Author: Муқаддас Китобни таржима қилиш институти
Date: 2023-10-13T04:30:00.781870+00:00

Муқаддас Китоб: Забур

Муқаддас Китоб: Забур

1. МУҚАДДАС КИТОБ

2. Сўз боши

3. Кириш

1. Забур

1. Луғат

2. Изоҳлар

3. Расмлар

4. Жадваллар

5. Қўлёзмалар

6. Хариталар

7. Тўғри йўл

8. Ёрдамчи оятлар

9. Тарих

МУҚАДДАС КИТОБ

МУҚАДДАС КИТОБ

2016, 2018, 2020

Муқаддас Китоб

Луғатдаги расмлар

© ЎБЖ, 2006; Horace Knowles © The British & Foreign Bible Society 1954, 1967, 1972.

Расмлар ва лойиҳалар

Муқаддас чодир; Шоҳ Сулаймон қурдирган Маъбад

© ЎБЖ, 2006.

Ҳизқиёл ваҳийда кўрган Маъбаднинг лойиҳаси

© UBS, 1999.

Шоҳ Ҳирод қурдирган Маъбад лойиҳаси (Исо Масиҳ даврида); Шоҳ Ҳирод қурдирган Маъбад (Исо Масиҳ даврида)

Horace Knowles © The British & Foreign Bible Society 1954, 1967, 1972.

Хариталар

Қадимий даврдаги Яқин Шарқ; Исроил халқи Мисрдан чиққандан кейин босиб ўтган йўл; Канъон ва унинг атрофидаги ерларнинг табиий харитаси; Ўн икки қабиланинг ҳудуди; Қуддус (шоҳлар даврида); Исроил шоҳлиги (Шоул, Довуд ва Сулаймон даврида); Исроил ва Яҳудо шоҳликлари; Оссурия шоҳлиги; Фаластин ва унинг атрофидаги ерлар (Исо Масиҳ даврида); Қуддус (Исо Масиҳ даврида)

© UBS, 1999.

Бобил шоҳлиги (Яҳудо халқи сургун қилинган даврда); Форс шоҳлиги; Искандар Зулқарнайн шоҳлиги

© B & H Publishing Group, 1998.

Рим империяси

© Lion Hudson PLC, 2004.

Павлуснинг Хушхабар ёйиш мақсадида қилган биринчи сафари; Павлуснинг Хушхабар ёйиш мақсадида қилган иккинчи сафари; Павлуснинг Хушхабар ёйиш мақсадида қилган учинчи сафари; Павлуснинг Римга олиб кетилиши

© UBS, 1994.

Мазкур нашр Муқаддас Китобни таржима қилиш институти томонидан Ўзбекистон Библия жамияти билан ҳамкорликда тайёрланган

ISBN 978-5-93943-213-9

© Муқаддас Китобни таржима қилиш институти, 2016

Сўз боши

Сўз боши

1. КИТОБХОНЛАР УЧУН КЎРСАТМАЛАР

2. ТАРЖИМА УЧУН АСОС БЎЛГАН МАТНЛАР

3. ТАРЖИМА ЖАРАЁНИ, УНГА ЁНДАШИШ ВА ҚЎЛЛАНИЛГАН УСУЛ

4. ТАРЖИМАДАГИ АЙРИМ ҚИЙИНЧИЛИКЛАР

5. БОБ ВА ОЯТЛАР РАҚАМЛАРИ

6. БОШ ҲАРФЛАРНИНГ ҚЎЛЛАНИШИГА ОИД ТУШУНТИРИШЛАР

7. ИСМЛАР ВА ЖОЙ НОМЛАРИНИНГ ЁЗИЛИШИ

8. КЎЧИРМА ГАПДА ТИНИШ БЕЛГИЛАРИГА ОИД ТУШУНТИРИШЛАР

Мазкур Китоб икки минг йилдан ошиқ давр мобайнида муқаддас деб эътироф этилган битикларнинг ўзбек тилига қилинган биринчи тўлиқ таржимасидир. Муқаддас Китоб Эски ва Янги Аҳд битикларидан иборат[1]. Булар таркибида ўзбек китобхонларига яхши таниш бўлган Таврот, Забур ва Инжил китоблари ҳам бор.

1992 йили Янги Аҳд китоблари ўзбек тилида “Инжил” номи остида илк бор тўлиқ ҳолда чоп этилган эди. Ўша нашр Эски Аҳд таркибидаги Ибтидо ва Забур китобларини ҳам ўз ичига олган. Ўшандан бери Эски Аҳднинг ўн бешта китоби ўзбек тилига таржима қилиниб, чоп этилди. Шу жумладан, Ибтидо ва Забур китобларининг аввалги нашри жиддий таҳрир қилингандан сўнг қайтадан нашр қилинди. Илк чоп этилган Инжил китоби ҳам жиддий таҳрир қилингандан кейин мазкур нашрга киритилди.

Ушбу таржима устида мутахассислар йигирма йилдан кўпроқ меҳнат қилдилар. Ниҳоят, Муқаддас Китоб тўлиқ ҳолда Ўзбекистон Республикасининг давлат тилида чоп этилди. Мазкур таржиманинг тўлиқ нашрини ва илова қилинган ўқув манбаларини “www.ibt.org.ru/muqaddas-kitob” интернет саҳифасидан топишингиз мумкин. Бу электрон манбаларни компютер ва уяли телефон каби воситаларга кўчириб олиб, улардан фойдаланишингиз мумкин.

Муқаддас Китобда баён қилинган аксарият воқеалар ғарбий Осиёда бўлиб ўтган бўлса–да, ундаги бебаҳо ҳикматлар дунё бўйлаб ёйилиб, кўплаб халқлар маданиятини янада бойитди. Инсоният тарихида Муқаддас Китобдан кўра кўп таржима қилинган китоб йўқ. Муқаддас Китоб жаҳон маданиятининг классик мероси ҳисобланади. Мазкур нашр амалга оширилаётган пайтда Муқаддас Китоб тўлиқ ҳолда дунёдаги 550 тилга таржима қилингани маълум эди. Бундан ташқари, Муқаддас Китобнинг айрим парчалари тахминан 2300 тилга таржима қилинган.

Бутун жаҳонда юксак маданий мерос сифатида қадрланадиган мазкур Китоб Худонинг инсоният билан бўлган муносабати тарихи ҳақида сўз юритади. Шу боис Китоб асрлар давомида одамларга Яратувчи билан ҳамда бир–бирлари билан ярашиш йўлини кўрсатиб келмоқда.

Таржимонлар гуруҳи мазкур Китобга жиддий илмий иш сифатида ёндашганлар. Улар Китоб таржимаси юзасидан чуқур тадқиқотлар олиб бориб, ўз олдиларига қўйилган вазифаларни ниҳоятда диққат–эътибор билан бажарганлар. Буни нафақат матннинг ўзидан, балки китобхоннинг билимини ошириш учун китобга илова қилинган қўшимча маълумотлардан ҳам кўришингиз мумкин. Шу билан бирга, таржима услубига ҳам катта эътибор берилган, матн замонавий китобхонларимизга тушунарли бўлиши учун табиий ва содда тилда таржима қилинган.

Бу катта ишни амалга ошириш учун йиллар давомида кўплаб одамлар ўз вақтларини аямай, тинимсиз меҳнат қилдилар. Нафақат таржимонлар, балки муҳаррирлар, бир қанча китобхонлар ўзбекча матннинг сифатли бўлиши учун ёрдам бердилар. Нашриёт ходимлари уларнинг ҳаммасига ўз миннатдорчилигини билдирадилар.

Биз Яратганга шукроналар айтамиз ва миннатдорчилигимизни билдирамиз. Муқаддас Китобда баён қилинишича, Худо ҳар бир одамни Ўзига чорлайди, Хушхабарнинг мағзи ҳам асосан ана шундан иборат. Исо Масиҳ ер юзига келиб, хочдаги ўлими ва ўликдан тирилиши орқали бизга Худо билан ярашиш имконини берди. Худонинг мангу севгиси Исо орқали осмондан заминга тушиб келди. Исо Худонинг феъл–атворини инсоний маданият ва тил орқали бизга намоён қилди. Шунинг учун биз Худонинг қандай феъл–атворга эга эканини била оламиз. Умид қиламизки, Муқаддас Китобнинг мазкур таржимаси кўплаб китобхонларимизни Хушхабар орқали Худо билан яраштиради. Танҳо Худога ҳамду санолар бўлсин!

Нашриёт ходимлари

КИТОБХОНЛАР УЧУН КЎРСАТМАЛАР

КИТОБХОНЛАР УЧУН КЎРСАТМАЛАР

Китобхонларимиз Муқаддас Китоб матнини тўлиқроқ тушунишлари ва ундан мукаммал фойдалана олишлари учун мазкур нашрга қуйидаги қўшимча маълумотлар илова қилинган.

“Кириш” қисмлари

Муқаддас Китоб таркибидаги ҳар бир китобга “Кириш” берилган. “Кириш”ларда китобнинг тузилиши ва асосий мавзуси баён қилинган. Шунингдек, китоб муаллифи ҳақида, муаллиф китобни ким учун ва қачон ёзгани, китоб ёзилган пайтдаги вазият ҳақида маълумотлар берилган.

Сарлавҳалар

Китобхон матнни яхши тушуниши учун, Муқаддас Китобнинг кўплаб замонавий таржималарида сарлавҳалар берилган. Шу анъанага кўра, ўзбекча таржимада ҳам сарлавҳалар қўлланилган. Сарлавҳа муайян бир парчанинг асосий мавзусини ифодалайди. Сарлавҳалар қора ҳарфлар билан, сарлавҳачалар курсив шаклида ёзилган. Асл матнда сарлавҳалар йўқ. Забур китобининг аксарият санолари бошида курсив шаклида қўшимча маълумот берилган. Забурдаги бу каби маълумотлар асл матн таркибида бор (мисол учун, Забур 10 ва 33–саноларга қаранг).

Изоҳлар

Изоҳлар матнда юлдузча (*) билан белгиланган бўлиб, юлдузча изоҳланадиган сўз ёки иборадан кейин қўйилган. Ҳамма изоҳлар Муқаддас Китоб охирида илова қилинган “Изоҳлар” бўлимида берилган. Ҳар бир китобнинг изоҳлари алоҳида берилган бўлиб, изоҳлар билан таъминланаётган китоб номи остида келган. Изоҳларда қадимги Яқин Шарқ ва унга қўшни давлатларнинг тарихига, маданиятига, географик жойлашувига, саналарга ва вақт тизимига оид маълумотлар киритилган, Муқаддас Китобнинг муайян матни мазмунига мос келадиган айрим оятлар манзили[2] берилган. Шунингдек, қадимги ўлчов бирликларининг замонавий эквивалентлари ҳам изоҳланган. Изоҳларда айрим оятларнинг таржимадаги муаммолари тушунтирилган бўлиб, баъзан оятдаги сўз ёки жумланинг бошқа варианти келтирилган. Айрим ҳолларда изоҳ қисқа берилган бўлиб, китобхонни луғатдан маълумот олишга ундайди.

Изоҳлар ҳақида тўлиқроқ маълумотга эга бўлиш учун “Изоҳлар” бўлимининг бошида берилган “Изоҳларнинг тузилиши ва улардан фойдаланиш тартиби” қисмига қаранг.

Луғат

Луғатни тузишдан мақсад Муқаддас Китобда бир неча бор такрорланиб келадиган муҳим ёки нотаниш сўзлар ва ибораларнинг маъносини китобхонга тушунтириб беришдир. Луғат таркибидаги баъзи сўзлар ва иборалар китобхонларимизга таниш бўлиши мумкин (мисол учун, АҲД, МАСИҲ, АБАДИЙ ҲАЁТ), бироқ луғатда бу каби сўз ва ибораларнинг Муқаддас Китобдаги ўзига хос жиҳатлари кенгроқ очиб берилган. Шунингдек, луғатда эски ўзбек тилига оид архаик сўзлар (мисол учун, КАНЪОН, БАНДАРГОҲ) ҳам изоҳланган. Айрим сўзлар ва иборалар қадимги Яқин Шарқ маданияти билан чамбарчас боғлиқ бўлиб, ўзбек тили тарихида ишлатилмагани сабабли, асл матндан транслитерация усулида ўзбекча таржимага кўчирилган (мисол учун, ФАРЗИЙ, ФИСИҲ БАЙРАМИ). Айрим ҳолларда маълум бир сўз ёки иборанинг маъноси изоҳда қисқа берилган, луғатда эса батафсил тушунтирилган.

Кўпинча луғатда бирон сўз ёки иборанинг маъноси билан бир қаторда, ўша даврга хос тарихий ва маданий жараёнга оид маълумотлар ҳам берилган. Бу сўзлар ва ибораларга берилган шарҳлардан кейин келадиган изоҳларда Муқаддас Китобдаги оятларнинг манзили кўрсатилган. Бу оятлар китобхонга Муқаддас Китобда баён этилган таълимотларни чуқурроқ ўрганишга ёрдам беради. Китобхон айрим буюмларнинг тузилиши ва шаклини кўз олдига келтириб, тасаввур қила олиши учун, луғатда ўша буюмларнинг расмлари келтирилган.

Расмлар ва лойиҳалар

Исроил халқи Мусо давридан бошлаб бир неча аср давомида Худога Муқаддас чодирда сажда қилиб келган. Шоҳ Сулаймон тахтга ўтиргандан кейин эса улар Худога Қуддусдаги Маъбадда сажда қиладиган бўлдилар[3]. Бу табаррук иншоотлар асрлар давомида қандай кўринишларда бўлганини китобхонларимиз тасаввур қила олишлари учун, мазкур нашрга ўша иншоотларнинг расмлари ва лойиҳалари илова қилинган. Бу расмлар ва лойиҳалар Муқаддас Китобни чуқур тадқиқ этган олимларнинг илмий хулосаларига асосланган.

Эски Аҳд ва Янги Аҳд хронологияси жадваллари

Эски Аҳд ва Янги Аҳд хронологияси жадвалларида Муқаддас Китоб тарихида юз берган муҳим воқеалар ва уларнинг саналари ҳақида маълумот берилган. Жадвалларда шоҳлар, пайғамбарлар ва муҳим аҳамиятга эга бўлган бошқа шахслар яшаган даврлар келтирилган. Шунингдек, Янги Аҳд жадвалида китоблар тахминан қачон ёзилгани ҳақида маълумот берилган. Қадимги давр тарихидаги айрим воқеаларнинг юз берган аниқ вақтини белгилаб олиш ниҳоятда мураккабдир. Олимлар бу борада бир тўхтамга кела олмаганлари боис, жадвалда ўша воқеаларнинг тахминий саналари кўрсатилган.

Эски Аҳддаги ва Янги Аҳддаги ўхшаш парчалар жадваллари

Айрим ҳолларда бир китобдаги[4] баъзи оятларнинг мазмуни айнан битта китобнинг ўзида ёки бошқа китобда такрорланади. Бундай такрорлар, асосан, 2-4 Шоҳлар китобларида, 1-2 Солномалар китобларида ва тўртта Хушхабарда учрайди. Китобхонларимизга ўхшаш парчаларни топишга ёрдам бериш мақсадида, Эски Аҳд ва Янги Аҳд китоблари учун махсус жадваллар ишлаб чиқилди. Бу жадвалларда ўхшаш парчаларнинг асосий мавзуси ифодаланган ва ўша парчаларнинг Муқаддас Китобдаги манзили келтирилган. Жадвалларни тузишдан яна бир мақсад китобхонга 2-4 Шоҳлар, 1-2 Солномалар китоблари ва тўртта Хушхабарларни яхшироқ қиёслаш имконини беришдир. Шунинг учун баъзи воқеалар мана шу китобларнинг фақатгина биттасида ёритилган бўлса–да, ўша воқеанинг манзили жадвалга киритилган.

Хариталар

Мазкур нашрда чоп этилган ўн саккизта харита икки минг йиллик тарихий даврни — Иброҳим пайғамбар давридан тортиб то милодий биринчи асргача бўлган даврни ўз ичига олади. Хариталарда кўрсатилган жой номлари Муқаддас Китобдаги муҳим воқеалар ёки ўша воқеаларга бевосита таъсир кўрсатган тарихий ўзгаришлар билан боғлиқ.

ТАРЖИМА УЧУН АСОС БЎЛГАН МАТНЛАР

ТАРЖИМА УЧУН АСОС БЎЛГАН МАТНЛАР

Муқаддас Китоб аслида иброний, орамий ва юнон тилларида ёзилган ва ўзбек тилига ўша тиллардан таржима қилинган. Муқаддас Китобнинг кўплаб қўлёзмалари, шунингдек, қадимда бошқа тилларга қилинган таржималар қўлёзмалари бугунги кунгача сақланиб келмоқда. Олимлар Муқаддас Китобнинг асл матнидаги баъзи сўзларнинг маъносини тўлиқ аниқлаш учун бу қўлёзмаларни бир–бирига қиёслаб ўрганадилар. Бундай илмий тадқиқотлар натижасида шу нарса ўз исботини топдики, Муқаддас Китобнинг асл матни асрлар давомида садоқат билан асраб келинган. Шунинг учун биз қатъий ишонч билан айта оламизки, мазкур таржима учун асос бўлган матн қўлёзмаларнинг асл матнидан деярли фарқ қилмайди.

Бу қўлёзмалар дунёнинг турли музей ва кутубхоналарида сақланиб келмоқда. Энг қадимги қўлёзмалардан бири Ишаё пайғамбар китоби бўлиб, тахминан милоддан олдинги 100 йилда кўчирилган. Бу битикдан ва диққатга сазовор яна тўртта қўлёзмадан олинган парчаларнинг фотонусхаси китоб охирида “Муқаддас Китоб қўлёзмаларининг фотонусхалари” деган қисмда келтирилган. Ушбу қадимий қўлёзмалар ҳақида тўлиқроқ маълумотга эга бўлиш учун луғатдаги ИБРОНИЙЧА МАТН ва ЮНОНЧА МАТН ибораларига қаранг.

ТАРЖИМА ЖАРАЁНИ, УНГА ЁНДАШИШ ВА ҚЎЛЛАНИЛГАН УСУЛ

ТАРЖИМА ЖАРАЁНИ, УНГА ЁНДАШИШ ВА ҚЎЛЛАНИЛГАН УСУЛ

Таржима жараёнида биринчи қадам таржимонлар асл матннинг маъносини имкон қадар тўлиқ ва батафсил тушуниб олишларидан иборат. Муқаддас Китоб ниҳоятда қадимги матн бўлгани сабабли, бу вазифани бажариш осон кечмайди. Бироқ икки минг йилдан ошиқ давр мобайнида олимларнинг тадқиқотлари натижасида йиғилган маълумотлар ёрдамида буни амалга оширса бўлади. Таржимонларимиз иш жараёнида Муқаддас Китобга ёзилган турли шарҳлардан ва бошқа тилларга қилинган таржималардан фойдаланганлар. Бунда уларга иброний, орамий ва юнон тиллари мутахассислари ёрдам берганлар. Таржимонларимиз Муқаддас Китобдаги воқеалар юз берган жойларни зиёрат қилиб келганлар. Улар Муқаддас Китобнинг асл матни мазмунини қадимда одамлар қандай тушунганларини тўлиқ англаш мақсадида ўша ерларнинг тарихини, маданиятини ва табиатини ўрганганлар.

Ҳолбуки, таржима яхши чиқиши учун асл матннинг маъносини тўлиқ тушунишнинг ўзи кифоя эмас. Мазкур таржиманинг мақсади асл матн ғояларини ўзбек китобхонига тўғри, табиий ва равон тарзда етказишдан иборатдир. Агар китобхон матн мазмунини яхши тушунмаса, таржима яхши қилинган, деб айтиб бўлмайди. Шу сабабдан таржимонларимиз асл матн мазмунини ўрганиш билан бир қаторда, таржима асосларини ҳамда ўзбек тили грамматикаси, синтаксиси, стилистикаси ва тилнинг ўзига хос бошқа жиҳатларини синчиклаб ўрганганлар. Уларнинг мақсади таржиманинг ўзбекча матнини кенг оммага тушунарли, содда, равон ва адабий тилда етказиш эди.

Китобхон асл матн маъносини тушуна олиши учун, таржимонлар матнни сўзма–сўз эмас, мазмунига кўра таржима қилганлар. Англашилмовчилик пайдо бўлмаслиги учун, айрим изоҳларда асл матндаги ибора ёки жумланинг сўзма–сўз таржимаси келтирилган. Кўпинча Муқаддас Китобда баён қилинган воқеаларда китоб муаллифи тингловчининг бирон муҳим ҳодиса борасидаги билимига таяниб, баъзи маълумотларни тушириб қолдирган. Масалан, асл матнда жой номи берилганда, бу ном шаҳарга ишора қиляптими ёки юртгами, аниқ ёзилмаган. Замонавий ўзбек китобхони бундай парчаларнинг маъносини тўлиқ тушуниши учун, таржимонлар матнда назарда тутилган маънони очиқ баён қилганлар ёки бундай ўринларга изоҳ берганлар. Бундай усулда таржима қилинган матн кенг оммага тушунарли тарзда етиб боради. Китобхон матнни ўзи учун ичида ўқиса ҳам, овоз чиқариб тингловчиларга ўқиб берса ҳам маъносини осонликча тушуниб олади.

Таржиманинг муваффақияти қўйилган мақсадга қай даражада эришилганига қараб баҳоланади. Ўзбек тилига қилинган мазкур таржима қўйилган мақсадга мувофиқ ҳар томонлама, бир неча босқичдан иборат бўлган батафсил текширув жараёнларидан ўтган. Таржима матни ўзбек тилининг юксак малакали мутахассислари томонидан ҳам, Ўзбекистоннинг турли вилоятларидан бўлган ҳар хил касб эгаларидан иборат эркак ва аёллар томонидан ҳам текширилган. Турли тоифадаги бу одамлар таржима қилинган матнни ўқиб, ўз фикрларини билдирганлар, матнни яхшилаш мақсадида қайси сўзни қай ўринда қўллаш мақсадга мувофиқлигига оид таклифлар берганлар. Мазкур текширув усуллари натижасида ўзбек тилига таржима қилинган матн бутун ўзбек халқига тушунарли содда адабий тилда юзага келган.

Маълумки, бир тилдаги ғояни бошқа тилга бир неча йўл билан, турли иборалардан фойдаланган ҳолда таржима қилиш мумкин. Шу сабабдан, асл матн турли тилларга таржима қилинганда, таржималар бир–биридан бироз фарқ қилиши табиий ҳолдир. Таржима усулидан фарқли ўлароқ, асл матннинг мазмуни ҳам айрим таржималарда бир–биридан фарқ қилади. Бу муаммони ҳисобга олган ҳолда, таржимонлар баъзан изоҳларда мазмунан бошқача таржима қилинган оятларнинг вариантини ҳам бериб ўтганлар. Матнда эса таржимонларнинг фикрича контекстга тўғри келадиган, уларнинг тушунчаси бўйича муаллиф назарда тутган маъно берилган.

ТАРЖИМАДАГИ АЙРИМ ҚИЙИНЧИЛИКЛАР

ТАРЖИМАДАГИ АЙРИМ ҚИЙИНЧИЛИКЛАР

Худонинг номларини таржима қилиш

Муқаддас Китобни таржима қилиш жараёнида учрайдиган қийинчиликлардан бири асл матндаги Худонинг номларини тўғри таржима қилишдир. Таржимонлар ҳар бир номни мазмунан тўғри ва изчиллик билан таржима қилишга ҳаракат қилдилар. Кўпинча матнда Худонинг иккита, ҳатто учта номи бирин–кетин ишлатилган. Бундай ҳолда таржимонлар бу номларни ўзбек тилида табиий эшитиладиган номлар билан таржима қилдилар. Худонинг номлари ҳақида луғатда батафсил маълумот берилиб, уларнинг ибронийча ёки юнонча эквивалентлари ҳам кўрсатилган (луғатдаги ХУДОНИНГ НОМЛАРИ иборасига қаранг).

Шеърий ва апокалиптик[5] жанрлардаги матнларнинг таржимаси

Муқаддас Китоб матни турли адабий жанрлардан ташкил топган. Муқаддас Китоб таркибидаги Забур китоби тўлиғича ва ҳикмат жанридаги китобларнинг аксарият қисми шеърлардан иборат. Эски Аҳддаги пайғамбарлар битикларининг аксарияти ҳам шеърий усулда ёзилган.

Иброний шеъриятида мажозий тимсоллар, сўз ўйинлари, оҳангдош сўзлар, қофия ва мисралардаги бўғинлар сони бир маромда ишлатилган бўлиб, тилнинг нақадар бой эканлигидан далолат беради. Иброний шеъриятининг диққатга сазовор бир хусусияти параллелизмдир. Одатда бу усул бирор ғояни тасдиқлаш, унга урғу бериш ёки қўшимча маъно ифодалаш мақсадида ишлатилади. Параллелизм ҳосил қилишда мазмунан яқин бўлган гаплар жуфт мисраларда бирин–кетин, турли сўзлар билан такрорланади. Мисол учун,

“Эй шоҳлар! Энди ақл билан иш қилинг.

Эй замин ҳукмдорлари! Огоҳ бўлинг.” (Забур 2:10)

Шеърий парчалар ўзбек тилига таржима қилинганда, таржимонлар, биринчи навбатда, матн мазмунини китобхонга тўғри ва содда тилда етказишга ҳаракат қилганлар. Таржимонлар имкон қадар, иброний шеъриятининг хусусиятларини сақлашга уринганлар. Шеърлар бандларга бўлинган. Муқаддас Китобнинг асл матнидаги шеърлар ўзбек тилидаги шеърлардан усули ва тузилиши жиҳатидан фарқ қилса–да, китобхонларимиз таржима қилинган бу шеърларнинг мазмунидан ва ўзига хос гўзаллигидан завқ оладилар, деган умиддамиз.

Бир тилдаги шеърни бошқа тилга ўгириш анча мушкул. Бу айниқса мажозий маънодаги ибораларга тааллуқлидир. Ҳар бир тил ва маданиятнинг ўзига хос рамзий образлари ҳамда мажозий маънода ишлатиладиган сўз–иборалари бор. Ибронийча матндаги бундай иборалар ва образлар ўзбек тилига таржима қилингач, маъноси мавҳум бўлган ҳолларда, таржимонлар қуйидагича йўл тутганлар: мажозий образлардан чекиниб, иборанинг маъносини дарак гап билан ифодалаганлар. Айрим ҳолларда эса асл матндаги маънони ифодалайдиган ўзбек тилидаги бошқа бир мажозий иборадан фойдаланганлар. Баъзи ҳолатларда эса матнда ибронийча иборани ва образни сақлаб, маъносини изоҳда очганлар.

Муқаддас Китобнинг апокалиптик жанрдаги парчалари (мисол учун, Дониёр китобининг иккинчи қисми ва Ваҳий китоби) рамзларга ниҳоятда бой бўлиб, мажозий маънони ифодалайди. Аксарият ҳолларда, бу рамзлар ўзбекча таржимада ҳам сақланган. Баъзи рамзий образларга изоҳлар берилган бўлиб, маъноси очилган, бироқ кўп ҳолларда изоҳлар берилмаган. Чунки апокалиптик адабиётдаги рамзлар маъноси хусусида олимларнинг қарашлари турличадир. Муқаддас Китобдаги бундай парчаларнинг маъносини янада тўлиқ тушунмоқчи бўлган китобхонларимиз Муқаддас Китоб бўйича тузилган шарҳларга, яъни комментарийларга мурожаат қилишлари лозим.

Маданий тушунчаларга хос терминларни таржима қилиш

Юқорида айтиб ўтилгандай, мазкур таржиманинг мақсади Муқаддас Китоб матнини ўзбек китобхонига содда ва равон тилда етказишдан иборатдир. Маданий тушунчаларга хос терминлар таржимасида ҳам таржимонларимиз айнан шундай мақсадни кўзладилар. Улар қадимги матн таржимасида замонавий сўзларни ишлатмаган ҳолда, бу каби терминларни тушунарли йўл билан етказишга ҳаракат қилдилар. Шу сабабдан асл матнда қўлланган оғирлик, ҳажм ва узунлик каби ўлчов терминлари, шунингдек, пул бирликлари ўзбек тилида қадимдан мавжуд бўлган терминлар билан таржима қилинди. Асл матндаги ибронийча ва юнонча терминлар изоҳларда замонавий ўлчовни ифодалайдиган сўзлар билан тушунтирилди. Бироқ иброний календаридаги ойларга келганда, асл матндаги номлар сақлаб қолинди. Ойларнинг қадимги номларига изоҳлар берилган бўлиб, ҳозирги календарь бўйича қайси ойга тўғри келиши тушунтирилди.

Ҳар хил асбоб–ускуналарни, масалан, мусиқа асбобларини, деҳқончиликда фойдаланиладиган иш қуролларини ва ҳоказоларни таржима қилишда уларнинг ўзбек тилидаги эквиваленти ишлатилган. Аммо Муқаддас Китоб олимлари бу қадимги асбобларнинг айримлари аниқ қандай кўринишда бўлгани ёки қай тарзда ишлатилгани ҳақида тўлиқ маълумотга эга эмаслар. Шу боис таржимада контекстга мос равишда, ўзбек китобхонига таниш бўлган терминлар танланган бўлиб, изоҳларда қўшимча маълумот берилди. Луғатда баъзи буюмлар ҳақида батафсил маълумот берилган бўлиб, уларнинг расмлари келтирилган.

Жой номлари

Кўпинча Муқаддас Китобнинг асл матнида жой номлари берилганда, ўша жойлар шаҳар, маълум бир ҳудуд ёки юрт эканлиги ҳақидаги маълумотлар очиқ ёзилмаган. Мазкур таржима ўзбек китобхонига тушунарли бўлиши учун, таржимонларимиз кўп ўринларда бу каби жойлар ҳақидаги маълумотларни очиб бердилар. Кўпинча бундай маълумот муайян бир ном бирорта парчада илк бор учраганда берилди. Мисол учун, асл матнда: “Ҳудуднинг чегараси Кавул, Абдўн, Рехоб, Хаммон, Канахдан ўтиб, Буюк Сидонгача етади” деб ёзилган бўлса, ўзбекча таржимада бу маълумот қуйидагича берилган: “Ҳудуднинг чегараси Кавул, Абдўн, Рехоб, Хаммон, Канах шаҳарларидан ўтиб, Буюк Сидон шаҳригача етади” (Ёшуа 19:27-28).

Янги Аҳдда Эски Аҳддан келтирилган иқтибослар[6]

Маълумки, Янги Аҳд муаллифлари Эски Аҳддан иқтибослар келтирганлар. Мазкур таржимада иқтибосларга изоҳлар берилиб, иқтибос Эски Аҳднинг қайси китобидаги оятлардан олингани кўрсатилди. Янги Аҳдда келтирилган баъзи иқтибослар Эски Аҳддаги парчадан бироз фарқ қилади. Бунинг бир нечта сабаби бўлиши мумкин. Биринчидан, Янги Аҳддаги парча ўзбек тилига Эски Аҳднинг ибронийча матнидан эмас, балки Янги Аҳднинг юнонча матнидан таржима қилингани сабаб бўлиши мумкин. Бундай ҳолда оятлардаги фарқ иброний ва юнон тилларининг хусусиятлари ва таржима услубига боғлиқ, деб қаралади. Иккинчидан, Янги Аҳд муаллифлари иқтибосни Эски Аҳднинг ибронийча матнидан эмас, балки юнон тилидаги қадимий таржимасидан[7] келтиргани сабаб бўлиши мумкин. Айрим ҳолларда юнонча таржима мазмун жиҳатдан ибронийча матндан бироз фарқ қилади. Ва ниҳоят, Янги Аҳд муаллифлари Эски Аҳддан иқтибосни сўзма–сўз келтирмай, керакли қисмларини олиб, матн маъносига мос равишда ишлатган бўлишлари ҳам мумкин.

БОБ ВА ОЯТЛАР РАҚАМЛАРИ

БОБ ВА ОЯТЛАР РАҚАМЛАРИ

Муқаддас Китоб жами 66 та муқаддас битикдан иборат бўлиб, бу битиклар “китоблар” деб юритилади. Муқаддас Китоб таркибидаги барча китоблар боблар ва оятларга бўлинган. Асл матнда боблар ва оятлар бўлмаган, булар кейинчалик котиблар томонидан китобхон тушуниши учун, ёрдам тариқасида қўшилган. Бешта қисқа китоб: Ободиё, Филимўн, 2 Юҳанно, 3 Юҳанно ва Яҳудо китоблари бобларга бўлинмасдан, фақат оятларга бўлинган.

“Изоҳлар” ва “Луғат” қисмларида Муқаддас Китобнинг кўплаб оятлари манзиллари берилган. Оят манзили қуйидагича белгиланган: китоб номи, боб рақами, икки нуқта (:) ва оят рақами. Масалан, “Юҳанно 3:16” Ҳаворий Юҳанно баён этган муқаддас Хушхабарнинг учинчи боби ўн олтинчи оятига ишора қилади. Боб ҳақида сўз кетганда эса фақат китоб номи, боб рақами ва “–боб” сўзи ёзилди (масалан, Ҳакамлар 18–боб). Муқаддас Китоб таркибидаги бобларга бўлинмаган бешта қисқа китобнинг фақат оят рақамлари берилди, холос. Масалан, “2 Юҳанно 6” Ҳаворий Юҳаннонинг иккинчи мактуби олтинчи оятига ишора қилади. Агар иккита оят рақами ўртасига чизиқча қўйилган бўлса (масалан, 2:4-8), демак, ҳар икки оят орасидаги барча оятлар назарда тутилган бўлади.

Айрим ўринларда матн ўзбек тилида равон ўқилишини, тушунарли бўлишини ва воқеалар изчиллигини таъминлаш мақсадида бир нечта оят, асосан икки ёки учта оят бирлаштирилган. Бунинг натижасида оятлар тартиби ўзгарган, яъни кейинда турган оят бир–икки оятдан олдинга ўтказилган. Мисол учун, Ибтидо 2:2-3 га ва Ҳизқиёл 1:1-3 га қаранг.

Муқаддас Китоб матнини рақамлашнинг бир нечта анъанаси мавжуд. Шу боис Муқаддас Китобдаги бобларнинг ва оятларнинг рақамланиши ҳамма таржималарда ҳам бир–бирига айнан мос тушавермайди. Буни айниқса Забур китобида яққол кўришимиз мумкин. Мисол учун, ўзбек ва рус тилларидаги 39 оятдан иборат 9–сано инглизча таржимада 9-10–саноларни ташкил қилади. Ўзбекча таржимада мазкур минтақада қўлланиладиган усулдан фойдаланилди.

БОШ ҲАРФЛАРНИНГ ҚЎЛЛАНИШИГА ОИД ТУШУНТИРИШЛАР

БОШ ҲАРФЛАРНИНГ ҚЎЛЛАНИШИГА ОИД ТУШУНТИРИШЛАР

Ўзбекча таржимада бирон одамнинг қайси юрт, шаҳар ёки қишлоқдан эканини билдирувчи “лик” қўшимчаси ишлатилган барча отлар бош ҳарф билан ёзилди (масалан, Канъонлик, Мўаблик). Ўзбек тилининг грамматик қоидаларига кўра, бу сўзлар ўзбек тилида кичик ҳарф билан ёзилади. Аммо ўзбек китобхонига Муқаддас Китобдаги нотаниш жойларнинг номлари тўлиқ тушунарли бўлиши учун, мазкур таржимада улар бош ҳарф билан ёзилди.

Муқаддас Китобнинг бошқа тилларга қилинган таржималарида бўлгани сингари, мазкур нашрда ҳам Худони, Исо Масиҳни ва Худонинг Руҳини билдирадиган ҳамма сўзлар ва олмошлар бош ҳарф билан ёзилди. Муқаддас Китобда қўлланган муайян махсус терминлар ва сўзлар ҳам бош ҳарф билан ёзилди (масалан, Муқаддас чодир, Маъбад, Аҳд сандиғи, Худонинг Шоҳлиги, Хушхабар).

ИСМЛАР ВА ЖОЙ НОМЛАРИНИНГ ЁЗИЛИШИ

ИСМЛАР ВА ЖОЙ НОМЛАРИНИНГ ЁЗИЛИШИ

Мазкур таржимадаги исмлар ва жой номлари асл матндан олинган бўлиб, ўзбек тилида талаффуз қилиниши осонроқ бўлиши учун бироз соддалаштирилган. Ўзбек китобхонига бошқа тарихий ва адабий манбалардан маълум бўлган исмлар ва жой номлари бундан мустаснодир (масалан, Иброҳим, Юсуф, Мусо, Довуд, Сулаймон, Исо Масиҳ, Миср, Қуддус ва бошқалар). Айрим ибронийча ва юнонча исмларнинг ҳамда жой номларининг талаффузи ўзбекчадаги ёки русчадаги сўзларга оҳангдош бўлгани боис, китобхон нотўғри тасаввурга бормасин деб, уларнинг шакли бироз ўзгартирилди. Мисол учун, ибронийча матндаги Ором юрти ўзбек тилига Орам юрти деб таржима қилинди, Эзра китобидаги Мордахай деган исм эса ўзбекчада Мардохай деб ёзилди, чунки бу исмнинг биринчи қисми рус тилида “морда”, яъни “хунук юз” деган маънони англатади.

КЎЧИРМА ГАПДА ТИНИШ БЕЛГИЛАРИГА ОИД ТУШУНТИРИШЛАР

КЎЧИРМА ГАПДА ТИНИШ БЕЛГИЛАРИГА ОИД ТУШУНТИРИШЛАР

Мазкур таржимада диалогдаги кўчирма гаплар тире билан ажратилди. Сўзловчининг гапи абзац охирида тугайди. Сўзловчининг гапи анча узун бўлганда, айниқса, бир абзацдан ошганда, кўчирма гап қўштирноққа (“…”) олинди. Баъзан кўчирма гап бир нечта парчани, ҳатто бир нечта бобни қамрагани боис, баъзи сарлавҳалар ва боб рақамлари кўчирма гап таркибига кириб қолган. Бундай ҳолларда, кўчирма гап қанчалар узун бўлмасин, қўштирноқ кўчирма гапнинг бошида очилиб, охирида ёпилди (мисол учун, Аюб 23:1-24:25 га қаранг).

Муқаддас Китобнинг айрим парчалари ниҳоятда мураккаб бўлиб, кўчирма гапнинг ичида кўчирма гап келган ҳолатлар бор. Бундай ҳолат, айниқса, пайғамбарлар битикларида кўп учрайди. Бундай парчаларни замонавий пунктуация қоидалари билан белгилаш қийинчилик келтириб чиқариши табиий. Шу боис, мазкур таржимада қуйидаги қоидалар қўлланилди:

Кўчирма гап “…” билан ажратилди.

Кўчирма гап ичидаги кўчирма гап «…» билан ажратилди.

Кўчирма гап ичидаги кўчирма гап таркибида яна кўчирма гап келганда ‘…’ билан ажратилди.

Баъзан сўзловчининг гапи бир абзацдан узун бўлмаса, кўчирма гап ичидаги кўчирма гап тире (—) билан ажратилди. Бундай ҳолда сўзловчининг гапи абзац охирида тугайди.

Creative Commons: BY-NC-ND 4.0

© Институт перевода Библии; Информацию о лицензии этого издания можно найти здесь: https://creativecommons.org/licenses/by-nc-nd/4.0/deed.ru

Институт перевода Библии

Институт перевода Библии, 101000 Москва, Главпочтамт, а/я 360
ibt_inform@ibt.org.ru

Правила использования текстов библейских переводов ИПБ: https://ibt.org.ru/ru/rules

Кириш

Кириш

1. КИТОБЛАРНИНГ НОМЛАРИ

2. КИТОБЛАРНИНГ ЖОЙЛАШИШ ТАРТИБИ

3. ЭСКИ АҲД КИТОБЛАРИНИНГ ҚИСҚАЧА ТАВСИФИ

4. ЯНГИ АҲД КИТОБЛАРИНИНГ ҚИСҚАЧА ТАВСИФИ

5. МУҚАДДАС КИТОБ — ЯХЛИТ БИР АСАР

МУҚАДДАС КИТОБГА КИРИШ

Муқаддас Китоб жами 66 та муқаддас битикдан иборат бўлиб, бу битиклар “китоблар” деб юритилади. Шу сабабдан мазкур Муқаддас Китоб кўп тилларда “Библия” деб номланади. Бу ном юнонча бўлиб, “ўрама қоғозлар”, яъни “китоблар” маъносини ифодалайди. Ушбу 66 та китоб тахминан 1500 йил мобайнида 40 нафар муаллиф томонидан ёзилган. Мазкур китоблар турли адабий жанрлардан, чунончи, тарихий воқеа, насабнома, шеър, ҳамду сано, марсия, башорат, танбеҳу насиҳат, ҳикматлар ва мактублардан иборат.

КИТОБЛАРНИНГ НОМЛАРИ

КИТОБЛАРНИНГ НОМЛАРИ

Муқаддас Китоб таркибидаги айрим китоблар ўша китобни ёзган муаллифнинг исми билан ёки унинг аксарият қисмини ёзган одамнинг номи билан аталган. Биринчисига “Хабаққуқ пайғамбарнинг китоби”, иккинчисига “Сулаймон пайғамбарнинг ҳикматлари” мисол бўла олади.

Баъзи китоблар бош қаҳрамоннинг исми билан номланган. Мисол учун, “Рут китоби” ва “Аюб пайғамбар китоби”.

Янги Аҳд таркибидаги аксарият китоблар аслида мактублар бўлиб, маълум бир кишига ёки бир гуруҳ одамларга ёзилган. Бундай ҳолларда мактуб муаллифнинг номи билан ёки мактуб йўлланган гуруҳнинг ёхуд кишининг номи билан аталади. Масалан, “Ёқубнинг мактуби”, “Павлуснинг Римликларга мактуби”, “Павлуснинг Филимўнга мактуби”.

Муқаддас Китобдаги 66 китобдан баъзилари бу қоидалардан мустасно тарзда номланган. Уларнинг номланиши сабаблари ўша китобларнинг кириш қисмларида тушунтирилган (мисол учун, Чиқиш китоби).

Баъзи китоблар бир хил номланган бўлиб, улар фақат рақамларига кўра фарқ қилади. Рақам китоб номининг қисқартирилган вариантидан олдин қўйилади. Масалан, “4 Шоҳлар” қадимги Исроилда ҳукмронлик қилган шоҳлар ҳақидаги тўртинчи китобни, “1 Юҳанно” ҳаворий Юҳанно ёзган биринчи мактубни билдиради.

КИТОБЛАРНИНГ ЖОЙЛАШИШ ТАРТИБИ

КИТОБЛАРНИНГ ЖОЙЛАШИШ ТАРТИБИ

Муқаддас Китоб таркибидаги 66 та китоб хронологик тарзда жойлашмаган. Бу китобларни тартибга солишнинг бир нечта анъанаси мавжуд. Ўзбекча таржима мазкур минтақада қўлланилган тартибга риоя қилган.

Исо Масиҳ яшаган даврдан олдин ёзилган китоблар “Эски Аҳд” деб, У яшагандан кейин ёзилган китоблар “Янги Аҳд” деб ажратилади. Эски Аҳднинг асосий мавзуси Худонинг Исроил халқи билан бўлган муносабатидир. Бу муносабат Худонинг Мусо орқали Исроил халқи билан тузган аҳдига асосланган. Янги Аҳднинг асосий мавзуси Исо Ўзини қурбон қилгани ва бунинг натижасида дунёни Худо билан яраштирганидир. Энди ҳар бир инсон, миллатидан қатъи назар, Исо Масиҳга ишонса ва гуноҳларидан тавба қилса, унинг гуноҳлари кечирилади, бу инсон Худонинг халқига тегишли бўлади. Худо Ўз халқи билан Исо Масиҳ орқали улуғроқ ва аълороқ ваъдаларга асосланган янги аҳд тузди. Шу сабабга кўра, Муқаддас Китоб икки қисмга бўлиниб, “Эски Аҳд” ва “Янги Аҳд” деб аталади.

ЭСКИ АҲД КИТОБЛАРИНИНГ ҚИСҚАЧА ТАВСИФИ

ЭСКИ АҲД КИТОБЛАРИНИНГ ҚИСҚАЧА ТАВСИФИ

Эски Аҳд 39 та китобдан иборат бўлиб, бу китоблар милоддан олдинги ўн бешинчи ва бешинчи асрлар оралиғида ёзилган. Бу китобларнинг қарийб ҳаммаси қадимги иброний тилида ёзилган. Фақатгина Эзра ва Дониёр китобларидаги айрим парчалар орамий тилида ёзилган, холос.

Таврот

Эски Аҳднинг дастлабки бешта китоби (Ибтидо китобидан Қонунлар китобигача) Мусо пайғамбар томонидан ёзилган. Бу мажмуа ўзбек тилида “Таврот” деб аталади. Ибтидо китоби Худо оламни ва илк одамларни — Одам Ато билан Момо Ҳавони яратгани ҳақидаги воқеалар билан бошланади. Сўнг инсоният гуноҳ қилгани ва Нуҳ пайғамбар даврида Худо бутун ер юзига тўфон юбориб, одамзодга жазо бергани ҳақида баён қилинади. Китоб давомида ҳикоя қилинишича, Худо Иброҳим пайғамбарни даъват қилади, уни Канъон юртига бошлаб боради. Иброҳим бефарзанд бўлишига қарамай, Худо уни буюк халқнинг отаси қилишга ваъда бериб, бутун ер юзидаги халқлар у орқали барака топишини айтади. Худо Ўз ваъдасини бажаргани Иброҳимнинг ўғли Исҳоқ, набираси Ёқуб ва чевараси Юсуф ҳақидаги ҳикоялардан кўришимиз мумкин. Худо Юсуф орқали Ёқубни ва унинг хонадонини Канъон юртидаги қаҳатчиликдан асраб, Мисрга олиб боради. У ерда Иброҳимнинг авлоди ниҳоятда кўпайиб, Исроил халқи деган ном билан танилади. Исроил халқи Мисрда 400 йил қолиб кетади.

Тавротнинг иккинчи китоби “Чиқиш” деб номланган бўлиб, Ёқуб наслининг ўн икки қабиласи, яъни Исроил халқи Мисрда қуллик зулмидан азоб чекаётгани ҳақидаги ҳикоя билан бошланади. Худо Мусо пайғамбар орқали Исроил халқини мўъжизалар орқали озод қилиб, Мисрдан олиб чиқади. Бу воқеа тахминан милоддан олдинги 1440 йилда юз берган эди. Исроил халқи Мисрдан чиққандан кейин саҳрода қирқ йил давомида бошидан кечирган воқеалар Тавротнинг қолган учта китобида — “Левилар”, “Саҳрода” ва “Қонунлар”да ҳикоя қилинган. Ўша даврда Худо Мусо пайғамбар орқали Исроил халқи билан аҳд тузади. Ўша аҳдда Худонинг амрлари ва қонунлари батафсил баён қилинган. Бу амрларга ва қонунларга риоя қилган инсонларга Худо: “Мен сизларни Ўзимнинг халқим қиламан, сизларнинг Худойингиз бўламан”, деб алоҳида ваъда берган. Аммо бу амрларни ва қонунларни бузган одамларни Худо жазолаган. Худонинг Ўз халқи Исроил билан бўлган муносабати мана шу аҳдга асослангани боис, Эски Аҳдда баён қилинган аксарият воқеалар ва Исроил халқининг тарихи шу муносабатлар ҳақида ҳикоя қилади.

Исроил халқи тарихи

Муқаддас Китоб таркибида Таврот китобларидан кейин ўрин олган 12 та китоб (Ёшуа китобидан Эстер китобигача) Исроил халқи тарихининг тахминан 1000 йиллик даврини қамраб олади. Бу даврда Исроил халқи Канъон юртини забт этиб, ўша ерларга ўрнашади. Тахминан 350 йил давомида Исроил халқининг ўн икки қабиласини Худо томонидан тайинланган ҳакамлар бошқаради. Ҳакамлар давридан кейин Исроил халқининг ўн икки қабиласи Исроил шоҳлигини барпо қилиб, Шоулни шоҳ қилиб тахтга ўтирғизади. Довуд Исроилнинг иккинчи шоҳи бўлади. Довуд вафот этгандан кейин унинг ўғли Сулаймон тахтга чиқиб, Қуддусда Худога атаб Маъбад қуради. Сулаймоннинг ўғли Рахабом ҳукмронлиги даврида Исроил шоҳлиги иккига бўлиниб, шимолда Исроил шоҳлиги ва жанубда Яҳудо шоҳлиги пайдо бўлади. Иккала шоҳликнинг аҳолиси ва ҳукмдорлари олдига Худо Ўз пайғамбарларини юборади. Улар аҳолини, бутларга сиғинманглар, Худога юз буринглар, Унинг амрларини бажаринглар, деб ундайди. Аммо халқ пайғамбарларнинг гапларига қулоқ солмайди. Оқибатда Худо иккала шоҳлик аҳолисини итоатсизлиги учун жазолаб, душманлар қўлига топширади. Душманлар Исроил ва Яҳудо халқларини асирликка олиб кетади. Орадан анча йиллар ўтгандан кейин, Яҳудо шоҳлигидан сургун қилинган айрим одамлар Қуддусга қайтиб келиб, Маъбадни ва шаҳар деворини қайта қурадилар. Халқнинг аксарият қисми эса сургунда яшаб қолаверади. Улардан баъзилари ўзлари сургун бўлган давлатларда юқори мартабаларни эгаллайдилар.

Донишмандлик китоблари

Навбатдаги бешта китоб (Аюб китобидан “Сулаймон пайғамбарнинг гўзал қўшиғи” китобигача) “донишмандлик китоблари” деб аталади. Аюб китоби замирида барча замонларда долзарб бўлган қуйидагича савол ётади: “Нима учун Худо солиҳ кишиларнинг бу ҳаётда азоб тортишларига йўл қўяди?” Забур китоби санолардан ташкил топган бўлиб, дастлаб бу шеърлар куйга солинган ва Худога ҳамду сано, мадҳия қўшиқлари тарзида мусиқа асбоблари жўрлигида ижро этилган. Ҳикматлар китоби мақол, маталлар шаклидаги ахлоқий ва диний таълимотлардан иборат. Воиз китоби инсон ҳаётининг мақсади ва моҳияти ҳақида чуқур ўйлаган донишманд Воизнинг фикрларидан иборат. “Сулаймон пайғамбарнинг гўзал қўшиғи” китоби севги ҳақидаги шеърлар тўпламидир.

Пайғамбарлар

Эски Аҳднинг сўнгги 17 та китоби (Ишаё китобидан Малаки китобигача) асосан пайғамбарларнинг хабарлари ва башоратларидан ташкил топган. Бу пайғамбарлар милоддан олдинги 850-400 йиллар оралиғида фаолият кўрсатганлар. Бу даврларда Исроил ва Яҳудо шоҳликлари алоҳида–алоҳида мустақил давлат бўлган, иккала шоҳлик аҳолиси сургун қилинган ва Яҳудо халқидан баъзилари она юртига қайтиб келган эди. Пайғамбарлар халқни гуноҳлари учун тавба қилишга, бутларга сажда қилмасликка, Худога юз буришга, Унинг амрларини бажаришга, солиҳ ҳаёт кечиришга ундаганлар. Пайғамбарлар келажак ҳақида кўп башоратлар қилганлар. Кўпинча бу башоратларда рамзий образлардан фойдаланилган ва улар шеърий услубда ёзилган. Мазкур пайғамбарлар орасида ўзбек китобхонларига яхши таниш бўлган Дониёр ҳам бор.

Ишаё, Еремиё, Ҳизқиёл ва Дониёр пайғамбарларнинг битиклари “Катта пайғамбарлар” деган ном билан юритилади, чунки уларнинг битиклари бошқа пайғамбарларникига қараганда анча катта. Қолган ўн иккита пайғамбарнинг битиклари қисқа бўлгани боис, улар “Кичик пайғамбарлар” деган ном билан юритилади. Бу битиклар котиблар томонидан бир ўрама қоғозга кўчирилган.

Пайғамбарлар китоблари хронологик тарзда жойлашмаган. Қайси пайғамбар қачон фаолият кўрсатгани ҳақида маълумот олиш учун мазкур нашрга илова қилинган “Жадваллар” бўлимида берилган “Эски Аҳд хронологияси жадвали” қисмига қаранг.

ЯНГИ АҲД КИТОБЛАРИНИНГ ҚИСҚАЧА ТАВСИФИ

ЯНГИ АҲД КИТОБЛАРИНИНГ ҚИСҚАЧА ТАВСИФИ

Янги Аҳд 27 та китобдан ташкил топган бўлиб, бу китоблар Исо Масиҳ осмонга кўтарилиб кетгандан[8] кейин, милодий биринчи асрда ёзилган. Бу китоблар тўплами ўзбек тилида “Инжил” деб ҳам юритилади. Янги Аҳдда баён қилинган барча воқеалар Рим империяси ҳудудида содир бўлган эди.

Янги Аҳд китоблари қадимий юнон тилида ёзилган. Матнда юнон ҳарфлари билан ёзилган баъзи орамийча сўзлар ва иборалар ҳам бор, чунки Яқин Шарқ минтақасида орамий тили кенг қўлланган эди. Янги Аҳддаги кўплаб диалоглар аслида орамий тилида бўлган эди.

Хушхабарлар

Янги Аҳднинг дастлабки тўртта китоби (Матто китобидан Юҳанно китобигача) Исо Масиҳнинг туғилиши, ҳаёти, таълимоти, ўлими ва тирилиши ҳақидаги воқеалардан иборат. Исо Масиҳ Ўзи келтирган хабарни “Хушхабар” деб атайди, шу боисдан ҳам дастлабки тўртта китоб “Хушхабарлар” деган ном билан юритилган. Бу Хушхабарларни Исо Масиҳни шахсан таниган одамлар ёки уларнинг гувоҳлигини бевосита эшитган бошқа муаллифлар ёзганлар. Тўртала китоб услуб жиҳатдан ва айрим маълумотларга кўра бир–биридан фарқ қилади, айниқса, Юҳанно баён этган Хушхабар бошқа Хушхабарлардан алоҳида ажралиб туради. Бу фарқлар муаллиф китобни қай мақсадда ва кимга атаб ёзганига боғлиқ. Бу китоблар яхлит ҳолда Исо Масиҳ ҳақида тўлиқроқ маълумот бериб, Унинг ҳаётини битта китобда ёзилгандан кўра кўпроқ ёритади.

Илк масиҳийлар жамоатининг тарихи

Навбатдаги китоб “Ҳаворийларнинг фаолияти” деб номланган бўлиб, унда Исо Масиҳ осмонга кўтарилиб кетгандан кейин, дастлабки йилларда шогирдларнинг олиб борган фаолияти тасвирланади. Исонинг бу шогирдлари ва илк жамоат етакчиларидан баъзилари “ҳаворий”[9] деган ном билан танилганлар. Китобда Исо Масиҳ ҳақидаги Хушхабар Қуддусдан бутун Рим империясига ёйилгани ҳақида ҳикоя қилинади. Шу мавзу билан боғлиқ ҳолда китобнинг аксарият қисмида ҳаворий Павлуснинг сафарлари баён қилинади. Китобда баён қилинишича, Павлус Рим империясига қарашли кўп шаҳарларга бориб, яҳудий ва ғайрияҳудийларга Масиҳ ҳақида ваъз қилган ва ҳатто империя пойтахти Римга ҳам етиб бориб, у ерда кўпчиликка Хушхабар айтган. Павлус Римдаги уй қамоғида экани ҳақидаги маълумот китобга якун ясайди.

Мактублар

Ҳаворийлар китобидан кейин 21 та мактуб келади. Бу мактубларни Исо Масиҳнинг баъзи ҳаворийлари Унинг издошларига ёзиб, имонда ўсиш, солиҳ ҳаёт кечириш борасида насиҳатлар берганлар. Мазкур мактубларнинг аксарият қисми турли жойларда истиқомат қилувчи имонлилар гуруҳларига ёзилган, фақат тўртта мактуб муайян шахсларга йўлланган.

Одатда ушбу мактублар икки гуруҳга бўлинган: 1) Павлус ёзган мактублар, 2) Бошқа ҳаворийлар ёзган мактублар. Мазкур минтақада кўп ишлатиладиган бошқа таржималардаги каби, ўзбекча таржимада ҳам бошқа ҳаворийлар ёзган мактублар Павлуснинг мактубларидан олдин келган. Ибронийларга мактуб Павлуснинг мактублари қаторида жойлаштирилган, аммо бу мактубнинг муаллифи аниқ эмас ва бу ҳақда олимлар ҳанузгача мунозара қилмоқдалар.

Мактублар хронологик тартибда жойлашмаган. Янги Аҳддаги хронологик тартиб ҳақида тўлиқроқ маълумотга эга бўлиш учун мазкур нашрга илова қилинган “Жадваллар” бўлимида берилган “Янги Аҳд хронологияси жадвали” қисмига қаранг.

Апокалиптик жанрдаги китоб

Янги Аҳд Ваҳий китоби билан якунланади. Бу китоб Янги Аҳд таркибидаги барча китоблардан кейин ёзилган, деб тахмин қилинади. Ушбу китоб мажозий образларга ниҳоятда бой бўлиб, унда Худонинг келажакда душманлар устидан ғалаба қозониши ва Худонинг абадий шоҳлиги барқарор бўлиши ҳақида ҳикоя қилинади.

МУҚАДДАС КИТОБ — ЯХЛИТ БИР АСАР

МУҚАДДАС КИТОБ — ЯХЛИТ БИР АСАР

Шуни тушуниб олиш муҳимки, Янги Аҳдда Худо аён қилган ҳақиқат Эски Аҳддаги ҳақиқатни бекор қилмайди. Аксинча, Эски Аҳд ҳақиқати Янги Аҳд ҳақиқати учун асос бўлиб хизмат қилади. Янги Аҳд, ўз навбатида, Эски Аҳддаги ғояларни тўлдиради. Исо Масиҳ Эски Аҳдни мукаммал билган эди, шу боис одамларга таълим берганда Эски Аҳддан кўплаб иқтибослар келтирган. Исо шундай деган: “Мени, Таврот ёки пайғамбарларнинг битикларини бекор қилгани келган, деб ўйламанглар. Мен бекор қилгани эмас, балки бажо келтиргани келдим” (Матто 5:17). Янги Аҳд муаллифлари ҳам ўз китобларида Эски Аҳддан кўп фойдаланиб, баъзан ундан иқтибос келтирганлар, баъзан эса ундаги гапларни ўз сўзлари билан ёзганлар.

Шуниси диққатга сазоворки, Муқаддас Китоб таркибидаги барча битиклар турли жанрларда, ҳар хил вазиятда ва турли даврларда яшаган муаллифлар томонидан ёзилганига қарамай, ҳаммаси биргаликда ажойиб уйғунликни намоён қилади. Худонинг кимлигию Унинг қандай иш юритиши, одамзоднинг феъл–атвори, хатти–ҳаракати ҳақидаги ғоялар, марказий мавзу бўлган Худо билан инсониятнинг ярашуви ҳақидаги хабар Муқаддас Китобда изчил ёритилган. Ярашув ҳақидаги бу хабар, асосан, ҳикоялар орқали, яъни одамлар билан Яратувчи Худо ўртасидаги муносабатга оид воқеалар орқали етказилади. Муқаддас Китоб муаллифлари воқеаларни самимий равишда, одамларнинг гуноҳларини яширмаган ҳолда рўй–рост баён қиладилар. Ҳар бир инсон ҳақидаги ҳикоя Худо ҳақидаги катта ҳикоянинг бир қисмини ташкил этади. Муқаддас Китобда баён қилинган воқеалардан шуни англашимиз мумкинки, дунё яратилгандан бери, Худо ҳар бир одамни Ўзига чорлаб келмоқда.

Асрлар давомида имонли одамлар ушбу китобларни Худо томонидан юборилган муқаддас битиклар деб билганлар. Дарҳақиқат, Муқаддас Китобда бу борада шундай ёзилган: “Муқаддас битикларнинг ҳаммаси илоҳий илҳом билан ёзилган” (2 Тимўтий 3:16), “Муқаддас битиклардаги башоратларнинг ҳеч бири пайғамбарларнинг шахсий талқини эмас. Ҳеч бир ҳақиқий пайғамбар ўзининг инсоний хоҳиши билан башорат қилган эмас. Бу пайғамбарлар Муқаддас Руҳ томонидан бошқарилиб, Худонинг сўзларини гапирганлар” (2 Бутрус 1:20-21). Муқаддас Китобни ўқиган инсонлар ҳақиқатни қидирганларида, қайси замонда яшашларидан қатъи назар, Муқаддас битикларнинг қудрати ва ҳокимиятидан воқиф бўлганлар. Зеро, Муқаддас Китобда шундай ёзилган: “Менинг сўзим оловдай куйдиради. Қояни ёрадиган болғадай зарба беради” (Еремиё 23:29), “Худонинг каломи жонли ва таъсирли, ҳар қандай дудама қиличдан ўткирроқдир. У жон билан руҳни, бўғинлар билан иликни ажратгудек суқилиб киради. Худонинг каломи хаёлу юракнинг ниятларини фош этади” (Ибронийлар 4:12).

[1] Тўлиқроқ маълумотга эга бўлиш учун МУҚАДДАС КИТОБГА КИРИШ бўлимига қаранг.

[2] Яъни Муқаддас Китоб таркибидаги китобнинг номи, боби ва ояти (мисол учун, Юҳанно 3:16). Тўлиқроқ маълумотга эга бўлиш учун мазкур бўлимнинг БОБ ВА ОЯТЛАР РАҚАМЛАРИ қисмига қаранг.

[3] Тўлиқроқ маълумотга эга бўлиш учун луғатдаги МУҚАДДАС ЧОДИР иборасига ва МАЪБАД сўзига қаранг.

[4] Яъни Муқаддас Китоб таркибидаги бир китоб. Тўлиқроқ маълумотга эга бўлиш учун мазкур бўлимнинг БОБ ВА ОЯТЛАР РАҚАМЛАРИ қисмига қаранг.

[5] яъни охирзамонга оид башоратлар ва ваҳийлар

[6] Муаллиф ёки сўзловчи бошқа бир матндан келтирган парча, гап ёки ибора.

[7] Тўлиқроқ маълумотга эга бўлиш учун луғатдаги ИБРОНИЙЧА МАТН ибораси остида берилган ҚАДИМИЙ ТАРЖИМАЛАР иборасига қаранг.

[8] тахминан милодий 30 йил

[9] Тўлиқроқ маълумотга эга бўлиш учун луғатдаги ҲАВОРИЙ сўзига қаранг.

Забур

Забур

1. Кириш

1

2

3

4

5

6

7

8

9

10

11

12

13

14

15

16

17

18

19

20

21

22

23

24

25

26

27

28

29

30

31

32

33

34

35

36

37

38

39

40

41

42

43

44

45

46

47

48

49

50

51

52

53

54

55

56

57

58

59

60

61

62

63

64

65

66

67

68

69

70

71

72

73

74

75

76

77

78

79

80

81

82

83

84

85

86

87

88

89

90

91

92

93

94

95

96

97

98

99

100

101

102

103

104

105

106

107

108

109

110

111

112

113

114

115

116

117

118

119

120

121

122

123

124

125

126

127

128

129

130

131

132

133

134

135

136

137

138

139

140

141

142

143

144

145

146

147

148

149

150

Кириш

ЗАБУР

Кириш

Забур китоби Худога бағишланган турли мазмундаги шеърларнинг мажмуасидир. Уларни баъзан қўшиқ қилиб куйлашган, баъзан эса якка тартибда ёки гуруҳда ибодат сифатида айтишган. Китоб 150 та санодан иборат бўлиб, аксарият саноларнинг муаллифи шоҳ Довуд ҳисобланади. Санолар йиллар давомида тўпланган. Исроил халқининг Худога сажда қилишида бу санолар муҳим ўрин эгаллайди.

Саноларда иброний шеъриятининг параллелизм деб аталган усули кенг қўлланилган. Одатда бу усул бирор ғояни тасдиқлаш, унга урғу бериш ёки қўшимча маъно ифодалаш мақсадида ишлатилади. Параллелизм ҳосил қилишда мазмунан яқин бўлган гаплар жуфт мисраларда бирин–кетин, турли сўзлар билан такрорланади. Мисол учун,

“Эй шоҳлар! Энди ақл билан иш қилинг.

Эй замин ҳукмдорлари! Огоҳ бўлинг.” (2:10)

Саноларда Муқаддас Китоб таркибидаги кўп китобларнинг бош ғояси ўз аксини топади. Бу ғоялар ҳамду сано, шукрона, имон, умид–ишонч, гуноҳ оқибатидаги қайғу, Худонинг содиқлиги ва мадади кабилардан иборат. Барча саноларнинг туб мағзида Худога бўлган қаттиқ ишонч, Унга нисбатан самимий иззат–ҳурмат ётади. Саноларнинг ижодкорлари ўзларининг чинакам ҳис–туйғуларини ифодалаб, Худони чексиз марҳамати учун олқишлайдилар, қийинчилик пайтларида эса юракдаги дардларини тўкиб соладилар.

Қадимги Исроилда санолар мазмунига кўра турли ҳолатларда қуйидагича ишлатилган:

Худога ҳамду сано айтиш учун (масалан, 104–сано),
қайғу–ғамларни ифодалаш учун (масалан, 12–сано),
таълим бериш учун (масалан, 1–сано),

Исроил шоҳига иззат–ҳурматини ифода этиш учун, унинг ҳукмронлиги даврида адолат устун бўлишини тилаб, Худога ибодат қилиш учун (масалан, 71–сано),
жамики борлиқ устидан ҳукмрон бўлган Худонинг қудратини эътироф этиш учун (масалан, 46–сано),

Қуддусга бўлган севгини изҳор этиш учун (масалан, 121–сано),
байрамларни нишонлаш учун (масалан, 125–сано).

Албатта, аксарият санолардан биттадан ортиқ мақсадда фойдаланилган.

Исо Масиҳ ваъз қилганда ва таълим берганда санолардан фойдаланган. Янги Аҳд муаллифлари ҳам саноларнинг баъзиларини ўз китобларида қайд этиб ўтганлар. Илк масиҳийлар ҳам сажда қилганларида, таълим берганларида, Исо Масиҳ ҳақидаги Хушхабарни бошқаларга ҳикоя қилиб берганларида санолардан фойдаланганлар.

1–САНО

1^1Шундай инсонлар саодатлидир:

Улар фосиқлар маслаҳатига юрмайди,

Гуноҳкорлар йўлида улар турмайди,

Мазахчилар орасида ўтирмайди+.

2Ҳа, улар Эгамизнинг қонунидан завқ олади,

Туну кун таълимотининг мағзини чақади+.

3Ундай инсонлар оқар сув бўйига ўтқазилган

Дарахтларга ўхшайди.

Улар ўз мавсумида мевасини беради,

Барглари асло қуримайди.

Улар неки қилса, муваффақиятга эришади+.

4Фосиқлар эса бундай эмаслар,
Шамолда тўзғиб кетадиган сомонга ўхшайди+.
5Ҳукмда фосиқлар оқлана олмайди,

Солиҳлар жамоасидан гуноҳкорлар жой ололмайди.

6Эгамиз солиҳнинг йўлини қўриқлайди,

Фосиқнинг йўли ҳалокатга етаклайди+.

2–САНО

2^1Нега қутуради халқлар?!
Нега беҳуда фитна қилар элатлар?!+
2Замин шоҳлари Эгамизга
Ва У танлаган шоҳга қарши саф тортадилар.
Ҳукмдорлар фитна қўзғаб, шундай дейдилар:+
3“Синдирайлик улар солган кишанларни,
Олиб ташлайлик бўйнимиздан сиртмоқларни.”

4Самода ҳукмрон бўлган Раббий эса

Уларни масхаралаб, устидан кулади+.

5Раббий ғазаб билан уларни огоҳ этади,

Қаҳрини сочиб, ваҳимага солиб айтади:

6“Мен Сионга[*], Ўзимнинг муқаддас тепалигимга

Ўз шоҳимни жойлаштирдим.”+

7Эгамизнинг сўзларини шоҳ эълон қилмоқда:

“Эгамиз менга шундай деди:

«Сен Менинг ўғлимсан,

Бугун Мен сенга ота бўлдим[*]+.

8Тила, халқларни сенга мулк қилиб бераман,

Ернинг тўрт томони сеники бўлади.

9Темир хивчин ила уларни уриб эзасан[*],

Сопол кўзани синдиргандай уларни парчалайсан.»”+

10Эй шоҳлар! Энди ақл билан иш қилинг.

Эй замин ҳукмдорлари! Огоҳ бўлинг.

11Қўрқув ила Эгамизга сажда қилинг!

Ваҳима ила тавба қилинг![*]+

12Унинг ўғлига[*] таъзим қилинг,

Бўлмаса У ғазабланади,

Йўлингизда йўқ бўлиб кетасиз,

Унинг ғазаби тез аланга олади.

Нақадар бахтлидир Унда паноҳ топганлар!+

3–САНО

3^1Ўғли Абсаломдан қочиб кетгандан кейин[*] Довуднинг айтган саноси+.

2Эй Эгам! Ғанимларим нақадар кўпдир!

Менга қарши қўзғалганлар қанчалар кўпдир!+

3Кўплар мен ҳақимда:

“Худодан унга нажот йўқ”, деб айтадилар+.

4Эй Эгам, Менинг қалқонимсан!

Шуҳратим Сенсан!

Сен бошимни юксалтирасан+.

5Эгамиздан мадад сўраб қиламан фарёд,

Муқаддас тепалигидан[*] У менга беради жавоб+.

6Эгамиз мени ҳимоя этгани учун

Ётиб ухлаб, яна уйғонаман+.

7Ҳар томондан мени қуршаб турган

Ўн мингларча ғанимларимдан қўрқмасман+.

8Қўзғалгин, эй Эгам!

Нажот бер, эй Худойим!

Ҳамма ғанимларимнинг юзларига урасан,

Қабиҳларнинг тишларини синдирасан+.

9Эй Эгам! Нажот Сендан келади!

Баракаларинг халқингга келсин!+

4–САНО

4^1Ижрочилар раҳбарига. Торли асбоблар жўрлигида айтиладиган Довуд саноси+.

2Эй менинг одил Худойим!

Илтижо қилганимда жавоб бер!

Кулфатда қолганимда мени озод қилдинг.

Менга шафқат қилиб, ибодатимни эшит+.

3Эй инсонлар, қачонгача шаънимни ерга урасиз?!

Қачонгача пуч сўзларга кўнгил боғлайсиз?!

Қачонгача ёлғонларни излаб юрасиз?![*]

4Унутмангки, Эгамиз Ўзи учун танлайди тақводорни,

Илтижо қилганимда, Эгамиз эшитади мени+.

5Ҳатто ғазабланганингизда ҳам гуноҳ қилманг[*],

Тунда ётганингизда ўйланг, сукут сақланг.

6Муносиб қурбонликлар келтиринг,

Умидингизни Эгамизга боғланг+.

7Кўп одамлар айтади:

“Яхши замонларни ким бизга кўрсатади?!” деб.

Эй Эгам, жамолинг бизга нурларини сочсин!+

8Дон ва шароби мўл бўлганлар қувонади,

Сен юрагимга ундан ҳам кўпроқ шодлик бердинг.

9Ётганимда хотиржам ухлайман,

Эй Эгам, ёлғиз Сен мени омон сақлайсан+.

5–САНО

5^1Ижрочилар раҳбарига. Най жўрлигида айтиладиган Довуд саноси.

2Сўзларимга қулоқ тут, эй Эгам!

Диққат қилгин нолаларимга.

3Эшитгин, мадад сўраб илтижо этаман,

Сен ҳам Шоҳимсан, ҳам Худойимсан!

Шу боис Сенга ибодат қиламан+.

4Эй Эгам! Тонг чоғи овозимни эшитасан,

Субҳидамда Сенга ёлвораман,

Сендан жавоб кутаман+.

5Қабиҳликдан мамнун бўлмайдиган Худосан Сен,
Сенга меҳмон бўлолмас гуноҳкор инсон.
6Такаббурлар ҳузурингда тура олмайдилар,
Ҳамма бадкирдорларни Сен ёмон кўрасан+.
7Ёлғон гапирадиганларни Сен қириб ташлайсан,

Эй Эгам, қонхўр, ёлғончилардан Сен жирканасан+.

8Мен эса содиқ севгингнинг мўллиги сабаб
Сенинг уйингга кираман.
Муқаддас Маъбадингда таъзим қиламан,
Қўрқув ила Сенга сажда қиламан+.
9Нақадар душманларим кўп, эй Эгам,
Одиллигинг билан мени сўқмоғингдан етакла,
Ўз йўлларингни менга равшан қил.

10Душманларим оғзидан ҳақиқат чиқмайди,

Уларнинг юраклари балою офатдир.

Очиқ қабр кабидир оғизлари,

Тиллари хушомад қилади+.

11Эй Худо, уларни жазолагин!

Ёмон ниятлари ўзларининг бошига етсин.

Улар Сенга қарши исён қилганлар.

Гуноҳлари кўплиги учун уларни ҳайдаб юборгин.

12Сенда паноҳ топганларнинг ҳаммаси севинсин,

То абад шодликдан улар куйласин.

Уларни Сен ҳимоя қилганинг учун,

Сени севганлар севинч ила жўшсин.

13Эй Эгам! Сен солиҳ кишиларга барака берасан,

Сенинг ҳимматинг уларни қалқондай ҳимоя қилади+.

6–САНО

6^1Ижрочилар раҳбарига. Саккиз торли асбоб жўрлигида айтиладиган Довуд саноси+.

2Эй Эгам! Ғазаб билан менга танбеҳ бермагин,
Қаҳринг сочиб, менга жазо бермагин+.
3Эй Эгам, мадорим йўқ, раҳм қил менга,
Суякларим зирқирайди хасталикдан,
Эй Эгам, шифо бер менга.
4Азоб чекмоқда жоним,
Қачонгача куттирасан, эй Эгам, қачонгача+?

5Кел энди, эй Эгам, қутқар жонимни,
Содиқ севгинг ҳақи озод қил мени.
6Ахир, ўлганда эсламас ҳеч ким Сени,
Ўликлар диёрида[*] ким шукур қилар Сенга?!+

7Оҳ–воҳ қилавериб чарчадим,
Тунлари кўз ёшларим туфайли ўрним ҳўл бўлди,
Йиғлаганимдан тўшагим шалаббо бўлади.
8Кўзларим нури сўнди ғамдан,
Заифлашди кўзларим душманларим дастидан+.

9Йўқолинглар кўзимдан ҳаммангиз, эй бадкирдорлар!

Нола–йиғиларимни Эгам эшитди+.

10Эгам эшитди менинг илтижоимни,

Эгам қабул қилади менинг ибодатимни.

11Жамики душманларим уялиб қолади,

Ҳаммаси ваҳимага тушиб қолади,

Ўша он шарманда бўлиб, қайтиб кетади+.

7–САНО

7^1Бенямин қабиласидан бўлган Кушнинг қилмишлари туфайли Довуднинг Эгамизга айтган марсияси.

2Сенда паноҳ топаман, эй Эгам Худо,
Пайимга тушганлардан халос эт, қутқар мени+.
3Йўқса, улар мени шердай ғажиб ташлайди,

Бурда–бурда қилади, ҳеч ким мени қутқаролмайди+.

4-5Эй Эгам Худо!
Агарда кимгадир ноҳақлик қилган бўлсам,
Дўстимни душманига сотган бўлсам мабодо,
Ғанимимни сабабсиз талаган бўлсам,
Ҳа, агарда у ишларни қилган бўлсам,+
6Душманларим таъқиб қилсин, тутсин мени,
Танамни тупроққа қорсин,
Жасадимни ерга ташласин.

7Қани, ғазабингни сочгин, эй Эгам!

Қўзғал ёвларимнинг қаҳрига қарши!

Кўриб, адолат қилгин!

8Халқларни атрофингга тўплагин,

Баланддаги тахтингда ўтириб,

Улар устидан ҳукмронлик қилгин+.

9Эй Эгам, олий Ҳакам Ўзингсан,
Сен халқларни ҳукм қиласан.
Эй юксалган Эгам,
Ҳукм пайтида юзимни ёруғ қил,
Биласан–ку, солиҳман, бегуноҳман+.
10Фосиқларнинг ёвузлиги барҳам топсин,
Солиҳлар барқарор бўлсин.
Онгу юракларни синагувчи Сенсан,
Эй одил Худо!+

11Менинг қалқонимдир юксалган Худо,
Покдилларга У нажот беради+.
12Адолатли ҳакамдир Худо,
Қабиҳга У доим ғазабини сочади+.
13Агар инсон тавба қилмаса,
Худо қиличини чархлайди,
Камонини тайёр қилиб туради+.
14Қирғин қуролларини шай қилиб қўйган,
Оловли ўқларини тайёрлаб қўйган+.

15Ана, қабиҳлар қабиҳликдан уруғ орттиради,
Дарду балолардан ҳомиладор бўлади,
Охир–оқибатда ёлғонни туғади+.
16Улар чуқур қазийдилар,
Аммо чоҳга ўзлари қулайдилар+.
17Уларнинг дарду балоси ўзига қайтади,
Зўравонлиги ўзларининг бошига етади.

18Эгамизга, адолатинг учун шукур, дейман.

Эгамиз — Худойи Таолога ҳамду санолар куйлайман+.

8–САНО

8^1Ижрочилар раҳбарига. Соз жўрлигида айтиладиган Довуд саноси+.

2Эй Эгам, бизнинг Раббимиз!

Бутун ер юзида Сенинг номинг улуғвордир!

Осмондан ҳам юксакдир Сенинг шуҳратинг!+

3Душманларингнинг,

Қасоскорларнинг овозини ўчирай дея,

Сен болалар ва чақалоқларни

Ўз қудратингни сўйлашга ўргатдинг.

4Қўлларинг ижоди бўлган осмонингга қарадим,

Ўзинг жойлаштирган юлдузлару ойга боқдим.

5Инсон зоти недирки, у ҳақда ўйлагайсан?!

Бандалар[*] недирки, Сен уларни ардоқлагайсан?!+

6Сен уларни Ўзингдан[*] андак паст қилдинг,

Иззату шараф тожини уларга кийгиздинг.

7Жамики яратганинг узра уларни ҳукмрон қилдинг[*],

Бор нарсани уларнинг оёғи остига қўйдинг:+
8Жамики молу қўйларни ҳам,
Барча ёввойи ҳайвонларни ҳам,
9Самодаги қушларни ва денгиздаги балиқларни,
Денгизда сузувчи ҳар хил махлуқларни.
Ҳа, уларнинг устидан инсонни ҳукмрон қилдинг.

10Эй Эгам, бизнинг Раббимиз!

Бутун ер юзида Сенинг номинг улуғвордир!

9–САНО

9^1Ижрочилар раҳбарига. “Қизлар[*]” куйига айтиладиган Довуд саноси.

2Бутун юрагимдан, эй Эгам, Сенга шукур айтаман,

Барча ажойиб ишларингни сўйлайман+.

3Сен туфайли шодланиб, қувонаман.

Қўшиқ айтиб, Сени мадҳ этаман,

Эй Худойи Таоло!+

4Душманларим чекиниб қочганларида,

Қоқилиб, нобуд бўлди Сенинг ҳузурингда.

5Сен адолат ила ҳукм қилиб тахтга ўтирдинг,

Мени ҳукм этиб, юзимни ёруғ қилдинг+.

6Халқларни Сен ваҳимага солдинг,

Қабиҳларни қириб ташладинг.

Уларнинг номини бир умрга ўчирдинг+.

7Вайроналар ичра душманимиз то абад ғойиб бўлди,

Уларнинг шаҳрини Сен вайрон этдинг,

Уларнинг хотираси тамоман ўчди.

8Эгамиз эса то абад Ўз тахтида ўтиради,

У тахтини ҳукм қилиш учун қургандир+.

9У оламни адолат билан бошқаради,

Халқларни одилона ҳукм қилади+.

10Мазлум учун Эгамиз қалъадай бўлади,

Ҳа, қайғули дамларда У паноҳ бўлади+.

11Эй Эгам, Сени танийдиганлар

Ўзингга умид боғлайди.

Сенга юз бурганларни тарк этмайсан+.

12Ҳамду сано куйланг Қуддусда[*] тахт қурган Эгамизга!

Унинг ишларини эълон қилинг халқлар орасида!

13Қасоскор Эгамиз мазлумларни ёдида тутади,

Жафокашлар фарёдини У унутмайди.

14Раҳм қил менга, эй Эгам, қара!
Мендан нафратланган ғанимларим азоб бермоқда!
Ўлим оғзидан мени қайтарадиган Сенсан!+
15Шу боис гўзал Қуддус дарвозалари олдида
Сенга ҳамду сано айтайин,
Менга нажот берган Сенсан,
Шу боис ҳам қувонайин+.

16Халқлар ўзлари қазиган чуқурга ўзлари йиқилди[*],

Яширган тўрларига оёқларидан илинди+.

17Эгамиз адолатли ҳукми ила

Ўзининг кимлигини кўрсатди.

Қабиҳлар ўзлари қўйган тузоққа илинди+.

18Қабиҳлар ва Худони унутган жамики халқлар

Ўликлар диёрига[*] тушар+.

19Муҳтожни Худо бир умрга унутмас,

Бечораҳолнинг умидини то абад йўққа чиқармас.

20Қани, эй Эгам! Инсон зоти ғолиб чиқмасин,

Халқлар ҳузурингда ҳукм қилинсин.

21Уларни қўрқувга сол, эй Эгам!

Халқлар инсон зоти эканлигини билсин.

22Нечун, эй Эгам, узоқда турибсан?

Қайғули дамларда Ўзингни яширасан+?

23Такаббур қабиҳлар бечорани таъқиб қилади,
Тўқиган иғволари ўзларининг бошига етсин.
24Қабиҳлар ёвуз эҳтирослари билан мақтанади,

Очкўзлар Эгамизни лаънатлайди, Ундан нафратланади.

25Худога интилмайди ўзига бино қўйган қабиҳлар,

“Худо йўқдир”, деб доим ўйлайди улар+.
26Қабиҳларнинг доим иши юришади,
Худонинг амрларини улар тушунмайди,
Душманларини писанд қилмайди.
27Улар ўз кўнглида ўйлайдилар:
“Биз ҳеч қачон қоқилмаймиз,
Ҳеч қачон кулфатларга дуч келмаймиз.”+

28Қабиҳларнинг оғзидан лаънат, ҳийла, пўписа чиқади,

Сўзлари билан улар одамларни яралаб, барбод қилади+.

29Улар қишлоқларда яшириниб олади,

Бегуноҳ инсонни пойлаб ўлдиради.

Кўзлари ожиз қурбонни қидиради+.

30Шерга ўхшаб панада кутиб туради,

Бечорани ушлайман деб, писиб ётади,

Заифни ўз сиртмоғига илинтириб, ушлаб олади+.

31Қабиҳлар ўз кучи билан заифни йиқитади,

Уни ётқизиб, эзиб ташлайди.

32Улар ўз кўнгилларида: “Худо қилмишларимизни унутган,

У кўзларини юмиб олган, ҳеч нарсани кўрмайди”, деб ўйлайди+.

33Қани, эй Эгам! Ургин қабиҳларни,

Эй Худо! Унутмагин мазлумларни!

34Нечун қабиҳлар Сендан нафратланади?

Нечун ўз кўнглида улар:

“Худо Мендан ҳисоб сўрамайди”, деб айтади?

35Сен эса кўриб турасан,

Билиб турасан кулфату азобда қолганларни.

Қўлларингни уларга узатасан,

Ожиз ўзини Сенинг паноҳингга топширади,

Сен етимга доим ёрдам бергансан+.

36Қабиҳлару ёвузларнинг қўлини қирққин,

Қилмишлари учун улардан ҳисоб сўра,

Токи улар бошқа ёвузлик қилмасин+.

37Эгамиз Шоҳдир то абад,

Ўзга халқлар йўқ бўлади Унинг юртидан+.

38Эй Эгам, мазлумларнинг истакларига қулоқ соласан,

Уларнинг юракларига далда берасан.

Етиму мазлумнинг додини Сен эшитиб,

39Ер юзида банда уларни ваҳимага солмасин дея,

Уларга Сен адолат қиласан+.

10–САНО

Ижрочилар раҳбарига. Довуд саноси.

1Эгамизда мен паноҳ топаман,

Қандай қилиб сиз менга:

“Қуш каби учиб кетгин тоғларга”, дейсиз+?

2Сизлар менга:

“Қара, покдилнинг юрагини панадан отмоқ учун

Қабиҳлар ёйларини тайёрлади,

Ўқларини шайлаб, мўлжалга олди+.

3Қонун оёқ ости бўлганда,

Солиҳ нима қила олади?!” деб айтасиз+.

4Эгамиз Ўзининг муқаддас Маъбадидадир,

Эгамизнинг тахти самодадир.

У инсонни кўздан қочирмайди,

Нигоҳи инсонни текшириб туради+.

5Эгамиз солиҳни ҳамда қабиҳни синайди,

Зулмни севувчидан У ниҳоятда нафратланади+.

6Қабиҳнинг устига чўғ, олтингугурт ёғдиради[*],

Уларга улуш қилиб гармселни[*] беради+.

7Эгамиз адолатлидир, У тўғри ишларни севади,

Тўғри юрадиган инсон

Унинг марҳаматидан баҳраманд бўлади+.

11–САНО

11^1Ижрочилар раҳбарига. Саккиз торли асбоб жўрлигида айтиладиган Довуд саноси.

2Нажот бергин бизга, эй Эгам!

Тақводор бир инсон қолмади,

Сенга содиқ инсон йўқ бўлиб кетди+.

3Ҳамма бир–бирига ёлғон сўзлайди,

Хушомадгўйлик билан бир–бирини алдайди+.

4Хушомадгўй тилларни Эгамиз кесиб ташласин,

Мақтанчоқ оғизларни У қириб ташласин.

5Ахир, улар: “Оғзимиз билан эришамиз ҳар нарсага,

Тилимиз ўзимизники, ким хўжайин бизга?!” деб айтади.

6Эгамиз айтмоқда: “Муҳтож эзилиб кетди,
Бечора нола қилди. Энди қўзғаламан,
Ўзлари интилган нажотга етказаман.”
7Эгамизнинг ваъдалари ғоятда покдир,
Унинг сўзлари ўчоқда
Етти карра тозаланган кумушга ўхшайди+.

8-9Ҳар тарафда қабиҳлар дайдиб юради,

Ҳар ёқда одамлар ёмонликни мақтаб юради.

Эй Эгам! Булардан бизларни сақлагайсан,

То абад бу наслдан бизни ҳимоя қилгайсан.

12–САНО

12^1Ижрочилар раҳбарига. Довуд саноси.

2Эй Эгам, қачонгача мени унутасан?

Наҳотки мени то абад унутсанг?!

Қачонгача мендан юз ўгирасан+?

3Қачонгача жоним азобда қолади,

Кун бўйи юрагим ғамга тўлади?

Қачонгача душманим мендан устун келади?

4Жавоб бер, эй Эгам Худо, боқ ҳолимга!

Кучимни қайтаргин, токи кетмайин ўлим уйқусига+.

5“Уни енгдим”, деб айтмасин душманим,

Йиқилганимда севинмасин ёвларим!+

6Мен умид боғлайман содиқ севгингга,

Нажотингдан қалбим тўлади қувончга.

Эй Эгам, қўшиқ айтаман Сенга,

Зеро, Сен иноят айладинг менга+.

13–САНО

Ижрочилар раҳбарига. Довуд саноси.

1•Аҳмоқлар[*] ўз кўнглида: “Худо йўқ”, дейди.

Улар ярамаслардир, қилмиши жирканч ишлардир,

Яхшилик қилувчи бирон зот йўқдир+.

2“Идрокли бирон зот бормикан?
Бормикан Менга юз бурган?” дея
Инсонга Эгамиз самодан боқар+.
3Ҳаммаси адашган, бирдай бузилган,
Яхшилик қилувчи бир кимса йўқдир,
Ҳатто биронта ҳам йўқ!+

4Улар идроксиз, бадкирдор,
Халқимни бир луқма нондай еб юборади,
Ҳеч қачон Эгамизга сажда қилмайди+.
5Ана, босаётир уларни қаттиқ ваҳима,
Худо солиҳлар биландир бирга.

6Бадкирдорлар мазлумнинг ниятини пучга чиқарса ҳам,

Эгамиз мазлумларнинг паноҳидир.

7Эҳ, Қуддусдан[*] Исроилга нажот келсайди!

Эгамиз Ўз халқини яна фаровонликка эриштирса,

Ёқуб насли шод бўлгай, Исроил севингай!

14–САНО

Довуд саноси.

1Эй Эгам, ким яшайди Сенинг масканингда?

Ким макон топади Сенинг муқаддас тоғингда?[*]+

2Тўғри юриб, тўғри иш қилганлар яшайди,
Юракдан ҳақ гапни айтганлар яшайди+.
3Бошқаларга бўҳтон қилмаганлар яшайди,
Дўстларига ёмонлик қилмаганлар яшайди,
Қўшниларини ҳақорат қилмаганлар яшайди+.
4Разил кимсалардан нафратланганлар яшайди,

Эй Эгам, Сендан қўрққанларни иззатлаганлар яшайди,

Ўзига зарар бўлса ҳам, аҳдида турганлар яшайди+.

5Қарз бериб судхўрлик қилмаганлар яшайди.

Айбсизга қарши гувоҳлик бериш учун пора олмаганлар яшайди.

Буларни қилганлар тинч–омон бўлади+.

15–САНО

Довуд қўшиғи.

1Ўзинг сақла мени, эй Худо!

Мен Сенда паноҳ топаман.

2Эгамга айтдим: “Менинг Раббимсан,
Сендан бошқа менинг буюк бахтим йўқ.”+
3Нақадар улуғвордир юртдаги тақводорлар,
Улардан мен ғоят завқ оламан.

4Сохта худоларга эргашганларнинг кулфати ортади.

Уларнинг ичимлик назри қон экан,
Мен уларнинг бу назрларига қўшилмайман,
Сохта худоларнинг исмларини тилга олмайман+.

5Эй Эгам! Барқарорлигим Сенсан,

Муваффақиятим ҳам Ўзингдирсан,

Келажагимни Сен таъминлайсан+.

6Ҳосилдор ерни мерос олган инсонга ўхшайман.

Ахир, Сен мени ажойиб мулкнинг соҳиби қилдинг!

7Эгамни олқишлайман,
У менга йўл кўрсатади,
Тунда ҳам қалбим менга ўгит беради.
8Мен доим Эгамга кўз тикаман,
У ўнг томонимда бўлгани учун
Мени ҳеч нарса қўзғата олмас+.

9Шу боис, эй Эгам, юрагим қувончга тўла,

Жоним ҳам қувонади.

Танам хавф–хатарсиз яшайди.

10Мени ўликлар диёрида[*] қолдирмайсан,

Тақводорингни[*] қабрда чиритмайсан+.

11Менга ҳаёт сўқмоғини Ўзинг кўрсатасан,

Ҳузурингда шодлик мени қамраб олади,

Менга боқий ҳузур–ҳаловатни Сен берасан+.

16–САНО

Довуд ибодати.

1Эй Эгам, ҳақли даъвоимни эшит,

Фарёдимга эътибор бер.

Ҳийласиз оғзимдан чиққан

Ибодатимга қулоқ тут+.

2Бегуноҳлигимни кўрсатгин Сен,

Адолатни кўрсин кўзларинг.

3Ҳатто юрагимни тафтиш қилиб,
Тунда мени синаб кўрсанг,
Агар мени имтиҳон қилсанг,
Ёмон ниятни менда топа олмасдинг.
Оғзим гуноҳ қилмас, қарорим шудир+.
4Инсонлар қилмишини мен қилмадим,
Сенинг амрингга мен итоат этдим,
Зўравоннинг йўлларидан ўзимни сақладим.
5Қадамларим сўқмоқларингда собит бўлди,
Оёқларим ҳеч қачон тойиб кетмади+.

6Сенга илтижо қиламан, эй Худо,
Биламан, Сен менга жавоб берасан.
Менга қулоқ тутиб, сўзларимни эшитгин.
7Содиқлигингни зоҳир эт ажойиб ишлар ила.
Рақиблардан қочиб Сенга борганларга
Ўнг қўлинг билан нажот бергувчи Сенсан+.
8Мени кўзларинг қорачиғидай асрагин,
Мени қанотларинг соясида яширгин,+
9Мени талайдиган фосиқлардан асрагин,

Атрофимда шай турган ашаддий ёвларимдан яширгин.

10Уларнинг юрагида шафқатга жой йўқ,

Оғизлари билан киборларча гапиради+.

11Улар мени таъқиб қилиб, ўраб олганлар,

Ерга урмоқ учун менга кўзларини тикади.

12Душманларим мени ғажимоқчи бўлган шерга ўхшайди,

Пана жойда писиб ётган йиртқич шерга ўхшайди+.

13Кел, эй Эгам! Уларга қарши юз бур,
Тиз чўктиргин уларни!
Қиличинг ила фосиқлардан қутқаргин мени!
14Эй Эгам! Қудратинг ила
Мени бундай инсонлардан қутқаргин,
Уларнинг насибаси фақатгина бу дунёдадир.
Тайёрлаб қўйган аччиқ кўргиликларинг билан
Уларни тўйдиргин,
Ҳатто болаларига ҳам етсин,
Набиралари ҳам тотиб кўрсин.

15Солиҳ бўлганим учун мен Сени кўргайман,

Уйғониб, жамолингни кўрганимдан рози бўлгайман+.

17–САНО

17^1•Ижрочилар раҳбарига. Эгамизнинг қули Довуд саноси. Эгамиз Довудни жамики душманлари ва Шоулнинг қўлидан озод қилгандан кейин Довуд Эгамизга атаб шу қўшиқни айтди.

2Сени севаман, эй Эгам, менинг қудратим+.

3Эгам суянган қоямдир[*], менинг қалъам, қутқарувчимдир.

Ҳа, Худодир менинг қоям, Унда паноҳ топаман.

Удир менинг қалқоним, қудратли нажоткорим[*], қўрғоним+.

4Эгамга илтижо қиламан,
Ғанимларимдан У мени халос қилади.
Эгамизга ҳамду санолар бўлсин!+

5Мени ўлим тўрлари чирмаб олганди,

Бало–қазо селлари даҳшат ила босиб келганди+.

6Ҳа, ўликлар диёрининг[*] тўрлари мени ўраб олганди,

Ўлим ўз тузоғига мени асир қилганди+.

7Кулфатда қолганимда Эгамга илтижо қилдим,

Ҳа, нола қилдим Худойимга.

У Маъбадидан туриб, овозимни эшитди,

Оҳу нолам қулоғига етиб борди+.

8Ўша замон ер юзи титраб, тебранди,
Тоғларнинг пойдевори ларзага келди,
Эгам ғоят ғазабга минган эди+.
9Бурнидан тутун буруқсаб чиқарди,
Оғзидан оташ пишқирарди,
Олдидан қип–қизил чўғ ёғиларди+.
10У кўкларни ёриб, пастга тушди,
Оёқлари остида — қора булут+.
11Эгам бир карубга[*] миниб учди,
Ел қанотлари узра учиб келди+.
12Атрофини зулмат билан ўради,
Қуюқ, қора булутларни Ўзига чайла қилди+.
13Улкан нур Эгамнинг олдидан чиқди,

Дўл ва қип–қизил чўғ қоп–қора булутларни парчалади+.

14Эгамизнинг овози кўкларда гулдиради,
Худойи Таолонинг садоси эшитилди[*]+.
15Ўқларини отди,
Чақмоқ чақтириб, ёвларини тирқиратди,
Уларни саросимага солди+.
16Эгамизнинг таҳдидларидан,
Унинг қаҳрли нафасидан
Денгизнинг туби кўриниб қолди,
Замин пойдевори[*] яланғоч бўлиб қолди+.

17Эгам юқоридан қўл узатиб, мени тутди,
Баҳайбат сувлардан мени чиқариб олди+.
18Мени кучли ғанимларим қўлидан,
Мендан нафратланган ёвларимдан қутқарди,
Улар мендан кучли эдилар+.
19Қора кунимда улар менга ҳамла қилдилар,
Аммо Эгам менга таянч бўлди.
20Мени бехавотир жойга чиқариб қўйди,
Мендан мамнун бўлиб, нажот берди+.

21Эгам солиҳлигим учун мени мукофотлайди,
Айбсизлигим учун мени тақдирлайди+.
22Зеро, мен Эгамнинг йўлидан юрдим,

Ахлоқсизлик қилмадим, Худойимдан юз ўгирмадим.

23Унинг ҳамма қонун–қоидаларига риоя қилдим,

Фармонларини четга суриб қўймадим.

24Унинг олдида бенуқсон бўлдим,

Гуноҳ қилишдан ўзимни сақладим+.

25Шу сабабли Эгам мени пок деб билди,

Солиҳлигимга яраша мукофот берди.

26Эй Эгам! Сенга содиқ бўлганга Сен содиқ бўласан,

Яхши инсондан яхшилигингни аямайсан,
27Пок кишига поклигингни кўрсатасан,
Эгрининг айёрлигини ўз бошига соласан.
28Аҳли камтарга эса нажот берасан,
Димоғдорни ерга урасан+.

29Эй Эгам Худо! Чироғимни ёқувчи Ўзингсан,

Зулматни мен учун ёруғликка айлантирасан+.

30Эй Худойим! Сенга суяниб лашкарни йўқ қиламан,

Сенга суяниб деворлардан ошиб ўтаман.

31Худонинг йўли комилдир,
Эгамизнинг каломи чин ҳақиқатдир,
Паноҳ излаб борганга У қалқондир+.
32Эгамиздан бошқа Худо ким экан?!
Худойимиздан бўлак суянчиқ Қоя бормикан?!+
33Мени қудратли қилувчи Худодир,
Йўлимни Ўзи бехатар қилади.
34У оёқларимни кийик оёғидай қилади,
Чўққилар узра мени бехатар юргизади+.
35Қўлларимни жанг қилишга ўргатади,
Бармоқларим бронза ёйни бука олади+.

36Эй Эгам, Сен менга зафар қалқонингни бергансан,

Ўнг қўлинг менга таянч бўлади,

Мададинг эса мени юксалтиради.

37Оёқларим учун йўлимни кенг қилгансан,

Оёқларим сира оғиб кетмайди.

38Ғанимларимни қувлаб, тутиб олдим,
Уларни йўқ қилмай ортга қайтмадим+.
39Шундай эздимки уларни, тура олмадилар,
Оёқларим остида чўзилиб қолдилар.
40Сен менга қувват бериб, жангга юбординг,

Менга қарши отланган ёвни олдимда бош эгдирдинг.

41Ғанимларимни мендан қочирдинг,
Мендан нафратланганларни мен йўқ қилдим+.
42Улар мадад сўраб фарёд қилдилар,
Нажоткорни эса тополмадилар,
Эй Эгам, ғанимларим Сенга ёлвордилар,
Аммо Сен жавоб бермадинг+.
43Шамолнинг чангидай уларни эздим,
Йўлдаги лойдек сидириб ташладим+.

44Сен мени халқнинг уруш–жанжалидан халос этдинг.

Мени элларга йўлбошчи қилдинг,

Ўзим танимаган элат менга қарам бўлди+.

45Овозимни эшитибоқ қулоқ тутди,

Ёт эллар менга бўйин эгди+.

46Ёт эллар ҳолсизланиб йиқилди,

Қалтираб манзилидан чиқиб қочди+.

47Эгам барҳаётдир! Суянган Қоямга олқишлар бўлсин!

Нажоткорим Худо юксалсин!
48Қасдимни олган Худодир,
Халқларни менга У тобе қилган,+
49Мени ғанимларимдан У қутқарган,
Босқинчилардан мени устун қилган,
Мени зўравонлар қўлидан халос этган.

50Шу боис, эй Эгам, халқлар ичра
Сенга ҳамдлар айтаман!
Сени куйлаб сано айтаман!+

51Эгамиз Ўз шоҳини улуғ зафарларга эриштиради,

Ўзи танлаган шоҳ Довуд ва унинг наслига

То абад содиқ севгисини кўрсатади+.

18–САНО

18^1Ижрочилар раҳбарига. Довуд саноси.

2Худонинг шуҳратини самолар намоён қилади,

Унинг ижодини фалак тоқи айтиб туради+.

3Осмон кундан–кунга буни билдиради,

Ҳар тун бундан хабардор қилади.

4Само, фалак айтмас бир гап, ё бир жумла,

Чиқмас улардан ҳеч бир садо.

5Аммо хабарлари[*] ҳар томонга тарқалади,

Оламнинг четигача етиб боради.

Худо самоларда қуёш учун чодир қурган+.

6Қуёш гўшангадан чиққан куёвга ўхшайди.

Қаҳрамонларга ўхшаб ғайрат билан йўлагидан боради+.

7Самоларнинг бир четидан у чиқиб,
Айланиб, бошқа бир четига йўл олади,
Унинг тафтидан ҳеч нарса яширина олмайди.

8Эгамизнинг қонуни мукаммалдир,
Бизга янги куч ато этади,
Эгамизнинг фармонлари ишончлидир,
Соддаларга донолик беради+.
9Эгамизнинг буйруқлари тўғридир,
Қалбларни шодликка тўлдиради,
Эгамизнинг амрлари равшандир,
Улар кўзларга нур беради+.
10Эгамиздан қўрқиш покликдир,
Бу то абад давом этади.
Эгамизнинг қоидалари ҳақиқатдир,
Ҳаммаси ғоят адолатлидир+.
11Улар соф олтиндан ҳам аълодир,
Тоза асалдан ҳам ширинроқдир+.

12Эй Эгам, қоидаларинг менга, Ўз қулингга ўгит беради,

Қоидаларингга итоат этганлар буюк мукофот олади.

13Ким ўз хатосини била олади?!

Яширин хатолардан мени Ўзинг поклагин.

14Мен, қулингни ошкора гуноҳдан сақлагин,

Устимдан гуноҳ ҳоким бўлмасин.

Шунда мен айбсиз бўламан,

Оғир гуноҳдан ҳам холи бўламан+.

15Эй Эгам, суянган Қоям, Қутқарувчим!

Оғзимдан чиққан сўзлар,

Юракдаги ниятларим Сенга маъқул бўлсин+.

19–САНО

19^1Ижрочилар раҳбарига. Довуд саноси.

2Кулфатда қолганингда, Эгамиз сенга жавоб берсин,

Бобомиз Ёқубнинг Худоси сени тинч–омон сақласин+.

3Муқаддас масканидан У сенга мадад юборсин,

Қуддусдан[*] У сенга таянч бўлсин+.

4У сенинг ҳамма назрларингни ёдда тутсин,

Куйдирилган қурбонликларингни қабул этсин.

5Кўнглинг истаганини Эгамиз сенга инъом қилсин,

Ҳамма режаларингни рўёбга чиқарсин+.

6Шунда биз зафарингни севинч ила куйлаймиз,

Худойимиз номи билан байроқлар ўрнатамиз,

Ҳамма илтижоларингни Эгамиз рўёбга чиқарсин.

7Биламан, Эгамиз Ўзи танлаган шоҳга нажот беради,

Эгамиз муқаддас самосидан унга жавоб беради,

Эгамиз ўнг қўли билан унга буюк ғалаба ато қилади.

8Баъзилар жанг араваларига ишонади,
Баъзилар отлари билан мақтанади,
Биз эса Эгамиз Худога ишонамиз+.
9Улар ҳолсизланиб йиқиладилар,
Биз эса кучайиб қад ростлаймиз.

10Эй Эгам, шоҳимизга ато қилгин ғалаба,

Илтижо қилганимизда, жавоб бергин бизга[*].

20–САНО

20^1Ижрочилар раҳбарига. Довуд саноси.

2Эй Эгам! Сенинг қудратинг туфайли шоҳ қувонади,

Сен берган зафарлардан у нақадар лаззатланар!+

3Кўнглидаги истакларини рўёбга чиқардинг,

Унинг тилакларини рад қилмадинг+.

4Улуғ баракани унга ато қилдинг,

Унинг бошига соф олтин тож кийгиздинг.

5Сендан умр сўраганда, умр бердинг,

Узоқ ҳамда боқий умр бахш этдинг+.

6Шоҳнинг шуҳрати Сен берган зафарлар туфайли улуғдир,

Унга дабдаба, улуғворлик ато қилган Сенсан.
7Сен то абад унга барака берасан,
Унга жуда яқин бўлиб,
Уни шодликка тўлдирасан.
8Эгамизга шоҳимиз умид боғлайди,
Худойи Таолонинг содиқ севгиси туфайли
У ҳеч қачон қоқилмайди+.

9Эй шоҳимиз, қўлинг барча душманларингни мағлуб қилади,

Ҳа, ўнг қўлинг сендан нафратланганларни мағлуб қилади.

10Сен зоҳир бўлганинг замон
Қизиган тандирдай уларни ёндирасан.
Эгамиз Ўз ғазаби билан уларни ютиб юборади,
Аланга уларни ёндириб ташлайди+.
11Эй шоҳимиз, уларнинг наслини
Ер юзидан қириб ташлайсан,
Зурриётини инсоният орасидан йўқотасан+.

12Душманларинг сенга қарши ёмонликни режа қилсалар,

Улар сенга қарши фитна қўзғасалар,

Ҳеч нарсага эриша олмайдилар.

13Камонингдан уларга ўқлар отасан,

Ортига қочишга мажбур қиласан+.

14Ўз қудратинг туфайли юксалавер, эй Эгам,

Қудратингни куйлаб, ҳамду сано айтамиз.

21–САНО

21^1Ижрочилар раҳбарига. “Тонгда чиққан кийик” куйига айтиладиган Довуд саноси.

2Эй Худойим! Нега мени тарк этдинг?!

Нега мендан узоқдасан шу қадар?!

Эй Худойим! Нечун менга нажот бермайсан?!

Оҳу нолаларимни эшитмайсан?!+

3Эй Худойим, кун бўйи илтижо қиламан,

Сен эса жавоб бермайсан.

Тун бўйи ёлвораман,

Аммо менга тинчлик йўқ+.

4Барибир Сен Муқаддас Худосан,

Исроилнинг ҳамду саноси қуршаб олган тахтингни.

5Ота–боболаримнинг умиди Сенда эди,

Сен уларга нажот бердинг.

6Улар Сенга нола қилиб, нажот топдилар,

Улар Сенга ишониб, уялиб қолмадилар+.

7Ахир, мен инсон эмас, бир қуртдирман.

Одамлар ҳазар қилган, халқлар нафратланган+.

8Мени кўрган ҳар ким устимдан кулар,

Мени ҳақоратлаб, бош чайқаб дерлар:+

9“Эгангга ишон, Ўзи қутқариб олар,

Эганг сендан мамнун бўлса, У нажот берар.”

10Онам қорнидан Сен мени чиқарган эдинг,
Онам бағрида Ўзинг мени омон сақлаган эдинг+.
11Сенга таянаман туғилганимдан буён,

Менинг Худойимсан онам дунёга келтиргандан буён.

12Мендан узоқ бўлмагин!
Ахир, кулфат ёнгинамда–ку,
Менга мадад бергувчи бирон кимса йўқ!+

13Бир гала буқалар[*] Мени қуршаб олган,

Ҳа, Башан ўлкасининг[*] кучли буқалари Мени ўраб олган+.

14Ўкириб ўлжасини пора қиладиган шерга ўхшаб,

Мен томон улар оғизларини катта очган.

15Ҳаётим сув каби тўкилди,
Суякларим бўғинидан бўшашди,
Юрагим мум каби ичимда эриб кетди+.

16Мадорим қуриб, сопол парчасидай бўлиб қолдим[*],

Тилим танглайимга ёпишиб қолди,

Мени ўлим тўшагига ётқиздинг.

17Атрофимда кўппаклар изғийди,
Бадкирдорлар тўдаси мени қуршаб олгандир,
Қўлу оёқларимни улар илма–тешик қилади[*]+.
18Ҳамма суякларим кўриниб туради,
Душманларим кўзларини чақчайтириб,
Еб қўйгудек бўлади+.
19Кийимларимни улар ўзаро бўлишган,
Либосим учун қуръа ташлашган+.

20Мендан узоқ турма, эй Эгам!

Кучим манбаи Сенсан! Тез кел, ёрдам бер!

21Жонимни қилич дамидан қутқар,

Ҳаётимни кўппаклар чангалидан қутқар!+

22Шерлар оғзидан қутқаргин мени!

Ёввойи буқалар шохидан асрагин мени!

Сен илтижоимга жавоб бердинг+.

23Биродарларимга Сен ҳақингда айтаман,

Жамоа орасида Сенга ҳамду сано ўқийман+.

24Уларга шундай дейман:

“Эгамизга ҳамду сано айтинг, эй Ундан қўрққанлар!

Эгамизни улуғланг, эй Ёқуб насли!

Эгамизни иззатланг, эй Исроил насли!+

25Кулфатда қолган бечорадан Эгамиз юз ўгирмади.

Унинг қайғуларидан ҳазар қилмади, нафратланмади.

Бечоранинг нолаларини Эгамиз эшитди.”

26Улуғ жамоа ичра

Ҳамду сано айтишимнинг сабаби Сенсан.

Сендан қўрққанлар олдида онтимни адо этаман+.

27Эй Эгам, қашшоқлар еб тўядилар[*],

Сенга юз бурганлар Сени мадҳ қиладилар,

Улар дунё тургунча турсинлар!

28Эгамизни эслаб, Унга юз бурсинлар
Ер юзидаги жамики инсонлар!
Жамики уруғу элатлар
Унга сажда қилсинлар!+
29Эгамиз ҳокимияти мутлақдир,
Элатлар устидан У ҳукмрондир+.

30Жамики бойлар ҳам зиёфат еб, Унга таъзим қилади.

Тупроқ остига кетаётганлар ҳам Унга сажда қилади,

Ҳатто ўз ҳаётини сақлай олмайдиганлар таъзим қилади.

31Авлодлар Унга хизмат қилади,

Келгуси насллар Раббий ҳақида эшитади+.

32Улар келиб Эгамизнинг нажоти ҳақида эълон қилади,

Унинг қилганларини ҳали туғилмаган халқларга айтади+.

22–САНО

Довуд саноси.

1Эгам менинг чўпонимдир,

Мен муҳтожлик кўрмасман асло+.

2Ям–яшил яйловларда У менга ором беради,

Сокин ирмоқлар бўйида У мени етаклайди+.

3У менга қайта куч бахш этади.

Ўзининг номи ҳақи–ҳурмати

Мени тўғри йўлга бошлайди+.

4Эй Эгам!

Ҳатто зулмат водийсида[*] юрсам ҳам,

Хавф–хатардан қўрқмайман,

Ахир, Сен мен билан биргасан.

Сенинг чўпон таёғинг[*],

Хивичинг[*] мени ҳимоя қилади+.

5Душманларимнинг кўз ўнгида

Мен учун дастурхон тузайсан.

Бошимга мой суртиб,

Сен мени ҳурмат билан кутиб оласан.

Косамни лаззатли неъматларга лим–лим тўлдирасан+.

6Умрим бўйи Сенинг меҳр–шафқатинг изимдан юради,

Эй Эгам, Сенинг уйинг то абад менинг масканим бўлади.

23–САНО

Довуд саноси.

1Эгамизникидир замин, ундаги бутун борлиқ,

Оламу унда яшовчи жамики жонзот+.

2У оламни ўрнатган денгизлар узра,

Мустаҳкам қилган уни уммонлар узра[*]+.

3Ким туриши мумкин Эгамизнинг муқаддас маконида?

Ким чиқиши мумкин Унинг тепалигига?[*]+

4Қўли ҳалол, қалби тоза инсонлар,

Сохта нарсаларга кўнгил қўймаганлар,

Ёлғондакам онт ичмаганлар+.

5Эгамиз уларга барака беради,

Нажоткор Худо уларни оқлайди.

6Эгамизга юз бурган жамоа ўшандайдир.

Ҳа, Худога интилган Ёқуб насли[*] шундайдир.

7Қаддингизни ростланг, эй дарвозалар!

Очилинглар, эй азалий эшиклар!

Токи кира қолсин улуғвор Шоҳ!+

8У улуғвор Шоҳ ким экан?

Жангларда ғолиб бўлган,

Кучли, қудратли Эгамиз Шоҳдир!+

9Қаддингизни ростланг, эй дарвозалар!

Очилинглар, эй азалий эшиклар!

Токи кира қолсин улуғвор Шоҳ!

10У улуғвор Шоҳ ким экан?

Сарвари Оламнинг Ўзи улуғвор Шоҳдир+.

24–САНО

Довуд саноси.

1[*] Юрагимни очаман Сенга, эй Эгам!+

2Сенга умид боғлайман, эй Худойим!

Шарманда бўлишимга йўл қўймагин,

Душманларим мендан устун келмасин.

3Сенга ишонганлар асло бўлмасин шарманда.

Шармандалик келсин

Сенга асоссиз хиёнат қилганларнинг бошига+.

4Эй Эгам, йўлларингни менга кўрсат,
Сўқмоқларингни менга ўргат+.
5Ўзинг мени бошлаб боргин,
Ҳақиқатингни менга ўргатгин,
Нажоткорим Худо Ўзингсан,
Кун бўйи Сендан умид қиламан+.

6Ёдингда тут, эй Эгам, буюк шафқатингни
Ҳамда севгида содиқлигингни.
Ахир, азалдан Сен шундай қилгансан+.
7Ёшликда қилган гуноҳларимни эсга олмагин,
Итоатсизликларим учун мени жазоламагин.
Содиқ севгинг ҳақи ёдга ол мени,
Ахир, Сен яхшисан, эй Эгам!+

8Эгамиз яхши, адолатлидир!

У гуноҳкорларга йўл–йўриқ кўрсатади.

9У камтарни тўғриликка бошлайди,

Камтарин инсонни Ўз йўлига ўргатади.

10Эгамиз қилган ҳар иши орқали

Унинг аҳдига риоя қилганларга

Севгисию садоқатини кўрсатади.

11Менинг айбларим кўп.

Эй Эгам, Ўз номинг ҳақи

Айбларимни кечиргин+.

12Агарда инсон Эгамиздан қўрқса,
Эгамиз унга тўғри йўл танлашни ўргатади.
13Ўша инсон умрини фаровонликда ўтказади,
Унинг насли юртни мулк қилиб олади+.
14Эгамиз Ундан қўрқадиганларга
Ўз ниятларини ишониб билдиради,
Ўз аҳдини уларга маълум қилади.
15Нигоҳим доимо Эгам томондадир,
У оёқларимни тузоқдан халос қилади+.

16Эй Эгам, ҳолимга боқ, меҳрибонлик қил.

Мен ёлғизман, тушкунликка тушганман.

17Юракдаги ғамларим ортиб бормоқда,

Шу кулфатдан мени қутқаргин.

18Кулфату ғамларимни кўриб,

Барча гуноҳларимдан ўтгин.

19Қара, душманларим нақадар кўп,
Мендан қаттиқ нафрат қиларлар.
20Ҳаётимни асра, қутқаргин мени,
Шармандали аҳволга солмагин мени,
Зотан, Сенда паноҳ топаман мен.
21Ҳаққонийлик, тўғрилик сақласин мени,
Зотан, Сендан умид қиламан мен.

22Эй Худо, қутқаргин Исроилни

Жамики кулфатларидан!+

25–САНО

Довуд саноси.

1Эй Эгам, тўғри юрганим учун

Мени оқлагин.

Қоқилмасдан Сенга таяндим+.

2Синаб, имтиҳон қил мени, эй Эгам!

Юрагимни, ниятимни синаб кўр!+

3Сенинг содиқ севгинг кўз ўнгимдадир,

Сенга доим содиқман[*]+.

4Ёлғончиларга мен шерик бўлмайман,

Мунофиқлар билан дўст бўлмайман.

5Фосиқлар тўдасидан нафрат этаман,

Қабиҳларга мен шерик бўлмайман+.

6Намоён қилмоқ учун айбсизлигимни
Қўлларимни юваман, эй Эгам.
Қурбонгоҳинг атрофида юраман,+
7Баланд овоз ила шукрона қўшиғини куйлайман,
Жамики мўъжизаларинг ҳақида айтаман+.

8Эй Эгам, севаман Сен маскан қилган уйни,

Улуғворлигинг порлаган жойни.

9Гуноҳкорлар қатори жонимни олма,

Қонхўрлар қатори ҳаётимга чек қўйма+.

10Уларнинг қўллари тузади ёвуз режа,

Ўнг қўллари порага тўла+.

11Мен эса пок ҳаёт кечираман,

Қутқар мени, қил менга шафқат.

12Тўғри йўлдан оғмайман,

Эй Эгам, улуғ йиғинларда Сени олқишлайман.

