan Buyuk ipak yoʻlining baʼzi tarmoqlari gʻarbda oʻsha Finikiya shaharlarigacha borardi. Kemasozlik va baliqchilik port shaharlarning iqtisodida muhim oʻrin tutgan. Dengiz boʻyida joylashgan bu port shaharlar aholisi farovon yashagan.

BARHAYOT XUDO

XUDONING NOMLARI iborasiga qarang.

BAYRAMLAR

Muqaddas Kitobda Isroil xalqi nishonlagan bir nechta muhim bayramlar aytib oʻtilgan. Quyida bu bayramlarning har biri haqida maʼlumot beriladi:

FISIH ZIYOFATI

Bu ziyofat ibroniy kalendarining birinchi oyi — Abib oyining oʻn toʻrtinchi kuni kechqurun nishonlangan (Abib oyi Nison oyi deb ham ataladi). Hozirgi kalendarga koʻra, bu oy martning oʻrtasidan boshlanadi. Xudo Isroil xalqini Misrdagi qullikdan qanday qilib ozod qilganini ular Fisih ziyofatida xotirlaganlar. Har bir xonadon bir qoʻzi yoki uloqchani qurbonlik qilib, Fisih ziyofati munosabati bilan taom tayyorlagan. Xonadon aʼzolari qurbonlik taomini birga tanovul qilishgan. Bu taomga qoʻshib taxir oʻtlar va xamirturushsiz non ham yeyilgan. Fisih ziyofatining ibroniycha nomi — Pesax. Ziyofatning “Fisih” degan oʻzbekcha nomi Pesaxdan olingan. Chiqish 12:1-13, 21-51, Levilar 23:5, Sahroda 9:1-14, Qonunlar 16:1-7 ga qarang.

XAMIRTURUSHSIZ NON BAYRAMI

Bu bayram ibroniy kalendarining birinchi oyi — Abib oyining 15-21 kunlarida, yetti kun davomida nishonlangan (Abib oyi Nison oyi deb ham ataladi). Hozirgi kalendarga koʻra, bu oy martning oʻrtasidan boshlanadi. Isroil xalqi oʻsha yetti kun davomida Xudo ularni Misrdan shoshilinch olib chiqqanini xotirlaganlar. Odamlar uylaridagi bor xamirturushni olib chiqib tashlaganlar. Yetti kun davomida xamirturushli non yeyilmagan. Odamlar bayramning birinchi va yettinchi kunlarida muqaddas yigʻin oʻtkazganlar, Tavrotda buyurilgan qurbonliklarni keltirganlar. Xamirturushsiz non bayramining ibroniycha nomi — Matsot. Bu bayram Fisih ziyofatidan bir kun keyin boshlangan. Shuning uchun Yangi Ahddagi baʼzi parchalarda Fisih ziyofati va Xamirturushsiz non bayrami “Fisih bayrami” deb nomlangan[1]. Chiqish 12:14-20, 13:3-10, 23:15, 34:18, Levilar 23:6-8, Sahroda 28:17-25, Qonunlar 16:3-4, 8 ga qarang.

HOSIL BAYRAMI

Bu bayram ibroniy kalendarining uchinchi oyi — Shavon oyining oltinchi kunida nishonlangan. Hozirgi kalendarga koʻra, bu oy mayning oʻrtasidan boshlanadi. Bu bayram bugʻdoy oʻrimi boshlanganda nishonlanardi. Bu kun Fisih ziyofatidan keyin sakkizinchi haftaning birinchi kuniga — Fisih ziyofatidan keyingi elliginchi kunga toʻgʻri keladi. Isroil xalqi bu kunda Xudo hosilni barakali qilganini nishonlagan. Ular har xil nazr va qurbonliklar keltirganlar, jumladan, yangi bugʻdoy hosilining donini nazr qilganlar. Bu bayramning ibroniycha nomi “Shavuot”, yaʼni “haftalar” deganidir. Shuning uchun bu bayram “Haftalar bayrami” deb ham atalgan. Yangi Ahdda bu bayramning yunoncha nomi “Pentekost”, yaʼni elliginchi, deb atalgan. Chiqish 23:16, 34:22, Levilar 23:15-21, Sahroda 28:26-31, Qonunlar 16:9-12 ga qarang.

KARNAY BAYRAMI

Bu bayram ibroniy kalendarining yettinchi oyi — Tishri oyining birinchi kunida nishonlangan (Tishri oyi Itanim oyi deb ham ataladi). Hozirgi kalendarga koʻra, bu oy sentabrning oʻrtasidan boshlanadi. Karnay bayrami kuni Isroil xalqi dam olib, muqaddas yigʻin oʻtkazgan. Bu yigʻinda burgʻular chalingan, Tavrotda buyurilgan qurbonliklar keltirilgan. Levilar 23:23-25, Sahroda 29:1-6 ga qarang.

POKLANISH KUNI

Bu bayram ibroniy kalendarining yettinchi oyi — Tishri oyining oʻninchi kunida nishonlangan (Tishri oyi Itanim oyi deb ham ataladi). Hozirgi kalendarga koʻra, bu oy sentabrning oʻrtasidan boshlanadi. Poklanish kuni Isroil xalqi dam olib, roʻza tutgan. Ruhoniylar oʻzlarini, xalqni, Muqaddas chodirni, keyinchalik Maʼbadni va qurbongohni poklash uchun Tavrotda buyurilgan qurbonliklarni keltirganlar. Oliy ruhoniy esa Eng muqaddas xonaga kirib, tutatqi tutatardi, Ahd sandigʻining qopqogʻiga va Sandiqning oldiga qurbonlik qonini sachratardi. “Poklanish kuni” bayramining ibroniycha nomi — Yom Kippur. Levilar 16–bob, 23:26-32, Sahroda 29:7-11 va RUHONIY soʻzi ostida berilgan OLIY RUHONIY iborasiga qarang.

CHAYLA BAYRAMI

Bu bayram ibroniy kalendarining yettinchi oyi — Tishri oyining 15-21 kunlarida nishonlangan (Tishri oyi Itanim oyi deb ham ataladi). Hozirgi kalendarga koʻra, bu oy sentabrning oʻrtasidan boshlanadi. Bu paytda, kuz yomgʻiri boshlanmasdan oldin, hosil yigʻib olingan boʻlardi. Isroil xalqi Misrdan chiqqandan keyin sahro kezib, chaylalarda yashaganini yetti kun davomida xotirlagan. Shuningdek, ular Kanʼon yurtidagi hosilni Xudo barakali qilganini ham nishonlashganlar, Tavrotda buyurilgan qurbonliklarni keltirganlar. Ular yetti kun davomida dalalardagi chaylaga oʻxshash chaylalarda yashaganlar. Chayla bayramining ibroniycha nomi — Sukkot. Bu bayram “Yigʻim–terim bayrami” deb ham atalgan. Chiqish 23:16, 34:22, Levilar 23:33-36, 39-43, Sahroda 29:12-39, Qonunlar 16:13-15, Zakariyo 14:16-19 ga qarang.

PURIM BAYRAMI

Bu bayram ibroniy kalendarining oʻn ikkinchi oyi — Adar oyining 14-15 kunlarida nishonlangan. Hozirgi kalendarga koʻra, bu oy fevralning oʻrtasidan boshlanadi. Purim bayramini Fors shohi Axashverash hukmronligi davrida malika Ester va uning amakisi Mardoxay joriy qilganlar. Ikki kun nishonlanadigan bu bayram davomida yahudiylar qanday qilib Xudo Isroil xalqini qirilib ketishdan saqlaganini xotirlaganlar. Bu bayramda odamlar xursandchilik qilganlar, ziyofatlar uyushtirganlar va bir–birlariga sovgʻalar berganlar. Bu bayramning nomi akkad–bobil tilidagi pur, yaʼni “qurʼa” soʻzidan olingan. Ester 9:20-32 ga qarang.

YANGI OY SHODIYONASI

Har oyning boshida nishonlanadigan bayram. Bu bayram Isroil xalqi amal qilgan qamariya hisobi boʻyicha belgilangan. Ruhoniylar har oyning birinchi kunida mana shu bayram uchun Tavrotda buyurilgan qurbonliklarni keltirardilar[2]. Shuningdek, bu bayramda odamlar maxsus taomni tanovul qilardilar. Udumga muvofiq bu taomni faqatgina poklangan odamlar tanovul qilishlari mumkin edi[3]. Oyning birinchi kuni tabarruk hisoblanib, odamlar dam olishardi[4].

[1] Misol uchun, Luqo 22:1 ga qarang.
[2] Sahroda 28:11-15
[3] 1 Shohlar 20:5, 24-26
[4] Amos 8:5

BASHAN

Yassi tepaliklardan va oʻrmon bilan qoplangan qirlardan iborat oʻlka. Bu oʻlka Jalila dengizi va Iordan daryosining sharq tomonida joylashgan. Bashan Gilad oʻlkasining shimol tomonida boʻlib, semiz mol–qoʻylariyu aʼlo sifatli donlari bilan mashhur edi.

BIRODAR, BIRODARLAR

Muqaddas Kitobda odatda bu soʻz oʻzaro yaqin munosabatda boʻlgan odamlar orasida qoʻllanilgan, ayrim hollardagina tugʻishgan aka–ukalarga nisbatan ishlatilgan. Eski Ahdda ham, Yangi Ahdda ham bu soʻz bir qabilaga yoki bir xalqqa mansub boʻlgan odamlar oʻrtasida koʻp ishlatilgan[1]. Yangi Ahdda, ayniqsa maktublarda bu soʻz Iso Masihga ishongan barcha millatdagi odamlarga nisbatan ishlatilgan[2]. Iso Masihning Oʻzi ham shogirdlarini, birodarlarim, deb atagan[3]. Bu soʻz yana qoʻshnilarga, doʻstlarga, qardosh xalq vakillariga, hatto begona odamlarga nisbatan ham qoʻllanilgan[4]. Shuningdek, erkak va ayollardan iborat boʻlgan guruhlarga ham “birodarlar”, deb murojaat qilinardi. Muqaddas Kitobda aytib oʻtilgan xalqlarning madaniyatida erkaklar asosiy oʻrin egallagan. Madaniyatning bu jihati Muqaddas Kitob yozilgan qadimiy ibroniy va yunon tillari grammatikasida ham aniq koʻrinib turadi. Mazkur tarjimada ibroniycha va yunoncha matndagi maʼnoni saqlab qolish uchun “birodar, birodarlar” soʻzi ishlatilgan.

[1] Chiqish 2:11, Qonunlar 1:16, Hakamlar 18:14, 20:7, Naximiyo 5:1-10, Zabur 21:23, Hizqiyol 11:25, Havoriylar 2:29, 22:1

[2] Matto 25:40, 45, Havoriylar 1:15-17, 15:23, Yoqub 1:2, Filippiliklar 3:1, Filimoʻn 1:1, 7, 16, Ibroniylar 2:11, Vahiy 12:10

[3] Matto 28:10, Yuhanno 20:17

[4] Ibtido 19:7, 29:4, Qonunlar 2:8, 1 Shohlar 30:23, Matto 7:3-5

BOBIL

Qadimgi qudratli shohlik. Uning poytaxti Bobil hozirgi janubiy Iroqda joylashgan edi. Miloddan oldingi 586 yilda Bobil lashkari Yahudoni, yaʼni janubiy shohlikni bosib olgan[1] va juda koʻp odamlarni Bobilga asir qilib olib ketgan edi[2]. Keyinchalik Bobil yurti Fors imperiyasi hukmronligi ostida boʻlganda, ayrim yahudiylar Yahudo yurtiga qaytib kelganlar. Qolgan yahudiylar esa Bobilda yashab qolaverganlar. Bobil shahri koʻp yillar davomida yahudiylarning diniy taʼlim markazi boʻlgan edi.

[1] YAHUDO soʻziga qarang.

[2] 4 Shohlar 25:1-12

BOSH RUHONIYLAR

Yangi Ahd davrida bosh ruhoniylar guruhi oliy ruhoniydan, sobiq oliy ruhoniylardan va Horun avlodidan kelib chiqqan nufuzli oilalar aʼzolaridan tashkil topgan edi. Bosh ruhoniylar, oliy ruhoniy singari, bu nufuzli oilalar orasidan tanlanardi. Bosh ruhoniylar jamiyatning boshqa eʼtiborli odamlari qatorida Oliy kengash[1] aʼzolari edilar. Oliy kengash yahudiylarning siyosiy va diniy uyushmasi edi.

[1] OLIY KENGASH iborasiga qarang.

BRONZA QURBONGOH

QURBONGOH soʻziga qarang.

BRONZADAN YASALGAN ARAVALAR

Shoh Sulaymon qurdirgan Maʼbad hovlisidagi oʻnta katta arava. Har bir aravaning ustida katta togʻora boʻlib, bu togʻoralarda suv saqlanardi[1]. Qurbonlik qilinadigan hayvonlarning ichak–chovoqlari, kalla–pochasi va boshqa qismlari kuydirilishdan oldin mana shu togʻoralardagi suv bilan yuvilardi[2]. Zarurat boʻlganda aravalar Maʼbad hovlisida u yerdan–bu yerga koʻchirilardi.

[1] 3 Shohlar 7:27-39

[2] 2 Solnomalar 4:6

BRONZADAN YASALGAN HOVUZ

Bu hovuz katta qozon shaklida boʻlib, bronzadan qilingan oʻn ikkita hoʻkiz ustiga oʻrnashtirilgan edi. Hovuz shoh Sulaymon qurdirgan Maʼbad hovlisidagi bronzadan yasalgan qurbongoh yonida turar edi. Bu hovuzga taxminan 44.000 litr suv sigʻardi[1]. Hovuzdagi suvni ruhoniylar yuvinish uchun ishlatardilar[2].

[1] 3 Shohlar 7:23-26

[2] 2 Solnomalar 4:6

BURGʻU

Qoʻchqor shoxidan yasalgan cholgʻu asbobi. Qadimda bu asbob dushman bostirib kelayotganidan xabar berish uchun, jangga daʼvat qilish uchun[1], shuningdek, Xudoni ulugʻlash uchun chalingan[2].

[1] Yoshua 6:4,19, Yeremiyo 4:5, 6:1

[2] Zabur 80:4, 97:6, 150:3

BUTSIMON TOSH

Tik qilib oʻrnatilgan uzunchoq tosh. Kanʼon xalqlari bu toshlarni oʻz xudolari, jumladan, xudo Baal deb bilib, ularga topinar edilar[1]. Bunday toshlar tepaliklar ustiga, yashil daraxtlar ostiga[2] va sajdagohlarning ichkarisiga oʻrnatilardi[3]. Xudo Isroil xalqiga, butsimon toshlarni oʻrnatmang, ularga sajda qilmang, deb amr bergan[4]. Shuningdek, butsimon toshlarni sindirib tashlashni buyurgan[5].

[1] BAAL soʻziga qarang.
[2] 4 Shohlar 17:10
[3] 4 Shohlar 10:27
[4] Levilar 26:1
[5] Chiqish 23:24

BOʻYINTURUQ

DAFN MAROSIMI

Qadimda Isroil xalqi va boshqa baʼzi xalqlarning udumi boʻyicha, marhum qatʼiy qoidalarga rioya qilingan holda dafn etilardi. Marhumning dafn etilmasligi u uchun nihoyatda ogʻir isnod hisoblanib, oʻta sharmandalik edi[1]. Odatda jasad dafn etilishidan oldin yuvilib, unga xushboʻy hidli moylar surtilardi[2]. Shundan keyin marhumni xushboʻy hidli ziravorlar bilan birga zigʻir matoga kafanlab, dafnga tayyorlashardi[3]. Azadorlar va yollangan yigʻichilar quyosh botmasdan oldin marhumni qabristonga olib borib, uni oilasiga qarashli qabrga qoʻyishardi[4]. Qabr odatda qoyaga oʻyib yasalardi[5]. Qabr ogʻzi diametri taxminan bir metr boʻlgan dumaloq tosh bilan yopib qoʻyilardi. Bu tosh juda ogʻir boʻlgani uchun, bir nechta odam oʻsha toshni yumalatib, qabr ogʻzini yopishardi[6]. Dafn marosimidan keyin bir yil oʻtgach, qabr ogʻzini ochishardi va marhumning suyaklarini toshdan yasalgan qutiga solishardi. Soʻngra bu qutini qabrning ichida oʻyilgan tokchaga qoʻyishardi. Xochda oʻlgan jinoyatchilarning jasadi odatda ommaviy qabrga tashlanardi va ular uchun oshkora aza tutish man etilgan edi.

[1] 3 Shohlar 14:11-13, 21:23-24, Yeremiyo 7:33, Ishayo 14:18-20

[2] Mark 14:3, 8, 16:1, Havoriylar 9:37
[3] Matto 27:59, Yuhanno 11:44
[4] Ibtido 47:30, Amos 5:16, Luqo 7:12
[5] Matto 27:60
[6] Mark 16:3-4, Yuhanno 11:38

DON NAZRI

NAZR soʻziga qarang.

DOVUD QALʼASI

Bu qalʼa Quddusning qadimgi qismi boʻlib, Sion tepaligida joylashgan edi. Yobus xalqi shu joyning tub aholisi edi. Dovud qalʼani ulardan tortib olib, u yerda yashay boshladi. Shu bois bu qalʼa “Dovud qalʼasi” deb nom oldi[1].

[1] 2 Shohlar 5:6-9, 1 Solnomalar 11:4-8

EDOM, EDOM XALQI, EDOMLIKLAR

Bu xalq Yoqubning akasi Esovdan[1] kelib chiqqan[2]. Edom xalqi Oʻlik dengizning janubi va janubi–sharqidagi taqir Seir[3] togʻlarida yashagan. Bu xalq Isroil xalqining dushmani boʻlib kelgan[4]. Dovud hukmronligi davrida Isroil xalqi Edomliklarni bosib oldi[5]. Ammo Dovud hukmronligidan keyin Edom xalqi ahyon–ahyonda Isroilga qarshi isyon koʻtarib turgan va nihoyat, oʻz mustaqilligiga erishgan edi[6].

[1] Ibtido 25:25, 30 ga va Ibtido 25:25 ning birinchi izohiga qarang.

[2] Ibtido 36:8-9

[3] Ibtido 25:25 ga va oʻsha oyatning ikkinchi izohiga qarang.

[4] Sahroda 20:14-21
[5] 2 Shohlar 8:13-14
[6] 3 Shohlar 11:14-22, 4 Shohlar 8:20-22

EFOD

Ibroniycha soʻz boʻlib, oliy ruhoniy kiyadigan maxsus kiyimga nisbatan ishlatilgan[1]. Efodga taqilgan koʻkrakpech xaltasida Urim va Tummim degan muqaddas narsalar saqlangan. Ayrim hollarda ruhoniylar Xudoning xohishini bilish uchun Urim va Tummimdan foydalanishgan[2].

Eski Ahdning baʼzi oyatlarida efod soʻzi ruhoniylar kiyadigan libosga nisbatan ishlatilgan boʻlib, bu libos zigʻir matodan tikilardi[3]. Hakamlar kitobida bu soʻz butni yoki odamlar fol ochishda foydalangan buyumni bildirgan[4].

[1] Chiqish 28:6-14 ga va RUHONIY soʻzi ostida berilgan OLIY RUHONIY iborasiga qarang.

[2] Chiqish 28:30, 1 Shohlar 23:9-12

[3] 1 Shohlar 2:18, 22:18, 2 Shohlar 6:14 ga va oʻsha oyatlarning birinchi, ikkinchi va uchinchi izohlariga qarang.

[4] Hakamlar 8:27 ga va oʻsha oyatning izohiga qarang.

EFRAYIM

Yoqub oʻgʻli Yusuf Misrda ikki oʻgʻil koʻrgan boʻlib, kattasi Manashe, kenjasi Efrayim edi. Efrayim va Manashe qabilalari Yusufning shu ikki oʻgʻlidan kelib chiqqan. Efrayim kenja oʻgʻil boʻlsa ham, Yoqub uni Manashedan yuqori qoʻyib, duo qilgan[1].

Shoh Sulaymon vafotidan keyin shimoldagi oʻnta qabila janubdagi Yahudo va Benyamin qabilalaridan ajralib chiqdi[2]. Bu oʻnta qabila alohida davlatni tashkil qilib, Isroil shohligi[3] deb nom oldi. Bu davlatning poytaxti Samariya boʻldi. Shimoldagi qabilalar orasida Efrayim eng katta va nufuzli qabila boʻlgani bois, Eski Ahdning baʼzi oʻrinlarida Efrayim degan nom oʻnta qabilaga va ular tashkil qilgan Isroil shohligiga nisbatan ishlatilgan.

[1] Ibtido 48:17-20
[2] 3 Shohlar 11:26-12:24
[3] shimoliy shohlik iborasi bilan ham maʼlum

EGAM RABBIY, EGAMIZ RABBIY

XUDONING NOMLARI iborasiga qarang.

EGAM XUDO, EGAMIZ XUDO…

XUDONING NOMLARI iborasiga qarang.

EGAMIZDAN QOʻRQISH

XUDODAN QOʻRQISH iborasiga qarang.

EGAMIZNING FARISHTASI

Sodir boʻladigan muhim bir voqea–hodisa toʻgʻrisida odamlarga xabar berish uchun, ularni himoya qilish uchun yoki maxsus bir topshiriqni bajarish uchun Egamiz tomonidan yuborilgan farishta[1]. Muqaddas Kitobda bayon qilinishicha, baʼzan Xudoning Oʻzi Egamizning farishtasi qiyofasida zohir boʻlgan[2].

[1] FARISHTA soʻziga qarang.

[2] Misol uchun, Chiqish 3:1-5, Hakamlar 6:11-24 ga qarang.

EGAMIZNING RUHI

XUDONING RUHI iborasiga qarang.

EGAMNING UYI, EGAMIZNING UYI

Bu iboralar Muqaddas chodirga, keyinchalik esa Maʼbadga ishora qilgan. MUQADDAS CHODIR iborasiga va MAʼBAD soʻziga qarang.

EGAM, EGAMIZ…

XUDONING NOMLARI iborasiga qarang.

ENG MUQADDAS XONA

Muqaddas chodirning, keyinchalik esa Maʼbadning ichkari kichikroq xonasi[1]. Bu xonada Ahd sandigʻi turar edi. Sulaymon qurdirgan Maʼbadning Eng muqaddas xonasida ikkita karubning katta haykali ham bor edi. Eng muqaddas xonani Muqaddas xonadan katta parda ajratib turardi[2]. Tavrotga koʻra, faqat oliy ruhoniy bir yilda bir marta — Poklanish kuni Eng muqaddas xonaga kirishi mumkin edi[3]. Ibroniylarga maktubda va Vahiy kitobida samoviy Chodirning Eng muqaddas xonasi haqida aytib oʻtilgan. Iso Masih inson qoʻli bilan qurilmagan bu mukammal Chodirda oliy ruhoniy boʻlib xizmat qilyapti[4].

[1] Lugʻatdan keyin ilova qilingan “Rasmlar va loyihalar” boʻlimiga qarang.

[2] ICHKI PARDA iborasiga qarang.

[3] BAYRAMLAR soʻzi ostida berilgan POKLANISH KUNI iborasiga qarang.

[4] Ibroniylar 8:1-2, 9:11-12, 24, Vahiy 15:5

ESKI AHD

Muqaddas Kitobning birinchi qismi boʻlib, oʻttiz toʻqqizta kitobdan iborat. Odatda yahudiylar, Eski Ahd toʻplami uch qismdan iborat, deb aytadilar. Bu uch qism quyidagilardir: Tavrot (Musoning qonuni degan nom bilan ham yuritiladi), Paygʻambarlar bitiklari (uning tarkibiga baʼzi tarixiy kitoblar ham kirgan) va Bitiklar (Zabur bu qismning birinchi kitobidir). Eski Ahd qadimgi ibroniy tilida, baʼzi qismlari esa oramiy tilida boʻlib, miloddan oldingi oʻn beshinchi asrning ikkinchi yarmidan boshlab, taxminan ming yil davomida yozilgan. Eski Ahdning asosiy mavzusi Xudoning Isroil xalqi bilan boʻlgan munosabatidir. Bu munosabat Xudoning Muso orqali Isroil xalqi bilan tuzgan ahdiga asoslangan.

Keyinchalik Xudo Oʻz xalqi bilan Iso Masih orqali yangi ahd tuzdi[1]. Shu sababga koʻra, avvalgi, yaʼni Muso orqali tuzilgan ahd “eski ahd” deb hisoblanadi[2]. Milodiy uchinchi asrdan boshlab, masihiylar ibroniycha Muqaddas bitiklarni “Eski Ahd” deb ataydigan boʻldilar. Iso Masih Muqaddas bitiklarni mukammal bilgan va Oʻz taʼlimotida ulardan koʻp iqtiboslar keltirgan.

[1] 1 Korinfliklar 11:25, Ibroniylar 8:6-13

[2] 2 Korinfliklar 3:14, Ibroniylar 8:6

ESHIK KESAKISI

Eshik oʻrnatilgan chorchoʻp.

FALASTIN

Falastin degan nom Filist xalqining[1] nomidan kelib chiqqan. Miloddan oldingi beshinchi asrdan boshlab, “Falastin” nomi yunon va lotin tillarida Filist xalqining yeridan ancha katta boʻlgan hududga nisbatan ishlatilgan. Bu hudud Oʻrta yer dengizidan boshlab to Jalila koʻlining, Iordan daryosining va Oʻlik dengizning sharqidagi qirli yerlargacha choʻzilgan. Bu hududning shimol tomonida Lubnon togʻlari, janub tomonida esa Nagav choʻli bor edi. Muqaddas Kitobda bu yerlarning aksariyat qismiga nisbatan Kanʼon nomi ishlatilgan. Bu yerlar Isroil xalqi tomonidan bosib olingandan keyin “Isroil yurti” degan nom bilan tanilgan.

Tarix davomida Falastinning chegaralari aniq belgilanmagan. Miloddan oldingi 332 yilda bu hudud Iskandar Zulqarnayn tomonidan bosib olingan. Miloddan oldingi 63 yilda esa Rim imperiyasining tarkibiga kirgan. Milodiy 135 yilda yahudiylarning Rimga qarshi koʻtargan isyoni bostirilgan va Rim hukumati Yahudiya va Suriya viloyatlarini birlashtirib, u yerga “Suriya–Falastina” deb nom bergan. Keyinchalik Suriya bir nechta qismga boʻlinib ketgan va Suriya–Falastinaning hududi kichrayib, bu nom faqatgina oldingi Yahudiya viloyatining hududini bildiradigan boʻldi. Yettinchi asrda arablar bu hududni bosib olganlaridan keyin ham, shu hudud rasman “Falastin” nomi bilan atalavergan. Zamonaviy davrlarda Falastinning chegaralari bir necha marta oʻzgargan.

[1] FILIST XALQI, FILISTIYA iborasiga qarang.

FARISHTA

Xudo yaratgan[1] va Uning xizmatida boʻlgan samoviy mavjudotlar[2]. Ular Xudo bilan samoda istiqomat qiladi[3]. Farishtalar inson boʻlmasalar–da, inson qiyofasida ham zohir boʻlganlar[4]. Muqaddas Kitobga koʻra, farishtalar Xudoning xabarlarini insonlarga yetkazganlar, yuz beradigan voqealarni va vahiylarni tushuntirib berganlar. Isroil xalqiga Muso orqali qonun berilganda ham farishtalar ishtirok etishgan[5]. Ayrim hollarda farishtalar odamlarni xavf–xatardan asraganlar[6]. Muqaddas Kitobda ikkita farishtaning ismi aytib oʻtilgan. Bular — Mikoyil[7] va Jabroil[8].

Muqaddas Kitobdagi bir qator oyatlarda bayon qilinishicha, farishtalarning baʼzilari toʻgʻri yoʻldan ozib, yovuz boʻlib qolganlar, ular shayton boshchiligida Xudoga va Uning xalqiga qarshilik qilganlar[9]. Muqaddas Kitobda aytib oʻtilgan yovuz ruhlar va jinlar mana shu gunohkor farishtalarga ishora qilsa kerak.

[1] Kolosaliklar 1:16
[2] Zabur 102:20-21, Ibroniylar 1:7, 14
[3] Matto 18:10-11, Ibroniylar 12:22
[4] Ibtido 18:1-2, Ibroniylar 13:2
[5] Qonunlar 33:2, Havoriylar 7:53

[6] Ibtido 19:1-23, Havoriylar 12:6-11, 27:23-24

[7] Doniyor 10:13, Yahudo 9, Vahiy 12:7

[8] Doniyor 8:16, 9:21, Luqo 1:19, 26-27

[9] Ayub 1:6-7, Matto 12:22-25, 25:41, 2 Butrus 2:4, Yahudo 6, Efesliklar 2:2, Vahiy 12:7-9

FARZIY

Iso Masih davrida yahudiylarning muhim bir diniy mazhabi. Bu nom ibroniychada “alohida ajratilgan” degan maʼnoni bildiradigan soʻzdan kelib chiqqan. Farziylar Tavrot qonunlariga qatʼiy rioya qilardilar, ayni paytda ogʻzaki ravishda tarqalgan urf–odatlarga hamda poklanish udumlariga ham izchil amal qilardilar. Farziylar mazhabiga faqatgina bir necha ming kishi kirgan boʻlib, umumiy aholining kichkina bir guruhini tashkil qilardi. Farziylar xalq orasida obroʻ–eʼtiborga ega edilar. Ulardan baʼzilari Oliy kengash aʼzolari edilar. Ayrim farziylar Iso Masihga ishondilar, koʻplari esa Isoga va Uning taʼlimotiga qarshi chiqdilar.

FILIST XALQI, FILISTIYA

Qadimgi davrlarda Filistiyaning aholisi Filist xalqi deb yuritilardi. Filistiyaning hududi Sinay yarim orolidan shimoli–sharqda, Oʻrta yer dengizi qirgʻogʻi boʻyida joylashgan edi. Filistlarning ajdodlari Krit orolidan kelib chiqqan boʻlishi mumkin. Filistlar Kanʼon yurtidagi xalqlardan ajralib turar, Isroil xalqi baʼzan ularni “sunnatsizlar”, deb aytardi. Chunki aksariyat mahalliy xalqlar orasida keng tarqalgan sunnat qilish odati Filistlar orasida yoʻq edi. Filist xalqi quyidagi beshta shahar–davlatni — Gʻazo, Ashqalon, Ashdod, Gat va Exronni barpo qilgan edi. Miloddan oldingi oʻn ikkinchi asrda Filistlar oʻz yerlarini kengaytirish niyatida Kanʼon yurtini gʻarb tomondan bosib olishni boshladilar. Ayni paytda Isroil xalqi Kanʼon yurtiga sharq tomondan bostirib kelgan, buning oqibatida ikkala xalq oʻrtasida ziddiyat kelib chiqdi. Shunday qilib, shoh Dovud Filist xalqini magʻlub qilgunga qadar, ular Isroil xalqining ashaddiy dushmani boʻlib qoldi[1].

[1] 2 Shohlar 8:1, 1 Solnomalar 18:1

FINIKIYA

Isroildan shimolda Oʻrta yer dengizi boʻyida joylashgan hudud. Bu hudud Tir, Sidon, Arvod va Gabol[1] shahar–davlatlari tomonidan nazorat qilingan. Hozirgi Livan mamlakatining Oʻrta yer dengizi boʻyidagi hududi qadimgi Finikiya hududiga toʻgʻri keladi.

[1] Bibl nomi bilan ham maʼlum

FIRʼAVN

Qadimgi Misr shohlarining unvoni.

FISIH BAYRAMI

Yangi Ahdda “Fisih bayrami” nomi ostida Fisih ziyofati va undan keyin yetti kun davomida nishonlanadigan “Xamirturushsiz non bayrami” nazarda tutilgan. Toʻliqroq maʼlumotga ega boʻlish uchun BAYRAMLAR soʻzi ostida berilgan FISIH ZIYOFATI va XAMIRTURUSHSIZ NON BAYRAMI iboralariga qarang.

FISIH QURBONLIGI

BAYRAMLAR soʻzi ostida berilgan FISIH ZIYOFATI iborasiga qarang.

FISIH ZIYOFATI

BAYRAMLAR soʻziga qarang.

FORS SHOHLIGI

Qadimgi qudratli shohlik. Fors shohligining poytaxti Bobil hozirgi janubiy Iroqda joylashgan edi. Bu shohlik “Midiya va Fors shohligi” deb ham ataladi, chunki Midiya bu shohlikning muhim viloyatlaridan biri edi. Fors qonunlari “Midiya va Fors qonunlari” deb atalgan[1]. Doniyor paygʻambar Fors hukumatida yuqori lavozimni egallagan edi[2]. Ester kitobida tasvirlangan voqealar Shushan qalʼasida — Fors shohlarining qishki qarorgohida yuz bergan. Hozirgi Oʻzbekistonning aksariyat qismi va umuman Oʻrta Osiyoning asosiy hududi miloddan oldingi oltinchi asrda Fors shohligi tarkibida boʻlgan. Tarixshunoslar oʻsha davrdagi Fors shohligini Ahamoniylar davlati deb atashadi.

[1] Ester 1:19, Doniyor 6:8

[2] Doniyor 6:1-28

GILAD

Iordan daryosining sharqidagi bir oʻlka. Giladning janub tomonida Moʻab yurti, shimol tomonida esa Bashan oʻlkasi joylashgan edi.

GIRGOSH XALQI

Isroil xalqi Kanʼon yurtini egallamasdan oldin oʻsha yerda yashagan xalqlardan biri. Girgosh xalqi Kanʼon yurtining aniq qaysi joyida yashagani maʼlum emas. Yana KANʼON XALQI, KANʼON XALQLARI, KANʼONDAGI XALQLAR iboralariga qarang.

GUNOH

Gunoh Xudoning amrlarini buzish, yomon ish qilish yoki yaxshilik qilishdan bosh tortish demakdir. Muqaddas Kitobga koʻra, gunoh tushunchasi nafaqat insonning xatti–harakatlarini, balki uning Xudoga yoki insonlarga qarshi oʻy–xayollarini ham qamrab oladi. Xudoning talabiga koʻra, har bir inson Xudoni butun qalbi bilan, jonu dili bilan, butun ongi bilan, kuchi boricha sevishi kerak[1]. Iso Masih, inson hatto oʻy–xayolida gunoh qilsa ham hukm qilinadi, deb taʼlim bergan[2]. Jumladan, gʻazab, magʻrurlik, shahvat, rashk, xasislik kabi gunohlar koʻzga koʻrinmasa ham, Xudodan yashirin qolmaydi. Xudo ezgu, adolatli, muqaddas boʻlgani uchun, qilingan har qanday gunoh Xudoga qarshidir[3].

Odam Ato va Momo Havo Xudoga itoatsizlik qilib, U bilan munosabatini buzganlar[4]. Buning oqibatida Odam Ato va Momo Havoning oʻzaro munosabati ham buzildi, dunyoda nomutanosiblik paydo boʻldi, butun dunyo laʼnatga giriftor boʻldi. Ularning hayoti tashvish, qaygʻu–azoblarga toʻldi[5]. Gunoh tufayli dunyoga oʻlim kirib keldi va butun odamzod ustidan hukmron boʻlib qoldi[6]. Gunoh har bir insonning tabiatida mavjud boʻlgani uchun, uning niyatlarini, oʻy–fikrlarini, his–tuygʻularini va istaklarini buzadi[7]. Gunoh oqibatida odamzod Muqaddas Xudodan uzoqlashgan, ajralgan, Uning gʻazabi ostida qolgan va qiyomatda hukm qilinadi[8]. Faqatgina Iso Masihning toʻkilgan qoni tufayli inson gunohlaridan poklana oladi, Xudo bilan yarashadi va hukm qilinmaydi[9].

[1] Qonunlar 6:5, Luqo 10:27

[2] Matto 5:21-30

[3] Ibtido 4:10, Zabur 32:5, 44:8, 50:5-6, 88:15, Ishayo 5:16

[4] Ibtido 3:5-8
[5] Ibtido 3:16-19
[6] Rimliklar 5:12

[7] Zabur 50:7, 142:2, Yeremiyo 17:9, Rimliklar 3:10-12, 7:14-20

[8] Ishayo 59:2, Rimliklar 1:18-21, Efesliklar 5:5-6, Kolosaliklar 3:5-6

[9] 1 Yuhanno 2:1-2, Rimliklar 5:6-11, 6:22-23, 1 Salonikaliklar 5:9

GUNOH QURBONLIGI

QURBONLIK soʻziga qarang.

HAVORIY

Maʼlum bir xabarni yetkazish uchun yuborilgan elchi. Yangi Ahdda bu soʻz asosan Iso Masihning oʻn ikki shogirdiga nisbatan ishlatilgan. Rabbimiz Iso havoriylarni odamlarga Xushxabar yetkazish uchun tanlagan edi[1]. Iso Masih tirilgandan keyin Uni koʻrgan jamoat yoʻlboshchilariga nisbatan ham havoriy soʻzi ishlatilgan. Havoriy Pavlus ham ular qatorida edi[2]. Iso Masih Pavlusga[3] zohir boʻlib, unga Xushxabarni yoyish vazifasini topshirgan[4]. Havoriylar barcha masihiylar orasida, ayniqsa oʻzlari asos solgan jamoatlarda katta obroʻ–eʼtiborga ega boʻlib, qarorlar chiqarish huquqiga ega edilar[5]. “Havoriy” soʻzi Xushxabarni eʼlon qilish uchun yuborilgan odamlarga nisbatan ham ishlatilgan.

[1] Luqo 6:12-16
[2] 1 Korinfliklar 15:5-9
[3] Pavlusning asl ismi Shoul edi.

[4] Havoriylar 9:1-19, Galatiyaliklar 1:1-2, 11-12

[5] Havoriylar 14:23, 15:1-2, 22-29, 1 Korinfliklar 9:1-2, 12:28, Efesliklar 4:11-12

HOSIL BAYRAMI

BAYRAMLAR soʻziga qarang.

HOVUZ

BRONZADAN YASALGAN HOVUZ iborasiga qarang.

IBLIS

SHAYTON soʻziga qarang.

IBRONIY

Ehtimol, ibroniy soʻzi Ibir ismidan hosil boʻlgandir[1]. Ibroniy soʻzi millat maʼnosida dastlab Ibrohimga va uning nasliga nisbatan qoʻllangan[2]. Keyinchalik bu nom Isroil xalqiga va yahudiylarga nisbatan ishlatilgan[3]. Yana YAHUDIY soʻziga qarang.

[1] Ibtido 10:21

[2] Ibtido 14:13, 39:14,17, 40:15, 41:12, 43:32

[3] Misol uchun, Chiqish 1:15-19, 1 Shohlar 4:6, 2 Korinfliklar 11:22, Filippiliklar 3:5 ga qarang.

IBRONIY QOʻLYOZMALARI

IBRONIYCHA MATN iborasiga qarang.

IBRONIYCHA

Isroil xalqining ona tili. Isroil xalqi miloddan oldingi 586 yilda Bobilga[1] asir qilib olib ketilmasdan oldin ibroniy tilida soʻzlashardi. Isroil xalqi surgundan qaytgandan keyin asosan oramiy tilida[2] soʻzlashadigan boʻldi. Eski Ahdning aksariyat qismi ibroniy tilida, ayrim qismlarigina oramiy tilida yozilgan[3].

[1] BOBIL soʻziga qarang.

[2] ORAMIYCHA soʻziga qarang.

[3] jumladan, Ezra 4:8-6:18, 7:12-26, Doniyor 2:4-7:28

IBRONIYCHA MATN

Eski Ahdning eng qadimiy toʻliq ibroniycha qoʻlyozmasi Leningrad Kodeksidir. Bu qoʻlyozma taxminan milodiy 1000 yillarda koʻchirilgan. Mazkur qoʻlyozmaning nashr qilingan nusxasi Bibliya Xebraika Stutgartensiya deb ataladi. Olimlarning aksariyati Leningrad Kodeksini qadimda yahudiy kotiblari yozib qoldirgan qoʻlyozmalarning eng yaxshi nusxalaridan biri deb hisoblaydi. Bu kotiblar Mazoretlar deb atalgan boʻlib, milodiy 500-1000 yillarda faoliyat koʻrsatganlar. Leningrad Kodeksining asl nusxasi Sankt Peterburgdagi Rossiya Milliy Kutubxonasida saqlanadi[1].

Eski Ahdning oʻzbekcha tarjimasi, dunyodagi koʻp zamonaviy tarjimalar singari, Leningrad Kodeksining matniga asoslangan. Eski Ahdning ayrim ibroniy qoʻlyozmalaridagi va uning yunon, lotin, suryoniy kabi tillarga qilingan tarjimalaridagi baʼzi soʻzlar Leningrad Kodeksidan bir oz farq qiladi. Oʻzbekcha tarjimaga berilgan izohlarda mana shu farqlarning baʼzilari koʻrsatib oʻtilgan. Shu orqali kitobxon maʼlum bir oyat nima uchun ayrim farqlar bilan tarjima qilinganini tushunib oladi. Boshqa ibroniy qoʻlyozmalari va qadimgi tarjimalar haqida toʻliqroq maʼlumot quyida keltirilgan.

IBRONIY QOʻLYOZMALARI

Leningrad Kodeksidan boshqa ibroniy qoʻlyozmalari. Bu qoʻlyozmalarni ham Mazoretlar deb atalgan kotiblar koʻchirgan. Olimlar asl matnning mazmunini yaxshiroq tushunish uchun shu qoʻlyozmalardan foydalanadilar.

QUMRON QOʻLYOZMALARI

Qumron qoʻlyozmalari “Oʻlik dengiz qoʻlyozmalari” degan nom bilan ham maʼlum boʻlib, 1946-1956 yillar davomida Oʻlik dengiz boʻyidagi gʻorlardan topilgan. Eski Ahdning baʼzi qismlarini oʻz ichiga olgan bu qadimgi ibroniy qoʻlyozmalari yaxshi saqlanib qolgan. Olimlar asl matnning mazmunini yaxshiroq tushunish uchun mana shu qoʻlyozmalardan foydalanadilar. Qumron qoʻlyozmalari Eski Ahdning eng qadimiy nusxalari hisoblanib, aksariyati taxminan miloddan oldingi 100 yillarda yozilgan. Mazkur qoʻlyozmalar qadimda yahudiy kotiblari boʻlgan Mazoretlar faoliyat koʻrsatmaslaridan bir necha asrlar ilgari koʻchirilgan.

Qumron qoʻlyozmalari toʻplamida Eski Ahddagi barcha kitoblarning parchalari bor. Bu qoʻlyozmalar orasida faqatgina Ester kitobi yoʻq. Ularning orasidagi eng diqqatga sazovori Ishayo kitobining toʻliq qoʻlyozmasidir[2]. Ishayo kitobining bu qoʻlyozmasi Leningrad Kodeksidan 1000 yillarcha avval koʻchirilgan boʻlib, aksariyat hollarda faqat imlo va grammatik jihatdan bir oz farq qiladi. Bundan boshqa farqlari juda kam.