26–САНО

Довуд саноси.

1Эгам нурим ва нажотимдир,
Кимдан қўрқаман?!
Эгам ҳаётимнинг қалъасидир,
Ким мени қўрқита олар?!+
2Мени ўлдирмоқчи бўлиб,
Ёвузлар устимга бостириб келганда,
Ҳа, ғаниму душманларим менга ҳужум қилганда,
Қоқилиб, йиқилиб тушадилар.
3Ҳатто бутун лашкар мени ўраб олса ҳам,
Юрагимда асло қўрқув пайдо бўлмас.
Ҳатто менга қарши жангга отланса ҳам,
Ишончим ҳеч ҳам йўқолмас+.

4Бир нарсани Эгамдан сўраганман,
Ҳа, Ундан истаганим битта нарсадир:
Эгамнинг уйида то абад яшай,
Эгамнинг жамолини кўрай,
Маъбадда туриб, Унга мунтазир бўлай+.

5Кулфатда қолган кунларимда

У мени Ўз чайласида омон сақлайди.

Чодири остида мени яширади,

Баланд қоя тепасига ўтқазиб қўяди.

6Энди эса ҳар тарафдаги ғанимларим устидан

Бошим мағрур кўтарилгандир.

Шодликдан ҳайқириб,

Эгамнинг Чодирида қурбонлик келтираман.

Эгамни олқишлаб, қўшиқ айтаман+.

7Эшитгин, эй Эгам, илтижо қилганимда,
Шафқат қилгин, жавоб бер менга.
8“Менга интил!” деганингни қалбим эшитди,
Ҳа, эй Эгам, мен Сенга интиламан+.
9Мендан юз ўгирмагин,
Ғазаб ила мен, Ўз қулингдан воз кечмагин,
Мададкорим Сен бўлгансан–ку, эй Эгам.

Рад этма, тарк айлама мени, эй нажоткорим Худо!

10Ота–онам мени тарк этса ҳатто,

Эй Эгам, Сен мени қабул қиласан+.

11Йўлингни менга кўрсат, эй Эгам,

Душманларим пойлаб тургани учун

Мени тўғри сўқмоқларингдан етакла+.

12Ғанимларим қўлларига топширма мени.

Ахир, сохта гувоҳлар, ноҳақ айбловчилар

Менга қарши чиқдилар+.

13Шубҳам йўқ, тириклар диёрида
Эгамнинг эзгулигини албатта кўраман+.
14Эгамизга умид боғла,
Дадил бўл, юрагингга далда бер,
Эгамизга умид боғла!+

27–САНО

Довуд саноси.

1Сенга илтижо қиламан, эй Эгам,

Мени эшитмай қолмагин, эй суянган Қоям.

Агар менга гапирмай сукут сақласанг,

Қабрга тушган одам каби бўлиб қоламан+.

2Эшитгин, Сенга илтижо қиламан.

Муқаддас масканингга[*] қўлларимни чўзиб,

Фарёд қилиб, Сендан мадад сўрайман+.

3Мени фосиқларнинг қаторига қўшмагин,
Уларнинг қилмишлари ёмонликдир,
Қўшниларига тилёғламалик қилади,
Юракларида эса ёвуз ниятдир+.
4Қилмишига яраша уларга жазо бергин,
Ифлосликларига яраша жазолагин.
Қабиҳ ишларига яраша адабини бергин,
Хизматига яраша уларга қайтаргин.
5Эй Эгам, улар ишларингни қадрламас,
Сенинг ижодингга эътибор қилмас,
Сен уларни йиқитасан,
Улар қайтиб тикланолмас+.

6Олқишлар бўлсин Эгамизга,

Илтижоларимни У эшитди.

7Эгам — менинг қудратим, қалқонимдир,

Юракдан Унга умид боғлаганман.

Эгам менга мадад берди, бахтиёрман.

Қўшиғим ила Унга шукрона айтаман+.

8Эгамиз Ўз халқининг қудратидир,

Ўзи танлаган шоҳнинг нажот қўрғонидир.

9Халқингга нажот бер, эй Эгам,

Ўз элатингга барака бергин.

Уларнинг чўпони бўлгин,

То абад уларга ғамхўрлик қилгин+.

28–САНО

Довуд саноси.

1Эгамизга ҳамдлар айтинг, эй илоҳий зотлар[*],

Эгамизнинг қудратию шуҳратига ҳамдлар ўқинг+.

2Эгамизнинг шарафига ҳамдлар ўқинг,

Муқаддас улуғворликка бурканган Эгамизга сажда қилинг![*]

3Эгамизнинг овози сувлар узра эшитилади,

Улуғвор Худо гулдираб садо беради.

Ҳа, азим сувлар узра

Эгамиз гулдираб садо беради+.

4Эгамизнинг овози қудратлидир,

Эгамизнинг овози ҳайбатлидир.

5Эгамизнинг овози садр дарахтларини қулатади,

Ҳатто Лубнондаги садр дарахтларини[*] парчалаб ташлайди+.

6Лубнон тоғларини Эгамиз буқадай сакратади,

Ҳа, Хермон тоғини[*] ёввойи бузоқдай сакратади+.

7Эгамизнинг овози чақмоқ чақтиради,
8Эгамизнинг овози саҳрони титратади,
Эгамиз Кадеш саҳросини ларзага солади+.

9Эгамизнинг овози улкан дарахтларни эгиб юборади[*],

Ўрмонларни яланғочлаб, шилиб юборади,

“Эгамиз улуғвордир”, деб Маъбадида ҳамма куйлайди.

10Эгамиз тўфонни[*] жиловлади,

У то абад Шоҳ бўлиб тахтда ўтиради+.

11Эгамиз Ўз халқига куч ато этсин,

Ўз халқига тинчлик билан барака берсин+.

29–САНО

29^1Довуд саноси. Эгамизнинг уйи бағишланган пайтда айтилган қўшиқ.

2Эй Эгам, Сени улуғлайман!

Қабр оғзидан мени қутқардинг,

Душманларим менинг устимдан кулишига йўл қўймадинг+.

3Сендан мадад сўраб ёлвордим, эй Эгам Худо,

Менга Сен бердинг шифо.

4Эй Эгам, ўликлар диёридан[*] жонимни олиб чиқдинг,

Қабрдан мени қутқариб қолдинг+.

5Эй Эгамизнинг тақводорлари!

Эгамизга ҳамду сано куйланглар,

Унинг муқаддас номини олқишланг.

6Эгамизнинг ғазаби бир лаҳза давом этади,

Лутфу карами бир умр тугамасдир.

Шу боис қайғу–алам тун бўйи давом этса ҳам,

Тонг билан бирга шодлик ҳам кириб келади+.

7Ишларим юришганда,

“Асло қоқилмасман!” дер эдим+.

8Эй Эгам, лутфу караминг билан

Мени тоғдай мустаҳкам қилгандинг.

Аммо юзингни ўгирганингда,

Мен даҳшатга тушдим.

9Эй Эгам, мен Сенга илтижо қилдим,
Шафқат сўраб, эй Раббий, Сенга ёлвордим:
10Агар мен кириб кетсам қабрга,
Менинг ўлимимдан не фойда Сенга?!
Тупроқ Сенга ҳамду сано айтарми?![*]
Сенинг содиқлигингни у сўйларми?!+
11Эшит, эй Эгам, менга раҳм қилгин,
Эй Эгам, менга мададкор бўлгин!

12Азамни Сен тўйга айлантирдинг,
Аза либосини[*] эгнимдан олиб ташладинг,
Шодликни менга кийгиздинг+.

13Қалбим сукут сақламай, Сени куйлаб сано ўқисин,

Эй Эгам Худо, Сенга то абад шукур айтаман.

30–САНО

30^1•Ижрочилар раҳбарига. Довуд саноси.

2Эй Эгам, Сенда мен паноҳ топаман,

Шарманда бўлишимга асло йўл қўйма,

Адолатлисан, мени қутқаргин+.

3Қулоқ тут менга, дарров халос қилгин,

Менинг паноҳ қоям бўлгин.

Нажот топай, мустаҳкам қўрғоним бўлгин+.

4Чиндан ҳам Сен суянган қоямсан, қалъамсан,

Ўз номинг ҳақи мени етакла, йўл кўрсатгин.

5Сен менинг паноҳимсан.

Қўйилган тузоқдан мени қутқаргин.

6Ҳаётимни Сенга топшираман, эй Эгам,

Мени қутқарасан, эй содиқ Худо+.

7Сохта худоларни иззатлаганларга

Мен нафратимни сочаман.

Эй Эгам, мен Сенга умид боғлайман+.

8Содиқ севгинг ила шод–хуррам бўлай,

Қайғуларимни Ўзинг кўргансан,

Жоним азобда қолганини биласан.

9Мени ғаним қўлига бермадинг,

Оёқларимни бехавотир ерга қўйдинг+.

10Раҳм қил, эй Эгам, кулфатда қолдим,
Кўзларим қайғудан толди,
Жону танам адойи тамом бўлди+.
11Ҳаётим азоб билан тугайди,
Йилларим оҳ–воҳ билан битади.
Гуноҳларим[*] дастидан кучдан қолдим,
Этларим суякларимга ёпишиб кетган.

12Душманларим мени ҳақорат қилади,

Қўшниларим мендан ҳазар қилади.

Дўстларим ҳам мендан қўрқади,

Кўчада кўриб мени, қочиб кетади+.

13Мени унутдилар, гўё ўлганман,

Гўё синган сопол идиш кабиман+.

14Эшитяпман, кўпчилик ғийбат қилади,

Атрофимни даҳшат ўраб олган.

Биргаликда менга қарши фитна тўқишади,

Мени ўлдирмоқни ният қилишади+.

15Эй Эгам, мен Сенга умид боғлайман,
“Менинг Худойим Сенсан”, деб айтаман.
16Ҳаётим Сенинг қўлингдадир,
Ғанимларим қўлидан,
Пайимга тушганлардан мени қутқаргин+.
17Жамолинг мен, қулингга нурларини сочсин,
Сен содиқсан, мени қутқаргин+.
18Йўл қўйма, эй Эгам, шарманда бўлишимга,
Мадад сўраб илтижо қилдим Сенга.
Қабиҳлар шармандаи шармисор бўлсин,
Ўликлар диёрига[*] жим кириб борсин.
19Ўчсин уларнинг ёлғончи овозлари,
Зеро, такаббурлик ва нафрат билан
Улар солиҳга қарши сўйлар.

20О, нақадар буюкдир Сенинг эзгулигинг!

Ўзингдан қўрққанларга уни сақлаб қўйгансан,

Сенда паноҳ топганларга ҳадя қиласан,

Ҳамманинг кўзи олдида инъом қиласан.

21Ҳузурингда уларни ҳимоя қиласан,

Инсон фитналаридан омон сақлайсан.

Уларни Ўз чодиринг остида

Иғволардан сақлаб турасан.

22Қамалда қолган шаҳардай бўлганимда
Менга ажойиб садоқатингни кўрсатганинг учун
Эй Эгам, Сенга олқишлар бўлсин!+
23Ваҳимага тушиб мен:

“Эй Эгам, Сенинг назарингдан маҳрум бўлдим”, дегандим.

Ҳа, мадад сўраб Сенга ёлворганимда

Илтижоларимни эшитдинг.

24Эй Эгамизнинг тақводорлари, Уни севинг!
Унга содиқ бўлганларни Эгамиз ҳимоя қилади,
Такаббурларга тўлиқ жазо беради+.
25Бардам бўлинг, дадил бўлсин юрагингиз,
Эй сиз, Эгамиздан умид қилганлар!+

31–САНО

Довуд қасидаси[*].

1Итоатсизлиги кечирилганлар бахтлидир,
Эгамиз кимнинг гуноҳидан ўтган бўлса,
Ўша инсон бахтлидир.
2Эгамиз кимнинг айбини ёзмаган бўлса,
Ўша инсон бахтлидир,
Руҳида ҳийла бўлмаганлар бахтлидир+.

3Эй Эгам, гуноҳимни бўйнимга олмай, рад қилганимда,

Танам қоқ суяк бўлиб қолганди,

Кун бўйи оҳ–воҳ қилиб чиқардим.

4Кечаю кундуз тарбия беришдан тўхтамадинг,

Саратон иссиғидагидай мадорим қуриб қолди.

5Энди олдингда гуноҳимни эътироф этдим,

Айбимни яширмай, ўзим айтдим:

“Эгам олдида итоатсизлигимни бўйнимга оламан.”

Сен эса менинг гуноҳимни кечирдинг+.

6Шу боис ҳар бир тақводор
Вақт борида Сенга ибодат қилсин.
Шунда азим сувлар тўфони
Тақводорларга етиб бормас.
7Сен менинг паноҳимсан,
Мени кулфатлардан Сен асрайсан,
Нажот қўшиғи ила мени ўрайсан+.

8Эгамиз айтар: “Сизларга Мен йўл кўрсатаман,
Юрадиган йўлларингизни ўргатаман,
Маслаҳат бераман, сизларни кузатаман.
9Онгсиз от ёки хачир каби бўлманглар,
Уларни йўлга солмоқ учун сувлуқ, жилов керак,
Бўлмаса улар ёнингизга келмайди.”+

10Фосиқнинг азоби кўпдир,
Лекин Эгамиздан умидворларни
Содиқ севги қуршаб олади.

11Эй солиҳлар, Эгамиз туфайли шодланинг, қувонинг!

Эй барча кўнгли поклар, шодликдан куйланг!+

32–САНО

32^1Севинч ила Эгамизга қўшиқ куйланг, эй солиҳлар!

Унга ҳамду сано айтмоқ покдил инсонларга муносибдир!

2Лира чалиб, Эгамизга ҳамдлар айтинг,

Ўн торли арфа чалиб, Унга қўшиқ куйланг+.

3Эгамизга янги бир қўшиқ айтинг,

Маҳорат ила тор чалиб, шодликдан ҳайқиринг+.

4Эгамизнинг каломи ҳақиқатдир,

Унинг барча ишлари ишончлидир.

5Эгамиз адолату ҳақиқатни севади,

Замин Унинг содиқ севгисига тўла+.

6Самолар бунёд бўлган Эгамизнинг каломидан,
Самодаги жисмлар яралган Унинг нафасидан+.
7У денгиз сувларини йиғиб қўйган,

Тубсиз сувларни гўё омборга жойлаб қўйган[*]+.

8Бутун ер юзи Эгамиздан қўрқсин,

Бутун олам аҳли Ундан ҳайиқсин.

9У гапирди, айтгани мавжуд бўлди,

Амр қилди, замин яратилди+.

10Эгамиз халқларнинг режаларини пароканда қилади,

У халқларнинг ниятларини пучга чиқаради+.

11Эгамизнинг режалари то абад собит туради,

Унинг ниятлари наслдан наслга ўтиб боради+.

12Эгамизни ўз Худоси деб билган халқ бахтлидир!

Эгамиз, азизим деб танлаган халқ бахтлидир!+

13Эгамиз самодан боқар,

Инсон зотини У кўриб турар+.

14У тахт қурган жойидан туриб,

Ҳамма ер юзида яшовчиларни кузатар+.

15У ҳамманинг юрагини яратган,

Ҳамманинг ишларини англаган.

16Лашкари кўплигидан шоҳ қутулмайди,

Кучи кўплигидан жангчи ғолиб бўлавермайди+.

17“Жанг отлари нажот берар” дейиш пуч хаёлдир,

Улар қудратли кучи билан қутқара олмайди+.

18Эгамиз кўриб турар Ўзидан қўрққанларни,

Унинг содиқ севгисига умид қилганларни+.

19Эгамиз уларни ўлимдан қутқаради,

Очликдан сақлаб, тирик қолдиради+.

20Жонимиз Эгамизга мунтазирдир,

У бизнинг мададкоримиз, қалқонимиздир+.

21Биз Муқаддас Худога умид боғлаймиз,

У туфайли юрагимиз шодликка тўла.

22Эй Эгам! Сенга ҳамон умид боғлаймиз,

Содиқ севгинг бизга ёр бўлсин.

33–САНО

33^1Довуд Абумалек олдида ўзини телбаликка солиб, унинг ҳузуридан қувилгандан кейин[*] айтган саноси+.

2[*] Ҳар доим Эгамни олқишлайман,

Унинг мадҳи тилимдан асло тушмайди.

3Эгам боис жоним фахрланади,

Мазлум эшитиб, шод бўлсин+.

4Мен билан бирга олқишланг Эгамни,

Биргаликда улуғлайлик Унинг номини.

5Эгамга юз бурдим, У жавоб берди,

Ҳамма қўрқувлардан У халос қилди+.

6Эгамиздан умид қилганларнинг юзларида нур,

Уларнинг юзлари асло шувут бўлмайди.

7Бу бечора илтижосин Эгамиз эшитди,

Барча уқубатлардан уни қутқарди+.

8Эгамиздан қўрққанларнинг атрофида

Эгамизнинг фариштаси қароргоҳ қуриб,

Уларга нажот бахш этади+.

9Эгамизнинг мурувватини татиб кўр,

Эгамиз яхши эканлигини билиб ол.

Нақадар бахтлидир Унда паноҳ топганлар+.

10Эй тақводорлар, Эгамиздан қўрқинг.

Ундан қўрққанлар асло муҳтожлик кўрмас+.

11Ҳатто йиртқич шерлар овқатсиз,

Улар очликдан азоб чекади.

Эгамизга юз бурганлардан эса

Фаровонлик айрилмайди+.

12Келинг, эй болалар, тинглангиз мени,

Ўргатайин мен Эгамиздан қўрқишни.

13Ҳаётдан завқланишни,

Бахтли узоқ умр кўришни истайсизми+?

14Демак, тилингизни ёмон сўзлардан тийинг,

Оғзингизни ёлғон гаплардан асранг+.

15Ёмонликдан қайтинг, яхшилик қилинг,

Тинчлик истанг, ҳа, тинчлик пайида бўлинг+.

16Эгамиз солиҳларни кузатиб туради,

Уларнинг ноласини Эгамиз эшитади+.

17Бадкирдорлардан эса юз ўгиради,

Уларнинг хотирасини ер юзидан ўчиради+.

18Тақводорлар ёлворади, Эгамиз эшитади,

Барча балолардан уларни Эгамиз қутқаради.

19Кўнгли чўкканларга Эгамиз яқиндир,

Руҳан эзилганларни У қутқаради+.

20Солиҳларнинг қайғулари кўп бўлса,

Ҳамма қайғулардан Эгамиз халос қилар+.

21Уларнинг ўзини Эгамиз сақлайди,

Биронта ҳам суяги синдирилмайди+.

22Фосиққа ўз ёвузлиги ўлим келтиради,

Солиҳдан нафратланган маҳкум бўлади.

23Эгамиз Ўз қулларининг ҳаётини қутқаради,

Эгамизда паноҳ топувчилар маҳкум бўлмайди.

34–САНО

Довуд саноси.

1Эй Эгам, менга қарши чиққанларга Ўзинг қарши бўл.

Менга ҳужум қилганлар билан Ўзинг жанг қил+.

2Қалқону совутингни ол,

Қани, менга ёрдамга кел.

3Мени таъқиб қилганларга қарши

Найзаю болтангни олгин.

“Сенга нажот бераман”, деб

Ўзинг менга ваъда бергин.

4Менинг жонимга қасд қилганлар
Шармандаю шармисор бўлсин!
Менга қарши фитна қилаётганлар
Уятга қолиб, орқага қайтсин!+
5Эй Эгам, Сенинг фариштанг уларни қувсин.

Ҳа, улар худди шамолда учган сомондай бўлсин+.

6Қоронғи, сирпанчиқ бўлсин уларнинг йўли,

Эй Эгам, Сенинг фариштанг уларни қувсин+.

7Сабабсиз менга тузоқ қўйдилар,
Мени тутиб олиб ўлдирмоқ учун
Сабабсиз менга чуқур қазидилар+.
8Тўсатдан уларнинг бошига ҳалокат келсин,
Қўйган тузоғига ўзлари ўралиб қолсин,
Қазиган чуқурга ўзлари йиқилиб, битсин+.

9Шунда, эй Эгам, Сен туфайли шод бўламан,
Нажот берганинг учун қувонаман+.
10Бутун вужудим хитоб қилади:
“Сенга ўхшаши йўқ, эй Эгам,
Бечорани зўравондан қутқарасан,
Фақирни талончидан қутқарасан.”+

11Ёвуз ниятли гувоҳлар пайдо бўлади,
Билмайдиган нарсаларимни мендан сўрайди.
12Улар яхшилигимга ёмонлик қайтаради,
Ўзимни тамом ёлғиз ҳис қиламан+.
13Улар хаста бўлганларида эса

Мен қанор кийиб, рўза тутиб, қайғу чекардим[*].

Бошимни қуйи солиб, ибодат қилардим[*]+.

14Дўстим, биродарим, дея ташвиш тортардим,

Туққан онам учун аза тутгандай,

Қайғудан бошимни эгиб юрардим.

15Қоқилганимда эса улар шод бўлдилар,
Менга қарши йиғилишиб келдилар,
Бехабар эканман, улар каллакесар экан,
Тўхтовсиз менга бўҳтон қилдилар.
16Шаккоклардай аёвсиз масхара қилдилар,
Менга қараб тишларини ғижирлатдилар+.

17Эй Эгам, қачонгача қараб турасан?
Қутқаргин мени уларнинг ҳужумидан,
Халос қилгин жонимни ўша шерлардан!+
18Буюк жамоа ичра Сенга шукур айтаман,
Халқ йиғинларида Сенга ҳамдлар ўқийман+.

19Асоссиз менга душманлик қилганлар
Устимдан кулмасинлар,
Мендан сабабсиз нафрат этганлар
Кўзларини ўйнатмасинлар+.
20Тинчлик сўзини оғизга олмас улар,
Аммо юртда тинч яшаётганлар устидан
Ёлғон сўзларни ўйлаб топарлар.
21Менга қарши шанғиллаб айтарлар улар:
“Аҳа, кўзларимиз билан кўрдик қилмишларини.”+

22Ўзинг кўргансан, эй Эгам, сукут сақлама!

Эй Раббий, мендан ҳеч узоқлашма!+

23Қани, бўл, ҳимоя қилгин мени,

Мен учун жанг қилгин, эй Худойим, Раббим!+

24Сен одилсан, эй Эгам Худо,

Шу боис мени оқлагин.

Душманларим асло устимдан кулмасин+.

25Улар ўзларига ўзлари:

“Аҳа, истаганимиз бўлди–ку!” деб айтмасин.

“Уни ютиб юбордик–ку”, демасин+.

26Кулфатларимдан завқланганларнинг ҳаммаси

Шармандаю шармисор бўлсин.

Мендан ўзларини юқори қўйганлар

Шармандалик, бадномликка ўралсин.

27Мен ҳақ бўлиб чиқишимни истаганлар

Хурсанд бўлсин, севинч ила куйласин.

Ҳар доим айтаверсин улар:

“Қулининг саодатидан ҳузурланган

Эгамиз тобора юксалаверсин.”

28Одиллигинг ҳақидаги сўзлару мадҳинг

Кун бўйи тилимдан тушмайди+.

35–САНО

35^1Ижрочилар раҳбарига. Эгамизнинг қули Довуд саноси.

2Фосиқларнинг гуноҳкорлиги ҳақида
Юрагимда бир башорат бор:
Гуноҳкор инсон Худодан қўрқмайди+.
3Ўзининг наздида у осмонда юради,
Худо гуноҳимни кўрмайди,
Ҳукм қилмайди, деб айтади.
4Оғзидан манфур, ёлғон сўзлар чиқади,

Доноликдан, яхши ишлар қилишдан у бош тортади.

5Ҳатто ётганда ҳам фосиқликни ўйлайди,
Гуноҳга ўзини бағишлайди,
Фосиқликдан асло юз ўгирмайди+.

6Эй Эгам, содиқ севгинг фалакларга етгайдир,
Эй Эгам, садоқатинг самоларга чўзилгайдир+.
7Одиллигинг буюк тоғларга ўхшайди,
Адолатинг тубсиз денгизга ўхшайди,

Эй Эгам, инсону жониворларни Сен сақлагайсан+.

8Содиқ севгинг, эй Худо, нақадар бебаҳодир!

Қанотларинг соясида инсонлар паноҳ топади+.

9Улар уйингдаги неъматлардан еб тўяди,

Лаззат тўла дарёингдан уларга ичирасан.

10Ҳаётнинг булоғи Сендадир,

Зиё олармиз Сенинг нурингдан+.

11Сени билганларга содиқ севгингни кўрсат,

Юраги софларга Ўзинг нажот бергин+.

12Такаббурнинг оёғи мени эзмасин,

Фосиқнинг қўллари мени ҳайдамасин.

13Ана, бадкирдорлар ағанаб ётибди,

Қаддини кўтара олмай, ерга қапишиб ётибди+.

36–САНО

Довуд саноси.

1[*] Фосиқларга ғайирлик қилмагин,

Бадкирдорларга ҳасад қилмагин+.

2Улар майсадай тезда қуриб қолади,

Ям–яшил ўтдай тезда сўлиб қолади+.

3Эгамизга умид боғлаб, яхшилик қилгин,

Шу юртда яшаб, ҳаловат топгин.

4Эгамизни ўзингнинг шодлигинг деб бил,

Кўнглингдаги орзуларингга У етказади+.

5Йўлларингни топширгин Эгамизга,

Ишон Унга, У мадад беради+.

6Солиҳлигингни У тонг каби порлатади,

Ҳақлигингни кундузги қуёш каби қилади+.

7Сабрли бўл, мунтазир бўл Эгамизга,
Ғайирлик қилмагин йўлларини топганларга,
Фосиқ ниятларин амалга оширганларга.

8Ғазабдан ўзингни тий, қаҳрдан қайтгин,

Ич–этингни ема, бу фақатгина зарарга олиб боради.

9Ёвузлар йўқ қилиб ташланади,

Эгамиздан умидворлар юртга эгалик қилади+.

10Тез орада фосиқларнинг куни битади,
Сен ҳар қанча қидирмагин,
Уларни бу ердан топа олмайсан+.
11Беозорлар эса юртга эгалик қилади,
Мўл бахт–саодатдан баҳраманд бўлади+.

12Фосиқ солиҳларга қарши фитна қилади,

Уларга қарши тишларини ғижирлатади+.

13Раббий фосиқларни масхара қилади,

Уларнинг куни битаётир, буни Раббий билади+.

14Фосиқ қиличини суғуриб, камонини тортади,
Бечора, мазлумни йиқитишга шайланади,
Солиҳларни ўлдирмоқ истайди.
15Аммо қиличлари ўзларининг бошини ейди,
Камонлари ҳам парча–парча бўлиб кетади+.

16Солиҳнинг қўлидаги оз нарса афзал,

Жамики фосиқнинг бойлигидан кўра+.

17Фосиқнинг кучи қирқилиб кетади,

Солиҳни эса Эгамиз қўллаб–қувватлайди+.

18Айбсизларнинг эҳтиёжи Эгамиз эътиборида,
Уларнинг мулки то абад давом этади+.
19Қаро кунларда ҳам улар завол топмайди,
Қаҳатчилик кунларда ҳам фаровон яшайди+.
20Фосиқлар эса албатта ҳалок бўлади,
Эгамиз ғанимлари қирдаги гуллардай қурийди,
Улар тутун каби тарқалиб, йўқ бўлиб кетади+.

21Фосиқ қарз олади–ю, қайтариб бермайди,

Солиҳ эса ҳиммат ила инъом қилади.

22Эгамиз барака берган инсонлар юртни эгаллайди,

Эгамиз лаънатлаган одамлар эса йўқ бўлиб кетади.

23Эгамиз инсоннинг йўлидан мамнун бўлса,

Унинг қадамларини собит қилади+.

24Ҳатто қоқилса ҳам йиқилиб тушмайди,

Эгамиз мадад бериб, қўлидан ушлайди+.

25Мен ҳам ёш эдим, энди кексайдим,
Солиҳларнинг тарк этилганини,
Уларнинг зурриёти нон тилаганини кўрмадим+.
26Улар доим ҳиммат ила қарз беради,
Фарзандлари ҳам барака топади+.

27Фосиқликни ташла, яхшилик қилгин,
Токи юртда то абад маскан қилгин+.
28Зотан, Эгамиз яхши кўради адолатни,
Тарк этмайди тақводорларни,
Уларни то абад ҳимоя қилади,
Фосиқлар наслини қириб ташлайди+.
29Солиҳ юртга эгалик қилади,
Бу юртда то абад истиқомат қилади.

30Солиҳнинг оғзи доноликдан сўзлайди,

Унинг тили адолатни сўйлайди+.

31Юрагида Худосининг қонуни жой олган,

Шунинг учун қадамида адашмайди+.

32Фосиқ солиҳни доим кузатади,

Уни ўлдирмоқни мўлжаллаб юради+.

33Эгамиз солиҳни фосиқнинг ихтиёрига топширмайди,

Ҳукмга олиб келинганда, солиҳ маҳкум бўлмайди.

34Эгамиздан умид қил, Унинг йўлларини тутгин,
У сени юксалтиради, бу юртни эгаллайсан,
Фосиқнинг қирилиб кетишини сен кўрасан+.

35Кўрганман фосиқ, золим одамнинг

Ўз юртида ям–яшил дарахтдай унганини.

36Кўп ўтмай у ўтиб кетди, йўқ бўлди,

Қанча қидирсам ҳам, топа олмадим.

37Айбсизга эътибор бер, софдилни кузат,

Тинчликпарварнинг истиқболи ёрқин.

38Гуноҳкорларнинг ҳаммаси қирилиб битади,

Фосиқнинг келажаги барҳам топади+.

39Солиҳ киши Эгамиз туфайли нажот топгайдир,
Кулфат чоғи Эгамиз солиҳнинг қалъасидир+.
40Эгамиздан паноҳ топгани учун
Солиҳга Эгамиз мадад беради, уни қутқаради,
Фосиқдан омон сақлайди, унга нажот беради+.

37–САНО

37^1Довуд саноси. Эгамиздан мадад сўраб айтган илтижоси+.

2Эй Эгам! Ғазаб билан менга танбеҳ бермагин,

Қаҳринг сочиб, менга жазо бермагин+.

3Ўқларинг менга санчилди,

Қўлларинг устимга босиб тушди+.

4Бутун танам хастадир ғазабингдан,

Соғлигим йўқолган гуноҳларим дастидан+.

5Айбларим мени жуда ҳам эзади,

Улар жуда оғир юкка ўхшайди+.

6Ақлсизлигим[*] дастидан

Яраларим сасиб, йиринглаб оқяпти.

7Жуда эгилиб, букчайиб қолдим,

Кун бўйи ғамгин юраман.

8Ичим иситмадан оташ бўлиб ёнмоқда,

Танамда биронта соғ жой йўқ.

9Силлам қуриб, тамом эзилдим,

Юракдаги аламдан нола қиламан.

10Юрагим тубидаги истакларим
Эй Раббий, Ўзингга равшан,
Оҳу нолам Сендан яширин эмас.
11Юрагим титрайди, қувватим кетди,
Кўзларимнинг нури адойи тамом бўлди.

12Дўст–ёронларим дардим туфайли олдимдан қочади,

Туғишганларим асло ёнимга келмайди+.

13Жонимга қасд қилганлар менга тузоқ қўяди,
Менга ёмонлик истаганлар кулфатдан сўз очади,
Кун бўйи ёлғон сўйлаб, фитна қилади.

14Мен эса карга ўхшайман, эшитмайман,

Соқовга ўхшайман, гапира олмайман+.

15Чиндан ҳам мен соқовга ўхшайман,

Тили қотиб қолган одамдайман.

16Эй Эгам, умидим ёлғиз Сенсан,

Эй Раббим Худо, жавоб берадиган Сенсан+.

17Эй Эгам: “Ҳолимни кўриб, душманларим шодланмасин,

Оёқларим қоқилганда, ўзларини катта тутмасин”, дея

Сенга ибодат қилдим.

18Ўзим ҳам йиқилай деб турибман,
Тинмай азоб чекаётирман.
19Қилган эгриликларим учун тавба қиламан,
Гуноҳга қўл урганимдан пушаймонман+.
20Ашаддий душманларим кўпдир,

Сабабсиз мендан нафрат этувчилар сон–саноқсиз.

21Улар яхшилигимга ёмонлик ила жавоб беради,

Эзгу ишларим учун мени иғво қилади+.

22Эй Эгам, мени асло тарк этмагин,

Эй Худойим, мендан узоқ кетмагин+.

23Менга ёрдам бергани шошилгин,

Эй менинг нажоткорим — Раббий!

38–САНО

38^1Ижрочилар раҳбари Ёдутунга[*]. Довуд саноси+.

2Ўзимга ўзим шундай дейман:
“Юрар йўлларимни кузатиб борай,
Гуноҳ сўздан тилимни тийиб юрай,
Фосиқлар ҳамон ўраб тураркан мени,
Қулф уриб ёпиб олай оғзимни.”+
3Жим турдим, сукут сақладим,
Сўзлашдан бўйин товладим,
Ошиб бораверди дардим.
4Қизиб кетаверди ичим,
Ўйлаганим сари ўртанди кўнглим,
Охири тилимни тия олмай ёлвордим:+

5“Эй Эгам, умрим ниҳоясини аён қилгин,
Қанча куним қолганини аён қилгин,
Умрим қанча қисқалигини билайин+.
6Елдай ўтиб кетгувчи умр бергансан,
Сенинг назарингда умрим бир лаҳзадир,
Ҳар кимнинг умри бир нафасдир+.
7Ҳар кимнинг умри соядай ўтиб кетар,
Инсоннинг ҳаракати беҳуда бўлар,
Бойлик йиғар, лекин билмас
Ким бойликка эгалик қилар+.

8Кимдан мен умид қилай энди, ё Раббий?

Сендадир менинг барча умидим+.

9Халос қилгин мени гуноҳларимдан,

Кулмасин аҳмоқлар менинг устимдан.

10Сукут сақлайман, оғзимни очмайман,

Ахир, Сен Ўзинг мени шу аҳволга солдинг.

11Мендан офатларингни узоқ қилгин,

Сенинг зарбаларингдан ўлай, дедим+.

12Гуноҳлари учун инсонни жазолаб,

Унга танбеҳ берасан.

Куя егандай қадрли нарсаларини йўқ қиласан.

Шубҳасиз, инсон бир нафасда ўтиб кетади.

13Эй Эгам, ибодатимни эшитгин,
Нолаю фарёдимга қулоқ солгин.
Кўз ёшларимга бефарқ бўлмагин.
Ахир, мен Сенинг ўткинчи меҳмонингман,
Оталарим каби мусофирман+.
14Қаҳрли нигоҳингни мендан ўгиргин,
Токи яна хурсанд бўлайин
Бу оламдан ўтиб йўқ бўлмасимдан олдин.”+

39–САНО

39^1Ижрочилар раҳбарига. Довуд саноси.

2Мен Эгамизга умид боғладим,
У менга юз бурди, фарёдимни эшитди.
3Мени балчиқ чуқурдан,
Ботқоқликдан чиқариб олди.
Эсон–омон мени қаттиқ ерга ўтқазди,
Қадамларимни дадил қилди+.
4У оғзимга янги бир қўшиқ солди,
Бу қўшиқ Худойимизга мадҳиядир.
Кўплар Унинг ишларини кўриб, қўрқади,
Эгамизга умид боғлайди+.
5Бахтлидир Эгамизга умид боғлаганлар,
Киборларга суянмаганлар,
Бутпарастлардан ёрдам кутмаганлар.

6Кўп мўъжизалар кўрсатдинг, эй Эгам Худо,
Бизга қаратилган кўп ниятларингни бажардинг.
Бирор зот Сенга тенг кела олмас,
Оғиз очиб, мўъжизаларинг ҳақида айтсам,
Нақадар кўплигини санай олмасдим+.

7Сен қурбонлигу назрни истамадинг,
Куйдириладиган қурбонлик ҳамда
Гуноҳ қурбонлигини[*] талаб қилмадинг,

Итоат қилишим учун Сен қулоқларимни очдинг[*]+.

8Шунда дедимки: “Мана, мен келдим.

Муқаддас битикларда мен ҳақимда ёзилган[*].

9Сенинг хоҳишингни адо этишдан завқ оламан,

Эй Худойим, Сенинг қонунинг юрагим тўридадир.”+

10Улуғ жамоанг ичра
Нажотинг хушхабарини эълон қилганман.
Ҳа, эй Эгам, Ўзинг биласан,
Оғзимга бир нафас ҳам дам бермаганман.
11Қутқарганингни юрагимда яширмадим,
Содиқлигинг, нажотингдан ҳар кимга сўйладим,

Севгинг, садоқатингни буюк жамоангдан сир тутмадим.

12Эй Эгам, мендан шафқатингни дариғ тутмагин,

Сенинг севгинг, садоқатинг мени то абад сақласин.

13Беҳисоб офатлар атрофимни ўради,
Гуноҳларим ўзимнинг бошимга етди,
Энди кўзларим кўра олмас,
Гуноҳларим бошимдаги сочимдан кўпдир,
Энди жасоратим тамоман сўнди+.

14Эй Эгам, илтимос, менга нажот бер,
Келгин тезда, эй Эгам, менга мадад бер.
15Жонимга қасд қилган ҳаммалар
Шармандаю шармисор бўлсин!
Ҳалокатимни истаганлар
Уятга қолиб, орқага қайтсин!+

16“Ҳолинг қалай энди?!” деб мени масхаралаганлар

Шарманда бўлганидан ваҳимага тушсин+.

17Сенга юз бурганларнинг ҳаммаси
Сен туфайли севинч, шодликка тўлсин.
Сенинг нажотингни севганлар:
“Эгамиз юксалаверсин”, деб доим айтсин.
18Мен эса ғариб, бечораман,
Эй Раббий, мен ҳақимда ўйлагин,
Мададкорим, нажоткорим Ўзингсан,
Кечикмагин, эй Худойим!+

40–САНО

40^1Ижрочилар раҳбарига. Довуд саноси.

2Бахтлидир бечорани ўйлайдиганлар,

Кулфатда қолганларида Эгамиз уларни қутқаради+.

3Эгамиз уларни ҳимоя қилади, ҳаётини асрайди,

Улар юртдаги бахтлилардан ҳисобланади,

Эгамиз уларни душманлари ихтиёрига топширмайди+.

4Тўшакка михланиб қолса,
Эгамиз парвариш қилади,
Хасталигига Эгамиз шифо беради+.

5Шундай илтижо қилдим Сенга:

“Эй Эгам, шафқат қил менга,

Гуноҳ қилдим Сенга, шифо бергин.”

6Душманларим ёвуз ният ила шундай дейди:

“Қачон ўлар экан у, номи ҳам қачон ўчаркан?”

7Улар мени кўргани келганда,

Ёлғон–яшиқ гапларни гапиради.

Юракларида эса фисқу фасод тугиб,

Ташқарига чиқади–да,

Ҳамма жойда ёйиб юради+.

8Мендан нафратланганларнинг ҳаммаси

Менга зарар беришни режа қилишади,

Бирлашиб, мен ҳақимда пичир–пичир қилишади:

9“Оғир хасталикка чалинган у,

Тўшагидан қайтиб тура олмайди.”

10Ҳатто нонимни еган яқин, ишонган дўстим,

Менга қарши бош кўтарган+.

11Сен эса, эй Эгам, менга раҳм қил,

Мени оёққа турғаз.

Қилмишларига яраша душманларимга қайтарай.

12Душманларим устимдан ғолиб келмаса,

Мендан мамнун бўлганингни биламан.

13Тўғрилигим учун мени сақлайсан,

Ҳузурингда то абад мени ўтқазасан.

14Олқишлар бўлсин абадулабад

Исроил халқининг Худоси — Эгамизга!

Омин! Омин!+

41–САНО

41^1Ижрочилар раҳбарига. Кўрах наслининг[*] қасидаси[*]+.

2Кийик ирмоқ сувларини тусагандай,

Эй Худо, жоним Сени шундай тусайди!+

3Жоним ташна Худога, барҳаёт Худога,
Қачон бориб, Унинг ҳузурида ҳозир бўламан?
4Туз тотмай кечаю кундуз кўз ёш тўкаман,

“Қани Худойинг?” дея масхара қилар одамлар доим+.

5Шодлик ҳайқириқларию ҳамду санолар остида

Жамоа билан бирга Худонинг уйига борардим.

Байрам нишонлагани оломон билан борардим.

Шуларни эслаб, юрагим пора–пора бўлмоқда+.

6Нега тушкунликка тушасан, эй жоним?

Нега беҳаловат бўласан ичимда?

Худога умид боғла! Шукур этаман

Яна Унга — нажоткорим,+
7Худойимга.

Тушкунликка тушганман.

Шу боис, эй Худо, Сени Иордан диёридан,

Хермон[*] тизмасидан, Мизор тоғидан[*] туриб эслайман+.

8Ўкираётган денгизлардай,
Гувиллаётган шаршаралардай
Сен юборган қайғу тўлқинлари
Ўтгандилар устимдан босиб.

9Кундузи Эгам содиқ севгисини кўрсатади,
Тунлари У менга қўшиқ беради,
Менга умр берган Худога ибодат қиламан+.

10Худога, суянган Қоямга айтаман:

“Нега мени унутиб қўйдинг Сен?!

Не учун ғамга ботиб юрмоғим керак

Душманларим сиқуви сабабидан?!”+

11Душманларим ҳақоратидан суякларим зирқирайди,

Улар муттасил мендан: “Қани Худойинг?!” дея сўрайди.

12Нега тушкунликка тушасан, эй жоним?

Нега беҳаловат бўласан ичимда?

Худога умид боғла! Шукур этаман

Яна Унга — нажоткорим, Худойимга.

42–САНО

42^1Эй Худо, оқла мени!

Шаккок халққа қарши даъвоим бор.

Ўзинг мени ҳимоя қил.

Мени бу ёлғончи, адолатсизлардан қутқар+.

2Ахир, менинг паноҳим — Худо Сенсан,

Нега Сен тарк этдинг мени?!

Не учун ғамга ботиб юрмоғим керак

Душманларимнинг сиқуви дастидан?!+

3Йўллагин нурингни, ҳақиқатингни,
Булар менга йўл кўрсатиб турсин,
Муқаддас тоғингга[*] мени олиб борсин,
Сенинг маконингга мени олиб борсин+.

4Шунда бораман, эй Худо, Сенинг қурбонгоҳингга.

Буюк шодлигимсан, севинчимсан Сен,
Лира чалиб, ҳамду сано айтаман Сенга,
Эй Худо, менинг Худойим!

5Нега тушкунликка тушасан, эй жоним?

Нега беҳаловат бўласан ичимда?

Худога умид боғла! Шукур этаман

Яна Унга — нажоткорим, Худойимга+.

43–САНО

43^1Ижрочилар раҳбарига. Кўрах наслининг[*] қасидаси[*].

2Эй Худо, ўз қулоқларимиз ила эшитганмиз.

Қадимда, ота–боболаримиз даврида

Қилган ишларингни улар бизга айтган эди+.

3Ўз қўлинг ила қувдинг бегона халқларни,

Уларнинг юртига ўтқаздинг оталаримизни.

Кулфатга солдинг бегона халқларни,

Озод қилдинг Сен оталаримизни[*]+.

4Улар юртни қилич ила олмадилар,

Ўз қўллари билан ғалабага эришмадилар.

Улар Сенинг ўнг қўлинг, қудратинг,

Сенинг юз нуринг ила ғолиб бўлдилар.

Зеро, Сен улардан мамнун бўлгандинг+.

5Сен Шоҳимсан, Худойимсан,

Амр бер, Ёқуб насли ғолиб бўлсин+.

6Сен туфайли душманларимизни йиқитамиз,

Номинг ила ғанимларимизни эзамиз.

7Ишониб қолмасман мен ўз ёйимга,

Қиличим ғалаба келтирмас менга+.

8Ғанимларимиз устидан бизни ғолиб қилдинг,

Биздан нафратланганларни шарманда қилдинг.

9Эй Худо, кун бўйи Сен туфайли мақтандик,

То абад Сенга шукроналар айтамиз.

10Энди эса бизни рад қилиб, шарманда қилдинг,

Лашкарларимизни бошлаб бормаяпсан+.

11Бизни душманларимиз олдида чекинтирдинг,

Ғанимларимиз бизни талон–тарож қилди+.

12Бизни қўйлар каби емишга бердинг,

Халқлар орасига бизни ёйиб юбординг+.

13Халқингни қора чақага сотиб юбординг,

Уларни сотишдан ҳеч наф кўрмадинг.

14Қўшни халқлар бизни масхара қилади,

Сен йўл қўйиб бердинг.

Атрофимиздагилар бизни ҳақоратлайди,

Кулишларига имкон бердинг+.

15Халқлар орасида кулги қилдинг бизни,

Халқлар бизни масхаралаб, чайқайди бошини+.

16Ҳар доим хижолат бўлиб юраман,

Шармандалик юзимни қоплаган.

17Эшитганимиз масхараю ҳақорат!

Кўрганимиз қасоскор душман!

18Гарчи Сени унутмаган бўлсак–да,
Гарчи аҳдингга хиёнат қилмасак–да,
Бу кўргиликлар бошимизга тушди.
19Биз Сени ҳеч қачон тарк этмадик,
Сенинг йўлларингдан ҳеч қачон тоймадик.
20Аммо чиябўрилар маконига бизни ташладинг,
Зимзиё зулматга бизни улоқтирдинг+.

21Эй Худойимиз, ахир, Сенинг номингни унутсак,

Қўлларимизни бегона худоларга очсак,
22Эй Худо, Сен буни билмасмидинг?!
Ахир, Сен юракдаги сирларни биласан–ку!+
23Сен туфайли ҳар куни ўлимга дуч келамиз,
Бўғизланадиган қўйдай бўлиб қолганмиз+.

24Турсанг–чи, нега ухлаётгандайсан, ё Раббий?!

Қани, бўл, бизни то абад рад этмагин+.

25Нега биздан юз ўгирасан?!

Бошимизга тушган кулфату зулмни унутасан?!

26Биз ағнатилганмиз тупроққа,

Танамиз ёпишиб қолгандир ерга.

27Қани, кел, бизга мадад бер,

Содиқ севгинг ҳақи бизни қутқар+.

44–САНО

44^1Ижрочилар раҳбарига. “Нилуфар” куйига айтиладиган тўй қўшиғи. Кўрах наслининг[*] қасидаси[*]+.

2Шоҳимга шеърларимни бағишлайман,
Юрагимдан гўзал сўзлар тўкилади,
Тилим моҳир котиб қаламига ўхшайди.

3Эй шоҳим! Инсонлар орасида жуда чиройлисан.

Худо сенга то абад барака бергани учун

Лабларингдан латиф сўзлар ёғилади.

4Эй қудратли шоҳ, белингга боғла қиличингни,

Ҳашамату улуғворлигинг билан зоҳир бўлгин+.

5Улуғворлик билан олға бос!

Ҳақиқат, камтарлик, адолат учун ғалаба қил!

Ўнг қўлинг қўрқинчли ишлар кўрсатсин.

6Ғанимларингнинг юрагини

Ўткир ўқларинг тешиб ўтади.

Халқлар оёғинг остига йиқилади.

7Худо берган тахтинг[*] абадийдир,

Адолат ҳассаси шоҳлигинг ҳассасидир+.

8Сен солиҳликни севасан, қабиҳликдан нафратланасан.

Шу боис Худо сени дўстларингдан устун қилди,
Ҳа, Худойинг шодлик мойини сенга суртди.
9Либосингдан мирра[*],
Алоэ ва долчиннинг хушбўй ҳидлари уфурар.
Фил суяги билан безатилган саройларда
Чолғу наволари сени шод қилар+.
10Шоҳ қизлари иззатли хонимларинг орасидадир,

Офир[*] олтинига безанган малика ўнг қўлингда ўтирар+.

11Тингла, эй қиз, қулоқ солиб, ўйлагин,

Халқинг, отанг хонадонин унутгин.

12Жамолингга шоҳ мафтун бўлгандир,

Таъзим қил унга, у хўжайинингдир.

13Тир[*] халқи ҳадялар олиб келади,

Бойлар сендан марҳамат истайди.

14Саройда малика нақадар гўзал!

Либослари олтин билан безатилган.

15Нақшли либосида уни шоҳ ҳузурига олиб келишади,

Ортидан қизлар, унинг дугоналари эргашиб келади+.

16Улар шод–хуррамлик ичра келади,

Шоҳнинг саройига улар кириб келади.

17Эй шоҳим, ўғилларинг олгайлар оталаринг ўрнини,

Бутун юртда шаҳзодалар қилгайсан сен уларни.

18Қўшиғим туфайли номинг насллар оша яшар,

Шу боис халқлар сени то абад мадҳ этарлар.

45–САНО

45^1Ижрочилар раҳбарига. “Қизлар” куйига айтиладиган Кўрах наслининг[*] қўшиғи+.

2Худо бизнинг паноҳимиз, қудратимиздир,
Кулфатда қолганимизда доим мададкоримиздир+.
3Шу боис биз қўрқмаймиз ҳеч ҳам
Ер остин–устин бўлиб кетса ҳам,
Денгиз бағрига тоғлар қулаб тушса ҳам.
4Денгизлар ўкириб, тошиб кетса ҳам,
Шиддатли тўлқинлар тоғларни титратса ҳам
Биз қўрқмаймиз ҳеч ҳам+.

5Бир дарё бор, унинг сувлари
Шодлик олиб келар Худо шаҳрига[*],
Худойи Таолонинг муқаддас маконига+.
6Шаҳарда Худо тургани учун
Шаҳар қуламас асло,
Тонг отганда, Худо ёрдамга келади+.
7Халқлар алғов–далғов бўлади,
Шоҳликлар қулайди.
Худонинг овози гулдирайди, ер эриб кетади+.

8Сарвари Олам биз биландир,

Ёқубнинг Худоси қалъамиздир.

9Келинг, Эгамизнинг ишларини кўринг,
Ер юзига келтирган кулфатни кўринг+.
10Бутун оламда У жангни тўхтатади,
Ёйни парчалайди, найзани синдиради,
Қалқонларни[*] оловда ёқиб, шундай дейди:+
11“Тўхтанг, билинг, Мен Худоман,
Халқлар орасида Мен юксалгайман,
Ер юзида Мен юксалгайман.”

12Сарвари Олам биз биландир,

Ёқубнинг Худоси қалъамиздир.

46–САНО

46^1Ижрочилар раҳбарига. Кўрах наслининг[*] саноси.

2Эй халқлар! Ҳаммангиз қарсак чалинг,
Севинч ҳайқириқлари ила Худони куйланг!+
3Қўрқинчлидир Худойи Таоло — Эгамиз,
Бутун ер юзида Удир улуғ Шоҳимиз+.

4Халқларни У бизга итоат эттирди,

Элатларни оёғимиз остига ташлади+.

5Ўзи суйган Ёқубнинг фахрли мулкини

Эгамиз биз учун юрт қилиб танлади.

6Шодлик ҳайқириқлари остида Худо тахтга чиқди,

Карнай садоси остида Эгамиз тахтига ўтирди.

7Ҳамду сано куйланг Худога, мадҳлар куйланг!

Ҳа, Шоҳимизга мадҳлар куйланг! Ҳамду сано куйланг!

8Бутун ер юзининг шоҳидир Худо,

Унга ажойиб ҳамду сано куйланг!+

9Жамики улусларнинг шоҳидир Худо,

Муқаддас тахтида ўтирибди Худо!

10Иброҳим Худосининг халқи билан бирга

Тўпланарлар халқларнинг ҳукмдорлари.

Заминнинг шоҳлари[*] — Худоники,

Ғоят баланд юксалгандир У+.

47–САНО

47^1Кўрах наслининг[*] саноси. Қўшиқ.

2Эгамиз буюкдир!
Эгамиз Ўз шаҳрида,
Ҳа, Ўзининг муқаддас тоғида[*]
Мадҳияларга лойиқдир!+
3Худонинг муқаддас тоғи юксак ва гўзалдир,
Бутун ер юзига шодлик олиб келадир!
Буюк Шоҳнинг шаҳридаги,
Унинг шимолидаги[*] Сион тоғи![*]+
4Худо Қуддуснинг қўрғони ичида туради,
Унинг қалъаси бўлиб, Ўзини намоён этган.

5Шоҳлар тўпландилар,
Биргалашиб Сион тоғига қарши юрдилар+.
6Уни кўрдилар–у, шошиб қолдилар,
Ваҳимага тушиб, қочиб қолдилар.
7Туғаётган хотин тортгандай дард
Ўша ерда уларни титроқ босди+.
8Шарқдан шамол эсиб,
Таршиш[*] кемаларини парчалагандай,
Сен уларни қириб ташладинг+.

9Худо нима қилганини биз эшитдик.

Нима эшитган бўлсак, энди ўшани

Худойимиз, Сарвари Оламнинг шаҳрида кўрдик.

Бу шаҳарни Худо то абад сақлар.

10Эй Худо, Маъбадинг ичида
Содиқ севгинг ҳақида ўйлаймиз+.
11Эй Худо, мадҳинг ҳам донғинг каби,
Ернинг тўрт томонига ёйилган,
Ўнг қўлинг адолат ила тўлиб–тошган+.
12Сенинг ҳукмларингдан
Сион тоғи шод бўлсин,
Яҳудо шаҳарлари севинсин!+

13Эй Исроил халқи,

Қуддус[*] теварагида юринг.

Атрофида айланиб,

Унинг минораларини санаб чиқинг.

14Сионнинг истеҳкомларига эътибор беринг,

Унинг қўрғонларига қаранг!

Буларни кўриб, келгуси авлодларга ҳикоя қилинг:

15“Худо ўша истеҳкомларга ўхшайди.

У то абад бизнинг Худойимиздир,

У то абад бизнинг йўлбошчимиз бўлади.”

48–САНО

48^1Ижрочилар раҳбарига. Кўрах наслининг[*] саноси.

2Эшитинглар, эй халқлар,
Қулоқ солинг, олам аҳли,+
3Эй инсонлар, жамики одамзод,
Бойлару фақирлар, қулоқ солингиз!
4Оғзимдан тўкилади доно сўзлар,
Қалбимнинг мулоҳазалари ҳам идроклидир.
5Қулоғимни ҳикматга бураман,
Маъносини лира билан англатаман+.

6Нега қўрқишим керак қаро кунларда?!

Нега қўрқишим керак таъқиб қилувчилар

Қабиҳ ишлари билан мени ўраб олганларида?!

7Улар мол–мулкига ишонадилар,

Беҳисоб бойликлари ила мақтанадилар+.

8Ахир, ҳеч ким ҳаётини[*] пул тўлаб қутқара олмас,

Ёки унинг учун Худога тўлов беролмас+.

9Инсон ҳаёти учун тўлов ғоят қимматдир,

Ҳеч қандай тўлов етарли бўлмас.

10Йўқса инсон то абад яшарди,

Қабр юзини асло кўрмасди+.

11Донони қаранг, улар ҳам ўлади,
Аҳмоқ, бемаъни бирдай ҳалок бўлади,
Уларнинг бойлиги бошқаларга қолади+.
12Юртларга ўзларининг номини берганда ҳам,
Мозор то абад уйи бўлиб қолади,
Маскани наслдан наслга ўтаверади[*].
13Бойлигига қарамай инсон то абад қолмас,
Ўладиган жонзотга ўхшайди улар+.

14Ўзларига ишонганларнинг қисмати шудир,

Уларнинг сўзини маъқуллаганларнинг тақдири шудир:

15Улар қўйлар каби ўликлар диёрига ҳайдаладилар,

Ўлим уларнинг чўпони бўлади,

Тонгда тўғри инсонлар уларнинг устидан ҳукмрон бўлади,

Таналари чириб кетади,

Ўликлар диёри[*] уларнинг қасри бўлади.

16Ўликлар диёри ҳукмидан Худо мени қутқаради,

Шубҳасиз, У мени Ўз ёнига олади+.

17Биронтаси бойиб кетганда,
Уйининг ҳашамати ошиб кетганда,
Ваҳимага тушма!

18Оламдан ўтганда, у ўзи билан ҳеч нарса олиб кетмайди,

Бойлиги ҳам унинг ортидан қабрга эргашиб бормайди+.

19Ҳаётлигида ўзини бахтиёр ҳисоблайди,
Ошиб–тошиб яшагани учун
Кўплар унга ҳамду сано айтади.
20У ҳам ота–боболари ёнига кетади,
Улар каби ёруғликни бошқа кўрмайди+.
21Бойлиги бўла туриб ақлсиз бўлганлар
Ўладиган жонзотга ўхшайдилар+.

49–САНО

Осиф[*] саноси.

1Худолар Худоси — Эгамиз сўйлар,
Даъват қилар ер юзига
Шарқдан ғарбга қадар+.
2Худо Ўз нурини сочар Қуддусдан[*] —
Гўзалликда комил шаҳардан+.

3Худойимиз келар, сукут сақламас,
Унинг олдида аланга ямлаб юборар,
Атрофида бўрон ғазабдан қутурар+.
4Ўз халқини ҳукм этмоқ учун
Еру осмонни гувоҳ қилиб чақирар:+
5“Йиғиб келинг Менинг тақводор халқимни,
Қурбонлик орқали Мен билан аҳд қилганларни!”
6Самолар эълон қилар Худонинг одиллигини,
Ҳакам Худонинг Ўзидир+.

7Худо айтар: “Эшит, эй халқим, Мен сўзлайман,

Эй Исроил, сенга қарши гувоҳлик бераман,

Мен Худоман, сенинг Худойингман+.

8Келтирган қурбонликларинг доимо олдимда.

Куйдирилган қурбонликларингдан шикоят қилмайман+.

9Оғилингдаги буқангга муҳтож эмасман,

Сурувингдаги эчкингга ҳам зор эмасман.

10Меникидир ўрмондаги жамики ҳайвон,

Минглаб қирлардаги молу қўйлар+.

11Меникидир жамики тоғдаги қушлар,

Меникидир даладаги барча жониворлар.

12Оч қолсам ҳам, сендан овқат сўрамасдим.

Ахир, Меникидир олам, ундаги ҳамма нарса+.

13Мен буқа гўштини ейманми?!

Ёки эчки қонини ичаманми?!

14Мен, Худога шукрона қурбонлигини қил,

Мен, Худойи Таолога онтингни адо қил+.

15Оғир кунда Менга илтижо қилгин,

Сенга нажот бераман,

Сен эса Менга мақтов айтасан.”+

16Фосиққа эса Худо шундай дейди:

“Не ҳақинг бор қонунларимни тилга олмоққа?!

Не ҳақинг бор аҳдимни оғзингга олмоққа?!

17Нафрат ила қарайсан–ку йўл–йўриқларимга,

Отиб ташлайсан–ку каломларимни орқангга!

18Ўғрини кўрганингда, дўстлашасан у билан,

Шерик бўлиб оласан зинокорлар билан.

19Оғзинг ёмон сўзлар учун доим тайёрдир,

Тилингнинг тўқигани фақат ёлғондир+.

20Ўтириб, биродарингга қарши сўйлайсан,

Туғишганингга ҳам туҳмат қиласан.

21Шу ишларни қилганингда, сукут сақладим,

Мени ҳам ўзингга ўхшаган, деб ўйладинг.

Энди–чи, айбингни бўйнингга қўйиб,

Сени ҳукм қиламан+.

22Эй Мени унутганлар, билиб қўйинг,

Йўқса сизларни парча–парча қиламан,

Биронта нажот бергувчи топилмайди+.

23Менга шукрона қурбонлиги келтирганлар

Мени иззат қилган бўлади.

Мен Ўз нажотимни

Тўғри йўлдан юрганларга кўрсатаман.”

50–САНО

501-2Ижрочилар раҳбарига. Натан пайғамбар келиб, Довуднинг Ботшева билан қилган гуноҳини фош этгандан кейин[*], Довуднинг айтган саноси+.

3Раҳм қилгин менга, эй Худо,
Содиқ севгинг, чексиз шафқатинг ила
Итоатсизлигимни олиб ташлагин+.
4Ювиб ташла барча айбларимни,
Поклагин гуноҳларимдан+.
5Ҳа, ўзимнинг итоатсизлигимни биламан,
Гуноҳим турар кўз ўнгимда мудом+.
6Сенга, ёлғиз Сенга қарши гуноҳ қилганман,
Сенинг олдингда қабиҳликларга қўл урганман,
Шу боис ҳукм қилганингда Сен барҳақсан,

Айбимни фош этганингда доимо тўғри бўлиб чиқасан+.

7Мана, гуноҳкор бўлиб туғилганман,

Онам қорнидаёқ гуноҳкор эдим+.

8Бироқ Сен самимий, пок қалбни истайсан,

Асл доноликни Ўзинг менга ўргатгин[*].

9Покла мени иссоп ўти[*] ила, тоза бўлайин,

Ювгин мени, қордан ҳам оқ бўлайин+.

10Яна эшитай шодлик, қувонч хабарин,

Сен эзган суякларим яна қувонсин.

11Гуноҳларимдан четга ол кўзларингни,

Олиб ташла айбларимни.

12Эй Худо, менда тоза юрак яратгин,

Содиқ қалбни менга яна бир бор бергин+.

13Ҳузурингдан мени улоқтириб ташлама,

Муқаддас Руҳингни мендан олма.

14Нажотинг шодлигини менга қайтаргин,

Итоат этишга менда истак уйғотгин.

15Шунда итоатсизларга Сенинг йўлларингни ўргатаман,

Гуноҳкорлар қайтиб келадилар Сенга.
16Қон тўкканим учун кечир мени, эй Худо,
Нажот берганингни севинч ила куйлар тилим,
Эй нажоткорим Худо!+

17Лабларимни очгин, эй Раббий,
Оғзим Сени мадҳ айласин.
18Қурбонликни Сен хоҳламайсан,
Қурбонлик куйдирганимда ҳам
Сен хуш кўрмаган бўлардинг+.
19Сенга маъқул қурбонлигим эзилган руҳдир,
Эзилган, тавба қилган юракни
Сен рад этмайсан, эй Худо+.

20Лутфу караминг билан Қуддусни яшнатгин,
Сион шаҳри деворларини қайтадан қургин+.
21Шунда муносиб қурбонликлар келтирилади,

Куйдириладиган қурбонликлар Сени мамнун қилади,

Қурбонгоҳингда буқалар назр қилинади+.

51–САНО

511-2Ижрочилар раҳбарига. Эдомлик Доег Шоулнинг олдига бориб: “Довуд Охималекнинг уйида”, деб хабар бергандан кейин[*], Довуднинг айтган қасидаси[*]+.

3Нечун мақтанасан ёвузлигинг ила, эй зўравон?!

Худонинг содиқлиги доим мен билан, ахир!

4Бало келтираман, дея режа қиласан,

Ўткир устарага ўхшайди тилинг.

Алдашга сен моҳирсан+.

5Эзгуликдан кўра, ёвузликни ёқтирасан,

Ҳақиқатни сўйлашдан кўра, ёлғонни афзал биласан.

6Ҳалок қиладиган сўзларни яхши кўрасан,

Ёлғончи тилни севасан.

7Худо эса сени то абад ҳалок қилади,
Сени ушлаб, чодирингдан тортиб чиқаради,
Тириклар юртидан йўқ қилиб ташлайди+.

8Солиҳлар буни кўриб, қўрқади,

Фосиқнинг устидан кулади:+

9“Қаранг, ўша одам Худони паноҳим деб билмади,

Мўл–кўл бойлигига умид боғлади,

Бошқаларни қириш туфайли кучайди.”+

10Мен–чи, ўхшайман Худонинг уйидаги

Кўм–кўк зайтун дарахтига.

Худонинг содиқ севгисига

Мен то абад умидимни боғлайман+.

11Эй Худо, Сенинг ҳамма қилганларинг учун
Сенга то абад шукур айтаман.
Тақводорларингнинг ҳузурида
Сенга умид боғлайман,
Ахир, Ўзинг яхшисан!

52–САНО

52^1•Ижрочилар раҳбарига. “Қайғу–алам” куйига айтиладиган Довуд қасидаси[*].

2Аҳмоқлар[*] ўз кўнглида: “Худо йўқ”, дейдилар.

Улар ярамаслардир, қилмиши жирканч ишлардир,

Яхшилик қилувчи бирон зот йўқдир+.

3“Идрокли бирон зот бормикан?
Бормикан Менга юз бурган?” дея
Инсонга Худо самодан боқар+.
4Ҳаммаси йўлдан озган, бирдай бузилган,
Яхшилик қилувчи бир кимса йўқдир,
Ҳатто биронта ҳам йўқ!+

5Улар идроксиз, бадкирдор,

Халқимни бир луқма нондай еб юборади,

Ҳеч қачон Худога сажда қилмайди+.

6Ана, босаётир уларни қаттиқ ваҳима,

Бунақасини илгари кўрмаган улар.

Худо сочиб ташлар ғанимларингнинг суякларини.

Ахир, Худо рад этган уларни!

Шу боис, эй Исроил, сен уларни шарманда қилгансан+.

7Эҳ, Қуддусдан[*] Исроилга нажот келсайди!

Худо Ўз халқини яна фаровонликка эриштирсайди,

Шунда Ёқуб насли шод бўлгай, Исроил севингай!

53–САНО

531-2Ижрочилар раҳбарига. Зифликлар Шоулнинг олдига бориб: “Довуд халқимиз орасида яшириниб юрибди”, деб хабар берганларидан кейин[*], Довуднинг айтган қасидаси[*]. Торли асбоблар жўрлигида айтилади+.

3Эй Худо! Буюк қудратинг ила мени қутқаргин!

Куч–қувватинг ила менга адолатли ҳукм чиқаргин!

4Эй Худо, эшитгин илтижоимни,
Тинглагин айтганларимни!
5Бегоналар қарши қўзғалди менга,
Зўравонлар қасд қилмоқчи жонимга,
Улар Сени писанд қилмайдилар+.

6Эй Худо, менга мадад берасан,

Эй Раббий, менинг жонимни асрайсан.

7Душманларимнинг қабиҳликлари ўз бошига келсин,

Сен содиқсан, уларни қириб ташлагин!+

8Шод бўлиб, Сенга қурбонлик келтираман,

Ўзинг яхшисан, эй Эгам, Сенга шукур айтаман!

9Сақладинг ҳар қандай кулфатдан мени,

Кўзларим кўрди душманларим мағлубиятини+.

54–САНО

54^1Ижрочилар раҳбарига. Торли асбоблар жўрлигида айтиладиган Довуд қасидаси[*].

2Ибодатимга қулоқ сол, эй Худо,

Илтижоимни эътиборсиз қолдирма.

3-4Эшит мени, жавоб бер,

Душманларим дағдағаси, фосиқларнинг сиқуви

Бошимга ғам–кулфат келтиради.

Улар ғазабланиб, мендан нафратланади.

Эҳ, ўйларим қийнайди мени,

Ғам–ташвишлар қаттиқ эзади+.

5Юрагим ҳасратга тўладир,

Ўлим ваҳимаси мени босиб келадир.

6Қўрқув, титроқ менга келмоқда,

Даҳшат мени эзиб бормоқда.

7“Қанийди каптар каби, қанотим бўлса”, дедим,

“Учиб кетиб, ором олган бўлардим.

8Ҳақиқатан, узоқларга учиб қутулардим,

Саҳрода макон қилган бўлардим+.

9Қутурган шамолу бўрондан қочиб,

Ўзимга бошпана топгани шошилган бўлардим.”

10Эй Раббий, душманларимни чалғит,

Уларнинг гапларини чалкаштир.

Шаҳарда зўравонлик, жанжални кўриб турибман+.

11Фосиқлар кеча–кундуз шаҳар девори устида изғийди,

Ёвузлик, ваҳима шаҳар ичида юз бермоқда.

12Шаҳарнинг ўртасида бузғунчилик,

Кўчаларидан зулм ва ҳийла аримайди.

13Ғанимларим мени ҳақорат қилганда эди,
Бунга бардошим етган бўларди.
Душманим ўзини мендан юқори қўйганда эди,
Ундан яширинган бўлардим.
14Аммо у менинг тенгим–ку,
Яқин дўстим ҳамда ҳамроҳим–ку.
15У билан дилкаш дўст эдик,

Эй Худо, Сенинг уйингдаги йиғинда бирга юрардик+.

16Уйлари, юраклари фосиқликка тўла бўлгани учун

Ғанимларим ўлимга рўбарў бўлсин,

Тириклайин ўликлар диёрига[*] тушсин+.

17Мен илтижо қиламан Худога,
Нажот беради Эгам менга.
18Оқшом, саҳар ҳамда кундуз
Дарду фиғонларимни айтаман.
Эгам менинг овозимни эшитади.
19Гарчи менга қаршилар кўп бўлса ҳам,
Бирорта ҳам зарар етказмай
Мени жанглардан қутқаради.
20Азалдан тахтда ўтирган Худо
Менга қулоқ тутиб,
Душманларимни мағлуб қилади.
Ахир, улар ўз йўлидан қайтмадилар,
Худодан улар қўрқмадилар+.

21Ҳамроҳим ўз дўстига қарши қўлини кўтарди,

Мен билан қилган аҳдига у хиёнат қилди+.

22Унинг оғзидан бол томади,

Юраги эса адоватга тўла.

Сўзлари мойдан ҳам ёқимли,

Аслида қиндан чиққан қиличдайдир+.

23Ташвишларингни Эгамизга топширгин,

У сенга таянч бўлади.

Эгамиз ҳеч қачон солиҳнинг йиқилишига йўл қўймайди+.

24Эй Худо, фосиқларни Сен

Ўликлар диёрига улоқтирасан.

Қонхўр, хоин кимсалар асло

Умрининг ярмисини ҳам яшамайди.

Мен эса Сенга умид боғлайман+.

55–САНО

55^1Ижрочилар раҳбарига. Филист халқи Довудни Гат шаҳрида тутиб олгандан кейин[*], унинг айтган қўшиғи. “Узоқдаги жим кабутар” куйига айтилади+.

2Шафқат қил менга, эй Худо,
Одамлар мени таъқиб қилмоқда,
Ғанимларим кун бўйи мени эзмоқда.
3Бўҳтончилар кун бўйи мени таъқиб қилади,
Кўплари менга ҳужум қилади, эй Худойи Таоло!
4Қўрққанимда Сенга умид боғлайман.
5Эй Худо, каломингни мадҳ этаман,
Сендан умид қиламан, қўрқмайман,
Банданг менга не қила олади?!+

6Ғанимларим ҳар доим гапимни бузиб кўрсатади,
Менга зарар етказмоқ учун фитналар қилади.
7Ёвуз ниятда ортимдан писиб келади,
Ҳар бир қадамимни ўлчаб юради,
Улар ҳаётимга чек қўйишни истайди+.
8Жиноятлари учун уларни улоқтир[*],
Эй Худо, ғазабинг ила уларни ерга ур!

9Сен қайғуларимни ҳисобга олгансан,

Кўз ёшларимни идишингга солиб йиғиб қўйгин.

Ахир, уларнинг ҳар бири китобингда ёзилган–ку!+

10Сенга илтижо қилган куним

Душманларим ортга чекинади.

Ҳа, биламан, Сен мен томонда.

11Эй Худо, каломингни мадҳ этаман,

Ҳа, Эгам, Сенинг каломингни мен мадҳ этаман.

12Сендан умид қиламан, қўрқмайман,

Банданг менга не қила олади?!

13Эй Худо, Сенга берган онтимни бажармоғим шарт,

Шукрона назрларимни Сенга атайман+.

14Жонимни ўлимдан қутқариб қолдинг,

Оёғимни қоқилишдан сақладинг.

Шу боис, эй Худо, Сенинг олдингда,

Ҳаёт нурида юраман+.

56–САНО

56^1•Ижрочилар раҳбарига. Довуднинг Шоулдан қочиб юрган пайтда ғорда яшириниб қутулганидан кейин[*] айтган қўшиғи. “Хароб этма” куйига айтилади+.

2Эй Худо, раҳм қилгин менга, раҳм қил,

Менинг жоним Сенда паноҳ топади.

Ҳалокатли офатлар ўтиб кетгунча

Мен қанотларинг соясида паноҳ топаман+.

3Ёлвораман Худойи Таолога,

Мен учун қасос олувчи Худога[*].

4Самодан нажот юбориб, У мени қутқаради,

Мени топтайдиганларни шарманда қилади.

Худо Ўз севгию садоқатини юборади+.

5Мен одамхўр шерлар[*] орасида ётгандайман.

Уларнинг тишлари найзаю ўқ кабидир,

Уларнинг тиллари кескир қиличдайдир+.

6Эй Худо, фалакдан ҳам юқорида юксалавер!

Шуҳратинг бутун замин узра ёйилсин.

7Душманларим оёқларимга тузоқ қўйган,

Қайғу–кулфатдан руҳим чўккан.

Улар сўқмоқларимда чуқур қазиди,

Ўзлари қазиган чуқурга ўзлари қулади+.

8Эй Худо, юрагим Сенга содиқ,

Ҳа, юрагим Сенга содиқдир!

Сени куйлаб, қўшиқ айтаман+.

9Уйғонгин, эй жоним!

Уйғон, эй арфа, лира!

Тонгни ҳам мен уйғотаман!+

10Эй Раббий, халқлар орасида Сенга шукрона айтаман,

Эллар орасида Сенга ҳамду сано куйлайман.

11Содиқ севгинг самолардай юксакдир,

Садоқатинг булутларга чўзилгандир+.

12Эй Худо, фалакдан ҳам юқорида юксалавер!

Шуҳратинг бутун замин узра ёйилсин.

57–САНО

57^1Ижрочилар раҳбарига. “Хароб этма” куйига айтиладиган Довуд қўшиғи+.

2Эй ҳукмдорлар! Наҳот сиз адолатли қарор чиқарасиз?!

Наҳот сизлар тўғрилик ила халқларни ҳукм қиласиз?!

3Йўқ, ахир, юракларингиз адолатсизликка тўла–ку!

Ер юзида қўлларингиз зўравонликни тақсимлайди–ку!

4Фосиқлар онасининг қорнидаёқ адашади,

Ёлғончилар туғилишданоқ йўлдан озади+.

5Уларнинг заҳри илоннинг заҳрига ўхшайди.

Кар илондай қулоқ солишни улар истамайди+.

6Илон ўйнатувчининг куйини улар эшитмайди,

Унинг маҳорат билан чалган куйига бепарво.

7Синдир уларнинг тишларини, эй Худо,

Суғуриб ол шерларнинг қозиқ тишларини, эй Эгам!+

8Улар оқар сувдай йўқ бўлиб кетсин,
Уларнинг ўқлари нишонга тегмайдиган бўлсин.
9Балчиққа ботиб кетган шиллиқ қуртдай бўлсин,
Онаси қорнидан ўлик туғилиб,
Ҳеч қачон қуёш кўрмаган чақалоқдай бўлсин+.
10Ёнаётган тикан қозонни тез қиздиргандай
Фосиқни шунчалик тез супуриб йўқ қилгин.

11Фосиқдан ўч олинганда, солиҳ севинади,

Уларнинг қонида солиҳ оёқларини ювади+.

12Одамлар айтар: “Шубҳасиз, солиҳга мукофот бордир,

Ер юзида ҳукм қилувчи Худо албатта бордир.”+

58–САНО

58^1Ижрочилар раҳбарига. Шоул Довудни ўлдириш учун унинг уйини кузатишга киши юборгандан кейин[*], Довуднинг айтган қўшиғи. “Хароб этма” куйига айтилади+.

2Ғанимларимдан мени қутқар, эй Худойим,

Менга қарши турганлардан ҳимоя қил мени+.

3Бадкирдорлардан қутқаргин мени,

Қонхўрлардан сақлагин мени.

4Қара, улар мени пойлаб ётарлар,
Золимлар менга қарши фитна қиларлар,
Гарчи айбу гуноҳим бўлмаса–да, эй Эгам,+
5Гарчи мен ҳақсизлик қилмасам–да,
Улар менга қарши ҳужум қилмоққа тайёр.
Қўзғал Ўзинг, аҳволимни кўр, кел ёрдамга.
6Эй Исроил халқининг Худоси,
Эй Парвардигори Олам — Эгам,
Қани, бўл, барча халқларни жазолагин,
Ёвуз сотқинларга шафқат қилмагин.

7Ғанимларим ҳар куни оқшомда қайтиб келади,
Итлардай увиллаб, шаҳар изғийди+.
8Қара, оғизларидан қусуқ чиқади,
Тилларидан заҳар сўзлар чиқади,
“Ким ҳам бизни эшитарди”, дея ўйлайди.

9Улар устидан Сен куласан, эй Эгам,
Ҳамма халқларни Сен масхаралайсан+.
10Сенга интизорман, эй Қудратим,
Сен менинг қалъамсан, эй Худо!+

11Содиқ севгинг ила, эй Худойим, менга мадад берасан,

Кўзларимга душманларим мағлубиятини кўрсатасан+.

12Уларни ўлдирма, халқим бу сабоқни унутиб қўяр,

Қудратинг билан уларни титрат,
Эй қалқоним Раббий, уларни кўтариб ур+.
13Уларнинг оғзидан чиққан гуноҳлар учун,
Лабларидан чиққан сўзлар учун
Ўзларининг такаббурлиги орқали илинсин.
Улар айтадиган лаънат, ёлғон учун+
14Ғазабинг ила уларни йўқ қилгин,
Битта ҳам қолдирмай қириб ташлагин.

Шунда эй Худо, Ёқуб насли устидан ҳукмрон эканлигинг

Ернинг тўрт томонида маълум бўлади.

15Ғанимларим ҳар куни оқшомда қайтиб келади,

Итлардай увиллаб, шаҳар изғийди+.

16Овқат излаб, дайдиб юради,

Агар тўймасалар, ириллайди.

17Мен эса Сенинг қудратингни тараннум этаман,
Содиқ севгингни тонгда севинч ила куйлайман.
Сен менинг қалъам бўлгансан,
Кулфатда қолганимда паноҳимсан+.
18Эй Қудратим, Сени куйлаб мадҳ қиламан,
Сен, эй Худо, менинг қалъамсан,
Содиқ севгисини кўрсатувчи Худосан.

59–САНО

591-2•Ижрочилар раҳбарига. Довуд Орам–Нахрайим[*] ва Орам–Зўво[*] халқи билан уруш қилаётган пайтда[*] Йўаб қайтиб келиб, ўн икки минг Эдомликни Туз водийсида[*] ўлдиргандан кейин, Довуднинг айтган қўшиғи. “Нилуфар гул шаҳодати” куйига айтилади. Таълим учун++.

3Эй Худо, бизни тарк этдинг,
Мудофаамизни ёриб ўтдинг,
Биздан ғазабландинг,
Энди бизни олдинги ҳолимизга қайтаргин!+
4Ерни силкитдинг, ёриқлар очдинг,
Ёриқларни тузатгин, ер тебранмоқда.
5Халқингга кўп азоблар бердинг,

Гандираклаб юрсин деб, ичгани шароб[*] бердинг+.

6Улар камон ўқларидан яшириниб олсин дея[*],

Ўзингдан қўрққанларга ишора бериб, байроқ кўрсатасан.

7Ўнг қўлинг ила ғалаба ато қилгин,
Илтижоимизга жавоб бергин[*],
Суюкли бандаларинг нажот топсин.

8Эй Худо, Ўз муқаддас маконингдан ваъда бергансан[*]:

“Шодланиб, Шакамни[*] бўлиб ташлайман,
Сухот водийсини[*] тақсимлаб бераман+.
9Гилад Меникидир, Манаше[*] Меникидир,

Эфрайим дубулғамдир, Яҳудо[*] салтанат ҳассамдир.

10Мўаб Менинг қўлювгичимдир,
Эдом узра чориғимни отаман[*],
Олқишланг Мени, эй Филистлар![*]”

11Эй Худо, қанийди мустаҳкам шаҳарга[*] мени олиб борсалар,

Эдомга мени бошлаб борсалар.

12Ахир, бизни Ўзинг рад этдинг–ку!

Лашкаримизга йўлбошчилик қилмаяпсан–ку энди!

13Душмандан қутқариб, бизга ёрдам бер,

Инсоннинг ёрдами бутунлай беҳуда+.

14Эй Худо, Сен билан биз ғолиб бўламиз,

Душманларимизни Сен янчиб ташлайсан.

60–САНО

60^1Ижрочилар раҳбарига. Торли асбоблар жўрлигида айтиладиган Довуд саноси.

2Эшитгин, эй Худо, оҳу ноламни,

Тинглагин менинг ибодатимни.

3Ернинг у четидан Сенга ёлвораман,

Юрагим қон бўлганда, Сени чақираман.

Етиб бўлмас баланд қояга мени олиб чиққин.

4Сен менинг паноҳим бўлгандирсан,

Душманимга қарши мустаҳкам минорасан+.

5Чодирингда то абад маскан қилай,
Қанотларинг соясида паноҳ топай+.
6Ахир, эй Худо, онтимни эшитгансан,

Номингдан қўрққанларнинг мулкидан менга ато қилгансан.

7Шоҳнинг умрини узайтиргин,

Насллар оша ҳаётини давом эттиргин+.

8Эй Худо, у то абад ҳузурингда тахтда ўтирсин,

Севгинг, садоқатинг ила уни ҳимоя қилгин.

9Шунда Сенга ҳар доим ҳамду сано куйлайман,

Берган онтимни ҳар куни адо этаман+.

61–САНО

61^1Ижрочилар раҳбари Ёдутунга[*]. Довуд саноси+.

2Жоним ёлғиз Худога мунтазирдир,

Нажот менга Худодан келади.

3Ҳа, Унинг Ўзи суянган қоям, нажотимдир.

Қалъам Удир, шу боис асло қоқилмасман+.

4Эй душманлар, қачонгача мени туртасизлар?!

Лиқиллаб турган четан деворга,

Қийшайган деворга ҳужум қилгандай

Ҳаммангиз менга ёпишаверасизларми?!

5Сизнинг режангиз обрўйимни тўкишдир.

Ёлғон–яшиқ гаплардан завқ оласиз,

Оғзингиз билан дуо қиласиз,

Ичингизда эса лаънат ўқийсиз+.

6Эй жоним, ёлғиз Худога мунтазир бўлгин,

Умидим манбаи Унинг Ўзидир.

7Ёлғиз Худодир суянган қоям, нажотим,

Қалъам Удир, шу боис қоқилмасман.

8Нажотиму шарафим Худодан келар,

Қудратли қояму паноҳим Удир.

9Эй халқим, умид қил Худодан,
Юрагингни очгин доимо Унга,
Бизнинг паноҳимиз Худодир.

10Инсон зоти бир нафасдир,
Ҳа, инсон зоти ёлғондир!
Агар тарозида тортиб кўрилса,
Ҳаммаси бирга ҳаводан ҳам енгил чиқади.
Уларнинг асло вазни йўқдир+.
11Юлғичликка ишониб қолма,
Талончиликка беҳуда умид қилма,
Мабодо бойлигинг кўпайиб қолса,
Бойлигингга кўнгил боғлама+.

12Эй Худо, Сен менга бир нарса айтдинг,

Шу икки нарса ҳақида менга гапирдинг:

Сен қудратли Худосан+.

13Эй Раббий, Сенинг севгинг чексиздир.

Шу боис Сен ҳар бир инсонни

Қилган ишларига кўра, мукофотлайсан+.

62–САНО

62^1Довуд Яҳудо чўлида бўлгандан кейин[*], унинг айтган саноси+.

2Эй Худо, менинг Худойимсан, интиламан Сенга,
Қуруқ, толиққан сувсиз тупроқдай
Жоним ташнадир Сенга,
Вужудим орзуманддир Сенга+.
3Муқаддас масканингда Сенга нигоҳ ташладим,
Қудратингни, шуҳратингни кўрдим.
4Ҳаётдан афзал Сенинг севгинг,
Тилимдан тушмас Сенга мадҳия+.
5Бир умр Сени олқишлайман,
Қўлларимни кўтариб, Сенга сажда қиламан+.
6Илик билан ёғ егандай жоним мамнун бўлади,
Шодиёна қўшиқлар ила Сени мадҳ қиламан.

7Ўрнимда ётиб ҳам, Сени эслайман,

Сени ўйлаб, тунни қарши оламан+.

8Ўзинг менинг мададкорим бўлдинг,

Қанотларинг соясида севинч ила куйлайман+.

9Сенинг ортингдан қолмай эргашаман,

Ўнг қўлинг мени маҳкам тутади.

10Жонимнинг пайига тушганлар

Ернинг қаърига тушиб йўқ бўлиб кетади+.

11Улар қиличнинг дамига йўлиқади,

Чиябўриларга ем бўлади.

12Шоҳ эса Худодан севинч топади,
Худо номи билан онт ичганлар Уни мадҳ қилади,
Ёлғончиларнинг оғзи эса ёпилади+.

63–САНО

63^1Ижрочилар раҳбарига. Довуд саноси.

2Эй Худо, овозимни эшитгин илтижо қилганимда,

Ҳаётимни душман ваҳимасидан қутқаргин+.

3Фосиқнинг фитнасидан мени яширгин,

Бадкирдорлар тўдасидан ҳимоя қилгин+.

4Улар тилларини шамширдай қайрайди,

Нишонга олиб, заҳарли сўзларини ўқдай отади+.

5Айбсиз одамни пистирмадан туриб отади,

Ҳеч қўрқмай, бирданига унга ўқ узади+.

6Бир–бирининг қабиҳ режаларин қўллаб–қувватлайди,

Яширинча тузоқ қўйишга тил бириктиради,

“Буни ким ҳам кўрарди”, деб ўйлайди+.

7Улар адолатсизликни қасд қилади:

“Ажойиб режа туздик,

Ниятимизни ҳеч ким билмайди”, деб айтади.

8Худо эса фосиқларга ўқ узади,
Тўсатдан улар яраланади+.
9Уларнинг тили ўзларининг бошини ейди,
Уларни кўрганлар қалтираб кетади+.
10Жамики одамзод қўрқиб қолади,
Худонинг ишларини улар эълон қилади,
Худонинг қилганлари ҳақида ўйлаб кўради.

11Солиҳлар Эгамиз туфайли севинсин!

Солиҳлар Унда паноҳ топсин,

Ҳамма покдил инсонлар Уни мадҳ этсин+.

64–САНО

64^1Ижрочилар раҳбарига. Довуд саноси. Қўшиқ.

2Эй Қуддусдаги[*] Худо, Сен лойиқсан ҳамду санога,

Сенга берган онтимизни бажо қиламиз+.

3Сенсан ибодатларга жавоб бергувчи,

Жамики одамзод Сенга келади+.

4Гуноҳ устимиздан[*] тантана қилган,

Сен эса кечирасан гуноҳларимизни[*]+.

5Қутлуғ ҳовлимда яшасин дея,

Сен Ўзинг танлаб, олиб келган инсон

Нақадар бахтлидир!

Уйингнинг, муқаддас Маъбадингнинг неъматларидан

Биз баҳраманд бўламиз+.

6Ғаройиб ишлар кўрсатиб,

Ғалаба ила бизга жавоб берасан,

Эй нажоткоримиз Худо!

Ернинг тўрт томонининг,

Ҳамда энг узоқ денгизларнинг умиди Сенсан+.

7Куч билан Ўзингни қуроллантиргансан,

Қудратинг ила тоғларни жойлаштиргансан.

8Денгизлар ҳайқириғини бостирасан,

Тўлқинлар шовқинини тинчитасан.

Халқлар шовқин–суронига барҳам берасан+.

9Дунёнинг у четида яшовчилар

Мўъжизаларингдан қўрқувга тушади.

Шарқдан ғарбгача халқлар

Сенинг ишларингни севинч ила куйлайди.

10Заминни Сен суғориб парваришлайсан,
Мўл–кўл қилиб уни бойитасан.
Эй Худо, дарёларинг суви лиммо–лимдир,

Инсонларни дон–дун билан таъминлашни мўлжаллагансан+.

11Эгатларини қондириб суғорасан,
Баланд жойларини Ўзинг текислайсан,
Ёмғир билан тупроғини юмшатасан,
Ҳосилига барака берасан.
12Мўл ҳосил билан йилга тож кийгизасан,
Араваларинг юрган йўллардан бойлик оқади.
13Чўл серсув ўтлоқзорларга айланади,
Тепаликлар севинчга бурканади+.
14Яйловлар қўй сурувлари билан қопланади,
Водийлар донларга тўлади,
Улар севинчдан ҳайқириб қўшиқ айтади.

65–САНО

Ижрочилар раҳбарига. Сано. Қўшиқ.

1Худога шодлик ила ҳайқиринг,
Эй ер юзидаги инсонлар!+
2Худонинг улуғворлигини куйланг!
Унга ажойиб ҳамду санолар айтинг!
3Худога айтинглар:
“Сенинг ишларинг нақадар ғаройиб!
Қудратинг буюклигидан
Душманларинг олдингда титраб тиз чўкади+.
4Бутун замин Сенга сажда қилади,
Улар Сенга ҳамду сано айтади,
Ҳа, Ўзингга ҳамду сано куйлайди.”+

5Кел! Худо нима қилганини кўргин!
Инсон манфаати учун қилган
Ғаройиб ишларини кўргин!+
6Худо денгизни қуруқ ерга айлантирди,
Ота–боболаримиз баҳрдан юриб ўтди[*],
У ерда қилган ишларидан,
Худо туфайли биз севинамиз+.
7Қудрати ила то абад ҳукм суради,
Кўзлари халқларни кузатиб туради,
Унга қарши исёнчилар қўзғалмасин.

8Эй халқлар, Худойимизга олқишлар айтинг,

Унинг ҳамду саноси янграсин.

9У бизнинг ҳаётимизни сақлаган,

Оёқларимизни тойиб кетишдан асраган.

10Эй Худо, Сен бизни синадинг,
Кумушни тозалагандай бизни тозаладинг+.
11Бизни тузоққа йўлиқтирдинг,
Елкамизга оғир юк ортдинг+.
12Араваларни бошимиз узра юргиздинг,
Олов, сувлардан биз кечиб ўтдик,
Фаровонликка[*] бизни олиб келдинг+.

13Куйдириладиган қурбонликлар билан
Сенга берган онтимни адо этгани
Мен Сенинг уйингга келаман+.
14Кулфатда қолганимда онт ичган эдим,
Тилим ваъда берган, оғзим сўйлаган эди.

15Бўрдоқиларни куйдириб, Сенга қурбонлик қиламан.

Қўчқор, така, буқаларни келтираман.

Қурбонликларнинг ҳиди самога етиб боради.

16Эй Худодан қўрққанлар, келиб эшитинглар,

Мен учун У нима қилганин сўзлаб берайин+.

17Мадад сўраб Худога ёлвордим,

Унинг ҳамду саноси ҳеч тилимдан тушмади.

18Юрагимда гуноҳим бўлса эди,

Мени асло эшитмас эди Раббий+.

19Худо мени тинглади,

Ибодат қилганимда, овозимни эшитди.

20Худога олқишлар бўлсин!

Ибодатимни У рад қилмади,

Содиқ севгисини мендан дариғ тутмади.

66–САНО

66^1Ижрочилар раҳбарига. Торли асбоблар жўрлигида айтиладиган сано. Қўшиқ.

2Эй Худо, меҳрибон бўлгин, барака бергин бизга,

Юзинг нурини сочгин лутф ила устимизга,+

3Заминда маълум бўлади Сенинг йўлларинг,

Жамики халқлар орасида маълум бўлади Сенинг нажотинг+.

4Эй Худо, халқлар Сени мадҳ қилсин,
Жамики халқлар Сенга ҳамду сано айтсин.
5Халқларни Сен одиллик ила ҳукм қиласан,
Замин узра элатларга йўлбошчилик қиласан,
Севинсин халқлар, шодланиб қўшиқ айтсин+.
6Эй Худо, халқлар Сени мадҳ қилсин,
Жамики халқлар Сенга ҳамду сано айтсин.

7Ер ўз ҳосилини берсин,

Худойимизнинг Ўзи бизга барака берсин+.

8Ҳа, Худо бизга барака берсин!

Ернинг тўрт томонидаги халқлар Унга тиз чўксин.

67–САНО

67^1Ижрочилар раҳбарига. Довуд саноси. Қўшиқ.

2Қўзғалсин Худо, тарқалиб кетсин душманлари,
Олдидан қочиб кетсин Ундан нафратланганлар+.
3Тутунни шамол тарқатгани каби,
Худо уларни ҳайдаб юборсин.
Мум оловда эригани каби,
Худо олдида фосиқ ҳалок бўлсин+.
4Солиҳлар эса хурсанд бўлсин,
Худо олдида шод бўлсин,
Улар хурсандликка тўлиб–тошсин+.

5Худога ҳамду санолар куйланг,
Унинг номини тараннум этинг.
У булутларни миниб боради,
Уни улуғланг.
У Эгамиздир!
Ҳузурида шодланинг!+
6У Худодир, макони муқаддасдир,
Етимларнинг отаси, бевалар ҳимоячисидир+.
7Худо ёлғизларни хонадонга жойлаштиради,
Асирларни роҳатга, эркинликка олиб чиқади,
Исёнкорлар эса қақраган ерга эга бўлади+.

8Эй Худо, Ўз халқингнинг олдида борганингда,
Саҳро бўйлаб юриш қилганингда,
Замин титради, осмон ёмғирини қуйди+.

9Сенинг ҳузурингда, эй Синай тоғининг Худоси[*],

Сенинг олдингда, эй Исроил халқининг Худоси,
Замин титради, осмон ёмғирини қуйди+.
10Сен, эй Худо, мўл ёмғир бердинг,
Толиққан ерингга[*] қайтадан куч ато этдинг.
11Халқинг ўша ерда бошпана топди,

Эй Худо, ҳимматингдан муҳтожларни баҳраманд қилдинг.

12Раббийдан амр келади,

Аёлларнинг катта жамоаси хушхабарни элтади:

13“Шоҳлару лашкарлар шоша–пиша қочди!”

Ҳа, Исроил аёллари чодирларда ўлжани бўлишиб олади!+

14Ҳатто уйда қолганлар учун ҳам

Бордир кумуш билан қопланган каптар қанотлари,

Ялтироқ олтин билан қопланган каптар патлари.

15Қодир Худо шоҳларни тўзғитганда,

Залмон тоғига[*] қор ёққандай бўлди+.

16Эй Башаннинг тоғи[*], улуғвор тоғ,

Эй чўққилари кўп тоғ, Башаннинг тоғи!

17Эй чўққилари кўп тоғ!

Худо макон қилиб танлаган тоққа[*]

Нега ҳасад билан қарайсан?

Эгамиз то абад у ерда истиқомат қилади+.

18Худонинг жанг аравалари сон–саноқсиздир,
Раббий Синайдан муқаддас маконига келади+.
19Юксакларга[*] чиқди У,
Асирларни ортидан эргаштирди.
Халқлардан ҳадялар олди,

Ҳатто гуноҳкор исёнчилардан ҳам туҳфалар олди.

Ахир, Парвардигор Эгамиз у ерда яшайди!+

20Раббийга олқишлар бўлсин,

У ҳар куни оғирлигимизни кўтаради.

Худо бизнинг нажотимиздир+.

21Худойимиз — нажот бергувчи Худо,

Эгамиз Раббий ўлимдан қутқаради.

22Худо шубҳасиз душманлар бошини янчади,
Гуноҳ йўлидан юрган одамнинг
Бош суякларини ҳам эзади+.
23Раббий шундай дейди:
“Душманларингни Башандан қайтариб келаман,
Уларни денгиз тубидан олиб келаман+.
24Оёғингни душманларинг қонига ботирасан,
Итларинг ҳам душман қонини ялаб,
Ўз улушини олади.”+

25Эй Худо, зафарли карвонинг кўринмоқда!

Худойим, менинг Шоҳим, Сенинг карвонинг

Муқаддас маконингга бораётгани кўринмоқда!

26Олдинда қўшиқчилар, орқада созандалар,

Уларнинг ўртасида чилдирма чалган қизлар куйлар:

27“Олқишлар айтинг Худога буюк жамоа ичра,
Ҳамду санолар ўқинг Эгамизга,
Эй Исроилнинг манбаидан пайдо бўлганлар!”

28Уларнинг энг кичиги — Бенямин қабиласи олдинда келади,

Ортидан тўп бўлиб Яҳудо шаҳзодалари келади,

Забулун, Нафтали[*] шаҳзодалари уларга эргашади+.

29Эй Худо, кўрсатгин қудратингни![*]
Эй Худо, аввалгидай намоён қил кучингни!+
30Қуддусдаги Маъбадинг ҳақи–ҳурмати
Шоҳлар Сенга ҳадялар келтиради.

31Мисрга, қамишзор орасидаги ўша ёввойи ҳайвонга[*] танбеҳ бер,

Халқларга, ўша буқалар подасига, бузоқларига танбеҳ бергин.

Сенга таъзим қилиб, кумушларини назр қилишсин.

Урушдан лаззатланувчи бу халқларни тўзғитгин+.

32Мисрдан бронза келтирилади[*],
Ҳабашистон[*] Сенга қўлларин чўзиб, эй Худо,
Ўлпон тўлашга шошилиб қолади+.

33-34Худони тараннум этинг, эй ер юзи шоҳликлари,

Самолар — азалий самолар узра чиққан,
Ҳайбатли овози гулдураган
Раббийга ҳамду санолар куйланг++.
35Ҳаммага эълон қилинг Худонинг қудратини,
Унинг улуғворлиги Исроил устидадир,
Унинг қудрати самолардадир.

36Худо қўрқинчлидир Ўзининг муқаддас масканида,

Исроил халқининг Худоси куч–қудрат берар Ўз халқига.

Худога олқишлар бўлсин!+

68–САНО

68^1Ижрочилар раҳбарига. “Нилуфар” куйига айтиладиган Довуд саноси+.

2Эй Худо, мени Ўзинг қутқар,
Сувлар бўғзимга қадар кўмди+.
3Ботқоққа чўкиб бораётирман,
Оёғимни қўйгани қаттиқ ер йўқ.
Чуқур сувларга ботиб кетдим,
Энди тўлқинлар мени ютмоқда+.
4Мадад сўраб, силлам қуриди,
Томоқларим қақраб кетди,
Эй Худойим, Сени кутиб, кўз нурим сўнди+.

5Сабабсиз мендан нафратланганлар

Бошимдаги сочимдан ҳам кўпдир.

Кўпчилик сабабсиз менга душмандир,

Улар жонимга қасд қилмоқчилар.

Мен ўғирламаган нарсаларни улар,

Қайтиб бер, деб мени мажбур қилмоқдалар+.

6Эй Худо, ақлсизлигимни Ўзинг биласан,

Айбларим Сендан асло яширин эмас.

7Эй Сарвари Олам — Раббий,
Сендан умид қилганлар
Мен туфайли уятга қолмасинлар.
Эй Исроил халқининг Худоси,
Сенга юз бурганлар
Мен туфайли шарманда бўлмасинлар.
8Сени деб ҳақоратга чидадим,
Хижолатдан юзим шувут+.
9Ака–укаларимга гўё бегонадайман,
Туғишганларим орасида мусофирдайман+.

10Сенинг уйингга бўлган севгим ичимни ёндирар,

Сени ҳақоратлаганлар мени ҳақорат қилган бўлар+.

11Фарёд қилиб, рўза тутганимда,
Мен масхара бўлдим.
12Кулфатда қолиб, қанор кийганимда[*],
Улар устимдан кулдилар.
13Шаҳар дарвозаси олдида[*] ўтирганлар
Мени ғийбат қиларлар,
Маст–аластлар мен тўғримда қўшиқ айтарлар.

14Мен эса, эй Эгам, Сенга ибодат қиламан.

Маъқул вақтда, содиқ севгинг соясида, эй Худо,

Ишончли нажотинг билан жавоб бер менга.
15Мени қутқаргин, ботқоққа ботиб кетмай,
Мендан нафратланганлардан халос бўлай,
Мени чуқур сувлардан сақлагин+.
16Тўфон мени ғарқ қилмасин,
Тубсиз сувлар мени ютмасин,
Қабр менга оғзин очмасин.

17Жавоб бер ибодатимга, эй Эгам,
Нақадар эзгудир содиқ севгинг,
Буюк шафқатинг ила менга юз бургин+.
18Мен, қулингни жамолингдан бебаҳра қилма,
Кулфатда қолганман, жавоб бер тезда.
19Яқинроқ кел, қутқаргин мени,
Душманларимдан халос қил мени.

20Ҳақоратга дучор бўлганим,

Шармандаю шармисор бўлганим

Ўзингга равшан.

Ҳамма душманларимни биласан.

21Ҳақоратлар қалбимни яралаб,

Тушкунликка туширди.

Бир ҳамдард изладим, ҳеч ким йўқ эди,

Тасалли берувчи изладим–у, топмадим.

22Овқатимга улар заҳар солдилар,

Чанқаганимда менга узум сиркаси бердилар+.

23Дастурхонлари ўзларига тузоқ бўлсин,

Ҳамтовоқлари учун қопқон бўлсин+.

24Кўз нурлари сўнсин, кўрмай қолсин,

Беллари то абад букчайиб қолсин+.

25Улар устига ғазабингни сочгин,

Қаҳринг аланга олиб, уларни ютиб юборсин.

26Уларнинг макони ташландиқ бўлиб қолсин,

Чодирларида тирик бир жон қолмасин+.

27Сен урган инсонларни улар таъқиб қилади,

Сен берган яра азобларини улар ғийбат қилади.

28Гуноҳлари устига гуноҳ қўшгин,

Уларни Сен оқламагин+.

29Номлари ҳаёт китобидан ўчирилсин,

Солиҳлар билан ёнма–ён ёзилмасин+.

30Мен азобда, кулфатда қолганман,

Эй Худо, нажотинг мени ҳимоя қилсин+.

31Номини куйлаб, Худони мадҳ қиламан,

Шукур айтиб, Уни мақтайман.

32Қурбонлик қилинган бузоқдан, ҳатто буқадан кўра,

Ҳамдларим Эгамни кўпроқ мамнун қилади+.

33Мазлумлар буни кўриб, севинсин,

Худога интилаётганлар дадил бўлсин.

34Эгамиз муҳтожларни эшитади,

Асир бўлган халқидан нафратланмайди.

35Еру осмон Эгамизни мадҳ айласин,

Денгизлару улардаги жонзотлар Уни улуғласин+.

36Худо Қуддусга[*] нажот беради,

Яҳудо шаҳарларини қайта тиклайди,

Халқ ўрнашиб, у ерни мулк қилади+.

37Худо қулларининг авлоди у ерни эгаллайди,

Худони севганлар у ерни маскан қилади+.

69–САНО

69^1•Ижрочилар раҳбарига. Довуд саноси. Эгамиздан мадад сўраб айтган илтижоси+.

2Эй Худо, нажот бер менга,
Келгин тезда, эй Эгам, мадад бер менга.
3Жонимга қасд қилганлар
Шармандаю шармисор бўлсин!
Ҳалокатимни истаганлар
Уятга қолиб, орқага қайтсин!+

4“Ҳолинг қалай энди?!” деб мени масхаралаганлар

Шарманда бўлиб, орқага қайтсин+.

5Сенга юз бурганларнинг ҳаммаси

Сен туфайли севинч, шодликка тўлсин.

Сенинг нажотингни севганлар:

“Худо юксалаверсин”, деб доим айтсин.

6Эҳ, мен ғариб, бечораман,

Менга ёрдам беришга шошил, эй Худо!

Мададкорим, нажоткорим Ўзингсан,

Кечикмагин, эй Эгам!+

70–САНО

70^1•Эй Эгам, Сенда мен паноҳ топаман,

Шарманда бўлишимга асло йўл қўймагин.

2Адолатлисан, мени халос қил, қутқаргин,

Қулоқ тут менга, нажот бергин+.

3Менинг паноҳ қоям бўлгин,

Ҳар доим Сенга бора олай.

Мени қутқармоқ учун амр бердинг.

Чиндан ҳам, Сен суянган қоямсан, қалъамсан+.

4Эй Худойим, фосиқнинг қўлидан мени қутқаргин,

Адолатсиз, золим одамнинг исканжасидан қутқаргин+.

5Сен, эй Эгам Раббий, менинг умидимсан,
Ёшлигимдан Сенга умид боғлаганман+.
6Туғилганимдан буён Сенга суяндим,
Онамнинг қорнидан мени олиб чиққансан,
Доимо Сенга ҳамду сано айтаман+.

7Ҳаётим кўпчиликка ўрнак бўлди,

Чунки Сен менинг мустаҳкам паноҳимсан.

8Оғзимдан асло тушмас Сенга ҳамду санолар,

Кун бўйи шуҳратингни эълон қиламан+.

9Кексайган чоғимда мени ташлаб қўймагин,

Қувватим кетганда, мени тарк этмагин.

10Ахир, душманларим менга қарши тил бириктиради,

Бирга фитна қилиб, мени ўлдирмоқчи бўлади+.
11Душманларим айтар: “Худо тарк этган уни,
Қувинглар, ушланглар уни,
Уни қутқарадиган ҳеч кимса йўқдир.”+

12Эй Худо, мендан узоқ кетмагин,

Тез кел, эй Худойим, менга мадад бер!

13Мени айбловчилар шармандаликдан ерга кириб кетсин,

Менга зарар етказмоқчи бўлганлар
Масхара бўлсин, бадном бўлсин+.
14Мен эса доимо Сенга умид боғлайман,
Янада кўп ҳамду сано айтаман.
15Менга қилганларингдан ҳайратга тушдим,
Адолатингни ҳар кимга ҳикоя қилавераман,
Нажотингни кун бўйи сўйлайвераман+.

16Қудратли ишларингни мадҳ қиламан, эй Эгам Раббий,

Ёлғиз Сенинг одиллигингни мадҳ қиламан.

17Эй Худо, ёшлигимдан Сен менга таълим бергансан,

Ажойиб ишларингни ҳамон айтиб юраман.
18Сочларим оқариб, кексайганимда,
Мени тарк этмагин, эй Худо!
Келгуси авлодларга кучинг ҳақида айтай,
Мендан кейин келадиганларга
Қудратинг ҳақида айтиб берай.
19Адолатинг самоларга етади, эй Худо,
Буюк ишлар қилдинг Сен,
Сенга ўхшаган ким бор, эй Худо?!+
20Дучор қилдинг мени кўп кулфат, азобларга,
Мени яна ҳаётга қайтарасан,
Ер остидан яна мени чиқариб оласан+.
21Шуҳратимни яна юксалтирасан,
Менга яна таскин берасан.

22Арфа чалиб, Сенга ҳамду сано айтаман,

Сенинг садоқатингни куйлайман, эй Худойим.

Лира чалиб, Сени тараннум қиламан,

Эй Исроил халқининг Муқаддас Худоси!+

23Сени мадҳ қилиб куйлаганимда,

Шодликдан ҳайқираман.

Мени Сен қутқаргансан.

24Менга зарар етказмоқчи бўлганлар

Шармандаи шармисор бўлдилар.

Кун бўйи тилим адолатинг ҳақида сўйлайди.

71–САНО

71^1Сулаймон саноси.

Эй Худо, шоҳга адолатингни бергин,
Шоҳ ўғлига тўғри ҳукм чиқаришни ўргатгин+.
2Сенинг халқингни у адолат ила ҳукм этсин,
Бечораларни у тўғрилик билан ҳукм этсин+.
3Тоғлар халққа роҳат–фароғат олиб келсин,
Тепаликлар ҳақиқат самарасини келтирсин.
4Шоҳ халқнинг қашшоқларини ҳимоя қилсин,
Бечораларнинг болаларига нажот берсин,
Золимларни эзиб ташласин+.
5Насллар оша қуёшу ой самода тургандай,
Унинг умри ҳам шунчалик узоқ бўлсин![*]+

6Шоҳимиз ўхшасин ўрилган далага,
Ёққан ҳузурбахш ёмғирга,
Ерни суғорган шаррос ёмғирга+.
7Унинг даврида солиҳ яшнасин,
Дунё тургунча мўл–кўлчилик бўлсин+.

8У бир денгиздан иккинчисига қадар,
Фурот дарёсидан тортиб,
Ер юзининг тўрт томонига ҳукмронлик қилади+.
9Шоҳ олдида чўл қабилалари тиз чўксин,
Унинг душманлари тупроқ яласин+.
10Денгиз ортидаги юртларнинг шоҳлари,
Таршиш[*] шоҳлари унга ўлпон олиб келсинлар.
Шава[*] ҳамда Саво[*] шоҳлари
Унга ҳадялар келтирсинлар+.
11Ҳамма шоҳлар унга таъзим айласин,
Ҳамма халқлар унга хизмат қилсин+.

12Мазлум нола қилганда, шоҳ нажот беради,

Мададкори йўқ бечорани у қутқаради+.

13Заиф, бечорага у шафқат кўрсатади,

Мазлумларнинг ҳаётини сақлайди.

14Мазлумларни жабр–зулмдан халос қилади,

Мазлумлар қони унинг назарида азиздир+.

15Шоҳнинг умри узоқ бўлсин!
Шаванинг олтини уники бўлсин,
Халқ доимо у учун ибодат қилсин,
Кун бўйи дуо қилиб, Худодан барака тиласин+.
16Юртда дон мўл–кўл бўлсин,

Тепаликлар устида дон бошоқлари чайқалиб турсин.

Лубнон тоғларида бўлгани каби, ҳосили унумли бўлсин.

Даладаги гиёҳлар каби, шаҳарлари одамга тўлсин+.

17Шоҳнинг номи мангу яшасин,
Унинг донғи қуёш тургунча бор бўлсин,
Барча халқлар у орқали барака топсин,
Халқлар уни, бахтиёр, деб айтсин+.

18Исроил халқининг Худоси — Эгамизга олқишлар бўлсин.

Ажойиб ишлар қиладиган ёлғиз Удир+.

19Эгамизнинг улуғвор номига то абад олқишлар бўлсин,

Бутун ер юзи Унинг шуҳрати билан тўлсин.

Омин! Омин!+

20Эссай ўғли Довуднинг ибодатлари ниҳоясига етди.

72–САНО

Осиф[*] саноси.

1Ҳақиқатан ҳам, Исроил халқига,

Юраги пок бўлганларга Худо ҳиммат қилар+.

2Оёқларим тойиб кетай, деди,

Сал бўлмаса сирпаниб йиқилай, дедим.

3Фосиқнинг яшнаётганини кўрганимда,

Такаббурларга ҳасад қилдим+.

4Улар оғриқ нималигини билмайдилар[*],

Таналари соппа–соғ, бақувват.

5Бошқалардай улар дард тортмайдилар,

Бошқалардай улар азоб чекмайдилар.

6Киборлик уларнинг бўйнидаги маржон бўлади,

Зўравонликни улар либос қилиб кийиб олган.

7Уларнинг кўзларини ёғ босиб қолган,

Хаёлларида аҳмоқона ниятлар тўлиб–тошган.

8Такаббурлар масхаралаб, хусумат билан гапиради,

Мағрурланиб, зулм билан таҳдид қилади.

9Фосиқлар оғизлари билан осмонга даъво қилади,

Тиллари билан ер юзини мулк қилиб олади.

10Шу боис ҳар ким уларга юз буради,

Уларнинг сўзларини сув каби ичади[*].

11Яна улар шундай дейдилар:

“Худо қандай қилиб била олади?!

Худойи Таоло нимани ҳам биларди?!”+

12Фосиқлар ана шунақа!

Доимо беташвиш бойлик орттиради.

13Ҳа, мен бекорга юрагимни пок тутган эканман–да!

Айбсизман, дея бекорга қўлларимни ювибман–да!+

14Ахир, кун бўйи азоб тортаман,

Ҳар куни эрталаб жазо оламан.

15Мен ҳам фосиқ гапларни гапираверганимда,

Сенинг содиқ фарзандларингга хоинлик қилган бўлар эдим.

16Аммо буларни тушунай, десам,
Бу иш жуда ҳам машаққатли туюлди.
17Худонинг муқаддас масканига кирдим,

Шундагина фосиқлар қисмати не бўлишини тушундим+.

18Эй Худо, чиндан ҳам уларни сирпанчиқ ерга қўйгансан,

Уларни жарликка улоқтириб, барбод қиласан+.

19Улар бирдан қирилиб кетади,

Ваҳимадан қирилиб, йўқ бўлади.

20Уларнинг ҳаёти фақат тушдир,

Уйғонганларида унут бўлади.

Сен ҳам қўзғалганингда, эй Раббий,

Уларнинг ҳаётига чек қўясан.

21Ғамга тўлган пайтларимда,
Юрагимда дард пайдо бўлганда,
22Мен нодон, жоҳил бўлган эканман,
Қаршингда онгсиз ҳайвон каби бўлган эканман+.
23Шундай бўлса ҳам, доимо Сен биланман,
Сен ўнг қўлимдан ушлагансан.
24Ўгитларинг билан менга йўл кўрсатасан,
Охири мени шон–шуҳрат ила кутиб оласан.
25Сендан бошқа кимим бор самода?!
Сендан ўзгасини истамасман ер юзида+.
26Адо бўлиши мумкин танаму юрагим,
Аммо Сен, эй Худо, қалбимнинг қувватисан,
Сен то абад барқарорлигимсан+.

27Сендан узоқ бўлганлар ҳалок бўлади,

Қириб ташлайсан Сенга содиқ бўлмаганларни.

28Эй Худо, Сенга яқин бўлганим эса менга яхшидир.

Эй Эгам Раббий, Сени паноҳим қилиб олдим,

Сенинг ҳамма ишларингни айтиб юраман+.

73–САНО

Осиф[*] қасидаси[*].

1Эй Худо! Нечун бизни то абад рад этасан?!

Нечун яйловдаги қўйларингга ғазабингни сочасан?!+

2Азалда Ўзингники қилиб олган халқингни ёдингда тут.

Ўзимнинг мулким бўлсин деб, қутқарган халқингни,

Ўзинг маскан қилган Сион тоғини ёдингда тут+.

3Даҳшатли бу хароба томон қадам босиб кўр,

Қара, муқаддас маскандаги борини ғаним йўқ қилди.

4Ғанимларинг шовқин–сурони муқаддас масканингни тўлдирди,

Байроқларини улар белги қилиб ўрнатди+.

5Ўзларини болтаси бор одамдай тутдилар,

Ўрмондаги дарахт кесувчилардай тутдилар.

6Сўнгра болтаю болғалар билан

Парчаладилар унинг ўймакор ишларини+.

7Муқаддас масканингга ўт қўйдилар,

Сен улуғланадиган маконни ҳаром қилдилар,

Маъбадингни ер билан битта қилдилар.

8“Уларни тамомила қириб ташлаймиз”, деб ўз кўнглида айтдилар,

Юртдаги барча саждагоҳларни ёқиб ташладилар+.

9Биронта ҳам пайғамбар қолмади,

Мўъжиза аломатларини топа олмаймиз.

Қачонгача давом этар бу?

Биронтамиз билмаймиз+.

10Эй Худо, қачонгача ғаним Сени масхара қилар?!

Сени душман то абад ҳақорат қиларми?!

11Нечун ўнг қўлингни ишга солмайсан?!

Қўлингни қўйнингдан чиқариб,

Уларни қириб ташлагин!+

12Эй Худо, азалдан менинг Шоҳимсан,

Ер юзига Сен нажот олиб келасан+.

13Қудратинг билан денгизни бўлган Сенсан,

Денгиз аждарларининг бошини мажақлагансан+.

14Махлуқ Левитаннинг[*] бошларини эзиб ташлагансан,

Чўл жонзотларига[*] уни емиш қилиб бергансан.

15Булоқлару анҳорларни очган Сенсан,

Оқар дарёларни қуритган ҳам Сенсан+.

16Кундуз Сеникидир, тун ҳам Сеники,

Қуёш ва ойни[*] бунёд этгансан+.

17Заминнинг чегарасини Сен ўрнатгансан,

Ёз ва қишни ҳам ўрнатган Сенсан+.

18Эй Эгам, душманнинг масхаралашини,

Аҳмоқ одамлар Сени ҳақоратлашини ёдингда тут.

19Каптарларинг ҳаётини ёввойи ҳайвонларга берма,

Мазлум халқингнинг ҳаётини то абад унутма+.

20Биз билан қилган аҳдингни эсла,
Юртдаги зулмат жойлар зўравонликка тўла+.
21Шармандаликка мазлум дучор бўлмасин,
Фақиру бечора Сенга ҳамду сано айтсин.
22Қани, эй Худо, даъвоингни исбот қилгин,

Аҳмоқлар кун бўйи Сени масхара қилишини ёдда тут.

23Душманларинг шовқин–сурони кўтарилаверади,

Уларнинг бақир–чақириғини эътиборсиз қолдирма+.

74–САНО

74^1Ижрочилар раҳбарига. “Хароб этма” куйига айтиладиган Осиф[*] саноси. Қўшиқ+.