Eski Ahdning bugungi kungacha saqlanib qolgan eng qadimgi qoʻlyozmasi miloddan oldingi 600 yilda koʻchirilgan boʻlib, “kumush qoʻlyozmalari” deb ataladi. Bu qoʻlyozma ikki boʻlak kumushga yozilgan boʻlib, Sahroda 6:24-26 oyatlardagi duodan iborat. Kumush qoʻlyozmalari Quddus yaqinidagi gʻorga oʻyilgan qabrdan topilgan. Bu qoʻlyozmalardagi oyatlar Leningrad Kodeksidan 1600 yil oldin yozilgan boʻlsa ham, Leningrad Kodeksidagi oyatlar bilan bir xildir. Qumron va kumush qoʻlyozmalaridan koʻrinib turibdiki, yahudiy kotiblari asrlar davomida Eski Ahdning ibroniycha matnini yuksak diqqat–eʼtibor bilan koʻchirib, saqlab kelganlar.

QADIMIY TARJIMALAR

Eski Ahdning asl matni mazmunini yaxshiroq tushunish maqsadida olimlar uning qadimiy tarjimalaridan foydalanadilar. Bu tarjimalar qadimda yahudiy kotiblari boʻlgan Mazoretlar faoliyat koʻrsatmaslaridan oldin qilingan. Qadimiy tarjimalar orasida eng muhimi — QADIMIY YUNONCHA TARJIMA. Bu tarjima Septuaginta deb ham ataladi[3]. Septuaginta miloddan oldingi 300-200 yillarda Eski Ahdning ibroniychadan qilingan birinchi tarjimasi boʻlib, ilk jamoat masihiylari Septuagintadan keng foydalanganlar. Yangi Ahdda bu tarjimadan koʻp iqtiboslar keltirilgan[4]. Muhim tarjimalardan yana biri QADIMIY SURYONIYCHA TARJIMA. Bu tarjima haqida maʼlumot kam, olimlar uni milodiy ikkinchi asrda tarjima qilingan, deb taxmin qiladilar. Eʼtiborga molik tarjimalardan yana biri QADIMIY LOTINCHA TARJIMA boʻlib, Vulgata deb ham ataladi. Bu tarjima taxminan milodiy 400 yillarda qilingan. Bu qadimiy tarjimalar Qumron qoʻlyozmalari singari shundan dalolat beradiki, yahudiy kotiblari Eski Ahd matnini asrlar davomida yuksak diqqat–eʼtibor bilan koʻchirib, saqlab kelganlar.

[1] Leningrad Kodeksining fotonusxasi kitob oxirida “Muqaddas Kitob qoʻlyozmalarining fotonusxalari” degan qismda keltirilgan. Bu qoʻlyozmani internet orqali koʻrsa ham boʻladi.

[2] Qumron qoʻlyozmalari toʻplamidagi Ishayo kitobining fotonusxasi kitob oxirida “Muqaddas Kitob qoʻlyozmalarining fotonusxalari” degan qismda keltirilgan.

[3] Septuaginta qoʻlyozmalaridan birining fotonusxasi kitob oxirida “Muqaddas Kitob qoʻlyozmalarining fotonusxalari” degan qismda keltirilgan.

[4] Yana YUNON TILI VA MADANIYATI iborasiga qarang.

INOYAT

Muqaddas Kitobda “inoyat” va “inoyatli” soʻzlari odatda Xudoga va Uning qilgan ishlariga nisbatan ishlatilgan. Inoyat soʻzining tub maʼnosi shuki, Xudo buyuk va shartsiz sevgisi tufayli Oʻz xohishi bilan insonlarga baraka beradi[1]. Bu dunyo yaratilgandan beri Xudoning inoyati odamzod va butun mavjudotning hayotida namoyon. Xudo ularga hayot ato etadi va yashash uchun zarur boʻlgan narsalarni yetkazib turadi[2]. Xudo insonlarga va barcha xalqlarga inoyat koʻrsatadi[3]. Eski Ahdda Xudoning Isroil xalqiga boʻlgan cheksiz inoyatini biz Isroil tarixining turli davrlarida koʻrishimiz mumkin. Isroil xalqining moʻjizaviy tarzda Misrdagi qullikdan ozod boʻlgani buning yaqqol misolidir[4].

Yangi Ahdda Iso Masihning bu dunyoga kelib, Unga ishonganlarga najot bergani Xudoning odamzodga koʻrsatgan inoyatining eng yorqin namunasidir[5]. Iso Masih orqali Xudo insonlarni gunohdan ozod qilib, oqlaydi va ularga abadiy hayot ato etadi[6]. Bu inoyatga hech kim loyiq emas va inoyat insonning qilgan savob ishlariga bogʻliq emas[7]. Xudoning koʻrsatgan inoyatiga munosib javob gunohdan yuz oʻgirib, Xudoga itoatkor boʻlishdir[8]. Xudo Oʻz inoyati tufayli imonlilarga Muqaddas Ruhini ato etadi. Ular Muqaddas Ruh orqali bu dunyoda Xudoga xizmat qiladilar[9].

[1] Zabur 12:6, 144:8-9, Yeremiyo 31:2-3, Efesliklar 2:4-5

[2] Ibtido 1:28-29, Zabur 146:7-9, Ayub 5:9-10, Havoriylar 14:16-17

[3] Yunus 4:2, Luqo 1:30
[4] Qonunlar 7:7-9, Zabur 102:6-14, 135:1-26
[5] Yuhanno 1:17, 3:16-17

[6] Rimliklar 3:23-24, 5:8-9, Efesliklar 1:7-8, Titus 3:4-7

[7] Rimliklar 11:5-6, Efesliklar 2:8-9, 2 Timoʻtiy 1:9-10

[8] Rimliklar 6:1-2, 15-19, Titus 2:11-14

[9] Havoriylar 1:8, 2:1-4, Rimliklar 12:6-8, 1 Korinfliklar 12:4-11, 2 Salonikaliklar 1:11-12

INSON OʻGʻLI

“Xushxabar” kitoblarida Iso Masih Oʻziga nisbatan ishlatgan unvon. Iso yashagan davrda yahudiylar bu unvon ostida dunyoga hukm va najot keltiradigan Xudoning vakilini tushunganlar. Doniyor paygʻambarga berilgan vahiyda inson qiyofasidagi bu zot toʻgʻrisida bashorat qilingan[1]. Yahudiylar koʻpincha Xudoning vakilini “Masih” deb ataganlar[2].

“Inson Oʻgʻli” unvoni Eski Ahdning ibroniycha matnida ham bir necha marta uchraydi[3]. Bu oʻrinlarda paygʻambar ham inson zotidan boʻlib, abadiy yashamasligi, u ham Xudoning kuchiga muhtoj ekani koʻrsatilgan. Bu ibora umuman bandalarga nisbatan ham ishlatilgan.

[1] Doniyor 7:13-14

[2] MASIH soʻziga qarang.

[3] Misol uchun, Zabur 8:5, Hizqiyol 2:1, Doniyor 8:17 ga va oʻsha oyatlarning birinchi, ikkinchi va uchinchi izohlariga qarang.

ISROIL

Yoqub Paniyolda Xudo bilan kurash tushgandan keyin, Xudo unga “Isroil” deb ism bergan[1]. Yoqub Ibrohimning nabirasi va Isʼhoqning oʻgʻli edi. Yoqubning oʻn ikkita oʻgʻli boʻlib, ulardan Isroilning oʻn ikki qabilasi kelib chiqqan. Eski Ahdda mana shu oʻn ikki qabila Isroil xalqi deb atalgan. Keyinchalik Isroil xalqi bosib olgan yerlar ham Isroil yurti deb nom olgan.

Shoh Sulaymon vafotidan keyin shimoldagi oʻnta qabila janubdagi Yahudo va Benyamin qabilalaridan ajralib chiqdi[2]. Bu oʻnta qabila alohida davlatni tashkil qilib, Isroil shohligi[3] deb nom oldi. Bu davlatning poytaxti Samariya boʻldi. Eski Ahdning baʼzi oʻrinlarida shimoldagi oʻnta qabilaga Isroil xalqi degan nom, bu qabilalar tashkil qilgan davlatga nisbatan Isroil yurti degan nom qoʻllangan. Miloddan oldingi 722 yilda Ossuriya shohligi Isroilni bosib olgach[4], shimoliy shohlik barham topdi.

Yangi Ahdda “Isroil” nomi siyosiy mustaqillikka ega davlatni emas, balki Yoqub naslini, yaʼni yahudiylarni bildirgan.

[1] Ibtido 32:28-29, 35:10
[2] 3 Shohlar 11:26-12:24
[3] shimoliy shohlik iborasi bilan ham maʼlum
[4] 4 Shohlar 17:1-6

ICHKI PARDA

Muqaddas chodirning Eng muqaddas xonasini Muqaddas xonasidan ajratib turgan parda. Bu parda mayin zigʻir matosidan tikilgan boʻlib, ustiga rangli iplardan karublar tasviri solingan edi[1]. Keyinchalik shunday parda Quddusdagi Maʼbadning Eng muqaddas xonasini Muqaddas xonasidan ajratib turgan[2]. Iso Masih xochda jon berganda shoh Hirod qurdirgan Maʼbaddagi parda yirtilib ketdi[3]. Ibroniylarga maktubning muallifi samoviy Maʼbadda ham shu kabi parda borligini aytib oʻtadi[4].

[1] Chiqish 26:31-33
[2] 2 Solnomalar 3:14
[3] Matto 27:50-51
[4] Ibroniylar 6:19-20

JABROIL

Muqaddas Kitobda ikkita farishtaning nomi aytib oʻtilgan, birinchisi — Jabroil, ikkinchisi — Mikoyil[1]. Jabroil Xudoning maxsus xabarini yetkazish uchun bir necha marta odamlarga zohir boʻlgan. U Doniyor paygʻambarga zohir boʻlib, berilgan vahiylar va bashoratlarning maʼnosini tushuntirib bergan[2]. Yahyo paygʻambarning otasi Zakariyoga ham zohir boʻlib, Yahyoning tugʻilishi haqida[3], Maryamga ham zohir boʻlib, Iso Masihning tugʻilishi haqida xabar bergan[4].

[1] Mazkur tarjimada Azroil farishta ham aytib oʻtilgan, Muqaddas Kitobning asl nusxasida Azroil “halok qiluvchi” deb berilgan.

[2] Doniyor 8:15-27, 9:20-27
[3] Luqo 1:8-20
[4] Luqo 1:26-38

JALILA

Jalila koʻlining va Iordan daryosining gʻarb tomonida, Samariya hududidan shimolda joylashgan qirli yer. Qadimgi Falastin qatori, Jalila ham miloddan oldingi 63 yili Rim imperiyasi tomonidan bosib olingan. Koʻp asrlar davomida bu hudud ajnabiy xalqlar hukmronligi ostida boʻlgan, shuning uchun tub aholining orasida koʻplab gʻayriyahudiylar yashagan[1]. Shu sababga koʻra, boshqa yahudiylar Jalilaliklarga past nazar bilan qarar edilar. Isoning bolalik va oʻsmirlik davri Jaliladagi Nosira shahrida oʻtgan. Iso Oʻz xizmatini asosan Jalilada olib borgan.

[1] Ishayo 9:1-2, Matto 4:12-16

JAMOAT

Yangi Ahdda bu soʻz maʼlum bir joydagi masihiylar guruhiga nisbatan ishlatilgan. Ilk jamoat Quddusda paydo boʻlgan. U yerdagi imonlilar Xudoga sajda qilish uchun tez–tez yigʻilib turar edilar. Iso Masih haqidagi Xushxabar keng tarqalgach, boshqa joylarda ham jamoatlarga asos solindi[1]. Jamoatdagi imonlilar bir–birlariga har jihatdan yordam berardilar[2]. Imonlilar uylarda yigʻilganlarida ibodat qilardilar, Xudoga hamdu sanolar aytardilar va Isoning oʻlimini xotirlab, birga taom tanovul qilar edilar[3]. Ular birgalikda Muqaddas bitiklarni oʻqib, saboq olardilar va imonda mahkam turish uchun bir–birlariga dalda berardilar[4]. Jamoatlarning yoʻlboshchilari bor edi, ularni yetakchi, oqsoqol yoki choʻpon deb atashardi[5]. Jamoatda imonlilarga yordam beradigan odamlarni esa xizmatchilar deb atashgan[6].

Yangi Ahdda jamoat soʻzi yana Iso Masihga ishongan jamiki odamlarni bildirgan[7]. Jamoat soʻzining shu maʼnosini ifodalash uchun Yangi Ahdda bir necha timsollar berilgan. Ularning baʼzilari quyidagilardir: Iso Masihning tanasi[8], Maʼbad[9], Xudoning xonadoni[10].

[1] Havoriylar 8:1, 15:41, 1 Korinfliklar 16:19, Galatiyaliklar 1:1-2, Vahiy 1:11

[2] Havoriylar 2:44-45, 4:32, 34-35

[3] Havoriylar 2:42, 46, Rimliklar 16:4, 1 Korinfliklar 11:17-34, Efesliklar 5:19, Kolosaliklar 3:16, 4:15

[4] 1 Korinfliklar 14:26, 1 Timoʻtiy 4:13

[5] Havoriylar 14:23, Yoqub 5:14, 1 Butrus 5:1-4, Efesliklar 4:11, 1 Timoʻtiy 3:1-7, Titus 1:5-9

[6] Filippiliklar 1:1, 1 Timoʻtiy 3:8-13

[7] Matto 16:18, 1 Korinfliklar 5:12-13, Galatiyaliklar 1:13, Efesliklar 1:22, 3:10, 21, 5:23-32, Filippiliklar 3:6

[8] 1 Korinfliklar 12:12-13, 27, Efesliklar 5:23, 29-30, Kolosaliklar 1:24

[9] 1 Korinfliklar 3:16-17, 2 Korinfliklar 6:16, Efesliklar 2:21-22

[10] Efesliklar 2:19, 1 Timoʻtiy 3:14-15, Titus 1:7, Ibroniylar 3:6

JANG ARAVASI

Otlarga qoʻshiladigan, orqasi ochiq arava. Jangda ishlatilgan boʻlib, harbiy kuch–qudrat va ustunlik belgisi edi.

JANNAT

Jannat deb tarjima qilingan yunoncha soʻzning maʼnosi “goʻzal bogʻ” demakdir. Yangi Ahdda jannat soʻzi solihlar oʻlgandan keyin boradigan joyga ishora qiladi[1]. Oʻsha bogʻda solihlar Hayot daraxti mevasidan yeyishga musharraf boʻladilar[2]. Jannat soʻzi yana arshi aʼloga nisbatan ham ishlatilgan[3].

[1] Luqo 23:43

[2] Vahiy 2:7

[3] 2 Korinfliklar 12:2-4 ga va OSMON, SAMO soʻzlariga qarang.

JIN

Muqaddas Kitobda jin baʼzan yovuz ruh deb atalgan. Jinlarning hukmdori shaytondir. Jinlar insonlarga zarar yetkazishni istaydi. Ular baʼzan insonning ichiga kirib olib, uning xatti–harakatlarini boshqaradi. Toʻliqroq maʼlumotga ega boʻlish uchun SHAYTON va FARISHTA soʻzlariga qarang.

KANʼON

Kanʼon Nuhning nabirasi va Xomning oʻgʻli edi. Qadimgi paytlarda Oʻrta yer dengizi, Iordan daryosi va Oʻlik dengiz oraligʻidagi yerlar ham Kanʼon degan nom bilan yuritilgan. Kanʼon yurtidan shimolda Lubnon togʻlari, janubda esa Nagav choʻli bor edi. Ibtido kitobida bayon qilinishicha, Xomning oʻgʻli Kanʼondan bir nechta xalq kelib chiqqan va oʻsha yerlarda yashagan[1]. Isroil xalqi bu yerlarni bosib olgandan keyin, Kanʼon degan nom asta–sekin yoʻqolib ketdi. Uning oʻrniga bu yerlar “Isroil yurti” deb atala boshlagan, ancha vaqt oʻtgandan keyin esa “Falastin” nomi bilan tanilgan[2].

Muqaddas Kitobda Kanʼon juda hosildor, “sut va asal oqib yotgan yurt” deb tasvirlangan[3]. Kanʼon geografik jihatdan juda qulay va unumdor yer hisoblangan. Kanʼon yurtidan janubi–gʻarbda joylashgan Sinay yarim oroli Osiyo va Afrika qitʼalarini birlashtirib turadi. Shuning uchun muhim tijorat yoʻllari Kanʼon orqali, Oʻrta yer dengizi boʻylab oʻtgan. Qadimda Yaqin Sharqdagi qudratli shohliklar Kanʼonni qoʻlga kiritishga harakat qilganlar.

[1] Ibtido 10:6, 15-19 ga va KANʼON XALQI, KANʼON XALQLARI, KANʼONDAGI XALQLAR iboralariga qarang.

[2] FALASTIN soʻziga qarang.

[3] Chiqish 3:8 ga va oʻsha oyatning izohiga qarang.

KANʼON XALQI, KANʼON XALQLARI, KANʼONDAGI XALQLAR

Isroil xalqi Kanʼon yurtini egallamasdan oldin oʻsha yerda yashagan xalqlar. Bu xalqlar quyidagilar edi: Amor xalqi, Girgosh xalqi, Xet xalqi, Xiv xalqi, Yobus xalqi, Kadmon xalqi, Xanaz xalqi, Xayin xalqi, Pariz xalqi, Rafa xalqi. Bu xalqlardan baʼzilari Kanʼon yurtining aynan qaysi joyida yashagani maʼlum emas. Isroil xalqi Kanʼonni bosib olgandan keyin ham, bu xalqlardan bir qanchasi oʻsha yurtda yashayverganlar. Yana KANʼON soʻziga qarang.

KARNAY BAYRAMI

BAYRAMLAR soʻziga qarang.

KARUB, KARUBLAR

Qanotli samoviy mavjudotlar. Bu mavjudotlar haqida soʻz yuritilganda, ular odatda Xudoning taxti yonida tasvirlanadi. Eski Ahdning baʼzi oʻrinlarida esa karublar Xudoning taxtini koʻtarib yurgani haqida bayon qilinadi[1].

Mana shu samoviy mavjudotlarning haykallari va oʻyma, naqsh solingan tasvirlari Xudoning ulugʻvorligi va Uning Oʻz xalqi orasida ekanligining ramzidir. Ahd sandigʻi qopqogʻi ustida ikki karub haykali bor edi[2]. Muqaddas chodirning Eng muqaddas xonasini Muqaddas xonasidan ajratib turgan ichki pardaga karublar tasviri solingan edi. Keyinchalik shoh Sulaymon balandligi 4,5 metr boʻlgan karublarning ikkita haykalini yasattirib, Maʼbadning Eng muqaddas xonasiga qoʻydirgan[3]. Shoh Sulaymon qurdirgan Maʼbadning ichki pardasi, devorlari va eshiklari ham karublar tasviri bilan bezatilgan edi[4].

[1] Hizqiyol 1, 10–boblar

[2] Chiqish 25:18-20 ga va AHD SANDIGʻI iborasiga ishlangan rasmga qarang.

[3] 3 Shohlar 6:23-28 ga va lugʻatdan keyin ilova qilingan “Rasmlar va loyihalar” boʻlimida berilgan “Shoh Sulaymon qurdirgan Maʼbad” rasmiga qarang.

[4] 2 Solnomalar 3:14, 3 Shohlar 6:29-35

KUYDIRILADIGAN QURBONLIK, KUYDIRILADIGAN NAZR

QURBONLIK soʻziga qarang.

KOʻKRAKPECH

Oliy ruhoniy koʻksiga taqadigan, qimmatbaho toshlar bilan bezatilgan maxsus xalta. Koʻkrakpech xaltasiga Urim va Tummim degan muqaddas narsalar solingan edi. Oliy ruhoniy Xudoning irodasini bilish uchun Urim va Tummimdan foydalangan[1].

[1] Chiqish 28:15-30

LEVI, LEVILAR

Yoqubning oʻgʻli Levi qabilasidan boʻlgan erkaklar. Xudo Levi qabilasidan boʻlgan Horun naslini Isroil xalqining ruhoniylari qilib tanlagan edi[1]. Levi qabilasining qolgan erkaklari diniy marosimlarni bajarishda yordam berganlar. Bundan tashqari, ular Muqaddas chodirga, keyinchalik esa Maʼbadga, uning ashyolari va buyumlariga ham masʼul edilar[2]. Xudo Isroil xalqining toʻngʻich oʻgʻillari oʻrniga levilarni Oʻz xizmatiga olgandi. Zotan, Isroilning toʻngʻich oʻgʻillari Xudoga tegishli edi[3]. Keyinchalik shoh Dovud levilarning baʼzilarini Xudoga sajda qilish paytida ashula aytishga va musiqa chalishga tayinlagan[4].

[1] RUHONIY soʻziga qarang.
[2] Sahroda 3:5-10, 1 Solnomalar 23:25-29, 32
[3] Sahroda 3:11-13, 40-51
[4] 1 Solnomalar 6:31-32, 23:30-31

LIRA

Torli musiqa asbobi.

LUBNON

Lubnon togʻ tizmasi boʻlib, hozirgi Livan mamlakatida joylashgan. Lubnon togʻlari sadr daraxtlari bilan mashhur edi. Shoh Sulaymon Quddusdagi Maʼbadni va oʻz saroyini Lubnonning sadr yogʻochlaridan qurdirgan[1].

[1] 3 Shohlar 5:6-10, 6:15-20, 7:2-3

MALAK

FARISHTA soʻziga qarang.

MASIH

Masih ibroniychadagi “Mashiax” soʻzidan olingan boʻlib, yunon tiliga “Xristos” deb tarjima qilingan. Ibroniy tilida bu soʻz “moy surtilgan” degan maʼnoni bildiradi. Qadimgi Isroilda biron odamni ruhoniy, paygʻambar yoki shoh qilib tayinlashda boshiga zaytun moyi surtilardi[1]. Bu harakat oʻsha odamning Xudo tomonidan tanlanganini va Xudoning xizmatiga bagʻishlanganini bildirardi. Shu sababdan Masih soʻzi “Xudo tomonidan tanlangan” degan maʼnoni ham anglatadi.

Eski Ahddagi bashoratlarga koʻra, bir kun kelib, shoh Dovudning zurriyotidan boʻlgan bir zot Isroil xalqini dushmanlaridan qutqaradi va yer yuzida abadiy adolat oʻrnatib, barcha xalqlar ustidan hukmronlik qiladi[2]. Keyinchalik yahudiylar vaʼda qilingan oʻsha qutqaruvchini “Masih” deb ataydigan boʻldilar. Yahudiylarning yurti Rim imperiyasi istibdodida qolganda koʻp yahudiylar, Masih kelib, bizni ajnabiylar qoʻlidan qutqaradi hamda Isroil shohligining ulugʻvorligini qayta tiklaydi, deb umid qilganlar[3].

Yangi Ahdga koʻra, Rabbimiz Iso Eski Ahddagi bashoratlarda aytib oʻtilgan Masihdir[4]. Iso Masih Oʻz vaʼzlari orqali Xudoning Shohligi kelishini eʼlon qilgan, ammo bu Shohlik zaminiy shohlik emas edi[5]. Iso Masih xochdagi oʻlimi orqali iblisning qudratini yoʻq qildi, gunohga va oʻlim qoʻrquviga qul boʻlgan butun odamzodga ozod boʻlish imkonini berdi[6]. Shuning uchun Isoga ishonganlar Uni “Masih” deb atashadi.

[1] Chiqish 28:41, 1 Shohlar 10:1, 3 Shohlar 19:15

[2] Misol uchun, Ishayo 9:6-7, 11:1-5, 42:1-4, Yeremiyo 23:5-6 ga qarang.

[3] Havoriylar 1:6

[4] Matto 16:15-17, Luqo 2:11, Yuhanno 20:31, Havoriylar 2:36

[5] Yuhanno 18:36

[6] Matto 1:20-23, Luqo 4:16-21, 24:44-48, Ibroniylar 2:14-15

MAʼBAD

Biron xudoga sajda qilish uchun qurilgan bino. Odatda xudolarga atab maʼbadlar qurilardi, sajda qiluvchilar, xudo oʻz maʼbadida zohir boʻladi, deb ishonardilar. Shu sababdan ular maʼbadni xudoning uyi deb ham atardilar. Mazkur tarjimada maʼbad soʻzi katta harf bilan yozilgan boʻlsa, asosan Quddusdagi Egamizning Maʼbadi nazarda tutilgan. Shoh Sulaymon davridan boshlab butun Isroil xalqi Egamizga Quddusdagi Maʼbadda sajda qilardi. Ular Maʼbadda qurbonliklar keltirardilar va muhim bayramlarni shu yerda nishonlar edilar.

Isroil tarixida Quddusda bir necha marta Maʼbad qurilgan, ammo bosqinchilar tomonidan vayron qilingan[1]. Birinchi Maʼbadni shoh Sulaymon qurdirgan. Bu Maʼbad 3 Shohlar 6:1-38, 7:13-51, 2 Solnomalar 2:1-4:22 da batafsil tasvirlangan. Miloddan oldingi 586 yilda Bobilliklar bu Maʼbadni vayron qilib, undagi barcha qimmatbaho ashyolarni Bobilga olib ketganlar[2]. Yahudo xalqi Bobilga surgun qilindi. Ular Bobilda surgunda yashar ekanlar, Xudo Hizqiyol paygʻambarga yangi Maʼbad haqida vahiy yuborgan edi[3].

Miloddan oldingi 538 yilda Fors shohi Kurushning farmoniga koʻra, baʼzi yahudiylar Quddusga qaytib kelib, Maʼbadni qayta qurishni boshladilar. Ammo ular Maʼbad poydevorini yotqizganlaridan keyin koʻp qarshiliklarga duch keldilar va qurilish ishlarini toʻxtatishga majbur boʻldilar. Bu hol Fors shohi Doro taxtga chiqqunga qadar davom etdi. Miloddan oldingi 520 yildagina ular Maʼbad qurilishini davom ettirdilar. Xaggey va Zakariyo paygʻambarlar Xudodan olgan bashoratlari bilan Maʼbadni qurayotganlarni ruhlantirib turdilar. Nihoyat, miloddan oldingi 515 yilga kelib, Maʼbad qurib bitkazildi[4]. Ammo miloddan oldingi 175-164 yillarda Suriyada hukmronlik qilgan Antiox IV[5] boshchiligida yunonlar Quddusga bostirib kelib, ikkinchi marta qurilgan bu Maʼbadni talon–taroj qilganlar, uni bulgʻaganlar[6]. Keyinchalik, miloddan oldingi 37-4 yillarda qadimgi Falastinda[7] hukmronlik qilgan Buyuk Hirod miloddan oldingi 19 yilda Maʼbadni qayta qurishni boshlagan. Qurilish ishlari Iso Masih davrida ham davom etayotgan edi. Qayta qurilgan oʻsha Maʼbad milodiy 70 yilda Rimliklar tomonidan vayron qilindi. Shundan keyin Maʼbad qayta qurilmadi.

“Maʼbad” soʻzi asosiy binoga yoki butun Maʼbad majmuasiga nisbatan ishlatilgan. Maʼbadning asosiy binosi Muqaddas xona va Eng muqaddas xonadan iborat edi. Bu xonalarga maʼlum bir marosimlarni bajarish uchun faqatgina ruhoniylar kirishga haqli edilar[8]. Xalq Maʼbad hovlisida Xudoga sajda qilgan. Hirod qurdirgan Maʼbadning asosiy binosiga yaqin hovli yahudiy erkaklari uchun, uning yonidagi hovli esa yahudiy ayollari uchun ajratilgan edi. Maʼbad majmuasining ichki hovlisi Isroil xalqi uchun, tashqi hovli esa gʻayriyahudiylar uchun edi. Iso Masih Maʼbaddagi savdogarlarni haydagani toʻgʻrisidagi voqea tashqi hovlida yuz bergan boʻlishi mumkin[9].

Muqaddas Kitobda Maʼbad baʼzan “muqaddas maskan” yoki “muqaddas makon” deb aytilgan. Baʼzan esa Xudoning samoviy maskani “Maʼbad” deb atalgan[10].

[1] Maʼbadning rasmlari va loyihalari lugʻatdan keyin ilova qilingan “Rasmlar va loyihalar” boʻlimida berilgan.

[2] 4 Shohlar 25:8-17

[3] Hizqiyol 40-46–boblar

[4] Ezra 1:1-11, 3:7-4:5, 5:1-2, 6:14-15

[5] Doniyor 8:12 izohiga qarang.

[6] Doniyor 9:27 ning oxirgi izohiga qarang.

[7] FALASTIN soʻziga qarang.

[8] MUQADDAS XONA va ENG MUQADDAS XONA iboralariga qarang.

[9] Yuhanno 2:13-22

[10] Misol uchun, Zabur 10:4, Vahiy 11:1, 19, 15:5-8 ga qarang.

MIDIYA

Qudratli shohlik boʻlib, hozirgi Eron mamlakatining shimoli–gʻarbida joylashgan edi. Miloddan oldingi 550 yilga kelib, Midiya Fors shohligining eng muhim viloyatiga aylandi, shu bois Fors qonunlari “Midiya va Fors qonunlari” deb ataladigan boʻldi[1].

[1] Ester 1:19, Doniyor 6:8

MIDIYA VA FORS SHOHLIGI

FORS SHOHLIGI iborasiga qarang.

MIDIYON, MIDIYON XALQI, MIDIYONLIKLAR

Ibrohim Soraning vafotidan keyin Xaturo ismli bir ayolga uylandi. Xaturo Ibrohimga oltita oʻgʻil tugʻib berdi. Oʻgʻillardan birining ismi Midiyon edi[1]. Midiyondan tarqalgan avlod Midiyon xalqi degan nom bilan tanildi. Ular koʻchmanchi xalq boʻlib, asosan hozirgi Aqaba qoʻltigʻining sharq tomonidagi sahroda yashardilar. Shu sababdan u yerlar Midiyon yurti, oʻsha joyda yashagan xalq Midiyonliklar deb atalgan. Midiyonning avlodi Ibrohimning oʻgʻli Ismoildan kelib chiqqan koʻchmanchi xalqqa qarindosh boʻlgani uchun, ular baʼzan Ismoiliylar deb ham yuritilgan. Shuning uchun “Midiyon” va “Ismoil” degan nomlar baʼzan bir–birining oʻrnida ishlatilavergan.

[1] Ibtido 25:1-2

MIKOYIL

Muqaddas Kitobda ikkita farishtaning nomi aytib oʻtilgan, birinchisi — Mikoyil, ikkinchisi — Jabroil[1]. Mikoyil bosh farishtalardan biri boʻlib, Isroil xalqining himoyachisi deb atalgan[2]. Mikoyil va uning qoʻli ostidagi farishtalar shayton va uning yovuz farishtalari bilan jang qilib, ularni samodan haydaganlar[3].

[1] Mazkur tarjimada Azroil farishta ham aytib oʻtilgan, Muqaddas Kitobning asl nusxasida Azroil “halok qiluvchi” deb berilgan.

[2] Doniyor 10:13, 20-21, 12:1, Yahudo 9

[3] Vahiy 12:7-9

MISR

Qadimgi Misr Eski Ahdda koʻp tilga olingan va dunyo tarixida muhim iz qoldirgan. Misr hukmdorlari “Firʼavn” deb atalardi. Misr sivilizatsiyasi juda rivojlangan boʻlib, xalqaro tijoratda ham asosiy oʻrin tutgan. Nil daryosining suvlari va hosildor yerlar Misr aholisining oziq–ovqat bilan doimo taʼminlanishiga muhim omil edi. Shuning uchun Ibrom, yaʼni Ibrohim paygʻambar va uning oilasi Kanʼon yurtida qurgʻoqchilik boʻlgan paytda Misrda maʼlum vaqt yashagan[1]. Ibrohim oʻgʻli Isʼhoqning Yusuf degan nevarasi bor edi. Yusufni oʻz aka–ukalari Ismoiliy savdogarlariga qul qilib sotib yuborishadi[2]. Lekin vaqti kelib, Yusuf firʼavnning farovonlik va qahatchilik haqidagi karomatli tushini taʼbir qilib bergani uchun Misr hokimi etib tayinlanadi[3]. Qahatchilik davrida Yusuf Misr xalqini va otasi Yoqubning butun xonadonini qutqarib qoladi[4]. Yusufning otasi Yoqub va uning xonadoni Kanʼondan Misrga koʻchib keladi[5]. Bir necha nasl oʻtgandan keyin Yoqubning avlodi Misrda qul boʻlib qoladi[6]. Muso paygʻambar Xudoning amri bilan moʻjizalar koʻrsatib, Isroil xalqini qullikdan ozod qiladi va Misrdan olib chiqadi[7].

Misr hukmdorlari koʻpincha oʻz yurtidan tashqarida, ayniqsa Kanʼon yurtiga katta siyosiy taʼsir oʻtkazardi va baʼzan atrofdagi yerlarga harbiy yurishlar qilardi. Kanʼon Misrdan shimoli–sharqda joylashgan boʻlib, Isroil xalqi u yerlarda yashar edi. Isroil shohi Sulaymon Misr firʼavnining qizlaridan biriga uylanib, firʼavn bilan aloqasini mustahkamladi[8]. Paygʻambarlar koʻpincha Yahudoni, yaʼni janubiy shohlik aholisini, Misrning harbiy kuchiga ishonmanglar, deb ogohlantirganlar[9]. Eski Ahdda Misrning qismati haqida bashoratlar bor[10]. Yahudo shohligi Bobil shohligiga magʻlub boʻlgandan keyin Yahudo aholisidan baʼzilari Misrga qochib ketganlar. Yeremiyo paygʻambar ularni Misrda kutib turgan falokatlar haqida ogohlantirsa ham, ular Misrga ketganlar[11].

Miloddan oldingi 525 yilda Fors shohligi Misrni bosib oldi. Ikki yuz yildan keyin esa Iskandar Zulqarnayn Misrni hech qanday qarshiliksiz qoʻlga kiritdi. U Oʻrta yer dengizi boʻyida shahar qurdirib, unga Iskandariya deb nom berdi va oʻsha shaharni Misrning yangi poytaxti qildi. Koʻp yahudiylar Iskandariya shahriga borib oʻrnashdilar, bu shahar uzoq asrlar davomida yahudiylarning diniy taʼlim markazi boʻlib kelgan. Aynan shu shaharda miloddan oldingi uchinchi asrda Eski Ahd ibroniychadan ilk bor yunon tiliga tarjima qilingan. Miloddan oldingi 198 yilda Suriya Yahudiya oʻlkasini bosib oldi. Shunga qadar Yahudiyani Misrda hukmronlik qilgan yunon shohlari boshqarganlar[12]. Buyuk Hirod chaqaloq Isoni oʻldirmoqchi boʻlganda, Uni ota–onasi Misrga olib qochgan[13].

[1] Ibtido 12:10-20
[2] Ibtido 37:25-28
[3] Ibtido 41:1-44
[4] Ibtido 41:46-49, 53-57
[5] Ibtido 45:16-20, 46:1-7
[6] Chiqish 1:8-14
[7] Chiqish 2:1-15:21
[8] 3 Shohlar 3:1, 9:16

[9] Ishayo 20:1-6, 30:1-7, 31:1-3, Yeremiyo 2:36-37, 37:5-8

[10] Misol uchun, Ishayo 19:1-25, Yeremiyo 46:1-26, Hizqiyol 29:1-32:32, Doniyor 11:2-45 ga qarang.

[11] Yeremiyo 42:1-44:30
[12] Doniyor 11:5-16
[13] Matto 2:13-15

MOY

Muqaddas Kitobda moy soʻzi ostida zaytun mevasidan olingan moy nazarda tutiladi[1]. Qadimgi Isroilda zaytun moyidan keng foydalanilgan. Jumladan, moychiroqlar uchun, teridagi yara va jarohatlarni davolash uchun zaytun moyi ishlatilgan. Shuningdek, boy odamlar badanlarini parvarish qilish uchun aʼlo sifatli zaytun moyidan foydalanganlar. Baʼzan zaytun moyi atir bilan aralashtirilib, yoqimli hid taralishi uchun sochga, teriga surtilgan. Biron odamni ruhoniy, paygʻambar yoki shoh qilib tayinlashda boshiga aʼlo sifatli zaytun moyi surtilgan. Muqaddas chodirdagi va Maʼbaddagi buyumlarni muqaddas qilish uchun ham zaytun moyi ishlatilgan. Xullas, moy birdamlik, farovonlik, poklik va Xudo Ruhining qudrati ramzi boʻlgan.

[1] ZAYTUN soʻziga qarang.

MOY SURTIB TANLAMOQ

Eski ahd davrida Xudo biror kishini ruhoniy, paygʻambar yoki shoh qilib tanlaganda uning boshiga zaytun moyi surtishga amr berar edi[1]. Zaytun moyi Xudo Ruhining ramzi boʻlib, moy surtilgan odamning poklanganini va unga qudrat ato qilinganini bildirar edi. Shu yoʻl bilan tanlangan odam, ayniqsa shoh ibroniy tilida “mashiax”, yaʼni “moy surtib tanlangan” deb atalardi. “Mashiax” soʻzi keyinchalik unvon sifatida ishlatiladigan boʻldi[2]. Muqaddas chodirdagi va Maʼbaddagi buyumlar ham zaytun moyi surtish orqali muqaddas qilingan.

[1] MOY soʻziga qarang.

[2] MASIH soʻziga qarang.

MOYCHIROQ

Qadimgi paytlarda moychiroqdan keng foydalanilgan. Bu chiroq kichik bir sopol idish boʻlib, unga zaytun moyi quyilgan. Chiroqning piligi boʻlgan. Metalldan yasalgan chiroqlar qimmat hisoblangan.

MUHR

Ip bilan boʻyinga osiladigan silindr shaklidagi buyum yoki muhr uzugi. Qadimda birorta xatni yoki hujjatni rasmiylashtirish uchun, unga mum, qoʻrgʻoshin yoki biror yumshoq modda surtilib surgʻuchlangan, ustidan muhr bosilgan. Bu muhr xat yoki hujjat yuborayotgan odamning hokimiyatini bildirib, xat yoki hujjatning rasmiyligini koʻrsatar edi.

MUQADDAS

Muqaddas Kitobda muqaddas soʻzi asosan Xudoga nisbatan ishlatilgan. Bu soʻz Xudoning butun borliqdan ustunligini va tengsizligini bildiradi. U tanho, haqiqiy Xudodir. Xudo tamomila pok, gunohsiz va nuqsonsizdir.

Muqaddas soʻzi narsalarga va odamlarga nisbatan ham ishlatilgan. Bu holda muqaddas soʻzi “pok, tabarruk, ajratilgan, ajratib olingan, bagʻishlangan” maʼnolarini ifodalaydi. Bu soʻz Muqaddas chodirdagi, keyinchalik esa Maʼbaddagi buyumlarga va jihozlarga nisbatan ishlatilgan. Muqaddas joy yoki buyum Xudoga bagʻishlangan boʻlib, ularga nisbatan ehtiyotkorlik va eʼtibor bilan munosabatda boʻlish talab qilingan. Muqaddas chodirda, keyinchalik esa Maʼbadda xizmat qilgan ruhoniylar ham muqaddas hisoblangan. Ruhoniyga nisbatan qoʻllangan muqaddas soʻzi uning Xudoga xizmat qilishga bagʻishlanganini va maxsus vazifasi boʻlganini koʻrsatadi. Odamlar va buyumlar Tavrotda buyurilgan qurbonliklar va diniy marosimlar orqali poklanib, muqaddas qilinganlar. Xudo Oʻz xalqiga: “Muqaddas boʻlinglar”, deb amr bergan. Buning mazmuni shundan iboratki, Isroil xalqi boshqa xalqlardan ajralib turishi, oʻzlarini Xudoga bagʻishlab, Uning qonunlarini bajarishlari kerak edi.

MUQADDAS NON

Muqaddas chodirdagi xontaxtaga, keyinchalik Maʼbaddagi xontaxtaga qoʻyilgan oʻn ikkita xamirturushsiz non. Bu nonlar Egamizning huzuridagi xontaxtaga qoʻyilgan, shuning uchun ibroniychada “huzuridagi non” deb atalgan. Nonlar xontaxtada bir hafta turgach, yangi yopilgan oʻn ikkita non bilan almashtirilgan. Xontaxtadan olingan nonlarni faqat ruhoniylar yeyishgan[1]. Muqaddas nonlar Egamizning huzurini bildiruvchi ramz boʻlib, Xudo Isroil xalqining qudrati va taʼminlovchisi ekanligidan ham darak berib turgan.

[1] Levilar 24:5-9

MUQADDAS RUH

XUDONING RUHI iborasiga qarang.

MUQADDAS XONA

Muqaddas chodirning, keyinchalik esa Maʼbadning kiraverishidagi katta xonasi[1]. Muqaddas xonada oltindan yasalgan tutatqi qurbongohi, oltin chiroqpoya va muqaddas nonlar turadigan xontaxta bor edi. Muqaddas xonani Eng muqaddas xonadan katta parda ajratib turardi. Tavrotga koʻra, ruhoniy bir kunda ikki marta — ertalab va kechqurun Muqaddas xonaga kirib, oltin qurbongohda tutatqi tutatardi. Muqaddas xonaga faqat ruhoniylar kirishga haqli edilar. Yana ENG MUQADDAS XONA iborasiga qarang.

[1] Lugʻatdan keyin ilova qilingan “Rasmlar va loyihalar” boʻlimiga qarang.

MUQADDAS XUDO

XUDONING NOMLARI iborasiga qarang.

MUQADDAS CHODIR

Isroil xalqi Xudoga sajda qilishda ishlatgan chodir[1]. Isroil xalqi Sinay togʻida turganda, Xudo Musoga Muqaddas chodirni va uning hamma jihozlarini yasashni buyurib, ularning aniq namunasini koʻrsatgan[2]. Bu chodirni bir joydan ikkinchi joyga koʻchirish mumkin edi. Muqaddas chodir termini chodirning oʻziga nisbatan ham, uning atrofidagi maxsus toʻsiqlar bilan ajratilgan yerga nisbatan ham ishlatiladi. Muqaddas chodirning Eng muqaddas xonasida Ahd sandigʻi saqlangan. Bu chodir Uchrashuv chodiri deb ham atalgan. Isroil xalqi qurbonliklar keltirganda Xudo Oʻz xalqi bilan uchrashish uchun shu chodirda zohir boʻlar edi[3]. Keyinchalik shoh Sulaymon Xudoga atab, Quddusda Maʼbad qurdirdi.

Muqaddas Kitobda Muqaddas chodir baʼzan “muqaddas maskan” yoki “muqaddas makon” deb aytilgan. Ibroniylarga maktubda samodagi Chodir bir necha marta tilga olingan. Iso Masih mana shu samoviy Chodirning Eng muqaddas xonasida oliy ruhoniy boʻlib xizmat qilyapti[4].

[1] Muqaddas chodirning rasmi lugʻatdan keyin ilova qilingan “Rasmlar va loyihalar” boʻlimida berilgan.