2Эй Худо, Сенга шукурлар айтамиз,
Шукурлар айтамиз, Сен бизга яқинсан,
Мўъжизаларинг ҳақида одамлар гапиради.

3Худо айтар: “Белгиланган вақтни танлайман,
Ҳаққонийлик билан ҳукм қиламан+.
4Замин ва ундаги инсонлар титраган пайтда
Замин устунларини[*] маҳкам ушлаган Менман.”+
5Мақтанчоқларга Худо айтар: “Мақтанмагин”,
Фосиққа айтар: “Кучинг билан мақтанмагин.
6Гердайиб, самоларга кучингни кўрсатма,
Қайсарларча киборлик билан гапирма.”

7Ҳеч ким шарқдан ёки ғарбдан
Ёхуд саҳродан инсонни юксалтира олмайди.
8Ҳукм қиладиган Худодир,
Бировни У йиқитар, бошқасини юксалтирар+.
9Ғазаб косаси Эгамизнинг қўлида,
Зиравор қўшилган кўпикли шаробга[*] тўла.
У шаробни қуяди,
Оламдаги жамики фосиқлар эса
Қуйқумигача ичиб тугатади+.

10Мен то абад Ёқубнинг Худоси ҳақида гапираман,

Уни ҳамду сано ила тараннум этаман.

11Худо айтар: “Фосиқларнинг кучини қирқаман,

Солиҳларнинг қудратини ошираман.”+

75–САНО

75^1Ижрочилар раҳбарига. Торли асбоблар жўрлигида айтиладиган Осиф[*] саноси. Қўшиқ.

2Яҳудо юртида Худо машҳурдир,

Исроилда Унинг номи буюкдир.

3Унинг чодири Қуддусдадир[*],

Макони Сиондадир+.

4Ўша ерда синдирди оташдай ўқларни,

Қалқону қилични, жанг қуролларини+.

5Эй Худо, нақадар буюксан!
Ўлжага бой тоғлардан Сен улуғворсан!
6Жасур аскарлар ўлжа бўлиб ётибди,
Улар ўлим уйқусига кетган.
Биронта жангчининг
Қўл кўтаришга кучи қолмади+.
7Эй Ёқубнинг Худоси! Сенинг ҳайқириғингдан,
Отлару чавандозлар карахт бўлиб ётибди+.
8Чиндан ҳам Сен қўрқинчлисан,
Ким бардош бера олар Сенинг қаршингда,
Ғазабинг қўзғалган пайтда?!+
9-10Самолардан ҳукмингни эълон қилдинг!
Эй Худо! Сен ҳукм қилай деб,

Оламдаги мазлумларни қутқарай деб, қўзғалдинг.

Шунда ер юзи қўрқиб сукутда қолди.

11Инсонга бўлган ғазабинг[*] Ўзингга ҳамду сано келтирар,

Ғазабингдан қутулганларни атрофингга тўплайсан[*].

12Эгангиз Худога онтингизни адо қилинглар,
Қўрқинчли Худога атрофидагилари[*]
Ҳадялар олиб келсинлар!+

13Худо такаббур шаҳзодаларни бўйсундириб олади,

Ер юзи шоҳларини қўрқувга солади.

76–САНО

76^1Ижрочилар раҳбари Ёдутунга[*]. Осиф[*] саноси+.

2Фарёд қилиб, Худога ёлвораман,
Эшитгин мени, деб Худога ҳайқираман[*].
3Қайғули кунимда Раббийга интилдим,
Тунда қўлларимни кўтариб илтижо қилдим,
Жоним тасалли топишни рад этди+.

4Эй Худо, Сени ўйлаганимда, фиғон чекаман,
Руҳим заифлашади.
5Тун бўйи Сен мени бедор қилдинг,
Сўзлай олмайман азобланганимдан.
6Олдинги кунлар ҳақида ўйлаб юрдим,
Эски даврларни эслаб юрдим+.
7Тун бўйи ўзим билан ўзим суҳбат қурдим[*],

Қалбим хаёлга берилиб, руҳим сўраб–суриштирди:

8“Раббий то абад бизни рад этармикан?

Ҳеч қачон шафқат кўрсатмасмикан?

9Унинг содиқ севгиси то абад йўқолганми?

Унинг ваъдалари бир умрга тамом бўлганми?

10Худо шафқатли бўлишни унутиб қўйдими?

Раҳмдиллик ўрнини ғазаб эгалладими?”

11Ўзимга ўзим дедим:

“Худойи Таоло ўнг қўли орқали

Энди бизга ёрдам бермаяпти.

Бу менинг кулфатимдир.”

12Эй Эгам, ишларингни мен ёдга оламан,
Азалий мўъжизаларингни эсга оламан+.
13Ҳамма ишларингни хаёлимдан ўтказаман,
Қудратли ишларинг ҳақида фикр юритаман.
14Сенинг йўлинг, эй Худо, муқаддасдир,
Қайси худо Сендай буюкдир?!+
15Мўъжизалар яратувчи Худо Сенсан,
Халқлар орасида қудратингни кўрсатган Сенсан.
16Қудратинг билан Ўз халқингни,
Ёқуб ҳамда Юсуф наслларини қутқаргансан.

17Эй Худо, сувлар Сени кўрганда,
Ҳа, сувлар Сени кўрганда, қўрқиб кетдилар,
Тубсиз денгизлар ларзага келди!+
18Булутлар ёмғирин қуйди,
Самолар гумбурлаб янгради,
Ўқларинг ҳар томонда
Ялт этиб пайдо бўлди+.
19Гумбур–гумбур эшитилди қуюн ичида,
Чақмоқларинг оламни ёритди,
Замин титраб, тебранди+.
20Йўлинг денгиз орқали ўтди,
Сўқмоғинг баҳайбат сувлардан ўтди,
Изларинг эса кўринмас эди+.
21Халқингни қўй сурувидай етаклаб бординг,
Мусо, Ҳорунни раҳнамо қилиб танладинг+.

77–САНО

Осиф[*] қасидаси[*].

1Қулоқ солинг, эй халқим, ўгитларимга,
Қулоқ тутинг оғзимдан чиққан сўзларга.
2Оғзимни очаман масалга,
Ўтмишнинг сирли сабоқларин ўргатаман сизга+.
3Буларни айтган эди ота–боболаримиз,
Улардан эшитганмиз, биламиз+.
4Эгамизнинг ҳамдга лойиқ ишларини,
Унинг қудратини, У қилган ажойиботларни
Биз яширмай айтамиз ота–боболаримиз наслига,
Ҳикоя қиламиз болаларимизга+.

5Ёқуб наслига У фармон берди,

Исроилга қонун тайинлади.

Ота–боболаримизга амр бериб:

“Болаларингизга ўргатинг”, деди[*]+.

6Токи келажак насллар буларни билсин,

Билсин ҳатто туғилмаган болалар,

Ўз навбатида болаларига айтсин улар+.

7Болалари ҳам умидини боғласин Худога,

Худонинг ишларини унутиб қўймай,

Риоя этсин Унинг амрларига.

8Токи улар ота–боболарига ўхшаб,

Ўжар, исёнкор насл бўлмасин.

Юрагида Худога садоқати бўлмаган,

Руҳан беқарор насл бўлмасин+.

9Ўқ–ёй билан қуролланган Эфрайим жангчилари[*]

Жанг кунида ортига қайтди[*].

10Улар Худонинг аҳдига риоя қилмадилар,

Унинг қонунлари бўйича юришни рад этдилар.

11Улар унутдилар Худонинг қилган ишларини,

Худонинг уларга кўрсатган мўъжизаларини+.

12Миср диёридаги Зўван текислигида[*],

Уларнинг ота–боболари кўз ўнгида

Худо мўъжизалар кўрсатганди+.

13Денгизни ёриб, ўртасидан уларни ўтказди,

Сувларни девор каби тик қилиб қўйди[*]+.

14Кундузи уларни булут орқали етаклади,

Тун бўйи аланга ёруғи орқали етаклади[*]+.

15У саҳродаги қояларни парчалади,

Денгиз сувидай мўл сувни уларга берди+.

16Қоядан ирмоқларни чиқарди,

Сувларни дарёлардай оқизди[*].

17Улар саҳрода Худойи Таолога қарши исён кўтариб,

Унга қарши гуноҳ қилавердилар.

18Улар атайлаб Худони синадилар[*],

Кўнгли тусаган овқатни талаб қилдилар+.

19Улар Худога қарши сўзлаб, дедилар:

“Саҳрода Худо бизга дастурхон ёза олармиди?!

20Мана, У қояга урганда, сув дарё–дарё бўлиб оқди,

Ирмоқлар тўлиб–тошди.

Энди У Ўз халқига нон бера олармикан?

Халқини гўшт билан таъминлай олармикан?”

21Эгамиз уларнинг гапини эшитиб,
Қаттиқ ғазабга минди.
Ёқуб наслига қарши ғазаб алангасини пуркади,
Ҳа, Исроил наслига қарши қаҳрини сочди[*]+.
22Улар Худога ишонмадилар,
Унинг нажотига таянмадилар.
23Худо самолардан туриб амр берди,
Осмон қопқаларини очиб юборди+.
24Улар есин деб, манна[*] ёғдирди,
Осмоннинг донини уларга берди+.
25Одамзод фаришталар нонидан еди,
Худо уларга мўл–кўл таом юборди.
26У самолардан шарқ шамолини эстирди,
Қудрати билан жануб шамолига йўл кўрсатди.
27У чангдай мўл қилиб, халқига гўшт ёғдирди,

Ҳа, денгиздаги қумдай мўл қилиб қушлар ёғдирди+.

28Буларни уларнинг қароргоҳига ёғдирди,
Уларнинг чодирлари атрофига туширди.
29Улар тўйгунларича едилар,
Худо уларга кўнгиллари тусаганини берди+.
30Бироқ ҳали кўнгли тусаганига тўймаган,
Луқмалари ҳали уларнинг оғизларида экан,
31Худо ғазабини уларга сочди,
Уларнинг кучлиларини ўлдирди,

Исроилнинг гулдай йигитларини ер тишлатди[*]+.

32Шуларга қарамай, улар гуноҳ қилавердилар,

Худонинг мўъжизаларига ишонмадилар+.

33Худо уларнинг кунларини бир нафасдай битирди,

Уларни ваҳимага солиб, умрларини барбод қилди+.

34Баъзиларини Худо ўлдирди,
Шундагина қолганлари Унга интилди,
Тавба қилиб, яна Худога қайтди.
35Улар шундай деб эсладилар:
“Ҳа, Худо суянган қоямиз,
Бизнинг қутқарувчимиз Худойи Таоло.”+
36Аммо Худога хушомад қилардилар,
Унга тиллари билан ёлғон сўзлашарди+.
37Юракларида эса Худога содиқ эмас эдилар,
Унинг аҳдига бевафолик қилдилар+.

38Худо–чи, шафқат қилди,
Кечирди уларнинг гуноҳларини,
Қириб ташламади уларни.
Кўпинча У ғазабини босди,
Бутун ғазабини сочмади+.
39Худо эслади: “Улар шунчаки бандалардир,
Эсиб, бошқа қайтиб келмас шамолдир.”+

40Саҳрода Худога қанчалар кўп исён қилдилар!

Дашту биёбонда Уни хафа қилдилар+.

41Худони улар такрор–такрор синадилар,

Исроил халқининг Муқаддас Худосини ранжитдилар.

42Улар Худонинг қудратини,

Уларни душмандан қутқарган кунни эсдан чиқардилар.

43Худо Мисрда кўрсатган мўъжизаларни,

Ҳа, Зўван текислигида[*] кўрсатган ажойиботларни унутдилар+.

44Мисрдаги дарёларни Худо қонга айлантирди,

Мисрликлар ирмоқлардан сув ичолмай қолди+.

45Уларни еб битирсин дея, пашшалар галасини юборди,

Юртни вайрон қилсин дея, қурбақалар юборди+.

46Уларнинг ҳосилини Худо чигирткаларга[*] ем қилди,

Уларнинг меҳнати маҳсулини чигирткаларга берди+.

47Узумзорларини дўл билан яксон қилди,

Шикамора–анжир дарахтларини[*] жалада нобуд этди+.

48Уларнинг чорвасини дўлга дучор қилди,
Уларнинг подасини яшин алангасига берди+.
49Кулфат элчиларини юборгандай
Худо уларга алангали ғазабини, қаҳрини,
Нафратини ҳамда мусибатни сочди+.
50У Мисрдан ғазабини қайтармади,
Уларнинг жонларига шафқат қилмади,
Уларни вабога дучор қилди.

51Мисрнинг ҳамма тўнғич ўғилларини нобуд қилди[*],

Ҳа, Хом авлодининг[*] фахри,
Қут–барака тимсолини йўқ қилди+.
52Ўз халқини эса Худо қўйдай етаклаб чиқди,
Уларни саҳро бўйлаб сурувдай бошлаб борди+.
53Эгамиз эсон–омон бошлаб борди,
Улар қўрқмадилар,
Уларнинг ғанимларини эса денгиз ютди+.
54Эгамиз халқини Ўз муқаддас юртига,

Ўз кучи билан қўлга киритган тоққа олиб келди+.

55Ўз халқининг олдидан бошқа халқларни[*] қувди,

Уларнинг юртини мулк қилиб бўлиб берди,

Исроил қабилаларини уларнинг чодирларида ўрнаштирди+.

56Улар ҳамон Худойи Таолони синардилар,

Унга қарши исён кўтариб, фармонларига бўйсунмадилар+.

57Оталари каби бевафолик қилиб, хоинлик қилдилар,

Яроқсиз камонга ўхшаб ишончсиз чиқдилар+.

58Саждагоҳлари билан улар Худони ғазаблантирдилар,

Бутлари билан Унинг рашкини қўзғатдилар+.

59Буларни эшитганда Худо, ғазабга минди,

Шундан сўнг Исроилни тамом рад этди.

60У Шилўдаги[*] Ўз масканини,

Инсонлар орасида тиккан Чодирини тарк этди+.

61Душманга асир қилиб берди Аҳд сандиғини,

Ўзининг қудратию шуҳрати рамзини[*].

62Ўз халқини У қиличга рўпара қилди,

Ғазабини танлаган халқига сочди+.

63Йигитларини аланга ямламай ютди,

Қизлари никоҳ қўшиқларини айтолмай қолди.

64Руҳонийлари қилич тиғидан йиқилди,

Руҳонийларнинг бевалари аза тутолмай қолди+.

65Шунда Раббий қўзғалди уйқудан уйғонгандай,

Шаробдан ҳайқираётган баҳодирдай+.

66Душманларини У тирқиратиб қувди,

Уларни абадий шармандаликка дучор қилди.

67Юсуф наслини Худо рад этди,

Эфрайим қабиласини[*] танламади.

68Унинг ўрнига Яҳудо қабиласини[*],

Ўзи севган Сион тоғини танлади[*]+.

69Абадий ўрнатган ер курраси каби,

Самолар каби, Ўз муқаддас масканини қурди.

70Худо Ўз қули Довудни танлаб олди,

Қўй қўрасидан уни чақириб олди+.

71У Довудни совлиқ қўй, қўзиларга чўпонликдан олди.

Ўзининг халқи Исроилга,

Ёқуб наслига чўпон қилиб тайинлади+.

72Довуд уларга ҳалоллик билан чўпонлик қилди,

Моҳирлик билан уларни етаклаб борди+.

78–САНО

Осиф[*] саноси.

1Эй Худо, бегона халқлар танлаган юртингни босиб олди,

Улар муқаддас Маъбадингни булғади,

Қуддусни вайронага айлантирди+.

2Биз Сенинг қулларингмиз.

Улар қулларингнинг жасадларини

Қушларга емиш қилиб бердилар.

Тақводор халқингнинг этини

Заминдаги ёввойи ҳайвонларга бердилар+.

3Қуддус атрофларида улар қонимизни сувдай тўкди,

Жасадларни дафн қилишга бирон зот қолдирмади+.

4Қўшниларимиз олдида масхара бўлдик,

Атрофимиздагиларга кулги, ўйинчоқ бўлдик+.

5Эй Эгам, қачонгача биздан ғазабланасан? То абадми?

Қачонгача рашкинг алангадай ёнади+?

6Сени тан олмайдиган халқлар узра,

Сенга сажда қилмайдиган шоҳликлар узра

Ғазабингни сочгин+.

7Улар халқинг Исроилни[*] еб битирди,

Юртини ташландиқ саҳрога айлантирди+.

8Бизга оталаримиз гуноҳларини эслатма,
Бизга тезда шафқатингни кўрсат,
Ахир, биз оёқ ости бўлиб кетдик–ку!+
9Ўз шуҳратинг ҳақи, бизга мадад бер,
Эй нажоткоримиз Худо!
Ўз номинг ҳақи, бизни қутқар,
Гуноҳларимизни кечир+.
10Нима учун бегона халқлар:

“Қаерда экан–а уларнинг Худоси”, дея айтмоғи керак?!

Халқлардан ўч олганингни биз кўрайлик,
Ахир, улар бизнинг қонимизни тўккан+.
11Маҳбусларнинг фиғонини эшитгин,
Буюк қудратингни намойиш қилиб,
Ўлимга маҳкум бўлганларни қутқаргин+.

12Эй Раббий, қўшни халқлар Сени ҳақоратлагани учун

Уларга етти баравар қайтаргин+.

13Биз Сенинг халқинг, яйловдаги сурувингмиз,

Сенга то абад шукур айтармиз,

Наслдан наслга Сени такрор мадҳ қилармиз+.

79–САНО

79^1Ижрочилар раҳбарига. “Нилуфар” куйига айтиладиган Осиф[*] саноси+.

2-3Тингла бизни, эй Исроилнинг Чўпони,

Юсуф наслини[*] қўй сурувидай етаклаб чиққан Сенсан,

Карублар орасида тахт қургансан,

Эфрайим, Бенямин, Манаше[*] олдида нурингни соч.

Қудратингни кўрсат, бизни қутқаргани кел++.

4Эй Худо, бизни олдинги ҳолимизга қайтаргин,

Жамолинг бизга нурларини сочсин, нажот топайлик+.

5Эй Парвардигори Олам — Эгамиз,

Қачонгача ғазабланиб, ибодатимизни рад этасан+?

6Кўз ёшлар бердинг бизга нон ўрнига,

Челак тўла кўз ёшларни бизга ичирдинг+.

7Қўшнилар биздан нафратланишига имкон бердинг,

Душманларимиз бизни масхара қилмоқда.

8Эй Парвардигори Олам, бизни олдинги ҳолимизга қайтаргин,

Жамолинг бизга нурларини сочсин, нажот топайлик+.

9Ток новдасини суғургандай,

Бизни Мисрдан келтирдинг.

Бегона халқларни қувиб, бизни ўтқаздинг+.

10Биз учун тупроқ тайёрладинг,

Илдиз отиб, юртни тўлдирдик.

11Тоғлар бизнинг соямиз билан қопланди,

Баҳайбат садрлар ҳам новдаларимиз билан қопланди.

12Биз шохларимизни денгизгача[*] ёйдик,

Новдаларимиз Фурот дарёсигача чўзилди+.

13Нега энди боғнинг деворларини бузиб ташладинг?

Ўтган–кетганлар меваларини юлсин дебми+?

14Ёввойи тўнғизлар уни хароб қилади,

Ёввойи жониворлар[*] ундан еб қорнини тўйғизади.

15Қайт яна бизга, эй Парвардигори Олам!
Назар солгин, қара самодан,
Бу ток новдасини қўриқлагин+.
16Ўнг қўлинг ўтқазган илдизни,
Ўзинг ўстирган новдани[*] қўриқлагин.
17Ғанимларинг узум токингни қирққан эди,
Узум токингни оловда ёндирган эди,
Ғазабли боқишингдан улар йўқ бўлсин+.
18Ўзинг танлаганингга,

Ўзинг учун кучли қилган халққа[*] таянч бўлгин.

19Шунда биз ҳеч қачон Сендан қайтмаймиз,

Сенга сажда қиламиз, бизга ҳаёт ато қил.

20Эй Парвардигори Олам — Эгамиз,

Бизни олдинги ҳолимизга қайтаргин,

Жамолинг бизга нурларини сочсин, нажот топайлик+.

80–САНО

80^1Ижрочилар раҳбарига. Соз жўрлигида айтиладиган Осиф[*] саноси+.

2Худога, қудратимиз манбаига

Севинч билан куйланг!

Ёқубнинг Худосига шодлик ила ҳайқиринг!

3Қўшиқ куйланг, доира чертинг,

Хушовоз лира, арфа чалинг.

4Бурғу чалинг янги ой шодиёнасида,

Ой тўлганда, байрам кунимизда[*]+.

5Исроил учун бу қонундир,

Ёқуб Худосининг фармонидир.

6Миср юрти устига бостириб борганда,

Худо буни Исроилга[*] қонун қилиб берди.

Мен нотаниш бир овозни эшитдим:+
7“Юкни олдим елкангиздан,
— дейди У. —
Қўлларингиз саватдан озод бўлди[*]+.

8Кулфатда Менга фарёд қилдингиз, сизни қутқардим,

Булутлар орасидан сизларга жавоб бердим,
Марива сувлари бўйида[*] сизларни синадим+.
9Эшитинг, эй халқим, танбеҳ бераман сизга,
Эй Исроил, кошкийди қулоқ солсангиз Менга!+
10Орангизда бегона худолар бўлмасин,
Бошқа худоларга сажда қилманглар+.
11Мен сизларнинг Эгангиз Худоман,
Сизларни Миср юртидан Мен олиб чиққанман,
Оғзингизни катта очинг, Мен уни тўлдираман.

12Эй халқим, сиз эса овозимга қулоқ солмадингиз,

Эй Исроил, Менга итоат этишни рад этдингиз.
13Ўз билганингизча яшанг, дея
Юракларингизни ўжарлигича қолдирдим+.
14Эҳ, қанийди сиз Менга қулоқ солсангиз,
Эй Исроил, Менинг йўлларимдан юрсангиз!+
15Тезда душманларингизни бўйсундирардим,
Сизнинг ғанимларингизга зарба берардим.
16Мен, Эгангиздан нафратланганлар
Қўрқувдан титраб, тиз чўккан бўларди,
Уларнинг ҳалокати то абад давом этарди.

17Сизларни буғдойнинг энг яхшиси билан боқардим,

Қоядан асал чиқариб, сизларни тўйдирардим.”+

81–САНО

Осиф[*] саноси.

1Худо раислик қилар самодаги кенгашида[*],
У ҳукм чиқарар худолар[*] орасида:+
2“Қачонгача сизлар ноҳақ ҳукм қиласиз?!
Фосиққа тарафкашлик қиласиз?!+
3Заиф, етимларга адолат кўрсатинг,
Мазлум, қашшоқларнинг ҳақини ҳимоя қилинг+.
4Заиф, муҳтожларни қутқаринг,
Фосиқнинг қўлидан уларни озод этинг+.
5Ҳеч нарсани билмайсиз, тушунмайсиз,
Сизлар зулматда юрасиз,
Заминнинг пойдевори[*] ларзага келади+.
6Айтдимки: ҳаммангиз худоларсиз,
Худойи Таолонинг ўғилларисиз+.
7Аммо оддий одамдай ўлиб кетасиз,
Ҳар қандай ҳукмдор каби қулайсиз.”+

8Қани, эй Худо, оламни ҳукм қил,

Зотан, ҳамма халқлар Сеникидир.

82–САНО

82^1Осиф[*] саноси. Қўшиқ.

2Эй Худо, сукут сақламагин,

Жимжит бўлма, эй Худо, жим турмагин+.

3Душманларинг шовқин–сурон солмоқда,

Ғанимларинг исён қилмоқда.

4Айёрлик билан улар халқингга фитна қилади,

Сен ардоқлаганларга қарши қасд қилади+.

5Улар айтар: “Қани, ўша халқнинг илдизини қуритайлик,

То абад унутилсин Исроилнинг номи.”+

6-8Эдомликлар ва Исмоил авлодлари,
Мўабликлар[*] ва Ҳожар насллари[*],
Габол[*], Оммон ва Омолек[*] халқлари,
Тир халқи билан Филистия[*]
Тил бириктириб, фитна қилади,
Сенга қарши иттифоқ тузади++.
9Лут насли[*] билан иттифоқ тузиб,
Оссурия ҳам уларга қўшилган эди+.

10Мидиёнларни жазолаганингдай[*] уларни жазола,

Хишон дарёсида Сисаро, Ёбинни қирганингдай[*] жазола+.

11Улар Эн–Дўрда ҳалок бўлгандилар,

Ерга ташланган гўнгдай бўлгандилар+.

12Орив ва Заёвдай[*] қилиб, уларнинг йўлбошчиларини ўлдир,

Барча шаҳзодаларини Зевах ва Залмунодай[*] қилгин+.

13Ахир, улар: “Худонинг ўтлоқларини

Ўзимизники қилиб олайлик”, дедилар.

14Эй Худойим, уларни хазондай совургин,

Шамолдаги сомондай уларни учиргин+.

15-16Ўрмонни аланга ёндиргандай,

Уларни бўронларинг ила таъқиб қил.

Тепаликларни олов билан куйдиргандай

Уларни довулларинг ила даҳшатга сол++.

17Юзларини шармандаликдан қизартир,

Токи улар, эй Эгам, Сенга интилсин.

18Улар доим шарманда бўлиб, қўрқувга тушсин,

Бадном бўлиб, йўқ бўлиб кетсин.

19Улар билсин Эгамиз Сен эканингни,

Ер юзида буюк ҳукмдор ёлғиз Сен эканингни+.

83–САНО

83^1Ижрочилар раҳбарига. Соз жўрлигида айтиладиган Кўрах наслининг[*] саноси+.

2Сенинг маконинг ажойибдир,

Эй Сарвари Олам!

3Эй Эгам, Сенинг ҳовлингга кирмоқни

Жоним истар, ҳатто орзиқар.

Эй барҳаёт Худо! Қалбим,

Вужудим севинч ила Сенга куйлар+.

4Эй Сарвари Олам, Шоҳим, Худойим!

Қурбонгоҳинг ёнида чумчуқ ҳам бир уй топган,

Полапонларим учун жой топай дея,

Қалдирғоч ҳам ўзи учун бир ин қурган+.

5Бахтлидир Сенинг уйингда истиқомат қиладиганлар,

Улар доим Сенга ҳамду сано айтарлар+.

6Бахтлидир Сендан қудрат олган одамлар,

Қуддусни чин дилдан зиёрат қилишга интиладиганлар+.

7Қақраган сойликдан[*] улар ўтар эканлар,

Булоқлар оқа бошлар,

Илк ёмғир бу ерни сув ҳавзаларига[*] тўлдирар.

8Улар юрган сари кучайиб борар,

Эй Худо, улар Қуддусда[*] ҳузурингда ҳозир бўлар.

9Эй Парвардигори Олам — Эгам, эшит ибодатимни,

Эй Ёқубнинг Худоси, тинглагин мени.

10Эй Худо, қара шоҳга — қалқонимизга,

Ўзинг мой суртиб танлаганга лутф қилгин+.

11Сенинг ҳовлиларингда ўтган бир кун
Афзалдир бошқа ерда ўтган минг кундан.
Фосиқларнинг чодирларида яшагандан кўра,

Бўлсайдим, эй Худойим, Сенинг уйингда дарвозабон.

12Эй Парвардигор Эгам, қуёш ва қалқонсан,

Сен бизга меҳрибонлик кўрсатиб, шон–шуҳрат ато этасан.

Эй Эгам, тўғри юрганлардан
Неъматингни дариғ тутмайсан+.
13Эй Сарвари Олам,
Сендан умид қилган одам бахтлидир!+

84–САНО

84^1Ижрочилар раҳбарига. Кўрах наслининг[*] саноси.

2Эй Эгам, Ўз юртингга марҳамат кўрсатгансан,

Ёқуб наслини яна фаровонликка эриштиргансан.

3Халқингнинг айбларини унутгансан,

Уларнинг гуноҳларини кечиргансан+.

4Бутун ғазабингни жиловладинг,

Қаҳру ғазабингдан қайтдинг+.

5Эй нажоткоримиз Худо,

Олдинги ҳолимизга бизни қайтаргин,

Бизга қарши бўлган ғазабингни тўхтатгин.

6Сен биздан то абад ғазабланасанми?

Ғазабингни насллар оша сочаверасанми+?

7Халқим Менда севинч топсин дея,

Бизга яна янги ҳаёт бахш этмайсанми?

8Эй Эгам, бизга содиқ севгингни кўрсат,

Бизга нажотингни ато қил.

9Парвардигор Эгамиз айтаётганига қулоқ соламан,

У Ўз халқига, Ўз тақводорларига тинчлик ваъда қилаётир,

Энди улар бемаъни йўлларига[*] қайтмасин.
10Шубҳасиз, Эгамиздан қўрққанларга
Унинг Ўзи нажот беришга тайёр туради,

Бизнинг еримизда Унинг улуғворлиги макон топади.

11Севги ва ҳақиқат учрашади,

Адолат, тинчлик бир–бири ила ўпишади.

12Ҳақиқат заминдан ўсиб чиқади,

Адолат самодан туриб боқади.

13Эгамиз чиндан неъматин ёғдиради,

Еримиз ўз ҳосилини беради+.

14Адолат Эгамизнинг олдида юради,

Унинг қадамлари учун йўл тайёрлайди+.

85–САНО

Довуд ибодати.

1Тинглагин, эй Эгам, жавоб бер менга,

Мен муҳтож ҳамда йўқсилман+.

2Тақводорман, жонимни асрагин,

Сенга умид қиламан, мен, қулингни қутқаргин.

Сен менинг Худойимсан.

3Шафқат қилгин менга, эй Раббий,

Кун бўйи Сенга илтижо қилмоқдаман.

4Мен, қулингга шодлик бахш этгин,

Эй Раббий, мен Сенга юрагимни очаман+.

5Сен, эй Раббий, яхшисан, кечиримлисан,

Сенга илтижо қилганларга

Содиқ севгингни кўрсатасан+.

6Ибодатимга қулоқ сол, эй Эгам,

Шафқат сўраб қилган илтижоимга диққат қил.

7Оғир кунда Сенга илтижо қиламан,

Илтижоларимга Сен жавоб берасан+.

8Эй Раббий, худолар орасида ҳеч қайсиси Сенга ўхшамайди,

Биронта буюк ишни Сеники билан қиёслаб бўлмайди+.

9Жамики халқларни Сен яратгансан,
Эй Раббий, улар келиб, Сенга таъзим қилади,
Номингга шуҳрат келтиради+.
10Зеро, Сен буюксан, мўъжизалар кўрсатасан,
Сен танҳо Худосан+.
11Йўлингни менга кўрсат, эй Эгам,
Токи тўғри сўқмоқларингдан юрай,
Менга собит қалб бергин,
Мен Сендан қўрқайин+.
12Эй Раббим Худо, бутун юрагим ила
Сенга шукур айтаман!
То абад Сенинг номингни улуғлайман.
13Менга бўлган содиқ севгинг ғоят буюкдир,
Ўликлар диёридан[*] жонимни қутқаргансан+.

14Эй Худо, такаббурлар менга ҳужум қилмоқда,

Зўравонлар тўдаси жоним пайига тушган.

Улар Сенга асло эътибор бермайди+.

15Сен, эй Раббий, раҳмдил ва иноятли,

Жаҳли тез чиқмайдиган Худосан,

Севгинг ва садоқатинг мўлдир+.

16Ҳолимга боқ, меҳр–шафқат қил,

Мен қулингман, Ўз чўрингнинг ўғлиман.

Менга қудратингдан ато қил,

Мени қутқаргин+.

17Марҳаматинг аломатини менга кўрсатгин,

Токи ғанимларим буни кўриб, шарманда бўлсин.

Мени қўллаб, тасалли бергансан, эй Эгам+.

86–САНО

86^1Кўрах наслининг[*] саноси. Қўшиқ.

2Эгамиз яратган шаҳар муқаддас тоғда[*] турибди,

Ёқуб наслининг барча масканларидан кўра,

Эгамиз Қуддус[*] дарвозаларини кўпроқ севади+.

3Эй Худонинг шаҳри!
Сен тўғрингда Худо ажойиб сўзлар айтган:+
4“Мени эътироф этадиганлар орасида
Мисрни[*], Бобилни, Филистияни,
Тир[*] билан Ҳабашистонни[*] ҳам қайд этаман.

Одамлар уларни ҳам: «Қуддусда туғилган», деб айтади.”

5Ҳа, Қуддус ҳақида одамлар шу сўзни айтади:

“Ҳар бири ўша ерда туғилган,

Худойи Таолонинг Ўзи Қуддусни мустаҳкам қилади.”+

6Эгамиз халқларнинг рўйхатини тузиб:

“Бу одам ҳам Қуддусда туғилган”, деб ёзади.

7Хониш қилиб, рақс тушиб улар:

“Ҳаётим манбаи Сендадир”, деб айтади+.

87–САНО

87^1Ижрочилар раҳбарига. Кўрах наслининг[*] саноси. “Қайғу–алам” куйига айтиладиган қўшиқ. Зерах уруғидан бўлган Хаманнинг қасидаси[*]+.

2Эй Эгам, нажоткорим Худо,

Кеча–кундуз фарёд қиламан олдингда+.

3Ибодатим Сенга етиб борсин,

Қулоғингни додимга тутгин.

4Ҳаётим кулфатга тўла,
Ўзим ўликлар диёрига[*] яқинлашганман+.
5Мени қабрга тушганлар орасида ҳисоблайдилар,
Бемажолларга ўхшаб қолганман+.
6Мурдалар орасига ташланганман,
Қабрда ётган марҳумларга ўхшайман,
Сен мени ўшалардай унутгансан,
Улар Сенинг ҳимоянгдан маҳрумдирлар+.
7Сен ташладинг мени қабрнинг энг тубига,
Энг зулмат, чуқур жойларга+.
8Ғазабинг устимдан зилдай босади,
Қаҳринг тўлқинлари ила мени эзасан+.

9Яқин дўстларимдан мени айирдинг,

Уларга мени жирканч қилдинг,

Қамалиб қолганман, халос бўла олмайман+.

10Кўзларим нури ғамдан адойи тамом бўлди.

Эй Эгам, ҳар куни[*] Сенга илтижо қиламан,

Қўлларимни Сен томон чўзаман.

11Мўъжизаларингни марҳумларга кўрсатасанми?!

Мурдалар туриб, Сенга ҳамду сано айтармикан?!+

12Сенинг содиқ севгинг қабрда эълон қилинарми?!

Ҳалокат диёрида[*] Сенинг садоқатинг ҳақида айтиларми?!

13Зулмат диёрида мўъжизаларинг маълум бўларми?!

Унутилганлар маконида[*] одиллигинг ҳақида сўйланарми?!+

14Эй Эгам, мен Сенга фарёд қиламан,

Ибодатим саҳарданоқ Сенга етиб боради+.

15Эй Эгам, нечун мени рад қиласан?

Нечун мендан юз ўгирасан?

16Ёшлигимдан буён хастаман, ўлим билан юзма–юзман,

Ваҳималаринг қаршисида умидсиз қолганман[*].

17Қаҳру ғазабинг мени эзиб ташлади,

Ваҳималаринг мени адойи тамом қилди+.

18Қаҳр–ғазабинг кун бўйи мени тўфондай ўраб олади,

Мени ҳар тарафдан қуршаб олади+.

19Яқин дўстимдан, қўшнимдан мени айирдинг,

Фақат зулмат менинг шеригим бўлиб қолди+.

88–САНО

88^1Зерах уруғидан бўлган Этханнинг қасидаси[*]+.

2Сенинг содиқ севгингни, эй Эгам, то абад куйлайман,

Барча наслларга садоқатингни ўз оғзим билан эълон қиламан+.

3Биламан, Сенинг содиқ севгинг то абад мустаҳкамдир,

Сенинг садоқатинг самолардай барқарордир.

4Сен шундай дединг[*]:

“Ўзим танлаганим билан аҳд қилганман.

Ҳа, қулим Довудга қасамёд қилганман:

5«Сенинг наслингни то абад мустаҳкам қиламан,

Тахтингни бутун авлодлар оша ўрнатаман.»”+

6Ажойиботларингга, эй Эгам, самолар ҳамду сано айтсин,

Муқаддас малаклар Сенинг садоқатингни куйласин+.

7Эй Эгам, самоларда Сенга тенглашадигани бормикан?!

Илоҳий зотлардан[*] қайси бири Сенга ўхшаркан?!+

8Эй Худо, муқаддас малаклар даврасида[*] ҳайбатлисан,

Тахтинг атрофидагиларнинг ҳаммасидан қўрқинчлисан.

9Эй Парвардигори Олам — Эгам,

Ким Сенчалик қудратли, эй Эгам?!

Садоқатинг атрофингни ўраган+.

10Асов денгизни йўлга солгувчи Сенсан,

Тўлқинлар қутурганда босгувчи Сенсан+.

11Жасадни эзгандай махлуқ Раҳобни[*] эздинг,

Қудратли қўлинг билан ғанимларингни тарқатдинг+.

12Самолар Сеникидир, замин ҳам Сеникидир,

Оламу ундаги ҳар нарса Сеникидир,

Ҳаммасини Сен мустаҳкам қургансан+.

13Шимолу жанубни ҳам Сен яратгансан,

Товур, Хермон тоғлари[*]

Сенинг номинг туфайли шодликдан куйлайди+.

14Билагинг нақадар қудратлидир!

Қўлинг кучли, ўнг қўлинг музаффардир!

15Адолат ва ҳаққониятдир тахтингнинг пойдевори,

Олдингда юради севги ва садоқат+.

16Бахтлидир севинч ҳайқириқларини билган халқ,

Эй Эгам, ҳузуринг нурида юрган халқ бахтлидир!+

17Сенинг номинг туфайли улар кун бўйи севинади,

Сенинг адолатинг туфайли улар юксалади.

18Зотан, Сен уларнинг кучи, шуҳратисан,

Қудратимиз юксалар Сенинг лутф–карамингдан.

19Эй Эгам, қалқонимизни Сен танладинг,

Эй Исроил халқининг Муқаддас Худоси,

Сен бизга шоҳимизни бердинг+.

20Қадимда Сен тақводорларингга ваҳийда айтдингки:

“Машҳур жангчига Мен куч бердим,

Халқ орасидан ёш йигитни юксалтирдим+.

21Қулим Довудни Мен топдим,

Муқаддас мойимни суртиб уни танладим[*].

22Менинг қўлим доим уни қувватлайди,

Билагим уни кучли қилади.

23Ғаним уни алдай олмайди,

Золим уни қиса олмайди.

24Унинг кўз ўнгида душманларини эзиб ташлайман,

Уни ёмон кўрганларни қириб ташлайман+.

25Садоқатим, содиқ севгим у билан бўлади,

Мен туфайли унинг қудрати юксалади.

26Унинг қудратини денгиз узра барқарор қиламан,

Унинг ҳукмронлигини дарёлар узра ўрнатаман+.

27У Менга айтади: «Сен Отамсан!

Худойимсан, нажотим қояси Сенсан.»+

28Мен уни тўнғич ўғил қилиб оламан[*],

Ер юзи шоҳларининг қудратлиси қиламан+.

29Унга бўлган чексиз севгимда то абад собит тураман,

У билан қилган аҳдимни давом эттираман+.
30Унинг наслини то абад мустаҳкам қиламан,
Унинг тахти осмон тургунча туради+.
31Борди–ю, унинг насли қонунимдан юз ўгирса,
Менинг қоидаларим бўйича улар юрмасалар,
32Агарда фармонларимни бузсалар,
Менинг амрларимга риоя этмасалар,

33Уларни итоатсизлиги учун хивич билан жазолайман,

Гуноҳи учун уларни таёқ билан жазолайман+.

34Довуддан эса севгимни дариғ тутмайман,

Садоқатимга асло хиёнат этмайман+.

35Мен аҳдимни бузмайман,

Айтган сўзимдан асло қайтмайман.

36Муқаддас номим ҳақи илк ва сўнг марта онт ичдим,

Довудни Мен асло алдамайман+.
37Унинг насли то абад давом этади,
Унинг тахти қаршимда қуёш каби туради.
38Ойга, самолардаги ўша содиқ гувоҳга ўхшаб,
Тахти то абад маҳкам туради.”+

39Энди эса, эй Эгам, Сен уни нафрат билан рад этдинг,

Ўзинг шоҳ қилиб танлаганингдан ғоят ғазабландинг+.

40Мен — Ўз қулинг билан қилган аҳдингдан қайтдинг,

Унинг тожини Сен тупроққа қординг+.

41Шаҳарларининг ҳамма деворларини қулатдинг,

Қалъаларини вайронага айлантирдинг+.

42Йўлдан ўтаётганларнинг ҳаммаси уни талади,

Қўшни халқларга у масхара бўлди.

43Шоҳимизнинг душманларини ғолиб қилдинг,

Унинг ҳамма ғанимларини севинтирдинг.

44Қиличининг дамини қайтардинг,

Жангда унга Сен мадад бермадинг.

45Унинг улуғворлигига Сен чек қўйдинг,

Тахтини ерга улоқтириб юбординг.

46Ёшлик кунларини қисқартирдинг,

Уни шармандаю шармисор қилдинг+.

47Эй Эгам, бу қачонгача давом этади?

Ўзингни биздан то абад яширасанми?

Қачонгача ғазабинг оташ каби ёнади+?

48Эсингда тут, ҳаётим нақадар қисқа,

Не учун инсонни беҳуда яратдинг?!+

49Қайси инсон ўлимни кўрмас экан?!

Ким ўликлар диёри[*] чангалидан омон қолар экан?!+

50Эй Раббий, қани олдинги буюк севгинг?

Садоқатинг ила буни Довудга ваъда берган эдинг–ку!

51Эй Раббий, мен, қулинг, қанчалар масхара бўлганимни[*] ёдингда тут.

Ҳамма халқларнинг ҳақоратларини бағримда кўтариб юрибман–ку!

52Эй Эгам, душманларинг танлаган шоҳингни масхаралаганини,

Унинг ҳар бир қадамини таҳқир этганларини ёдда тут!

53Эгамизга то абад олқишлар бўлсин!

Омин! Омин!+

89–САНО

89^1Худо одами Мусонинг ибодати+.

2Эй Раббий, насллар оша
Сен паноҳимиз бўлган эдинг+.
3Тоғлар ҳали пайдо бўлмасдан олдин,
Еру оламни яратмасингдан олдин,
Абадулабад Сен Худосан+.
4Сен инсонни тупроққа қайтарасан[*],

“Қайтинглар тупроққа, эй бандалар”, деб айтасан+.

5Минг йил Сенинг назарингда бир кундайдир,

Қисқа бир тун вақтидайдир+.

6Сен одамларни супуриб ташлайсан,

Улар гўё тушга ўхшайди.

Улар тонгда унган янги майса кабидир.

Тонгда майса янгидан ўсиб чиқса ҳам

Оқшомда сўлиб, хазон бўлади+.

7Сенинг ғазабингдан адойи тамом бўлдик,
Қаҳрингдан биз ваҳимага тушдик.
8Гуноҳларимизни Сен олдингга келтирдинг,

Яширин гуноҳларимизни нурларинг ёритиб туради+.

9Кунларимиз Сенинг ғазабинг остида ўтади,

Йилларимиз бир оҳ каби, тез ниҳоясига етади.

10Кунларимиз етмиш йил экан,

Агар бардам бўлсак, саксон йил экан.

Энг ажойиб йиллар заҳмат, жафо билан кечаркан,

Умримиз тез ўтар, ўзимиз учиб кетармиз+.

11Сенинг ғазабинг қудратини ким била олар?!

Қаҳринг, Ўзингга лойиқ қўрқув каби буюкдир.

12Умримиз кунларини санашни бизга ўргатгин,

Токи биз доно қалбга эга бўлайлик+.

13Кел, эй Эгам! Қачонгача кутамиз?!

Ўз қулларингга шафқат қилгин!

14Саҳарда содиқ севгинг билан бизни қондиргин,

Умримиз бўйи қўшиқ айтиб, хурсанд бўлайлик.

15Кулфатлар кўрдик кўп кунлар,

Бизни қайғуга гирифтор қилдинг қанча йиллар,

Ўша кунлар эвазига бизни хурсанд қил.

16Биз, Ўз қулларингга қудратли ишларингни кўрсатгин,

Бизнинг наслимиз улуғворлигингни кўрсин.

17Эй Раббимиз Худо, лутф–караминг бизга ёр бўлсин,

Қилган ишимиз бароридан келсин,

Ҳа, ишларимизга барака бергин!+

90–САНО

90^1Худойи Таоло паноҳида яшайдиганлар
Қодир Худо соясида ором топар+.
2Мен Эгамга шундай дейман:
“Сен паноҳимсан, қалъамсан,
Мен умид боғлаган Худойимсан.”+

3Албатта У халос этар сени овчининг тузоғидан,

Халос этар сени қирғин келтирувчи вабодан+.
4Сени У қанотлари остига олар,
Унинг паноҳида бехатар бўласан,
Садоқати билан сенга қалқон, девор бўлар+.
5Шунда қўрқмайсан туннинг ваҳимасидан,
Қўрқмайсан кундузи учган ўқдан,+
6Зулматда билдирмай келадиган вабодан,
Қоқ пешинда қирғин келтирувчи ўлатдан.

7Мингтаси чап ёнингда йиқилиб қолади,
Ўн мингтаси ўнг ёнингда йиқилиб қолади,
Аммо бу кулфатлар сенга яқин келмайди.
8Фақат кўзларингни оч, шунда кўрасан
Фосиқнинг қандай жазо олганини+.

9-10Агар Эгамизни паноҳинг қилсанг,

Бошингга бирон бахтсизлик келмас.

Худойи Таолони қўрғонинг қилсанг,

Бирон фалокат чодирингга йўламас++.

11У сен тўғрингда фаришталарига амр беради,

Фаришталар ҳамма йўлларингни қўриқлайди.

12Оёғинг тошга қоқилиб кетмасин дея,

Фаришталар қўлларида сени кўтариб боради+.

13Шер ва заҳарли илон[*] устидан босиб ўтасан,

Йиртқич шер, илонни оёғинг билан эзасан+.

14Эгамиз шундай дейди:
“У Мени яхши кўргани учун
Мен уни қутқараман.
Мени билгани учун
Мен уни ҳимоя қиламан+.
15У илтижо қилганда Мен жавоб бераман,
Оғир кунларида у билан бирга бўламан,
Уни қутқариб, унга иззат кўрсатаман+.
16Узоқ умр бериб, уни мамнун қиламан,
Унга нажот бераман.”+

91–САНО

91^1Сано. Шаббат куни айтилган қўшиқ.

2Эй Эгам, Сенга шукур айтмоқ яхшидир,

Эй Худойи Таоло, Сенга ҳамду сано куйламоқ яхшидир+.

3Эълон қилмоқ яхшидир субҳидамда содиқ севгингни,

Эълон қилмоқ яхшидир кечалари садоқатингни.

4Яхшидир айтмоқ буларни мусиқа чалиб

Ўн торли асбобда, лирада, арфа жўрлигида!

5Эй Эгам, қудратли ишларингдан мен шодман,

Қилган ишларингдан хурсанд бўлиб куйлайман.

6Эй Эгам, ишларинг нақадар буюкдир!

Ўйларинг жуда ҳам терандир!+

7Ақлсиз кимса буни била олмайди,

Аҳмоқ кимса буни тушуна олмайди:

8Гарчи фосиқлар майса каби униб чиқса ҳам,

Бадкирдорлар гуллаб–яшнаса ҳам,

Улар то абад йўқ бўлади.

9Сен–чи, эй Эгам, то абад улуғворсан+.

10Эй Эгам, душманларинг албатта йўқ бўлади,

Улар шубҳасиз ҳалок бўлади.

Бадкирдорларнинг ҳаммаси тарқалиб кетади.

11Мени ёввойи буқадай кучли қилдинг,

Қудратинг билан менга қайтадан куч ато этдинг[*]+.

12Душманларим мағлубиятин кўзларим кўрди,

Бадкирдорлар заволин қулоқларим эшитди+.

13Солиҳлар пальма дарахтидай гуллаб–яшнайди,
Лубнондаги садр дарахтидай[*] юксалади+.
14Улар Эгамизнинг уйига ўтқазилган,
Худойимизнинг ҳовлисида улар яшнайди+.
15Кексаликда ҳам ҳамон ҳосил беради,
Ям–яшил, навқирон бўлиб тураверади.
16Улар биргаликда шундай деб эълон қилади:
“Эгамиз одилдир! У менинг суянган қоямдир,
Унда ноҳақлик йўқдир.”+

92–САНО

92^1Эгамиз Шоҳдир, У улуғворликка бурканган,

Улуғворликка бурканиб, қудрат билан қуролланган.

Оламни мустаҳкам ўрнатган, олам асло тебранмас+.

2Сенинг тахтинг қарор топган азалдан,
Сен Ўзинг мавжудсан азалдан+.
3Денгизлар гувилламоқда, эй Эгам,
Денгизлар ҳайқирмоқда, эй Эгам,
Денгизлар тўлқинларини кўтармоқда+.

4Юксакдаги Эгамиз денгиз тўлқинларидан ҳам қудратлироқдир,

Баҳайбат сувларнинг пишқиришидан ҳам қудратлироқдир+.

5Сенинг фармонларинг собитдир,
Уйингга муқаддаслик зийнатдир
Абадулабад, эй Эгам!

93–САНО

93^1Эй Эгам, Сен қасоскор Худосан,

Эй қасоскор Худо, нурингни соч!+

2Қани, бўл, эй ер юзини ҳукм этгувчи,

Мағрурларнинг жазосини бер+.

3Қачонгача фосиқлар тантана қилар?

Эй Эгам, қачонгача+?

4Оғизларидан баландпарвоз сўзлар отилиб чиқяпти–ку!

Ҳамма бадкирдорлар мақтаняпти–ку!
5Эй Эгам, улар халқингни эзяпти,
Ўзинг танлаган элатингга зулм қиляпти+.
6Бева, мусофирни улар ўлдиряпти,
Етимларни йўқ қиляпти+.
7Улар айтяпти: “Эгамиз кўрмас,
Ёқубнинг Худоси эътибор бермас.”+

8Тушуниб олинг, эй халқ орасидаги тентаклар.

Қачон сизларга ақл кирар, эй аҳмоқлар?!

9Қулоқни яратган эшитмайдими?!

Кўзни ато этган кўрмайдими?!+

10Халқларга танбеҳ берувчи жазоламайдими?!

Унинг Ўзи инсонга ўргатади–ку!+

11Эгамиз инсоннинг ниятини англайди,

Ниятларимиз беҳудалигини билади.

12Эй Эгам, бахтлидир Сенинг танбеҳингни олганлар,

Бахтлидир Сенинг қонунингдан ўрганувчилар+.

13Ёмон кунлардан уларни Сен омон сақлайсан.

Фосиқ учун чуқур қазилгунча улар омон бўладилар.

14Эй Эгам, Ўз халқингни тарк этмайсан,

Ўзинг танлаган элатингни ташлаб қўймайсан+.

15Ҳукмнинг асоси яна адолат бўлади,

Жамики покдиллар адолатни қўллаб–қуватлайди.

16Фосиқлардан ким мени ҳимоя қилади?

Бадкирдорларга қарши ким мен томон бўлади?

17Эй Эгам, агарда Сен менга ёрдам бермаганингда,

Менинг жоним тезда ўлим сукунатига чўкарди+.

18“Оёқларим қоқилади”, деб ўйлаганимда,

Эй Эгам, содиқ севгинг мени қўллади.

19Ичим хавотирга тўлиб кетганда,

Сен берган тасалли менга қувонч келтирди.

20Золим ҳукмдорлар Худога шерик бўларми?!

Ахир, улар фармонлари билан кулфат келтиради–ку!

21Улар солиҳларга қарши бирлашади,

Гуноҳсизларни ўлимга маҳкум этади+.

22Аммо Эгам менинг қалъамдир,

Менинг паноҳ қоям Худодир+.

23Фосиқлиги учун Эгамиз уларни қириб ташлайди,

Гуноҳлари учун жазосини беради.

Ҳа, Эгамиз Худо уларни илдизидан қуритади.

94–САНО

94^1Келинглар, севинч ила Эгамизни куйлайлик,

Нажотимиз Қоясига шодлик ила ҳайқирайлик+.

2Шукрона айтиб, Унинг ҳузурига борайлик,

Унга қўшиқлар айтиб, шодликдан ҳайқирайлик.

3Зотан, Эгамиз улуғ Худодир,

Жамики худолар устидан улуғ Шоҳдир+.

4Заминнинг энг чуқур жойлари Унинг қўлидадир,

Тоғларнинг чўққилари ҳам Уникидир.

5Уникидир Ўзи яратган денгиз ҳам,

Қўли барпо қилган қуруқ ер ҳам+.

6Келинглар, таъзим қилиб, сажда этайлик,

Яратган Эгамиз олдида тиз чўкайлик+.

7У Худойимиздир, биз Унинг яйловидаги халқмиз,

Биз Унинг қўл остидаги қўйлармиз.

Эгамиз шундай дейди:

“Қанийди, бугун Менинг овозимга қулоқ солсангиз!+

8Оталарингиз каби тош юрак бўлманглар.

Маривада, саҳродаги Массахда[*] улар қилган ишни қилманглар.

9Оталарингиз Менинг ишларимни кўрса ҳам,
У ерда Мени синаб кўрдилар.
10Қирқ йил у наслдан нафратланиб[*],
Шундай дедим: «Бу халқ Мендан юз ўгиради,
Амрларимга бўйсунишдан бош тортади.»
11Шу боис ғазабланиб, онт ичдим:
«Улар фароғат диёримга кирмайди», дедим[*].”+

95–САНО

95^1•Эй олам, Эгамизни тараннум этинг!

Эгамизга янги бир қўшиқ айтинг+.

2Эгамизни тараннум этинг,

Унга олқишлар бўлсин,

Унинг берган нажотидан ҳар куни сўйланг+.

3Эълон қилинг элатлар орасида Унинг шуҳратини,

Жамики халқлар орасида Унинг ажойиботларини+.

4Эгамиз буюкдир, кўп мақтовга лойиқдир,

Жамики худолардан У иззатлидир+.

5Зотан, халқларнинг ҳамма худолари бутлардир,

Эгамиз эса самоларни яратгандир+.

6Шуҳрату улуғворлик Унинг ҳузуридадир,

Қудрату гўзаллик Унинг муқаддас масканидадир.

7Эгамизга ҳамдлар айтинг, эй замин халқлари!

Эгамизнинг қудратию шуҳратига ҳамдлар ўқинг!+

8Эгамизнинг шарафига санолар айтинг!

Назрлар келтириб, Унинг ҳовлисига киринг!

9Муқаддас улуғворликка бурканган Эгамизга сажда қилинг![*]

Эй замин аҳли, Унинг олдида титраб туринг!+

10Элатлар орасида айтингки: “Эгамиз Шоҳдир!

Олам мустаҳкам ўрнашган, ҳеч қачон тебранмайди,

У халқларни ҳаққоний ҳукм қилар.”+
11Самолар шод бўлсин, замин қувонсин,
Денгизу ундаги ҳамма жонзот гувилласин+.

12Далалару ундаги ҳар нарса севинч ила жўшсин,

Ўрмондаги ҳамма дарахт шодликдан қўшиқ айтсин.

13Эгамиз олдида улар қўшиқ айтар, ана, У келаётир,

Заминни бошқармоқ учун У келаётир,
Оламни адолат ила У бошқарар,
Халқларни Ўз ҳақиқати ила бошқарар+.

96–САНО

96^1Эгамиз Шоҳдир, замин қувонсин,

Денгиз ортидаги ҳамма юртлар шод бўлсин+.

2Булутлар, зимзиё зулмат Унинг атрофини ўраган,

Адолату ҳақиқат Унинг тахтига пойдевор бўлган+.

3Эгамиз оловини Ўзидан олдин юборади,

Олови ҳар тарафдаги душманларни ютади+.

4Чақмоқлари оламни ёритади,

Замин буни кўриб титрайди+.

5Бутун оламнинг Раббийси олдида,

Эгамиз олдида тоғлар мумдай эрийди+.

6Самолар эълон қилади Унинг адолатини,

Жамики халқлар кўради Унинг улуғворлигини+.

7Бутларга сажда қилувчилар,

Беҳуда санамлари ила мақтанувчилар

Шарманда бўлади.

Барча худолар Эгамизга таъзим қилади+.

8Эй Эгам! Сенинг адолатингдан
Яҳудо шаҳарлари шод бўлади,
Қуддус[*] эшитиб, қувонади+.
9Эй Эгам, ер юзидаги буюк ҳукмдор Сенсан,
Ҳамма худолардан Сен юксалгансан+.

10Эй Эгамизни севганлар!

Ёмонликдан нафратланинг.

У тақводорларининг жонларини Ўзи асрайди,

Фосиқларнинг қўлидан уларни халос этади+.

11Солиҳларга нур сочилгай,

Юраги поклар узра шодлик ёйилгай+.

12Эй солиҳлар, Эгамиз туфайли шодланинг,

Унинг муқаддас номини олқишланг!+

97–САНО

Сано.

1Янги бир қўшиқ айтинг Эгамизга!

Ахир, У ажойиб ишлар қилди.

Ўзининг ўнг қўли, муқаддас билаги билан зафар қозонди+.

2Эгамиз зафарининг донғини таратди,

Халқларга нажотини намоён қилди.

3Исроил халқига бўлган севгисию садоқатини ёдида тутди.

Ернинг тўрт томони Худойимиз берган нажотни кўрди+.

4Эй замин аҳли, Эгамизни олқишлаб, хитоб қилинг,

Севинчли куй–қўшиқлар ила Унга хитоб қилинг+.

5Лира чалиб, Эгамизга ҳамду сано куйланг,

Лира чалиб, қўшиқлар айтинг.

6Карнайу бурғуларни чалинг,

Шоҳни — Эгамизни олқишлаб, хитоб қилинг+.

7Жўш урсин денгизу ундаги ҳамма жонзот,
Жўш урсин оламу унда яшовчи ҳамма махлуқот+.
8Эгамиз олдида дарёлар қарсак чалсин,
Қирлар бирга шодланиб қўшиқ айтсин+.
9Зотан, Эгамиз ерда ҳукм этгани келмоқда,
У оламни тўғри ҳукм этади,
Адолат ила халқларни ҳукм қилади+.

98–САНО

98^1Эгамиз Шоҳдир, халқлар титрасин!

Карублар орасида тахт қурган У!

Замин ларзага келсин!+

2Эгамиз Қуддусда[*] улуғдир,

Жамики халқлар узра юксакдадир+.

3Унинг номи улуғ, ҳайбатлидир!

Ҳамма Уни мадҳ қилсин,

Зеро, муқаддасдир У!

4Шоҳ қудратлидир, адолатпарвардир,

У одилликни ўрнатган!

Ёқуб насли орасида

Адолатли ва тўғри ҳукм чиқарган!+

5Эгамиз Худони улуғланглар!

Унинг пойига сажда қилинглар.

Зеро, муқаддасдир У!

6Мусо ва Ҳорун Унинг руҳонийларидан эди,

Шомуил ҳам Эгамизга илтижо қилганлардан бири эди.

Улар Эгамизга илтижо қилди, У жавоб берди+.

7Устун шаклидаги булут ичра улар билан гаплашди,

Улар Эгамизнинг фармонларига

Ҳамда У берган қонунларига риоя қиларди+.

8Уларга жавоб бердинг, эй Эгамиз Худо!

Сен уларни кечирувчи Худо бўлдинг,

Уларни жазоладинг ёмон йўлдан кетганларида+.

9Улуғланглар Эгамиз Худони!

Сажда қилинг Унга муқаддас тоғида[*].

Зеро, муқаддасдир Эгамиз Худо!+

99–САНО

Шукроналик саноси.

1Эй замин аҳли, Эгамизга шодлик ила ҳайқиринг,+

2Хурсанд бўлиб Эгамизга сажда қилинг,

Шодланиб, қўшиқ айтиб, Унинг ҳузурига келинг.

3Билингки, Эгамиз Худодир,

Бизни яратган Удир, биз Уникимиз.

Биз Унинг халқимиз, яйловидаги қўйларимиз+.

4Шукрона айтиб, дарвозаларидан киринг,
Ҳамду сано айтиб, ҳовлиларига киринг.
Шукрона айтиб, Унинг номини олқишланг!+

5Эгамиз яхшидир,
Унинг содиқ севгиси абадий давом этади,
Садоқати эса барча наслларга ўтади+.

100–САНО

Довуд саноси.

1Садоқатингни, адолатингни куйлайман,

Сени, эй Эгам, тараннум этаман+.

2Бенуқсон ҳаёт кечиришни ўрганаман,

Қачон бунга эришаман?

Пок юрак ила ўз уйимда умр кечираман+.

3Ҳеч қандай ёвузликка йўл қўймайман.

Қинғир ишлардан нафратланаман,

Мен уларга ҳеч қўшилмайман.

4Терс ишларни рад қиламан,

Ёмонлик мендан узоқ бўлади.

5Дўсти ортидан ғийбат қиладиганни йўқ қиламан,

Такаббурлик билан қарайдиган кўзларга,

Мағрур юракка асло тоқат қилмайман+.

6Ёнимда истиқомат қилсинлар дея,
Юртимнинг содиқ одамларига хайрихоҳ бўламан.
Тўғри йўлдан юрадиган инсон
Менга хизмат қилади.
7Ҳийлагарлар менинг саройимда қолмайди,
Ёлғончилар қаршимда турмайди.
8Ҳар саҳарда юртдаги фосиқларни қираман,

Эй Эгам, Сенинг шаҳрингдан бадкирдорларни йўқ қиламан+.

101–САНО

101^1Дард–аламга ботганда, арзини Эгамиз олдига тўккан ғарибнинг ибодати+.

2Эшитгин ибодатимни, эй Эгам,

Етиб борсин Сенга оҳу нолам.

3Кулфатда қолганимда мендан юз ўгирма,

Менга қулоқ тутгин.

Чақирганимда менга тез жавоб бергин.

4Умрим тутундай ўтиб кетди,

Иситмадан бутун танам ёниб кетяпти+.

5Юрагим қуриган ўтдай хазон бўлди,

Бирор нарса ейишга истак йўқолди+.

6Фарёд қилиб оҳ–нола чекаман,

Шу боис этим суягимга ёпишган.

7Даштдаги қушга ўхшайман,

Вайронадаги бойўғли кабидирман+.

8Бедор бўлиб ётаман,

Томда ёлғиз қолган қушга ўхшайман.

9Ғанимларим доимо мени ҳақорат қилади,

Мени масхараловчилар

Исмимни лаънат ўқиш учун ишлатади+.

10Кулни нон каби емоқдаман,

Ичимлигимга кўз ёшларимни қўшмоқдаман+.

11Сенинг қаҳру ғазабинг туфайли шундай қиляпман,

Ахир, мени кўтариб, бир ёнга улоқтирдинг.

12Оқшомги кўланкага ўхшайди умрим,

Қуриган майсадай бўлиб қолдим+.

13Сен эса, эй Эгам, то абад ўтирасан тахтингда,

Насллар оша Сенинг номинг давом этар!+
14Қўзғалиб, шафқат кўрсатасан Қуддусга[*],
Унга марҳамат кўрсатиш вақти келди,
Белгиланган вақти–соати етиб келди+.

15Унинг тошлари ҳам Сенинг қулларинг учун қимматбаҳодир,

Қуддуснинг ҳатто тупроғига ҳам меҳрибонлик қиламиз+.

16Халқлар Эгамиздан қўрқади,

Унинг шуҳратидан ер юзи шоҳлари титрайди+.

17Зеро, Эгамиз Қуддусни барпо қилади,

Ўзининг шуҳрати ила зоҳир бўлади+.

18Йўқсилларнинг ибодатига У эътибор беради,

Уларнинг илтижоларини рад этмайди.

19Ҳали туғилмаган халқ ҳам Эгамизга ҳамду сано айтсин,

Келажак насл учун бу ёзиб қўйилсин:+
20-21Асирларнинг ноласига қулоқ солай деб,
Эгамиз юксакдаги муқаддас маконидан қаради.
Ўлимга маҳкум бўлганларни қутқарай деб,
У осмондан заминга назар ташлади++.

22Шу боис Эгамизнинг донғи Қуддусда эълон қилинсин,

Унга Сионда ҳамду сано айтилсин+.

23Эгамизга бирга сажда қилгани

Халқлару шоҳликлар йиғилади.

24Ҳали ёш пайтимда Эгам мени заиф қилди,
Кунларимни Унинг Ўзи қисқартирди.
25Унга фарёд қилдим: “Эй Худойим,
Ёш умримни хазон қилмагин,
Барча насллар оша Сен доимо борсан+.

26Азалда заминнинг пойдеворини[*] Сен қўйгансан,

Самоларни Ўз қўлларинг ила яратгансан+.
27Улар йўқ бўлиб кетар, Сен тураверасан,
Еру осмон кийим каби эскириб кетади,
Тўзиб кетган кийимдай уларни алмаштирасан,
Ҳаммасини ташлаб юборасан+.
28Сен эса ҳеч ўзгармассан,
Сен то абад яшайсан+.
29Қулларингнинг фарзандлари хавфсиз яшар,

Уларнинг насли Сенинг ҳузурингда барқарор бўлар.”+

102–САНО

Довуд саноси.

1Эгамизни олқишлагин, эй жоним,
Унинг муқаддас номини олқишла, эй вужудим!+
2Эгамизни олқишлагин, эй жоним,
Унинг қилган ҳамма яхшиликларини унутмагин!
3Ҳамма гуноҳларимни У кечиради,
Барча хасталикларимга У шифо беради+.
4Мени қабрдан У қутқаради,
Севги, шафқат ила менга тож кийгизади+.
5Ҳаётимни[*] неъмат ила У қондиради,
Ёшлигим бургутнинг кучидай янгиланади+.

6Эгамиз тўғри иш қилади,
Мазлумларга адолат қилади.
7Ўз йўлларини У Мусога маълум қилган,
Ишларини Исроил халқига намоён этган.
8Эгамиз раҳмдил, иноятлидир,
Жаҳли тез чиқмайди, содиқ севгиси мўлдир+.
9У доимо бизни айбламайди,
Ёки то абад ғазабини сочмайди+.
10Бизни У гуноҳларимизга қараб жазоламас,
Ёмонликларимизга қараб қайтармас+.
11Самолар заминдан нақадар баланддир!
Эгамизнинг содиқ севгиси ҳам
Ундан қўрққанларга шундай юксакдир!+
12Шарқ ғарбдан қанчалик узоқ бўлса,
Гуноҳларимизни биздан шу қадар узоқ қилади+.
13Ота болаларига шафқат қилгандай,
Эгамиз Ўзидан қўрққанларга раҳм қилади+.
14Биз қандай ясалганимизни У билади,
Биз тупроқ эканимизни[*] У ёдида тутади+.

15Инсонмиз, майсага ўхшар умримиз,

Дашт гулига ўхшаб гуллаймиз+.

16Шамол эсар, майса йўқ бўлар,

Уни ўз жойи эсламай қўяр+.

17Аммо Эгамизнинг содиқ севгиси

Абадулабад Ундан қўрққанлар билан биргадир!

Унинг содиқлиги эса уларнинг наслига ўтади+.

18Ҳа, Эгамиз содиқ қолади Унинг аҳдига риоя қилганларга,

Унинг амрларига садоқат ила итоат этганларга+.

19Эгамиз тахтини ўрнатгандир самода,

Унинг шоҳлиги ҳукмрондир ҳамма ерда+.

20Эгамизни олқишланг, эй Унинг фаришталари,

Унинг амрини ижро қилувчи баҳодирлар,

Унинг сўзларига итоат этувчилар!+

21Эй Эгамизнинг самовий лашкарлари!

Унинг иродасини ижро этувчи хизматкорлари!

Эгамизни олқишланг!

22Эй Эгамиз яратганларнинг ҳаммаси!

У ҳукмрон бўлган ҳар бир жойда

Уни олқишланглар!

Эй жоним! Эгамизни олқишла!

103–САНО

103^1Эгамни олқишла, эй жоним.

Эй Эгам Худо! Сен нақадар буюксан,

Шуҳрату улуғворликка буркангансан+.

2Ёпинчиққа ўралгандай нурга чулғангансан,

Самоларни бир чодир каби ёйгансан+.

3Осмондаги сувлар[*] узра даргоҳингни қургансан,

Булутларни жанг араваси қиласан,

Шамол қанотларини миниб кетасан+.

4Шамолларни Ўзингга хабарчилар қиласан,

Ловуллаган оловни хизматкорларинг этасан+.

5Ҳеч қачон тебранмасин дея,
Сен заминнинг пойдеворини[*] қўйгансан,+
6Заминни либосга ўрагандай,
Тубсиз сувлар ила ўраган эдинг,
Ҳатто тоғлар чўққисини сувлар кўмган.
7Сенинг таҳдидларингдан сувлар чекинар,
Сен гумбурлатган садодан улар қочар+.
8Сувлар тоғлар устидан, водий бўйлаб оқар
Сен улар учун тайин этган жойга.
9Бу сувлар тошмасин деб,
Яна ер юзини қайта қопламасин деб,
Сен чегара қўйгансан!+

10Булоқларни тоширдинг Сен сойликлардан,

Булоқлар оқиб келар тоғлар орасидан.

11Жамики ёввойи ҳайвонларни булоқлар суғоради,

Ёввойи эшаклар ташналигини қондиради.

12Оқар сувлар бўйида қушлар ин қуради,

Шохлар орасидан улар сайрайди.

13Тоғларни суғорасан юқоридаги даргоҳингдан.

Замин тўла Сен ўстирган мева билан.

14Чорва учун Сен ўт–ўлан ўстирасан,
Инсон фойдалансин деб, экинлар ўстиргансан,
Егулигини тупроқдан олсин, дейсан+.

15Сен берасан инсон кўнглини чоғ қилувчи шаробни,

Юзга жило берувчи зайтун мойини,
Инсон ҳаётига қувват берувчи нонни+.
16Эй Эгам, Сенинг дарахтларинг,
Ҳа, Ўзинг Лубнонда эккан садр дарахтларинг[*]
Сувга яхши қонади.
17Қушлар дарахтларда уя қуради,
Сарв дарахтида лайлак уй қилади.
18Тоғ эчкиси баланд тоғларда яшар,
Бўрсиқлар эса қояларда уя қурар+.
19Вақтни белгиласин деб, ойни яратдинг,
Қуёш ҳам билади қачон ботишин+.
20Қоронғилик чўктирганингда, тун бўлар,
Ўрмондаги бор ҳайвон кезгани чиқар+.
21Шерлар ўлжа ахтариб бўкирар,
Ўз ризқ–рўзини, эй Худо, Сендан излар+.
22Қуёш чиқар, улар ортга қайтарлар,
Ўзларининг инларида ётарлар+.
23Одамлар ўз ишларига чиқарлар,
Оқшомгача юмушлари ила банд бўларлар.

24Эй Эгам, ишларинг ғоят турли–тумандир!

Ҳаммасини донолик ила яратгансан,

Замин Сен яратганларинг ила тўладир+.

25Мана, буюк, бепоён денгиз,

Сон–саноқсиз яратилганлар билан тўла,

Катта–кичик жониворлар бор.

26Кемалар денгизларда қатнайди.

Сувларда ўйнасин дея,

Ўша махлуқ Левитанни[*] яратгансан.

27Эй Эгам! Ўз вақтида ризқимизни берсин дея,

Уларнинг ҳаммаси Сенга кўз тикади+.

28Уларга ризқини берганингда, йиғиб олади,

Қўлларингни очганингда, улар еб тўяди+.

29Юзингни яширганингда эса улар ваҳимага тушади,

Жонларини олганингда, ўлиб, тупроққа қайтади+.

30Руҳингни[*] юборганингда улар яратилади,

Ер юзига янгидан ҳаёт берасан+.

31Эгамизнинг шуҳрати то абад давом этсин,

Эгамиз Ўз яратганларидан хурсанд бўлсин+.

32Ерга У боққанда, ер титрар,

Тоғларга текканда, тоғлар тутун чиқарар+.

33Ҳаёт эканман, Эгамни тараннум этаман,

Бор эканман, Худойимга ҳамду сано куйлайман+.

34У ҳақидаги ўйларим хуш келсин Унга,

Зотан, севинаман мен Эгам туфайли.

35Ер юзидан йўқ бўлсин гуноҳкорлар,

Бўлмасин бошқа энди фосиқлар.

Эгамни олқишла, эй жоним!

Эгамизга ҳамду санолар бўлсин!

104–САНО

104^1•Эгамизга шукур айтинг, Унга сажда қилинг,

Бошқа халқлар орасида Унинг ишларини билдиринг+.

2Тараннум қилиб Уни, ҳамду сано ила қўшиқ айтинг,

Унинг жамики ажойиб ишларини сўзлаб беринг+.

3Эгамизнинг муқаддас номи ила фахрланинг,

Эгамизга юз бурганларнинг қалби шодликка тўлсин.

4Қудратли Эгамизга юз буринг!
Унинг ҳузурида бўлишга интилинг+.
5-6Эй сизлар, Эгамизнинг қули Иброҳим насли,
Эй Ёқуб ўғиллари — Эгамизнинг танлаганлари,
Эгамиз қилган ажойиботларини эсда тутинг,

Унинг мўъжизаларини, чиқарган ҳукмларини унутманг+.

7У Эгамиз Худодир,
У бутун ер юзини адолатли ҳукм қилади+.
8Ўз аҳдини У то абад ёддан чиқармас,
Минглаб наслларга берган ваъдасини унутмас+.
9Риоя қилар У Иброҳим билан қилган аҳдига,
Исҳоққа қасам ичиб берган ваъдасига+.
10Ёқуб учун бу аҳдни бир қонун қилди,
Ҳа, Исроил учун абадий бир аҳд қилди.
11Айтдики[*]: “Канъон юртини сенга бераман,
Уни ўзингга абадий мулк қилиб оласан.”+

12Ўша вақтда уларнинг сони кам эди,

Ҳа, жуда камчилик эдилар.

Улар бу юртга келгинди эди+.

13Кезарди бир халқ орасидан бошқасига,

Бир шоҳликдан бошқа юртга.

14Эгамиз ҳеч кимга уларни эзишларига йўл қўймади,

Уларни деб шоҳларга танбеҳ берди+.
15Айтдики: “Мен танлаганларга тегманглар,
Пайғамбарларимга[*] зарар келтирманглар.”+

16Канъон юрти устига Эгамиз очарчилик юборди,

Битта қолдирмай егуликларга қирғин келтирди+.

17Улардан олдин одам юборди,

Ҳа, Юсуф[*] қул каби сотилди+.

18Унинг оёқларига занжир урилди,

Бўйнидан темир ҳалқа ўтказилди.

19Юсуфнинг сўзлари бажо бўладиган вақт келгунча,

Эгамизнинг каломи Юсуфни синади+.

20Миср шоҳи одам юбориб, Юсуфни қутқарди,

Элларнинг ҳукмдори уни озод қилди+.

21Юсуфни шоҳ саройининг бошқарувчиси қилиб тайин этди,

Жамики мулкининг ҳокими қилди+.

22Хоҳласа саройдаги аъёнларимни занжирбанд қилсин[*],

Маслаҳатчиларимга донолик ила ўгит берсин деб, шундай қилди.

23Сўнгра Исроил Мисрга келди,

Ҳа, Ёқуб насли Хом юртида[*] мусофир бўлди+.

24Унинг халқини Эгамиз баракали қилди,

Душманларига қараганда, кўпайтирди+.

25Эгамиз Миср халқининг юракларини ўзгартирди,

Улар Эгамиз халқидан нафратланди,

Эгамизнинг қулларига қарши улар фитна уюштирди+.

26Сўнгра Эгамиз қули Мусони юборди,
Танлаб олган Ҳорунни бирга жўнатди+.
27Мисрликлар орасида, ўша Хом юртида

Иккаласи Эгамизнинг мўъжизаларини, ажойиботларини кўрсатди[*]+.

28Эгамиз зулмат юборди, Мисрни зулматга буркади,

Ахир, Мисрликлар Эгамизнинг амрларига итоатсизлик қилди[*]+.

29Мисрнинг сувларини Эгамиз қонга айлантирди,

Жамики балиқларини нобуд қилиб ташлади+.

30Миср юрти тўлиб кетди қурбақаларга,

Етиб борди ҳатто ҳукмдорларнинг уйига+.

31Эгамиз амр берганда, сўналар галаси келди,

Миср бўйлаб бургалар қайнаб кетди+.

32Ёмғир ўрнига уларга Эгамиз дўл ёғдирди,

Бутун Миср бўйлаб чақмоқ чақтирди+.

33Узумзору анжирзорларини қуритди,

Мисрдаги дарахтларни қўпориб ташлади.

34Эгамиз амр берганда, чигирткалар[*] келди,

Сон–саноқсиз майда чигирткалар чиқиб келди+.

35Улар Мисрдаги бутун ўт–ўланни еб юборди,

Миср ўлкасидаги ҳосилни еб битирди.

36Мисрдаги жамики тўнғич ўғилларни Эгамиз нобуд қилди,

Ҳа, уларнинг фахри, қут–барака тимсолини йўқ қилди+.

37Сўнг Эгамиз Ўз халқини

Олтину кумушга бойитиб[*] олиб чиқди.

Исроил қабилаларининг орасида қоқилиб қолгани бўлмади+.

38Мисрликлар Исроилдан қўрқиб, ваҳимага тушганди,

Улар кетгач, Миср халқи севинди+.

39Халқи устида ёпинчиқ бўлсин деб,

Эгамиз булутни ёйди,

Кечаси ёруғлик бўлсин деб, аланга берди[*]+.

40Исроил гўшт сўраганда Эгамиз беданалар берди,

Осмондан нон ёғдириб, уларни тўйғазди[*]+.

41Эгамиз қояни очди, сув отилиб чиқди[*],

Саҳро бўйлаб дарёдай сув оқди+.

42Эгамиз Ўзининг муқаддас ваъдасини,

Ўз қули Иброҳимга берган ваъдасини ёдда тутди+.

43Шу боис халқини олиб чиқди севинч ила,
Ўз танлаганларини шодлик ҳайқириқлари ила+.
44Бегона халқларнинг юртларини уларга берди,

Ўша халқларнинг бойлигини Исроил мулк қилиб олди+.

45“Исроил халқи Менинг фармонимга риоя қилсин,

Менинг қонунларимга итоат этсин”, дея

Эгамиз мана шуларнинг ҳаммасини қилди.

Эгамизга ҳамду санолар бўлсин!

105–САНО

105^1Эгамизга ҳамду санолар бўлсин!

Эгамизга шукрона айтинг, У яхшидир!

Унинг содиқ севгиси абадийдир+.

2Эгамизнинг қудратли ишларини ким батафсил айта олади?!

Ким Унга мукаммал ҳамду сано айта олади?!

3Бахтлидир адолат ила иш тутганлар,

Ҳар доим тўғри иш қилганлар+.

4Эй Эгам, халқингга мурувват кўрсатганингда мени эслагин,

Уларга нажот берганингда, менга ҳам ёрдам бергин,

5Токи танлаган халқингнинг иқболини кўрайин,

Халқингнинг шодлигини кўриб, мен ҳам қувонайин,

Улар билан бирга фахрланиб юрайин.

6Эй Исроил халқи, ота–боболаримиз каби, биз гуноҳ қилдик,

Эгри йўлдан юрдик, ёмонлик қилдик+.

7Ота–боболаримиз Мисрда бўлганларида,

Эгамизнинг ажойиб ишларига эътибор қилмадилар,

Унинг мўл содиқ севгисини эсламадилар,

Қизил денгизда[*] исён қилдилар+.

8Қудратли кучини билдириш учун,

Ўз номи ҳақи,

Эгамиз уларни қутқарди+.

9У Қизил денгизга дўқ урди, денгиз қуриди.

Қуп–қуруқ ердан етаклагандай,

Исроил халқини денгиз тубидан ўтказди[*]+.

10Эгамиз уларни ёв қўлидан қутқарди,

Ғаним қўлидан уларни озод қилди+.

11Сувлар қайтиб, ғанимларни босиб қолди,

Душманларнинг биронтаси қутула олмади+.

12Шунда Исроил халқи Эгамизнинг сўзига ишонди,

Унга ҳамду санолар куйлади+.

13Улар тез орада Эгамизнинг ишларини унутди,

Эгамиздан бемаслаҳат иш қилдилар+.

14Саҳрода улар нафси бузуқлик қилди,

Дашту биёбонда улар Худони синади[*]+.

15Эгамиз уларга сўраганини берди–ю,

Уларга ҳалокатли хасталикни ҳам юборди+.

16Қароргоҳдаги халқ Мусога,

Эгамизга бағишланган Ҳорунга ҳасад қилди[*]+.

17Ер ёрилиб, Датанни ютиб юборди,

Абурам билан шерикларини ямлаб юборди+.

18Шериклари устига олов тушди,

Ўша фосиқларни аланга ёндирди+.

19Синай тоғида[*] улар бузоқ ясадилар,

Ўша олтин бутга сажда қилдилар[*]+.

20Улар Худонинг улуғворлигини

Ўт ейдиган буқа тасвирига алишдилар+.

21Мисрда буюк ишлар қилган

Нажоткори Худони унутдилар+.

22Хом юртида[*] Эгамиз ажойиботлар кўрсатганди,

Қизил денгизда қўрқинчли ишлар қилганди.

Ана шуларни Исроил халқи унутди.

23Шу боис Эгамиз, уларни қираман, деди.

Аммо Мусо, Эгамизнинг танлагани ўртага тушиб,

Эгамиздан илтижо қилиб,

Уни қаҳру ғазабидан қайтарди+.

24Сўнгра улар мафтункор юртни хор қилдилар,

Эгамизнинг ваъдасига ишонмадилар[*]+.

25Ўз чодирларида минғирлаб нолидилар,

Эгамизга итоат этмадилар.

26Эгамиз қўлини кўтариб, онт ичди:

“Сизларни саҳрода яксон қиламан.

27Наслингизни халқлар орасига тарқатаман,

Бошқа юртларга уларни сочиб юбораман.”+

28Сўнгра бизнинг ота–боболаримиз

Пиёр тоғидаги Баалга сажда қилишга қўшилдилар[*],

Ўликларга[*] келтирилган қурбонликдан едилар+.

29Улар қилмишлари билан
Эгамизни ғазаблантирдилар,
Улар ўлатга гирифтор бўлдилар.
30Финхаз қўзғалиб, аралашди,
Шунда ўлат ҳам тўхтади+.
31Шу боис Финхаз солиҳлик тимсоли бўлди,
Бу насллардан наслларга то абад давом этади+.

32Марива сувлари бўйида[*] улар Эгамизнинг қаҳрини келтирдилар,

Уларнинг дастидан Мусонинг бошига қайғулар келди+.

33Улар Мусонинг ғазабини қўзғатди,

Мусо ҳам ўйламай гапирди+.

34Эгамиз, халқларни қиринглар, деб амр берганди,

Улар Эгамизнинг амрини бажармади+.

35Бегона халқлар билан улар аралашиб,

Уларнинг одатларини ўргандилар+.

36Улар бегона халқларнинг бутларига сажда қилдилар,

Ўша бутлар Эгамизнинг халқига тузоқ бўлди+.

37Улар ўзларининг ўғил–қизларини

Жинларга қурбон қилдилар+.

38Ҳа, ўзларининг ўғил–қизларини

Канъон бутларига қурбон қилиб,

Бегуноҳ қон тўкдилар.

Уларнинг қони юртни ҳаром қилди+.

39Ишлари билан ўзларини булғадилар,

Қилмишлари билан Эгамизга бевафолик қилдилар.

40Шунда Эгамиз Ўз халқидан ғазабланди,
Улардан жирканди.
41Уларни ёт халқларнинг қўлига берди,
Ғанимлари улар устидан ҳукмрон бўлди+.
42Душманлари уларни сиқувга олди,
Куч билан уларни бўйин эгдирди+.
43Кўп марта Эгамиз уларни қутқарди,
Улар эса атайлаб исён қилган эди,
Гуноҳлари туфайли паст кетдилар+.

44Шунда ҳам Эгамиз Ўз халқининг нолаларини эшитиб,

Уларнинг кулфатларига эътибор берди+.

45Улар ҳақи Ўз аҳдини ёдида тутди,

Мўл содиқ севгиси билан уларга шафқат кўрсатди+.

46Уларни асир олганларни

Шафқатли бўлишга ундади+.

47Эй Эгамиз Худо, бизларни қутқар,
Халқлар орасидан бизни тўплаб ол,
Ўзинг муқаддассан, Сенга шукур айтайлик,
Мадҳга лойиқ ишларинг билан фахрланайлик.

48Исроил халқининг Худоси — Эгамизга
То абад олқишлар бўлсин,
Жамики халқлар: “Омин”, деб айтсин.

Эгамизга ҳамду санолар бўлсин!+

106–САНО

106^1Эгамизга шукрона айтинг, У яхшидир,
Унинг содиқ севгиси абадийдир+.
2Шундай десин Эгамиздан нажот топганлар,
У кулфатдан қутқарган одамлар+.
3Ахир, Эгамиз уларни шарқу ғарбдан,
Шимолу жанубдан[*] тўплаган,
Кўп юртлардан уларни йиғиб келган.

4Баъзилари чўлу биёбонда тентираб юрдилар,

Яшаш учун бирон шаҳарга йўл топмадилар.

5Оч, ташна ҳолда қолдилар,

Сал бўлмаса ўлаёздилар.

6Кулфатда қолганларида Эгамизга нола қилдилар,

Эгамиз уларни азоб–уқубатлардан қутқарди.

7Улар яшайдиган шаҳарга боргунга қадар,

Эгамиз уларни тўғри йўлдан етаклади.

8Содиқ севгиси учун улар Эгамизга шукрона айтсин!

Эгамизнинг инсониятга кўрсатган ажойиб ишлари учун шукур қилсин!

9Зотан, У қондирар ташна бўлганларни,

Тўйдирар неъматлар билан очларни+.

10Баъзилари зимзиё зулматда ўтирардилар,

Асир бўлиб, кишанда азоб чекардилар+.

11Улар Худонинг сўзларига қарши исён қилгандилар,

Худойи Таолонинг йўл–йўриқларини менсимадилар+.

12Шу боис Худо уларни оғир ишларга мажбур этди,

Улар йиқилганда, ёрдам беришга бирон кимса бўлмади+.

13Кулфатда қолганларида Эгамизга нола қилдилар,

Эгамиз уларни азоб–уқубатлардан қутқарди.

14Уларни зимзиё зулматдан олиб чиқди,

Уларнинг кишанларини парча–парча қилди.

15Содиқ севгиси учун улар Эгамизга шукрона айтсин!

Эгамизнинг инсониятга кўрсатган ажойиб ишлари учун шукур қилсин!

16Зотан, У бронза дарвозаларни синдирар,

Темир тамбаларни иккига бўлиб ташлар+.

17Баъзилари аҳмоқ бўлиб, итоатсизлик қилдилар,

Гуноҳлари туфайли азобга дучор бўлдилар.

18Ҳар қандай овқатдан жирканар эдилар,

Ўлим оғзига яқинлашиб қолган эдилар+.

19Кулфатда қолганларида Эгамизга нола қилдилар,

Эгамиз уларни азоб–уқубатлардан қутқарди.

20Эгамиз гапириб, уларга шифо берди,

Қабрдан уларни сақлаб қолди+.

21Содиқ севгиси учун улар Эгамизга шукрона айтсинлар!

Эгамизнинг инсониятга кўрсатган ажойиб ишлари учун шукур қилсинлар!

22Улар шукрона қурбонлигини келтирсинлар,

Унинг ишларини шодон қўшиқларда куйласинлар+.

23Баъзилари кемаларда денгизга чиқдилар,

Ваҳимали сувлар узра савдо қилдилар.

24Улар Эгамизнинг ишларини,

Чуқур сувда Унинг мўъжизаларини кўрдилар.

25У амр берганда, бўрон қўзғалди,

Денгиз тўлқинлари баланд кўтарилди+.

26Кема осмонга кўтарилиб, яна чуқур сувга тушди,

Фалокатдан кемадагилар бемажол бўлиб қолди.

27Улар маст каби довдираб айланди,

Маҳоратлари фойда бермади+.

28Кулфатда қолганларида Эгамизга нола қилдилар,

Эгамиз уларни азоб–уқубатлардан қутқарди.

29У бўронни шабадага айлантирди,

Денгиз тўлқинлари сукутга чўмди+.

30Тўлқинлар жим бўлганидан улар севинди,

Истаган бандаргоҳга[*] уларни келтириб қўйди.

31Содиқ севгиси учун улар Эгамизга шукрона айтсин!

Эгамизнинг инсониятга кўрсатган ажойиб ишлари учун шукур қилсин!

32Улар жамоа олдида Эгамизни улуғласин,

Оқсоқоллар йиғинида Унга ҳамду санолар айтсин.

33Эгамиз дарёларни саҳрога айлантирар,

Булоқларни қақраган ерга айлантирар+.

34Аҳолисининг фосиқлиги сабабли

Ҳосилдор ерларни шўр ерга айлантирар+.

35Саҳрони эса Эгамиз кўл қилар,

Қақраган ердан булоқлар чиқарар+.

36Оч–юпунларни у ерга олиб келиб ўрнаштирар.

Улар эса яшаш учун шаҳарлар қурар.

37Далаларга уруғ экиб, узумзорлар яратар,

Далалардан мўл–кўл ҳосил олар.

38Эгамизнинг баракаси ила улар жуда кўпаяр,

Уларнинг чорваси камайишига Эгамиз йўл қўймас+.

39-40Эгамиз аслзодаларни хор қилди,
Йўлсиз саҳрода уларни саргардон қилди.
Зулм, кулфат, ғамдан
Уларнинг сони камайди,
Улар қашшоқлашди+.
41Йўқсилларни эса Эгамиз кулфатдан қутқарар,
Уларнинг оиласини қўй сурувидай кўпайтирар+.
42Солиҳлар буни кўриб, севинар,
Фосиқлар эса оғзини ёпиб, жим бўлар+.

43Донолар буларга эътибор берсин,

Эгамизнинг содиқ севгисини англасин+.

107–САНО

107^1•Довуд саноси. Қўшиқ.

2Эй Худо, юрагим Сенга содиқ,

Жоним борича Сени куйлаб, қўшиқ айтаман+.

3Уйғон, эй арфа, лира!

Тонгни ҳам мен уйғотаман!+

4Эй Эгам, халқлар орасида Сенга шукрона айтаман,

Эллар орасида Сенга ҳамду сано куйлайман.

5Содиқ севгинг самолардан ҳам юксакдир,

Садоқатинг булутлардан ҳам баланддир+.

6Эй Худо, фалакдан ҳам юқорида юксалавер!

Шуҳратинг бутун замин узра ёйилсин.

7Ўнг қўлинг ила ғалаба ато қилгин,

Илтижоимга жавоб бергин,

Суюкли бандаларинг нажот топсин.

8Эй Худо, Ўз муқаддас маконингдан ваъда бергансан[*]:

“Шодланиб Шакамни[*] бўлиб ташлайман,
Сухот водийсини[*] тақсимлаб бераман+.
9Гилад Меникидир, Манаше[*] Меникидир,

Эфрайим дубулғамдир, Яҳудо[*] салтанат ҳассамдир.

10Мўаб Менинг қўлювгичимдир,
Эдом узра чориғимни отаман[*],
Филистлар[*] узра зафар ила ҳайқираман.”

11Эй Худо, қанийди мустаҳкам шаҳарга[*] мени олиб борсалар,

Эдомга мени бошлаб борсалар.

12Ахир, бизни Ўзинг рад этдинг–ку!

Энди лашкаримизга йўлбошчилик қилмаяпсан–ку!

13Душмандан қутқариб, бизга ёрдам бер,

Инсоннинг ёрдами бутунлай беҳуда+.

14Эй Худо, Сен билан биз ғолиб бўламиз,

Душманларимизни Сен янчиб ташлайсан.

108–САНО

Ижрочилар раҳбарига. Довуд саноси.

1Сени олқишлайман, эй Худо,

Сукут сақламагин+.

2Фосиқ, ёлғончилар менга қарши оғиз очган,

Ёлғончи тиллар билан менга қарши гапирар+.

3Нафратга тўла сўзларни устимга ёғдирарлар,

Сабабсиз менга ҳужум қиларлар+.

4Менга айб қўярлар дўстлигимга жавобан,

Ибодат қиламан ҳамон.

5Яхшилик эвазига менга ёмонлик қайтарарлар,

Дўстлигим эвазига менга адоват қиларлар+.

6Фосиқни уларга қарши қўй,

Уларнинг ўнг томонида айбловчи турсин+.

7Синалганда, улар айбдор бўлсин,

Уларнинг ибодати гуноҳ деб ҳисоблансин+.

8Уларнинг умри қисқа бўлсин,

Ўрнини бошқаси олсин+.

9Етим бўлиб қолсин болалари,

Бева бўлиб қолсин хотинлари+.

10Болалари кулбасидан айрилиб, дарбадар бўлсин,

Нон излаб тиланчи бўлсин+.

11Мол–ҳолини судхўрлар эгалласин,

Меҳнати самарасини бегоналар тортиб олсин.

12Бирон кимса уларга шафқат қилмасин,

Уларнинг етим болаларига ҳеч ким ачинмасин.

13Уларнинг насл–насаби қирилиб кетсин,

Бир наслдан сўнг номлари йўқ бўлсин+.

14Эй Эгамиз! Оталари айбини эсга олгин,

Оналарининг гуноҳини ҳеч қачон унутмагин+.

15Эй Эгамиз, уларнинг гуноҳидан доим хабардор бўлгин,

Ўша инсонларнинг хотирасини ер юзидан ўчиргин+.

16Ахир, улар ҳеч қачон шафқат қилишни ўйламади.

Муҳтожларни, умидсизликка тушганларни,
Камбағалларни таъқиб қилди, ўлдирди.
17Улар лаънатлашни яхши кўрарди,
Энди лаънатлари ўзларининг бошига келсин.
Дуо қилишни ёқтирмасди,
Энди дуо улардан узоқ бўлсин[*].
18Лаънатни улар кийимдай киярди,
Уларнинг танасига лаънат сув каби кирарди,
Суякларига мой каби сингарди+.

19Ҳа, кийим кийгандай, улар лаънатга ўраниб олсин,

Лаънатни ҳар куни белга тақадиган камардай қилиб олсин.

20Эй Эгам! Менга қарши ёмон гапирувчиларга,

Мени айбловчиларга Сендан ана шулар мукофот бўлсин.

21Сен, эй Эгам Раббий,
Ўз номинг ҳақи менга мадад бер,
Эзгудир содиқ севгинг, мени қутқар+.
22Мен бир бечора, йўқсилман,
Ичимда юрагим яралангандир+.
23Оқшомги соядай йўқ бўлиб боряпман,
Чигирткадай мен улоқтирилганман+.
24Рўза тутганимдан тиззаларимда дармон йўқ,
Этим суягимга ёпишиб қолган.
25Душманларим ҳақоратининг нишониман,

Мени кўрганларида масхаралаб, бошларини чайқашар.

26Эй Эгам Худо, менга мадад бергин,

Содиқ севгинг ҳақи мени халос қилгин.

27Буни Сенинг қўлинг қилганини душманларим билсин,

Эй Эгам, менга нажот берган Сен эканингни улар билсин.

28Майли, улар мени лаънатласин,

Сен эса менга барака берасан.

Улар ҳужум қилганда, шарманда бўлишсин,

Мен — қулинг эса шод–хуррам бўлай.

29Мени айбловчилар бадномликка буркансин,

Чопон кийгандай, шармандаликка ўрансин+.

30Эгамга чексиз шукроналар айтаман,
Халойиқ орасида Унга ҳамду сано ўқийман.
31Эгамиз турар йўқсилларнинг ўнг томонида,

Уларни ўлимга маҳкум этганлардан қутқармоқ учун+.

109–САНО

Довуд саноси.

1Эгамиз айтмоқда Раббимга[*]:

“Душманларингни оёқларинг остига пойандоз қилмагунимча,

Сен Менинг ўнг томонимда[*] ўтиргин.”+

2Эй Раббим! Эгамиз Сенинг ҳукмронлигингни
Қуддусдан[*] бошлаб кенгайтирар!
Душманларинг ўртасида Сен ҳукмронлик қил!+
3Сен жанг қиладиган кунда
Жангчиларинг ўз хоҳиши билан майдонга чиқади.
Эрта тонг ёш йигитларинг
Шабнам каби атрофингда тўпланади,
Улар муқаддас улуғворликка бурканган[*].
4Эгамиз онт ичган, қарорини ўзгартирмас:
“Сен Маликсидиқ сингари,
То абад руҳонийсан.”[*]+

5Эй Худо, Раббим ўнг томонингда ўтирар,

Ғазабланган кунда шоҳларни эзиб ташлар+.

6У халқларни ҳукм этиб, жасадларини уюм қилар,

Бутун ер юзидаги ҳукмдорларни эзиб ташлар+.

7Йўл бўйидаги ирмоқдан сув ичар,

Кучга тўлиб, ғолиб бўлиб турар.

110–САНО

110^1[*] Эгамизга ҳамду санолар бўлсин!

Солиҳлар жамоасида бўлганимда,
Бутун қалбимдан Эгамга шукур айтаман+.
2Эгамизнинг ишлари буюкдир,

Улардан лаззат олувчилар улар ҳақда фикр юритадилар+.

3Эгамизнинг ишлари улуғвор, ҳайбатлидир,
Унинг адолати то абад давом этади+.
4Эгамиз унутилмас ажойиботларни яратди,
У раҳмдил ва шафқатлидир+.
5Ўзидан қўрққанларга ризқ–рўзини беради,
Ўз аҳдини доимо ёдида тутади+.
6Халқига қудратли ишларини кўрсатди,
Бошқа халқлар ерини уларга берди.
7Ҳамма ишларида содиқ, адолатлидир,
Унинг ҳамма амрлари ишончлидир.
8Уларнинг ҳаммаси то абад мустаҳкам туради,

Эгамиз уларни садоқат, тўғрилик ила ижро қилди[*].

9У халқини қутқарди,

То абад аҳди билан уларни Ўзига боғлади.

Унинг номи муқаддас, қўрқинчлидир+.

10Эгамиздан қўрқиш доноликнинг бошидир,

Бундай йўл тутганларнинг ақли расодир,

Унинг ҳамду санолари то абад давом этади+.

111–САНО

111^1[*] Эгамизга ҳамду санолар бўлсин!

Бахтлидир Эгамиздан қўрқадиган одам,

Унинг амрларини бажариб завқ оладиган одам!+

2Бундай одамнинг авлоди юртда қудратли бўлади,

Тўғри одамнинг насли барака топади+.

3Унинг уйида мўлчилик, бойлик бўлади,

Унинг солиҳлиги то абад давом этади+.

4Ҳатто зулматда ҳам тўғри инсонга нур ёғилади,

Раҳмдил, меҳрибон, солиҳ одамга ёғду сочилади+.

5Яхши одам сахий, қарз беради,

Адолат билан иш юритади+.

6Солиҳ ҳеч қачон тебранмайди,

У то абад унутилмайди+.

7У ёмон хабардан қўрқмайди,

Бутун юракдан Эгамизга умид боғлайди+.

8Юраги барқарордир, қўрқув нималигини билмайди,

Охири душманларининг мағлубиятини ўз кўзи билан кўради+.

9Бойлигини муҳтожларга сахийлик ила тақсимлайди,

Унинг солиҳлиги то абад давом этади.

У қудратли, ҳурматли бўлади+.

10Фосиқлар буни кўриб, ғазабга минади,

Алам қилганидан тишларини ғичирлатади–ю,

Аммо кучдан қолади.

Ҳа, фосиқларнинг истаги пучга чиқади+.

112–САНО

112^1Эгамизга ҳамду санолар бўлсин!

Ҳамду сано айтинг, эй Эгамизнинг қуллари,
Ҳамду санолар бўлсин Эгамизнинг номига!
2Эгамиз номига ҳозир ҳам,
Абадулабад олқишлар бўлсин+.
3Шарқдан то ғарбга қадар
Эгамизнинг номига олқишлар бўлсин!+
4Эгамиз барча халқлар устидан юксалган,
Унинг шуҳрати самолардан ҳам буюкдир+.

5Эгамиз Худога ким ўхшайди?!

У юксакда тахт қурган+.

6У самога, ер юзига эгилиб қарайди+.

7Тупроққа қорилган бечораҳолларни У кўтаради,

Фақирларни ахлат уюмидан олиб, юксалтиради+.

8Уларга шаҳзодалар ёнидан жой беради,

Ўз халқининг шаҳзодалари билан бирга ўтқазади.

9Бефарзанд аёлни ўз уйида У шарафлайди,

Унга фарзанд ато этиб, бахтиёр қилади.

Эгамизга ҳамду санолар бўлсин!+

113–САНО

1131-2Исроил халқи Мисрдан чиқиб кетганда,

Яҳудо юрти Худонинг муқаддас маскани бўлди.

Ҳа, Ёқуб насли бегона юртдан кетганда,

Исроил юрти Худонинг шоҳлиги бўлди+.

3Денгиз Худони кўрди–ю, қочди[*],

Иордан дарёси орқага қайтди[*]+.

4Тоғлар қўчқорлар каби сакради[*],

Тепаликлар қўзилар каби ирғиди+.

5Не бўлди, эй денгиз, қочиб кетдинг?

Не бўлди, эй Иордан, орқага қайтдинг?

6Эй тоғлар, нечун сакрадингиз такалар каби?

Эй тепаликлар, нечун ирғидингиз қўзилар каби?

7Титрагин, эй замин, Раббий олдида,

Ёқубнинг Худоси ҳузурида+.

8У қояни сув ҳовузига айлантирган,

Қаттиқ қоядан булоқ чиқарган[*]+.

9Эй Эгам! Содиқ севгинг, садоқатинг ҳақи

Сенга шарафлар бўлсин!

Бизга эмас, Сенга шарафлар бўлсин!

10Нима учун бегона халқлар:

“Қани уларнинг Худоси”, дея айтарлар+?

11Бизнинг Худойимиз самолардадир,

У истаганини қилаверади+.

12Халқларнинг худолари эса кумуш, олтиндан,

Инсон қўлларининг маҳсулидир+.

13Бутларнинг оғизлари бор, сўзлай олмаслар,

Кўзлари бор, кўра олмаслар+.

14Уларнинг қулоқлари бор, эшита олмаслар,

Бурунлари бор, ҳидлай олмаслар.

15Уларнинг қўллари бор, сеза олмаслар,

Оёқлари бор, юра олмаслар,

Бўғизларидан овоз чиқара олмаслар+.

16Бутларни барпо қилганлар, бутларга ишонганлар

Худди уларга ўхшаган бўлиб қолар+.

17Эй Исроил халқи! Ишонинг Эгамизга,
У мадад берар, қалқон бўлар сизга!
18Эй Ҳорун хонадони![*] Ишонинг Эгамизга,
У мадад берар, қалқон бўлар сизга!+
19Эй Эгамиздан қўрққанлар! Ишонинг Эгамизга,
У мадад берар, қалқон бўлар сизга!

20Эгамиз бизни ёдда тутиб, барака беради,
Исроил халқига У барака беради,
Ҳорун хонадонига У барака беради.
21Эгамиз Ўзидан қўрққанларга барака беради,
Каттаю кичикка бир хилда барака беради.

22Эгамиз сизларни,

Болаларингизни кўпайтирсин+.

23Еру осмонни яратган Эгамиз

Сизларга барака берсин.

24Самолар Эгамизнинг самоларидир,

Ерни эса У инсонларга бергандир.

25Ўлим сукунатига ботган марҳумлар

Эгамизга ҳамду сано айтмаслар+.

26Биз эса Эгамизга ҳозир ҳам, абадулабад

Олқишлар айтамиз.

Эгамизга ҳамду санолар бўлсин!+

114–САНО

114^1Эгамни севаман, У мени эшитади,

Менинг илтижоларимни У тинглайди+.

2Қулоқ бериб мени тинглагани учун

Умрим бўйи Эгамга илтижо қиламан.

3Мени ўлим тўрлари ўраб олди,

Ўликлар диёрининг[*] азоблари бошимга тушди,

Мени босди дарду ғам, аламлар+.

4Шунда Эгамга илтижо қилдим:

“Эй Эгам, ёлвораман, мени қутқаргин!”

5Эгамиз меҳрибон, одилдир,

Худойимиз раҳмдилдир+.

6Эгамиз содда инсонларни ҳимоя қилади,

Хавф–хатарда қолганимда, У мени қутқаради.

7Эй жоним, яна хотиржам бўлгин,

Эгам менга эзгулик қилган+.

8Эгам жонимни ўлимдан қутқариб қолди,
Кўзларимни ёш тўкишдан,
Оёғимни қоқилишдан қутқарди+.
9Тириклар диёрида эканман
Эгамнинг йўлидан юравераман+.

115–САНО

115^1Жуда кўп азоб чексам ҳам,

Худога бўлган ишончим йўқолмади+.

2Ўйламасдан[*]: “Ҳамма одамлар ёлғончидир”, дедим+.

3Эгам менга қилган яхшиликларини

Унга қандай қилиб қайтарай+?

4Нажот топганимни нишонлайман,

Эгамга сажда қиламан.

5Эгамиз халқининг кўзи олдида

Унга берган онтимни адо этаман+.

6Тақводорларнинг ўлими

Эгамизнинг назарида жуда аччиқдир+.

7Эй Эгам, мен Сенинг қулингман,
Чўрингнинг ўғлиман,
Ўзинг кишанлардан мени озод қилгансан+.
8Шукрона қурбонлигини Сенга назр қиламан,
Сенга сажда қиламан+.
9-10Қуддусда, Сенинг уйинг ҳовлиларида,
Жамики халқингнинг кўзи олдида
Эй Эгам, Сенга берган онтимни адо этаман.

Эгамизга ҳамду санолар бўлсин!

116–САНО

116^1Эй барча халқлар, Эгамизга ҳамду санолар бўлсин!

Эй жамики элатлар, Уни олқишланглар!+
2Зеро, Унинг бизга бўлган севгиси улуғдир,
Эгамизнинг садоқати то абад давом этар.

Эгамизга ҳамду санолар бўлсин!+

117–САНО

117^1Эгамизга шукрона айтинг, У яхшидир,

Унинг содиқ севгиси абадийдир+.

2Исроил халқи шундай десин:

“Унинг содиқ севгиси абадийдир.”

3Ҳорун авлоди шундай айтсин:

“Унинг содиқ севгиси абадийдир.”

4Эгамиздан қўрққанлар шундай айтсин:

“Унинг содиқ севгиси абадийдир.”

5Кулфатда қолганимда Эгамга илтижо қилдим,

Жавоб бериб, У мени озод қилди+.

6Эгам мен билан бирга, шу боис қўрқмайман.

Инсонлар менга нима қила олади?!+

7Эгам мен билан бирга, У менга мадад беради,

Кўзларим душманларим мағлубиятини кўради+.

8Инсондан умид қилгандан кўра,

Эгамиздан паноҳ излаш яхшидир+.

9Шаҳзодалардан умид қилгандан кўра,

Эгамиздан паноҳ излаш яхшидир.

10Душман халқлар ўраб олган атрофимни,
Эгамнинг қудрати билан уларни улоқтирдим+.
11Ҳар тарафдан ўраб, менга ҳужум қилганди,
Эгамнинг қудрати билан уларни улоқтирдим.
12Атрофимни арилардай ўраб олдилар,
Тикан алангасидай лов этдилар–да, ўчдилар,
Эгамнинг қудрати билан уларни улоқтирдим.
13Мени қаттиқ туртганларида, йиқилаёздим,
Эгам менга мадад берди.
14Эгам менинг куч–қудратимдир[*],
У менинг қутқарувчимдир+.

15Солиҳларнинг чодирларида

Шодлик, зафар қўшиқлари жаранглайди:

“Эгамизнинг ўнг қўли мағлуб қилади+.

16Эгамизнинг ўнг қўли баланд кўтарилади,

Ҳа, Эгамизнинг ўнг қўли мағлуб қилади.”

17Мен ўлмайман. Ҳа, мен яшайман,

Эгамнинг ишларини нақл қиламан+.

18Эгам мени қаттиқ жазолади,

Лекин ўлишимга йўл қўймади.

19Адолат дарвозаларини менга очинглар,
Токи мен дарвозадан кириб,
Эгамга шукроналар айтайин+.
20Бу Эгамизнинг дарвозасидир,
Солиҳлар шу дарвозадан кирсин+.

21Эй Эгам, ибодатимга жавоб берганинг учун,
Менинг нажоткорим бўлганинг учун
Сенга шукрона айтаман.

22Бинокорлар рад этган тош

Бинонинг тамал тоши[*] бўлди+.

23Бу Эгамизнинг қилган ишидир,

Кўз олдимиздаги ажойиботдир.

24Эгамиз яратган кундир бу,

Бу кунда шод бўлиб, севинайлик.

25Нажот бер бизга, ёлворамиз, эй Эгам!

Муваффақият бер, ўтинамиз, эй Эгам!

26Эгамиз номидан келадиган зот барака топсин,

Эгамиз уйидан туриб, сени дуо қиламиз+.

27Эгамиз Худодир, У бизга нур берган.

Байрам нишонлашни бошланг!

Пальма шохларини олиб, қурбонгоҳ олдига боринг[*]+.

28Сен Худойимсан, Сенга шукур айтаман,

Сен Худойимсан, Сени улуғлайман.

29Эгамизга шукрона айтинг, У яхшидир,

Унинг содиқ севгиси абадийдир+.

118–САНО

118^1[*] Бахтлидир йўллари пок бўлганлар,

Эй Эгам, Сенинг қонунинг бўйича юрадиганлар+.

2Бахтлидир Сенинг шартларингга риоя қиладиганлар,

Бутун қалби билан Сенга интиладиганлар.

3Улар асло ноҳақ иш қилмайдилар,

Сенинг йўлларингдан юрадилар+.

4Ўзинг бизга амр бериб,

Буйруқларимга диққат ила итоат этинг, дегансан.

5Қанийди фармонларингни адо этишда барқарор бўлсам!

6Мен шарманда бўлиб қолмай, дея

Ҳамма амрларингга диққат қиламан+.

7Сенинг одил қоидаларингни ўрганганимда,

Тоза қалб ила ҳамду сано айтаман Сенга.

8Сенинг қонунларингни бажараман,

Мени ҳеч қачон тарк этмагин+.

9Йигит қандай қилиб йўлларини пок сақлайди?

Каломинг бўйича яшаб, шунга эришади+.

10Бутун қалбим билан Сенга интиламан,

Амрларингдан оғишимга йўл қўймагин+.

11Сўзларингни юрагимда асрайман,

Токи Сенга қарши гуноҳ қилмайин+.

12Эй Эгам, Сенга олқишлар бўлсин,

Фармонларингни ўргатгин менга+.

13Оғзингдан чиққан барча қоидаларни

Ўз оғзим билан эълон қиламан+.

14Шартларингга эргашиб, лаззат топаман,

Гўё катта бойлик топиб хурсанд бўламан+.

15Буйруқларинг ҳақида чуқур фикр юритаман,

Сенинг йўлларингга диққат қиламан+.

16Фармонларингдан лаззат оламан,

Каломингни мен унутмасман.

17Мен, Ўз қулингга яхшилик қилгин,
Токи яшаб, каломингга итоат этайин.
18Кўзларимни оч, токи кўрайин
Қонунингдаги ажойиботларни.
19Ер юзида мусофирдай яшайман,
Амрларингни мендан яширма+.
20Жоним куймоқда ҳасрат билан,
Қоидаларингни ўрганишни доим истайман+.
21Лаънатланган такаббурларга,

Амрларингдан оғиб кетганларга Сен танбеҳ берасан+.

22Ҳақорат, хўрликни мендан узоқлаштир,

Ахир, шартларингни доим бажарганман.

23Ҳатто шаҳзодалар тўпланиб, менга бўҳтон қилсалар ҳам

Мен фармонларинг ҳақида чуқур фикр юритаман+.

24Сенинг шартларинг менга лаззат бағишлайди,

Шартларинг мен учун маслаҳатчидирлар.

25Жоним чиқай деб турибди,

Ваъдангга кўра, ҳаётимни сақлагин.

26Ҳаётим ҳақида Сенга айтиб бердим,

Сен жавоб бердинг.

Энди фармонларингни менга ўргатгин.

27Менга буйруқларингни тушунтир,

Токи мўъжизаларинг ҳақида чуқур фикр юритай.

28Жоним адо бўлди ғам–ғуссадан,

Қувват бергин менга ваъдангга биноан+.

29Сохта йўллардан мени сақлагин,

Илтифот ила қонунингни менга ўргатгин.

30Мен садоқат йўлини танлаганман,

Қоидаларингни юрагимга жо қилганман.

31Эй Эгам, шартларингни маҳкам ушлаганман,

Энди шарманда бўлишимга йўл қўймагин.

32Жоним билан амрларингни бажараман,

Зотан, менга кўп заковат ато қиласан.

33Эй Эгам, менга фармонларингни ўргат,

Токи мен уларни охиригача бажарайин.

34Заковат бер менга, токи қонунингга риоя қилай,

Чин қалбимдан қонунингни бажарай+.

35Амрларинг сўқмоғидан мени етаклагин,

Мен ундан лаззат топаман.

36Юрагимни ноҳақ фойда томон эмас,

Ўз шартларинг томон бургин+.

37Кўзларимни бефойда нарсалардан қайтаргин,

Ваъдангга биноан ҳаётимни сақлагин[*].

38Мен, Ўз қулингга берган ваъдангда тургин,

Бу ваъданг Сендан қўрқадиганлар учундир.

39Шармандаликдан қўрқаман, мендан узоқ қил,

Зотан, қоидаларинг эзгудир.

40Буйруқларингга нақадар талпинаман,

Адолатинг билан ҳаётимни сақлагин.

41Содиқ севгингни, эй Эгам, менга кўрсат,

Ваъдангга кўра, менга нажот бер.

42Шунда мени ҳақорат қилганларга жавоб бераман,

Сенинг каломингга умид қиламан+.

43Оғзимдан ҳақиқат каломини тамом тортиб олма,

Сенинг қоидаларингга умид боғлаганман.

44Қонунингга доимо риоя қиламан,

Абадулабад уни бажараман.

45Мен озод бўлиб юравераман,

Буйруқларингни излаб топганман.

46Шоҳлар олдида шартларингдан сўйлайман,

Шарманда бўлмасман+.

47Амрларингдан лаззат топаман,

Мен амрларингни севаман+.

48Амрларингга иззату севги кўрсатаман,

Фармонларинг ҳақида чуқур фикр юритаман.

49Эсла мен, қулингга берган ваъдангни,

Сен ваъда бериб, умидвор қилгансан мени.

50Кулфатда қолганимда шу менга тасалли беради,

Сенинг ваъданг менинг ҳаётимни сақлайди.

51Такаббур мени тамом масхара қилади,

Шунда ҳам қонунингдан юз ўгирмасман+.

52Азалий қоидаларингни, эй Эгам, эслайман,

Бу қоидаларингдан мен тасалли топаман.

53Фосиқ қонунингдан юз ўгирган,

Шу боис мен қаттиқ ғазабланаман+.

54Қаерда бошпана қилган бўлмайин,

Фармонларингни қўшиқ қилиб куйлайман+.

55Эй Эгам, тунда ҳам Сени эслайман,

Сенинг қонунларингга риоя этаман.

56Бу менга одат бўлган эди,

Буйруқларингга риоя қилдим.

57Эй Эгам, Сен менинг хавфсизлигим манбаисан,

Каломингга итоат этаман, деб ваъда бераман+.

58Жамолингни изладим чин қалбимдан,

Меҳрибон бўл менга ваъдангга биноан.

59Йўлларимга диққат қилдим,

Шартларинг бўйича қадам босаман.

60Мен шошиламан, кечикмасман

Амрларингга итоат этмоқ учун.

61Фосиқлар мени арқонлар билан боғлайди,

Шунда ҳам Сенинг қонунингни унутмайман+.

62Ярим тунда уйғониб, одил қоидаларинг учун

Сенга ҳамду сано айтаман+.

63Сендан қўрққанларга мен дўстман,

Буйруқларингга риоя қилганларга шерикман.

64Эй Эгам, содиқ севгингдан замин тўлгандир,

Фармонларингни менга ўргат+.

65Эй Эгам, Ўзинг берган ваъдангга мувофиқ
Мен, Ўз қулингга яхшилик қилдинг.
66Менга донолик, зукколик бергин,
Сенинг амрларингга ишондим.
67Жазо олмасимдан олдин адашар эдим,
Энди Сенинг сўзингга итоат этаман.
68Нақадар яхшисан, эзгулик қиласан,
Фармонларингни менга ўргатгин+.
69Такаббур ёлғон сўйлаб, мени қорага чаплар,

Мен эса чин қалбдан буйруқларингга итоат этаман+.

70Уларнинг қалбини ёғ боғлаган,

Мен эса қонунингдан лаззат оламан+.

71Тортган жазоим менга сабоқ бўлди,

Шу орқали фармонларингни ўргандим+.

72Минглаб олтину кумушдан кўра,

Яхшидир мен учун оғзингдан чиққан қонун+.

73Қўлларинг мени яратган, барпо қилган,

Амрларингни ўрганишга менга идрок бергин+.

74Сендан қўрққанлар мени кўриб, севинсинлар,

Зотан, Сенинг каломингга умид қилганман+.

75Эй Эгам, ҳукмларинг адолатлилигини биламан,

Менга жазо берганингда, Сен ҳақ эдинг.

76Мен, Ўз қулингга берган ваъдангга кўра,

Содиқ севгинг менга тасалли бўлсин.

77Менга шафқат қилгин, токи яшайин,

Ахир, Сенинг қонунинг мен учун лаззат.

78Ёлғон гапириб, менга зарар қилгани учун

Такаббурлар шарманда бўлсин.

Мен эса буйруқларинг ҳақида фикр юритаман.

79Мен томон келсин Сендан қўрққанлар,

Сенинг шартларингни биладиганлар.

80Фармонларингни битта қолмай бажарай,

Токи мен шарманда бўлиб қолмай+.

81Нажотингни кутиб, жоним адо бўлмоқда,

Сенинг каломингдан умид қилмоқдаман.

82Ваъдаларингни кутиб, кўзимнинг нури сўнади,

“Қачон менга тасалли берасан?” дея сўрайман+.

83Тутунда қорайиб, бужмайган мешдай[*] бўлсам ҳам,

Сенинг фармонларингни мен унутмаганман.

84Қачонгача мен, қулинг, кутишим керак?

Мени таъқиб қилувчиларни қачон ҳукм қиласан+?

85Такаббурлар менга чуқур қазирлар,

Сенинг қонунингга улар қарши чиқарлар+.

86Ҳамма амрларинг умидбахшдир.

Мени сабабсиз таъқиб этарлар, ёрдам бер!

87Улар мени ер юзидан йўқ қилай, деди,

Аммо буйруқларингни мен тарк этмадим.

88Содиқ севгинг ҳақи сақла ҳаётимни,

Токи оғзингдан чиққан шартларга риоя қилай.

89Каломинг, эй Эгам, то абаддир,
У самоларда мустаҳкам туради+.
90Сенинг садоқатинг насллар оша давом этади,

Ерни барқарор қилгансан, у то абад тураверади+.

91Қоидаларинг туфайли
Еру осмон бугун ҳам мустаҳкамдир,
Бутун олам қўлинг остидадир+.
92Агар қонунинг мен учун лаззат бўлмасайди,
Тортган ғаму кулфатларимдан тамом бўлардим.
93Мен буйруқларингни ҳеч қачон унутмайман,
Булар орқали Сен ҳаётимни сақлагансан.
94Мен Сеникидирман, мени қутқаргин,

Зотан, мен буйруқларингни бажаришга интилганман.

95Фосиқлар мени ўлдиришга пайт пойлайди,

Мен эса шартларинг ҳақида чуқур фикр юритаман.

96Жамики комилликнинг чекланганини кўрдим,

Сенинг амрларинг эса чегарасиздир.

97О, нақадар севаман қонунингни!

Кун бўйи хаёлимда тутаман уни.

98Амрларинг мени ғанимларимдан кўпроқ доно қилди,

Амрларинг доимо мен билан бирга+.

99Барча устозларимдан ҳам зийракроқ бўлдим,

Сенинг шартларинг устида фикр юритаман.

100Ёши улуғлардан ҳам донороқ бўлдим,

Чунки Сенинг буйруқларингга итоат этаман+.

101Ҳар қандай ёмон йўлдан қадамимни тийдим,

Токи Сенинг каломингга итоат этай дедим+.

102Қоидаларингдан мен қайтмадим,

Менга Ўзинг таълим бергансан.

103Сўзларинг мен учун нақадар мазалидир,

Асалдан ҳам ширин туюлар оғзимга+.

104Буйруқларинг туфайли мен доно бўламан,

Ҳар қандай ёлғон йўлдан нафратланаман.

105Сенинг каломинг қадамларим учун чироқдир,

Йўлимга нур сочадиган ёруғликдир+.

106Адолатли қоидаларингни бажараман, деб

Онт ичдим ва бу онтимга вафо қиламан+.

107Эй Эгам, мен кўп жафо чекдим,

Ваъдангга кўра, ҳаётимни сақла.

108Эй Эгам, мақтов назрларимни қабул этгин,

Менга қоидаларингни ўргатгин.

109Ҳаётим ҳар он хавфда бўлса ҳам,

Сенинг қонунингни мен унутмайман.

110Фосиқлар менга тузоқ қўйдилар,

Шунда ҳам буйруқларингдан оғиб кетмадим+.

111Сенинг шартларинг то абад менинг мулкимдир,

Шартларинг қалбимнинг қувончидир+.

112Фармонларингни то абад ижро этмоққа

Юрагимни мойил қилдим.

113Иккиюзламачилардан мен нафратланаман,
Сенинг қонунингни севаман.
114Сен менинг паноҳимсан, қалқонимсан,
Сенинг каломингга умид боғлайман+.
115“Эй бадкирдорлар, йўқолинг кўз олдимдан,

Мен Худойимнинг амрларини бажарай”, деб айтаман+.

116Ваъдангга кўра, менга таянч бўл, токи яшайин,

Умидим пучга чиқмасин, шарманда бўлмайин.

117Суянчиқ бўл менга, токи нажот топайин,

Фармонларингга доим диққат билан боқайин.

118Фармонларингдан тойганларни рад этдинг,

Уларнинг ҳийлаю найранглари беҳудадир.

119Ер юзидаги жамики фосиқларни

Ахлатдай улоқтириб ташлайсан,

Шу боис мен шартларингни севаман.

120Сендан қўрққанимдан вужудим титрайди,

Ҳукмларингдан мени ваҳима босади+.

121Адолатли, тўғри ишлар қилганман,
Мени золимлар қўлида қолдирма.
122Мен, қулингнинг бахтига кафолат бергин,
Такаббурлар мени эзишларига йўл қўймагин+.
123Нажотингни кутавериб, кўзим тўрт бўлди,

Ваъда қилган нажотинг армонида кўзим нури тўкилди+.

124Мен, Ўз қулингга содиқ севгингни кўрсатгин,

Фармонларингни менга ўргатгин.

125Сенинг қулингман, менга идрок бергин,

Токи мен шартларингни билиб олайин.

126Эй Эгам, вақти келди, Ўз ишингни қил,

Сенинг қонунинг бузилди.

127Чиндан ҳам Сенинг амрларингни

Олтиндан, энг соф олтиндан ҳам кўпроқ севаман+.

128Сенинг буйруқларингга кўра, қадам босаман,

Ҳар қандай ёлғон йўлдан нафратланаман.

129Сенинг шартларинг ажойибдир,
Шу боис уларга итоат этаман.
130Каломингнинг таълимоти зиё сочади,
Соддаларга ақл–идрок беради+.
131Оғзим очилиб, оғир нафас оламан,
Чунки Сенинг амрларингга жуда интиламан+.
132Мен томон юз бур, менга шафқат қилгин,

Ахир, Сени севганларга доим шафқат кўрсатасан.

133Сўзингга кўра, қадамимни Ўзинг бошқаргин,

Ҳеч қачон устимдан гуноҳ ҳукмрон бўлмасин.

134Инсон зулмидан мени қутқаргин,

Токи Сенинг буйруқларингга итоат этайин.

135Жамолинг менга нурларини сочсин,

Фармонларингни менга ўргатгин+.

136Кўзларимдан ёшлар дарё бўлиб қуйилар,

Ахир, одамлар қонунингга риоя қилмаяпти+.

137Сен одилсан, эй Эгам,

Ҳукмларинг адолатлидир.

138Адолат ила шартларингни буюргансан,

Тамомила ишончлидир шартларинг.

139Ғазабим мени адо қилмоқда,

Душманларим каломингни рад этмоқда.

140Ваъдаларинг нақадар софдир!

Мен ваъдаларингни нақадар севаман!+

141Мен кераксизман, хўрланганман,

Буйруқларингни унутмайман.

142Сенинг адолатинг мангудир,

Сенинг қонунинг ҳақиқатдир+.

143Бошимга кулфату азоб келди,

Амрларинг менга завқ берар.

144Шартларинг то абад адолатлидир,

Идрок бергин менга, токи яшайин.

145Эй Эгам, чин кўнгилдан ёлвораман, жавоб бер,

Фармонларингга риоя қиламан.

146Сенга фарёд қиламан, мени қутқаргин,

Токи шартларингга мен риоя қилай.

147Кун чиқмасдан Сендан мадад сўраб фарёд қиламан,

Сенинг каломингга мен умид боғлайман+.

148Сенинг ваъдангни чуқур англай деб,

Кўзларимга тун бўйи уйқу келмайди.

149Содиқ севгингга кўра, овозимни эшитгин,

Эй Эгам, адолатинг билан ҳаётимни сақлагин.

150Қабиҳ режа тузадиганлар яқин келмоқда,

Улар қонунингдан узоқда юради.

151Сен эса, эй Эгам, ёнимдасан,

Ҳамма амрларинг ҳақиқатдир+.

152Қонунингни Сен мангу барқарор қилгансан,

Ёшлигимдан буни мен биламан.

153Азобларимга қарагин, мени қутқаргин,

Ахир, мен Сенинг қонунингни унутмадим.

154Менинг даъвоимни исбот қил, мени қутқар,

Ваъдангга кўра, ҳаётимни сақла+.

155Фосиқдан нажот узоқдадир,

Сенинг фармонларингни улар изламаслар.

156Эй Эгам, шафқатинг буюкдир,

Адолатинг билан ҳаётимни сақла+.

157Мени таъқиб қилувчи душманларим кўп,

Мен шартларингдан юз ўгирмайман+.

158Маккорларга нафрат ила қарайман,

Улар Сенинг амрларингга риоя қилмайди+.

159Қарагин, нақадар севаман буйруқларингни,

Содиқ севгингга кўра, сақлагин ҳаётимни.

160Каломинг моҳияти ҳақиқатдир,

Адолатли қоидаларинг то абад давом этади+.

161Ҳукмдорлар мени сабабсиз таъқиб қилар,

Юрагим каломингдан қўрқиб титраб турар+.

162Худди улкан хазина топган одамдай,

Сенинг сўзингдан шод бўламан+.

163Ёлғондан нафратланиб, жирканаман,

Сенинг қонунингни эса севаман.

164Сенинг адолатли қоидаларинг туфайли

Етти марта кунига Сени мадҳ қиламан.

165Қонунингни севганлар буюк тинчликка эга бўлар,

Ҳеч нарса уларга тўсиқ бўла олмайди.

166Эй Эгам, мен нажотингга умид қиламан,

Мен Сенинг амрларингни бажараман+.

167Шартларингга итоат этаман,

Мен уларни ғоятда севаман.

168Буйруқ, шартларингга риоя қиламан,

Ҳамма йўлларим Сенга маълумдир+.

169Эй Эгам, оҳу нолам етсин Сенга,

Каломингга кўра, менга идрок бергин.

170Илтижоим етиб борсин Сенга,

Берган ваъдангга кўра, мени қутқаргин.

171Лабларимдан ҳамду сано тўлиб–тошсин,

Менга ўргатасан фармонларингни.

172Тилим куйлайди Сенинг ваъдангни,

Зотан, адолатлидир барча амрларинг.

173Менга ёрдамга тайёр тургин,

Зотан, танлаганман мен буйруқларингни.

174Эй Эгам, нажотингга талпинаман,

Сенинг қонунингдан лаззат топаман.

175Умр бер менга, ҳамду сано айтайин Сенга,

Қоидаларинг ёрдам берсин менга.

176Адашган қўйдай йўлдан озганман,

Излаб топ мени, Ўз қулингни.

Зотан, мен амрларингни унутмаганман+.

119–САНО

Зиёрат қўшиғи[*].

1-2Қайғу–аламдан Эгамга фарёд қилдим:

“Эй Эгам, ёлғончи лаблардан,

Маккор тилдан жонимни асрагин!”

У фарёдимга жавоб берди+.

3Эй маккор тил, Эгамиз бошингга не кунни солар экан?

Сенга қандай жазо берар экан?

4У жангчининг ўткир ўқлари билан сени жазолайди,

Ёнаётган юлғун бутасининг чўғлари билан сенга жазо беради+.

5Ҳолимга вой, Мешехда мусофирман,
Кедар[*] чодирлари орасида яшайман+.
6Тинчликдан нафрат этувчи халқ орасида
Яшашдан чарчадим.
7Мен тинчлик тарафдориман,
Аммо гапирай деб, оғиз очсам,
Улар урушни истайдилар.

120–САНО

Зиёрат қўшиғи.

1Тоғларга тикаман кўзларимни,

Қаердан келар менга мадад+?

2Еру осмонни яратган

Эгамдан келар менга мадад+.

3Қоқилишингга У йўл қўймас,

У посбонингдир, асло мудрамас+.

4Ҳа, Исроилнинг посбонидир У,

Мудрамайди, ухламайди У.

5Эгамиздир сенинг посбонинг,

Эгамиздир ёнингдаги соянг сенинг+.

6Кундузи офтоб сени урмас,

Кечаси ой сенга зарар етказмас.

7Эгамиз сени ҳар қандай хатардан асрайди,

Жонингни Эгамиз омон сақлайди.

8Ҳозир ва то абад қаерга борсанг ҳам,

Эгамиз доим сенга посбонлик қилади+.

121–САНО

Довуднинг зиёрат қўшиғи.

1“Эгамизнинг уйига борайлик”, деб

Менга айтганларида шод бўлдим+.

2Мана турибмиз, эй Қуддус,

Дарвозаларинг ичкарисида.

3Қуддус яхши қурилган шаҳардир,
Деворлари бир–бирига туташтириб солингандир.
4Исроил халқига берилган қонунга кўра,
Қабилалар у ерга чиқиб борарлар!
Ҳа, Эгамизнинг қабилалари
Унга шукур айтмоқ учун чиқиб борарлар!+
5У ерда ҳукм тахтлари ўрнашган,
Ҳа, Довуд хонадонининг тахтлари
У ерда жойлашган+.

6Дуо қилинг Қуддуснинг тинчлиги учун:

“Уни севганлар ҳузур–ҳаловат топсин+.

7Деворлари ичида тинчлик бўлсин,

Қалъалари бехатар бўлсин.”

8Қариндошларим, дўстларим ҳақи–ҳурмати,

Қуддусга тинчлик бўлсин, дея айтаман.

9Эгамиз Худонинг уйи ҳақи–ҳурмати

Қуддуснинг иқболини излайман+.

122–САНО

Зиёрат қўшиғи.

1Эй самоларда тахт қурган Худо!

Кўзларимни Сенга тикаман+.

2Эй Эгамиз Худо!

Бизга шафқатингни кўрсатгин дея,

Биз Сендан умид қиламиз.

Хўжайини қўлига қараган

Қулларнинг кўзлари каби,

Бекасининг қўлига қараган

Чўри қизнинг кўзлари каби,

Кўзларимиз Сенга қадалган.

3Шафқат қил, эй Эгам, шафқат қил бизга,

Кўрган хўрликларимиз етиб ортар+.

4Беғамларнинг масхаралаши жонимиздан тўйдирди,

Киборларнинг ҳақоратидан пичоқ бориб суякка етди+.

123–САНО

Довуднинг зиёрат қўшиғи.

1Энди Исроил шундай десин:
“Эгамиз биз томонда бўлмаса эди,+
2Ҳа, Эгамиз биз томонда бўлмаса эди,
Ғанимларимиз бизга ҳужум қилганда,
3Улар бизга ғазабини сочганда,
Бизни тириклайин ютган бўларди+.
4Тўфон бизни гирдобига тортган бўларди,
Сел бизни босиб олган бўларди+.
5Пишқирган сувлар устимиздан босган бўларди.”

6Эгамизга олқишлар бўлсин,

Йиртқич тишларга бизни ўлжа қилиб қўймади.

7Биз овчининг тузоғидан қутулган

Қушларга ўхшаймиз.

Тузоқ синиб, биз қутулдик+.

8Еру осмонни яратган Эгамиздан

Бизга мадад келади+.

124–САНО

Зиёрат қўшиғи.

1Эгамизга умид боғлаганлар Сион тоғига ўхшар,

Ҳеч қачон тебранмас, то абад мустаҳкам турар+.

2Тоғлар Қуддусни ўрагандай,
Ҳозирдан бошлаб, то абад
Эгамиз Ўз халқини ўраб олгандир.

3Фосиқ шоҳнинг салтанат ҳассаси[*]

Солиҳларнинг юртида узоқ қолмайди.

Бўлмаса солиҳлар қўлларини ёмон ишларга узатади.

4Эй Эгам, юраги тўғри бўлганларга,
Яхшиларга яхшилик қилгин.
5Эй Эгам, эгри йўлларга бурилганларни
Бадкирдорлар билан бирга ҳайдаб юборгин.
Исроил узра тинчлик бўлсин!+

125–САНО

Зиёрат қўшиғи.

1Эгамиз Қуддусни[*] яна фаровонликка эриштирганда[*],

Туш кўраётган одамларга ўхшар эдик+.

2Оғзимиз кулги билан,

Тилларимиз шодлик қўшиғи билан тўла эди.

Шунда халқлар айтдилар:

“Улар учун Эгамиз буюк ишлар қилди.”+

3Ҳа, Эгамиз биз учун буюк ишлар қилганди,

Биз қувончга тўлгандик+.

4Нагав чўлидаги сойликларни қайта сувга тўлдиргандай,

Эй Эгам, фаровонлигимизни қайта тиклагин.

5Кўз ёш билан уруғ экканлар

Шодлик қўшиқлари ила ҳосил ўради.

6Йиғлаб, уруғ халтасини олиб борувчилар

Шодлик қўшиқлари билан қайтиб келади,

Дон боғламларини олиб қайтади+.

126–САНО

Сулаймоннинг зиёрат қўшиғи.

1Агар уйни Эгамиз қурмаса,
Қурувчиларнинг иши бекор бўлади.
Агар Эгамиз шаҳарни қўриқламаса,
Қоровул беҳуда пойлоқчилик қилади+.
2Эрта туриб, кеч ётганингиз ҳам,

Овқат топай деб, тортган машаққатингиз ҳам бекордир.

Эгамиз Ўз севганларининг эҳтиёжини

Уйқуларида ҳам қондиради[*]+.

3Ўғиллар Эгамиздан меросдир,

Фарзандлар Ундан мукофотдир+.

4Ёшлигингизда туғилган ўғилларингиз

Жангчининг қўлидаги ўқлардайдир.

5Ўқдони тўла шундай инсон бахтлидир!

Шаҳар дарвозаси олдида

Душмани билан даъволашганда,

У шарманда бўлиб қолмайди.

127–САНО

Зиёрат қўшиғи.

1Эй Эгамиздан қўрққанлар, ҳаммангиз бахтлисиз,

Эй Унинг йўлидан юрадиганлар, сизлар бахтлисиз+.

2Меҳнатингиз самарасини ейсиз,

Бахтли бўлиб, ҳузур–ҳаловатга етасиз+.

3Хотинингиз ҳовлингиздаги серҳосил

Узум токига ўхшаган бўлади.

Дастурхонингиз атрофидаги болаларингиз

Ёш зайтун кўчатига ўхшаган бўлади+.

4Эй Эгамиздан қўрқадиганлар,

Шу тариқа барака топасиз.

5Эгамиз Қуддусдан туриб сизга барака берсин,

Умрингиз бўйи Сионнинг гуллаб–яшнашини кўринг+.

6Яшайверинг сиз, невара–чевара кўринг,

Исроил узра тинчлик бўлсин!+

128–САНО

Зиёрат қўшиғи.

1Исроил шундай деб айтсин:

“Улар ёшлигимдан менга кўп зулм ўтказиб келди+.

2Ҳа, ёшлигимдан менга зулм ўтказиб келган,

Аммо мени енга олмаганлар.

3Мени савалаб, елкаларимда чуқур излар қолдирдилар,

Яраларим даладаги узун жўякларга ўхшар+.

4Эгамиз адолатпарвардир,

Фосиқларнинг арқонини қирқиб, мени озод қилди.”

5Қуддусдан[*] нафратланганларнинг ҳаммаси

Шарманда бўлиб, ортига қайтсин+.

6Том устидаги ўтларга[*] ўхшасин улар,

Ўсмасдан олдин қуриб қолсинлар+.

7Бундай ўтга ўроқчиларнинг ҳовучи тўлмайди,

Боғловчиларнинг қучоғи тўлмайди.

8Ўтган–кетганлар уларга:

“Эгамиз сизларга барака берсин,

Эгамиз номи билан сизларни дуо қиламиз!” деб айтмасин+.

129–САНО

Зиёрат қўшиғи.

1Эй Эгам, тубсиз сувлардан Сенга нола қиламан+.

2Эй Раббий, менинг овозимни эшитгин!

Илтижоларимга диққат ила қулоқ солгин!+

3Эй Эгам, гуноҳларни ҳисобга олсанг агар,

Эй Раббий, ким ҳам бардош бера олар?!

4Аммо Сен кечиримлисан,

Шу боис Сендан қўрқамиз+.

5Эгамга умид боғлайман,

Ҳа, жоним Унга талпинади.

Унинг каломига умид боғлайман.

6Тонгни кутган посбондан ҳам кўпроқ,

Ҳа, тонгни кутган посбондан ҳам кўпроқ

Менинг жоним Раббийга талпинади.

7Эй Исроил! Умид қилгин Эгамиздан!

Эгамиз содиқ севгисини кўрсатади.

Қутқаришга У доим тайёр!+

8Исроилни барча гуноҳларидан қутқарадиган

Унинг Ўзидир+.

130–САНО

Довуднинг зиёрат қўшиғи.

1Эй Эгам, юрагимда мағрурлик йўқ,

Кўзларим асло киборларча боқмайди.

Менга ғоят ҳайратли бўлган, буюк ишлар билан

Мен ўзимни банд қилмайман+.

2Бола онаси бағрида тинчлангандай,

Мен ҳам енгил тортиб, тинчланганман.

Ҳа, жоним тинчланган.

3Эй Исроил! Ҳозир ҳам, абадулабад Эгамиздан умид қилгин!+

131–САНО

Зиёрат қўшиғи.

1Эй Эгам, эслагин Довудни,
У тортган барча азоб–уқубатларни!+
2Эй Эгам, у Сенга қасам ичганди.
Эй Ёқубнинг қудратли Худоси,
У Сенга ваъда берганди:
3“Мен асло уйимга кирмайман,
Ёки ўрнимга ётмайман+.
4Кўзларимга уйқу бермайман,
Қовоқларим юмилишига йўл қўймайман.
5Эгамиз учун бир жой топмагунимча,
Ёқубнинг қудратли Худоси учун
Бир маскан бўлмагунча асло дам олмайман.”

6Аҳд сандиғи Эфратда[*], деб эшитгандик,

Биз уни Йўр[*] далаларида топиб олдик.

7“Эгамизнинг масканига борайлик,

Унинг пойига сажда қилайлик”, дедик+.

8Қани, кел, эй Эгам, оромгоҳингга
Қудратинг рамзи бўлган Сандиқ билан бирга+.
9Руҳонийларинг солиҳликни кийсинлар,
Тақводорларинг шодликдан куйласинлар!+

10Ўз қулинг Довуднинг ҳақи–ҳурмати,
Танлаган шоҳингни рад қилмагин+.
11Эй Эгам, Сен Довудга онт ичган эдинг,
Сен шу онтингдан асло қайтмай дейсан:
“Ўзингдан бино бўлган ўғилларингдан
Бирини сенинг тахтингга ўтқазаман+.
12Агар ўғилларинг Менинг аҳдимга риоя қилса,
Уларга ўргатган амрларимга итоат этса,
Уларнинг ўғиллари ҳам

Шоҳ бўлиб, то абад сенинг тахтингда ўтиради.”+

13Эй Эгам, Сен Қуддусни[*] танлагансан,

У ерни Ўзингга маскан қилишни истагансан+.

14Сен шундай дединг:

“Мен то абад яшайдиган жой шу жойдир,

Бу ерда истиқомат қилишни истаганман.

15Унинг озуқаларига мўл қилиб барака бераман,

У ердаги фақирларни тўйдираман+.

16Руҳонийларни нажотга буркайман,

Тақводорлари шодликдан куйлайдилар!

17Довуднинг наслини бу ерда кўкартираман,

Ўзим танлаган шоҳнинг чироғини ўчирмайман+.

18Унинг ғанимларини шармандаликка ўрайман,

Шоҳнинг бошидаги тожи эса порлаб тураверади.”

132–САНО

Довуднинг зиёрат қўшиғи.

1Нақадар яхшидир,
Ёқимлидир биродарлар бирга аҳил яшасалар+.
2Аҳиллик Ҳоруннинг бошига суртилган,

Соқолигача оқиб тушган қимматбаҳо мойдайдир[*],

Кийимлари ёқасидан оқиб тушган мой кабидир+.

3Сион тоғларига келадиган барака[*]

Хермон тоғидаги мўл шабнамга ўхшайди.

Сиондан Эгамиз Ўз баракасини ва абадий ҳаётни беради+.

133–САНО

Зиёрат қўшиғи.

1Эй сизлар — Эгамизнинг қуллари,
Эгамизнинг уйида кечаси хизмат қиладиганлар,
Эгамизни олқишланг!+
2Муқаддас маскан томон
Қўлларингизни кўтариб,
Эгамизни олқишланг!+

3Еру осмонни яратган Эгамиз

Қуддусдан[*] туриб, сизга барака берсин+.

134–САНО

134^1Эгамизга ҳамду санолар бўлсин!

Эгамизнинг номига мадҳиялар бўлсин!
Ҳамду сано айтинг, эй Эгамизнинг қуллари,
2Эй Эгамизнинг уйида хизмат қиладиганлар,

Эй Эгамиз уйининг ҳовлисида хизмат қиладиганлар!+

3Эгамизга ҳамду санолар бўлсин,

У яхшидир!

Тараннум этинг Уни, бу[*] ёқимлидир.

4Эгамиз Ўзи учун Ёқуб наслини танлади.

Ҳа, Ўзимнинг хазинам деб, Исроил халқини танлади+.

5Ҳа, биламан, Эгамиз улуғдир,
Раббимиз барча худолардан юксакдир+.
6Осмонда ҳам, заминда ҳам,
Денгизларда, жамики тубсиз сувларда
Эгамиз истаганини қилади+.

7У ернинг тўрт томонидан булутларни олиб келади,

Ёмғир билан бирга чақмоқ юборади,

Омборларидан шамол олиб келади+.

8Эгамиз Мисрнинг тўнғичларини,

Инсон ҳамда ҳайвонларнинг биринчи туғилганларини нобуд қилди[*]+.

9Фиръавн ва унинг ҳамма аъёнларига қарши

Мисрнинг орасига Эгамиз аломату мўъжизаларни юборди[*]+.

10У кўп эллар, халқларни қирган,

Қудратли шоҳларни бўғизлаган+.

11Амор халқининг шоҳи Сихўнни, Башан шоҳи Ўгни ҳамда

Канъоннинг барча шоҳларини қирган[*]+.

12Уларнинг ерини Исроил халқига мулк қилиб берди+.

13Эгамизнинг номи то абад давом этар,

Эгамизнинг шуҳрати насллар оша давом этар+.

14Эгамиз Ўз халқига адолат қилади,

Ўз қулларига раҳм–шафқат қилади+.

15Халқларнинг худолари эса кумуш, олтиндан,

Инсон қўлларининг маҳсулидир+.

16Бутларнинг оғизлари бор, сўзлай олмаслар,

Кўзлари бор, кўра олмаслар+.

17Қулоқлари бор уларнинг, эшита олмас,

Улар асло нафас ололмас+.

18Бутларни барпо қилганлар, бутларга ишонганлар

Худди уларга ўхшаган бўлиб қолар+.

19Эй Исроил халқи, олқишлар айтинг Эгамизга!

Эй Ҳорун хонадони[*], мадҳиялар айтинг Эгамизга!

20Эй Леви хонадони[*], олқишлар айтинг Эгамизга!

Эй Эгамиздан қўрққанлар, мадҳиялар айтинг Унга!+

21Қуддусда истиқомат қиладиган Эгамизга

Сионда олқишлар айтинг!

Эгамизга ҳамду санолар бўлсин!+

135–САНО

135^1Шукрона айтинг Эгамизга, У яхшидир!

Унинг содиқ севгиси абадийдир+.

2Шукрона айтинг худоларнинг Худосига,

Унинг содиқ севгиси абадийдир+.

3Шукрона айтинг эгаларнинг Эгасига[*],

Унинг содиқ севгиси абадийдир.

4Шукрона айтинг Худога,

Фақатгина У буюк ажойиботлар кўрсатади.

Унинг содиқ севгиси абадийдир+.

5Шукрона айтинг донолик билан самоларни яратганга[*],

Унинг содиқ севгиси абадийдир+.

6Шукрона айтинг сувлар узра ерни барпо қилганга[*],

Унинг содиқ севгиси абадийдир+.

7Шукрона айтинг улкан ёритқичларни яратганга,

Унинг содиқ севгиси абадийдир+.

8Кундузи нур сочиб турсин дея,

Қуёшни яратганга шукрона айтинг.

Унинг содиқ севгиси абадийдир.

9Тун узра нур сочиб турсин дея,

Юлдузлару ойни яратганга шукрона айтинг.

Унинг содиқ севгиси абадийдир.

10Шукрона айтинг Мисрнинг тўнғичларини урганга[*],

Унинг содиқ севгиси абадийдир+.

11Шукрона айтинг Мисрдан Исроилни олиб чиққанга[*],

Унинг содиқ севгиси абадийдир+.

12Шукрона айтинг йўғон билакларию

Кучли қўли ила Исроилни олиб чиққанга,

Унинг содиқ севгиси абадийдир.

13Шукрона айтинг Қизил денгизни[*] иккига бўлганга[*],

Унинг содиқ севгиси абадийдир+.

14Шукрона айтинг Исроилни денгиз ўртасидан ўтказганга,

Унинг содиқ севгиси абадийдир.

15Шукрона айтинг фиръавн ва унинг лашкарларини

Қизил денгизга улоқтирганга,

Унинг содиқ севгиси абадийдир+.

16Шукрона айтинг Ўз халқини саҳро бўйлаб олиб ўтганга,

Унинг содиқ севгиси абадийдир+.

17Шукрона айтинг буюк шоҳларни ҳалок қилганга,

Унинг содиқ севгиси абадийдир+.

18Шукрона айтинг қудратли шоҳларни қирганга,

Унинг содиқ севгиси абадийдир.

19Шукрона айтинг Амор халқининг шоҳи Сихўнни ўлдирганга,

Унинг содиқ севгиси абадийдир+.

20Шукрона айтинг Башан шоҳи Ўгни ўлдирганга[*],

Унинг содиқ севгиси абадийдир+.
21Шукрона айтинг уларнинг ерини
Ўз халқига мулк қилиб берганга,
Унинг содиқ севгиси абадийдир.
22Шукрона айтинг у ерларни
Ўз қули Исроилга мулк қилиб берганга,
Унинг содиқ севгиси абадийдир.

23Шукрона айтинг хор бўлганимизда бизни эслаганга,

Унинг содиқ севгиси абадийдир.

24Шукрона айтинг бизни душманларимиздан қутқарганга,

Унинг содиқ севгиси абадийдир+.

25Шукрона айтинг барча жонзотларни озиқлантирадиганга,

Унинг содиқ севгиси абадийдир+.

26Шукрона айтинг Самовий Худога,

Унинг содиқ севгиси абадийдир.

136–САНО

136^1Бобилдаги дарёлар бўйида ўтирардик,

Йиғлаб, у ерларда Қуддусни[*] эслардик+.

2Лираларимизни ўша ердаги толларга осиб қўйгандик.

3Бизни у ерда асирга олганлар:

“Қўшиқ айтиб беринглар”, дердилар,

Бизга зулм қилганлар кўнгилларини чоғ қилгани:

“Бизга Қуддус қўшиқларидан куйланглар”, дердилар.

4Қандай қилиб бегона юртда
Биз Эгамизга қўшиқ куйлай олардик?!
5Эй Қуддус, агар сени унутсам,
Ўнг қўлим қуриб қолсин+.
6Агар мен сени эсламасам,
Қуддусни энг катта шодлигим деб билмасам,
Тилим танглайимга ёпишиб қолсин+.

7Эй Эгам, Қуддус қулаган кунда

Эдомликлар[*] нима қилганини ёдда тутгин.

Ахир, улар: “Қулатинг, йиқитинг уни!

Пойдеворигача қулатиб ташланг!” деб бақирган+.

8Эй Бобил шаҳри! Қирғинга маҳкум бўлгансан[*].

Бизга не қилган бўлсанг,

Ўшани бошингга соладиганлар бахтлидир+.

9Сенинг гўдакларингни ушлаб, қояга уриб,

Тилка–пора қиладиганлар бахтлидир+.

137–САНО

Довуд саноси.

1Эй Эгам, чин дилдан Сенга шукрона айтаман,

Фаришталар[*] олдида Сенинг мадҳингни куйлайман+.

2Муқаддас Маъбадинг олдида сажда қиламан,

Содиқ севгинг, садоқатинг учун Ўзингга шукрона айтаман,

Номингни ҳам, сўзингни ҳам ҳар нарсадан юқори қўйгансан+.

3Чақирганимда, менга жавоб бергансан,

Қудратинг билан мени жасур қилгансан.

4Эй Эгам, замин шоҳлари Сенга шукур айтади,

Оғзингдан чиққан сўзларни улар эшитганлар.

5Эй Эгам, ишларингни улар куйласинлар!

Зеро, Сенинг шуҳратинг буюкдир!

6Гарчи Сен юксак бўлсанг–да, хор бўлганларга боқасан,

Киборларни Сен узоқдан ҳам биласан.

7Кулфатда юрсам ҳам, душманларим ғазабидан сақлайсан,

Ўнг қўлингни узатиб, мени қутқарасан+.

8Эй Эгам, мен учун қасос оласан[*].

Содиқ севгинг то абад давом этар,

Ўзинг яратганларни тарк этмагин+.

138–САНО

Ижрочилар раҳбарига. Довуд саноси.

1Эй Эгам, мени Ўзинг синаб кўриб, билгансан,+
2Қачон ўтириб, қачон туришимни Ўзинг биласан,
Ўй–хаёлларимни узоқдан туриб англаб оласан,+
3Юришимни, ётишимни Сен текширасан,
Барча йўлларим Сенга ойдай равшандир+.
4Бирон сўз тилимга келмасдан олдин,
Эй Эгам, Сен ҳаммасини биласан.
5Мени ҳамма томондан ўраб олгансан,
Қўлларингни устимга қўйгансан.
6Донолигинг мен учун жуда ажойибдир,
Шу қадар юксакки, мен англай олмасман+.

7Сенинг Руҳингдан қочиб, қаерга ҳам бора оламан?!

Сенинг ҳузурингдан қаерга ҳам кета оламан?!+

8Агар осмонга чиқсам, Сен ўша ердасан!

Ўликлар диёрига[*] тушсам ҳам, Сен ўша ердасан!+

9Саҳарнинг қанотларини олиб парвоз қилсам,
Денгизнинг энг узоқ четларига ўрнашсам,
10Ҳатто у ерда ҳам қўлларинг мени етаклар,
Ўнг қўлинг мени қувватлар.

11Агарда: “Шубҳасиз, мени зулмат қамраб олади,

Атрофимда кундуз тунга айланади”, деб айтсам,
12Ҳатто зулмат ҳам Сен учун қоронғи эмас,
Тун кундуз каби нур сочар,
Туну кундуз Сен учун бирдир+.

13Ички аъзоларимни Сен яратгансан,

Онамнинг қорнида менга шакл бергансан+.

14Сенга шукрона айтаман.

Ахир, қандай ажойиб қилиб яратилганман!

Сенинг барча ишларинг нақадар ажойиб,

Буни мен жуда яхши биламан.

15Мен пинҳон яратилганимда,

Ернинг тубида[*] маҳорат ила тўқилганимда,

Суякларим Сендан яширин эмас эди+.

16Кўзларинг кўрганди ҳомила эканимни.

Менга ажратилган кунлар келмасдан,

Ҳаммаси китобингга ёзилганди+.

17Сенинг ниятларинг, эй Худо, менга қадрлидир,

Ниятларингнинг сон–саноғи нақадар кўпдир+.

18Қумдан ҳам кўп бўларди агар уларни санаганимда,

Уйғонганимда қарасам, ҳамон мен билан экансан бирга.

19Эй Худо, кошки фосиқни ўлдирсанг эди,
Қонхўр мендан узоқлашса эди,+
20Сен ҳақингда улар фитна қиладилар,

Душманларинг Сенинг номинг билан ёлғон қасам ичадилар.

21Эй Эгам! Сендан нафратланганлардан мен нафратланмайманми?!

Сенга қарши исён қилганлардан мен жирканмайманми?!+

22Улардан бутунлай нафратланаман,

Уларни ўзимнинг душманим деб биламан.

23Текшириб кўр мени, эй Худо, юрагимни бил,

Синаб кўр мени, ташвишларимни бил+.

24Билгин–чи, менинг бирон қабиҳлигим бормикан?

Мени абадий йўлдан[*] етаклаб боргин.

139–САНО

139^1Ижрочилар раҳбарига. Довуд саноси.

2Ёмонлардан мени қутқар, эй Эгам,

Зўравонлардан ҳимоя қил мени+.

3Улар юракларида қабиҳликни қасд қилади,

Доимо уруш–жанжалларни қўзғайди.

4Улар тилларини илондай ўткир қилади,

Тилларидан илон заҳри томади+.

5Эй Эгам, мени қабиҳларнинг қўлидан қутқар,

Йиқитмоқчи бўлган зўравонлардан мени ҳимоя қил+.

6Такаббурлар мен учун тузоқ қўйганлар,
Улар тўрларининг ипларини ёйганлар,
Йўлим бўйлаб менга қопқон қўйганлар+.

7Эй Эгам, Сенга айтаман: “Сен Менинг Худойимсан.”

Қулоқ сол, эй Эгам, Сенга илтижо қиламан.

8Эй Эгам Раббий, қудратли нажоткорим!

Жанг кунида бошимни омон сақладинг.

9Эй Эгам, фосиқнинг истагини бажо қилмагин,

Уларнинг қабиҳ режаларига омад бермагин,

Улар мағрурланиб кетмасин.

10Атрофимни ўраб олганларнинг таҳдидлари,
Ўзларининг бошига келсин.
11Ёнаётган кўмир чўғи ўзларига ёғилсин,
Улар оловга, ифлос чуқурларга улоқтирилсин–у,
Асло қайтиб чиқмасин+.

12Туҳматчиларга юртда асло жой бўлмасин, кўкармасин,

Фалокат золимнинг изидан тушиб, уни йўқ қилсин.

13Биламан, эй Эгам, мазлумни ҳимоя қиласан,

Бечораҳолни адолат ила қўллаб–қувватлайсан+.

14Солиҳлар албатта Сенга шукрона айтади,

Тўғри инсонлар ҳузурингда истиқомат қилади.

140–САНО

Довуд саноси.

1Сенга ёлвораман, эй Эгам, ёнимга тез келгин,
Сенга ёлворганимда овозимга қулоқ солгин.
2Ибодатимни тутатқи назридай қабул қилгин,

Қўлларимни кўтарганимни кечки қурбонлик деб билгин+.

3Эй Эгам, оғзимга посбон қўйгин,
Лабларим эшигини қўриқлагин+.
4Юрагимни қабиҳликка бурмагин,
Ёмон ишларга қўшилишимга йўл қўймагин,
Бадкирдорларнинг жамоасида
Зиёфатларини ейишимга йўл қўймагин.
5Майли, солиҳ одам мени ураверсин,
Содиқ одам мени тўғриласин,
Бошим шундай аъло мойни рад қилмасин.

Менинг ибодатим муттасил
Бадкирдорларнинг қабиҳ ишларига қаршидир+.
6Уларнинг ҳакамлари қоядан улоқтирилади,

Шунда фосиқлар сўзларим ҳақ эканлигини билиб олишади+.

7Бадкирдорлар айтар: “Шудгор қилиниб, парчаланган ердай,

Суякларимиз қабр[*] оғзида майдаланиб, сочилиб ётибди.”+

8Кўзларим Сендадир, эй Эгам Раббий,
Сендан паноҳ излайман,
Мени ташлаб қўймагин+.
9Бадкирдорларнинг қопқонларидан,
Улар қўйган тузоқдан мени сақлагин+.
10Мен соғ–омон ўтиб кетайин,
Фосиқлар қўйган тўрларига ўзлари тушсин+.

141–САНО

Довуд ғорда бўлгандан кейин[*] айтган қасидаси[*]. Ибодат.

1Эй Эгам, Сенга қаттиқ фарёд қиламан,

Эй Эгам, Сенга қаттиқ ёлвораман+.

2Дардларимни Сенга тўкиб соламан,

Қайғуларимни Сенинг олдингда айтаман+.

3Руҳим сўлғин бўлганда,

Йўлларимни Сен биласан.

Мен юрадиган сўқмоқларда

Ғанимларим менга тузоқ қўйишган+.

4Ўнг томонимга қараб кўр:

Менга эътибор берадиган бирон кимса йўқ.

Ҳеч қаерга қочиб кета олмайман,

Мен учун ҳеч ким қайғурмас.

5Сенга ёлвориб айтаман, эй Эгам:
“Сен менинг паноҳимсан,
Бу дунёдаги хавфсизлигим Сенсан.”+
6Фарёдимга қулоқ солгин,
Ахир, оёқ ости бўлиб кетдим–ку.

Мени таъқиб қилувчилардан қутқар,

Улар мендан ғоят кучлидирлар+.

7Мени тутқунликдан чиқариб олгин,

Токи Сенга шукрона айтай.

Менга эзгулик қилганинг учун

Солиҳлар атрофимни ўраб олади+.

142–САНО

Довуд саноси.

1Эшитгин, эй Эгам, ибодатларимни,
Сен содиқсан, илтижоимга қулоқ сол,
Сен одилсан, жавоб бер.
2Мен, Ўз қулингни ҳукм қилмагин,
Ахир, Сенинг назарингда ҳеч ким солиҳ эмас+.

3Душманлар мени таъқиб қилган,
Менинг танамни тупроққа қорган,
Азалда оламдан ўтганлар каби,
Мени зулматда яшашга мажбур қилар+.
4Шу боис руҳим сўлган,
Юрагим қўрқувдан увушиб қолган.

5Мен олдинги кунларни эслайман,
Сенинг ҳамма ишларинг ҳақида ўйлайман,
Қўлларинг ижодини хаёлимга келтираман+.
6Қўлларимни Сенга ибодат учун очаман,
Қақраган ер каби жоним Сенга ташна+.

7Эй Эгам, менга тез жавоб бер,
Руҳим тушкунликда,
Мендан юз ўгирмагин,
Токи қабрга кирганлардай бўлиб қолмайин+.
8Саҳарда содиқ севгингни менга билдиргин,
Умидимни Сенга боғлайман.
Юрадиган йўлимни Ўзинг кўрсатгин,
Юрагимни Сенга очаман+.
9Эй Эгам, мени ғанимларимдан қутқар,
Паноҳ истаб Сенга қочиб борганман.
10Сенинг хоҳишингни бажармоққа мени ўргат,
Сен Худойимсан, Сенинг эзгу Руҳинг
Мени текис сўқмоқдан етаклаб борсин+.

11Эй Эгам, Ўз номинг ҳақи мени сақлагин,
Адолатинг билан мени кулфатдан қутқаргин+.
12Содиқ севгинг ҳақи қиргин ғанимларимни,
Йўқ қилиб ташлагин ҳамма душманларимни,
Ахир, мен Сенинг қулингман–ку+.

143–САНО

Довуд саноси.

1Эгамга, суянган қоямга олқишлар бўлсин,

У қўлларимни урушга, бармоқларимни жангга ўргатган+.

2Эгам доим менга содиқдир,
У менинг қалъам, қўрғоним, халоскоримдир.
Ҳа, Эгам менинг қалқоним,
Унда мен паноҳ топаман,
Халқларни[*] У менга бўйсундиради+.

3Эй Эгам, инсон зоти кимдирки, унга эътибор берсанг?!

Бандалар[*] кимдирки, улар ҳақда ўйласанг?!+
4Инсон умри оғиздан чиққан нафасга ўхшар,
Одамзоднинг ҳаёти ўткинчи сояга ўхшар+.

5Эй Эгам, кўкларни ёриб, пастга тушгин,
Тоғларга теккин, улардан тутун чиқсин+.
6Чақмоқ чақтир, ёвларни тирқиратгин,
Ўқларингни от, уларни саросимага солгин+.
7Юқоридан узат қўлингни, мени қутқаргин,
Азим сувлардан мени чиқариб олгин,
Бегоналар қўлидан мени қутқаргин+.
8Уларнинг сўзлари беҳуда,
Қўлини кўтариб, улар ёлғон қасам ичади+.

9Эй Худо, Сенга янги қўшиқ куйлайман,
Ўн торли арфа чалиб, Сени тараннум этаман+.
10Шоҳларга Сен зафар ато этасан,

Қулинг Довудни шафқатсиз қиличдан қутқарасан+.

11Келгиндиларнинг қўлидан

Мени халос қил, қутқаргин.

Уларнинг сўзлари беҳуда,

Қўлини кўтариб, улар ёлғон қасам ичади.

12Ўғилларимиз ёшлигида яхши ўсган кўчатга ўхшасин,

Қизларимиз саройнинг ўймакор устунларига ўхшасин+.

13Омборларимиз ноз–неъматларга тўлиб–тошсин,

Қўйларимиз минглаб, ўн минглаб яйловларда кўпайсин.

14Ҳўкизимиз оғир юкларни тортсин[*],
Деворларимиз дарз кетмасин,
Одамларимиз сургун бўлмасин,
Кўчаларимизда оҳ–воҳ, ғаму кулфат бўлмасин+.

15Нақадар бахтлидир бундай инсонлар!

Бахтлидир Худони Эгамиз деб билган халқ!+

144–САНО

Довуднинг ҳамду саноси.

1[*] Эй Худойим, Шоҳим! Сени улуғлайман!

То абад Сенинг номингни олқишлайман!

2Ҳар куни Сени олқишлайман,

Сенга то абад ҳамду сано айтаман.

3Эгамиз буюкдир, мадҳ этилсин янада,

Ақл етмас Унинг буюклигига+.

4Эй Эгам, бир насл бошқасига мақтар ишларингни,

Улар эълон қилар қудратли ишларингни.

5Улар шонли дабдабангни, улуғворлигингни сўйлайдилар,

Мен эса ажойиб мўъжизаларинг ҳақида ўйлайман[*].

6Одамлар қўрқинчли ишларинг қудрати ҳақида айтадилар,

Мен эса буюклигингни эълон қилгайман+.

7Инсонлар чексиз эзгулигингни хотирлаб, гапираверадилар.

Адолатингни улар севинч ила куйлайдилар.

8Эгамиз иноятли, раҳмдилдир,

Жаҳли тез чиқмайди, содиқ севгиси мўлдир+.

9Эгамиз ҳар кимсага ҳиммат қилар,

Яратганларининг ҳар бирига шафқат айлар.

10Эй Эгам, жамики яратганларинг Сенга шукур айтар,

Жамики тақводорларинг Сенга олқишлар куйлар.

11Салтанатинг шуҳратини улар ҳикоя қилар,

Сенинг қудратинг ҳақида улар сўйлаб юрар.

12Ҳаммани қудратли ишларингдан,

Салтанатинг шуҳратию дабдабасидан хабардор қилар.

13Сенинг салтанатинг абадий шоҳликдир,

Ҳукмронлигинг насллар оша давом этар[*]+.

14Йиқилаётганларга Эгамиз таянч бўлади,

Икки букилганларнинг қаддини ростлайди+.

15Эй Эгам, ҳамманинг кўзи умид билан Сенга тикилар,

Ўз пайтида уларнинг ризқини берасан+.

16Сен қўлингни очиб,

Жамики жонзотнинг истагини қондирасан+.

17Эгамиз ҳамма йўлларида адолат қилар,

Ҳамма ишларида севгисини кўрсатар.

18Эгамиз Ўзига ёлворганларнинг ёнидадир,

Чин дилдан илтижо қилганларнинг ёнидадир+.

19Ундан қўрққанларнинг тилагини Эгамиз қондирар,

Уларнинг ноласини эшитиб, уларга нажот берар+.

20Эгамиз Ўзини севувчиларни асрайди,

Ҳамма фосиқларни қириб ташлайди.

21Эгамизнинг ҳамду саноси доимо тилимда бўлади,

Жамики жонзот Унинг муқаддас номини то абад олқишлайди.

145–САНО

145^1Эгамизга ҳамду санолар бўлсин!

Эгамни мадҳ қил, эй жоним!+
2Тирик эканман, Эгамга ҳамду сано айтаман,
Умрим борича Худойимга ҳамду сано куйлайман+.

3Умид боғламанг шаҳзодаларга,

Нажот беролмайдиган инсон зотига+.

4Улар жон бергач, тупроққа қайтар,

Ўша ондаёқ уларнинг режаси йўққа чиқар+.

5Ёқубнинг Худосини мададкорим, деб айтганлар бахтлидир,

Ўзларининг Эгаси Худодан умид қилганлар бахтлидир.

6Ҳа, Ёқубнинг Худоси
Осмонни, ерни ҳамда денгизни яратган.
Денгизу ундаги ҳамма жонзотни У яратган,
У то абад содиқ бўлиб қолади,
7Мазлумларга адолат қилади,
Очларга У нон беради.
Асирларни озод қилувчи Эгамиздир+.
8Эгамиз кўрнинг кўзларини очади,
Икки букилганларнинг қаддини ростлайди,
Эгамиз солиҳларни севади+.
9Эгамиз мусофирларни асрайди,
Етим ва беваларни қўллайди,
Фосиқнинг йўлларига халақит беради+.

10Эгамиз то абад ҳукмдордир,

Эй Қуддус[*], сенинг Худойинг насллар оша ҳукмдордир!

Эгамизга ҳамду санолар бўлсин!+

146–САНО

146^1Эгамизга ҳамду санолар бўлсин!

Нақадар яхшидир Худойимизни тараннум этмоқ!

Нақадар лаззатли, муносиб Унга ҳамду сано айтмоқ!+

2Эгамиз Қуддусни қайтадан қуради,

Сургундагиларни Исроилга йиғади+.

3Эзилган кўнгилларга У шифо беради,

Уларнинг яраларига малҳам қўяди+.

4Юлдузларнинг сонини У аниқлаб чиқади,

Уларнинг ҳаммасига ном беради+.

5Раббимиз буюкдир, қудрати азимдир,

Унинг донолиги чексиздир+.

6Эгамиз мазлумларни юксалтиради,

Фосиқларни эса ерга уриб эзади.

7Эгамизга шукрона айтиб тараннум қилинг,
Худойимизга атаб лирада куй чалинг+.
8У самоларни булутлар ила қоплайди,
У ерни ёмғир билан таъминлайди,
Қир–адирларда ўт–ўлан ўстиради+.
9У ҳайвонларнинг ризқ–рўзини беради,

Қарға болалари қағиллаганда уларга озиқ беради+.

10У отларнинг кучидан завқ олмайди,
Сипоҳнинг кучли оёқларидан хушланмайди+.
11Эгамиз Ўзидан қўрққанлардан хушланади,

Унинг содиқ севгисига умид қилганлардан мамнун бўлади+.

147–САНО

147^1Эгангни олқишлагин, эй Қуддус!

Худойингга ҳамду сано айт, эй Сион!

2Дарвозаларинг тамбаларини У мустаҳкам қилади,

Ичингдаги болаларингга У барака беради+.

3Шоҳлигингга У тинчлик ато қилади,

Буғдойнинг энг яхшиси билан тўйдиради+.

4Худо амрларини ер юзига юборади,

Унинг айтган сўзлари тез ёйилади.

5У қорни оппоқ кўрпадай ёяди,

Қировни кул каби сочади+.

6Дўлни ушоқ каби ёғдиради,

Унинг совуғи олдида ким бардош бера олади?!

7Каломини юбориб, Эгамиз музларни эритади,

Шамолини эсдириб, сувлар оқизади.

8Ёқуб наслига сўзини аён қилади,

Қонун–қоидаларини Исроилга билдиради.

9Бошқа халқларга Эгамиз шундай қилмади,

Ўша халқлар Унинг қонунларини билмайди.

Эгамизга ҳамду санолар бўлсин!+

148–САНО

148^1Эгамизга ҳамду санолар бўлсин!

Эгамизга ҳамду санолар бўлсин самолардан,
Унга ҳамду санолар бўлсин фалаклардан!+
2Эй Унинг фаришталари,
Эгамизга ҳамду санолар бўлсин!
Эй Унинг самовий лашкарлари,
Эгамизга ҳамду санолар бўлсин!+

3Унга ҳамду санолар бўлсин, эй қуёш, эй ой,
Ҳамду санолар бўлсин Унга, нурли юлдузлар!
4Ҳамду санолар бўлсин Унга, эй фалаклар тоқи,
Эй самолар узра жойлашган сувлар![*]+

5Эгамизга ҳамду сано айтсин улар,

Эгамизнинг амри билан яратилган улар+.

6Эгамиз бир фармон билан уларни то абад жойига ўрнаштирди,

Бу фармон бекор қилинмайди+.

7Ер юзидан Эгамизга ҳамду санолар бўлсин!
Эй жамики тубсиз сувлар, денгиз махлуқлари,+
8Эй чақмоқ, қор, дўл, булутлар,
Унинг амрига бўйсунувчи бўронлар
Эгамизга ҳамду санолар айтинг!+

9Мадҳиялар айтинг Унга, эй тоғлар, жамики қирлар,

Мевали дарахтлар, жамики садр дарахтлари!

10Ҳамду сано айтинг Унга,

Эй ёввойи ҳайвонлар, жамики чорва,

Судралиб юрувчилару учар қушлар!

11Мадҳиялар айтинг Унга,
Эй заминдаги шоҳлар, жамики халқлар,
Шаҳзодалар, заминдаги ҳамма ҳукмдорлар!
12Унга ҳамду сано айтинг йигитлар, қизлар,
Ёшу қари — ҳаммангиз бирга.

13Ҳаммаси Эгамизга ҳамду сано айтсин,

Ёлғиз Унинг номи юксакдир,

Шуҳрати замину осмондан баланддир+.

14Эгамиз Ўз халқини қудратли қилди[*].

Шу боис тақводорлари Уни улуғламоқда,

Қадрдони Исроил халқи Уни мадҳ этмоқда.

Эгамизга ҳамду санолар бўлсин!

149–САНО

149^1Эгамизга ҳамду санолар бўлсин!

Эгамизга янги бир қўшиқ айтинг,

Тақводорлар жамоасига ҳамду сано айтинг+.

2Исроил ўз Яратувчиси туфайли қувонсин,

Қуддус[*] халқи ўз Шоҳидан шод бўлсин.

3Эгамизга улар рақс ила ҳамду сано айтсин,

Доира, лира Унга атаб куй чалсин.

4Эгамиз Ўз халқидан хушнуддир,

Мазлумларга нажотни тож қилиб кийдиради.

5Эришган шарафи туфайли тақводорлар шод бўлсин,

Тўшакларида ётганларида шодланиб қўшиқ айтсин+.

6Худога ҳамду сано тилларидан тушмасин,
Қўлларида дудама қиличлар бўлсин,
7Токи ёт халқлардан қасос олсин,
Элатларга жазосини берсин,
8Уларнинг шоҳларини занжирбанд қилсин,
Аслзодаларига темир кишанлар солсин.
9Улар устидан Худонинг ҳукмини ижро этсин,
Тақводорлари учун шараф шудир.

Эгамизга ҳамду санолар бўлсин!+

150–САНО

150^1Эгамизга ҳамду санолар бўлсин!

Худога ҳамду санолар бўлсин муқаддас масканида,

Унга ҳамду санолар бўлсин

Самода — мустаҳкам қалъасида+.

2Қудратли ишлари учун Унга ҳамду санолар бўлсин,

Тенгсиз буюклиги учун мадҳиялар бўлсин.

3Унга ҳамду сано айтинг бурғу чалиб,

Унга ҳамду сано айтинг арфа, лира чалиб+.

4Доира чалиб, рақс ила Унга ҳамду сано айтинг,

Торли асбоб, най чалиб, Унга мадҳиялар айтинг+.

5Жарангдор зиллар чалиб, Унга ҳамду сано айтинг,

Оҳангдор зилларни қаттиқ чалиб, Унга мадҳиялар айтинг+.

6Эгамизга ҳамду сано айтинг,

Эй жамики тирик жонзотлар!

Эгамизга ҳамду санолар бўлсин!

* 2:6 Сион — Эски Аҳддаги шеърий парчаларда ва пайғамбарлар битикларида Сион сўзи кўпинча Қуддус шаҳрига ёки Худонинг халқига нисбатан ишлатилган. Тўлиқроқ маълумотга эга бўлиш учун луғатдаги СИОН сўзига қаранг.

* 2:7 …Сен менинг ўғлимсан, Бугун Мен сенга ота бўлдим — қадимги пайтларда баъзан шоҳаншоҳ ва унинг қўли остидаги бошқа бир шоҳ орасидаги муносабат ота–ўғил муносабатидай тасвирланган. Ушбу оятда Довуд наслидан бўлган, тож кийдирилган янги шоҳ Худонинг ўғли деб айтилган. Шоҳаншоҳ Худо эса бу оятда ўша шоҳнинг отаси сифатида тасвирланган. 2 Шоҳлар 7:8-16, Забур 88:20-30 га қаранг.

* 2:9 …уларни уриб эзасан… — ибронийча матндан. Қадимий юнонча таржимада …уларни бошқарасан….

* 2:11 Ваҳима ила тавба қилинг! — ёки Титраб, шод бўлинг!

* 2:12 Унинг ўғли — шу санонинг 7–оятига ва ўша оятнинг изоҳига қаранг.

* 3:1 Ўғли Абсаломдан қочиб кетгандан кейин… — 2 Шоҳлар 15:13-17:22 га қаранг.

* 3:5 Муқаддас тепалиги — Қуддусдаги Сион тоғига ишора. 47:3 нинг иккинчи изоҳига қаранг.

* 4:3 Эй инсонлар, қачонгача…ёлғонларни излаб юрасиз?! — ёки Эй инсонлар, қачонгача менинг улуғвор Худойимни камситасиз?! Қачонгача арзимас нарсаларга кўнгил қўясиз?! Сохта худоларни излаб юрасиз?!

* 4:5 Ҳатто ғазабланганингизда ҳам гуноҳ қилманг… — ёки Қўрқувдан титранг, гуноҳ қилманг….

* 6:6 Ўликлар диёри — ибронийча матнда Шеўл. Қадимда Исроил халқи Шеўлни ер остидаги тубсиз чуқурлик, марҳумлар борадиган қоронғи жой деб тушунарди. Яна 87:11-13 га қаранг.

* 8:5 Бандалар — ибронийча матндан сўзма–сўз таржимаси Инсон ўғли. Бу ибронийча ибора кўчма маънода ишлатилиб, одамнинг ўткинчи эканлигини билдиради.

* 8:6 Ўзинг — ибронийча матнда элоҳим. Одатда бу сўз Худога ишора қилади, аммо қудратли ҳукмдорлар, илоҳий мавжудотлар ёки фаришталарни ҳам билдириши мумкин.

* 8:7 Жамики яратганинг узра уларни ҳукмрон қилдинг… — Ибтидо 1:26-28 га қаранг.

* 9:1 Қизлар — ёки Ўғилнинг ўлими.

* 9:12 Қуддус — ибронийча матнда Сион (шу санонинг 15–оятида ҳам бор). 2:6 изоҳига қаранг.

* 9:16 Халқлар ўзлари қазиган чуқурга ўзлари йиқилди… — 7:16-17 га қаранг.

* 9:18 Ўликлар диёри — ибронийча матнда Шеўл. 6:6 изоҳига қаранг.

* 10:6 Қабиҳнинг устига чўғ, олтингугурт ёғдиради… — Ибтидо 19:24-25 га қаранг.

* 10:6 гармсел — ҳосилга катта зиён келтирадиган иссиқ шамол. Бу ўринда мажозий маънода ишлатилиб, Худонинг ҳукмини билдиради.

* 13:1 Аҳмоқлар — аҳмоқлар деб таржима қилинган ибронийча сўз ахлоқсиз одамларга ишора қилади. Бундай одамлар Худони севишни ва Унга ишонишни рад қиладилар.

* 13:7 Қуддус — ибронийча матнда Сион. 2:6 изоҳига қаранг.

* 14:1 Сенинг муқаддас тоғинг — Қуддусдаги Сион тоғига ишора. 47:3 нинг иккинчи изоҳига қаранг.

* 15:10 ўликлар диёри — ибронийча матнда Шеўл. 6:6 изоҳига қаранг.

* 15:10 Тақводоринг — ибронийча матндан сўзма–сўз таржимаси Муқаддас бўлганинг.

* 17:3 қоя — бу образ баъзан иброний шеъриятида кўчма маънода қўлланган бўлиб, Эгамизни тоққа ўхшатади. Эгамизнинг халқи ўз душманларидан қутулиш учун, қочиб Эгамизда паноҳ топади. Бу образ Эгамизнинг барқарорлигини ва қоядай мустаҳкам эканлигини кўрсатади.

* 17:3 қудратли нажоткорим — ибронийча матндан сўзма–сўз таржимаси нажотимнинг шохи ёки мени қутқарадиган шох. Ҳўкизнинг шохи куч–қудрат рамзи эди, чунки ҳўкиз қадимий Яқин Шарқдаги энг кучли ҳайвонлардан бири эди.

* 17:6 ўликлар диёри — ибронийча матнда Шеўл. 6:6 изоҳига қаранг.

* 17:11 каруб — қанотли самовий мавжудот. Тўлиқроқ маълумотга эга бўлиш учун луғатдаги КАРУБ, КАРУБЛАР сўзига қаранг.

* 17:14 …Худойи Таолонинг садоси эшитилди — баъзи иброний қўлёзмаларидан ва қадимий юнонча таржимадан (яна 2 Шоҳлар 22:14 га қаранг). Ибронийча матнда дўл ва қип–қизил чўғ деган ибора бу мисранинг охирига қўшилган.

* 17:16 Замин пойдевори — қадимда Исроил халқининг тасаввурига кўра, ер теп–текис бўлиб, ер остида буюк денгиз бор эди, денгиз тубида ўрнатилган улкан устунлар ерни ушлаб турарди. Бу устунлар денгиз тубидаги пойдеворга таянарди.

* 18:4-5 Само, фалак айтмас бир гап…5 Аммо хабарлари… — ёки Бирон халқ йўқки, самою фалакнинг овозини эшитмаса, Тил йўқки, уни тушунмаса. 5 Аммо уларнинг оҳанглари….

* 19:3 Қуддус — ибронийча матнда Сион. 2:6 изоҳига қаранг.

* 19:10 Эй Эгам…жавоб бергин бизга — ёки Эй Эгам, ато қилгин ғалаба. Эй Шоҳимиз, илтижо қилганимизда, жавоб бергин бизга.

* 21:13 буқалар — сано ижодкори бу сўз орқали душманларини назарда тутган. У душманларини яна шерлар (шу санонинг 14, 22–оятларига қаранг), кўппаклар (шу санонинг 17, 21–оятларига қаранг) ва ёввойи буқалар (шу санонинг 22–оятига қаранг) деб атайди.

* 21:13 Башан ўлкаси — Башан Жалила кўлининг шимоли–шарқида жойлашган бўлиб, ўзининг кўм–кўк яйловлари ва соғлом наслдор, чорваси билан машҳур эди.

* 21:16 Мадорим қуриб, сопол парчасидай бўлиб қолдим — ёки Оғзим сопол парчасидай қуриб кетди.

* 21:17 …Қўлу оёқларимни улар илма–тешик қилади — баъзи иброний қўлёзмаларидан, қадимий юнонча ва сурёнийча таржималардан. Ибронийча матндан сўзма–сўз таржимаси …Шер каби, қўл–оёқларим. Бу иборани …Улар шер каби, қўл–оёқларимни босиб турадилар ёки …Улар шер каби, қўл–оёқларимни ғажийдилар деб таржима қилса ҳам бўлади.

* 21:27 …еб тўядилар… — сано ижодкори Худодан олган ёрдами учун Худога шукрона билдириш ниятида Маъбадга назр олиб келган. Сўнг ўша назрнинг бир қисмини таом сифатида қашшоқларга улашиб берган.

* 22:4 зулмат водийси — ёки ўлим водийси зулмати.

* 22:4 таёқ — ёввойи ҳайвонларни ҳайдаб юбориш учун ишлатилган.

* 22:4 Хивич — қўйларга йўл кўрсатиш, уларни бошқариш ва хавфли жойлардан қутқариш учун ишлатилган.

* 23:2 У оламни ўрнатган…уммонлар узра — қадимда Исроил халқининг тасаввурига кўра, ер теп–текис бўлиб, ер остида буюк денгиз бор эди, денгиз тубида ўрнатилган улкан устунлар ерни ушлаб турарди. Бу устунлар денгиз тубидаги пойдеворга таянарди.

* 23:3 Унинг тепалиги — Қуддусдаги Сион тоғига ишора. 47:3 нинг иккинчи изоҳига қаранг.

* 23:6 …Худога интилган Ёқуб насли… — ёки …Ёқубнинг Худосига интилган одамлар….

* 24:1 Бу сано ибронийчада мувашшаҳ усулида ёзилган шеърдир. Бу санонинг ҳар бир оятидаги биринчи сўз иброний алифбеси тартиби бўйича бошланади.

* 25:3 …Сенга доим содиқман — ёки …Садоқатинг туфайли йўлимни топаман.

* 27:2 маскан — бу ўриндаги ибронийча сўз Маъбаднинг Энг муқаддас хонасига ишора қилади.

* 28:1 илоҳий зотлар — ибронийча матндан сўзма–сўз таржимаси Худонинг ўғиллари. Бу ибора самода яшайдиган мавжудотларга, жумладан, фаришталарга нисбатан ишлатилган. Худонинг тахти атрофида самовий мавжудотлар йиғилгани ҳақида Эски Аҳдда бир неча марта сўз юритилган (мисол учун, 81:1, 88:6-8 га ва 3 Шоҳлар 22:19-22, Ишаё 6:1-8 га қаранг).

* 28:2 Муқаддас улуғворликка бурканган Эгамизга сажда қилинг! — ёки Эгамизнинг муқаддас маскани улуғворлиги ичра Унга сажда қилинг! ёхуд Муқаддас либосларда Эгамизга сажда қилинг!

* 28:5 Лубнондаги садр дарахтлари — Лубнон тоғларида ўсадиган бу садр дарахтлари дунёнинг ўша ҳудудидаги энг катта дарахт турларидан эди.

* 28:6 Хермон тоғи — ибронийча матнда Сириён, Хермон тоғининг яна бир номи (Қонунлар 3:9 га қаранг). Хермон тоғи — ҳозирги Суриянинг энг баланд тоғи.

* 28:9 …улкан дарахтларни эгиб юборади… — ёки …буғу туғишига сабаб бўлади….

* 28:10 тўфон — шу санонинг 3–оятида айтиб ўтилган сувларга ишора қилинган, шунингдек, оламни йўқ қилиб юборган тўфонга ишора қилаётган бўлиши ҳам мумкин (Ибтидо 7:1-8:22 га қаранг). Худо бу қудратли кучларни бошқаради.

* 29:4 ўликлар диёри — ибронийча матнда Шеўл. 6:6 изоҳига қаранг.

* 29:10 Тупроқ Сенга ҳамду сано айтарми?! — 6:6 га қаранг.

* 29:12 Аза либоси — ибронийча матнда Қанор. Қанор дағал қорамтир мато бўлиб, эчки ёки туя жунидан тўқилган. Қанорга ўраниб олиш умидсизликни ва қайғули ҳолатни ифодалайди. Кўпинча бу ҳаракат Худодан кечирим сўраб ибодат қилиш ва Ундан мадад тилаш билан биргаликда амалга оширилган (шу санонинг 8-10–оятларига қаранг).

* 30:11 Гуноҳларим — ибронийча матндан. Қадимий юнонча ва сурёнийча таржималарда кулфатларим.

* 30:18 Ўликлар диёри — ибронийча матнда Шеўл. 6:6 изоҳига қаранг.

* 31 қасида — таълим берадиган ёки марсия мазмунидаги шеър. Бу ўриндаги ибронийча сўзнинг маъноси баҳсли.

* 32:7 У денгиз сувларини…жойлаб қўйган — Ибтидо 1:6-8 га қаранг.

* 33:1 Довуд…унинг ҳузуридан қувилгандан кейин… — 1 Шоҳлар 21:10-22:1 га қаранг (Абумалек номи Филист шоҳларига нисбатан ишлатилган унвон бўлиши мумкин).

* 33:2 Бу сано ибронийчада мувашшаҳ усулида ёзилган шеърдир. Бу санонинг ҳар бир оятидаги биринчи сўз иброний алифбеси тартиби бўйича бошланади.

* 34:13 …Мен қанор кийиб, рўза тутиб, қайғу чекардим — қанор дағал қорамтир мато бўлиб, эчки ёки туя жунидан тўқилган. Қанор кийиб олиш ва рўза тутиш умидсизликни ва қайғули ҳолатни ифодалайди. Кўпинча бу ҳаракат Худодан кечирим сўраб ибодат қилиш ва Ундан мадад тилаш билан биргаликда амалга оширилган.

* 34:13 Бошимни қуйи солиб, ибодат қилардим — ёки Улар учун ибодат қилардим, аммо менинг ибодатларим жавобсиз қоларди.

* 36:1 Бу сано ибронийчада мувашшаҳ усулида ёзилган шеърдир. Бу санонинг ҳар бир оятидаги биринчи сўз иброний алифбеси тартиби бўйича бошланади.

* 37:6 Ақлсизлигим — гуноҳкорона хулқ–атвор назарда тутилган.

* 38:1 Ёдутун — 1 Солномалар 16:41-42, 25:1, 3 га қаранг.

* 39:7 Гуноҳ қурбонлиги — бирортаси билмай қилган гуноҳи учун Худодан кечирим сўраб келтирган қурбонлиги. Тўлиқроқ маълумотга эга бўлиш учун луғатдаги ҚУРБОНЛИК сўзи остида берилган ГУНОҲ ҚУРБОНЛИГИ иборасига қаранг.

* 39:7 Сен қурбонлигу назрни истамадинг…Итоат қилишим учун Сен қулоқларимни очдинг — 1 Шоҳлар 15:22 га қаранг.

* 39:8 Муқаддас битикларда мен ҳақимда ёзилган — Қонунлар 17:14-20 назарда тутилган бўлиши мумкин, бу оятларда Исроил шоҳлари учун кўрсатмалар берилган.

* 41:1 Кўрах насли — улар Маъбад созандалари эди (1 Солномалар 6:31-38 га қаранг).

* 41:1 қасида — 31–санонинг изоҳига қаранг.

* 41:7 Хермон — ҳозирги Суриянинг энг баланд тоғи.

* 41:7 Мизор тоғи — айнан қаерда жойлашгани маълум эмас. Хермон тоғига яқин ерда бўлиши мумкин.

* 42:3 Муқаддас тоғинг — Қуддусдаги Сион тоғига ишора. 47:3 нинг иккинчи изоҳига қаранг.

* 43:1 Кўрах насли — 41:1 нинг биринчи изоҳига қаранг.

* 43:1 қасида — 31–санонинг изоҳига қаранг.

* 43:3 …Озод қилдинг Сен оталаримизни — ёки …Сен оталаримизни гуллатиб–яшнатдинг ёхуд …Сен бегона халқларни қувиб юбординг.

* 44:1 Кўрах насли — 41:1 нинг биринчи изоҳига қаранг.

* 44:1 қасида — 31–санонинг изоҳига қаранг.

* 44:7 Худо берган тахтинг… — ёки Эй Худо, тахтинг….

* 44:9 мирра — маълум бир дарахтларнинг қотган елимидан тайёрланган хушбўй модда.

* 44:10 Офир — бу юрт Арабистон ярим оролининг жанубида жойлашган бўлиши мумкин. Офир олтини энг сифатли олтин ҳисобланган.

* 44:13 Тир — Финикияда муҳим аҳамиятга эга бўлган шаҳар. Бу шаҳар Исроилдан шимолда, Ўрта ер денгизи бўйида жойлашган эди. Бугунги кунда бу ер Ливан мамлакатининг жанубий қисмини ташкил қилади.

* 45:1 Кўрах насли — 41:1 нинг биринчи изоҳига қаранг.

* 45:5 Худо шаҳри — Қуддусга ишора.

* 45:10 Қалқонлар — ёки Жанг аравалари.

* 46:1 Кўрах насли — 41:1 нинг биринчи изоҳига қаранг.

* 46:10 Заминнинг шоҳлари — ибронийча матндан сўзма–сўз таржимаси Заминнинг қалқонлари (83:10 га қаранг).

* 47:1 Кўрах насли — 41:1 нинг биринчи изоҳига қаранг.

* 47:2 Ўзининг муқаддас тоғи — Қуддусдаги Сион тоғига ишора. 47:3 нинг иккинчи изоҳига қаранг.

* 47:3 Буюк Шоҳнинг шаҳридаги, Унинг шимолидаги… — ёки Буюк Шоҳнинг шаҳри бўлган, Зофуннинг буюк чўққиларига ўхшаган…. Иброний тилида одатда Зофун сўзи “шимол” маъносини ифодалаб, Сион тоғи Қуддус шаҳрининг шимолий қисмида жойлашганига ишора қилаётган бўлиши мумкин. Аммо Зофун Исроилдан шимолда, Финикияда жойлашган бир тоғнинг ҳам номидир. Бу ҳудудда яшаган халқларнинг эътиқоди ва тасаввурига кўра, худолар айнан шу тоғда йиғилишарди. Баъзи олимларнинг фикри бўйича, сано ижодкори бу ерда ўзининг, Худо Сион тоғида яшайди, деган ишончини таъкидлаш учун бу парчада Зофун тоғига ишора қиляпти.

* 47:3 Сион тоғи — Қуддусдаги Маъбад қурилган тепалик Сион тоғи деб аталган. Эски Аҳддаги шеърий парчаларда ва пайғамбарлар битикларида Сион сўзи кўпинча Қуддус шаҳрига ёки Худонинг халқига нисбатан ишлатилган. Тўлиқроқ маълумотга эга бўлиш учун луғатдаги СИОН сўзига қаранг.

* 47:8 Таршиш — ҳозирги Испаниянинг ҳудудида жойлашган бу бандаргоҳ шаҳар ўзининг катта ва ҳайбатли кемалари билан машҳур эди. Тўлиқроқ маълумотга эга бўлиш учун луғатдаги БАНДАРГОҲ сўзига қаранг.

* 47:13 Қуддус — ибронийча матнда Сион. 2:6 изоҳига қаранг.

* 48:1 Кўрах насли — 41:1 нинг биринчи изоҳига қаранг.

* 48:8 ҳаёти — ёки биродарининг ҳаёти.

* 48:12 …берганда ҳам…Маскани наслдан наслга ўтаверади — қадимий юнонча ва сурёнийча таржималардан. Ибронийча матнда …берган. Улар, уйларимиз то абаддир, масканларимиз наслдан наслга ўтаверади, деб ўйлайдилар.

* 48:15 …ўликлар диёри…Ўликлар диёри… — ибронийча матнда …Шеўл…Шеўл… (шу санонинг 16–оятида ҳам бор). 6:6 изоҳига қаранг.

* 49 Осиф — 1 Солномалар 6:31-33, 39-43, 25:1-2 ва Эзра 2:41 га қаранг.

* 49:2 Қуддус — ибронийча матнда Сион. 2:6 изоҳига қаранг.

* 50:1-2 Натан пайғамбар келиб, Довуднинг Ботшева билан қилган гуноҳини фош этгандан кейин… — 2 Шоҳлар 11:1-12:25 га қаранг.

* 50:8 ўргатгин — ёки ўргатасан.

* 50:9 иссоп ўти — бу ўсимликдан кўпинча поклаш маросимларида одамларга ё нарсаларга сув ёки қон сепиш учун ишлатилган (Чиқиш 12:21-23, Левилар 14:1-7 ва Саҳрода 19:1-19 га қаранг). Бу ўринда сано ижодкори кечирим орқали руҳан покланиш истагини ифодалаб, покланиш маросимига ишора қиляпти.

* 51:1-2 Эдомлик Доег…хабар бергандан кейин… — 1 Шоҳлар 21:7, 22:9-10 га қаранг.

* 51:1-2 қасида — 31–санонинг изоҳига қаранг.

* 52:1 қасида — 31–санонинг изоҳига қаранг.

* 52:2 Аҳмоқлар — 13:1 изоҳига қаранг.

* 52:7 Қуддус — ибронийча матнда Сион. 2:6 изоҳига қаранг.

* 53:1-2 Зифликлар…хабар берганларидан кейин… — 1 Шоҳлар 23:14-25, 26:1-5 га қаранг.

* 53:1-2 қасида — 31–санонинг изоҳига қаранг.

* 54:1 қасида — 31–санонинг изоҳига қаранг.

* 54:16 ўликлар диёри — ибронийча матнда Шеўл. 6:6 изоҳига қаранг.

* 55:1 Филист халқи Довудни Гат шаҳрида тутиб олгандан кейин… — 1 Шоҳлар 21:10-15, 27:1-4 га қаранг.

* 55:8 Жиноятлари учун уларни улоқтир… — ёки Ўзларининг жиноятлари учун улар жазодан қутулиб қоладиларми?!

* 56:1 …ғорда яшириниб қутулганидан кейин… — 1 Шоҳлар 24:1-22 га қаранг.

* 56:3 …Мен учун қасос олувчи Худога — ёки …Ҳаётим учун Ўз мақсадини амалга оширадиган Худога ёхуд …Менга эзгулик қиладиган Худога.

* 56:5 шерлар — сано ижодкорининг душманларига ишора қилаётган кўчма маънодаги сўз.

* 58:1 Шоул Довудни ўлдириш учун унинг уйини кузатишга киши юборгандан кейин… — 1 Шоҳлар 19:11-17 га қаранг.

* 59:1-2 Орам–Нахрайим — ибронийчадаги маъноси Икки дарёнинг Орами демакдир. Бу ер Фурот дарёси бўйида жойлашган бўлиб, ҳозирги Сурия мамлакатининг шимолий қисмини ва ҳозирги Туркиянинг жануби–шарқий қисмини қамраб оларди.

* 59:1-2 Орам–Зўво — бу ер ҳозирги Сурия мамлакатининг марказий қисмида жойлашган эди.

* 59:1-2 Довуд Орам–Нахрайим ва Орам–Зўво халқи билан уруш қилаётган пайтда… — 2 Шоҳлар 8:3-8, 10:16-18 ва 1 Солномалар 18:3-11, 19:6-19 га қаранг.

* 59:1-2 Туз водийси — Ўлик денгизнинг жанубидаги ўлка.

* 59:5 шароб — бу ўринда Худо ғазабининг рамзи бўлиб, шаробдан маст бўлиш Худонинг ҳукмига дучор бўлишни билдиради (Ишаё 51:17-23, Еремиё 25:15-29 га қаранг).

* 59:6 Улар камон ўқларидан яшириниб олсин дея… — ёки Улар ҳақиқат ҳақи байроқ остида йиғилсин, дея….

* 59:7 …Илтижоимизга жавоб бергин… — ёки …Илтижоимга жавоб бергин….

* 59:8 …Ўз муқаддас маконингдан ваъда бергансан… — ёки …Сен муқаддассан, ваъда бергансан….

* 59:8 Шакам — Қуддусдан қарийб 50 километр шимолда, Исроил тепаликларида жойлашган шаҳар.

* 59:8 Сухот водийси — Иордан дарёсининг шарқ томонида жойлашган.

* 59:9 Гилад…Манаше… — Гилад ўлкаси Иордан дарёсининг шарқ томонида жойлашган. Манаше Исроил халқининг қабилаларидан бири бўлиб, бу қабиланинг ҳудуди Иордан дарёсининг шарқ ва ғарб томонида жойлашган эди.

* 59:9 …Эфрайим…Яҳудо… — Исроил халқининг иккита етакчи қабиласи. Эфрайим Исроилнинг шимолида, Яҳудо жануб томонида жойлашган эди. Иккала қабила рамзий маънода бутун Исроил халқини ифода этади.

* 59:10 …чориғимни отаман… — қадимги Исроилда кимдир ердан бир қисмини мулк қилиб олишга даъвогарлик қилганда чориғини отган, шу рамзий хатти–ҳаракат одат бўлиб қолган.

* 59:10 Мўаб…Эдом…Филистлар — Исроилнинг шарқ, жануб ва ғарбидаги қўшни халқлари бўлиб, улар Исроилга душман эдилар. Мўаб юрти Ўлик денгизнинг шарқида, Эдом юрти Ўлик денгизнинг жанубида жойлашган эди. Филистлар Ўрта ер денгизи бўйида яшаган.

* 59:11 мустаҳкам шаҳар — Эдом юртининг пойтахти Села назарда тутилган бўлиши мумкин.

* 61:1 Ёдутун — 1 Солномалар 16:41-42, 25:1, 3 га қаранг.

* 62:1 Довуд Яҳудо чўлида бўлгандан кейин… — 2 Шоҳлар 15:13-28, 16:1-2, 13-14, 17:16, 27-29 га қаранг.

* 64:2 Қуддус — ибронийча матнда Сион. 2:6 изоҳига қаранг.

* 64:4 устимиздан — қадимий юнонча ва лотинча таржималардан. Ибронийча матнда устимдан.

* 64:4 …кечирасан гуноҳларимизни — ёки …поклайсан гуноҳларимиздан.

* 65:6 Худо денгизни қуруқ ерга айлантирди, Ота–боболаримиз баҳрдан юриб ўтди… — Чиқиш 14:21-22 га қаранг.

* 65:12 Фаровонлик — ибронийча матндан. Қадимий юнонча, сурёнийча ва лотинча таржималарда кенг ер, яъни озод, бехатар ўлка.

* 67:9 Синай тоғининг Худоси — Исроил халқи Мисрдан Канъон юртига кетганда, Худо Синай тоғида уларга Ўзини зоҳир қилган эди (Чиқиш 19:10-25 га қаранг).

* 67:10 еринг — Исроил халқи ўрнашган Канъон юрти.

* 67:15 Залмон тоғи — Шакам шаҳри яқинида жойлашган Эбал тоғининг ёки Гаризим тоғининг яна бир номи (Ҳакамлар 9:46-49 га қаранг) ёки Иордан дарёсининг шарқидаги бир тоғ.

* 67:16 Башаннинг тоғи — Башан ўлкасида, Жалила кўлидан қарийб 60 километр шимоли–шарқда жойлашган Хермон тоғи назарда тутилган бўлиши мумкин. Хермон тоғи ҳозирги Суриянинг энг баланд тоғи бўлиб, учта алоҳида–алоҳида чўққиси бор.

* 67:17 Худо макон қилиб танлаган тоғ — Қуддусдаги Сион тоғига ишора. 47:3 нинг иккинчи изоҳига қаранг.

* 67:19 Юксаклар — Сион тоғида жойлашган Маъбад назарда тутилган бўлиши мумкин. Сано ижодкори Раббийни ўз тахтига кўтарилаётган ғолиб шоҳ сифатида тасвирлайди.

* 67:28 …Бенямин…Яҳудо…Забулун, Нафтали… — Исроил халқининг қабилаларидан тўрттаси. Бенямин ва Яҳудо қабилалари Исроил юртининг жанубида, Забулун ва Нафтали қабилалари шимолида жойлашган эди.

* 67:29 Эй Худо, кўрсатгин қудратингни! — кўплаб иброний қўлёзмаларидан, қадимий юнонча ва сурёнийча таржималардан. Ибронийча матнда Сизлар қудратли бўласизлар, деб Худойингиз қарор қилган эди.

* 67:31 …қамишзор орасидаги ўша ёввойи ҳайвон… — Нил дарёсидаги бегемот назарда тутилган бўлиши мумкин. Бегемот Миср халқининг рамзи эди.

* 67:32 Мисрдан бронза келтирилади… — ёки Аслзодалар Мисрдан келади….

* 67:32 Ҳабашистон — ибронийча матнда Куш. Бу жой Мисрдан жанубда бўлиб, ҳозирги Судан ва Эфиопия мамлакатларининг бир қисмини ўз ичига олган эди.

* 68:11-12 …рўза тутганимда…12…қанор кийганимда… — қанор дағал қорамтир мато бўлиб, эчки ёки туя жунидан тўқилган. Қанор кийиб олиш ва рўза тутиш умидсизликни ва қайғули ҳолатни ифодалайди. Кўпинча бу ҳаракат Худодан кечирим сўраб ибодат қилиш ва Ундан мадад тилаш билан биргаликда амалга оширилган.

* 68:13 Шаҳар дарвозаси олдида… — қадимги пайтларда одамлар савдо–сотиқ, ижтимоий ва ҳуқуқий масалаларни ҳал қилиш учун шаҳар дарвозаси олдида йиғилишарди.

* 68:36 Қуддус — ибронийча матнда Сион. 2:6 изоҳига қаранг.

* 71:5 …Унинг умри ҳам шунчалик узоқ бўлсин — қадимий юнонча таржимадан. Ибронийча матнда …Шундай узоқ вақт давомида Сендан қўрқсинлар.

* 71:10 Таршиш — 47:8 изоҳига қаранг.

* 71:10 Шава — Арабистон ярим оролининг жануби–ғарб томонида бўлгани эҳтимолдан ҳоли эмас. Кейинчалик Шава маликаси шоҳ Сулаймонга ҳадялар олиб келган эди (3 Шоҳлар 10:1-13 га қаранг).

* 71:10 Саво — Арабистон ярим оролининг жанубида ёки Африкада, Қизил денгизнинг ғарбий бўйида жойлашган бўлиши мумкин.

* 72 Осиф — 49–санонинг изоҳига қаранг.

* 72:4 Улар оғриқ нималигини билмайдилар… — ёки Улар ўлим пайтигача оғриқни сезмайдилар….

* 72:10 Шу боис ҳар ким уларга юз буради, Уларнинг сўзларини сув каби ичади — ибронийча матндан сўзма–сўз таржимаси Шу боис унинг халқи шу ерга қайтиб келади ва мўл–кўл сувни симириб ичади. Ибронийча матнда бу оятнинг маъноси баҳсли.

* 73 Осиф — 49–санонинг изоҳига қаранг.

* 73 қасида — 31–санонинг изоҳига қаранг.

* 73:14 Левитан — Канъон халқларининг қадимий афсоналарида учрайдиган махлуқ. Левитан ҳалокат келтирувчи денгиз кучларининг ва ўрнатилган барча тартибга таҳдид соладиган бузғунчи кучларнинг рамзидир. Муқаддас Китобда Худонинг Левитан устидан қозонган ғалабаси Унинг куч–қудрати рамзидир. Зотан, Худо бутун борлиқ устидан, шунингдек, Ўз халқининг душманлари устидан ғолиб бўлган қудратли Ҳукмдордир.

* 73:14 Чўл жонзотлари — ёки Чўлда яшайдиган одамлар.

* 73:16 ой — ёки юлдузлар.

* 74:1 Осиф — 49–санонинг изоҳига қаранг.

* 74:4 Замин устунлари — 17:16 изоҳига қаранг.

* 74:9 шароб — 59:5 изоҳига қаранг.

* 75:1 Осиф — 49–санонинг изоҳига қаранг.

* 75:3 Қуддус — ибронийча матнда Салим, Қуддуснинг қадимги номи.

* 75:11 Инсонга бўлган ғазабинг… — ёки Сенга бўлган инсон ғазаби….

* 75:11 …Ғазабингдан қутулганларни атрофингга тўплайсан — ибронийча матндан сўзма–сўз таржимаси …Ғазабнинг қолганини кийиб оласан. Оятнинг бу қисмидаги ибронийча матннинг маъноси баҳсли.

* 75:12 атрофидагилари — атрофдаги халқларнинг ҳукмдорлари (шу санонинг 13–оятига қаранг) ёки самодаги кенгашда иштирок этган илоҳий зотлар назарда тутилган (81:1, 88:8 га қаранг).

* 76:1 Ёдутун — 1 Солномалар 16:41-42, 25:1, 3 га қаранг.

* 76:1 Осиф — 49–санонинг изоҳига қаранг.

* 76:2 …Эшитгин мени, деб Худога ҳайқираман — ёки …Худога ҳайқираман, мени эшитади.

* 76:7 Тун бўйи ўзим билан ўзим суҳбат қурдим… — қадимий юнонча ва сурёнийча таржималардан. Ибронийча матнда Тунда айтган қўшиқларимни эсладим….

* 77 Осиф — 49–санонинг изоҳига қаранг.

* 77 қасида — 31–санонинг изоҳига қаранг.

* 77:5 Ота–боболаримизга амр бериб…деди — Қонунлар 6:6-7 га қаранг.

* 77:9 Эфрайим жангчилари — Эфрайим қабиласи Исроилнинг шимолий қисмидаги энг катта ва нуфузли қабила бўлгани боис, Эски Аҳднинг баъзи ўринларида Эфрайим деган ном Исроилга, яъни шимолий шоҳликка нисбатан ишлатилган. Бу шоҳликнинг пойтахти Самария эди. Тўлиқроқ маълумотга эга бўлиш учун луғатдаги ЭФРАЙИМ сўзига қаранг.

* 77:9 …Жанг кунида ортига қайтди — Эфрайим қабиласи ва Исроил, яъни шимолий шоҳлик жангда қўрқоқлик кўрсатганлиги ҳақида ҳеч қаерда айтиб ўтилмаган. Бу ерда сано ижодкори улар ҳақида, жангдан орқага қайтди, деб айтганда, Исроил халқининг Худо билан қилган аҳдига бевафолик қилгани ва шу сабабли уларнинг шоҳлиги қулаганини назарда тутган бўлса керак (шу санонинг 60, 67-68–оятларига ва 60–оятнинг изоҳига қаранг).

* 77:12 Зўван текислиги — Гўшен ерларининг яна бир номи, бу жой Нил дельтасининг шарқ томонида жойлашган эди. Зўван бу текисликдаги муҳим шаҳар бўлиб, Рамзес номи билан ҳам аталар эди. Ибтидо 47:11, 27 га қаранг.

* 77:13 Денгизни ёриб…Сувларни девор каби тик қилиб қўйди — Чиқиш 14:21-29 га қаранг.

* 77:14 Кундузи уларни…Тун бўйи…етаклади — Чиқиш 13:21-22 га қаранг.

* 77:15-16 У саҳродаги қояларни парчалади…16…Сувларни…оқизди — Чиқиш 17:1-7 ва Саҳрода 20:2-11 га қаранг.

* 77:18 Улар атайлаб Худони синадилар… — Чиқиш 16:2-15, Саҳрода 11:4-23 га қаранг.

* 77:21 Эгамиз уларнинг гапини эшитиб…Исроил наслига қарши қаҳрини сочди — Саҳрода 11:1-3 га қаранг.

* 77:24 манна — Исроил халқи Мисрдан чиққандан кейин то Канъон юртига киргунча, Худо уларга етказиб турган махсус егулик. Манна, Шаббат кунидан ташқари, ҳар куни кечаси ерга ёғиларди, одамлар саҳарда туриб, уни йиғиб олишарди (Чиқиш 16:13-35, Ёшуа 5:12 га қаранг).

* 77:31 …Исроилнинг гулдай йигитларини ер тишлатди — Саҳрода 11:31-35 га қаранг.

* 77:43 Зўван текислиги — шу санонинг 12–ояти изоҳига қаранг.

* 77:46 чигирткалар — баъзан тўда–тўда бўлиб келиб, далалардаги ҳосилга катта зарар етказадиган ҳашарот.

* 77:47 шикамора–анжир дарахтлари — анжирнинг қадимги Яқин Шарқда кенг тарқалган бир тури. Катталиги ёнғоқ дарахтидай, барглари эса тут баргларига ўхшаш бўлиб, йил давомида бир неча бор ҳосил берадиган серсоя дарахт.

* 77:44-51 44 Мисрдаги дарёларни Худо қонга айлантирди…51 Мисрнинг ҳамма тўнғич ўғилларини нобуд қилди… — Чиқиш 7:14-12:32 га қаранг.

* 77:51 Хом авлоди — Мисрликларга нисбатан қўлланган шеърий усул. Хомнинг ўғли Мизра Миср халқининг бобокалонидир (Ибтидо 10:6 га ва ўша оятнинг иккинчи изоҳига қаранг).

* 77:55 бошқа халқлар — Қонунлар 7:1 га қаранг.

* 77:60 Шилў — Қуддусдан қарийб 32 километр шимолда жойлашган бу шаҳар Эфрайим қабиласининг ҳудудида эди. Шоҳ Довуд давридан олдин Шилў Исроил халқининг сажда маркази бўлган эди (Ёшуа 18:1, 1 Шоҳлар 1:3 га қаранг). Кейинчалик Яҳудо қабиласининг ҳудудидаги Қуддус сажда маркази бўлиб қолди, Маъбад Қуддусда қурилди (шу санонинг 67-69–оятларига қаранг).

* 77:61 …асир қилиб берди Аҳд сандиғини, Ўзининг қудратию шуҳрати рамзини — ибронийча матндан сўзма–сўз таржимаси …асир қилиб берди Ўз қудратию шуҳратини.

* 77:67 Эфрайим қабиласи — шу санонинг 9–оятига берилган биринчи изоҳга қаранг.

* 77:68 Яҳудо қабиласи — Яҳудо қабиласи Исроилнинг жанубий қисмидаги энг катта қабила эди. Шу боис Эски Аҳднинг баъзи парчаларида Яҳудо сўзи жанубий шоҳликка нисбатан ишлатилган. Тўлиқроқ маълумотга эга бўлиш учун луғатдаги ЯҲУДО сўзига қаранг.

* 77:67-68 …Эфрайим қабиласини танламади. 68…Яҳудо қабиласини…Сион тоғини танлади — Маъбаднинг Яҳудо ҳудудида, Қуддусдаги Сион тоғида қурилганига ишора (шу санонинг 60–оятига ва ўша оятнинг изоҳига қаранг).

* 78 Осиф — 49–санонинг изоҳига қаранг.

* 78:7 Исроил — ибронийча матнда Ёқуб, Исроил наслининг яна бир номи (Ибтидо 32:27-28 га қаранг).

* 79:1 Осиф — 49–санонинг изоҳига қаранг.

* 79:2-3 Юсуф насли — бу ўринда Исроил халқи назарда тутилган. Юсуф Ёқубнинг Роҳиладан кўрган тўнғич ўғли эди. Эфрайим ва Манаше қабилалари Юсуфнинг иккала ўғлидан тарқалган насллардир.

* 79:2-3 …Эфрайим, Бенямин, Манаше… — Исроил халқининг қабилаларидан учтаси. Эфрайим ва Манаше ғоят муҳим ўрин тутган шимолий қабилалар эди.

* 79:12 денгиз — яъни Ўрта ер денгизи.

* 79:14 Ёввойи тўнғизлар…Ёввойи жониворлар… — Исроил халқининг душманларига ишора қилаётган кўчма маънодаги иборалар.

* 79:16 новда — ибронийча матндан сўзма–сўз таржимаси ўғил, Худо ўтқазган токка, яъни Исроил халқига ишора қилаётган кўчма маънодаги сўз.

* 79:18 халқ — ибронийча матндан сўзма–сўз таржимаси инсон ўғли. Шу санонинг 16–оятига ва ўша оятнинг изоҳига қаранг. Яна 8:5 изоҳига қаранг.

* 80:1 Осиф — 49–санонинг изоҳига қаранг.

* 80:4 байрам кунимиз — Чайла байрами назарда тутилган бўлиши мумкин (Левилар 23:33-43 га қаранг).

* 80:6 Исроил — ибронийча матнда Юсуф. 79:2-3 нинг биринчи изоҳига қаранг.

* 80:7 Юкни олдим елкангиздан…Қўлларингиз саватдан озод бўлди — Исроил халқининг Мисрда қилган оғир меҳнати назарда тутилган (Чиқиш 1:11-14 га қаранг).

* 80:8 …Марива сувлари бўйида… — Чиқиш 17:1-7 ва Саҳрода 20:1-13 га қаранг.

* 81 Осиф — 49–санонинг изоҳига қаранг.

* 81:1 самодаги кенгаш — Худонинг тахти атрофида самовий мавжудотлар йиғилгани ҳақида Эски Аҳдда бир неча марта сўз юритилган (мисол учун, 88:6-8, 3 Шоҳлар 22:19-22, Аюб 1:6-12, 2:1-6, 15:8, Ишаё 6:1-8 га қаранг).

* 81:1 худолар — ибронийча матнда элоҳим (шу санонинг 6–оятида ҳам бор). Одатда бу сўз Худога ишора қилади, аммо ҳукмдорлар, илоҳий мавжудотлар ёки фаришталарни ҳам билдириши мумкин.

* 81:5 Заминнинг пойдевори — 17:16 изоҳига қаранг.

* 82:1 Осиф — 49–санонинг изоҳига қаранг.

* 82:6-8 Эдомликлар…Мўабликлар… — Эдом Ўлик денгизнинг жанубида, Мўаб шу денгизнинг шарқида жойлашган юртлар эди.

* 82:6-8 …Исмоил авлодлари…Ҳожар насллари… — Иордан дарёсининг шарқ томонида яшаган қариндош икки араб қабиласи (Ибтидо 25:12-18, 1 Солномалар 5:10 га қаранг).

* 82:6-8 Габол — бу ўринда ё Ўрта ер денгизи бўйидаги Финикияга қарашли шаҳар (Библ номи билан ҳам маълум бўлиб, Тир шаҳридан шимолда жойлашган) ёки Ўлик денгизнинг жанубидаги ерлар назарда тутилган.

* 82:6-8 …Оммон ва Омолек… — Оммон халқи Иордан дарёсининг шарқ томонида, Омолек халқи эса Исроилдан жануби–ғарбда, Синай ярим оролида яшаган.

* 82:6-8 …Тир…Филистия… — Тир Финикиядаги шаҳар бўлиб, Исроилдан шимолда, Ўрта ер денгизи бўйида жойлашган. Филистия Ўрта ер денгизи бўйида жойлашган юрт эди.

* 82:9 Лут насли — яъни Эдом ва Мўаб халқлари (Ибтидо 19:30-38 га қаранг).

* 82:10 …Мидиёнларни жазолаганингдай… — Ҳакамлар 7:1-23 га қаранг.

* 82:10 …Сисаро, Ёбинни қирганингдай… — Ҳакамлар 4:1-24 га қаранг.

* 82:12 Орив ва Заёвдай… — Ҳакамлар 7:25 га қаранг.

* 82:12 …Зевах ва Залмунодай… — Ҳакамлар 8:21 га қаранг.

* 83:1 Кўрах насли — 41:1 нинг биринчи изоҳига қаранг.

* 83:7 Қақраган сойликдан — ибронийча матнда Бака сойлиги. Ибронийчадаги бака сўзи қуруқ ерларда ўсадиган дарахтнинг бир турини билдириши мумкин. Баъзи иброний қўлёзмаларида, қадимий юнонча, сурёнийча ва лотинча таржималарда Йиғи сойлиги. Бу сойликнинг қаерда жойлашгани маълум эмас.

* 83:7 сув ҳавзалари — ёки баракалар.

* 83:8 Қуддус — ибронийча матнда Сион. 2:6 изоҳига қаранг.

* 84:1 Кўрах насли — 41:1 нинг биринчи изоҳига қаранг.

* 84:9 бемаъни йўллар — гуноҳкорона хулқ–атвор назарда тутилган.

* 85:13 Ўликлар диёри — ибронийча матнда Шеўл. 6:6 изоҳига қаранг.

* 86:1 Кўрах насли — 41:1 нинг биринчи изоҳига қаранг.

* 86:2 муқаддас тоғ — Қуддусдаги Сион тоғига ишора. 47:3 нинг иккинчи изоҳига қаранг.

* 86:2 Қуддус — ибронийча матнда Сион (шу санонинг 4, 5, 6–оятларида ҳам бор). 2:6 изоҳига қаранг.

* 86:4 Миср — ибронийча матнда Раҳоб, Левитаннинг яна бир исми, Канъон халқларининг қадимий афсоналарида учрайдиган махлуқ (73:14 нинг биринчи изоҳига қаранг). Бу ўринда Раҳоб Мисрнинг шеърий номи сифатида келган (Ишаё 30:7 га қаранг).

* 86:4 …Филистия…Тир… — Филистия Ўрта ер денгизи бўйида жойлашган юрт эди. Тир Финикиядаги шаҳар бўлиб, Исроилдан шимолда, Ўрта ер денгизи бўйида жойлашган.

* 86:4 Ҳабашистон — ибронийча матнда Куш. Бу жой Мисрдан жанубда бўлиб, ҳозирги Судан ва Эфиопия мамлакатларининг бир қисмини ўз ичига олган эди.

* 87:1 Кўрах насли — 41:1 нинг биринчи изоҳига қаранг.

* 87:1 қасида — 31–санонинг изоҳига қаранг.

* 87:4 ўликлар диёри — ибронийча матнда Шеўл. 6:6 изоҳига қаранг.

* 87:10 ҳар куни — ёки кун бўйи.

* 87:12 Ҳалокат диёри — ибронийча матнда Абаддўн. Бу сўз Шеўлни, яъни ўликлар диёрини билдиради.

* 87:12-13 …қабр…13 Зулмат диёри…Унутилганлар макони… — Шеўл, яъни ўликлар диёри назарда тутилган. 6:6 изоҳига қаранг.

* 87:16 …умидсиз қолганман — ёки …менинг тинка–мадорим қуриган.

* 88:1 қасида — 31–санонинг изоҳига қаранг.

* 88:4 Сен шундай дединг… — 2 Шоҳлар 7:16 га қаранг.

* 88:7 Илоҳий зотлар — ибронийча матндан сўзма–сўз таржимаси Худонинг ўғиллари. 28:1 изоҳига қаранг.

* 88:8 муқаддас малаклар давраси — 81:1 нинг биринчи изоҳига қаранг.

* 88:11 Раҳоб — Левитаннинг яна бир исми, Канъон халқларининг қадимий афсоналарида учрайдиган махлуқ (73:14 нинг биринчи изоҳига қаранг).

* 88:13 …Товур, Хермон тоғлари… — Товур тоғи Жалила кўлининг жанубий қирғоғидан қарийб 19 километр ғарбда жойлашган. Хермон ҳозирги Суриянинг энг баланд тоғидир.

* 88:21 …Муқаддас мойимни суртиб уни танладим — 1 Шоҳлар 16:1-13 га қаранг.

* 88:28 Мен уни тўнғич ўғил қилиб оламан… — 2:7 га ва ўша оятнинг изоҳига қаранг.

* 88:49 ўликлар диёри — ибронийча матнда Шеўл. 6:6 изоҳига қаранг.

* 88:51 …мен, қулинг, қанчалар масхара бўлганимни… — кўплаб иброний қўлёзмаларидан, қадимий юнонча ва сурёнийча таржималардан. Ибронийча матнда …қулларинг қанчалар масхара бўлганини….

* 89:4 Сен инсонни тупроққа қайтарасан… — Ибтидо 3:19 га қаранг.

* 90:13 Шер ва заҳарли илон — Исроил халқининг душманларига ишора қилаётган кўчма маънодаги ибора.

* 91:11 …Қудратинг билан менга қайтадан куч ато этдинг — ибронийча матндан сўзма–сўз таржимаси …Менга янги мой суртилган. Бу ўринда мой Худодан куч олишга ишора бўлиб, кўчма маънода қўлланган.

* 91:13 Лубнондаги садр дарахти — 28:5 изоҳига қаранг.

* 94:8 Маривада…Массахда… — Чиқиш 17:1-7 га қаранг.

* 94:10 Қирқ йил у наслдан нафратланиб… — Саҳрода 14:33-34 га қаранг.

* 94:11 …«Улар фароғат диёримга кирмайди», дедим — Саҳрода 14:20-23 га қаранг.

* 95:9 Муқаддас улуғворликка бурканган Эгамизга сажда қилинг! — ёки Эгамизнинг муқаддас маскани улуғворлиги ичра Унга сажда қилинг! ёхуд Муқаддас либосларда Эгамизга сажда қилинг!

* 96:8 Қуддус — ибронийча матнда Сион. 2:6 изоҳига қаранг.

* 98:2 Қуддус — ибронийча матнда Сион. 2:6 изоҳига қаранг.

* 98:9 муқаддас тоғи — Қуддусдаги Сион тоғига ишора. 47:3 нинг иккинчи изоҳига қаранг.

* 101:14 Қуддус — ибронийча матнда Сион (шу санонинг 17–оятида ҳам бор). 2:6 изоҳига қаранг.

* 101:26 заминнинг пойдевори — 17:16 изоҳига қаранг.

* 102:5 Ҳаётим — ёки Орзу–истакларим.

* 102:14 …Биз тупроқ эканимиз… — Ибтидо 3:19 га қаранг.

* 103:3 Осмондаги сувлар — Ибтидо 1:6-8 га қаранг.

* 103:5 заминнинг пойдевори — 17:16 изоҳига қаранг.

* 103:16 …Лубнонда…садр дарахтларинг… — 28:5 изоҳига қаранг.

* 103:26 Левитан — Канъон халқларининг қадимий афсоналарида учрайдиган махлуққа ишора қилади (73:14 нинг биринчи изоҳига қаранг). Аммо бу ўринда китга ёки баҳайбат денгиз махлуқига ишора қилинган бўлиши ҳам мумкин.

* 103:30 Руҳ — бу ўриндаги ибронийча сўз нафас маъносини ҳам ифодалайди.

* 104:11 Айтдики… — Ибтидо 12:7, 17:8, 26:3, 28:13 га қаранг.

* 104:15 Пайғамбарларим — Иброҳим, Исҳоқ, Ёқубга ишора.

* 104:17 Юсуф — Ибтидо 37:1-36, 39:1-41:57, 45:4-7 га қаранг.

* 104:22 …аъёнларимни занжирбанд қилсин… — ёки …у аъёнларим устидан ҳукмронлик қилсин… ёхуд …у аъёнларимга кўрсатма берсин….

* 104:23 Хом юрти — Мисрга нисбатан қўлланган шеърий усул. Хомнинг ўғли Мизра Миср халқининг бобокалонидир (Ибтидо 10:6 га ва ўша оятнинг иккинчи изоҳига қаранг).

* 104:27 Мисрликлар орасида…мўъжизаларини, ажойиботларини кўрсатди — Чиқиш 7:8-11:10, 12:29-30 га қаранг.

* 104:28 …Ахир, Мисрликлар Эгамизнинг амрларига итоатсизлик қилди — қадимий юнонча ва сурёнийча таржималардан. Ибронийча матнда …Улар Эгамизнинг амрларига итоатсизлик қилмади, яъни …Мусо ва Ҳорун Эгамизнинг амрларига итоатсизлик қилмади.

* 104:34 чигирткалар — баъзан тўда–тўда бўлиб келиб, далалардаги ҳосилга катта зарар етказадиган ҳашарот.

* 104:37 …Эгамиз Ўз халқини Олтину кумушга бойитиб… — Чиқиш 12:33-36 га қаранг.

* 104:39 …Эгамиз булутни ёйди, Кечаси…аланга берди — Чиқиш 13:20-22 га қаранг.

* 104:40 …Эгамиз беданалар берди, Осмондан нон ёғдириб, уларни тўйғазди — Чиқиш 16:2-15 га қаранг.

* 104:41 Эгамиз қояни очди, сув отилиб чиқди… — Чиқиш 17:1-7 ва Саҳрода 20:2-11 га қаранг.

* 105:7 Қизил денгиз — ибронийча матнда Ём–Суф, маъноси Қамиш денгизи (шу санонинг 9, 22–оятларида ҳам бор). Бу санодаги мана шу ном остида ҳозирги Суэц қўлтиғи (яъни Қизил денгизнинг шимоли–ғарбидаги қўлтиқ) ёки Суэц қўлтиғи ва Ўрта ер денгизи оралиғида жойлашган кўллардан бири назарда тутилган. Чиқиш 14:10-31 даги ҳодисаларнинг тафсилотига кўра, бу денгиз катталигидан Исроил халқига тўсиқ бўлган, чуқурлигидан Миср лашкари чўкиб кетган.

* 105:9 У Қизил денгизга дўқ урди…Исроил халқини денгиз тубидан ўтказди — Чиқиш 14:1-31 га қаранг.

* 105:14 Саҳрода…улар Худони синади — Саҳрода 11:4-34 га қаранг.

* 105:16 …Мусога…Ҳорунга ҳасад қилди — Саҳрода 16:1-35 га қаранг.

* 105:19 Синай тоғи — ибронийча матнда Хорев тоғи, Синай тоғининг яна бир номи.

* 105:19 Синай тоғида…олтин бутга сажда қилдилар — Чиқиш 32:1-14 га қаранг.

* 105:22 Хом юрти — Мисрга нисбатан қўлланган шеърий усул. Хомнинг ўғли Мизра Миср халқининг бобокалонидир (Ибтидо 10:6 га ва ўша оятнинг иккинчи изоҳига қаранг).

* 105:24 …улар…Эгамизнинг ваъдасига ишонмадилар — Саҳрода 14:1-35 га қаранг.

* 105:28 …бизнинг ота–боболаримиз Пиёр тоғидаги Баалга сажда қилишга қўшилдилар… — Саҳрода 25:1-13 га қаранг.

* 105:28 …Ўликларга… — ёки …Жонсиз бутларга….

* 105:32 Марива сувлари бўйида… — Саҳрода 20:1-13 га қаранг.

* 106:3 жануб — ибронийча матнда денгиз. Бу ўринда Ўрта ер денгизининг жанубий соҳили ёки Ақаба қўлтиғи назарда тутилган бўлиши мумкин.

* 106:30 бандаргоҳ — кемалар тўхтайдиган жой, порт. Тўлиқроқ маълумотга эга бўлиш учун луғатдаги БАНДАРГОҲ сўзига қаранг.

* 107:8 …Ўз муқаддас маконингдан ваъда бергансан… — ёки …Сен муқаддассан, ваъда бергансан….

* 107:8 Шакам — Қуддусдан қарийб 50 километр шимолда, Исроил тепаликларида жойлашган шаҳар.

* 107:8 Сухот водийси — Иордан дарёсининг шарқ томонида жойлашган.

* 107:9 Гилад…Манаше… — Гилад ўлкаси Иордан дарёсининг шарқ томонида жойлашган. Манаше Исроил халқининг қабилаларидан бири бўлиб, бу қабиланинг ҳудуди Иордан дарёсининг шарқ ва ғарб томонида жойлашган эди.

* 107:9 …Эфрайим…Яҳудо… — Исроил халқининг иккита етакчи қабиласи. Эфрайим Исроилнинг шимолида, Яҳудо жануб томонида жойлашган эди. Иккала қабила рамзий маънода бутун Исроил халқини ифода этади.

* 107:10 …чориғимни отаман… — қадимги Исроилда кимдир ердан бир қисмини мулк қилиб олишга даъвогарлик қилганда чориғини отган, шу рамзий хатти–ҳаракат одат бўлиб қолган.

* 107:10 Мўаб…Эдом…Филистлар… — Исроилнинг шарқ, жануб ва ғарбидаги қўшни халқлар бўлиб, улар Исроилга душман эдилар. Мўаб юрти Ўлик денгизнинг шарқида, Эдом юрти Ўлик денгизнинг жанубида жойлашган эди. Филистлар Ўрта ер денгизи бўйида яшаган.

* 107:11 мустаҳкам шаҳар — Эдом юртининг пойтахти Села назарда тутилган бўлиши мумкин.

* 108:17 …келсин…бўлсин — ёки …келди…бўлди.

* 109:1 Раббим — ибронийча матнда адон. Бу ўринда адон сўзи Худо танлаган шоҳга ишора қилади. Мазкур санода Довуд ўзининг авлоди ва келажак шоҳ ҳақида башорат қилган. Ўша шоҳ руҳоний ҳам бўлади ва Худонинг ўнг томонида ўтириб, абадий ҳукмронлик қилади (шу санонинг 4–оятига ва 2 Шоҳлар 7:16, 23:2-5 га қаранг).

* 109:1 Менинг ўнг томоним — ўнг томон мурувват ва барака ўрни деб ҳисобланган.

* 109:2 Қуддус — ибронийча матнда Сион. 2:6 изоҳига қаранг.

* 109:3 Эрта тонг ёш йигитларинг…Улар муқаддас улуғворликка бурканган — ёки Сиз муқаддас улуғворликка буркангансиз, сизнинг куч–қудратингиз тонгги шабнамга ўхшаб ҳар куни янгиланиб туради. Ибронийча матндан сўзма–сўз таржимаси Бачадондан, саҳардан сизда ёшлигингиз шабнами бор ёки …йигитларингизнинг шабнами бор.

* 109:4 “Сен Маликсидиқ сингари, То абад руҳонийсан” — Довуд насли, Маликсидиқ сингари, ҳам шоҳ, ҳам руҳоний бўлади (Ибтидо 14:18-20 га қаранг). Ҳорун ва унинг наслига берилган мартабага қараганда, бу руҳонийлик мартабаси юксак эди (Ибронийлар 7:1-28 га қаранг).

* 110:1 Бу сано ибронийчада мувашшаҳ усулида ёзилган шеърдир. Бу санонинг ҳар бир оятидаги биринчи сўз иброний алифбеси тартиби бўйича бошланади.

* 110:8 …Эгамиз уларни садоқат, тўғрилик ила ижро қилди — ёки …Уларга садоқат ва тўғрилик билан итоат этиш шарт.

* 111:1 Бу сано ибронийчада мувашшаҳ усулида ёзилган шеърдир. Бу санонинг ҳар бир оятидаги биринчи сўз иброний алифбеси тартиби бўйича бошланади.

* 113:3 Денгиз Худони кўрди–ю, қочди… — Чиқиш 14:21-22 га қаранг.

* 113:3 …Иордан дарёси орқага қайтди — Ёшуа 3:7-17 га қаранг.

* 113:4 Тоғлар қўчқорлар каби сакради… — Чиқиш 19:16-19 ва Ҳакамлар 5:4-5 га қаранг.

* 113:8 У…қоядан булоқ чиқарган — Чиқиш 17:1-7 га қаранг.

* 113:18 Ҳорун хонадони — Маъбадда руҳонийлар бўлиб хизмат қилган Ҳорун насли.

* 114:3 Ўликлар диёри — ибронийча матнда Шеўл. 6:6 изоҳига қаранг.

* 115:1-2 Жуда кўп азоб чексам ҳам, Худога бўлган ишончим йўқолмади. 2 Ўйламасдан… — ёки Мен Худога ишондим. Жуда кўп азоб чекканимдан, ўйламасдан 2….

* 117:14 …куч–қудратимдир… — ёки …қудратим, шукрона қўшиғимдир….

* 117:22 тамал тоши — қадимги пайтларда қурилишда пойдевор учун қўйилган биринчи ва энг муҳим тош ҳисобланарди. Бу тош пойдеворнинг бир бурчагини ҳосил қилиб, бинонинг қолган қисми ўша тошнинг жойлашуви бўйича қуриларди.

* 117:27 Пальма шохларини олиб, қурбонгоҳ олдига боринг — ёки Қурбонлик қилинадиган ҳайвонни арқон билан боғлаб, қурбонгоҳга олиб келинг.

* 118:1 Бу сано ибронийчада мувашшаҳ усулида ёзилган шеърдир. Бу санода 22 байт бўлиб, ҳар бир байт 8 оятдан иборат. Байтнинг ҳар бир ояти иброний алифбесининг бир хил ҳарфи билан бошланади. Мисол учун, биринчи байтдаги оятлар иброний алифбесининг биринчи ҳарфи билан бошланади, иккинчи байтдаги оятлар иброний алифбесининг иккинчи ҳарфи билан бошланади ва ҳоказо.

* 118:37 …Ваъдангга биноан ҳаётимни сақлагин — Қумрон қўлёзмаларидан ва баъзи иброний қўлёзмаларидан. Ибронийча матнда …Сенинг йўлларингдан юрарканман, ҳаётимни сақлагин.