[2] Chiqish 25:8-9, 26:1-37, 27:9-19
[3] Chiqish 29:42-43
[4] Ibroniylar 8:1-2, 9:11-12, 24

MOʻAB, MOʻAB XALQI, MOʻABLIKLAR

Bu xalq Ibrohimning jiyani Lut naslidan edi. Lutga qizlari sharob berib, mast qilib qoʻygach, katta qizi otasi yoniga kirib, otasidan homilador boʻlgan va oʻgʻli Moʻabni tuqqan edi[1]. Moʻab xalqi Moʻab yurtida yashardi. Bu yurt Oʻlik dengizning sharqidagi yassi tepalikda joylashgan boʻlib, yeri hosildor edi. Moʻab xalqi xudo Xamoʻshga sajda qilardi. Moʻab tili ibroniy tiliga yaqin edi. Ammo ular Isroil xalqining dushmani edilar. Isroil paygʻambarlari Moʻab xalqining ayanchli qismati haqida koʻp bashorat qilganlar[2]. Bobilliklar ularni qirib tashlagandan keyin, bu xalq nom–nishonsiz yoʻq boʻlib ketdi.

[1] Ibtido 19:30-38

[2] Ishayo 15-16–boblar, Yeremiyo 48–bob, Zafaniyo 2:8-11

MOʻLAX

Ommon xalqining xudosi[1]. Odamlar oʻz farzandlarini qurbonlik qilish orqali Moʻlaxga sajda qilar edilar. Xudoning qonunlarida bunday odat qatʼiyan man etilgan. Ammo Quddusga yaqin joydagi Xinnum soyligida hatto Isroil xalqi ham Moʻlaxga sajda qilib, farzandlarini qurbonlik qilgani kuzatilgan[2].

[1] 3 Shohlar 11:7

[2] Levilar 18:21, 20:2-5, Yeremiyo 32:35

NAJOT

Ibroniy va yunon matnlarida “najot” tushunchasini ifodalaydigan bir nechta soʻz ishlatilgan boʻlib, ular mazkur tarjimada “najot, qutqarmoq, xalos qilmoq, ozod qilmoq” kabi soʻzlar bilan berilgan. Bu soʻzlar odamlarning va butun bir xalqning dushmanlardan yoki ularning hayotiga xavf solayotgan boshqa narsalardan xalos boʻlishini ifodalaydi.

Eski Ahdda birorta odam maʼlum bir vaziyatda boshqalarni xavf–xatardan qutqarganda “qutqaruvchi” deb atalgan[1]. Aksariyat hollarda esa “Qutqaruvchi, Xaloskor va Najotkor” degan nom Xudoning Oʻziga nisbatan ishlatilgan[2]. Isroil xalqi tarixidagi eng buyuk voqealardan biri ularning Misrdagi qullikdan ozod boʻlganidir. Xudo Muso orqali moʻjiza koʻrsatib, Oʻzining Qutqaruvchi ekanligini namoyon qilgan[3]. Xudo Isroil xalqini koʻp marotaba qutqargani uchun, ular, kelajakda Egamiz bizni barcha dushmanlardan va yovuzlikdan xalos qiladi, degan umidda oʻsha vaqtni intizorlik bilan kutganlar. Yana Eski Ahdda paygʻambarlar bashorat qilib, Xudo Oʻzining solih qulini yuboradi va insonlarni gunohlardan xalos qiladi, deb aytganlar. Bashoratlarga koʻra Xudoning bu sodiq quli paygʻambar Dovudning avlodidan kelib chiqardi[4].

Yangi Ahdda bayon qilinishicha, odamlar Iso Masihning oʻlimi va tirilishiga ishonish orqali gunohdan xalos boʻladilar[5]. Demak, har bir inson millati, irqi va madaniyatidan qatʼi nazar, najotga erishishi mumkin[6]. Bu najot odamning qilgan savob ishlariga bogʻliq emas. Odam faqatgina Xudoning marhamati va inoyati tufayli gunohlaridan forigʻ boʻlib, Iso Masih orqali abadiy hayotga ega boʻladi[7]. Iso Masihga imon keltirib, tavba qilgan har bir insonni Xudo kechiradi[8]. Shuning uchun Xudoning Oʻzi ham, Iso Masih ham “Najotkor” deb ataladi[9].

Iso Masihga imon keltirgan odam Xudo bilan yarashgani uchun bu dunyodayoq najotga erishgan deb hisoblanadi[10]. Najotga erishgan har bir insonning hayotida Muqaddas Ruh amal qiladi[11]. Najot uzluksiz bir jarayon boʻlib, unga erishgan har bir insonning fikrlashi va xulq–atvori oʻzgaradi va bunday inson oʻz hayotini Xudoni mamnun qilish niyatida yashaydi[12]. Masihiylar qiyomat kuni ham hukm qilinmaydilar[13]. Masihning xochdagi oʻlimi va tirilishi tufayli ular bu dunyoda ham, narigi dunyoda ham najotga egadirlar[14]. Shu sababdan imonlilar oʻlgandan keyin Xudo bilan birga jannatda boʻlishlariga qatʼiy ishonadilar[15].

[1] Hakamlar 3:9, 15, Naximiyo 9:27

[2] 2 Shohlar 22:2-3, 1 Solnomalar 16:35, Zabur 33:5-8, 18-20, 39:18, 77:35, Ishayo 43:3, 11, 49:26, Doniyor 6:27

[3] Chiqish 14:1-31, 15:1-21

[4] Ishayo 42:1-4, 52:13-53:12, Hizqiyol 37:23-25, Zakariyo 3:8-9 ga va MASIH soʻziga qarang.

[5] Matto 1:21, Luqo 2:10-11, 30-31, Havoriylar 4:11-12, Rimliklar 5:9-10

[6] Havoriylar 17:30-31, Rimliklar 1:16-17, 10:12-13

[7] Rimliklar 3:20-24, Efesliklar 2:8-9

[8] Havoriylar 2:38-39, 10:43, 16:30-31, Rimliklar 10:9-10

[9] Luqo 1:47, 69-70, 2:11, Havoriylar 5:31, Filippiliklar 3:20, 1 Timoʻtiy 1:1, 2:3, 2 Timoʻtiy 1:10, Titus 1:3-4

[10] Rimliklar 8:24, 29-30, Efesliklar 2:4-6, 2 Timoʻtiy 1:9

[11] Rimliklar 8:15-16, 2 Korinfliklar 1:21-22, Efesliklar 1:13-14

[12] 1 Butrus 2:1-3, 1 Korinfliklar 1:18

[13] Yuhanno 3:15-16, 36, 5:24, 6:40, 1 Yuhanno 4:15-17, 5:13, Rimliklar 8:1-2, Filippiliklar 1:28, Ibroniylar 9:27-28

[14] 1 Butrus 1:3-5, 2 Butrus 1:3-8, Titus 3:4-7

[15] Luqo 23:42-43, 2 Korinfliklar 5:1-2, 6-8, Filippiliklar 1:21-23, 1 Salonikaliklar 4:16-17, 5:9-10, Vahiy 22:3-5

NAZR

Odamlar Xudoga sajda qilib, oʻz ishonchini va hurmat–ehtiromini bildirish uchun beradigan narsa. Tavrot qonuni boʻyicha ikkita nazr turi boʻlib, bular quyidagilardir:

DON NAZRI

Don nazri aʼlo sifatli bugʻdoy unidan yoki turli tarzda tayyorlangan xamirturushsiz nondan iborat edi[1]. Bu nazrning bir qismi yoki hammasi qurbongohda kuydirilgan, kuydirilmagan qismi esa ruhoniylarga berilgan. Don nazri odatda boshqa biror qurbonlikka, misol uchun, kuydiriladigan yoki tinchlik qurbonligiga qoʻshib keltirilgan[2].

SHAROB NAZRI

Odatda sharob nazri kuydiriladigan yoki tinchlik qurbonligiga qoʻshib keltirilardi. Sharob nazri qurbongohga quyilganda va qurbonlik kuydirilganda, Xudoga yoqimli hid borardi[3].

[1] Levilar 2:1-16, 6:14-23

[2] QURBONLIK soʻziga qarang.

[3] Chiqish 29:40-41 ga va QURBONLIK soʻziga qarang.

NODON

AHMOQ, NODON soʻzlariga qarang.

OLIY KENGASH

Yangi Ahd davrida yahudiylarning siyosiy va diniy kengashi. Bu kengash bosh ruhoniylardan, Tavrot tafsirchilari hamda obroʻli odamlardan iborat edi. Oliy kengashning 70 ga yaqin aʼzosi bor edi. Oliy ruhoniy kengashning boshligʻi edi. Kengash aʼzolari yahudiylarning ijtimoiy, siyosiy va dinga oid masalalarini hal qilish huquqiga ega edilar, ammo Oliy kengash chiqargan muhim qarorlar Rim hukumati tomonidan tasdiqlanishi kerak edi. Masalan, Oliy kengash birortasini oʻlimga hukm qilishi mumkin edi, ammo faqatgina Rim hukumati mana shu hukmni ijro qila olardi. Yurtda tinchlikni saqlab turish uchun Oliy kengash yahudiylarning ham, Rim hukumatining ham manfaatini koʻzlar edi.

OLIY RUHONIY

RUHONIY soʻziga qarang.

OLTIN TUTATQI QURBONGOHI

QURBONGOH soʻziga qarang.

OLTIN XONTAXTA

Akas yogʻochidan yasalgan, usti oltin bilan qoplangan xontaxta. Bu xontaxta Muqaddas chodirning, keyinchalik esa Quddusdagi Maʼbadning Muqaddas xonasida turar edi. Muqaddas nonlar mana shu xontaxtaning ustiga qoʻyilar edi[1].

[1] Chiqish 25:23-30, 26:35

OMMON XALQI

Bu xalq Ibrohimning jiyani Lut naslidan edi. Lutga qizlari sharob berib, mast qilib qoʻygach, kenja qizi otasi yoniga kirib, otasidan homilador boʻlgan va oʻgʻli Banommini tuqqan edi[1]. Banommidan Ommon xalqi kelib chiqdi. Ommon xalqi xudo Moʻlaxga sajda qilgan. Ular Iordan daryosining sharqida yashaganlar. Ommon xalqi Isroil xalqining dushmani boʻlib, Filist xalqi bilan ittifoq tuzgan. Ommon yurtining poytaxti oʻsha davrda Ommon shahri boʻlib, hozirda Iordaniya mamlakatining poytaxtidir.

[1] Ibtido 19:30-38

OMOLEK XALQI

Isroil xalqi Kanʼon yurtini egallamasdan oldin oʻsha yerda yashagan xalqlardan biri. Omolek xalqi koʻchmanchi xalq boʻlib, asosan Oʻlik dengizning janub va sharq tomonida yashagan. Isroil xalqi Misrdan chiqib kelayotganda, Omolek xalqi ularga hujum qilgan edi. Oʻshandan boshlab Omolek xalqi Isroil xalqining dushmani boʻlib qoldi[1]. Xudo Isroil xalqiga: “Omolek xalqini halok qilib, ularning nomini yer yuzidan oʻchiringlar”, deb amr bergan edi. Yahudo shohi Hizqiyo davridagina Isroil xalqi Xudoning bu amrini bajarib, Omolek xalqini qirib tashladi[2].

[1] Chiqish 17:8-16, Qonunlar 25:17-19, 1 Shohlar 15:2, 30:1-5

[2] 1 Solnomalar 4:43

ORAM

Bu nom Eski Ahdda oramiychada soʻzlashuvchi xalqlar yashaydigan bir nechta hududga nisbatan ishlatilgan. Bu hududlarning biri Furot daryosi boʻyida, hozirgi Suriya mamlakatining shimolida va hozirgi Turkiyaning janubi–sharqida edi. Ibrohim paygʻambar birmuncha vaqt aynan oʻsha hududda istiqomat qilgan, uning qarindoshlaridan baʼzilari oʻsha yerda yashab qolganlar. Furot daryosidan gʻarbga va janubga choʻzilgan, Kanʼon hududiga yaqin boʻlgan yerlarga nisbatan ham Oram nomi ishlatilib, Damashq shahri bu yerlarning markazi hisoblangan. Bu hududlarning hammasi Iskandar Zulqarnayn tomonidan bosib olingandan keyin Suriya nomi bilan tanilgan. Yana SURIYA soʻziga qarang.

ORAMIYCHA

Ibroniychaga yaqin boʻlgan til. Davrlar oʻtgan sari bu til xalqaro tilga aylanib, hozirgi Yaqin Sharq deb ataladigan yerlarda savdo–sotiq, tijorat va ijtimoiy–siyosiy doiralarda ishlatiladigan til boʻlib qoldi. Ossuriyaning tub aholisi oramiy tilida soʻzlashardi. Shu sababdan, oramiy tili Ossuriya tomonidan bosib olingan yerlardagi xalqlarning, Ossuriya yurtida, keyinchalik esa Bobil va Fors yurtlarida yashagan ajnabiy asirlarning soʻzlashuv tiliga aylandi. Shuning uchun Eski Ahdning baʼzi bir qismlari oramiy tilida yozilgan[1]. Iso Masih davrida qadimgi Falastinda yashagan yahudiylar odatda oramiy tilida soʻzlashganlar. Yangi Ahdda oramiycha soʻzlar, iboralar va nomlar koʻp uchraydi, ammo ular asl matnda yunoncha harflar bilan yozilgan.

[1] jumladan, Ezra 4:8-6:18, 7:12-26, Doniyor 2:4-7:28

ORAMIYCHA MATN

Eski Ahdning eng qadimiy toʻliq ibroniycha qoʻlyozmasi Leningrad Kodeksidir. Bu qoʻlyozma taxminan milodiy 1000 yillarda koʻchirilgan. Mazkur qoʻlyozmaning nashr qilingan nusxasi Bibliya Xebraika Stutgartensiya deb ataladi[1]. Eski Ahdning bu qoʻlyozmasidagi bir nechta parcha oramiy tilida yozilgan[2].

[1] IBRONIYCHA MATN iborasiga qarang.

[2] ORAMIYCHA soʻziga qarang.

OSMON SHOHLIGI

Xudoning insonlar hayotidagi hukmronligiga va har bir yaratilgan mavjudotning oxiratda yangilanishiga ishora. Bu ibora faqatgina Matto kitobida ishlatilgan boʻlib, “Xudoning Shohligi” maʼnosini bildiradi. Toʻliqroq maʼlumotga ega boʻlish uchun XUDONING SHOHLIGI iborasiga qarang.

OSMON, SAMO

Muqaddas Kitobda bu soʻzlar ostida Xudo yaratgan osmon nazarda tutilgan[1]. Ammo osmon va samo soʻzlari koʻpincha Xudoning va farishtalarning maskanini ham bildiradi[2]. Yangi Ahdda bayon qilinishicha, Iso Masih osmondan tushgan va oʻlib tirilgandan keyin yana osmonga koʻtarilgan[3]. Oxiratda Iso osmondan kelib, oʻliklarni tiriltiradi[4]. Shu kuni Xudo solihlarga abadiy hayotni mukofot qilib beradi, ular Xudo bilan birga jannatda yashaydilar[5]. Bu dunyoda yashayotgan Isoning izdoshlari samoni haqiqiy vatan deb bilishlari[6], oʻsha vatanga koʻz tikib yashashlari kerak[7].

[1] Ibtido 1:6-8, 14-18

[2] Ayub 22:12, Zabur 10:4

[3] Yuhanno 3:13, 6:41-51, 14:2-3, 20:17, Luqo 24:50-51

[4] 1 Salonikaliklar 4:16-17

[5] Matto 5:12, 25:34, 46, 1 Butrus 1:4, 2 Korinfliklar 5:1-2, Filippiliklar 3:13-14, Ibroniylar 12:22-24, Vahiy 21:1-4, 22:1-5

[6] Filippiliklar 3:20

[7] Matto 6:20-21, Kolosaliklar 3:1-2, Ibroniylar 11:13-16

OSSURIYA

Qadimgi qudratli shohlik. Uning poytaxti Naynavo[1] hozirgi shimoliy Iroqda joylashgan edi. Miloddan oldingi 722 yilda Ossuriyaliklar Isroilni, yaʼni shimoliy shohlikni bosib oldilar[2]. Ular Isroil xalqining aksariyat qismini asir qilib olib ketdilar[3]. Ossuriya shohi boshqa xalqlarni Isroil yurtiga majburlab koʻchirdi[4]. Isroil yurtida qolgan odamlar esa oʻsha ajnabiylar bilan quda–andachilik qildilar. Ularning avlodlari Yangi Ahdda aytib oʻtilgan Samariyaliklardir[5]. Miloddan oldingi 612 yilda ittifoqdosh dushman lashkarlari Bobil va Midiya boshchiligida Naynavoni vayron qildilar. Koʻp oʻtmay Ossuriya shohligi oʻz mustaqilligini yoʻqotdi.

[1] Nineviya nomi bilan ham maʼlum
[2] ISROIL soʻziga qarang.
[3] 4 Shohlar 17:1-6
[4] 4 Shohlar 17:24
[5] SAMARIYALIK soʻziga qarang.

OTA, OTAM XUDO, OTAMIZ XUDO…

XUDONING NOMLARI iborasiga qarang.

PARIZ XALQI

Isroil xalqi Kanʼon yurtini egallamasdan oldin oʻsha yerda yashagan xalqlardan biri. Pariz xalqi Kanʼonning oʻrta qismidagi qirli joylarda yashagan. Yana KANʼON XALQI, KANʼON XALQLARI, KANʼONDAGI XALQLAR iboralariga qarang.

PARVARDIGOR EGAM, PARVARDIGOR EGAMIZ

XUDONING NOMLARI iborasiga qarang.

PARVARDIGORI OLAM

XUDONING NOMLARI iborasiga qarang.

PAYGʻAMBAR

Xudoning xabarini odamlarga yetkazadigan inson. Eski ahd davrida Isroil xalqining paygʻambarlari xalqni gunohdan tavba qilishga va Xudoga yuz burishga daʼvat qilganlar. Baʼzan ular hatto hukmdorlarning va ajnabiy xalqlarning gunohlarini fosh qilib, ularni ham toʻgʻri yoʻldan yurishga chaqirganlar. Paygʻambarlar oʻz xabarlari orqali kelajakda sodir boʻladigan voqealar haqida bashorat qilganlar, odamlarga dalda berganlar va yuz beradigan falokatlardan xalqni ogohlantirganlar. Odatda ular xabarlarida turli ramziy obrazlardan foydalanganlar. Baʼzi paygʻambarlarning yozib qoldirilgan bashoratlari, vahiylari va xabarlari keyinchalik Eski Ahd tarkibiga kiritilib, bu bitiklar oʻsha paygʻambarlarning nomlari bilan atalgan. Yangi Ahd davrida Xudo baʼzi masihiylarni paygʻambarlik xizmatiga tayinlagan[1]. Bu paygʻambarlar imonlilarga Xudoning soʻzini yetkazganlar[2]. Baʼzan ular Muqaddas Ruh ilhomi bilan bashorat ham qilganlar[3]. Muqaddas Kitobda soxta paygʻambarlar haqida ham aytib oʻtilgan. Ular Xudodan xabar keltiryapmiz, deb odamlarni aldab, yoʻldan urganlar.

[1] 1 Korinfliklar 12:28, Efesliklar 4:11-12
[2] 1 Korinfliklar 14:1-5, 29-33
[3] Havoriylar 11:27-28, 21:10-11

POKLANISH KUNI

BAYRAMLAR soʻziga qarang.

PURIM BAYRAMI

BAYRAMLAR soʻziga qarang.

QADIMIY LOTINCHA TARJIMA

IBRONIYCHA MATN iborasiga qarang.

QADIMIY SURYONIYCHA TARJIMA

IBRONIYCHA MATN iborasiga qarang.

QADIMIY YUNONCHA TARJIMA

IBRONIYCHA MATN iborasiga qarang.

QAROL

Xizmatkorning bir turi boʻlib, shoh tomonidan majburiy xizmatga olingan, iqtisodiy jihatdan shohga qaram boʻlgan shaxs.

QODIR XUDO

XUDONING NOMLARI iborasiga qarang.

QONUN

Ushbu tarjimada “qonun” yoki “qonunlar” soʻzlari koʻpincha Xudoning Muso orqali Isroil xalqiga bergan qonun–qoidalariga ishora qiladi. Bu qonun–qoidalar Tavrotda yozilgan. Qonunlarda Xudoning Isroil xalqi bilan tuzgan ahd shartlari va qoidalari qayd etilgan.

Qonunlar oʻnta amr bilan boshlangan[1]. Bu amrlarni Xudo Oʻz qoʻli bilan ikki tosh lavhaga yozgan. Bu lavhalar Ahd sandigʻida saqlangan[2]. Qonunlarning toʻliq majmuasi Isroil xalqining diniy va ijtimoiy hayotiga oid koʻplab batafsil qoidalarni oʻz ichiga olgan. Xudoga sajda qilish, qurbonliklar va nazrlar keltirish, poklik, Shabbat kuniga rioya qilish, bayramlarni nishonlash, vorislik, yoʻqolgan yoki oʻgʻirlangan narsalar, halol va harom jonivorlar, axloqiy hayotga oid yoʻl–yoʻriqlar va qoidalar shular jumlasidandir.

Isroil xalqi qonunlarni bajarish orqali Xudoga boʻlgan sadoqatini yaqqol koʻrsatardi[3]. Iso Masih, barcha qonunlar “Egangiz Xudoni butun qalbingiz bilan, jonu dilingiz bilan, butun ongingiz bilan seving” va “Oʻzgani oʻzingizni sevganday seving” degan amrlarda mujassamdir, deb aytgan[4]. Qonunlar Xudoning ezgulik va solihlik mezoni boʻlib xizmat qiladi, insonning gunohkor ekanligini ochiq–oydin koʻrsatadi[5].

[1] Chiqish 20:1-17
[2] Chiqish 25:16, 34:1, 28
[3] Qonunlar 7:7-15, 8:1-20
[4] Matto 22:35-40, Luqo 10:25-37
[5] Rimliklar 7:7-13

QOYA

XUDONING NOMLARI iborasiga qarang.

QUDDUS

Quddus Oʻrta yer dengizidan qariyb 50 kilometr sharqda, togʻ tizmasida joylashgan. Ilgari bu shahar togʻdagi qalʼa boʻlgan, keyinchalik esa kengayib, atrofdagi qirlar va vodiylarni oʻz ichiga olgan. Miloddan oldingi 1000 yilda shoh Dovud Quddusni bosib olgandan keyin shahar Isroil xalqi uchun siyosiy va diniy markazga aylangan.

Qadimda Quddus shahrining nomi Salim edi. Salim shohi va ruhoniysi Maliksidiq Ibrohim bilan uchrashib, uni duo qilgan[1]. Keyinroq Xudo Ibrohimga oʻgʻli Isʼhoqni shu shaharga yaqin joyda qurbonlik qilishni buyurgan[2]. Isroil xalqi Kanʼon yurtini bosib olgandan keyin Quddusni qoʻlga kiritgan, ammo shaharning tub aholisi — Yobus xalqi u yerda yashab qolavergan[3]. Dovud barcha Isroil qabilalarining shohi boʻlgandan keyin Yobuslarning qalʼasini, yaʼni Quddusni[4] qoʻlga kiritgan va uni oʻz shohligining poytaxti qilgan[5]. Dovud Ahd sandigʻini Quddusga keltirgan va Quddus Ahd sandigʻining doimiy maskani boʻlib qolgan[6]. Dovud Quddusda Xudoga atab Maʼbad qurmoqchi boʻlgan, ammo Maʼbadni Dovud emas, balki uning oʻgʻli shoh Sulaymon qurgan[7].

Miloddan oldingi 586 yilda Quddusni Bobil qoʻshini bosib olgan. Shahardagi binolar va Maʼbad talon–taroj qilinib, ularga oʻt qoʻyilgan, shahar devorlari buzilgan, aholisi esa asirlikka olib ketilgan[8]. Miloddan oldingi 538 yilda, Fors imperiyasi hukmronligi davrida yahudiylarga oʻz vataniga qaytishga va Maʼbadni qayta qurishga ijozat berilgan[9]. Miloddan oldingi 445 yilda Fors shohi amaldori Naximiyo Quddusga borib, shahar devorlarining qurilishiga boshchilik qilgan. Miloddan oldingi 332 yilda Quddus shahri hech bir qarshiliksiz Iskandar Zulqarnaynga taslim boʻlgan. Miloddan oldingi 63 yilga qadar, taxminan 100 yil davomida Quddus shahri mustaqil yahudiy davlatining poytaxti boʻlgan. Miloddan oldingi 63 yilda esa bu yurt Rim imperiyasi tomonidan bosib olingan va unga qaram boʻlib qolgan.

Iso Masih, yahudiy urf–odatlariga koʻra, belgilangan diniy bayramlar paytida Quddusni ziyorat qilgani borardi[10]. U Quddusda Fisih bayrami ayyomida qoʻlga olingan va oʻlimga hukm qilinib, xochga mixlangan. Iso Masih oʻlikdan tirilgandan keyin Quddusda shogirdlariga zohir boʻlgan. Iso ularga, Xudo sizlarni Muqaddas Ruhga choʻmdirmaguncha Quddusda qolinglar, deb buyurgan[11]. Isoning izdoshlari birinchi marta Quddusda quvgʻin qilinganlar[12]. Milodiy 66 yilda Yahudiya viloyatining aholisi Rim hukumatiga qarshi isyon koʻtargan. Milodiy 70 yilda Rimliklar Titus boshchiligida Quddusni yana qoʻlga kiritib, shaharni va Maʼbadni yer bilan yakson qilganlar. Shunday qilib, Isoning bashorati amalga oshgan[13].

Samoviy Quddus deganda Xudoning samodagi maskani nazarda tutiladi, kelajakda esa bu maskan yer yuzida boʻladi[14].

[1] Ibtido 14:17-20, Ibroniylar 7:1-2

[2] Ibtido 22:1-2 ga va oʻsha oyatning izohiga qarang.

[3] Hakamlar 1:21
[4] SION soʻziga qarang.
[5] 2 Shohlar 5:6-7
[6] 2 Shohlar 6:1-19
[7] 2 Shohlar 7:1-17, 3 Shohlar 5:1-6:38
[8] 4 Shohlar 25:8-17, 2 Solnomalar 36:13-21
[9] Ezra 1:1-11

[10] Luqo 2:41-42, Yuhanno 4:45, 7:2-4, 10, 10:22-23

[11] Havoriylar 1:3-5, 2:1-13
[12] Havoriylar 8:1-3
[13] Luqo 19:41-44, 21:5-6
[14] Ibroniylar 12:22, Vahiy 21:2-3

QUMRON QOʻLYOZMALARI

IBRONIYCHA MATN iborasiga qarang.

QURBONGOH

Toshdan yoki loydan qurilgan maxsus joy. Qadimda odamlar qurbongohlarda nazrlar va qurbonliklar kuydirganlar, tutatqi tutatganlar. Qurbongoh muqaddas hisoblangan.

Muqaddas Kitobning koʻp oʻrinlarida “qurbongoh” soʻzi Muqaddas chodirning hovlisidagi, keyinchalik esa Maʼbadning hovlisidagi bronza qurbongohga nisbatan ishlatilgan. Ruhoniylar Isroil xalqi uchun har xil qurbonliklar va nazrlar kuydirishda bronza qurbongohdan foydalanganlar.

BRONZA QURBONGOH, QURBONLIK KUYDIRILADIGAN QURBONGOH

Bronzadan yasalgan bu qurbongoh Muqaddas chodirning hovlisida, keyinchalik esa Maʼbad hovlisida oʻrnashtirilgan edi.

TUTATQI QURBONGOHI, OLTIN TUTATQI QURBONGOHI

Akas yogʻochidan yasalgan, usti toza oltin bilan qoplangan qurbongoh. Bu qurbongoh Muqaddas chodirning, keyinchalik esa Maʼbadning Eng muqaddas xonasi oldida oʻrnashtirilgan edi. Ruhoniylar bu qurbongoh ustida Isroil xalqi uchun tutatqi tutatardilar.

QURBONLIK

Xudoga sajda qilish uchun buqa, qoʻzi, echki, kaptar yoki musicha kabi jonivorlar qurbonlik qilinardi. Jonivor soʻyilgandan keyin, uning bir qismi Xudoga yoqimli hid boʻlishi uchun nazr sifatida qurbongohda kuydirilgan. Qolgan qismi esa ruhoniylarga berilgan yoki sajda qiluvchilar tomonidan yeyilgan. Isroil xalqi Xudoga shukrona aytish, Xudodan marhamat va baraka tilash, gunohlari uchun kechirim soʻrash maqsadida qurbonliklar keltirgan. Eski Ahdda aytib oʻtilgan beshta qurbonlik turi quyidagicha:

KUYDIRILADIGAN QURBONLIK, KUYDIRILADIGAN NAZR

Bu turdagi qurbonlikning hamma aʼzolari qurbongohda batamom kuydirilgan. Bunday qurbonlikni keltirishdan asosiy maqsad — qurbonlikni kuydirganda chiqayotgan hid bilan Xudoni mamnun qilish edi. Levilar 1:1-17, 6:8-13 ga qarang.

TINCHLIK QURBONLIGI, TINCHLIK NAZRI

Bu turdagi qurbonlikning bir qismi qurbongohda kuydirilgan, qolgani esa ruhoniylarga berilgan yoki sajda qiluvchilar tomonidan yeyilgan. Xudoga shukrona tariqasida yoki Undan yordam, marhamat va baraka soʻrab keltirilgan bu qurbonlik turi boshqa qurbonliklarga qaraganda koʻp qilingan. Koʻpincha Eski Ahdning ibroniycha matnida “tinchlik qurbonligi” iborasi “qurbonlik” soʻzi bilan ifodalangan. Levilar 3:1-17, 7:11-21 ga qarang.

SHUKRONA QURBONLIGI, SHUKRONA NAZRI

Tinchlik qurbonligi va tinchlik nazri shu nomlar bilan ham atalgan. Levilar 7:11-15 ga qarang.

GUNOH QURBONLIGI

Bu turdagi qurbonlikni birortasi bilmay qilgan gunohi uchun Xudodan kechirim soʻrab keltirgan. Bulgʻangan odamni poklash uchun keltiriladigan bu qurbonlik poklanish marosimining bir qismi edi. Qurbonlikning qoni bir necha usul bilan poklanish marosimida ishlatilgan. Qurbonlikning bir qismi qurbongohda kuydirilgan, qolgani esa yo ruhoniylarga berilgan yoki qarorgoh tashqarisida halol joyda kuydirib yuborilgan. Levilar 4:1-5:13, 6:24-30 ga qarang.

AYB QURBONLIGI

Gunoh qurbonligining maxsus turi. Biror odam boshqasini aldaganda, oʻgʻrilik qilganda yoki boshqa birovga moddiy zarar yetkazganda ayb qurbonligini keltirgan. Birortasi Xudoga bagʻishlangan narsani oʻzlashtirib olganda ham ayb qurbonligini keltirishi kerak edi. Aybdor odam bu qurbonlikni keltirish bilan birga, oʻgʻirlagan yoki zarar yetkazgan narsaning toʻliq narxini, buning ustiga oʻsha narsa qiymatining 20 foizini jarima sifatida toʻlagan. Levilar 5:14-6:7, 7:1-10 ga qarang.

QURBONLIK KUYDIRILADIGAN QURBONGOH

QURBONGOH soʻziga qarang.

QUROLBARDOR

Qadimda lashkarboshining qurollarini koʻtarib yuruvchi jangchi.

QURʼA

Qurʼa tashlashda yogʻoch boʻlaklari yoki toshlar ishlatilgan boʻlib, shu orqali Xudoning xohish–irodasi aniqlangan. Baʼzan odamlar qurʼa tashlab, Xudodan biror ishni qanday yoki qachon qilish kerakligini soʻrashgan.

QUTLUGʻ KECHA

Iso Masih Oʻz oʻlimidan oldin shogirdlari bilan birga Fisih taomini tanovul qilgan[1]. Oʻsha kecha Iso shogirdlariga, sizlar birga taom tanovul qilganingizda, Meni xotirlanglar, deb buyurgan. Iso Masihning izdoshlari Uning bu amriga itoat etib, tez–tez yigʻilib turardilar va birgalikda taom tanovul qilardilar. Ular taomni tanovul qilganlarida, Iso buyurganday non sindirib yerdilar va sharobdan ichardilar[2]. Shu tarzda ular Iso Masihga oʻz ehtiromini koʻrsatib, Iso ularning gunohlari uchun qurbon boʻlganiga ishonganlarini tasdiqlar edilar[3], Iso Oʻz sevgisini qanday namoyon qilganini xotirlar edilar. Iso ularni qanday sevgan boʻlsa, shogirdlar ham bir–birlarini shunday sevishlari kerak edi[4].

[1] Luqo 22:14-20
[2] Havoriylar 2:42, 46, 20:7
[3] 1 Korinfliklar 10:16-17, 21, 11:17-34
[4] Yuhanno 15:9-17

QOʻL TEGIRMON

Ikkita yassi tosh. Bu toshlar yordamida don yanchilib, un qilinar edi. Ustki tosh odatda dumaloq boʻlib, oʻrtasida teshigi bor edi. Shu teshikdan don solinardi. Ustki toshning dastasi boʻlgan. Shu dastadan ushlab, ustki toshni ostki tosh ustida yurgʻizganlar.

QOʻZI

Qadimda qoʻzi va boshqa halol hayvonlar Xudoga qurbonlik qilingan[1]. Tavrotga koʻra, Isroil xalqi Muqaddas chodirda, keyinchalik esa Maʼbadda qurbonliklar keltirishi kerak edi. Ular har kuni ertalab va kechqurun, yangi oy chiqqanda va belgilangan bayramlarda qoʻzilarni qurbonlik qilardilar[2]. Har yili nishonlanadigan Fisih bayramida hamma oʻz uyida olovda pishirilgan qoʻzi goʻshtini isteʼmol qilardi[3]. Shunday qilib, ular Xudo Isroil xalqining toʻngʻich oʻgʻillarini Misrdagi oxirgi falokatdan Fisih qurbonligi orqali qutqarganini eslashardi[4]. Odamlar har qanday nopoklikdan tozalanish uchun oʻtkaziladigan poklanish marosimlarida ham qoʻzilarni qurbonlik qilishardi[5].

Ishayo paygʻambar odamzodning gunohini oʻz boʻyniga oladigan Xudoning quli haqida bashorat qilgan. Xudoning bu quli boʻgʻizlanishga olib ketilayotgan qurbonlik qoʻzisiga oʻxshatilgan[6]. Yahyo paygʻambar Iso Masihni butun dunyoni gunohlardan poklaydigan Xudoning Qoʻzisi deb ataydi[7]. Iso Masih Fisih bayrami ayyomida xochga mixlangan. Bir necha yillar oʻtib Pavlus, Iso Masih bizning Fisih qurbonligimiz boʻldi, deb taʼlim bergan[8]. Vahiy kitobida Iso Masih boʻgʻizlangan Qoʻzi kabi tasvirlangan[9]. Oʻsha Qoʻzi Xudoning dushmanlari ustidan gʻolib chiqadi va Xudo bilan birga abadiy hukmronlik qiladi[10].

[1] Ibtido 4:4, 15:9, 22:7

[2] Toʻliqroq maʼlumotga ega boʻlish uchun QURBONLIK va BAYRAMLAR soʻzlariga qarang.

[3] Chiqish 12:1-13
[4] Chiqish 12:26-27
[5] Levilar 12:6-7, 14:10-14, 19-20
[6] Ishayo 53:6-7
[7] Yuhanno 1:29, 36
[8] 1 Korinfliklar 5:7
[9] Vahiy 5:6-14, 7:9-17
[10] Vahiy 17:14, 21:22-27, 22:1-5

RABBIMIZ ISONI XOTIRLASH UCHUN NON SINDIRISH

QUTLUGʻ KECHA iborasiga qarang.

RABBIY XUDO, RABBIM XUDO, RABBIMIZ XUDO

XUDONING NOMLARI iborasiga qarang.

RABBIY, RABBIM, RABBIMIZ…

XUDONING NOMLARI iborasiga qarang.

ROMLAR

Muqaddas chodirning maxsus yasalgan qismlari. Kumush tagliklarga oʻrnatilgan romlar tik qilib, yonma–yon qoʻyilardi. Chodirning ikki yon devori va orqa devori shu romlardan iborat boʻlgan.

RUHONIY

Diniy xizmat va marosimlarni oʻtkazish uchun maxsus tayyorlangan kishi. Qadimgi Isroilda Tavrotga koʻra, ruhoniy Levi qabilasidan, Musoning akasi Horun avlodidan boʻlishi shart edi. Ruhoniylar Muqaddas chodirda, keyinchalik Quddusdagi Maʼbadda xizmat qilganlar. Ular sajda qilishda bosh boʻlardilar, qurbonliklar keltirardilar, diniy rasm–rusum va marosimlar oʻtkazardilar. Ruhoniylarga xizmatda levilar yordam berardilar[1]. Muqaddas chodirning Muqaddas xonasiga, keyinchalik esa Maʼbadning Muqaddas xonasiga faqatgina ruhoniylar kirishga haqli edilar. Ruhoniylarga Isroilda yer ulush qilib berilmagan edi. Tavrotga koʻra, ular keltirilgan qurbonliklardan ulush olib, kundalik ehtiyojlarini qondirishardi[2]. Ruhoniylarga odamlar orasidagi kelishmovchiliklarni hal qilish va Xudoning qonun–qoidalarini xalqqa oʻrgatish vazifasi topshirilgan edi.

OLIY RUHONIY

Isroil xalqining eng muhim va eng yuqori lavozimdagi ruhoniysi. Oliy ruhoniy oʻz vazifasini ado etish uchun maxsus liboslar kiygan. Bu liboslar efod, rido, naqshli koʻylak, salla, belbogʻ va oʻn ikkita qimmatbaho tosh qadalgan koʻkrakpechdan iborat edi[3]. Oliy ruhoniy bir yilda bir marta — Poklanish kunida oʻzining eng muhim vazifasini bajargan. Oʻsha kuni oliy ruhoniy Muqaddas chodirning, keyinchalik Maʼbadning Eng muqaddas xonasiga kirgan. Bu xonada u oʻzini va Isroil xalqini gunohdan poklash marosimini oʻtkazgan. Toʻliqroq maʼlumotga ega boʻlish uchun BAYRAMLAR soʻzi ostida berilgan POKLANISH KUNI iborasiga qarang.

[1] LEVI, LEVILAR soʻzlariga qarang.
[2] Sahroda 18:8-20
[3] Chiqish 28–bob va Levilar 8:6-9

ROʻZA TUTISH

Muqaddas Kitobda roʻza muhim ahamiyatga egadir. Inson ilojsiz vaziyatlarga tushib qolganda, savob uchun emas, balki toat–ibodatga berilib, Xudoning madadiga muhtojligini koʻrsatish maqsadida roʻza tutadi. Insonning hayotida jiddiy muammolar paydo boʻlganda ovqat yeyish kabi jismoniy ehtiyojlar ahamiyatsiz boʻlib koʻrinadi.

Tavrotga koʻra, Isroil xalqi gunohlaridan tavba qilganini koʻrsatish uchun Poklanish kuni roʻza tutishi kerak edi[1]. Shuningdek, Isroil xalqi Bobilda surgunda boʻlganda ham, surgundan keyingi davrlarda ham qaygʻuli voqealarni xotirlash maqsadida har yili roʻza tutgan. Maʼbadning vayron qilinganini xotirlab roʻza tutganlari buning bir misolidir[2].

Belgilangan roʻzalardan tashqari, Isroil xalqi boshqa holatlarda ham roʻza tutgan. Masalan, birortasi yaqin odamining oʻlimidan keyin oʻz qaygʻusini ifoda etish[3], mushkul vaziyatda Xudodan yordam soʻrash[4], oʻz gunohidan tavba qilganini yoki boshqalarga hamdardligini koʻrsatish maqsadida roʻza tutgan[5]. Roʻza odatda ibodat bilan bogʻliq boʻlib, Xudodan yoʻl–yoʻriq olish va madad tilash uchun[6], birovning mushkulini oson qilish uchun tutilardi[7]. Isroil xalqi orasida, roʻza tutgan odam Xudodan albatta javob oladi, degan qarash keng tarqala boshlagan edi[8]. Ammo Eski Ahd davridagi paygʻambarlar bu qarashning mutlaqo notoʻgʻri ekanini aytganlar. Ularning taʼkidlashicha, odam roʻzani xudbin niyatda tutishi kerak emas, aksincha roʻza paytida insonning oʻy–xayoli va xatti–harakatlari Xudoga manzur boʻlishi shart[9].

Yangi Ahd davrida yahudiy din arboblari va ularning shogirdlari haftada ikki martadan roʻza tutishgan. Ammo Iso Masihning shogirdlari Uning yer yuzidagi xizmati paytida roʻza tutmaganlar, Iso osmonga koʻtarilgandan keyin esa roʻza tutadigan boʻldilar[10]. Iso Masihning taʼlimoti boʻyicha, odam boshqalarning eʼtiborini oʻziga jalb qilmasdan roʻza tutishi kerak[11].

[1] Levilar 16:29-31, 23:26-29

[2] Zakariyo 7:3-5, 8:19 oyatlarga va Zakariyo 8:19 izohiga qarang.

[3] 2 Shohlar 1:12

[4] Naximiyo 1:4, Ester 4:3

[5] 1 Shohlar 7:6, Ezra 10:6, Naximiyo 9:1-2, Doniyor 9:3-4, Yunus 3:5-8

[6] 2 Shohlar 12:15-23, 2 Solnomalar 20:3-4, Ezra 8:21-23

[7] Ester 4:15-17, Zabur 34:13
[8] Ishayo 58:3
[9] Ishayo 58:3-12, Yeremiyo 14:10-12
[10] Mark 2:18-20, Havoriylar 13:2-3, 14:23
[11] Matto 6:16-18

SADDUQIY

Iso Masih davrida yahudiylarning muhim bir diniy mazhabi. Bu mazhab asosan ruhoniylardan va zodagonlardan iborat edi. Sadduqiylar katta siyosiy kuchga ega boʻlib, Maʼbad maʼmuriyatiga ham hukmini oʻtkazardilar. Oliy kengash aʼzolarining koʻpchiligi Sadduqiylardan edi. Farziylardan farqli ravishda, ular ogʻzaki tarqalgan urf–odatlarni qabul qilmasdilar, faqat Tavrotda yozilgan qonun–qoidalarga rioya qilardilar, oʻliklarning tirilishiga ham ishonmas edilar. Iso bilan Sadduqiylar orasida koʻp kelishmovchiliklar boʻlgan.

SAMARIYA

Miloddan oldingi 885-874 yillarda hukmronlik qilgan shoh Omri davridan boshlab, Samariya Isroilning, yaʼni shimoliy shohlikning[1] poytaxti boʻldi[2]. Eski Ahdda baʼzan Samariya degan nom Isroil shohligi oʻrnida ham ishlatilgan[3]. Yangi Ahdda esa bu nom ostida Iordan daryosining gʻarbidagi, Jaliladan janubdagi yerlar nazarda tutilgan. Samariya Rim imperiyasining Yahudiya viloyati hududida edi.