* 118:83 Тутунда қорайиб, бужмайган мешдай… — қадимги пайтларда суюқлик одатда ҳайвон терисидан қилинган мешларда сақланарди. Сано ижодкори ўзини шипда осилиб, тутундан қорайиб, буришиб кетган мешга қиёслайди. Бундай меш яроқсиз бўлиб, ундан фойдаланиб бўлмайди.

* 119 Зиёрат қўшиғи — ибронийча матндан сўзма–сўз таржимаси Юқорига чиқиш қўшиғи, яъни Қуддусга ва Маъбад турган тепаликка чиқилаётганда айтиладиган қўшиқ. 119-133–саноларнинг ҳаммаси “зиёрат қўшиқлари” деб аталган. Зиёратчилар диний байрамларни нишонлаш учун Қуддусга бораётганларида ҳам, байрамларни Маъбадда нишонлаганларида ҳам, сажда сифатида шу қўшиқларни куйлаган бўлишлари мумкин. Яна 83–санога қаранг.

* 119:5 …Мешех…Кедар… — Мешех ҳудуди Каспий денгизи билан Қора денгиз орасида, Кедар ерлари эса Арабистон саҳросида жойлашган. Одамларнинг тасаввурига кўра, бу жойларда яшайдиган халқлар варварлар бўлиб, уларнинг ерлари ниҳоятда олисда деб ҳисобланган.

* 124:3 салтанат ҳассаси — бу махсус ҳасса бўлиб, шоҳ ва ҳукмдорларнинг ҳокимиятини билдирувчи рамз эди.

* 125:1 Қуддус — ибронийча матнда Сион. 2:6 изоҳига қаранг.

* 125:1 Эгамиз Қуддусни яна фаровонликка эриштирганда… — ёки Эгамиз бизни сургундан Қуддусга қайтариб олиб келганда….

* 126:2 Эгамиз Ўз севганларининг эҳтиёжини Уйқуларида ҳам қондиради — ёки Эгамиз Ўз севганларига уйқу ато қилади.

* 128:5 Қуддус — ибронийча матнда Сион. 2:6 изоҳига қаранг.

* 128:6 Том устидаги ўтлар — қадимги Исроилда одатда уйларнинг томлари тупроқдан бўлиб, шиббаланган. Баъзан томларда майсалар ўсиб чиқар, лекин қуёш ва гармсел таъсирида тез қуриб қолар эди.

* 131:6 Эфрат — Байтлаҳм шаҳри атрофидаги ерлар.

* 131:6 Йўр — Хират–Йўримнинг қисқа шакли бўлиши мумкин. Хират–Йўрим Қуддусдан 15 километр шимоли–ғарбда жойлашган шаҳар эди. Филист халқи жангда Аҳд сандиғини ўлжа қилиб олган эди. Исроил халқи Аҳд сандиғини улардан тортиб олиб, мана шу ерга олиб келган эди (1 Шоҳлар 6:13-7:2 га қаранг).

* 131:13 Қуддус — ибронийча матнда Сион. 2:6 изоҳига қаранг.

* 132:2 қимматбаҳо мой — Чиқиш 30:22-33 га қаранг.

* 132:3 барака — ибронийча матндан сўзма–сўз таржимаси шабнам. Шабнам Худо марҳаматининг рамзидир. Худонинг Сион тоғига берган мўл–кўл баракаси Хермон тоғига тушадиган мўл шабнамга таққосланган. Хермон тоғи ҳозирги Суриянинг энг баланд тоғидир. Қуддус ва Маъбад жойлашган тоғлар ундан анчагина паст эди.

* 133:3 Қуддус — ибронийча матнда Сион. 2:6 изоҳига қаранг.

* 134:3 бу — ёки У.

* 134:8 Эгамиз Мисрнинг тўнғичларини…нобуд қилди — Чиқиш 12:29-30 га қаранг.

* 134:9 Фиръавн ва унинг ҳамма аъёнларига қарши…Эгамиз аломату мўъжизаларни юборди — Чиқиш 7:8-11:10 га қаранг.

* 134:11 Амор халқининг шоҳи Сихўнни, Башан шоҳи Ўгни…қирган — Саҳрода 21:21-35 ва Қонунлар 2:24-3:11 га қаранг.

* 134:19 Ҳорун хонадони — Ҳоруннинг авлоди Маъбадда руҳоний бўлиб хизмат қилган.

* 134:20 Леви хонадони — Маъбаддаги хизматларда руҳонийларга ёрдам берадиган Леви қабиласининг аъзолари.

* 135:2-3 худоларнинг Худоси…3…эгаларнинг Эгаси — Қонунлар 10:17 изоҳига қаранг.

* 135:5 …самоларни яратганга… — Ибтидо 1:1, 6-8, 14 га қаранг.

* 135:6 …сувлар узра ерни барпо қилганга… — 23:2 изоҳига қаранг.

* 135:10 …Мисрнинг тўнғичларини урганга… — Чиқиш 12:29-30 га қаранг.

* 135:11 …Мисрдан Исроилни олиб чиққанга… — Чиқиш 6:6, 13:3-4 га қаранг.

* 135:13 Қизил денгиз — ибронийча матнда Ём–Суф, маъноси Қамиш денгизи (шу санонинг 15–оятида ҳам бор). 105:7 изоҳига қаранг.

* 135:13 …Қизил денгизни иккига бўлганга… — Чиқиш 14:1-31 га қаранг.

* 135:19-20 …Амор халқининг шоҳи Сихўнни ўлдирганга…20…Башан шоҳи Ўгни ўлдирганга… — Саҳрода 21:21-35 ва Қонунлар 2:24-3:11 га қаранг.

* 136:1 Қуддус — ибронийча матнда Сион (шу санонинг 3–оятида ҳам бор). 2:6 изоҳига қаранг.

* 136:7 Эдомликлар — азалдан Исроил халқига душман бўлиб келган халқ, уларнинг юрти Ўлик денгизнинг жанубида жойлашган эди. Бобилликлар Қуддусни вайрон қилганларида, Эдом халқи уларга ёрдам берган эди (яна Ҳизқиёл 35:5 ва Ободиё 10-14–оятларга қаранг). Тўлиқроқ маълумотга эга бўлиш учун луғатдаги ЭДОМ сўзига қаранг.

* 136:8 Қирғинга маҳкум бўлгансан — ёки Эй қотил!

* 137:1 Фаришталар — ибронийча матнда Элоҳим, 8:6 изоҳига қаранг.

* 137:8 …мен учун қасос оласан — ёки …менинг ҳаётим учун қўйган ўз мақсадингни бажарасан ёхуд …менга эзгулик қиласан.

* 138:8 Ўликлар диёри — ибронийча матнда Шеўл. 6:6 изоҳига қаранг.

* 138:15 Ернинг туби — она қорнига ишора қилаётган кўчма маънодаги ибора (яна Аюб 1:21 га қаранг).

* 138:24 абадий йўл — ёки қадимги йўл, яъни вақт синовларига бардош берган ишончли йўл (Еремиё 6:16 га қаранг).

* 140:7 қабр — ибронийча матнда Шеўл. 6:6 изоҳига қаранг.

* 141 Довуд ғорда бўлгандан кейин… — 1 Шоҳлар 22:1-2 да ёки 1 Шоҳлар 24:1-22 да тасвирланган воқеага ишора.

* 141 қасида — 31–санонинг изоҳига қаранг.

* 143:2 Халқлар — Қумрон қўлёзмаларидан, кўплаб иброний қўлёзмаларидан, қадимий сурёнийча ва лотинча таржималардан. Ибронийча матнда Халқим.

* 143:3 Бандалар — ибронийча матндан сўзма–сўз таржимаси Инсон ўғли. Бу ибронийча ибора кўчма маънода ишлатилиб, одамнинг ўткинчи эканлигини билдиради.

* 143:14 Ҳўкизимиз оғир юкларни тортсин… — ёки Ҳўкизларимиз семирсин… ёхуд Чорвамиз бузоқлар туғсин….

* 144:1 Бу сано ибронийчада мувашшаҳ усулида ёзилган шеърдир. Бу санонинг ҳар бир оятидаги биринчи сўз иброний алифбеси тартиби бўйича бошланади.

* 144:5 Улар…сўйлайдилар, Мен эса…ўйлайман — Қумрон қўлёзмаларидан, қадимий юнонча ва сурёнийча таржималардан. Ибронийча матнда Шонли дабдабанг, улуғворлигинг, ажойиб мўъжизаларинг ҳақида мен ўйлайман.

* 144:13 …Ҳукмронлигинг насллар оша давом этар — Қумрон қўлёзмаларида, битта иброний қўлёзмасида, қадимий юнонча ва сурёнийча таржималарда шу оятнинг охирига Эгамиз Ўзининг ваъдаларига содиқ ва Ўзи яратганларнинг ҳаммасига меҳрибон, деб қўшимча қилинган.

* 145:10 Қуддус — ибронийча матнда Сион. 2:6 изоҳига қаранг.

* 148:4 самолар узра жойлашган сувлар — Ибтидо 1:6-8 га қаранг.

* 148:14 …Ўз халқини қудратли қилди — ибронийча матндан сўзма–сўз таржимаси …Ўз халқи учун бир шох чиқарди. Эски Аҳдда буқанинг шохи кўпинча кўчма маънода ишлатилиб, кучли ҳукмдорга ёки ҳарбий қудратга ишора қилган.

* 149:2 Қуддус — ибронийча матнда Сион. 2:6 изоҳига қаранг.

+ 1:1 Аюб 21:16, Ҳик 1:15, Ҳик 4:14, Ҳик 24:1, Заб 25:4-5, Ҳик 3:34, Ҳик 21:24

+ 1:2 Ёшуа 1:8, Заб 118:47-48, Заб 118:97
+ 1:3 Ерм 17:8, Ҳиз 47:12
+ 1:4 Аюб 21:18, Заб 34:5
+ 1:6 Заб 36:18
+ 2:1 Ҳав 4:25-26
+ 2:2 Заб 17:51, Заб 19:7, Заб 88:20-21
+ 2:4 Заб 10:4, Заб 36:13, Заб 58:9, Ҳик 1:26
+ 2:6 Заб 109:2, Ваҳ 14:1
+ 2:7 Ҳав 13:33, Ибр 1:5, Ибр 5:5, 2Шҳ 7:14

+ 2:9 Ваҳ 2:27, Ваҳ 12:5, Ваҳ 19:15, Иша 30:14, Ерм 19:11

+ 2:11 Ибр 12:28, Флп 4:4
+ 2:12 Заб 33:8
+ 3:1 2Шҳ 15:14-17
+ 3:2 2Шҳ 15:12
+ 3:3 Заб 70:11
+ 3:4 Ибт 15:1, Заб 26:6
+ 3:5 Заб 2:6, Заб 33:4
+ 3:6 Заб 4:8
+ 3:7 Заб 26:3
+ 3:8 Аюб 16:10, Аюб 29:17, Заб 57:7
+ 3:9 Заб 36:39, Иша 43:11, Юнус 2:10
+ 4:1 Хбқ 3:19
+ 4:2 Аюб 36:16
+ 4:4 Чқш 11:7
+ 4:6 Қнлр 33:19, Заб 50:21
+ 4:7 Саҳ 6:25, Заб 30:17, Заб 43:4, Заб 66:2
+ 4:9 Заб 3:6
+ 5:3 Заб 83:4
+ 5:4 Заб 87:10, Заб 118:147
+ 5:6 Заб 10:5
+ 5:7 Заб 54:24
+ 5:8 3Шҳ 8:29, Заб 10:4
+ 5:10 Ерм 5:16, Заб 11:2, Рим 3:13
+ 5:13 Заб 113:21-22, Заб 102:4
+ 6:1 1Сол 15:20-21
+ 6:2 Заб 37:2
+ 6:4 Заб 89:13

+ 6:6 Заб 29:10, Заб 87:11, Заб 113:25, Воиз 9:10, Иша 38:18

+ 6:8 Заб 30:10
+ 6:9 Аюб 21:16, Заб 118:115, Мат 7:23
+ 6:11 Заб 39:13
+ 7:2 Заб 10:1, Заб 63:11, Заб 30:16
+ 7:3 Аюб 10:16
+ 7:5 Заб 54:21, 1Шҳ 24:8, 1Шҳ 26:9
+ 7:8 Иша 33:10
+ 7:9 Заб 25:1, Заб 34:24, Заб 42:1
+ 7:10 Аюб 23:10, Заб 10:5
+ 7:11 Ибт 15:1
+ 7:12 Нох 1:5
+ 7:13 Қнлр 32:41, Қнлр 32:23
+ 7:14 Заб 20:13, Заб 63:8
+ 7:15 Аюб 15:35, Иша 59:4, Ёқуб 1:15

+ 7:16 Эст 7:9, Ҳик 11:5, Ҳик 26:27, Ҳик 28:10, Воиз 10:8, Днр 6:24

+ 7:18 Заб 9:3

+ 8:1 Заб 80:1, Заб 83:1

+ 8:2 Заб 148:13, Иша 12:4, Заб 112:4, Мат 21:16

+ 8:5 Аюб 7:17, Заб 143:3, Ибр 2:6-8

+ 8:7 Ибт 1:26, Ибт 1:28, Заб 109:1, 1Кор 15:27, Эфс 1:22

+ 9:2 Заб 25:7, Заб 39:6, Заб 95:3
+ 9:3 Заб 7:18
+ 9:5 Заб 139:13, Заб 28:10
+ 9:6 Қнлр 9:14, Қнлр 29:20
+ 9:8 Заб 101:13, Заб 144:13, Мрс 5:19

+ 9:9 1Шҳ 2:10, Заб 57:12, Заб 66:5, Заб 95:13, Заб 97:9, Заб 109:6, Иша 2:4, Иша 3:13, Йўэл 3:12

+ 9:10 2Шҳ 22:3
+ 9:11 Заб 90:14
+ 9:14 Заб 106:18
+ 9:15 Иша 25:9
+ 9:16 Заб 7:16, Аюб 18:8, Ҳик 29:5, Ҳик 29:6
+ 9:17 Чқш 7:5, Чқш 14:4
+ 9:18 Аюб 8:13
+ 9:22 Заб 21:1
+ 9:25 Заб 13:1, Заб 52:1
+ 9:27 Заб 29:7
+ 9:28 Рим 3:14, Аюб 20:12
+ 9:29 Заб 16:11, Заб 36:32, Ҳик 24:15
+ 9:30 Аюб 38:40, Заб 58:4, Михо 7:2
+ 9:32 Иша 29:15, Ҳиз 8:12, Ҳиз 9:9
+ 9:35 Қнлр 10:18, Хшя 14:4
+ 9:36 Заб 36:17
+ 9:37 Чқш 15:18, Заб 28:10, Заб 145:10
+ 9:39 Заб 81:3
+ 10:1 Заб 7:2
+ 10:2 Заб 63:4
+ 10:3 Заб 81:5

+ 10:4 Михо 1:2, Юнус 2:8, Хбқ 2:20, Заб 2:4, Иша 66:1, Аюб 7:18, Аюб 23:10

+ 10:5 Ибт 22:1
+ 10:6 Ибт 19:24, Аюб 18:15, Заб 74:9
+ 10:7 Заб 32:5, Заб 61:8, Заб 98:4
+ 11:2 Иша 57:1, Михо 7:2
+ 11:3 Заб 5:10, Заб 40:6, Заб 143:8
+ 11:7 Заб 17:31, Заб 118:140, Ҳик 30:5

+ 12:2 Заб 88:47, Мрс 5:20, Аюб 13:24, Хбқ 1:2

+ 12:4 Эзра 9:8, Заб 18:9
+ 12:5 Қнлр 32:27
+ 12:6 Заб 114:7
• 13:1 Заб 52
+ 13:1 Заб 9:25, Михо 7:2, Рим 3:10-12

+ 13:2 Ибт 11:5, Қнлр 26:15, Заб 32:14, Заб 101:19

+ 13:3 Аюб 15:16

+ 13:4 Ҳик 30:14, Ерм 10:25, Ҳиз 34:3, Михо 3:3

+ 14:1 Заб 23:3-4, Иша 33:14-16
+ 14:2 Заб 105:3
+ 14:3 Лев 19:16
+ 14:4 Ҳак 11:35
+ 14:5 Лев 25:36, Ҳиз 18:8, Чқш 23:5
+ 15:2 Заб 72:25

+ 15:4 Чқш 23:13, Ёшуа 23:7, Хшя 2:17, Зкр 13:2

+ 15:5 Саҳ 18:20, Ерм 10:16, Ерм 51:19, Мрс 3:24

+ 15:8 Заб 108:31, Ҳав 2:25-28

+ 15:10 Аюб 33:28, Заб 29:4, Заб 48:16, Заб 85:13, Иша 38:17, Ҳав 2:27

+ 15:11 Мат 7:14
+ 16:1 Заб 85:1, Заб 141:1
+ 16:3 Аюб 23:10, Заб 65:10
+ 16:5 Аюб 23:11
+ 16:7 Заб 30:22

+ 16:8 Қнлр 32:10, Зкр 2:8, Рут 2:12, Заб 35:8, Заб 56:2, Заб 62:8, Заб 90:4

+ 16:10 Заб 118:70
+ 16:12 Аюб 38:40, Заб 9:29
+ 16:15 Аюб 19:26, Аюб 33:26
• 17:1 2Шҳ 22
+ 17:2 Қнлр 6:5, Заб 114:1

+ 17:3 Заб 18:15, Заб 30:3-4, Заб 70:3, Заб 90:2, Заб 143:2, Ибт 15:1

+ 17:4 1Сол 16:25, Заб 47:2, Заб 95:4, Заб 144:3

+ 17:5 Заб 41:7, Заб 92:4, Юнус 2:4
+ 17:6 Заб 114:3
+ 17:7 Юнус 2:8
+ 17:8 Ҳак 5:5, Заб 76:18, Заб 96:4
+ 17:9 Заб 20:9, Иша 30:33, Ҳиз 20:48
+ 17:10 Заб 143:5, Иша 64:1, Нох 1:3
+ 17:11 Заб 103:3
+ 17:12 Чқш 20:21, Заб 96:2
+ 17:13 Ёшуа 10:11, Иша 30:30

+ 17:14 1Шҳ 2:10, Аюб 37:4-5, Заб 67:34, Заб 76:18-19

+ 17:15 Хбқ 3:11, Зкр 9:14, 1Шҳ 7:10
+ 17:16 Чқш 15:8, Заб 105:9
+ 17:17 Заб 143:7
+ 17:18 Заб 141:6
+ 17:20 Заб 30:8, Заб 117:5
+ 17:21 1Шҳ 26:23, Аюб 22:30
+ 17:24 Ибт 6:9, Аюб 1:1
+ 17:28 Заб 100:5
+ 17:29 2Шҳ 21:17, 4Шҳ 8:20, Заб 131:17

+ 17:31 Қнлр 32:4, Мат 5:48, Заб 11:7, Ҳик 30:5, Ибт 15:1

+ 17:32 4Шҳ 5:15, Иша 45:5, Днр 2:47
+ 17:34 Қнлр 32:13, Иша 58:14, Хбқ 3:19
+ 17:35 Заб 143:1
+ 17:38 Чқш 23:27
+ 17:41 Чқш 23:27
+ 17:42 Аюб 27:9, Ҳик 15:29
+ 17:43 Михо 7:10, Зкр 10:5
+ 17:44 Иша 55:5
+ 17:45 Қнлр 33:29
+ 17:46 Михо 7:17
+ 17:48 Заб 46:3
+ 17:50 Рим 15:9
+ 17:51 Заб 143:10, 2Шҳ 7:16
+ 18:2 Заб 49:6, Заб 88:6, Заб 96:6
+ 18:5 Рим 10:18
+ 18:6 Йўэл 2:16, Воиз 1:5
+ 18:8 Қнлр 4:7, Заб 22:3, Заб 118:130
+ 18:9 Рим 7:12, Заб 12:4
+ 18:10 Заб 118:142, Заб 118:151, Заб 118:160
+ 18:11 Ҳик 3:14, Ҳик 8:10, Ҳик 24:13
+ 18:14 Саҳ 15:30, Рим 6:12, Рим 6:14
+ 18:15 Заб 17:3
+ 19:2 Заб 68:30, Ҳик 18:10
+ 19:3 Заб 127:5, Заб 133:3
+ 19:5 Заб 20:3

+ 19:8 Заб 32:17, Иша 31:1, Иша 36:9, 1Шҳ 17:45, Ҳик 21:31

+ 20:2 Заб 27:7
+ 20:3 Заб 19:5
+ 20:5 4Шҳ 20:6, Заб 60:6, Заб 90:16
+ 20:8 Заб 15:8

+ 20:10 Заб 17:9, Мал 4:1, Аюб 15:34, Аюб 20:26, Заб 96:3, Ибр 10:27

+ 20:11 Аюб 18:19

+ 20:13 Заб 17:15

+ 21:2 Мат 27:46, Марк 15:34, Заб 9:22, Мрс 3:8

+ 21:3 Заб 87:2

+ 21:6 Ҳак 3:9

+ 21:7 Аюб 25:6, Иша 41:14, Иша 49:7, Иша 53:3

+ 21:8 Заб 90:14, Мат 27:39-43, Марк 15:29-32, Луқо 23:35-37

+ 21:10 Заб 71:6
+ 21:12 Заб 106:12
+ 21:13 Заб 117:10-12, Ерм 50:27, Амос 4:1
+ 21:15 Заб 118:28
+ 21:17 Заб 58:7
+ 21:18 Луқо 23:35
+ 21:19 Юҳн 19:24
+ 21:21 Заб 34:17, Флп 3:2
+ 21:22 2Тим 4:17
+ 21:23 Ибр 2:12
+ 21:24 Заб 134:20
+ 21:26 Заб 34:18, Лев 7:16
+ 21:28 Заб 95:7, Зфн 2:11

+ 21:29 Днр 7:14, Днр 7:27, Обд 1:21, Зкр 14:9, Луқо 1:33, 1Кор 15:24, Ваҳ 11:15

+ 21:31 Заб 101:19

+ 21:32 Заб 77:6, Заб 101:19

+ 22:1 Заб 79:2, Воиз 12:11, Иша 40:11, Ҳиз 34:11, Юҳн 10:11, Флп 4:19

+ 22:2 Ҳиз 34:14, Юҳн 10:9

+ 22:3 Заб 18:8, Ҳик 4:11, Ҳик 8:20

+ 22:4 Заб 137:7, Ҳик 10:9, Иша 43:2, Михо 7:14

+ 22:5 Заб 91:11, Ҳик 27:9, Воиз 9:8, Луқо 7:46

+ 23:1 Чқш 9:29, Аюб 41:3, Заб 49:12, Заб 88:11

+ 23:2 1Шҳ 2:8, Заб 101:26, Заб 103:5, Ҳик 8:29

+ 23:3 Заб 14, Иша 33:14-16
+ 23:4 Заб 50:12, Мат 5:8
+ 23:7 Заб 117:19-20, Иша 26:2
+ 23:8 Чқш 15:3
+ 23:10 Мал 1:14
+ 24:1 Заб 85:4, Заб 142:8
+ 24:3 Иша 49:23
+ 24:4 Заб 26:11, Заб 85:11
+ 24:5 Заб 25:3
+ 24:6 Заб 102:17

+ 24:7 Аюб 13:26, Заб 118:9, Ерм 3:25, Заб 50:3

+ 24:11 Ерм 14:7, Заб 78:9, Днр 9:19
+ 24:13 Заб 36:22, Ҳик 2:21, Иша 60:21
+ 24:15 2Сол 20:12, Заб 122:1-2, Заб 140:8
+ 24:22 Заб 43:27, Заб 129:8
+ 25:1 Заб 7:9

+ 25:2 1Сол 28:9, 1Сол 29:17, Заб 138:23, Ҳик 17:3, Ерм 17:10

+ 25:3 Заб 24:5
+ 25:5 Заб 1:1, Заб 138:21
+ 25:6 Қнлр 21:6, Заб 72:13, Мат 27:24
+ 25:7 Заб 9:2
+ 25:9 Заб 27:3
+ 25:10 Чқш 23:8
+ 26:1 Иша 60:20, Михо 7:8
+ 26:3 Заб 3:7, Заб 22:4
+ 26:4 Заб 22:6, Заб 60:5, Заб 64:5
+ 26:6 Заб 3:4, Эфс 5:19
+ 26:8 Заб 104:4
+ 26:10 Иша 49:15
+ 26:11 Заб 24:4
+ 26:12 Заб 40:3, Чқш 20:16, Ҳик 6:19
+ 26:13 Иша 53:8, Ҳиз 26:20, Ҳиз 32:23
+ 26:14 Ёшуа 1:6, Заб 30:25, Иша 8:17

+ 27:1 Заб 82:2, Заб 108:1, Заб 87:5, Заб 142:7, Ҳик 1:12

+ 27:2 Заб 133:2
+ 27:3 Ҳик 26:23, Ерм 9:8, Заб 25:9
+ 27:5 Иша 5:12
+ 27:7 Ибт 15:1, Заб 20:2
+ 27:9 Иша 40:11, Иша 46:3

+ 28:1 Ибт 6:2, Аюб 1:6, Аюб 2:1, Заб 88:7, 1Сол 16:28, Заб 95:7

+ 28:3 Аюб 37:4, Ҳиз 1:24
+ 28:5 Ҳак 9:15, Заб 103:16, Ҳиз 31:3
+ 28:6 Қнлр 3:9, Заб 113:4, Заб 113:6
+ 28:8 Саҳ 13:27

+ 28:10 Ибт 6:17, Чқш 15:18, Заб 9:5, Заб 9:37

+ 28:11 Заб 67:36

+ 29:2 Заб 34:19

+ 29:4 Аюб 33:28, Заб 15:10, Заб 48:16, Заб 85:13, Иша 38:17

+ 29:6 Иша 57:16, Ерм 3:5, Мрс 3:31, Михо 7:18, Заб 125:5

+ 29:7 Заб 9:26
+ 29:10 Заб 6:6, Иша 38:18
+ 29:12 Ерм 31:13
• 30:1 Заб 70:1-3
+ 30:2 Днр 9:16
+ 30:3 Заб 17:3
+ 30:6 Луқо 23:46
+ 30:7 Қнлр 32:21
+ 30:9 Заб 17:20
+ 30:10 Заб 6:8

+ 30:12 Аюб 19:13, Заб 30:12, Заб 37:11, Заб 68:9, Заб 87:9

+ 30:13 Воиз 9:5
+ 30:14 Ерм 6:25, Ерм 46:5
+ 30:16 Заб 7:2
+ 30:17 Саҳ 6:25, Заб 4:7
+ 30:22 Заб 16:7
+ 30:24 Заб 96:10
+ 30:25 Ёшуа 1:6, Заб 26:14
+ 31:2 Юҳн 1:47, Рим 4:7-8
+ 31:5 Заб 37:19, Заб 50:5, 1Юҳ 1:9
+ 31:7 Заб 118:114
+ 31:9 Ҳик 26:3, Ёқуб 3:3
+ 31:11 Заб 67:4
+ 32:2 Заб 70:22

+ 32:3 Заб 39:4, Заб 95:1, Заб 97:1, Заб 143:9, Заб 149:1, Иша 42:10, Ваҳ 5:9

+ 32:5 Заб 32:5, Заб 61:8, Заб 118:64

+ 32:6 Ибт 1:6-7, Заб 148:5, Юҳн 1:3, Ибр 11:3

+ 32:7 Ибт 1:9, Аюб 38:8-11, Заб 103:9, Ерм 5:22

+ 32:9 Ибт 1:3
+ 32:10 Иша 19:3
+ 32:11 Ҳик 19:21, Иша 46:10
+ 32:12 Қнлр 7:6, Заб 143:15
+ 32:13 Аюб 7:18, Аюб 23:10, Заб 10:4
+ 32:14 Қнлр 26:15, Иша 63:15
+ 32:16 Амос 2:14
+ 32:17 Заб 19:8, Ҳик 21:31
+ 32:18 Заб 146:11
+ 32:19 3Шҳ 17:6, Аюб 5:20
+ 32:20 Ибт 15:1, Қнлр 33:29
+ 33:1 1Шҳ 21:12-13
+ 33:3 1Шҳ 2:1
+ 33:5 Заб 3:5
+ 33:7 Заб 17:1
+ 33:8 Аюб 33:23, Днр 6:22
+ 33:9 1Бтр 2:3, Заб 2:12
+ 33:10 Заб 36:25, Ҳик 10:3
+ 33:11 Аюб 4:10-11
+ 33:13 1Бтр 3:10-12
+ 33:14 Ҳик 13:3
+ 33:15 Заб 36:27, Иша 1:16-17, 3Юҳ 1:11
+ 33:16 Аюб 36:7, Ҳик 15:29
+ 33:17 Аюб 18:17, Ҳик 10:7
+ 33:19 Заб 50:19
+ 33:20 Аюб 5:19, 2Тим 3:11
+ 33:21 Юҳн 19:36
+ 34:1 Иша 49:25

+ 34:4 Заб 39:15, Ерм 17:18, Заб 68:23-26, Заб 108:6-15

+ 34:5 Аюб 21:18, Заб 1:4
+ 34:6 Заб 72:18, Ерм 23:12
+ 34:7 Заб 56:7, Заб 118:85, Ерм 18:20
+ 34:8 Иша 47:11
+ 34:9 Луқо 1:47

+ 34:10 Чқш 15:11, Заб 70:19, Заб 85:8, Заб 88:7-9, Заб 112:5, Аюб 5:15

+ 34:12 Заб 37:20, Заб 108:5, Ҳик 17:13, Ерм 18:20

+ 34:13 Саҳ 29:7
+ 34:16 Аюб 16:9, Заб 36:12
+ 34:17 Хбқ 1:13, Заб 21:21
+ 34:18 Заб 21:26
+ 34:19 Заб 68:5, Юҳн 15:25, Заб 29:2
+ 34:21 Мрс 2:16
+ 34:22 Заб 9:22, Заб 37:22
+ 34:23 Заб 43:24, Заб 77:65
+ 34:24 Заб 7:9
+ 34:25 Заб 39:16, Заб 69:4, Мрс 2:16
+ 34:28 Заб 70:8
+ 35:2 Рим 3:18
+ 35:5 Ҳик 4:16, Михо 2:1

+ 35:6 Заб 56:11, Заб 70:19, Заб 107:5, Мрс 3:23

+ 35:7 Рим 11:33, Заб 103:14, Заб 144:16

+ 35:8 Заб 62:4, Заб 16:8

+ 35:10 Ҳик 10:11, Ҳик 13:14, Ерм 2:13, Юҳн 4:10, Юҳн 1:9, 1Бтр 2:9, Ваҳ 22:5

+ 35:11 Ерм 22:16, Гал 4:9
+ 35:13 Заб 1:5
+ 36:1 Ҳик 3:31, Ҳик 23:17, Ҳик 24:19
+ 36:2 Аюб 14:2, Заб 89:6
+ 36:4 Аюб 22:26, Иша 58:14
+ 36:5 Ҳик 3:5, Ҳик 16:3
+ 36:6 Ҳак 5:31, Иша 58:8
+ 36:9 Заб 24:13
+ 36:10 Аюб 7:10, Аюб 24:24
+ 36:11 Ҳик 2:21, Мат 5:5
+ 36:12 Аюб 16:9, Заб 34:16
+ 36:13 Заб 2:4
+ 36:15 1Шҳ 2:4
+ 36:16 Ҳик 16:8
+ 36:17 Заб 9:36
+ 36:18 Заб 1:6
+ 36:19 3Шҳ 17:6, Аюб 5:20, Заб 32:19
+ 36:20 Заб 67:3, Заб 101:4, Хшя 13:3
+ 36:23 Иша 26:7
+ 36:24 Ҳик 24:16, Михо 7:8
+ 36:25 Аюб 4:7, Заб 33:10-11, Ҳик 10:3
+ 36:26 Қнлр 15:8, Заб 111:5
+ 36:27 Заб 33:15
+ 36:28 Заб 96:10, Иша 14:20
+ 36:30 Ҳик 10:31, Ҳик 15:28

+ 36:31 Қнлр 6:6, Заб 39:9, Заб 118:11, Иша 51:7, Ерм 31:33

+ 36:32 Заб 9:29
+ 36:34 Заб 90:8, Заб 91:12, Ҳик 29:16
+ 36:38 Заб 72:17
+ 36:39 Заб 3:9, Иша 43:11, Юнус 2:10
+ 36:40 Заб 10:1
+ 37:1 Заб 69:1
+ 37:2 Заб 6:2
+ 37:3 Қнлр 32:23, Аюб 6:4, Мрс 3:13
+ 37:4 Иша 1:6
+ 37:5 Эзра 9:6
+ 37:12 Аюб 19:13-14, Заб 87:18
+ 37:14 Иша 53:7
+ 37:16 Заб 38:8
+ 37:19 Заб 31:5
+ 37:21 Заб 34:12, Ҳик 17:13, Ерм 18:20
+ 37:22 Заб 9:22, Заб 34:22

+ 38:1 1Сол 16:41, 1Сол 25:1, Заб 61:1, Заб 76:1

+ 38:2 Аюб 2:10
+ 38:4 Аюб 32:20, Ерм 6:11, Ерм 20:9
+ 38:5 Заб 89:12

+ 38:6 Заб 88:48, Заб 90:5, Аюб 7:16, Заб 61:10, Заб 93:10-11, Заб 143:4, Воиз 1:2

+ 38:7 Аюб 27:16-17, Заб 48:11, Воиз 2:18
+ 38:8 Заб 37:16
+ 38:11 Аюб 13:21

+ 38:13 4Шҳ 20:5, Заб 55:9, 1Сол 29:15, Заб 118:19, Заб 118:54

+ 38:14 Аюб 7:19, Аюб 10:21-22
+ 39:3 Заб 68:3, Ерм 38:6
+ 39:4 Заб 32:3, Заб 51:8
+ 39:6 Заб 9:2, Заб 70:16

+ 39:7 Заб 50:18, 1Шҳ 15:22, Иша 50:4, Ибр 10:5-7

+ 39:9 Заб 36:31, Заб 118:11
+ 39:13 Заб 68:4
+ 39:15 Заб 34:4, Ерм 17:18, Заб 6:11
+ 39:16 Заб 34:25
+ 39:18 Заб 85:1, Заб 108:22
+ 40:2 Ҳик 14:21, Ҳик 29:7, Заб 36:18
+ 40:3 Заб 26:12
+ 40:4 Иша 38:1-8
+ 40:7 Заб 11:3
+ 40:10 Юҳн 13:18

+ 40:14 1Сол 16:36, Заб 71:18, Заб 88:53, Заб 105:48

+ 41:1 2Сол 20:19

+ 41:2 Заб 62:1, Заб 83:2

+ 41:4 Заб 78:10, Заб 113:10, Йўэл 2:17, Михо 7:10, Заб 79:6, Заб 101:10, Мрс 2:18

+ 41:5 Ҳиз 46:10
+ 41:6 Заб 42:5
+ 41:7 Қнлр 3:9, Заб 17:5, Заб 87:8, Юнус 2:4
+ 41:9 Заб 62:7, Ҳав 16:25
+ 41:10 Заб 17:3, Заб 42:2
+ 42:1 Заб 7:9
+ 42:2 Заб 43:10, Заб 41:10
+ 42:3 Заб 2:6
+ 42:5 Заб 41:6
+ 43:2 Саҳ 23:23, Қнлр 32:7, Заб 77:3
+ 43:3 Қнлр 7:1
+ 43:4 Ёшуа 24:12, Саҳ 6:25, Заб 4:7
+ 43:5 Заб 73:12
+ 43:7 1Шҳ 17:47, Заб 32:16-17
+ 43:10 Заб 42:2, Заб 88:39
+ 43:11 Лев 26:17, Қнлр 28:25, Ёшуа 7:4
+ 43:12 Лев 26:33
+ 43:14 Заб 78:4, Днр 9:16, Михо 6:16
+ 43:15 Қнлр 28:37
+ 43:20 Аюб 30:29

+ 43:22 1Сол 28:9, 2Сол 6:30, Ҳик 15:11, Ҳав 1:24

+ 43:23 Рим 8:36
+ 43:24 Заб 34:23, Заб 77:65
+ 43:27 Заб 24:20
+ 44:1 Заб 68:1
+ 44:4 Чқш 32:27, Қшқ 3:8
+ 44:7 Ибр 1:8-9
+ 44:9 Ҳик 7:17

+ 44:10 Ибт 10:29, 3Шҳ 9:28, 1Сол 29:4, Аюб 22:24

+ 44:15 Қшқ 1:3
+ 45:1 1Сол 15:20-21
+ 45:2 Заб 7:2, Қнлр 4:7, Нох 1:7
+ 45:4 Заб 92:3
+ 45:5 Заб 64:10
+ 45:6 Иша 12:6
+ 45:7 Заб 2:1, Амос 1:2, Амос 9:5
+ 45:9 Заб 65:5

+ 45:10 Иша 2:4, Михо 4:3, 1Шҳ 2:4, Заб 75:4, Ҳиз 39:3

+ 46:2 Заб 94:1

+ 46:3 Қнлр 7:21, Заб 65:3, Заб 75:12, Мал 1:14

+ 46:4 2Шҳ 22:48

+ 46:8 Днр 7:14, Днр 7:27, Обд 1:21, Зкр 14:9, Луқо 1:33, 1Кор 15:24, Ваҳ 11:15

+ 46:10 Заб 88:19
+ 47:2 1Сол 16:25, Заб 17:4
+ 47:3 Мрс 2:15
+ 47:5 Ибт 14:1, 2Шҳ 10:6
+ 47:7 Иша 13:8
+ 47:8 3Шҳ 22:48, Ҳиз 27:26
+ 47:10 Заб 25:3
+ 47:11 Заб 112:3
+ 47:12 Заб 96:8
+ 48:2 Михо 1:2, Иша 34:1
+ 48:5 Заб 77:2
+ 48:7 Ҳик 11:28

+ 48:8 Аюб 33:24, Аюб 36:18, Мат 16:26, Марк 8:37

+ 48:10 Заб 88:49

+ 48:11 Воиз 2:14-16, Воиз 3:19, Воиз 9:2, Заб 38:7, Воиз 2:18

+ 48:13 Воиз 3:18
+ 48:16 Заб 15:10, Заб 29:4
+ 48:18 Аюб 27:19, 1Тим 6:7
+ 48:20 Аюб 33:30
+ 48:21 Воиз 3:19

+ 49:1 1Сол 6:39, 1Сол 15:17, 1Сол 25:1, 2Сол 5:12, Қнлр 10:17, Заб 112:3

+ 49:2 Қнлр 33:2, Заб 79:2, Заб 93:1

+ 49:3 Чқш 19:16, Лев 10:2, Саҳ 16:35, 3Шҳ 19:11-12

+ 49:4 Қнлр 4:26, Қнлр 32:1, Иша 1:2
+ 49:6 Заб 18:2, Заб 96:6, Заб 57:12
+ 49:7 Заб 80:9
+ 49:8 1Шҳ 15:22, Заб 39:7
+ 49:10 Иша 40:16

+ 49:12 Чқш 9:29, Аюб 41:3, Заб 23:1, Ҳав 17:25

+ 49:14 Заб 106:22, Ибр 13:15, Саҳ 30:3, Воиз 5:3, Юнус 2:10

+ 49:15 Заб 80:8
+ 49:19 Заб 51:4
+ 49:21 Воиз 8:11, Иша 57:11
+ 49:22 Заб 9:18
+ 50:2 2Шҳ 12:1
+ 50:3 Заб 24:7, Иша 43:25
+ 50:4 Лев 16:30, 1Юҳ 1:7, 1Юҳ 1:9
+ 50:5 Заб 31:5, Рим 7:18
+ 50:6 2Шҳ 12:13, Рим 3:4
+ 50:7 Аюб 14:4, Аюб 15:14, Заб 57:4
+ 50:9 Иша 1:18
+ 50:12 Мат 5:12, Мрс 5:21
+ 50:16 2Шҳ 11:17, 2Шҳ 12:9
+ 50:18 Заб 39:7
+ 50:19 Заб 33:19
+ 50:20 Заб 68:36, Заб 146:2
+ 50:21 Заб 4:6
+ 51:2 1Шҳ 22:9
+ 51:4 Заб 49:19
+ 51:7 Заб 26:13
+ 51:8 Заб 39:3, Аюб 22:19
+ 51:9 Заб 48:7
+ 51:10 Ерм 11:16
• 52:1 Заб 13
+ 52:2 Заб 9:25, Михо 7:2, Рим 3:10-12

+ 52:3 Ибт 11:5, Қнлр 26:15, Заб 32:14, Заб 101:19

+ 52:4 Аюб 15:16

+ 52:5 Ҳик 30:14, Ерм 10:25, Ҳиз 34:3, Михо 3:3

+ 52:6 Лев 26:17, Ҳик 28:1
+ 53:1 1Шҳ 23:19, 1Шҳ 26:1
+ 53:5 Заб 85:14
+ 53:7 Заб 142:12

+ 53:9 Заб 58:10, Заб 91:12, Заб 111:8, Заб 117:7

+ 54:3 Заб 63:1
+ 54:8 Ерм 9:2
+ 54:10 Ерм 6:7, Ҳиз 7:23
+ 54:15 Заб 41:5
+ 54:16 Саҳ 16:30-33, Заб 123:3, Ҳик 1:12

+ 54:20 Қнлр 33:27, Заб 89:3, Заб 92:2, Хбқ 1:12

+ 54:21 Заб 7:5
+ 54:22 Ҳик 5:3
+ 54:23 Заб 36:5, Иша 46:4, Мат 11:28-30
+ 54:24 Ваҳ 20:3, Заб 5:7, Ҳик 10:27
+ 55:1 1Шҳ 21:13

+ 55:5 Заб 117:6, Иша 51:7, Иша 51:12, Мат 10:28

+ 55:7 Заб 70:10

+ 55:9 Заб 38:13, Чқш 32:32, Заб 68:29, Заб 138:16, Мал 3:16

+ 55:13 Лев 5:4, Саҳ 30:3, Қнлр 23:21, Заб 49:14, Заб 115:8

+ 55:14 Заб 114:8, Аюб 33:30

• 56:1 Заб 107:2-6

+ 56:1 Заб 57:1, Заб 58:1, Заб 74:1, 1Шҳ 22:1, 1Шҳ 24:3, Заб 141:1

+ 56:2 Рут 2:12, Заб 16:8

+ 56:4 Заб 143:5-7

+ 56:5 Заб 57:7, Днр 6:16, Ҳик 12:18, Ҳик 30:14

+ 56:7 Заб 7:16
+ 56:8 Заб 111:7-8
+ 56:9 Ҳак 5:12, 1Сол 15:16
+ 56:11 Заб 35:5
+ 57:1 Заб 56:1, Заб 58:1, Заб 74:1
+ 57:4 Заб 50:7
+ 57:5 Қнлр 32:33, Заб 139:4, Ерм 8:17
+ 57:7 Аюб 29:17, Заб 3:8, Заб 56:5
+ 57:9 Аюб 3:16, Воиз 6:3
+ 57:11 Аюб 22:19, Заб 67:24
+ 57:12 Заб 9:9

+ 58:1 Заб 56:1, Заб 57:1, Заб 74:1, 1Шҳ 19:11

+ 58:2 Заб 19:1
+ 58:4 Заб 9:30, 1Шҳ 24:12
+ 58:7 Заб 21:17
+ 58:9 Заб 2:4, Заб 36:13
+ 58:10 Заб 9:10
+ 58:11 Заб 20:4, Заб 53:9
+ 58:12 Ибт 15:1
+ 58:13 Ҳик 12:13
+ 58:15 Заб 21:17
+ 58:17 Заб 17:3
• 59:1 Заб 107:7-14
+ 59:1 Заб 79:1
+ 59:2 2Шҳ 8:3, 2Шҳ 8:13
+ 59:3 Заб 79:3
+ 59:5 Иша 51:17
+ 59:8 Ибт 12:6, Ибт 33:18, Ибт 33:17
+ 59:13 Заб 145:3, Ерм 17:5
+ 60:4 Ҳик 18:10
+ 60:5 Заб 14:1, Рут 2:12, Заб 16:8
+ 60:7 4Шҳ 20:6, Заб 20:5
+ 60:9 Саҳ 30:3, Воиз 5:3, Юнус 2:10

+ 61:1 1Сол 16:41, 1Сол 25:1, Заб 38:1, Заб 76:1

+ 61:3 Заб 17:3, Заб 29:7

+ 61:5 Ҳик 26:23, Ерм 9:8

+ 61:10 Аюб 7:16, Заб 38:6, Заб 143:4, Воиз 1:2, Аюб 31:6, Иша 40:17, Днр 4:32, Днр 5:27

+ 61:11 Аюб 31:25, Луқо 12:15

+ 61:12 Ваҳ 19:1

+ 61:13 Чқш 34:6, Заб 85:5, Аюб 34:11, Ҳик 24:12

+ 62:1 1Шҳ 23:14, 2Шҳ 16:14, 2Шҳ 17:2, 2Шҳ 17:29

+ 62:2 Иша 26:9, Заб 41:2, Заб 142:6
+ 62:4 Заб 35:8
+ 62:5 Заб 103:33
+ 62:7 Заб 41:9, Заб 149:5, Ҳав 16:25
+ 62:8 Рут 2:12, Заб 16:8
+ 62:10 Саҳ 16:32-33
+ 62:12 Қнлр 6:13, Аюб 5:16, Заб 106:42
+ 63:2 Заб 54:3-4
+ 63:3 Ерм 18:18

+ 63:4 Заб 10:2, Заб 56:4, Ҳик 12:18, Ҳик 30:14

+ 63:5 Ҳик 1:11, Ерм 5:26
+ 63:6 Аюб 22:13, Заб 72:11
+ 63:8 Заб 7:13-14, Заб 17:15
+ 63:9 Ҳик 12:13, Ҳик 18:7, Воиз 10:12
+ 63:11 Заб 7:2, Заб 10:1
+ 64:2 Саҳ 30:3, Воиз 5:3, Юнус 2:10
+ 64:3 Заб 85:9
+ 64:4 Иша 6:7
+ 64:5 Заб 23:4, Заб 26:4
+ 64:6 Заб 21:28

+ 64:8 Заб 88:10, Заб 106:29, Юнус 1:15, Мат 8:26, Иша 17:12-13

+ 64:10 Лев 26:4, Аюб 5:10, Заб 45:5
+ 64:13 Иша 30:23, Йўэл 2:22
+ 65:1 Заб 97:4, Заб 99:1
+ 65:3 Заб 46:3, Қнлр 33:29
+ 65:4 Заб 85:9
+ 65:5 Заб 45:9
+ 65:6 Чқш 14:21-22, Ёшуа 3:14-17

+ 65:10 Аюб 23:10, Иша 1:25, Иша 48:10, Зкр 13:9, Мал 3:3, 1Бтр 1:7

+ 65:11 Ҳиз 17:20, Хшя 7:12
+ 65:12 Иша 43:2
+ 65:13 Саҳ 30:3, Воиз 5:3, Юнус 2:10
+ 65:16 Марк 5:19
+ 65:18 Ҳик 15:8, Ҳик 28:9, Иша 59:2
+ 66:2 Саҳ 6:25, Заб 4:6
+ 66:3 Тит 2:11
+ 66:5 Заб 9:9
+ 66:7 Лев 26:4, Заб 84:13
+ 67:2 Саҳ 10:35, Иша 33:10, Саҳ 10:35

+ 67:3 Заб 36:20, Хшя 13:3, Заб 96:5, Михо 1:4

+ 67:4 Заб 31:11
+ 67:5 Иша 40:3
+ 67:6 Хшя 14:4, Қнлр 10:18
+ 67:7 1Шҳ 2:5, Заб 112:9, Иша 61:1
+ 67:8 Чқш 13:21
+ 67:9 Чқш 19:18, Ҳак 5:4
+ 67:13 Заб 109:5
+ 67:15 Ҳак 9:48
+ 67:17 Чқш 19:18, Заб 131:13-14
+ 67:18 4Шҳ 6:17, Иша 66:15, Хбқ 3:8
+ 67:19 Эфс 4:8
+ 67:20 Заб 54:23, Иша 46:4, Мат 11:28
+ 67:22 Заб 109:6
+ 67:23 Амос 9:3
+ 67:24 Заб 57:11
+ 67:28 1Шҳ 9:21
+ 67:29 Заб 75:12
+ 67:31 Заб 21:13
+ 67:32 Иша 11:11, Иша 45:14
+ 67:33 Заб 101:22-23

+ 67:34 Заб 17:11, Заб 103:3, 2Шҳ 22:14, Аюб 37:4, Заб 17:14, Заб 28:3

+ 67:36 Заб 28:11
+ 68:1 Заб 44:1
+ 68:2 Мрс 3:54, Юнус 2:4, Юнус 2:6

+ 68:3 Аюб 22:11, Заб 17:5, Заб 39:3, Заб 41:7

+ 68:4 Заб 118:82, Иша 38:14
+ 68:5 Заб 34:19, Юҳн 15:25, Заб 39:13
+ 68:8 Ерм 15:15
+ 68:9 Аюб 19:13-14
+ 68:10 Юҳн 2:17, Рим 15:3
+ 68:15 Ерм 38:6, Заб 143:7
+ 68:17 Заб 62:4, Заб 108:21
+ 68:22 Мат 27:34, Юҳн 19:28-29
+ 68:23 Заб 34:4-8, Заб 108:6-15
+ 68:24 Рим 11:9-10
+ 68:26 Ҳав 1:20
+ 68:28 Нах 4:5

+ 68:29 Чқш 32:32, Заб 55:9, Мал 3:16, Ваҳ 3:5

+ 68:30 Заб 19:2
+ 68:32 Заб 49:13
+ 68:35 Заб 95:11
+ 68:36 Заб 68:36, Заб 146:2
+ 68:37 Заб 101:29
• 69:1 Заб 39:13-17
+ 69:1 Заб 37:1
+ 69:3 Заб 34:4, Ерм 17:18, Заб 6:11
+ 69:4 Заб 34:25
+ 69:6 Заб 85:1, Заб 108:22
• 70:1 Заб 30:1-4
+ 70:2 Днр 9:16
+ 70:3 Заб 17:3
+ 70:4 Заб 139:2, Заб 139:5
+ 70:5 Ерм 14:8, Ерм 17:7
+ 70:6 Заб 21:10-11
+ 70:8 Заб 34:28
+ 70:10 Заб 55:7
+ 70:11 Заб 3:3
+ 70:13 Заб 34:4, Заб 39:15, Ерм 17:18
+ 70:15 Заб 39:6

+ 70:19 Заб 35:6, Мрс 3:23, Чқш 15:11, Заб 34:10

+ 70:20 Хшя 6:2
+ 70:22 Заб 32:2
+ 71:1 Заб 126:1, Иша 16:5, Иша 32:1
+ 71:2 Иша 9:7, Иша 11:4, Иша 32:1
+ 71:4 Ҳик 29:14
+ 71:5 Заб 88:37-38
+ 71:6 Қнлр 32:2
+ 71:7 Заб 91:13

+ 71:8 Чқш 23:31, 3Шҳ 4:21, Заб 88:26, Михо 5:4, Зкр 9:10

+ 71:9 Иша 49:23, Михо 7:17

+ 71:10 Ибт 10:4, Юнус 1:3, 3Шҳ 10:1, Иша 43:3, Иша 45:14

+ 71:11 Иша 49:23
+ 71:12 Ҳик 31:8
+ 71:14 Заб 115:6
+ 71:15 3Шҳ 10:10
+ 71:16 Аюб 5:25
+ 71:17 Заб 103:31, Ибт 12:3
+ 71:18 Заб 135:4

+ 71:19 Саҳ 14:21, Иша 6:3, Иша 11:9, Хбқ 2:14, Заб 40:14

+ 72:1 Заб 31:2, Юҳн 1:47
+ 72:3 Аюб 21:7, Заб 36:1, Ҳик 3:31
+ 72:11 Аюб 22:13
+ 72:13 Қнлр 21:6, Аюб 34:9, Заб 25:6
+ 72:17 Заб 36:38
+ 72:18 Заб 34:6, Ерм 23:12
+ 72:22 Аюб 18:3, Воиз 3:18
+ 72:25 Заб 15:2
+ 72:26 Заб 15:5, Мрс 3:24
+ 72:28 Ёқуб 4:8, Заб 117:17

+ 73:1 Заб 78:13, Заб 94:7, Заб 99:3, Ҳиз 34:31, Зкр 9:16

+ 73:2 Чқш 3:1-2, Чқш 19:18
+ 73:4 Мрс 2:7
+ 73:6 3Шҳ 6:18, 4Шҳ 25:13-17
+ 73:8 Заб 82:5
+ 73:9 1Шҳ 3:1, Ҳик 29:18, Амос 8:11
+ 73:11 Мрс 2:3
+ 73:12 Заб 43:5

+ 73:13 Аюб 3:8, Аюб 40:20, Аюб 41:1, Заб 103:26, Иша 27:1

+ 73:15 Чқш 17:5-6, Саҳ 20:11, Ёшуа 3:13
+ 73:16 Заб 103:19, Ерм 33:25
+ 73:17 Ибт 8:22
+ 73:19 Қшқ 2:14
+ 73:20 Лев 26:44, Заб 105:45
+ 73:23 Заб 64:7
+ 74:1 Заб 56:1, Заб 57:1, Заб 58:1
+ 74:3 Днр 8:19, Хбқ 2:3
+ 74:4 Иша 24:19-20, Аюб 9:7
+ 74:8 1Шҳ 2:7

+ 74:9 Иша 51:17, Ерм 25:15, Ҳиз 23:32-34, Обд 1:16, Зкр 12:2, Ваҳ 14:10

+ 74:11 Заб 100:8
+ 75:3 Заб 47:3-4
+ 75:4 1Шҳ 2:4, Заб 45:10, Ҳиз 39:3
+ 75:6 Ерм 51:39
+ 75:7 Чқш 15:1, Чқш 15:21
+ 75:8 Йўэл 2:11, Нох 1:6, Ваҳ 6:17

+ 75:12 Саҳ 30:3, Воиз 5:3, Юнус 2:10, Заб 46:2-3, Заб 67:29, Мал 1:14

+ 76:1 1Сол 16:41, 1Сол 25:1, Заб 38:1, Заб 61:1

+ 76:3 Заб 85:7
+ 76:6 Қнлр 32:7, Заб 142:5
+ 76:12 Заб 104:5-6
+ 76:14 Чқш 15:11
+ 76:17 Заб 113:3, Хбқ 3:10
+ 76:18 Заб 17:14, Заб 143:6
+ 76:19 Заб 96:4
+ 76:20 Хбқ 3:15

+ 76:21 Чқш 12:50-51, Воиз 12:12, Иша 63:11, Хшя 12:13

+ 77:2 Заб 48:5, Мат 13:35

+ 77:3 Саҳ 23:23, Қнлр 32:7, Заб 43:2

+ 77:4 Аюб 15:18, Қнлр 4:9, Қнлр 6:7, Қнлр 11:19, Қнлр 32:46

+ 77:5 Қнлр 31:12-13
+ 77:6 Заб 101:19
+ 77:8 Чқш 32:9, Ерм 5:23, 4Шҳ 17:14, Зкр 1:4
+ 77:11 Қнлр 8:14, Заб 105:13, Хшя 13:6
+ 77:12 Саҳ 13:23, Чқш 7, Михо 7:15
+ 77:13 Чқш 14:21-22, Чқш 15:8
+ 77:14 Чқш 13:21-22
+ 77:15 Чқш 17:6, Саҳ 20:11
+ 77:18 Чқш 17:7, Саҳ 20:13, Саҳ 11:4-6
+ 77:21 Саҳ 11:1
+ 77:23 Ибт 7:11
+ 77:24 Чқш 16:4, Чқш 16:14-31
+ 77:27 Чқш 16:13, Саҳ 11:31
+ 77:29 Саҳ 11:20
+ 77:31 Саҳ 11:33-34
+ 77:32 Саҳ 14:11
+ 77:33 Заб 38:6
+ 77:35 Қнлр 32:4
+ 77:36 Иша 29:13, Хшя 7:13-14
+ 77:37 Ҳиз 20:16
+ 77:38 Чқш 34:6, Саҳ 14:20
+ 77:39 Ибт 6:3
+ 77:40 Иша 63:10
+ 77:43 Чқш 7:3, Заб 104:27-36
+ 77:44 Чқш 7:17-24
+ 77:45 Чқш 8:2-14, Чқш 8:21-24
+ 77:46 Чқш 10:12-15
+ 77:47 Чқш 9:23-25
+ 77:48 Чқш 9:19-21
+ 77:49 Чқш 12:13, Чқш 12:23
+ 77:51 Чқш 12:29, Заб 134:8
+ 77:52 Заб 76:21
+ 77:53 Чқш 14:27-28, Чқш 15:10
+ 77:54 Чқш 15:17
+ 77:55 Ёшуа 23:4, Заб 134:12
+ 77:56 Ҳак 2:11-12
+ 77:57 Хшя 7:16
+ 77:58 Қнлр 31:29, Қнлр 32:16
+ 77:60 Ёшуа 18:1, Ҳак 18:30
+ 77:62 1Шҳ 4:10
+ 77:64 1Шҳ 4:11, Аюб 27:15
+ 77:65 Заб 34:23, Заб 43:24, Иша 42:13

+ 77:68 Ибт 49:8, 1Сол 5:2, 1Сол 28:4, Заб 86:2

+ 77:70 1Шҳ 16:12-13
+ 77:71 2Шҳ 5:2
+ 77:72 3Шҳ 9:4
+ 78:1 Мрс 1:10
+ 78:2 Қнлр 28:26
+ 78:3 Ерм 14:16, Зфн 1:17
+ 78:4 Заб 43:14, Днр 9:16, Михо 6:16
+ 78:5 Заб 84:6, Заб 88:47
+ 78:6 Ерм 10:25, Ваҳ 16:1
+ 78:7 Заб 13:4
+ 78:8 Иша 64:9
+ 78:9 Заб 24:11, Ерм 14:7, Луқо 18:13

+ 78:10 Заб 41:4, Заб 113:10, Йўэл 2:17, Михо 7:10, Қнлр 32:43

+ 78:11 Заб 101:21
+ 78:12 Ибт 4:15, Лев 26:21
+ 78:13 Заб 73:1, Ҳиз 34:31, Зкр 9:16
+ 79:1 Заб 59:1

+ 79:2 Заб 76:21, Воиз 12:12, 1Шҳ 4:4, 2Шҳ 6:2, Заб 98:1, Қнлр 33:2, Заб 49:2

+ 79:3 Саҳ 2:18-24
+ 79:4 Заб 59:3, Саҳ 6:25
+ 79:5 Заб 88:47, Зкр 1:12
+ 79:6 Заб 41:4, Заб 101:10
+ 79:8 Саҳ 6:25
+ 79:9 Иша 5:1, Ерм 2:21, Мат 21:33, Қнлр 7:1
+ 79:12 Заб 71:8
+ 79:13 Заб 88:41, Мрс 2:2
+ 79:15 Иша 63:15
+ 79:17 4Шҳ 25:9
+ 79:20 Саҳ 6:25
+ 80:1 Заб 8:1, Заб 83:1
+ 80:4 Лев 23:24, Саҳ 10:10
+ 80:6 Чқш 11:4, Қнлр 28:49, Ерм 5:15
+ 80:7 Чқш 1:11
+ 80:8 Заб 49:15, Чқш 17:1-7, Саҳ 20:2-13
+ 80:9 Заб 49:7
+ 80:10 Чқш 20:2-3
+ 80:13 Ҳиз 20:25
+ 80:14 Қнлр 5:29, Иша 48:18
+ 80:17 Қнлр 32:13-14
+ 81:1 Иша 3:13
+ 81:2 Лев 19:15, Қнлр 1:17, Ҳик 18:5
+ 81:3 Заб 9:39, Ерм 22:3
+ 81:4 Аюб 29:12, Ҳик 24:11
+ 81:5 Заб 10:3
+ 81:6 Юҳн 10:34
+ 81:7 Заб 48:13, Ҳиз 31:14
+ 82:2 Заб 27:1
+ 82:4 Нах 4:8
+ 82:5 Заб 73:8, Ёшуа 7:9
+ 82:7 Ибт 25:12-16, 1Сол 5:10
+ 82:8 Ёшуа 13:5, 3Шҳ 15:18, Ҳиз 27:9
+ 82:9 4Шҳ 15:19
+ 82:10 Ҳак 4:13-15, Ҳак 7:19-25
+ 82:11 Ёшуа 17:11, 1Шҳ 28:7, Аюб 20:7
+ 82:12 Ҳак 7:25, Ҳак 8:21
+ 82:14 Аюб 13:25, Аюб 21:18
+ 82:15 Иша 10:16-17
+ 82:16 3Шҳ 19:11, Аюб 9:17, Аюб 38:1
+ 82:19 Чқш 6:3
+ 83:1 Заб 8:1, Заб 80:1
+ 83:3 Заб 41:2, Заб 62:1
+ 83:4 Заб 5:3
+ 83:5 Заб 22:6, Заб 64:5
+ 83:6 Заб 121:1
+ 83:10 Ибт 15:1
+ 83:12 Ибт 15:1, Мал 4:2, Луқо 1:78
+ 83:13 Ҳик 16:20
+ 84:3 Заб 31:1
+ 84:4 Чқш 32:12
+ 84:6 Заб 78:5
+ 84:13 Лев 26:4, Заб 66:6
+ 84:14 Иша 58:8
+ 85:1 Заб 16:1, Заб 141:1, Заб 39:18
+ 85:4 Заб 24:1
+ 85:5 Чқш 34:6, Заб 144:8
+ 85:7 Заб 76:3

+ 85:8 Чқш 15:11, Заб 34:10, Заб 95:4, Заб 96:9, Ерм 10:6

+ 85:9 Заб 65:4, Ваҳ 15:4
+ 85:10 Қнлр 6:4, Иша 37:16
+ 85:11 Заб 24:4
+ 85:13 Аюб 33:28, Заб 15:10, Иша 38:17
+ 85:14 Заб 53:5
+ 85:15 Чқш 34:6
+ 85:16 Заб 115:7
+ 85:17 Ҳак 6:17
+ 86:2 Заб 47:2, Иша 28:16, Заб 77:68
+ 86:3 Заб 45:5-6
+ 86:5 Заб 47:9
+ 86:7 Заб 35:9, Ҳиз 47:1
+ 87:1 3Шҳ 4:31, 1Сол 2:6
+ 87:2 Заб 21:3, Луқо 18:7
+ 87:4 Заб 15:10
+ 87:5 Заб 27:1, Заб 142:7, Ҳик 1:12
+ 87:6 Иша 26:14
+ 87:7 Аюб 10:21-22, Заб 142:3, Мрс 3:6
+ 87:8 Заб 41:7-8
+ 87:9 Аюб 19:13, Заб 30:12, Аюб 30:10
+ 87:11 Заб 6:6, Иша 38:18
+ 87:13 Аюб 10:21-22, Воиз 9:5
+ 87:14 Заб 5:4
+ 87:17 Аюб 6:4
+ 87:18 Заб 21:17
+ 87:19 Аюб 19:13-14, Заб 37:12
+ 88:1 3Шҳ 4:31, 1Сол 2:6
+ 88:2 Заб 100:1
+ 88:5 2Шҳ 7:16, Заб 131:11-12
+ 88:6 Заб 18:1, Аюб 5:1, Аюб 15:15, Зкр 14:5
+ 88:7 Чқш 15:11, Ибт 6:2, Аюб 1:6
+ 88:9 Заб 34:10
+ 88:10 Аюб 38:11, Заб 64:8, Юнус 1:15
+ 88:11 Аюб 9:13, Аюб 26:12, Иша 51:9
+ 88:12 1Сол 29:11, Заб 23:1
+ 88:13 Қнлр 3:9, Ҳак 4:6
+ 88:15 Заб 96:2
+ 88:16 Саҳ 6:25, Заб 4:7
+ 88:19 Заб 46:10
+ 88:20 1Шҳ 13:14, 1Шҳ 16:13, Ҳав 13:22
+ 88:24 Заб 2:9
+ 88:26 Заб 71:8
+ 88:27 Қнлр 32:15, Заб 94:1
+ 88:28 2Шҳ 7:14, 3Шҳ 10:22
+ 88:29 Иша 55:3
+ 88:30 Аюб 14:12
+ 88:33 2Шҳ 7:14
+ 88:34 Ерм 33:21
+ 88:36 Амос 4:2, Ибр 6:17-18
+ 88:38 Аюб 16:19
+ 88:39 Заб 43:10
+ 88:40 Аюб 19:9, Ерм 13:18, Мрс 5:16
+ 88:41 Мрс 2:2
+ 88:46 2Шҳ 24:15

+ 88:47 Заб 12:1, Заб 78:5, Хбқ 1:2, Зкр 1:12, Заб 12:2, Заб 78:5

+ 88:48 Аюб 7:7
+ 88:49 Заб 48:10
+ 88:53 Заб 40:14
+ 89:1 Заб 33:1, Эзра 3:2
+ 89:2 Қнлр 33:27

+ 89:3 Ҳик 8:25, Қнлр 33:27, Заб 92:2, Хбқ 1:12

+ 89:4 Ибт 3:19, Аюб 34:15, Заб 102:14, Воиз 3:20, Воиз 12:7

+ 89:5 2Бтр 3:8, Заб 38:6
+ 89:6 Заб 36:2, Иша 40:6-8
+ 89:8 Ерм 16:17
+ 89:10 Ибт 6:3, Ибт 47:9
+ 89:12 Воиз 7:2
+ 89:17 Заб 127:2
+ 90:1 Заб 31:7, Заб 120:5
+ 90:2 Заб 17:3
+ 90:3 Заб 123:7, Ҳик 6:5
+ 90:4 Заб 16:8, Заб 35:5

+ 90:5 Қшқ 3:8, Аюб 5:19-23, Ҳик 3:23, Ҳик 3:25

+ 90:8 Заб 36:34, Заб 91:12, Ҳик 29:16
+ 90:9 Қнлр 33:27, Заб 17:3
+ 90:10 Ҳик 12:21
+ 90:12 Ҳик 3:23, Мат 4:6, Луқо 4:10-11
+ 90:13 Марк 16:18, Луқо 10:19
+ 90:14 Заб 21:8-9, Ҳик 8:17, Заб 9:11
+ 90:15 Аюб 12:4, Ерм 33:3
+ 90:16 Заб 20:5
+ 91:2 Заб 146:1
+ 91:6 Заб 110:2, Ваҳ 15:3
+ 91:9 Заб 92:4
+ 91:11 Заб 22:5, Ҳик 27:9, Воиз 9:8

+ 91:12 Заб 36:34, Заб 59:10, Заб 90:8, Ҳик 29:16

+ 91:13 Заб 71:7, Ҳик 11:28, Иша 65:22, Ҳик 11:28

+ 91:14 Заб 134:2

+ 91:16 Заб 17:2, Ибт 18:25, Аюб 34:10

+ 92:1 1Сол 16:31, Заб 95:10, Заб 96:1, Заб 98:1, Заб 103:1

+ 92:2 Қнлр 33:27, Заб 54:20, Заб 89:3, Хбқ 1:12

+ 92:3 Хбқ 3:10

+ 92:4 Заб 91:9

+ 93:1 Қнлр 32:35, Қнлр 32:43, Иша 35:4, Қнлр 33:2, Заб 49:2

+ 93:2 Иша 33:10
+ 93:3 Ваҳ 6:10
+ 93:5 Иша 3:15
+ 93:6 Иша 10:2
+ 93:7 Аюб 22:13, Зфн 1:12, Мал 3:14
+ 93:9 Ҳик 20:12

+ 93:10 Аюб 7:16, Заб 38:6, Воиз 1:2, 1Кор 3:20

+ 93:12 Аюб 5:17, Ҳик 3:11-12
+ 93:14 1Шҳ 12:22, Рим 11:2
+ 93:17 Заб 123:1-3
+ 93:21 Чқш 23:7, Ҳик 17:15, Иша 5:23
+ 93:22 Заб 17:3
+ 94:1 Қнлр 32:15, Заб 88:27
+ 94:3 1Шҳ 5:3, 2Сол 2:5, Заб 85:8, Заб 134:5
+ 94:5 Ибт 1:9-10
+ 94:6 2Сол 6:13, Днр 6:10

+ 94:7 Заб 73:1, Ҳиз 34:31, Зкр 9:16, Ибр 3:7-11

+ 94:11 Саҳ 14:22-23, Қнлр 1:35, Қнлр 12:9, Ҳиз 20:15

• 95:1 1Сол 16:23-33
+ 95:1 Заб 32:3, Иша 42:10
+ 95:2 Заб 99:4
+ 95:3 Заб 9:2

+ 95:4 2Шҳ 22:4, Заб 17:4, Заб 144:3, Чқш 18:11

+ 95:5 Иша 44:24, Ерм 10:12
+ 95:7 Заб 28:1
+ 95:9 Заб 113:7
+ 95:10 Заб 92:1, Заб 96:1, Заб 98:1
+ 95:11 Иша 44:23, Иша 49:13, Заб 97:7
+ 95:13 Заб 9:9
+ 96:1 Заб 92:1, Заб 95:10, Заб 98:1

+ 96:2 Чқш 19:9, Чқш 20:21, Заб 17:12, Заб 88:15

+ 96:3 Заб 20:10

+ 96:4 Заб 76:19

+ 96:5 Ёшуа 3:11, Михо 4:13, Зкр 4:14, Зкр 6:5, Заб 67:3, Михо 1:4, Нох 1:5

+ 96:6 Заб 18:2, Заб 49:6
+ 96:7 Иша 42:17, Ерм 10:14, Ибр 1:6
+ 96:8 Заб 47:12
+ 96:9 1Шҳ 5:3, 2Сол 2:5, Заб 85:8

+ 96:10 Ҳик 8:13, Амос 5:15, Рим 12:9, Заб 30:24, Заб 36:28

+ 96:11 Заб 26:1, Заб 111:4, Ҳик 4:18, Михо 7:8

+ 96:12 Заб 31:11
+ 97:1 Заб 32:3, Иша 42:10, Иша 59:16
+ 97:3 Иша 52:10
+ 97:4 Заб 65:1, Заб 99:1
+ 97:6 Саҳ 10:10
+ 97:7 Заб 95:11
+ 97:8 Иша 55:12

+ 97:9 Заб 95:13, Заб 109:6, Иша 2:4, Иша 3:13, Йўэл 3:12

+ 98:1 Заб 92:1, Заб 95:10, Заб 96:1, Заб 79:2

+ 98:2 Заб 112:4
+ 98:4 Заб 10:7
+ 98:6 Чқш 32:11-14, Саҳ 16:48, 1Шҳ 7:9-10
+ 98:7 Чқш 33:9
+ 98:8 Саҳ 14:20, Саҳ 20:12
+ 98:9 Заб 2:6
+ 99:1 Заб 65:1, Заб 97:4

+ 99:3 3Шҳ 18:39, Заб 73:1, Ҳиз 34:31, Зкр 9:16

+ 99:4 Заб 95:2
+ 99:5 Заб 105:1
+ 100:1 Заб 88:2
+ 100:2 Заб 118:1, 3Шҳ 9:4

+ 100:5 Чқш 20:16, Ҳик 19:5, Ҳик 6:17, Ҳик 30:13

+ 100:8 Заб 74:11
+ 101:1 Заб 141:2
+ 101:4 Заб 36:20, Аюб 30:30, Мрс 1:13
+ 101:5 Заб 36:2, Аюб 33:20, Заб 106:18
+ 101:7 Зфн 2:14
+ 101:9 Иша 65:15, Ерм 29:22
+ 101:10 Заб 41:4, Заб 79:6

+ 101:12 1Сол 29:15, Аюб 8:9, Аюб 14:2, Заб 108:23, Заб 143:4

+ 101:13 Заб 9:8, Мрс 5:19, Заб 134:13

+ 101:14 Саҳ 10:35, Иша 33:10, Ерм 29:20, Днр 9:2

+ 101:15 Нах 4:2
+ 101:16 3Шҳ 8:41
+ 101:17 Иша 60:1
+ 101:19 Заб 21:31, Заб 77:6
+ 101:20 Ибт 11:5, Қнлр 26:15, Заб 13:2
+ 101:21 Заб 78:11
+ 101:22 Заб 67:33
+ 101:25 Хбқ 1:12
+ 101:26 1Шҳ 2:8
+ 101:27 Иша 51:6, Ваҳ 20:11

+ 101:28 Аюб 36:26, Мал 3:6, Ибр 1:10-12, Ибр 13:8

+ 101:29 Заб 68:37, Заб 111:2
+ 102:1 Заб 103:1, Заб 145:1
+ 102:3 Чқш 15:26, Чқш 34:7
+ 102:4 Заб 5:13
+ 102:5 Иша 40:31
+ 102:8 Чқш 34:6

+ 102:9 Иша 57:16, Ерм 3:5, Мрс 3:31, Михо 7:18

+ 102:10 Эзра 9:13, Ҳиз 20:44
+ 102:11 Заб 35:6, Иша 55:9
+ 102:12 Иша 43:25
+ 102:13 Мал 3:17
+ 102:14 Ибт 2:7
+ 102:15 Аюб 14:11, Заб 89:6
+ 102:16 Аюб 7:10, Аюб 24:24, Заб 36:10
+ 102:17 Заб 24:6
+ 102:18 Чқш 20:6, Қнлр 7:9
+ 102:19 Заб 10:4, Заб 92:2
+ 102:20 Заб 148:2
+ 103:1 Заб 102:1, 2Шҳ 7:22, Заб 92:1
+ 103:2 Аюб 9:8, Ерм 10:12, Ерм 51:15
+ 103:3 Амос 9:6, Заб 17:11
+ 103:4 Зкр 6:5, Ҳиз 1:13, Ибр 1:7

+ 103:5 1Шҳ 2:8, Заб 23:2, Ҳик 8:29, Заб 118:90, Воиз 1:4

+ 103:7 Аюб 26:11, Заб 17:16, Иша 50:2

+ 103:9 Ибт 1:9, Аюб 38:8-11, Заб 32:7, Ерм 5:22

+ 103:14 Қнлр 11:14-15, Заб 146:8-9

+ 103:15 Ҳак 9:13, Ҳик 31:6, Воиз 10:19, Ҳав 14:17

+ 103:18 Аюб 39:1
+ 103:19 Ибт 1:14, Заб 73:16, Ерм 33:25
+ 103:20 Иша 45:7
+ 103:21 Аюб 38:39, Йўэл 1:20
+ 103:22 Аюб 37:8
+ 103:24 Ҳик 3:19
+ 103:27 Заб 135:25
+ 103:28 Заб 144:16

+ 103:29 Ибт 3:19, Аюб 34:15, Заб 89:4, Заб 145:4, Воиз 3:20, Воиз 12:7

+ 103:30 Аюб 33:4
+ 103:31 Заб 71:17
+ 103:32 Заб 143:5
+ 103:33 Заб 62:5, Заб 145:2
• 104:1 1Сол 16:8-22
+ 104:1 Иша 12:4
+ 104:2 Ерм 21:2
+ 104:4 Заб 23:6, Заб 26:8
+ 104:5 Заб 76:12-13
+ 104:7 Иша 26:9
+ 104:8 Қнлр 7:9, Лев 26:42
+ 104:9 Ибт 17:2, Ибт 26:3
+ 104:11 Ибт 35:11-12
+ 104:12 Қнлр 7:7, Қнлр 26:5
+ 104:14 Ибт 12:17, Ибт 20:3
+ 104:15 Ибт 20:7
+ 104:16 Ибт 41:54
+ 104:17 Ибт 37:28, Ибт 45:5
+ 104:19 Ибт 37:7, Ибт 41:54
+ 104:20 Ибт 41:14
+ 104:21 Ибт 41:40
+ 104:23 Ибт 46:6
+ 104:24 Чқш 1:7, Қнлр 26:5
+ 104:25 Чқш 9:12
+ 104:26 Чқш 3:10, Чқш 4:14
+ 104:27 Чқш 7:3, Заб 77:43-51
+ 104:28 Чқш 10:21-23
+ 104:29 Чқш 7:17-24
+ 104:30 Чқш 8:2-14
+ 104:31 Чқш 8:16-24
+ 104:32 Чқш 9:23-25
+ 104:34 Чқш 10:12-15
+ 104:36 Чқш 12:29
+ 104:37 Чқш 12:35-36
+ 104:38 Чқш 12:33
+ 104:39 Чқш 13:21-22
+ 104:40 Чқш 16:4, Чқш 16:14-31
+ 104:41 Чқш 17:6, Саҳ 20:11
+ 104:42 Ибт 15:14
+ 104:43 Ибт 15
+ 104:44 Ёшуа 24:13

+ 105:1 1Сол 16:34, 2Сол 5:13, 2Сол 20:21, Эзра 3:11, Ерм 33:11

+ 105:3 Заб 14:2
+ 105:6 Эзра 9:7, Ерм 3:25
+ 105:7 Чқш 14:11
+ 105:8 Чқш 9:16, Чқш 14:18
+ 105:9 Чқш 15:8, Заб 17:16, Чқш 14:21-22
+ 105:10 Луқо 1:71
+ 105:11 Чқш 14:28
+ 105:12 Чқш 14:31
+ 105:13 Қнлр 8:14, Заб 77:11, Хшя 13:6
+ 105:14 Саҳ 11:4
+ 105:15 Саҳ 11:20, Заб 77:29
+ 105:16 Саҳ 16:1-3
+ 105:17 Саҳ 16:31-32, Саҳ 11:6
+ 105:18 Саҳ 16:35
+ 105:19 Чқш 32:4, Қнлр 9:8
+ 105:20 Ерм 2:11, Рим 1:23

+ 105:21 Қнлр 8:12-14, Заб 77:11, Ҳик 3:12, Хшя 13:6

+ 105:23 Чқш 32:10, Қнлр 9:14
+ 105:24 Саҳ 14:2-4
+ 105:27 Саҳ 14:30
+ 105:28 Саҳ 25:1-5, Хшя 9:10
+ 105:30 Саҳ 25:7-8
+ 105:31 Ибт 15:6, Саҳ 25:10-13
+ 105:32 Чқш 17:7, Саҳ 20:13
+ 105:33 Саҳ 20:10
+ 105:34 Ҳак 1:21, Ҳак 1:27-36
+ 105:35 Ҳак 3:5-6, Хшя 7:8
+ 105:36 Чқш 23:33, Ҳак 2:3, Ҳак 2:13
+ 105:37 Қнлр 32:17
+ 105:38 Саҳ 35:33
+ 105:41 Ҳак 2:14
+ 105:42 Ҳак 4:3
+ 105:43 Ҳак 2:16
+ 105:44 Ҳак 3:9, Ҳак 4:3
+ 105:45 Лев 26:42, Заб 73:20, Мрс 3:32
+ 105:46 Эзра 1:1
+ 105:48 1Сол 16:35-36, Заб 40:14
+ 106:1 Заб 105:1

+ 106:2 Заб 105:10, Қнлр 30:3, Иша 11:12, Ерм 32:37, Ҳиз 11:17, Зфн 3:20

+ 106:9 Луқо 1:53

+ 106:10 Аюб 36:7, Иша 9:2, Иша 42:7, Иша 49:9

+ 106:11 Ҳик 1:25
+ 106:12 Заб 21:12
+ 106:16 Иша 45:2
+ 106:18 Аюб 33:20, Заб 9:14
+ 106:20 4Шҳ 20:5
+ 106:22 Заб 49:14, Ибр 13:15
+ 106:25 Юнус 1:4
+ 106:27 Аюб 12:25, Иша 24:20

+ 106:29 Заб 64:8, Заб 88:10, Юнус 1:15, Мат 8:26

+ 106:33 Иша 50:2
+ 106:34 Ибт 19:24-28, Ерм 4:26
+ 106:35 Аюб 38:26, Иша 35:6, Иша 41:18
+ 106:38 Ибт 12:2, Чқш 1:7, Аюб 42:10
+ 106:40 Аюб 12:21, Аюб 12:24
+ 106:41 1Шҳ 2:8, Заб 112:7

+ 106:42 Аюб 22:19, Заб 118:74, Аюб 5:16, Заб 62:12

+ 106:43 Днр 12:10, Хшя 14:10
• 107:1 Заб 56:8-12, Заб 59:7-14
+ 107:2 Заб 111:7-8
+ 107:3 1Сол 15:16
+ 107:5 Заб 35:5
+ 107:8 Ибт 12:6, Ибт 33:18, Ибт 33:17
+ 107:13 Заб 145:3, Ерм 17:5
+ 108:1 Заб 27:1
+ 108:2 Заб 51:4
+ 108:3 Заб 34:19
+ 108:5 Заб 34:12, Ҳик 17:13, Ерм 18:20
+ 108:6 Заб 34:4-8, Заб 68:23-26
+ 108:7 Ҳик 28:10
+ 108:8 Ҳав 1:20
+ 108:9 Чқш 22:24
+ 108:10 Ерм 18:21
+ 108:13 Аюб 18:19, Заб 20:11
+ 108:14 Чқш 20:5
+ 108:15 Мрс 1:22, Аюб 18:17, Ҳик 10:7
+ 108:18 Саҳ 5:22
+ 108:21 Заб 68:17
+ 108:22 Заб 39:8
+ 108:23 Заб 101:12, Чқш 10:19
+ 108:29 Аюб 8:22
+ 108:31 Заб 15:8

+ 109:1 Мат 22:44, Марк 12:36, Луқо 20:42-43, Ҳав 2:34-35, Заб 8:7, Марк 16:19, Ибр 1:13, Ибр 10:13

+ 109:2 Заб 2:6, Заб 71:8

+ 109:4 Ибр 6:17-18, Ибт 14:18-20, Ибр 5:6, Ибр 7:17, Ибр 7:21

+ 109:5 Заб 67:13
+ 109:6 Заб 9:9, Йўэл 3:12, Заб 67:22
+ 110:1 Заб 149:1, Заб 137:1
+ 110:2 Заб 91:6
+ 110:3 Заб 111:3
+ 110:4 Чқш 34:6
+ 110:5 Заб 104:8
+ 110:9 Луқо 1:68, Заб 98:3, Луқо 1:49

+ 110:10 Аюб 28:28, Ҳик 1:7, Ҳик 9:10, Қнлр 4:6

+ 111:1 Заб 1:2, Заб 127:1
+ 111:2 Ҳик 11:21
+ 111:3 Заб 110:3
+ 111:4 Заб 26:1, Заб 96:11, Михо 7:8
+ 111:5 Заб 36:26
+ 111:6 Ҳик 10:7
+ 111:7 Заб 56:8, Заб 107:2
+ 111:8 Заб 53:9
+ 111:9 Ҳик 11:24-25, Қнлр 24:13, 2Кор 9:9
+ 111:10 Аюб 16:9
+ 112:2 Аюб 1:21, Заб 113:26
+ 112:3 Заб 47:11, Заб 49:1, Михо 1:11
+ 112:4 Заб 98:2, Заб 148:13, Заб 8:1
+ 112:5 Заб 34:10
+ 112:6 Заб 10:4
+ 112:7 1Шҳ 2:8, Заб 106:41
+ 112:9 1Шҳ 2:5, Заб 67:7
+ 113:1 Чқш 12:37
+ 113:3 Чқш 14:21-22, Заб 76:17, Ёшуа 3:13
+ 113:4 Заб 28:6
+ 113:7 Заб 95:9
+ 113:8 Чқш 17:6, Саҳ 20:11, Заб 77:15

+ 113:10 Заб 41:4, Заб 78:10, Йўэл 2:17, Михо 7:10

+ 113:11 Заб 2:4, Заб 10:4, Иша 66:1, Заб 134:6

+ 113:12 Заб 134:15-18
+ 113:13 Қнлр 4:28
+ 113:15 Иша 46:7, Ерм 10:5
+ 113:16 Иша 44:9
+ 113:18 Ибт 15:1
+ 113:22 Иша 65:23
+ 113:25 Заб 6:6, Воиз 9:10, Иша 38:18
+ 113:26 Заб 112:2
+ 114:1 Қнлр 6:5, Заб 17:2
+ 114:3 Заб 17:5-6
+ 114:5 Чқш 34:6
+ 114:7 Заб 12:6
+ 114:8 Заб 55:14
+ 114:9 Заб 26:13
+ 115:1 2Кор 4:13
+ 115:2 Заб 61:8
+ 115:3 2Сол 32:25

+ 115:5 Саҳ 30:3, Заб 49:14, Воиз 5:3, Юнус 2:10

+ 115:6 Заб 71:14
+ 115:7 Заб 85:16
+ 115:8 Заб 49:14, Заб 55:13
+ 116:1 Рим 15:11
+ 116:2 Заб 35:6, Иша 55:9
+ 117:1 Заб 105:1
+ 117:5 Заб 17:20, Заб 30:8

+ 117:6 Заб 55:5, Заб 55:12, Иша 51:7, Иша 51:12, Ибр 13:6

+ 117:7 Заб 53:9
+ 117:8 Заб 145:3, Ерм 17:5
+ 117:10 Заб 21:13
+ 117:14 Чқш 15:2, Иша 12:2
+ 117:15 Чқш 15:6
+ 117:17 Заб 72:28, Заб 106:22
+ 117:19 Заб 23:7, Иша 26:2
+ 117:20 Ваҳ 21:27

+ 117:22 Иша 28:16, Зкр 10:4, Мат 21:42, Марк 12:10, Луқо 20:17, Ҳав 4:11, Эфс 2:20, 1Бтр 2:7

+ 117:26 Мат 21:9, Мат 23:39, Марк 11:9, Луқо 13:35, Луқо 19:38

+ 117:27 2Шҳ 21:17, 4Шҳ 8:20, Заб 17:29
+ 117:29 Заб 105:1
+ 118:1 Заб 100:2, Заб 100:6
+ 118:3 1Юҳ 3:9, 1Юҳ 5:18
+ 118:6 Заб 118:80
+ 118:8 Заб 37:22
+ 118:9 Аюб 13:26, Заб 24:7, Ерм 3:25
+ 118:10 2Сол 15:2
+ 118:11 Аюб 23:12, Заб 36:3, Заб 39:9
+ 118:12 Заб 26:11
+ 118:13 Қнлр 6:7
+ 118:14 Ҳик 3:14-15
+ 118:15 Заб 24:4
+ 118:19 1Сол 29:15, Заб 38:13
+ 118:20 Заб 41:2
+ 118:21 Қнлр 27:26, Ерм 11:3
+ 118:23 Заб 118:161, Днр 6:4, Днр 6:10
+ 118:28 Заб 21:15
+ 118:34 Заб 118:69
+ 118:36 Ҳик 23:4
+ 118:42 Ҳик 27:11
+ 118:46 Мат 10:18, Ҳав 26:1
+ 118:47 Заб 1:2
+ 118:51 Ерм 20:7, Мрс 3:14
+ 118:53 Нах 13:25
+ 118:54 1Сол 29:15, Заб 38:13
+ 118:57 Заб 15:5
+ 118:61 Аюб 18:8-10, Заб 139:6, Ерм 18:22
+ 118:62 Заб 41:9, Ҳав 16:25
+ 118:64 Заб 32:5
+ 118:68 Заб 105:1, Марк 10:18
+ 118:69 Заб 118:34
+ 118:70 Заб 16:10
+ 118:71 Рим 8:28
+ 118:72 Заб 18:11
+ 118:73 Аюб 10:8, Аюб 31:15
+ 118:74 Заб 106:42
+ 118:80 Заб 118:6
+ 118:82 Заб 68:4, Мрс 4:17
+ 118:84 Ваҳ 6:10
+ 118:85 Заб 7:16, Ерм 18:20
+ 118:89 Иша 40:8
+ 118:90 Заб 103:5, Воиз 1:4
+ 118:91 Ерм 33:25
+ 118:98 Қнлр 4:6
+ 118:100 Аюб 32:7-9
+ 118:101 Ҳик 1:15
+ 118:103 Заб 18:10, Ваҳ 10:9-10
+ 118:105 Ҳик 6:23, 2Бтр 1:19
+ 118:106 Нах 10:29
+ 118:110 Аюб 18:8-10, Заб 139:6, Ерм 18:22
+ 118:111 Қнлр 33:4, Ерм 15:16
+ 118:114 Заб 31:7, Ибт 15:1
+ 118:115 Аюб 21:16, Заб 6:9, Мат 7:23
+ 118:120 Аюб 4:14
+ 118:122 Аюб 17:3
+ 118:123 Заб 118:82, Мрс 4:17
+ 118:127 Заб 18:11, Ҳик 8:10
+ 118:130 Заб 18:8
+ 118:131 Аюб 29:23
+ 118:135 Саҳ 6:25
+ 118:136 Ерм 9:1, Ҳиз 9:4
+ 118:140 Заб 11:7, Заб 17:31, Ҳик 30:5
+ 118:142 Заб 18:10
+ 118:147 Заб 5:5
+ 118:151 Қнлр 4:7, Заб 144:18
+ 118:154 Мрс 3:58
+ 118:156 2Шҳ 24:14
+ 118:157 Заб 3:2
+ 118:158 Заб 138:20
+ 118:160 Юҳн 17:17
+ 118:161 1Шҳ 26:18, Заб 118:23
+ 118:162 1Шҳ 30:20, Ерм 15:16
+ 118:166 Ибт 49:18

+ 118:168 Аюб 23:10, Заб 138:3, Ҳик 5:21, Ибр 4:13

+ 118:176 Иша 53:6, Ерм 50:6, 1Бтр 2:25
+ 119:2 Ҳик 6:17
+ 119:4 Заб 139:11, Ҳик 25:22

+ 119:5 Ибт 10:2, Ҳиз 27:13, Қшқ 1:4, Ерм 49:28-29

+ 120:1 Заб 119:1
+ 120:2 Заб 123:8
+ 120:3 Ҳик 3:23, Ҳик 3:26
+ 120:5 Заб 90:1
+ 120:8 Саҳ 6:24, Қнлр 28:6
+ 121:1 Заб 119:1, Иша 2:3, Зкр 8:21
+ 121:4 Қнлр 16:16, Заб 119:1
+ 121:5 3Шҳ 7:7, 2Сол 19:8
+ 121:6 Ерм 31:23
+ 121:9 Нах 2:10, Эст 10:3

+ 122:1 Заб 119:1, Заб 10:4, 2Сол 20:12, Заб 24:15

+ 122:3 Нах 4:4
+ 122:4 Ерм 20:7, Мрс 3:14
+ 123:1 Заб 119:1, Заб 128:1, Заб 93:17
+ 123:3 Саҳ 16:30-33, Заб 54:16, Ҳик 1:12
+ 123:4 Аюб 22:11, Заб 68:3
+ 123:7 Заб 90:3
+ 123:8 Заб 120:2
+ 124:1 Заб 119:1
+ 124:5 Ҳик 2:15, Заб 127:5, Гал 6:16
+ 125:1 Заб 119:1
+ 125:2 Аюб 8:21
+ 125:3 Йўэл 2:21
+ 125:6 Заб 29:6
+ 126:1 Заб 119:1, Заб 71:1
+ 126:2 Воиз 8:16, Ибт 3:17
+ 126:3 Ибт 33:5
+ 127:1 Заб 119:1, Заб 111:1
+ 127:2 Заб 89:17
+ 127:3 Заб 143:12
+ 127:5 Заб 19:3, Заб 133:3
+ 127:6 Заб 124:5, Гал 6:16
+ 128:1 Заб 119:1, Заб 128:1
+ 128:3 Михо 3:12
+ 128:5 Заб 34:4
+ 128:6 4Шҳ 19:26, Аюб 8:12
+ 128:8 Рут 2:4, Заб 117:26
+ 129:1 Заб 119:1, Мрс 3:55
+ 129:2 Нах 1:6, Нах 1:11, 2Сол 6:40
+ 129:4 Аюб 37:24, Иша 55:7
+ 129:7 Заб 130:3
+ 129:8 Заб 24:22
+ 130:1 Заб 119:1
+ 130:3 Заб 129:7
+ 131:1 Заб 119:1
+ 131:3 1Сол 22:7, Ҳав 7:46
+ 131:7 Заб 98:5
+ 131:8 Заб 77:61, 2Сол 6:41
+ 131:9 Аюб 29:14
+ 131:10 2Сол 6:42
+ 131:11 Заб 88:34-35, Заб 109:4, 2Шҳ 7:12
+ 131:12 3Шҳ 8:25
+ 131:13 Чқш 19:18, Заб 67:17, Заб 77:68
+ 131:15 Заб 147:3, Рут 1:6
+ 131:17 2Шҳ 21:17, 4Шҳ 8:20, Заб 17:29
+ 132:1 Заб 119:1, Ибт 13:8
+ 132:2 Чқш 29:7, Лев 8:12
+ 132:3 Қнлр 3:9, Лев 25:21, Қнлр 28:8
+ 133:1 Заб 119:1, 1Сол 9:33
+ 133:2 Заб 27:2
+ 133:3 Саҳ 6:24, Заб 19:3, Заб 127:5
+ 134:2 Заб 91:14
+ 134:4 Чқш 19:5, Қнлр 7:6
+ 134:5 2Сол 2:5, Заб 85:8, Заб 94:3
+ 134:6 Заб 113:11
+ 134:7 Аюб 38:22, Ерм 10:13, Ерм 51:16
+ 134:8 Чқш 12:29, Заб 77:51
+ 134:9 Қнлр 6:22
+ 134:10 Заб 135:17-20
+ 134:11 Саҳ 21:21-35, Ёшуа 12:7-24
+ 134:12 Қнлр 29:8, Ёшуа 23:4, Заб 77:55
+ 134:13 Заб 101:13
+ 134:14 Қнлр 32:36
+ 134:15 Заб 113:12-16
+ 134:16 Қнлр 4:28
+ 134:17 Ерм 10:14, Хбқ 2:19
+ 134:18 Иша 44:9
+ 134:20 Заб 21:24
+ 134:21 Заб 131:13
+ 135:1 Заб 105:1
+ 135:2 Қнлр 10:17
+ 135:4 Заб 71:18
+ 135:5 Ҳик 3:19, Ерм 10:12
+ 135:6 Иша 44:24
+ 135:7 Ибт 1:16-18
+ 135:10 Чқш 12:29, Заб 77:51
+ 135:11 Чқш 12:51
+ 135:13 Чқш 14:21-22, Заб 77:13
+ 135:15 Чқш 14:27
+ 135:16 Чқш 15:22
+ 135:17 Заб 134:10-12
+ 135:19 Саҳ 21:21-26
+ 135:20 Саҳ 21:33-35
+ 135:24 Заб 105:10
+ 135:25 Заб 103:27
+ 136:1 Ҳиз 1:1, Ҳиз 3:15, Ҳиз 10:15
+ 136:5 Днр 6:10
+ 136:6 Аюб 29:10, Ҳиз 3:26

+ 136:7 Иша 34:5, Ерм 49:7-22, Ҳиз 25:12-14, Ҳиз 35, Амос 1:11-12, Обд 1:1-16, Мал 1:3-4

+ 136:8 Иша 21:9, Иша 47:1, Ерм 50:1, Ваҳ 18:6

+ 136:9 4Шҳ 8:12, Иша 13:16, Нох 3:10

+ 137:1 Заб 110:1, 1Шҳ 5:3, 2Сол 2:5, Заб 85:8

+ 137:2 Заб 27:2
+ 137:7 Заб 70:20
+ 137:8 Заб 105:1
+ 138:1 Ерм 12:3
+ 138:2 4Шҳ 19:27
+ 138:3 Аюб 23:10, Ҳик 5:21, Ибр 4:13
+ 138:6 Рим 11:33
+ 138:7 Ерм 23:23-24, Юнус 1:3
+ 138:8 Аюб 11:8, Аюб 26:6, Амос 9:2
+ 138:12 Аюб 34:21-22
+ 138:13 Аюб 10:10-11
+ 138:15 Воиз 11:5
+ 138:16 Чқш 32:32, Заб 55:9, Мал 3:16
+ 138:17 Заб 91:6
+ 138:19 Аюб 4:9, Иша 11:4, 2Сал 2:8
+ 138:21 Заб 25:5, Заб 118:158
+ 138:23 Заб 25:2
+ 139:2 Заб 70:4
+ 139:4 Заб 57:5-6, Рим 3:13
+ 139:5 Заб 140:9
+ 139:6 Аюб 18:8-10, Ерм 18:22
+ 139:11 Заб 10:6, Заб 119:4, Ҳик 25:22
+ 139:13 Заб 9:5

+ 140:2 Чқш 30:7, Ваҳ 5:8, Ваҳ 8:3-4, Чқш 29:41

+ 140:3 Заб 33:13, Ҳик 13:3, Воиз 12:4
+ 140:5 Ҳик 25:12, Ҳик 27:6
+ 140:6 2Сол 25:12
+ 140:7 Иша 5:14
+ 140:8 2Сол 20:12, Заб 24:15, Заб 122:1-2
+ 140:9 Заб 139:5
+ 140:10 Заб 7:16
+ 141:1 1Шҳ 22:1, 1Шҳ 24:3, Заб 56:1
+ 141:2 Заб 101:1
+ 141:3 Заб 142:4, Заб 139:6
+ 141:5 Заб 26:13
+ 141:6 Заб 17:18
+ 141:7 Иша 42:7

+ 142:2 Аюб 4:17, Аюб 9:2, Воиз 7:20, Рим 3:20, Гал 2:16

+ 142:3 Заб 87:7, Мрс 3:6
+ 142:5 Қнлр 32:7, Заб 76:6
+ 142:6 Заб 41:2, Заб 62:2
+ 142:7 Заб 27:1, Ҳик 1:12
+ 142:8 Заб 24:1
+ 142:10 Нах 9:20
+ 142:11 Ерм 14:17
+ 142:12 Заб 53:7
+ 143:1 Заб 17:3, Заб 17:35
+ 143:2 Ибт 15:1, Заб 17:3
+ 143:3 Аюб 7:17, Заб 8:5

+ 143:4 Аюб 7:16, Заб 38:6-7, Заб 61:10, Воиз 1:2, 1Сол 29:15, Аюб 14:2, Заб 101:12

+ 143:5 2Шҳ 22:10, Заб 17:10, Иша 64:1, Заб 103:32

+ 143:6 Заб 76:18
+ 143:7 Заб 68:15
+ 143:8 Заб 11:3
+ 143:9 Заб 32:3, Иша 42:10
+ 143:10 Заб 17:51
+ 143:12 Заб 127:3
+ 143:14 Иша 3:25, Ерм 14:2
+ 143:15 Заб 32:12

+ 144:3 2Шҳ 22:4, Заб 17:4, Заб 47:2, Аюб 5:9, Аюб 9:10

+ 144:6 Заб 77:4
+ 144:8 Чқш 34:6, Заб 85:5
+ 144:13 Заб 9:37, Заб 101:13, Мрс 5:19
+ 144:14 Заб 145:8, Луқо 13:11-13
+ 144:15 Заб 103:27
+ 144:16 Заб 103:14, Заб 103:28
+ 144:18 Қнлр 4:7
+ 144:19 Ҳик 10:24
+ 145:1 Заб 102:1, Заб 103:1
+ 145:2 Заб 103:33
+ 145:3 Заб 117:8, Ерм 17:5
+ 145:4 Заб 103:29, Иша 2:22
+ 145:7 Заб 102:6, Заб 106:9, Иша 61:1

+ 145:8 Мат 9:28-30, Заб 144:14, Луқо 13:11-13

+ 145:9 Чқш 22:21, Қнлр 10:18
+ 145:10 Чқш 15:18, Заб 9:35
+ 146:1 Заб 91:2

+ 146:2 Заб 50:20, Заб 68:36, Қнлр 30:3, Ерм 32:37, Ҳиз 34:13

+ 146:3 Қнлр 32:39
+ 146:4 Иша 40:26
+ 146:5 Иша 40:28
+ 146:7 1Сол 15:16
+ 146:8 Қнлр 11:14, Аюб 5:10
+ 146:9 Аюб 38:41
+ 146:10 Заб 32:17
+ 146:11 Заб 32:18
+ 147:2 Нах 7:3
+ 147:3 Заб 131:15
+ 147:5 Аюб 37:6, Аюб 38:29
+ 147:9 Қнлр 7:6, Амос 3:2, Қнлр 4:8
+ 148:1 Мат 21:9, Луқо 2:14, Луқо 19:38
+ 148:2 Заб 102:20
+ 148:4 Қнлр 10:14, Ибт 1:7
+ 148:5 Заб 32:6, Ибр 11:3
+ 148:6 Аюб 14:15, Заб 103:9
+ 148:7 Ибт 1:21
+ 148:8 Аюб 37:6
+ 148:13 Заб 8:2-3, Заб 112:4
+ 149:1 Заб 32:3, Иша 42:10, Заб 110:1
+ 149:5 Заб 62:7
+ 149:9 Иша 65:6
+ 150:1 1Сол 15:16, 2Сол 5:12, Ибт 1:6-8
+ 150:3 Заб 97:6, Заб 32:2, Заб 70:22
+ 150:4 Чқш 15:20
+ 150:5 1Сол 15:19

+ https://ibt.org.ru/ebook?id=UZV

Луғат

Луғат

1. А

2. Б

3. В

4. Г

5. Д

6. Ё

7. Ж

8. З

9. И

10. Й

11. К

12. Л

13. М

14. Н

15. О

16. П

17. Р

18. С

19. Т

20. У

21. Ф

22. Х

23. Ч

24. Ш

25. Э

26. Ю

27. Я

28. Ў

29. Қ

30. Ҳ

Бу луғатда Муқаддас Китобда кўп учрайдиган муҳим ёки нотаниш сўзлар ва иборалар берилган. Кўпинча луғатда бирон сўз ёки иборанинг маъноси билан бир қаторда, ўша даврга хос тарихий ва маданий жараёнга оид маълумотлар ҳам берилган. Бу сўзлар ва ибораларга берилган шарҳлардан кейин келадиган изоҳларда Муқаддас Китобдаги оятларнинг манзили кўрсатилган. Бу оятлар китобхонга Муқаддас Китобда баён этилган таълимотларни чуқурроқ ўрганишга ёрдам беради. Китобхон айрим буюмларнинг тузилиши ва шаклини кўз олдига келтириб, тасаввур қила олиши учун, луғатда ўша буюмларнинг расмлари келтирилган.

Айрим ҳолларда умумий бир сўз остида бир нечта сўзлар ва уларнинг шарҳлари берилган. Масалан, БАЙРАМЛАР, ХУДОНИНГ НОМЛАРИ, ҚУРБОНЛИК. Бу умумий сўзлар остидаги сўзлар луғатдаги рўйхатда ҳам топилади. Аммо бу сўзнинг шарҳини топиш учун китобхон умумий сўз остида берилган сўзнинг шарҳига қараши керак. Масалан, луғатдаги АЙБ ҚУРБОНЛИГИ ибораси учун “ҚУРБОНЛИК сўзига қаранг” деб ёзилган.

Луғатда яна синоним сўзлар ҳам учрайди. Бундай ҳолда бир сўзнинг маъноси иккинчи сўзнинг шарҳида берилиб, луғатда китобхонга ўша иккинчи синоним сўзнинг шаҳрига қарашга кўрсатма берилган. Масалан, луғатдаги МАЛАК сўзи учун “ФАРИШТА сўзига қаранг”, луғатдаги САНДИҚ сўзи учун “АҲД САНДИҒИ иборасига қаранг” деб ёзилган.

АБАДИЙ ҲАЁТ

Муқаддас Китобда абадий ҳаёт нафақат вақтнинг давомийлигини, балки ҳаётнинг мазмунини, яъни Худо билан уйғунликда яшашни, Унинг марҳамати ва баракаларидан баҳраманд бўлишни билдиради. Эски Аҳднинг баъзи парчаларида солиҳлар Худо билан абадий яшашлари ҳақида ёзилган, айрим ҳоллардагина ўликларнинг тирилиши ҳақида айтиб ўтилган[1]. Янги Аҳдда абадий ҳаёт нима эканлиги кенгроқ очиб берилган. Инсоннинг танаси ўлса ҳам, руҳи ўлмайди[2]. Исо Масиҳга ва Уни юборган Худога ишонган инсон абадий ҳаётга эга бўлади[3]. Бундай инсон учун абадий ҳаёт шу дунёда яшаётганидаёқ бошланади[4]. У ўлса ҳам охиратда тирилади ва ундан кейин ҳеч қачон ўлмайди[5]. Қиёмат куни Худо солиҳларга абадий ҳаётни мукофот қилиб беради[6], улар жаннатда яшаб, бу дунёдаги барча ёвузлигу қабиҳликлардан озод бўладилар[7]. Фосиқларга эса абадий жазо берилади, улар то абад Худодан ажраладилар[8].

[1] Забур 15:9-11, 22:6, 132:3, Аюб 19:25-26, Ишаё 26:19, Дониёр 12:2, Луқо 20:37-38

[2] Луқо 16:22-23, 23:42-43, 2 Коринфликлар 4:16-18, 5:1-2, 6-8, Филиппиликлар 1:21-23

[3] Юҳанно 3:15-16, 36, 5:24, 6:40, 10:27-28, 1 Юҳанно 5:13

[4] Эфесликлар 2:4-6

[5] 1 Коринфликлар 15:42-44, 50-54

[6] Матто 5:12, 25:34, 46, 1 Бутрус 1:4, Филиппиликлар 3:13-14, Ибронийлар 12:22-24

[7] Ваҳий 21:1-4, 22:1-5

[8] Матто 25:41, 46, Юҳанно 5:28-29, Ваҳий 20:11-15

АЙБ ҚУРБОНЛИГИ

ҚУРБОНЛИК сўзига қаранг.

АМОР ХАЛҚИ

Исроил халқи Канъон юртини эгалламасдан олдин ўша ерда яшаган халқларнинг орасидаги энг катта ва кучли халқлардан бири. Ўша пайтда Канъон юртида яшаган халқларнинг ҳаммасига нисбатан ҳам “Амор халқи” деган ибора қўлланилган. Шунинг учун ушбу таржиманинг баъзи жойларида “Амор халқлари” деб ҳам юритилган[1]. Яна КАНЪОН ХАЛҚИ, КАНЪОН ХАЛҚЛАРИ, КАНЪОНДАГИ ХАЛҚЛАР ибораларига қаранг.

[1] Мисол учун, Ибтидо 15:16, Ёшуа 10:5, 2 Шоҳлар 21:2 га қаранг.

АРАВА

БРОНЗАДАН ЯСАЛГАН АРАВАЛАР ёки ЖАНГ АРАВАСИ ибораларига қаранг.

АРФА

Торли мусиқа асбоби.

АСИРЛИК

СУРГУН сўзига қаранг.

АШЕРА

Ашера Канъондаги халқлар сажда қилган ҳосилдорлик худоси бўлиб, аёл қиёфасида тасаввур қилинган. Ашеранинг тасвирлари баланд устун шаклида бўлиб, ёғочдан ясалган эди. Унинг эркак жуфти Баал эди.

АШТАРЕТ

Аштарет Канъондаги халқлар сажда қилган ҳосилдорлик ва уруш худоси бўлиб, аёл қиёфасида тасаввур қилинган.

АҲД

Икки киши ёки икки гуруҳ орасида тузилган битим ёки келишув. Қадимги пайтларда одатда аҳд тузилганда, уни тасдиқлаш учун иккала томон онт ичарди, сўнгра қурбонлик қилинарди. Муқаддас Китобда баён қилинишича, Худо бир неча марта аҳд тузган. Ҳар бир аҳдда берилган ваъдаларни ва қўйилган шартларни Худонинг Ўзи белгилаган. Жумладан, Худо Иброҳим билан аҳд тузиб, Иброҳимга ва унинг авлодига абадий барака беришни ваъда қилган[1]. Мана шу аҳд белгиси сифатида Иброҳим ва унинг авлоди суннат қилиниши керак бўлган[2]. Худо кейинчалик Мусо пайғамбар орқали Иброҳимнинг авлоди, яъни Исроил халқи билан аҳд тузади[3]. Ўша аҳдда Худонинг амрлари ва қонунлари батафсил берилган. Бу амрларга ва қонунларга риоя қилган инсонларга Худо: “Мен сизларни Ўзимнинг халқим қиламан, сизларнинг Худойингиз бўламан”, деб махсус ваъда берган. Аммо бу амрларни ва қонунларни бузган одамларни Худо жазолаган. Худонинг Ўз халқи Исроил билан бўлган муносабати мана шу аҳдга асослангани боис, Эски Аҳдда баён қилинган аксарият воқеалар ва Исроил халқининг тарихи шу муносабатлар ҳақида ҳикоя қилади. Исроил халқи Худога қайта–қайта бевафолик қилгани учун, Унинг амрларига бўйсунмагани учун ўз ватанидан сургун қилинган[4]. Бироқ Худо: “Шундай кунлар келадики, Мен Исроил халқи билан янги аҳд тузаман”, деб Ўз пайғамбарлари орқали ваъда берган[5].

Худо янги аҳдни бутун инсоният билан Исо Масиҳ орқали тузди. Исо Масиҳ бутун одамзоднинг гуноҳини Ўз бўйнига олиб, хочдаги ўлими орқали янги аҳдни кучга киритди[6]. Исо Ўзини қурбон қилгани ва дунёни Худо билан яраштиргани Янги Аҳднинг асосий мавзусидир. Энди ҳар бир инсон, миллатидан қатъи назар, Исо Масиҳга ишонса ва гуноҳларидан тавба қилса, унинг гуноҳлари кечирилади, бу инсон Худонинг халқига тегишли бўлади.

[1] Ибтидо 15:1-21, 17:1-27
[2] Ибтидо 17:9-14
[3] Чиқиш 19:1-20:21, 24:1-18

[4] 4 Шоҳлар 17:5-23, 2 Солномалар 36:13-21, Дониёр 9:3-14

[5] Еремиё 31:31-34, 32:39-40, Ҳизқиёл 11:19-20, 36:26-27

[6] Матто 26:27-28, Ибронийлар 8:6-13, 9:11-17

АҲД САНДИҒИ

Усти ва ичи олтин билан қопланган ёғоч сандиқ[1]. Аҳд сандиғида иккита тош лавҳа сақланарди. Худо бу тош лавҳаларни Синай тоғида Мусога Исроил халқи учун берган эди. Тош лавҳаларга ўнта амр ёзилган бўлиб, бу амрлар Худо билан Унинг халқи ўртасида тузилган аҳд эди. Шу сабабдан бу сандиқ кўпинча Аҳд сандиғи деб айтилган. Аҳд сандиғининг қопқоғи устида каруб деган мавжудотнинг иккита ҳайкали бор эди. Карублар бир–бирига юзма–юз турган бўлиб, уларнинг қанотлари қопқоқнинг устини беркитиб турарди. Аҳд сандиғи — Худо Ўз халқи орасида эканлигининг рамзи эди. Исроил халқи саҳрода кезиб юрганда Аҳд сандиғи Муқаддас чодирнинг Энг муқаддас хонасида сақланар эди. Кейинчалик Аҳд сандиғи Қуддусдаги Маъбаднинг Энг муқаддас хонасига қўйилган.

[1] Чиқиш 37:1-9

АҲД САНДИҒИНИНГ ҚОПҚОҒИ

Аҳд сандиғининг қопқоғи тоза олтиндан ясалган эди. Қопқоқ устида каруб деган мавжудотнинг иккита ҳайкали бор эди. Карублар бир–бирига юзма–юз турган бўлиб, уларнинг қанотлари қопқоқнинг устини беркитиб турарди[1]. Олий руҳоний бир йилда бир марта — Покланиш кунида махсус қурбонликлар келтириб, қопқоқ устидаги икки каруб орасига қурбонлик қонидан сачратар эди. Бундан мақсад Энг муқаддас хонани Исроил халқининг нопокликларидан, итоатсизликларидан ва гуноҳларидан поклаш эди[2].

[1] Чиқиш 37:6-9

[2] Левилар 16–боб

АҲМОҚ, НОДОН

Эски Аҳдда “аҳмоқ” ва “нодон” сўзлари ахлоқсиз одамларга ишора қилади. Бундай одамлар Худони севмайдилар ва Унга ишонмайдилар[1]. Уларда солиҳ яшашга ундайдиган донолик йўқ, шунинг учун улар ҳалокату ўлимга етаклайдиган қарорлар чиқаради[2].

[1] Забур 13:1, 52:2, Ҳикматлар 1:7

[2] Ҳикматлар 1:20-33, 19:3, Воиз 7:17

БААЛ

Баал Канъондаги халқлар сажда қилган ҳосилдорлик худоси бўлиб, эркак қиёфасида тасаввур қилинган. Унинг аёл жуфти Ашера бўлган. Канъонликлар, Баал энг кучли худо, деб ишонганлар. Баал сўзи хўжайин деган маънони билдириб, баъзан эркаклар исмига қўшиб ишлатилган. Айрим ҳолларда шаҳар ёки жой номларига ҳам қўшилган. Эҳтимол, Баал сўзи қўшиб номланган ўша ерларда Баалнинг тасвири бўлган ёки Баалга алоҳида усул билан сажда қилинган.

БАЙРАМЛАР

Муқаддас Китобда Исроил халқи нишонлаган бир нечта муҳим байрамлар айтиб ўтилган. Қуйида бу байрамларнинг ҳар бири ҳақида маълумот берилади:

ФИСИҲ ЗИЁФАТИ

Бу зиёфат иброний календарининг биринчи ойи — Абиб ойининг ўн тўртинчи куни кечқурун нишонланган (Абиб ойи Нисон ойи деб ҳам аталади). Ҳозирги календарга кўра, бу ой мартнинг ўртасидан бошланади. Худо Исроил халқини Мисрдаги қулликдан қандай қилиб озод қилганини улар Фисиҳ зиёфатида хотирлаганлар. Ҳар бир хонадон бир қўзи ёки улоқчани қурбонлик қилиб, Фисиҳ зиёфати муносабати билан таом тайёрлаган. Хонадон аъзолари қурбонлик таомини бирга тановул қилишган. Бу таомга қўшиб тахир ўтлар ва хамиртурушсиз нон ҳам ейилган. Фисиҳ зиёфатининг ибронийча номи — Песах. Зиёфатнинг “Фисиҳ” деган ўзбекча номи Песахдан олинган. Чиқиш 12:1-13, 21-51, Левилар 23:5, Саҳрода 9:1-14, Қонунлар 16:1-7 га қаранг.

ХАМИРТУРУШСИЗ НОН БАЙРАМИ

Бу байрам иброний календарининг биринчи ойи — Абиб ойининг 15-21 кунларида, етти кун давомида нишонланган (Абиб ойи Нисон ойи деб ҳам аталади). Ҳозирги календарга кўра, бу ой мартнинг ўртасидан бошланади. Исроил халқи ўша етти кун давомида Худо уларни Мисрдан шошилинч олиб чиққанини хотирлаганлар. Одамлар уйларидаги бор хамиртурушни олиб чиқиб ташлаганлар. Етти кун давомида хамиртурушли нон ейилмаган. Одамлар байрамнинг биринчи ва еттинчи кунларида муқаддас йиғин ўтказганлар, Тавротда буюрилган қурбонликларни келтирганлар. Хамиртурушсиз нон байрамининг ибронийча номи — Матсот. Бу байрам Фисиҳ зиёфатидан бир кун кейин бошланган. Шунинг учун Янги Аҳддаги баъзи парчаларда Фисиҳ зиёфати ва Хамиртурушсиз нон байрами “Фисиҳ байрами” деб номланган[1]. Чиқиш 12:14-20, 13:3-10, 23:15, 34:18, Левилар 23:6-8, Саҳрода 28:17-25, Қонунлар 16:3-4, 8 га қаранг.

ҲОСИЛ БАЙРАМИ

Бу байрам иброний календарининг учинчи ойи — Шавон ойининг олтинчи кунида нишонланган. Ҳозирги календарга кўра, бу ой майнинг ўртасидан бошланади. Бу байрам буғдой ўрими бошланганда нишонланарди. Бу кун Фисиҳ зиёфатидан кейин саккизинчи ҳафтанинг биринчи кунига — Фисиҳ зиёфатидан кейинги эллигинчи кунга тўғри келади. Исроил халқи бу кунда Худо ҳосилни баракали қилганини нишонлаган. Улар ҳар хил назр ва қурбонликлар келтирганлар, жумладан, янги буғдой ҳосилининг донини назр қилганлар. Бу байрамнинг ибронийча номи “Шавуот”, яъни “ҳафталар” деганидир. Шунинг учун бу байрам “Ҳафталар байрами” деб ҳам аталган. Янги Аҳдда бу байрамнинг юнонча номи “Пентекост”, яъни эллигинчи, деб аталган. Чиқиш 23:16, 34:22, Левилар 23:15-21, Саҳрода 28:26-31, Қонунлар 16:9-12 га қаранг.

КАРНАЙ БАЙРАМИ

Бу байрам иброний календарининг еттинчи ойи — Тишри ойининг биринчи кунида нишонланган (Тишри ойи Итаним ойи деб ҳам аталади). Ҳозирги календарга кўра, бу ой сентябрнинг ўртасидан бошланади. Карнай байрами куни Исроил халқи дам олиб, муқаддас йиғин ўтказган. Бу йиғинда бурғулар чалинган, Тавротда буюрилган қурбонликлар келтирилган. Левилар 23:23-25, Саҳрода 29:1-6 га қаранг.

ПОКЛАНИШ КУНИ

Бу байрам иброний календарининг еттинчи ойи — Тишри ойининг ўнинчи кунида нишонланган (Тишри ойи Итаним ойи деб ҳам аталади). Ҳозирги календарга кўра, бу ой сентябрнинг ўртасидан бошланади. Покланиш куни Исроил халқи дам олиб, рўза тутган. Руҳонийлар ўзларини, халқни, Муқаддас чодирни, кейинчалик Маъбадни ва қурбонгоҳни поклаш учун Тавротда буюрилган қурбонликларни келтирганлар. Олий руҳоний эса Энг муқаддас хонага кириб, тутатқи тутатарди, Аҳд сандиғининг қопқоғига ва Сандиқнинг олдига қурбонлик қонини сачратарди. “Покланиш куни” байрамининг ибронийча номи — Йом Киппур. Левилар 16–боб, 23:26-32, Саҳрода 29:7-11 ва РУҲОНИЙ сўзи остида берилган ОЛИЙ РУҲОНИЙ иборасига қаранг.

ЧАЙЛА БАЙРАМИ

Бу байрам иброний календарининг еттинчи ойи — Тишри ойининг 15-21 кунларида нишонланган (Тишри ойи Итаним ойи деб ҳам аталади). Ҳозирги календарга кўра, бу ой сентябрнинг ўртасидан бошланади. Бу пайтда, куз ёмғири бошланмасдан олдин, ҳосил йиғиб олинган бўларди. Исроил халқи Мисрдан чиққандан кейин саҳро кезиб, чайлаларда яшаганини етти кун давомида хотирлаган. Шунингдек, улар Канъон юртидаги ҳосилни Худо баракали қилганини ҳам нишонлашганлар, Тавротда буюрилган қурбонликларни келтирганлар. Улар етти кун давомида далалардаги чайлага ўхшаш чайлаларда яшаганлар. Чайла байрамининг ибронийча номи — Суккот. Бу байрам “Йиғим–терим байрами” деб ҳам аталган. Чиқиш 23:16, 34:22, Левилар 23:33-36, 39-43, Саҳрода 29:12-39, Қонунлар 16:13-15, Закариё 14:16-19 га қаранг.

ПУРИМ БАЙРАМИ

Бу байрам иброний календарининг ўн иккинчи ойи — Адар ойининг 14-15 кунларида нишонланган. Ҳозирги календарга кўра, бу ой февралнинг ўртасидан бошланади. Пурим байрамини Форс шоҳи Ахашвераш ҳукмронлиги даврида малика Эстер ва унинг амакиси Мардохай жорий қилганлар. Икки кун нишонланадиган бу байрам давомида яҳудийлар қандай қилиб Худо Исроил халқини қирилиб кетишдан сақлаганини хотирлаганлар. Бу байрамда одамлар хурсандчилик қилганлар, зиёфатлар уюштирганлар ва бир–бирларига совғалар берганлар. Бу байрамнинг номи аккад–бобил тилидаги пур, яъни “қуръа” сўзидан олинган. Эстер 9:20-32 га қаранг.

ЯНГИ ОЙ ШОДИЁНАСИ

Ҳар ойнинг бошида нишонланадиган байрам. Бу байрам Исроил халқи амал қилган қамария ҳисоби бўйича белгиланган. Руҳонийлар ҳар ойнинг биринчи кунида мана шу байрам учун Тавротда буюрилган қурбонликларни келтирардилар[2]. Шунингдек, бу байрамда одамлар махсус таомни тановул қилардилар. Удумга мувофиқ бу таомни фақатгина покланган одамлар тановул қилишлари мумкин эди[3]. Ойнинг биринчи куни табаррук ҳисобланиб, одамлар дам олишарди[4].

[1] Мисол учун, Луқо 22:1 га қаранг.
[2] Саҳрода 28:11-15
[3] 1 Шоҳлар 20:5, 24-26
[4] Амос 8:5

БАНДАРГОҲ

Кемалар тўхтайдиган, кемаларга юк ортиладиган ва улардан юк тушириладиган жой, яъни порт. Порт шаҳарлардаги савдогарлар кемаларга ҳам, карвонларга ҳам тижорат молларини етказиб берардилар. Муқаддас Китобда Финикиянинг бир нечта порт шаҳарлари, жумладан, Тир ва Сидон ҳақида айтиб ўтилган. Ўрта Осиёдан ўтган Буюк ипак йўлининг баъзи тармоқлари ғарбда ўша Финикия шаҳарларигача борарди. Кемасозлик ва балиқчилик порт шаҳарларнинг иқтисодида муҳим ўрин тутган. Денгиз бўйида жойлашган бу порт шаҳарлар аҳолиси фаровон яшаган.

БАРҲАЁТ ХУДО

ХУДОНИНГ НОМЛАРИ иборасига қаранг.

БАШАН

Ясси тепаликлардан ва ўрмон билан қопланган қирлардан иборат ўлка. Бу ўлка Жалила денгизи ва Иордан дарёсининг шарқ томонида жойлашган. Башан Гилад ўлкасининг шимол томонида бўлиб, семиз мол–қўйларию аъло сифатли донлари билан машҳур эди.

БИРОДАР, БИРОДАРЛАР

Муқаддас Китобда одатда бу сўз ўзаро яқин муносабатда бўлган одамлар орасида қўлланилган, айрим ҳоллардагина туғишган ака–укаларга нисбатан ишлатилган. Эски Аҳдда ҳам, Янги Аҳдда ҳам бу сўз бир қабилага ёки бир халққа мансуб бўлган одамлар ўртасида кўп ишлатилган[1]. Янги Аҳдда, айниқса мактубларда бу сўз Исо Масиҳга ишонган барча миллатдаги одамларга нисбатан ишлатилган[2]. Исо Масиҳнинг Ўзи ҳам шогирдларини, биродарларим, деб атаган[3]. Бу сўз яна қўшниларга, дўстларга, қардош халқ вакилларига, ҳатто бегона одамларга нисбатан ҳам қўлланилган[4]. Шунингдек, эркак ва аёллардан иборат бўлган гуруҳларга ҳам “биродарлар”, деб мурожаат қилинарди. Муқаддас Китобда айтиб ўтилган халқларнинг маданиятида эркаклар асосий ўрин эгаллаган. Маданиятнинг бу жиҳати Муқаддас Китоб ёзилган қадимий иброний ва юнон тиллари грамматикасида ҳам аниқ кўриниб туради. Мазкур таржимада ибронийча ва юнонча матндаги маънони сақлаб қолиш учун “биродар, биродарлар” сўзи ишлатилган.

[1] Чиқиш 2:11, Қонунлар 1:16, Ҳакамлар 18:14, 20:7, Нахимиё 5:1-10, Забур 21:23, Ҳизқиёл 11:25, Ҳаворийлар 2:29, 22:1

[2] Матто 25:40, 45, Ҳаворийлар 1:15-17, 15:23, Ёқуб 1:2, Филиппиликлар 3:1, Филимўн 1:1, 7, 16, Ибронийлар 2:11, Ваҳий 12:10

[3] Матто 28:10, Юҳанно 20:17

[4] Ибтидо 19:7, 29:4, Қонунлар 2:8, 1 Шоҳлар 30:23, Матто 7:3-5

БОБИЛ

Қадимги қудратли шоҳлик. Унинг пойтахти Бобил ҳозирги жанубий Ироқда жойлашган эди. Милоддан олдинги 586 йилда Бобил лашкари Яҳудони, яъни жанубий шоҳликни босиб олган[1] ва жуда кўп одамларни Бобилга асир қилиб олиб кетган эди[2]. Кейинчалик Бобил юрти Форс империяси ҳукмронлиги остида бўлганда, айрим яҳудийлар Яҳудо юртига қайтиб келганлар. Қолган яҳудийлар эса Бобилда яшаб қолаверганлар. Бобил шаҳри кўп йиллар давомида яҳудийларнинг диний таълим маркази бўлган эди.

[1] ЯҲУДО сўзига қаранг.

[2] 4 Шоҳлар 25:1-12

БОШ РУҲОНИЙЛАР

Янги Аҳд даврида бош руҳонийлар гуруҳи олий руҳонийдан, собиқ олий руҳонийлардан ва Ҳорун авлодидан келиб чиққан нуфузли оилалар аъзоларидан ташкил топган эди. Бош руҳонийлар, олий руҳоний сингари, бу нуфузли оилалар орасидан танланарди. Бош руҳонийлар жамиятнинг бошқа эътиборли одамлари қаторида Олий кенгаш[1] аъзолари эдилар. Олий кенгаш яҳудийларнинг сиёсий ва диний уюшмаси эди.

[1] ОЛИЙ КЕНГАШ иборасига қаранг.

БРОНЗА ҚУРБОНГОҲ

ҚУРБОНГОҲ сўзига қаранг.

БРОНЗАДАН ЯСАЛГАН АРАВАЛАР

Шоҳ Сулаймон қурдирган Маъбад ҳовлисидаги ўнта катта арава. Ҳар бир араванинг устида катта тоғора бўлиб, бу тоғораларда сув сақланарди[1]. Қурбонлик қилинадиган ҳайвонларнинг ичак–човоқлари, калла–почаси ва бошқа қисмлари куйдирилишдан олдин мана шу тоғоралардаги сув билан ювиларди[2]. Зарурат бўлганда аравалар Маъбад ҳовлисида у ердан–бу ерга кўчириларди.

[1] 3 Шоҳлар 7:27-39

[2] 2 Солномалар 4:6

БРОНЗАДАН ЯСАЛГАН ҲОВУЗ

Бу ҳовуз катта қозон шаклида бўлиб, бронзадан қилинган ўн иккита ҳўкиз устига ўрнаштирилган эди. Ҳовуз шоҳ Сулаймон қурдирган Маъбад ҳовлисидаги бронзадан ясалган қурбонгоҳ ёнида турар эди. Бу ҳовузга тахминан 44.000 литр сув сиғарди[1]. Ҳовуздаги сувни руҳонийлар ювиниш учун ишлатардилар[2].

[1] 3 Шоҳлар 7:23-26

[2] 2 Солномалар 4:6

БУРҒУ

Қўчқор шохидан ясалган чолғу асбоби. Қадимда бу асбоб душман бостириб келаётганидан хабар бериш учун, жангга даъват қилиш учун[1], шунингдек, Худони улуғлаш учун чалинган[2].

[1] Ёшуа 6:4,19, Еремиё 4:5, 6:1

[2] Забур 80:4, 97:6, 150:3

БУТСИМОН ТОШ

Тик қилиб ўрнатилган узунчоқ тош. Канъон халқлари бу тошларни ўз худолари, жумладан, худо Баал деб билиб, уларга топинар эдилар[1]. Бундай тошлар тепаликлар устига, яшил дарахтлар остига[2] ва саждагоҳларнинг ичкарисига ўрнатиларди[3]. Худо Исроил халқига, бутсимон тошларни ўрнатманг, уларга сажда қилманг, деб амр берган[4]. Шунингдек, бутсимон тошларни синдириб ташлашни буюрган[5].

[1] БААЛ сўзига қаранг.
[2] 4 Шоҳлар 17:10
[3] 4 Шоҳлар 10:27
[4] Левилар 26:1
[5] Чиқиш 23:24

БЎЙИНТУРУҚ

ВАЛИЙ

Ибронийчадан сўзма–сўз таржимаси кўрадиган одам. Одатда пайғамбарни валий деб аташарди[1]. Валийлар Худодан келадиган ваҳийни кўриш ва эшитиш лаёқатига эга эдилар.

[1] 1 Шоҳлар 9:9

ГИЛАД

Иордан дарёсининг шарқидаги бир ўлка. Гиладнинг жануб томонида Мўаб юрти, шимол томонида эса Башан ўлкаси жойлашган эди.

ГИРГОШ ХАЛҚИ

Исроил халқи Канъон юртини эгалламасдан олдин ўша ерда яшаган халқлардан бири. Гиргош халқи Канъон юртининг аниқ қайси жойида яшагани маълум эмас. Яна КАНЪОН ХАЛҚИ, КАНЪОН ХАЛҚЛАРИ, КАНЪОНДАГИ ХАЛҚЛАР ибораларига қаранг.

ГУНОҲ

Гуноҳ Худонинг амрларини бузиш, ёмон иш қилиш ёки яхшилик қилишдан бош тортиш демакдир. Муқаддас Китобга кўра, гуноҳ тушунчаси нафақат инсоннинг хатти–ҳаракатларини, балки унинг Худога ёки инсонларга қарши ўй–хаёлларини ҳам қамраб олади. Худонинг талабига кўра, ҳар бир инсон Худони бутун қалби билан, жону дили билан, бутун онги билан, кучи борича севиши керак[1]. Исо Масиҳ, инсон ҳатто ўй–хаёлида гуноҳ қилса ҳам ҳукм қилинади, деб таълим берган[2]. Жумладан, ғазаб, мағрурлик, шаҳват, рашк, хасислик каби гуноҳлар кўзга кўринмаса ҳам, Худодан яширин қолмайди. Худо эзгу, адолатли, муқаддас бўлгани учун, қилинган ҳар қандай гуноҳ Худога қаршидир[3].

Одам Ато ва Момо Ҳаво Худога итоатсизлик қилиб, У билан муносабатини бузганлар[4]. Бунинг оқибатида Одам Ато ва Момо Ҳавонинг ўзаро муносабати ҳам бузилди, дунёда номутаносиблик пайдо бўлди, бутун дунё лаънатга гирифтор бўлди. Уларнинг ҳаёти ташвиш, қайғу–азобларга тўлди[5]. Гуноҳ туфайли дунёга ўлим кириб келди ва бутун одамзод устидан ҳукмрон бўлиб қолди[6]. Гуноҳ ҳар бир инсоннинг табиатида мавжуд бўлгани учун, унинг ниятларини, ўй–фикрларини, ҳис–туйғуларини ва истакларини бузади[7]. Гуноҳ оқибатида одамзод Муқаддас Худодан узоқлашган, ажралган, Унинг ғазаби остида қолган ва қиёматда ҳукм қилинади[8]. Фақатгина Исо Масиҳнинг тўкилган қони туфайли инсон гуноҳларидан поклана олади, Худо билан ярашади ва ҳукм қилинмайди[9].

[1] Қонунлар 6:5, Луқо 10:27

[2] Матто 5:21-30

[3] Ибтидо 4:10, Забур 32:5, 44:8, 50:5-6, 88:15, Ишаё 5:16

[4] Ибтидо 3:5-8
[5] Ибтидо 3:16-19
[6] Римликлар 5:12

[7] Забур 50:7, 142:2, Еремиё 17:9, Римликлар 3:10-12, 7:14-20

[8] Ишаё 59:2, Римликлар 1:18-21, Эфесликлар 5:5-6, Колосаликлар 3:5-6

[9] 1 Юҳанно 2:1-2, Римликлар 5:6-11, 6:22-23, 1 Салоникаликлар 5:9

ГУНОҲ ҚУРБОНЛИГИ

ҚУРБОНЛИК сўзига қаранг.

ДАФН МАРОСИМИ

Қадимда Исроил халқи ва бошқа баъзи халқларнинг удуми бўйича, марҳум қатъий қоидаларга риоя қилинган ҳолда дафн этиларди. Марҳумнинг дафн этилмаслиги у учун ниҳоятда оғир иснод ҳисобланиб, ўта шармандалик эди[1]. Одатда жасад дафн этилишидан олдин ювилиб, унга хушбўй ҳидли мойлар суртиларди[2]. Шундан кейин марҳумни хушбўй ҳидли зираворлар билан бирга зиғир матога кафанлаб, дафнга тайёрлашарди[3]. Азадорлар ва ёлланган йиғичилар қуёш ботмасдан олдин марҳумни қабристонга олиб бориб, уни оиласига қарашли қабрга қўйишарди[4]. Қабр одатда қояга ўйиб ясаларди[5]. Қабр оғзи диаметри тахминан бир метр бўлган думалоқ тош билан ёпиб қўйиларди. Бу тош жуда оғир бўлгани учун, бир нечта одам ўша тошни юмалатиб, қабр оғзини ёпишарди[6]. Дафн маросимидан кейин бир йил ўтгач, қабр оғзини очишарди ва марҳумнинг суякларини тошдан ясалган қутига солишарди. Сўнгра бу қутини қабрнинг ичида ўйилган токчага қўйишарди. Хочда ўлган жиноятчиларнинг жасади одатда оммавий қабрга ташланарди ва улар учун ошкора аза тутиш ман этилган эди.

[1] 3 Шоҳлар 14:11-13, 21:23-24, Еремиё 7:33, Ишаё 14:18-20

[2] Марк 14:3, 8, 16:1, Ҳаворийлар 9:37
[3] Матто 27:59, Юҳанно 11:44
[4] Ибтидо 47:30, Амос 5:16, Луқо 7:12
[5] Матто 27:60
[6] Марк 16:3-4, Юҳанно 11:38

ДОВУД ҚАЛЪАСИ

Бу қалъа Қуддуснинг қадимги қисми бўлиб, Сион тепалигида жойлашган эди. Ёбус халқи шу жойнинг туб аҳолиси эди. Довуд қалъани улардан тортиб олиб, у ерда яшай бошлади. Шу боис бу қалъа “Довуд қалъаси” деб ном олди[1].

[1] 2 Шоҳлар 5:6-9, 1 Солномалар 11:4-8

ДОН НАЗРИ

НАЗР сўзига қаранг.

ЁБУС ХАЛҚИ

Исроил халқи Канъон юртини эгалламасдан олдин ўша ерда яшаган халқлардан бири. Довуд Қуддусни босиб олишидан олдин Ёбус халқи Қуддусда ва унинг атрофида яшаган[1]. Яна КАНЪОН ХАЛҚИ, КАНЪОН ХАЛҚЛАРИ, КАНЪОНДАГИ ХАЛҚЛАР ибораларига қаранг.

[1] 2 Шоҳлар 5:6-10

ЁВУЗ РУҲ

Муқаддас Китобда ёвуз руҳ баъзан жин деб аталган. Ёвуз руҳларнинг ҳукмдори шайтондир. Ёвуз руҳлар инсонларга зарар етказишни истайди. Улар баъзан инсоннинг ичига кириб олиб, унинг хатти–ҳаракатларини бошқаради. Тўлиқроқ маълумотга эга бўлиш учун ШАЙТОН ва ФАРИШТА сўзларига қаранг.

ЁДГОРЛИК ТОШИ

Тик қилиб ўрнатилган узунчоқ тош. Бу тошлар бирортасининг қабрини белгилаб қўйиш, муҳим бир воқеани ёки инсон хотирасини абадийлаштириш учун ўрнатиларди[1].

[1] Ибтидо 28:16-18, 35:20, Чиқиш 24:4, 2 Шоҳлар 18:18

ЁҚУБ

Ёқуб Иброҳимнинг набираси ва Исҳоқнинг ўғли эди. Ёқуб Паниёлда Худо билан кураш тушгандан кейин, Худо унга “Исроил” деб исм берган[1]. Шу боис Эски Аҳдда Ёқубнинг авлодлари “Исроил халқи” деб аталган. Кўпинча Эски Аҳддаги пайғамбарлар битикларида ва шеърий парчаларда Исроил халқи Ёқуб ёки Ёқуб насли деган ном билан юритилади. Эски Аҳднинг айрим ўринларида Ёқуб сўзи тор маънода ишлатилган бўлиб, пойтахти Самария бўлган Исроилни, яъни шимолий шоҳликни[2] ёки пойтахти Қуддус бўлган Яҳудони, яъни жанубий шоҳликни билдиради[3].

Янги Аҳдда Исонинг ўн икки ҳаворийси орасида Ёқуб исмли иккита шогирди бор эди. Исонинг Ёқуб деган укаси ҳам бўлиб, у Қуддусдаги жамоатнинг обрўли йўлбошчиси ва Янги Аҳд таркибидаги “Ёқубнинг мактуби” муаллифи эди.

[1] Ибтидо 32:28-29, 35:10

[2] ИСРОИЛ сўзига қаранг.

[3] ЯҲУДО сўзига қаранг.

ЖАБРОИЛ

Муқаддас Китобда иккита фариштанинг номи айтиб ўтилган, биринчиси — Жаброил, иккинчиси — Микойил[1]. Жаброил Худонинг махсус хабарини етказиш учун бир неча марта одамларга зоҳир бўлган. У Дониёр пайғамбарга зоҳир бўлиб, берилган ваҳийлар ва башоратларнинг маъносини тушунтириб берган[2]. Яҳё пайғамбарнинг отаси Закариёга ҳам зоҳир бўлиб, Яҳёнинг туғилиши ҳақида[3], Марямга ҳам зоҳир бўлиб, Исо Масиҳнинг туғилиши ҳақида хабар берган[4].

[1] Мазкур таржимада Азроил фаришта ҳам айтиб ўтилган, Муқаддас Китобнинг асл нусхасида Азроил “ҳалок қилувчи” деб берилган.

[2] Дониёр 8:15-27, 9:20-27
[3] Луқо 1:8-20
[4] Луқо 1:26-38

ЖАЛИЛА

Жалила кўлининг ва Иордан дарёсининг ғарб томонида, Самария ҳудудидан шимолда жойлашган қирли ер. Қадимги Фаластин қатори, Жалила ҳам милоддан олдинги 63 йили Рим империяси томонидан босиб олинган. Кўп асрлар давомида бу ҳудуд ажнабий халқлар ҳукмронлиги остида бўлган, шунинг учун туб аҳолининг орасида кўплаб ғайрияҳудийлар яшаган[1]. Шу сабабга кўра, бошқа яҳудийлар Жалилаликларга паст назар билан қарар эдилар. Исонинг болалик ва ўсмирлик даври Жалиладаги Носира шаҳрида ўтган. Исо Ўз хизматини асосан Жалилада олиб борган.

[1] Ишаё 9:1-2, Матто 4:12-16

ЖАМОАТ

Янги Аҳдда бу сўз маълум бир жойдаги масиҳийлар гуруҳига нисбатан ишлатилган. Илк жамоат Қуддусда пайдо бўлган. У ердаги имонлилар Худога сажда қилиш учун тез–тез йиғилиб турар эдилар. Исо Масиҳ ҳақидаги Хушхабар кенг тарқалгач, бошқа жойларда ҳам жамоатларга асос солинди[1]. Жамоатдаги имонлилар бир–бирларига ҳар жиҳатдан ёрдам берардилар[2]. Имонлилар уйларда йиғилганларида ибодат қилардилар, Худога ҳамду санолар айтардилар ва Исонинг ўлимини хотирлаб, бирга таом тановул қилар эдилар[3]. Улар биргаликда Муқаддас битикларни ўқиб, сабоқ олардилар ва имонда маҳкам туриш учун бир–бирларига далда берардилар[4]. Жамоатларнинг йўлбошчилари бор эди, уларни етакчи, оқсоқол ёки чўпон деб аташарди[5]. Жамоатда имонлиларга ёрдам берадиган одамларни эса хизматчилар деб аташган[6].

Янги Аҳдда жамоат сўзи яна Исо Масиҳга ишонган жамики одамларни билдирган[7]. Жамоат сўзининг шу маъносини ифодалаш учун Янги Аҳдда бир неча тимсоллар берилган. Уларнинг баъзилари қуйидагилардир: Исо Масиҳнинг танаси[8], Маъбад[9], Худонинг хонадони[10].

[1] Ҳаворийлар 8:1, 15:41, 1 Коринфликлар 16:19, Галатияликлар 1:1-2, Ваҳий 1:11

[2] Ҳаворийлар 2:44-45, 4:32, 34-35

[3] Ҳаворийлар 2:42, 46, Римликлар 16:4, 1 Коринфликлар 11:17-34, Эфесликлар 5:19, Колосаликлар 3:16, 4:15

[4] 1 Коринфликлар 14:26, 1 Тимўтий 4:13

[5] Ҳаворийлар 14:23, Ёқуб 5:14, 1 Бутрус 5:1-4, Эфесликлар 4:11, 1 Тимўтий 3:1-7, Титус 1:5-9

[6] Филиппиликлар 1:1, 1 Тимўтий 3:8-13

[7] Матто 16:18, 1 Коринфликлар 5:12-13, Галатияликлар 1:13, Эфесликлар 1:22, 3:10, 21, 5:23-32, Филиппиликлар 3:6

[8] 1 Коринфликлар 12:12-13, 27, Эфесликлар 5:23, 29-30, Колосаликлар 1:24

[9] 1 Коринфликлар 3:16-17, 2 Коринфликлар 6:16, Эфесликлар 2:21-22

[10] Эфесликлар 2:19, 1 Тимўтий 3:14-15, Титус 1:7, Ибронийлар 3:6

ЖАНГ АРАВАСИ

Отларга қўшиладиган, орқаси очиқ арава. Жангда ишлатилган бўлиб, ҳарбий куч–қудрат ва устунлик белгиси эди.

ЖАННАТ

Жаннат деб таржима қилинган юнонча сўзнинг маъноси “гўзал боғ” демакдир. Янги Аҳдда жаннат сўзи солиҳлар ўлгандан кейин борадиган жойга ишора қилади[1]. Ўша боғда солиҳлар Ҳаёт дарахти мевасидан ейишга мушарраф бўладилар[2]. Жаннат сўзи яна арши аълога нисбатан ҳам ишлатилган[3].

[1] Луқо 23:43

[2] Ваҳий 2:7

[3] 2 Коринфликлар 12:2-4 га ва ОСМОН, САМО сўзларига қаранг.

ЖИН

Муқаддас Китобда жин баъзан ёвуз руҳ деб аталган. Жинларнинг ҳукмдори шайтондир. Жинлар инсонларга зарар етказишни истайди. Улар баъзан инсоннинг ичига кириб олиб, унинг хатти–ҳаракатларини бошқаради. Тўлиқроқ маълумотга эга бўлиш учун ШАЙТОН ва ФАРИШТА сўзларига қаранг.

ЗАЙТУН

Доим яшил субтропик дарахт ва шу дарахтнинг меваси[1]. Зайтун дарахтининг олхўри шаклидаги яшил ёки қора меваси нордон бўлади. Бу дарахт Яқин Шарқда жуда кенг тарқалган бўлиб, мевасидан мой олинади.

[1] русча маслина ёки оливка

ЗИЁРАТ ҚЎШИҒИ

Ибронийча матндан сўзма–сўз таржимаси юқорига чиқиш қўшиғи, яъни Қуддусга ва Маъбад турган тепаликка чиқилаётганда айтилган қўшиқ. 119-133–саноларнинг ҳаммаси “зиёрат қўшиқлари” деб аталган, 83–сано ҳам шу усулда ёзилган. Зиёратчилар диний байрамларни нишонлаш учун Қуддусга бораётганларида ҳам, байрамларни Маъбадда нишонлаганларида ҳам шу қўшиқларни куйлаган бўлишлари мумкин.

ЗИЛ, ЗИЛЛАР

Бир–бирига уриб чалинадиган металл тарелка шаклидаги мусиқа асбоби.

ЗИҒИР

Қадимги пайтларда кенг тарқалган ўсимлик. Одамлар бу ўсимликнинг пояларини ўриб олиб, сувда ивитардилар. Қуритганларидан кейин эса толаларини ажратиб, улардан ип йигиришарди. Зиғир ипидан мато тўқишган. Қадимги замонда майин тўқилган зиғир матоси[1] қимматбаҳо газлама ҳисобланган. Бу матодан тикилган кийим енгил ва ҳаво ўтказувчан бўлгани учун, иқлими иссиқ ўлкаларда юксак даражада қадрланган ва унга эҳтиёж катта эди.

[1] русча лён

ИБЛИС

ШАЙТОН сўзига қаранг.

ИБРОНИЙ

Эҳтимол, иброний сўзи Ибир исмидан ҳосил бўлгандир[1]. Иброний сўзи миллат маъносида дастлаб Иброҳимга ва унинг наслига нисбатан қўлланган[2]. Кейинчалик бу ном Исроил халқига ва яҳудийларга нисбатан ишлатилган[3]. Яна ЯҲУДИЙ сўзига қаранг.

[1] Ибтидо 10:21

[2] Ибтидо 14:13, 39:14,17, 40:15, 41:12, 43:32

[3] Мисол учун, Чиқиш 1:15-19, 1 Шоҳлар 4:6, 2 Коринфликлар 11:22, Филиппиликлар 3:5 га қаранг.

ИБРОНИЙ ҚЎЛЁЗМАЛАРИ

ИБРОНИЙЧА МАТН иборасига қаранг.

ИБРОНИЙЧА

Исроил халқининг она тили. Исроил халқи милоддан олдинги 586 йилда Бобилга[1] асир қилиб олиб кетилмасдан олдин иброний тилида сўзлашарди. Исроил халқи сургундан қайтгандан кейин асосан орамий тилида[2] сўзлашадиган бўлди. Эски Аҳднинг аксарият қисми иброний тилида, айрим қисмларигина орамий тилида ёзилган[3].

[1] БОБИЛ сўзига қаранг.

[2] ОРАМИЙЧА сўзига қаранг.

[3] жумладан, Эзра 4:8-6:18, 7:12-26, Дониёр 2:4-7:28

ИБРОНИЙЧА МАТН

Эски Аҳднинг энг қадимий тўлиқ ибронийча қўлёзмаси Ленинград Кодексидир. Бу қўлёзма тахминан милодий 1000 йилларда кўчирилган. Мазкур қўлёзманинг нашр қилинган нусхаси Библия Хебраика Стутгартенсия деб аталади. Олимларнинг аксарияти Ленинград Кодексини қадимда яҳудий котиблари ёзиб қолдирган қўлёзмаларнинг энг яхши нусхаларидан бири деб ҳисоблайди. Бу котиблар Мазоретлар деб аталган бўлиб, милодий 500-1000 йилларда фаолият кўрсатганлар. Ленинград Кодексининг асл нусхаси Санкт Петербургдаги Россия Миллий Кутубхонасида сақланади[1].

Эски Аҳднинг ўзбекча таржимаси, дунёдаги кўп замонавий таржималар сингари, Ленинград Кодексининг матнига асосланган. Эски Аҳднинг айрим иброний қўлёзмаларидаги ва унинг юнон, лотин, сурёний каби тилларга қилинган таржималаридаги баъзи сўзлар Ленинград Кодексидан бир оз фарқ қилади. Ўзбекча таржимага берилган изоҳларда мана шу фарқларнинг баъзилари кўрсатиб ўтилган. Шу орқали китобхон маълум бир оят нима учун айрим фарқлар билан таржима қилинганини тушуниб олади. Бошқа иброний қўлёзмалари ва қадимги таржималар ҳақида тўлиқроқ маълумот қуйида келтирилган.

ИБРОНИЙ ҚЎЛЁЗМАЛАРИ

Ленинград Кодексидан бошқа иброний қўлёзмалари. Бу қўлёзмаларни ҳам Мазоретлар деб аталган котиблар кўчирган. Олимлар асл матннинг мазмунини яхшироқ тушуниш учун шу қўлёзмалардан фойдаланадилар.

ҚУМРОН ҚЎЛЁЗМАЛАРИ

Қумрон қўлёзмалари “Ўлик денгиз қўлёзмалари” деган ном билан ҳам маълум бўлиб, 1946-1956 йиллар давомида Ўлик денгиз бўйидаги ғорлардан топилган. Эски Аҳднинг баъзи қисмларини ўз ичига олган бу қадимги иброний қўлёзмалари яхши сақланиб қолган. Олимлар асл матннинг мазмунини яхшироқ тушуниш учун мана шу қўлёзмалардан фойдаланадилар. Қумрон қўлёзмалари Эски Аҳднинг энг қадимий нусхалари ҳисобланиб, аксарияти тахминан милоддан олдинги 100 йилларда ёзилган. Мазкур қўлёзмалар қадимда яҳудий котиблари бўлган Мазоретлар фаолият кўрсатмасларидан бир неча асрлар илгари кўчирилган.

Қумрон қўлёзмалари тўпламида Эски Аҳддаги барча китобларнинг парчалари бор. Бу қўлёзмалар орасида фақатгина Эстер китоби йўқ. Уларнинг орасидаги энг диққатга сазовори Ишаё китобининг тўлиқ қўлёзмасидир[2]. Ишаё китобининг бу қўлёзмаси Ленинград Кодексидан 1000 йилларча аввал кўчирилган бўлиб, аксарият ҳолларда фақат имло ва грамматик жиҳатдан бир оз фарқ қилади. Бундан бошқа фарқлари жуда кам.

Эски Аҳднинг бугунги кунгача сақланиб қолган энг қадимги қўлёзмаси милоддан олдинги 600 йилда кўчирилган бўлиб, “кумуш қўлёзмалари” деб аталади. Бу қўлёзма икки бўлак кумушга ёзилган бўлиб, Саҳрода 6:24-26 оятлардаги дуодан иборат. Кумуш қўлёзмалари Қуддус яқинидаги ғорга ўйилган қабрдан топилган. Бу қўлёзмалардаги оятлар Ленинград Кодексидан 1600 йил олдин ёзилган бўлса ҳам, Ленинград Кодексидаги оятлар билан бир хилдир. Қумрон ва кумуш қўлёзмаларидан кўриниб турибдики, яҳудий котиблари асрлар давомида Эски Аҳднинг ибронийча матнини юксак диққат–эътибор билан кўчириб, сақлаб келганлар.

ҚАДИМИЙ ТАРЖИМАЛАР

Эски Аҳднинг асл матни мазмунини яхшироқ тушуниш мақсадида олимлар унинг қадимий таржималаридан фойдаланадилар. Бу таржималар қадимда яҳудий котиблари бўлган Мазоретлар фаолият кўрсатмасларидан олдин қилинган. Қадимий таржималар орасида энг муҳими — ҚАДИМИЙ ЮНОНЧА ТАРЖИМА. Бу таржима Септуагинта деб ҳам аталади[3]. Септуагинта милоддан олдинги 300-200 йилларда Эски Аҳднинг ибронийчадан қилинган биринчи таржимаси бўлиб, илк жамоат масиҳийлари Септуагинтадан кенг фойдаланганлар. Янги Аҳдда бу таржимадан кўп иқтибослар келтирилган[4]. Муҳим таржималардан яна бири ҚАДИМИЙ СУРЁНИЙЧА ТАРЖИМА. Бу таржима ҳақида маълумот кам, олимлар уни милодий иккинчи асрда таржима қилинган, деб тахмин қиладилар. Эътиборга молик таржималардан яна бири ҚАДИМИЙ ЛОТИНЧА ТАРЖИМА бўлиб, Вульгата деб ҳам аталади. Бу таржима тахминан милодий 400 йилларда қилинган. Бу қадимий таржималар Қумрон қўлёзмалари сингари шундан далолат берадики, яҳудий котиблари Эски Аҳд матнини асрлар давомида юксак диққат–эътибор билан кўчириб, сақлаб келганлар.

[1] Ленинград Кодексининг фотонусхаси китоб охирида “Муқаддас Китоб қўлёзмаларининг фотонусхалари” деган қисмда келтирилган. Бу қўлёзмани интернет орқали кўрса ҳам бўлади.

[2] Қумрон қўлёзмалари тўпламидаги Ишаё китобининг фотонусхаси китоб охирида “Муқаддас Китоб қўлёзмаларининг фотонусхалари” деган қисмда келтирилган.

[3] Септуагинта қўлёзмаларидан бирининг фотонусхаси китоб охирида “Муқаддас Китоб қўлёзмаларининг фотонусхалари” деган қисмда келтирилган.

[4] Яна ЮНОН ТИЛИ ВА МАДАНИЯТИ иборасига қаранг.

ИНОЯТ

Муқаддас Китобда “иноят” ва “иноятли” сўзлари одатда Худога ва Унинг қилган ишларига нисбатан ишлатилган. Иноят сўзининг туб маъноси шуки, Худо буюк ва шартсиз севгиси туфайли Ўз хоҳиши билан инсонларга барака беради[1]. Бу дунё яратилгандан бери Худонинг инояти одамзод ва бутун мавжудотнинг ҳаётида намоён. Худо уларга ҳаёт ато этади ва яшаш учун зарур бўлган нарсаларни етказиб туради[2]. Худо инсонларга ва барча халқларга иноят кўрсатади[3]. Эски Аҳдда Худонинг Исроил халқига бўлган чексиз иноятини биз Исроил тарихининг турли даврларида кўришимиз мумкин. Исроил халқининг мўъжизавий тарзда Мисрдаги қулликдан озод бўлгани бунинг яққол мисолидир[4].

Янги Аҳдда Исо Масиҳнинг бу дунёга келиб, Унга ишонганларга нажот бергани Худонинг одамзодга кўрсатган иноятининг энг ёрқин намунасидир[5]. Исо Масиҳ орқали Худо инсонларни гуноҳдан озод қилиб, оқлайди ва уларга абадий ҳаёт ато этади[6]. Бу иноятга ҳеч ким лойиқ эмас ва иноят инсоннинг қилган савоб ишларига боғлиқ эмас[7]. Худонинг кўрсатган иноятига муносиб жавоб гуноҳдан юз ўгириб, Худога итоаткор бўлишдир[8]. Худо Ўз инояти туфайли имонлиларга Муқаддас Руҳини ато этади. Улар Муқаддас Руҳ орқали бу дунёда Худога хизмат қиладилар[9].

[1] Забур 12:6, 144:8-9, Еремиё 31:2-3, Эфесликлар 2:4-5

[2] Ибтидо 1:28-29, Забур 146:7-9, Аюб 5:9-10, Ҳаворийлар 14:16-17

[3] Юнус 4:2, Луқо 1:30
[4] Қонунлар 7:7-9, Забур 102:6-14, 135:1-26
[5] Юҳанно 1:17, 3:16-17

[6] Римликлар 3:23-24, 5:8-9, Эфесликлар 1:7-8, Титус 3:4-7

[7] Римликлар 11:5-6, Эфесликлар 2:8-9, 2 Тимўтий 1:9-10

[8] Римликлар 6:1-2, 15-19, Титус 2:11-14

[9] Ҳаворийлар 1:8, 2:1-4, Римликлар 12:6-8, 1 Коринфликлар 12:4-11, 2 Салоникаликлар 1:11-12

ИНСОН ЎҒЛИ

“Хушхабар” китобларида Исо Масиҳ Ўзига нисбатан ишлатган унвон. Исо яшаган даврда яҳудийлар бу унвон остида дунёга ҳукм ва нажот келтирадиган Худонинг вакилини тушунганлар. Дониёр пайғамбарга берилган ваҳийда инсон қиёфасидаги бу зот тўғрисида башорат қилинган[1]. Яҳудийлар кўпинча Худонинг вакилини “Масиҳ” деб атаганлар[2].

“Инсон Ўғли” унвони Эски Аҳднинг ибронийча матнида ҳам бир неча марта учрайди[3]. Бу ўринларда пайғамбар ҳам инсон зотидан бўлиб, абадий яшамаслиги, у ҳам Худонинг кучига муҳтож экани кўрсатилган. Бу ибора умуман бандаларга нисбатан ҳам ишлатилган.

[1] Дониёр 7:13-14

[2] МАСИҲ сўзига қаранг.

[3] Мисол учун, Забур 8:5, Ҳизқиёл 2:1, Дониёр 8:17 га ва ўша оятларнинг биринчи, иккинчи ва учинчи изоҳларига қаранг.

ИСРОИЛ

Ёқуб Паниёлда Худо билан кураш тушгандан кейин, Худо унга “Исроил” деб исм берган[1]. Ёқуб Иброҳимнинг набираси ва Исҳоқнинг ўғли эди. Ёқубнинг ўн иккита ўғли бўлиб, улардан Исроилнинг ўн икки қабиласи келиб чиққан. Эски Аҳдда мана шу ўн икки қабила Исроил халқи деб аталган. Кейинчалик Исроил халқи босиб олган ерлар ҳам Исроил юрти деб ном олган.

Шоҳ Сулаймон вафотидан кейин шимолдаги ўнта қабила жанубдаги Яҳудо ва Бенямин қабилаларидан ажралиб чиқди[2]. Бу ўнта қабила алоҳида давлатни ташкил қилиб, Исроил шоҳлиги[3] деб ном олди. Бу давлатнинг пойтахти Самария бўлди. Эски Аҳднинг баъзи ўринларида шимолдаги ўнта қабилага Исроил халқи деган ном, бу қабилалар ташкил қилган давлатга нисбатан Исроил юрти деган ном қўлланган. Милоддан олдинги 722 йилда Оссурия шоҳлиги Исроилни босиб олгач[4], шимолий шоҳлик барҳам топди.

Янги Аҳдда “Исроил” номи сиёсий мустақилликка эга давлатни эмас, балки Ёқуб наслини, яъни яҳудийларни билдирган.

[1] Ибтидо 32:28-29, 35:10
[2] 3 Шоҳлар 11:26-12:24
[3] шимолий шоҳлик ибораси билан ҳам маълум
[4] 4 Шоҳлар 17:1-6

ИЧКИ ПАРДА

Муқаддас чодирнинг Энг муқаддас хонасини Муқаддас хонасидан ажратиб турган парда. Бу парда майин зиғир матосидан тикилган бўлиб, устига рангли иплардан карублар тасвири солинган эди[1]. Кейинчалик шундай парда Қуддусдаги Маъбаднинг Энг муқаддас хонасини Муқаддас хонасидан ажратиб турган[2]. Исо Масиҳ хочда жон берганда шоҳ Ҳирод қурдирган Маъбаддаги парда йиртилиб кетди[3]. Ибронийларга мактубнинг муаллифи самовий Маъбадда ҳам шу каби парда борлигини айтиб ўтади[4].

[1] Чиқиш 26:31-33
[2] 2 Солномалар 3:14
[3] Матто 27:50-51
[4] Ибронийлар 6:19-20

ЙҲВҲ

ХУДОНИНГ НОМЛАРИ ибораси остида берилган ЭГАМ, ЭГАМИЗ… сўзларига қаранг.

КАНЪОН

Канъон Нуҳнинг набираси ва Хомнинг ўғли эди. Қадимги пайтларда Ўрта ер денгизи, Иордан дарёси ва Ўлик денгиз оралиғидаги ерлар ҳам Канъон деган ном билан юритилган. Канъон юртидан шимолда Лубнон тоғлари, жанубда эса Нагав чўли бор эди. Ибтидо китобида баён қилинишича, Хомнинг ўғли Канъондан бир нечта халқ келиб чиққан ва ўша ерларда яшаган[1]. Исроил халқи бу ерларни босиб олгандан кейин, Канъон деган ном аста–секин йўқолиб кетди. Унинг ўрнига бу ерлар “Исроил юрти” деб атала бошлаган, анча вақт ўтгандан кейин эса “Фаластин” номи билан танилган[2].

Муқаддас Китобда Канъон жуда ҳосилдор, “сут ва асал оқиб ётган юрт” деб тасвирланган[3]. Канъон географик жиҳатдан жуда қулай ва унумдор ер ҳисобланган. Канъон юртидан жануби–ғарбда жойлашган Синай ярим ороли Осиё ва Африка қитъаларини бирлаштириб туради. Шунинг учун муҳим тижорат йўллари Канъон орқали, Ўрта ер денгизи бўйлаб ўтган. Қадимда Яқин Шарқдаги қудратли шоҳликлар Канъонни қўлга киритишга ҳаракат қилганлар.

[1] Ибтидо 10:6, 15-19 га ва КАНЪОН ХАЛҚИ, КАНЪОН ХАЛҚЛАРИ, КАНЪОНДАГИ ХАЛҚЛАР ибораларига қаранг.

[2] ФАЛАСТИН сўзига қаранг.

[3] Чиқиш 3:8 га ва ўша оятнинг изоҳига қаранг.

КАНЪОН ХАЛҚИ, КАНЪОН ХАЛҚЛАРИ, КАНЪОНДАГИ ХАЛҚЛАР

Исроил халқи Канъон юртини эгалламасдан олдин ўша ерда яшаган халқлар. Бу халқлар қуйидагилар эди: Амор халқи, Гиргош халқи, Хет халқи, Хив халқи, Ёбус халқи, Кадмон халқи, Ханаз халқи, Хайин халқи, Париз халқи, Рафа халқи. Бу халқлардан баъзилари Канъон юртининг айнан қайси жойида яшагани маълум эмас. Исроил халқи Канъонни босиб олгандан кейин ҳам, бу халқлардан бир қанчаси ўша юртда яшайверганлар. Яна КАНЪОН сўзига қаранг.

КАРНАЙ БАЙРАМИ

БАЙРАМЛАР сўзига қаранг.

КАРУБ, КАРУБЛАР

Қанотли самовий мавжудотлар. Бу мавжудотлар ҳақида сўз юритилганда, улар одатда Худонинг тахти ёнида тасвирланади. Эски Аҳднинг баъзи ўринларида эса карублар Худонинг тахтини кўтариб юргани ҳақида баён қилинади[1].

Мана шу самовий мавжудотларнинг ҳайкаллари ва ўйма, нақш солинган тасвирлари Худонинг улуғворлиги ва Унинг Ўз халқи орасида эканлигининг рамзидир. Аҳд сандиғи қопқоғи устида икки каруб ҳайкали бор эди[2]. Муқаддас чодирнинг Энг муқаддас хонасини Муқаддас хонасидан ажратиб турган ички пардага карублар тасвири солинган эди. Кейинчалик шоҳ Сулаймон баландлиги 4,5 метр бўлган карубларнинг иккита ҳайкалини ясаттириб, Маъбаднинг Энг муқаддас хонасига қўйдирган[3]. Шоҳ Сулаймон қурдирган Маъбаднинг ички пардаси, деворлари ва эшиклари ҳам карублар тасвири билан безатилган эди[4].

[1] Ҳизқиёл 1, 10–боблар

[2] Чиқиш 25:18-20 га ва АҲД САНДИҒИ иборасига ишланган расмга қаранг.

[3] 3 Шоҳлар 6:23-28 га ва луғатдан кейин илова қилинган “Расмлар ва лойиҳалар” бўлимида берилган “Шоҳ Сулаймон қурдирган Маъбад” расмига қаранг.

[4] 2 Солномалар 3:14, 3 Шоҳлар 6:29-35

КУЙДИРИЛАДИГАН ҚУРБОНЛИК, КУЙДИРИЛАДИГАН НАЗР

ҚУРБОНЛИК сўзига қаранг.

КЎКРАКПЕЧ

Олий руҳоний кўксига тақадиган, қимматбаҳо тошлар билан безатилган махсус халта. Кўкракпеч халтасига Урим ва Туммим деган муқаддас нарсалар солинган эди. Олий руҳоний Худонинг иродасини билиш учун Урим ва Туммимдан фойдаланган[1].

[1] Чиқиш 28:15-30

ЛЕВИ, ЛЕВИЛАР

Ёқубнинг ўғли Леви қабиласидан бўлган эркаклар. Худо Леви қабиласидан бўлган Ҳорун наслини Исроил халқининг руҳонийлари қилиб танлаган эди[1]. Леви қабиласининг қолган эркаклари диний маросимларни бажаришда ёрдам берганлар. Бундан ташқари, улар Муқаддас чодирга, кейинчалик эса Маъбадга, унинг ашёлари ва буюмларига ҳам масъул эдилар[2]. Худо Исроил халқининг тўнғич ўғиллари ўрнига левиларни Ўз хизматига олганди. Зотан, Исроилнинг тўнғич ўғиллари Худога тегишли эди[3]. Кейинчалик шоҳ Довуд левиларнинг баъзиларини Худога сажда қилиш пайтида ашула айтишга ва мусиқа чалишга тайинлаган[4].

[1] РУҲОНИЙ сўзига қаранг.
[2] Саҳрода 3:5-10, 1 Солномалар 23:25-29, 32
[3] Саҳрода 3:11-13, 40-51
[4] 1 Солномалар 6:31-32, 23:30-31

ЛИРА

Торли мусиқа асбоби.

ЛУБНОН

Лубнон тоғ тизмаси бўлиб, ҳозирги Ливан мамлакатида жойлашган. Лубнон тоғлари садр дарахтлари билан машҳур эди. Шоҳ Сулаймон Қуддусдаги Маъбадни ва ўз саройини Лубноннинг садр ёғочларидан қурдирган[1].

[1] 3 Шоҳлар 5:6-10, 6:15-20, 7:2-3

МАЛАК

ФАРИШТА сўзига қаранг.

МАСИҲ

Масиҳ ибронийчадаги “Машиах” сўзидан олинган бўлиб, юнон тилига “Христос” деб таржима қилинган. Иброний тилида бу сўз “мой суртилган” деган маънони билдиради. Қадимги Исроилда бирон одамни руҳоний, пайғамбар ёки шоҳ қилиб тайинлашда бошига зайтун мойи суртиларди[1]. Бу ҳаракат ўша одамнинг Худо томонидан танланганини ва Худонинг хизматига бағишланганини билдирарди. Шу сабабдан Масиҳ сўзи “Худо томонидан танланган” деган маънони ҳам англатади.

Эски Аҳддаги башоратларга кўра, бир кун келиб, шоҳ Довуднинг зурриётидан бўлган бир зот Исроил халқини душманларидан қутқаради ва ер юзида абадий адолат ўрнатиб, барча халқлар устидан ҳукмронлик қилади[2]. Кейинчалик яҳудийлар ваъда қилинган ўша қутқарувчини “Масиҳ” деб атайдиган бўлдилар. Яҳудийларнинг юрти Рим империяси истибдодида қолганда кўп яҳудийлар, Масиҳ келиб, бизни ажнабийлар қўлидан қутқаради ҳамда Исроил шоҳлигининг улуғворлигини қайта тиклайди, деб умид қилганлар[3].

Янги Аҳдга кўра, Раббимиз Исо Эски Аҳддаги башоратларда айтиб ўтилган Масиҳдир[4]. Исо Масиҳ Ўз ваъзлари орқали Худонинг Шоҳлиги келишини эълон қилган, аммо бу Шоҳлик заминий шоҳлик эмас эди[5]. Исо Масиҳ хочдаги ўлими орқали иблиснинг қудратини йўқ қилди, гуноҳга ва ўлим қўрқувига қул бўлган бутун одамзодга озод бўлиш имконини берди[6]. Шунинг учун Исога ишонганлар Уни “Масиҳ” деб аташади.

[1] Чиқиш 28:41, 1 Шоҳлар 10:1, 3 Шоҳлар 19:15

[2] Мисол учун, Ишаё 9:6-7, 11:1-5, 42:1-4, Еремиё 23:5-6 га қаранг.

[3] Ҳаворийлар 1:6

[4] Матто 16:15-17, Луқо 2:11, Юҳанно 20:31, Ҳаворийлар 2:36

[5] Юҳанно 18:36

[6] Матто 1:20-23, Луқо 4:16-21, 24:44-48, Ибронийлар 2:14-15

МАЪБАД

Бирон худога сажда қилиш учун қурилган бино. Одатда худоларга атаб маъбадлар қуриларди, сажда қилувчилар, худо ўз маъбадида зоҳир бўлади, деб ишонардилар. Шу сабабдан улар маъбадни худонинг уйи деб ҳам атардилар. Мазкур таржимада маъбад сўзи катта ҳарф билан ёзилган бўлса, асосан Қуддусдаги Эгамизнинг Маъбади назарда тутилган. Шоҳ Сулаймон давридан бошлаб бутун Исроил халқи Эгамизга Қуддусдаги Маъбадда сажда қиларди. Улар Маъбадда қурбонликлар келтирардилар ва муҳим байрамларни шу ерда нишонлар эдилар.

Исроил тарихида Қуддусда бир неча марта Маъбад қурилган, аммо босқинчилар томонидан вайрон қилинган[1]. Биринчи Маъбадни шоҳ Сулаймон қурдирган. Бу Маъбад 3 Шоҳлар 6:1-38, 7:13-51, 2 Солномалар 2:1-4:22 да батафсил тасвирланган. Милоддан олдинги 586 йилда Бобилликлар бу Маъбадни вайрон қилиб, ундаги барча қимматбаҳо ашёларни Бобилга олиб кетганлар[2]. Яҳудо халқи Бобилга сургун қилинди. Улар Бобилда сургунда яшар эканлар, Худо Ҳизқиёл пайғамбарга янги Маъбад ҳақида ваҳий юборган эди[3].

Милоддан олдинги 538 йилда Форс шоҳи Курушнинг фармонига кўра, баъзи яҳудийлар Қуддусга қайтиб келиб, Маъбадни қайта қуришни бошладилар. Аммо улар Маъбад пойдеворини ётқизганларидан кейин кўп қаршиликларга дуч келдилар ва қурилиш ишларини тўхтатишга мажбур бўлдилар. Бу ҳол Форс шоҳи Доро тахтга чиққунга қадар давом этди. Милоддан олдинги 520 йилдагина улар Маъбад қурилишини давом эттирдилар. Хаггей ва Закариё пайғамбарлар Худодан олган башоратлари билан Маъбадни қураётганларни руҳлантириб турдилар. Ниҳоят, милоддан олдинги 515 йилга келиб, Маъбад қуриб битказилди[4]. Аммо милоддан олдинги 175-164 йилларда Сурияда ҳукмронлик қилган Антиох IV[5] бошчилигида юнонлар Қуддусга бостириб келиб, иккинчи марта қурилган бу Маъбадни талон–тарож қилганлар, уни булғаганлар[6]. Кейинчалик, милоддан олдинги 37-4 йилларда қадимги Фаластинда[7] ҳукмронлик қилган Буюк Ҳирод милоддан олдинги 19 йилда Маъбадни қайта қуришни бошлаган. Қурилиш ишлари Исо Масиҳ даврида ҳам давом этаётган эди. Қайта қурилган ўша Маъбад милодий 70 йилда Римликлар томонидан вайрон қилинди. Шундан кейин Маъбад қайта қурилмади.

“Маъбад” сўзи асосий бинога ёки бутун Маъбад мажмуасига нисбатан ишлатилган. Маъбаднинг асосий биноси Муқаддас хона ва Энг муқаддас хонадан иборат эди. Бу хоналарга маълум бир маросимларни бажариш учун фақатгина руҳонийлар киришга ҳақли эдилар[8]. Халқ Маъбад ҳовлисида Худога сажда қилган. Ҳирод қурдирган Маъбаднинг асосий биносига яқин ҳовли яҳудий эркаклари учун, унинг ёнидаги ҳовли эса яҳудий аёллари учун ажратилган эди. Маъбад мажмуасининг ички ҳовлиси Исроил халқи учун, ташқи ҳовли эса ғайрияҳудийлар учун эди. Исо Масиҳ Маъбаддаги савдогарларни ҳайдагани тўғрисидаги воқеа ташқи ҳовлида юз берган бўлиши мумкин[9].

Муқаддас Китобда Маъбад баъзан “муқаддас маскан” ёки “муқаддас макон” деб айтилган. Баъзан эса Худонинг самовий маскани “Маъбад” деб аталган[10].

[1] Маъбаднинг расмлари ва лойиҳалари луғатдан кейин илова қилинган “Расмлар ва лойиҳалар” бўлимида берилган.

[2] 4 Шоҳлар 25:8-17

[3] Ҳизқиёл 40-46–боблар

[4] Эзра 1:1-11, 3:7-4:5, 5:1-2, 6:14-15

[5] Дониёр 8:12 изоҳига қаранг.

[6] Дониёр 9:27 нинг охирги изоҳига қаранг.

[7] ФАЛАСТИН сўзига қаранг.

[8] МУҚАДДАС ХОНА ва ЭНГ МУҚАДДАС ХОНА ибораларига қаранг.

[9] Юҳанно 2:13-22

[10] Мисол учун, Забур 10:4, Ваҳий 11:1, 19, 15:5-8 га қаранг.

МИДИЁН, МИДИЁН ХАЛҚИ, МИДИЁНЛИКЛАР

Иброҳим Соранинг вафотидан кейин Хатуро исмли бир аёлга уйланди. Хатуро Иброҳимга олтита ўғил туғиб берди. Ўғиллардан бирининг исми Мидиён эди[1]. Мидиёндан тарқалган авлод Мидиён халқи деган ном билан танилди. Улар кўчманчи халқ бўлиб, асосан ҳозирги Ақаба қўлтиғининг шарқ томонидаги саҳрода яшардилар. Шу сабабдан у ерлар Мидиён юрти, ўша жойда яшаган халқ Мидиёнликлар деб аталган. Мидиённинг авлоди Иброҳимнинг ўғли Исмоилдан келиб чиққан кўчманчи халққа қариндош бўлгани учун, улар баъзан Исмоилийлар деб ҳам юритилган. Шунинг учун “Мидиён” ва “Исмоил” деган номлар баъзан бир–бирининг ўрнида ишлатилаверган.

[1] Ибтидо 25:1-2

МИДИЯ

Қудратли шоҳлик бўлиб, ҳозирги Эрон мамлакатининг шимоли–ғарбида жойлашган эди. Милоддан олдинги 550 йилга келиб, Мидия Форс шоҳлигининг энг муҳим вилоятига айланди, шу боис Форс қонунлари “Мидия ва Форс қонунлари” деб аталадиган бўлди[1].

[1] Эстер 1:19, Дониёр 6:8

МИДИЯ ВА ФОРС ШОҲЛИГИ

ФОРС ШОҲЛИГИ иборасига қаранг.

МИКОЙИЛ

Муқаддас Китобда иккита фариштанинг номи айтиб ўтилган, биринчиси — Микойил, иккинчиси — Жаброил[1]. Микойил бош фаришталардан бири бўлиб, Исроил халқининг ҳимоячиси деб аталган[2]. Микойил ва унинг қўли остидаги фаришталар шайтон ва унинг ёвуз фаришталари билан жанг қилиб, уларни самодан ҳайдаганлар[3].

[1] Мазкур таржимада Азроил фаришта ҳам айтиб ўтилган, Муқаддас Китобнинг асл нусхасида Азроил “ҳалок қилувчи” деб берилган.

[2] Дониёр 10:13, 20-21, 12:1, Яҳудо 9

[3] Ваҳий 12:7-9

МИСР

Қадимги Миср Эски Аҳдда кўп тилга олинган ва дунё тарихида муҳим из қолдирган. Миср ҳукмдорлари “Фиръавн” деб аталарди. Миср цивилизацияси жуда ривожланган бўлиб, халқаро тижоратда ҳам асосий ўрин тутган. Нил дарёсининг сувлари ва ҳосилдор ерлар Миср аҳолисининг озиқ–овқат билан доимо таъминланишига муҳим омил эди. Шунинг учун Ибром, яъни Иброҳим пайғамбар ва унинг оиласи Канъон юртида қурғоқчилик бўлган пайтда Мисрда маълум вақт яшаган[1]. Иброҳим ўғли Исҳоқнинг Юсуф деган невараси бор эди. Юсуфни ўз ака–укалари Исмоилий савдогарларига қул қилиб сотиб юборишади[2]. Лекин вақти келиб, Юсуф фиръавннинг фаровонлик ва қаҳатчилик ҳақидаги кароматли тушини таъбир қилиб бергани учун Миср ҳокими этиб тайинланади[3]. Қаҳатчилик даврида Юсуф Миср халқини ва отаси Ёқубнинг бутун хонадонини қутқариб қолади[4]. Юсуфнинг отаси Ёқуб ва унинг хонадони Канъондан Мисрга кўчиб келади[5]. Бир неча насл ўтгандан кейин Ёқубнинг авлоди Мисрда қул бўлиб қолади[6]. Мусо пайғамбар Худонинг амри билан мўъжизалар кўрсатиб, Исроил халқини қулликдан озод қилади ва Мисрдан олиб чиқади[7].

Миср ҳукмдорлари кўпинча ўз юртидан ташқарида, айниқса Канъон юртига катта сиёсий таъсир ўтказарди ва баъзан атрофдаги ерларга ҳарбий юришлар қиларди. Канъон Мисрдан шимоли–шарқда жойлашган бўлиб, Исроил халқи у ерларда яшар эди. Исроил шоҳи Сулаймон Миср фиръавнининг қизларидан бирига уйланиб, фиръавн билан алоқасини мустаҳкамлади[8]. Пайғамбарлар кўпинча Яҳудони, яъни жанубий шоҳлик аҳолисини, Мисрнинг ҳарбий кучига ишонманглар, деб огоҳлантирганлар[9]. Эски Аҳдда Мисрнинг қисмати ҳақида башоратлар бор[10]. Яҳудо шоҳлиги Бобил шоҳлигига мағлуб бўлгандан кейин Яҳудо аҳолисидан баъзилари Мисрга қочиб кетганлар. Еремиё пайғамбар уларни Мисрда кутиб турган фалокатлар ҳақида огоҳлантирса ҳам, улар Мисрга кетганлар[11].

Милоддан олдинги 525 йилда Форс шоҳлиги Мисрни босиб олди. Икки юз йилдан кейин эса Искандар Зулқарнайн Мисрни ҳеч қандай қаршиликсиз қўлга киритди. У Ўрта ер денгизи бўйида шаҳар қурдириб, унга Искандария деб ном берди ва ўша шаҳарни Мисрнинг янги пойтахти қилди. Кўп яҳудийлар Искандария шаҳрига бориб ўрнашдилар, бу шаҳар узоқ асрлар давомида яҳудийларнинг диний таълим маркази бўлиб келган. Айнан шу шаҳарда милоддан олдинги учинчи асрда Эски Аҳд ибронийчадан илк бор юнон тилига таржима қилинган. Милоддан олдинги 198 йилда Сурия Яҳудия ўлкасини босиб олди. Шунга қадар Яҳудияни Мисрда ҳукмронлик қилган юнон шоҳлари бошқарганлар[12]. Буюк Ҳирод чақалоқ Исони ўлдирмоқчи бўлганда, Уни ота–онаси Мисрга олиб қочган[13].

[1] Ибтидо 12:10-20
[2] Ибтидо 37:25-28
[3] Ибтидо 41:1-44
[4] Ибтидо 41:46-49, 53-57
[5] Ибтидо 45:16-20, 46:1-7
[6] Чиқиш 1:8-14
[7] Чиқиш 2:1-15:21
[8] 3 Шоҳлар 3:1, 9:16

[9] Ишаё 20:1-6, 30:1-7, 31:1-3, Еремиё 2:36-37, 37:5-8

[10] Мисол учун, Ишаё 19:1-25, Еремиё 46:1-26, Ҳизқиёл 29:1-32:32, Дониёр 11:2-45 га қаранг.

[11] Еремиё 42:1-44:30
[12] Дониёр 11:5-16
[13] Матто 2:13-15

МОЙ

Муқаддас Китобда мой сўзи остида зайтун мевасидан олинган мой назарда тутилади[1]. Қадимги Исроилда зайтун мойидан кенг фойдаланилган. Жумладан, мойчироқлар учун, теридаги яра ва жароҳатларни даволаш учун зайтун мойи ишлатилган. Шунингдек, бой одамлар баданларини парвариш қилиш учун аъло сифатли зайтун мойидан фойдаланганлар. Баъзан зайтун мойи атир билан аралаштирилиб, ёқимли ҳид таралиши учун сочга, терига суртилган. Бирон одамни руҳоний, пайғамбар ёки шоҳ қилиб тайинлашда бошига аъло сифатли зайтун мойи суртилган. Муқаддас чодирдаги ва Маъбаддаги буюмларни муқаддас қилиш учун ҳам зайтун мойи ишлатилган. Хуллас, мой бирдамлик, фаровонлик, поклик ва Худо Руҳининг қудрати рамзи бўлган.

[1] ЗАЙТУН сўзига қаранг.

МОЙ СУРТИБ ТАНЛАМОҚ

Эски аҳд даврида Худо бирор кишини руҳоний, пайғамбар ёки шоҳ қилиб танлаганда унинг бошига зайтун мойи суртишга амр берар эди[1]. Зайтун мойи Худо Руҳининг рамзи бўлиб, мой суртилган одамнинг покланганини ва унга қудрат ато қилинганини билдирар эди. Шу йўл билан танланган одам, айниқса шоҳ иброний тилида “машиах”, яъни “мой суртиб танланган” деб аталарди. “Машиах” сўзи кейинчалик унвон сифатида ишлатиладиган бўлди[2]. Муқаддас чодирдаги ва Маъбаддаги буюмлар ҳам зайтун мойи суртиш орқали муқаддас қилинган.

[1] МОЙ сўзига қаранг.

[2] МАСИҲ сўзига қаранг.

МОЙЧИРОҚ

Қадимги пайтларда мойчироқдан кенг фойдаланилган. Бу чироқ кичик бир сопол идиш бўлиб, унга зайтун мойи қуйилган. Чироқнинг пилиги бўлган. Металлдан ясалган чироқлар қиммат ҳисобланган.

МУҚАДДАС

Муқаддас Китобда муқаддас сўзи асосан Худога нисбатан ишлатилган. Бу сўз Худонинг бутун борлиқдан устунлигини ва тенгсизлигини билдиради. У танҳо, ҳақиқий Худодир. Худо тамомила пок, гуноҳсиз ва нуқсонсиздир.

Муқаддас сўзи нарсаларга ва одамларга нисбатан ҳам ишлатилган. Бу ҳолда муқаддас сўзи “пок, табаррук, ажратилган, ажратиб олинган, бағишланган” маъноларини ифодалайди. Бу сўз Муқаддас чодирдаги, кейинчалик эса Маъбаддаги буюмларга ва жиҳозларга нисбатан ишлатилган. Муқаддас жой ёки буюм Худога бағишланган бўлиб, уларга нисбатан эҳтиёткорлик ва эътибор билан муносабатда бўлиш талаб қилинган. Муқаддас чодирда, кейинчалик эса Маъбадда хизмат қилган руҳонийлар ҳам муқаддас ҳисобланган. Руҳонийга нисбатан қўлланган муқаддас сўзи унинг Худога хизмат қилишга бағишланганини ва махсус вазифаси бўлганини кўрсатади. Одамлар ва буюмлар Тавротда буюрилган қурбонликлар ва диний маросимлар орқали покланиб, муқаддас қилинганлар. Худо Ўз халқига: “Муқаддас бўлинглар”, деб амр берган. Бунинг мазмуни шундан иборатки, Исроил халқи бошқа халқлардан ажралиб туриши, ўзларини Худога бағишлаб, Унинг қонунларини бажаришлари керак эди.

МУҚАДДАС НОН

Муқаддас чодирдаги хонтахтага, кейинчалик Маъбаддаги хонтахтага қўйилган ўн иккита хамиртурушсиз нон. Бу нонлар Эгамизнинг ҳузуридаги хонтахтага қўйилган, шунинг учун ибронийчада “ҳузуридаги нон” деб аталган. Нонлар хонтахтада бир ҳафта тургач, янги ёпилган ўн иккита нон билан алмаштирилган. Хонтахтадан олинган нонларни фақат руҳонийлар ейишган[1]. Муқаддас нонлар Эгамизнинг ҳузурини билдирувчи рамз бўлиб, Худо Исроил халқининг қудрати ва таъминловчиси эканлигидан ҳам дарак бериб турган.

[1] Левилар 24:5-9

МУҚАДДАС РУҲ

ХУДОНИНГ РУҲИ иборасига қаранг.

МУҚАДДАС ХОНА

Муқаддас чодирнинг, кейинчалик эса Маъбаднинг кираверишидаги катта хонаси[1]. Муқаддас хонада олтиндан ясалган тутатқи қурбонгоҳи, олтин чироқпоя ва муқаддас нонлар турадиган хонтахта бор эди. Муқаддас хонани Энг муқаддас хонадан катта парда ажратиб турарди. Тавротга кўра, руҳоний бир кунда икки марта — эрталаб ва кечқурун Муқаддас хонага кириб, олтин қурбонгоҳда тутатқи тутатарди. Муқаддас хонага фақат руҳонийлар киришга ҳақли эдилар. Яна ЭНГ МУҚАДДАС ХОНА иборасига қаранг.

[1] Луғатдан кейин илова қилинган “Расмлар ва лойиҳалар” бўлимига қаранг.

МУҚАДДАС ХУДО

ХУДОНИНГ НОМЛАРИ иборасига қаранг.

МУҚАДДАС ЧОДИР

Исроил халқи Худога сажда қилишда ишлатган чодир[1]. Исроил халқи Синай тоғида турганда, Худо Мусога Муқаддас чодирни ва унинг ҳамма жиҳозларини ясашни буюриб, уларнинг аниқ намунасини кўрсатган[2]. Бу чодирни бир жойдан иккинчи жойга кўчириш мумкин эди. Муқаддас чодир термини чодирнинг ўзига нисбатан ҳам, унинг атрофидаги махсус тўсиқлар билан ажратилган ерга нисбатан ҳам ишлатилади. Муқаддас чодирнинг Энг муқаддас хонасида Аҳд сандиғи сақланган. Бу чодир Учрашув чодири деб ҳам аталган. Исроил халқи қурбонликлар келтирганда Худо Ўз халқи билан учрашиш учун шу чодирда зоҳир бўлар эди[3]. Кейинчалик шоҳ Сулаймон Худога атаб, Қуддусда Маъбад қурдирди.

Муқаддас Китобда Муқаддас чодир баъзан “муқаддас маскан” ёки “муқаддас макон” деб айтилган. Ибронийларга мактубда самодаги Чодир бир неча марта тилга олинган. Исо Масиҳ мана шу самовий Чодирнинг Энг муқаддас хонасида олий руҳоний бўлиб хизмат қиляпти[4].

[1] Муқаддас чодирнинг расми луғатдан кейин илова қилинган “Расмлар ва лойиҳалар” бўлимида берилган.

[2] Чиқиш 25:8-9, 26:1-37, 27:9-19
[3] Чиқиш 29:42-43
[4] Ибронийлар 8:1-2, 9:11-12, 24

МУҲР

Ип билан бўйинга осиладиган цилиндр шаклидаги буюм ёки муҳр узуги. Қадимда бирорта хатни ёки ҳужжатни расмийлаштириш учун, унга мум, қўрғошин ёки бирор юмшоқ модда суртилиб сурғучланган, устидан муҳр босилган. Бу муҳр хат ёки ҳужжат юбораётган одамнинг ҳокимиятини билдириб, хат ёки ҳужжатнинг расмийлигини кўрсатар эди.

МЎАБ, МЎАБ ХАЛҚИ, МЎАБЛИКЛАР

Бу халқ Иброҳимнинг жияни Лут наслидан эди. Лутга қизлари шароб бериб, маст қилиб қўйгач, катта қизи отаси ёнига кириб, отасидан ҳомиладор бўлган ва ўғли Мўабни туққан эди[1]. Мўаб халқи Мўаб юртида яшарди. Бу юрт Ўлик денгизнинг шарқидаги ясси тепаликда жойлашган бўлиб, ери ҳосилдор эди. Мўаб халқи худо Хамўшга сажда қиларди. Мўаб тили иброний тилига яқин эди. Аммо улар Исроил халқининг душмани эдилар. Исроил пайғамбарлари Мўаб халқининг аянчли қисмати ҳақида кўп башорат қилганлар[2]. Бобилликлар уларни қириб ташлагандан кейин, бу халқ ном–нишонсиз йўқ бўлиб кетди.

[1] Ибтидо 19:30-38

[2] Ишаё 15-16–боблар, Еремиё 48–боб, Зафаниё 2:8-11

МЎЛАХ

Оммон халқининг худоси[1]. Одамлар ўз фарзандларини қурбонлик қилиш орқали Мўлахга сажда қилар эдилар. Худонинг қонунларида бундай одат қатъиян ман этилган. Аммо Қуддусга яқин жойдаги Хиннум сойлигида ҳатто Исроил халқи ҳам Мўлахга сажда қилиб, фарзандларини қурбонлик қилгани кузатилган[2].

[1] 3 Шоҳлар 11:7

[2] Левилар 18:21, 20:2-5, Еремиё 32:35

НАЖОТ

Иброний ва юнон матнларида “нажот” тушунчасини ифодалайдиган бир нечта сўз ишлатилган бўлиб, улар мазкур таржимада “нажот, қутқармоқ, халос қилмоқ, озод қилмоқ” каби сўзлар билан берилган. Бу сўзлар одамларнинг ва бутун бир халқнинг душманлардан ёки уларнинг ҳаётига хавф солаётган бошқа нарсалардан халос бўлишини ифодалайди.

Эски Аҳдда бирорта одам маълум бир вазиятда бошқаларни хавф–хатардан қутқарганда “қутқарувчи” деб аталган[1]. Аксарият ҳолларда эса “Қутқарувчи, Халоскор ва Нажоткор” деган ном Худонинг Ўзига нисбатан ишлатилган[2]. Исроил халқи тарихидаги энг буюк воқеалардан бири уларнинг Мисрдаги қулликдан озод бўлганидир. Худо Мусо орқали мўъжиза кўрсатиб, Ўзининг Қутқарувчи эканлигини намоён қилган[3]. Худо Исроил халқини кўп маротаба қутқаргани учун, улар, келажакда Эгамиз бизни барча душманлардан ва ёвузликдан халос қилади, деган умидда ўша вақтни интизорлик билан кутганлар. Яна Эски Аҳдда пайғамбарлар башорат қилиб, Худо Ўзининг солиҳ қулини юборади ва инсонларни гуноҳлардан халос қилади, деб айтганлар. Башоратларга кўра Худонинг бу содиқ қули пайғамбар Довуднинг авлодидан келиб чиқарди[4].

Янги Аҳдда баён қилинишича, одамлар Исо Масиҳнинг ўлими ва тирилишига ишониш орқали гуноҳдан халос бўладилар[5]. Демак, ҳар бир инсон миллати, ирқи ва маданиятидан қатъи назар, нажотга эришиши мумкин[6]. Бу нажот одамнинг қилган савоб ишларига боғлиқ эмас. Одам фақатгина Худонинг марҳамати ва инояти туфайли гуноҳларидан фориғ бўлиб, Исо Масиҳ орқали абадий ҳаётга эга бўлади[7]. Исо Масиҳга имон келтириб, тавба қилган ҳар бир инсонни Худо кечиради[8]. Шунинг учун Худонинг Ўзи ҳам, Исо Масиҳ ҳам “Нажоткор” деб аталади[9].

Исо Масиҳга имон келтирган одам Худо билан ярашгани учун бу дунёдаёқ нажотга эришган деб ҳисобланади[10]. Нажотга эришган ҳар бир инсоннинг ҳаётида Муқаддас Руҳ амал қилади[11]. Нажот узлуксиз бир жараён бўлиб, унга эришган ҳар бир инсоннинг фикрлаши ва хулқ–атвори ўзгаради ва бундай инсон ўз ҳаётини Худони мамнун қилиш ниятида яшайди[12]. Масиҳийлар қиёмат куни ҳам ҳукм қилинмайдилар[13]. Масиҳнинг хочдаги ўлими ва тирилиши туфайли улар бу дунёда ҳам, нариги дунёда ҳам нажотга эгадирлар[14]. Шу сабабдан имонлилар ўлгандан кейин Худо билан бирга жаннатда бўлишларига қатъий ишонадилар[15].

[1] Ҳакамлар 3:9, 15, Нахимиё 9:27

[2] 2 Шоҳлар 22:2-3, 1 Солномалар 16:35, Забур 33:5-8, 18-20, 39:18, 77:35, Ишаё 43:3, 11, 49:26, Дониёр 6:27

[3] Чиқиш 14:1-31, 15:1-21

[4] Ишаё 42:1-4, 52:13-53:12, Ҳизқиёл 37:23-25, Закариё 3:8-9 га ва МАСИҲ сўзига қаранг.

[5] Матто 1:21, Луқо 2:10-11, 30-31, Ҳаворийлар 4:11-12, Римликлар 5:9-10

[6] Ҳаворийлар 17:30-31, Римликлар 1:16-17, 10:12-13

[7] Римликлар 3:20-24, Эфесликлар 2:8-9

[8] Ҳаворийлар 2:38-39, 10:43, 16:30-31, Римликлар 10:9-10

[9] Луқо 1:47, 69-70, 2:11, Ҳаворийлар 5:31, Филиппиликлар 3:20, 1 Тимўтий 1:1, 2:3, 2 Тимўтий 1:10, Титус 1:3-4

[10] Римликлар 8:24, 29-30, Эфесликлар 2:4-6, 2 Тимўтий 1:9

[11] Римликлар 8:15-16, 2 Коринфликлар 1:21-22, Эфесликлар 1:13-14

[12] 1 Бутрус 2:1-3, 1 Коринфликлар 1:18

[13] Юҳанно 3:15-16, 36, 5:24, 6:40, 1 Юҳанно 4:15-17, 5:13, Римликлар 8:1-2, Филиппиликлар 1:28, Ибронийлар 9:27-28

[14] 1 Бутрус 1:3-5, 2 Бутрус 1:3-8, Титус 3:4-7

[15] Луқо 23:42-43, 2 Коринфликлар 5:1-2, 6-8, Филиппиликлар 1:21-23, 1 Салоникаликлар 4:16-17, 5:9-10, Ваҳий 22:3-5

НАЗР

Одамлар Худога сажда қилиб, ўз ишончини ва ҳурмат–эҳтиромини билдириш учун берадиган нарса. Таврот қонуни бўйича иккита назр тури бўлиб, булар қуйидагилардир:

ДОН НАЗРИ

Дон назри аъло сифатли буғдой унидан ёки турли тарзда тайёрланган хамиртурушсиз нондан иборат эди[1]. Бу назрнинг бир қисми ёки ҳаммаси қурбонгоҳда куйдирилган, куйдирилмаган қисми эса руҳонийларга берилган. Дон назри одатда бошқа бирор қурбонликка, мисол учун, куйдириладиган ёки тинчлик қурбонлигига қўшиб келтирилган[2].

ШАРОБ НАЗРИ

Одатда шароб назри куйдириладиган ёки тинчлик қурбонлигига қўшиб келтириларди. Шароб назри қурбонгоҳга қуйилганда ва қурбонлик куйдирилганда, Худога ёқимли ҳид борарди[3].

[1] Левилар 2:1-16, 6:14-23

[2] ҚУРБОНЛИК сўзига қаранг.

[3] Чиқиш 29:40-41 га ва ҚУРБОНЛИК сўзига қаранг.

НОДОН

АҲМОҚ, НОДОН сўзларига қаранг.

ОЛИЙ КЕНГАШ

Янги Аҳд даврида яҳудийларнинг сиёсий ва диний кенгаши. Бу кенгаш бош руҳонийлардан, Таврот тафсирчилари ҳамда обрўли одамлардан иборат эди. Олий кенгашнинг 70 га яқин аъзоси бор эди. Олий руҳоний кенгашнинг бошлиғи эди. Кенгаш аъзолари яҳудийларнинг ижтимоий, сиёсий ва динга оид масалаларини ҳал қилиш ҳуқуқига эга эдилар, аммо Олий кенгаш чиқарган муҳим қарорлар Рим ҳукумати томонидан тасдиқланиши керак эди. Масалан, Олий кенгаш бирортасини ўлимга ҳукм қилиши мумкин эди, аммо фақатгина Рим ҳукумати мана шу ҳукмни ижро қила оларди. Юртда тинчликни сақлаб туриш учун Олий кенгаш яҳудийларнинг ҳам, Рим ҳукуматининг ҳам манфаатини кўзлар эди.

ОЛИЙ РУҲОНИЙ

РУҲОНИЙ сўзига қаранг.

ОЛТИН ТУТАТҚИ ҚУРБОНГОҲИ

ҚУРБОНГОҲ сўзига қаранг.

ОЛТИН ХОНТАХТА

Акас ёғочидан ясалган, усти олтин билан қопланган хонтахта. Бу хонтахта Муқаддас чодирнинг, кейинчалик эса Қуддусдаги Маъбаднинг Муқаддас хонасида турар эди. Муқаддас нонлар мана шу хонтахтанинг устига қўйилар эди[1].

[1] Чиқиш 25:23-30, 26:35

ОММОН ХАЛҚИ

Бу халқ Иброҳимнинг жияни Лут наслидан эди. Лутга қизлари шароб бериб, маст қилиб қўйгач, кенжа қизи отаси ёнига кириб, отасидан ҳомиладор бўлган ва ўғли Баноммини туққан эди[1]. Баноммидан Оммон халқи келиб чиқди. Оммон халқи худо Мўлахга сажда қилган. Улар Иордан дарёсининг шарқида яшаганлар. Оммон халқи Исроил халқининг душмани бўлиб, Филист халқи билан иттифоқ тузган. Оммон юртининг пойтахти ўша даврда Оммон шаҳри бўлиб, ҳозирда Иордания мамлакатининг пойтахтидир.

[1] Ибтидо 19:30-38

ОМОЛЕК ХАЛҚИ

Исроил халқи Канъон юртини эгалламасдан олдин ўша ерда яшаган халқлардан бири. Омолек халқи кўчманчи халқ бўлиб, асосан Ўлик денгизнинг жануб ва шарқ томонида яшаган. Исроил халқи Мисрдан чиқиб келаётганда, Омолек халқи уларга ҳужум қилган эди. Ўшандан бошлаб Омолек халқи Исроил халқининг душмани бўлиб қолди[1]. Худо Исроил халқига: “Омолек халқини ҳалок қилиб, уларнинг номини ер юзидан ўчиринглар”, деб амр берган эди. Яҳудо шоҳи Ҳизқиё давридагина Исроил халқи Худонинг бу амрини бажариб, Омолек халқини қириб ташлади[2].

[1] Чиқиш 17:8-16, Қонунлар 25:17-19, 1 Шоҳлар 15:2, 30:1-5

[2] 1 Солномалар 4:43

ОРАМ

Бу ном Эски Аҳдда орамийчада сўзлашувчи халқлар яшайдиган бир нечта ҳудудга нисбатан ишлатилган. Бу ҳудудларнинг бири Фурот дарёси бўйида, ҳозирги Сурия мамлакатининг шимолида ва ҳозирги Туркиянинг жануби–шарқида эди. Иброҳим пайғамбар бирмунча вақт айнан ўша ҳудудда истиқомат қилган, унинг қариндошларидан баъзилари ўша ерда яшаб қолганлар. Фурот дарёсидан ғарбга ва жанубга чўзилган, Канъон ҳудудига яқин бўлган ерларга нисбатан ҳам Орам номи ишлатилиб, Дамашқ шаҳри бу ерларнинг маркази ҳисобланган. Бу ҳудудларнинг ҳаммаси Искандар Зулқарнайн томонидан босиб олингандан кейин Сурия номи билан танилган. Яна СУРИЯ сўзига қаранг.

ОРАМИЙЧА

Ибронийчага яқин бўлган тил. Даврлар ўтган сари бу тил халқаро тилга айланиб, ҳозирги Яқин Шарқ деб аталадиган ерларда савдо–сотиқ, тижорат ва ижтимоий–сиёсий доираларда ишлатиладиган тил бўлиб қолди. Оссуриянинг туб аҳолиси орамий тилида сўзлашарди. Шу сабабдан, орамий тили Оссурия томонидан босиб олинган ерлардаги халқларнинг, Оссурия юртида, кейинчалик эса Бобил ва Форс юртларида яшаган ажнабий асирларнинг сўзлашув тилига айланди. Шунинг учун Эски Аҳднинг баъзи бир қисмлари орамий тилида ёзилган[1]. Исо Масиҳ даврида қадимги Фаластинда яшаган яҳудийлар одатда орамий тилида сўзлашганлар. Янги Аҳдда орамийча сўзлар, иборалар ва номлар кўп учрайди, аммо улар асл матнда юнонча ҳарфлар билан ёзилган.

[1] жумладан, Эзра 4:8-6:18, 7:12-26, Дониёр 2:4-7:28

ОРАМИЙЧА МАТН

Эски Аҳднинг энг қадимий тўлиқ ибронийча қўлёзмаси Ленинград Кодексидир. Бу қўлёзма тахминан милодий 1000 йилларда кўчирилган. Мазкур қўлёзманинг нашр қилинган нусхаси Библия Хебраика Стутгартенсия деб аталади[1]. Эски Аҳднинг бу қўлёзмасидаги бир нечта парча орамий тилида ёзилган[2].

[1] ИБРОНИЙЧА МАТН иборасига қаранг.

[2] ОРАМИЙЧА сўзига қаранг.

ОСМОН ШОҲЛИГИ

Худонинг инсонлар ҳаётидаги ҳукмронлигига ва ҳар бир яратилган мавжудотнинг охиратда янгиланишига ишора. Бу ибора фақатгина Матто китобида ишлатилган бўлиб, “Худонинг Шоҳлиги” маъносини билдиради. Тўлиқроқ маълумотга эга бўлиш учун ХУДОНИНГ ШОҲЛИГИ иборасига қаранг.

ОСМОН, САМО

Муқаддас Китобда бу сўзлар остида Худо яратган осмон назарда тутилган[1]. Аммо осмон ва само сўзлари кўпинча Худонинг ва фаришталарнинг масканини ҳам билдиради[2]. Янги Аҳдда баён қилинишича, Исо Масиҳ осмондан тушган ва ўлиб тирилгандан кейин яна осмонга кўтарилган[3]. Охиратда Исо осмондан келиб, ўликларни тирилтиради[4]. Шу куни Худо солиҳларга абадий ҳаётни мукофот қилиб беради, улар Худо билан бирга жаннатда яшайдилар[5]. Бу дунёда яшаётган Исонинг издошлари самони ҳақиқий ватан деб билишлари[6], ўша ватанга кўз тикиб яшашлари керак[7].

[1] Ибтидо 1:6-8, 14-18

[2] Аюб 22:12, Забур 10:4

[3] Юҳанно 3:13, 6:41-51, 14:2-3, 20:17, Луқо 24:50-51

[4] 1 Салоникаликлар 4:16-17

[5] Матто 5:12, 25:34, 46, 1 Бутрус 1:4, 2 Коринфликлар 5:1-2, Филиппиликлар 3:13-14, Ибронийлар 12:22-24, Ваҳий 21:1-4, 22:1-5

[6] Филиппиликлар 3:20

[7] Матто 6:20-21, Колосаликлар 3:1-2, Ибронийлар 11:13-16

ОССУРИЯ

Қадимги қудратли шоҳлик. Унинг пойтахти Найнаво[1] ҳозирги шимолий Ироқда жойлашган эди. Милоддан олдинги 722 йилда Оссурияликлар Исроилни, яъни шимолий шоҳликни босиб олдилар[2]. Улар Исроил халқининг аксарият қисмини асир қилиб олиб кетдилар[3]. Оссурия шоҳи бошқа халқларни Исроил юртига мажбурлаб кўчирди[4]. Исроил юртида қолган одамлар эса ўша ажнабийлар билан қуда–андачилик қилдилар. Уларнинг авлодлари Янги Аҳдда айтиб ўтилган Самарияликлардир[5]. Милоддан олдинги 612 йилда иттифоқдош душман лашкарлари Бобил ва Мидия бошчилигида Найнавони вайрон қилдилар. Кўп ўтмай Оссурия шоҳлиги ўз мустақиллигини йўқотди.

[1] Ниневия номи билан ҳам маълум
[2] ИСРОИЛ сўзига қаранг.
[3] 4 Шоҳлар 17:1-6
[4] 4 Шоҳлар 17:24
[5] САМАРИЯЛИК сўзига қаранг.

ОТА, ОТАМ ХУДО, ОТАМИЗ ХУДО…

ХУДОНИНГ НОМЛАРИ иборасига қаранг.

ПАЙҒАМБАР

Худонинг хабарини одамларга етказадиган инсон. Эски аҳд даврида Исроил халқининг пайғамбарлари халқни гуноҳдан тавба қилишга ва Худога юз буришга даъват қилганлар. Баъзан улар ҳатто ҳукмдорларнинг ва ажнабий халқларнинг гуноҳларини фош қилиб, уларни ҳам тўғри йўлдан юришга чақирганлар. Пайғамбарлар ўз хабарлари орқали келажакда содир бўладиган воқеалар ҳақида башорат қилганлар, одамларга далда берганлар ва юз берадиган фалокатлардан халқни огоҳлантирганлар. Одатда улар хабарларида турли рамзий образлардан фойдаланганлар. Баъзи пайғамбарларнинг ёзиб қолдирилган башоратлари, ваҳийлари ва хабарлари кейинчалик Эски Аҳд таркибига киритилиб, бу битиклар ўша пайғамбарларнинг номлари билан аталган. Янги Аҳд даврида Худо баъзи масиҳийларни пайғамбарлик хизматига тайинлаган[1]. Бу пайғамбарлар имонлиларга Худонинг сўзини етказганлар[2]. Баъзан улар Муқаддас Руҳ илҳоми билан башорат ҳам қилганлар[3]. Муқаддас Китобда сохта пайғамбарлар ҳақида ҳам айтиб ўтилган. Улар Худодан хабар келтиряпмиз, деб одамларни алдаб, йўлдан урганлар.

[1] 1 Коринфликлар 12:28, Эфесликлар 4:11-12
[2] 1 Коринфликлар 14:1-5, 29-33
[3] Ҳаворийлар 11:27-28, 21:10-11

ПАРВАРДИГОР ЭГАМ, ПАРВАРДИГОР ЭГАМИЗ

ХУДОНИНГ НОМЛАРИ иборасига қаранг.

ПАРВАРДИГОРИ ОЛАМ

ХУДОНИНГ НОМЛАРИ иборасига қаранг.

ПАРИЗ ХАЛҚИ

Исроил халқи Канъон юртини эгалламасдан олдин ўша ерда яшаган халқлардан бири. Париз халқи Канъоннинг ўрта қисмидаги қирли жойларда яшаган. Яна КАНЪОН ХАЛҚИ, КАНЪОН ХАЛҚЛАРИ, КАНЪОНДАГИ ХАЛҚЛАР ибораларига қаранг.

ПОКЛАНИШ КУНИ

БАЙРАМЛАР сўзига қаранг.

ПУРИМ БАЙРАМИ

БАЙРАМЛАР сўзига қаранг.

РАББИЙ ХУДО, РАББИМ ХУДО, РАББИМИЗ ХУДО

ХУДОНИНГ НОМЛАРИ иборасига қаранг.

РАББИЙ, РАББИМ, РАББИМИЗ…

ХУДОНИНГ НОМЛАРИ иборасига қаранг.

РАББИМИЗ ИСОНИ ХОТИРЛАШ УЧУН НОН СИНДИРИШ

ҚУТЛУҒ КЕЧА иборасига қаранг.

РОМЛАР

Муқаддас чодирнинг махсус ясалган қисмлари. Кумуш тагликларга ўрнатилган ромлар тик қилиб, ёнма–ён қўйиларди. Чодирнинг икки ён девори ва орқа девори шу ромлардан иборат бўлган.

РУҲОНИЙ

Диний хизмат ва маросимларни ўтказиш учун махсус тайёрланган киши. Қадимги Исроилда Тавротга кўра, руҳоний Леви қабиласидан, Мусонинг акаси Ҳорун авлодидан бўлиши шарт эди. Руҳонийлар Муқаддас чодирда, кейинчалик Қуддусдаги Маъбадда хизмат қилганлар. Улар сажда қилишда бош бўлардилар, қурбонликлар келтирардилар, диний расм–русум ва маросимлар ўтказардилар. Руҳонийларга хизматда левилар ёрдам берардилар[1]. Муқаддас чодирнинг Муқаддас хонасига, кейинчалик эса Маъбаднинг Муқаддас хонасига фақатгина руҳонийлар киришга ҳақли эдилар. Руҳонийларга Исроилда ер улуш қилиб берилмаган эди. Тавротга кўра, улар келтирилган қурбонликлардан улуш олиб, кундалик эҳтиёжларини қондиришарди[2]. Руҳонийларга одамлар орасидаги келишмовчиликларни ҳал қилиш ва Худонинг қонун–қоидаларини халққа ўргатиш вазифаси топширилган эди.

ОЛИЙ РУҲОНИЙ

Исроил халқининг энг муҳим ва энг юқори лавозимдаги руҳонийси. Олий руҳоний ўз вазифасини адо этиш учун махсус либослар кийган. Бу либослар эфод, ридо, нақшли кўйлак, салла, белбоғ ва ўн иккита қимматбаҳо тош қадалган кўкракпечдан иборат эди[3]. Олий руҳоний бир йилда бир марта — Покланиш кунида ўзининг энг муҳим вазифасини бажарган. Ўша куни олий руҳоний Муқаддас чодирнинг, кейинчалик Маъбаднинг Энг муқаддас хонасига кирган. Бу хонада у ўзини ва Исроил халқини гуноҳдан поклаш маросимини ўтказган. Тўлиқроқ маълумотга эга бўлиш учун БАЙРАМЛАР сўзи остида берилган ПОКЛАНИШ КУНИ иборасига қаранг.

[1] ЛЕВИ, ЛЕВИЛАР сўзларига қаранг.
[2] Саҳрода 18:8-20
[3] Чиқиш 28–боб ва Левилар 8:6-9

РЎЗА ТУТИШ

Муқаддас Китобда рўза муҳим аҳамиятга эгадир. Инсон иложсиз вазиятларга тушиб қолганда, савоб учун эмас, балки тоат–ибодатга берилиб, Худонинг мададига муҳтожлигини кўрсатиш мақсадида рўза тутади. Инсоннинг ҳаётида жиддий муаммолар пайдо бўлганда овқат ейиш каби жисмоний эҳтиёжлар аҳамиятсиз бўлиб кўринади.

Тавротга кўра, Исроил халқи гуноҳларидан тавба қилганини кўрсатиш учун Покланиш куни рўза тутиши керак эди[1]. Шунингдек, Исроил халқи Бобилда сургунда бўлганда ҳам, сургундан кейинги даврларда ҳам қайғули воқеаларни хотирлаш мақсадида ҳар йили рўза тутган. Маъбаднинг вайрон қилинганини хотирлаб рўза тутганлари бунинг бир мисолидир[2].

Белгиланган рўзалардан ташқари, Исроил халқи бошқа ҳолатларда ҳам рўза тутган. Масалан, бирортаси яқин одамининг ўлимидан кейин ўз қайғусини ифода этиш[3], мушкул вазиятда Худодан ёрдам сўраш[4], ўз гуноҳидан тавба қилганини ёки бошқаларга ҳамдардлигини кўрсатиш мақсадида рўза тутган[5]. Рўза одатда ибодат билан боғлиқ бўлиб, Худодан йўл–йўриқ олиш ва мадад тилаш учун[6], бировнинг мушкулини осон қилиш учун тутиларди[7]. Исроил халқи орасида, рўза тутган одам Худодан албатта жавоб олади, деган қараш кенг тарқала бошлаган эди[8]. Аммо Эски Аҳд давридаги пайғамбарлар бу қарашнинг мутлақо нотўғри эканини айтганлар. Уларнинг таъкидлашича, одам рўзани худбин ниятда тутиши керак эмас, аксинча рўза пайтида инсоннинг ўй–хаёли ва хатти–ҳаракатлари Худога манзур бўлиши шарт[9].

Янги Аҳд даврида яҳудий дин арбоблари ва уларнинг шогирдлари ҳафтада икки мартадан рўза тутишган. Аммо Исо Масиҳнинг шогирдлари Унинг ер юзидаги хизмати пайтида рўза тутмаганлар, Исо осмонга кўтарилгандан кейин эса рўза тутадиган бўлдилар[10]. Исо Масиҳнинг таълимоти бўйича, одам бошқаларнинг эътиборини ўзига жалб қилмасдан рўза тутиши керак[11].

[1] Левилар 16:29-31, 23:26-29

[2] Закариё 7:3-5, 8:19 оятларга ва Закариё 8:19 изоҳига қаранг.

[3] 2 Шоҳлар 1:12

[4] Нахимиё 1:4, Эстер 4:3

[5] 1 Шоҳлар 7:6, Эзра 10:6, Нахимиё 9:1-2, Дониёр 9:3-4, Юнус 3:5-8

[6] 2 Шоҳлар 12:15-23, 2 Солномалар 20:3-4, Эзра 8:21-23

[7] Эстер 4:15-17, Забур 34:13
[8] Ишаё 58:3
[9] Ишаё 58:3-12, Еремиё 14:10-12
[10] Марк 2:18-20, Ҳаворийлар 13:2-3, 14:23
[11] Матто 6:16-18

САДДУҚИЙ

Исо Масиҳ даврида яҳудийларнинг муҳим бир диний мазҳаби. Бу мазҳаб асосан руҳонийлардан ва зодагонлардан иборат эди. Саддуқийлар катта сиёсий кучга эга бўлиб, Маъбад маъмуриятига ҳам ҳукмини ўтказардилар. Олий кенгаш аъзоларининг кўпчилиги Саддуқийлардан эди. Фарзийлардан фарқли равишда, улар оғзаки тарқалган урф–одатларни қабул қилмасдилар, фақат Тавротда ёзилган қонун–қоидаларга риоя қилардилар, ўликларнинг тирилишига ҳам ишонмас эдилар. Исо билан Саддуқийлар орасида кўп келишмовчиликлар бўлган.

САМАРИЯ

Милоддан олдинги 885-874 йилларда ҳукмронлик қилган шоҳ Омри давридан бошлаб, Самария Исроилнинг, яъни шимолий шоҳликнинг[1] пойтахти бўлди[2]. Эски Аҳдда баъзан Самария деган ном Исроил шоҳлиги ўрнида ҳам ишлатилган[3]. Янги Аҳдда эса бу ном остида Иордан дарёсининг ғарбидаги, Жалиладан жанубдаги ерлар назарда тутилган. Самария Рим империясининг Яҳудия вилояти ҳудудида эди.

[1] ИСРОИЛ сўзига қаранг.
[2] 3 Шоҳлар 16:23-24
[3] 3 Шоҳлар 13:32, 4 Шоҳлар 17:24

САМАРИЯЛИК

Янги Аҳд даврида Самарияда туғилган одам[1]. Милоддан олдинги 722 йилда Оссурияликлар Исроилни, яъни шимолий шоҳликни босиб олгандан кейин аҳолисининг аксарият қисмини асир қилиб олиб кетдилар. Самария ҳудудига эса ажнабий халқлар мажбуран кўчирилди[2]. Бир неча асрлардан кейин юнонлар ҳам бу жойларга ўрнашиб олганлар. Шунинг учун Рим империяси даврида Самария аҳолисининг этник таркиби аралаш бўлган. Самарияликлар ва яҳудийлар орасида адоват бор эди. Самарияликлар фақатгина ўзларининг Тавротини Худо юборган муқаддас битик деб билардилар. Уларнинг Таврот нусхаси яҳудийларнинг Тавротидан фарқ қилар эди. Самарияликлар Худога Қуддусда эмас, балки Гаризим тоғида сажда қилганлар[3]. Улар тахминан милоддан олдинги 400 йилда Гаризим тоғида маъбад қурганлар. Бу маъбад тахминан милоддан олдинги 128 йилда яҳудийлар томонидан вайрон қилинган. Бунинг оқибатида яҳудийлар ва Самарияликлар орасидаги адоват янада кучайган.

[1] САМАРИЯ сўзига қаранг.

[2] 4 Шоҳлар 17:1-6, 24-41

[3] Юҳанно 4:20 га ва ўша оятнинг изоҳига қаранг.

САМО

ОСМОН, САМО сўзларига қаранг.

САМОВИЙ ХУДО

ХУДОНИНГ НОМЛАРИ иборасига қаранг.

САНДИҚ

АҲД САНДИҒИ иборасига қаранг.

САНДИҚНИНГ ҚОПҚОҒИ

АҲД САНДИҒИНИНГ ҚОПҚОҒИ иборасига қаранг.

САРВАРИ ОЛАМ

ХУДОНИНГ НОМЛАРИ иборасига қаранг.

САРДОБА

Ёмғир сувини тўплаш ва сақлаш учун барпо қилинган сунъий ҳовуз. Чуқур қазилгандан кейин чуқурнинг ҳамма ёғига тошлар зич қилиб териб чиқиларди, тошлар усти сувалиб, шу тариқа сардобалар ясаларди. Бундан ташқари, сардобалар катта қояларни ўйиб ҳам ясаларди.

СЕВМОҚ

Иброний ва юнон матнларида “севги” тушунчасини ифодалайдиган бир нечта сўз ишлатилган бўлиб, улар мазкур таржимада “севги, муҳаббат, севмоқ, яхши кўрмоқ” каби сўзлар билан берилган. Муқаддас Китобда бу сўзлар нафақат одамларнинг ўзаро муносабатини, балки уларнинг Худо билан бўлган яқин муносабатини кўрсатиш учун ҳам ишлатилган. Одатда ўзаро муносабат ўрнатиб, аҳд[1] тузган икки томон бир–бирига нисбатан садоқатли ва илтифотли бўлиши талаб этилади.

Эски Аҳдда бунинг энг ёрқин мисоли Худонинг Исроил халқи билан бўлган муносабатидир. Исроил халқи Худонинг севгисини қозонмаган бўлса ҳам, Худо уларни қанчалик севишини кўрсатиш учун улар билан аҳд тузишга қарор қилган[2]. Бу аҳднинг шартига кўра, Исроил халқи Эгаси Худони бутун қалби билан, жону дили билан, бутун вужуди билан севиши ва Унинг амрларини бажариши керак эди[3]. Ўша амрлардан бирида айтилиши бўйича инсон ўзгани ўзини севгандай севиши керак[4].

Исо Масиҳ Худони ва бошқаларни севиш ҳақидаги амрларни Тавротнинг энг муҳим амрлари деб ҳисоблаган[5]. У Ўз шогирдларига, бир–бирингизни севинглар, амрларимга амал қилинглар, деб буюрган[6]. Исонинг Ўзи ҳам самовий Отасини қанчалик севишини кўрсатиш учун Унинг амрларини тўлиқ бажарган[7].

Худо бутун одамзодга бўлган севгисини кўрсатиш мақсадида бу дунёга Ўзининг ягона Ўғли Исо Масиҳни юборган эди. Исо Масиҳ одамзоднинг гуноҳи учун қурбон бўлди. Исога ишонган ҳар бир инсон гуноҳларидан бутунлай покланади ва абадий ҳаётга эга бўлади[8]. Худо севги манбаи бўлгани учун Унга ишонганлар ҳам Худодан намуна олиб, бир–бирларини яхши кўришлари керак[9].

[1] АҲД сўзига қаранг.
[2] Қонунлар 7:6-9
[3] Қонунлар 6:5, 11:1
[4] Левилар 19:18
[5] Марк 12:28-34
[6] Юҳанно 13:34-35, 14:15, 21-24, 15:12, 17
[7] Юҳанно 14:31, 15:9-10

[8] Юҳанно 3:16, 1 Юҳанно 4:9-10, Римликлар 5:8

[9] 1 Юҳанно 4:7-8, 11-12, 16, 19-21

СИДОН

ФИНИКИЯ сўзига қаранг.

СИНАГОГА

Яҳудийлар тоат–ибодат қилишлари, Муқаддас битикларни ўқиб–ўрганишлари ва диний таълим олишлари учун йиғиладиган жой, ибодатхона. Синагогаларда қурбонликлар келтирилмаган, қурбонликлар фақат Қуддусдаги Маъбадда келтирилар эди.

СИОН

Шоҳ Довуд Ёбус халқидан тортиб олган Қуддуснинг бир қисми Сион қалъаси деб аталарди[1]. Бу жой Довуд қалъаси деб ном олди. Кейинчалик эса Маъбад қурилган тепалик Сион тоғи деб аталадиган бўлди. Эски Аҳддаги шеърий парчаларда ва пайғамбарлар битикларида Сион сўзи кўпинча Қуддус шаҳрига ёки Худонинг халқига нисбатан ишлатилган.

[1] 2 Шоҳлар 5:6-9

СИПОҲ

Қадимда шоҳнинг лашкари сафида хизмат қилган жангчи.

СОВУРИШ, ШОПИРИШ

СОВУТ

Танани найза, қилич ёки ўқ зарбидан сақлаш учун кийиладиган зирҳли ҳарбий кийим. Совутлар одатда ҳайвон терисидан қилинган, аммо баъзан темир ва бронзадан ишланган. Темир ва бронза совутлар жуда қиммат бўлган. Камонкашлар ва аравакашлар жанг пайтида ҳимояланиш мақсадида совут кийганлар, чунки уларнинг қўллари банд бўлгани учун қалқон кўтара олмасдилар. Баъзан жанг отларига ҳам совут кийдирилган.

СОЙЛИК

Икки адир оралиғидаги пастлик. Яқин Шарқда баъзи сойликлар водий каби кенг, баъзилари эса жар каби чуқур ва тор бўлади. Ёғингарчилик мавсумида сойликда сув оқади, бошқа пайтларда эса суви қуриб қолади.

СУВГА ЧЎМДИРМОҚ, СУВГА ЧЎМДИРИЛМОҚ

Муҳим диний маросимлардан бири бўлиб, бу маросим орқали инсон ўзини Худога бағишлаганини кўрсатарди. Таврот қонунлари бўйича, инсон нопокликдан тозаланиш учун сув билан ювиниб, покланиш маросимини ўтказар эди[1]. Кейинчалик, Исо Масиҳ даврида Яҳё пайғамбар одамларни сувга чўмдирилишга даъват этган. Бу сувга чўмдирилиш маросими, инсоннинг гуноҳдан юз ўгирганини ва ҳаётини Худога бағишлаб, Унга итоаткорлик билан яшашга қарор қилганини билдиради. Исо Худонинг иродасини тўла бажариш учун Яҳё томонидан сувга чўмдирилган[2]. Исо бутун юрт бўйлаб таълим бериб юрганда, унинг шогирдлари ҳам Яҳёга ўхшаб одамларни сувга чўмдирар эдилар[3].

Исо Масиҳ осмонга кўтарилиб кетишидан олдин шогирдларига: “Боринглар, барча халқлардан шогирд орттиринглар. Уларни Ота, Ўғил ва Муқаддас Руҳ номи билан сувга чўмдиринглар”, деб амр берган[4]. Ўша пайтдан бери сувга чўмдирилиш маросими Исонинг ўлими ва тирилишининг тимсоли бўлиб хизмат қилиб келмоқда. Сувга чўмган инсон эски ҳаёти учун ўлиб, янги ҳаёт учун тирилган ҳисобланади[5]. Сувга чўмдирилиш яна имонлилар Исонинг қони орқали гуноҳдан покланганининг ҳам тимсолидир[6].

[1] Мисол учун, Чиқиш 29:1-4, 30:17-21, Левилар 14:8-9, Саҳрода 8:7 га қаранг, яна Забур 50:4, Ҳизқиёл 36:25 га қаранг.

[2] Матто 3:13-15
[3] Юҳанно 3:22-26, 4:1-3
[4] Матто 28:18-20

[5] 1 Бутрус 3:21, Римликлар 6:1-5, Колосаликлар 2:12

[6] Ҳаворийлар 22:16, 1 Юҳанно 1:7, Ибронийлар 10:10, 22

СУРГУН

Бу сўз остида одатда Исроил ва Яҳудо шоҳликлари душманлар томонидан босиб олиниб, аҳолисининг аксарият қисми бошқа юртга сургун қилинган давр назарда тутилади. Муқаддас Китобда баён қилинишича, Исроил ва Яҳудо халқлари Худонинг ҳукми оқибатида сургун қилинганлар, чунки улар Худонинг Мусо орқали тузган аҳдига содиқ бўлмаган эдилар[1].

Милоддан олдинги 722 йилда Оссурия Исроилни, яъни шимолий шоҳликни босиб олди. Оссурияликлар Исроил пойтахти Самарияни қўлга киритгандан кейин юрт аҳолисининг аксариятини Оссуриянинг турли ҳудудларига асир қилиб олиб кетдилар[2]. Исроил юртига эса ажнабий халқларни мажбурлаб кўчирдилар[3].

Милоддан олдинги 605 йилдан бошлаб, Бобилликлар Яҳудога, яъни жанубий шоҳликка қайта–қайта ҳужум қилдилар. Бу ҳужумлар оқибатида улар баъзи яҳудийларни Бобилга асирликка олиб кетдилар. Дониёр пайғамбар деб танилган ёш йигит ҳам мана шу асирлар орасида эди[4]. Ниҳоят, милоддан олдинги 586 йилда Бобилликлар Яҳудо пойтахти Қуддусни қўлга киритиб, уни вайрон қилдилар[5]. Юрт аҳолисининг аксариятини асир қилиб олиб кетдилар[6]. Асирга олинмаган яҳудийлар Мисрга қочиб бордилар[7].

Яҳудийлар Бобил сургунида бўлганларида ҳам ўзларига уй қурганлар, тижорат ва деҳқончилик билан шуғулланганлар. Улар ўз диний урф–одатларига риоя қилган ҳолда, миллий ўзлигини сақлаб қолганлар. Дониёр ва Ҳизқиёл пайғамбарлар мана шу сургун даврида фаолият кўрсатганлар. Кейинчалик Яҳудо юрти Форслар ҳукмронлиги остида бўлганда, яҳудийлардан баъзилари Зарубабел ва Эзра бошчилигида Яҳудога қайтиб борганлар ва Қуддусда Маъбадни қайта қуришни бошлаганлар[8]. Орадан йиллар ўтиб, Форс шоҳи хизматидаги яҳудий амалдори Нахимиё ҳам Яҳудога қайтган ва Қуддус деворларини қайта қуриш ишларига бошчилик қилган[9].

Кўп яҳудийлар она юртларидан узоқда яшашда давом этаверганлар. Жумладан, Эстер китобида Форс шоҳлигида яшаган яҳудийлар тўғрисида ҳикоя қилинган. Бу воқеалар милоддан олдинги бешинчи асрда Форс шоҳлигининг пойтахти Шушанда бўлиб ўтган. Бобил ва Мисрдаги Искандария шаҳарлари узоқ йиллар давомида яҳудийларнинг диний таълим марказлари бўлиб хизмат қилган.

[1] 4 Шоҳлар 17:7-23, 24:1-4, 2 Солномалар 36:13-21, Еремиё 25:1-11

[2] 4 Шоҳлар 17:5-6
[3] 4 Шоҳлар 17:24
[4] Дониёр 1:1-6
[5] 4 Шоҳлар 24:20-25:17, Еремиё 52:1-16

[6] 4 Шоҳлар 24:13-16, 25:11-12, 2 Солномалар 36:20, Еремиё 52:15, 28-30

[7] 4 Шоҳлар 25:25-26, Еремиё 43:1-7
[8] Эзра 1:1-5, 2:1-2, 70, 7:1-7
[9] Нахимиё 1:1-6:16

СУРИЯ

Муқаддас Китобда Фурот дарёсининг ғарб томонидаги ҳудудга нисбатан ишлатилган ном. Бу ерлар ҳозирги Сурия мамлакатининг бир қисмини, Туркиянинг жануби–шарқ томонини ва Ливанни ўз ичига олган. Милоддан олдинги 332 йилда Искандар Зулқарнайн бу ерларни босиб олган эди. Искандарнинг ўлимидан кейин Сурияда юнонлар сулоласи ҳукмронлик қилган. Милоддан олдинги 64 йилда Сурия Рим империяси томонидан босиб олинган. Юнон ва Рим ҳукмронликлари даврида Суриянинг пойтахти Антиохия шаҳри бўлган. Бу шаҳар ҳозирги Туркия мамлакатининг Антакия шаҳрига яқин эди. Суриянинг юнонлар истилосидан олдинги тарихи ҳақида тўлиқроқ маълумотга эга бўлиш учун ОРАМ сўзига қаранг.

СУЯНГАН ҚОЯ

ХУДОНИНГ НОМЛАРИ иборасига қаранг.

ТАВРОТ

“Таврот” сўзи ибронийча “тўраҳ” сўзидан келиб чиққан бўлиб, маъноси “қонун” демакдир. Баъзан ибронийча “тўраҳ” сўзи тор маънода Муқаддас Китобнинг дастлабки бешта китобига — Ибтидо, Чиқиш, Левилар, Саҳрода, Қонунларга нисбатан ишлатилади. Ушбу таржимада ҳам “Таврот” сўзи одатда Муқаддас Китобнинг дастлабки бешта китобига ишора қилади. Бу китобларда дунёнинг яратилиши, Исроил халқининг Мусо бошчилигида Мисрдан чиқиши, Худо Мусо орқали Исроил халқига берган қонунлар ва кўплаб воқеалар баён этилган. Таврот китобларининг муаллифи Мусо пайғамбардир. Шу сабабдан баъзан Таврот “Мусонинг Таврот китоби”, “Мусонинг китоби” ёки “Мусонинг қонуни” деб аталади.

ТАВРОТ ТАФСИРЧИСИ

Мусонинг қонунларини мукаммал билган зиёли одам. Таврот тафсирчилари Худонинг қонунларидан халққа таълим берганлар. Уларнинг баъзилари ибронийча Муқаддас битиклардан нусха кўчириш билан шуғулланганлар. Таврот тафсирчилари Исроил халқи орасида обрў–эътиборга эга бўлиб, жамиятга кучли таъсир кўрсатганлар. Муқаддас Китобда тилга олинган тафсирчилар орасида энг кўзга ташланадигани руҳоний Эзрадир. Янги Аҳд даврида баъзи тафсирчилар Олий кенгаш аъзолари бўлганлар.

ТИНЧЛИК ҚУРБОНЛИГИ, ТИНЧЛИК НАЗРИ

ҚУРБОНЛИК сўзига қаранг.

ТИР

ФИНИКИЯ сўзига қаранг.

ТУТАТҚИ ҚУРБОНГОҲИ

ҚУРБОНГОҲ сўзига қаранг.

ТЎНҒИЧ ЎҒИЛ

Қадимда тўнғич ўғил юқори мақомга эга эди. Одатда тўнғич ўғил дуо қилинганда, унга алоҳида барака тиланарди[1]. Тўнғич ўғил укаларига қараганда икки ҳисса кўпроқ мерос оларди[2]. Отасининг вафотидан кейин тўнғич ўғил оила бошлиғи ҳисобланарди.

Тавротга кўра, Исроил халқининг ҳар бир оиласидаги тўнғич ўғил Худога тегишли бўлиб, Унга бағишланиши керак эди[3]. Барча тўнғич ўғилларнинг ўрнига левилар Муқаддас чодирда, кейинчалик эса Маъбадда хизмат қилганлар[4]. Тўнғич ўғилни қайтариб сотиб олишнинг рамзи сифатида руҳонийларга пул назр қилиб бериларди[5]. Худо Исроил халқининг тўнғич ўғилларини Мисрдаги охирги фалокатдан Фисиҳ қурбонлиги орқали қутқарганини ўша назр эслатиб турарди[6].

[1] Ибтидо 27:1-40, 48:12-20
[2] Ибтидо 25:29-34, Қонунлар 21:15-17
[3] Чиқиш 13:1-2, 11-16
[4] Саҳрода 3:11-13, 40-41
[5] Саҳрода 18:15-16
[6] Чиқиш 12:26-27

УЗУМ СИҚИШ ЧУҚУРИ

УЧРАШУВ ЧОДИРИ

Муқаддас чодирнинг яна бир номи[1]. Аммо Чиқиш 33:7-11 да “Учрашув чодири” ибораси Муқаддас чодирни эмас, балки Мусо пайғамбар Исроил қароргоҳидан ташқарида қурдирган бошқа бир чодирни билдиради. Ўша пайтда Муқаддас чодир ҳали ясалмаган эди[2]. Одамлар Мусо орқали Эгамиздан маслаҳат сўраш ниятида қароргоҳ ташқарисидаги чодирга келганлар. Эгамиз ўша чодирда Мусога гапирган.

[1] МУҚАДДАС ЧОДИР иборасига қаранг.

[2] Чиқиш 36:8-38

ФАЛАСТИН

Фаластин деган ном Филист халқининг[1] номидан келиб чиққан. Милоддан олдинги бешинчи асрдан бошлаб, “Фаластин” номи юнон ва лотин тилларида Филист халқининг еридан анча катта бўлган ҳудудга нисбатан ишлатилган. Бу ҳудуд Ўрта ер денгизидан бошлаб то Жалила кўлининг, Иордан дарёсининг ва Ўлик денгизнинг шарқидаги қирли ерларгача чўзилган. Бу ҳудуднинг шимол томонида Лубнон тоғлари, жануб томонида эса Нагав чўли бор эди. Муқаддас Китобда бу ерларнинг аксарият қисмига нисбатан Канъон номи ишлатилган. Бу ерлар Исроил халқи томонидан босиб олингандан кейин “Исроил юрти” деган ном билан танилган.