[1] ISROIL soʻziga qarang.
[2] 3 Shohlar 16:23-24
[3] 3 Shohlar 13:32, 4 Shohlar 17:24

SAMARIYALIK

Yangi Ahd davrida Samariyada tugʻilgan odam[1]. Miloddan oldingi 722 yilda Ossuriyaliklar Isroilni, yaʼni shimoliy shohlikni bosib olgandan keyin aholisining aksariyat qismini asir qilib olib ketdilar. Samariya hududiga esa ajnabiy xalqlar majburan koʻchirildi[2]. Bir necha asrlardan keyin yunonlar ham bu joylarga oʻrnashib olganlar. Shuning uchun Rim imperiyasi davrida Samariya aholisining etnik tarkibi aralash boʻlgan. Samariyaliklar va yahudiylar orasida adovat bor edi. Samariyaliklar faqatgina oʻzlarining Tavrotini Xudo yuborgan muqaddas bitik deb bilardilar. Ularning Tavrot nusxasi yahudiylarning Tavrotidan farq qilar edi. Samariyaliklar Xudoga Quddusda emas, balki Garizim togʻida sajda qilganlar[3]. Ular taxminan miloddan oldingi 400 yilda Garizim togʻida maʼbad qurganlar. Bu maʼbad taxminan miloddan oldingi 128 yilda yahudiylar tomonidan vayron qilingan. Buning oqibatida yahudiylar va Samariyaliklar orasidagi adovat yanada kuchaygan.

[1] SAMARIYA soʻziga qarang.

[2] 4 Shohlar 17:1-6, 24-41

[3] Yuhanno 4:20 ga va oʻsha oyatning izohiga qarang.

SAMO

OSMON, SAMO soʻzlariga qarang.

SAMOVIY XUDO

XUDONING NOMLARI iborasiga qarang.

SANDIQ

AHD SANDIGʻI iborasiga qarang.

SANDIQNING QOPQOGʻI

AHD SANDIGʻINING QOPQOGʻI iborasiga qarang.

SARDOBA

Yomgʻir suvini toʻplash va saqlash uchun barpo qilingan sunʼiy hovuz. Chuqur qazilgandan keyin chuqurning hamma yogʻiga toshlar zich qilib terib chiqilardi, toshlar usti suvalib, shu tariqa sardobalar yasalardi. Bundan tashqari, sardobalar katta qoyalarni oʻyib ham yasalardi.

SARVARI OLAM

XUDONING NOMLARI iborasiga qarang.

SEVMOQ

Ibroniy va yunon matnlarida “sevgi” tushunchasini ifodalaydigan bir nechta soʻz ishlatilgan boʻlib, ular mazkur tarjimada “sevgi, muhabbat, sevmoq, yaxshi koʻrmoq” kabi soʻzlar bilan berilgan. Muqaddas Kitobda bu soʻzlar nafaqat odamlarning oʻzaro munosabatini, balki ularning Xudo bilan boʻlgan yaqin munosabatini koʻrsatish uchun ham ishlatilgan. Odatda oʻzaro munosabat oʻrnatib, ahd[1] tuzgan ikki tomon bir–biriga nisbatan sadoqatli va iltifotli boʻlishi talab etiladi.

Eski Ahdda buning eng yorqin misoli Xudoning Isroil xalqi bilan boʻlgan munosabatidir. Isroil xalqi Xudoning sevgisini qozonmagan boʻlsa ham, Xudo ularni qanchalik sevishini koʻrsatish uchun ular bilan ahd tuzishga qaror qilgan[2]. Bu ahdning shartiga koʻra, Isroil xalqi Egasi Xudoni butun qalbi bilan, jonu dili bilan, butun vujudi bilan sevishi va Uning amrlarini bajarishi kerak edi[3]. Oʻsha amrlardan birida aytilishi boʻyicha inson oʻzgani oʻzini sevganday sevishi kerak[4].

Iso Masih Xudoni va boshqalarni sevish haqidagi amrlarni Tavrotning eng muhim amrlari deb hisoblagan[5]. U Oʻz shogirdlariga, bir–biringizni sevinglar, amrlarimga amal qilinglar, deb buyurgan[6]. Isoning Oʻzi ham samoviy Otasini qanchalik sevishini koʻrsatish uchun Uning amrlarini toʻliq bajargan[7].

Xudo butun odamzodga boʻlgan sevgisini koʻrsatish maqsadida bu dunyoga Oʻzining yagona Oʻgʻli Iso Masihni yuborgan edi. Iso Masih odamzodning gunohi uchun qurbon boʻldi. Isoga ishongan har bir inson gunohlaridan butunlay poklanadi va abadiy hayotga ega boʻladi[8]. Xudo sevgi manbai boʻlgani uchun Unga ishonganlar ham Xudodan namuna olib, bir–birlarini yaxshi koʻrishlari kerak[9].

[1] AHD soʻziga qarang.
[2] Qonunlar 7:6-9
[3] Qonunlar 6:5, 11:1
[4] Levilar 19:18
[5] Mark 12:28-34
[6] Yuhanno 13:34-35, 14:15, 21-24, 15:12, 17
[7] Yuhanno 14:31, 15:9-10

[8] Yuhanno 3:16, 1 Yuhanno 4:9-10, Rimliklar 5:8

[9] 1 Yuhanno 4:7-8, 11-12, 16, 19-21

SIDON

FINIKIYA soʻziga qarang.

SINAGOGA

Yahudiylar toat–ibodat qilishlari, Muqaddas bitiklarni oʻqib–oʻrganishlari va diniy taʼlim olishlari uchun yigʻiladigan joy, ibodatxona. Sinagogalarda qurbonliklar keltirilmagan, qurbonliklar faqat Quddusdagi Maʼbadda keltirilar edi.

SION

Shoh Dovud Yobus xalqidan tortib olgan Quddusning bir qismi Sion qalʼasi deb atalardi[1]. Bu joy Dovud qalʼasi deb nom oldi. Keyinchalik esa Maʼbad qurilgan tepalik Sion togʻi deb ataladigan boʻldi. Eski Ahddagi sheʼriy parchalarda va paygʻambarlar bitiklarida Sion soʻzi koʻpincha Quddus shahriga yoki Xudoning xalqiga nisbatan ishlatilgan.

[1] 2 Shohlar 5:6-9

SIPOH

Qadimda shohning lashkari safida xizmat qilgan jangchi.

SOVURISH, SHOPIRISH

SOVUT

Tanani nayza, qilich yoki oʻq zarbidan saqlash uchun kiyiladigan zirhli harbiy kiyim. Sovutlar odatda hayvon terisidan qilingan, ammo baʼzan temir va bronzadan ishlangan. Temir va bronza sovutlar juda qimmat boʻlgan. Kamonkashlar va aravakashlar jang paytida himoyalanish maqsadida sovut kiyganlar, chunki ularning qoʻllari band boʻlgani uchun qalqon koʻtara olmasdilar. Baʼzan jang otlariga ham sovut kiydirilgan.

SOYLIK

Ikki adir oraligʻidagi pastlik. Yaqin Sharqda baʼzi soyliklar vodiy kabi keng, baʼzilari esa jar kabi chuqur va tor boʻladi. Yogʻingarchilik mavsumida soylikda suv oqadi, boshqa paytlarda esa suvi qurib qoladi.

SURGUN

Bu soʻz ostida odatda Isroil va Yahudo shohliklari dushmanlar tomonidan bosib olinib, aholisining aksariyat qismi boshqa yurtga surgun qilingan davr nazarda tutiladi. Muqaddas Kitobda bayon qilinishicha, Isroil va Yahudo xalqlari Xudoning hukmi oqibatida surgun qilinganlar, chunki ular Xudoning Muso orqali tuzgan ahdiga sodiq boʻlmagan edilar[1].

Miloddan oldingi 722 yilda Ossuriya Isroilni, yaʼni shimoliy shohlikni bosib oldi. Ossuriyaliklar Isroil poytaxti Samariyani qoʻlga kiritgandan keyin yurt aholisining aksariyatini Ossuriyaning turli hududlariga asir qilib olib ketdilar[2]. Isroil yurtiga esa ajnabiy xalqlarni majburlab koʻchirdilar[3].

Miloddan oldingi 605 yildan boshlab, Bobilliklar Yahudoga, yaʼni janubiy shohlikka qayta–qayta hujum qildilar. Bu hujumlar oqibatida ular baʼzi yahudiylarni Bobilga asirlikka olib ketdilar. Doniyor paygʻambar deb tanilgan yosh yigit ham mana shu asirlar orasida edi[4]. Nihoyat, miloddan oldingi 586 yilda Bobilliklar Yahudo poytaxti Quddusni qoʻlga kiritib, uni vayron qildilar[5]. Yurt aholisining aksariyatini asir qilib olib ketdilar[6]. Asirga olinmagan yahudiylar Misrga qochib bordilar[7].

Yahudiylar Bobil surgunida boʻlganlarida ham oʻzlariga uy qurganlar, tijorat va dehqonchilik bilan shugʻullanganlar. Ular oʻz diniy urf–odatlariga rioya qilgan holda, milliy oʻzligini saqlab qolganlar. Doniyor va Hizqiyol paygʻambarlar mana shu surgun davrida faoliyat koʻrsatganlar. Keyinchalik Yahudo yurti Forslar hukmronligi ostida boʻlganda, yahudiylardan baʼzilari Zarubabel va Ezra boshchiligida Yahudoga qaytib borganlar va Quddusda Maʼbadni qayta qurishni boshlaganlar[8]. Oradan yillar oʻtib, Fors shohi xizmatidagi yahudiy amaldori Naximiyo ham Yahudoga qaytgan va Quddus devorlarini qayta qurish ishlariga boshchilik qilgan[9].

Koʻp yahudiylar ona yurtlaridan uzoqda yashashda davom etaverganlar. Jumladan, Ester kitobida Fors shohligida yashagan yahudiylar toʻgʻrisida hikoya qilingan. Bu voqealar miloddan oldingi beshinchi asrda Fors shohligining poytaxti Shushanda boʻlib oʻtgan. Bobil va Misrdagi Iskandariya shaharlari uzoq yillar davomida yahudiylarning diniy taʼlim markazlari boʻlib xizmat qilgan.

[1] 4 Shohlar 17:7-23, 24:1-4, 2 Solnomalar 36:13-21, Yeremiyo 25:1-11

[2] 4 Shohlar 17:5-6
[3] 4 Shohlar 17:24
[4] Doniyor 1:1-6
[5] 4 Shohlar 24:20-25:17, Yeremiyo 52:1-16

[6] 4 Shohlar 24:13-16, 25:11-12, 2 Solnomalar 36:20, Yeremiyo 52:15, 28-30

[7] 4 Shohlar 25:25-26, Yeremiyo 43:1-7
[8] Ezra 1:1-5, 2:1-2, 70, 7:1-7
[9] Naximiyo 1:1-6:16

SURIYA

Muqaddas Kitobda Furot daryosining gʻarb tomonidagi hududga nisbatan ishlatilgan nom. Bu yerlar hozirgi Suriya mamlakatining bir qismini, Turkiyaning janubi–sharq tomonini va Livanni oʻz ichiga olgan. Miloddan oldingi 332 yilda Iskandar Zulqarnayn bu yerlarni bosib olgan edi. Iskandarning oʻlimidan keyin Suriyada yunonlar sulolasi hukmronlik qilgan. Miloddan oldingi 64 yilda Suriya Rim imperiyasi tomonidan bosib olingan. Yunon va Rim hukmronliklari davrida Suriyaning poytaxti Antioxiya shahri boʻlgan. Bu shahar hozirgi Turkiya mamlakatining Antakiya shahriga yaqin edi. Suriyaning yunonlar istilosidan oldingi tarixi haqida toʻliqroq maʼlumotga ega boʻlish uchun ORAM soʻziga qarang.

SUVGA CHOʻMDIRMOQ, SUVGA CHOʻMDIRILMOQ

Muhim diniy marosimlardan biri boʻlib, bu marosim orqali inson oʻzini Xudoga bagʻishlaganini koʻrsatardi. Tavrot qonunlari boʻyicha, inson nopoklikdan tozalanish uchun suv bilan yuvinib, poklanish marosimini oʻtkazar edi[1]. Keyinchalik, Iso Masih davrida Yahyo paygʻambar odamlarni suvga choʻmdirilishga daʼvat etgan. Bu suvga choʻmdirilish marosimi, insonning gunohdan yuz oʻgirganini va hayotini Xudoga bagʻishlab, Unga itoatkorlik bilan yashashga qaror qilganini bildiradi. Iso Xudoning irodasini toʻla bajarish uchun Yahyo tomonidan suvga choʻmdirilgan[2]. Iso butun yurt boʻylab taʼlim berib yurganda, uning shogirdlari ham Yahyoga oʻxshab odamlarni suvga choʻmdirar edilar[3].

Iso Masih osmonga koʻtarilib ketishidan oldin shogirdlariga: “Boringlar, barcha xalqlardan shogird orttiringlar. Ularni Ota, Oʻgʻil va Muqaddas Ruh nomi bilan suvga choʻmdiringlar”, deb amr bergan[4]. Oʻsha paytdan beri suvga choʻmdirilish marosimi Isoning oʻlimi va tirilishining timsoli boʻlib xizmat qilib kelmoqda. Suvga choʻmgan inson eski hayoti uchun oʻlib, yangi hayot uchun tirilgan hisoblanadi[5]. Suvga choʻmdirilish yana imonlilar Isoning qoni orqali gunohdan poklanganining ham timsolidir[6].

[1] Misol uchun, Chiqish 29:1-4, 30:17-21, Levilar 14:8-9, Sahroda 8:7 ga qarang, yana Zabur 50:4, Hizqiyol 36:25 ga qarang.

[2] Matto 3:13-15
[3] Yuhanno 3:22-26, 4:1-3
[4] Matto 28:18-20

[5] 1 Butrus 3:21, Rimliklar 6:1-5, Kolosaliklar 2:12

[6] Havoriylar 22:16, 1 Yuhanno 1:7, Ibroniylar 10:10, 22

SUYANGAN QOYA

XUDONING NOMLARI iborasiga qarang.

TAVROT

“Tavrot” soʻzi ibroniycha “toʻrah” soʻzidan kelib chiqqan boʻlib, maʼnosi “qonun” demakdir. Baʼzan ibroniycha “toʻrah” soʻzi tor maʼnoda Muqaddas Kitobning dastlabki beshta kitobiga — Ibtido, Chiqish, Levilar, Sahroda, Qonunlarga nisbatan ishlatiladi. Ushbu tarjimada ham “Tavrot” soʻzi odatda Muqaddas Kitobning dastlabki beshta kitobiga ishora qiladi. Bu kitoblarda dunyoning yaratilishi, Isroil xalqining Muso boshchiligida Misrdan chiqishi, Xudo Muso orqali Isroil xalqiga bergan qonunlar va koʻplab voqealar bayon etilgan. Tavrot kitoblarining muallifi Muso paygʻambardir. Shu sababdan baʼzan Tavrot “Musoning Tavrot kitobi”, “Musoning kitobi” yoki “Musoning qonuni” deb ataladi.

TAVROT TAFSIRCHISI

Musoning qonunlarini mukammal bilgan ziyoli odam. Tavrot tafsirchilari Xudoning qonunlaridan xalqqa taʼlim berganlar. Ularning baʼzilari ibroniycha Muqaddas bitiklardan nusxa koʻchirish bilan shugʻullanganlar. Tavrot tafsirchilari Isroil xalqi orasida obroʻ–eʼtiborga ega boʻlib, jamiyatga kuchli taʼsir koʻrsatganlar. Muqaddas Kitobda tilga olingan tafsirchilar orasida eng koʻzga tashlanadigani ruhoniy Ezradir. Yangi Ahd davrida baʼzi tafsirchilar Oliy kengash aʼzolari boʻlganlar.

TINCHLIK QURBONLIGI, TINCHLIK NAZRI

QURBONLIK soʻziga qarang.

TIR

FINIKIYA soʻziga qarang.

TUTATQI QURBONGOHI

QURBONGOH soʻziga qarang.

TOʻNGʻICH OʻGʻIL

Qadimda toʻngʻich oʻgʻil yuqori maqomga ega edi. Odatda toʻngʻich oʻgʻil duo qilinganda, unga alohida baraka tilanardi[1]. Toʻngʻich oʻgʻil ukalariga qaraganda ikki hissa koʻproq meros olardi[2]. Otasining vafotidan keyin toʻngʻich oʻgʻil oila boshligʻi hisoblanardi.

Tavrotga koʻra, Isroil xalqining har bir oilasidagi toʻngʻich oʻgʻil Xudoga tegishli boʻlib, Unga bagʻishlanishi kerak edi[3]. Barcha toʻngʻich oʻgʻillarning oʻrniga levilar Muqaddas chodirda, keyinchalik esa Maʼbadda xizmat qilganlar[4]. Toʻngʻich oʻgʻilni qaytarib sotib olishning ramzi sifatida ruhoniylarga pul nazr qilib berilardi[5]. Xudo Isroil xalqining toʻngʻich oʻgʻillarini Misrdagi oxirgi falokatdan Fisih qurbonligi orqali qutqarganini oʻsha nazr eslatib turardi[6].

[1] Ibtido 27:1-40, 48:12-20
[2] Ibtido 25:29-34, Qonunlar 21:15-17
[3] Chiqish 13:1-2, 11-16
[4] Sahroda 3:11-13, 40-41
[5] Sahroda 18:15-16
[6] Chiqish 12:26-27

UZUM SIQISH CHUQURI

UCHRASHUV CHODIRI

Muqaddas chodirning yana bir nomi[1]. Ammo Chiqish 33:7-11 da “Uchrashuv chodiri” iborasi Muqaddas chodirni emas, balki Muso paygʻambar Isroil qarorgohidan tashqarida qurdirgan boshqa bir chodirni bildiradi. Oʻsha paytda Muqaddas chodir hali yasalmagan edi[2]. Odamlar Muso orqali Egamizdan maslahat soʻrash niyatida qarorgoh tashqarisidagi chodirga kelganlar. Egamiz oʻsha chodirda Musoga gapirgan.

[1] MUQADDAS CHODIR iborasiga qarang.

[2] Chiqish 36:8-38

VALIY

Ibroniychadan soʻzma–soʻz tarjimasi koʻradigan odam. Odatda paygʻambarni valiy deb atashardi[1]. Valiylar Xudodan keladigan vahiyni koʻrish va eshitish layoqatiga ega edilar.

[1] 1 Shohlar 9:9

XAMIRTURUSHSIZ NON BAYRAMI

BAYRAMLAR soʻziga qarang.

XAYIN XALQI

Isroil xalqi Kanʼon yurtini egallamasdan oldin oʻsha yerda yashagan xalqlardan biri. Yana KANʼON XALQI, KANʼON XALQLARI, KANʼONDAGI XALQLAR iboralariga qarang.

XET XALQI

Eski Ahd davrining boshida bu nom Kanʼon naslidan boʻlgan Xetning avlodiga nisbatan ishlatilgan[1]. Ibrohim paygʻambar yashagan zamonda Kanʼon yurtida bir nechta xalqlar istiqomat qilar edi[2]. Ulardan biri Xet xalqi edi. Xet xalqidan boʻlgan Efroʻn ismli bir odam Ibrohimga Sorani dafn etish uchun yer sotgan edi[3]. Keyinchalik Isroil xalqi Kanʼonni bosib olganda, Xet xalqini ham magʻlub qilgandi. Shoh Sulaymon Xet avlodlarini qarol qilib ishlatgan[4].

Qadimda hozirgi Suriyaning shimolida yashagan boshqa bir xalq ham “Xet xalqi” deb atalgan[5]. Miloddan oldingi oʻn yettinchi asrdan oʻn ikkinchi asrgacha bu Xet xalqining shohligi buyuk bir shohlik boʻlib, katta hududni egallagan. Bu hudud hozirgi Turkiyadan janub tomonga, Suriyagacha choʻzilgan edi. Keyinchalik Ossuriya Xet xalqini magʻlub qilib, ularning yerlarini bosib olgan.

[1] Ibtido 10:15

[2] KANʼON XALQI, KANʼON XALQLARI, KANʼONDAGI XALQLAR iboralariga qarang.

[3] Ibtido 23:1-20
[4] 3 Shohlar 9:20-21
[5] 3 Shohlar 10:29, 4 Shohlar 7:6

XILXONA

Qabriston hududidagi joy. Yillar, hatto asrlar davomida xilxonaga bir urugʻ–aymoqqa qarashli marhumlar dafn etiladi[1].

[1] Ibtido 47:29-30

XIV XALQI

Isroil xalqi Kanʼon yurtini egallamasdan oldin oʻsha yerda yashagan xalqlardan biri. Xiv xalqi Kanʼon yurtining markaziy qismida yashagan. Yana KANʼON XALQI, KANʼON XALQLARI, KANʼONDAGI XALQLAR iboralariga qarang.

XONTAXTA

OLTIN XONTAXTA iborasiga qarang.

XOCH

Rim imperiyasida oʻlim jazosining bir turi jazoga mahkum boʻlgan odamni xochga mixlash edi. Uzun xodaga boshqa bir yogʻochni koʻndalangiga mixlab yoki arqon bilan bogʻlab xoch yasalardi. Odatda jinoyatchi oʻzi mixlanadigan xochning koʻndalang yogʻochini hukm ijro etiladigan joyga koʻtarib olib borar edi[1]. Jinoyatchining qoʻllari va oyoqlari xochga mixlanardi, keyin xoch tik qilib, maxsus kovlangan chuqurga oʻrnatilardi. Xochga mixlangan odam nafas olishga nihoyatda qiynalardi. U juda qattiq azob chekib, qiynalib jon berardi. Bu jarayon bir necha soat, hattoki bir necha kun davom etardi. Baʼzan xochdagi odamning oʻlimini tezlatish uchun sipohlar uning oyoqlarini urib sindirishar edi[2].

Xochga mixlash eng dahshatli va sharmandali jazo hisoblanar edi. Faqatgina qotillar, vahshiy jinoyatchilar va Rim imperiyasi dushmanlari shunday jazoga tortilar edi. Jinoyatchi ochiq joyda olomonning koʻzi oldida yalangʻoch holda jazolanardi[3]. Bundan maqsad jinoyatchini sharmanda qilish va jinoyatlarning oldini olish edi. Yahudiylar yogʻochga qoqilgan odamni Xudo laʼnatlagan deb hisoblashardi[4]. Yangi Ahdda baʼzan “yogʻoch” deyilganda “xoch” nazarda tutilgan[5].

[1] Luqo 23:26 ga va oʻsha oyatning ikkinchi izohiga qarang.

[2] Yuhanno 19:31-33
[3] Yuhanno 19:23
[4] Qonunlar 21:23, Galatiyaliklar 3:13
[5] Havoriylar 5:30, 1 Butrus 2:24

XUDO

XUDONING NOMLARI iborasiga qarang.

XUDODAN QOʻRQISH

Har bir insonning muqaddas Xudoga munosabatini bildiradigan ibora. Insonning ishlarini, yaxshi yoki yomon boʻlishidan qatʼi nazar, hukm qiladigan — Xudo[1]. Xudodan qoʻrqadigan odam har doim Uning ulugʻvorligidan hayratlanadi. Bunday odam Xudodan qoʻrqish bilan birga Uni sevadi, natijada Xudoga sidqidildan ishonadi va Uning amrlariga boʻysunadi. Muqaddas Kitobga koʻra, Xudodan qoʻrqish donolikning va ilmu maʼrifatning boshidir, kamtarlik va hayot manbaidir[2]. Egamizdan qoʻrqqan inson yovuzlikdan yuz oʻgiradi, toʻgʻri yashaydi va Xudoning nomini ulugʻlaydi[3]. Ishayo paygʻambar bashorat qilgan solih hukmdorning yuksak fazilatlaridan biri Egamizdan qoʻrqishdir[4]. Bu solih hukmdor Iso Masih ekanligi keyinchalik ayon boʻldi.

[1] Voiz 12:13-14, 2 Korinfliklar 5:10

[2] Hikmatlar 1:7, 9:10, 14:26-27, 15:33, 22:4, Ayub 28:28

[3] Hikmatlar 3:7, 8:13, 14:2, Malaki 3:16

[4] Ishayo 11:2-3

XUDOLAR

Muqaddas Kitobda, odatda bu soʻz butparast xalqlar sigʻinadigan xudolarni bildiradi. Muqaddas Kitobda bayon qilinishicha, Egamiz Xudo barcha xudolardan ustun[1]. Bu “xudolar” behuda butlar deb ham ataladi[2], baʼzi bir oyatlarda esa jinlar deb tasvirlanadi[3].

[1] Misol uchun, Chiqish 12:12, 18:9-11 ga qarang.

[2] Chiqish 20:3-5, Zabur 95:4-5, Ishayo 42:17, 44:6-20

[3] Qonunlar 32:16-17, Zabur 105:36-38, 1 Korinfliklar 10:19-20, yana JIN va FARISHTA soʻzlariga qarang.

XUDONING AZIZLARI, XUDONING AZIZ XALQI

Bu iboralarning soʻzma–soʻz tarjimasi “muqaddaslar” boʻlib, Xudoga bagʻishlangan, Uning xizmati uchun ajratilgan odamlar degan maʼnoni ifodalaydi. Bu iboralar Xudoga tegishli odamlarni bildirib, Eski Ahdda bir necha marta Isroil xalqiga nisbatan[1], Yangi Ahdda esa Iso Masihning izdoshlariga nisbatan ishlatiladi[2].

[1] Ishayo 63:18, Doniyor 7:18, 21, 8:24

[2] Havoriylar 9:13, 1 Korinfliklar 6:1, 2 Korinfliklar 1:1, Efesliklar 1:15, Filippiliklar 4:22, Vahiy 11:18

XUDONING NOMLARI

Muqaddas Kitobda Xudoga nisbatan bir necha ibroniycha va yunoncha nomlar, iboralar ishlatilgan. Eski Ahdda ibroniycha nomlar, Yangi Ahdda yunoncha nomlar qoʻllangan. Quyidagi roʻyxatda Xudo nomlarining oʻzbekcha ekvivalenti keltirilgan, kerakli oʻrinlarda ibroniycha va yunoncha nomlar berilgan boʻlib, maʼnolari izohlangan. Baʼzan quyidagi sabablarga koʻra, bu nomlar va iboralar boshqacha tarjima qilingan boʻlishi mumkin: 1) Asl matnning maʼnosini toʻgʻri tushunish uchun[1]. 2) Oʻzbek tilidagi mavjud tabiiy iboralarni qoʻllash uchun[2]. 3) Oʻzbekcha tarjima ravon chiqishi uchun[3].

XUDO

Ibroniychada El yoki Elohim, yunonchada Teos. Bu nomlar butun koinotning yaratuvchisi Xudoga nisbatan ishlatilgan asosiy nomlardir.

EGAM, EGAMIZ…

Ibroniychada YHVH[4], yunonchada Kurios. Eski Ahdda YHVH Xudoning ismidir. Aslida ibroniycha soʻzlar unli harflarsiz yozilgan. Qadimgi ibroniy tilining qonuniyatiga muvofiq, ibroniycha soʻzlarning faqat undosh harflari yozilgan. Ibroniycha yozuvlarni oʻqiganlar qaysi oʻrinda qanday unli tovush talaffuz etilishi kerakligini bilardilar. Ammo hozirda YHVH undoshlari bilan qaysi unli tovushlar ishlatilgani maʼlum emas. Yahudiylar Xudoning ismini juda ham muqaddas deb bilganlari uchun, Eski Ahd davrining oxirlariga kelib[5], bu ismni aytmay qoʻygan edilar. Ular Eski Ahdni oʻqiganlarida matndagi YHVH soʻzining oʻrniga “Egam, Xoʻjayinim” maʼnosini beradigan Adonay[6] soʻzini ishlata boshladilar. Yahudiy olimlari birinchi marta Eski Ahdni qadimgi yunon tiliga oʻgirganlarida, YHVH soʻzini “Ega, Xoʻjayin” maʼnosini beradigan yunoncha Kurios soʻzi bilan tarjima qilganlar. Oʻshandan beri Eski Ahdning koʻp tarjimalarida YHVH soʻzi oʻrniga “Ega, Xoʻjayin” maʼnosini beradigan soʻz ishlatiladi. Mazkur tarjimada ham bu soʻz “Egam, Egamiz…” deb berilgan. Koʻpchilik olimlar YHVH soʻzini ibroniychadagi bor boʻlmoq feʼlining ilk shakli boʻlishi mumkin, deb taʼkidlaydilar. Shu fikrga koʻra, YHVH soʻzi “U bordir”, yaʼni U abadiydir, hech qachon oʻzgarmaydi yoki “U bor boʻlishga sababdir”, yaʼni har bir narsaning kelib chiqishiga sababchi Udir, degan maʼnoni bildiradi.

Yangi Ahdda Kurios soʻzi aksariyat hollarda Iso Masihning unvoni sifatida ishlatilgan boʻlib, mazkur tarjimada Rabbiy, Rabbim, Rabbimiz… deb berilgan[7]. Baʼzi hollarda Kurios soʻzi Yangi Ahdda Xudoga nisbatan ishlatilgan boʻlib, Uning Eski Ahddagi ayrim fazilatlarini ifodalaydi. Bunday hollarda mazkur tarjimada Kurios soʻzi “Egamiz” deb berilgan. Yangi Ahdda kam ishlatilgan “Oliy hukmdor, xoʻjayin” maʼnosini bildiruvchi yunoncha Despotes soʻzi ham “Egamiz” deb tarjima qilingan.

RABBIY, RABBIM, RABBIMIZ…

Ibroniychada Adon, yunonchada Kurios. Eski Ahdda Adon[8] soʻzi koʻpincha Xudoga nisbatan ishlatilgan ilohiy unvon boʻlib, Xudo Isroil xalqining samoviy Shohi ekanligini bildiradi. Yangi Ahdda Kurios soʻzi Iso Masihga nisbatan ishlatilgan boʻlib, Uning ilohiyligini va shoh sulolasiga mansubligini bildiradi. Shuning uchun mazkur tarjimada bu soʻz “Rabbiy”, “Rabbim Iso” yoki “Rabbimiz Iso” deb berilgan. Adon va Kurios soʻzlari unvon sifatida shohlarga, obroʻli muallimlar va paygʻambarlarga izzat–hurmatni ifodalash uchun ham ishlatilgan. Bunday holatlarda bu unvonlar matnga toʻgʻri keladigan soʻzlar[9] bilan tarjima qilingan. Yangi Ahdda biror kishi Iso Masihga Kurios deb murojaat qilganda mazkur tarjimada vaziyatga va matn mazmuniga toʻgʻri keladigan soʻz tanlangan.

EGAM XUDO, EGAMIZ XUDO…

Ibroniychada YHVH El-[10]. Buning soʻzma–soʻz tarjimasi YHVH mening Xudoyim, YHVH bizning Xudoyimiz…. Yangi Ahdning yunoncha matnida bu nom Kurios ho Teos deb berilgan. Yana EGAM va XUDO soʻzlariga qarang.

PARVARDIGOR EGAM, PARVARDIGOR EGAMIZ

Ibroniychada YHVH Elohim. Yana EGAM va XUDO soʻzlariga qarang.

EGAM RABBIY, EGAMIZ RABBIY

Ibroniychada Adonay YHVH. Yahudiylar Eski Ahd bitiklarini oʻqiganlarida ibroniycha matndagi YHVHni Elohim deb oʻqiganlar. Yana RABBIY, EGAM va XUDO soʻzlariga qarang.

RABBIY XUDO, RABBIM XUDO, RABBIMIZ XUDO

Ibroniychada Adonay Elohim yoki Adonay El-[11]. Yana RABBIY va XUDO soʻzlariga qarang.

SARVARI OLAM

Ibroniychada YHVH Sabaot. Sabaot soʻzi qoʻshinlar maʼnosini beradi. YHVH Sabaot degan nom Egamiz yeru osmondagi qudratli qoʻshinning buyuk lashkarboshisi ekanligini bildiradi. Yangi Ahdning yunoncha matnida bu nom — Kurios Sabaot. Yana EGAM soʻziga qarang.

PARVARDIGORI OLAM

Ibroniychada Elohim Sabaot, soʻzma–soʻz tarjimasi qoʻshinlar Xudosi. Maʼno jihatdan YHVH Sabaot iborasiga oʻxshaydi[12]. Elohim Sabaot degan nom Xudo yeru osmondagi qudratli qoʻshinning buyuk lashkarboshisi ekanligini bildiradi. Yana XUDO soʻziga qarang.

QODIR XUDO

Ibroniychada El Shadday yoki Shadday. Shadday soʻzining maʼnosi aniq emas, lekin koʻp olimlar bu soʻzni “togʻning Xudosi” deb izohlaydilar. Togʻlar kuch–qudrat ramzi boʻlgani uchun, koʻp tarjimalarda bu soʻz Xudoning qudratini ifodalaydigan nom sifatida berilgan. Yangi Ahdda yunoncha Pantokrator soʻzi “Qodir Xudo” deb tarjima qilingan. Bu yunoncha soʻz “har narsaga qodir” degan maʼnoni bildirib, baʼzan Teos, yaʼni Xudo soʻzi bilan birga qoʻllangan. Yunoncha matnda dunamis, yaʼni qudrat soʻzi baʼzan Xudoga nisbatan ishlatilgan. Bunday hollarda ham bu soʻz “Qodir Xudo” deb tarjima qilingan. Yana XUDO soʻziga qarang.

XUDOYI TAOLO

Ibroniychada El Elyon yoki Elohim Elyon, soʻzma–soʻz tarjimasi Eng yuksak Xudo. Shuningdek, Elyon soʻzi alohida ham ishlatiladi, uning soʻzma–soʻz tarjimasi eng yuksak Zot. Bu soʻz Xudo eng buyuk, eng qudratli, butun koinot Hukmdori ekanligini bildiradi. Elyon aybsizlarni oqlaydi, fosiq va yovuzlarni jazolaydi. Yangi Ahdning yunoncha matnidagi Hupsistos soʻzi “Xudoyi Taolo” deb tarjima qilingan. Hupsistos soʻzi “eng yuksak Zot” degan maʼnoni bildirib, baʼzan Teos, yaʼni Xudo soʻzi bilan birga qoʻllangan. Yana XUDO soʻziga qarang.

SAMOVIY XUDO

Ibroniychadan va yunonchadan soʻzma–soʻz tarjimasi osmon Xudosi, osmon va yer Xudosi yoki osmon Egasi.

BARHAYOT XUDO

Ibroniychadan va yunonchadan soʻzma–soʻz tarjimasi tirik Xudo. Bu nom Xudo doimo harakatda ekanini, U Oʻz xalqiga gʻamxoʻrlik qilayotganini bildiradi.

MUQADDAS XUDO

Ibroniychadan va yunonchadan soʻzma–soʻz tarjimasi muqaddas Zot. Xudoning bu nomini paygʻambarlar, ayniqsa Ishayo paygʻambar koʻp ishlatgan. “Muqaddas Xudo” degan nom Isroil xalqining Xudosi butun borliqdan ustun va tengsiz ekanligini bildiradi. U tanho, haqiqiy Xudodir.

QOYA, SUYANGAN QOYA

Ibroniychadan soʻzma–soʻz tarjimasi qoya. Bu soʻz Xudoga umid bogʻlaganlarni Uning Oʻzi himoya qilishini, sogʻ–omon saqlashini, Xudoning oʻzgarmasligini va tamomila ishonchliligini bildiradi.

OTA, OTAM XUDO, OTAMIZ XUDO…

Eski Ahdning baʼzi parchalarida Xudo Isroil xalqining Otasi, deb taʼriflangan[13]. Yangi Ahdda esa Xudo Oʻz xalqining Otasi ekanligi haqidagi tushuncha yanada yorqin ifodalangan. Iso Masih Xudoni Ota deb chaqirgan. Shu tariqa Iso Oʻzini Xudoning yagona Oʻgʻli ekanini, Otasi Xudo tomonidan bu dunyoga yuborilganini va U bilan yaqin munosabatda ekanini taʼkidlagan[14]. Shuningdek, Iso Oʻz shogirdlariga ham Xudoni samodagi haqiqiy Ota deb bilishni oʻrgatgan. Isoga ishonib, Unga ergashganlar Xudo bilan yaqin munosabat oʻrnatib, Xudoning komil sevgisidan bahramand boʻladilar. Xudo mehribon otaday ularga gʻamxoʻrlik qiladi[15].

[1] Masalan, Ibtido 4:1 da Xudoning “Egam” degan nomi “Xudo” deb tarjima qilingan, aks holda, kitobxon “Egam” soʻzini Momo Havo Odam Atoga nisbatan ishlatgan, deb notoʻgʻri tushunishi mumkin.

[2] Masalan, ibroniychadagi “Egamiz haqi” iborasi oʻzbekchaga “Xudo haqi” degan tabiiy ibora bilan tarjima qilingan.

[3] Masalan, baʼzi hollarda ibroniycha va yunoncha matnda Xudoning nomlari ishlatilgan oʻrinlarda oʻzbekchada olmoshlar ishlatilgan, ibroniycha va yunoncha matndagi olmoshlar oʻrnida esa oʻzbekchada Xudoning nomlari ishlatilgan.

[4] Yahveh deb talaffuz qilingan boʻlishi mumkin.

[5] taxminan miloddan oldingi 400 yillar

[6] Adonay ibroniychadagi Adon soʻzining maxsus koʻplik shakli boʻlib, faqat Xudoga nisbatan qoʻllaniladi.

[7] RABBIY, RABBIM, RABBIMIZ… soʻzlariga qarang.

[8] Adonay ibroniychadagi Adon soʻzining maxsus koʻplik shakli boʻlib, faqat Xudoga nisbatan qoʻllaniladi. Bu soʻzning birlik shakllari Adon va Adoniy odatda odamga nisbatan ishlatiladi, ammo ayrim hollarda Xudoning unvoni maʼnosida kelgan.

[9] masalan, janobi oliylari, hazrat

[10] Ibroniychada El soʻzi qoʻshimchalar bilan ishlatiladi.

[11] Ibroniychada El soʻzi qoʻshimchalar bilan ishlatiladi.

[12] SARVARI OLAM iborasiga qarang.

[13] Misol uchun, Ishayo 63:16, 64:8, Yeremiyo 3:19, Xoʻsheya 11:1 ga qarang.

[14] Yana XUDONING OʻGʻLI iborasiga va MASIH soʻziga qarang.

[15] Matto 5:48, Luqo 22:29

XUDONING RUHI

“Ruh” deb tarjima qilingan ibroniycha va yunoncha soʻzlar yana “nafas”, “shamol” maʼnolarini ifodalaydi. Xudoning Ruhi dunyo yaratilishida bevosita ishtirok etgan[1]. Eski Ahdda bayon qilinishicha, Xudoning Ruhi insonlarni qamrab olgan, ularga turli vazifalarni bajarish uchun kuch bergan[2]. Xudoning Ruhi baʼzi odamlarni Xudoning soʻzlarini gapirishga undagan[3]. Xudo Oʻz Ruhini bir kun kelib butun odamzod ustiga yogʻdirishini Yoʻel paygʻambar orqali vaʼda qilgan[4].

Yangi Ahdda Xudoning Ruhi Muqaddas Ruh deb ataladi. Muqaddas Ruh orqali odamlar Xudoning soʻzlarini aytadilar, baʼzan moʻjizalar koʻrsatadilar. Yahyo paygʻambar bashorat qilib, Iso Masih insonlarni Muqaddas Ruhga choʻmdiradi, deb aytgan[5]. Yahyo paygʻambar Isoni suvga choʻmdirganda, Muqaddas Ruh Isoning ustiga kaptar shaklida tushgan[6] va U Muqaddas Ruhga toʻlgan[7]. Iso Masih Muqaddas Ruh boshchiligida yashagan.

Iso oʻz shogirdlariga, Otam sizlarga yoʻl–yoʻriq koʻrsatish va kuch–qudrat ato qilish uchun Muqaddas Ruhni yuboradi, deb vaʼda bergan[8]. Iso osmonga koʻtarilgandan keyin mana shu vaʼda amalga oshdi[9]. Shunday qilib, Yoʻel paygʻambarning bir necha asrlar oldin aytgan bashorati bajo boʻldi[10]. Isoning shogirdlari odamlarni tavba qilishga, suvga choʻmishga va Muqaddas Ruhni qabul qilishga daʼvat etganlar[11]. Iso Masihga ishongan har bir insonning yuragida Muqaddas Ruh yashaydi. Muqaddas Ruh ularning Xudoga tegishli ekanligini va najot kafili Oʻzi ekanligini tasdiqlaydi[12]. Muqaddas Ruh imonlilarga har xil inʼomlar beradi, ular bu inʼomlari bilan Xudoga va boshqalarga xizmat qiladilar[13]. Imonlilar Muqaddas Ruh boshchiligida hayot kechiradilar va Muqaddas Ruh tufayli ulardagi xislatu fazilatlar Xudoga manzur boʻladi[14].

[1] Ibtido 1:2

[2] Chiqish 31:3, Hakamlar 14:6, 1 Shohlar 11:6-7, 16:13

[3] 1 Solnomalar 12:18, 2 Solnomalar 15:1-7, 20:14-15, Hizqiyol 11:5, Mixo 3:8

[4] Yoʻel 2:28-29
[5] Matto 3:11
[6] Luqo 3:22
[7] Luqo 4:1, 10:21, Yuhanno 3:34

[8] Luqo 24:49, Yuhanno 14:16-17, 26, 16:7-15, 20:22, Havoriylar 1:4-5, 8

[9] Havoriylar 2:1-4
[10] Havoriylar 2:14-21
[11] Havoriylar 2:38, 19:1-6

[12] Rimliklar 8:15-16, 2 Korinfliklar 1:21-22, Efesliklar 1:13-14

[13] 1 Korinfliklar 12:4-11

[14] Galatiyaliklar 5:22-25

XUDONING UYI

Bu ibora Muqaddas chodirga, keyinchalik esa Maʼbadga ishora qilgan. MUQADDAS CHODIR iborasiga va MAʼBAD soʻziga qarang.

XUDONING OʻGʻLI, XUDOYI TAOLONING OʻGʻLI

Bu ibora unvon boʻlib, yahudiylar intizorlik bilan kutgan xaloskorga nisbatan ishlatilgan. Yahudiylarning tasavvuri boʻyicha, bu xaloskor ularni dushmanlari qoʻlidan qutqaradi va butun odamzod ustidan abadiy hukmronlik qiladi. Bu xaloskorga nisbatan odatda “Masih” unvoni ham ishlatilgan[1]. “Xudoning Oʻgʻli” yoki “Oʻgʻil” unvonlari Isoga nisbatan ishlatilganda, Iso intizorlik bilan kutilgan Masih ekanligini bildiradi. Bu unvonlar Isoning Xudo bilan yaqin munosabatini, Iso Xudoning nomidan ish qilishini koʻrsatadi. Iso Masih Oʻzining samoviy Otasiga butunlay itoat etib, sadoqat bilan xizmat qilgan. Shu tariqa Iso samoviy Otasiga izzat–hurmat koʻrsatgan, Uning fazilatlarini Oʻzida toʻliq mujassam etib, namoyon qilgan. Yuhanno 14:6-13, Kolosaliklar 1:15, 19, Ibroniylar 1:2-3 ga qarang.