Тарих давомида Фаластиннинг чегаралари аниқ белгиланмаган. Милоддан олдинги 332 йилда бу ҳудуд Искандар Зулқарнайн томонидан босиб олинган. Милоддан олдинги 63 йилда эса Рим империясининг таркибига кирган. Милодий 135 йилда яҳудийларнинг Римга қарши кўтарган исёни бостирилган ва Рим ҳукумати Яҳудия ва Сурия вилоятларини бирлаштириб, у ерга “Сурия–Фаластина” деб ном берган. Кейинчалик Сурия бир нечта қисмга бўлиниб кетган ва Сурия–Фаластинанинг ҳудуди кичрайиб, бу ном фақатгина олдинги Яҳудия вилоятининг ҳудудини билдирадиган бўлди. Еттинчи асрда араблар бу ҳудудни босиб олганларидан кейин ҳам, шу ҳудуд расман “Фаластин” номи билан аталаверган. Замонавий даврларда Фаластиннинг чегаралари бир неча марта ўзгарган.

[1] ФИЛИСТ ХАЛҚИ, ФИЛИСТИЯ иборасига қаранг.

ФАРЗИЙ

Исо Масиҳ даврида яҳудийларнинг муҳим бир диний мазҳаби. Бу ном ибронийчада “алоҳида ажратилган” деган маънони билдирадиган сўздан келиб чиққан. Фарзийлар Таврот қонунларига қатъий риоя қилардилар, айни пайтда оғзаки равишда тарқалган урф–одатларга ҳамда покланиш удумларига ҳам изчил амал қилардилар. Фарзийлар мазҳабига фақатгина бир неча минг киши кирган бўлиб, умумий аҳолининг кичкина бир гуруҳини ташкил қиларди. Фарзийлар халқ орасида обрў–эътиборга эга эдилар. Улардан баъзилари Олий кенгаш аъзолари эдилар. Айрим фарзийлар Исо Масиҳга ишондилар, кўплари эса Исога ва Унинг таълимотига қарши чиқдилар.

ФАРИШТА

Худо яратган[1] ва Унинг хизматида бўлган самовий мавжудотлар[2]. Улар Худо билан самода истиқомат қилади[3]. Фаришталар инсон бўлмасалар–да, инсон қиёфасида ҳам зоҳир бўлганлар[4]. Муқаддас Китобга кўра, фаришталар Худонинг хабарларини инсонларга етказганлар, юз берадиган воқеаларни ва ваҳийларни тушунтириб берганлар. Исроил халқига Мусо орқали қонун берилганда ҳам фаришталар иштирок этишган[5]. Айрим ҳолларда фаришталар одамларни хавф–хатардан асраганлар[6]. Муқаддас Китобда иккита фариштанинг исми айтиб ўтилган. Булар — Микойил[7] ва Жаброил[8].

Муқаддас Китобдаги бир қатор оятларда баён қилинишича, фаришталарнинг баъзилари тўғри йўлдан озиб, ёвуз бўлиб қолганлар, улар шайтон бошчилигида Худога ва Унинг халқига қаршилик қилганлар[9]. Муқаддас Китобда айтиб ўтилган ёвуз руҳлар ва жинлар мана шу гуноҳкор фаришталарга ишора қилса керак.

[1] Колосаликлар 1:16
[2] Забур 102:20-21, Ибронийлар 1:7, 14
[3] Матто 18:10-11, Ибронийлар 12:22
[4] Ибтидо 18:1-2, Ибронийлар 13:2
[5] Қонунлар 33:2, Ҳаворийлар 7:53

[6] Ибтидо 19:1-23, Ҳаворийлар 12:6-11, 27:23-24

[7] Дониёр 10:13, Яҳудо 9, Ваҳий 12:7

[8] Дониёр 8:16, 9:21, Луқо 1:19, 26-27

[9] Аюб 1:6-7, Матто 12:22-25, 25:41, 2 Бутрус 2:4, Яҳудо 6, Эфесликлар 2:2, Ваҳий 12:7-9

ФИЛИСТ ХАЛҚИ, ФИЛИСТИЯ

Қадимги даврларда Филистиянинг аҳолиси Филист халқи деб юритиларди. Филистиянинг ҳудуди Синай ярим оролидан шимоли–шарқда, Ўрта ер денгизи қирғоғи бўйида жойлашган эди. Филистларнинг аждодлари Крит оролидан келиб чиққан бўлиши мумкин. Филистлар Канъон юртидаги халқлардан ажралиб турар, Исроил халқи баъзан уларни “суннатсизлар”, деб айтарди. Чунки аксарият маҳаллий халқлар орасида кенг тарқалган суннат қилиш одати Филистлар орасида йўқ эди. Филист халқи қуйидаги бешта шаҳар–давлатни — Ғазо, Ашқалон, Ашдод, Гат ва Эхронни барпо қилган эди. Милоддан олдинги ўн иккинчи асрда Филистлар ўз ерларини кенгайтириш ниятида Канъон юртини ғарб томондан босиб олишни бошладилар. Айни пайтда Исроил халқи Канъон юртига шарқ томондан бостириб келган, бунинг оқибатида иккала халқ ўртасида зиддият келиб чиқди. Шундай қилиб, шоҳ Довуд Филист халқини мағлуб қилгунга қадар, улар Исроил халқининг ашаддий душмани бўлиб қолди[1].

[1] 2 Шоҳлар 8:1, 1 Солномалар 18:1

ФИНИКИЯ

Исроилдан шимолда Ўрта ер денгизи бўйида жойлашган ҳудуд. Бу ҳудуд Тир, Сидон, Арвод ва Габол[1] шаҳар–давлатлари томонидан назорат қилинган. Ҳозирги Ливан мамлакатининг Ўрта ер денгизи бўйидаги ҳудуди қадимги Финикия ҳудудига тўғри келади.

[1] Библ номи билан ҳам маълум

ФИРЪАВН

Қадимги Миср шоҳларининг унвони.

ФИСИҲ БАЙРАМИ

Янги Аҳдда “Фисиҳ байрами” номи остида Фисиҳ зиёфати ва ундан кейин етти кун давомида нишонланадиган “Хамиртурушсиз нон байрами” назарда тутилган. Тўлиқроқ маълумотга эга бўлиш учун БАЙРАМЛАР сўзи остида берилган ФИСИҲ ЗИЁФАТИ ва ХАМИРТУРУШСИЗ НОН БАЙРАМИ ибораларига қаранг.

ФИСИҲ ЗИЁФАТИ

БАЙРАМЛАР сўзига қаранг.

ФИСИҲ ҚУРБОНЛИГИ

БАЙРАМЛАР сўзи остида берилган ФИСИҲ ЗИЁФАТИ иборасига қаранг.

ФОРС ШОҲЛИГИ

Қадимги қудратли шоҳлик. Форс шоҳлигининг пойтахти Бобил ҳозирги жанубий Ироқда жойлашган эди. Бу шоҳлик “Мидия ва Форс шоҳлиги” деб ҳам аталади, чунки Мидия бу шоҳликнинг муҳим вилоятларидан бири эди. Форс қонунлари “Мидия ва Форс қонунлари” деб аталган[1]. Дониёр пайғамбар Форс ҳукуматида юқори лавозимни эгаллаган эди[2]. Эстер китобида тасвирланган воқеалар Шушан қалъасида — Форс шоҳларининг қишки қароргоҳида юз берган. Ҳозирги Ўзбекистоннинг аксарият қисми ва умуман Ўрта Осиёнинг асосий ҳудуди милоддан олдинги олтинчи асрда Форс шоҳлиги таркибида бўлган. Тарихшунослар ўша даврдаги Форс шоҳлигини Аҳамонийлар давлати деб аташади.

[1] Эстер 1:19, Дониёр 6:8

[2] Дониёр 6:1-28

ХАЙИН ХАЛҚИ

Исроил халқи Канъон юртини эгалламасдан олдин ўша ерда яшаган халқлардан бири. Яна КАНЪОН ХАЛҚИ, КАНЪОН ХАЛҚЛАРИ, КАНЪОНДАГИ ХАЛҚЛАР ибораларига қаранг.

ХАМИРТУРУШСИЗ НОН БАЙРАМИ

БАЙРАМЛАР сўзига қаранг.

ХЕТ ХАЛҚИ

Эски Аҳд даврининг бошида бу ном Канъон наслидан бўлган Хетнинг авлодига нисбатан ишлатилган[1]. Иброҳим пайғамбар яшаган замонда Канъон юртида бир нечта халқлар истиқомат қилар эди[2]. Улардан бири Хет халқи эди. Хет халқидан бўлган Эфрўн исмли бир одам Иброҳимга Сорани дафн этиш учун ер сотган эди[3]. Кейинчалик Исроил халқи Канъонни босиб олганда, Хет халқини ҳам мағлуб қилганди. Шоҳ Сулаймон Хет авлодларини қарол қилиб ишлатган[4].

Қадимда ҳозирги Суриянинг шимолида яшаган бошқа бир халқ ҳам “Хет халқи” деб аталган[5]. Милоддан олдинги ўн еттинчи асрдан ўн иккинчи асргача бу Хет халқининг шоҳлиги буюк бир шоҳлик бўлиб, катта ҳудудни эгаллаган. Бу ҳудуд ҳозирги Туркиядан жануб томонга, Суриягача чўзилган эди. Кейинчалик Оссурия Хет халқини мағлуб қилиб, уларнинг ерларини босиб олган.

[1] Ибтидо 10:15

[2] КАНЪОН ХАЛҚИ, КАНЪОН ХАЛҚЛАРИ, КАНЪОНДАГИ ХАЛҚЛАР ибораларига қаранг.

[3] Ибтидо 23:1-20
[4] 3 Шоҳлар 9:20-21
[5] 3 Шоҳлар 10:29, 4 Шоҳлар 7:6

ХИВ ХАЛҚИ

Исроил халқи Канъон юртини эгалламасдан олдин ўша ерда яшаган халқлардан бири. Хив халқи Канъон юртининг марказий қисмида яшаган. Яна КАНЪОН ХАЛҚИ, КАНЪОН ХАЛҚЛАРИ, КАНЪОНДАГИ ХАЛҚЛАР ибораларига қаранг.

ХИЛХОНА

Қабристон ҳудудидаги жой. Йиллар, ҳатто асрлар давомида хилхонага бир уруғ–аймоққа қарашли марҳумлар дафн этилади[1].

[1] Ибтидо 47:29-30

ХОНТАХТА

ОЛТИН ХОНТАХТА иборасига қаранг.

ХОЧ

Рим империясида ўлим жазосининг бир тури жазога маҳкум бўлган одамни хочга михлаш эди. Узун ходага бошқа бир ёғочни кўндалангига михлаб ёки арқон билан боғлаб хоч ясаларди. Одатда жиноятчи ўзи михланадиган хочнинг кўндаланг ёғочини ҳукм ижро этиладиган жойга кўтариб олиб борар эди[1]. Жиноятчининг қўллари ва оёқлари хочга михланарди, кейин хоч тик қилиб, махсус ковланган чуқурга ўрнатиларди. Хочга михланган одам нафас олишга ниҳоятда қийналарди. У жуда қаттиқ азоб чекиб, қийналиб жон берарди. Бу жараён бир неча соат, ҳаттоки бир неча кун давом этарди. Баъзан хочдаги одамнинг ўлимини тезлатиш учун сипоҳлар унинг оёқларини уриб синдиришар эди[2].

Хочга михлаш энг даҳшатли ва шармандали жазо ҳисобланар эди. Фақатгина қотиллар, ваҳший жиноятчилар ва Рим империяси душманлари шундай жазога тортилар эди. Жиноятчи очиқ жойда оломоннинг кўзи олдида яланғоч ҳолда жазоланарди[3]. Бундан мақсад жиноятчини шарманда қилиш ва жиноятларнинг олдини олиш эди. Яҳудийлар ёғочга қоқилган одамни Худо лаънатлаган деб ҳисоблашарди[4]. Янги Аҳдда баъзан “ёғоч” дейилганда “хоч” назарда тутилган[5].

[1] Луқо 23:26 га ва ўша оятнинг иккинчи изоҳига қаранг.

[2] Юҳанно 19:31-33
[3] Юҳанно 19:23
[4] Қонунлар 21:23, Галатияликлар 3:13
[5] Ҳаворийлар 5:30, 1 Бутрус 2:24

ХУДО

ХУДОНИНГ НОМЛАРИ иборасига қаранг.

ХУДОДАН ҚЎРҚИШ

Ҳар бир инсоннинг муқаддас Худога муносабатини билдирадиган ибора. Инсоннинг ишларини, яхши ёки ёмон бўлишидан қатъи назар, ҳукм қиладиган — Худо[1]. Худодан қўрқадиган одам ҳар доим Унинг улуғворлигидан ҳайратланади. Бундай одам Худодан қўрқиш билан бирга Уни севади, натижада Худога сидқидилдан ишонади ва Унинг амрларига бўйсунади. Муқаддас Китобга кўра, Худодан қўрқиш доноликнинг ва илму маърифатнинг бошидир, камтарлик ва ҳаёт манбаидир[2]. Эгамиздан қўрққан инсон ёвузликдан юз ўгиради, тўғри яшайди ва Худонинг номини улуғлайди[3]. Ишаё пайғамбар башорат қилган солиҳ ҳукмдорнинг юксак фазилатларидан бири Эгамиздан қўрқишдир[4]. Бу солиҳ ҳукмдор Исо Масиҳ эканлиги кейинчалик аён бўлди.

[1] Воиз 12:13-14, 2 Коринфликлар 5:10

[2] Ҳикматлар 1:7, 9:10, 14:26-27, 15:33, 22:4, Аюб 28:28

[3] Ҳикматлар 3:7, 8:13, 14:2, Малаки 3:16

[4] Ишаё 11:2-3

ХУДОЙИ ТАОЛО

ХУДОНИНГ НОМЛАРИ иборасига қаранг.

ХУДОЛАР

Муқаддас Китобда, одатда бу сўз бутпараст халқлар сиғинадиган худоларни билдиради. Муқаддас Китобда баён қилинишича, Эгамиз Худо барча худолардан устун[1]. Бу “худолар” беҳуда бутлар деб ҳам аталади[2], баъзи бир оятларда эса жинлар деб тасвирланади[3].

[1] Мисол учун, Чиқиш 12:12, 18:9-11 га қаранг.

[2] Чиқиш 20:3-5, Забур 95:4-5, Ишаё 42:17, 44:6-20

[3] Қонунлар 32:16-17, Забур 105:36-38, 1 Коринфликлар 10:19-20, яна ЖИН ва ФАРИШТА сўзларига қаранг.

ХУДОНИНГ АЗИЗЛАРИ, ХУДОНИНГ АЗИЗ ХАЛҚИ

Бу ибораларнинг сўзма–сўз таржимаси “муқаддаслар” бўлиб, Худога бағишланган, Унинг хизмати учун ажратилган одамлар деган маънони ифодалайди. Бу иборалар Худога тегишли одамларни билдириб, Эски Аҳдда бир неча марта Исроил халқига нисбатан[1], Янги Аҳдда эса Исо Масиҳнинг издошларига нисбатан ишлатилади[2].

[1] Ишаё 63:18, Дониёр 7:18, 21, 8:24

[2] Ҳаворийлар 9:13, 1 Коринфликлар 6:1, 2 Коринфликлар 1:1, Эфесликлар 1:15, Филиппиликлар 4:22, Ваҳий 11:18

ХУДОНИНГ НОМЛАРИ

Муқаддас Китобда Худога нисбатан бир неча ибронийча ва юнонча номлар, иборалар ишлатилган. Эски Аҳдда ибронийча номлар, Янги Аҳдда юнонча номлар қўлланган. Қуйидаги рўйхатда Худо номларининг ўзбекча эквиваленти келтирилган, керакли ўринларда ибронийча ва юнонча номлар берилган бўлиб, маънолари изоҳланган. Баъзан қуйидаги сабабларга кўра, бу номлар ва иборалар бошқача таржима қилинган бўлиши мумкин: 1) Асл матннинг маъносини тўғри тушуниш учун[1]. 2) Ўзбек тилидаги мавжуд табиий ибораларни қўллаш учун[2]. 3) Ўзбекча таржима равон чиқиши учун[3].

ХУДО

Ибронийчада Эл ёки Элоҳим, юнончада Теос. Бу номлар бутун коинотнинг яратувчиси Худога нисбатан ишлатилган асосий номлардир.

ЭГАМ, ЭГАМИЗ…

Ибронийчада ЙҲВҲ[4], юнончада Куриос. Эски Аҳдда ЙҲВҲ Худонинг исмидир. Аслида ибронийча сўзлар унли ҳарфларсиз ёзилган. Қадимги иброний тилининг қонуниятига мувофиқ, ибронийча сўзларнинг фақат ундош ҳарфлари ёзилган. Ибронийча ёзувларни ўқиганлар қайси ўринда қандай унли товуш талаффуз этилиши кераклигини билардилар. Аммо ҳозирда ЙҲВҲ ундошлари билан қайси унли товушлар ишлатилгани маълум эмас. Яҳудийлар Худонинг исмини жуда ҳам муқаддас деб билганлари учун, Эски Аҳд даврининг охирларига келиб[5], бу исмни айтмай қўйган эдилар. Улар Эски Аҳдни ўқиганларида матндаги ЙҲВҲ сўзининг ўрнига “Эгам, Хўжайиним” маъносини берадиган Адонай[6] сўзини ишлата бошладилар. Яҳудий олимлари биринчи марта Эски Аҳдни қадимги юнон тилига ўгирганларида, ЙҲВҲ сўзини “Эга, Хўжайин” маъносини берадиган юнонча Куриос сўзи билан таржима қилганлар. Ўшандан бери Эски Аҳднинг кўп таржималарида ЙҲВҲ сўзи ўрнига “Эга, Хўжайин” маъносини берадиган сўз ишлатилади. Мазкур таржимада ҳам бу сўз “Эгам, Эгамиз…” деб берилган. Кўпчилик олимлар ЙҲВҲ сўзини ибронийчадаги бор бўлмоқ феълининг илк шакли бўлиши мумкин, деб таъкидлайдилар. Шу фикрга кўра, ЙҲВҲ сўзи “У бордир”, яъни У абадийдир, ҳеч қачон ўзгармайди ёки “У бор бўлишга сабабдир”, яъни ҳар бир нарсанинг келиб чиқишига сабабчи Удир, деган маънони билдиради.

Янги Аҳдда Куриос сўзи аксарият ҳолларда Исо Масиҳнинг унвони сифатида ишлатилган бўлиб, мазкур таржимада Раббий, Раббим, Раббимиз… деб берилган[7]. Баъзи ҳолларда Куриос сўзи Янги Аҳдда Худога нисбатан ишлатилган бўлиб, Унинг Эски Аҳддаги айрим фазилатларини ифодалайди. Бундай ҳолларда мазкур таржимада Куриос сўзи “Эгамиз” деб берилган. Янги Аҳдда кам ишлатилган “Олий ҳукмдор, хўжайин” маъносини билдирувчи юнонча Деспотес сўзи ҳам “Эгамиз” деб таржима қилинган.

РАББИЙ, РАББИМ, РАББИМИЗ…

Ибронийчада Адон, юнончада Куриос. Эски Аҳдда Адон[8] сўзи кўпинча Худога нисбатан ишлатилган илоҳий унвон бўлиб, Худо Исроил халқининг самовий Шоҳи эканлигини билдиради. Янги Аҳдда Куриос сўзи Исо Масиҳга нисбатан ишлатилган бўлиб, Унинг илоҳийлигини ва шоҳ сулоласига мансублигини билдиради. Шунинг учун мазкур таржимада бу сўз “Раббий”, “Раббим Исо” ёки “Раббимиз Исо” деб берилган. Адон ва Куриос сўзлари унвон сифатида шоҳларга, обрўли муаллимлар ва пайғамбарларга иззат–ҳурматни ифодалаш учун ҳам ишлатилган. Бундай ҳолатларда бу унвонлар матнга тўғри келадиган сўзлар[9] билан таржима қилинган. Янги Аҳдда бирор киши Исо Масиҳга Куриос деб мурожаат қилганда мазкур таржимада вазиятга ва матн мазмунига тўғри келадиган сўз танланган.

ЭГАМ ХУДО, ЭГАМИЗ ХУДО…

Ибронийчада ЙҲВҲ Эл-[10]. Бунинг сўзма–сўз таржимаси ЙҲВҲ менинг Худойим, ЙҲВҲ бизнинг Худойимиз…. Янги Аҳднинг юнонча матнида бу ном Куриос ҳо Теос деб берилган. Яна ЭГАМ ва ХУДО сўзларига қаранг.

ПАРВАРДИГОР ЭГАМ, ПАРВАРДИГОР ЭГАМИЗ

Ибронийчада ЙҲВҲ Элоҳим. Яна ЭГАМ ва ХУДО сўзларига қаранг.

ЭГАМ РАББИЙ, ЭГАМИЗ РАББИЙ

Ибронийчада Адонай ЙҲВҲ. Яҳудийлар Эски Аҳд битикларини ўқиганларида ибронийча матндаги ЙҲВҲни Элоҳим деб ўқиганлар. Яна РАББИЙ, ЭГАМ ва ХУДО сўзларига қаранг.

РАББИЙ ХУДО, РАББИМ ХУДО, РАББИМИЗ ХУДО

Ибронийчада Адонай Элоҳим ёки Адонай Эл-[11]. Яна РАББИЙ ва ХУДО сўзларига қаранг.

САРВАРИ ОЛАМ

Ибронийчада ЙҲВҲ Сабаот. Сабаот сўзи қўшинлар маъносини беради. ЙҲВҲ Сабаот деган ном Эгамиз еру осмондаги қудратли қўшиннинг буюк лашкарбошиси эканлигини билдиради. Янги Аҳднинг юнонча матнида бу ном — Куриос Сабаот. Яна ЭГАМ сўзига қаранг.

ПАРВАРДИГОРИ ОЛАМ

Ибронийчада Элоҳим Сабаот, сўзма–сўз таржимаси қўшинлар Худоси. Маъно жиҳатдан ЙҲВҲ Сабаот иборасига ўхшайди[12]. Элоҳим Сабаот деган ном Худо еру осмондаги қудратли қўшиннинг буюк лашкарбошиси эканлигини билдиради. Яна ХУДО сўзига қаранг.

ҚОДИР ХУДО

Ибронийчада Эл Шаддай ёки Шаддай. Шаддай сўзининг маъноси аниқ эмас, лекин кўп олимлар бу сўзни “тоғнинг Худоси” деб изоҳлайдилар. Тоғлар куч–қудрат рамзи бўлгани учун, кўп таржималарда бу сўз Худонинг қудратини ифодалайдиган ном сифатида берилган. Янги Аҳдда юнонча Пантократор сўзи “Қодир Худо” деб таржима қилинган. Бу юнонча сўз “ҳар нарсага қодир” деган маънони билдириб, баъзан Теос, яъни Худо сўзи билан бирга қўлланган. Юнонча матнда дунамис, яъни қудрат сўзи баъзан Худога нисбатан ишлатилган. Бундай ҳолларда ҳам бу сўз “Қодир Худо” деб таржима қилинган. Яна ХУДО сўзига қаранг.

ХУДОЙИ ТАОЛО

Ибронийчада Эл Элён ёки Элоҳим Элён, сўзма–сўз таржимаси Энг юксак Худо. Шунингдек, Элён сўзи алоҳида ҳам ишлатилади, унинг сўзма–сўз таржимаси энг юксак Зот. Бу сўз Худо энг буюк, энг қудратли, бутун коинот Ҳукмдори эканлигини билдиради. Элён айбсизларни оқлайди, фосиқ ва ёвузларни жазолайди. Янги Аҳднинг юнонча матнидаги Ҳупсистос сўзи “Худойи Таоло” деб таржима қилинган. Ҳупсистос сўзи “энг юксак Зот” деган маънони билдириб, баъзан Теос, яъни Худо сўзи билан бирга қўлланган. Яна ХУДО сўзига қаранг.

САМОВИЙ ХУДО

Ибронийчадан ва юнончадан сўзма–сўз таржимаси осмон Худоси, осмон ва ер Худоси ёки осмон Эгаси.

БАРҲАЁТ ХУДО

Ибронийчадан ва юнончадан сўзма–сўз таржимаси тирик Худо. Бу ном Худо доимо ҳаракатда эканини, У Ўз халқига ғамхўрлик қилаётганини билдиради.

МУҚАДДАС ХУДО

Ибронийчадан ва юнончадан сўзма–сўз таржимаси муқаддас Зот. Худонинг бу номини пайғамбарлар, айниқса Ишаё пайғамбар кўп ишлатган. “Муқаддас Худо” деган ном Исроил халқининг Худоси бутун борлиқдан устун ва тенгсиз эканлигини билдиради. У танҳо, ҳақиқий Худодир.

ҚОЯ, СУЯНГАН ҚОЯ

Ибронийчадан сўзма–сўз таржимаси қоя. Бу сўз Худога умид боғлаганларни Унинг Ўзи ҳимоя қилишини, соғ–омон сақлашини, Худонинг ўзгармаслигини ва тамомила ишончлилигини билдиради.

ОТА, ОТАМ ХУДО, ОТАМИЗ ХУДО…

Эски Аҳднинг баъзи парчаларида Худо Исроил халқининг Отаси, деб таърифланган[13]. Янги Аҳдда эса Худо Ўз халқининг Отаси эканлиги ҳақидаги тушунча янада ёрқин ифодаланган. Исо Масиҳ Худони Ота деб чақирган. Шу тариқа Исо Ўзини Худонинг ягона Ўғли эканини, Отаси Худо томонидан бу дунёга юборилганини ва У билан яқин муносабатда эканини таъкидлаган[14]. Шунингдек, Исо Ўз шогирдларига ҳам Худони самодаги ҳақиқий Ота деб билишни ўргатган. Исога ишониб, Унга эргашганлар Худо билан яқин муносабат ўрнатиб, Худонинг комил севгисидан баҳраманд бўладилар. Худо меҳрибон отадай уларга ғамхўрлик қилади[15].

[1] Масалан, Ибтидо 4:1 да Худонинг “Эгам” деган номи “Худо” деб таржима қилинган, акс ҳолда, китобхон “Эгам” сўзини Момо Ҳаво Одам Атога нисбатан ишлатган, деб нотўғри тушуниши мумкин.

[2] Масалан, ибронийчадаги “Эгамиз ҳақи” ибораси ўзбекчага “Худо ҳақи” деган табиий ибора билан таржима қилинган.

[3] Масалан, баъзи ҳолларда ибронийча ва юнонча матнда Худонинг номлари ишлатилган ўринларда ўзбекчада олмошлар ишлатилган, ибронийча ва юнонча матндаги олмошлар ўрнида эса ўзбекчада Худонинг номлари ишлатилган.

[4] Йаҳвеҳ деб талаффуз қилинган бўлиши мумкин.

[5] тахминан милоддан олдинги 400 йиллар

[6] Адонай ибронийчадаги Адон сўзининг махсус кўплик шакли бўлиб, фақат Худога нисбатан қўлланилади.

[7] РАББИЙ, РАББИМ, РАББИМИЗ… сўзларига қаранг.

[8] Адонай ибронийчадаги Адон сўзининг махсус кўплик шакли бўлиб, фақат Худога нисбатан қўлланилади. Бу сўзнинг бирлик шакллари Адон ва Адоний одатда одамга нисбатан ишлатилади, аммо айрим ҳолларда Худонинг унвони маъносида келган.

[9] масалан, жаноби олийлари, ҳазрат

[10] Ибронийчада Эл сўзи қўшимчалар билан ишлатилади.

[11] Ибронийчада Эл сўзи қўшимчалар билан ишлатилади.

[12] САРВАРИ ОЛАМ иборасига қаранг.

[13] Мисол учун, Ишаё 63:16, 64:8, Еремиё 3:19, Хўшея 11:1 га қаранг.

[14] Яна ХУДОНИНГ ЎҒЛИ иборасига ва МАСИҲ сўзига қаранг.

[15] Матто 5:48, Луқо 22:29

ХУДОНИНГ РУҲИ

“Руҳ” деб таржима қилинган ибронийча ва юнонча сўзлар яна “нафас”, “шамол” маъноларини ифодалайди. Худонинг Руҳи дунё яратилишида бевосита иштирок этган[1]. Эски Аҳдда баён қилинишича, Худонинг Руҳи инсонларни қамраб олган, уларга турли вазифаларни бажариш учун куч берган[2]. Худонинг Руҳи баъзи одамларни Худонинг сўзларини гапиришга ундаган[3]. Худо Ўз Руҳини бир кун келиб бутун одамзод устига ёғдиришини Йўэл пайғамбар орқали ваъда қилган[4].

Янги Аҳдда Худонинг Руҳи Муқаддас Руҳ деб аталади. Муқаддас Руҳ орқали одамлар Худонинг сўзларини айтадилар, баъзан мўъжизалар кўрсатадилар. Яҳё пайғамбар башорат қилиб, Исо Масиҳ инсонларни Муқаддас Руҳга чўмдиради, деб айтган[5]. Яҳё пайғамбар Исони сувга чўмдирганда, Муқаддас Руҳ Исонинг устига каптар шаклида тушган[6] ва У Муқаддас Руҳга тўлган[7]. Исо Масиҳ Муқаддас Руҳ бошчилигида яшаган.

Исо ўз шогирдларига, Отам сизларга йўл–йўриқ кўрсатиш ва куч–қудрат ато қилиш учун Муқаддас Руҳни юборади, деб ваъда берган[8]. Исо осмонга кўтарилгандан кейин мана шу ваъда амалга ошди[9]. Шундай қилиб, Йўэл пайғамбарнинг бир неча асрлар олдин айтган башорати бажо бўлди[10]. Исонинг шогирдлари одамларни тавба қилишга, сувга чўмишга ва Муқаддас Руҳни қабул қилишга даъват этганлар[11]. Исо Масиҳга ишонган ҳар бир инсоннинг юрагида Муқаддас Руҳ яшайди. Муқаддас Руҳ уларнинг Худога тегишли эканлигини ва нажот кафили Ўзи эканлигини тасдиқлайди[12]. Муқаддас Руҳ имонлиларга ҳар хил инъомлар беради, улар бу инъомлари билан Худога ва бошқаларга хизмат қиладилар[13]. Имонлилар Муқаддас Руҳ бошчилигида ҳаёт кечирадилар ва Муқаддас Руҳ туфайли улардаги хислату фазилатлар Худога манзур бўлади[14].

[1] Ибтидо 1:2

[2] Чиқиш 31:3, Ҳакамлар 14:6, 1 Шоҳлар 11:6-7, 16:13

[3] 1 Солномалар 12:18, 2 Солномалар 15:1-7, 20:14-15, Ҳизқиёл 11:5, Михо 3:8

[4] Йўэл 2:28-29
[5] Матто 3:11
[6] Луқо 3:22
[7] Луқо 4:1, 10:21, Юҳанно 3:34

[8] Луқо 24:49, Юҳанно 14:16-17, 26, 16:7-15, 20:22, Ҳаворийлар 1:4-5, 8

[9] Ҳаворийлар 2:1-4
[10] Ҳаворийлар 2:14-21
[11] Ҳаворийлар 2:38, 19:1-6

[12] Римликлар 8:15-16, 2 Коринфликлар 1:21-22, Эфесликлар 1:13-14

[13] 1 Коринфликлар 12:4-11

[14] Галатияликлар 5:22-25

ХУДОНИНГ УЙИ

Бу ибора Муқаддас чодирга, кейинчалик эса Маъбадга ишора қилган. МУҚАДДАС ЧОДИР иборасига ва МАЪБАД сўзига қаранг.

ХУДОНИНГ ШОҲЛИГИ

Худонинг инсонлар ҳаётидаги ҳукмронлигига ва ҳар бир яратилган мавжудотнинг охиратда янгиланишига ишора. Исо Масиҳ: “Худонинг Шоҳлиги яқинлашди”, деб ваъз қиларди, У Ўз мўъжизалари орқали бу Шоҳлик ҳақиқатан ҳам мавжуд эканлигини кўрсатарди. Исо Масиҳ одамларга: “Худонинг Шоҳлиги сизларнинг орангизда”, деб таълим берган[1]. Инсонларнинг гуноҳлари Исо Масиҳ орқали кечирилганда, улар Худонинг Шоҳлигига кирадилар[2]. Худонинг Шоҳлигига мансуб бўлган одамлар Худони ўзларининг Шоҳи деб тан оладилар ва ўзаро муносабатларида Худонинг фазилатларини намоён қиладилар. Шу орқали Худонинг Шоҳлиги инсонлар орасида эканлиги кўриниб туради. Келажакда эса Исо Масиҳ бутун дунёни ёвузлик ва қабиҳликдан поклагандан кейин Худонинг Шоҳлиги тўлиқ ўрнатилади[3]. Матто китобида Худонинг Шоҳлиги “Осмон Шоҳлиги” деб ҳам аталган.

[1] Луқо 17:20-21

[2] Колосаликлар 1:13-14

[3] Матто 25:31-46, 1 Коринфликлар 15:24-25, Ваҳий 11:15, 12:10

ХУДОНИНГ ЎҒЛИ, ХУДОЙИ ТАОЛОНИНГ ЎҒЛИ

Бу ибора унвон бўлиб, яҳудийлар интизорлик билан кутган халоскорга нисбатан ишлатилган. Яҳудийларнинг тасаввури бўйича, бу халоскор уларни душманлари қўлидан қутқаради ва бутун одамзод устидан абадий ҳукмронлик қилади. Бу халоскорга нисбатан одатда “Масиҳ” унвони ҳам ишлатилган[1]. “Худонинг Ўғли” ёки “Ўғил” унвонлари Исога нисбатан ишлатилганда, Исо интизорлик билан кутилган Масиҳ эканлигини билдиради. Бу унвонлар Исонинг Худо билан яқин муносабатини, Исо Худонинг номидан иш қилишини кўрсатади. Исо Масиҳ Ўзининг самовий Отасига бутунлай итоат этиб, садоқат билан хизмат қилган. Шу тариқа Исо самовий Отасига иззат–ҳурмат кўрсатган, Унинг фазилатларини Ўзида тўлиқ мужассам этиб, намоён қилган. Юҳанно 14:6-13, Колосаликлар 1:15, 19, Ибронийлар 1:2-3 га қаранг.

Афсуски, баъзилар “Худонинг Ўғли” деган унвонни нотўғри тушуниб, Исо жисмонан Худодан туғилган экан, деб ўйлайдилар. Аммо бу ақл бовар қилмайдиган мутлақо нотўғри фикр! Бундай фикр Муқаддас Китобда баён қилинган таълимотларга бутунлай зиддир. Янги Аҳдда баён қилинишича, Марям мўъжизавий равишда, Муқаддас Руҳнинг қудрати билан Исога ҳомиладор бўлган[2].

Эски Аҳдда Худо Исроил халқини “тўнғич ўғлим” деб атаб, улар билан қанчалик яқин муносабат ўрнатганини кўрсатган[3]. Шунингдек, Худо Исроил шоҳини ҳам “Менинг ўғлим” деб атаган, чунки Исроил шоҳи Худонинг вакили сифатида халқ устидан ҳукмронлик қилган[4].

[1] Тўлиқроқ маълумотга эга бўлиш учун МАСИҲ сўзига қаранг.

[2] Матто 1:18-25, Луқо 1:26-38

[3] Чиқиш 4:22-23

[4] Забур 2:7 га ва ўша оятнинг изоҳига қаранг.

ХУШХАБАР

Эски Аҳд пайғамбарлари Масиҳ ҳақида кўп башорат қилганлар. Интизорлик билан кутилган Масиҳнинг келгани ҳақидаги хабар Янги Аҳдда Хушхабар деб аталади[1]. Мазкур Хушхабарнинг моҳияти қуйидагилардан иборат: келиши башорат қилинган Масиҳ Исодир. Исо одамзодни гуноҳ ва ўлим қудратидан халос қилиш учун келган, Исо Масиҳга ишонган ҳар бир инсон, миллатидан қатъи назар, Худонинг Шоҳлигига кира олади[2].

Исо Масиҳ ер юзидаги фаолияти давомида Ўз шогирдлари билан бирга: “Худонинг Шоҳлиги яқинлашди!” деб эълон қилиб, одамларни тавба қилишга ва Хушхабарга ишонишга даъват этган[3]. Исо Ўз таълимоти ва қилган ишлари орқали[4], шунингдек, хочда жон бериб, инсониятни гуноҳлардан халос қилгани ва учинчи куни ўликдан тирилгани орқали Ўзининг Масиҳ эканлигини исботлади[5]. Исо ўликдан тирилгандан кейин, одамлар Хушхабарни янада тўлиқроқ тушуна бошладилар. Исо осмонга кўтарилиб кетишидан олдин шогирдларига Хушхабарни бутун дунё бўйлаб тарқатиш вазифасини топширди[6]. Шогирдлар Исонинг Масиҳ, яъни Худо томонидан юборилган Нажоткор экани ҳақидаги Хушхабарни ёя бошладилар[7].

Хушхабар сўзи яна Янги Аҳд таркибидаги дастлабки тўртта китобга нисбатан ҳам ишлатилган. Бу Хушхабарларда Исо Масиҳнинг ҳаёти, фаолияти ва таълимоти баён қилинган.

[1] Луқо 2:10-11

[2] Тўлиқроқ маълумотга эга бўлиш учун МАСИҲ сўзига қаранг.

[3] Матто 10:7, Марк 1:14-15
[4] Луқо 4:16-21, 7:20-23
[5] Луқо 24:44-48, 1 Коринфликлар 15:1-4
[6] Матто 28:18-20, Ҳаворийлар 1:8
[7] Ҳаворийлар 4:12, 5:42

ХЎПТИР

Дон янчишда ишлатилган, остига учли тош ёки темир маҳкамланган оғир тахта.

ЧАЙЛА БАЙРАМИ

БАЙРАМЛАР сўзига қаранг.

ЧИРОҚПОЯ

Муқаддас чодирнинг Муқаддас хонасида турадиган чироқпоя[1]. Бу чироқпоя Худо кўрсатган намуна бўйича соф олтиндан зарб уриб ясалган эди. Чироқпоя еттита мойчироқни[2] ушлаб турар эди[3]. Кейинчалик Қуддусдаги Маъбаднинг Муқаддас хонасида ўнта чироқпоя бўлган[4]. Маъбаддаги бу чироқпояларнинг шакли Мусо Муқаддас чодир учун ясаттирган олтин чироқпояга ўхшаш бўлганми ёки йўқми, маълум эмас. Эҳтимол, бу чироқпоялар Закариё 4:2 да тасвирланган чироқпояга ўхшаш бўлгандир[5].

[1] Чиқиш 26:35
[2] МОЙЧИРОҚ сўзига қаранг.
[3] Чиқиш 25:31-40
[4] 3 Шоҳлар 7:49

[5] Луғатдан кейин илова қилинган “Расмлар ва лойиҳалар” бўлимида берилган “Шоҳ Сулаймон қурдирган Маъбад” расмига қаранг.

ШАББАТ КУНИ

Яҳудийча ҳафтанинг еттинчи куни бўлиб, бизнинг ҳафта бўйича шанба кунидир. Бу кун муқаддас ҳисобланиб, дам олиш куни бўлган. Худонинг Мусо орқали берган қонунига кўра, Шаббат куни иш қилиш ман этилган эди[1]. Исроил халқи Шаббат кунини Худога шукроналар айтишга бағишлаган. Бу кунда руҳонийлар махсус қурбонлик келтирганлар[2]. Янги Аҳд даврига келиб, дин раҳнамолари Шаббат кунига оид мураккаб қоидалар тизимини яратганлар. Исо Ўз таълимоти ва қилган ишлари билан бу тизимга қарши чиқиб, одамларга дам олиш кунининг асл моҳиятини тушунтирган, инсон Шаббат куни учун эмас, балки Шаббат куни инсон учун яратилганини таъкидлаган[3].

[1] Чиқиш 20:8-11, 31:12-17, Левилар 23:3, Қонунлар 5:12-15

[2] Саҳрода 28:9-10

[3] Матто 12:1-14

ШАЙТОН

Самовий мавжудот, гуноҳкор фаришталарнинг[1] бошлиғи. Бу фаришталар ёвуз руҳлар, жинлар деб ҳам аталган. Шайтон Худога ва Худонинг халқига қарши чиқади. У ҳар доим ёвузлик пайида бўлиб, инсонларни алдайди ва уларни Худонинг йўлидан оздиради[2]. Исо Масиҳ кучли иродаси ва мўъжизалари орқали шайтондан устун эканлигини кўрсатди[3]. Янги Аҳдда, бир кун келиб шайтон бутунлай мағлуб бўлади, деб ёзилган[4].

“Шайтон” деган ном иброний тилидаги “душман, айбловчи” маъносини билдирадиган сўздан келиб чиққан[5]. Янги Аҳдда шайтон яна иблис ҳам дейилади. Иблис сўзи юнон тилидаги “туҳматчи” маъносини берадиган сўздан келиб чиққан. Янги Аҳдда баён қилинишича, шайтон одамларни васвасага солади[6]. У “бу дунёнинг ёвуз ҳукмдори”, “бу дунёнинг худоси” деб ҳам аталган[7].

[1] ФАРИШТА сўзига қаранг.

[2] Луқо 8:12, Юҳанно 8:44, Ваҳий 12:9

[3] Матто 4:1-11, Ҳаворийлар 10:38, 1 Юҳанно 3:8

[4] Матто 25:41, Ваҳий 20:10
[5] Закариё 3:1, Ваҳий 12:10
[6] Матто 4:3, 1 Салоникаликлар 3:5
[7] Юҳанно 12:31, 2 Коринфликлар 4:4

ШАРОБ НАЗРИ

НАЗР сўзига қаранг.

ШОПИРИШ

СОВУРИШ сўзига қаранг.

ШОҚУЛ

Бинокорликда девор, устун ва шу кабиларнинг вертикал ҳолатини аниқлаш учун ишлатиладиган, бир учига оғирлик боғланган ипдан иборат асбоб.

ШУКРОНА ҚУРБОНЛИГИ, ШУКРОНА НАЗРИ

ҚУРБОНЛИК сўзига қаранг.

ЭГАМ РАББИЙ, ЭГАМИЗ РАББИЙ

ХУДОНИНГ НОМЛАРИ иборасига қаранг.

ЭГАМ ХУДО, ЭГАМИЗ ХУДО…

ХУДОНИНГ НОМЛАРИ иборасига қаранг.

ЭГАМИЗДАН ҚЎРҚИШ

ХУДОДАН ҚЎРҚИШ иборасига қаранг.

ЭГАМИЗНИНГ РУҲИ

ХУДОНИНГ РУҲИ иборасига қаранг.

ЭГАМИЗНИНГ ФАРИШТАСИ

Содир бўладиган муҳим бир воқеа–ҳодиса тўғрисида одамларга хабар бериш учун, уларни ҳимоя қилиш учун ёки махсус бир топшириқни бажариш учун Эгамиз томонидан юборилган фаришта[1]. Муқаддас Китобда баён қилинишича, баъзан Худонинг Ўзи Эгамизнинг фариштаси қиёфасида зоҳир бўлган[2].

[1] ФАРИШТА сўзига қаранг.

[2] Мисол учун, Чиқиш 3:1-5, Ҳакамлар 6:11-24 га қаранг.

ЭГАМНИНГ УЙИ, ЭГАМИЗНИНГ УЙИ

Бу иборалар Муқаддас чодирга, кейинчалик эса Маъбадга ишора қилган. МУҚАДДАС ЧОДИР иборасига ва МАЪБАД сўзига қаранг.

ЭГАМ, ЭГАМИЗ…

ХУДОНИНГ НОМЛАРИ иборасига қаранг.

ЭДОМ, ЭДОМ ХАЛҚИ, ЭДОМЛИКЛАР

Бу халқ Ёқубнинг акаси Эсовдан[1] келиб чиққан[2]. Эдом халқи Ўлик денгизнинг жануби ва жануби–шарқидаги тақир Сеир[3] тоғларида яшаган. Бу халқ Исроил халқининг душмани бўлиб келган[4]. Довуд ҳукмронлиги даврида Исроил халқи Эдомликларни босиб олди[5]. Аммо Довуд ҳукмронлигидан кейин Эдом халқи аҳён–аҳёнда Исроилга қарши исён кўтариб турган ва ниҳоят, ўз мустақиллигига эришган эди[6].

[1] Ибтидо 25:25, 30 га ва Ибтидо 25:25 нинг биринчи изоҳига қаранг.

[2] Ибтидо 36:8-9

[3] Ибтидо 25:25 га ва ўша оятнинг иккинчи изоҳига қаранг.

[4] Саҳрода 20:14-21
[5] 2 Шоҳлар 8:13-14
[6] 3 Шоҳлар 11:14-22, 4 Шоҳлар 8:20-22

ЭНГ МУҚАДДАС ХОНА

Муқаддас чодирнинг, кейинчалик эса Маъбаднинг ичкари кичикроқ хонаси[1]. Бу хонада Аҳд сандиғи турар эди. Сулаймон қурдирган Маъбаднинг Энг муқаддас хонасида иккита карубнинг катта ҳайкали ҳам бор эди. Энг муқаддас хонани Муқаддас хонадан катта парда ажратиб турарди[2]. Тавротга кўра, фақат олий руҳоний бир йилда бир марта — Покланиш куни Энг муқаддас хонага кириши мумкин эди[3]. Ибронийларга мактубда ва Ваҳий китобида самовий Чодирнинг Энг муқаддас хонаси ҳақида айтиб ўтилган. Исо Масиҳ инсон қўли билан қурилмаган бу мукаммал Чодирда олий руҳоний бўлиб хизмат қиляпти[4].

[1] Луғатдан кейин илова қилинган “Расмлар ва лойиҳалар” бўлимига қаранг.

[2] ИЧКИ ПАРДА иборасига қаранг.

[3] БАЙРАМЛАР сўзи остида берилган ПОКЛАНИШ КУНИ иборасига қаранг.

[4] Ибронийлар 8:1-2, 9:11-12, 24, Ваҳий 15:5

ЭСКИ АҲД

Муқаддас Китобнинг биринчи қисми бўлиб, ўттиз тўққизта китобдан иборат. Одатда яҳудийлар, Эски Аҳд тўплами уч қисмдан иборат, деб айтадилар. Бу уч қисм қуйидагилардир: Таврот (Мусонинг қонуни деган ном билан ҳам юритилади), Пайғамбарлар битиклари (унинг таркибига баъзи тарихий китоблар ҳам кирган) ва Битиклар (Забур бу қисмнинг биринчи китобидир). Эски Аҳд қадимги иброний тилида, баъзи қисмлари эса орамий тилида бўлиб, милоддан олдинги ўн бешинчи асрнинг иккинчи ярмидан бошлаб, тахминан минг йил давомида ёзилган. Эски Аҳднинг асосий мавзуси Худонинг Исроил халқи билан бўлган муносабатидир. Бу муносабат Худонинг Мусо орқали Исроил халқи билан тузган аҳдига асосланган.

Кейинчалик Худо Ўз халқи билан Исо Масиҳ орқали янги аҳд тузди[1]. Шу сабабга кўра, аввалги, яъни Мусо орқали тузилган аҳд “эски аҳд” деб ҳисобланади[2]. Милодий учинчи асрдан бошлаб, масиҳийлар ибронийча Муқаддас битикларни “Эски Аҳд” деб атайдиган бўлдилар. Исо Масиҳ Муқаддас битикларни мукаммал билган ва Ўз таълимотида улардан кўп иқтибослар келтирган.

[1] 1 Коринфликлар 11:25, Ибронийлар 8:6-13

[2] 2 Коринфликлар 3:14, Ибронийлар 8:6

ЭФОД

Ибронийча сўз бўлиб, олий руҳоний киядиган махсус кийимга нисбатан ишлатилган[1]. Эфодга тақилган кўкракпеч халтасида Урим ва Туммим деган муқаддас нарсалар сақланган. Айрим ҳолларда руҳонийлар Худонинг хоҳишини билиш учун Урим ва Туммимдан фойдаланишган[2].

Эски Аҳднинг баъзи оятларида эфод сўзи руҳонийлар киядиган либосга нисбатан ишлатилган бўлиб, бу либос зиғир матодан тикиларди[3]. Ҳакамлар китобида бу сўз бутни ёки одамлар фол очишда фойдаланган буюмни билдирган[4].

[1] Чиқиш 28:6-14 га ва РУҲОНИЙ сўзи остида берилган ОЛИЙ РУҲОНИЙ иборасига қаранг.

[2] Чиқиш 28:30, 1 Шоҳлар 23:9-12

[3] 1 Шоҳлар 2:18, 22:18, 2 Шоҳлар 6:14 га ва ўша оятларнинг биринчи, иккинчи ва учинчи изоҳларига қаранг.

[4] Ҳакамлар 8:27 га ва ўша оятнинг изоҳига қаранг.

ЭФРАЙИМ

Ёқуб ўғли Юсуф Мисрда икки ўғил кўрган бўлиб, каттаси Манаше, кенжаси Эфрайим эди. Эфрайим ва Манаше қабилалари Юсуфнинг шу икки ўғлидан келиб чиққан. Эфрайим кенжа ўғил бўлса ҳам, Ёқуб уни Манашедан юқори қўйиб, дуо қилган[1].

Шоҳ Сулаймон вафотидан кейин шимолдаги ўнта қабила жанубдаги Яҳудо ва Бенямин қабилаларидан ажралиб чиқди[2]. Бу ўнта қабила алоҳида давлатни ташкил қилиб, Исроил шоҳлиги[3] деб ном олди. Бу давлатнинг пойтахти Самария бўлди. Шимолдаги қабилалар орасида Эфрайим энг катта ва нуфузли қабила бўлгани боис, Эски Аҳднинг баъзи ўринларида Эфрайим деган ном ўнта қабилага ва улар ташкил қилган Исроил шоҳлигига нисбатан ишлатилган.

[1] Ибтидо 48:17-20
[2] 3 Шоҳлар 11:26-12:24
[3] шимолий шоҳлик ибораси билан ҳам маълум

ЭШИК КЕСАКИСИ

Эшик ўрнатилган чорчўп.

ЮНОН ТИЛИ ВА МАДАНИЯТИ

Эски Аҳд давридан кейин юнон тили ва маданияти қадимги дунёга катта таъсир кўрсатган. Милоддан олдинги 334 йилда Македония шоҳи Искандар Зулқарнайн ғарбий Осиёга юнон лашкарини тортиб борди. Искандар 11 йиллик ҳукмронлиги даврида, вафотига қадар, бутун Форс шоҳлигини мағлуб этиб, ўз ҳокимиятини ўрнатди. Собиқ Форс шоҳлигига ҳозирги Туркия, Миср ва Ўрта Осиёнинг аксарият қисми кирган эди. Қуддус шаҳри ҳеч бир қаршиликсиз Искандарга таслим бўлган. Искандар босиб олган жойларда маҳаллий халқларнинг динини ўзгартиришга ҳаракат қилмаган, ҳатто баъзи ҳолларда уларнинг одатларини ўзлаштириб олган. Искандар ҳукмронлиги даврида ҳам, ундан кейинги юнон ҳукмдорлари даврида ҳам қўлга киритилган ерларда янги шаҳарлар барпо қилинган, бу ерларга юнонлар жойлашиб олганлар. Бу, ўз навбатида, юнон тили, маданияти ва урф–одатларининг ёйилишига сабаб бўлган.

Шундай қилиб, юнон тили халқаро тилга айланди ва баъзи бир халқларнинг она тили ўрнини эгаллади. Эски Аҳд ибронийчадан илк бор юнон тилига милоддан олдинги 300-200 йилларда таржима қилинди. Бу таржима кейинчалик Септуагинта деб ном олди. Шу таржима туфайли ғайрияҳудийлар ва она тилини билмаган яҳудийлар Муқаддас Битикларни ўқиш имкониятига эга бўлдилар. Илк жамоат масиҳийлари Септуагинтадан кенг фойдаланганлар. Янги Аҳдда бу таржимадан кўп иқтибослар келтирилган.

Милоддан олдинги 175-164 йилларда Сурияда Юнон шоҳи Антиох IV ҳукмронлик қилган даврда Яҳудияда дин эркинлиги барҳам топди[1]. Яҳудия аҳолиси Антиохга қарши исён кўтариб, мустақилликка эришди. Улар яна Маъбадда Худога сажда қиладиган бўлдилар[2]. Милоддан олдинги биринчи асрда Яҳудия ўлкаси Рим империяси томонидан босиб олингандан кейин ҳам давлат, тижорат ишларида, таълим соҳасида юнон тили ишлатилаверди. Буни Янги Аҳдда ёзиб қолдирилган баъзи воқеаларда кўрса бўлади[3]. Кўп яҳудийларнинг ҳам юнонча, ҳам орамийча исмлари бўлган[4]. Янги Аҳд таркибига кирган барча китоблар кенг оммага тушунарли бўлиши учун юнон тилида ёзилган.

[1] Дониёр 8:12 изоҳига ва 9:27 нинг учинчи изоҳига қаранг.

[2] Юҳанно 10:22 изоҳига қаранг.
[3] Юҳанно 19:20, Ҳаворийлар 21:37-39
[4] Юҳанно 1:42, 11:16, Ҳаворийлар 9:36

ЮНОН ҚЎЛЁЗМАЛАРИ

ЮНОНЧА МАТН иборасига қаранг.

ЮНОНЧА МАТН

Бирлашган Муқаддас Китоб Жамиятлари томонидан нашр қилинган юнонча Янги Аҳднинг 4–нашри (“UBS4” деб аталади). Олимлар Янги Аҳднинг бу матнини ҳозиргача сақланиб келган ҳамма юнон қўлёзмаларини[1] синчиклаб ўрганиб чиққанларидан кейин нашрга тайёрлаганлар. Бу қўлёзмаларнинг баъзиларида Янги Аҳд тўлиқ ҳолда, баъзиларида эса парчалар ҳолида сақланиб қолган. Олимларнинг аксарияти бу матнни Янги Аҳднинг энг аниқ, пухта ва бугунги куннинг талабларига жавоб берадиган нусхаси, деб ҳисоблайдилар. Янги Аҳднинг ўзбекча таржимаси, кўп замонавий таржималар сингари, мана шу юнонча матнга асосланган.

ЮНОН ҚЎЛЁЗМАЛАРИ

Ҳозирги даврда Янги Аҳднинг тўлиқ матнидан ёки баъзи бир парчаларидан иборат юнонча қўлёзмаларнинг сони 5800 дан ортиқроқдир. Бу қўлёзмалардаги баъзи бир оятлар UBS4[2] деб аталган юнонча матндан бир оз фарқ қилади. Бу фарқлар Янги Аҳдда берилган таълимотларни тўғри тушунишимизга қийинчилик туғдирмайди. Ўзбекча таржимага берилган изоҳларда мана шу фарқларнинг баъзилари кўрсатиб ўтилган. Шу орқали китобхон маълум бир оят нима учун айрим фарқлар билан таржима қилинганини тушуниб олади.

Янги Аҳднинг сақланиб қолган қўлёзмалари бошқа қадимий китобларга қараганда анча кўп. Бу қўлёзмалар асл матндан қисқа давр ичида кўчирилган. Бошқа қадимий китоблар ҳақида шундай деб айтиш қийин. Масалан, Юҳанно Хушхабарининг бир парчаси милодий 125 йилларда кўчирилган деб тахмин қилинади[3]. Юҳанно Хушхабарининг асл матни эса фақатгина ундан тахминан 40 йиллар олдин, яъни милодий 85 йилларда ёзилган. Янги Аҳднинг бир нечта парчалари иккинчи асрларда, кўплаб нусхалари эса учинчи ва тўртинчи асрларда кўчирилган. Янги Аҳднинг энг қадимги тўлиқ нусхаси тўртинчи асрда кўчирилган бўлиб, Кодекс Синайтикус деб аталади. Бу қўлёзма Лондондаги Британия Кутубхонасининг кўргазмалар залида сақланади[4]. Олимлар кўп қўлёзмаларни таққослаш орқали матн кўчирилганда йўл қўйилган хатоларни аниқлайдилар. Шу йўсинда Янги Аҳд муаллифлари ёзган асл матн қайси бири эканлигини мутлақ ишонч билан айта оладилар. Янги Аҳд матнининг ишончлилигини тасдиқлайдиган далиллар қолган барча қадимий китобларникидан анча кўп.

[1] Қуйидаги ЮНОН ҚЎЛЁЗМАЛАРИ иборасига қаранг.

[2] ЮНОНЧА МАТН иборасига қаранг.

[3] Бу парчанинг фотонусхаси китоб охирида “Муқаддас Китоб қўлёзмаларининг фотонусхалари” деган қисмда келтирилган.

[4] Кодекс Синайтикуснинг фотонусхаси китоб охирида “Муқаддас Китоб қўлёзмаларининг фотонусхалари” деган қисмда келтирилган. Бу қўлёзмани интернет орқали кўрса ҳам бўлади.

ЯНГИ АҲД

Муқаддас Китобнинг иккинчи қисми бўлиб, йигирма еттита китобдан иборат. Ўзбек тилида Янги Аҳд яна Инжил номи билан ҳам маълум. Янги Аҳд китоблари милодий биринчи асрда, Исо Масиҳ осмонга кўтарилгандан кейин ёзилган. Бу китоблар қадимий юнон тилида ёзилган бўлиб, уларнинг асосий мавзуси Исо Масиҳнинг ҳаёти, фаолияти, таълимоти ва масиҳийларга берилган йўл–йўриқларидан иборат.

Қадимда Худо Мусо орқали Исроил халқи билан аҳд тузган эди, кейинчалик эса У Исо Масиҳ орқали Ўз халқи билан улуғроқ ва аълороқ ваъдаларга асосланган янги аҳд тузди[1]. Шунинг учун бу китоблар мажмуаси “Янги Аҳд” деб аталадиган бўлди.

[1] 1 Коринфликлар 11:25, Ибронийлар 8:6-13 га қаранг.

ЯНГИ ОЙ ШОДИЁНАСИ

БАЙРАМЛАР сўзига қаранг.

ЯҲУДИЙ

“Яҳудий” сўзи Ёқуб ўғли Яҳудонинг исмидан келиб чиққан[1]. Милоддан олдинги 586 йилда Бобилликлар Яҳудо юртини, яъни жанубий шоҳликни босиб олиб, аҳолисининг аксариятини Бобилга асир қилиб олиб кетганлар[2]. Бобилдаги етмиш йиллик асирлик даврида ва ундан кейин “яҳудий” сўзи Яҳудо халқига ва жамики Исроил қабилаларининг авлодларига нисбатан ишлатилиб, миллат маъносини билдирувчи сўзга айланган.

[1] ЯҲУДО сўзига қаранг.

[2] БОБИЛ сўзига қаранг.

ЯҲУДИЯ

Бу ном фақат Янги Аҳд китобларида ишлатилган бўлиб, одатда Ўлик денгизнинг ғарб томонидаги қирли ерларни билдирарди. Эски Аҳд даврида бу ерлар Яҳудо қабиласининг ҳудуди бўлган. Қуддус шаҳри ва Исо Масиҳ туғилган Байтлаҳм шаҳри мана шу қирли ерларда жойлашган эди. Шунингдек, Янги Аҳд даврида “Яҳудия” Рим империяси таркибига кирган вилоят бўлган. Бу вилоятнинг ҳудуди нафақат Ўлик денгизнинг ғарб томонидаги ерларни, балки шимолдаги Самария ҳудудини ва ғарбдаги Ўрта ер денгизи бўйидаги ерларни ўз ичига оларди. Баъзан эса, жумладан, Луқо Хушхабарида Яҳудия номи бутун қадимги Фаластинга[1] нисбатан ишлатилган.

[1] ФАЛАСТИН сўзига қаранг.

ЯҲУДО

Ёқубнинг ўн иккита ўғлидан бири бўлиб, Яҳудо қабиласининг бобокалони эди. Яҳудо қабиласи Исроил юртининг жанубий қисмидаги энг катта қабила бўлган. Шоҳ Сулаймон вафотидан кейин шимолдаги ўнта қабила жанубдаги Яҳудо ва Бенямин қабилаларидан ажралиб чиқди[1]. Яҳудо ва Бенямин қабилалари алоҳида давлатни ташкил қилиб, Яҳудо шоҳлиги[2] деб ном олди. Бу давлатнинг пойтахти Қуддус бўлди. Эски Аҳднинг баъзи ўринларида жанубдаги бу иккала қабилага Яҳудо халқи деган ном, бу қабилалар ташкил қилган давлатга нисбатан Яҳудо юрти деган ном қўлланган.

Милоддан олдинги 586 йилда Бобилликлар Яҳудо юртини босиб олиб, аҳолисининг аксариятини Бобилга асир қилиб олиб кетганлар[3]. Етмиш йилдан кейин, Форс империяси ҳукмронлиги даврида сургундаги яҳудийларнинг баъзилари Яҳудога қайта бошлади. Улар Қуддусдаги Маъбадни ва шаҳар деворларини қайта қурдилар[4]. Қуддус шаҳри атрофида яшаётган яҳудийларнинг ҳудуди собиқ Яҳудо шоҳлигидан кичик эди. Бу ҳудуд Искандар Зулқарнайн томонидан босиб олингандан кейин “Яҳудия” деган ном билан маълум бўлган.

[1] 3 Шоҳлар 11:26-12:24
[2] жанубий шоҳлик ибораси билан ҳам маълум
[3] 4 Шоҳлар 25:1-21
[4] Эзра 1:1-11, Нахимиё 1:1-2:8

ЎРАМА ҚОҒОЗ

Папирус ёки ошланган теридан қилинган узун ўралган қоғоз. Қадимги пайтларда китоблар одатда ўрама қоғоз шаклида бўлган.

ҚАДИМИЙ ЛОТИНЧА ТАРЖИМА

ИБРОНИЙЧА МАТН иборасига қаранг.

ҚАДИМИЙ СУРЁНИЙЧА ТАРЖИМА

ИБРОНИЙЧА МАТН иборасига қаранг.

ҚАДИМИЙ ЮНОНЧА ТАРЖИМА

ИБРОНИЙЧА МАТН иборасига қаранг.

ҚАРОЛ

Хизматкорнинг бир тури бўлиб, шоҳ томонидан мажбурий хизматга олинган, иқтисодий жиҳатдан шоҳга қарам бўлган шахс.

ҚОДИР ХУДО

ХУДОНИНГ НОМЛАРИ иборасига қаранг.

ҚОНУН

Ушбу таржимада “қонун” ёки “қонунлар” сўзлари кўпинча Худонинг Мусо орқали Исроил халқига берган қонун–қоидаларига ишора қилади. Бу қонун–қоидалар Тавротда ёзилган. Қонунларда Худонинг Исроил халқи билан тузган аҳд шартлари ва қоидалари қайд этилган.

Қонунлар ўнта амр билан бошланган[1]. Бу амрларни Худо Ўз қўли билан икки тош лавҳага ёзган. Бу лавҳалар Аҳд сандиғида сақланган[2]. Қонунларнинг тўлиқ мажмуаси Исроил халқининг диний ва ижтимоий ҳаётига оид кўплаб батафсил қоидаларни ўз ичига олган. Худога сажда қилиш, қурбонликлар ва назрлар келтириш, поклик, Шаббат кунига риоя қилиш, байрамларни нишонлаш, ворислик, йўқолган ёки ўғирланган нарсалар, ҳалол ва ҳаром жониворлар, ахлоқий ҳаётга оид йўл–йўриқлар ва қоидалар шулар жумласидандир.

Исроил халқи қонунларни бажариш орқали Худога бўлган садоқатини яққол кўрсатарди[3]. Исо Масиҳ, барча қонунлар “Эгангиз Худони бутун қалбингиз билан, жону дилингиз билан, бутун онгингиз билан севинг” ва “Ўзгани ўзингизни севгандай севинг” деган амрларда мужассамдир, деб айтган[4]. Қонунлар Худонинг эзгулик ва солиҳлик мезони бўлиб хизмат қилади, инсоннинг гуноҳкор эканлигини очиқ–ойдин кўрсатади[5].

[1] Чиқиш 20:1-17
[2] Чиқиш 25:16, 34:1, 28
[3] Қонунлар 7:7-15, 8:1-20
[4] Матто 22:35-40, Луқо 10:25-37
[5] Римликлар 7:7-13

ҚОЯ

ХУДОНИНГ НОМЛАРИ иборасига қаранг.

ҚУДДУС

Қуддус Ўрта ер денгизидан қарийб 50 километр шарқда, тоғ тизмасида жойлашган. Илгари бу шаҳар тоғдаги қалъа бўлган, кейинчалик эса кенгайиб, атрофдаги қирлар ва водийларни ўз ичига олган. Милоддан олдинги 1000 йилда шоҳ Довуд Қуддусни босиб олгандан кейин шаҳар Исроил халқи учун сиёсий ва диний марказга айланган.

Қадимда Қуддус шаҳрининг номи Салим эди. Салим шоҳи ва руҳонийси Маликсидиқ Иброҳим билан учрашиб, уни дуо қилган[1]. Кейинроқ Худо Иброҳимга ўғли Исҳоқни шу шаҳарга яқин жойда қурбонлик қилишни буюрган[2]. Исроил халқи Канъон юртини босиб олгандан кейин Қуддусни қўлга киритган, аммо шаҳарнинг туб аҳолиси — Ёбус халқи у ерда яшаб қолаверган[3]. Довуд барча Исроил қабилаларининг шоҳи бўлгандан кейин Ёбусларнинг қалъасини, яъни Қуддусни[4] қўлга киритган ва уни ўз шоҳлигининг пойтахти қилган[5]. Довуд Аҳд сандиғини Қуддусга келтирган ва Қуддус Аҳд сандиғининг доимий маскани бўлиб қолган[6]. Довуд Қуддусда Худога атаб Маъбад қурмоқчи бўлган, аммо Маъбадни Довуд эмас, балки унинг ўғли шоҳ Сулаймон қурган[7].

Милоддан олдинги 586 йилда Қуддусни Бобил қўшини босиб олган. Шаҳардаги бинолар ва Маъбад талон–тарож қилиниб, уларга ўт қўйилган, шаҳар деворлари бузилган, аҳолиси эса асирликка олиб кетилган[8]. Милоддан олдинги 538 йилда, Форс империяси ҳукмронлиги даврида яҳудийларга ўз ватанига қайтишга ва Маъбадни қайта қуришга ижозат берилган[9]. Милоддан олдинги 445 йилда Форс шоҳи амалдори Нахимиё Қуддусга бориб, шаҳар деворларининг қурилишига бошчилик қилган. Милоддан олдинги 332 йилда Қуддус шаҳри ҳеч бир қаршиликсиз Искандар Зулқарнайнга таслим бўлган. Милоддан олдинги 63 йилга қадар, тахминан 100 йил давомида Қуддус шаҳри мустақил яҳудий давлатининг пойтахти бўлган. Милоддан олдинги 63 йилда эса бу юрт Рим империяси томонидан босиб олинган ва унга қарам бўлиб қолган.

Исо Масиҳ, яҳудий урф–одатларига кўра, белгиланган диний байрамлар пайтида Қуддусни зиёрат қилгани борарди[10]. У Қуддусда Фисиҳ байрами айёмида қўлга олинган ва ўлимга ҳукм қилиниб, хочга михланган. Исо Масиҳ ўликдан тирилгандан кейин Қуддусда шогирдларига зоҳир бўлган. Исо уларга, Худо сизларни Муқаддас Руҳга чўмдирмагунча Қуддусда қолинглар, деб буюрган[11]. Исонинг издошлари биринчи марта Қуддусда қувғин қилинганлар[12]. Милодий 66 йилда Яҳудия вилоятининг аҳолиси Рим ҳукуматига қарши исён кўтарган. Милодий 70 йилда Римликлар Титус бошчилигида Қуддусни яна қўлга киритиб, шаҳарни ва Маъбадни ер билан яксон қилганлар. Шундай қилиб, Исонинг башорати амалга ошган[13].

Самовий Қуддус деганда Худонинг самодаги маскани назарда тутилади, келажакда эса бу маскан ер юзида бўлади[14].

[1] Ибтидо 14:17-20, Ибронийлар 7:1-2

[2] Ибтидо 22:1-2 га ва ўша оятнинг изоҳига қаранг.

[3] Ҳакамлар 1:21
[4] СИОН сўзига қаранг.
[5] 2 Шоҳлар 5:6-7
[6] 2 Шоҳлар 6:1-19
[7] 2 Шоҳлар 7:1-17, 3 Шоҳлар 5:1-6:38
[8] 4 Шоҳлар 25:8-17, 2 Солномалар 36:13-21
[9] Эзра 1:1-11

[10] Луқо 2:41-42, Юҳанно 4:45, 7:2-4, 10, 10:22-23

[11] Ҳаворийлар 1:3-5, 2:1-13
[12] Ҳаворийлар 8:1-3
[13] Луқо 19:41-44, 21:5-6
[14] Ибронийлар 12:22, Ваҳий 21:2-3

ҚУМРОН ҚЎЛЁЗМАЛАРИ

ИБРОНИЙЧА МАТН иборасига қаранг.

ҚУРБОНГОҲ

Тошдан ёки лойдан қурилган махсус жой. Қадимда одамлар қурбонгоҳларда назрлар ва қурбонликлар куйдирганлар, тутатқи тутатганлар. Қурбонгоҳ муқаддас ҳисобланган.

Муқаддас Китобнинг кўп ўринларида “қурбонгоҳ” сўзи Муқаддас чодирнинг ҳовлисидаги, кейинчалик эса Маъбаднинг ҳовлисидаги бронза қурбонгоҳга нисбатан ишлатилган. Руҳонийлар Исроил халқи учун ҳар хил қурбонликлар ва назрлар куйдиришда бронза қурбонгоҳдан фойдаланганлар.

БРОНЗА ҚУРБОНГОҲ, ҚУРБОНЛИК КУЙДИРИЛАДИГАН ҚУРБОНГОҲ

Бронзадан ясалган бу қурбонгоҳ Муқаддас чодирнинг ҳовлисида, кейинчалик эса Маъбад ҳовлисида ўрнаштирилган эди.

ТУТАТҚИ ҚУРБОНГОҲИ, ОЛТИН ТУТАТҚИ ҚУРБОНГОҲИ

Акас ёғочидан ясалган, усти тоза олтин билан қопланган қурбонгоҳ. Бу қурбонгоҳ Муқаддас чодирнинг, кейинчалик эса Маъбаднинг Энг муқаддас хонаси олдида ўрнаштирилган эди. Руҳонийлар бу қурбонгоҳ устида Исроил халқи учун тутатқи тутатардилар.

ҚУРБОНЛИК

Худога сажда қилиш учун буқа, қўзи, эчки, каптар ёки мусича каби жониворлар қурбонлик қилинарди. Жонивор сўйилгандан кейин, унинг бир қисми Худога ёқимли ҳид бўлиши учун назр сифатида қурбонгоҳда куйдирилган. Қолган қисми эса руҳонийларга берилган ёки сажда қилувчилар томонидан ейилган. Исроил халқи Худога шукрона айтиш, Худодан марҳамат ва барака тилаш, гуноҳлари учун кечирим сўраш мақсадида қурбонликлар келтирган. Эски Аҳдда айтиб ўтилган бешта қурбонлик тури қуйидагича:

КУЙДИРИЛАДИГАН ҚУРБОНЛИК, КУЙДИРИЛАДИГАН НАЗР

Бу турдаги қурбонликнинг ҳамма аъзолари қурбонгоҳда батамом куйдирилган. Бундай қурбонликни келтиришдан асосий мақсад — қурбонликни куйдирганда чиқаётган ҳид билан Худони мамнун қилиш эди. Левилар 1:1-17, 6:8-13 га қаранг.

ТИНЧЛИК ҚУРБОНЛИГИ, ТИНЧЛИК НАЗРИ

Бу турдаги қурбонликнинг бир қисми қурбонгоҳда куйдирилган, қолгани эса руҳонийларга берилган ёки сажда қилувчилар томонидан ейилган. Худога шукрона тариқасида ёки Ундан ёрдам, марҳамат ва барака сўраб келтирилган бу қурбонлик тури бошқа қурбонликларга қараганда кўп қилинган. Кўпинча Эски Аҳднинг ибронийча матнида “тинчлик қурбонлиги” ибораси “қурбонлик” сўзи билан ифодаланган. Левилар 3:1-17, 7:11-21 га қаранг.

ШУКРОНА ҚУРБОНЛИГИ, ШУКРОНА НАЗРИ

Тинчлик қурбонлиги ва тинчлик назри шу номлар билан ҳам аталган. Левилар 7:11-15 га қаранг.

ГУНОҲ ҚУРБОНЛИГИ

Бу турдаги қурбонликни бирортаси билмай қилган гуноҳи учун Худодан кечирим сўраб келтирган. Булғанган одамни поклаш учун келтириладиган бу қурбонлик покланиш маросимининг бир қисми эди. Қурбонликнинг қони бир неча усул билан покланиш маросимида ишлатилган. Қурбонликнинг бир қисми қурбонгоҳда куйдирилган, қолгани эса ё руҳонийларга берилган ёки қароргоҳ ташқарисида ҳалол жойда куйдириб юборилган. Левилар 4:1-5:13, 6:24-30 га қаранг.

АЙБ ҚУРБОНЛИГИ

Гуноҳ қурбонлигининг махсус тури. Бирор одам бошқасини алдаганда, ўғрилик қилганда ёки бошқа бировга моддий зарар етказганда айб қурбонлигини келтирган. Бирортаси Худога бағишланган нарсани ўзлаштириб олганда ҳам айб қурбонлигини келтириши керак эди. Айбдор одам бу қурбонликни келтириш билан бирга, ўғирлаган ёки зарар етказган нарсанинг тўлиқ нархини, бунинг устига ўша нарса қийматининг 20 фоизини жарима сифатида тўлаган. Левилар 5:14-6:7, 7:1-10 га қаранг.

ҚУРБОНЛИК КУЙДИРИЛАДИГАН ҚУРБОНГОҲ

ҚУРБОНГОҲ сўзига қаранг.

ҚУРОЛБАРДОР

Қадимда лашкарбошининг қуролларини кўтариб юрувчи жангчи.

ҚУРЪА

Қуръа ташлашда ёғоч бўлаклари ёки тошлар ишлатилган бўлиб, шу орқали Худонинг хоҳиш–иродаси аниқланган. Баъзан одамлар қуръа ташлаб, Худодан бирор ишни қандай ёки қачон қилиш кераклигини сўрашган.

ҚУТЛУҒ КЕЧА

Исо Масиҳ Ўз ўлимидан олдин шогирдлари билан бирга Фисиҳ таомини тановул қилган[1]. Ўша кеча Исо шогирдларига, сизлар бирга таом тановул қилганингизда, Мени хотирланглар, деб буюрган. Исо Масиҳнинг издошлари Унинг бу амрига итоат этиб, тез–тез йиғилиб турардилар ва биргаликда таом тановул қилардилар. Улар таомни тановул қилганларида, Исо буюргандай нон синдириб ердилар ва шаробдан ичардилар[2]. Шу тарзда улар Исо Масиҳга ўз эҳтиромини кўрсатиб, Исо уларнинг гуноҳлари учун қурбон бўлганига ишонганларини тасдиқлар эдилар[3], Исо Ўз севгисини қандай намоён қилганини хотирлар эдилар. Исо уларни қандай севган бўлса, шогирдлар ҳам бир–бирларини шундай севишлари керак эди[4].

[1] Луқо 22:14-20
[2] Ҳаворийлар 2:42, 46, 20:7
[3] 1 Коринфликлар 10:16-17, 21, 11:17-34
[4] Юҳанно 15:9-17

ҚЎЗИ

Қадимда қўзи ва бошқа ҳалол ҳайвонлар Худога қурбонлик қилинган[1]. Тавротга кўра, Исроил халқи Муқаддас чодирда, кейинчалик эса Маъбадда қурбонликлар келтириши керак эди. Улар ҳар куни эрталаб ва кечқурун, янги ой чиққанда ва белгиланган байрамларда қўзиларни қурбонлик қилардилар[2]. Ҳар йили нишонланадиган Фисиҳ байрамида ҳамма ўз уйида оловда пиширилган қўзи гўштини истеъмол қиларди[3]. Шундай қилиб, улар Худо Исроил халқининг тўнғич ўғилларини Мисрдаги охирги фалокатдан Фисиҳ қурбонлиги орқали қутқарганини эслашарди[4]. Одамлар ҳар қандай нопокликдан тозаланиш учун ўтказиладиган покланиш маросимларида ҳам қўзиларни қурбонлик қилишарди[5].

Ишаё пайғамбар одамзоднинг гуноҳини ўз бўйнига оладиган Худонинг қули ҳақида башорат қилган. Худонинг бу қули бўғизланишга олиб кетилаётган қурбонлик қўзисига ўхшатилган[6]. Яҳё пайғамбар Исо Масиҳни бутун дунёни гуноҳлардан поклайдиган Худонинг Қўзиси деб атайди[7]. Исо Масиҳ Фисиҳ байрами айёмида хочга михланган. Бир неча йиллар ўтиб Павлус, Исо Масиҳ бизнинг Фисиҳ қурбонлигимиз бўлди, деб таълим берган[8]. Ваҳий китобида Исо Масиҳ бўғизланган Қўзи каби тасвирланган[9]. Ўша Қўзи Худонинг душманлари устидан ғолиб чиқади ва Худо билан бирга абадий ҳукмронлик қилади[10].

[1] Ибтидо 4:4, 15:9, 22:7

[2] Тўлиқроқ маълумотга эга бўлиш учун ҚУРБОНЛИК ва БАЙРАМЛАР сўзларига қаранг.

[3] Чиқиш 12:1-13
[4] Чиқиш 12:26-27
[5] Левилар 12:6-7, 14:10-14, 19-20
[6] Ишаё 53:6-7
[7] Юҳанно 1:29, 36
[8] 1 Коринфликлар 5:7
[9] Ваҳий 5:6-14, 7:9-17
[10] Ваҳий 17:14, 21:22-27, 22:1-5

ҚЎЛ ТЕГИРМОН

Иккита ясси тош. Бу тошлар ёрдамида дон янчилиб, ун қилинар эди. Устки тош одатда думалоқ бўлиб, ўртасида тешиги бор эди. Шу тешикдан дон солинарди. Устки тошнинг дастаси бўлган. Шу дастадан ушлаб, устки тошни остки тош устида юрғизганлар.

ҲАВОРИЙ

Маълум бир хабарни етказиш учун юборилган элчи. Янги Аҳдда бу сўз асосан Исо Масиҳнинг ўн икки шогирдига нисбатан ишлатилган. Раббимиз Исо ҳаворийларни одамларга Хушхабар етказиш учун танлаган эди[1]. Исо Масиҳ тирилгандан кейин Уни кўрган жамоат йўлбошчиларига нисбатан ҳам ҳаворий сўзи ишлатилган. Ҳаворий Павлус ҳам улар қаторида эди[2]. Исо Масиҳ Павлусга[3] зоҳир бўлиб, унга Хушхабарни ёйиш вазифасини топширган[4]. Ҳаворийлар барча масиҳийлар орасида, айниқса ўзлари асос солган жамоатларда катта обрў–эътиборга эга бўлиб, қарорлар чиқариш ҳуқуқига эга эдилар[5]. “Ҳаворий” сўзи Хушхабарни эълон қилиш учун юборилган одамларга нисбатан ҳам ишлатилган.

[1] Луқо 6:12-16
[2] 1 Коринфликлар 15:5-9
[3] Павлуснинг асл исми Шоул эди.

[4] Ҳаворийлар 9:1-19, Галатияликлар 1:1-2, 11-12

[5] Ҳаворийлар 14:23, 15:1-2, 22-29, 1 Коринфликлар 9:1-2, 12:28, Эфесликлар 4:11-12

ҲОВУЗ

БРОНЗАДАН ЯСАЛГАН ҲОВУЗ иборасига қаранг.

ҲОСИЛ БАЙРАМИ

БАЙРАМЛАР сўзига қаранг.

Изоҳлар

ИЗОҲЛАРНИНГ ТУЗИЛИШИ ВА УЛАРДАН ФОЙДАЛАНИШ ТАРТИБИ

Изоҳлар китобхонга Муқаддас Китоб матнини яхшироқ тушунишга ёрдам бериш мақсадида тузилган. Изоҳларда қадимги Яқин Шарқ ва унга қўшни давлатларнинг тарихига, маданиятига, географик жойлашувига, саналарга ва вақт тизимига оид маълумотлар киритилган, Муқаддас Китобнинг муайян матни мазмунига мос келадиган айрим оятлар манзили берилган. Шунингдек, қадимги ўлчов бирликларининг замонавий эквивалентлари ҳам изоҳланган. Муқаддас Китобда кўп учрайдиган муҳим сўзлар ёки номлар ҳақидаги маълумот эса китобнинг луғат қисмида ўз аксини топган. Айрим ҳолларда бундай сўзлар ёки номлар учун изоҳ қисқа берилган бўлиб, тўлиқроқ маълумотга эга бўлиш учун луғатга қаранг, деб ёзилган.

Муқаддас Китобнинг асл матни қадимги иброний ва юнон тилларида ёзилгани учун, баъзан матндаги оятларнинг маъносини тушуниш мураккаблик туғдиради. Маъноси ноаниқ бўлган ана шундай оят учраганда ва олимлар ўша оятни қандай таржима қилиш кераклиги ҳақида бир тўхтамга кела олмаган ҳолларда ҳам оятга изоҳ берилган. Таржимонлар гуруҳи бундай оятларни диққат билан ўрганиб чиқиб, мазмуни контекстга мос келадиган таржимадан фойдаланганлар. Айрим ҳолларда матндаги маълум бир сўзнинг ёки иборанинг қўшимча маънолари ёки бошқа варианти изоҳда кўрсатиб ўтилган. Ўзбек тилидаги мазкур таржима учун асос бўлган Эски ва Янги Аҳднинг асл матнлари ҳақида қўшимча маълумотга эга бўлиш учун луғатдаги ИБРОНИЙЧА МАТН ва ЮНОНЧА МАТН ибораларига қаранг. Ўша ўринларда Эски ва Янги Аҳд матнининг тарихи ҳақида муҳим маълумотлар берилган бўлиб, олимлар асл матн маъносини тушунишлари учун алоҳида аҳамиятга эга бўлган қайси қадимий қўлёзмалардан фойдаланганлари ҳақида ёзилган.

Изоҳ берилган сўзлар ёки иборалар матнда юлдузча (*) билан белгиланган. Ҳар бир китоб таркибидаги изоҳланаётган сўз ва иборалар мазкур қисмда ўша китоб номи остида келтирилган. Изоҳларнинг аксарияти қуйидаги намуна асосида берилган:

7:20 ўн беш тирсак — тахминан 7 метрга тўғри келади.

7:20 — бу рақамлар изоҳланаётган сўз ёки иборанинг манзилини, яъни биринчи рақам бобини, иккинчи рақам оятини билдиради. Масалан, 7–боб, 20–оят.

ўн беш тирсак — тиредан олдинги курсив шаклида берилган бу сингари сўз ёки иборалар Муқаддас Китоб матнидан олинган бўлиб, изоҳланадиган қисмни ташкил қилади.

тахминан 7 метрга тўғри келади — изоҳда тиредан кейин келган бу сингари жумлалар изоҳ матнини ташкил қилади.

Муқаддас Китоб таркибидаги ҳар бир китобнинг кириш қисмидаги изоҳларга боб ва оят рақами қўйилмаган. Бундай изоҳлар ўша китобга берилган изоҳлар рўйхатининг бошида келади.

Забур китобининг айрим сарлавҳалари санолар бошида келгани учун, бош сарлавҳаларга берилган изоҳларда фақат санонинг тартиб рақами кўрсатилган. Бундай сарлавҳаларнинг оят рақами йўқ (мисол учун, 31–санога берилган изоҳга қаранг).

Муқаддас Китоб таркибига кирган қуйидаги бешта қисқа китоб: Ободиё, Филимўн, 2 Юҳанно, 3 Юҳанно ва Яҳудо китоблари бобларга бўлинмагани боис, бу китобларга берилган изоҳларда фақат оят рақами кўрсатилган.

Янги Аҳд муаллифи Эски Аҳддан иқтибос келтирганда, юлдузча (*) иқтибосдан кейин қўйилган. Бундай ҳолларда иқтибос изоҳ бошида берилмаган, балки иқтибос Эски Аҳднинг қайси оятларидан олингани кўрсатиб ўтилган. Мисол учун, Матто китобига берилган қуйидаги намунага эътибор беринг:

2:6 Михо 5:2 га қаранг.

Янги Аҳдда Эски Аҳддан келтирилган иқтибослар иброний тилидаги Эски Аҳднинг асл матнидан таржима қилинмаган, балки Янги Аҳд муаллифининг юнон тилида ёзилган сўзларидан олинган. Янги Аҳд муаллифлари Эски Аҳддан иқтибослар келтирганларида, баъзан уларни сўзма–сўз эмас, балки фақат керакли қисмларини олиб, матн маъносига мос равишда ишлатганлар. Шу боис Янги Аҳддаги баъзи иқтибослар Эски Аҳд матнидагидан бироз фарқ қилади.

Қуйида изоҳлардаги рақамларга ҳамда кўп такрорланадиган сўзлар ва ибораларга тушунтиришлар берилган. Изоҳларни тўғри тушунишингиз учун қуйидаги намуналарни диққат билан ўқиб чиқинг:

6:1 — маълум бир китобнинг 6–бобини ва 1–оятини билдиради. Агар рақамлар бошида китоб номи берилмаган бўлса, изоҳ билан таъминланаётган китоб назарда тутилган. Агар рақамлар бошида маълум бир китоб номи берилган бўлса, шу китобнинг боби ва ояти назарда тутилган. Мисол учун, Ҳикматлар 1:7 деганда “Сулаймоннинг ҳикматлари” китобининг 1–боби, 7–ояти назарда тутилади.

6:1 га қаранг — изоҳ билан таъминланаётган китобнинг 6–боби 1–оятига қаранг деган маъно англашилади.

6:1, 5, 9, 18:4-7 га ва Чиқиш 2:9 га қаранг — изоҳ билан таъминланаётган китобнинг 6–боби 1, 5 ва 9–оятларига, 18–бобнинг 4–оятидан 7–оятигача ва Чиқиш китобининг 2–боби 9–оятига қаранг, деган маъно англашилади. Эслатма: боб рақамидан кейин доимо икки нуқта (:) қўйилади ёки “–боб” тарзида ёзилади. Шунинг учун юқоридаги 6:1, 5, 9 мисолида 1, 5 ва 9 сонлари оят рақамини билдиради.

24:7 изоҳига қаранг — изоҳ билан таъминланаётган китобнинг 24–боби 7–оятига берилган изоҳга қаранг, деган маъно англашилади.

12:8 га ва ўша оятнинг изоҳига қаранг — изоҳ билан таъминланаётган китобнинг 12–боби 8–оятига ва ўша оятга берилган изоҳга қаранг, деган маъно англашилади.

16:7-14 оятларга ва 16:14 изоҳига қаранг — изоҳ билан таъминланаётган китобнинг 16–боби 7–оятидан 14–оятигача ва шу китобнинг 16–боби 14–оятига берилган изоҳга қаранг, деган маъно англашилади.

тўлиқроқ маълумотга эга бўлиш учун луғатдаги ИСРОИЛ сўзига қаранг — бу каби изоҳларда Муқаддас Китобга илова қилинган луғат назарда тутилган.

ибронийча матн — Эски Аҳднинг асл матни бўлиб, ўзбек тилига қилинган мазкур таржима ушбу ибронийча матнга асосланган. Тўлиқроқ маълумотга эга бўлиш учун луғатдаги ИБРОНИЙЧА МАТН иборасига қаранг.

орамийча матн — Эски Аҳднинг айрим қисмлари орамий тилида ёзилгани боис, орамийча матн ўша қисмларнинг асл матни ҳисобланади. Ўзбек тилига қилинган мазкур қисмлар таржимаси ушбу орамийча матнга асосланган. Тўлиқроқ маълумотга эга бўлиш учун луғатдаги ОРАМИЙЧА сўзига ва ОРАМИЙЧА МАТН иборасига қаранг.

иброний қўлёзмалари, қумрон қўлёзмалари, қадимий юнонча таржима, қадимий сурёнийча таржима, қадимий лотинча таржима — Эски Аҳднинг қадимда кўчирилган нусхалари ва таржималари. Ибронийча асл матннинг маъноси ноаниқ бўлган ўринларда олимлар матн маъносини тўлиқ тушунишлари учун ушбу қўлёзмалар ва таржималардан фойдаланадилар. Тўлиқроқ маълумотга эга бўлиш учун луғатдаги ИБРОНИЙЧА МАТН ибораси остида берилган ИБРОНИЙ ҚЎЛЁЗМАЛАРИ, ҚУМРОН ҚЎЛЁЗМАЛАРИ ва ҚАДИМИЙ ТАРЖИМАЛАР ибораларига қаранг.

юнонча матн — Янги Аҳднинг асл матни бўлиб, ўзбек тилига қилинган мазкур таржима ушбу юнонча матнга асосланган. Тўлиқроқ маълумотга эга бўлиш учун луғатдаги ЮНОНЧА МАТН иборасига қаранг.

юнонча қўлёзмалар — Янги Аҳднинг қадимда кўчирилган нусхалари. Тўлиқроқ маълумотга эга бўлиш учун луғатдаги ЮНОНЧА МАТН остида берилган ЮНОН ҚЎЛЁЗМАЛАРИ иборасига қаранг.

…минг–минг авлодларига… — ёки мингинчи авлодига ёхуд мингларига — бундай ҳолларда “ёки” ва “ёхуд” сўзлари асл матн маъносини икки ёки ундан ҳам кўпроқ маъноларда тушуниш мумкинлигини билдиради. Китобхон мазкур таржимани бошқа таржималар билан солиштирганда, баъзи бир оятларнинг маъноси бошқача эканлигини пайқаши мумкин. Таржимадаги фарқлар, одатда, қуйидаги сабабларга кўра пайдо бўлган:

1) Асл матндаги сўз ёки ибора бир неча маънога эга, бу ҳолда таржимада сўзнинг ёки иборанинг маъноси матн контекстига кўра танланади.

2) Асл матнда баъзи архаик сўзлар ёки иборалар кам учрагани боис, олимлар уларнинг маъносини аниқ била олмайдилар.

3) Асл матнда айрим оятларнинг маъноси ноаниқ, эҳтимол, котиблар матнни кўчирганларида хатога йўл қўйганлари бунга сабаб бўлиши мумкин. Бундай ҳолда олимлар матнни бошқа қўлёзмалар билан солиштириб, унинг маъносини аниқлашга ҳаракат қиладилар. Шунга қарамай, айрим ҳолларда эришилган натижа яна баҳсли бўлиб қолаверади. Баъзан бундай маълумот изоҳларда берилган бўлиб, китобхон муаммони тушунишига ёрдам беради. Кўп ҳолларда эса бунинг имкони йўқ, чунки муаммо ниҳоятда узун ва батафсил изоҳни талаб қилади. Китобхонларимиз Муқаддас Китобни чуқур ўрганмоқчи бўлсалар, бундай саволларга қониқарли жавоб топишлари учун Муқаддас Китоб бўйича тузилган шарҳларга, яъни комментарийларга мурожаат қилишлари мумкин.

“…Байт–Хагон шаҳрига қараб қочди… — ёки боғдаги уйнинг йўлидан қочди.” — бу ҳолда “ёки” айирувчи боғловчисининг вазифаси шундан иборатки, асл матндаги бирор сўз ёки ибора атоқли отни ёки сифатдош оборотини билдиради. Матнга юқоридагидай изоҳ берилган бўлса, демак, олимлар бу масалада битта ечимга келмаганлар, яъни асл матнда атоқли от ишлатилганми ёки сифатдош обороти назарда тутилганми — аниқ эмас.

…бўлиши мумкин, …бўлса керак, баҳсли, чамаси, эҳтимол — изоҳларда бу каби сўзлар бор бўлса, демак, олимлар асл матндаги бирор масалада бир тўхтамга кела олмаганлар. Умид қиламизки, бундай ўринларда китобхонлар Муқаддас Китобни диққат билан ўқийдилар ва бошқаларнинг бу борадаги қарашларига ҳурмат билан ёндашадилар.

ибронийча матнда бу исмнинг бошқа варианти Ёрам — бу каби изоҳлар асл матндаги исм бошқача ёзилганини билдиради. Қадимда одамларнинг исмларини ва жойлар номларини турлича талаффуз қилишгани боис, улар бир хил ёзилмаган. Баъзан исмларни ва номларни қисқартириб айтишган. Тушунмовчиликнинг олдини олиш учун, мазкур таржимада ҳар бир одамнинг исми ёки жойнинг номи матннинг бошқа ўринларидаги исм ёки ном билан бир хил қилиб берилган.

ибронийча матнда Исроил, Ёқубнинг яна бир исми — бу каби изоҳлар бирон одамнинг ёки жойнинг асл матнда бошқа номи ҳам борлигини билдиради. Баъзан одамларнинг ва жойларнинг иккита номи бўлган. Тушунмовчиликларнинг олдини олиш учун, одатда, мазкур таржимада ўша номларнинг биттаси ишлатилган.

бу ўринда Павлус Ибтидо 3:17-19 ни назарда тутган — бу каби изоҳлар Янги Аҳд матни учун берилган бўлиб, муаллиф Эски Аҳднинг қайси оятлари ёки парчасига ишора қилаётганини кўрсатади. Бундай ўринларда муаллиф иқтибос келтирмаган, у фақат Эски Аҳд оятларидаги айрим калит сўзлар ва иборалардан фойдаланган ёки фикрини таъкидлаш учун Эски Аҳддаги оятларнинг умумий мазмунини айтиб ўтган, холос.

Муаллиф бу ўринда Ишаё 40:3 нинг қадимий юнонча таржимасидан фойдаланган — бу каби изоҳлар Янги Аҳд матни учун берилган бўлиб, муаллиф ёки сўзловчи иқтибосни Эски Аҳднинг қадимги юнон тилига қилинган таржимасидан келтирганини билдиради. Бундай изоҳлар Эски Аҳднинг юнон тилидаги таржимаси иброний тилидаги асл матндан бироз фарқ қилишини кўрсатади. Илк жамоатдаги масиҳийлар, асосан, юнон тилига таржима қилинган Эски Аҳд матнидан фойдаланганлар, чунки ўша даврда кўпчилик иброний тилини билмаган ва асл матнни ўқий олмаган. Тўлиқроқ маълумотга эга бўлиш учун луғатдаги ЮНОН ТИЛИ ВА МАДАНИЯТИ иборасига ва ИБРОНИЙЧА МАТН ибораси остида берилган ҚАДИМИЙ ТАРЖИМАЛАР иборасига қаранг.

Расмлар

Расмлар

1. Муқаддас чодир (Расм)

2. Шоҳ Сулаймон қурдирган Маъбад

3. Ҳизқиёл ваҳийда кўрган Маъбаднинг лойиҳаси

4. Шоҳ Ҳирод қурдирган Маъбад лойиҳаси (Исо Масиҳ даврида)

5. Шоҳ Ҳирод қурдирган Маъбад (Исо Масиҳ даврида)

Муқаддас чодир (Расм)

Шоҳ Сулаймон қурдирган Маъбад

Ҳизқиёл ваҳийда кўрган Маъбаднинг лойиҳаси

Шоҳ Ҳирод қурдирган Маъбад лойиҳаси (Исо Масиҳ даврида)

Шоҳ Ҳирод қурдирган Маъбад (Исо Масиҳ даврида)

Жадваллар

Жадваллар

1. Эски Аҳд хронологияси жадвали

2. Янги Аҳд хронологияси жадвали

3. Эски Аҳддаги ўхшаш парчалар жадвали

4. Янги Аҳддаги ўхшаш парчалар жадвали

Эски Аҳд хронологияси жадвали

Янги Аҳд хронологияси жадвали

Эски Аҳддаги ўхшаш парчалар жадвали

Айрим ҳолларда Муқаддас Китобдаги баъзи оятларнинг мазмуни айнан бир китобнинг ўзида ёки бошқа китобда такрорланади. Бундай такрорлар, асосан, 2-4 Шоҳлар китобларида, 1-2 Солномалар китобларида ва тўртта Хушхабарда учрайди. Китобхонларимизга ўхшаш парчаларни топишга ёрдам бериш мақсадида, Эски Аҳд ва Янги Аҳд китоблари учун қуйидаги жадваллар ишлаб чиқилди. Бу жадвалларда ўхшаш парчаларнинг асосий мавзуси ифодаланган ва ўша парчаларнинг Муқаддас Китобдаги манзили келтирилган. Жадвалларни тузишдан яна бир мақсад китобхонга 2-4 Шоҳлар, 1-2 Солномалар китоблари ва тўртта Хушхабарларни яхшироқ қиёслаш имконини беришдир. Шунинг учун баъзи воқеалар мана шу китобларнинг фақатгина биттасида ёритилган бўлса–да, ўша воқеанинг манзили жадвалга киритилган.

Чиқиш, Левилар, Саҳрода, Қонунлар, Ёшуа, Ҳакамлар

Парчанинг асосий мавзуси | Ўхшаш парчалар манзиллари
Фисиҳ зиёфати ва Хамиртурушсиз нон байрами | Чиқиш 12:14-20, Левилар 23:5-8, Саҳрода 28:16-25, Қонунлар 16:1-8
Ўнта амр | Чиқиш 20:1-17, Қонунлар 5:6-21
Қутлуғ йил (еттинчи йил) | Левилар 25:8-38, Қонунлар 15:1-11
Муқаддас чодир учун назрлар | Чиқиш 25:1-7, 35:4-19, 39:32-41
Аҳд сандиғи | Чиқиш 25:10-20, 37:1-9
Олтин хонтахта | Чиқиш 25:23-29, 37:10-16
Чироқпоя | Чиқиш 25:31-39, 37:17-24
Муқаддас чодир | Чиқиш 26:1-37, 36:8-38
Бронза қурбонгоҳ | Чиқиш 27:1-8, 38:1-7
Чироқпоя учун мой | Чиқиш 27:20-21, Левилар 24:1-3
Эфод | Чиқиш 28:6-14, 39:2-7
Кўкракпеч | Чиқиш 28:15-28, 39:8-21
Бошқа руҳонийлик либослари | Чиқиш 28:31-43, 39:22-31
Руҳонийларнинг бағишланиши | Чиқиш 29:1-37, Левилар 8:1-36
Тутатқи қурбонгоҳи | Чиқиш 30:1-5, 37:25-28
Базалил ва Охолиёв | Чиқиш 31:2-6, 35:30-35
Ҳалол ва ҳаром ҳайвонлар | Левилар 11:1-23, Қонунлар 14:3-20
Ҳосил байрами | Левилар 23:15-22, Саҳрода 28:26-31, Қонунлар 16:9-12
Карнай байрами | Левилар 23:23-25, Саҳрода 29:1-6
Покланиш куни | Левилар 16:1-34, 23:26-32, Саҳрода 29:7-11
Чайла байрами | Левилар 23:33-43, Саҳрода 29:12-39, Қонунлар 16:13-17
Паноҳ шаҳарлар | Саҳрода 35:6-34, Қонунлар 4:41-43, 19:1-14, Ёшуа 20:1-9
Ўтниёл Давир шаҳрини қўлга киритади | Ёшуа 15:15-19, Ҳакамлар 1:11-15
Ёшуа вафот этади | Ёшуа 24:29-31, Ҳакамлар 2:7-9

1 Солномалар ва Эски Аҳддаги бошқа китоблар

Парчанинг асосий мавзуси | 1 Солномалар | Ўхшаш парчалар манзиллари
Одам Атонинг насли | 1:1-4 | Ибтидо 5:1-32
Ёфаснинг насли | 1:5-7 | Ибтидо 10:2-4
Хомнинг насли | 1:8-10 | Ибтидо 10:6-8
Сомнинг насли | 1:17-27 | Ибтидо 10:22-29
Хатуро Иброҳимга туғиб берган ўғиллар | 1:32-33 | Ибтидо 25:1-4
Исҳоқнинг насли | 1:34 | Ибтидо 21:3, 25:25-26
Эсовнинг насли | 1:35-37 | Ибтидо 36:4-5, 10-13
Сеирнинг насли | 1:39-42 | Ибтидо 36:20-28
Эдом шоҳлари ва йўлбошчилари | 1:43-54 | Ибтидо 36:31-43
Ёқубнинг ўғиллари | 2:1-2 | Чиқиш 1:1-5
Яҳудонинг насли | 2:3 | Ибтидо 38:2-7, 46:12
Рамнинг насли | 2:10-17 | Рут 4:19-22
Хазроннинг насли | 2:18-24 |
Ярахмалнинг насли | 2:25-41 |
Холибнинг насли | 2:42-55 |
Довуднинг фарзандлари | 3:1-4, 14:4-7 | 2 Шоҳлар 3:2-5, 5:14-15
Сулаймоннинг насли | 3:10-24 |
Яҳудонинг насли | 4:1-23 |
Шимўннинг насли | 4:24-43 | Саҳрода 26:12-14, Ёшуа 19:1-8
Рубеннинг насли | 5:1-10 | Ибтидо 46:9, Чиқиш 6:14, Саҳрода 26:5-7
Гаднинг насли | 5:11-22 |
Манаше қабиласининг ярми | 5:23-26 |
Левининг насли | 6:1-30 |
Маъбад созандалари | 6:31-48 |
Ҳоруннинг насли | 6:49-53 |
Левилар яшаган шаҳарлар | 6:54-81 | Ёшуа 21:4-39
Иссахорнинг насли | 7:1-5 | Ибтидо 46:13, Саҳрода 26:23-25
Беняминнинг насли | 7:6-12, 8:1-32 | Ибтидо 46:21
Нафталининг насли | 7:13 |
Манашенинг насли | 7:14-19 |
Эфрайимнинг насли | 7:20-29 |
Ошернинг насли | 7:30-40 |
Шоулнинг насли | 8:33-40, 9:35-44 |
Сургундан Қуддусга қайтиб келган халқ | 9:1-34 |
Шоулнинг ўлими | 10:1-14 | 1 Шоҳлар 31:1-13
Довуд Исроил шоҳи бўлади | 11:1-3 | 2 Шоҳлар 5:1-3
Довуд Қуддусни босиб олади | 11:4-9 | 2 Шоҳлар 5:6-10
Довуднинг баҳодир жангчилари | 11:10-47 | 2 Шоҳлар 23:8-39
Довуднинг Зихлахдаги издошлари | 12:1-22 |
Довуднинг Хеврондаги издошлари | 12:23-40 |
Уззох Аҳд сандиғига қўл теккизади | 13:1-14 | 2 Шоҳлар 6:1-11
Довуднинг шуҳрати | 14:1-17, 3:5-8 | 2 Шоҳлар 5:11-25
Аҳд сандиғи Қуддусга келтирилади | 15:1-29 | 2 Шоҳлар 6:12-16
Довуд Худога сажда қилиб, шукрона қўшиғини айтади | 16:1-36 | 2 Шоҳлар 6:17-19, Забур 95:1-13, 104:1-15
Довуд Қуддус ва Гивонда сажда қилишни йўлга қўяди | 16:37-43 |
Худо Довудга ваъда беради | 17:1-15 | 2 Шоҳлар 7:1-17
Довуд Худога ҳамду сано айтади | 17:16-27 | 2 Шоҳлар 7:18-29
Довуднинг жангдаги ғалабалари | 18:1-13 | 2 Шоҳлар 8:1-14
Довуднинг аъёнлари | 18:14-17 | 2 Шоҳлар 8:15-18
Довуд Оммон ва Орам халқларини мағлуб қилади | 19:1-20:3 | 2 Шоҳлар 10:1-11:1, 12:29-31
Филист паҳлавонларига қарши жанг | 20:4-8 | 2 Шоҳлар 21:18-22
Довуднинг зафар қўшиғи | | 2 Шоҳлар 22:1-51, Забур 17:1-51
Довуд халқни рўйхатга олади | 21:1-22:1 | 2 Шоҳлар 24:1-25
Довуд Маъбадни қуришга тайёргарлик кўради | 22:2-19 |
Сулаймон шоҳ қилиб тайинланади | 23:1 |
Левилар ва уларнинг вазифалари | 23:2-32 |
Руҳонийлар ва уларнинг вазифалари | 24:1-19 |
Леви уруғбошиларининг рўйхати | 24:20-31 |
Маъбад созандалари ва уларнинг вазифалари | 25:1-31 |
Маъбад дарвозабонлари ва уларнинг вазифалари | 26:1-19 |
Бошқа левилар ва уларнинг вазифалари | 26:20-32 |
Лашкарбошилар | 27:1-24 |
Аъёнлар | 27:25-34 |
Довуд Маъбадни қуриш учун кўрсатма беради | 28:1-21 |
Маъбад қурилиши учун ҳадялар | 29:1-9 |
Довуд Худони мадҳ қилади | 29:10-20 |
Сулаймон тахтга ўтиради | 29:21-25 |
Довуднинг ўлими | 29:26-30 | 3 Шоҳлар 2:10-11

2 Солномалар ва Эски Аҳддаги бошқа китоблар

Парчанинг асосий мавзуси | 2 Солномалар | Ўхшаш парчалар манзиллари
Сулаймоннинг шоҳлиги ўрнатилади | 1:1-4 | 3 Шоҳлар 2:46
Сулаймон донолик сўраб ибодат қилади | 1:5-13 | 3 Шоҳлар 3:4-15
Сулаймоннинг бойлиги | 1:14-17, 9:25-28 | 3 Шоҳлар 10:26-29
Сулаймоннинг донишмандлигидан бир лавҳа | | 3 Шоҳлар 3:16-28
Сулаймоннинг аъёнлари | | 3 Шоҳлар 4:1-19
Сулаймон ҳукмронлигининг равнақ топиши | | 3 Шоҳлар 4:20-34
Маъбад қурилиши учун тайёргарлик | 2:1-18 | 3 Шоҳлар 5:1-18
Маъбад қурилиши | 3:1-14 | 3 Шоҳлар 6:1-38
Сулаймоннинг саройи | | 3 Шоҳлар 7:1-12
Маъбад ичидаги нарсалар | 3:15-5:1 | 3 Шоҳлар 7:13-51
Аҳд сандиғи Маъбадга келтирилади | 5:2-6:11 | 3 Шоҳлар 8:1-21
Сулаймоннинг ибодати | 6:12-42 | 3 Шоҳлар 8:22-53, Забур 131:8-10
Маъбад Эгамизга бағишланади | 7:1-10 | 3 Шоҳлар 8:54-66
Худо Сулаймонга зоҳир бўлади | 7:11-22 | 3 Шоҳлар 9:1-9
Сулаймоннинг эришган ютуқлари | 8:1-18 | 3 Шоҳлар 9:10-28
Шава маликаси Қуддусга ташриф буюради | 9:1-12 | 3 Шоҳлар 10:1-13
Сулаймоннинг бойлиги | 9:13-28, 1:14-17 | 3 Шоҳлар 10:14-29
Сулаймоннинг хотинлари | | 3 Шоҳлар 11:1-13
Сулаймоннинг душманлари | | 3 Шоҳлар 11:14-25
Ерибом Сулаймонга қарши исён кўтаради | | 3 Шоҳлар 11:26-40
Сулаймоннинг ўлими | 9:29-31 | 3 Шоҳлар 11:41-43
Шимолдаги қабилалар қўзғолони | 10:1-19 | 3 Шоҳлар 12:1-20
Шамаёнинг башорати | 11:1-4 | 3 Шоҳлар 12:21-24
Исроил шоҳи Ерибом | | 3 Шоҳлар 12:25-14:20
Яҳудо шоҳи Рахабомнинг қалъалари | 11:5-17 |
Рахабомнинг хонадони | 11:18-23 |
Миср Яҳудо юртига ҳужум қилади | 12:1-14 | 3 Шоҳлар 14:21-28
Рахабомнинг ўлими | 12:15-16 | 3 Шоҳлар 14:29-31
Яҳудо шоҳи Абиё | 13:1-22 | 3 Шоҳлар 15:1-7
Яҳудо шоҳи Осо | 14:1-15 | 3 Шоҳлар 15:8-12
Осонинг ислоҳотлари | 15:1-19 | 3 Шоҳлар 15:13-16
Осо ҳукмронлигининг охирги даври | 16:1-10 | 3 Шоҳлар 15:17-22
Осонинг ўлими | 16:11-14 | 3 Шоҳлар 15:23-24
Исроил шоҳи Надов | | 3 Шоҳлар 15:25-32
Исроил шоҳи Башо | | 3 Шоҳлар 15:33-16:7
Исроил шоҳи Элох | | 3 Шоҳлар 16:8-14
Исроил шоҳи Зимри | | 3 Шоҳлар 16:15-20
Исроил шоҳи Омри | | 3 Шоҳлар 16:21-28
Исроил шоҳи Ахаб | | 3 Шоҳлар 16:29-34
Илёс пайғамбар | | 3 Шоҳлар 17:1-19:21
Ахаб ва Орам шоҳи Банҳадад орасидаги уруш | | 3 Шоҳлар 20:1-43
Ахаб Навўтни ўлдиради | | 3 Шоҳлар 21:1-29
Яҳудо шоҳи Ёҳушафат | 17:1-19 |
Михиё пайғамбар шоҳ Ахабни огоҳлантиради | 18:1-27 | 3 Шоҳлар 22:1-28
Ахабнинг ўлими | 18:28-34 | 3 Шоҳлар 22:29-40
Валий Ёҳу Ёҳушафатга танбеҳ беради | 19:1-3 |
Ёҳушафатнинг ислоҳотлари | 19:4-11 |
Ёҳушафат атрофидаги халқлар билан уруш қилади | 20:1-30 |
Ёҳушафат ҳукмронлигининг сўнгги даври | 20:31-21:3 | 3 Шоҳлар 22:41-50
Исроил шоҳи Охозиё | | 3 Шоҳлар 22:51-53
Илёс пайғамбар ва Охозиё | | 4 Шоҳлар 1:1-18
Илёс осмонга олинади | | 4 Шоҳлар 2:1-25
Мўаб ва Исроил ўртасидаги уруш | | 4 Шоҳлар 3:1-27
Элишай пайғамбар | | 4 Шоҳлар 4:1-8:15
Яҳудо шоҳи Ёҳурам | 21:4-20 | 4 Шоҳлар 8:16-24
Яҳудо шоҳи Охозиё | 22:1-6 | 4 Шоҳлар 8:25-29
Ёҳу Исроил устидан шоҳ қилиб тайинланади | | 4 Шоҳлар 9:1-13
Ёҳу Исроил шоҳи Ёрамни ва Яҳудо шоҳи Охозиёни ўлдиради | 22:7-9 | 4 Шоҳлар 9:14-29
Ёҳу Изабелни ўлдиради | | 4 Шоҳлар 9:30-37
Ёҳу Ахаб хонадонини ўлдиради | | 4 Шоҳлар 10:1-17
Ёҳу Баалга сиғинганларни ўлдиради | | 4 Шоҳлар 10:18-28
Ёҳунинг ҳукмронлиги | | 4 Шоҳлар 10:29-36
Яҳудо маликаси Оталиё | 22:10-12 | 4 Шоҳлар 11:1-3
Малика Оталиё ўлдирилади | 23:1-21 | 4 Шоҳлар 11:4-20
Яҳудо шоҳи Йўш | 24:1-16 | 4 Шоҳлар 11:21-12:16
Йўш ҳукмронлигининг охирги даври | 24:17-27 | 4 Шоҳлар 12:17-21
Исроил шоҳи Ёҳухоз | | 4 Шоҳлар 13:1-9
Исроил шоҳи Ёҳўш | | 4 Шоҳлар 13:10-11
Ёҳўш ва Элишай пайғамбар | | 4 Шоҳлар 13:14-25
Ёҳўшнинг ўлими | | 4 Шоҳлар 13:12-13, 14:15-16
Яҳудо шоҳи Эмозиё | 25:1-24 | 4 Шоҳлар 14:1-14
Эмозиёнинг ўлими | 25:25-28 | 4 Шоҳлар 14:17-20
Уззиё Яҳудо шоҳи қилиб тайинланади | 26:1-2 | 4 Шоҳлар 14:21-22
Исроил шоҳи Ёрубом | | 4 Шоҳлар 14:23-29
Уззиёнинг ҳукмронлиги | 26:3-15 | 4 Шоҳлар 15:1-4
Худо Уззиёни тери касаллигига йўлиқтиради | 26:16-21 | 4 Шоҳлар 15:5
Уззиёнинг ўлими | 26:22-23 | 4 Шоҳлар 15:6-7, Ишаё 1:1, 6:1
Исроил шоҳи Закариё | | 4 Шоҳлар 15:8-12
Исроил шоҳи Шаллум | | 4 Шоҳлар 15:13-16
Исроил шоҳи Манахим | | 4 Шоҳлар 15:17-22
Исроил шоҳи Пакахиё | | 4 Шоҳлар 15:23-26
Исроил шоҳи Пеках | | 4 Шоҳлар 15:27-31
Яҳудо шоҳи Йўтом | 27:1-9 | 4 Шоҳлар 15:32-38
Яҳудо шоҳи Охоз | 28:1-27 | 4 Шоҳлар 16:1-20, Ишаё 14:28
Яҳудо шоҳи Ҳизқиё | 29:1-31:21 | 4 Шоҳлар 18:1-8
Исроилнинг охирги шоҳи Хўшея | | 4 Шоҳлар 17:1-2
Самариянинг мағлубияти | | 4 Шоҳлар 17:3-41, 18:9-12
Оссурия қўшини Қуддусга таҳдид солади | 32:1-19 | 4 Шоҳлар 18:13-35, Ишаё 20:1, 21:16, 36:1-20
Ҳизқиё Ишаё пайғамбардан маслаҳат сўрайди | | 4 Шоҳлар 19:1-13, Ишаё 37:1-13
Ҳизқиёнинг ибодати | 32:20 | 4 Шоҳлар 19:14-19, Ишаё 37:14-20
Оссуриянинг мағлубияти | 32:21-23 | 4 Шоҳлар 19:20-37, Ишаё 37:21-38
Ҳизқиёнинг хасталиги | 32:24-30 | 4 Шоҳлар 20:1-11, Ишаё 38:1-20
Бобилдан келган элчилар | 32:31-33 | 4 Шоҳлар 20:12-21, Ишаё 39:1-8
Яҳудо шоҳи Манаше | 33:1-20 | 4 Шоҳлар 21:1-18
Яҳудо шоҳи Омон | 33:21-25 | 4 Шоҳлар 21:19-26
Яҳудо шоҳи Йўшиё | 34:1-7 | 4 Шоҳлар 22:1-2
Қонун китоби топилади | 34:8-28 | 4 Шоҳлар 22:3-20
Шоҳ Йўшиёнинг ислоҳотлари | 34:29-35:19 | 4 Шоҳлар 23:1-27
Йўшиё ҳукмронлигининг сўнгги даври | 35:20-36:1 | 4 Шоҳлар 23:28-30
Яҳудо шоҳи Ёҳухоз | 36:2-4 | 4 Шоҳлар 23:31-34
Яҳудо шоҳи Ёҳайиқим | 36:5-8 | 4 Шоҳлар 23:35-24:7
Яҳудо шоҳи Ёҳайихин | 36:9-10 | 4 Шоҳлар 24:8-17, Еремиё 52:28
Яҳудо шоҳи Зидқиё | 36:11-21 | 4 Шоҳлар 24:18-25:30, Еремиё 39:1-10, 52:1-34
Шоҳ Куруш Яҳудо халқига озодлик беради | 36:22-23 | Эзра 1:1-3

Эски Аҳддаги бошқа китоблар

Парчанинг асосий мавзуси | Ўхшаш парчалар манзиллари
Сургундан қайтиб келганларнинг рўйхати | Эзра 2:1-70, Нахимиё 7:6-73
Икки санодаги ўхшаш парча | Забур 13:1-7, Забур 52:2-7
Икки санодаги ўхшаш парча | Забур 30:2-5, Забур 70:1-3
Икки санодаги ўхшаш парча | Забур 39:14-18, Забур 69:2-6
Икки санодаги ўхшаш парча | Забур 56:8-12, Забур 107:2-6
Икки санодаги ўхшаш парча | Забур 59:7-14, Забур 107:7-14
Икки санодаги ўхшаш парча | Забур 113:12-19, Забур 134:15-20
Эгамизнинг уйи турган тоғ | Ишаё 2:2-4, Михо 4:1-3
Мўаб шарманда бўлади | Ишаё 16:6-12, Еремиё 48:29-36
Худога ҳамду сано қўшиғи | Еремиё 10:12-16, Еремиё 51:15-19
Эгамиз Эдом халқини жазолайди | Еремиё 49:9-10, 14-16, Ободиё 1:1-6

Янги Аҳддаги ўхшаш парчалар жадвали

Айрим ҳолларда Муқаддас Китобдаги баъзи оятларнинг мазмуни айнан бир китобнинг ўзида ёки бошқа китобда такрорланади. Бундай такрорлар, асосан, 2-4 Шоҳлар китобларида, 1-2 Солномалар китобларида ва тўртта Хушхабарда учрайди. Китобхонларимизга ўхшаш парчаларни топишга ёрдам бериш мақсадида, Эски Аҳд ва Янги Аҳд китоблари учун қуйидаги жадваллар ишлаб чиқилди. Бу жадвалларда ўхшаш парчаларнинг асосий мавзуси ифодаланган ва ўша парчаларнинг Муқаддас Китобдаги манзили келтирилган. Жадвалларни тузишдан яна бир мақсад китобхонга 2-4 Шоҳлар, 1-2 Солномалар китоблари ва тўртта Хушхабарларни яхшироқ қиёслаш имконини беришдир. Шунинг учун баъзи воқеалар мана шу китобларнинг фақатгина биттасида ёритилган бўлса–да, ўша воқеанинг манзили жадвалга киритилган.