Afsuski, baʼzilar “Xudoning Oʻgʻli” degan unvonni notoʻgʻri tushunib, Iso jismonan Xudodan tugʻilgan ekan, deb oʻylaydilar. Ammo bu aql bovar qilmaydigan mutlaqo notoʻgʻri fikr! Bunday fikr Muqaddas Kitobda bayon qilingan taʼlimotlarga butunlay ziddir. Yangi Ahdda bayon qilinishicha, Maryam moʻjizaviy ravishda, Muqaddas Ruhning qudrati bilan Isoga homilador boʻlgan[2].

Eski Ahdda Xudo Isroil xalqini “toʻngʻich oʻgʻlim” deb atab, ular bilan qanchalik yaqin munosabat oʻrnatganini koʻrsatgan[3]. Shuningdek, Xudo Isroil shohini ham “Mening oʻgʻlim” deb atagan, chunki Isroil shohi Xudoning vakili sifatida xalq ustidan hukmronlik qilgan[4].

[1] Toʻliqroq maʼlumotga ega boʻlish uchun MASIH soʻziga qarang.

[2] Matto 1:18-25, Luqo 1:26-38

[3] Chiqish 4:22-23

[4] Zabur 2:7 ga va oʻsha oyatning izohiga qarang.

XUDONING SHOHLIGI

Xudoning insonlar hayotidagi hukmronligiga va har bir yaratilgan mavjudotning oxiratda yangilanishiga ishora. Iso Masih: “Xudoning Shohligi yaqinlashdi”, deb vaʼz qilardi, U Oʻz moʻjizalari orqali bu Shohlik haqiqatan ham mavjud ekanligini koʻrsatardi. Iso Masih odamlarga: “Xudoning Shohligi sizlarning orangizda”, deb taʼlim bergan[1]. Insonlarning gunohlari Iso Masih orqali kechirilganda, ular Xudoning Shohligiga kiradilar[2]. Xudoning Shohligiga mansub boʻlgan odamlar Xudoni oʻzlarining Shohi deb tan oladilar va oʻzaro munosabatlarida Xudoning fazilatlarini namoyon qiladilar. Shu orqali Xudoning Shohligi insonlar orasida ekanligi koʻrinib turadi. Kelajakda esa Iso Masih butun dunyoni yovuzlik va qabihlikdan poklagandan keyin Xudoning Shohligi toʻliq oʻrnatiladi[3]. Matto kitobida Xudoning Shohligi “Osmon Shohligi” deb ham atalgan.

[1] Luqo 17:20-21

[2] Kolosaliklar 1:13-14

[3] Matto 25:31-46, 1 Korinfliklar 15:24-25, Vahiy 11:15, 12:10

XUDOYI TAOLO

XUDONING NOMLARI iborasiga qarang.

XUSHXABAR

Eski Ahd paygʻambarlari Masih haqida koʻp bashorat qilganlar. Intizorlik bilan kutilgan Masihning kelgani haqidagi xabar Yangi Ahdda Xushxabar deb ataladi[1]. Mazkur Xushxabarning mohiyati quyidagilardan iborat: kelishi bashorat qilingan Masih Isodir. Iso odamzodni gunoh va oʻlim qudratidan xalos qilish uchun kelgan, Iso Masihga ishongan har bir inson, millatidan qatʼi nazar, Xudoning Shohligiga kira oladi[2].

Iso Masih yer yuzidagi faoliyati davomida Oʻz shogirdlari bilan birga: “Xudoning Shohligi yaqinlashdi!” deb eʼlon qilib, odamlarni tavba qilishga va Xushxabarga ishonishga daʼvat etgan[3]. Iso Oʻz taʼlimoti va qilgan ishlari orqali[4], shuningdek, xochda jon berib, insoniyatni gunohlardan xalos qilgani va uchinchi kuni oʻlikdan tirilgani orqali Oʻzining Masih ekanligini isbotladi[5]. Iso oʻlikdan tirilgandan keyin, odamlar Xushxabarni yanada toʻliqroq tushuna boshladilar. Iso osmonga koʻtarilib ketishidan oldin shogirdlariga Xushxabarni butun dunyo boʻylab tarqatish vazifasini topshirdi[6]. Shogirdlar Isoning Masih, yaʼni Xudo tomonidan yuborilgan Najotkor ekani haqidagi Xushxabarni yoya boshladilar[7].

Xushxabar soʻzi yana Yangi Ahd tarkibidagi dastlabki toʻrtta kitobga nisbatan ham ishlatilgan. Bu Xushxabarlarda Iso Masihning hayoti, faoliyati va taʼlimoti bayon qilingan.

[1] Luqo 2:10-11

[2] Toʻliqroq maʼlumotga ega boʻlish uchun MASIH soʻziga qarang.

[3] Matto 10:7, Mark 1:14-15
[4] Luqo 4:16-21, 7:20-23
[5] Luqo 24:44-48, 1 Korinfliklar 15:1-4
[6] Matto 28:18-20, Havoriylar 1:8
[7] Havoriylar 4:12, 5:42

XOʻPTIR

Don yanchishda ishlatilgan, ostiga uchli tosh yoki temir mahkamlangan ogʻir taxta.

YAHUDIY

“Yahudiy” soʻzi Yoqub oʻgʻli Yahudoning ismidan kelib chiqqan[1]. Miloddan oldingi 586 yilda Bobilliklar Yahudo yurtini, yaʼni janubiy shohlikni bosib olib, aholisining aksariyatini Bobilga asir qilib olib ketganlar[2]. Bobildagi yetmish yillik asirlik davrida va undan keyin “yahudiy” soʻzi Yahudo xalqiga va jamiki Isroil qabilalarining avlodlariga nisbatan ishlatilib, millat maʼnosini bildiruvchi soʻzga aylangan.

[1] YAHUDO soʻziga qarang.

[2] BOBIL soʻziga qarang.

YAHUDIYA

Bu nom faqat Yangi Ahd kitoblarida ishlatilgan boʻlib, odatda Oʻlik dengizning gʻarb tomonidagi qirli yerlarni bildirardi. Eski Ahd davrida bu yerlar Yahudo qabilasining hududi boʻlgan. Quddus shahri va Iso Masih tugʻilgan Baytlahm shahri mana shu qirli yerlarda joylashgan edi. Shuningdek, Yangi Ahd davrida “Yahudiya” Rim imperiyasi tarkibiga kirgan viloyat boʻlgan. Bu viloyatning hududi nafaqat Oʻlik dengizning gʻarb tomonidagi yerlarni, balki shimoldagi Samariya hududini va gʻarbdagi Oʻrta yer dengizi boʻyidagi yerlarni oʻz ichiga olardi. Baʼzan esa, jumladan, Luqo Xushxabarida Yahudiya nomi butun qadimgi Falastinga[1] nisbatan ishlatilgan.

[1] FALASTIN soʻziga qarang.

YAHUDO

Yoqubning oʻn ikkita oʻgʻlidan biri boʻlib, Yahudo qabilasining bobokaloni edi. Yahudo qabilasi Isroil yurtining janubiy qismidagi eng katta qabila boʻlgan. Shoh Sulaymon vafotidan keyin shimoldagi oʻnta qabila janubdagi Yahudo va Benyamin qabilalaridan ajralib chiqdi[1]. Yahudo va Benyamin qabilalari alohida davlatni tashkil qilib, Yahudo shohligi[2] deb nom oldi. Bu davlatning poytaxti Quddus boʻldi. Eski Ahdning baʼzi oʻrinlarida janubdagi bu ikkala qabilaga Yahudo xalqi degan nom, bu qabilalar tashkil qilgan davlatga nisbatan Yahudo yurti degan nom qoʻllangan.

Miloddan oldingi 586 yilda Bobilliklar Yahudo yurtini bosib olib, aholisining aksariyatini Bobilga asir qilib olib ketganlar[3]. Yetmish yildan keyin, Fors imperiyasi hukmronligi davrida surgundagi yahudiylarning baʼzilari Yahudoga qayta boshladi. Ular Quddusdagi Maʼbadni va shahar devorlarini qayta qurdilar[4]. Quddus shahri atrofida yashayotgan yahudiylarning hududi sobiq Yahudo shohligidan kichik edi. Bu hudud Iskandar Zulqarnayn tomonidan bosib olingandan keyin “Yahudiya” degan nom bilan maʼlum boʻlgan.

[1] 3 Shohlar 11:26-12:24
[2] janubiy shohlik iborasi bilan ham maʼlum
[3] 4 Shohlar 25:1-21
[4] Ezra 1:1-11, Naximiyo 1:1-2:8

YANGI AHD

Muqaddas Kitobning ikkinchi qismi boʻlib, yigirma yettita kitobdan iborat. Oʻzbek tilida Yangi Ahd yana Injil nomi bilan ham maʼlum. Yangi Ahd kitoblari milodiy birinchi asrda, Iso Masih osmonga koʻtarilgandan keyin yozilgan. Bu kitoblar qadimiy yunon tilida yozilgan boʻlib, ularning asosiy mavzusi Iso Masihning hayoti, faoliyati, taʼlimoti va masihiylarga berilgan yoʻl–yoʻriqlaridan iborat.

Qadimda Xudo Muso orqali Isroil xalqi bilan ahd tuzgan edi, keyinchalik esa U Iso Masih orqali Oʻz xalqi bilan ulugʻroq va aʼloroq vaʼdalarga asoslangan yangi ahd tuzdi[1]. Shuning uchun bu kitoblar majmuasi “Yangi Ahd” deb ataladigan boʻldi.

[1] 1 Korinfliklar 11:25, Ibroniylar 8:6-13 ga qarang.

YANGI OY SHODIYONASI

BAYRAMLAR soʻziga qarang.

YHVH

XUDONING NOMLARI iborasi ostida berilgan EGAM, EGAMIZ… soʻzlariga qarang.

YOBUS XALQI

Isroil xalqi Kanʼon yurtini egallamasdan oldin oʻsha yerda yashagan xalqlardan biri. Dovud Quddusni bosib olishidan oldin Yobus xalqi Quddusda va uning atrofida yashagan[1]. Yana KANʼON XALQI, KANʼON XALQLARI, KANʼONDAGI XALQLAR iboralariga qarang.

[1] 2 Shohlar 5:6-10

YODGORLIK TOSHI

Tik qilib oʻrnatilgan uzunchoq tosh. Bu toshlar birortasining qabrini belgilab qoʻyish, muhim bir voqeani yoki inson xotirasini abadiylashtirish uchun oʻrnatilardi[1].

[1] Ibtido 28:16-18, 35:20, Chiqish 24:4, 2 Shohlar 18:18

YOQUB

Yoqub Ibrohimning nabirasi va Isʼhoqning oʻgʻli edi. Yoqub Paniyolda Xudo bilan kurash tushgandan keyin, Xudo unga “Isroil” deb ism bergan[1]. Shu bois Eski Ahdda Yoqubning avlodlari “Isroil xalqi” deb atalgan. Koʻpincha Eski Ahddagi paygʻambarlar bitiklarida va sheʼriy parchalarda Isroil xalqi Yoqub yoki Yoqub nasli degan nom bilan yuritiladi. Eski Ahdning ayrim oʻrinlarida Yoqub soʻzi tor maʼnoda ishlatilgan boʻlib, poytaxti Samariya boʻlgan Isroilni, yaʼni shimoliy shohlikni[2] yoki poytaxti Quddus boʻlgan Yahudoni, yaʼni janubiy shohlikni bildiradi[3].

Yangi Ahdda Isoning oʻn ikki havoriysi orasida Yoqub ismli ikkita shogirdi bor edi. Isoning Yoqub degan ukasi ham boʻlib, u Quddusdagi jamoatning obroʻli yoʻlboshchisi va Yangi Ahd tarkibidagi “Yoqubning maktubi” muallifi edi.

[1] Ibtido 32:28-29, 35:10

[2] ISROIL soʻziga qarang.

[3] YAHUDO soʻziga qarang.

YOVUZ RUH

Muqaddas Kitobda yovuz ruh baʼzan jin deb atalgan. Yovuz ruhlarning hukmdori shaytondir. Yovuz ruhlar insonlarga zarar yetkazishni istaydi. Ular baʼzan insonning ichiga kirib olib, uning xatti–harakatlarini boshqaradi. Toʻliqroq maʼlumotga ega boʻlish uchun SHAYTON va FARISHTA soʻzlariga qarang.

YUNON QOʻLYOZMALARI

YUNONCHA MATN iborasiga qarang.

YUNON TILI VA MADANIYATI

Eski Ahd davridan keyin yunon tili va madaniyati qadimgi dunyoga katta taʼsir koʻrsatgan. Miloddan oldingi 334 yilda Makedoniya shohi Iskandar Zulqarnayn gʻarbiy Osiyoga yunon lashkarini tortib bordi. Iskandar 11 yillik hukmronligi davrida, vafotiga qadar, butun Fors shohligini magʻlub etib, oʻz hokimiyatini oʻrnatdi. Sobiq Fors shohligiga hozirgi Turkiya, Misr va Oʻrta Osiyoning aksariyat qismi kirgan edi. Quddus shahri hech bir qarshiliksiz Iskandarga taslim boʻlgan. Iskandar bosib olgan joylarda mahalliy xalqlarning dinini oʻzgartirishga harakat qilmagan, hatto baʼzi hollarda ularning odatlarini oʻzlashtirib olgan. Iskandar hukmronligi davrida ham, undan keyingi yunon hukmdorlari davrida ham qoʻlga kiritilgan yerlarda yangi shaharlar barpo qilingan, bu yerlarga yunonlar joylashib olganlar. Bu, oʻz navbatida, yunon tili, madaniyati va urf–odatlarining yoyilishiga sabab boʻlgan.

Shunday qilib, yunon tili xalqaro tilga aylandi va baʼzi bir xalqlarning ona tili oʻrnini egalladi. Eski Ahd ibroniychadan ilk bor yunon tiliga miloddan oldingi 300-200 yillarda tarjima qilindi. Bu tarjima keyinchalik Septuaginta deb nom oldi. Shu tarjima tufayli gʻayriyahudiylar va ona tilini bilmagan yahudiylar Muqaddas Bitiklarni oʻqish imkoniyatiga ega boʻldilar. Ilk jamoat masihiylari Septuagintadan keng foydalanganlar. Yangi Ahdda bu tarjimadan koʻp iqtiboslar keltirilgan.

Miloddan oldingi 175-164 yillarda Suriyada Yunon shohi Antiox IV hukmronlik qilgan davrda Yahudiyada din erkinligi barham topdi[1]. Yahudiya aholisi Antioxga qarshi isyon koʻtarib, mustaqillikka erishdi. Ular yana Maʼbadda Xudoga sajda qiladigan boʻldilar[2]. Miloddan oldingi birinchi asrda Yahudiya oʻlkasi Rim imperiyasi tomonidan bosib olingandan keyin ham davlat, tijorat ishlarida, taʼlim sohasida yunon tili ishlatilaverdi. Buni Yangi Ahdda yozib qoldirilgan baʼzi voqealarda koʻrsa boʻladi[3]. Koʻp yahudiylarning ham yunoncha, ham oramiycha ismlari boʻlgan[4]. Yangi Ahd tarkibiga kirgan barcha kitoblar keng ommaga tushunarli boʻlishi uchun yunon tilida yozilgan.

[1] Doniyor 8:12 izohiga va 9:27 ning uchinchi izohiga qarang.

[2] Yuhanno 10:22 izohiga qarang.
[3] Yuhanno 19:20, Havoriylar 21:37-39
[4] Yuhanno 1:42, 11:16, Havoriylar 9:36

YUNONCHA MATN

Birlashgan Muqaddas Kitob Jamiyatlari tomonidan nashr qilingan yunoncha Yangi Ahdning 4–nashri (“UBS4” deb ataladi). Olimlar Yangi Ahdning bu matnini hozirgacha saqlanib kelgan hamma yunon qoʻlyozmalarini[1] sinchiklab oʻrganib chiqqanlaridan keyin nashrga tayyorlaganlar. Bu qoʻlyozmalarning baʼzilarida Yangi Ahd toʻliq holda, baʼzilarida esa parchalar holida saqlanib qolgan. Olimlarning aksariyati bu matnni Yangi Ahdning eng aniq, puxta va bugungi kunning talablariga javob beradigan nusxasi, deb hisoblaydilar. Yangi Ahdning oʻzbekcha tarjimasi, koʻp zamonaviy tarjimalar singari, mana shu yunoncha matnga asoslangan.

YUNON QOʻLYOZMALARI

Hozirgi davrda Yangi Ahdning toʻliq matnidan yoki baʼzi bir parchalaridan iborat yunoncha qoʻlyozmalarning soni 5800 dan ortiqroqdir. Bu qoʻlyozmalardagi baʼzi bir oyatlar UBS4[2] deb atalgan yunoncha matndan bir oz farq qiladi. Bu farqlar Yangi Ahdda berilgan taʼlimotlarni toʻgʻri tushunishimizga qiyinchilik tugʻdirmaydi. Oʻzbekcha tarjimaga berilgan izohlarda mana shu farqlarning baʼzilari koʻrsatib oʻtilgan. Shu orqali kitobxon maʼlum bir oyat nima uchun ayrim farqlar bilan tarjima qilinganini tushunib oladi.

Yangi Ahdning saqlanib qolgan qoʻlyozmalari boshqa qadimiy kitoblarga qaraganda ancha koʻp. Bu qoʻlyozmalar asl matndan qisqa davr ichida koʻchirilgan. Boshqa qadimiy kitoblar haqida shunday deb aytish qiyin. Masalan, Yuhanno Xushxabarining bir parchasi milodiy 125 yillarda koʻchirilgan deb taxmin qilinadi[3]. Yuhanno Xushxabarining asl matni esa faqatgina undan taxminan 40 yillar oldin, yaʼni milodiy 85 yillarda yozilgan. Yangi Ahdning bir nechta parchalari ikkinchi asrlarda, koʻplab nusxalari esa uchinchi va toʻrtinchi asrlarda koʻchirilgan. Yangi Ahdning eng qadimgi toʻliq nusxasi toʻrtinchi asrda koʻchirilgan boʻlib, Kodeks Sinaytikus deb ataladi. Bu qoʻlyozma Londondagi Britaniya Kutubxonasining koʻrgazmalar zalida saqlanadi[4]. Olimlar koʻp qoʻlyozmalarni taqqoslash orqali matn koʻchirilganda yoʻl qoʻyilgan xatolarni aniqlaydilar. Shu yoʻsinda Yangi Ahd mualliflari yozgan asl matn qaysi biri ekanligini mutlaq ishonch bilan ayta oladilar. Yangi Ahd matnining ishonchliligini tasdiqlaydigan dalillar qolgan barcha qadimiy kitoblarnikidan ancha koʻp.

[1] Quyidagi YUNON QOʻLYOZMALARI iborasiga qarang.

[2] YUNONCHA MATN iborasiga qarang.

[3] Bu parchaning fotonusxasi kitob oxirida “Muqaddas Kitob qoʻlyozmalarining fotonusxalari” degan qismda keltirilgan.

[4] Kodeks Sinaytikusning fotonusxasi kitob oxirida “Muqaddas Kitob qoʻlyozmalarining fotonusxalari” degan qismda keltirilgan. Bu qoʻlyozmani internet orqali koʻrsa ham boʻladi.

ZAYTUN

Doim yashil subtropik daraxt va shu daraxtning mevasi[1]. Zaytun daraxtining olxoʻri shaklidagi yashil yoki qora mevasi nordon boʻladi. Bu daraxt Yaqin Sharqda juda keng tarqalgan boʻlib, mevasidan moy olinadi.

[1] ruscha maslina yoki olivka

ZIL, ZILLAR

Bir–biriga urib chalinadigan metall tarelka shaklidagi musiqa asbobi.

ZIYORAT QOʻSHIGʻI

Ibroniycha matndan soʻzma–soʻz tarjimasi yuqoriga chiqish qoʻshigʻi, yaʼni Quddusga va Maʼbad turgan tepalikka chiqilayotganda aytilgan qoʻshiq. 119-133–sanolarning hammasi “ziyorat qoʻshiqlari” deb atalgan, 83–sano ham shu usulda yozilgan. Ziyoratchilar diniy bayramlarni nishonlash uchun Quddusga borayotganlarida ham, bayramlarni Maʼbadda nishonlaganlarida ham shu qoʻshiqlarni kuylagan boʻlishlari mumkin.

ZIGʻIR

Qadimgi paytlarda keng tarqalgan oʻsimlik. Odamlar bu oʻsimlikning poyalarini oʻrib olib, suvda ivitardilar. Quritganlaridan keyin esa tolalarini ajratib, ulardan ip yigirishardi. Zigʻir ipidan mato toʻqishgan. Qadimgi zamonda mayin toʻqilgan zigʻir matosi[1] qimmatbaho gazlama hisoblangan. Bu matodan tikilgan kiyim yengil va havo oʻtkazuvchan boʻlgani uchun, iqlimi issiq oʻlkalarda yuksak darajada qadrlangan va unga ehtiyoj katta edi.

[1] ruscha lyon

OʻRAMA QOGʻOZ

Papirus yoki oshlangan teridan qilingan uzun oʻralgan qogʻoz. Qadimgi paytlarda kitoblar odatda oʻrama qogʻoz shaklida boʻlgan.

SHABBAT KUNI

Yahudiycha haftaning yettinchi kuni boʻlib, bizning hafta boʻyicha shanba kunidir. Bu kun muqaddas hisoblanib, dam olish kuni boʻlgan. Xudoning Muso orqali bergan qonuniga koʻra, Shabbat kuni ish qilish man etilgan edi[1]. Isroil xalqi Shabbat kunini Xudoga shukronalar aytishga bagʻishlagan. Bu kunda ruhoniylar maxsus qurbonlik keltirganlar[2]. Yangi Ahd davriga kelib, din rahnamolari Shabbat kuniga oid murakkab qoidalar tizimini yaratganlar. Iso Oʻz taʼlimoti va qilgan ishlari bilan bu tizimga qarshi chiqib, odamlarga dam olish kunining asl mohiyatini tushuntirgan, inson Shabbat kuni uchun emas, balki Shabbat kuni inson uchun yaratilganini taʼkidlagan[3].

[1] Chiqish 20:8-11, 31:12-17, Levilar 23:3, Qonunlar 5:12-15

[2] Sahroda 28:9-10

[3] Matto 12:1-14

SHAROB NAZRI

NAZR soʻziga qarang.

SHAYTON

Samoviy mavjudot, gunohkor farishtalarning[1] boshligʻi. Bu farishtalar yovuz ruhlar, jinlar deb ham atalgan. Shayton Xudoga va Xudoning xalqiga qarshi chiqadi. U har doim yovuzlik payida boʻlib, insonlarni aldaydi va ularni Xudoning yoʻlidan ozdiradi[2]. Iso Masih kuchli irodasi va moʻjizalari orqali shaytondan ustun ekanligini koʻrsatdi[3]. Yangi Ahdda, bir kun kelib shayton butunlay magʻlub boʻladi, deb yozilgan[4].

“Shayton” degan nom ibroniy tilidagi “dushman, ayblovchi” maʼnosini bildiradigan soʻzdan kelib chiqqan[5]. Yangi Ahdda shayton yana iblis ham deyiladi. Iblis soʻzi yunon tilidagi “tuhmatchi” maʼnosini beradigan soʻzdan kelib chiqqan. Yangi Ahdda bayon qilinishicha, shayton odamlarni vasvasaga soladi[6]. U “bu dunyoning yovuz hukmdori”, “bu dunyoning xudosi” deb ham atalgan[7].

[1] FARISHTA soʻziga qarang.

[2] Luqo 8:12, Yuhanno 8:44, Vahiy 12:9

[3] Matto 4:1-11, Havoriylar 10:38, 1 Yuhanno 3:8

[4] Matto 25:41, Vahiy 20:10
[5] Zakariyo 3:1, Vahiy 12:10
[6] Matto 4:3, 1 Salonikaliklar 3:5
[7] Yuhanno 12:31, 2 Korinfliklar 4:4

SHOPIRISH

SOVURISH soʻziga qarang.

SHOQUL

Binokorlikda devor, ustun va shu kabilarning vertikal holatini aniqlash uchun ishlatiladigan, bir uchiga ogʻirlik bogʻlangan ipdan iborat asbob.

SHUKRONA QURBONLIGI, SHUKRONA NAZRI

QURBONLIK soʻziga qarang.

CHAYLA BAYRAMI

BAYRAMLAR soʻziga qarang.

CHIROQPOYA

Muqaddas chodirning Muqaddas xonasida turadigan chiroqpoya[1]. Bu chiroqpoya Xudo koʻrsatgan namuna boʻyicha sof oltindan zarb urib yasalgan edi. Chiroqpoya yettita moychiroqni[2] ushlab turar edi[3]. Keyinchalik Quddusdagi Maʼbadning Muqaddas xonasida oʻnta chiroqpoya boʻlgan[4]. Maʼbaddagi bu chiroqpoyalarning shakli Muso Muqaddas chodir uchun yasattirgan oltin chiroqpoyaga oʻxshash boʻlganmi yoki yoʻqmi, maʼlum emas. Ehtimol, bu chiroqpoyalar Zakariyo 4:2 da tasvirlangan chiroqpoyaga oʻxshash boʻlgandir[5].

[1] Chiqish 26:35
[2] MOYCHIROQ soʻziga qarang.
[3] Chiqish 25:31-40
[4] 3 Shohlar 7:49

[5] Lugʻatdan keyin ilova qilingan “Rasmlar va loyihalar” boʻlimida berilgan “Shoh Sulaymon qurdirgan Maʼbad” rasmiga qarang.

Izohlar

IZOHLARNING TUZILISHI VA ULARDAN FOYDALANISH TARTIBI

Izohlar kitobxonga Muqaddas Kitob matnini yaxshiroq tushunishga yordam berish maqsadida tuzilgan. Izohlarda qadimgi Yaqin Sharq va unga qoʻshni davlatlarning tarixiga, madaniyatiga, geografik joylashuviga, sanalarga va vaqt tizimiga oid maʼlumotlar kiritilgan, Muqaddas Kitobning muayyan matni mazmuniga mos keladigan ayrim oyatlar manzili berilgan. Shuningdek, qadimgi oʻlchov birliklarining zamonaviy ekvivalentlari ham izohlangan. Muqaddas Kitobda koʻp uchraydigan muhim soʻzlar yoki nomlar haqidagi maʼlumot esa kitobning lugʻat qismida oʻz aksini topgan. Ayrim hollarda bunday soʻzlar yoki nomlar uchun izoh qisqa berilgan boʻlib, toʻliqroq maʼlumotga ega boʻlish uchun lugʻatga qarang, deb yozilgan.

Muqaddas Kitobning asl matni qadimgi ibroniy va yunon tillarida yozilgani uchun, baʼzan matndagi oyatlarning maʼnosini tushunish murakkablik tugʻdiradi. Maʼnosi noaniq boʻlgan ana shunday oyat uchraganda va olimlar oʻsha oyatni qanday tarjima qilish kerakligi haqida bir toʻxtamga kela olmagan hollarda ham oyatga izoh berilgan. Tarjimonlar guruhi bunday oyatlarni diqqat bilan oʻrganib chiqib, mazmuni kontekstga mos keladigan tarjimadan foydalanganlar. Ayrim hollarda matndagi maʼlum bir soʻzning yoki iboraning qoʻshimcha maʼnolari yoki boshqa varianti izohda koʻrsatib oʻtilgan. Oʻzbek tilidagi mazkur tarjima uchun asos boʻlgan Eski va Yangi Ahdning asl matnlari haqida qoʻshimcha maʼlumotga ega boʻlish uchun lugʻatdagi IBRONIYCHA MATN va YUNONCHA MATN iboralariga qarang. Oʻsha oʻrinlarda Eski va Yangi Ahd matnining tarixi haqida muhim maʼlumotlar berilgan boʻlib, olimlar asl matn maʼnosini tushunishlari uchun alohida ahamiyatga ega boʻlgan qaysi qadimiy qoʻlyozmalardan foydalanganlari haqida yozilgan.

Izoh berilgan soʻzlar yoki iboralar matnda yulduzcha (*) bilan belgilangan. Har bir kitob tarkibidagi izohlanayotgan soʻz va iboralar mazkur qismda oʻsha kitob nomi ostida keltirilgan. Izohlarning aksariyati quyidagi namuna asosida berilgan:

7:20 oʻn besh tirsak — taxminan 7 metrga toʻgʻri keladi.

7:20 — bu raqamlar izohlanayotgan soʻz yoki iboraning manzilini, yaʼni birinchi raqam bobini, ikkinchi raqam oyatini bildiradi. Masalan, 7–bob, 20–oyat.

oʻn besh tirsak — tiredan oldingi kursiv shaklida berilgan bu singari soʻz yoki iboralar Muqaddas Kitob matnidan olingan boʻlib, izohlanadigan qismni tashkil qiladi.

taxminan 7 metrga toʻgʻri keladi — izohda tiredan keyin kelgan bu singari jumlalar izoh matnini tashkil qiladi.

Muqaddas Kitob tarkibidagi har bir kitobning kirish qismidagi izohlarga bob va oyat raqami qoʻyilmagan. Bunday izohlar oʻsha kitobga berilgan izohlar roʻyxatining boshida keladi.

Zabur kitobining ayrim sarlavhalari sanolar boshida kelgani uchun, bosh sarlavhalarga berilgan izohlarda faqat sanoning tartib raqami koʻrsatilgan. Bunday sarlavhalarning oyat raqami yoʻq (misol uchun, 31–sanoga berilgan izohga qarang).

Muqaddas Kitob tarkibiga kirgan quyidagi beshta qisqa kitob: Obodiyo, Filimoʻn, 2 Yuhanno, 3 Yuhanno va Yahudo kitoblari boblarga boʻlinmagani bois, bu kitoblarga berilgan izohlarda faqat oyat raqami koʻrsatilgan.

Yangi Ahd muallifi Eski Ahddan iqtibos keltirganda, yulduzcha (*) iqtibosdan keyin qoʻyilgan. Bunday hollarda iqtibos izoh boshida berilmagan, balki iqtibos Eski Ahdning qaysi oyatlaridan olingani koʻrsatib oʻtilgan. Misol uchun, Matto kitobiga berilgan quyidagi namunaga eʼtibor bering:

2:6 Mixo 5:2 ga qarang.

Yangi Ahdda Eski Ahddan keltirilgan iqtiboslar ibroniy tilidagi Eski Ahdning asl matnidan tarjima qilinmagan, balki Yangi Ahd muallifining yunon tilida yozilgan soʻzlaridan olingan. Yangi Ahd mualliflari Eski Ahddan iqtiboslar keltirganlarida, baʼzan ularni soʻzma–soʻz emas, balki faqat kerakli qismlarini olib, matn maʼnosiga mos ravishda ishlatganlar. Shu bois Yangi Ahddagi baʼzi iqtiboslar Eski Ahd matnidagidan biroz farq qiladi.

Quyida izohlardagi raqamlarga hamda koʻp takrorlanadigan soʻzlar va iboralarga tushuntirishlar berilgan. Izohlarni toʻgʻri tushunishingiz uchun quyidagi namunalarni diqqat bilan oʻqib chiqing:

6:1 — maʼlum bir kitobning 6–bobini va 1–oyatini bildiradi. Agar raqamlar boshida kitob nomi berilmagan boʻlsa, izoh bilan taʼminlanayotgan kitob nazarda tutilgan. Agar raqamlar boshida maʼlum bir kitob nomi berilgan boʻlsa, shu kitobning bobi va oyati nazarda tutilgan. Misol uchun, Hikmatlar 1:7 deganda “Sulaymonning hikmatlari” kitobining 1–bobi, 7–oyati nazarda tutiladi.

6:1 ga qarang — izoh bilan taʼminlanayotgan kitobning 6–bobi 1–oyatiga qarang degan maʼno anglashiladi.

6:1, 5, 9, 18:4-7 ga va Chiqish 2:9 ga qarang — izoh bilan taʼminlanayotgan kitobning 6–bobi 1, 5 va 9–oyatlariga, 18–bobning 4–oyatidan 7–oyatigacha va Chiqish kitobining 2–bobi 9–oyatiga qarang, degan maʼno anglashiladi. Eslatma: bob raqamidan keyin doimo ikki nuqta (:) qoʻyiladi yoki “–bob” tarzida yoziladi. Shuning uchun yuqoridagi 6:1, 5, 9 misolida 1, 5 va 9 sonlari oyat raqamini bildiradi.

24:7 izohiga qarang — izoh bilan taʼminlanayotgan kitobning 24–bobi 7–oyatiga berilgan izohga qarang, degan maʼno anglashiladi.

12:8 ga va oʻsha oyatning izohiga qarang — izoh bilan taʼminlanayotgan kitobning 12–bobi 8–oyatiga va oʻsha oyatga berilgan izohga qarang, degan maʼno anglashiladi.

16:7-14 oyatlarga va 16:14 izohiga qarang — izoh bilan taʼminlanayotgan kitobning 16–bobi 7–oyatidan 14–oyatigacha va shu kitobning 16–bobi 14–oyatiga berilgan izohga qarang, degan maʼno anglashiladi.

toʻliqroq maʼlumotga ega boʻlish uchun lugʻatdagi ISROIL soʻziga qarang — bu kabi izohlarda Muqaddas Kitobga ilova qilingan lugʻat nazarda tutilgan.

ibroniycha matn — Eski Ahdning asl matni boʻlib, oʻzbek tiliga qilingan mazkur tarjima ushbu ibroniycha matnga asoslangan. Toʻliqroq maʼlumotga ega boʻlish uchun lugʻatdagi IBRONIYCHA MATN iborasiga qarang.

oramiycha matn — Eski Ahdning ayrim qismlari oramiy tilida yozilgani bois, oramiycha matn oʻsha qismlarning asl matni hisoblanadi. Oʻzbek tiliga qilingan mazkur qismlar tarjimasi ushbu oramiycha matnga asoslangan. Toʻliqroq maʼlumotga ega boʻlish uchun lugʻatdagi ORAMIYCHA soʻziga va ORAMIYCHA MATN iborasiga qarang.

ibroniy qoʻlyozmalari, qumron qoʻlyozmalari, qadimiy yunoncha tarjima, qadimiy suryoniycha tarjima, qadimiy lotincha tarjima — Eski Ahdning qadimda koʻchirilgan nusxalari va tarjimalari. Ibroniycha asl matnning maʼnosi noaniq boʻlgan oʻrinlarda olimlar matn maʼnosini toʻliq tushunishlari uchun ushbu qoʻlyozmalar va tarjimalardan foydalanadilar. Toʻliqroq maʼlumotga ega boʻlish uchun lugʻatdagi IBRONIYCHA MATN iborasi ostida berilgan IBRONIY QOʻLYOZMALARI, QUMRON QOʻLYOZMALARI va QADIMIY TARJIMALAR iboralariga qarang.

yunoncha matn — Yangi Ahdning asl matni boʻlib, oʻzbek tiliga qilingan mazkur tarjima ushbu yunoncha matnga asoslangan. Toʻliqroq maʼlumotga ega boʻlish uchun lugʻatdagi YUNONCHA MATN iborasiga qarang.

yunoncha qoʻlyozmalar — Yangi Ahdning qadimda koʻchirilgan nusxalari. Toʻliqroq maʼlumotga ega boʻlish uchun lugʻatdagi YUNONCHA MATN ostida berilgan YUNON QOʻLYOZMALARI iborasiga qarang.

…ming–ming avlodlariga… — yoki minginchi avlodiga yoxud minglariga — bunday hollarda “yoki” va “yoxud” soʻzlari asl matn maʼnosini ikki yoki undan ham koʻproq maʼnolarda tushunish mumkinligini bildiradi. Kitobxon mazkur tarjimani boshqa tarjimalar bilan solishtirganda, baʼzi bir oyatlarning maʼnosi boshqacha ekanligini payqashi mumkin. Tarjimadagi farqlar, odatda, quyidagi sabablarga koʻra paydo boʻlgan:

1) Asl matndagi soʻz yoki ibora bir necha maʼnoga ega, bu holda tarjimada soʻzning yoki iboraning maʼnosi matn kontekstiga koʻra tanlanadi.

2) Asl matnda baʼzi arxaik soʻzlar yoki iboralar kam uchragani bois, olimlar ularning maʼnosini aniq bila olmaydilar.

3) Asl matnda ayrim oyatlarning maʼnosi noaniq, ehtimol, kotiblar matnni koʻchirganlarida xatoga yoʻl qoʻyganlari bunga sabab boʻlishi mumkin. Bunday holda olimlar matnni boshqa qoʻlyozmalar bilan solishtirib, uning maʼnosini aniqlashga harakat qiladilar. Shunga qaramay, ayrim hollarda erishilgan natija yana bahsli boʻlib qolaveradi. Baʼzan bunday maʼlumot izohlarda berilgan boʻlib, kitobxon muammoni tushunishiga yordam beradi. Koʻp hollarda esa buning imkoni yoʻq, chunki muammo nihoyatda uzun va batafsil izohni talab qiladi. Kitobxonlarimiz Muqaddas Kitobni chuqur oʻrganmoqchi boʻlsalar, bunday savollarga qoniqarli javob topishlari uchun Muqaddas Kitob boʻyicha tuzilgan sharhlarga, yaʼni kommentariylarga murojaat qilishlari mumkin.

“…Bayt–Xagon shahriga qarab qochdi… — yoki bogʻdagi uyning yoʻlidan qochdi.” — bu holda “yoki” ayiruvchi bogʻlovchisining vazifasi shundan iboratki, asl matndagi biror soʻz yoki ibora atoqli otni yoki sifatdosh oborotini bildiradi. Matnga yuqoridagiday izoh berilgan boʻlsa, demak, olimlar bu masalada bitta yechimga kelmaganlar, yaʼni asl matnda atoqli ot ishlatilganmi yoki sifatdosh oboroti nazarda tutilganmi — aniq emas.

…boʻlishi mumkin, …boʻlsa kerak, bahsli, chamasi, ehtimol — izohlarda bu kabi soʻzlar bor boʻlsa, demak, olimlar asl matndagi biror masalada bir toʻxtamga kela olmaganlar. Umid qilamizki, bunday oʻrinlarda kitobxonlar Muqaddas Kitobni diqqat bilan oʻqiydilar va boshqalarning bu boradagi qarashlariga hurmat bilan yondashadilar.

ibroniycha matnda bu ismning boshqa varianti Yoram — bu kabi izohlar asl matndagi ism boshqacha yozilganini bildiradi. Qadimda odamlarning ismlarini va joylar nomlarini turlicha talaffuz qilishgani bois, ular bir xil yozilmagan. Baʼzan ismlarni va nomlarni qisqartirib aytishgan. Tushunmovchilikning oldini olish uchun, mazkur tarjimada har bir odamning ismi yoki joyning nomi matnning boshqa oʻrinlaridagi ism yoki nom bilan bir xil qilib berilgan.

ibroniycha matnda Isroil, Yoqubning yana bir ismi — bu kabi izohlar biron odamning yoki joyning asl matnda boshqa nomi ham borligini bildiradi. Baʼzan odamlarning va joylarning ikkita nomi boʻlgan. Tushunmovchiliklarning oldini olish uchun, odatda, mazkur tarjimada oʻsha nomlarning bittasi ishlatilgan.

bu oʻrinda Pavlus Ibtido 3:17-19 ni nazarda tutgan — bu kabi izohlar Yangi Ahd matni uchun berilgan boʻlib, muallif Eski Ahdning qaysi oyatlari yoki parchasiga ishora qilayotganini koʻrsatadi. Bunday oʻrinlarda muallif iqtibos keltirmagan, u faqat Eski Ahd oyatlaridagi ayrim kalit soʻzlar va iboralardan foydalangan yoki fikrini taʼkidlash uchun Eski Ahddagi oyatlarning umumiy mazmunini aytib oʻtgan, xolos.

Muallif bu oʻrinda Ishayo 40:3 ning qadimiy yunoncha tarjimasidan foydalangan — bu kabi izohlar Yangi Ahd matni uchun berilgan boʻlib, muallif yoki soʻzlovchi iqtibosni Eski Ahdning qadimgi yunon tiliga qilingan tarjimasidan keltirganini bildiradi. Bunday izohlar Eski Ahdning yunon tilidagi tarjimasi ibroniy tilidagi asl matndan biroz farq qilishini koʻrsatadi. Ilk jamoatdagi masihiylar, asosan, yunon tiliga tarjima qilingan Eski Ahd matnidan foydalanganlar, chunki oʻsha davrda koʻpchilik ibroniy tilini bilmagan va asl matnni oʻqiy olmagan. Toʻliqroq maʼlumotga ega boʻlish uchun lugʻatdagi YUNON TILI VA MADANIYATI iborasiga va IBRONIYCHA MATN iborasi ostida berilgan QADIMIY TARJIMALAR iborasiga qarang.

Rasmlar

Rasmlar

1. Muqaddas chodir (Rasm)

2. Shoh Sulaymon qurdirgan Maʼbad

3. Hizqiyol vahiyda koʻrgan Maʼbadning loyihasi

4. Shoh Hirod qurdirgan Maʼbad loyihasi (Iso Masih davrida)

5. Shoh Hirod qurdirgan Maʼbad (Iso Masih davrida)

Muqaddas chodir (Rasm)

Shoh Sulaymon qurdirgan Maʼbad

Hizqiyol vahiyda koʻrgan Maʼbadning loyihasi

Shoh Hirod qurdirgan Maʼbad loyihasi (Iso Masih davrida)

Shoh Hirod qurdirgan Maʼbad (Iso Masih davrida)

Jadvallar

Jadvallar

1. Eski Ahd xronologiyasi jadvali

2. Yangi Ahd xronologiyasi jadvali

3. Eski Ahddagi oʻxshash parchalar jadvali

4. Yangi Ahddagi oʻxshash parchalar jadvali

Eski Ahd xronologiyasi jadvali

Yangi Ahd xronologiyasi jadvali

Eski Ahddagi oʻxshash parchalar jadvali

Ayrim hollarda Muqaddas Kitobdagi baʼzi oyatlarning mazmuni aynan bir kitobning oʻzida yoki boshqa kitobda takrorlanadi. Bunday takrorlar, asosan, 2-4 Shohlar kitoblarida, 1-2 Solnomalar kitoblarida va toʻrtta Xushxabarda uchraydi. Kitobxonlarimizga oʻxshash parchalarni topishga yordam berish maqsadida, Eski Ahd va Yangi Ahd kitoblari uchun quyidagi jadvallar ishlab chiqildi. Bu jadvallarda oʻxshash parchalarning asosiy mavzusi ifodalangan va oʻsha parchalarning Muqaddas Kitobdagi manzili keltirilgan. Jadvallarni tuzishdan yana bir maqsad kitobxonga 2-4 Shohlar, 1-2 Solnomalar kitoblari va toʻrtta Xushxabarlarni yaxshiroq qiyoslash imkonini berishdir. Shuning uchun baʼzi voqealar mana shu kitoblarning faqatgina bittasida yoritilgan boʻlsa–da, oʻsha voqeaning manzili jadvalga kiritilgan.

Chiqish, Levilar, Sahroda, Qonunlar, Yoshua, Hakamlar

Parchaning asosiy mavzusi | Oʻxshash parchalar manzillari
Fisih ziyofati va Xamirturushsiz non bayrami | Chiqish 12:14-20, Levilar 23:5-8, Sahroda 28:16-25, Qonunlar 16:1-8
Oʻnta amr | Chiqish 20:1-17, Qonunlar 5:6-21
Qutlugʻ yil (yettinchi yil) | Levilar 25:8-38, Qonunlar 15:1-11
Muqaddas chodir uchun nazrlar | Chiqish 25:1-7, 35:4-19, 39:32-41
Ahd sandigʻi | Chiqish 25:10-20, 37:1-9
Oltin xontaxta | Chiqish 25:23-29, 37:10-16
Chiroqpoya | Chiqish 25:31-39, 37:17-24
Muqaddas chodir | Chiqish 26:1-37, 36:8-38
Bronza qurbongoh | Chiqish 27:1-8, 38:1-7
Chiroqpoya uchun moy | Chiqish 27:20-21, Levilar 24:1-3
Efod | Chiqish 28:6-14, 39:2-7
Koʻkrakpech | Chiqish 28:15-28, 39:8-21
Boshqa ruhoniylik liboslari | Chiqish 28:31-43, 39:22-31
Ruhoniylarning bagʻishlanishi | Chiqish 29:1-37, Levilar 8:1-36
Tutatqi qurbongohi | Chiqish 30:1-5, 37:25-28
Bazalil va Oxoliyov | Chiqish 31:2-6, 35:30-35
Halol va harom hayvonlar | Levilar 11:1-23, Qonunlar 14:3-20
Hosil bayrami | Levilar 23:15-22, Sahroda 28:26-31, Qonunlar 16:9-12
Karnay bayrami | Levilar 23:23-25, Sahroda 29:1-6
Poklanish kuni | Levilar 16:1-34, 23:26-32, Sahroda 29:7-11
Chayla bayrami | Levilar 23:33-43, Sahroda 29:12-39, Qonunlar 16:13-17
Panoh shaharlar | Sahroda 35:6-34, Qonunlar 4:41-43, 19:1-14, Yoshua 20:1-9
Oʻtniyol Davir shahrini qoʻlga kiritadi | Yoshua 15:15-19, Hakamlar 1:11-15
Yoshua vafot etadi | Yoshua 24:29-31, Hakamlar 2:7-9

1 Solnomalar va Eski Ahddagi boshqa kitoblar

Parchaning asosiy mavzusi | 1 Solnomalar | Oʻxshash parchalar manzillari
Odam Atoning nasli | 1:1-4 | Ibtido 5:1-32
Yofasning nasli | 1:5-7 | Ibtido 10:2-4
Xomning nasli | 1:8-10 | Ibtido 10:6-8
Somning nasli | 1:17-27 | Ibtido 10:22-29
Xaturo Ibrohimga tugʻib bergan oʻgʻillar | 1:32-33 | Ibtido 25:1-4
Isʼhoqning nasli | 1:34 | Ibtido 21:3, 25:25-26
Esovning nasli | 1:35-37 | Ibtido 36:4-5, 10-13
Seirning nasli | 1:39-42 | Ibtido 36:20-28
Edom shohlari va yoʻlboshchilari | 1:43-54 | Ibtido 36:31-43
Yoqubning oʻgʻillari | 2:1-2 | Chiqish 1:1-5
Yahudoning nasli | 2:3 | Ibtido 38:2-7, 46:12
Ramning nasli | 2:10-17 | Rut 4:19-22
Xazronning nasli | 2:18-24 |
Yaraxmalning nasli | 2:25-41 |
Xolibning nasli | 2:42-55 |
Dovudning farzandlari | 3:1-4, 14:4-7 | 2 Shohlar 3:2-5, 5:14-15
Sulaymonning nasli | 3:10-24 |
Yahudoning nasli | 4:1-23 |
Shimoʻnning nasli | 4:24-43 | Sahroda 26:12-14, Yoshua 19:1-8
Rubenning nasli | 5:1-10 | Ibtido 46:9, Chiqish 6:14, Sahroda 26:5-7
Gadning nasli | 5:11-22 |
Manashe qabilasining yarmi | 5:23-26 |
Levining nasli | 6:1-30 |
Maʼbad sozandalari | 6:31-48 |
Horunning nasli | 6:49-53 |
Levilar yashagan shaharlar | 6:54-81 | Yoshua 21:4-39
Issaxorning nasli | 7:1-5 | Ibtido 46:13, Sahroda 26:23-25
Benyaminning nasli | 7:6-12, 8:1-32 | Ibtido 46:21
Naftalining nasli | 7:13 |
Manashening nasli | 7:14-19 |
Efrayimning nasli | 7:20-29 |
Osherning nasli | 7:30-40 |
Shoulning nasli | 8:33-40, 9:35-44 |
Surgundan Quddusga qaytib kelgan xalq | 9:1-34 |
Shoulning oʻlimi | 10:1-14 | 1 Shohlar 31:1-13
Dovud Isroil shohi boʻladi | 11:1-3 | 2 Shohlar 5:1-3
Dovud Quddusni bosib oladi | 11:4-9 | 2 Shohlar 5:6-10
Dovudning bahodir jangchilari | 11:10-47 | 2 Shohlar 23:8-39
Dovudning Zixlaxdagi izdoshlari | 12:1-22 |
Dovudning Xevrondagi izdoshlari | 12:23-40 |
Uzzox Ahd sandigʻiga qoʻl tekkizadi | 13:1-14 | 2 Shohlar 6:1-11
Dovudning shuhrati | 14:1-17, 3:5-8 | 2 Shohlar 5:11-25
Ahd sandigʻi Quddusga keltiriladi | 15:1-29 | 2 Shohlar 6:12-16
Dovud Xudoga sajda qilib, shukrona qoʻshigʻini aytadi | 16:1-36 | 2 Shohlar 6:17-19, Zabur 95:1-13, 104:1-15
Dovud Quddus va Givonda sajda qilishni yoʻlga qoʻyadi | 16:37-43 |
Xudo Dovudga vaʼda beradi | 17:1-15 | 2 Shohlar 7:1-17
Dovud Xudoga hamdu sano aytadi | 17:16-27 | 2 Shohlar 7:18-29
Dovudning jangdagi gʻalabalari | 18:1-13 | 2 Shohlar 8:1-14
Dovudning aʼyonlari | 18:14-17 | 2 Shohlar 8:15-18
Dovud Ommon va Oram xalqlarini magʻlub qiladi | 19:1-20:3 | 2 Shohlar 10:1-11:1, 12:29-31
Filist pahlavonlariga qarshi jang | 20:4-8 | 2 Shohlar 21:18-22
Dovudning zafar qoʻshigʻi | | 2 Shohlar 22:1-51, Zabur 17:1-51
Dovud xalqni roʻyxatga oladi | 21:1-22:1 | 2 Shohlar 24:1-25
Dovud Maʼbadni qurishga tayyorgarlik koʻradi | 22:2-19 |
Sulaymon shoh qilib tayinlanadi | 23:1 |
Levilar va ularning vazifalari | 23:2-32 |
Ruhoniylar va ularning vazifalari | 24:1-19 |
Levi urugʻboshilarining roʻyxati | 24:20-31 |
Maʼbad sozandalari va ularning vazifalari | 25:1-31 |
Maʼbad darvozabonlari va ularning vazifalari | 26:1-19 |
Boshqa levilar va ularning vazifalari | 26:20-32 |
Lashkarboshilar | 27:1-24 |
Aʼyonlar | 27:25-34 |
Dovud Maʼbadni qurish uchun koʻrsatma beradi | 28:1-21 |
Maʼbad qurilishi uchun hadyalar | 29:1-9 |
Dovud Xudoni madh qiladi | 29:10-20 |
Sulaymon taxtga oʻtiradi | 29:21-25 |
Dovudning oʻlimi | 29:26-30 | 3 Shohlar 2:10-11

2 Solnomalar va Eski Ahddagi boshqa kitoblar

Parchaning asosiy mavzusi | 2 Solnomalar | Oʻxshash parchalar manzillari
Sulaymonning shohligi oʻrnatiladi | 1:1-4 | 3 Shohlar 2:46
Sulaymon donolik soʻrab ibodat qiladi | 1:5-13 | 3 Shohlar 3:4-15
Sulaymonning boyligi | 1:14-17, 9:25-28 | 3 Shohlar 10:26-29
Sulaymonning donishmandligidan bir lavha | | 3 Shohlar 3:16-28
Sulaymonning aʼyonlari | | 3 Shohlar 4:1-19
Sulaymon hukmronligining ravnaq topishi | | 3 Shohlar 4:20-34
Maʼbad qurilishi uchun tayyorgarlik | 2:1-18 | 3 Shohlar 5:1-18
Maʼbad qurilishi | 3:1-14 | 3 Shohlar 6:1-38
Sulaymonning saroyi | | 3 Shohlar 7:1-12
Maʼbad ichidagi narsalar | 3:15-5:1 | 3 Shohlar 7:13-51
Ahd sandigʻi Maʼbadga keltiriladi | 5:2-6:11 | 3 Shohlar 8:1-21
Sulaymonning ibodati | 6:12-42 | 3 Shohlar 8:22-53, Zabur 131:8-10
Maʼbad Egamizga bagʻishlanadi | 7:1-10 | 3 Shohlar 8:54-66
Xudo Sulaymonga zohir boʻladi | 7:11-22 | 3 Shohlar 9:1-9
Sulaymonning erishgan yutuqlari | 8:1-18 | 3 Shohlar 9:10-28
Shava malikasi Quddusga tashrif buyuradi | 9:1-12 | 3 Shohlar 10:1-13
Sulaymonning boyligi | 9:13-28, 1:14-17 | 3 Shohlar 10:14-29
Sulaymonning xotinlari | | 3 Shohlar 11:1-13
Sulaymonning dushmanlari | | 3 Shohlar 11:14-25
Yeribom Sulaymonga qarshi isyon koʻtaradi | | 3 Shohlar 11:26-40
Sulaymonning oʻlimi | 9:29-31 | 3 Shohlar 11:41-43
Shimoldagi qabilalar qoʻzgʻoloni | 10:1-19 | 3 Shohlar 12:1-20
Shamayoning bashorati | 11:1-4 | 3 Shohlar 12:21-24
Isroil shohi Yeribom | | 3 Shohlar 12:25-14:20
Yahudo shohi Raxabomning qalʼalari | 11:5-17 |
Raxabomning xonadoni | 11:18-23 |
Misr Yahudo yurtiga hujum qiladi | 12:1-14 | 3 Shohlar 14:21-28
Raxabomning oʻlimi | 12:15-16 | 3 Shohlar 14:29-31
Yahudo shohi Abiyo | 13:1-22 | 3 Shohlar 15:1-7
Yahudo shohi Oso | 14:1-15 | 3 Shohlar 15:8-12
Osoning islohotlari | 15:1-19 | 3 Shohlar 15:13-16
Oso hukmronligining oxirgi davri | 16:1-10 | 3 Shohlar 15:17-22
Osoning oʻlimi | 16:11-14 | 3 Shohlar 15:23-24
Isroil shohi Nadov | | 3 Shohlar 15:25-32
Isroil shohi Basho | | 3 Shohlar 15:33-16:7
Isroil shohi Elox | | 3 Shohlar 16:8-14
Isroil shohi Zimri | | 3 Shohlar 16:15-20
Isroil shohi Omri | | 3 Shohlar 16:21-28
Isroil shohi Axab | | 3 Shohlar 16:29-34
Ilyos paygʻambar | | 3 Shohlar 17:1-19:21
Axab va Oram shohi Banhadad orasidagi urush | | 3 Shohlar 20:1-43
Axab Navoʻtni oʻldiradi | | 3 Shohlar 21:1-29
Yahudo shohi Yohushafat | 17:1-19 |
Mixiyo paygʻambar shoh Axabni ogohlantiradi | 18:1-27 | 3 Shohlar 22:1-28
Axabning oʻlimi | 18:28-34 | 3 Shohlar 22:29-40
Valiy Yohu Yohushafatga tanbeh beradi | 19:1-3 |
Yohushafatning islohotlari | 19:4-11 |
Yohushafat atrofidagi xalqlar bilan urush qiladi | 20:1-30 |
Yohushafat hukmronligining soʻnggi davri | 20:31-21:3 | 3 Shohlar 22:41-50
Isroil shohi Oxoziyo | | 3 Shohlar 22:51-53
Ilyos paygʻambar va Oxoziyo | | 4 Shohlar 1:1-18
Ilyos osmonga olinadi | | 4 Shohlar 2:1-25
Moʻab va Isroil oʻrtasidagi urush | | 4 Shohlar 3:1-27
Elishay paygʻambar | | 4 Shohlar 4:1-8:15
Yahudo shohi Yohuram | 21:4-20 | 4 Shohlar 8:16-24
Yahudo shohi Oxoziyo | 22:1-6 | 4 Shohlar 8:25-29
Yohu Isroil ustidan shoh qilib tayinlanadi | | 4 Shohlar 9:1-13
Yohu Isroil shohi Yoramni va Yahudo shohi Oxoziyoni oʻldiradi | 22:7-9 | 4 Shohlar 9:14-29
Yohu Izabelni oʻldiradi | | 4 Shohlar 9:30-37
Yohu Axab xonadonini oʻldiradi | | 4 Shohlar 10:1-17
Yohu Baalga sigʻinganlarni oʻldiradi | | 4 Shohlar 10:18-28
Yohuning hukmronligi | | 4 Shohlar 10:29-36
Yahudo malikasi Otaliyo | 22:10-12 | 4 Shohlar 11:1-3
Malika Otaliyo oʻldiriladi | 23:1-21 | 4 Shohlar 11:4-20
Yahudo shohi Yoʻsh | 24:1-16 | 4 Shohlar 11:21-12:16
Yoʻsh hukmronligining oxirgi davri | 24:17-27 | 4 Shohlar 12:17-21
Isroil shohi Yohuxoz | | 4 Shohlar 13:1-9
Isroil shohi Yohoʻsh | | 4 Shohlar 13:10-11
Yohoʻsh va Elishay paygʻambar | | 4 Shohlar 13:14-25
Yohoʻshning oʻlimi | | 4 Shohlar 13:12-13, 14:15-16
Yahudo shohi Emoziyo | 25:1-24 | 4 Shohlar 14:1-14
Emoziyoning oʻlimi | 25:25-28 | 4 Shohlar 14:17-20
Uzziyo Yahudo shohi qilib tayinlanadi | 26:1-2 | 4 Shohlar 14:21-22
Isroil shohi Yorubom | | 4 Shohlar 14:23-29
Uzziyoning hukmronligi | 26:3-15 | 4 Shohlar 15:1-4
Xudo Uzziyoni teri kasalligiga yoʻliqtiradi | 26:16-21 | 4 Shohlar 15:5
Uzziyoning oʻlimi | 26:22-23 | 4 Shohlar 15:6-7, Ishayo 1:1, 6:1
Isroil shohi Zakariyo | | 4 Shohlar 15:8-12
Isroil shohi Shallum | | 4 Shohlar 15:13-16
Isroil shohi Manaxim | | 4 Shohlar 15:17-22
Isroil shohi Pakaxiyo | | 4 Shohlar 15:23-26
Isroil shohi Pekax | | 4 Shohlar 15:27-31
Yahudo shohi Yoʻtom | 27:1-9 | 4 Shohlar 15:32-38
Yahudo shohi Oxoz | 28:1-27 | 4 Shohlar 16:1-20, Ishayo 14:28
Yahudo shohi Hizqiyo | 29:1-31:21 | 4 Shohlar 18:1-8
Isroilning oxirgi shohi Xoʻsheya | | 4 Shohlar 17:1-2
Samariyaning magʻlubiyati | | 4 Shohlar 17:3-41, 18:9-12
Ossuriya qoʻshini Quddusga tahdid soladi | 32:1-19 | 4 Shohlar 18:13-35, Ishayo 20:1, 21:16, 36:1-20
Hizqiyo Ishayo paygʻambardan maslahat soʻraydi | | 4 Shohlar 19:1-13, Ishayo 37:1-13
Hizqiyoning ibodati | 32:20 | 4 Shohlar 19:14-19, Ishayo 37:14-20
Ossuriyaning magʻlubiyati | 32:21-23 | 4 Shohlar 19:20-37, Ishayo 37:21-38
Hizqiyoning xastaligi | 32:24-30 | 4 Shohlar 20:1-11, Ishayo 38:1-20
Bobildan kelgan elchilar | 32:31-33 | 4 Shohlar 20:12-21, Ishayo 39:1-8
Yahudo shohi Manashe | 33:1-20 | 4 Shohlar 21:1-18
Yahudo shohi Omon | 33:21-25 | 4 Shohlar 21:19-26
Yahudo shohi Yoʻshiyo | 34:1-7 | 4 Shohlar 22:1-2
Qonun kitobi topiladi | 34:8-28 | 4 Shohlar 22:3-20
Shoh Yoʻshiyoning islohotlari | 34:29-35:19 | 4 Shohlar 23:1-27
Yoʻshiyo hukmronligining soʻnggi davri | 35:20-36:1 | 4 Shohlar 23:28-30
Yahudo shohi Yohuxoz | 36:2-4 | 4 Shohlar 23:31-34
Yahudo shohi Yohayiqim | 36:5-8 | 4 Shohlar 23:35-24:7
Yahudo shohi Yohayixin | 36:9-10 | 4 Shohlar 24:8-17, Yeremiyo 52:28
Yahudo shohi Zidqiyo | 36:11-21 | 4 Shohlar 24:18-25:30, Yeremiyo 39:1-10, 52:1-34
Shoh Kurush Yahudo xalqiga ozodlik beradi | 36:22-23 | Ezra 1:1-3

Eski Ahddagi boshqa kitoblar

Parchaning asosiy mavzusi | Oʻxshash parchalar manzillari
Surgundan qaytib kelganlarning roʻyxati | Ezra 2:1-70, Naximiyo 7:6-73
Ikki sanodagi oʻxshash parcha | Zabur 13:1-7, Zabur 52:2-7
Ikki sanodagi oʻxshash parcha | Zabur 30:2-5, Zabur 70:1-3
Ikki sanodagi oʻxshash parcha | Zabur 39:14-18, Zabur 69:2-6
Ikki sanodagi oʻxshash parcha | Zabur 56:8-12, Zabur 107:2-6
Ikki sanodagi oʻxshash parcha | Zabur 59:7-14, Zabur 107:7-14
Ikki sanodagi oʻxshash parcha | Zabur 113:12-19, Zabur 134:15-20
Egamizning uyi turgan togʻ | Ishayo 2:2-4, Mixo 4:1-3
Moʻab sharmanda boʻladi | Ishayo 16:6-12, Yeremiyo 48:29-36
Xudoga hamdu sano qoʻshigʻi | Yeremiyo 10:12-16, Yeremiyo 51:15-19
Egamiz Edom xalqini jazolaydi | Yeremiyo 49:9-10, 14-16, Obodiyo 1:1-6

Yangi Ahddagi oʻxshash parchalar jadvali

Ayrim hollarda Muqaddas Kitobdagi baʼzi oyatlarning mazmuni aynan bir kitobning oʻzida yoki boshqa kitobda takrorlanadi. Bunday takrorlar, asosan, 2-4 Shohlar kitoblarida, 1-2 Solnomalar kitoblarida va toʻrtta Xushxabarda uchraydi. Kitobxonlarimizga oʻxshash parchalarni topishga yordam berish maqsadida, Eski Ahd va Yangi Ahd kitoblari uchun quyidagi jadvallar ishlab chiqildi. Bu jadvallarda oʻxshash parchalarning asosiy mavzusi ifodalangan va oʻsha parchalarning Muqaddas Kitobdagi manzili keltirilgan. Jadvallarni tuzishdan yana bir maqsad kitobxonga 2-4 Shohlar, 1-2 Solnomalar kitoblari va toʻrtta Xushxabarlarni yaxshiroq qiyoslash imkonini berishdir. Shuning uchun baʼzi voqealar mana shu kitoblarning faqatgina bittasida yoritilgan boʻlsa–da, oʻsha voqeaning manzili jadvalga kiritilgan.

Xushxabarlar

Parchaning asosiy mavzusi | Matto | Mark | Luqo | Yuhanno
Luqo Xushxabarining muqaddimasi | | | 1:1-4 |
Yuhanno Xushxabarining muqaddimasi | | | | 1:1-18
Iso Masihning nasl–nasabi | 1:1-17 | | 3:23-38 |
Yahyo choʻmdiruvchining tugʻilishi haqida karomat | | | 1:5-25 |
Iso Masihning tugʻilishi haqida karomat | | | 1:26-38 |
Maryam Elisabetni yoʻqlab boradi | | | 1:39-56 |
Yahyo choʻmdiruvchining tugʻilishi, Zakariyoning bashorati | | | 1:57-80 |
Iso Masihning tugʻilishi | 1:18-25 | | 2:1-7 |
Choʻponlar va farishtalar | | | 2:8-20 |
Isoga ism qoʻyiladi, Shimoʻnning hamdu sanosi | | | 2:21-39 |
Sharqdan kelgan munajjimlar | 2:1-12 | | |
Yusuf Maryam va chaqaloqni Misrga olib qochadi | 2:13-18 | | |
Yusuf oilasi bilan Misrdan qaytib keladi | 2:19-23 | | |
Oʻsmir Iso Maʼbadda | | | 2:40-52 |
Yahyo choʻmdiruvchining vaʼzi | 3:1-12 | 1:1-8 | 3:1-18 |
Iso suvga choʻmdiriladi | 3:13-17 | 1:9-11 | 3:21-22 |
Isoni iblis vasvasaga soladi | 4:1-11 | 1:12-13 | 4:1-13 |
Yahyo choʻmdiruvchining guvohligi | | | | 1:19-34
Isoning dastlabki shogirdlari | | | | 1:35-51
Isoning dastlabki moʻjizasi | | | | 2:1-12
Iso savdogarlarni Maʼbaddan quvadi | | | | 2:13-25
Iso va Nikodim | | | | 3:1-21
Yahyo choʻmdiruvchi Iso Masih haqida guvohlik beradi | | | | 3:22-36
Iso Jalilaga qaytadi | 4:12 | 1:14 | 3:19-20, 4:14 | 4:1-4, 43-45
Iso va Samariyalik ayol | | | | 4:5-42
Iso taʼlimotining mohiyati | 4:17 | 1:14 | 4:14-15 |
Iso amaldorning oʻgʻlini sogʻaytiradi | | | | 4:46-54
Iso Kafarnahum shahriga borib oʻrnashadi | 4:13-16 | | |
Isoning dastlabki shogirdlari | 4:18-22 | 1:16-20 | 5:1-11 |
Jinga chalingan odam | | 1:21-28 | 4:31-37 |
Iso koʻp odamlarga shifo beradi | 8:14-17 | 1:29-34 | 4:38-41 |
Teri kasalligiga chalingan odamni Iso sogʻaytiradi | 8:2-4 | 1:40-45 | 5:12-16 |
Iso sholni sogʻaytiradi | 9:2-8 | 2:1-12 | 5:17-26 |
Iso Mattoni chaqiradi, roʻza tutish haqida | 9:9-17 | 2:13-22 | 5:27-39 |
Iso Shabbat kunida sholni sogʻaytiradi | | | | 5:1-47
Shabbat kuniga rioya qilish haqida | 12:1-8 | 2:23-28 | 6:1-5 |
Iso Shabbat kunida qoʻli shol odamni sogʻaytiradi | 12:9-14 | 3:1-6 | 6:6-11 |
Iso Jalila koʻli boʻyida bir talay olomonga shifo beradi | 12:15-21 | 3:7-12 | |
Iso oʻn ikkita shogirdini tanlaydi | 10:2-4 | 3:13-19 | 6:12-16 |
Haqiqiy baxtiyorlik | 5:1-12 | | 6:17-26 |
Tuz va nur haqida | 5:13-16 | | |
Musoning qonuni haqida | 5:17-48 | | 6:27-36 |
Xayr–sadaqa, ibodat va roʻza haqida | 6:1-18 | | (11:2-4) |
Samoviy xazina va tirikchilik tashvishlari haqida | 6:19-34 | | |
Boshqalarni hukm qilmang | 7:1-6 | | 6:37-42 |
Xudodan soʻranglar | 7:7-11 | | (11:9-13) |
Boshqalarga yaxshilik qiling | 7:12 | | 6:31 |
Najot eshigi tordir | 7:13-23 | | 6:43-45 |
Dono va ahmoq binokor | 7:24-29 | | 6:46-49 |
Rim yuzboshisining imoni | 8:5-13 | | 7:1-10 |
Iso beva ayolning oʻgʻlini tiriltiradi | | | 7:11-17 |
Iso Masih va Yahyo choʻmdiruvchi | 11:2-30 | | 7:18-35 |
Gunohkor ayol Isoning oyoqlariga atir moy surtadi | | | 7:36-50 |
Isoga ergashgan ayollar | | | 8:1-3 |
Iso va shayton | 12:22-37 | 3:19-30 | 11:14-23 |
Yunus paygʻambarning alomati | 12:38-45 | | 11:24-36 |
Isoning onasi va ukalari | 12:46-50 | 3:31-35 | 8:19-21 |
Iso farziylarni va Tavrot tafsirchilarini ayblaydi | | | 11:37-54 |
Iso shogirdlariga saboq beradi | | | 12:1-59 |
Tavba va halokat, hosilsiz anjir daraxti | | | 13:1-9 |
Urugʻ sepuvchi haqida masal | 13:1-9 | 4:1-9 | 8:4-8 |
Masallarning maqsadi | 13:10-17 | 4:10-12, 21-25 | 8:9-10, 16-18 |
Urugʻ sepuvchi haqidagi masalning maʼnosi | 13:18-23 | 4:13-20 | 8:11-15 |
Unib chiqqan urugʻ haqida masal | | 4:26-29 | |
Begona oʻt haqida masal | 13:24-30 | | |
Xantal urugʻi, xamirturush haqida masallar | 13:31-35 | 4:30-34 | |
Begona oʻt haqidagi masalning maʼnosi | 13:36-43 | | |
Yashirilgan xazina, qimmatbaho marvarid, toʻr haqida masallar | 13:44-53 | | |
Iso boʻronni tinchlantiradi | 8:18, 23-27 | 4:35-41 | 8:22-25 |
Isoga ergashish shartlari | 8:19-22 | | |
Jinga chalingan ikki odamga Iso shifo beradi | 8:28-9:1 | 5:1-21 | 8:26-40 |
Tirilgan qiz, sogʻaygan ayol | 9:18-26 | 5:22-43 | 8:41-56 |
Iso ikkita koʻr odamga va soqov odamga shifo beradi | 9:27-34 | | |
Iso Oʻz yurtida rad etiladi | 13:54-58 | 6:1-6 | 4:16-31 |
Iso oʻn ikki havoriyni xizmatga yuboradi | 9:35-10:42 | 6:6-13 | 9:1-6 |
Yahyo choʻmdiruvchining oʻlimi | 14:1-12 | 6:14-29 | 9:7-9 |
Iso 5000 kishini toʻydiradi | 14:13-21 | 6:30-44 | 9:10-17 | 6:1-14
Iso suv ustida yuradi | 14:22-36 | 6:45-56 | | 6:15-21
Iso hayot noni, Uning abadiy hayot baxsh etuvchi soʻzlari | | | | 6:22-71
Diniy urf–odatlar va Xudoning amri | 15:1-20 | 7:1-23 | |
Gʻayriyahudiy ayolning ishonchi | 15:21-28 | 7:24-30 | |
Iso koʻp odamlarga shifo beradi, 4000 kishini toʻydiradi | 15:29-38 | 7:31-8:9 | |
Farziylar va sadduqiylar Isodan alomat soʻrashadi | 15:39-16:12 | 8:10-26 | |
Butrus Masihni tan oladi | 16:13-20 | 8:27-30 | 9:18-21 |
Iso Oʻz oʻlimi haqida gapiradi | 16:21-28 | 8:31-9:1 | 9:22-27 |
Isoning qiyofasi oʻzgaradi | 17:1-13 | 9:2-13 | 9:28-36 |
Jinga chalingan bolaga Iso shifo beradi | 17:14-21 | 9:14-29 | 9:37-43 |
Iso yana Oʻz oʻlimi haqida gapiradi | 17:22-23 | 9:30-32 | 9:43-45 |
Maʼbad soligʻi | 17:24-27 | | |
Xudo oldida kim buyuk? | 18:1-14 | 9:33-50 | 9:46-50 |
Gunoh qilgan birodarga munosabat | 18:15-35 | | |
Iso va ukalari | | | | 7:1-9
Iso Quddusga boradi | | | 9:51-56 | 7:10
Isoga ergashish shartlari | | | 9:57-62 |
Iso Quddusda Chayla bayramida | | | | 7:11-52
Iso fohisha ayolni kechiradi | | | | 8:1-11
Iso Masih — olamning nuri | | | | 8:12-59
Iso tugʻma koʻrga shifo beradi | | | | 9:1-41
Iso — yaxshi choʻpon | | | | 10:1-21
Shogirdlarning voizlik safari | | | 10:1-24 |
Rahmdil Samariyalik haqida masal | | | 10:25-37 |
Iso Maryam bilan Martaning uyida | | | 10:38-42 |
Ibodat haqida | | | 11:1-13 |
Shabbat kuni Iso bukri ayolga shifo beradi, xantal urugʻi haqida masal | | | 13:10-21 |
Isoni rad qilishadi | | | | 10:22-42
Najot eshigi tordir | | | 13:22-35 |
Iso Shabbat kuni xastaga shifo beradi, toʻkin ziyofat haqida masal | | | 14:1-24 |
Shogirdlikning qiymati | | | 14:25-35 |
Adashgan qoʻy haqida masal | | | 15:1-7 |
Yoʻqolgan tanga haqida masal | | | 15:8-10 |
Darbadar oʻgʻil haqida masal | | | 15:11-32 |
Pishiq ish boshqaruvchi haqida masal | | | 16:1-18 |
Boy va Lazar haqida masal | | | 16:19-31 |
Gunoh haqida | | | 17:1-10 |
Lazarning oʻlimi va tirilishi | | | | 11:1-44
Isoni oʻldirish rejasi | | | | 11:45-57
Iso oʻn kishiga shifo beradi | | | 17:11-19 |
Xudoning Shohligi | | | 17:20-37 |
Beva ayol va adolatsiz qozi haqida masal | | | 18:1-8 |
Farziy va soliqchi haqida masal | | | 18:9-14 |
Nikoh va ajralish haqida | 19:1-12 | 10:1-12 | |
Iso bolalarni duo qiladi | 19:13-15 | 10:13-16 | 18:15-17 |
Boylik va abadiy hayot | 19:16-30 | 10:17-31 | 18:18-30 |
Iso Oʻz oʻlimi toʻgʻrisida uchinchi marta gapiradi | 20:17-19 | 10:32-34 | 18:31-34 |
Yoqub bilan Yuhannoning tilagi | 20:20-28 | 10:35-45 | |
Iso ikki koʻrga shifo beradi | 20:29-34 | 10:46-52 | 18:35-43 |
Iso va Zakkay | | | 19:1-10 |
Oʻnta xizmatkor haqida masal | | | 19:11-28 |
Iso Quddusga tantanali kiradi | 21:1-11 | 11:1-11 | 19:29-44 | 12:12-19
Qurib qolgan anjir daraxti | 21:18-22 | 11:12-14, 20-26 | |
Iso sotuvchilarni Maʼbaddan quvadi | 21:12-17 | 11:15-19 | 19:45-48 |
Isoning hokimiyati haqida savol | 21:23-27 | 11:27-33 | 20:1-8 |
Ikki oʻgʻil haqida masal | 21:28-32 | | |
Yovuz bogʻbonlar haqida masal | 21:33-46 | 12:1-12 | 20:9-19 |
Toʻy ziyofati haqida masal | 22:1-14 | | |
Soliq toʻlash haqida savol | 22:15-22 | 12:13-17 | 20:20-26 |
Tirilish haqida savol | 22:23-33 | 12:18-27 | 20:27-38 |
Eng buyuk amr | 22:34-40 | 12:28-34 | 20:39-40 |
Masih kimning oʻgʻli? | 22:41-46 | 12:35-37 | 20:41-44 |
Soxta va chin taqvodorlik | 23:1-39 | 12:38-40 | 20:45-47 |
Beva ayolning xayr–ehsoni | | 12:41-44 | 21:1-4 |
Iso Oʻz oʻlimi haqida gapiradi | | | | 12:20-36
Xalqning oʻjarligi va imonsizligi | | | | 12:37-50
Iso oxirzamon haqida gapiradi | 24:1-51 | 13:1-37 | 21:5-38 |
Kelinning oʻnta dugonasi haqida masal | 25:1-13 | | |
Uchta xizmatkor haqida masal | 25:14-30 | | |
Qiyomat–qoyim soʻrogʻi | 25:31-46 | | |
Isoni oʻldirish rejasi | 26:1-5, 14-16 | 14:1-2, 10-11 | 22:1-6 |
Isoga atir moy quygan ayol | 26:6-13 | 14:3-9 | | 12:1-11
Qutlugʻ ziyofatga tayyorgarchilik | 26:17-20 | 14:12-17 | 22:7-14 |
Iso Oʻz shogirdlarining oyoqlarini yuvadi | | | | 13:1-17
Isoga xiyonat | 26:21-25 | 14:18-21 | 22:21-23 | 13:18-30
Qutlugʻ ziyofat[1] | 26:26-30 | 14:22-26 | 22:15-20 |
Butrusning Isodan tonishi haqida karomat | 26:30-35 | 14:27-31 | 22:24-38 | 13:31-38, 16:32
Iso shogirdlarini yupatib aytgan soʻzlar | | | | 14:1-16:33
Iso Oʻz shogirdlari uchun ibodat qiladi | | | | 17:1-26
Isoning bogʻdagi ibodati | 26:36-46 | 14:32-42 | 22:39-46 | 18:1
Iso hibsga olinadi | 26:47-56 | 14:43-52 | 22:47-53 | 18:2-11
Iso oliy ruhoniy Xanan oldida | | | | 18:12-14, 19-23
Iso yahudiylarning Oliy kengashi oldida | 26:57-68 | 14:53-65 | 22:54, 63-65 | 18:24
Butrus Isodan tonadi | 26:69-75 | 14:66-72 | 22:55-62 | 18:15-18, 25-27
Iso oliy kengash tomonidan hukm qilinadi | 27:1-2 | 15:1 | 22:66-71 | 18:28
Xoin Yahudoning halokati[2] | 27:3-10 | | |
Iso Pilat huzurida | 27:11-14 | 15:2-5 | 23:2-7 | 18:28-38
Iso Hirod oldida | | | 23:8-12 |
Iso oʻlimga hukm qilinadi | 27:15-31 | 15:6-20 | 23:13-25 | 19:1-16
Iso xochga mixlanadi | 27:32-44 | 15:21-32 | 23:26-43 | 19:17-27
Iso jon beradi | 27:45-56 | 15:33-41 | 23:44-49 | 19:28-37
Iso dafn qilinadi | 27:57-66 | 15:42-47 | 23:50-56 | 19:38-42
Iso tiriladi | 28:1-8 | 16:1-8 | 24:1-12 | 20:1-9
Iso ikki ayolga zohir boʻladi | 28:9-10 | 16:9-11 | | 20:10-18
Soqchilarning xabari | 28:11-15 | | |
Iso Emmaus yoʻlida ikki shogirdiga zohir boʻladi | | 16:12-13 | 24:13-35 |
Iso shogirdlariga zohir boʻladi[3] | | 16:14-18 | 24:36-49 | 20:19-25
Iso Toʻmaga va boshqa shogirdlariga zohir boʻladi | | | | 20:26-31
Iso koʻl boʻyida zohir boʻladi | | | | 21:1-25
Iso Jaliladagi togʻda zohir boʻladi | 28:16-20 | | |
Iso osmonga koʻtariladi[4] | | 16:19-20 | 24:50-53 |

Havoriylar

Parchaning asosiy mavzusi | Oʻxshash parchalar manzillari
Shoul imonga keladi | Havoriylar 9:1-19, 22:3-16, 26:9-18, 1 Korinfliklar 15:8

[1] Yana 1 Korinfliklar 11:23-26 ga qarang.

[2] Yana Havoriylar 1:18-19 ga qarang.

[3] Yana Havoriylar 1:4-8 ga qarang.

[4] Yana Havoriylar 1:9-12 ga qarang.

Qoʻlyozmalar

Qoʻlyozmalar

1. Eski Ahdning qoʻlyozmalaridan “Leningrad Kodeksi”

2. Eski Ahdning “Qumron qoʻlyozmalari”dan biri

3. Eski Ahdning “Qadimiy yunoncha tarjima” qoʻlyozmalaridan parcha

4. Yangi Ahdning qoʻlyozmalaridan “Papirus 52” deb atalgan parcha

5. Yangi Ahdning qoʻlyozmalaridan “Kodeks Sinaytikus”

Eski Ahdning qoʻlyozmalaridan “Leningrad Kodeksi”

Yunus paygʻambar kitobidan olingan bu ibroniycha qoʻlyozma
taxminan milodiy 1000 yillarda koʻchirilgan

Eski Ahdning “Qumron qoʻlyozmalari”dan biri

Ishayo paygʻambar kitobidan olingan bu ibroniycha qoʻlyozma
taxminan miloddan oldingi 100 yillarda koʻchirilgan

Eski Ahdning “Qadimiy yunoncha tarjima” qoʻlyozmalaridan parcha

Yoshua kitobidan olingan bu yunoncha qoʻlyozma
taxminan milodiy 200 yillarda koʻchirilgan

Yangi Ahdning qoʻlyozmalaridan “Papirus 52” deb atalgan parcha

Yuhanno bayon etgan muqaddas Xushxabardan olingan bu yunoncha qoʻlyozma
taxminan milodiy 125 yillarda koʻchirilgan

Yangi Ahdning qoʻlyozmalaridan “Kodeks Sinaytikus”

Matto bayon etgan muqaddas Xushxabardan olingan bu yunoncha qoʻlyozma
taxminan milodiy 340 yillarda koʻchirilgan

Xaritalar

Xaritalar

1. Qadimiy davrdagi Yaqin Sharq

2. Isroil xalqi Misrdan chiqqandan keyin bosib oʻtgan yoʻl

3. Kanʼon va uning atrofidagi yerlarning tabiiy xaritasi

4. Oʻn ikki qabilaning hududi

5. Quddus (shohlar davrida)

6. Isroil shohligi (Shoul, Dovud va Sulaymon davrida)

7. Isroil va Yahudo shohliklari

8. Ossuriya shohligi

9. Bobil shohligi (Yahudo xalqi surgun qilingan davrda)

10. Fors shohligi (Rasm)

11. Iskandar Zulqarnayn shohligi

12. Rim imperiyasi

13. Falastin va uning atrofidagi yerlar (Iso Masih davrida)

14. Quddus (Iso Masih davrida)

15. Pavlusning Xushxabar yoyish maqsadida qilgan birinchi safari

16. Pavlusning Xushxabar yoyish maqsadida qilgan ikkinchi safari

17. Pavlusning Xushxabar yoyish maqsadida qilgan uchinchi safari

18. Pavlusning Rimga olib ketilishi

Qadimiy davrdagi Yaqin Sharq

Isroil xalqi Misrdan chiqqandan keyin bosib oʻtgan yoʻl

Kanʼon va uning atrofidagi yerlarning tabiiy xaritasi

Oʻn ikki qabilaning hududi

Quddus (shohlar davrida)

Isroil shohligi (Shoul, Dovud va Sulaymon davrida)

Isroil va Yahudo shohliklari

Ossuriya shohligi

Bobil shohligi (Yahudo xalqi surgun qilingan davrda)

Fors shohligi (Rasm)

Iskandar Zulqarnayn shohligi

Rim imperiyasi

Falastin va uning atrofidagi yerlar (Iso Masih davrida)

Quddus (Iso Masih davrida)

Pavlusning Xushxabar yoyish maqsadida qilgan birinchi safari

Pavlusning Xushxabar yoyish maqsadida qilgan ikkinchi safari

Pavlusning Xushxabar yoyish maqsadida qilgan uchinchi safari

Pavlusning Rimga olib ketilishi

Muqaddas Kitob

Muqaddas Kitobni tarjima qilish instituti

101000 Rossiya, Moskva, Bosh pochta a/q 360
www.ibt.org.ru; ibt_inform@ibt.org.ru

Nashrga 11.07.2016 da ruxsat etildi.

Hajmi 70x100 1/16 ofset usulida bosilgan.

Shartli bosma tabagʻi 121. 3075 nusxada.

Buyurtma № 16068 AV (5541, 5542)

“Printkorp” bosmaxonasida chop etilgan.

LP № 02330/0056863 30.04.2004 yilda berilgan.

220141 Belorus, Minsk, F. Skorina koʻchasi, 40–uy.

Toʻgʻri yoʻl

Toʻgʻri yoʻl

TOʻGʻRI YOʻL NIMA?

QIYOMAT KUNIGA QANDAY QILIB TAYYOR BOʻLAMIZ?

Kirish

Bu muhim savollarga Xudo qanday javob bergani Muqaddas bitiklarda ayon qilingan. Mazkur boʻlimda mana shu mavzu haqidagi oyatlardan chiqarilgan xulosalar keltirilgan. Oyatlardagi ruhiy haqiqatni oʻqib, ular borasida mulohaza qiling. Shunda, Xudo ayon qilgan, najotga yetaklaydigan toʻgʻri yoʻlni va yaqinlashib kelayotgan qiyomat kuniga qanday tayyorlanishni aniq tushunib olasiz. Umid qilamizki, siz Muqaddas bitiklar orqali Xudoning ovozini eshitasiz va oʻrganganlaringizni boshqalar bilan oʻrtoqlashasiz.

Sulaymonning hikmatlari 4:18-19, 12:28

Solihning yoʻli tongga oʻxshaydi, kun chiqquncha tong yorishaveradi. Fosiqning yoʻli esa zulmat kabidir, nimaga qoqilib ketishini bilmaydi. Solihlik yoʻli hayotga yetaklaydi, bu yoʻlda oʻlim yoʻqdir.

Matto 7:13-14

Iso Masih dedi: “Tor eshikdan kiringlar! Chunki halokatga olib boradigan darvoza enli, yoʻli ham kengdir. Bu yoʻldan yurayotganlar koʻp. Hayotga olib boradigan eshik esa juda tor, yoʻli ensizdir. Bu yoʻlni topadiganlar oz.”

MUNDARIJA

1. XUDO MUQADDASDIR

2. INSONLAR XUDONING YOʻLIDAN OZGAN

3. INSONLAR XUDO OLDIDA JAVOB BERADI

4. XUDO MEHR–MUHABBATLIDIR

5. XUDO NAJOTKORIMIZDIR

6. XUDO HOZIRLAGAN YOʻL

7. XUDO KECHIRUVCHIDIR

8. HAMMAMIZ IMON KELTIRISHIMIZ KERAK

9. XUDO SADOQATLIDIR

10. XUDO OʻZ RUHINI BAXSH ETADI

11. BIZ XUDONING AZIZ XALQIMIZ

12. BIZ YOLGʻIZ EMASMIZ

13. SIZ TAYYORMISIZ?

XUDO MUQADDASDIR

XUDO MUQADDASDIR

Xudo muqaddasdir va faqatgina muqaddas boʻlganlar Uning huzuriga kirib, yashay oladi.