Хушхабарлар

Парчанинг асосий мавзуси | Матто | Марк | Луқо | Юҳанно
Луқо Хушхабарининг муқаддимаси | | | 1:1-4 |
Юҳанно Хушхабарининг муқаддимаси | | | | 1:1-18
Исо Масиҳнинг насл–насаби | 1:1-17 | | 3:23-38 |
Яҳё чўмдирувчининг туғилиши ҳақида каромат | | | 1:5-25 |
Исо Масиҳнинг туғилиши ҳақида каромат | | | 1:26-38 |
Марям Элисабетни йўқлаб боради | | | 1:39-56 |
Яҳё чўмдирувчининг туғилиши, Закариёнинг башорати | | | 1:57-80 |
Исо Масиҳнинг туғилиши | 1:18-25 | | 2:1-7 |
Чўпонлар ва фаришталар | | | 2:8-20 |
Исога исм қўйилади, Шимўннинг ҳамду саноси | | | 2:21-39 |
Шарқдан келган мунажжимлар | 2:1-12 | | |
Юсуф Марям ва чақалоқни Мисрга олиб қочади | 2:13-18 | | |
Юсуф оиласи билан Мисрдан қайтиб келади | 2:19-23 | | |
Ўсмир Исо Маъбадда | | | 2:40-52 |
Яҳё чўмдирувчининг ваъзи | 3:1-12 | 1:1-8 | 3:1-18 |
Исо сувга чўмдирилади | 3:13-17 | 1:9-11 | 3:21-22 |
Исони иблис васвасага солади | 4:1-11 | 1:12-13 | 4:1-13 |
Яҳё чўмдирувчининг гувоҳлиги | | | | 1:19-34
Исонинг дастлабки шогирдлари | | | | 1:35-51
Исонинг дастлабки мўъжизаси | | | | 2:1-12
Исо савдогарларни Маъбаддан қувади | | | | 2:13-25
Исо ва Никодим | | | | 3:1-21
Яҳё чўмдирувчи Исо Масиҳ ҳақида гувоҳлик беради | | | | 3:22-36
Исо Жалилага қайтади | 4:12 | 1:14 | 3:19-20, 4:14 | 4:1-4, 43-45
Исо ва Самариялик аёл | | | | 4:5-42
Исо таълимотининг моҳияти | 4:17 | 1:14 | 4:14-15 |
Исо амалдорнинг ўғлини соғайтиради | | | | 4:46-54
Исо Кафарнаҳум шаҳрига бориб ўрнашади | 4:13-16 | | |
Исонинг дастлабки шогирдлари | 4:18-22 | 1:16-20 | 5:1-11 |
Жинга чалинган одам | | 1:21-28 | 4:31-37 |
Исо кўп одамларга шифо беради | 8:14-17 | 1:29-34 | 4:38-41 |
Тери касаллигига чалинган одамни Исо соғайтиради | 8:2-4 | 1:40-45 | 5:12-16 |
Исо шолни соғайтиради | 9:2-8 | 2:1-12 | 5:17-26 |
Исо Маттони чақиради, рўза тутиш ҳақида | 9:9-17 | 2:13-22 | 5:27-39 |
Исо Шаббат кунида шолни соғайтиради | | | | 5:1-47
Шаббат кунига риоя қилиш ҳақида | 12:1-8 | 2:23-28 | 6:1-5 |
Исо Шаббат кунида қўли шол одамни соғайтиради | 12:9-14 | 3:1-6 | 6:6-11 |
Исо Жалила кўли бўйида бир талай оломонга шифо беради | 12:15-21 | 3:7-12 | |
Исо ўн иккита шогирдини танлайди | 10:2-4 | 3:13-19 | 6:12-16 |
Ҳақиқий бахтиёрлик | 5:1-12 | | 6:17-26 |
Туз ва нур ҳақида | 5:13-16 | | |
Мусонинг қонуни ҳақида | 5:17-48 | | 6:27-36 |
Хайр–садақа, ибодат ва рўза ҳақида | 6:1-18 | | (11:2-4) |
Самовий хазина ва тирикчилик ташвишлари ҳақида | 6:19-34 | | |
Бошқаларни ҳукм қилманг | 7:1-6 | | 6:37-42 |
Худодан сўранглар | 7:7-11 | | (11:9-13) |
Бошқаларга яхшилик қилинг | 7:12 | | 6:31 |
Нажот эшиги тордир | 7:13-23 | | 6:43-45 |
Доно ва аҳмоқ бинокор | 7:24-29 | | 6:46-49 |
Рим юзбошисининг имони | 8:5-13 | | 7:1-10 |
Исо бева аёлнинг ўғлини тирилтиради | | | 7:11-17 |
Исо Масиҳ ва Яҳё чўмдирувчи | 11:2-30 | | 7:18-35 |
Гуноҳкор аёл Исонинг оёқларига атир мой суртади | | | 7:36-50 |
Исога эргашган аёллар | | | 8:1-3 |
Исо ва шайтон | 12:22-37 | 3:19-30 | 11:14-23 |
Юнус пайғамбарнинг аломати | 12:38-45 | | 11:24-36 |
Исонинг онаси ва укалари | 12:46-50 | 3:31-35 | 8:19-21 |
Исо фарзийларни ва Таврот тафсирчиларини айблайди | | | 11:37-54 |
Исо шогирдларига сабоқ беради | | | 12:1-59 |
Тавба ва ҳалокат, ҳосилсиз анжир дарахти | | | 13:1-9 |
Уруғ сепувчи ҳақида масал | 13:1-9 | 4:1-9 | 8:4-8 |
Масалларнинг мақсади | 13:10-17 | 4:10-12, 21-25 | 8:9-10, 16-18 |
Уруғ сепувчи ҳақидаги масалнинг маъноси | 13:18-23 | 4:13-20 | 8:11-15 |
Униб чиққан уруғ ҳақида масал | | 4:26-29 | |
Бегона ўт ҳақида масал | 13:24-30 | | |
Хантал уруғи, хамиртуруш ҳақида масаллар | 13:31-35 | 4:30-34 | |
Бегона ўт ҳақидаги масалнинг маъноси | 13:36-43 | | |
Яширилган хазина, қимматбаҳо марварид, тўр ҳақида масаллар | 13:44-53 | | |
Исо бўронни тинчлантиради | 8:18, 23-27 | 4:35-41 | 8:22-25 |
Исога эргашиш шартлари | 8:19-22 | | |
Жинга чалинган икки одамга Исо шифо беради | 8:28-9:1 | 5:1-21 | 8:26-40 |
Тирилган қиз, соғайган аёл | 9:18-26 | 5:22-43 | 8:41-56 |
Исо иккита кўр одамга ва соқов одамга шифо беради | 9:27-34 | | |
Исо Ўз юртида рад этилади | 13:54-58 | 6:1-6 | 4:16-31 |
Исо ўн икки ҳаворийни хизматга юборади | 9:35-10:42 | 6:6-13 | 9:1-6 |
Яҳё чўмдирувчининг ўлими | 14:1-12 | 6:14-29 | 9:7-9 |
Исо 5000 кишини тўйдиради | 14:13-21 | 6:30-44 | 9:10-17 | 6:1-14
Исо сув устида юради | 14:22-36 | 6:45-56 | | 6:15-21
Исо ҳаёт нони, Унинг абадий ҳаёт бахш этувчи сўзлари | | | | 6:22-71
Диний урф–одатлар ва Худонинг амри | 15:1-20 | 7:1-23 | |
Ғайрияҳудий аёлнинг ишончи | 15:21-28 | 7:24-30 | |
Исо кўп одамларга шифо беради, 4000 кишини тўйдиради | 15:29-38 | 7:31-8:9 | |
Фарзийлар ва саддуқийлар Исодан аломат сўрашади | 15:39-16:12 | 8:10-26 | |
Бутрус Масиҳни тан олади | 16:13-20 | 8:27-30 | 9:18-21 |
Исо Ўз ўлими ҳақида гапиради | 16:21-28 | 8:31-9:1 | 9:22-27 |
Исонинг қиёфаси ўзгаради | 17:1-13 | 9:2-13 | 9:28-36 |
Жинга чалинган болага Исо шифо беради | 17:14-21 | 9:14-29 | 9:37-43 |
Исо яна Ўз ўлими ҳақида гапиради | 17:22-23 | 9:30-32 | 9:43-45 |
Маъбад солиғи | 17:24-27 | | |
Худо олдида ким буюк? | 18:1-14 | 9:33-50 | 9:46-50 |
Гуноҳ қилган биродарга муносабат | 18:15-35 | | |
Исо ва укалари | | | | 7:1-9
Исо Қуддусга боради | | | 9:51-56 | 7:10
Исога эргашиш шартлари | | | 9:57-62 |
Исо Қуддусда Чайла байрамида | | | | 7:11-52
Исо фоҳиша аёлни кечиради | | | | 8:1-11
Исо Масиҳ — оламнинг нури | | | | 8:12-59
Исо туғма кўрга шифо беради | | | | 9:1-41
Исо — яхши чўпон | | | | 10:1-21
Шогирдларнинг воизлик сафари | | | 10:1-24 |
Раҳмдил Самариялик ҳақида масал | | | 10:25-37 |
Исо Марям билан Мартанинг уйида | | | 10:38-42 |
Ибодат ҳақида | | | 11:1-13 |
Шаббат куни Исо букри аёлга шифо беради, хантал уруғи ҳақида масал | | | 13:10-21 |
Исони рад қилишади | | | | 10:22-42
Нажот эшиги тордир | | | 13:22-35 |
Исо Шаббат куни хастага шифо беради, тўкин зиёфат ҳақида масал | | | 14:1-24 |
Шогирдликнинг қиймати | | | 14:25-35 |
Адашган қўй ҳақида масал | | | 15:1-7 |
Йўқолган танга ҳақида масал | | | 15:8-10 |
Дарбадар ўғил ҳақида масал | | | 15:11-32 |
Пишиқ иш бошқарувчи ҳақида масал | | | 16:1-18 |
Бой ва Лазар ҳақида масал | | | 16:19-31 |
Гуноҳ ҳақида | | | 17:1-10 |
Лазарнинг ўлими ва тирилиши | | | | 11:1-44
Исони ўлдириш режаси | | | | 11:45-57
Исо ўн кишига шифо беради | | | 17:11-19 |
Худонинг Шоҳлиги | | | 17:20-37 |
Бева аёл ва адолатсиз қози ҳақида масал | | | 18:1-8 |
Фарзий ва солиқчи ҳақида масал | | | 18:9-14 |
Никоҳ ва ажралиш ҳақида | 19:1-12 | 10:1-12 | |
Исо болаларни дуо қилади | 19:13-15 | 10:13-16 | 18:15-17 |
Бойлик ва абадий ҳаёт | 19:16-30 | 10:17-31 | 18:18-30 |
Исо Ўз ўлими тўғрисида учинчи марта гапиради | 20:17-19 | 10:32-34 | 18:31-34 |
Ёқуб билан Юҳаннонинг тилаги | 20:20-28 | 10:35-45 | |
Исо икки кўрга шифо беради | 20:29-34 | 10:46-52 | 18:35-43 |
Исо ва Заккай | | | 19:1-10 |
Ўнта хизматкор ҳақида масал | | | 19:11-28 |
Исо Қуддусга тантанали киради | 21:1-11 | 11:1-11 | 19:29-44 | 12:12-19
Қуриб қолган анжир дарахти | 21:18-22 | 11:12-14, 20-26 | |
Исо сотувчиларни Маъбаддан қувади | 21:12-17 | 11:15-19 | 19:45-48 |
Исонинг ҳокимияти ҳақида савол | 21:23-27 | 11:27-33 | 20:1-8 |
Икки ўғил ҳақида масал | 21:28-32 | | |
Ёвуз боғбонлар ҳақида масал | 21:33-46 | 12:1-12 | 20:9-19 |
Тўй зиёфати ҳақида масал | 22:1-14 | | |
Солиқ тўлаш ҳақида савол | 22:15-22 | 12:13-17 | 20:20-26 |
Тирилиш ҳақида савол | 22:23-33 | 12:18-27 | 20:27-38 |
Энг буюк амр | 22:34-40 | 12:28-34 | 20:39-40 |
Масиҳ кимнинг ўғли? | 22:41-46 | 12:35-37 | 20:41-44 |
Сохта ва чин тақводорлик | 23:1-39 | 12:38-40 | 20:45-47 |
Бева аёлнинг хайр–эҳсони | | 12:41-44 | 21:1-4 |
Исо Ўз ўлими ҳақида гапиради | | | | 12:20-36
Халқнинг ўжарлиги ва имонсизлиги | | | | 12:37-50
Исо охирзамон ҳақида гапиради | 24:1-51 | 13:1-37 | 21:5-38 |
Келиннинг ўнта дугонаси ҳақида масал | 25:1-13 | | |
Учта хизматкор ҳақида масал | 25:14-30 | | |
Қиёмат–қойим сўроғи | 25:31-46 | | |
Исони ўлдириш режаси | 26:1-5, 14-16 | 14:1-2, 10-11 | 22:1-6 |
Исога атир мой қуйган аёл | 26:6-13 | 14:3-9 | | 12:1-11
Қутлуғ зиёфатга тайёргарчилик | 26:17-20 | 14:12-17 | 22:7-14 |
Исо Ўз шогирдларининг оёқларини ювади | | | | 13:1-17
Исога хиёнат | 26:21-25 | 14:18-21 | 22:21-23 | 13:18-30
Қутлуғ зиёфат[1] | 26:26-30 | 14:22-26 | 22:15-20 |
Бутруснинг Исодан тониши ҳақида каромат | 26:30-35 | 14:27-31 | 22:24-38 | 13:31-38, 16:32
Исо шогирдларини юпатиб айтган сўзлар | | | | 14:1-16:33
Исо Ўз шогирдлари учун ибодат қилади | | | | 17:1-26
Исонинг боғдаги ибодати | 26:36-46 | 14:32-42 | 22:39-46 | 18:1
Исо ҳибсга олинади | 26:47-56 | 14:43-52 | 22:47-53 | 18:2-11
Исо олий руҳоний Ханан олдида | | | | 18:12-14, 19-23
Исо яҳудийларнинг Олий кенгаши олдида | 26:57-68 | 14:53-65 | 22:54, 63-65 | 18:24
Бутрус Исодан тонади | 26:69-75 | 14:66-72 | 22:55-62 | 18:15-18, 25-27
Исо олий кенгаш томонидан ҳукм қилинади | 27:1-2 | 15:1 | 22:66-71 | 18:28
Хоин Яҳудонинг ҳалокати[2] | 27:3-10 | | |
Исо Пилат ҳузурида | 27:11-14 | 15:2-5 | 23:2-7 | 18:28-38
Исо Ҳирод олдида | | | 23:8-12 |
Исо ўлимга ҳукм қилинади | 27:15-31 | 15:6-20 | 23:13-25 | 19:1-16
Исо хочга михланади | 27:32-44 | 15:21-32 | 23:26-43 | 19:17-27
Исо жон беради | 27:45-56 | 15:33-41 | 23:44-49 | 19:28-37
Исо дафн қилинади | 27:57-66 | 15:42-47 | 23:50-56 | 19:38-42
Исо тирилади | 28:1-8 | 16:1-8 | 24:1-12 | 20:1-9
Исо икки аёлга зоҳир бўлади | 28:9-10 | 16:9-11 | | 20:10-18
Соқчиларнинг хабари | 28:11-15 | | |
Исо Эммаус йўлида икки шогирдига зоҳир бўлади | | 16:12-13 | 24:13-35 |
Исо шогирдларига зоҳир бўлади[3] | | 16:14-18 | 24:36-49 | 20:19-25
Исо Тўмага ва бошқа шогирдларига зоҳир бўлади | | | | 20:26-31
Исо кўл бўйида зоҳир бўлади | | | | 21:1-25
Исо Жалиладаги тоғда зоҳир бўлади | 28:16-20 | | |
Исо осмонга кўтарилади[4] | | 16:19-20 | 24:50-53 |

Ҳаворийлар

Парчанинг асосий мавзуси | Ўхшаш парчалар манзиллари
Шоул имонга келади | Ҳаворийлар 9:1-19, 22:3-16, 26:9-18, 1 Коринфликлар 15:8

[1] Яна 1 Коринфликлар 11:23-26 га қаранг.

[2] Яна Ҳаворийлар 1:18-19 га қаранг.

[3] Яна Ҳаворийлар 1:4-8 га қаранг.

[4] Яна Ҳаворийлар 1:9-12 га қаранг.

Қўлёзмалар

Қўлёзмалар

1. Эски Аҳднинг қўлёзмаларидан “Ленинград Кодекси”

2. Эски Аҳднинг “Қумрон қўлёзмалари”дан бири

3. Эски Аҳднинг “Қадимий юнонча таржима” қўлёзмаларидан парча

4. Янги Аҳднинг қўлёзмаларидан “Папирус 52” деб аталган парча

5. Янги Аҳднинг қўлёзмаларидан “Кодекс Синайтикус”

Эски Аҳднинг қўлёзмаларидан “Ленинград Кодекси”

Юнус пайғамбар китобидан олинган бу ибронийча қўлёзма
тахминан милодий 1000 йилларда кўчирилган

Эски Аҳднинг “Қумрон қўлёзмалари”дан бири

Ишаё пайғамбар китобидан олинган бу ибронийча қўлёзма
тахминан милоддан олдинги 100 йилларда кўчирилган

Эски Аҳднинг “Қадимий юнонча таржима” қўлёзмаларидан парча

Ёшуа китобидан олинган бу юнонча қўлёзма
тахминан милодий 200 йилларда кўчирилган

Янги Аҳднинг қўлёзмаларидан “Папирус 52” деб аталган парча

Юҳанно баён этган муқаддас Хушхабардан олинган бу юнонча қўлёзма
тахминан милодий 125 йилларда кўчирилган

Янги Аҳднинг қўлёзмаларидан “Кодекс Синайтикус”

Матто баён этган муқаддас Хушхабардан олинган бу юнонча қўлёзма
тахминан милодий 340 йилларда кўчирилган

Хариталар

Хариталар

1. Қадимий даврдаги Яқин Шарқ

2. Исроил халқи Мисрдан чиққандан кейин босиб ўтган йўл

3. Канъон ва унинг атрофидаги ерларнинг табиий харитаси

4. Ўн икки қабиланинг ҳудуди

5. Қуддус (шоҳлар даврида)

6. Исроил шоҳлиги (Шоул, Довуд ва Сулаймон даврида)

7. Исроил ва Яҳудо шоҳликлари

8. Оссурия шоҳлиги

9. Бобил шоҳлиги (Яҳудо халқи сургун қилинган даврда)

10. Форс шоҳлиги (Расм)

11. Искандар Зулқарнайн шоҳлиги

12. Рим империяси

13. Фаластин ва унинг атрофидаги ерлар (Исо Масиҳ даврида)

14. Қуддус (Исо Масиҳ даврида)

15. Павлуснинг Хушхабар ёйиш мақсадида қилган биринчи сафари

16. Павлуснинг Хушхабар ёйиш мақсадида қилган иккинчи сафари

17. Павлуснинг Хушхабар ёйиш мақсадида қилган учинчи сафари

18. Павлуснинг Римга олиб кетилиши

Қадимий даврдаги Яқин Шарқ

Исроил халқи Мисрдан чиққандан кейин босиб ўтган йўл

Канъон ва унинг атрофидаги ерларнинг табиий харитаси

Ўн икки қабиланинг ҳудуди

Қуддус (шоҳлар даврида)

Исроил шоҳлиги (Шоул, Довуд ва Сулаймон даврида)

Исроил ва Яҳудо шоҳликлари

Оссурия шоҳлиги

Бобил шоҳлиги (Яҳудо халқи сургун қилинган даврда)

Форс шоҳлиги (Расм)

Искандар Зулқарнайн шоҳлиги

Рим империяси

Фаластин ва унинг атрофидаги ерлар (Исо Масиҳ даврида)

Қуддус (Исо Масиҳ даврида)

Павлуснинг Хушхабар ёйиш мақсадида қилган биринчи сафари

Павлуснинг Хушхабар ёйиш мақсадида қилган иккинчи сафари

Павлуснинг Хушхабар ёйиш мақсадида қилган учинчи сафари

Павлуснинг Римга олиб кетилиши

Муқаддас Китоб

Муқаддас Китобни таржима қилиш институти

101000 Россия, Москва, Бош почта а/қ 360
www.ibt.org.ru; ibt_inform@ibt.org.ru

Нашрга 11.07.2016 да рухсат этилди.

Ҳажми 70х100 1/16 офсет усулида босилган.

Шартли босма табағи 121. 3075 нусхада.

Буюртма № 16068 АВ (5541, 5542)

“Принткорп” босмахонасида чоп этилган.

ЛП № 02330/0056863 30.04.2004 йилда берилган.

220141 Белорусь, Минск, Ф. Скорина кўчаси, 40–уй.

Тўғри йўл

Тўғри йўл

ТЎҒРИ ЙЎЛ НИМА?

ҚИЁМАТ КУНИГА ҚАНДАЙ ҚИЛИБ ТАЙЁР БЎЛАМИЗ?

Кириш

Бу муҳим саволларга Худо қандай жавоб бергани Муқаддас битикларда аён қилинган. Мазкур бўлимда мана шу мавзу ҳақидаги оятлардан чиқарилган хулосалар келтирилган. Оятлардаги руҳий ҳақиқатни ўқиб, улар борасида мулоҳаза қилинг. Шунда, Худо аён қилган, нажотга етаклайдиган тўғри йўлни ва яқинлашиб келаётган қиёмат кунига қандай тайёрланишни аниқ тушуниб оласиз. Умид қиламизки, сиз Муқаддас битиклар орқали Худонинг овозини эшитасиз ва ўрганганларингизни бошқалар билан ўртоқлашасиз.

Сулаймоннинг ҳикматлари 4:18-19, 12:28

Солиҳнинг йўли тонгга ўхшайди, кун чиққунча тонг ёришаверади. Фосиқнинг йўли эса зулмат кабидир, нимага қоқилиб кетишини билмайди. Солиҳлик йўли ҳаётга етаклайди, бу йўлда ўлим йўқдир.

Матто 7:13-14

Исо Масиҳ деди: “Тор эшикдан киринглар! Чунки ҳалокатга олиб борадиган дарвоза энли, йўли ҳам кенгдир. Бу йўлдан юраётганлар кўп. Ҳаётга олиб борадиган эшик эса жуда тор, йўли энсиздир. Бу йўлни топадиганлар оз.”

МУНДАРИЖА

1. ХУДО МУҚАДДАСДИР

2. ИНСОНЛАР ХУДОНИНГ ЙЎЛИДАН ОЗГАН

3. ИНСОНЛАР ХУДО ОЛДИДА ЖАВОБ БЕРАДИ

4. ХУДО МЕҲР–МУҲАББАТЛИДИР

5. ХУДО НАЖОТКОРИМИЗДИР

6. ХУДО ҲОЗИРЛАГАН ЙЎЛ

7. ХУДО КЕЧИРУВЧИДИР

8. ҲАММАМИЗ ИМОН КЕЛТИРИШИМИЗ КЕРАК

9. ХУДО САДОҚАТЛИДИР

10. ХУДО ЎЗ РУҲИНИ БАХШ ЭТАДИ

11. БИЗ ХУДОНИНГ АЗИЗ ХАЛҚИМИЗ

12. БИЗ ЁЛҒИЗ ЭМАСМИЗ

13. СИЗ ТАЙЁРМИСИЗ?

ХУДО МУҚАДДАСДИР

ХУДО МУҚАДДАСДИР

Худо муқаддасдир ва фақатгина муқаддас бўлганлар Унинг ҳузурига кириб, яшай олади.

Ваҳий 4:8

Самодаги тўртта жонли мавжудот кечаю кундуз тинмай шундай сўзларни такрорлар эдилар:

“Муқаддасдир, муқаддасдир,

Муқаддасдир Қодир Худо — Эгамиз.

У бор бўлган, ҳозир ҳам бор,

Келажакда ҳам бор бўлар!”

1 Бутрус 1:14-16

Худога итоаткор фарзандлар бўлинглар, олдинги ғафлат пайтида сизларни қамраган эҳтиросларга қул бўлиб қолманглар. Аксинча, бутун юриш–туришингизда муқаддас бўлинглар, зеро, сизларни даъват этган Худо муқаддасдир. Ахир, Худонинг Ўзи: “Муқаддас бўлинглар, чунки Мен муқаддасман”, деб айтган.

Ибронийлар 12:14

Ҳамма билан тинч–тотув яшашга ҳаракат қилинглар. Ҳалол ҳаёт кечиришга тиришинглар, акс ҳолда, Эгамизни кўра олмайсизлар.

1 Юҳанно 1:5-6

Биз Исо Масиҳдан эшитиб, сизларга етказаётган Хушхабаримиз шундан иборат: Худо — нур, Унда ҳеч қандай зулмат йўқ. Агар биз Худо билан яшаяпмиз деб туриб, олдингидай зулматда яшасак, ёлғон гапириб, ҳақиқатга хилоф иш қилган бўламиз.

Яна қаранг:

Забур 1:1-6, 14:1-5 Тўғри йўлдан юрадиган инсонлар — ким?

ИНСОНЛАР ХУДОНИНГ ЙЎЛИДАН ОЗГАН

ИНСОНЛАР ХУДОНИНГ ЙЎЛИДАН ОЗГАН

Ҳаммамиз Худонинг қонунларини бузиб, гуноҳ қилганмиз, тўғри йўлдан озганмиз.

Римликлар 3:10-12

Ахир, Муқаддас битикларда қуйидагидай ёзилган–ку: “Ҳеч бир солиҳ кимса йўқдир, ҳатто биронта ҳам йўқ! Биронта ҳам идрокли зот йўқ, ҳеч ким Худога юз бурмайди. Ҳаммаси йўлдан озган, бирдай бузилган, яхшилик қилувчи бир кимса йўқдир, ҳатто биронта ҳам йўқ!”[1]

Римликлар 3:23

Ҳамма гуноҳ қилган ва Худонинг улуғворлигидан маҳрумдир.

Яна қаранг:

Матто 5:17-48 Исо Масиҳнинг ҳақиқий солиҳлик ҳақидаги таълимоти.

ИНСОНЛАР ХУДО ОЛДИДА ЖАВОБ БЕРАДИ

ИНСОНЛАР ХУДО ОЛДИДА ЖАВОБ БЕРАДИ

Қиёмат кунида ҳаммамиз қилмишларимиз учун жавоб берамиз.

Ибронийлар 4:13

Бутун борлиқ Худонинг кўзи олдида яп–яланғоч ва очиқдир. Ҳеч ким ва ҳеч нарса Ундан пинҳон эмас. Биз Унга ҳисоб берамиз!

Ибронийлар 10:26-27

Агар биз ҳақиқатни билиб олгандан кейин, атайлаб гуноҳ қилишда давом этсак, бу гуноҳларимизни ҳеч қандай қурбонлик юва олмайди. Шунда қўрқув ичра Худонинг ҳукмини кутишдан бошқа иложимиз қолмайди. Оқибатда, Худонинг душманлари билан бирга ловуллаган оловда ёниш бизнинг қисматимиз бўлади.

Яна қаранг:

Ваҳий 20:11-15 Қиёмат куни ҳақидаги ваҳий.

ХУДО МЕҲР–МУҲАББАТЛИДИР

ХУДО МЕҲР–МУҲАББАТЛИДИР

Худо бизни яхши кўради ва бизни кечиришга тайёр турибди.

Юҳанно 3:16

Худо оламни шунчалик севдики, Ўзининг ягона Ўғлини берди. Токи Унга ишонганлардан биронтаси ҳалок бўлмасин, балки абадий ҳаётга эга бўлсин.

Римликлар 5:8

Биз ҳали гуноҳга ботган чоғимизда, Масиҳ биз учун ўлди. Шу йўсинда Худо бизга бўлган Ўз меҳр–муҳаббатини намоён қилди.

Яна қаранг:

Луқо 15:11-32 Исо Масиҳ айтган дарбадар ўғил ҳақидаги масал.

ХУДО НАЖОТКОРИМИЗДИР

ХУДО НАЖОТКОРИМИЗДИР

Худо гуноҳларимизнинг кечирилиши ва қиёмат ҳукмидан қутқарилишимиз учун Исо Масиҳ орқали бизга йўл очиб берди.

Юҳанно 3:17

Худо дунёни ҳукм қилиш учун эмас, балки Ўғли орқали қутқариш учун Уни дунёга юборди.

Ҳаворийлар 10:41-43

Бутрус деди: “Исо ҳаммага эмас, фақат бизга зоҳир бўлди. Чунки Худо бизни Исо ҳақида гувоҳлик беришимиз учун танлаганди. Исо тирилгандан кейин биз У билан еб–ичдик. У бизга: «Халқларга ваъз қилиб, гувоҳлик беринглар. Ўликлар ва тирикларни ҳукм қилиш учун Худо Мени тайинлаганини уларга айтинглар», — деб буюрди. Барча пайғамбарлар ҳам Исо тўғрисида гувоҳлик берган эдилар. Исога ишонган ҳар бир одамнинг гуноҳлари Унинг номи туфайли кечирилади, деб айтган эдилар.”

Юҳанно 1:29

Эртаси куни Яҳё Исонинг яқинлашиб келаётганини кўриб, шундай деди: “Ана, Худонинг Қўзиси! У дунёни гуноҳдан поклайди!”

1 Коринфликлар 15:3-4

Менга берилган энг муҳим таълимотни сизларга етказдим. Бу таълимот қуйидагичадир: Муқаддас битикларга мувофиқ, Масиҳ гуноҳларимиз учун ўлган. Кейин У дафн қилинди, учинчи куни эса тирилди. Буларнинг ҳаммаси Муқаддас битикларга мувофиқ содир бўлди.

2 Коринфликлар 5:19-21

Ҳа, Худо инсонларни гуноҳлари учун жазоламади, аксинча, Масиҳ орқали дунёни Ўзи билан яраштирди.… Биз Масиҳнинг элчиларимиз, Худо биз орқали инсонларга мурожаат этяпти. Масиҳ номидан ёлворяпмиз: сизлар ҳам Худо билан ярашинглар. Ахир, Худо бизни Масиҳ орқали оқлаш учун бегуноҳ Масиҳни гуноҳкорни жазолагандай, жазолади.

Яна қаранг:

Юҳанно 10:7-18 Исо Масиҳ — нажот эшиги ва яхши чўпон.

ХУДО ҲОЗИРЛАГАН ЙЎЛ

ХУДО ҲОЗИРЛАГАН ЙЎЛ

Қиёмат кунида ҳукмдан қутулишимизнинг фақат биргина тўғри йўли бор.

Ҳаворийлар 4:12

Нажот бошқа ҳеч кимдан келмайди. Исо Масиҳнинг номи — бутун оламда нажот берадиган ягона номдир.

Юҳанно 14:6

Исо уларга деди: “Мен йўл, ҳақиқат ва ҳаётдирман. Отанинг олдига олиб борадиган Мендан бошқа йўл йўқ.”

Филиппиликлар 2:9-11

Худо Исо Масиҳни энг юқорига юксалтирди ва Унга ҳар қандай исмдан юқори исмни ато этди. Токи Исонинг олдида еру осмондаги ва ер остидаги борлиқ жон тиз чўксин, ҳар бир тил Исо Масиҳни Раббий деб тан олиб, Отамиз Худога шараф келтирсин.

Яна қаранг:

Луқо 16:19-31 Исо Масиҳ айтган бой ва Лазар ҳақидаги масал.

ХУДО КЕЧИРУВЧИДИР

ХУДО КЕЧИРУВЧИДИР

Биз гуноҳларимизни эътироф этиб, тавба қилишимиз керак, шунда Худо бизни кечиради.

1 Юҳанно 1:8-10

Агар гуноҳимиз йўқ десак, ўзимизни ўзимиз алдаган бўламиз ва бизда ҳақиқат бўлмайди. Борди–ю, гуноҳларимизни эътироф этсак, содиқ ва адолатли бўлган Худо гуноҳларимизни кечириб, бизни ҳар қандай ёмонликдан фориғ қилади. Агар гуноҳ қилганимиз йўқ десак, Худони ёлғончига чиқарган бўламиз.

Яна қаранг:

Луқо 18:9-14 Исо Масиҳ айтган фарзий ва солиқчи ҳақидаги масал.

ҲАММАМИЗ ИМОН КЕЛТИРИШИМИЗ КЕРАК

ҲАММАМИЗ ИМОН КЕЛТИРИШИМИЗ КЕРАК

Раббимиз Исо Масиҳга ишонишимиз шарт. Унга ишонадиганлар тўғри йўлдадир.

Ҳаворийлар 16:30-31

Зиндонбон Павлус ва Силасни ташқарига олиб чиқиб: “Жаноблар, нажот топишим учун нима қилишим керак?” деб сўради. “Раббимиз Исога ишон, шунда ўзинг ва хонадон аҳлинг нажот топасизлар”, — деб жавоб беришди улар.

Римликлар 10:9-11, 13

Агар ўз оғзингиз билан Исони Раббим деб эътироф этиб, Худо Уни ўликдан тирилтирганига чин юракдан ишонсангиз, нажот топасиз. Чунки инсон қалбидан ишониб оқланади ва оғзи билан эътироф этиб нажот топади. Муқаддас битикларда ёзилгандай: “Унга ишонган ҳеч бир инсон уятга қолмайди.”… Ахир, “Раббимизга илтижо қилган ҳар бир инсон қутқарилади”, деб ёзилган–ку.

Яна қаранг:

Матто 13:44-46 Исо Масиҳ айтган яширилган хазина ва қимматбаҳо марварид ҳақидаги масаллар.

Матто 22:1-14 Исо Масиҳ айтган тўй зиёфати ҳақидаги масал.

ХУДО САДОҚАТЛИДИР

ХУДО САДОҚАТЛИДИР

Исо Масиҳга имон келтирганимизда, Худо бизни ҳукм қилмаслигига ва бизга абадий ҳаёт беришига амин бўламиз.

Юҳанно 3:18

Худонинг Ўғлига ишонган одам ҳукм қилинмайди. Унга ишонмаган одам эса аллақачон маҳкум бўлган, чунки у Худонинг ягона Ўғлига ишонмади.

Юҳанно 3:35-36

Ота Ўғлини яхши кўради, У ҳамма нарсани Ўғлининг қўлига топширган. Худонинг Ўғлига ишонган ҳар бир одам абадий ҳаётга эга бўлади. Ўғилни рад этган одам эса ҳаёт кўрмай, Худонинг ғазаби остида қолади.

Римликлар 8:1

Исо Масиҳга тегишли бўлганлар энди ҳукм қилинмайдилар.

Яна қаранг:

Римликлар 8:31-39 Худонинг Исо Масиҳга ишонганларга қўрсатадиган меҳр–муҳаббати.

ХУДО ЎЗ РУҲИНИ БАХШ ЭТАДИ

ХУДО ЎЗ РУҲИНИ БАХШ ЭТАДИ

Исо Масиҳга имон келтирганимизда, Худо бизни Ўзининг Муқаддас Руҳига тўлдиради. Солиҳ ҳаёт кечиришимиз учун, тўғри йўлдан озмаслигимиз учун Муқаддас Руҳ бизга куч–қудрат беради.

Ҳаворийлар 1:4-5, 8

Исо Ўз ҳаворийлари билан дастурхон атрофида ўтирар экан, уларга шундай амр берди: “Қуддусдан кетиб қолманглар, осмондаги Отамнинг берган ваъдаси бажо бўлишини кутинглар. Бу ваъда ҳақида олдин ҳам сизларга айтган эдим. Яҳё одамларни сувга чўмдирар эди, сизлар эса яқин кунларда Муқаддас Руҳга чўмдириласизлар.... Муқаддас Руҳ сизларни қамраб олганда, куч–қудратга тўласизлар. Қуддусда, Яҳудия ва Самарияда, ер юзининг ҳамма бурчакларида сизлар Менинг шоҳидларим бўласизлар.”

Ҳаворийлар 2:38

Бутрус уларга деди: “Тавба қилинглар, ҳар бирингиз Исо Масиҳнинг номи билан сувга чўминглар, токи гуноҳларингиз кечирилсин. Шунда сизлар Муқаддас Руҳни инъом қилиб оласизлар.”

Эфесликлар 5:18

Шароб ичиб маст бўлманглар, чунки бу бузуқликка олиб боради. Аксинча, Муқаддас Руҳга тўлиб–тошинглар.

Яна қаранг:

Галатияликлар 5:16-26 Муқаддас Руҳ етакчилигида ҳаёт кечириш.

БИЗ ХУДОНИНГ АЗИЗ ХАЛҚИМИЗ

БИЗ ХУДОНИНГ АЗИЗ ХАЛҚИМИЗ

Исо Масиҳга имон келтирганимизда, биз Худонинг азиз халқига тегишли бўлиб қоламиз.

Эфесликлар 2:19-22

Демак, сизлар энди бегона ҳам, келгинди ҳам эмассизлар, балки Худонинг азиз халқи қаторидасиз, Унинг хонадони аъзоси бўлдингизлар. Сизлар худди бир бинодайсизлар. Бу бинонинг асоси ҳаворийлару пайғамбарлардир. Бинонинг тамал тоши эса Исо Масиҳнинг Ўзидир. Бу иморат Раббимиз Исо Масиҳ орқали бир бўлиб, юксалиб боради ва Унга бағишланган муқаддас маъбад бўлади. Исо Масиҳга тегишли бўлганингиз учун сизлар ҳам бу иморатнинг бир қисмисиз. Бу иморатни Худонинг Руҳи Ўзига маскан қилиб олади.

1 Бутрус 2:9-10

Сизлар — танланган бир насл, руҳонийлар шоҳлиги, муқаддас қавм, Худонинг азиз халқисиз. Худо сизларни зулматдан Ўзининг ажойиб нурига даъват этган, Унинг буюк ишларини эълон қилишингиз учун сизларни танлаган. Сизлар бир вақтлар Худога бегона эдингизлар, энди эса Унинг халқисизлар. Бир вақтлар Худонинг марҳаматидан бебаҳра эдингизлар, энди эса Ундан марҳамат топдингизлар.

Яна қаранг:

Ваҳий 21:1-8, 22-27 Янги еру осмон, янги Қуддус ҳақидаги ваҳий.

БИЗ ЁЛҒИЗ ЭМАСМИЗ

БИЗ ЁЛҒИЗ ЭМАСМИЗ

Исо Масиҳга имон келтирганлар билан мунтазам равишда учрашиб туришимиз керак.

Матто 18:20

Исо деди: “Қаерда икки ёки уч киши Менинг номим учун йиғилса, Мен ўша ерда уларнинг орасида бўламан.”

Ҳаворийлар 2:42, 46

Имонлилар ҳаворийларнинг таълимотини ўрганишга, биродарликка, Раббимиз Исони хотирлаб, нон синдиришга ва ибодатга ўзларини бағишладилар…. Имонлилар ҳар куни Маъбадда йиғилардилар. Бир–бирлариникига меҳмонга борганда эса Раббимиз Исони хотирлаш учун нон синдирардилар, соддадиллик билан, юракдан севиниб овқатланишарди.

Яна қаранг:

Ибронийлар 3:12-14, 10:23-25 Имонлиларга огоҳлантириш.

СИЗ ТАЙЁРМИСИЗ?

СИЗ ТАЙЁРМИСИЗ?

Доно инсонлар Худодан қўрқaди. Улар тўғри йўлдан юриб, Қиёмат кунига тайёр бўлади.

Сулаймоннинг ҳикматлари 9:10, 14:27

Эгамиздан қўрқиш доноликнинг бошидир, Муқаддас Худони билиш идрокдир. Эгамиздан қўрқиш ҳаёт манбаидир, бундай хислат одамни ўлим тузоғидан асрайди.

Матто 4:4

Исо иблисга жавобан деди: “Ёзилганки: «Инсон фақат нон билан эмас, балки Худонинг оғзидан чиққан ҳар бир сўз билан яшайди.»”

Яна қаранг:

Матто 7:24-27, Луқо 12:42-48 Исо Масиҳ айтган доно ва аҳмоқ бинокорлар ҳамда ҳушёр хизматкорлар ҳақидаги масаллар.

Забур 90:1-16 Худо Унга умид боғлаганларни ҳимоя қилиб, соғ–омон сақлайди.

[1] Забур 13:1-3 га қаранг.

Ёрдамчи оятлар

ТЎҒРИ ЙЎЛДАН ЮРИШДА ЁРДАМ БЕРАДИГАН ОЯТЛАР РЎЙХАТИ

Кириш

Ушбу қисмда юзга яқин мавзуни ўз ичига олган, ҳаётимиз учун зарур, ҳақиқатни кўрсатадиган оятлар бор. Бу оятлар Муқаддас Китобдаги донолик уммонининг бир томчиси, холос. Улар бешта асосий мавзу остида берилган. Ушбу рўйхатдаги оятлар сизга Муқаддас битикларда муҳим ҳаётий мавзулар ҳақида нималар дейилганини кўрсатади. Умид қиламизки, сиз бу оятларни ўқиб, Худо ҳақида ва Худога манзур ҳаёт қандай бўлиши ҳақида ўрганасиз ҳамда ҳаётингизда учрайдиган кундалик вазиятларда мана шу оятлар туфайли донолик билан иш юритиб, улардан тасалли топасиз.

МУНДАРИЖА

МУНДАРИЖА

ХУДОНИНГ ФАЗИЛАТЛАРИ ТЎҒРИСИДАГИ ОЯТЛАР
Худо иноятлидир
Худо кечирувчидир
Худо мангудир
Худо марҳамат кўрсатувчидир
Худо меҳр–муҳаббатлидир
Худо меҳр–шафқатлидир
Худо меҳрибондир
Худо муқаддасдир
Худо нажоткоримиздир
Худо одилдир
Худо таъминловчимиздир
Худо тинчлик берувчидир
Худо улуғвордир
Худо шодлик ато қилувчидир
Худо ягона Худодир
Худо яқиндир
Худо ўзгармасдир
Худо қудратлидир
Худо ҳаёт манбаидир
Худо ҳамма нарсани билгувчидир
РУҲИЙ ҲАЁТИМИЗГА ОИД ОЯТЛАР
Абадий ҳаёт ҳақида
Гуноҳ ҳақида
Жасорат билан Хушхабар айтиш ҳақида
Ибодат ҳақида
Нажот ҳақида
Поклик ҳақида
Руҳий жанг ҳақида
Рўза тутиш ҳақида
Солиҳлик ҳақида
Тинчлик ҳақида
Худога шукрона айтиш ҳақида
Худонинг етакчилиги ҳақида

ИНСОН ФАЗИЛАТЛАРИ ВА ИЛЛАТЛАРИ ТЎҒРИСИДАГИ ОЯТЛАР

Дангасалик ҳақида
Ёлғон гапириш ҳақида
Жинсий ахлоқсизлик ҳақида
Итоаткорлик ҳақида
Камтарлик ҳақида
Майхўрлик ҳақида
Меҳрибонлик ҳақида
Миннатдорчилик ҳақида
Мулойимлик ҳақида
Раҳмдиллик ҳақида
Сабр–тоқат ҳақида
Сахийлик ҳақида
Такаббурлик ва мағрурлик ҳақида
Тиришқоқлик ҳақида
Хасислик ва очкўзлик ҳақида
Художўйлик ҳақида
Ўзини тута билиш ҳақида
Ўғрилик ҳақида
Қаноат қилиб яшаш ҳақида
Ҳасад ҳақида
Ҳаққонийлик ҳақида
МУНОСАБАТЛАР ТЎҒРИСИДАГИ ОЯТЛАР
Ажрашиш ҳақида
Бошқаларга хизмат қилиш ҳақида
Бошқаларни кечириш ҳақида
Бошқаларни ҳукм қилиш ҳақида
Душманларга муносабат ҳақида
Дўстлик ҳақида
Жаҳл ва ғазаб ҳақида
Зино ҳақида
Масиҳий биродарларга муносабат ҳақида
Масиҳийларнинг якдиллиги ҳақида
Меҳр–муҳаббат кўрсатиш ҳақида
Меҳр–шафқат кўрсатиш ҳақида
Мусофир ва муҳтожларга муносабат ҳақида
Никоҳ ҳақида
Ота–оналару фарзандлар муносабати ҳақида
Тилни жиловлаш ҳақида
Хафагарчилик ҳақида
Қасос олиш ҳақида
Ғийбат ҳақида
Ҳақиқатни айтиш ҳақида

ҲАЁТДА УЧРАЙДИГАН ВАЗИЯТЛАРДА ЁРДАМ БЕРАДИГАН ОЯТЛАР

Адолат ва ҳақиқатга интилганда
Айбини ҳис қилганда
Бойлик ҳақида
Васваса ва синовлардан ўтганда
Донолик керак бўлганда
Ёлғизликни ҳис қилганда
Ёмон одатларни ташламоқчи бўлганда
Имон суст бўлганда
Иш яхши юришганда
Ишингиз ҳақида ўйлаётганингизда
Касалликка дучор бўлганда
Келажакка умид керак бўлганда
Кулфатли дамларда
Тушкунликка тушганингизда
Умидсиз бўлганда
Хавотир олганда
Хавфга дучор бўлганда
Шодлик, қувончга тўла дамларда
Юпанч ва далда керак бўлганда
Юрак нотинч бўлганда
Ўзингизни ожиз, кучсиз ҳис қилганингизда
Қайғурганда
Қарор чиқараётганда
Қийинчилик, азоб–уқубатга йўлиққанда

1. ХУДОНИНГ ФАЗИЛАТЛАРИ ТЎҒРИСИДАГИ ОЯТЛАР

ХУДОНИНГ ФАЗИЛАТЛАРИ ТЎҒРИСИДАГИ ОЯТЛАР

Худо иноятлидир

Худо иноятлидир

Забур 85:15

Сен, эй Раббий, раҳмдил ва иноятли, Жаҳли тез чиқмайдиган Худосан, Севгинг ва садоқатинг мўлдир.

Забур 144:8-9, Юҳанно 1:16-17, Ёқуб 4:6, 1 Бутрус 5:10, Эфесликлар 2:7, 2 Тимўтий 1:9

Худо кечирувчидир

Худо кечирувчидир

Забур 85:5

Сен, эй Раббий, яхшисан, кечиримлисан, Сенга илтижо қилганларга Содиқ севгингни кўрсатасан.

Забур 129:3-4, 2 Бутрус 3:9, 1 Юҳанно 1:8-9, Эфесликлар 1:7-8, Эфесликлар 4:32, Ибронийлар 10:15-18

Худо мангудир

Худо мангудир

Ваҳий 1:8

“Мен Ибтидо ва Интиҳодирман, — деб айтмоқда Эгамиз Худо. — Мен олдин бор бўлган, ҳозир ҳам бор, келажакда ҳам бор бўладиган Қодир Худодирман.”

Римликлар 1:20, 1 Тимўтий 1:17

Худо марҳамат кўрсатувчидир

Худо марҳамат кўрсатувчидир

Ибронийлар 4:16

Келинглар, иноятли Худойимизнинг тахтига жасорат билан яқинлашайлик. Шунда У бизга марҳамат кўрсатади, Унинг инояти зарур вақтда бизга ёрдам беради.

Забур 10:7, Ҳикматлар 12:2, Луқо 1:50, Яҳудо 1:21

Худо меҳр–муҳаббатлидир

Худо меҳр–муҳаббатлидир

Забур 35:6, 8

Эй Эгам, содиқ севгинг фалакларга етгайдир, Эй Эгам, садоқатинг самоларга чўзилгайдир….Содиқ севгинг, эй Худо, нақадар бебаҳодир! Қанотларинг соясида инсонлар паноҳ топади.

Забур 12:6, Забур 62:4, Забур 85:15, Юҳанно 3:16, 1 Юҳанно 3:16-17, 1 Юҳанно 4:7-19, Римликлар 5:6-8, Римликлар 8:38-39, Эфесликлар 2:4-5

Худо меҳр–шафқатлидир

Худо меҳр–шафқатлидир

Луқо 1:78

Зеро, Худойимиз меҳр–шафқатга бой, У самодан бизга уфқ Нурини сочади.

Забур 22:6, Забур 24:6, Ёқуб 5:11, Эфесликлар 2:4-7

Худо меҳрибондир

Худо меҳрибондир

Забур 114:5

Эгамиз меҳрибон, одилдир, Худойимиз раҳмдилдир.

Забур 83:12, Римликлар 2:4

Худо муқаддасдир

Худо муқаддасдир

Забур 98:9

Улуғланглар Эгамиз Худони! Сажда қилинг Унга муқаддас тоғида. Зеро, муқаддасдир Эгамиз Худо!

Забур 21:4, 1 Бутрус 1:14-16, Ваҳий 4:8, Ваҳий 15:4

Худо нажоткоримиздир

Худо нажоткоримиздир

Забур 26:1

Эгам нурим ва нажотимдир, Кимдан қўрқаман?! Эгам ҳаётимнинг қалъасидир, Ким мени қўрқита олар?!

Забур 36:39-40, Забур 61:6-8, Ҳаворийлар 4:11-12, 1 Тимўтий 4:10, Титус 3:4-6

Худо одилдир

Худо одилдир

Забур 24:8

Эгамиз яхши, адолатлидир! У гуноҳкорларга йўл–йўриқ кўрсатади.

Ҳикматлар 11:1, 1 Бутрус 1:17, 2 Салоникаликлар 1:5-8, Ваҳий 15:3-4

Худо таъминловчимиздир

Худо таъминловчимиздир

Забур 15:5

Эй Эгам! Барқарорлигим Сенсан, Муваффақиятим ҳам Ўзингдирсан, Келажагимни Сен таъминлайсан.

Забур 36:25-26, Забур 64:10, Матто 6:25-34, Матто 7:9-11, Ҳаворийлар 14:16-17, Филиппиликлар 4:19

Худо тинчлик берувчидир

Худо тинчлик берувчидир

Забур 84:9

Парвардигор Эгамиз айтаётганига қулоқ соламан, У Ўз халқига, Ўз тақводорларига тинчлик ваъда қилаётир, Энди улар бемаъни йўлларига қайтмасин.

Ҳикматлар 16:7, Юҳанно 16:33, Римликлар 5:1, Филиппиликлар 4:6-9, 2 Салоникаликлар 3:16

Худо улуғвордир

Худо улуғвордир

Забур 95:9

Муқаддас улуғворликка бурканган Эгамизга сажда қилинг! Эй замин аҳли, Унинг олдида титраб туринг!

Забур 23:7-10, Забур 92:1, Юҳанно 1:14, Ваҳий 21:23-25

Худо шодлик ато қилувчидир

Худо шодлик ато қилувчидир

Забур 15:11

Менга ҳаёт сўқмоғини Ўзинг кўрсатасан, Ҳузурингда шодлик мени қамраб олади, Менга боқий ҳузур–ҳаловатни Сен берасан.

Забур 29:6, Римликлар 15:13, Галатияликлар 5:22-23

Худо ягона Худодир

Худо ягона Худодир

Забур 17:32

Эгамиздан бошқа Худо ким экан?! Худойимиздан бўлак суянчиқ Қоя бормикан?!

Марк 12:28-33, Римликлар 3:29-30, 1 Коринфликлар 8:5-6

Худо яқиндир

Худо яқиндир

Забур 144:18

Эгамиз Ўзига ёлворганларнинг ёнидадир, Чин дилдан илтижо қилганларнинг ёнидадир.

Забур 33:19, Забур 74:2, Забур 138:7-12, Ҳаворийлар 17:27

Худо ўзгармасдир

Худо ўзгармасдир

Забур 101:28

Сен эса ҳеч ўзгармассан, Сен то абад яшайсан.

Забур 32:11, Забур 101:25-28, Ёқуб 1:17

Худо қудратлидир

Худо қудратлидир

Забур 92:4

Юксакдаги Эгамиз денгиз тўлқинларидан ҳам қудратлироқдир, Баҳайбат сувларнинг пишқиришидан ҳам қудратлироқдир.

Забур 88:9, Луқо 1:46-55, Ваҳий 4:11, Ваҳий 19:1

Худо ҳаёт манбаидир

Худо ҳаёт манбаидир

Забур 35:10

Ҳаётнинг булоғи Сендадир, Зиё олармиз Сенинг нурингдан.

Забур 103:30, Забур 138:13-16, Юҳанно 1:1-5, Юҳанно 5:24-26, Юҳанно 14:6, Ҳаворийлар 17:24-25

Худо ҳамма нарсани билгувчидир

Худо ҳамма нарсани билгувчидир

Забур 138:1-5

Эй Эгам, мени Ўзинг синаб кўриб, билгансан, Қачон ўтириб, қачон туришимни Ўзинг биласан, Ўй–хаёлларимни узоқдан туриб англаб оласан, Юришимни, ётишимни Сен текширасан, Барча йўлларим Сенга ойдай равшандир. Бирон сўз тилимга келмасдан олдин, Эй Эгам, Сен ҳаммасини биласан. Мени ҳамма томондан ўраб олгансан, Қўлларингни устимга қўйгансан.

Забур 33:16-19, Ибронийлар 4:13

РУҲИЙ ҲАЁТИМИЗГА ОИД ОЯТЛАР

РУҲИЙ ҲАЁТИМИЗГА ОИД ОЯТЛАР

Абадий ҳаёт ҳақида

Абадий ҳаёт ҳақида

Юҳанно 3:16

Зеро, Худо оламни шунчалик севдики, Ўзининг ягона Ўғлини берди. Токи Унга ишонганлардан биронтаси ҳалок бўлмасин, балки абадий ҳаётга эга бўлсин.

Юҳанно 5:24, Юҳанно 10:27-28, Юҳанно 17:1-3, 1 Юҳанно 5:11-12, Римликлар 6:23

Гуноҳ ҳақида

Гуноҳ ҳақида

1 Юҳанно 2:1-2

Азиз болаларим, гуноҳ қилманглар деб, мен сизларга шуларни ёзяпман. Борди–ю, бирортамиз гуноҳ қилиб қўйсак, Отамиз Худонинг олдида ҳомийимиз — Исо Масиҳ бор, У Солиҳ Зотдир. У бизни гуноҳларимиздан поклаш учун қурбон бўлди. Нафақат бизнинг, балки бутун дунёнинг гуноҳлари учун қурбон бўлди.

Забур 89:8, Ҳикматлар 13:21, 1 Юҳанно 1:8-10, Римликлар 5:6-8, Римликлар 6:23, Эфесликлар 2:1-9

Жасорат билан Хушхабар айтиш ҳақида

Жасорат билан Хушхабар айтиш ҳақида

Римликлар 1:16

Мен Хушхабардан ор қилмайман, чунки Худонинг куч–қудрати бўлган бу Хушхабар орқали унга ишонганларнинг ҳаммаси қутқарилади. Ишонадиганлар яҳудийми, ғайрияҳудийми, фарқи йўқ!

Ҳаворийлар 4:18-20, 31, 1 Коринфликлар 16:13, 1 Салоникаликлар 2:1-2, Ибронийлар 3:6

Ибодат ҳақида

Ибодат ҳақида

Матто 6:9-13

Сизлар эса шундай ибодат қилинглар: “Бизнинг осмондаги Отамиз! Сенинг муқаддас номинг улуғлансин. Сенинг Шоҳлигинг келсин. Осмонда бўлгани каби, Ерда ҳам Сенинг ироданг бажо бўлсин. Бугунги ризқимизни бергин. Бизга қарши гуноҳ қилганларни биз кечиргандек, Сен ҳам бизнинг гуноҳларимизни кечиргин. Бизни васвасага дучор қилмагин, Ёвуз шайтондан халос қилгин.”

Забур 65:16-20, Ҳикматлар 15:8, Матто 6:5-13, Матто 7:7-11, Луқо 18:1-8, 1 Юҳанно 5:14-15, Римликлар 8:26-27, 1 Тимўтий 2:1-2

Нажот ҳақида

Нажот ҳақида

Юҳанно 14:6

Исо унга деди: — Мен йўл, ҳақиқат ва ҳаётдирман. Отанинг олдига олиб борадиган Мендан бошқа йўл йўқ.

Юҳанно 3:16-17, Ҳаворийлар 2:36-39, Ҳаворийлар 16:29-31, Римликлар 10:9-10, 1 Тимўтий 2:4-6

Поклик ҳақида

Поклик ҳақида

Ҳикматлар 11:20

Эгри юрак Эгамизга жирканч, покларнинг ишлари эса Унинг қувончидир.

Забур 7:11, Забур 18:10, Ҳикматлар 11:5, Матто 5:8, 1 Юҳанно 2:1-2, 2 Коринфликлар 7:1, Филиппиликлар 4:8

Руҳий жанг ҳақида

Руҳий жанг ҳақида

Эфесликлар 6:11-12

Иблиснинг ҳийлаларига қарши тура олишингиз учун Худо берган барча қурол–аслаҳалар билан қуролланинг. Ахир, бизнинг курашимиз инсонларга қарши эмас, балки самовий оламдаги ёвуз руҳий кучларга, руҳий ҳокимият ва ҳукмронликка ҳамда бу қоронғи дунёни бошқараётган руҳий ҳукмронларга қаршидир.

1 Бутрус 5:8-9, Римликлар 8:38-39, 2 Коринфликлар 10:3-5, Эфесликлар 6:10-18, 2 Салоникаликлар 3:3

Рўза тутиш ҳақида

Рўза тутиш ҳақида

Матто 6:16-18

Рўза тутаётганингизда, иккиюзламачилар каби, қовоқ солиб юрманглар. Улар рўза тутаётганларини бошқаларга кўрсатиш учун ювиниб–таранмайдилар. Сизларга чинини айтайин: улар ўз мукофотларини олиб бўлганлар. Сизлар рўза тутганларингизда юзларингизни ювиб, сочларингизни тараб юринг, токи рўза тутганингизни яширин бўлган Отангиздан бошқа ҳеч ким билмасин. Шунда яширин қилган ишингизни кўрган Отангиз сизни тақдирлайди.

Марк 2:18-20, Луқо 18:9-14, Ҳаворийлар 13:2-3

Солиҳлик ҳақида

Солиҳлик ҳақида

Ҳикматлар 11:19

Солиҳликни кўзлаган инсон ҳаётга, ёмонликни кўзлаган эса ўз ўлимига эришади.

Забур 33:16, Забур 36:16-17, Ҳикматлар 10:11, Ҳикматлар 12:26, Римликлар 1:17, Филиппиликлар 3:8-9, 2 Тимўтий 4:8

Тинчлик ҳақида

Тинчлик ҳақида

Юҳанно 14:27

Мен сизларга тинчликни қолдиряпман. Ўз тинчлигимни сизларга беряпман. Мен бераётган тинчлик дунё берадиган тинчликка ўхшамайди. Юрагингиз сиқилмасин, қўрқманглар.

Забур 33:15, Ҳикматлар 12:20, Матто 5:9, Юҳанно 16:33, Римликлар 5:1, Римликлар 8:6, Колосаликлар 3:15

Худога шукрона айтиш ҳақида

Худога шукрона айтиш ҳақида

Забур 68:31-32

Номини куйлаб, Худони мадҳ қиламан, Шукур айтиб, Уни мақтайман. Қурбонлик қилинган бузоқдан, ҳатто буқадан кўра, Ҳамдларим Эгамни кўпроқ мамнун қилади.

Забур 94:1-5, Забур 99:1-5, Забур 105:1-2, Филиппиликлар 4:6-7

Худонинг етакчилиги ҳақида

Худонинг етакчилиги ҳақида

Ҳикматлар 3:5-6

Ўз ақл–идрокингга суянма, бутун қалбинг билан Эгамизга ишон. Ҳар ишингда Эгамизни эътироф эт, шунда У йўлларингни тўғрилайди.

Забур 31:8-9, Забур 36:5, Ҳикматлар 4:20-22, Ёқуб 1:5-8

ИНСОН ФАЗИЛАТЛАРИ ВА ИЛЛАТЛАРИ ТЎҒРИСИДАГИ ОЯТЛАР

ИНСОН ФАЗИЛАТЛАРИ ВА ИЛЛАТЛАРИ ТЎҒРИСИДАГИ ОЯТЛАР

Дангасалик ҳақида

Дангасалик ҳақида

Ҳикматлар 10:4

Дангаса қўллар қашшоқлик келтиради, тиришқоқ қўллар эса бойлик.

Ҳикматлар 6:6-11, 1 Салоникаликлар 4:11, 2 Салоникаликлар 3:6-13

Ёлғон гапириш ҳақида

Ёлғон гапириш ҳақида

Ҳикматлар 12:22

Ёлғончи тил Эгамизга жирканч, тўғрилик билан иш қиладиганлар эса Унинг севинчидир.

Забур 33:12-14, Ҳикматлар 11:1, Ҳикматлар 19:22, Колосаликлар 3:9

Жинсий ахлоқсизлик ҳақида

Жинсий ахлоқсизлик ҳақида

1 Салоникаликлар 4:3-5

Сизларнинг муқаддас бўлишингиз Худонинг иродасидир. Шунинг учун жинсий ахлоқсизлик қилманг. Ҳар бирингиз муқаддаслик ва иззат–ҳурматга лойиқ тарзда ўзингизни тута билишингиз керак. Худони билмаган бутпарастлардай шаҳвоний ҳирсга қул бўлманг.

1 Коринфликлар 6:15-20, 1 Коринфликлар 10:6-8, Галатияликлар 5:19-21, Колосаликлар 3:5-7

Итоаткорлик ҳақида

Итоаткорлик ҳақида

1 Юҳанно 2:5

Худонинг каломига итоат қилган одамда эса Худонинг севгиси ўз мукаммал ифодасини топган. Биз Худо билан бирга эканимизни ана шундан билсак бўлади.

Забур 39:7, Забур 50:14, Юҳанно 14:23-24, Ибронийлар 5:7-9

Камтарлик ҳақида

Камтарлик ҳақида

Ҳикматлар 18:12

Такаббурлик ҳалокатга олиб боради, камтарлик эса иззату икромга сазовор қилади.

Забур 24:9, Ҳикматлар 11:2, Ҳикматлар 29:23, Матто 18:1-5, Луқо 18:9-14, 1 Бутрус 5:5-6, Филиппиликлар 2:3-11

Майхўрлик ҳақида

Майхўрлик ҳақида

Ҳикматлар 20:1

Шароб — мазахчи, ароқ — жанжалкаш, уларга алданганлар нодондир.

Ҳикматлар 23:20-21, 1 Бутрус 4:3, 1 Коринфликлар 5:11, 1 Коринфликлар 6:9-10, Эфесликлар 5:18

Меҳрибонлик ҳақида

Меҳрибонлик ҳақида

Забур 111:4

Ҳатто зулматда ҳам тўғри инсонга нур ёғилади, Раҳмдил, меҳрибон, солиҳ одамга ёғду сочилади.

Ҳикматлар 11:16, Ҳикматлар 12:10, 1 Коринфликлар 13:4

Миннатдорчилик ҳақида

Миннатдорчилик ҳақида

Забур 117:28-29

Сен Худойимсан, Сенга шукур айтаман, Сен Худойимсан, Сени улуғлайман. Эгамизга шукрона айтинг, У яхшидир, Унинг содиқ севгиси абадийдир.

Колосаликлар 2:6-7, Колосаликлар 3:15-17, Ибронийлар 12:28

Мулойимлик ҳақида

Мулойимлик ҳақида

Ҳикматлар 25:15

Сабр–тоқат билан гапирилса амалдор ҳам кўнади, мулойим сўз тошни ҳам синдиради.

1 Бутрус 3:15-16, Галатияликлар 6:1, Эфесликлар 4:1-3, Филиппиликлар 4:5

Раҳмдиллик ҳақида

Раҳмдиллик ҳақида

Ҳикматлар 19:17

Камбағалга раҳм қилиш — Эгамизга қарз беришдай, У яхшиликни қайтаради.

Ҳикматлар 21:10, Матто 5:7, Матто 9:13, Ёқуб 2:12-13, Колосаликлар 3:12

Сабр–тоқат ҳақида

Сабр–тоқат ҳақида

Ҳикматлар 14:29

Сабр–тоқатли одам ақл–идроклидир, жаҳлдорлик аҳмоқликни билдиради.

Ёқуб 5:7-8, Римликлар 12:12, 1 Коринфликлар 13:4, Колосаликлар 3:12-13, Ибронийлар 12:7

Сахийлик ҳақида

Сахийлик ҳақида

Ҳикматлар 11:24-25

Баъзиларнинг қўли очиқ, аммо бойлиги кўпаяверади. Баъзилар ҳаддан ташқари тежамкор, аммо қашшоқлашаверади. Сахийнинг бири икки бўлади, бошқаларга яхшилик қилганнинг ўзи ҳам яхшилик кўради.

Забур 111:5, Ҳикматлар 22:9, 2 Коринфликлар 8:1-4, 1 Тимўтий 6:17-19

Такаббурлик ва мағрурлик ҳақида

Такаббурлик ва мағрурлик ҳақида

Ҳикматлар 16:18

Мағрурликнинг ортидан ҳалокат келади, такаббурликдан сўнг эса одам қоқилади.

Ҳикматлар 11:2, Ҳикматлар 16:5, Ҳикматлар 29:23, Луқо 18:9-14

Тиришқоқлик ҳақида

Тиришқоқлик ҳақида

Ҳикматлар 12:24

Тиришқоқ ҳукм суради, дангаса эса қул бўлади.

Ҳикматлар 10:4, Ҳикматлар 13:4

Хасислик ва очкўзлик ҳақида

Хасислик ва очкўзлик ҳақида

Ҳикматлар 15:27

Очкўз ўз уйига ташвиш келтиради, порадан нафратланадиган эса яшайди.

Ҳикматлар 1:19, Ҳикматлар 23:4-5, Матто 6:19-21, Луқо 12:15-21, 1 Тимўтий 6:7-10

Художўйлик ҳақида

Художўйлик ҳақида

1 Тимўтий 4:8-9

Ахир, шундай бир мақол бор–ку: “Жисмоний машқ тана учун фойда берар, художўйлик эса ҳар томонлама фойда келтирар, у дунёю бу дунёда ҳаёт бахш этар.” Бу гап тўғри ва асослидир, у ҳар жиҳатдан қабул қилинишга лойиқдир.

1 Тимўтий 6:3-6, 11, 2 Тимўтий 3:1-5

Ўзини тута билиш ҳақида

Ўзини тута билиш ҳақида

Ҳикматлар 25:28

Ўзини тута олмайдиган одам деворсиз вайрона шаҳар кабидир.

Ҳикматлар 16:32, Ёқуб 1:19, Титус 2:2-5

Ўғрилик ҳақида

Ўғрилик ҳақида

Ҳикматлар 13:11

Ҳийла билан топилган давлат йўқолади, меҳнат билан топилгани эса кўпаяди.

Ҳикматлар 20:10, Эфесликлар 4:28, Титус 2:9-10

Қаноат қилиб яшаш ҳақида

Қаноат қилиб яшаш ҳақида

Ибронийлар 13:5

Пулга кўнгил боғламанглар, бори билан қаноатланинглар. Зеро, Худо: “Сизларни ташлаб кетмайман, сизларни тарк этмайман”, — деб айтган.

Луқо 3:14, Филиппиликлар 4:11-12, 1 Тимўтий 6:7-10

Ҳасад ҳақида

Ҳасад ҳақида

Ҳикматлар 14:30

Хотиржам юрак танага ҳаёт бахш этади, ҳасадгўйлик эса суякларни чиритади.

Ёқуб 3:13-16, 1 Бутрус 2:1, Римликлар 13:13, Титус 3:3-5

Ҳаққонийлик ҳақида

Ҳаққонийлик ҳақида

Ҳикматлар 24:26

Тўғри жавоб берадиганларни ҳамма севади.

Ҳикматлар 12:17-19, Ҳикматлар 16:11, 1 Бутрус 3:10-12

МУНОСАБАТЛАР ТЎҒРИСИДАГИ ОЯТЛАР

МУНОСАБАТЛАР ТЎҒРИСИДАГИ ОЯТЛАР

Ажрашиш ҳақида

Ажрашиш ҳақида

1 Коринфликлар 7:10-11

Қуйидаги амр эса уйланган ва эрга текканларга берилган. У мендан эмас, Раббимиз Исодандир: хотин эри билан ажрашмасин. Ажрашган бўлса, бошқа эрга тегмасин ёки ўз эри билан ярашсин. Эр ҳам ўз хотини билан ажрашмасин.

Матто 5:27-32, Матто 19:3-9, 1 Коринфликлар 7:10-16

Бошқаларга хизмат қилиш ҳақида

Бошқаларга хизмат қилиш ҳақида

1 Бутрус 4:10

Худо сизларга берган инъомлар билан бир–бирингизга хизмат қилинглар. Худонинг бу бой эҳсонларидан оқилона фойдаланинглар.

Матто 20:20-25, Матто 25:31-46, Галатияликлар 5:13-15, Филиппиликлар 2:3-4, Ибронийлар 13:1-3

Бошқаларни кечириш ҳақида

Бошқаларни кечириш ҳақида

Матто 6:14-15

Агар сизларга ёмонлик қилганларни кечирсангизлар, осмондаги Отангиз ҳам сизни кечиради. Борди–ю, сизлар бошқаларнинг гуноҳларини кечирмасангизлар, Отангиз ҳам сизни кечирмайди.

Ҳикматлар 19:11, Матто 18:21-35, Марк 11:25-26, Колосаликлар 3:13

Бошқаларни ҳукм қилиш ҳақида

Бошқаларни ҳукм қилиш ҳақида

Римликлар 2:1

Эй бошқаларни ҳукм қилаётган инсон! Сен ким бўлишингдан қатъи назар, бошқаларни ҳукм қилишга ҳеч ҳақинг йўқ. Сен бошқа одамни ҳукм қилиб, ўзингни ҳам маҳкум этасан. Ахир, ўзинг ҳам шу ишларни қиляпсан–ку!

Матто 7:1-5, Ёқуб 4:11-12, Римликлар 14:10-13

Душманларга муносабат ҳақида

Душманларга муносабат ҳақида

Ҳикматлар 24:17-18

Душманинг йиқилганда севинма, қоқилгани учун юрагинг қувонмасин. Бўлмаса Эгамиз буни кўриб ёқтирмай, ғазабини ундан ўгиради.

Матто 5:44-48, Римликлар 12:17-21

Дўстлик ҳақида

Дўстлик ҳақида

Ҳикматлар 18:24

Шундай дўст борки, у ҳалокат келтиради, дўст борки, у туғишгандан ҳам яқинроқдир.

Ҳикматлар 17:9, 17, Ҳикматлар 27:6

Жаҳл ва ғазаб ҳақида

Жаҳл ва ғазаб ҳақида

Эфесликлар 4:26-27

Ҳатто ғазабланганингизда ҳам гуноҳ қилманглар. Қуёш ботгунча жаҳлдан тушинглар. Иблисга фурсат берманглар.

Ҳикматлар 14:29, Ҳикматлар 19:11, Ёқуб 1:19-20, Эфесликлар 4:31-32

Зино ҳақида

Зино ҳақида

Ибронийлар 13:4

Никоҳни ҳаммангиз эъзозланглар. Эр–хотинлик муносабатини беғубор сақланглар. Фаҳшу зинога берилганларни Худо ҳукм қилади.

Ҳикматлар 5:20-21, Ҳикматлар 6:20-35, Матто 5:27-32, Марк 10:10-12

Масиҳий биродарларга муносабат ҳақида

Масиҳий биродарларга муносабат ҳақида

Ибронийлар 13:1

Бир–бирингизни биродарлардай яхши кўришни давом эттиринглар.

Матто 5:23-24, 3 Юҳанно 1:5-8, Римликлар 14:1, 19, Римликлар 16:17, 1 Коринфликлар 1:10

Масиҳийларнинг якдиллиги ҳақида

Масиҳийларнинг якдиллиги ҳақида

Римликлар 12:4-5

Ахир, танамиз бир бўлса–да, танамиз аъзолари кўп, танамиз аъзоларининг вазифаси ҳам бир хил эмас. Шунга ўхшаб, биз — Масиҳга тегишли бўлганлар бир танани ташкил қиламиз. Ҳар биримиз ҳар хил аъзолар бўлиб, бир–биримизга боғлиқмиз.

Ҳаворийлар 2:44-46, Эфесликлар 4:3-6, Филиппиликлар 2:1-4, Ибронийлар 10:24-25

Меҳр–муҳаббат кўрсатиш ҳақида

Меҳр–муҳаббат кўрсатиш ҳақида

Юҳанно 15:12-13

Менинг амрим шу: Мен сизларни қандай севган бўлсам, сизлар ҳам бир–бирингизни шундай севинглар. Ким ўз жонини дўстлари учун фидо қилса, бундан ортиқ севги йўқ.

Римликлар 12:9-10, Римликлар 13:8, 1 Коринфликлар 13:1-13, Ибронийлар 10:24

Меҳр–шафқат кўрсатиш ҳақида

Меҳр–шафқат кўрсатиш ҳақида

Луқо 6:36

Осмондаги Отангиз раҳмдил бўлгани каби, сизлар ҳам раҳмдил бўлинглар.

Матто 5:7, Ёқуб 3:17, Эфесликлар 4:32

Мусофир ва муҳтожларга муносабат ҳақида

Мусофир ва муҳтожларга муносабат ҳақида

Забур 145:9

Эгамиз мусофирларни асрайди, Етим ва беваларни қўллайди, Фосиқнинг йўлларига халақит беради.

Матто 25:34-36, 1 Бутрус 2:11-12

Никоҳ ҳақида

Никоҳ ҳақида

Колосаликлар 3:18-19

Эй хотинлар, эрингизга итоатли бўлинглар. Шундай қилиш Раббимиз Исонинг издошларига муносибдир. Эй эрлар, хотинингизни севинглар, уларга қўпол муомалада бўлманглар.

Ҳикматлар 31:10-31, 1 Бутрус 3:1-7, 1 Коринфликлар 7:1-16, Эфесликлар 5:21-33

Ота–оналару фарзандлар муносабати ҳақида

Ота–оналару фарзандлар муносабати ҳақида

Ҳикматлар 23:22, 24

Сени дунёга келтирган отангга қулоқ сол, онанг қариганда уни хор қилма….Солиҳ отасининг бошини кўкка етказади, доно фарзанд уни хурсанд қилади.

Ҳикматлар 19:13, 26, Ҳикматлар 20:20, Матто 15:4-6, Эфесликлар 6:1-4

Тилни жиловлаш ҳақида

Тилни жиловлаш ҳақида

Эфесликлар 4:29

Оғзингиздан ҳеч қандай ярамас сўз чиқмасин. Лекин тингловчиларнинг эҳтиёжига кўра, керакли гапларни айтиб, уларга далда беринг, шунда сўзларингиз уларга фойда келтиради.

Ҳикматлар 10:19, Ҳикматлар 21:23, Матто 12:33-37, Ёқуб 1:26, Ёқуб 3:1-12

Хафагарчилик ҳақида

Хафагарчилик ҳақида

Колосаликлар 3:13

Бир–бирингизга нисбатан сабр–тоқатли бўлинглар. Орангизда хафагарчилик ўтган бўлса, бир–бирингизни кечиринглар. Эгамиз сизларни кечиргани каби, сизлар ҳам бошқаларни кечиринглар.

Матто 5:23-24, 1 Бутрус 4:8

Қасос олиш ҳақида

Қасос олиш ҳақида

1 Бутрус 3:9

Ёмонликка ёмонлик, ҳақоратга ҳақорат билан жавоб қайтарманглар, аксинча, ҳаммани дуо қилинглар. Зеро, Худо сизларни шунга даъват этган. Буларга риоя қилсангиз, барака топасизлар.

Ҳикматлар 20:22, 1 Бутрус 2:21-23, Римликлар 12:17-21

Ғийбат ҳақида

Ғийбат ҳақида

Ҳикматлар 16:28

Маккор жанжал чиқаради, ғийбатчи эса яқин дўстларни ажратади.

Забур 100:5, Ҳикматлар 10:18, 1 Бутрус 2:1

Ҳақиқатни айтиш ҳақида

Ҳақиқатни айтиш ҳақида

Эфесликлар 4:15

Келинглар, меҳр–муҳаббат билан ҳақиқатни айтиб, жамоатнинг боши бўлган Масиҳга ўхшаб ҳар жиҳатдан етук инсонлар бўлайлик.

Ҳикматлар 24:26, 28, Ҳикматлар 26:28, Эфесликлар 4:25

ҲАЁТДА УЧРАЙДИГАН ВАЗИЯТЛАРДА ЁРДАМ БЕРАДИГАН ОЯТЛАР

ҲАЁТДА УЧРАЙДИГАН ВАЗИЯТЛАРДА ЁРДАМ БЕРАДИГАН ОЯТЛАР

Адолат ва ҳақиқатга интилганда

Адолат ва ҳақиқатга интилганда

Матто 5:6

Адолатга ташна бўлганлар бахтлидир, Чунки Худо уларни қондиради.

Забур 24:5, Забур 32:5, Забур 81:3, Ҳикматлар 2:7-9, Ҳикматлар 21:3

Айбини ҳис қилганда

Айбини ҳис қилганда

Ҳикматлар 28:13

Ўз гуноҳларини яширган ютуққа эришмайди, уларни тан олиб, воз кечган марҳамат топади.

Забур 31:5, Забур 50:3-19, 1 Юҳанно 1:8-9, 2 Коринфликлар 7:10

Бойлик ҳақида

Бойлик ҳақида

Ҳикматлар 11:4

Қиёмат кунида бойлик фойда бермайди, солиҳлик эса ўлимдан сақлайди.

Забур 48:17-18, Ҳикматлар 11:28, Ҳикматлар 22:1, 16, Ҳикматлар 23:4-5, Ҳикматлар 28:6, Матто 6:24, Матто 19:16-30, Луқо 12:15-21, Луқо 16:9-13, 1 Тимўтий 6:7-10, 17-19

Васваса ва синовлардан ўтганда

Васваса ва синовлардан ўтганда

1 Коринфликлар 10:13

Сизлар тушган васвасага бошқалар ҳам дучор бўлган. Аммо Худо содиқдир, У кучингиздан ортиқ васвасага тушишингизга йўл қўймайди. Васвасага бардош бера олишингиз учун керакли пайтда васвасадан қутулиш йўлини ҳам беради.

Матто 4:1-11, Ёқуб 1:12-15, Ёқуб 4:7, 1 Юҳанно 2:15-17

Донолик керак бўлганда

Донолик керак бўлганда

Забур 110:10

Эгамиздан қўрқиш доноликнинг бошидир, Бундай йўл тутганларнинг ақли расодир, Унинг ҳамду санолари то абад давом этади.

Ҳикматлар 2:1-6, Ҳикматлар 9:9-12, Ҳикматлар 16:16, Ёқуб 1:5, Ёқуб 3:13-18

Ёлғизликни ҳис қилганда

Ёлғизликни ҳис қилганда

Забур 144:18

Эгамиз Ўзига ёлворганларнинг ёнидадир, Чин дилдан илтижо қилганларнинг ёнидадир.

Забур 22:1-6, Забур 24:16-18, Забур 26:10, Забур 67:7

Ёмон одатларни ташламоқчи бўлганда

Ёмон одатларни ташламоқчи бўлганда

Филиппиликлар 4:13

Менга куч–қувват берадиган Исо Масиҳнинг мадади билан ҳар нарсани қила оламан.

Галатияликлар 5:16, 22-23, Эфесликлар 4:22-24

Имон суст бўлганда

Имон суст бўлганда

Ибронийлар 10:23

Энди ўзимиз эътироф этган умидимизни иккиланмай маҳкам тутайлик. Чунки ваъда берган Худо Ўз сўзига содиқдир.

Матто 8:23-27, Матто 14:25-31, Марк 9:21-24, Луқо 22:31-32, Юҳанно 14:27, 2 Тимўтий 2:11-13, Ибронийлар 11:1-2, 6, Ибронийлар 12:2

Иш яхши юришганда

Иш яхши юришганда

Забур 106:8-9

Содиқ севгиси учун улар Эгамизга шукрона айтсин! Эгамизнинг инсониятга кўрсатган ажойиб ишлари учун шукур қилсин! Зотан, У қондирар ташна бўлганларни, Тўйдирар неъматлар билан очларни.

Забур 83:12, Забур 102:1-5, 1 Салоникаликлар 5:16-18

Ишингиз ҳақида ўйлаётганингизда

Ишингиз ҳақида ўйлаётганингизда

Эфесликлар 6:7-8

Инсонларга эмас, балки Раббимиз Исога хизмат қилаётгандек, бажону дил хизмат қилинглар. Эсингизда тутинг: хоҳ қул, хоҳ эркин бўлсин, ҳар бир киши қилган яхшилигига яраша мукофотни Раббимиздан олади.

Ҳикматлар 3:3-4, Эфесликлар 4:28, Эфесликлар 6:5-9

Касалликка дучор бўлганда

Касалликка дучор бўлганда

Забур 102:2-3

Эгамизни олқишлагин, эй жоним, Унинг қилган ҳамма яхшиликларини унутмагин! Ҳамма гуноҳларимни У кечиради, Барча хасталикларимга У шифо беради.

Марк 1:40-41, Ёқуб 5:14-15, 2 Коринфликлар 4:16-18

Келажакка умид керак бўлганда

Келажакка умид керак бўлганда

Ҳикматлар 23:18

Чунки албатта келажак бор, умидинг рўёбга чиқади.

Забур 26:1, Забур 90:1-10, 1 Бутрус 1:3-9, 2 Коринфликлар 1:21-22, Филиппиликлар 1:6

Кулфатли дамларда

Кулфатли дамларда

Забур 45:2

Худо бизнинг паноҳимиз, қудратимиздир, Кулфатда қолганимизда доим мададкоримиздир.

Забур 17:7, Забур 49:15, Забур 58:17-18, Ҳикматлар 31:8

Тушкунликка тушганингизда

Тушкунликка тушганингизда

Забур 42:5

Нега тушкунликка тушасан, эй жоним? Нега беҳаловат бўласан ичимда? Худога умид боғла! Шукур этаман Яна Унга — нажоткорим, Худойимга.

Забур 39:2-5, Забур 54:23, Забур 60:2-4, Римликлар 8:36-39

Умидсиз бўлганда

Умидсиз бўлганда

Забур 33:18-19

Тақводорлар ёлворади, Эгамиз эшитади, Барча балолардан уларни Эгамиз қутқаради. Кўнгли чўкканларга Эгамиз яқиндир, Руҳан эзилганларни У қутқаради.

Забур 22:1-4, Забур 41:2-6

Хавотир олганда

Хавотир олганда

Забур 93:18-19

“Оёқларим қоқилади”, деб ўйлаганимда, Эй Эгам, содиқ севгинг мени қўллади. Ичим хавотирга тўлиб кетганда, Сен берган тасалли менга қувонч келтирди.

Забур 22:4, Забур 54:23, Луқо 12:22-31, 1 Бутрус 5:6-7

Хавфга дучор бўлганда

Хавфга дучор бўлганда

Забур 26:1

Эгам нурим ва нажотимдир, Кимдан қўрқаман?! Эгам ҳаётимнинг қалъасидир, Ким мени қўрқита олар?!

Забур 90:1-6, Забур 117:5-9, Римликлар 8:35-39

Шодлик, қувончга тўла дамларда

Шодлик, қувончга тўла дамларда

Забур 94:1

Келинглар, севинч ила Эгамизни куйлайлик, Нажотимиз Қоясига шодлик ила ҳайқирайлик.

Забур 31:11, Забур 70:14-16, Эфесликлар 5:19-20

Юпанч ва далда керак бўлганда

Юпанч ва далда керак бўлганда

Забур 93:18-19

“Оёқларим қоқилади”, деб ўйлаганимда, Эй Эгам, содиқ севгинг мени қўллади. Ичим хавотирга тўлиб кетганда, Сен берган тасалли менга қувонч келтирди.

Забур 22:1-4, Матто 5:4, 2 Коринфликлар 1:3-5, Ваҳий 21:3-4

Юрак нотинч бўлганда

Юрак нотинч бўлганда

Юҳанно 14:27

Мен сизларга тинчликни қолдиряпман. Ўз тинчлигимни сизларга беряпман. Мен бераётган тинчлик дунё берадиган тинчликка ўхшамайди. Юрагингиз сиқилмасин, қўрқманглар.

Забур 45:2-4, Забур 54:23, Матто 6:25-34, Филиппиликлар 4:6-7

Ўзингизни ожиз, кучсиз ҳис қилганингизда

Ўзингизни ожиз, кучсиз ҳис қилганингизда

Забур 9:35

Сен эса кўриб турасан, Билиб турасан кулфату азобда қолганларни. Қўлларингни уларга узатасан, Ожиз ўзини Сенинг паноҳингга топширади, Сен етимга доим ёрдам бергансан.

Римликлар 8:26-27, 2 Коринфликлар 4:7, 2 Коринфликлар 12:9-10, Филиппиликлар 4:13, Ибронийлар 4:14-16

Қайғурганда

Қайғурганда

Ваҳий 21:4

Худо уларнинг кўзидаги ҳар бир томчи ёшни артиб қўяди. Энди ўлим мавжуд бўлмайди, Ҳеч ким қайғурмайди, йиғламайди, азоб чекмайди. Зеро, аввалгилар ўтиб кетди.

Забур 29:6, Забур 55:9, Забур 141:2-3, 1 Салоникаликлар 4:13-14

Қарор чиқараётганда

Қарор чиқараётганда

Ҳикматлар 12:15

Нодон ўз йўлини тўғри деб ўйлайди, доно эса маслаҳатга қулоқ солади.

Забур 24:4-10, Забур 118:105, Римликлар 12:1-2

Қийинчилик, азоб–уқубатга йўлиққанда

Қийинчилик, азоб–уқубатга йўлиққанда

Забур 33:19

Кўнгли чўкканларга Эгамиз яқиндир, Руҳан эзилганларни У қутқаради.

Матто 11:28, Луқо 22:41-44, Ёқуб 1:2-4, Римликлар 12:12, 2 Коринфликлар 12:9-10

Тарих

Тарих

МАСИҲИЙЛАР ЖАМОАТИНИНГ ЎРТА ОСИЁДАГИ ҚАДИМИЙ ТАРИХИ

Янги Аҳднинг Ҳаворийлар фаолияти китобида Исо Масиҳ ҳақидаги Хушхабар қай тарзда Рим империяси, яъни ғарб томонга ёйилгани баён этилган. Кейинроқ ёзилган тарихий қўлёзмалар ва археологик топилмалардан маълум бўлишича, Исо Масиҳ ҳақидаги Хушхабар шарқ томонга, яъни Персияга — аввал Парфияга, кейинроқ эса Сосонийлар империясига ҳам етиб борган. Қадимий манбалардан маълумки, тахминан милодий 200 йиллар атрофида, Бақтриянинг[1] Кушон империясида масиҳийлар мавжуд бўлган. Бешинчи асрнинг бошларига келиб, Ҳирот[2] ва Марв[3] шаҳарларида хизмат қилиш учун масиҳий етакчилар тайинланган. Милодий 424 йилда Форс пойтахти Селевкия–Ктесифонда[4] “Шарқ жамоати” расмий эътироф этилган.

Вақтлар ўтиб, Ўрта Осиё аҳолиси орасида Масиҳга имон келтирган одамлар сони кўпайди. Бу ҳудуддаги масиҳийлар Худога суриёний тили ва маҳаллий тилларда сажда қилардилар. Бу маҳаллий тиллар форс, суғд ва қадимий турк тиллари эди. Масиҳийларнинг сони Амударёнинг шимол томонида ҳам кўпайиб, масиҳийлар жамоати ёйила бошлади. Шундай қилиб, VI асрнинг охирлари ва VII асрнинг бошларида Самарқанд асосий руҳий-маънавий марказ бўлиб қолди. Ҳикоя қилишларича, мана шу даврларда қадимий туркий аҳоли[5] пешонасига хочнинг расмини зарб қилиб, чиздириб олганлар. Уларнинг тушунчаси бўйича хоч тасвири уларни вабодан асрар экан. Тахминан 644 йили турк ҳукмдорларидан бири ва унинг лашкарлари бир дарё қирғоғида Масиҳга имон келтирганлар. Олимлар ўша дарёни Амударё деб тахмин қилишади.

Суриёний, форс ва суғд тилида гаплашадиган Ўрта Осиё масиҳийлари Исо Масиҳ ҳақидаги хушхабарни ёйишни давом эттирдилар. Ақ–бешим[6] ва Ургутда[7] масиҳийлар ибодатхоналари топилган. Археологлар Муқаддас Китобдаги ҳикояларнинг мазмунига расми ишланган кумуш лаганлар ва Бухородан чиққан хоч зарби бор тангалар ҳам топишган. Археологик топилмалар кўрсатадики, суғд тилида гапирадиган масиҳийлар ҳозирги Ўзбекистон ва Тожикистон ҳудудидан шарқ томонга, ҳатто Хитойга ҳам Исо Масиҳ ҳақидаги хушхабарни ёйганлар. Турфонда[8] 500 дан ортиқ суғд тилидаги масиҳийча қўлёзма парчалари топилган.

VII асрнинг охирларида Ўрта Осиё араблар томонидан босиб олингандан кейин масиҳийларнинг фаолиятига чекловлар қўйиш бошланди. Вақтлар ўтиб, масиҳийлар ибодатхоналарининг баъзилари масжидга айлантирилди. Бунга Бухородаги бир масжид намунадир. Буларга қарамай, Ўрта Осиё масиҳийлари Худога сажда қилиш учун йиғилишда давом этавердилар. Улар бутун Ўрта Осиё ҳудудига Исо Масиҳ ҳақидаги хушхабарни ёйишни тўхтатмадилар. Буларнинг бири Балхлик[9] бўлиб, масиҳийларга раҳнамо бўлган Яздибозид деган кишидир. У Хитой ҳудуди бўйлаб юриб, одамларга Исо Масиҳ ҳақида таълим берган.

Тахминан VIII асрнинг охирларида Шарқ жамоатининг йўлбошчиси томонидан ёзилган иккита мактубда шундай дейилган: “туркларнинг шоҳи” ва ўша шоҳликнинг аксарият аҳолиси Исо Масиҳга ишониб, Унинг йўлидан юра бошлади. Шунингдек, ушбу мактубларда ўша шоҳ ўз халқи учун бир масиҳий етакчи тайинлашни сўраганлиги ҳақида ҳам ёзилган. Бу турклар қарлуқлар бўлса керак, деб тахмин қилинади. Қарлуқларнинг пойтахти Тарозда[10] эди. Милодий 893 йилда қарлуқлар Бухоро сомонийлари томонидан босиб олинганлар. Қарлуқ масиҳийларининг катта ибодатхонаси ҳам масжидга айлантирилган. Ўша даврдан қолган тарихий маълумотларга кўра, Самарқанддаги масиҳийлар ибодатхонасининг дарвозалари дунёдаги энг гўзал ижод намунаси ҳисобланган.

Тахминан милодий 1000 йилда машҳур олим Беруний Хоразмда масиҳийлар нишонлаган байрамлар ҳақида ёзган. Ўша даврнинг икки тарихчиси 200 мингта керайит турклари Монголияда 1007 йилда Исо Масиҳга имон келтириб, Унинг йўлидан юра бошлаганини айтиб ўтишган. Уларнинг ёзишича, керайит туркларининг шоҳи қаттиқ бўрон пайтида тоғда йўлини тополмай қолган. Масиҳий бир улуғ зот шоҳга ваҳийда кўриниб, уни қароргоҳига қайтариб олиб борган. Шоҳ қароргоҳга эсон–омон қайтиб боргандан кейин, ўша ерда масиҳий савдогарлар билан уларнинг имони ҳақида суҳбатлашган. Шундан кейин шоҳ бир қурбонгоҳ ўрнатиб, унинг олдига тўрт Хушхабарнинг нусхасини ва бир меш бия сути қўйган. Мана шу қурбонгоҳ олдида керайит турклари ибодат қилганлар ва, биз Исо Масиҳ таълимотига садоқат билан амал қиламиз, деб қасамёд қилганлар ва шу онтнинг рамзи сифатида ўша сутдан ичганлар.

XIV асрга келиб, Қашғар ва Алмалик[11] шаҳарларида хизмат қилишлари учун масиҳий етакчилар тайинланган. Шарқ жамоати масиҳийларининг эътиқоди ҳақида археологик далиллар мавжуд. Бу далилларнинг аксарияти Турфон ва Дунхуандан[12] топилган сурёний, суғд, форс ва ўрта турк[13] тилларидаги 1100 та қўлёзма парчаларидан иборатдир. Бу қўлёзмалар IX асрдан XIV асргача бўлган даврларда ёзилган. Уларнинг орасида Муқаддас Китобдан, асосан Забур, Хушхабарлар ва ҳаворийларнинг мактубларидан парчалар бор. Шулар қаторида, масиҳийлар сажда қилганда фойдаланган матнлар, қўшиқлар, масиҳийларнинг эътиқодига оид бўлган баёнотлар, ибодат китобчалари, буюк масиҳийлар ҳақидаги ҳикоялар, ваъзлар, мактублар ва тўйларда ишлатилган нутқлар топилган.

Ва ниҳоят, Тўқмоқ ва Бишкекка яқин жойларда, ҳамда Алмаликда тахминан XIII-XIV асрлардан қолган 600 тача масиҳийча қабртошлар топилган. Бу қабртошлардаги матнлар сурёний ва ўрта турк тилларида ёзилган. Қабртошларнинг аксарияти туркларнинг қабри устига қўйилган бўлиб, хотирланганларнинг кўпчилиги Шарқ жамоатининг етакчилари эдилар. Ҳозирги пайтда бу қабртошлар Россиянинг Санкт-Петербургдаги ва Ўрта Осиёнинг Тошкент, Ашхобод, Душанбе, Тўқмоқ ва Бишкек шаҳарларидаги музейларда сақланиб келмоқда.

Амир Темур ва унинг авлоди тахтга ўтирган даврларга келиб, Ўрта Осиёда масиҳийлар сони жуда камайиб кетган эди. Баъзи қўлёзмаларнинг баён қилишича, бу пайтда масиҳийлар Самарқанд ва Турфонда яшаган. 1200 йил давомида, Ўрта Осиёда мавжуд бўлган Шарқ жамоати қачон ва қандай қилиб ғойиб бўлгани аниқ эмас. Мана шу даврдан кейинги археологик топилмаларда Ўрта Осиё масиҳийлари ҳақида маълумот қайд этилмай қўйилган бўлса–да, халқ ўз фарзандларига берган исмлару уларнинг авлоддан авлодга ўтиб келган ҳикоялари ва удумларида Шарқ жамоатининг таъсири яққол сезилиб туради. Асрлар оша масиҳийларнинг ибодатхоналари ва ёзувлари йўқолиб кетган бўлса ҳам, қадимда Исо Масиҳнинг йўлидан юрган бу масиҳийлар унутилмаган. Ўрта Осиё халқлари энди пайғамбарлар ҳамда Исо Масиҳнинг таълимотларини ўз она тилида ўқиш орқали ўзларининг руҳий–маънавий бойлигини қайтадан ўрганиш имкониятига эга бўлдилар.

[1] Ҳозирги Афғонистон ҳудудида жойлашган эди.

[2] Ҳозирги Афғонистон ҳудудида жойлашган.

[3] Ҳозирги Туркманистоннинг Мари шаҳрига яқин жойлашган эди.

[4] Бу икки бирлашган шаҳарлар ҳозирги Ироқда жойлашган эди.

[5] Улар кўктурклар бўлган бўлса керак.

[6] Ҳозирги Қирғизистон ҳудудида жойлашган эди.

[7] Ҳозирги Ўзбекистон ҳудудида жойлашган.

[8] Ҳозирги Хитойнинг Шинжон вилоятида жойлашган.

[9] Ҳозирги Афғонистон ҳудудида жойлашган.

[10] Ҳозирги Қозоғистон ҳудудида жойлашган.

[11] Бу икки шаҳар ҳозирги Хитойнинг Шинжон вилоятида жойлашган.

[12] Ҳозирги Хитой ҳудудида жойлашган.

[13] Айнан қорахоний туркларининг шеваси назарда тутилган бўлса керак.

Table of Contents

Муқаддас Китоб: Забур

МУҚАДДАС КИТОБ

Сўз боши

- КИТОБХОНЛАР УЧУН КЎРСАТМАЛАР

- ТАРЖИМА УЧУН АСОС БЎЛГАН МАТНЛАР

- ТАРЖИМА ЖАРАЁНИ, УНГА ЁНДАШИШ ВА ҚЎЛЛАНИЛГАН УСУЛ

- ТАРЖИМАДАГИ АЙРИМ ҚИЙИНЧИЛИКЛАР

- БОБ ВА ОЯТЛАР РАҚАМЛАРИ

- БОШ ҲАРФЛАРНИНГ ҚЎЛЛАНИШИГА ОИД ТУШУНТИРИШЛАР

- ИСМЛАР ВА ЖОЙ НОМЛАРИНИНГ ЁЗИЛИШИ

- КЎЧИРМА ГАПДА ТИНИШ БЕЛГИЛАРИГА ОИД ТУШУНТИРИШЛАР

Кириш

- КИТОБЛАРНИНГ НОМЛАРИ
- КИТОБЛАРНИНГ ЖОЙЛАШИШ ТАРТИБИ
- ЭСКИ АҲД КИТОБЛАРИНИНГ ҚИСҚАЧА ТАВСИФИ
- ЯНГИ АҲД КИТОБЛАРИНИНГ ҚИСҚАЧА ТАВСИФИ
- МУҚАДДАС КИТОБ — ЯХЛИТ БИР АСАР

Забур

Кириш
1–САНО
2–САНО
3–САНО
4–САНО
5–САНО
6–САНО
7–САНО
8–САНО
9–САНО
10–САНО
11–САНО
12–САНО
13–САНО
14–САНО
15–САНО
16–САНО
17–САНО
18–САНО
19–САНО
20–САНО
21–САНО
22–САНО
23–САНО
24–САНО
25–САНО
26–САНО
27–САНО
28–САНО
29–САНО
30–САНО
31–САНО
32–САНО
33–САНО
34–САНО
35–САНО
36–САНО
37–САНО
38–САНО
39–САНО
40–САНО
41–САНО
42–САНО
43–САНО
44–САНО
45–САНО
46–САНО
47–САНО
48–САНО
49–САНО
50–САНО
51–САНО
52–САНО
53–САНО
54–САНО
55–САНО
56–САНО
57–САНО
58–САНО
59–САНО
60–САНО
61–САНО
62–САНО
63–САНО
64–САНО
65–САНО
66–САНО
67–САНО
68–САНО
69–САНО
70–САНО
71–САНО
72–САНО
73–САНО
74–САНО
75–САНО
76–САНО
77–САНО
78–САНО
79–САНО
80–САНО
81–САНО
82–САНО
83–САНО
84–САНО
85–САНО
86–САНО
87–САНО
88–САНО
89–САНО
90–САНО
91–САНО
92–САНО
93–САНО
94–САНО
95–САНО
96–САНО
97–САНО
98–САНО
99–САНО
100–САНО
101–САНО
102–САНО
103–САНО
104–САНО
105–САНО
106–САНО
107–САНО
108–САНО
109–САНО
110–САНО
111–САНО
112–САНО
113–САНО
114–САНО
115–САНО
116–САНО
117–САНО
118–САНО
119–САНО
120–САНО
121–САНО
122–САНО
123–САНО
124–САНО
125–САНО
126–САНО
127–САНО
128–САНО
129–САНО
130–САНО
131–САНО
132–САНО
133–САНО
134–САНО
135–САНО
136–САНО
137–САНО
138–САНО
139–САНО
140–САНО
141–САНО
142–САНО
143–САНО
144–САНО
145–САНО
146–САНО
147–САНО
148–САНО
149–САНО
150–САНО

Луғат

АБАДИЙ ҲАЁТ
АЙБ ҚУРБОНЛИГИ
АМОР ХАЛҚИ
АРАВА
АРФА
АСИРЛИК
АШЕРА
АШТАРЕТ
АҲД
АҲД САНДИҒИ
АҲД САНДИҒИНИНГ ҚОПҚОҒИ
АҲМОҚ, НОДОН
БААЛ
БАЙРАМЛАР
БАНДАРГОҲ
БАРҲАЁТ ХУДО
БАШАН
БИРОДАР, БИРОДАРЛАР
БОБИЛ
БОШ РУҲОНИЙЛАР
БРОНЗА ҚУРБОНГОҲ
БРОНЗАДАН ЯСАЛГАН АРАВАЛАР
БРОНЗАДАН ЯСАЛГАН ҲОВУЗ
БУРҒУ
БУТСИМОН ТОШ
БЎЙИНТУРУҚ
ВАЛИЙ
ГИЛАД
ГИРГОШ ХАЛҚИ
ГУНОҲ
ГУНОҲ ҚУРБОНЛИГИ
ДАФН МАРОСИМИ
ДОВУД ҚАЛЪАСИ
ДОН НАЗРИ
ЁБУС ХАЛҚИ
ЁВУЗ РУҲ
ЁДГОРЛИК ТОШИ
ЁҚУБ
ЖАБРОИЛ
ЖАЛИЛА
ЖАМОАТ
ЖАНГ АРАВАСИ
ЖАННАТ
ЖИН
ЗАЙТУН
ЗИЁРАТ ҚЎШИҒИ
ЗИЛ, ЗИЛЛАР
ЗИҒИР
ИБЛИС
ИБРОНИЙ
ИБРОНИЙ ҚЎЛЁЗМАЛАРИ
ИБРОНИЙЧА
ИБРОНИЙЧА МАТН
ИНОЯТ
ИНСОН ЎҒЛИ
ИСРОИЛ
ИЧКИ ПАРДА
ЙҲВҲ
КАНЪОН

КАНЪОН ХАЛҚИ, КАНЪОН ХАЛҚЛАРИ, КАНЪОНДАГИ ХАЛҚЛАР

КАРНАЙ БАЙРАМИ
КАРУБ, КАРУБЛАР
КУЙДИРИЛАДИГАН ҚУРБОНЛИК, КУЙДИРИЛАДИГАН НАЗР
КЎКРАКПЕЧ
ЛЕВИ, ЛЕВИЛАР
ЛИРА
ЛУБНОН
МАЛАК
МАСИҲ
МАЪБАД
МИДИЁН, МИДИЁН ХАЛҚИ, МИДИЁНЛИКЛАР
МИДИЯ
МИДИЯ ВА ФОРС ШОҲЛИГИ
МИКОЙИЛ
МИСР
МОЙ
МОЙ СУРТИБ ТАНЛАМОҚ
МОЙЧИРОҚ
МУҚАДДАС
МУҚАДДАС НОН
МУҚАДДАС РУҲ
МУҚАДДАС ХОНА
МУҚАДДАС ХУДО
МУҚАДДАС ЧОДИР
МУҲР
МЎАБ, МЎАБ ХАЛҚИ, МЎАБЛИКЛАР
МЎЛАХ
НАЖОТ
НАЗР
НОДОН
ОЛИЙ КЕНГАШ
ОЛИЙ РУҲОНИЙ
ОЛТИН ТУТАТҚИ ҚУРБОНГОҲИ
ОЛТИН ХОНТАХТА
ОММОН ХАЛҚИ
ОМОЛЕК ХАЛҚИ
ОРАМ
ОРАМИЙЧА
ОРАМИЙЧА МАТН
ОСМОН ШОҲЛИГИ
ОСМОН, САМО
ОССУРИЯ
ОТА, ОТАМ ХУДО, ОТАМИЗ ХУДО…
ПАЙҒАМБАР
ПАРВАРДИГОР ЭГАМ, ПАРВАРДИГОР ЭГАМИЗ
ПАРВАРДИГОРИ ОЛАМ
ПАРИЗ ХАЛҚИ
ПОКЛАНИШ КУНИ
ПУРИМ БАЙРАМИ
РАББИЙ ХУДО, РАББИМ ХУДО, РАББИМИЗ ХУДО
РАББИЙ, РАББИМ, РАББИМИЗ…
РАББИМИЗ ИСОНИ ХОТИРЛАШ УЧУН НОН СИНДИРИШ
РОМЛАР
РУҲОНИЙ
РЎЗА ТУТИШ
САДДУҚИЙ
САМАРИЯ
САМАРИЯЛИК
САМО
САМОВИЙ ХУДО
САНДИҚ
САНДИҚНИНГ ҚОПҚОҒИ
САРВАРИ ОЛАМ
САРДОБА
СЕВМОҚ
СИДОН
СИНАГОГА
СИОН
СИПОҲ
СОВУРИШ, ШОПИРИШ
СОВУТ
СОЙЛИК
СУВГА ЧЎМДИРМОҚ, СУВГА ЧЎМДИРИЛМОҚ
СУРГУН
СУРИЯ
СУЯНГАН ҚОЯ
ТАВРОТ
ТАВРОТ ТАФСИРЧИСИ
ТИНЧЛИК ҚУРБОНЛИГИ, ТИНЧЛИК НАЗРИ
ТИР
ТУТАТҚИ ҚУРБОНГОҲИ
ТЎНҒИЧ ЎҒИЛ
УЗУМ СИҚИШ ЧУҚУРИ
УЧРАШУВ ЧОДИРИ
ФАЛАСТИН
ФАРЗИЙ
ФАРИШТА
ФИЛИСТ ХАЛҚИ, ФИЛИСТИЯ
ФИНИКИЯ
ФИРЪАВН
ФИСИҲ БАЙРАМИ
ФИСИҲ ЗИЁФАТИ
ФИСИҲ ҚУРБОНЛИГИ
ФОРС ШОҲЛИГИ
ХАЙИН ХАЛҚИ
ХАМИРТУРУШСИЗ НОН БАЙРАМИ
ХЕТ ХАЛҚИ
ХИВ ХАЛҚИ
ХИЛХОНА
ХОНТАХТА
ХОЧ
ХУДО
ХУДОДАН ҚЎРҚИШ
ХУДОЙИ ТАОЛО
ХУДОЛАР
ХУДОНИНГ АЗИЗЛАРИ, ХУДОНИНГ АЗИЗ ХАЛҚИ
ХУДОНИНГ НОМЛАРИ
ХУДОНИНГ РУҲИ
ХУДОНИНГ УЙИ
ХУДОНИНГ ШОҲЛИГИ
ХУДОНИНГ ЎҒЛИ, ХУДОЙИ ТАОЛОНИНГ ЎҒЛИ
ХУШХАБАР
ХЎПТИР
ЧАЙЛА БАЙРАМИ
ЧИРОҚПОЯ
ШАББАТ КУНИ
ШАЙТОН
ШАРОБ НАЗРИ
ШОПИРИШ
ШОҚУЛ
ШУКРОНА ҚУРБОНЛИГИ, ШУКРОНА НАЗРИ
ЭГАМ РАББИЙ, ЭГАМИЗ РАББИЙ
ЭГАМ ХУДО, ЭГАМИЗ ХУДО…
ЭГАМИЗДАН ҚЎРҚИШ
ЭГАМИЗНИНГ РУҲИ
ЭГАМИЗНИНГ ФАРИШТАСИ
ЭГАМНИНГ УЙИ, ЭГАМИЗНИНГ УЙИ
ЭГАМ, ЭГАМИЗ…
ЭДОМ, ЭДОМ ХАЛҚИ, ЭДОМЛИКЛАР
ЭНГ МУҚАДДАС ХОНА
ЭСКИ АҲД
ЭФОД
ЭФРАЙИМ
ЭШИК КЕСАКИСИ
ЮНОН ТИЛИ ВА МАДАНИЯТИ
ЮНОН ҚЎЛЁЗМАЛАРИ
ЮНОНЧА МАТН
ЯНГИ АҲД
ЯНГИ ОЙ ШОДИЁНАСИ
ЯҲУДИЙ
ЯҲУДИЯ
ЯҲУДО
ЎРАМА ҚОҒОЗ
ҚАДИМИЙ ЛОТИНЧА ТАРЖИМА
ҚАДИМИЙ СУРЁНИЙЧА ТАРЖИМА
ҚАДИМИЙ ЮНОНЧА ТАРЖИМА
ҚАРОЛ
ҚОДИР ХУДО
ҚОНУН
ҚОЯ
ҚУДДУС
ҚУМРОН ҚЎЛЁЗМАЛАРИ
ҚУРБОНГОҲ
ҚУРБОНЛИК
ҚУРБОНЛИК КУЙДИРИЛАДИГАН ҚУРБОНГОҲ
ҚУРОЛБАРДОР
ҚУРЪА
ҚУТЛУҒ КЕЧА
ҚЎЗИ
ҚЎЛ ТЕГИРМОН
ҲАВОРИЙ
ҲОВУЗ
ҲОСИЛ БАЙРАМИ
Изоҳлар

Расмлар

- Муқаддас чодир (Расм)
- Шоҳ Сулаймон қурдирган Маъбад
- Ҳизқиёл ваҳийда кўрган Маъбаднинг лойиҳаси

- Шоҳ Ҳирод қурдирган Маъбад лойиҳаси (Исо Масиҳ даврида)

- Шоҳ Ҳирод қурдирган Маъбад (Исо Масиҳ даврида)

Жадваллар

- Эски Аҳд хронологияси жадвали
- Янги Аҳд хронологияси жадвали
- Эски Аҳддаги ўхшаш парчалар жадвали
- Янги Аҳддаги ўхшаш парчалар жадвали

Қўлёзмалар

- Эски Аҳднинг қўлёзмаларидан “Ленинград Кодекси”

- Эски Аҳднинг “Қумрон қўлёзмалари”дан бири

- Эски Аҳднинг “Қадимий юнонча таржима” қўлёзмаларидан парча

- Янги Аҳднинг қўлёзмаларидан “Папирус 52” деб аталган парча

- Янги Аҳднинг қўлёзмаларидан “Кодекс Синайтикус”

Хариталар

- Қадимий даврдаги Яқин Шарқ

- Исроил халқи Мисрдан чиққандан кейин босиб ўтган йўл

- Канъон ва унинг атрофидаги ерларнинг табиий харитаси

- Ўн икки қабиланинг ҳудуди

- Қуддус (шоҳлар даврида)

- Исроил шоҳлиги (Шоул, Довуд ва Сулаймон даврида)

- Исроил ва Яҳудо шоҳликлари

- Оссурия шоҳлиги

- Бобил шоҳлиги (Яҳудо халқи сургун қилинган даврда)

- Форс шоҳлиги (Расм)
- Искандар Зулқарнайн шоҳлиги
- Рим империяси

- Фаластин ва унинг атрофидаги ерлар (Исо Масиҳ даврида)

- Қуддус (Исо Масиҳ даврида)

- Павлуснинг Хушхабар ёйиш мақсадида қилган биринчи сафари

- Павлуснинг Хушхабар ёйиш мақсадида қилган иккинчи сафари

- Павлуснинг Хушхабар ёйиш мақсадида қилган учинчи сафари

- Павлуснинг Римга олиб кетилиши

Тўғри йўл

- ХУДО МУҚАДДАСДИР
- ИНСОНЛАР ХУДОНИНГ ЙЎЛИДАН ОЗГАН
- ИНСОНЛАР ХУДО ОЛДИДА ЖАВОБ БЕРАДИ
- ХУДО МЕҲР–МУҲАББАТЛИДИР
- ХУДО НАЖОТКОРИМИЗДИР
- ХУДО ҲОЗИРЛАГАН ЙЎЛ
- ХУДО КЕЧИРУВЧИДИР
- ҲАММАМИЗ ИМОН КЕЛТИРИШИМИЗ КЕРАК
- ХУДО САДОҚАТЛИДИР
- ХУДО ЎЗ РУҲИНИ БАХШ ЭТАДИ
- БИЗ ХУДОНИНГ АЗИЗ ХАЛҚИМИЗ
- БИЗ ЁЛҒИЗ ЭМАСМИЗ
- СИЗ ТАЙЁРМИСИЗ?

Ёрдамчи оятлар

МУНДАРИЖА

ХУДОНИНГ ФАЗИЛАТЛАРИ ТЎҒРИСИДАГИ ОЯТЛАР

- Худо иноятлидир
- Худо кечирувчидир
- Худо мангудир
- Худо марҳамат кўрсатувчидир
- Худо меҳр–муҳаббатлидир
- Худо меҳр–шафқатлидир
- Худо меҳрибондир
- Худо муқаддасдир
- Худо нажоткоримиздир
- Худо одилдир
- Худо таъминловчимиздир
- Худо тинчлик берувчидир
- Худо улуғвордир
- Худо шодлик ато қилувчидир
- Худо ягона Худодир
- Худо яқиндир
- Худо ўзгармасдир
- Худо қудратлидир
- Худо ҳаёт манбаидир
- Худо ҳамма нарсани билгувчидир

РУҲИЙ ҲАЁТИМИЗГА ОИД ОЯТЛАР

- Абадий ҳаёт ҳақида
- Гуноҳ ҳақида
- Жасорат билан Хушхабар айтиш ҳақида
- Ибодат ҳақида
- Нажот ҳақида
- Поклик ҳақида
- Руҳий жанг ҳақида
- Рўза тутиш ҳақида
- Солиҳлик ҳақида
- Тинчлик ҳақида
- Худога шукрона айтиш ҳақида
- Худонинг етакчилиги ҳақида

ИНСОН ФАЗИЛАТЛАРИ ВА ИЛЛАТЛАРИ ТЎҒРИСИДАГИ ОЯТЛАР

- Дангасалик ҳақида
- Ёлғон гапириш ҳақида
- Жинсий ахлоқсизлик ҳақида
- Итоаткорлик ҳақида
- Камтарлик ҳақида
- Майхўрлик ҳақида
- Меҳрибонлик ҳақида
- Миннатдорчилик ҳақида
- Мулойимлик ҳақида
- Раҳмдиллик ҳақида
- Сабр–тоқат ҳақида
- Сахийлик ҳақида
- Такаббурлик ва мағрурлик ҳақида
- Тиришқоқлик ҳақида
- Хасислик ва очкўзлик ҳақида
- Художўйлик ҳақида
- Ўзини тута билиш ҳақида
- Ўғрилик ҳақида
- Қаноат қилиб яшаш ҳақида
- Ҳасад ҳақида
- Ҳаққонийлик ҳақида

МУНОСАБАТЛАР ТЎҒРИСИДАГИ ОЯТЛАР

- Ажрашиш ҳақида
- Бошқаларга хизмат қилиш ҳақида
- Бошқаларни кечириш ҳақида
- Бошқаларни ҳукм қилиш ҳақида
- Душманларга муносабат ҳақида
- Дўстлик ҳақида
- Жаҳл ва ғазаб ҳақида
- Зино ҳақида
- Масиҳий биродарларга муносабат ҳақида
- Масиҳийларнинг якдиллиги ҳақида
- Меҳр–муҳаббат кўрсатиш ҳақида
- Меҳр–шафқат кўрсатиш ҳақида
- Мусофир ва муҳтожларга муносабат ҳақида
- Никоҳ ҳақида
- Ота–оналару фарзандлар муносабати ҳақида
- Тилни жиловлаш ҳақида
- Хафагарчилик ҳақида
- Қасос олиш ҳақида
- Ғийбат ҳақида
- Ҳақиқатни айтиш ҳақида

ҲАЁТДА УЧРАЙДИГАН ВАЗИЯТЛАРДА ЁРДАМ БЕРАДИГАН ОЯТЛАР

- Адолат ва ҳақиқатга интилганда
- Айбини ҳис қилганда
- Бойлик ҳақида
- Васваса ва синовлардан ўтганда
- Донолик керак бўлганда
- Ёлғизликни ҳис қилганда
- Ёмон одатларни ташламоқчи бўлганда
- Имон суст бўлганда
- Иш яхши юришганда
- Ишингиз ҳақида ўйлаётганингизда
- Касалликка дучор бўлганда
- Келажакка умид керак бўлганда
- Кулфатли дамларда
- Тушкунликка тушганингизда
- Умидсиз бўлганда
- Хавотир олганда
- Хавфга дучор бўлганда
- Шодлик, қувончга тўла дамларда
- Юпанч ва далда керак бўлганда
- Юрак нотинч бўлганда
- Ўзингизни ожиз, кучсиз ҳис қилганингизда
- Қайғурганда
- Қарор чиқараётганда
- Қийинчилик, азоб–уқубатга йўлиққанда

Тарих