Vahiy 4:8

Samodagi toʻrtta jonli mavjudot kechayu kunduz tinmay shunday soʻzlarni takrorlar edilar:

“Muqaddasdir, muqaddasdir,

Muqaddasdir Qodir Xudo — Egamiz.

U bor boʻlgan, hozir ham bor,

Kelajakda ham bor boʻlar!”

1 Butrus 1:14-16

Xudoga itoatkor farzandlar boʻlinglar, oldingi gʻaflat paytida sizlarni qamragan ehtiroslarga qul boʻlib qolmanglar. Aksincha, butun yurish–turishingizda muqaddas boʻlinglar, zero, sizlarni daʼvat etgan Xudo muqaddasdir. Axir, Xudoning Oʻzi: “Muqaddas boʻlinglar, chunki Men muqaddasman”, deb aytgan.

Ibroniylar 12:14

Hamma bilan tinch–totuv yashashga harakat qilinglar. Halol hayot kechirishga tirishinglar, aks holda, Egamizni koʻra olmaysizlar.

1 Yuhanno 1:5-6

Biz Iso Masihdan eshitib, sizlarga yetkazayotgan Xushxabarimiz shundan iborat: Xudo — nur, Unda hech qanday zulmat yoʻq. Agar biz Xudo bilan yashayapmiz deb turib, oldingiday zulmatda yashasak, yolgʻon gapirib, haqiqatga xilof ish qilgan boʻlamiz.

Yana qarang:

Zabur 1:1-6, 14:1-5 Toʻgʻri yoʻldan yuradigan insonlar — kim?

INSONLAR XUDONING YOʻLIDAN OZGAN

INSONLAR XUDONING YOʻLIDAN OZGAN

Hammamiz Xudoning qonunlarini buzib, gunoh qilganmiz, toʻgʻri yoʻldan ozganmiz.

Rimliklar 3:10-12

Axir, Muqaddas bitiklarda quyidagiday yozilgan–ku: “Hech bir solih kimsa yoʻqdir, hatto bironta ham yoʻq! Bironta ham idrokli zot yoʻq, hech kim Xudoga yuz burmaydi. Hammasi yoʻldan ozgan, birday buzilgan, yaxshilik qiluvchi bir kimsa yoʻqdir, hatto bironta ham yoʻq!”[1]

Rimliklar 3:23

Hamma gunoh qilgan va Xudoning ulugʻvorligidan mahrumdir.

Yana qarang:

Matto 5:17-48 Iso Masihning haqiqiy solihlik haqidagi taʼlimoti.

INSONLAR XUDO OLDIDA JAVOB BERADI

INSONLAR XUDO OLDIDA JAVOB BERADI

Qiyomat kunida hammamiz qilmishlarimiz uchun javob beramiz.

Ibroniylar 4:13

Butun borliq Xudoning koʻzi oldida yap–yalangʻoch va ochiqdir. Hech kim va hech narsa Undan pinhon emas. Biz Unga hisob beramiz!

Ibroniylar 10:26-27

Agar biz haqiqatni bilib olgandan keyin, ataylab gunoh qilishda davom etsak, bu gunohlarimizni hech qanday qurbonlik yuva olmaydi. Shunda qoʻrquv ichra Xudoning hukmini kutishdan boshqa ilojimiz qolmaydi. Oqibatda, Xudoning dushmanlari bilan birga lovullagan olovda yonish bizning qismatimiz boʻladi.

Yana qarang:

Vahiy 20:11-15 Qiyomat kuni haqidagi vahiy.

XUDO MEHR–MUHABBATLIDIR

XUDO MEHR–MUHABBATLIDIR

Xudo bizni yaxshi koʻradi va bizni kechirishga tayyor turibdi.

Yuhanno 3:16

Xudo olamni shunchalik sevdiki, Oʻzining yagona Oʻgʻlini berdi. Toki Unga ishonganlardan birontasi halok boʻlmasin, balki abadiy hayotga ega boʻlsin.

Rimliklar 5:8

Biz hali gunohga botgan chogʻimizda, Masih biz uchun oʻldi. Shu yoʻsinda Xudo bizga boʻlgan Oʻz mehr–muhabbatini namoyon qildi.

Yana qarang:

Luqo 15:11-32 Iso Masih aytgan darbadar oʻgʻil haqidagi masal.

XUDO NAJOTKORIMIZDIR

XUDO NAJOTKORIMIZDIR

Xudo gunohlarimizning kechirilishi va qiyomat hukmidan qutqarilishimiz uchun Iso Masih orqali bizga yoʻl ochib berdi.

Yuhanno 3:17

Xudo dunyoni hukm qilish uchun emas, balki Oʻgʻli orqali qutqarish uchun Uni dunyoga yubordi.

Havoriylar 10:41-43

Butrus dedi: “Iso hammaga emas, faqat bizga zohir boʻldi. Chunki Xudo bizni Iso haqida guvohlik berishimiz uchun tanlagandi. Iso tirilgandan keyin biz U bilan yeb–ichdik. U bizga: «Xalqlarga vaʼz qilib, guvohlik beringlar. Oʻliklar va tiriklarni hukm qilish uchun Xudo Meni tayinlaganini ularga aytinglar», — deb buyurdi. Barcha paygʻambarlar ham Iso toʻgʻrisida guvohlik bergan edilar. Isoga ishongan har bir odamning gunohlari Uning nomi tufayli kechiriladi, deb aytgan edilar.”

Yuhanno 1:29

Ertasi kuni Yahyo Isoning yaqinlashib kelayotganini koʻrib, shunday dedi: “Ana, Xudoning Qoʻzisi! U dunyoni gunohdan poklaydi!”

1 Korinfliklar 15:3-4

Menga berilgan eng muhim taʼlimotni sizlarga yetkazdim. Bu taʼlimot quyidagichadir: Muqaddas bitiklarga muvofiq, Masih gunohlarimiz uchun oʻlgan. Keyin U dafn qilindi, uchinchi kuni esa tirildi. Bularning hammasi Muqaddas bitiklarga muvofiq sodir boʻldi.

2 Korinfliklar 5:19-21

Ha, Xudo insonlarni gunohlari uchun jazolamadi, aksincha, Masih orqali dunyoni Oʻzi bilan yarashtirdi.… Biz Masihning elchilarimiz, Xudo biz orqali insonlarga murojaat etyapti. Masih nomidan yolvoryapmiz: sizlar ham Xudo bilan yarashinglar. Axir, Xudo bizni Masih orqali oqlash uchun begunoh Masihni gunohkorni jazolaganday, jazoladi.

Yana qarang:

Yuhanno 10:7-18 Iso Masih — najot eshigi va yaxshi choʻpon.

XUDO HOZIRLAGAN YOʻL

XUDO HOZIRLAGAN YOʻL

Qiyomat kunida hukmdan qutulishimizning faqat birgina toʻgʻri yoʻli bor.

Havoriylar 4:12

Najot boshqa hech kimdan kelmaydi. Iso Masihning nomi — butun olamda najot beradigan yagona nomdir.

Yuhanno 14:6

Iso ularga dedi: “Men yoʻl, haqiqat va hayotdirman. Otaning oldiga olib boradigan Mendan boshqa yoʻl yoʻq.”

Filippiliklar 2:9-11

Xudo Iso Masihni eng yuqoriga yuksaltirdi va Unga har qanday ismdan yuqori ismni ato etdi. Toki Isoning oldida yeru osmondagi va yer ostidagi borliq jon tiz choʻksin, har bir til Iso Masihni Rabbiy deb tan olib, Otamiz Xudoga sharaf keltirsin.

Yana qarang:

Luqo 16:19-31 Iso Masih aytgan boy va Lazar haqidagi masal.

XUDO KECHIRUVCHIDIR

XUDO KECHIRUVCHIDIR

Biz gunohlarimizni eʼtirof etib, tavba qilishimiz kerak, shunda Xudo bizni kechiradi.

1 Yuhanno 1:8-10

Agar gunohimiz yoʻq desak, oʻzimizni oʻzimiz aldagan boʻlamiz va bizda haqiqat boʻlmaydi. Bordi–yu, gunohlarimizni eʼtirof etsak, sodiq va adolatli boʻlgan Xudo gunohlarimizni kechirib, bizni har qanday yomonlikdan forigʻ qiladi. Agar gunoh qilganimiz yoʻq desak, Xudoni yolgʻonchiga chiqargan boʻlamiz.

Yana qarang:

Luqo 18:9-14 Iso Masih aytgan farziy va soliqchi haqidagi masal.

HAMMAMIZ IMON KELTIRISHIMIZ KERAK

HAMMAMIZ IMON KELTIRISHIMIZ KERAK

Rabbimiz Iso Masihga ishonishimiz shart. Unga ishonadiganlar toʻgʻri yoʻldadir.

Havoriylar 16:30-31

Zindonbon Pavlus va Silasni tashqariga olib chiqib: “Janoblar, najot topishim uchun nima qilishim kerak?” deb soʻradi. “Rabbimiz Isoga ishon, shunda oʻzing va xonadon ahling najot topasizlar”, — deb javob berishdi ular.

Rimliklar 10:9-11, 13

Agar oʻz ogʻzingiz bilan Isoni Rabbim deb eʼtirof etib, Xudo Uni oʻlikdan tiriltirganiga chin yurakdan ishonsangiz, najot topasiz. Chunki inson qalbidan ishonib oqlanadi va ogʻzi bilan eʼtirof etib najot topadi. Muqaddas bitiklarda yozilganday: “Unga ishongan hech bir inson uyatga qolmaydi.”… Axir, “Rabbimizga iltijo qilgan har bir inson qutqariladi”, deb yozilgan–ku.

Yana qarang:

Matto 13:44-46 Iso Masih aytgan yashirilgan xazina va qimmatbaho marvarid haqidagi masallar.

Matto 22:1-14 Iso Masih aytgan toʻy ziyofati haqidagi masal.

XUDO SADOQATLIDIR

XUDO SADOQATLIDIR

Iso Masihga imon keltirganimizda, Xudo bizni hukm qilmasligiga va bizga abadiy hayot berishiga amin boʻlamiz.

Yuhanno 3:18

Xudoning Oʻgʻliga ishongan odam hukm qilinmaydi. Unga ishonmagan odam esa allaqachon mahkum boʻlgan, chunki u Xudoning yagona Oʻgʻliga ishonmadi.

Yuhanno 3:35-36

Ota Oʻgʻlini yaxshi koʻradi, U hamma narsani Oʻgʻlining qoʻliga topshirgan. Xudoning Oʻgʻliga ishongan har bir odam abadiy hayotga ega boʻladi. Oʻgʻilni rad etgan odam esa hayot koʻrmay, Xudoning gʻazabi ostida qoladi.

Rimliklar 8:1

Iso Masihga tegishli boʻlganlar endi hukm qilinmaydilar.

Yana qarang:

Rimliklar 8:31-39 Xudoning Iso Masihga ishonganlarga qoʻrsatadigan mehr–muhabbati.

XUDO OʻZ RUHINI BAXSH ETADI

XUDO OʻZ RUHINI BAXSH ETADI

Iso Masihga imon keltirganimizda, Xudo bizni Oʻzining Muqaddas Ruhiga toʻldiradi. Solih hayot kechirishimiz uchun, toʻgʻri yoʻldan ozmasligimiz uchun Muqaddas Ruh bizga kuch–qudrat beradi.

Havoriylar 1:4-5, 8

Iso Oʻz havoriylari bilan dasturxon atrofida oʻtirar ekan, ularga shunday amr berdi: “Quddusdan ketib qolmanglar, osmondagi Otamning bergan vaʼdasi bajo boʻlishini kutinglar. Bu vaʼda haqida oldin ham sizlarga aytgan edim. Yahyo odamlarni suvga choʻmdirar edi, sizlar esa yaqin kunlarda Muqaddas Ruhga choʻmdirilasizlar.... Muqaddas Ruh sizlarni qamrab olganda, kuch–qudratga toʻlasizlar. Quddusda, Yahudiya va Samariyada, yer yuzining hamma burchaklarida sizlar Mening shohidlarim boʻlasizlar.”

Havoriylar 2:38

Butrus ularga dedi: “Tavba qilinglar, har biringiz Iso Masihning nomi bilan suvga choʻminglar, toki gunohlaringiz kechirilsin. Shunda sizlar Muqaddas Ruhni inʼom qilib olasizlar.”

Efesliklar 5:18

Sharob ichib mast boʻlmanglar, chunki bu buzuqlikka olib boradi. Aksincha, Muqaddas Ruhga toʻlib–toshinglar.

Yana qarang:

Galatiyaliklar 5:16-26 Muqaddas Ruh yetakchiligida hayot kechirish.

BIZ XUDONING AZIZ XALQIMIZ

BIZ XUDONING AZIZ XALQIMIZ

Iso Masihga imon keltirganimizda, biz Xudoning aziz xalqiga tegishli boʻlib qolamiz.

Efesliklar 2:19-22

Demak, sizlar endi begona ham, kelgindi ham emassizlar, balki Xudoning aziz xalqi qatoridasiz, Uning xonadoni aʼzosi boʻldingizlar. Sizlar xuddi bir binodaysizlar. Bu binoning asosi havoriylaru paygʻambarlardir. Binoning tamal toshi esa Iso Masihning Oʻzidir. Bu imorat Rabbimiz Iso Masih orqali bir boʻlib, yuksalib boradi va Unga bagʻishlangan muqaddas maʼbad boʻladi. Iso Masihga tegishli boʻlganingiz uchun sizlar ham bu imoratning bir qismisiz. Bu imoratni Xudoning Ruhi Oʻziga maskan qilib oladi.

1 Butrus 2:9-10

Sizlar — tanlangan bir nasl, ruhoniylar shohligi, muqaddas qavm, Xudoning aziz xalqisiz. Xudo sizlarni zulmatdan Oʻzining ajoyib nuriga daʼvat etgan, Uning buyuk ishlarini eʼlon qilishingiz uchun sizlarni tanlagan. Sizlar bir vaqtlar Xudoga begona edingizlar, endi esa Uning xalqisizlar. Bir vaqtlar Xudoning marhamatidan bebahra edingizlar, endi esa Undan marhamat topdingizlar.

Yana qarang:

Vahiy 21:1-8, 22-27 Yangi yeru osmon, yangi Quddus haqidagi vahiy.

BIZ YOLGʻIZ EMASMIZ

BIZ YOLGʻIZ EMASMIZ

Iso Masihga imon keltirganlar bilan muntazam ravishda uchrashib turishimiz kerak.

Matto 18:20

Iso dedi: “Qayerda ikki yoki uch kishi Mening nomim uchun yigʻilsa, Men oʻsha yerda ularning orasida boʻlaman.”

Havoriylar 2:42, 46

Imonlilar havoriylarning taʼlimotini oʻrganishga, birodarlikka, Rabbimiz Isoni xotirlab, non sindirishga va ibodatga oʻzlarini bagʻishladilar…. Imonlilar har kuni Maʼbadda yigʻilardilar. Bir–birlarinikiga mehmonga borganda esa Rabbimiz Isoni xotirlash uchun non sindirardilar, soddadillik bilan, yurakdan sevinib ovqatlanishardi.

Yana qarang:

Ibroniylar 3:12-14, 10:23-25 Imonlilarga ogohlantirish.

SIZ TAYYORMISIZ?

SIZ TAYYORMISIZ?

Dono insonlar Xudodan qoʻrqadi. Ular toʻgʻri yoʻldan yurib, Qiyomat kuniga tayyor boʻladi.

Sulaymonning hikmatlari 9:10, 14:27

Egamizdan qoʻrqish donolikning boshidir, Muqaddas Xudoni bilish idrokdir. Egamizdan qoʻrqish hayot manbaidir, bunday xislat odamni oʻlim tuzogʻidan asraydi.

Matto 4:4

Iso iblisga javoban dedi: “Yozilganki: «Inson faqat non bilan emas, balki Xudoning ogʻzidan chiqqan har bir soʻz bilan yashaydi.»”

Yana qarang:

Matto 7:24-27, Luqo 12:42-48 Iso Masih aytgan dono va ahmoq binokorlar hamda hushyor xizmatkorlar haqidagi masallar.

Zabur 90:1-16 Xudo Unga umid bogʻlaganlarni himoya qilib, sogʻ–omon saqlaydi.

[1] Zabur 13:1-3 ga qarang.

Yordamchi oyatlar

TOʻGʻRI YOʻLDAN YURISHDA YORDAM BERADIGAN OYATLAR ROʻYXATI

Kirish

Ushbu qismda yuzga yaqin mavzuni oʻz ichiga olgan, hayotimiz uchun zarur, haqiqatni koʻrsatadigan oyatlar bor. Bu oyatlar Muqaddas Kitobdagi donolik ummonining bir tomchisi, xolos. Ular beshta asosiy mavzu ostida berilgan. Ushbu roʻyxatdagi oyatlar sizga Muqaddas bitiklarda muhim hayotiy mavzular haqida nimalar deyilganini koʻrsatadi. Umid qilamizki, siz bu oyatlarni oʻqib, Xudo haqida va Xudoga manzur hayot qanday boʻlishi haqida oʻrganasiz hamda hayotingizda uchraydigan kundalik vaziyatlarda mana shu oyatlar tufayli donolik bilan ish yuritib, ulardan tasalli topasiz.

MUNDARIJA

MUNDARIJA

XUDONING FAZILATLARI TOʻGʻRISIDAGI OYATLAR
Xudo inoyatlidir
Xudo kechiruvchidir
Xudo mangudir
Xudo marhamat koʻrsatuvchidir
Xudo mehr–muhabbatlidir
Xudo mehr–shafqatlidir
Xudo mehribondir
Xudo muqaddasdir
Xudo najotkorimizdir
Xudo odildir
Xudo taʼminlovchimizdir
Xudo tinchlik beruvchidir
Xudo ulugʻvordir
Xudo shodlik ato qiluvchidir
Xudo yagona Xudodir
Xudo yaqindir
Xudo oʻzgarmasdir
Xudo qudratlidir
Xudo hayot manbaidir
Xudo hamma narsani bilguvchidir
RUHIY HAYOTIMIZGA OID OYATLAR
Abadiy hayot haqida
Gunoh haqida
Jasorat bilan Xushxabar aytish haqida
Ibodat haqida
Najot haqida
Poklik haqida
Ruhiy jang haqida
Roʻza tutish haqida
Solihlik haqida
Tinchlik haqida
Xudoga shukrona aytish haqida
Xudoning yetakchiligi haqida

INSON FAZILATLARI VA ILLATLARI TOʻGʻRISIDAGI OYATLAR

Dangasalik haqida
Yolgʻon gapirish haqida
Jinsiy axloqsizlik haqida
Itoatkorlik haqida
Kamtarlik haqida
Mayxoʻrlik haqida
Mehribonlik haqida
Minnatdorchilik haqida
Muloyimlik haqida
Rahmdillik haqida
Sabr–toqat haqida
Saxiylik haqida
Takabburlik va magʻrurlik haqida
Tirishqoqlik haqida
Xasislik va ochkoʻzlik haqida
Xudojoʻylik haqida
Oʻzini tuta bilish haqida
Oʻgʻrilik haqida
Qanoat qilib yashash haqida
Hasad haqida
Haqqoniylik haqida
MUNOSABATLAR TOʻGʻRISIDAGI OYATLAR
Ajrashish haqida
Boshqalarga xizmat qilish haqida
Boshqalarni kechirish haqida
Boshqalarni hukm qilish haqida
Dushmanlarga munosabat haqida
Doʻstlik haqida
Jahl va gʻazab haqida
Zino haqida
Masihiy birodarlarga munosabat haqida
Masihiylarning yakdilligi haqida
Mehr–muhabbat koʻrsatish haqida
Mehr–shafqat koʻrsatish haqida
Musofir va muhtojlarga munosabat haqida
Nikoh haqida
Ota–onalaru farzandlar munosabati haqida
Tilni jilovlash haqida
Xafagarchilik haqida
Qasos olish haqida
Gʻiybat haqida
Haqiqatni aytish haqida

HAYOTDA UCHRAYDIGAN VAZIYATLARDA YORDAM BERADIGAN OYATLAR

Adolat va haqiqatga intilganda
Aybini his qilganda
Boylik haqida
Vasvasa va sinovlardan oʻtganda
Donolik kerak boʻlganda
Yolgʻizlikni his qilganda
Yomon odatlarni tashlamoqchi boʻlganda
Imon sust boʻlganda
Ish yaxshi yurishganda
Ishingiz haqida oʻylayotganingizda
Kasallikka duchor boʻlganda
Kelajakka umid kerak boʻlganda
Kulfatli damlarda
Tushkunlikka tushganingizda
Umidsiz boʻlganda
Xavotir olganda
Xavfga duchor boʻlganda
Shodlik, quvonchga toʻla damlarda
Yupanch va dalda kerak boʻlganda
Yurak notinch boʻlganda
Oʻzingizni ojiz, kuchsiz his qilganingizda
Qaygʻurganda
Qaror chiqarayotganda
Qiyinchilik, azob–uqubatga yoʻliqqanda

1. XUDONING FAZILATLARI TOʻGʻRISIDAGI OYATLAR

XUDONING FAZILATLARI TOʻGʻRISIDAGI OYATLAR

Xudo inoyatlidir

Xudo inoyatlidir

Zabur 85:15

Sen, ey Rabbiy, rahmdil va inoyatli, Jahli tez chiqmaydigan Xudosan, Sevging va sadoqating moʻldir.

Zabur 144:8-9, Yuhanno 1:16-17, Yoqub 4:6, 1 Butrus 5:10, Efesliklar 2:7, 2 Timoʻtiy 1:9

Xudo kechiruvchidir

Xudo kechiruvchidir

Zabur 85:5

Sen, ey Rabbiy, yaxshisan, kechirimlisan, Senga iltijo qilganlarga Sodiq sevgingni koʻrsatasan.

Zabur 129:3-4, 2 Butrus 3:9, 1 Yuhanno 1:8-9, Efesliklar 1:7-8, Efesliklar 4:32, Ibroniylar 10:15-18

Xudo mangudir

Xudo mangudir

Vahiy 1:8

“Men Ibtido va Intihodirman, — deb aytmoqda Egamiz Xudo. — Men oldin bor boʻlgan, hozir ham bor, kelajakda ham bor boʻladigan Qodir Xudodirman.”

Rimliklar 1:20, 1 Timoʻtiy 1:17

Xudo marhamat koʻrsatuvchidir

Xudo marhamat koʻrsatuvchidir

Ibroniylar 4:16

Kelinglar, inoyatli Xudoyimizning taxtiga jasorat bilan yaqinlashaylik. Shunda U bizga marhamat koʻrsatadi, Uning inoyati zarur vaqtda bizga yordam beradi.

Zabur 10:7, Hikmatlar 12:2, Luqo 1:50, Yahudo 1:21

Xudo mehr–muhabbatlidir

Xudo mehr–muhabbatlidir

Zabur 35:6, 8

Ey Egam, sodiq sevging falaklarga yetgaydir, Ey Egam, sadoqating samolarga choʻzilgaydir….Sodiq sevging, ey Xudo, naqadar bebahodir! Qanotlaring soyasida insonlar panoh topadi.

Zabur 12:6, Zabur 62:4, Zabur 85:15, Yuhanno 3:16, 1 Yuhanno 3:16-17, 1 Yuhanno 4:7-19, Rimliklar 5:6-8, Rimliklar 8:38-39, Efesliklar 2:4-5

Xudo mehr–shafqatlidir

Xudo mehr–shafqatlidir

Luqo 1:78

Zero, Xudoyimiz mehr–shafqatga boy, U samodan bizga ufq Nurini sochadi.

Zabur 22:6, Zabur 24:6, Yoqub 5:11, Efesliklar 2:4-7

Xudo mehribondir

Xudo mehribondir

Zabur 114:5

Egamiz mehribon, odildir, Xudoyimiz rahmdildir.

Zabur 83:12, Rimliklar 2:4

Xudo muqaddasdir

Xudo muqaddasdir

Zabur 98:9

Ulugʻlanglar Egamiz Xudoni! Sajda qiling Unga muqaddas togʻida. Zero, muqaddasdir Egamiz Xudo!

Zabur 21:4, 1 Butrus 1:14-16, Vahiy 4:8, Vahiy 15:4

Xudo najotkorimizdir

Xudo najotkorimizdir

Zabur 26:1

Egam nurim va najotimdir, Kimdan qoʻrqaman?! Egam hayotimning qalʼasidir, Kim meni qoʻrqita olar?!

Zabur 36:39-40, Zabur 61:6-8, Havoriylar 4:11-12, 1 Timoʻtiy 4:10, Titus 3:4-6

Xudo odildir

Xudo odildir

Zabur 24:8

Egamiz yaxshi, adolatlidir! U gunohkorlarga yoʻl–yoʻriq koʻrsatadi.

Hikmatlar 11:1, 1 Butrus 1:17, 2 Salonikaliklar 1:5-8, Vahiy 15:3-4

Xudo taʼminlovchimizdir

Xudo taʼminlovchimizdir

Zabur 15:5

Ey Egam! Barqarorligim Sensan, Muvaffaqiyatim ham Oʻzingdirsan, Kelajagimni Sen taʼminlaysan.

Zabur 36:25-26, Zabur 64:10, Matto 6:25-34, Matto 7:9-11, Havoriylar 14:16-17, Filippiliklar 4:19

Xudo tinchlik beruvchidir

Xudo tinchlik beruvchidir

Zabur 84:9

Parvardigor Egamiz aytayotganiga quloq solaman, U Oʻz xalqiga, Oʻz taqvodorlariga tinchlik vaʼda qilayotir, Endi ular bemaʼni yoʻllariga qaytmasin.

Hikmatlar 16:7, Yuhanno 16:33, Rimliklar 5:1, Filippiliklar 4:6-9, 2 Salonikaliklar 3:16

Xudo ulugʻvordir

Xudo ulugʻvordir

Zabur 95:9

Muqaddas ulugʻvorlikka burkangan Egamizga sajda qiling! Ey zamin ahli, Uning oldida titrab turing!

Zabur 23:7-10, Zabur 92:1, Yuhanno 1:14, Vahiy 21:23-25

Xudo shodlik ato qiluvchidir

Xudo shodlik ato qiluvchidir

Zabur 15:11

Menga hayot soʻqmogʻini Oʻzing koʻrsatasan, Huzuringda shodlik meni qamrab oladi, Menga boqiy huzur–halovatni Sen berasan.

Zabur 29:6, Rimliklar 15:13, Galatiyaliklar 5:22-23

Xudo yagona Xudodir

Xudo yagona Xudodir

Zabur 17:32

Egamizdan boshqa Xudo kim ekan?! Xudoyimizdan boʻlak suyanchiq Qoya bormikan?!

Mark 12:28-33, Rimliklar 3:29-30, 1 Korinfliklar 8:5-6

Xudo yaqindir

Xudo yaqindir

Zabur 144:18

Egamiz Oʻziga yolvorganlarning yonidadir, Chin dildan iltijo qilganlarning yonidadir.

Zabur 33:19, Zabur 74:2, Zabur 138:7-12, Havoriylar 17:27

Xudo oʻzgarmasdir

Xudo oʻzgarmasdir

Zabur 101:28

Sen esa hech oʻzgarmassan, Sen to abad yashaysan.

Zabur 32:11, Zabur 101:25-28, Yoqub 1:17

Xudo qudratlidir

Xudo qudratlidir

Zabur 92:4

Yuksakdagi Egamiz dengiz toʻlqinlaridan ham qudratliroqdir, Bahaybat suvlarning pishqirishidan ham qudratliroqdir.

Zabur 88:9, Luqo 1:46-55, Vahiy 4:11, Vahiy 19:1

Xudo hayot manbaidir

Xudo hayot manbaidir

Zabur 35:10

Hayotning bulogʻi Sendadir, Ziyo olarmiz Sening nuringdan.

Zabur 103:30, Zabur 138:13-16, Yuhanno 1:1-5, Yuhanno 5:24-26, Yuhanno 14:6, Havoriylar 17:24-25

Xudo hamma narsani bilguvchidir

Xudo hamma narsani bilguvchidir

Zabur 138:1-5

Ey Egam, meni Oʻzing sinab koʻrib, bilgansan, Qachon oʻtirib, qachon turishimni Oʻzing bilasan, Oʻy–xayollarimni uzoqdan turib anglab olasan, Yurishimni, yotishimni Sen tekshirasan, Barcha yoʻllarim Senga oyday ravshandir. Biron soʻz tilimga kelmasdan oldin, Ey Egam, Sen hammasini bilasan. Meni hamma tomondan oʻrab olgansan, Qoʻllaringni ustimga qoʻygansan.

Zabur 33:16-19, Ibroniylar 4:13

RUHIY HAYOTIMIZGA OID OYATLAR

RUHIY HAYOTIMIZGA OID OYATLAR

Abadiy hayot haqida

Abadiy hayot haqida

Yuhanno 3:16

Zero, Xudo olamni shunchalik sevdiki, Oʻzining yagona Oʻgʻlini berdi. Toki Unga ishonganlardan birontasi halok boʻlmasin, balki abadiy hayotga ega boʻlsin.

Yuhanno 5:24, Yuhanno 10:27-28, Yuhanno 17:1-3, 1 Yuhanno 5:11-12, Rimliklar 6:23

Gunoh haqida

Gunoh haqida

1 Yuhanno 2:1-2

Aziz bolalarim, gunoh qilmanglar deb, men sizlarga shularni yozyapman. Bordi–yu, birortamiz gunoh qilib qoʻysak, Otamiz Xudoning oldida homiyimiz — Iso Masih bor, U Solih Zotdir. U bizni gunohlarimizdan poklash uchun qurbon boʻldi. Nafaqat bizning, balki butun dunyoning gunohlari uchun qurbon boʻldi.

Zabur 89:8, Hikmatlar 13:21, 1 Yuhanno 1:8-10, Rimliklar 5:6-8, Rimliklar 6:23, Efesliklar 2:1-9

Jasorat bilan Xushxabar aytish haqida

Jasorat bilan Xushxabar aytish haqida

Rimliklar 1:16

Men Xushxabardan or qilmayman, chunki Xudoning kuch–qudrati boʻlgan bu Xushxabar orqali unga ishonganlarning hammasi qutqariladi. Ishonadiganlar yahudiymi, gʻayriyahudiymi, farqi yoʻq!

Havoriylar 4:18-20, 31, 1 Korinfliklar 16:13, 1 Salonikaliklar 2:1-2, Ibroniylar 3:6

Ibodat haqida

Ibodat haqida

Matto 6:9-13

Sizlar esa shunday ibodat qilinglar: “Bizning osmondagi Otamiz! Sening muqaddas noming ulugʻlansin. Sening Shohliging kelsin. Osmonda boʻlgani kabi, Yerda ham Sening irodang bajo boʻlsin. Bugungi rizqimizni bergin. Bizga qarshi gunoh qilganlarni biz kechirgandek, Sen ham bizning gunohlarimizni kechirgin. Bizni vasvasaga duchor qilmagin, Yovuz shaytondan xalos qilgin.”

Zabur 65:16-20, Hikmatlar 15:8, Matto 6:5-13, Matto 7:7-11, Luqo 18:1-8, 1 Yuhanno 5:14-15, Rimliklar 8:26-27, 1 Timoʻtiy 2:1-2

Najot haqida

Najot haqida

Yuhanno 14:6

Iso unga dedi: — Men yoʻl, haqiqat va hayotdirman. Otaning oldiga olib boradigan Mendan boshqa yoʻl yoʻq.

Yuhanno 3:16-17, Havoriylar 2:36-39, Havoriylar 16:29-31, Rimliklar 10:9-10, 1 Timoʻtiy 2:4-6

Poklik haqida

Poklik haqida

Hikmatlar 11:20

Egri yurak Egamizga jirkanch, poklarning ishlari esa Uning quvonchidir.

Zabur 7:11, Zabur 18:10, Hikmatlar 11:5, Matto 5:8, 1 Yuhanno 2:1-2, 2 Korinfliklar 7:1, Filippiliklar 4:8

Ruhiy jang haqida

Ruhiy jang haqida

Efesliklar 6:11-12

Iblisning hiylalariga qarshi tura olishingiz uchun Xudo bergan barcha qurol–aslahalar bilan qurollaning. Axir, bizning kurashimiz insonlarga qarshi emas, balki samoviy olamdagi yovuz ruhiy kuchlarga, ruhiy hokimiyat va hukmronlikka hamda bu qorongʻi dunyoni boshqarayotgan ruhiy hukmronlarga qarshidir.

1 Butrus 5:8-9, Rimliklar 8:38-39, 2 Korinfliklar 10:3-5, Efesliklar 6:10-18, 2 Salonikaliklar 3:3

Roʻza tutish haqida

Roʻza tutish haqida

Matto 6:16-18

Roʻza tutayotganingizda, ikkiyuzlamachilar kabi, qovoq solib yurmanglar. Ular roʻza tutayotganlarini boshqalarga koʻrsatish uchun yuvinib–taranmaydilar. Sizlarga chinini aytayin: ular oʻz mukofotlarini olib boʻlganlar. Sizlar roʻza tutganlaringizda yuzlaringizni yuvib, sochlaringizni tarab yuring, toki roʻza tutganingizni yashirin boʻlgan Otangizdan boshqa hech kim bilmasin. Shunda yashirin qilgan ishingizni koʻrgan Otangiz sizni taqdirlaydi.

Mark 2:18-20, Luqo 18:9-14, Havoriylar 13:2-3

Solihlik haqida

Solihlik haqida

Hikmatlar 11:19

Solihlikni koʻzlagan inson hayotga, yomonlikni koʻzlagan esa oʻz oʻlimiga erishadi.

Zabur 33:16, Zabur 36:16-17, Hikmatlar 10:11, Hikmatlar 12:26, Rimliklar 1:17, Filippiliklar 3:8-9, 2 Timoʻtiy 4:8

Tinchlik haqida

Tinchlik haqida

Yuhanno 14:27

Men sizlarga tinchlikni qoldiryapman. Oʻz tinchligimni sizlarga beryapman. Men berayotgan tinchlik dunyo beradigan tinchlikka oʻxshamaydi. Yuragingiz siqilmasin, qoʻrqmanglar.

Zabur 33:15, Hikmatlar 12:20, Matto 5:9, Yuhanno 16:33, Rimliklar 5:1, Rimliklar 8:6, Kolosaliklar 3:15

Xudoga shukrona aytish haqida

Xudoga shukrona aytish haqida

Zabur 68:31-32

Nomini kuylab, Xudoni madh qilaman, Shukur aytib, Uni maqtayman. Qurbonlik qilingan buzoqdan, hatto buqadan koʻra, Hamdlarim Egamni koʻproq mamnun qiladi.

Zabur 94:1-5, Zabur 99:1-5, Zabur 105:1-2, Filippiliklar 4:6-7

Xudoning yetakchiligi haqida

Xudoning yetakchiligi haqida

Hikmatlar 3:5-6

Oʻz aql–idrokingga suyanma, butun qalbing bilan Egamizga ishon. Har ishingda Egamizni eʼtirof et, shunda U yoʻllaringni toʻgʻrilaydi.

Zabur 31:8-9, Zabur 36:5, Hikmatlar 4:20-22, Yoqub 1:5-8

INSON FAZILATLARI VA ILLATLARI TOʻGʻRISIDAGI OYATLAR

INSON FAZILATLARI VA ILLATLARI TOʻGʻRISIDAGI OYATLAR

Dangasalik haqida

Dangasalik haqida

Hikmatlar 10:4

Dangasa qoʻllar qashshoqlik keltiradi, tirishqoq qoʻllar esa boylik.

Hikmatlar 6:6-11, 1 Salonikaliklar 4:11, 2 Salonikaliklar 3:6-13

Yolgʻon gapirish haqida

Yolgʻon gapirish haqida

Hikmatlar 12:22

Yolgʻonchi til Egamizga jirkanch, toʻgʻrilik bilan ish qiladiganlar esa Uning sevinchidir.

Zabur 33:12-14, Hikmatlar 11:1, Hikmatlar 19:22, Kolosaliklar 3:9

Jinsiy axloqsizlik haqida

Jinsiy axloqsizlik haqida

1 Salonikaliklar 4:3-5

Sizlarning muqaddas boʻlishingiz Xudoning irodasidir. Shuning uchun jinsiy axloqsizlik qilmang. Har biringiz muqaddaslik va izzat–hurmatga loyiq tarzda oʻzingizni tuta bilishingiz kerak. Xudoni bilmagan butparastlarday shahvoniy hirsga qul boʻlmang.

1 Korinfliklar 6:15-20, 1 Korinfliklar 10:6-8, Galatiyaliklar 5:19-21, Kolosaliklar 3:5-7

Itoatkorlik haqida

Itoatkorlik haqida

1 Yuhanno 2:5

Xudoning kalomiga itoat qilgan odamda esa Xudoning sevgisi oʻz mukammal ifodasini topgan. Biz Xudo bilan birga ekanimizni ana shundan bilsak boʻladi.

Zabur 39:7, Zabur 50:14, Yuhanno 14:23-24, Ibroniylar 5:7-9

Kamtarlik haqida

Kamtarlik haqida

Hikmatlar 18:12

Takabburlik halokatga olib boradi, kamtarlik esa izzatu ikromga sazovor qiladi.

Zabur 24:9, Hikmatlar 11:2, Hikmatlar 29:23, Matto 18:1-5, Luqo 18:9-14, 1 Butrus 5:5-6, Filippiliklar 2:3-11

Mayxoʻrlik haqida

Mayxoʻrlik haqida

Hikmatlar 20:1

Sharob — mazaxchi, aroq — janjalkash, ularga aldanganlar nodondir.

Hikmatlar 23:20-21, 1 Butrus 4:3, 1 Korinfliklar 5:11, 1 Korinfliklar 6:9-10, Efesliklar 5:18

Mehribonlik haqida

Mehribonlik haqida

Zabur 111:4

Hatto zulmatda ham toʻgʻri insonga nur yogʻiladi, Rahmdil, mehribon, solih odamga yogʻdu sochiladi.

Hikmatlar 11:16, Hikmatlar 12:10, 1 Korinfliklar 13:4

Minnatdorchilik haqida

Minnatdorchilik haqida

Zabur 117:28-29

Sen Xudoyimsan, Senga shukur aytaman, Sen Xudoyimsan, Seni ulugʻlayman. Egamizga shukrona ayting, U yaxshidir, Uning sodiq sevgisi abadiydir.

Kolosaliklar 2:6-7, Kolosaliklar 3:15-17, Ibroniylar 12:28

Muloyimlik haqida

Muloyimlik haqida

Hikmatlar 25:15

Sabr–toqat bilan gapirilsa amaldor ham koʻnadi, muloyim soʻz toshni ham sindiradi.

1 Butrus 3:15-16, Galatiyaliklar 6:1, Efesliklar 4:1-3, Filippiliklar 4:5

Rahmdillik haqida

Rahmdillik haqida

Hikmatlar 19:17

Kambagʻalga rahm qilish — Egamizga qarz berishday, U yaxshilikni qaytaradi.

Hikmatlar 21:10, Matto 5:7, Matto 9:13, Yoqub 2:12-13, Kolosaliklar 3:12

Sabr–toqat haqida

Sabr–toqat haqida

Hikmatlar 14:29

Sabr–toqatli odam aql–idroklidir, jahldorlik ahmoqlikni bildiradi.

Yoqub 5:7-8, Rimliklar 12:12, 1 Korinfliklar 13:4, Kolosaliklar 3:12-13, Ibroniylar 12:7

Saxiylik haqida

Saxiylik haqida

Hikmatlar 11:24-25

Baʼzilarning qoʻli ochiq, ammo boyligi koʻpayaveradi. Baʼzilar haddan tashqari tejamkor, ammo qashshoqlashaveradi. Saxiyning biri ikki boʻladi, boshqalarga yaxshilik qilganning oʻzi ham yaxshilik koʻradi.

Zabur 111:5, Hikmatlar 22:9, 2 Korinfliklar 8:1-4, 1 Timoʻtiy 6:17-19

Takabburlik va magʻrurlik haqida

Takabburlik va magʻrurlik haqida

Hikmatlar 16:18

Magʻrurlikning ortidan halokat keladi, takabburlikdan soʻng esa odam qoqiladi.

Hikmatlar 11:2, Hikmatlar 16:5, Hikmatlar 29:23, Luqo 18:9-14

Tirishqoqlik haqida

Tirishqoqlik haqida

Hikmatlar 12:24

Tirishqoq hukm suradi, dangasa esa qul boʻladi.

Hikmatlar 10:4, Hikmatlar 13:4

Xasislik va ochkoʻzlik haqida

Xasislik va ochkoʻzlik haqida

Hikmatlar 15:27

Ochkoʻz oʻz uyiga tashvish keltiradi, poradan nafratlanadigan esa yashaydi.

Hikmatlar 1:19, Hikmatlar 23:4-5, Matto 6:19-21, Luqo 12:15-21, 1 Timoʻtiy 6:7-10

Xudojoʻylik haqida

Xudojoʻylik haqida

1 Timoʻtiy 4:8-9

Axir, shunday bir maqol bor–ku: “Jismoniy mashq tana uchun foyda berar, xudojoʻylik esa har tomonlama foyda keltirar, u dunyoyu bu dunyoda hayot baxsh etar.” Bu gap toʻgʻri va asoslidir, u har jihatdan qabul qilinishga loyiqdir.

1 Timoʻtiy 6:3-6, 11, 2 Timoʻtiy 3:1-5

Oʻzini tuta bilish haqida

Oʻzini tuta bilish haqida

Hikmatlar 25:28

Oʻzini tuta olmaydigan odam devorsiz vayrona shahar kabidir.

Hikmatlar 16:32, Yoqub 1:19, Titus 2:2-5

Oʻgʻrilik haqida

Oʻgʻrilik haqida

Hikmatlar 13:11

Hiyla bilan topilgan davlat yoʻqoladi, mehnat bilan topilgani esa koʻpayadi.

Hikmatlar 20:10, Efesliklar 4:28, Titus 2:9-10

Qanoat qilib yashash haqida

Qanoat qilib yashash haqida

Ibroniylar 13:5

Pulga koʻngil bogʻlamanglar, bori bilan qanoatlaninglar. Zero, Xudo: “Sizlarni tashlab ketmayman, sizlarni tark etmayman”, — deb aytgan.

Luqo 3:14, Filippiliklar 4:11-12, 1 Timoʻtiy 6:7-10

Hasad haqida

Hasad haqida

Hikmatlar 14:30

Xotirjam yurak tanaga hayot baxsh etadi, hasadgoʻylik esa suyaklarni chiritadi.

Yoqub 3:13-16, 1 Butrus 2:1, Rimliklar 13:13, Titus 3:3-5

Haqqoniylik haqida

Haqqoniylik haqida

Hikmatlar 24:26

Toʻgʻri javob beradiganlarni hamma sevadi.

Hikmatlar 12:17-19, Hikmatlar 16:11, 1 Butrus 3:10-12

MUNOSABATLAR TOʻGʻRISIDAGI OYATLAR

MUNOSABATLAR TOʻGʻRISIDAGI OYATLAR

Ajrashish haqida

Ajrashish haqida

1 Korinfliklar 7:10-11

Quyidagi amr esa uylangan va erga tekkanlarga berilgan. U mendan emas, Rabbimiz Isodandir: xotin eri bilan ajrashmasin. Ajrashgan boʻlsa, boshqa erga tegmasin yoki oʻz eri bilan yarashsin. Er ham oʻz xotini bilan ajrashmasin.

Matto 5:27-32, Matto 19:3-9, 1 Korinfliklar 7:10-16

Boshqalarga xizmat qilish haqida

Boshqalarga xizmat qilish haqida

1 Butrus 4:10

Xudo sizlarga bergan inʼomlar bilan bir–biringizga xizmat qilinglar. Xudoning bu boy ehsonlaridan oqilona foydalaninglar.

Matto 20:20-25, Matto 25:31-46, Galatiyaliklar 5:13-15, Filippiliklar 2:3-4, Ibroniylar 13:1-3

Boshqalarni kechirish haqida

Boshqalarni kechirish haqida

Matto 6:14-15

Agar sizlarga yomonlik qilganlarni kechirsangizlar, osmondagi Otangiz ham sizni kechiradi. Bordi–yu, sizlar boshqalarning gunohlarini kechirmasangizlar, Otangiz ham sizni kechirmaydi.

Hikmatlar 19:11, Matto 18:21-35, Mark 11:25-26, Kolosaliklar 3:13

Boshqalarni hukm qilish haqida

Boshqalarni hukm qilish haqida

Rimliklar 2:1

Ey boshqalarni hukm qilayotgan inson! Sen kim boʻlishingdan qatʼi nazar, boshqalarni hukm qilishga hech haqing yoʻq. Sen boshqa odamni hukm qilib, oʻzingni ham mahkum etasan. Axir, oʻzing ham shu ishlarni qilyapsan–ku!

Matto 7:1-5, Yoqub 4:11-12, Rimliklar 14:10-13

Dushmanlarga munosabat haqida

Dushmanlarga munosabat haqida

Hikmatlar 24:17-18

Dushmaning yiqilganda sevinma, qoqilgani uchun yuraging quvonmasin. Boʻlmasa Egamiz buni koʻrib yoqtirmay, gʻazabini undan oʻgiradi.

Matto 5:44-48, Rimliklar 12:17-21

Doʻstlik haqida

Doʻstlik haqida

Hikmatlar 18:24

Shunday doʻst borki, u halokat keltiradi, doʻst borki, u tugʻishgandan ham yaqinroqdir.

Hikmatlar 17:9, 17, Hikmatlar 27:6

Jahl va gʻazab haqida

Jahl va gʻazab haqida

Efesliklar 4:26-27

Hatto gʻazablanganingizda ham gunoh qilmanglar. Quyosh botguncha jahldan tushinglar. Iblisga fursat bermanglar.

Hikmatlar 14:29, Hikmatlar 19:11, Yoqub 1:19-20, Efesliklar 4:31-32

Zino haqida

Zino haqida

Ibroniylar 13:4

Nikohni hammangiz eʼzozlanglar. Er–xotinlik munosabatini begʻubor saqlanglar. Fahshu zinoga berilganlarni Xudo hukm qiladi.

Hikmatlar 5:20-21, Hikmatlar 6:20-35, Matto 5:27-32, Mark 10:10-12

Masihiy birodarlarga munosabat haqida

Masihiy birodarlarga munosabat haqida

Ibroniylar 13:1

Bir–biringizni birodarlarday yaxshi koʻrishni davom ettiringlar.

Matto 5:23-24, 3 Yuhanno 1:5-8, Rimliklar 14:1, 19, Rimliklar 16:17, 1 Korinfliklar 1:10

Masihiylarning yakdilligi haqida

Masihiylarning yakdilligi haqida

Rimliklar 12:4-5

Axir, tanamiz bir boʻlsa–da, tanamiz aʼzolari koʻp, tanamiz aʼzolarining vazifasi ham bir xil emas. Shunga oʻxshab, biz — Masihga tegishli boʻlganlar bir tanani tashkil qilamiz. Har birimiz har xil aʼzolar boʻlib, bir–birimizga bogʻliqmiz.

Havoriylar 2:44-46, Efesliklar 4:3-6, Filippiliklar 2:1-4, Ibroniylar 10:24-25

Mehr–muhabbat koʻrsatish haqida

Mehr–muhabbat koʻrsatish haqida

Yuhanno 15:12-13

Mening amrim shu: Men sizlarni qanday sevgan boʻlsam, sizlar ham bir–biringizni shunday sevinglar. Kim oʻz jonini doʻstlari uchun fido qilsa, bundan ortiq sevgi yoʻq.

Rimliklar 12:9-10, Rimliklar 13:8, 1 Korinfliklar 13:1-13, Ibroniylar 10:24

Mehr–shafqat koʻrsatish haqida

Mehr–shafqat koʻrsatish haqida

Luqo 6:36

Osmondagi Otangiz rahmdil boʻlgani kabi, sizlar ham rahmdil boʻlinglar.

Matto 5:7, Yoqub 3:17, Efesliklar 4:32

Musofir va muhtojlarga munosabat haqida

Musofir va muhtojlarga munosabat haqida

Zabur 145:9

Egamiz musofirlarni asraydi, Yetim va bevalarni qoʻllaydi, Fosiqning yoʻllariga xalaqit beradi.

Matto 25:34-36, 1 Butrus 2:11-12

Nikoh haqida

Nikoh haqida

Kolosaliklar 3:18-19

Ey xotinlar, eringizga itoatli boʻlinglar. Shunday qilish Rabbimiz Isoning izdoshlariga munosibdir. Ey erlar, xotiningizni sevinglar, ularga qoʻpol muomalada boʻlmanglar.

Hikmatlar 31:10-31, 1 Butrus 3:1-7, 1 Korinfliklar 7:1-16, Efesliklar 5:21-33

Ota–onalaru farzandlar munosabati haqida

Ota–onalaru farzandlar munosabati haqida

Hikmatlar 23:22, 24

Seni dunyoga keltirgan otangga quloq sol, onang qariganda uni xor qilma….Solih otasining boshini koʻkka yetkazadi, dono farzand uni xursand qiladi.

Hikmatlar 19:13, 26, Hikmatlar 20:20, Matto 15:4-6, Efesliklar 6:1-4

Tilni jilovlash haqida

Tilni jilovlash haqida

Efesliklar 4:29

Ogʻzingizdan hech qanday yaramas soʻz chiqmasin. Lekin tinglovchilarning ehtiyojiga koʻra, kerakli gaplarni aytib, ularga dalda bering, shunda soʻzlaringiz ularga foyda keltiradi.

Hikmatlar 10:19, Hikmatlar 21:23, Matto 12:33-37, Yoqub 1:26, Yoqub 3:1-12

Xafagarchilik haqida

Xafagarchilik haqida

Kolosaliklar 3:13

Bir–biringizga nisbatan sabr–toqatli boʻlinglar. Orangizda xafagarchilik oʻtgan boʻlsa, bir–biringizni kechiringlar. Egamiz sizlarni kechirgani kabi, sizlar ham boshqalarni kechiringlar.

Matto 5:23-24, 1 Butrus 4:8

Qasos olish haqida

Qasos olish haqida

1 Butrus 3:9

Yomonlikka yomonlik, haqoratga haqorat bilan javob qaytarmanglar, aksincha, hammani duo qilinglar. Zero, Xudo sizlarni shunga daʼvat etgan. Bularga rioya qilsangiz, baraka topasizlar.

Hikmatlar 20:22, 1 Butrus 2:21-23, Rimliklar 12:17-21

Gʻiybat haqida

Gʻiybat haqida

Hikmatlar 16:28

Makkor janjal chiqaradi, gʻiybatchi esa yaqin doʻstlarni ajratadi.

Zabur 100:5, Hikmatlar 10:18, 1 Butrus 2:1

Haqiqatni aytish haqida

Haqiqatni aytish haqida

Efesliklar 4:15

Kelinglar, mehr–muhabbat bilan haqiqatni aytib, jamoatning boshi boʻlgan Masihga oʻxshab har jihatdan yetuk insonlar boʻlaylik.

Hikmatlar 24:26, 28, Hikmatlar 26:28, Efesliklar 4:25

HAYOTDA UCHRAYDIGAN VAZIYATLARDA YORDAM BERADIGAN OYATLAR

HAYOTDA UCHRAYDIGAN VAZIYATLARDA YORDAM BERADIGAN OYATLAR

Adolat va haqiqatga intilganda

Adolat va haqiqatga intilganda

Matto 5:6

Adolatga tashna boʻlganlar baxtlidir, Chunki Xudo ularni qondiradi.

Zabur 24:5, Zabur 32:5, Zabur 81:3, Hikmatlar 2:7-9, Hikmatlar 21:3

Aybini his qilganda

Aybini his qilganda

Hikmatlar 28:13

Oʻz gunohlarini yashirgan yutuqqa erishmaydi, ularni tan olib, voz kechgan marhamat topadi.

Zabur 31:5, Zabur 50:3-19, 1 Yuhanno 1:8-9, 2 Korinfliklar 7:10

Boylik haqida

Boylik haqida

Hikmatlar 11:4

Qiyomat kunida boylik foyda bermaydi, solihlik esa oʻlimdan saqlaydi.

Zabur 48:17-18, Hikmatlar 11:28, Hikmatlar 22:1, 16, Hikmatlar 23:4-5, Hikmatlar 28:6, Matto 6:24, Matto 19:16-30, Luqo 12:15-21, Luqo 16:9-13, 1 Timoʻtiy 6:7-10, 17-19

Vasvasa va sinovlardan oʻtganda

Vasvasa va sinovlardan oʻtganda

1 Korinfliklar 10:13

Sizlar tushgan vasvasaga boshqalar ham duchor boʻlgan. Ammo Xudo sodiqdir, U kuchingizdan ortiq vasvasaga tushishingizga yoʻl qoʻymaydi. Vasvasaga bardosh bera olishingiz uchun kerakli paytda vasvasadan qutulish yoʻlini ham beradi.

Matto 4:1-11, Yoqub 1:12-15, Yoqub 4:7, 1 Yuhanno 2:15-17

Donolik kerak boʻlganda

Donolik kerak boʻlganda

Zabur 110:10

Egamizdan qoʻrqish donolikning boshidir, Bunday yoʻl tutganlarning aqli rasodir, Uning hamdu sanolari to abad davom etadi.

Hikmatlar 2:1-6, Hikmatlar 9:9-12, Hikmatlar 16:16, Yoqub 1:5, Yoqub 3:13-18

Yolgʻizlikni his qilganda

Yolgʻizlikni his qilganda

Zabur 144:18

Egamiz Oʻziga yolvorganlarning yonidadir, Chin dildan iltijo qilganlarning yonidadir.

Zabur 22:1-6, Zabur 24:16-18, Zabur 26:10, Zabur 67:7

Yomon odatlarni tashlamoqchi boʻlganda

Yomon odatlarni tashlamoqchi boʻlganda

Filippiliklar 4:13

Menga kuch–quvvat beradigan Iso Masihning madadi bilan har narsani qila olaman.

Galatiyaliklar 5:16, 22-23, Efesliklar 4:22-24

Imon sust boʻlganda

Imon sust boʻlganda

Ibroniylar 10:23

Endi oʻzimiz eʼtirof etgan umidimizni ikkilanmay mahkam tutaylik. Chunki vaʼda bergan Xudo Oʻz soʻziga sodiqdir.

Matto 8:23-27, Matto 14:25-31, Mark 9:21-24, Luqo 22:31-32, Yuhanno 14:27, 2 Timoʻtiy 2:11-13, Ibroniylar 11:1-2, 6, Ibroniylar 12:2

Ish yaxshi yurishganda

Ish yaxshi yurishganda

Zabur 106:8-9

Sodiq sevgisi uchun ular Egamizga shukrona aytsin! Egamizning insoniyatga koʻrsatgan ajoyib ishlari uchun shukur qilsin! Zotan, U qondirar tashna boʻlganlarni, Toʻydirar neʼmatlar bilan ochlarni.

Zabur 83:12, Zabur 102:1-5, 1 Salonikaliklar 5:16-18

Ishingiz haqida oʻylayotganingizda

Ishingiz haqida oʻylayotganingizda

Efesliklar 6:7-8

Insonlarga emas, balki Rabbimiz Isoga xizmat qilayotgandek, bajonu dil xizmat qilinglar. Esingizda tuting: xoh qul, xoh erkin boʻlsin, har bir kishi qilgan yaxshiligiga yarasha mukofotni Rabbimizdan oladi.

Hikmatlar 3:3-4, Efesliklar 4:28, Efesliklar 6:5-9

Kasallikka duchor boʻlganda

Kasallikka duchor boʻlganda

Zabur 102:2-3

Egamizni olqishlagin, ey jonim, Uning qilgan hamma yaxshiliklarini unutmagin! Hamma gunohlarimni U kechiradi, Barcha xastaliklarimga U shifo beradi.

Mark 1:40-41, Yoqub 5:14-15, 2 Korinfliklar 4:16-18

Kelajakka umid kerak boʻlganda

Kelajakka umid kerak boʻlganda

Hikmatlar 23:18

Chunki albatta kelajak bor, umiding roʻyobga chiqadi.

Zabur 26:1, Zabur 90:1-10, 1 Butrus 1:3-9, 2 Korinfliklar 1:21-22, Filippiliklar 1:6

Kulfatli damlarda

Kulfatli damlarda

Zabur 45:2

Xudo bizning panohimiz, qudratimizdir, Kulfatda qolganimizda doim madadkorimizdir.

Zabur 17:7, Zabur 49:15, Zabur 58:17-18, Hikmatlar 31:8

Tushkunlikka tushganingizda

Tushkunlikka tushganingizda

Zabur 42:5

Nega tushkunlikka tushasan, ey jonim? Nega behalovat boʻlasan ichimda? Xudoga umid bogʻla! Shukur etaman Yana Unga — najotkorim, Xudoyimga.

Zabur 39:2-5, Zabur 54:23, Zabur 60:2-4, Rimliklar 8:36-39

Umidsiz boʻlganda

Umidsiz boʻlganda

Zabur 33:18-19

Taqvodorlar yolvoradi, Egamiz eshitadi, Barcha balolardan ularni Egamiz qutqaradi. Koʻngli choʻkkanlarga Egamiz yaqindir, Ruhan ezilganlarni U qutqaradi.

Zabur 22:1-4, Zabur 41:2-6

Xavotir olganda

Xavotir olganda

Zabur 93:18-19

“Oyoqlarim qoqiladi”, deb oʻylaganimda, Ey Egam, sodiq sevging meni qoʻlladi. Ichim xavotirga toʻlib ketganda, Sen bergan tasalli menga quvonch keltirdi.

Zabur 22:4, Zabur 54:23, Luqo 12:22-31, 1 Butrus 5:6-7

Xavfga duchor boʻlganda

Xavfga duchor boʻlganda

Zabur 26:1

Egam nurim va najotimdir, Kimdan qoʻrqaman?! Egam hayotimning qalʼasidir, Kim meni qoʻrqita olar?!

Zabur 90:1-6, Zabur 117:5-9, Rimliklar 8:35-39

Shodlik, quvonchga toʻla damlarda

Shodlik, quvonchga toʻla damlarda

Zabur 94:1

Kelinglar, sevinch ila Egamizni kuylaylik, Najotimiz Qoyasiga shodlik ila hayqiraylik.

Zabur 31:11, Zabur 70:14-16, Efesliklar 5:19-20

Yupanch va dalda kerak boʻlganda

Yupanch va dalda kerak boʻlganda

Zabur 93:18-19

“Oyoqlarim qoqiladi”, deb oʻylaganimda, Ey Egam, sodiq sevging meni qoʻlladi. Ichim xavotirga toʻlib ketganda, Sen bergan tasalli menga quvonch keltirdi.

Zabur 22:1-4, Matto 5:4, 2 Korinfliklar 1:3-5, Vahiy 21:3-4

Yurak notinch boʻlganda

Yurak notinch boʻlganda

Yuhanno 14:27

Men sizlarga tinchlikni qoldiryapman. Oʻz tinchligimni sizlarga beryapman. Men berayotgan tinchlik dunyo beradigan tinchlikka oʻxshamaydi. Yuragingiz siqilmasin, qoʻrqmanglar.

Zabur 45:2-4, Zabur 54:23, Matto 6:25-34, Filippiliklar 4:6-7

Oʻzingizni ojiz, kuchsiz his qilganingizda

Oʻzingizni ojiz, kuchsiz his qilganingizda

Zabur 9:35

Sen esa koʻrib turasan, Bilib turasan kulfatu azobda qolganlarni. Qoʻllaringni ularga uzatasan, Ojiz oʻzini Sening panohingga topshiradi, Sen yetimga doim yordam bergansan.

Rimliklar 8:26-27, 2 Korinfliklar 4:7, 2 Korinfliklar 12:9-10, Filippiliklar 4:13, Ibroniylar 4:14-16

Qaygʻurganda

Qaygʻurganda

Vahiy 21:4

Xudo ularning koʻzidagi har bir tomchi yoshni artib qoʻyadi. Endi oʻlim mavjud boʻlmaydi, Hech kim qaygʻurmaydi, yigʻlamaydi, azob chekmaydi. Zero, avvalgilar oʻtib ketdi.

Zabur 29:6, Zabur 55:9, Zabur 141:2-3, 1 Salonikaliklar 4:13-14

Qaror chiqarayotganda

Qaror chiqarayotganda

Hikmatlar 12:15

Nodon oʻz yoʻlini toʻgʻri deb oʻylaydi, dono esa maslahatga quloq soladi.

Zabur 24:4-10, Zabur 118:105, Rimliklar 12:1-2

Qiyinchilik, azob–uqubatga yoʻliqqanda

Qiyinchilik, azob–uqubatga yoʻliqqanda

Zabur 33:19

Koʻngli choʻkkanlarga Egamiz yaqindir, Ruhan ezilganlarni U qutqaradi.

Matto 11:28, Luqo 22:41-44, Yoqub 1:2-4, Rimliklar 12:12, 2 Korinfliklar 12:9-10

Tarix

Tarix

MASIHIYLAR JAMOATINING OʻRTA OSIYODAGI QADIMIY TARIXI

Yangi Ahdning Havoriylar faoliyati kitobida Iso Masih haqidagi Xushxabar qay tarzda Rim imperiyasi, yaʼni gʻarb tomonga yoyilgani bayon etilgan. Keyinroq yozilgan tarixiy qoʻlyozmalar va arxeologik topilmalardan maʼlum boʻlishicha, Iso Masih haqidagi Xushxabar sharq tomonga, yaʼni Persiyaga — avval Parfiyaga, keyinroq esa Sosoniylar imperiyasiga ham yetib borgan. Qadimiy manbalardan maʼlumki, taxminan milodiy 200 yillar atrofida, Baqtriyaning[1] Kushon imperiyasida masihiylar mavjud boʻlgan. Beshinchi asrning boshlariga kelib, Hirot[2] va Marv[3] shaharlarida xizmat qilish uchun masihiy yetakchilar tayinlangan. Milodiy 424 yilda Fors poytaxti Selevkiya–Ktesifonda[4] “Sharq jamoati” rasmiy eʼtirof etilgan.

Vaqtlar oʻtib, Oʻrta Osiyo aholisi orasida Masihga imon keltirgan odamlar soni koʻpaydi. Bu hududdagi masihiylar Xudoga suriyoniy tili va mahalliy tillarda sajda qilardilar. Bu mahalliy tillar fors, sugʻd va qadimiy turk tillari edi. Masihiylarning soni Amudaryoning shimol tomonida ham koʻpayib, masihiylar jamoati yoyila boshladi. Shunday qilib, VI asrning oxirlari va VII asrning boshlarida Samarqand asosiy ruhiy-maʼnaviy markaz boʻlib qoldi. Hikoya qilishlaricha, mana shu davrlarda qadimiy turkiy aholi[5] peshonasiga xochning rasmini zarb qilib, chizdirib olganlar. Ularning tushunchasi boʻyicha xoch tasviri ularni vabodan asrar ekan. Taxminan 644 yili turk hukmdorlaridan biri va uning lashkarlari bir daryo qirgʻogʻida Masihga imon keltirganlar. Olimlar oʻsha daryoni Amudaryo deb taxmin qilishadi.

Suriyoniy, fors va sugʻd tilida gaplashadigan Oʻrta Osiyo masihiylari Iso Masih haqidagi xushxabarni yoyishni davom ettirdilar. Aq–beshim[6] va Urgutda[7] masihiylar ibodatxonalari topilgan. Arxeologlar Muqaddas Kitobdagi hikoyalarning mazmuniga rasmi ishlangan kumush laganlar va Buxorodan chiqqan xoch zarbi bor tangalar ham topishgan. Arxeologik topilmalar koʻrsatadiki, sugʻd tilida gapiradigan masihiylar hozirgi Oʻzbekiston va Tojikiston hududidan sharq tomonga, hatto Xitoyga ham Iso Masih haqidagi xushxabarni yoyganlar. Turfonda[8] 500 dan ortiq sugʻd tilidagi masihiycha qoʻlyozma parchalari topilgan.

VII asrning oxirlarida Oʻrta Osiyo arablar tomonidan bosib olingandan keyin masihiylarning faoliyatiga cheklovlar qoʻyish boshlandi. Vaqtlar oʻtib, masihiylar ibodatxonalarining baʼzilari masjidga aylantirildi. Bunga Buxorodagi bir masjid namunadir. Bularga qaramay, Oʻrta Osiyo masihiylari Xudoga sajda qilish uchun yigʻilishda davom etaverdilar. Ular butun Oʻrta Osiyo hududiga Iso Masih haqidagi xushxabarni yoyishni toʻxtatmadilar. Bularning biri Balxlik[9] boʻlib, masihiylarga rahnamo boʻlgan Yazdibozid degan kishidir. U Xitoy hududi boʻylab yurib, odamlarga Iso Masih haqida taʼlim bergan.

Taxminan VIII asrning oxirlarida Sharq jamoatining yoʻlboshchisi tomonidan yozilgan ikkita maktubda shunday deyilgan: “turklarning shohi” va oʻsha shohlikning aksariyat aholisi Iso Masihga ishonib, Uning yoʻlidan yura boshladi. Shuningdek, ushbu maktublarda oʻsha shoh oʻz xalqi uchun bir masihiy yetakchi tayinlashni soʻraganligi haqida ham yozilgan. Bu turklar qarluqlar boʻlsa kerak, deb taxmin qilinadi. Qarluqlarning poytaxti Tarozda[10] edi. Milodiy 893 yilda qarluqlar Buxoro somoniylari tomonidan bosib olinganlar. Qarluq masihiylarining katta ibodatxonasi ham masjidga aylantirilgan. Oʻsha davrdan qolgan tarixiy maʼlumotlarga koʻra, Samarqanddagi masihiylar ibodatxonasining darvozalari dunyodagi eng goʻzal ijod namunasi hisoblangan.

Taxminan milodiy 1000 yilda mashhur olim Beruniy Xorazmda masihiylar nishonlagan bayramlar haqida yozgan. Oʻsha davrning ikki tarixchisi 200 mingta kerayit turklari Mongoliyada 1007 yilda Iso Masihga imon keltirib, Uning yoʻlidan yura boshlaganini aytib oʻtishgan. Ularning yozishicha, kerayit turklarining shohi qattiq boʻron paytida togʻda yoʻlini topolmay qolgan. Masihiy bir ulugʻ zot shohga vahiyda koʻrinib, uni qarorgohiga qaytarib olib borgan. Shoh qarorgohga eson–omon qaytib borgandan keyin, oʻsha yerda masihiy savdogarlar bilan ularning imoni haqida suhbatlashgan. Shundan keyin shoh bir qurbongoh oʻrnatib, uning oldiga toʻrt Xushxabarning nusxasini va bir mesh biya suti qoʻygan. Mana shu qurbongoh oldida kerayit turklari ibodat qilganlar va, biz Iso Masih taʼlimotiga sadoqat bilan amal qilamiz, deb qasamyod qilganlar va shu ontning ramzi sifatida oʻsha sutdan ichganlar.

XIV asrga kelib, Qashgʻar va Almalik[11] shaharlarida xizmat qilishlari uchun masihiy yetakchilar tayinlangan. Sharq jamoati masihiylarining eʼtiqodi haqida arxeologik dalillar mavjud. Bu dalillarning aksariyati Turfon va Dunxuandan[12] topilgan suryoniy, sugʻd, fors va oʻrta turk[13] tillaridagi 1100 ta qoʻlyozma parchalaridan iboratdir. Bu qoʻlyozmalar IX asrdan XIV asrgacha boʻlgan davrlarda yozilgan. Ularning orasida Muqaddas Kitobdan, asosan Zabur, Xushxabarlar va havoriylarning maktublaridan parchalar bor. Shular qatorida, masihiylar sajda qilganda foydalangan matnlar, qoʻshiqlar, masihiylarning eʼtiqodiga oid boʻlgan bayonotlar, ibodat kitobchalari, buyuk masihiylar haqidagi hikoyalar, vaʼzlar, maktublar va toʻylarda ishlatilgan nutqlar topilgan.

Va nihoyat, Toʻqmoq va Bishkekka yaqin joylarda, hamda Almalikda taxminan XIII-XIV asrlardan qolgan 600 tacha masihiycha qabrtoshlar topilgan. Bu qabrtoshlardagi matnlar suryoniy va oʻrta turk tillarida yozilgan. Qabrtoshlarning aksariyati turklarning qabri ustiga qoʻyilgan boʻlib, xotirlanganlarning koʻpchiligi Sharq jamoatining yetakchilari edilar. Hozirgi paytda bu qabrtoshlar Rossiyaning Sankt-Peterburgdagi va Oʻrta Osiyoning Toshkent, Ashxobod, Dushanbe, Toʻqmoq va Bishkek shaharlaridagi muzeylarda saqlanib kelmoqda.

Amir Temur va uning avlodi taxtga oʻtirgan davrlarga kelib, Oʻrta Osiyoda masihiylar soni juda kamayib ketgan edi. Baʼzi qoʻlyozmalarning bayon qilishicha, bu paytda masihiylar Samarqand va Turfonda yashagan. 1200 yil davomida, Oʻrta Osiyoda mavjud boʻlgan Sharq jamoati qachon va qanday qilib gʻoyib boʻlgani aniq emas. Mana shu davrdan keyingi arxeologik topilmalarda Oʻrta Osiyo masihiylari haqida maʼlumot qayd etilmay qoʻyilgan boʻlsa–da, xalq oʻz farzandlariga bergan ismlaru ularning avloddan avlodga oʻtib kelgan hikoyalari va udumlarida Sharq jamoatining taʼsiri yaqqol sezilib turadi. Asrlar osha masihiylarning ibodatxonalari va yozuvlari yoʻqolib ketgan boʻlsa ham, qadimda Iso Masihning yoʻlidan yurgan bu masihiylar unutilmagan. Oʻrta Osiyo xalqlari endi paygʻambarlar hamda Iso Masihning taʼlimotlarini oʻz ona tilida oʻqish orqali oʻzlarining ruhiy–maʼnaviy boyligini qaytadan oʻrganish imkoniyatiga ega boʻldilar.

[1] Hozirgi Afgʻoniston hududida joylashgan edi.

[2] Hozirgi Afgʻoniston hududida joylashgan.

[3] Hozirgi Turkmanistonning Mari shahriga yaqin joylashgan edi.

[4] Bu ikki birlashgan shaharlar hozirgi Iroqda joylashgan edi.

[5] Ular koʻkturklar boʻlgan boʻlsa kerak.

[6] Hozirgi Qirgʻiziston hududida joylashgan edi.

[7] Hozirgi Oʻzbekiston hududida joylashgan.

[8] Hozirgi Xitoyning Shinjon viloyatida joylashgan.

[9] Hozirgi Afgʻoniston hududida joylashgan.

[10] Hozirgi Qozogʻiston hududida joylashgan.

[11] Bu ikki shahar hozirgi Xitoyning Shinjon viloyatida joylashgan.

[12] Hozirgi Xitoy hududida joylashgan.

[13] Aynan qoraxoniy turklarining shevasi nazarda tutilgan boʻlsa kerak.

Table of Contents

Muqaddas Kitob: 2 Solnomalar

MUQADDAS KITOB

Soʻzboshi

- KITOBXONLAR UCHUN KOʻRSATMALAR

- TARJIMA UCHUN ASOS BOʻLGAN MATNLAR

- TARJIMA JARAYONI, UNGA YONDASHISH VA QOʻLLANILGAN USUL

- TARJIMADAGI AYRIM QIYINCHILIKLAR

- BOB VA OYATLAR RAQAMLARI

- BOSH HARFLARNING QOʻLLANISHIGA OID TUSHUNTIRISHLAR

- ISMLAR VA JOY NOMLARINING YOZILISHI

- KOʻCHIRMA GAPDA TINISH BELGILARIGA OID TUSHUNTIRISHLAR

Kirish

- KITOBLARNING NOMLARI
- KITOBLARNING JOYLASHISH TARTIBI
- ESKI AHD KITOBLARINING QISQACHA TAVSIFI
- YANGI AHD KITOBLARINING QISQACHA TAVSIFI
- MUQADDAS KITOB — YAXLIT BIR ASAR

2 Solnomalar

- Kirish
- 1–BOB
- 2–BOB
- 3–BOB
- 4–BOB
- 5–BOB
- 6–BOB
- 7–BOB
- 8–BOB
- 9–BOB
- 10–BOB
- 11–BOB
- 12–BOB
- 13–BOB
- 14–BOB
- 15–BOB
- 16–BOB
- 17–BOB
- 18–BOB
- 19–BOB
- 20–BOB
- 21–BOB
- 22–BOB
- 23–BOB
- 24–BOB
- 25–BOB
- 26–BOB
- 27–BOB
- 28–BOB
- 29–BOB
- 30–BOB
- 31–BOB
- 32–BOB
- 33–BOB
- 34–BOB
- 35–BOB
- 36–BOB

Lugʻat

ABADIY HAYOT
AHD
AHD SANDIGʻI
AHD SANDIGʻINING QOPQOGʻI
AHMOQ, NODON
AMOR XALQI
ARAVA
ARFA
ASIRLIK
AYB QURBONLIGI
ASHERA
ASHTARET
BAAL
BANDARGOH
BARHAYOT XUDO
BAYRAMLAR
BASHAN
BIRODAR, BIRODARLAR
BOBIL
BOSH RUHONIYLAR
BRONZA QURBONGOH
BRONZADAN YASALGAN ARAVALAR
BRONZADAN YASALGAN HOVUZ
BURGʻU
BUTSIMON TOSH
BOʻYINTURUQ
DAFN MAROSIMI
DON NAZRI
DOVUD QALʼASI
EDOM, EDOM XALQI, EDOMLIKLAR
EFOD
EFRAYIM
EGAM RABBIY, EGAMIZ RABBIY
EGAM XUDO, EGAMIZ XUDO…
EGAMIZDAN QOʻRQISH
EGAMIZNING FARISHTASI
EGAMIZNING RUHI
EGAMNING UYI, EGAMIZNING UYI
EGAM, EGAMIZ…
ENG MUQADDAS XONA
ESKI AHD
ESHIK KESAKISI
FALASTIN
FARISHTA
FARZIY
FILIST XALQI, FILISTIYA
FINIKIYA
FIRʼAVN
FISIH BAYRAMI
FISIH QURBONLIGI
FISIH ZIYOFATI
FORS SHOHLIGI
GILAD
GIRGOSH XALQI
GUNOH
GUNOH QURBONLIGI
HAVORIY
HOSIL BAYRAMI
HOVUZ
IBLIS
IBRONIY
IBRONIY QOʻLYOZMALARI
IBRONIYCHA
IBRONIYCHA MATN
INOYAT
INSON OʻGʻLI
ISROIL
ICHKI PARDA
JABROIL
JALILA
JAMOAT
JANG ARAVASI
JANNAT
JIN
KANʼON

KANʼON XALQI, KANʼON XALQLARI, KANʼONDAGI XALQLAR

KARNAY BAYRAMI
KARUB, KARUBLAR
KUYDIRILADIGAN QURBONLIK, KUYDIRILADIGAN NAZR
KOʻKRAKPECH
LEVI, LEVILAR
LIRA
LUBNON
MALAK
MASIH
MAʼBAD
MIDIYA
MIDIYA VA FORS SHOHLIGI
MIDIYON, MIDIYON XALQI, MIDIYONLIKLAR
MIKOYIL
MISR
MOY
MOY SURTIB TANLAMOQ
MOYCHIROQ
MUHR
MUQADDAS
MUQADDAS NON
MUQADDAS RUH
MUQADDAS XONA
MUQADDAS XUDO
MUQADDAS CHODIR
MOʻAB, MOʻAB XALQI, MOʻABLIKLAR
MOʻLAX
NAJOT
NAZR
NODON
OLIY KENGASH
OLIY RUHONIY
OLTIN TUTATQI QURBONGOHI
OLTIN XONTAXTA
OMMON XALQI
OMOLEK XALQI
ORAM
ORAMIYCHA
ORAMIYCHA MATN
OSMON SHOHLIGI
OSMON, SAMO
OSSURIYA
OTA, OTAM XUDO, OTAMIZ XUDO…
PARIZ XALQI
PARVARDIGOR EGAM, PARVARDIGOR EGAMIZ
PARVARDIGORI OLAM
PAYGʻAMBAR
POKLANISH KUNI
PURIM BAYRAMI
QADIMIY LOTINCHA TARJIMA
QADIMIY SURYONIYCHA TARJIMA
QADIMIY YUNONCHA TARJIMA
QAROL
QODIR XUDO
QONUN
QOYA
QUDDUS
QUMRON QOʻLYOZMALARI
QURBONGOH
QURBONLIK
QURBONLIK KUYDIRILADIGAN QURBONGOH
QUROLBARDOR
QURʼA
QUTLUGʻ KECHA
QOʻL TEGIRMON
QOʻZI
RABBIMIZ ISONI XOTIRLASH UCHUN NON SINDIRISH
RABBIY XUDO, RABBIM XUDO, RABBIMIZ XUDO
RABBIY, RABBIM, RABBIMIZ…
ROMLAR
RUHONIY
ROʻZA TUTISH
SADDUQIY
SAMARIYA
SAMARIYALIK
SAMO
SAMOVIY XUDO
SANDIQ
SANDIQNING QOPQOGʻI
SARDOBA
SARVARI OLAM
SEVMOQ
SIDON
SINAGOGA
SION
SIPOH
SOVURISH, SHOPIRISH
SOVUT
SOYLIK
SURGUN
SURIYA
SUVGA CHOʻMDIRMOQ, SUVGA CHOʻMDIRILMOQ
SUYANGAN QOYA
TAVROT
TAVROT TAFSIRCHISI
TINCHLIK QURBONLIGI, TINCHLIK NAZRI
TIR
TUTATQI QURBONGOHI
TOʻNGʻICH OʻGʻIL
UZUM SIQISH CHUQURI
UCHRASHUV CHODIRI
VALIY
XAMIRTURUSHSIZ NON BAYRAMI
XAYIN XALQI
XET XALQI
XILXONA
XIV XALQI
XONTAXTA
XOCH
XUDO
XUDODAN QOʻRQISH
XUDOLAR
XUDONING AZIZLARI, XUDONING AZIZ XALQI
XUDONING NOMLARI
XUDONING RUHI
XUDONING UYI
XUDONING OʻGʻLI, XUDOYI TAOLONING OʻGʻLI
XUDONING SHOHLIGI
XUDOYI TAOLO
XUSHXABAR
XOʻPTIR
YAHUDIY
YAHUDIYA
YAHUDO
YANGI AHD
YANGI OY SHODIYONASI
YHVH
YOBUS XALQI
YODGORLIK TOSHI
YOQUB
YOVUZ RUH
YUNON QOʻLYOZMALARI
YUNON TILI VA MADANIYATI
YUNONCHA MATN
ZAYTUN
ZIL, ZILLAR
ZIYORAT QOʻSHIGʻI
ZIGʻIR
OʻRAMA QOGʻOZ
SHABBAT KUNI
SHAROB NAZRI
SHAYTON
SHOPIRISH
SHOQUL
SHUKRONA QURBONLIGI, SHUKRONA NAZRI
CHAYLA BAYRAMI
CHIROQPOYA
Izohlar

Rasmlar

- Muqaddas chodir (Rasm)

- Shoh Sulaymon qurdirgan Maʼbad

- Hizqiyol vahiyda koʻrgan Maʼbadning loyihasi

- Shoh Hirod qurdirgan Maʼbad loyihasi (Iso Masih davrida)

- Shoh Hirod qurdirgan Maʼbad (Iso Masih davrida)

Jadvallar

- Eski Ahd xronologiyasi jadvali
- Yangi Ahd xronologiyasi jadvali
- Eski Ahddagi oʻxshash parchalar jadvali
- Yangi Ahddagi oʻxshash parchalar jadvali

Qoʻlyozmalar

- Eski Ahdning qoʻlyozmalaridan “Leningrad Kodeksi”

- Eski Ahdning “Qumron qoʻlyozmalari”dan biri

- Eski Ahdning “Qadimiy yunoncha tarjima” qoʻlyozmalaridan parcha

- Yangi Ahdning qoʻlyozmalaridan “Papirus 52” deb atalgan parcha

- Yangi Ahdning qoʻlyozmalaridan “Kodeks Sinaytikus”

Xaritalar

- Qadimiy davrdagi Yaqin Sharq

- Isroil xalqi Misrdan chiqqandan keyin bosib oʻtgan yoʻl

- Kanʼon va uning atrofidagi yerlarning tabiiy xaritasi

- Oʻn ikki qabilaning hududi

- Quddus (shohlar davrida)

- Isroil shohligi (Shoul, Dovud va Sulaymon davrida)

- Isroil va Yahudo shohliklari

- Ossuriya shohligi

- Bobil shohligi (Yahudo xalqi surgun qilingan davrda)

- Fors shohligi (Rasm)
- Iskandar Zulqarnayn shohligi
- Rim imperiyasi

- Falastin va uning atrofidagi yerlar (Iso Masih davrida)

- Quddus (Iso Masih davrida)

- Pavlusning Xushxabar yoyish maqsadida qilgan birinchi safari

- Pavlusning Xushxabar yoyish maqsadida qilgan ikkinchi safari

- Pavlusning Xushxabar yoyish maqsadida qilgan uchinchi safari

- Pavlusning Rimga olib ketilishi

Toʻgʻri yoʻl

- XUDO MUQADDASDIR
- INSONLAR XUDONING YOʻLIDAN OZGAN
- INSONLAR XUDO OLDIDA JAVOB BERADI
- XUDO MEHR–MUHABBATLIDIR
- XUDO NAJOTKORIMIZDIR
- XUDO HOZIRLAGAN YOʻL
- XUDO KECHIRUVCHIDIR
- HAMMAMIZ IMON KELTIRISHIMIZ KERAK
- XUDO SADOQATLIDIR
- XUDO OʻZ RUHINI BAXSH ETADI
- BIZ XUDONING AZIZ XALQIMIZ
- BIZ YOLGʻIZ EMASMIZ
- SIZ TAYYORMISIZ?

Yordamchi oyatlar

MUNDARIJA

XUDONING FAZILATLARI TOʻGʻRISIDAGI OYATLAR

- Xudo inoyatlidir
- Xudo kechiruvchidir
- Xudo mangudir
- Xudo marhamat koʻrsatuvchidir
- Xudo mehr–muhabbatlidir
- Xudo mehr–shafqatlidir
- Xudo mehribondir
- Xudo muqaddasdir
- Xudo najotkorimizdir
- Xudo odildir
- Xudo taʼminlovchimizdir
- Xudo tinchlik beruvchidir
- Xudo ulugʻvordir
- Xudo shodlik ato qiluvchidir
- Xudo yagona Xudodir
- Xudo yaqindir
- Xudo oʻzgarmasdir
- Xudo qudratlidir
- Xudo hayot manbaidir
- Xudo hamma narsani bilguvchidir

RUHIY HAYOTIMIZGA OID OYATLAR

- Abadiy hayot haqida
- Gunoh haqida
- Jasorat bilan Xushxabar aytish haqida
- Ibodat haqida
- Najot haqida
- Poklik haqida
- Ruhiy jang haqida
- Roʻza tutish haqida
- Solihlik haqida
- Tinchlik haqida
- Xudoga shukrona aytish haqida
- Xudoning yetakchiligi haqida

INSON FAZILATLARI VA ILLATLARI TOʻGʻRISIDAGI OYATLAR

- Dangasalik haqida
- Yolgʻon gapirish haqida
- Jinsiy axloqsizlik haqida
- Itoatkorlik haqida
- Kamtarlik haqida
- Mayxoʻrlik haqida
- Mehribonlik haqida
- Minnatdorchilik haqida
- Muloyimlik haqida
- Rahmdillik haqida
- Sabr–toqat haqida
- Saxiylik haqida
- Takabburlik va magʻrurlik haqida
- Tirishqoqlik haqida
- Xasislik va ochkoʻzlik haqida
- Xudojoʻylik haqida
- Oʻzini tuta bilish haqida
- Oʻgʻrilik haqida
- Qanoat qilib yashash haqida
- Hasad haqida
- Haqqoniylik haqida

MUNOSABATLAR TOʻGʻRISIDAGI OYATLAR

- Ajrashish haqida
- Boshqalarga xizmat qilish haqida
- Boshqalarni kechirish haqida
- Boshqalarni hukm qilish haqida
- Dushmanlarga munosabat haqida
- Doʻstlik haqida
- Jahl va gʻazab haqida
- Zino haqida
- Masihiy birodarlarga munosabat haqida
- Masihiylarning yakdilligi haqida
- Mehr–muhabbat koʻrsatish haqida
- Mehr–shafqat koʻrsatish haqida
- Musofir va muhtojlarga munosabat haqida
- Nikoh haqida
- Ota–onalaru farzandlar munosabati haqida
- Tilni jilovlash haqida
- Xafagarchilik haqida
- Qasos olish haqida
- Gʻiybat haqida
- Haqiqatni aytish haqida

HAYOTDA UCHRAYDIGAN VAZIYATLARDA YORDAM BERADIGAN OYATLAR

- Adolat va haqiqatga intilganda
- Aybini his qilganda
- Boylik haqida
- Vasvasa va sinovlardan oʻtganda
- Donolik kerak boʻlganda
- Yolgʻizlikni his qilganda
- Yomon odatlarni tashlamoqchi boʻlganda
- Imon sust boʻlganda
- Ish yaxshi yurishganda
- Ishingiz haqida oʻylayotganingizda
- Kasallikka duchor boʻlganda
- Kelajakka umid kerak boʻlganda
- Kulfatli damlarda
- Tushkunlikka tushganingizda
- Umidsiz boʻlganda
- Xavotir olganda
- Xavfga duchor boʻlganda
- Shodlik, quvonchga toʻla damlarda
- Yupanch va dalda kerak boʻlganda
- Yurak notinch boʻlganda
- Oʻzingizni ojiz, kuchsiz his qilganingizda
- Qaygʻurganda
- Qaror chiqarayotganda
- Qiyinchilik, azob–uqubatga yoʻliqqanda

Tarix